горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983. 1 ш. и.ониани, о. а. ланчава, ю. р. ксоврели неизотермический массоперенос в двухкомпонентной системе – “горный массив рудничный воздух” движение рудничного воздуха в выработках, чаще всего, вызывает неизотермичеокий масооперенос в окружающем горной массиве. интенсивнооть эффекта дюффо, который обусловлен наличием температурного градиента, зависит от величины термоградиентного коэффициента. этот коэффициент в зависимости от температуры и влагосодержания массива меняется в широком диапазоне. для однозначного определения потенциала массопереноса на отенках горной выработки необходимо решение системы дифференциальных уравнений теплои массопереноса. совместное решение этих уравнений может быть осуществлено гиридной математической моделью, в которой процессы теплопереноса моделируются на электропроводной бумаге о рассредоточенными параметрами, а процессы массопереноса на блочных электрических сетках о сосредоточенными параметрами. съем информации соответственно осуществляется о помощью измерительных устройств интеграторов эинп-3/66 и бусэ-70. в частных случаях, когда известен характер распределения температуры в горном массиве, процесс нейзотермического массопереноса можно моделировать только с помощью блочных сеток. в работе /ⅰ/ отмечается, что величина относительного потенциала массопереноса на стенках горной выработки и в окружающем массиве, при неизотермическом массопереносе, помимо массообменных критериев био и фурье зависит также от маccообменного критерия поснова, выраженного зависимостью) (1) где термоградиентный коэффициент, отнесенный к разности потенциалов массопереноса; ∆t приращение температуры; ∆𝜃приращение потенциала массопереноса. пусть химический потенциал является потенциалом влагопереноса в горном массиве и приращением температуры ∆𝑇1 и ∆𝑇2 соответствуют приращения потенциала массопереноса ∆𝜃1 и ∆θ2. тогда при постоянстве равновесней относительной влажности можно написать ∆θ1=r∆t1ℓnφ, (2) ∆θ2=r∆t2ℓnφ, (3) после несложных преобразований формул (2) и (3) получается горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983. 2 (4) из выражений (i) и (4) видно, что во время неизотермичеокого массопереноса в горном массиве, при постоянстве равновесной относительной влажности, изменение массообменного критерия поснова обусловлено изменением термоградиентного коэффициента. исходя из вышеизложенного, массообменный критерий поснова можно определить по формуле (5) которая была применена нами для вычисления значений при обработке результатов математического моделирования неизотермического массопереноса. необходимо отметить, что в системе горный массив-рудничный воздух массоперенос интенсифицируется с увеличением градиента температуры. однако, поскольку о увеличением температуры уменьшается величина термоградиентного коэффициента, интенсификация массообменного процесса носит сравнительно спокойный характер. по результатам математического моделирования неизотермического массопереноса была составлена критериальная номограмма для вышеуказанной системы, которая приводится на рисунке. по этой номограмме можно определить величину относительного потенциала масопереноса на отенках горной выработки при любых значениях масоообменных критериев подобия. пользование номограммой на рисунке показано пунктиром; при безразмерный потенциал массопереноса горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983. 3 литература i. ш.и.0ниани, о.а.ланчава, ю.р.ксоврели. к обобщению частных решений дифференциального уравнения массопереноса. сообщения ан гccp, 1981, т.110, № 3, тбилиси, мецниереба. горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983. 4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 85 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.10 წარმატების როგორც კონკრეტული შედეგის მიღწევის მათემატიკურად აღწერის შესაძლო ვარიანტი მ. ბარათაშვილი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი მთავარი ის კია არაა რაც გაგვაჩნია, არამედ ის თუ როგორ ვიყენებთ მას რაც გაგვაჩნია, ჯონ სილოვანი აბსტრაქტი წარმატება კონკრეტული მიზამნიმართული საქმიანობის შედეგად მიღწეული შესაძლებლობათა ერთობლიობაა, გარდა ზოგადი უნარ ჩვევებისა პროფესიული მიმართულებებით მიღებული ცოდნისა მიზადასახული ადამიანი, განსაკუთრებით სტუდენტები სასურველია ფლობდნენ წარმატების მიღწევის კონკრეტულ მეთოდებს და ყოველ კონკრეტულ ეტაპზე მისი შეფასების შესაძლებლობას, სტატიაში განხილულია წარმატების მიღწევის მათემატიკური მოდელი და წარმოდგენილია ფორმულა რომელიც იძლევა არსებულ ეტაპზე მიღეწვების შეფასებსი შესაძლებლობას, ამასთან მოცემულია მასში შემავალი ყველა შემადგენლის მათემატიკური ფორმით შეფასების შკალა. საკვანძო სიტყვები: წარმატება, მიზანი, მიზნის მნიშვნელობის მაჩვენებელი, უნარჩვევები, განათლების მაჩვენებელი, შედეგის მიღწევის რწმენა, მიზნის მიღწევისთვის საჭიროა დროა, პასუხისმგებლობის მაჩვენებელია, შრომის მოყვარეობის მაჩვენებელია. წარმატება კონკრეტული ფასეულობების მიზანმიმართული და დროული ურთიერთ შეთანხმებული ფორმით სათანადო ცოდნით რეალიზების პროდუქტია, ცხადია ისმის კითხვა რომ ადამიანები აღწევენ წარმატებას ამ მექამიზმების და მისი შემადგენელი ნაწილების შესახებ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 86 ცოდნის გარეშეც, აქ ორი შემთხვევაა. უმეტესობა წარმატებკენ მიმავალ გზაზე ბევრჯერ განიცადა წარუმატებლობა, გაკოტრდა, დაკარგა ფინანსები, ქონება, ჯანმრთელობა, სახეც. სხვებმა კი გამორჩეულებმა და მცირერიცხოვნებმა მაგალითად, აინშტაინმა ედისონმა, სტივ ჯობსმა ეს ფენომენალური უნარების წყალობით გააკეთეს. წარმატების მიღწევისას მნიშვნელოვანია ცხადი და კარგად გააზრებული მიზნის ფორმირება, მიზნის მიღწევა შესაძლებელია საჭირო და უნარ ჩვევების დროულად გამომუშავებით. უნარ ჩვევები წარმატების გზაზე მიზნის ნამრავლია, განათლება მათ ჯამად ემატება, მისი მნიშვნელოვანია, მისი მეშვეობითაა შესაძლებელი მიზნის ფორმირება და სათანადო უნარ ჩვევების და იმ რწმენის და პასუხისმგებლობის გამომუშავება რომლის გარეშეც შეუძლებელია არათუ წარმატების მინიმალური შედეგიც მიღწევაც კი. და ამ ყველაფერით კარგად არჭურვილი ადამიანი შედეგს ვერასოდეს მიაღწევს დიდი შრომის მოყვარეობისა და უნარის გარეშე. აქმ ყველაფის მიხედვით წარმატების მიღწევის ცვენ მიერ შემუსავებულ მათემატიკურ გამოსახულებას აქვს შემდეგი სახე:   r k p t cba        a – მიზნის მნიშვნელობის მაჩვენებელია b – უნარჩვევებია, c განათლების მაჩვენებელია k – შედეგის მიღწევის რწმენაა t – მიზნის მიღწევისთვის საჭიროა დროა p – პასუხისმგებლობის მაჩვენებელია r – შრომის მოყვარეობის მაჩვენებელია. – მიზანი შეიძლება წარმოდგენილი იქნას ცალკეული ამოცანების სახით, მაგრამ წარმატების მირწევის პროგნოზირებისას სასურველია დასახული იქნას მიზნები რომლებიც ცხოვრების ეტაპებს შეესაბამება, მიზნები მკვეთრად ანსხვავებს ადამიანებს ერთმანეთისგან, არიან ადამიანები რომლებიც რეალიზირებული მიზნების შდეგებს მათი ახლო გარემოცვაც ვერ აცნობიერებს, მეორმცირერიცხოვანი ჯგუფის მიზნების რეალიზება დიდ გავლენას ახდენს ცივილიზციის განვიტარებაზე მნიშვნელობის მიხედვით ის შეიძლება შეფასებული იქნას 100 ბალიანი სისტემით. – უნარ ჩევები, განათლების, პასუხისმგებლობის ხარისხობრივი მაჩვენებლის მნიშვნელობის შეფასების მიზნით ის შეფასდება 10 ბალიანი სისტემით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 87 – მიზნის მიღწევის საჭირო დრო კონკრეტული შემთხვევაზე დამოკიდებული და მისი მნიშვნელობა ისაზღვრება არსებული სიტუაციის მიხედვით. შედეგის მიღწევის რწმენა და შრომის მოყვარეობა წარმატებისკენ სვლისას ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორებია, უამრავი ფაქტია ისტორიიდან რომელიც ადასტურებს რომ შრომის მოყვარე და შედეგის მიღწევაში დარწმუნებული ადამიანები განათლების და უნარ ჩვევების დაბალი მაჩვენებლით აღწევდნენ ხშირად სათანადო და ზოგჯერ წარმოუდგენელ შედეგებს ისე როგორც ედისონის შემთხვევაში, შრომის მოყვარეობის გარეშე კი მნიშვნელოვანი წარმატების მაგალითები ისტორიამ ცოტა იცის. რწმენაც და შრომის მოყვარეობაც შეიძლება შეფასებული იქნას 10 ბალიანი სისტემით, ცალკეულ შემთხვევაში ამ სიდიდეების მნიშვნელობებიც შეიძლება გაიზარდოს ინდივიდუალური შემთხვევის გათვალისწინებით. მაგრამ წარმატების მიღწევისათვის აუცილებელია ადამიანს ქონდეს საკუთარი i – იდეა, s – რეალურ დროში მოვლენების სწორი აღქმა, v – სანდო ინფორმაციის მიღების და გადაცემის უნარი, იდეა განსაკუთრებული ფენომენია, ადამიანებს იდეა ან გააჩნია ან არა მაგრამ იდეის არსებობის დროს აუცილებელია მისი ხარისხობრივი რანჟირება და ის შესაძლებელია შეფასდეს 100 ბალიანი სისტემით. რეალურ დროში მოვლენების სწორი აღქმა და ადამიანების მეტ წილს არ გააჩნია, აქვს ამ მიმართულებით მეტ ნაკლებად გამოკვეთლი შესაძლებლობები ან ფლობს ამ მიმართულებით მაღალ სტანდარტს, შესაბამისად ეს მაჩევენებელი შეიძლება შეფასებული იქნას 3 ბალიანი სისტემით. ადამიანი ვერ ახერხევს ინფორმაციის ნაკადიდან ყალბი გამორჩევას და ხდება მისი გამტარი. ასეთ შემთხვევაში ეს მაჩვენებელი s/1 წარმოდგენილი და მნიშვნელი მერყეობს 1–10 ფარგლებში, თუმცა არის ცალკეული შემთხვევები როცა მნიშვნელის მაცვენებელმა შეიძლება 100 მიაღწიოს. სწორიდა სათანადო ინფორმაციის მოპოვებისას მისი მნიშვნელობა ნამრავლის სახიტაა წარმოდგენილი და მერყეობს 1 – 10–ის ფარგლებში. ამ სამი მაჩვენებლის გათვალისწინებით წარმატების ფორმულა ასე შეიძლება წარმოვიდგინოთ. კარიერული ზრდის პერსპექტივით სახელმწიფო ან კერძო სექტორში დასაქმებულთათვის მათემატიკური მოდელი ღებულობს სხვა ფორმას.   vsip t cba l r k         georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 88 ლიტერატურა 1. ბარათაშვილი მერაბ. საავტომობილო გზების პროექტირების და მშენებლობის სწავლებისას გამოყენებული ინოვაციური მეთოდები და ტექნოლოგიები 2. international conference high education new technologies and innovation, henti-2015. may 1-2, 2015. http://conferences.atsu.ge/henti2015/ebook/content.html 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 121, #3, 1986 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 121, #3, 1986 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 121, #3, 1986 yдk622.412:536.244 теплотехника ш. и. ониани, о. а. ланчава, с. л. болквадзе об одном методе прогноза относительной влажности рудничного воздуха (представлено академиком в, и гомелаури 19.1.1984) в горных выработках глубоких шахт между горным массивом, другими источниками и рудничным воздухом происходит интенсивный тепломассообмен, в результате чего по путй движения рудничный воздух увлажняется при одновременном повышении температуры. из закона сохранения энергии следует, что поток массы от горного массива и других источников влаги полностью расходуется на изменение потенциала массопереноса воздуха, т. е. 𝑑𝑗 = 𝐺𝑐𝑚𝑑θ = 𝐾𝜏𝑚𝑈(θ0 − θ)𝑑𝑙 + ∑ 𝑊𝑀 𝐿 𝑑𝑙, (1) где dj приращение массосодержания вентиляционной струи на элементарном участке выработки dl; g —масса рудничного воздуха, проходящего по выработке в единицу времени; 𝑐𝑚—изотермическая массоемкость рудничного воздуха; 𝑑𝛩 приращение потенциала массопереноса воздуха на элементарном участке; 𝐾𝜏𝑚 коэффициент нестационарного массообмена; u—периметр горной выработки; θ0—естественный потенциал массопереноса горного массива; ∑𝑊𝑀—суммарное влаговыделение местных источников массы, расположенных по всей длине (l) цепи выработок. условия однозначности следующие: 𝜏 > 0, 𝑙 = 𝑙𝑖−1, θ = θ𝑖 , (2) где τ — время протекания процесса; 𝑖 =0, 1, 2, 3, …….n. введем обозначения: 𝐴 = 𝐾𝜏𝑚𝑈 𝐺 𝑐𝑚 , 𝐵 = ∑ 𝑊𝑀 𝐿𝐺𝑐𝑚 (3) с учетом (3) после некоторых преобразований уравнение, (1) принимает вид 𝑑θ 𝐴(θ0 −θ)+𝐵 = 𝑑𝑙 , (4) общим интегралом которого является выражение 2 θ = θ0 + 𝐵 𝐴 − 𝐶𝑒𝐴𝑙 (5) с учетом (2) из (5) получаются выражения для вычисления потенциала массопереноса рудничного воздуха в цепи горных выработок при прямом и обратном расчетах, которые соответственно имеют вид θ𝑙+1 = θ0 + 𝐵 𝐴 − (θ0 − θ𝑙 + 𝐵 𝐴 ) 𝑒−𝐴(𝑙𝑖−𝑙𝑖−1 ), (6) θ𝑙 = θ0 + 𝐵 𝐴 − (θ0 − θ𝑙+1 + 𝐵 𝐴 ) 𝑒−𝐴(𝑙𝑖−1 −𝑙𝑖) (7) при отсутствии местных источников массы формулы (6) и (7) соответственно принимают вид θ𝑙+1 = θ0 − (θ0 − θ𝑖 )𝑒−𝐴(𝑙𝑖−𝑙𝑖−1) (8) θ𝑙 = θ0 − (θ0 − θ𝑖+1)𝑒−𝐴(𝑙𝑖−1−𝑙𝑖) (9) относительная влажность рудничного' воздуха в t-й точке вычисляется по формуле 𝜑𝑖 = 𝑒 θ𝑖 𝑅𝑇𝑖 (10) где r — универсальная газовая постоянная; 𝑇𝑖— абсолютная температура рудничного воздуха. в заключение следует отметить, что все величины, входящие в формулы (8), (9) и (10) известны из проектных данных. следовательно, эти выражения позволяют прогнозировать распределение относительной влажности рудничного воздуха в горных выработках глубоких шахт и рудников, а также в других подземных сооружениях. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г. а. цулукидзе (поступило 19.1.1984) თბოტექნიკა შ. ონიანი, ო. ლანჩავა, ს. ბოლქვაძე მაღაროს ჰაერის ფარდობითი ტენიანობის პროგნოზის ერთი მეთოდის შესახებ რ ე ზ ი უ მ ე ენერგიის მუდმივობის კანონის საფუძველზე გვირაბის ელემენტარული სიგრძის უბნისათვის შედგენილია და ამოხსნილია მასის ბალანსის დიფერენციალური განტოლება. მიღებულია მაღაროს ჰაერის ფარდობითი ტენიანობის განსასაზღვრავი ფორმულები გვირაბთა ჯაჭვისათვის. 3 heat engineering sh. i. oniani, о. a. lanchava, sl. bolkvadze on one method of predicting the relative humidity of the mine air summary on the basis of the law of conservation of energy a differential equation of the balance of mass has been derived and solved for an elementary length of the underground working district. formulae have been obtained for determining the relative humidity of the mine air for the circuit «of the workings.. ხანძრის ფიზიკური მოდელირება ჰორიზონტალური და დახრილი საავტომობილო გვირაბების მოდელებზე ო. ლანჩავა1,2, ლ. მახარაძე1,2, დ. ცანავა1, მ. ჯანგიძე1, ს. სებისკვერაძე3 1გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო 2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 3 შპს „ლოჭინი“, თბილისი, საქართველო საავტომობილო გვირაბების სხვადასხვა მასშტაბის ფიზიკურ მოდელებზე დაგეგმილი გვაქვს ვენტილაციის მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური პარამეტრების შესწავლა ხანძრის პირობებში. მოდელირება შესრულდება გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტსა და საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში. აღნიშნული მოდელები შეავსებენ ერთმანეთს და დაგვეხმარებიან კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების სიგრძისა და გრადიენტ-ფაქტორის რიცხვითი სიდიდეების ცვალებადობათა კანონზომიერებების დადგენაში. ფიზიკური მოდელირებით მიღებული შედეგები შედარდება სრულმასშტაბიანი თანამედროვე საინჟინრო პროგრამული პაკეტების pyrosim და fluent-ის გამოყენებით მიღებულ რიცხვითი მოდელირების შედეგებს იმ მიზნით, რომ ახალი შედეგების გამოყენება შესაძლებელი გახდეს კონკრეტული გვირაბის გეომეტრიის, ადგილმდებარეობისა და ტოპოლოგიისათვის. კრიტიკული სიჩქარე განიმარტება როგორც გრძივი ვენტილაციის მინიმალური სიჩქარე, რომელიც გამორიცხავს კვამლის უკუნაკადის წარმოქმნას. უკუდინების სიგრძე არის ის მანძილი, რომელზედაც დაღმავალ სუფთა ჰაერის ნაკადში ვრცელდება კვამლი და წვის ტოქსიკური პროდუქტები. გრადიენტ-ფაქტორი განიმარტება როგორც გვირაბის დახრილობის მიხედვით კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების სიგრძის ზრდის პროპორციულობის კოეფიციენტი. მოხსენებაში წარმოდგენილია ექსპერიმენტული გვირაბების პროექტები, აგრეთვე ექსპერიმენტების ჩატარებისა და მიღებული შედეგების ანალიზის მეთოდები [1, 2]. ექსპერიმენტული გვირაბების საკონტროლო მაჩვენებლები მოცემულია ცხრილებში 1-3. მოდელირების მასშტაბებიდან გამომდინარე (1:40; 1:60) ნაანგარიშები ხანძრის სიმძლავრე ნატურაში და მოდელზე, აგრეთვე გამოყოფილი სითბოს რაოდენობა და ბუნებრივი აირის ხარჯი მოცემულია ცხრილში 1. ცხრილი 1 ხანძრის სიმძლავრე ნატურაში და მოდელზე ხანძრის სიმძლავრე, ხაზოვანი მასშტაბის 1:40 (1:60) მიხედვით ბუნებრივი აირის ხარ-ჯი, მ3/სთ [ლ/სთ] გამოყოფილი სითბო მოდელზე, მეგა– ჯ/სთ ნატურაში, მეგა–ვტ მოდელზე, კვტ 5 (5) 0.494 (0.179) 0.05313 [53.13] (0.01928 [19.3]) 1.778 (0.646) ნატურაში ჰაერის სიჩქარის ცვალებადობის დიაპაზონია 0.2-6.0 მ/წმ, 0.2 მ/წმ არის გვირაბში ტურბულენტურობის უზრუნველსაყოფი მინიმალური სიჩქარე, ხოლო 6.0 მ/წმ მაქსიმალური დასაშვები სიჩქარე სამშენებლო ნორმებისა და წესების თანახმად. სიჩქარეთა ცვალებადობა მოდელების მიხედვით მოცემულია ცხრილში 2. ცხრილი 2 ხანძრის სიმძლავრე ნატურაში 5 მეგა–ვტ მასშტაბი 1:40 (1:60) ჰაერის სიჩქარე ნატურაში, მ/წმ ჰაერის სიჩქარე მოდელზე, მ/წმ გვირაბის კვეთი მოდელზე [ნატურაში], მ2 ჰაერის ხარჯი მოდელზე, მ3/სთ ჰაერის ტემპერატუ-რის ნაზარდი მოდელზე, 0c 6.0 (6.0) 0.949 (0.780) 0.04 [64] (0.027 [95.7]) 136.6 (74.2) 96.4 (8.9) 3.0 (3.0) 0.474 (0.390) 0.04 [64] (0.027 [95.7]) 68.3 (37.1) 192.8 (17.8) 1.0 (1.0) 0.158 (0.130) 0.04 [64] (0.027 [95.7]) 22.8 (12.4) 578.6 (53.4) 0.5 (0.5) 0.079 (0.065) 0.04 [64] (0.027 [95.7]) 11.4 (6.2) 1157.2 (106.8) ცხრილი 3 ხანძრის სიმძლავრე ნატურაში 30 მეგა–ვტ ჰაერის სიჩქარე, მასშტაბი 1:60 გვირაბის კვეთი მოდელზე [ნატურაში], მ2 ჰაერის ხარჯი მოდელზე, მ3/სთ ჰაერის ტემპერატურის ნაზარდი მოდელზე, 0c ნატურაში, მ/წმ მოდელზე, მ/წმ 6.0 0.780 0.027 [95.7] 74.2 53.4 3.0 0.390 0.027 [95.7] 37.1 106.8 1.0 0.130 0.027 [95.7] 12.4 320.4 0.5 0.065 0.027 [95.7] 6.2 640.8 ხანძრის სიმძლავრე და ჰაერის სიჩქარე მოდელზე და ნატურაში შესაბამისად გაანგარიშებულია ფორმულებით 𝑄𝑚 𝑄𝑛 = ( 𝑙𝑚 𝑙𝑛 ) 2.5 , (1) 𝑈𝑚 𝑈𝑛 = ( 𝑙𝑚 𝑙𝑛 ) 0.5 , (2) ფორმულებში m ინდექსი შეესაბამება მოდელს; n ნატურას; q სითბოს გამოყოფის მაჩვენებელი, მგვტ, კვტ; l სიგრძე, მ; 𝑈ჰაერის სიჩქარე, მ/წმ; 𝑙𝑚=12 მ; 𝑙𝑛= 480 მ მასშტაბისათვის 1:40; 𝑙𝑚=12 მ და 𝑙𝑛= 720 მ მასშტაბისათვის 1:60. დანარჩენი სიდიდეები ჩანს ცხრილებიდან 1-3. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar-19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. 1. о. lanchava. analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation. mining journal n1(42), tbilisi, 2019, pp. 126-132 (in georgian). 2. о. lanchava, n. ilias. critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 2020, https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023. https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 113, #3, 1984 cooвшения академии наук грузинскои ccp, 113, #3, 1984 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr, 113, #3, 1984 yдk622.418:536.24 разработка месторождений и обогащение. с. л. болквадзе, о. а. ланчава, ш. и. ониани решение задач нестационарной теплопроводности выработки в условиях радиального изменения теплофизических свойств горного массива (представлено академиком а.а. дзидзигури 9.12.1982) в настоящее время при расчете вентиляции глубоких шахт теплофизические свойства горных пород принимаются постоянными во времени и пространстве. в реальных условиях вокруг горных выработок всегда образуются зоны неупругих деформаций, вызывающие перераспределение тепловых свойств окружающих горных пород. это вызывает изменение температурного поля окружающего массива и теплового режима горных выработок. поэтому для достоверного прогноза теплового режима глубоких шахт необходимо знание реального распределения температуры на поверхности теплообмена и в окружающем горном массиве. нами задача аналитического построения температурного поля горного массива вокруг выработки решена при постоянной и изменяющейся в радиальном направлении теплопроводности горных пород и постоянной и изменяющейся во времени (по гармоническому закону) температуре рудничного воздуха. математическая запись поставленной задачи имеет вид (1) (2) (3) (4) (5) теплопроводность горных пород в радиальном направлении изменяется по следующему закону (6) 2 в приведенных выражениях: δt — амплитуда годового колебания; tп — температура горного массива; среднегодовая температура рудничного воздуха; с — удельная массовая теплоемкость; — плотность; α— коэффициент теплоотдачи; а, впостояннные величины. поставленная задача нами решена методом сеток. построенная для этого полярная сетка приведена на рис. 1. заменяя в вышеприведенных выражениях частные производные по формулам рис. 1. полярная сетка 𝝏𝒕𝒊𝒋 𝝏𝝉 = 𝒕𝒊𝒋+𝟏−𝒕𝒊𝒋 𝒍 + 𝜺𝟏, (7) 𝝏𝒕𝒊𝒋 𝝏𝑹 = 𝒕𝒊+𝟏,𝒋−𝒕𝒊𝒋 𝒉 + 𝜺𝟐 (8) 𝝏𝝀𝒊 𝝏𝑹 = 𝝀𝒊+𝟏−𝝀𝒊 𝒉 + 𝜺𝟑 (9) 𝝏𝟐𝒕𝒊𝒋 𝝏𝑹𝟐 = 𝒕𝒊−𝟏,𝒋−𝟐𝒕𝒊𝒋−𝒕𝒊+𝟏,𝒋 𝒉𝟐 + 𝜺𝟒 (10) и отбрасывая бесконечно малые величины ε1, ε2, ε3, ε4, получаем следующие арифметическое соотношение для определения величины θij в узлах полярной сетки 𝜃𝑖𝑗 = 𝝀𝒊𝒍 𝑐𝛾ℎ2 𝜃𝑖−1,𝑗−1 + 𝑖𝑐𝛾ℎ2−𝑖𝑙𝝀𝟐𝒊−𝑖𝑙𝝀𝒊−𝑙𝝀𝒊 𝑖𝑐𝛾ℎ2 𝜃𝑖,𝑗−1 + 𝑖𝑙𝝀𝟐𝒊+𝑙𝝀𝒊 𝑖𝑐𝛾ℎ2 𝜃𝑖+1,𝑗−1, (11) где θij приближенное значения температуры tij в том же узле (ih,jl) полярной сетки. 3 рис. 2. распределение температуры на поверхности теплообмена: 1tâ = const, λ =const; 2tâ = const > λ≠ const; 3 tâ ≠ const, λ = const; 4 tâ ≠ const, λ≠const граничные условия (4) и (5) соответственно принимают вид 0п в узлах а в узлах рис. 3. распределение температуры в окружающем массиве горных выработок: 1tâ = const , λ ≠ const, τ = 36 месяцам; 1’ tâ = const, λ = const, τ = 36 месяцам; 2 tâ = const, λ ≠c onst, τ = 2 месяцам; 2’ tâ = const, λ = const, τ =2 месяцам; 3 tâ = const, λ ≠ const, τ = 12 месяцам; 3’ tâ = const, λ = const, τ = 12 месяцам; 4 4 tâ = const, λ ≠ const, τ = 8 месяцам; 4’ tâ = const, λ = const, τ = 8 месяцам; 5 tâ = const, λ ≠ const, τ = 48 месяцам; 5’ tâ = const, λ = const, τ =48 месяцам была составлена программа для решения поставленной задачи. результаты расчета хорошо согласуются с данными электрического моделирования (рис. 2 и 3). академия наук грузинской сср институт горной механики им. г.а. цулукидзе (поступило 24.12.1982) საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება ს.ბოლქვაძე, ო.ლანჩავა, შ. ონიანი გვირაბის არასტაციონალური სითბოგამტარობის ამოცანის ამოხსნა თბოფიზიკური თვისებების რადიალური ცვალებადობის პირობებში რეზიუმე სასრულო სხვაობათა მეთოდით შესწავლილთა გვირაბის გარემომცველ მასივისა და თბოგაცემის ზედაპირის ტემპერატურათა ველები. ნაჩვენებია მასივის ტემპერატურათა ველზე მაღაროს ჰაერის ტემპერატურის პერიოდული და ქანების თბოგამტარობის კოეფიციენტის რადიალური მიმართულებით ცვალებადობის გავლენა. exploatation of deposits and concentracion s. l. bolkvadze, o.a. lanchava, sh. i. on1ani the solution of the problem of the non-stationary heat conduction of a tunnel under conditions of radial veriation of thermal properties summary the problem of building the temperature field over the heat exchange surface and in the surrounding rock mass of workings in conditions of constant and variable analogous problem has been solved by mathematical modeling. the results obtained by various methods show good agreement. ლიტერატურა литература – references 1. о. а. к p e м н e в. автореферат докт. дисс. киев, 1959. 2. п. п. ю ш к о в. труды ленингр. технолог, ин-та холодильной промышленности, т. xiv, 1956. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 154 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.12 ტექნიკურ ეკონომიკური მაჩვენებლების პროგნოზი ფრიდონ ახალაძე1, პეტრე კაჭკაჭიშვილი2 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ენერგეტიკისა და ტელეკომუნიკაციების დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საინჟინრო ტექნიკური ფაკულტეტის დოქტორანტი ტექნიკურ ეკონომიკური მაჩვვენებლები სრულყოფილად ახასიათებს ენერგოკომპანიის საქმიანობის მრავალ ერთმანეთთან დაკავშირებულ მაჩვენებელს, მაჩვენებელთა სიმრავლე ხასიათდება ერთიანობით, რომელიც გამოხატავს ენერგოკომპანიის წარმატებულ ან ზარალიან საქმიანობას. კორელაციის კოეფიციენტის გამოყენებით განვსაზღვროთ მოქმედ ფაქტორებზე მაჩვენებლების პროგნოზი. კორელაციის მეთოდი გულისხმობს საპროგნოზო მაჩვენებლებსა და მათზე მოქმედ ფაქტორებს შორის, კორელაციური კავშირის არსებობის დადგენას, კავშირის ფორმის განსაზღვრას, განტოლებების შედგენას და მის საფუძველზე პროგნოზის განხორციელებას. კავშირის ფორმა ახასიათებს ერთი ნიშნის ცვლილებას სხვა ნიშნის ცვლილებაზე დამოკიდებულებით, რომელიც შეიძლება იყოს როგორც წრფივი ასევე არაწრფივი. კავშირის ფორმის დადგენასთან ერთად განისაზღვრება კავშირის სიმჭიდროვე, რომლის მახასიათებელიც არის კორელაციის კოეფიციენტი r. კორელაციის კოეფიციენტი r-ის განსაზღვრის რამოდენიმე მეთოდი არსებობს, მათ შორის ყველაზე გავრცელებული არის უმცირეს კვადრატთა მეთოდი, რომლის შესაბამისად კორელაციის კოეფიციენტს აქვს შემდეგი სახე: 𝑅𝑥𝑦 = ∑(𝑥 − ẋ)(y − ẏ) √∑(𝑥 − ẋ)2 ∑(y − ẏ)2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 155 ტექნიკურ ეკონომიკური მაჩვენებლების პროგნოზი გულისხმობს სამომავლოდ ენერგოკომპანიის საქმიანობაში ყველა სერიოზული ხარვეზისა თუ პრობლემის თავიდან აცილებას, ასევე მომავალი განვითარების ყველაზე ოპტიმალური ვარიანტის შერჩევას. განვიხილოთ ქ. ქუთაისის მკვებავი ქსელის ძალოვანი ტრანსფორმატორების დღეს რეალურად არსებული დატვირთვის შემთხვევეში როცა სიმძლავრის კოეფიციენტია 0,95 გაანგარიშების შედეგი აჩვენებს რომ ქსელში გადატვირთვებს ადგილი არ აქვს. ძაბვის სიდიდე და დანაკარგები არ ცდება დასაშვებ ზღვრებს. ხაზების გენერირებული რეაქტიული ენერგია უმნიშვნელოა. ქუთაისის მკვებავ და მანაწილებელი ქსელის მაგალითზე ვახორციელებთ ელ. ენერგიის შესყიდვების, შემოსავლების და მოგების პროგნოზს. თითეულ მაჩვენებელზე მრავალი ფაქტორი ახდენს გავლენას. პროგნოზირების შემდეგი ეტაპისათვის განვიხილოთ შესაბამისი მაჩვენებლისა და მასზე მოქმედი ფაქტორების ურთიერთკავშირი ვნახოთ როგორი ზემოქმედება აქვს მოცემულ ფაქტორებს საპროგნოზო მაჩვენებელთან. მაჩვენებელთა შორის დამოკიდებულების სიმჭიდროვე განისაზღვრება კორელაციის კოეფიციენტით. კოეფიციენტის გამოთვლა შესაძლებელია exel-ის პროგრამით. განვიხილოთ შემოსავლებისა და მასზე მოქმედი ფაქტორების ურთიერთკავშირი 1. პირდაპირი გაყიდვები მოსახლეობაზე 2. საბიუჯეტო ორგანიზაციები, კომერციული სექტორი 3. სხვა პირდაპირი გაყიდვები 4. სხვა პროდუქციის რეალიზაცია 5. თვითღირებულება 6. დანაკარგები ქსელში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 156 შემოსავლისა და მასზე მოქმედი ფაქტორების კორელაციური კავშირის პროგრამული ამოხსნის შედეგები r1=0.8, r2=0.8, r3=0.5, r4=0.7, r5=0.5, r6=0.8 თუ კორელაციის კოეფიციენტის აბსოლიტური მნიშვნელობა აღემატება 0,5-ს მაშინ არსებობს კორელაციური კავშირი. რაც იმას ნიშნავს, რომ შესაბამისი ფაქტორების გავლენა ფუნქციაზე მნიშვნელოვანია. თუ კოეფიციენტის მნიშვნელობა 0,5-ზე ნაკლები არის , მაშინ არგუმენტსა და ფუნქციას შორის კავშირი უმნიშვნელოა და ფაქტორები შემდგომ გამოთვლებში არ გაითვალისწინება. განვიხილოთ ელ. ენერგიის შესყიდვებისა და მასზე მოქმედი ფაქტორების კავშირი. 1. ელ. ენერგიის დანაკარგი გადაცემის დროს 2. ტექნოლოგიური დანაკარგი 3. თვითღირებულება 4. ელ. ენერგიის სასარგებლო გაშვება კორელაციური კავშირის ამოხსნა exel-ის დახმარებით გვაძლევს შემდეგ მნიშვნელობებს r1=0.6, r2=0.7, r3=0.8, r4=0.7 თუ კოეფიციენტის მიხედვით ვიმსჯელებთ ყველა ფაქტორი გამოიყენება ამ მაჩვენებლის პროგნოზისათვის. განვიხილოთ მოგებისა და მასზე მოქმედი ფაქტორების ურთიერთკავშირი 1. ელ. ენერგიის გაყიდვა შიდა ბაზარზე 2. შესყიდვები 3. ცვლადი ხარჯი 4. მუდმივი ხარჯი 5. დანაკარგი ქსელში პროგრამული ამოხსნა გვაძლევს შემდეგ მნიშვნელობებს r1=0.6, r2=0.5, r3=-0,8, r4=0.6, r5=-0,7 კოეფიციენტის აბსოლიტური მნიშვნელობა აღემატება 0,5-ს ვიყენებთ ყველა ფაქტორს. განვიხილოთ წმინდა მოგების მაჩვენებელი და მასზე მოქმედი ფაქტორების ურთიერთკავშირი. წარმოდგენილი საერთო სქემის მიხედვით, რომელიც შეიცავს როგორც მკვებავ ქსელს ისე მანაწილებელ ქსელს. ქვესადგურები დაკავშირებულია ერთმანეთთან, რაც მოგვცემს საშუალებას გავიგოთ, პირველ რიგში, ქვესადგურებს შორის ნაკადგანაწილება. არსებული დატვირთვის მიხედვით გამოვთვალოთ მოგების მაჩვენებელი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 157 1. ქსელში დანაკარგები 2. შესყიდული ელ. ენერგიის ღირებულება 3. ცვლადი ხარჯები 4. მუდმივი ხარჯი 5. შემოსავალი მოგების მაჩვენებელსა და მასზე მოქმედი ფაქტორების კავშირის პროგრამული მაჩვენებლების მნიშვნელობები შემდეგი არის r1=0.8, r2=0.8, r3=0,8, r4=0.7, r5=0,9 მოქმედი ფაქტორები შეიძლება პროგნოზის ანგარიშში გამოვიყენოთ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 158 დადგინდა, რომ ზემოთ განხილულ ოთხივე მაჩვენებელსა და მასზე მოქმედ ფაქტორებს შორის არის მჭიდრო კორელაციური კავშირი. პროგნოზირების შემდგომ ეტაპზე დადებით ეფექტს მოახდენს. კორელაციური მეთოდი გამოყენებულია იმისთვის, რომ დადგინდეს შერჩეული ფაქტორების კავშირის სიმჭიდროვე მოცემულ საპროგნოზო მაჩვენებელთან, რომელიც საშუალებას მოგვცემს ჩავატაროთ კვლევები ენერგოკომპანიაში მიმდინარე პროცესებზე. გამოყენებული ლიტერატურა 1. გ. ამყოლაძე, ნ. ლორთქიფანიძე, გ. კიკნაველიძე, მ. ქობალია, ,,ენერგოკომპანიის საქმიანობის ორგანიზაცია და მენეჯმენტი“ სტუ თბილისი 2009 გვ 242 2. გ. ამყოლაძე ა. ართილაყვა ,,ენერგოკომპანიების საქმიანობის მაჩვენებლების გავლენა მის ეფექტიანობაზე“ ჟურნ ენერგია #2(58) 2012წ 3. мальцев с. э. «система показателей для эффективного управления» менеджмент: «теория и практика» 2003 № 1-2 4. сибикин ю. л. «экономия энергетических ресурсов», промышленная энергетика.-1998 № 8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 116 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.14 კოვიდ პანდემიაში ექიმების დროის სიმცირე და მასთან დაკავშირებული პრობლემები მარიამ ფურცხვანიძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ბიოსამედიცინო ინჟინერიის მაგისტრატურის მეორე კურსის სტუდენტი. აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია საკითხები რომლებიც დაკავშირებულია პანდემიის პერიოდში წამოჭრილი პრობლემები. ექიმების სიმცირე და შესაბამისად დროის ნაკლებობის გამო პაციენტების დროულად გამოკვლევის შესაძლებლობის გაზრდა. ნაშრომში მოყვანილია ის მცირე პროექტი რომელსაც შეუძლია ექიმების დახმარება პაციენტებისთვის რიგითი კითხვების დასმის თავიდან აცილებთ და შესაბამისად დროის დიაგნოსტიკისთვის დროის შემცირება. გამომდინარე იქიდან, რომ საკითხი ჯერ კიდევ აქტუალურია, ნაშრომი შეიძლება იყოს ძალიან მნიშვნელოვანი სამედიცინო სფეროსთვის. საკვანძო სიტყვები: პანდემია, კოვიდ-19, პრობლემა, ტელემედიცინა, რეფერატი. შესავალი და თემის დასაბუთება. კაცობრიობის ისტორიას ახსოვს არაერთი პანდემია.[პანდემია (ბერძ. pandemia — მთელი ხალხი) — ეპიდემია, რომელსაც ახასიათებს ინფექციური დაავადების (მაგ. ქოლერა, გრიპი) გავრცელება ვრცელ რეგიონში (მაგალითად, რეგიონის რამდენიმე ქვეყანაში) ან მთელ მსოფლიოში. ენდემური დაავადების ფართოდ გავრცელება, მაგრამ ინფიცირებულ ადამიანთა სტაბილური მაჩვენებლით, პანდემია არ არის.] ბოლო 300 წელიწადში მოხდა 4 პანდემია 1720 წელს საფრანგეთის ქალაქ მარსელში შავი ჭირის მიძინებულმა ფორმამ იფეთქა. ე.წ ბუბონური ჭირის ეპიდემია ორ წელიწადს გაგრძელდა და საერთო ჯამში 100 000 ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა. https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%91%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%ab%e1%83%9c%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98_%e1%83%94%e1%83%9c%e1%83%90 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%94%e1%83%9e%e1%83%98%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%98%e1%83%90 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a5%e1%83%9d%e1%83%9a%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%90 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%92%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%9e%e1%83%98 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 117 1820 წელს აზიის ქვეყნებში – ფილიპინებზე, ინდონეზიასა და ტაილანდში ქოლერა გავრცელდა. საერთო ჯამში პანდემიამ 100 000-ზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. 19181920 წლებში პლანეტაზე მსოფლიოს ისტორიაში ყველაზე მომაკვდინებელი პანდემია – ესპანური გრიპი მძვინვარებდა. ესპანური გრიპით დაახლოებით 100 მილიონი ადამიანი გარდაიცვალა. სწორედ ამიტომ, ეს დღემდე ყველაზე მომაკვდინებელ პანდემიად ითვლება 2020 წელს ჩინეთში დაიწყო ახალი კორონავირუსის ეპიდემია, რომელიც ამ დროისათვის მსოფლიოს 40 ქვეყანაშია დაფიქსირებული. პანდემია დღემდე არ დასრულებულა აქამდე მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემების მიხედვით 6,333,505 ადამიანია დაღუპული. სამწუხაროდ 2020 წლის თებერვალში დაფიქსირდა პირველი შემთხვევა საქართველოშიც. სულ მოკლე პერიოდში რიცხვები, ასეულებად და ათასეულებად გადაიქცა. მოსახლეობის უმრავლესობას შეხვდა ვირუსი ზოგს მრავალჯერაც. პრობლემის დასაბუთება და გადაჭრის გზები. სამედიცინო სფერო კრიტიკულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. კლინიკები საავადმყოფოები საგანგებო რეჟიმზე იყო გადასული. ქვეყანაშიც ინიშნებოდა პიკი საათები, ხალხი სახლში გაუსვლელად თუმცა პაციენტების რაოდენობა მკვეთრად აჭარბებდა იმ რაოდენობას რასაც ექიმები და სრულიად მედიცინა შეძლებდა გამკლავებას, რაც მთავარია ეს სიტუაცია იყო მთელს მსოფლიოში. მოგეხსენებათ ნებისმიერი ექიმთან ვიზიტის დროს პაციაენტს უსვამენ არაერთ სადიაგნოსტიკო შეკითხვას და ამას მიაქვს დიდი დრო. ამიტომ პანდემიის დროს როდესაც პაციენტი რეკავდა ექიმთან საკონსულტაციოთ ის ჯერ გადიოდა სატელეფონო გასაუბრებას ოპერატორთან და სცემდა რიგ შეკითხვებს პასუხს. ინფორმაცია ექიმს დაგვიანებთ, ზოგჯერ საერთოდ ვერ გადაეცემოდა და ექიმს უწევდა თავიდან კითხევბის დასმა. დარგის წინაშე მდგარი პრობლემების მოგვარების გზები: პანდემიის დასაწყისში ვირუსზე ინფორმაციაც მწირი იყო. არავინ იცოდა ზუსტი სიმპტომები რა ზიანი შეეძლო მოეყენებინა, როგორ უნდა გვემკურნალა ადამიანს. ტესტიც კი მხოლოდ ერთ ლაბორატორიაში კეთხებოდა და 3 დან 5 დღეს სჭირდებოდა პასუხს. საბედნიეროდ პანდემიის მიწურულს ახლა უკვე ნებისმიერ აფთიაქში იყიდება ანტიგენის თუ ანტისხეულების ტესტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 118 პრობლემების გადაწყვეტის გზები: ერთ-ერთი საკვანძო საკითხი არის ექიმების დროის სიმცირე, ამიტომ ნებისმიერი პრობლემის გადაჭრისკენ გადადგმული ნაბიჯი მისასალმებელია ექიმებისთვის, როდესაც პაციენტი უკავშირდება ქოლ ცენტრს და ის რამოდენიმე წუთი ზოგჯერ საათიც კი ელოდება ოპერატორის პასუხს იმისთვის, რომ შეძლოს ექიმთან გასაუბრება ოპერატორი აგროვებს მინიმალურ ინფორმაციას სიმპტომებთან და სხვა დეტალებთან დაკავშირებით. ასევე არ უნდა გამოვრიცხოთ ადამიანური ფაქტორი შეცდომების მხრივ. ოპერატორს შეიძლება შეეშალოს, სწორი პასუხი ვერ ჩაინიშნოს ან სულაც დაავიწყდეს ამა თუ იმ კითხვის დასმა, ამიტომ მცირე ზომის ვებ საიტი, სადაც ნებისმიერ მსურველს შეუძლია შევიდეს და გასცეს პასუხი სტანდარტულ აუცილებელ კითხვებს, ხოლო მზა პასუხები გადაუგზავნოს ან ამობეჭდილი პასუხები ზედმეტი დროის დაკარგვის გარეშე ხელზე მიუტანოს ექიმს, იქნება ძალიან მოსახერხებელი. იდეის განვითარების სტრატეგია: მომავალში შესაძლებელია მსგავსი იდეის განვითარება და შესრულება ნებისმიერ სფეროში და ნებისმიერი დაავადების მიმართ. სამწუხაროდ 21 საუკუნეში ველაზე ძვირფასი დრო არის და ზოგჯერ ექიმების დროის უკმარისობის გამო ბევრი ფაციენტი იღუპება. კარგი იქნება თუ იარსებებს ისეთი პორტალი სადაც ადამიანი შეძლებს სიმპტომების წინასწარ გამზადებულ კითხარში შევსებას და ექიმთან ვიზიტისას გამზადებული ანამნეზით მივა.ტელემედიცინას უსაზღვრო შესაძლებლობები აქვს და ალბათ მომავალში ხელოვნური ინტელექთიც შეძლებს დიაგნოზის დასმას. დასკვნა: ხაზგასმით ვამბობ რომ ვებ საიტი არ ახდენს პაციენტის დიაგნოსტიკას. ის მხოლოდ ამცირებს დროს, რომელიც ექიმს სჭირდება პაციენტის გამოსაკითხად. ვებ საიტის წარმატებით ფუნქციონირებისთვის საჭიროა მისი პოპულარიზაცია ხოლო მონაცემები რომლების დაგენერირდება შევსებული ანკეტებზე დაყრდნობით იქნება სასარგებლო კოვიდ სტატისტიკის სამართავად როგორც კოვიდსუბსტატისტიკის ერთ-ერთი დარგი. მე ვიტოვებ იმედს რომ სულ მალე ბოლომდე დასრულდება პანდემია და ადამიანებს დაავიწყდებათ ეს ყველაფერი როგორც ცუდი სიზმარი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 119 გამოყენებული ლიტერატურა: 1.https://www.worldometers.info/coronavirus/ ვებ საითზე მოცემული მონაცემების სტატისტიკა 2.სტატია ვასკა მათითაიშვილის „ბოლო 100 წლის ყველაზე ცნობილი პანდემიები„ lack of time for doctors in the covid-19 pandemic and related problems mariam purtskhvanidze second year student of master of biomedical engineering in informatics and management systems, georgian technical university. abstract the paper discusses issues related to the problems raised during the pandemic. increase the ability to examine patients in a timely manner due to the scarcity of physicians and consequently the lack of time. the paper presents a small project that can help physicians avoid asking ordinary questions to patients and thus reduce the time required for diagnosis. given that the issue is still relevant the paper can be very important for the medical field. keywords: pandemic, covid-19, problem, telemedicine, abstract https://www.worldometers.info/coronavirus/ https://publika.ge/author/vaska/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 215 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.24 роль телекоммуникационных технологий и развитии механизмов в индустриальной экономики в промышленности энерго ресурсов по добыче угля. мурадов ботир хаят независимый соискатель, кафедра экономика и менеджмент промышленности, факультет инженерных технологий, ташкентским государственным техническим университет им. и.а. каримова, г. ташкент аннотация: статья описывает разработку стратегии социально-экономического развития регионов. кроме того, необходимость регулирования экономического развития регионов, региональной политики, развития ао «узбеккумир, отражены в нерешенных вопросов, таких, как разработка стратегического плана развитие концепций обших чертах инфраструктуры города и вцелом на регионах. ключевые слова: социальное благополучие, экономическое развитие; региональная политика; стратегия; производственной инфраструктуры; стратегические цели; концепция социальноэкономического развития; стратегические цели удк: 33. 2964 актуальность проблемы. в настоящее время остается вопрос требует необходимости сосредоточиться на дальнейшем увеличении положительного эффекта, получаемого от реализации экономических и экологических программ в топливно-энергетическом комплексе на основе совместного системного подхода в добычей угля в узбекистане[3,4,5]. поэтому сегодня обоснование направлений обеспечения экономического и экологического развития угольной промышленной сети топливно-энергетического комплекса и разработка его методологии является важной научной проблемой[4,6]. постановка задачи. целью исследований является научная значимость результатов исследования объясняется тем, что разработанные методические предложения, рекомендации и выводы могут georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 216 быть использованы для совершенствования организационно-экономических механизмов осуществления и развития деятельности на промышленных предприятиях. исхода из поставленной цели, необходимости решить следующие задачи: изучить влияние акционерного общества "узбеккумир" и противостоящих ему обществ и предприятий, оценить качество травостоев по общепринятой шкале, а также научных выводы, полученные из них при разработке новых методик управление персоналом и ресурсами в ташкентском области. материал и методы. компании должны придерживаться превентивного подхода, который помогает окружающей среде, в то время как предприятия должны поощрять инициативы, направленные на повышение экологической ответственности. цифровая революция, которая зарождается как новый этап экономического и технологического прогресса, стремительно изменила жизнь человечества, создав широкие возможности, а также начав период дальнейшего обострения поля международной конкуренции. использование современных информационных технологий в промышленном отрасли процессе является наиболее эффективным способом достижения поставленной цели. электронные информационные ресурсы представляют собой совокупность методов и средств сбора, хранения, передачи, обработки образовательной информации, которая зависит от внутренних и внешних факторов, определяющих создание различной нужных информации: • внутренние факторы — это создание информации, ее виды, свойства, выполнение различных операций с информацией, их накопление, передача, хранение и т.д. • внешние факторы-это означает реализацию различных задач с информацией с помощью аппаратных средств электронного оборудовании. в меру надо понимать что использование разных типов электронных гаджетов или программ в процессах работы по добычи угля работе зависит от навыков и компетенций пользователей в общении с ними. поэтому изначально важно знать, что представляют собой современные телекоммуникационные средства. возможности современных средств телекоммуникаций-это достаточно обширная система, включающая в себя, помимо известных таких понятий, как компьютер, мультимедийные средства, компьютерные сети, интернет, ряд новых понятий. примерами могут быть информационные системы, управление информационными системами, системы передачи информации, хранилища данных, системы управления хранилищами данных, хранилища знаний и т. д. .[4] в наши дни, в эпоху стремительно развивающихся технических технологий, это остается требованием эпохи, когда человек может удовлетворять свои потребности, развивать свой умственный потенциал, идти в ногу со временем. компании должны поддерживать разработку и распространение экологически чистых технологий.[5,6] более того, корпоративная социальная ответственность была прямой гарантией увеличения числа иностранных инвестиций. ао "узбеккумир" осуществляет работу в соответствии с рядом законов, которые гарантируют, что они выполняют свои обязанности перед своими сотрудниками, клиентами, акционерами. в нашем законодательстве нет руководящих принципов относительно внедрения социальной georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 217 ответственности промышленного предприятия в механизм управления. проведены ряд мероприятий как прогнозы и долгосрочные прогнозы по добычи угля. на промышленном предприятии ао "узбеккумир" есть только случаи реальных финансовых проблем при решении социальных вопросов. внедрение механизмов управления на принципах социальной ответственности имеет много преимуществ. например, в механизме управления заключается в минимизации вреда окружающей среде и экологии от важных требований социальной ответственности. это поможет предприятию снизить затраты, которые будут связаны с затратами энергии и ресурсов. результаты. ряд мер и механизмов экономического социального развития сети был разработан на основе прогнозных показателей на 2036 год, а также прогнозных показателей среднеи долгосрочного развития с учетом нетрадиционного (техногенного) месторождения железа и других металлов, а также факторы, влияющие на социально-экономическое развитие угольной промышленности, которые в общей доле выбросов загрязняющих отходов из важных секторов экономики в окружающую среду сектор электроэнергетики составляет 33%, а нефтегазовый сектор 31%. каждый год энергетический сектор выбрасывает в атмосферу в среднем 65 000 тонн выбросов сернистого газа. это составляет 58,8% отходов, выбрасываемых целыми промышленными объектами, а также 30,7% от общего объема выбросов сернистого газа. учитывая увеличение доли угля в топливно-энергетическом балансе нашей страны и цели его активного использования, уровень загрязнения может увеличиться еще больше. в усовершенствовании угольная промышленность как отдельная сеть связана с нефтегазовой и угольной промышленностью, электроэнергетикой и проводит свою стратегию развития в соответствии с эффективностью потребления топлива на электростанциях.[3,4] внедрение электронного цифрового инноваций в сферу промышленных производствах в xxi веке-век информатизации, в каждом промышленном отрасли информатизация требует: процесс изучения и обучения; руководство образовательного учреждения; отделы образовательного групп; среды деятельности в промышленности. этапы организации электронной образовательной среды в промышленности начинаются с создания психологической информационной среды. на основе технологических и научных результатов, созданных программных продуктов формируется потребность в использовании современных средств и методов. при этом в каждом промышленном отрасли сфере по их роду деятельности необходимо организовать систему самостоятельного и компьютерного обучения педагогов на основе индивидуальных и консультативных занятий. внедрение электронного обучения в широком смысле рассматривается как обеспечение образовательного пространства методологией, практикой эффективного использования и переработки новых средств информационных технологий, ориентированных на психолого-педагогическую реализацию целей обучения все от руководства до рабочих по направлениями их деятельности. кроме того, электронное обучение georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 218 служит базой для развития системы дистанционного обучения для каждого само образование. [4,5] организационно-экономические критерии добычи и эффективного использования угля по мере необходимости использовались при анализе прогнозных показателей для сбалансированной модернизации сети и ее развития, срок окупаемости ее затрат по прогнозным показателям составил 3,9 года и составил 103,3 миллиард когда будет установлено, что количество м даст экономический эффект. повышение экономической и социальной эффективности комплексного использования шахтного сырья, применение модели оценки экономической и социальной эффективности комплексного использования ресурсов, деятельность ао "узбеккумир" дала возможность внедрить организационные и экономические механизмы развития промышленных предприятий, новые проекты по улучшению их экономическая эффективность. задачей разработки методологических основ анализа и оценки уровня устойчивого развития предприятия является определение возможности использования параметров, определение параметров, оценка динамики их производства. целесообразно оценивать уровень устойчивого развития промышленных предприятий на основе интегрального показателя, рассчитываемого с использованием набора частных показателей. проблема устойчивого развития для промышленных предприятий ао "узбеккумир" является очень сложной и важной. [2,] выводы. таким образом, по результатом исследования показали, что включение можно сделать вывод о том, что по добыче угля в «ангрен» разрезе, а также являются повышения по добычи качества угля но на них необходимо проводить тщательные транспортировку чтобы не уменьшалась количество влаги угля, и в связи с чем с целью качественного и повышения экономической прибили. список использованной литературы: 1). максудов ш. х., максудова н. б. labor market development and regulation of private business in industrial area of uzbekistan. материалы тезисы и доклады международной научной практической конференции на тему «социально-экономические закономерности развития мирохозяйственных связей в условиях усиления интеграционных процессов», москва. 16-17 ноября, 2006. стр. 338 340. 3 стр 2). максудов ш. х., гуломов с., аман агалвал., максудова ш. стратегия внедрения цифровой экономики в совершенствование развития агропромышленного комплекса до 2030. на тему «современные проблемы и решения в области корпоративного управления» сборник материалов республиканской научно-практической конференции 29 апрель 2020 года. город ташкент. стр 88-91. 4 л. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 219 3). b. x. muradov. improvement of organizational and economic mechanisms for the development of coal industry enterprises in a strategic approach. «industrial economics and management: problems and solutions». the on topic of ii-collection of materials of international scientificpractical conference. international scientific-practical conference is a collection of articles and abstracts. department of «industrial economics and management of the faculty» engineering technologies». tstu named after islam karimov. т.: 2022. 22.05.144-147 p. 4). максудов ш., исмоилова м.н. роль телекоммуникационных технологий и спорта в развитии студентов // теория и практика современной науки. № 1(31), 2018. c. 317-319. 5). мурадов б. х. современное состояние развития предприятий угольной промышленности в производстве энергии и факторы, влияющие на них. «современное состояние развития предприятий угольной промышленности в производстве энергии и факторы, влияющие на них». // ii-международная конференция сборник научных трудов. ташкент., тошдту, 2022 год. 22-23 апрель ташкент. 484-498 старници. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 80 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.10 სიახლე კიბოს მკურნალობაში! პირველი ქართული ქიმიოპრეპარატი კიბოს მეტასტაზირების პრინციპულად ახალი ინჰიბიტორი „ამფიცეზინი“ ირაკლი ნადირაძე პროფესორი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, ზოგადი ონკოლოგი საქართველო-ისრაელის ერთობლივი კლინიკა „გიდმედის“ ხალის პათოლოგიისა და კანის სიმსივნეების ცენტრის ხელმძღვანელი სიმსივნე ქსოვილთა ზრდის განსაკუთრებული რეაქტიული ფორმაა, რომელსაც მეტნაკლებად გამოხატული ავტონომიურობა ახასიათებს. ორგანიზმთან არაკოორდინირებული ზრდის ეს ფორმა მიჩნეულია რეაქტიულად, რადგან მეორადია იმ ფაქტორებთან მიმართებაში, რომლებიც იწვევს მის წარმოქმნას. ამასთან, ამგვარი ზრდის პროცესი გრძელდება მისი გამომწვევი მიზეზების მოქმედების შეწყვეტის შემდეგაც. სიმსივნური უჯრედების უსაზღვრო და უკონტროლო გამრავლების თვისება გადაეცემა უჯრედთა მომდევნო გენერაციებს. ორგანიზმის ნორმალურ უჯრედთა გაყოფა რეგულირდება უკუკავშირის პრინციპის მიხედვით კონტაქტური დამუხრუჭების ფაქტორით უჯრედების ზედაპირთა შეხება ჯერ ანელებს, შემდეგ კი წყვეტს გაყოფას. ავთვისებიან უჯრედთა მთავარი თვისებაა მაინფილტრირებელი ზრდის უნარი, ანუ შეღწევა ირგვლივ მდებარე ქსოვილებში მათი შემდგომი დაშლით და მეტასტაზების განვითარება, რაც ავთვისებიანი უჯრედების სისხლისა და ლიმფის დინებით გავრცელების შედეგია. ადამიანის ორგანიზმის ქსოვილების ავთვისებიანი სიმსივნური გადაგვარება გამოწვეულია და განისაზღვრება რიგი ფიზიკური, ქიმიური და ბიოლოგიური ფაქტორების კანცეროგენული აქტივობით. ფიზიკურ ფაქტორებს, პირველ რიგში, მიეკუთვნება მაიონიზებელი და ულტრაიისფერი გამოსხივება, ქიმიურ ფაქტორებს ქიმიური ნაერთები, რომლებიც ხვდებიან ორგანიზმში გარედან (ეგზოგენური კანცეროგენები) ან წარმოიქმნებიან ორგანიზმში არაკანცეროგენული ნივთიერებების ბიოტრანსფორმაციის შედეგად (ენდოგენური კანცეროგენები), ბიოლოგიურ ფაქტორებს ონკოგენური ვირუსები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 81 ქიმიური და ფიზიკური კანცეროგენული ფაქტორების მოქმედება ხორციელდება გარკვეული უჯრედული გენების დაზიანების ხარჯზე, ონკოგენური ვირუსები კი იწვევენ მუტაციებს თავისი გენომის ნაწილის ჩართვით ჯანმრთელი უჯრედების ნუკლეინის მჟავაში. დღეისათვის ავთვისებიანი სიმსივნეების პროფილაქტიკა და მკურნალობა ბიოლოგიისა და მედიცინის ერთ-ერთი ძირითადი პრობლემაა. ეს განპირობებულია ავთვისებიანი სიმსივნეებით ავადობისა და სიკვდილიანობის საგრძნობი და განუხრელი ზრდით მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში. საქართველოში კიბოთი ავადობის სიხშირის მატება აღინიშნება ყველა მიმართულებით, მაგრამ განსაკუთრებით შესამჩნევია პირველ ექვსეულში შემავალ ავთვისებიან სიმსივნეებში (ძუძუს, კანის, ფილტვის, კუჭის, საშვილოსნოს ყელის და პროსტატის კიბო). xx საუკუნის შუა წლებიდან ონკოლოგიური ავადმყოფობის მკურნალობაში გამოიყენება სამი ძირითადი მეთოდი: ქირურგიული, მედიკამენტური (ქიმიოთერაპია, იმუნოთერაპია, ჰორმონოთერაპია და სხვ.) და სხივური. დროთა განმავლობაში ეს მეთოდები იხვეწებოდა, გვერდითი მოვლენები მცირდებოდა და იზრდებოდა მკურნალობის ეფექტიანობა, მაგრამ ამ პაციენტების სიცოცხლის ხანგრძლივობა უკანასკნელი 30-40 წლის მანძილზე გაიზარდა საშუალოდ მხოლოდ 16%-ით. სამწუხაროდ, ძალზე აგრესიული, კომბინირებული მკურნალობაც კი მხოლოდ აფერხებს და ვერ აჩერებს სიმსივნის მეტასტაზების განვითარებას. გარდა ამისა, სიმსივნის მკურნალობის თანამედროვე საშუალებებს ახასიათებს მთელი რიგი გვერდითი ეფექტები და გართულებები, რომლებიც ძალზე მძიმედ აისახება პაციენტის ზოგად მდგომარეობაზე. ასევე ცნობილია, რომ ბევრი ახალი მიდგომა ავთვისებიანი სიმსივნეების მკურნალობაში, რომელმაც მოგვცა კარგი შედეგები ლაბორატორიაში (in vitro), კლინიკურ პრაქტიკაში წარუმატებელი აღმოჩნდა. ამის ერთ-ერთი მიზეზია ის, რომ არ ხდებოდა მთავარი ფაქტორის გათვალისწინება ნებისმიერი შემოთავაზებული პრეპარატი უნდა იყოს გამიზნული მხოლოდ სიმსივნურ უჯრედებზე და არ უნდა აზიანებდეს ჯანმრთელს. ზემოაღნიშნულის გამო კვლავაც აქტუალურია სასურველი სამკურნალო ეფექტის მისაღწევად ახალი საშუალებების შექმნა. ამასთან საჭიროა, რომ ისინი უნდა იყოს უსაფრთხო, ხოლო მათი სინთეზი და გამოყენება მარტივად განსახორციელებელი. რაც შეეხება ჩვენი პრეპარატის („ამფიცეზინის“) შექმნის ისტორიას, ის იწყება 1990 წლიდან, როდესაც მე მომენიჭა სახელმწიფო პრემია იმ ნაშრომებისათვის, რომლებითაც დავამტკიცე, რომ ონკოლოგიურ ავადმყოფებში, როგორც წესი, ვითარდება ე.წ. „მაჩაბლის სინდრომის“ („თრომბოჰემორაგიული სინდრომის“ ანუ „ელექტრონული უკმარისობის სინდრომის“) ქრონიკული სუბკომპენსირებული ან კომპენსირებული ფორმები, იშვიათად გარდამავალი მწვავე ფორმაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 82 უამრავი კვლევა და, შესაბამისად, ლიტერატურა არსებობს იმის თაობაზე, რომ პირველადი სიმსივნური კერიდან მოწყვეტილი უჯრედები (რომელთა რაოდენობა 50-60-ჯერ მატულობს ოპერაციის დროს მასთან დაკავშირებულ ქსოვილთა მექანიკურ ტრამვასთან) შეიფუთება ფიბრინით (როგორც „მაჩაბლის სინდრომის“ სანოგენური რეაქცია) და სისხლის თუ ლიმფის გზით შორს, სხვა ორგანოებში გადაიტანება, აქ ისინი ფიბრინის მეშვეობით მიეწებებიან ენდოთელიუმს და აძლევენ დასაბამს მეტასტაზს. ისიც ცნობილია, რომ ეს ფიბრინი ერთგვარი საკვები ნიადაგია მეტასტაზის განვითარებისათვის. ჯერ კიდევ „მაჩაბლის სინდრომზე“ მუშაობისას მომივიდა იდეა ისეთი პრეპარატის შექმნისა, რომელიც ხელს შეუშლიდა სწორედ ამ ფიბრინის გარსის წარმოქმნას, ანუ არ მისცემდა სიმსივნური კერიდან მოწყვეტილ უჯრედს შეფუთვის საშუალებას, თანაც მოქმედ ნივთიერებას უნდა ჰქონოდა ე.წ. „ქილერის“ ფუნქციაც, ანუ გაენადგურებინა სიმსივნური უჯრედი; როგორ გაანადგურებდა პირდაპირი იერიშით თუ გატუტიანების გზით ეს უკვე სხვა საკითხია. მთავარია, რომ უჯრედი გაშიშვლებულ-შეუფუთავი უნდა დარჩენილიყო. აქ მჭირდებოდა სწორედ პროფესიონალი ბიოქიმიკოსის დახმარება, რამეთუ მე კლინიცისტი-ონკოლოგი ვარ და შესაბამისი სპეციფიკური გამოცდილება ნაკლებად მაქვს. საბედნიეროდ, ასეთი სპეციალისტი ვიპოვე პროფ. ნოდარ ჩიგოგიძე, რომელიც გამაცნო ჩემმა ახლობელმა, ცნობილმა მეცნიერმა ტექნიკური უნივერსიტეტიდან გელა ღვინეფაძემ. აქედან დაიწყო ჩემი და ნოდარის ამ პრობლემაზე ერთობლივი მუშაობა. ნივთიერებას ჰეპარინისმაგვარი ფიბრინოლიზური მოქმედება უნდა ჰქონოდა, და სწორედ ამ თვისებების მქონე ორგანულ ანიონებს დაეფუძნა მეტასტაზირების პრინციპულად ახალი ინჰიბიტორი. აღნიშნული ორგანული ანიონები ჩვენ გამოვიყენეთ ცეზიუმისა და რუბიდიუმის მატარებლად: ამ კატიონთა სიმსივნურ უჯრედში შეღწევა იწვევს მისი შიდა გარემოს გატუტიანებას, რასაც საბოლოოდ უჯრედის განადგურება მოსდევს. თამამად შეგვიძლია განვაცხადოთ, რომ ელექტრული მუხტი (კერძოდ, უარყოფითი) და, ზოგადად, „ელექტრობა“ ჯერ არავის გამოუყენებია ონკოლოგიაში. შემოთავაზებული პრეპარატის ეფექტურობა ექსპერიმენტულად უკვე შევისწავლეთ. ამასთან დაკავშირებით მადლობას ვუხდით ქ. რიგის (ლატვია) ვიროთერაპიის ინტერნაციონალურ ცენტრს (შვედეთის წამყვანი ონკოლოგების ჩართვით) და თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ფარმაკოლოგიური და სამკურნალო საშუალებების კვლევის ჯგუფს შესაბამისად in vitro და in vivo ექსპერიმენტების ჩატარებაში დახმარებისათვის (პატენტი p20197005b, 17/07.19). შემოთავაზებული პრეპარატი სიმსივნის მეტასტაზირების მაღალეფექტური საწინააღმდეგო საშუალებაა (კერძოდ, in vitro კვლევებმა გვიჩვენა, რომ 10%-ნი „ამფიცეზინის“დადებითი ეფექტი აღწევს 93,5%), რომელსაც არ გააჩნია გვერდითი მოვლენები. მისი პოტენციალის გათვალისწინებით შეიძლება შეიცვალოს ავთვისებიანი სიმსივნეების ქიმიოდა სხივური თერაპიის სტრატეგია. შესაძლებელი ხდება ამ უკანასკნელთა სამკურნალო-პროფილაქტიკური დოზების შემცირება ან, რიგ შემთხვევებში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 83 საერთოდ მათზე უარის თქმა. უნდა აღინიშნოს, რომ „ამფიცეზინი“ საგრძნობლად განსხვავდება ტრადიციული ქიმიოპრეპარატებისაგან, რომელთაც ახასიათებთ მაღალი ციტოტოქსიკურობა ნორმალურ უჯრედებთან მიმართებაში. ამრიგად, ჩვენ დავადგინეთ, რომ ავთვისებიანი სიმსივნეების მეტასტაზირების ეფექტური ინჰიბირება შესაძლებელია უარყოფითი მრავალმუხტიანი გრძელჯაჭვიანი ორგანული იონებისა და გამატუტიანებელი მეტალების შემცველი ნაერთების გამოყენებით. შემოთავაზებულ ორგანულ ანიონებს ახასიათებთ ჰეპარინისმაგვარი ფიბრინოლიზური მოქმედება, რაც აფერხებს პირველადი კერიდან მოწყვეტილი სიმსივნური უჯრედების ფიბრინით შეფუთვას და ამით ენდოთელიუმზე მათ ადჰეზიას, ცეზიუმი და რუბიდიუმი კი ასრულებენ „ქილერულ“ ფუნქციას. „ამფიცეზინი“, როგორც სრულიად ახალი კლასის ინჰიბიტორი, მართალია, ვერ ებრძვის უკვე არსებულ მეტასტაზებს, მაგრამ ეფექტურად ბლოკავს (აფერხებს) ოპერაციისშემდგომი მეტასტაზირების პროცესს. „ამფიცეზინი“ ნაჩვენებია i, ii და iii სტადიის მქონე პაციენტებისათვის, რომელთაც უნდა ჩაუტარდეთ რადიკალური ოპერაცია. ამჟამად ჩვენ ვამთავრებთ სამუშაოებს ახალ პრეპარატზე, რომელშიც გათვალისწინებულია ე.წ. „სტაბილიზირებული ფიბრინის“ დაშლის პოტენცია და რომლის მოქმედება, აქედან გამომდინარე, გავრცელდება შორეული მეტასტაზების მქონე პაციენტებზე (iv სტადია). 1 უაკ 622.4.536.24:624.191.94 სითბური ფაქტორის მიხედვით თბილისის მეტროს სავენტილაციო ჰაერის გაანგარიშებისათვის ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფ. ო. ლანჩავა, აკად. დოქტორი გ. ნოზაძე, აკად. დოქტორი ნ. არუდაშვილი, დოქტორანტი ზ. ხოკერაშვილი ნაშრომში დადგენილია, რომ ნეიტრალური შრის ზემოთ განლაგებული ნაგებობებისათვის სამთო მასივის გეოტემპერატურულ ველს აქვს არასტაციონარული ხასიათი, რადგან განიცდის მზის რადიაციის გავლენას, ხოლო ჰიფსომეტრულად უფრო ღრმა ჰორიზონტებზე აღნიშნული ველები სტაციონარულია და ტემპერატურის სიდიდე მთლიანად განპირობებულია მიწისქვეშ მიმდინარე პროცესებით. აღნიშნული ველების დადგენა აუცილებელია ვენტილაციის თბოფიზიკური გაანგარიშებისა და მეტროს მიწისქვეშა ნაგებობებისათვის საჭირო სავენტილაციო ჰაერის ხარჯის დაზუსტებისათვის სითბური ფაქტორის მიხედვით. ნაშრომში მოცემულია ფორმულები, ცხრილები და გრაფიკები, რომელთა მეშვეობითაც შესაძლებელია სამთო მასივის გეოტემპერატურული ველების სარწმუნო განსაზღვრა. საკვანძო სიტყვები: მეტროს ვენტილაცია, ჰაერცვლის ჯერადობა, თბოფიზიკური გაანგარიშება, სითბოსა და ტენის გაცვლის არასტაციონარული პროცესები. მეტროს სავენტილაციო სისტემაში ჰაერის ხარჯის გაანგარიშება ხდება მიწისქვეშა ნაგებობების შემდეგი ძირითადი მაჩვენებლების მიხედვით: მგზავრების რიცხვი; მიწისქვეშ გამოყოფილი მავნე აირები, სითბო და ტენი; ჰაერცვლის ჯერადობა. საბოლოოდ აიღება რომელიმე ფაქტორის მიხედვით განსაზღვრული ჰაერის ის ხარჯი, რომელიც ყველაზე მეტი გამოვა. სავენტილაციო პარამეტრების დადგენისა და სავენტილატორო დანადგარების შერჩევის მიზნით აღნიშნული გაანგარიშება პრაქტიკულად შემდეგნაირად ხორციელდება: ანგარიშობენ ჰაერის ხარჯს მგზავრების რაოდენობის მიხედვით – “პიკის საათის” პირობებში 1 ადამიანზე უნდა მოდიოდეს მინიმუმ 50 მ3/სთ ჰაერი. როგორც წესი, ჰაერის აღნიშნული რაოდენობა უზრუნველყოფს მგზავრების სუნთქვისა და სხეულიდან აორთქლების შედეგად მიწისქვეშა სივრცეში გამოყოფილი ტენის ასიმილაციას და ამ უკანასკნელი მაჩვენებლის მიხედვით, ჰაერის ხარჯის 2 გაკონტროლება, პრაქტიკულად საჭირო აღარ ხდება. ამის შემდეგ ანგარიშობენ სამთო მასივიდან გამოყოფილი მავნე აირების უსაფრთხო კონცენტრაციამდე დასაყვანი ჰაერის ხარჯს და შემდეგი გაანგარიშებისათვის ძალაში ტოვებენ მაქსიმალურ სიდიდეს. აღნიშნული ფაქტორების მიხედვით დადგენილი ჰაერის მაქსიმალური ხარჯი აიღება საბაზოდ და მოწმდება ჰაერცვლის ჯერადობის მაჩვენებლის მიხედვით შემდეგი ფორმულით v l k  , (1) სადაც k არის ჰაერცვლის ჯერადობის მაჩვენებელი, სთ-1; l ჰაერის მოცულობითი საათური ხარჯი (მაქსიმალური საბაზო), მ3/სთ; v მეტროს მიწისქვეშა ნაგებობების ჯ ჯამური მოცულობა, მ3. იმ შემთხვევაში, თუ ჰაერცვლის ჯერადობა 3k , მაშინ ძალაში ტოვებენ ანგარიშით მიღებულ ჰაერის ხარჯს, ხოლო თუ k < 3, მაშინ ჰაერის ხარჯის გადაანგარიშება ხდება პირობიდან k = 3, საბოლოოდ აიღება ამ გზით მიღებული სიდიდე და სავენტილატორო დანადგარებიც შესაბამისად შეირჩევა. შედარებით რთულია გამოყოფილი სითბოს განეიტრალებისათვის საჭირო ჰაერის რაოდენობის დადგენა, რადგან მიწისქვეშ მიმდინარეობს თბოგადაცემის რთული არასტაციონარული პროცესი, რაც შედეგია სამთო მასივსა და სავენტილაციო ნაკადს შორის ენერგიის მიმოცვლისა. წინამდებარე ნაშრომი მიძღვნილია ამოსავალი სიდიდეების სამთო მასივის ბუნებრივი ტემპერატურის განსაზღვრისადმი დედამიწის ზედაპირიდან ნებისმიერ სიღრმეზე განლაგებული სადგურების, გადასარბენებისა და სხვა მიწისქვეშა ნაგებობებისათვის. გამარტივებული სახით ამ შემთხვევაში გვირაბი შესაძლებელია წარმოდგენილი იქნეს წრიული ფორმის გავრცობილი ღრუ ცილინდის სახით, რომელშიც მოძრაობს ჰაერი და თბომიმოცვლას ახდენს გარშემომცველ უსასრულო სამთო მასივთან. თბოფიზიკური გაანგარიშების სირთულეს აგრეთვე განაპირობებს სითბოს გამოყოფის მრავალი წყარო – მატარებლები, მგზავრები, ესკალატორები, ტრანსფორმატორები, დენის გამმართველი, გამანაწილებელი და მიმწოდებელი მოწყობილობები, მათი თბოფიზკური გაანგარიშების მრავალფეროვნება, აგრეთვე 3 სამთო მასივზე სითბოს გადაცემის პროცესის რთულად შეფასების საკითხი გამაგრების შრეებისა და მათი თბოფიზიკური თ მახასიათებლების გავლენის მხედველობაში მიღების საჭიროების გამო. აღსანიშნავია, რომ თანამედროვე პირობებში თბილისის მეტროში მოძრაობის სიხშირე არის მაღალი, დამახასიათებელია ინტენსიური მოძრაობა, ხოლო ანალოგიურ პირობებში აუცილებელია მეტროს გვირაბების ვენტილაციის თბოფიზიკური გაანგარიშება. “მოძრაობის პირობითი ინტენსიურობა” განისაზღვრება ფორმულით 12021  nnn , (2) სადაც n არის “მოძრაობის პირობითი ინტენსიურობა”; 1n მგზავრების რიცხვი ერთ ვაგონში; 2n ვაგონების რიცხვი შემადგენლობაში. როგორც ფორმულიდან ჩანს, მოძრაობის პირობითი ინტენსიურობის კრიტიკული მაჩვენებელი “120”, შესაძლებელია გვექნეს 3-ვაგონიანი მატარებლების შემთხვევაშიც, თუმცა მიღებულია, რომ შემადგენლობაში უნდა იყოს 5 ვაგონი და მოძრაობის სიხშირე “პიკის საათში” ორივე მიმართულებით უნდა იყოს მინიმუმ 24 წყვილი მატარებელი [1]. ასეთ პირობებში აუცილებელია ჰაერის ხარჯის თბოფიზიკური გაანგარიშებით დადგენა. თბოფიზიკური გაანგარიშების მართებული შესრულებისათვის აუცილებელია ხელთ გვქონდეს სარწმუნო მონაცემები: გრუნტში მიმდინარე გეოთერმული პროცესების შესახებ, ქანების თბოფიზიკური მახასიათებლების შესახებ და ვიცოდეთ აგრეთვე თბოგაცემის ხასიათი ორკომპონენტიანი თერმოდინამიკური სისტემის “სამთო მასივი – სავენტილაციო ჰაერი” გამყოფ ზედაპირზე [2-5]. როგორც აღნიშნა, თბოგადაცემის პროცესები მიწისქვეშა ნაგებობებში ყოველთვის არასტაციონარულია, რომლისგანაც უნდა გავმიჯნოთ სამთო მასივის გეოტემპერატურული ველის მდგომარეობა, რომელსაც შესაძლებელია ექნეს როგორც სტაციონარული, ისე არასტაციონარული ხასიათი. გეოტემპერატურული ველი სტაციონარულია შედარებით დიდ სიღრმეზე, “ნეიტრალური შრის” ქვემოთ განლაგებული სადგურებისა და გადასარბენების შემთხვევაში, როცა გარშემომცველი სამთო მასივის ტემპერატურა აღარ არის დამოკიდებული მზის რადიაციაზე და განპირობებულია წიაღში მიმდინარე პროცესებით (ნახ. 1), რომლებიც სეზონური ცვალებადობით არ ხასიათდებიან. 4 ასეთ შემთხვევაში სამთო მასივის ბუნებრივი ტემპერატურის განსაზღვრა პირველი მიახლოებით შესაძლებელია გეოთერმული გრადიენტისა და ნეიტრალური შრის მახასიათებელი სიდიდეების მეშვეობით. ნეიტრალური შრე არის ის წარმოსახვითი შრე სამთო მასივში, რომლის ფარგლებშიც ტემპერატურა წლის განმავლობაში არ იცვლება. ნეიტრალური შრის ზემოთ განლაგებულ გრუნტში ტემპერატურა იცვლება მზის რადიაციაზე დამოკიდებულებით და განიცდის როგორც სეზონურ, ასევე დღე-ღამურ ცვალებადობას. ნეიტრალური შრის ქვემოთ განლაგებულ სამთო მასივში ტემპერატურა სიღრმის ზრდით განუხრელად მატულობს, რასაც დედამიწის სიღრმეში მიმდინარე გეოლოგიური პროცესები განაპირობებს. ნეიტრალური შრე ხასიათდება მისი ტემპერატურით და ზედაპირიდან განლაგების სიღრმით. ნახ. 1. სამთო მასივის ბუნებრივი ტემპერატურის განსაზღვრის ილუსტრაცია სტაციონარული გეოტემპერატურული ველის პირობებში: z ნეიტრალური შრის დაშორება დედამიწის ზედაპირიდან (იგი იმეორებს დედამიწის რელიეფის ფორმას), მ; 0t ნეიტრალური შრის ტემპერატურა, ℃; 1t გაუცივებელი ქანების ტემპერატურა გვირაბის გარშემომცველ სამთო მასივში, ℃; 0.00, 5.00 – გვირაბის საგები გვერდისა და ჭერის პირობითი ნიშნული, მ ნეიტრალური შრის ტემპერატურა თბილისის რაიონების მიხედვით გაანგარიშდა და მოცემულია ცხრილში n1, ხოლო ზედაპირიდან განლაგების სიღრმე – ცხრილში n2. ცხრილი n1 ნეიტრალური შრის ტემპერატურა თბილისის რაიონების მიხედვით 5 რაიონი ტემპერატურა, ℃ რაიონი ტემპერატურა, ℃ რაიონი ტემპერატურა, ℃ ავჭალა 12,4 დიღომი 12,3 ობსერვატ. 12,7 აეროპორტი 12,3 დიდუბე 12,6 საბურთალო 12,2 ბოტ. ბაღი 12,8 ვარკეთილი 11,5 ფონიჭალა 12,7 გლდანი 12,0 ლილო 12,1 ღრმაღელე 11,9 დ/დიღომი 12,6 მთაწმინდა 10,8 ცხრილი n2 ნეიტრალური შრის ჩაწოლის სიღრმე ( z ) დედამიწის ზედაპირიდან რაიონი სიღრმე, მ რაიონი სიღრმე, მ რაიონი სიღრმე, მ ავჭალა 28,4 დიღომი 28,0 ობსერვატ. აეროპორტი 29,3 დიდუბე 28,0 საბურთალო 28,4 ბოტ. ბაღი 30,3 ვარკეთილი 28,4 ფონიჭალა 28,3 გლდანი 30,0 ლილო 30,0 ღრმაღელე 29,8 დ/დიღომი 28,7 მთაწმინდა 35,3 გვირაბის ირგვლივ განლაგებული სამთო მასივის ბუნებრივი ტემპერატურა შესაძლებელია განისაზღვროს ფორმულით ztt  01 , (3) სადაც 1t არის გაუცივებელი ქანების ტემპერატურა გვირაბის გარშემომცველ სამთო მასივში გვირაბის ზედაპირის მიხედვით, ℃; 0t სამთო მასივის ნეიტრალური შრის ტემპერატურა, ℃;  მოცემული რაიონის გეოთერმული გრადიენტი (ქანების ტემპერატურის ნამატი 1 მ-ის ჩაღრმავებით ნეიტრალური შრის ქვემოთ), ℃; z გვირაბის განლაგების სიღრმე ნეიტრალური შრის ქვემოთ. გვირაბის განლაგების სიღრმე ნეიტრალური შრის ქვემოთ z გამოითვლება შემდეგნაირად: ვთქვათ ცნობილია, რომ გვირაბი გადის დიდუბის მონაკვეთზე, გვირაბის საგები გვერდი დაშორებულია დედამიწის ზედაპირიდან 65 მ-ით. ცხრილი 6 n2-ის მიხედვით, ნეიტრალური შრის ჩაწოლის სიღრმე შეადგენს 28 მ, ხოლო z = 65 28 = 37 მ. (3) ფორმულაში შემავალი დაყვანილი გეოთერმული გრადიენტის რიცხვითი სიდიდეები იცვლება როგორც გეოგრაფიული ადგილმდებარეობის, ასევე სიღრმის მიხედვით. მისი რიცხვითი სიდიდე იანგარიშება თბილისის ყველაზე დაბალი წერტილის (დიდუბე, 428 მ), მიხედვით შემდეგი ფორმულით h 012,00 , (4) სადაც  არის დაყვანილი გეოთერმული გრადიენტის რიცხვითი სიდიდე, ℃/მ; h ადგილმდებარეობის სიმაღლის ნამატი დიდუბის ნიშნულთან შედარებით, მ; 0 = 0,0357 გეოთერმული გრადიენტის რიცხვითი სიდიდე დიდუბისათვის, ℃/მ. როგორც აღინიშნა, გეოტემპერატურული ველი არასტაციონარულია მცირე (20 მ-მდე) და საშუალო სიღრმეზე აგებული ნაგებობების შემთხვევაში, რომლებიც ჰიფსომეტრულად განლაგებული არიან “ნეიტრალური შრის” ზემოთ და განიცდიან ტემპერატურის სეზონურ ცვალებადობას მზის რადიაციის ცვალებადობასთან ერთად. აღნიშნულ არეალში სამთო მასივის ტემპერატურული ველის შესაფასებლად გამოყენებულია შემდეგი საშუალო მაჩვენებლები ქ. თბილისისათვის: ნეიტრალური შრის საშუალო ტემპერატურა – 12,3 ℃, ნეიტრალური შრის განლაგების საშუალო სიღრმე დედამიწის ზედაპირიდან – 30,0 მ, ჰაერის საშუალო ტემპერატურა მრავალწლიანი დაკვირვებების მიხედვით – 12,3 ℃. ნიშანდობლივია, რომ ნეიტრალური შრისა და ჰაერის საშუალო ტემპერატურა ქ.თბილისისათვის ერთნაირია, რაც იმით აიხსნება, რომ ზამთარში თოვლის საფარი და ზაფხულში მწვანე საფარი შედარებით ნაკლებად არის წარმოდგენილი. შესაბამისად, დედამიწის ზედაპირი არ არის საკმარისად იზოლირებული მზის პირდაპირი რადიაციის გავლენისაგან. 7 ნახ. 2. სამთო მასივის ბუნებრივი ტემპერატურის განსაზღვრის ილუსტრაცია არასტაციონარული გეოტემპერატურული ველის პირობებში: 1 – ექსპერიმენტული გეოთერმოგრამა; 2 – გაწრფივებული გეოთერმოგრამა როგორც ნახ. 2-დან ჩანს. ზამთრის პირობებში, როცა ყველაზე ცივი 5-დღიურის ტემპერატურა არის -8 გრადუსი, დედამიწის ზედაპირიდან 20 მ სიღრმეზე სამთო მასივის ტემპერატურა ექსპერიმენტული გეოთერმოგრამის მიხედვით არის 4,2 ℃ , ხოლო გაწრფივებული გეოთერმოგრამის მიხედვით – 4,8 ℃. სიზუსტე 10-15% დიაპაზონში დასაშვებია საინჟინრო თბოფიზიკური გაანგარიშებებისათვის. ამგვარად: სამთო მასივის გეოტემპერატურული ველი სტაციონარულია “ნეიტრალური შრის” ქვემოთ განლაგებული სადგურებისა და გადასარბენებისათ-ვის, რაც განპირობებულია წიაღში მიმდინარე პროცესებით, ხოლო ჰიფსომეტ-რულად უფრო მაღალ ნიშნულზე არსებული ნაგებობებისათვის აღნიშნული ველი ხასიათით არასტაციონარულია და მასივის ტემპერატურა განიცდის სეზონურ ცვალებადობას მზის რადიაციის გავლენით. წარმოდგენილი მასალის მიხედვით შესაძლებელია განისაზღვროს მეტროს ვენტილაციის თბოფიზიკური გაანგარიშებებისათვის საჭირო ამოსავალი მონაცემები სამთო მასივის გეოტემპერატურული ველის მახასიათებელი ტემპერატურები წელიწადის ნებისმიერი პერიოდისათვის, როგორც ღრმა განლაგების, ისე შედარებით ნაკლებ სიღრმეზე განლაგებული მიწისქვეშა ნაგებობებისათვის. 8 ნაშრომი შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის n216968 გრანტის დაფინანსებით. ლიტერატურა 1. снип ii-44-78. тоннели. нормы проектирования. москва, 1978. с. 22. 2. в.а. кузин, а.е. величко, н.н. хохотва и др. единая методика прогнозирования температурных условий в угольных шахтах. макеевка–донбасс: издательство мак нии, c. 180. 3. o.a. lanchava. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, gtu, tbilisi, 1998, p. 272. 4. o.a. lanchava. heat and mass exchange in permanent mine workings. journal of mining science 1 (6), 1982, pp. 87-92. 5. o.a. lanchava. heat and mass exchange in newly driven mine workings. journal of mining science 1 (5), 1985, pp. 99-104. 6. სამშენებლო კლიმატოლოგია (პნ 01.05-08), დამტკიცებულია საქართველოს ეკონომიკური განვითარების მინისტრის 2008 წლის 25 აგვისტოს n1-1/1743 ბრძანებით როგორც დაპროექტების ნორმა, თბილისი, გვ. 83. lanchava o., nozadze g., arudashvili n., khokerashvili z. to determination of ventilation air of the metro of tbilisi by thermal factor it is established that the geothermal field of a massif around underground structures located above the neutral layer is non-stationary because of the influence of solar radiation. below the above marked layer, the formation of the geothermal field of the subsoil is due to the process of depths and is stationary. the definition of these fields is necessary for the performance of the thermal physical calculation of the ventilation and the specification of the air consumption of the underground facilities of the metro by the thermal factor. the paper gives formulas, tables and graphs with the help of which it is possible to reliably determine the sought-for geothermal fields. javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 399 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.41 ბლოკჩეინი ნინო რამაზაშვილი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სამყარო, როგორც ვიცით ჩამოყალიბდა ტექნოლოგიური ინოვაციებით. ახალი ტექნოლოგია, blockchain, რაც ციფრული ჩანაწერებისა და ინფორმაციის უსაფრთხო, გამჭვირვალედ გაზიარების საშუალებას იძლევა. მას შეუძლია განახორციელოს ტრანზაქციები უსაფრთხოების მაღალ დონეზე და მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს სავაჭრო ოპერაციებზე, შეამციროს თაღლითობა და გააუმჯობესოს მიკვლევადობის და ნდობის გაძლიერება ღირებულების ჯაჭვებში. ქაღალდის გარეშე ვაჭრობა, ბლოკჩეინის უნიკალურობის დადგენა, ციფრული დოკუმენტაცია, ამ ყველაფერმა ბევრ განვითარებად ქვეყანას მოუტანა უზარმაზარი მოგება, როგორც ეს განახორციელეს ერთი ფანჯრის პრინციპის წარმატებით დანერგვამ სინგაპურში, კორეაში და მექსიკაში. ეს არის „ტექნოლოგიების ბრძოლა“, რომლის მიზანია მთავრობების დარწმუნება, რომ ბლოკჩეინი უმაღლესი ტექნოლოგიაა. ბლოკჩეინი ტექნოლოგია (როგორც ბევრი სხვა ტექნოლოგია) მწიფდება. საკვანძო სიტყვები: მიწოდების ჯაჭვი, დიგიტალიზაცია, ბლოკჩეინი. მიწოდების ჯაჭვი საერთაშორისო ვაჭრობის დროს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტია ‘’ბლოკჩეინი’’ და სავაჭრო დოკუმენტების დიგიტალიზაცია. ბევრ ქვეყანას აქვს ციფრული განბაჟება და გადასახადები. საერთაშორისო ვაჭრობის დროს უამრავი დოკუმენტი უნდა იყოს წარდგენილი, რომლებიც იყოფა შემდეგ კატეგორიად:  კომერციულ გარიგებასთან დაკავშირებული დოკუმენტები, ხელშეკრულება, კომერციული ანგარიშ-ფაქტურები, შეფუთვის ფურცელი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 400  ვაჭრობის დაფინანსებასთან დაკავშირებული დოკუმენტები, სატრანსპორტო დოკუმენტები, სასაზღვრო პროცედურის დოკუმენტები.  იმპორტის ქვეყანაში კონკრეტული სტანდარტის მოთხოვნები იქაური კანონმდებლობის შესაბამისად: ესენი შეიძლება იყოს სანიტარული, ფიტოსანიტარული სერთიფიკატები, წარმოშობის სერთიფიკატები, საბაჟო დეკლარაციები, ლიცენზიები. ამ შემთხვევაში ქაღალდის ინტენსიური პროცესები ზრდის კოორდინაციას და ადმინისტრაციულ ხარჯებს. ეს ყველაფერი კი, საბოლოო ჯამში იძლევა შედეგს, იმას რომ მიდრეკილნი არიან შეცდომების, ზარალისა და თაღლითობისკენ. ამ დროს მნიშვნელოვანი პროცესი იქნება, ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის სრული დიგიტალიზაცია. ამიტომ ჩვენი ქვეყნისათვის მნიშვნელოვანია თუ როგორ უნდა გამოვიყენოთ blockchain-ი საბუთების გარეშე. blockchain-ის მეშვეობით ჩვენ შევძლებთ საერთაშორისო ვაჭრობის საქონლის ექსპორტში ჩართული ყველა პროცესი, პროცედურები თუ ტრანსპორტირება განხორციელდეს ისე რომ არ იყოს საჭირო ქაღალდის გამოყენება. მიწოდების ჯაჭვის დაფინანსების უსაფრთხოება, სიჩქარე, გამჭვირვალობა და საიმედოობა. სწორედ ეს არის, რომ ბლოკჩეინს შეუძლია, მართლაც მნიშვნელოვანი სარგებელი მოუტანოს მიწოდების ჯაჭვის დაფინანსებას ტრანზაქციაში ჩართული ყველა მხარისთვის. მოხდება პროცესების დაჩქარება და დაფინანსების პროგრამის საერთო ხარჯის შემცირება. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვან შესაძლებლობებს მისცემს მიკრო, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოებს. ბოლო წლების განმავლობაში, ვაჭრობის ხელშეწყობა გახდა სავაჭრო პოლიტიკის მთავარი აქცენტი. არაეფექტური სასაზღვრო და საბაჟო პროცედურები, ეს ნიშნავს ხარკების გაზრდას ბიზნესზე და საბოლოოდ მომხმარებელზე. ბლოკჩეინს ბევრი მიიჩნევს, როგორც სავაჭრო პროცედურებიის გასაადვილებელს, რომ დააჩქაროს ტრანსსასაზღვო ვაჭრობის დიგიტალიზაცია. დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ვაჭრობის ხელშემწყობ ზომებს-ანუ გამარტივებას იმპორტის, ექსპორტის და ტრანზიტის პროცედურების შესახებ. სწორედ ამან გამოიწვია wto-ს მოლაპარაკება „ვაჭრობის ხელშეწყობის ხელშეკრულება (tfa).’’8 ეს ხელშეკრულება მიზნად ისახავს ხელი შუწყოს იმპორტის გადასახდელებისგან გათავისუფლებას და გამჭვირვალობის გაძლიერებას. ვაჭრობის ხელშეწყობა მნიშვენლოვანია განვითარებადი ქვეყნებისთვის, ყველაზე მეტად კი ეფექტური საბაჟო პროცედურების ხელშეწყობა. თუ ეს პროექტები წარმატებული იქნება, ბლოკჩეინი შეიძლება გახდეს ვაჭრობის მომავალი ინფრასტრუქტურა, თუმცაღა დარჩენილია რამდენიმე გამოწვევა რაც უნდა დაიძლიოს.  გლობალურ სავაჭრო პლატფორმებს შეუძლიათ იმუშაონ თავიანთი სრული პოტენციალით. ძირითადი ვაჭრობა გაციფრულებულია, მათ შორის ვაჭრობის დაფინანსება და განბაჟების პროცესები. საბაჟოების სრული დიგიტალიაციის პროცედურების გაციფრულება რომ მოხდეს მიმდინარეობს იმის შესწავლა თუ როგორ 8 https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/blockchainrev18_e.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 401 შეიძლება მოხდეს blockchai-ს გამოყენება დოკუმენტაციის ციფრული მნიშვნელობისათვის. როგორც ვაჭრობის სფეროში მიმდინარე სხვადასხვა ინიციატივები საბაჟო პროცედურების გამარტივება ბლოკჩეინის მეჩვეობით, იძლევა ახალ შესაძლებლობებს „ვაჭრობა ქაღალდის გარეშე “. როგორც ვიცით ტექნოლოგია საუკეთესოდ მუშაობს მაშინ, როდესაც რამდენომე მხარეა ჩართული ტრანზაქციებში, რომლებიც საჭიროებენ ნდობას და გამჭვირვალობას. ერთი რამ ყოველთვის ცხადია, ტექნოლოგია შესასწავლად მაშინ ღირს თუ უნდა მიეცეს ამ ტექნოლოგიას შესაძლებლობა გააცნობიეროს მისი სრული პოტენციალი, რომლებიც პასუხობენ ძირითად გამოწვევებს. უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ ყველამ: მთავრობებმა, სამთავრობო ორგანიზაციებმა, დეველოპერებმა, უნდა იმუშაონ ერთობლივად ტექნოლოგიის პრაქტიკული და სამართლებრივი შედეგების შესაფასებლად და არსებული გამოწვევების კოლექტიური გადაწყვეტილებების შემუშავებისთვის. ეს მნიშვნელოვანია განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება საერთაშორისო ვაჭრობას. ბლოკჩეინს კი შეუძლია საერთაშორისო ვაჭრობა გახადოს უფრო გონივრული მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს რომ გონივრული ვაჭრობა მოითხოვს კიდევ უფრო გონივრულ სტრანდარტიზაციას. ეს ყველაფერი კი მიღწევადია მხოლოდ თანამშრომობით. თუ ჩვენ მოვახერხებთ ამ ეკოსისტემის ყველაფრის შექმნას ბლოკჩეინის ფართო განვითარებისთვის, ხელსაყრელი საერთაშორისო ვაჭრობა რადიკალურად განსხვავებულად უნდ გამოიყურებოდეს რამოდენიმე წელში. ბლოკჩეინი აერთიანებს რამოდენომე ტექნიკას, განსაკუთრებით სარგებლიანია მიწოდების ჯაჭვის მართვა და საერთაშორისო ვაჭრობის პროცესები. ბლოკჩეინის ტექნოლოგია მდგრადია ცვლილებების მიმართ. ყველაზე კარგი არის, ის რომ არის დეცენტრალიზებული სტრუქტურა. კონტროლი ნაწილდება კონსესუსების წესებით, რომლებიც მოქმედებს აქტორთა ეკოსისტემაში, რომლებიც მოწყობილია სხვადასხვა მარეგულირებელ ორგანოებში. შესწვავლილია ბაზრის მზადყოფნა და გამოყენების პოტენციური გავლენა ბლოკჩეინის მიწოდების ჯაჭვებში და საერთაშორისო ვაჭრობაში. ტრანსსასაზღვრო გადახდის სისტემები, მიწოდების ჯაჭვის მართვა, წარმოშობის ელექტრონული სერთიფიკატები, ავთენტურობის დადასტურება, სავაჭრო ეკონომიკური გამჭვირვალობა, უსაფრთხოება, მონაცემთა დაცვა. საერთო ჯამში ყველაფერს ზემოთ ჩამოთვლილს წვლილი შეაქვს ვაჭრობის ხელშეწყობაში დიგიტალიზაციის კომბინაციით. ეს ყველაფერი კი გამოიწვევს ხარჯების შემცირებას და გამჭვირვალობის გაზრდას. პროცედურები კი რათქმა უნდა ხელს შეუწყობს ხარისხისა და შესაბამისობის უზრუნველყოფას. ბლოკჩეინის ტექნოლოგიის გამოყენება გაუადვილებს მცირე და საშუალო საწარმოებს ვაჭრობის დაფინანსებაზე წვდომას, ასევე დაეხმარება მომხმარებელს პროდუქტის ინფორმაციაზე წვდომაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 402 საბაჟო ხელშეწყობა ბლოკჩეინის საშუალებით რამოდენიმე ვარიანტებს განიხილავს ესენია:9 1. ევროკომისიას შეუძლია იყოს, როგორც ხიდი ევროკავშირის საბაჟო ორგანოებს შორის დიგიტალიზაციის მიზნით. 2. ევროკავშირის ერთი ფანჯრის პრინციპის მეშვეობით. 3. ავტორიზებული ეკონომიკური ოპერატორის ინფორმაციის გაზიარების შესაძლებლობა ბლოკჩეინის საშუალებით. 4. ევროკომისია დაეხმაროს მცირე და საშუალო ბიზნესს ბლოკჩეინის ინფორმირებაში, რომლებიც შეესაბამება მათ კონკრეტულ როლს ღირებულების ჯაჭვში. 5. ავტორიზებული ეკონომიკური ოპერატორის ინფორმაციის გაზიარების შესაძლებლობა ბლოკჩეინის საშუალებით. 6. ევროკომისიას შესაძლებელია მიეწოდოს ბიუჯეტი, რათა გააფართოვოს არსებული გადაწყვეტილებები ბლოკჩეინის ფარგლებში სოციალური სიკეთისთვის. 7. ევროკომისიას შეუძლია განაგრძოს წამყვანი როლის თამაში სტანდარტიზაციის პროცესში და შექმნას პლატფრმა, რომელიც საშუალებას აძლევს სტანდარტზე მომუშავე სხვადასხვა აქტორებს ერთმანეთთან წესრიგში ჩართვაში. 8. ევროკომისიამ მაგალითი მისცეს სტანდარტებს ბლოკჩეინზე დაფუძნებული სერვისების დანერგვით, მაგალითად ეს იქნება საბაჟო თუ ფინანსურ სფეროში გამჭვირვალობა. 9. უნდა განვსაზღვროთ ინიდკატორები და კონკრეტული გეგმები, თუ როგორ მოხდება შედეგების გამოზომვა და განვითარება. 10. ევროკომისია და წევრი სახელმწიფოები შეიძლება წახალისდნენ, როგორც საერთაშორისო ორგანიზაციების წევრები,როგორიცაა: მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაცია, მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია და გაეროს ვაჭრობის ხელშემწყობის ცენტრი ვაჭრობის დიგიტალიზაციისა და ბლოკჩეინის ტექნოლოგიის გამოყენების ხელშეწყობისათვის. ბლოკჩეინის დანერგვა ვაჭრობის დაფინანსებაში, არის სწრაფი და გამჭვირვალე ტრანზაქციების უზრუნველყოფით, მიწოდების ჯაჭვის დაფინანსების პროცესში კი გადაუხდელობის რისკების თავიდან აცილებით. ეს ყოველივე აისახება იმაში, რომ ბლოკჩეინზე დაფუძნებული პლატფორმები ხელს უწყობს ვაჭრობის დაფინანსების ყველა ეტაპს, დაწყებული შეკვეთიდან და მის საბოლოო გადახდის შესრულებამდე. უპირატოსობები და შეზღუდვები ღია ანგარიშის დაფინანსების დიგიტალიაზაცია დააჩქარებს სავაჭრო ტრანზაქციების პროცესს გამჭვირვალობისა და უსაფრთხოების გაძლიერებისას. 9 https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_brie(2020)641544(ann)_en.pdf#:~:text=block chain%20for%20supply%20chains%20and%20international%20trade%20,histories%20and%20cooperate%20%20with%20oth er%20actors%20. https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_brie(2020)641544(ann)_en.pdf#:~:text=blockchain%20for%20supply%20chains%20and%20international%20trade%20,histories%20and%20cooperate%20%20with%20other%20actors%20 https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_brie(2020)641544(ann)_en.pdf#:~:text=blockchain%20for%20supply%20chains%20and%20international%20trade%20,histories%20and%20cooperate%20%20with%20other%20actors%20 https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_brie(2020)641544(ann)_en.pdf#:~:text=blockchain%20for%20supply%20chains%20and%20international%20trade%20,histories%20and%20cooperate%20%20with%20other%20actors%20 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 403 ერთ-ერთი დაბრკოლება შეიძლება იყოს ბლოკჩეინის საშუალებით რეგისტირებულ ელექტრონული ინსტრუმენტების, ის რომ არ აქვთ იურიდიული აღიარება გლობალურ დონეზე. ეს იმას ნიშნავს, რომ კანონები და რეგულიაციები განსხვავდება ქვეყნების იურისდიქციის მიხედვით. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნები ცვლიან კანონებს, იურისდიქციების უმეტესობა იურიდიულ ძალას ანიჭებს მხოლოდ ხელმოწერილ დოკუმენტაციას. მოსალოდნელია, რომ ღია ანგარიშის დაფინანსების დიგიტალიზაცია დააჩქარებს სავაჭრო ტრანზაქციის პროცესს. ავტომატიზირებულ ტრანზაქციას შეუძლია თავიდან აიცილოს გადაუხდელობის რისკი. რაც შეეხება ტრანსსასაზღვრო გადახდებს მნიშვნელოვანი უპირატესობა იქნება, ის რომ როგორც ბიზნესისთვის, ისე მომხმარებლისთის შემცირდება ტრანზაქციების საკომისიოები. საბაჟოზე ორიენტირებული ბლოკჩეინის გამოყენება ძირითადად დაკავშირებულია გამჭვირვალობის გაზრდასთან, ინფორმაციის გაცვალასა, ასევე საბაჟო ღირებულების და დროის შემცირების გზასთან. ის ოპერაციები რაც ქაღალდის ჩანაცვლებით იქნება შესაბამისი ბლოკჩეინის აპლიკაციით, კონკრეტულადსაბაჟო ორგანოს შეუძლია გააუმჯობესოს დეკლარაციისთვის პირველადი წყაროებიდან ინფორმაციის მოპოვების პროცესი. ასევე ამ პლატფორმას შეუძლია საბაჟო ორგანოში საქონლის წინასწარ ჩასვლის პროცესის ოპტიმიზაცია და დაჩქარებული წესით გამოშვება შესაბამისი ინფორმაციის რეალურ დროში გაზიარებით. ბლოკჩეინის ამ პლატფორმამ უნდა გაადვილოს და დააჩქაროს განბაჟების პროცედურები, რომელიც საჭიროა საბაჟო დეკლარაციის პროცესებისათვის. ამ დროს სრულყოფილი იქნება ავთენტურობა. დამატებითი უპირატესობა იქნება, ის რომ იმპორტიორებს მარტივად შეეძლებათ გადაიხადონ საბაჟო გადასახადები და გაადვილდება საბაჟო კონტროლი. თუმცაღა, ასეთი გადაწყვეტილებები მოითხოვს იმპორტიორების, ექსპორტიორებისა და საბაჟო ორგანოების აქტიურ მონაწილეობას სხვადასხვა სფეროში. საბაჟო ორგანოების მიერ ბლოკჩეინის გამოყენება მოითხოოვს ტექნოლოგიის აღიარებას ეროვნული მთავრობების მიერ. ბლოკჩეინის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი შესაძლებლობა არის ვაჭრობასთან დაკავშირებული სხვა სახის დოკუმენტების უწყებათშორის გაცვლა, სავაჭრო დოკუმენტაციის გაცვლა სხვა ეროვნულ უწყებებთან,როგორიცაა: • სანიტარიული და ფიტოსანიტარული სერთიფიკატები • წარმოშობის სერთიფიკატები • შესაბამისობის სერთიფიკატები • იმპორტისა და ექსპორტის ლიცენზიები. ბლოკჩეინზე დაფუძნებული პლატფორმები უნდა ემსახურებოდეს შესაბამისი მონაცემების გაზიარებას, რათა იმპორტიორებსა და ექსპორტიორებს ჰქონდეთ მყისიერი და მარტივი წვდომა. დაინტერესებული მხარეები იქნებიან: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 404 • ექსპორტიორები • იმპორტიორები • სახელმწიფო უწყებები: მარეგულირებლები, საგადასახადო ორგანოები, პოლიცია, უსაფრთხოების სამსახურები. ქაღალდის გარეშე ბლოკჩეინის გამოყენება მნიშვნელოვნად ხელს შეუწყობს ინფორმაციის გაცვლას იმპორტიორ, ექსპორტიორ და ეროვნულ სააგენტოებს შორის. უფრო მეტიც, ბლოკჩეინი საშუალებას მისცემს მხარეებმა უსაფრთხოდ შეინახონ ვაჭრობასთან დაკავშირებული დოკუმენტები, როგორიცაა: სერთფიკატები, ლიცენზიები სამთავრობო ორგანოების მიერ გაცემული, რათა ისინი ყოველთვის ხელმისაწვდომი იყოს და არ დაიკარგოს. გარდა ამისა, ინფორმაციის ასეთ სწრაფ გაცვლას ასევე შეუძლია ხელი შეუწყოს იდენთიფიცირებას ძალადაკარგულ ნებართვებთან დაკავშირებით. ეს ყოველივიე მოიცავს საგადასახადო თაღლითობას და გადასახდელების თავიდან არიდებას. კიდევ ერთი პოტენციური გამოწვევაა, დაბნეულობა დოკუმენტაციის დამუშავებაში, რადგან ხშირად არ აქვთ ერთი და იგივე ტერმინოლოგია ინფორმაციის გაცვლისათვის და ეს ყოველივე იწვევს გაურკვევლობას. ამ სირთულის დასაძლევად საერთაშორისო ორგანიზაციები, როგორიცაა: მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია (wco) და un/cefact აქტიურად მუშაობენ რომ შემქნან სტანდარტიზებული ენა, რომელიც შემდგომში შეიძლება გამოყენებულ იქნას10 საერთაშორისო ვაჭრობაში. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ganne, emmanuelle. can blockchain revolutionize international trade? wto publications, 2018, https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/blockchainrev18_e.pdf. 2. blockchain for supply chains and international trade. (n.d.). retrieved september 21, 2022, from https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_brie(2020)64154 4(ann)_en.pdf 3. blockchain for supply chains and international trade european parliament. https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_stu(202)641544_ en.pdf. 10 https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_stu(2020)641544_en.pdf https://www.europarl.europa.eu/regdata/etudes/stud/2020/641544/eprs_stu(2020)641544_en.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 405 blockchain nino ramazashvili department of energy, georgian technical university the world as we know it was shaped by technological innovation. a new technology, blockchain, that allows digital records and information to be shared securely and transparently. it can carry out transactions with a high level of security and have a significant impact on trade operations, reducing fraud and improving traceability and strengthening trust in value chains. paperless trade, blockchain uniqueness, digital documentation, all these have brought huge benefits to many developing countries, as the successful implementation of the single window principle in singapore, korea and mexico. it's a "battle of the technologies" aimed at convincing governments that blockchain is the superior technology. blockchain technology (like many other technologies) is maturing. keywords: supply chain, digitization, blockchain. блокчеин нино рамазашвили абстракт мир, каким мы его знаем, был сформирован технологическими инновациями. новая технология blockchain, которая позволяет безопасно и прозрачно обмениваться цифровыми записями и информацией. он может выполнять транзакции с высоким уровнем безопасности и оказывать значительное влияние на торговые операции, снижая уровень мошенничества, улучшая отслеживаемость и укрепляя доверие к цепочкам создания стоимости. безбумажная торговля, уникальность блокчейна, цифровая документация — все это принесло огромную пользу многим развивающимся странам, как и успешная реализация принципа «единого окна» в сингапуре, корее и мексике. это «битва технологий», направленная на то, чтобы убедить правительства в том, что блокчейн является превосходной технологией. технология блокчейн (как и многие другие технологии) находится в стадии становления. ключевые слова: цепочка поставок, цифровизация, блокчейн. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 154 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.17 ph 1,4, 2, 1, 3,4, 4 , , , 1; , , 2; , , , 3; , , , 4 ph . : 15 25 40 (17 23 ), . / ph: , 24 . : 24 2 , ph 2 . : , , ph, . , , , . , ph, georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 155 , , . (leone, oppenheim, 2001). (edgar, higham, 1995; bardow et al., 2001). , . ; , (richter et al., 2011; zanarini et al., 2011). , ph . : 40 (15-25 ), . . : 15-25 , , , , . , . . ; , , . . , 24 2 . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 156 , . (varma et al., 2008), ( ) 912 , . . , 5 . , , , 5 (dawes, 1987). , , . , „ “. : . . , . ph ph. 0 14 ( ph< 7, ph = 7, ph> 7). . ph. , 24 t . t . . .1. .1, 72,5%. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 157 1. . , . . peros , 6-12 s. mutans, (peros et al., 2011). , 2 , . ph . , ph (ph = 5.5) (cardoso et al., 2017; makrygiannakis et al., 2018). . 2, 24 ph , 2 (p<0.05), , . ( ) 16 25 ( / (n)) 17/23 29 6 12 i 14 ii i 8 ii ii 12 iii 6 11 4 4 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 158 2. ph 24 2 t0 t1 t2 p ph 6.67+0,62 6,73+0,67 6,38 ± 0,18 t0-t1 p>0.05; t0-t2 p<0.05 4.23± 1.42 4.67 ± 1.35 4,56±1,52 t0-t1 p>0.05 t0-t2 p>0.05 t0 , t1 24 , t2 ph. , (chang et al., 1999; laracarrillo et al., 2010; peros et al., 2011; alessandri bonettiet al., 2013). zogakis (2018) 6 ph. peros (2011) 6, 12 18 ph. bonetti (2013) ph. al-haifi (2021) ph, , . 6 12 ph , 2, 6 12 ph . 24 2 , ( . . 2), . (p>0.05). . arab (2016) , 6, 12 18 . , , 2 ph. (lara-carrillo et al., 2010). georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 159 , , ph(bardow et al., 2001; ulukapi et al., 1997; lenander-lumikari et al., 2000; cheng et al., 2007) . , , ph (gonzález-aragón pineda al., 2020; pyati et al., 2018). , ph. . : 1. al-haifi, h.a.a., ishaq, r.a.a. & al-hammadi, m.s.a. salivary ph changes under the effect of stainless steel versus elastomeric ligatures in fixed orthodontic patients: a single-center, randomized controlled clinical trial. bmc oral health 21, 544 (2021). 2. arab s, nouhzadeh malekshah s, abouei mehrizi e, ebrahimi khanghah a, naseh r, imani mm. effect of fixed orthodontic treatment on salivary flow, ph and microbial count. j dent (tehran). 2016 jan;13(1):18-22. 3. bardow a, nyvad b, nauntofte b. relationships between medication intake, complaints of dry mouth, salivary flow rate and composition, and the rate of tooth demineralization in situ. arch oral biol. 2001; 46:413–23. 4. bonetti ga, parenti si, garulli g, gatto mr, checchi l. effect of fixed orthodontic appliances on salivary properties. prog orthod. 2013;14:13 5. cardoso aa, de sousa et, steiner-oliveira c, parisotto tm, nobre-dos-santos m. a high salivary calcium concentration is a protective factor for caries development during orthodontic treatment. j clin exp dent. 2020 mar 1;12(3):e209-e214. 6. cardoso aa, lopes lm, rodrigues lp, teixeira jj, steiner-oliveira c, nobre-dos-santos m. influence of salivary parameters in the caries development in orthodontic patients-an observational clinical study. int j paediatr dent. 2017 nov;27(6):540-550. 7. chang hs, walsh lj, freer tj. the effect of orthodontic treatment on salivary flow, ph, buffer capacity, and levels of mutans streptococci and lactobacilli. aust orthod j. 1999;15:229–34. 8. cheng ll, moor sl, kravchuk o, meyers ia, ho ctc. bacteria and salivary profile of adolescents with and without cleft lip and or palate undergoing orthodontic treatment. aust dent j. 2007;52:315–21. 9. dawes, c. (1987). physiological factors affecting salivary flow rate, oral sugar clearance, and the sensation of dry mouth in man. journal of dental research, 66(1_suppl), 648–653. 10. edgar wm, higham sm. role of saliva in caries models. adv dent res. 1995;9:235–8. 11. gonzález-aragón pineda, a.e., garcía pérez, a. & garcía-godoy, f. salivary parameters and oral health status amongst adolescents in mexico. bmc oral health 20, 190 (2020). georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 160 12. lara-carrillo e, batista nmm, perez ls, tavira ja. effect of orthodontic treatment on saliva, plaque and the levels of streptococcus mutans and lactobacillus. med oral patol oral cir bucal. 2010;15:924–9. doi: 10.4317/medoral.15.e924. 13. lenander-lumikari m, loimaranta v. saliva and dental caries. adv dent res. 2000;14:40–7. doi: 10.1177/08959374000140010601. 14. leone cw, oppenheim fg. physical and chemical aspects of saliva asindicators of risk for dental caries in humans. j dent educ. 2001; 65:1154–62. 15. makrygiannakis ma, kaklamanos eg, milosevic a, athanasiou ae. tooth wear during orthodontic treatment with fixed appliances: a systematic review. j orthod. 2018; 66: 1–9. 16. peros k, mestrovic s, milosevic sa, slaj m. salivary microbial and nonmicrobial parameters in children with fixed orthodontic appliances. angle orthod. 2011; 81:901–6. 17. pyati sa, naveen kumar r, kumar v, praveen kumar nh, parveen reddy km. salivary flow rate, ph, buffering capacity, total protein, oxidative stress and antioxidant capacity in children with and without dental caries. j clin pediatr dent. 2018;42(6):445-449. 18. richter ae, arruda ao, peters mc, sohn w. incidence of caries lesionsamong patients treated with comprehensive orthodontics. am j orthoddentofacial orthop. 2011; 139:657–64 19. ulukapi h, koray f, efes b. monitoring cares risk of orthodontic patients. quintessence int. 1997;28:27–9. 20. zanarini m, pazzi e, bonetti s, ruggeri o, bonetti ga, prati c. in vitro evaluation of the effects of a fluoride-releasing composite on enamel demineralization around brackets. progrorthod. 2012; 13:10–6. 21. zogakis ip, koren e, gorelik s, ginsburg i, shalish m. effect of fixed orthodontic appliances on nonmicrobial salivary parameters. angle orthod. 2018; 88:806–811. [author name] 1 сборник докладов международной научно-практической конференции, посвященной 100летнему юбилею научной и туристско-экскурсионной деятельности в кунгурской ледяной пещере и 100-летию со дня рождения в.с. лукина.26 – 31 мая 2014 г. кунгурская ледяная пещера, пермский край, россия о необходимости мониторинга благоустроенных карстовых пещер с целью их оптимальной эксплуатации (на примере новоафонской и цхалтубской пещер грузии) о.а. ланчава 1 , к.д. цикаришвили 2 1 горный институт им. г.а.цулукидзе, грузинский технический университет; 2 институт географии им. вахушти багратиони, тбилисский государственый университет опыт показывает, что климатический режим благоустроенных пещер, которые используются в качестве туристических объектов, существенно меняется: нарушается интенсивность естественной вентиляции, повышается среднегодовая температура и уменьшается относительная влажность пещерного воздуха, ухудшается состав воздуха. свидетельством отмеченного является опыт подготовки к эксплуатации новоафонской и цхалтубской карстовых пещер и опыт их эксплуатации. в обеих пещерах наблюдаются изменения климатических параметров пещерного воздуха и возмущения физических полей окружающего горного массива, что проявляется в результате осушения массива и появления трещин высыхания на внутренней поверхности пещеры. часть этих изменений можно было бы предотвратить при правильном выборе режима подготовки и эксплуатации пещер. безусловно, что сооружение водоотводящей горной выработки способствует разгружению горного массива от грунтовых вод и будет вызывать общее его осушение, но с другой стороны, можно исскуственно повышать относительную влажность пещерного воздуха и тем самым уменьшить вредное влияние общего осушения на внутренней поверхности пещеры и пещерных образований. новоафонская пещера. депресионные съемки, проведенные до благоустроиства пещеры, показывают, что естественная вентиляция осуществлялась с помощью естественной шахты, а также многочисленных тектонических трещин и каналов. наблюдаются контрасты температуры и давления воздуха между дневной поверхностью и внутри пещеры, что вызывает интенсивную вентиляцию. максимум разницы в давлении доходит до 1000 па (рис. 1). направление естественного потока следующее: летом в пещеру, зимой из пещеры. активная циркуляция воздуха до благоустроиства пещеры, главным образом, происходила с помощью естественной шахты. в сифонной дыре (0,5 х 0,8 м), связующей вертикальную и горизонтальную системы, в теплый период года, наблюдалось нисходящее, а в холодный период восходящее движение воздуха. скорость воздушного потока (2,5 м/с) практически оставалась постоянной в течение суток. после эксплуатации, в данной дыре, имеет место чередование штиля и движения воздуха (рис. 2). [author name] 2 на основе многочисленных стационарных наблюдений, выполненных в течение 1970-1988 гг., можно утверждать, что на воздухообмен между атмосферой и пещерным пространством и на циркуляцию пещерного воздуха заметное влияние оказывает поршневой эффект движения туристического поезда. до проходки транспортного тоннеля в иверской горе метеорологические параметры пещерной системы (температура, относительная влажность и давление воздуха) характеризовались незначительным сезонным и суточным колебанием. в частности, температура пещерного воздуха существенно менялась лишь в вертикальной проекции пещеры. разница между температурами зимой и летом здесь достигала 4-6 °с. в горизонтальной проекции пещеры, колебание или изменение температуры не наблюдалось. практически мало изменялась относительная влажность воздуха. для любого сезона температура пещерного воздуха менялась в пределах 11,8-12,8 °с, а относительная влажность 93-98 % (таташидзе и др., 1968). после подготовки пещеры для туристических целей и начала ее эксплуатации был нарушен стабильный тепловой и влажностный режим, установленный в продолжительном геологическом периоде. соединение подземных залов с искусственным транспортным тоннелеми пропуск через пещеру многочисленных экскурсантов вызвали повышение температуры на 2 °с, а уменьшение относительной влажности – на 5-6 %. кроме того, во время выполнения работ по благоустройству пещеры, применение пневматического оборудования, работающего с помощью двигателей внутренного сгорания, вызвало повышение содержания двуокиси углерода (до 0,5 %), а источник питания туристического поезда «обогатил» воздух водородом (до 0,4 %) и парами серной кислоты. под влиянием мощных прожекторов освещения на отдельных участках пещеры появились беспигментные растения, а также образовались мшистые поверхности на стенках пещеры и пещерных образований. с целью анализа влияния туристических групп на микроклимат пещеры, на высоте 2 м от почвы (у смотровой площадки «тетри мта»), с помощью показаний максимального термометра, было установлено, что температура воздуха в течение 10 минут увеличилась на 0,8 °с. до начала эксплуатации пещеры, амплитуда суточного изменения температуры составляла 0,10,2 °с, а в условиях интенсивной эксплуатации она увеличилась до 1,5 °с. в дневные часы, в течении рабочего дня, относительная влажность воздуха уменьшилась на 56 %. после 21-23 часов ночи, пещерная атмосфера возвращалась к обычному для нее ритму с точки зрения релаксации температурных и влажностных полей в пещерном воздухе (рис. 3). [author name] 3 в суточном ходе температуры пещерного воздуха максимум наблюдался в полночь (летом), а минимум в полдень (зимой), что указывает на определенную инерцию проявления теплофизических процессов в подземном пространстве. амплитуда годового изменения температуры составляла 5-6 °с. абсолютный минимум температуры (10,8 °с) отмечался в холодный период года (февраль), абсолютный максимум (16,0 °с) – летом (август). следует отметить, что интенсивная эксплуатация новоафонской пещеры вызвала существенное изменение климатических параметров пещерного воздуха: температура в среднем увеличилась на 1 градус (максимальное увеличение до 4 °с наблюдалось в зале «тбилиси», где показатель температуры воздуха достиг 16,5 °с), относительная влажность воздуха уменьшалась в среднем до 8 %. существенные возмущения были наблюдаемы в температурном и влажностном полях окружающего горного массива, что проявилось в образовании новых трещин высыхания внутри пещеры. наблюдаемые изменения микроклимата пещеры являются результатом неправильной эксплуатации, что вызвано неучетом экологических возможностей природы, в частности пещеры, и в чрезмерной нагрузке пещеры экскурсантами в увязке сооружения водоотводящей и транспортных тоннелей, вызвавшие общее осушение окружающего горного массива и изменение естественной аэродинамики пещеры. таким образом, пещера, характеризуемая стабильным климатическим режимом, после сооружения транспортных и дренажных тоннелей, превратилась в динамическую полость, которая оказывает влияние на физические поля окружающего породного массива. в результате отмеченного, усилились процессы истощения, что способствовало: появлению трещин высыхания, осушению поверхности самой пещеры и пещерных образований, началу камнепада со стен и со сводовой части пещеры. цхалтубская пещера. основной причиной возникновения воздушного потока в пещере является разница в плотности атмосферного и пещерного воздуха. для вычисления величины естественной тяги были использованы результаты спелеоклиматических сезонных и суточных наблюдений. было установлено, что давление воздуха на поверхности и под землей претерпевает синхронные изменения. в соответствующем периоде давление атмосферного и пещерного воздуха менялось в диапазоне 99,575-100,108 кпа и 98,375-99,750 кпа. амплитуды суточного колебания давления на поверхности и в пещере незначительно отличаются друг от друга и соответственно составляют 170-200 па и 100-160 па. амплитуды декадных колебаний же практически совпадают и составляют примерно 500 -600 па. по длине пещеры давление воздуха изменяется по следующей закономерности: начиная со входного отверстия, барометрическое давление постепенно уменьшается и минимального значения достигает гипсометрически в высоко расположенных залах, а затем неуклонно повышается. [author name] 4 максимальная величина давления зафиксирована в «зале альпинистов», который занимает самую низкую часть пещеры. по длине разница атмосферного давления примерно составляет 400 па. следует отметить, что на каждый 8,5 м столба пещерного воздуха атмосферное давление изменяется на 100 па и с помощью барометрического градиента возможно получение достоверных результатов в теплофизических расчетах. распределение температуры воздуха по длине пещеры неодинаковое. начальный отрезок и первый зал как бы изолированы от остальной части пещеры. в этих местах наблюдается суточное и сезонное колебания температуры воздуха, а амплитуда соответственно составляет 1,5 и 4,5 °с. остальная часть пещеры до сифонных озер, слабо проветривается, вследствие чего, температура воздуха сравнительно высокая (14,0-14,2 °с) и суточное колебание не наблюдается. сезонное же колебание температуры пещерного воздуха на этом участке, длина которого составляет около 650 м, наблюдается, а амплитуда составляет 0,4 °с (рис. 4). у начала подземной реки температура воздуха уменьшается до 13,6 °с и сохраняется примерно на расстояни 100 м, затем тепература повышается и по всей длине трассы остается в пределах 14,0 °с. по-видимому здесь на формирование температуры оказывает влияние подземный водный поток, который протекает до конца экскурсионной трассы. температура воды постоянная независимо от сезона и составляет 12 °с. дебит воды меняется от 60 л/с (август) до 800 л/с (апрель). гипсометрически высоко расположенные залы «цхалтубо» и «кутаиси» являются исключением от общих правил. здесь пещерный воздух характеризуется довольно высокой температурой (около 14,8 °с), которая практически не претерпевает сезонных колебаний. таким образом, за исключением входного участка и первого зала, суточное колебание температуры пещерного воздуха практически не наблюдается (рис. 5). свидетельством слабого воздухообмена являются также установленные наблюдениями факты: автономность температуры воздуха в отдельных залах, асимптотическое приближение температуры воздуха к температуре породного массива и практическое отсутствие сезонного колебания темп ературы пещерного воздуха. [author name] 5 в зависимости от сезона, в пещере происходит либо испарение, либо конденсация водяных паров. однако относительная влажность пещерного воздуха остается в диапазоне 97-99 %, что в среднем на 40 % больше относительной влажности поверхностного воздуха. как и в случае температуры, суточное колебание относительной влажности наблюдалось только во входной части пещеры (рис. 6). в то время как атмосферный воздух характеризуется отчетливой изменчивостью этого параметра, амплитуда составляет примерно 12 %. после проведения работ по благоустройству пещеры, в ней изменился характер движения воздуха. сооружение водоотводящей горной выработки увеличил расход пещерного воздуха на 12-15 %. несмотря на это, количество воздуха все же остается малым и во всех сечениях не удается измерять скорость потока ввиду ее малости. исследования по химическому составу воздуха показали, что он не содержит горючих и токсических газов: ch₄, h₂s, so₂, а содержание кислорода остается в пределах нормы. наблюдается сравнительно высокий уровень двуокиси углерода (0,5 % по объему), что не выходит за пределы, предусмотренные нормами для подземных сооружений. расчетами определены оптимальное и максимальное числа экскурсантов, которых одновременно можно допустить в пещеру, по результатам отмеченного составлена табл. 1. таблица 1 количество одновременно допускаемых людей в пещеру определено на основе достаточности расхода пещерного воздуха для безопасности дыхания людей. следует отметить, что тепло, выделенное людьми и освещением, полностью передается пещерному воздуху и вызывает п овышение его [author name] 6 температуры. расчетами установлено, к концу 8-часового рабочего дня, температура пещерного воздуха будет повышаться на 4,5-5,0 °с по всей длине пещеры. за остальной период суток данное приращение релаксируется и будет оставаться только фоновое повышение температуры в диапазоне около 0,2-0,4 °с в течение месяца. после длительной эксплуатации температурный режим пещеры существенно будет меняться, так как природа не сможет нейтрализовать отмеченный фон без вмешательства. в пещере уже нарушен естественный фон влагосодержания горного массива, что вызвано сооружением водоотводяшего тоннеля. относительная влажность воздуха претерпела не очень существенные изменения, однако в наличии понижение уровня грунтовых вод, общее осушение полости и появление трещин высыхания на внутренной поверхности пещеры. отмеченные обстоятельства в ближайщем будущем вызовут и существенное уменьшение относительной влажности пещерного воздуха. следует отметить, что с точки зрения экологической вместимости пещеры количество экскурсантов, представленное в таблице 1, необходимо примерно в 8 раз уменьшить. в таком случае возмущения в физических полях в пещере и в окружающем горном массиве будут восстановлены силамы природы. с этой точки зрения вопрос вовсе не был поставлен на повестку дня, т.к. в таком случае пещера не окупила бы затрат, расходуемых на ее благоустройство. для сохранения спелеоклиматического режима пещеры необходимы сохранение естественного характера движения воздушного потока и ликвидация приращения температуры и дефицита относительной влажности воздуха, а также сохранение температурного и влажностного полей окружающего горного массива. рекомендуется с помощью вод подземной речки кондиционировать пещерный воздух. в результате отмеченного, будет уменьшаться температура воздуха и увеличиваться относительная влажность, что будет способствовать также сохранению естественного фона температурного и влажностного полей окружающего горного массива. вода должна подаваться при помощи полостей в перилах ограждения смотровых площадей под давлением около 300 кпа. распыление воды в пещерный воздух должно произойти после того, как экскурсионная группа будет перемещена на другую смотровую площадку. после определенного промежутка времени (5-8 мин) форсунки автоматически будут отключаться. вместе с тем четные форсунки относительно оси движения воздуха должны быть наклонены под углом 30 0 , а нечетные должны иметь противоположную ориентацию, с той целью, чтобы они друг друга компенсировали с точки зрения аэродинамики воздушного потока. расход воды для кондиционирования воздуха (около 2,8-3,0 л/c) существенного влияния не будет оказывать на водный режим речки. во время мелководья расход воды для кондиционирования воздуха будет в пределах 5 % от общего дебита воды. вместе с тем, неиспаренная вода самотеком будет возвращаться в речку. необходимо отметить, что температура воды подземной речки будет изменяться лишь на 0,02 °с при снятии температурного приращения воздуха, равного 5 °с. дело в том, что теплоемкость воды в 4 раза больше по сравнению с теплоемкостью воздуха, а массовый расход воды в 70 раз больше такового для воздуха (70 л/c и 0,7 м 3 /c). на основе представленного материала можно сделать следующие выводы: [author name] 7 1. проведение работ по благоустройству карстовых пещер следует вести с особой предусмотрительностью, так как они вызывают изменения физических полей окружающего горного массива. отмеченные изменения являются нежелательными и соизмеримы с изменениями климатических параметров пещерного воздуха. 2. для установления оптимальных режимов эксплуатации карстовых пещер, необходимо создание научно-исследовательского стационара при пещере, в котором систематически будут измерены микроклиматические параметры пещерного воздуха, показатели ионизации и радиоактивности воздуха, а также наличие различных газов и бактерий в нем. 3. необходимо заострять внимание на устойчивости окружающего породного массива, на суточном и сезонном колебании дебита карстовых вод, на опасности их загрязнения. 4. по результатам наблюдений и их анализа необходимо выводить и соблюдать основные эксплуатируемые параметры карстовых пещер. литература 1. tatashidze z., gigineishvili g., tsikarishvili k. (2007). geographo-hydrological arguments on possible expansion of the tskaltubo cave system // bulletin of the georgian academy of sciences, №3, 175, p. 285-288. 2. tatashidze z., tsikarishvili k., jishkariani j., kapanadze v. (2002). tskaltubo cave system – the largest karst cavite in the imereti region // bulletin of the georgian academy of sciences, №3, 166, p. 514-517. 3. jishkariani j., tatashidze z., tsikarishvili k., lanchava o. (2010). main results of complex research into the tskaltubo cave system. // bulletin of the georgian academy of sciences, vol. 4, № 2, p. 92-95. 4. таташидзе з.к., джишкариани дж.м., цикаришвили к.д., капанадзе в.м., джамришвили а.р. новая карстовая пещера в окрестностях цхалтубо (западная грузия) // пещеры (межвузовский сб. научн. трудов). – пермь, 2004. – c. 48-52. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 54 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.05 , https://orcid.org/0000-0001-7911-9319 ( ) . , . . . . ( , , , ), , . , , . , . : , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 55 . , . . . , , , , . , , , ? , , , , (fiske 1988; fiske and pavelchak 1986; fiske et al. 1987; locksley, hepburn and ortiz 1982; macrae and bodenhausen 2001). , , „ “ (fiske and taylor 1984 ), ? ? ?. , , , , . (1986) , , . (2001) , , . : „ “ , , , . , , , . , , (fiske et al. 1987; fiske and pavelchak 1986). , , . : , „ “ , . , ( ) . , . , (wittenbrink and hilton 1997) , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 56 , „ “. , : , (gawronski et al. 2003; fiske and neuberg 1990; prato and bargh 1991; quinn, mason and macrae 2009). , . , , : (andersen and klatzky 1987; kunda and thagard 1996), ( , ), (andersen and klatzky 1987) . , , . (kunda and thagard, 1996) , ), . , , , , (kunda and thagard 1996; kunda, sinclair and griffin 1997). , , . , , (kunda and thagard 1996; kunda, sinclair and griffin 1997). ? . , , . , , . , , , , , (kunda and thagard 1996; kunda, sinclair and griffin 1997). , , ( ) . : , , , , . , , , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 57 . 2016-2019 . , , , , , it, . , , , . , , . , , , . , , . (kunda & thagard, 1996). , ) . , . . 1 , , . , . (macrae and bodenhausen 2001), . 27 i. . , ( , , , ( ) .), , , . 90 . 30 50 ), , 20 . . , , ? ?). . . 10 . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 58 . , ( ), (it). , : , , , „ “. , , , ( ) , , , 10 8 , , , , , , , „ “ , . , , , . , . 2 , , : ) ) , ( ). , ( , , it, ) . , . . , , : , , , , ( , , ), , . , 20 . . , , . . , , . . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 59 . 220 (165 , 55 ). 20 . 42 . , . . 18 23 . , . , ( 20 ) . 17% . 1 . 1. , , it, it 36–50 90% 51–60 41% 24% 58% 46%, / 33% 31.3%, 31.3%, 28.1%, 28.1%, 21.9 % / 39.4%, 52.8% 33.3%, 27.8% . 90.0 % 21-35 100.0% 52.6%, 36.9%, 47.4%, 36.8% 26.3% .23.7%, 23.7% 20% 39.0%, 25.0%, 19.4% 19.4% 69.0% . 16.7. % 36-50 78.6% 21–35 45.2% 67.5% 37.0%, 25.9%, 41.2% 20.6%, 50.0%, . / 52.4%, 31.0% 36-50 74.4% 21-35 28.2% 51 – 60 28.2% 37.5%, 30.0% 30.0%, 25.0% 56.4% 46.2% 23.5% , 23.5%, 20.6% 23.5%, 26.3% 36 – 50 .92.3% 21-25 . 33.3% 51-60 . 28.2% 51.3% .25.6% . 23.1% 100.%, 52.6%, 28.9% 34.5%, 31.0%, 31.0% 38.7%, 25.8% 3.2% : ibm spss, (method: between group linkage) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 60 , , . , : , , , , , . , . 3 . , , 8-11 , 1-4 , 5-7 , . , , , , , , . , . , 290 . , , 224 (139 75 , 18-23 .) . 11 ( (+5) 1 , (-5) 11 ). , 95% 6.5% . ; , , . , 290 , , it, . , , . , (1997) , , . , , . , , ( ), (s), , -1 +1 , 0 1. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 61 11 , +5 -5. „ “ (8-11 ), „ “ (1-4) . 5-7 , , , . , , ( ) ( ). spss 20, (confirmatory factor analysis, extraction method: principal component analysis, rotation method: varimax with kaiser normalization). , , p <.05 , . 44 ( . 2 3). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 62 2. 44 , anova sum of squares df mean square f sig. fac61 .. 549.388 4 137.347 268.853 000 fac62 , 494.881 4 123.720 221028 .000 fac63 170.186 4 42.547 49.999 .000 fac64 ( ) 107.168 4 26.792 29.524 .000 fac65 , 341.355 4 85.339 122.360 .000 fac66 , ., , . 123.575 4 30.894 34.605 .000 fac67 , , , , . 282.526 4 70.632 94.150 .000 fac68 304.198 4 76.049 104.068 .000 fac69 208.435 4 52.109 63.808 .000 fa 70 265.694 4 66.423 86.794 .000 fac71 62.592 4 15.648 16.516 .000 fac72 , 214.571 4 53.643 67.247 .000 fac73 86.578 4 21.645 23.720 .000 fac74 102.489 4 25.622 28.526 .000 fac5 , , , , 57.267 4 14.317 15.035 .000 fac6 / . 498.755 4 124.689 224.150 .000 fac7 100.107 4 25.027 27.387 .000 fac8 42.476 4 10.619 10.998 .000 fac9 11.596 4 2.899 2.919 .020 fac10 , 23.564 4 5.891 5.996 .000 fac11 / 16.711 4 4.178 4.226 .002 fac12 / 51.525 4 12.881 13.455 .000 fac13 253.042 4 63.260 81.454 .000 fac14 16.606 4 4.152 4.199 .002 fac15 16.526 4 4.131 4.178 .002 fac16 , 14.632 4 3.658 3.693 .005 fac18 24.086 4 6.021 6.132 .000 fac19 36 76.435 4 19.109 20.436 .000 fac20 12.945 4 3.236 3.262 .011 fac22 26.637 4 6.659 6.797 .000 fac23 25.777 4 6.444 6.573 .000 fac24 12.069 4 3.017 3.039 .017 fac25 37.651 4 9.413 9.706 .000 fac26 18.944 4 4.736 4.800 .001 fac27 33.424 4 8.356 8.582 .000 fac35 24.773 4 6.193 6.311 .000 fac37 ( ) 64.593 4 16.148 17.076 .000 fac38 24.920 4 6.230 6.349 .000 fac39 41.075 4 10.269 10.622 .000 fac40 15.514 4 3.879 3.919 .004 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 63 fac41 29.642 4 7.410 7.585 .000 fac47 16.305 4 4.076 4.122 .003 fac48 15.983 4 3.996 4.039 .003 fac52 10.041 4 2.510 2.524 .039 3. 44 eta eta squared eta eta squared fac61 .701 .491 fac13 .476 .226 fac62 .665 .442 fac14 .122 .015 fac63 .390 .152 fac15 .122 .015 fac64 .309 .096 fac16 .114 .013 fac65 .552 .305 fac18 .147 .022 fac66 .332 .110 fac19 .261 .068 fac67 .502 .252 fac20 .108 .012 fac68 .521 .272 fac22 .154 .024 fac69 .432 .186 fac23 .152 .023 fa 70 .487 .237 fac24 .104 .011 fac71 .237 .056 fac25 .183 .034 fac72 .441 .194 fac26 .130 .017 fac73 .280 .078 fac27 .173 .030 fac74 .305 .093 fac35 .149 .022 fac5 .226 .051 fac36 .034 .001 fac6 .668 .446 fac37 .240 .058 fac7 .299 .089 fac38 .149 .022 fac8 .195 .038 fac39 .192 .037 fac9 .102 .010 fac40 .118 .014 fac10 .145 .021 fac41 .163 .026 fac11 .122 .015 fac47 .121 .015 fac12 .215 .046 fac48 .120 .014 fac52 .095 .009 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 64 , ( p <.05 ) . : f (4,1115)= 1.60, p=.17> .05.; , f (4,1115)= .65, p=.62> .05; f (4,1115)= .49, p=.74> .05; f (4,1115)= 1.28, p=.28> .05; f (4,1115)= 2.30, p=.06> .06; f (4,1115)= 2.28, p=.06> .05; f (4,1115)= 1.77, p=.13> .05; f (4,1115)= 1.43, p=.21> .05; f (4,1115)= .61, p=.65> .05 . . , ( ) , 0.5 ii. , , ( . 4). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 65 4. , , , it 44 ( ) . . it fac61 .. 9 9 6 7 5 fac62 , 9 9 9 9 6 fac63 9 9 8 7 6 fac64 ( ) 9 8 7 7 6 fac65 , 9 3 7 6 6 fac66 , ., , . 3 3 6 6 4 fac67 , , , , . 4 4 6 8 5 fac68 5 5 7 9 7 fac69 3 3 6 8 6 fa 70 7 7 8 6 10 fac71 7 8 9 7 9 fac72 , 7 7 7 5 9 fac73 8 8 7 6 9 fac74 7 7 7 6 9 fac5 , , , , 7 8 6 6 5 fac6 / . 5 5 9 5 4 fac7 7 6 6 6 8 fac8 4 4 6 6 7 fac9 8 8 8 5 8 fac10 , 8 8 7 6 9 fac11 / 6 6 6 6 8 fac12 / 8 7 6 7 6 fac13 9 7 9 7 6 fac14 7 8 6 7 5 fac15 6 6 4 4 4 fac16 , 5 5 5 4 4 fac18 6 6 6 8 8 fac19 36 9 9 8 6 9 fac20 4 4 5 4 7 fac22 7 7 8 8 9 fac23 8 8 6 7 9 fac24 5 6 6 7 6 fac25 6 6 6 7 6 fac26 7 6 7 6 7 fac27 8 8 8 7 9 fac35 7 7 7 7 7 fac37 ( ) 6 6 7 9 8 fac38 4 4 5 4 3 fac39 8 7 8 6 7 fac40 7 8 7 7 8 fac41 6 5 6 6 5 fac47 8 9 8 7 8 fac48 7 7 7 8 6 fac52 7 7 7 6 6 , . , , , , , , , . , ) 5-7 ) 1-4 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 66 , ). , , , , . , ( ), ; , . , . , , , . , , , , , , , , . , , , , , . , , , , , . , ( ), , ( , , , , , ); , ; , , , . . , it . it , , , ; , , . . it , . 11 . , 18-23 . , , , , . , , . , ( ), , , . . , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 67 , . it, . , , , . , , . , . , . , , , , , . , , . , , . , . , , , . , , , . , . , , , . , , , . , . , , , . , , . , , it. , , . , , ), (fac 41 6 ) ). , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 68 100% , . , , . , , . : 1. andersen, susan m., & roberta l. klatzky. (1987). traits and social stereotypes: levels of categorization in person perception. journal of personality and social psychology, 53, 2, 235-246 2. fiske, susan tufts, & shelley e. taylor. (1984). social cognition. reading, mass: addison-wesley pub. co. 3. fiske, susan tufts, and mark pavelchak. “category based versus piecemeal based affective responses: developments in schema-triggered affect.” in handbook of motivation and cognition: foundations of social behavior, ed. r.m. sorrentino and e.t. higgins. 167-203 . new york: guilford press, 1986. 4. fiske, susan tufts, steven neuberg, ann e. beattie, and sandra j. milberg. “category-based and attributebased reactions to others: some informational conditions of stereotyping and individuating processes.” journal of experimental social psychology 23, no 5 , (1987): 399-427 5. fiske, susan tufts. “compare and contrast: brewer’s dual process model and fiske et al.’s continuum model.” in advances in social cognition vol 1, ed. t.k. srull & r.s. wyer jr. 65-76. hillsdale, nj: lawrence erlbaum associates, 1988. 6. gawronski, bertram, katja ehrenberg, rainer banse, johanna zukova, & christoph klauer. (2003). it’s in the mind of the beholder: the impact of stereotypic associations on category-based and individuating impression formation. journal of experimental social psychology, 39, 16-30 7. kunda, ziva, and paul thagard. “forming impression from stereotypes, traits, and behaviors: a parallel constraint – satisfaction theory.” psychological review 103, no 2(1996): 294-308 8. kunda, ziva, lisa sinclair and dale griffin. “equal rating but separate meanings: stereotypes and the construal of traits.” journal of personality and social psychology 72, no 4 (1997): 720-734 9. locksley, anne, christine hepburn, and vilma ortiz. “social stereotypes and judgments of individuals: an instance of the base rated fallacy.” journal of experimental social psychology, no 18 (1982): 23-42 10. macrae, c. neil, & calen, v. bodenhausen. (2001). social cognition: categorical person perception. british journal of psychology, 92, 239-255 11. pratto, felicia, & john a. bargh. (1991). stereotyping based on apparently individuating information: trait and global components of sex stereotypes under attention overload. the journal of experimental social psychology, 27, 26-47 12. quinn, kimberly, malia mason, & macrae, c. neil. (2009). familiarity and person construal: individuating knowledge moderates the automaticity of category activation. european journal of social psychology, 39, 852-861 13. wittenbrink, bernd, pamela l. gist, and james l. hilton. “structural properties of stereotypic knowledge and their influences on the construal of social situations.” journal of personality and social psychology 72, no 3 (1997): 526-543 i , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 69 ii , , . social stereotypes and cognitive mechanism of their processing miranda giorgashvili full professor, tbilisi open teaching university https://orcid.org/0000-0001-7911-9319 a b s t r a c t given study tests cognitive model related to social information processing parallel constraint satisfaction theory. the study was conducted as one of the research steps within another scientific project, which explored stereotypic mode of impression formation. unlike other models, pcst presents stereotypic mode of thinking as the process, in which received information just as a neural impulse flows in the endless web of mental associations in observer’s mind and automatically acxites/inhibites certain information stored in there. we decided to test these two cognitive processes on the content of real social stereotypes. we explored stereotypes of five social categories (cook, lecturer, doctor, it and typical georgian man). then, we measured the level of acxitation/inhibition of certain characteristics within the stereotype of each category. after comparing the level of character activation-deactivation between each category, as well as to the textual characterizations obtained from focus groups about the same categories, it became clear that activation/deactivation process indeed takes place. moreover, associations activate/deactivate in such a way, that they automatically fit (satisfy) the content of stereotype, held by the observer about perceived social category. keywords: stereotypic thinking, information processing, impression formation samto jurnali #1(24), 2010 1 analizi анали3 analysis უაკ 622.4.536.24.624.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ო. ლანჩავა საავტომობილო გვირაბების სავენტილაციო სისტემების ხანძარუსაფრთხოების ანალიზი მათემატიკური მოდელირების მეთოდით განხილულია ძლიერი და ძალზე ძლიერი ხანძრის გავლენა საავტომობილო გვირაბების სავენტილაციო სისტემებზე მათი კოლაფსის დადგომის პერიოდის დადგენის მიზნით. მოდულები შესრულებულია გრძივი სისტემისათვის ჭავლური ვენტილატორების გამოყენებით და ნახევრად განივი გამწოვი სავენტილაციო სისტემისათვის, რომლებიც ადაპტირებულია საქართველოში. მოდელებზე ხანძრის ტემპერატურა იცვლებოდა 300-1000°c-ის, ხოლო ხანძრის სიმძლავრე 30-100 მგვტ-ის ფარგლებში. 1000°c ტემპერატურაზე, ნახევრად განივი გამწოვი სავენტილაციო სისტემისათვის კოლაფსის დადგომის პერიოდი იცვლება 0.5-2.5 წთ-ის ფარგლებში ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით. დაახლოებით იმავე სიდიდისაა აღნიშნული პერიოდი გრძივი სისტემისათვის. საგანგებო სიტუაციების მართვის თვალსაზრისით არცერთი სისტემა არ ხასიათდება ეფექტურობით ძლიერი და ძალზე ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში. ამ დროს სიცოცხლისა და ინფრასტრუქტურის გადარჩენის ერთ-ერთი ძირითადი გზაა გვირაბის ოპერატიული დაყოფა მცირე სიგრძის მონაკვეთებად მოძრავი ზღუდარებით ან მსგავსი მოწყობილობებით, რომლებიც შეაფერხებენ ან სრულად აღკვეთენ ტოქსიკური აირებისა და ჭარბი სითბოს უკონტროლო გავრცელებას მიწისქვეშა სივრცეში. საგანგებო სიტუაციების მართვის თვალსაზრისით თანამედროვე სატრანსპორტო გვირაბებს მაღალი მოთხოვნები წაეყენებათ. კერძოდ 2007 წელს დასრულებულ ალპების 34,6 კმ სიგრძის სარკინიგზო გვირაბს აქვს დაცვის სამი დონე: საევაკუაციო მატარებელი, სპეციალური მინიავტობუსები და ზღუდარები გვირაბის ყოველ 300 მ მანძილზე. პირველი ორი მხოლოდ ადამიანების სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის შენარჩუნებას ემსახურება, ხოლო ბოლო მათგანს სიცოცხლის გადარჩენასთან ერთად შეუძლია საგანგებო სიტუაციის აღმძვრელი მიზეზის (ხანძრის, ფეთქებადი, ტოქსიკური, მავნე აირების და სხვათა) ლოკალიზება მთელი გვირაბის ინფრასტრუქტურის მწყობრიდან გამოსვლის ასაცილებლად. ინფრასტრუქტურაში აქ იგულისხმება როგორც სავენტილაციო, დაკვირვების, განათების სისტემები, ისე სხვა ელექტრომექანიკური მოწყობილობები და გვირაბის კონსტრუქციები. ადვილი მისახვედრია, რომ ზღუდარები მოძრავი უნდა იყოს, რათა საჭიროების შემთხვევაში ოპერატიულად მოახდინონ გვირაბის დაყოფა მცირე სიგრძის მონაკვეთებად, რითაც მოხდება საგანგებო სიტუაციის აღმძვრელი მიზეზის მავნე გავლენის შერბილება. ევროკავშირი განსაკუთრებით ამახვილებს ყურადღებას ტრანსევროპულ ქსელზე (ten), რომლის არსებულ და ასაშენებელი გვირაბების უსაფრთხოება პირველი პრიორიტეტია. გზების ინფრასტრუქტურაში გვირაბებს გამორჩეული ადგილი უკავიათ. ისინი გაყვანილია ყველაზე რთულ მონაკვეთებზე და უზრუნველყოფენ მთელი წლის განმავლობაში შეუფერხებელ გადაადგილებას. სტატისტიკური მონაცემების მიხედვით, გვირაბებში შედარებით იშვიათია ავარიები, ხოლო მომხდარ ავარიებს უფრო მძიმე შედეგები აქვს ღია ტრასასთან შედარებით. გაეროს ევროპული კომისიის მიერ მომზადებულ და 2001 წელს გამოცემულ „თეთრ წიგნში“ [1] ხაზგასმულია გვირაბების ექსპლუატაციის უსაფრთხოებასთან დაკავშირე ბული samto jurnali #1(24), 2010 2 ეროვნული სტანდარტების ჰარმონიზაციის საჭიროება მაღალი დონის საიმედოობის უზრუნველსაყოფად. სტანდარტებისა და სათანადო ნიშნების ჰარმონიზაციის აუცილებლობას ისიც განაპირობებს, რომ გვირაბებში მომხდარი ავარიებისა და აღძრული საგანგებო სიტუაციების სტატისტიკის თანახმად, მაღალი რისკის მატარებლები არიან „ჩამოსული“ მძღოლები. იმავე ტრანსევროპული ქსელის 500 მ-ზე უფრო გრძელი გვირაბებისათვის 2004 წელს ევროპის პარლამენტმა და ევროპის საბჭომ გამოსცა დირექტივა ec 2004/54 უსაფრთხოების აუცილებელი მინიმალური დონის შესახებ. ევროკავშირის ქვეყნებში ასეთი გვირაბების ჯამური სიგრძე 1000 კმ-ზე მეტია, რომელთა დიდი ნაწილი tenის ფარგლებშია. ევროკავშირის ქვეყნებს მიეცათ რეკომენდაცია, რომ დირექტივის მოთხოვნები გაავრცელონ ისეთ გვირაბებზეც, რომლებიც არ შედიან ten-ის ფარგლებში. მინიმალური დონე ფაქტობრივად გვირაბებზე წაყენებული საორგანიზაციო და ტექნიკური მოთხოვნებია. უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ძვირადღირებული ღონისძიებაა, ხოლო ხარჯების სტრუქტურა კი შემდეგია: საექსპლუატაციო, რეკონსტრუქციის, ტექნიკური გადაიარაღებისა და მოძრაობის შეფერხებით გამოწვეული. ამათგან ყველაზე კაპიტალტევადია გვირაბების რეკონსტრუქცია დირექტივის მოთხოვნების შესაბამისად. დაახლოებით 2,66,3 მლრდ ევროს ფარგლებშია მითითებული დირექტივის შესრულებისათვის გასაწევი ხარჯები ევროკავშირის ქვეყნებისათვის [2]. 2,6 მლრდ-ის შესაბამისია უსაფრთხოების დონის ამაღლება ვენტილაციისა და განათების სისტემების მოდერნიზაციით, აგრეთვე მოძრაობის ახლებური ორგანიზებით და ზოგიერთი სახეობის ტვირთის გადაზიდვის შეზღუდვით. ექსპლუატაციაში ადრე მიღებული გვირაბებისათვის, რომლებშიც მითითებული მოძრავი ზღუდარების მოწყობა ტექნიკურ და ეკონომიკურ სირთულეებთანაა დაკავშირებული, შეთავაზებული იქნა ტრანსფორმირებადი სისტემების გამოყენება [3]. ასეთი სისტემები სათანადოდ დამუშავების შემდეგ, საჭიროების შემთხვევაში, ოპერატიულად შეძლებენ გვირაბის მოკლე უბნებად დაყოფას. აღნიშნული შეთავაზება განაპირობა არა იმდენად იმ ფაქტმა, რომ გრძელ გვირაბებში აწყობენ მოძრავ ზღუდარებს, არამედ უფრო იმან, რომ ძლიერი ხანძრისას სავენტილაციო სისტემა ვეღარ ასრულებს თავის ფუნქციებს [4, 5, 6] და საჭიროა სავენტილაციო სისტემების ხელახალი გაანალიზება მათი ხანძარუსაფრთხოების დაზუსტების მიზნით. აღნიშნულთან დაკავშირებით, უნივერსალურ ბლოკურ ინტეგრატორზე მათემატიკური მოდელირების გზით შესწავლული იქნა ხანძრის სიმძლავრისა და ტემპერატურის გავლენა სავენტილაციო სისტემებზე. განხილული იქნა გრძივი სავენტილაციო სისტემა ჭავლური ვენტილატორების გამოყენებით და ნახევრად განივი გამწოვი სისტემა. მოდელირების მეთოდიკა და მონაცემების აღების ტექნიკა დაწვრილებითაა აღწერილი [7]. ხანძრის თბოენერგეტიკული სიმძლავრე აღებულ იქნა 30-100 მგვტ-ის ფარგლებში. 30 მგვტ რეკომენდებულია გაეროს ეკონომიკური და სოციალური საბჭოს, ევროპის ეკონომიკური კომისიის ექსპერტთა სპეციალური ჯგუფის trans ac 7/09 რეკომენდაციებით [8]. ამასთან, ტვირთი უნდა იყოს ძნელადწვადი, როდესაც სრული სიმძლავრე ვითარდება 10 წთ-ის შემდეგ, გამოყოფილი ბოლის ხარჯია 80 33/ წმ, ხანძრის ხანგრძლივობა 60 წთ, ხოლო ხანძრის ტემპერატურა მითითებული არაა. ამასთან დაკავშირებით გვაქვს შენიშვნა. ხანძრის ტემპერატურა, აღნიშნული რეკომენდაციების მონაცემებზე დაფუძნებით, პირველი მიახლოებით შესაძლებელია გაანგარიშებული იქნეს შემდეგი ფორმულით samto jurnali #1(24), 2010 3 (1) სადაც q არის ხანძრის შედეგად აღძრული თბური ნაკადი, 30 000 კჯ /წმ (30 მგვტ); შესაბამისად კვამლის ხარჯი, მისი სიმკვრივე და იზობარული თბოტევადობა. q= 80 მ3/წმ; p = 1,2 კგ/მ3; :1,0 კჯ /(კგ. გრად). ამ ფორმულიდან მიიღება, რომ t≈ 300°c . იმავე რეკომენდაციებს გვთავაზობს გერმანული სტანდარტი rabt ხანძრის თბოენერგეტიკულ სიმძლავრესთან დაკავშრებით, რომელიც იმავდროლად არის ჩვენს ქვეყანაში მოქმედი ნორმა. აღსანიშნავია, რომ ხანძრის აღნიშნული ტემპერატურა მომხდარი ხანძრების სტატისტიკურ მონაცემებს არ შეესაბამება [9]. მაგალითად 1979 წელს ნიხოძაკას გვირაბში (სიგრძე დაახლოებით 2 კმ) რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებს ტოკიოსა და ნაგოიას, პორტალიდან 400 მ-ში მოხდა ხანძარი, რომლის ტემპერატურა 1000°с გავრცელდა 1122 მ მანძილზე. ტემპერატურა აგრეთვე 1000°c აღწევდა მონრეალის მეტროში მომხდარი ხანძრის დროს. 1984 სამიტის გვირაბში (დიდი ბრიტანეთი) მომხდარი ხანძრის დროს ტემპერატურა აღწევდა 1500, ხოლო აგურის სამაგრი 10—15 მმ სისქის მდნარი მასით დაიფარა. მონბლანის საავტომობილო გვირაბში 1999 წელს მომხდარი ხანძრისას 1 წთ-ის შემდეგ გვირაბში აღარ იყო სუფთა ჰაერი, ხანძრის სიმძლავრე იყო დაახლოებით 190 მგვტ, ხოლო აღწევდა 1000°c , 39 ადამიანი, მათ შორის 1 მეხანძრე დაიღუპა. აღნიშნული ხანძარი მოცემულ გვირაბში იყო ყველაზე მძლავრი, ხოლო მანამდე, გვირაბის გახსნიდან (1965 წ.), სულ მოხდა შედარებით მცირე მასშტაბის l7 ხანძარი. უკანასკნელი ხანძრის მიზეზი იყო პოლიეთილენით გადატვირთული ტრაილერი, რომლის ძარაზე საბურავის ხახუნის შედეგად მოხდა აალება. ცეცხლი ადგილად გადავიდა პოლიეთილენზე, ხოლო შემდეგ ხანძარი მოედო ფქვილითა და მარგარინით დატვირთულ სხვა დიდ მანქანებსაც. 1982 წ. ოკლენდში (აშშ), კლდეკოტის გვირაბში მოხდა ინციდენტი მთვრალი მძღოლის მიზეზით. იგი გადავიდა საპირისპირო მხარეზე, შეეჯახა ბენზინმზიდს, გადააბრუნა და მოხდა ძლიერი ხანძარი, რომელმაც დაადნო ალუმინის ძარა, ხოლო 7 ადამიანი დაიღუპა [9]. ხანძრის ტემპერატურასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია, რომ ძნელადწვადი ტვირთი, რაც რეკომენდაციებშია მითითებული, პირდაპირ არ ნიშნავს დაბალ ტემპერატურაზე წვას. მაგალითად ძნელადწვადია ტიტანი, რომლის წვის ტემპერატურაა 3000°c ხოლო ადვილადწვადია პოლიმერები, რომელთა აალება იწყება 150°c-ზე. ჩვენს ქვეყანაში მოქმედი სხვა (ნიდერლანდების rws) სტანდარტით ხანძრის ტემპერატურა გვირაბში არ უნდა აღემატებოდეს 380°c-ს ბეტონის ატკეჩის ასაცილებლად, ხოლო არმატურასთან ახლოს ტემპერატურა არ უნდა აღემატებოდეს 250°c-ს, სამაგრის კოლაფსის ასაცილებლად [9]. მაშასადამე სტანდარტების მოთხოვნები უფრო ნაკლებ ტემპერატურაზეა ორიენტირებული რეალურად მომხდარ ხანძრებთან შედარებით. მოდელებზე საბაზისოდ აღებული იქნა ხანძრის ტემპერატურა 1000°с, ხოლო ცალკეული მოდელები აგებული იქნა 300°c ტემპერატურისათვისაც. ხანძრის სცენარი დაფუძნებული იყო პროექტ „ევრიკა-ში“ მიღებულ შედეგებზე [10]. კერძოდ: l. აალებიდან პირველი 10—20 წთ-ის განმავლობაში არის თბური სიმძლავრის პიკი. რაც უფრო მეტია სიმძლავრე, ანუ რაც უფრო დიდი ან მეტი სატრანსპორტო საშუალება იწვის, მით უფრო გვიან დგება პიკური მომენტი, მაგრამ იგი არ აღემატება 20 წთ-ს, 2. პიკის მიღწევამდე ხანძრის სიმძლავრის მატება ხდება წრფივი ან მასთან მიახლოებული კანონზომიერებით; 3. პიკური მომენტის ხანგრძლივობა 30 მგვტ ხანძრისათვის შეადგენს დაახლოებით 4-5 წთ-ს, სრული სიმძლავრის ასაკრებად 10 წთ-ია საჭირო, ხოლო ხანძრის samto jurnali #1(24), 2010 4 სიმძლავრე შემდეგ წრფივად მცირდება. ვენტილატორების გაანგარიშების, დამზადების, გამოცდის და ექსპლუატაციის პირობებში გათვალისწინებულია ჰაერის სტანდარტული სიმკვრივე p = 1,2 კგ/მ3, რომელიც იანგარიშება ფორმულით, რაც აგრეთვე ავიღეთ საბაზისოდ ამ ნაშრომში (2) სადაც p არის ატმოსფერულ წნევა ზღვის ღონეზე p=101325 პა (≈0,1 მეგპა ) ; r — ჰაერის კუთრი მუდმივა, r=287 ჯ/ (კგ. k); т — აბსოლუტური ტემპერატურა, t=293k. ამ პირობებისათვის p=1,2კგ/მ3. აღნიშნული ფორმულა მიღებულია იდეალური აირის კლაპეირონის განტოლებიდან, რომელსაც აქვს სახე pv=r t, (3) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა v არის აირის კუთრი მოცულობა (v= 1/p) მ3/კგ. კლაპეირონის განტოლებით გვირაბებში ხანძრის შემთხვევისათვის შესაძლებელია სარწმუნო შედეგების მიღება ატმოსფერულთან მიახლოებული სტატიკური წნევებისათვის. ცხადია, რომ გვირაბში სტატიკური წნევის მნიშვნელოვანი ზრდა ხანძრის გამო არ მოხდება, რადგან გვირაბის ორივე პორტალი ღიაა და შესაბამისად ჭარბი წნევა საერთო წნევის დინამიკურ მდგენელს გაზრდის და მოხმარდება ჰაერის სიჩქარის მომატებას. ენრიკო ფერმი თავის ნაშრომში [11] აღნიშნავს კლაპეირონის განტოლების მაღალი სიზუსტის შესახებ დაბალი წნევებისა და მაღალი ტემპერატურის პირობებში. აღსანიშნავია, რომ მისი გამოყენება საარტილერიო იარაღის კამორასა და ლულაში განვითარებული წნევის გაანგარიშებისას სადაც წნევა იცვლება 200-450 მეგპა დიაპაზონში, იძლევა 12‚5% ცდომილებას [12]. მაშასადამე აპრობირებული ტექნოლოგიით შეფასებულია კლაპეირონის განტოლება და უკიდურეს შემთხვევაში (ატმოსფერულზე 2000-4500-ჯერ უფრო ჭარბი წნევისას) მოსალოდნელია 12‚5% ცდომილების დაშვება. ფორმულიდან (3) მიიღება ხანძრის მიერ აღძრული წნევის საანგარიშო ფორმულა, რომელიც როგორც აღინიშნა, დინამიკური მდგენელის მატებას მოხმარდება p=p rt. (4) ცხადია, რომ ხანძრის მიერ აღძრული წევის სიდიდე მისი ტემპერატურის გარდა, დამოკიდებულია საწვავის მასაზე, რომელიც გარკვეული კანონზომიერებით დაკავშირებულია ნამწვი აირების m მასასთან. (3) განტოლების ორივე მხარის გამრავლებით აღნიშნულ სიდიდეზე მიიღება pw =mrt, (5) samto jurnali #1(24), 2010 5 ნახ. 1. ხანძრის მიერ აღძრული წევის ცვალებადობის ხასიათი ხანძრის სიმძლავრისა და ტემპერატურის მიხვდეთ: 1 — სიმძლავრე 30 მგვტ, ტემპერატურა 1000°c; 2 სიმძლავრე 100 მგვტ, ტემპერატურა 1000°c; სადაც w არის ჰაერის მოცულობა, რომელიც მონაწილეობს წვის პროცესში, მ3; m ნამწვი აირების მასა, კგ. ეს უკანასკნელი პირველი მიახლოებით აღებული იქნა რეკომენდაციებით [8] გათვალისწინებული კვამლის მოცულობის ტოლად, კვამლის პროგრესირების წრფივი ხასიათი დროში პროექტ „ევრიკის“ მიხედვით [10] იქნა დამოდელებული, ჰაერის ხარჯის ასაღებად co-ს დასაშვები ლიმიტი აღებული იქნა 100 პრომილი, რასაც ითვალისწინებს სტანდარტი rabt. მოდელირების გასაშუალებული შედეგები მოცემულია ნახაზზე 1, საიდანაც ჩანს, რომ ხანძრის დაწყებიდან პირველივე წუთებში ამ უკანასკნელის მიერ განვითარებული წევა მინიმუმ ერთი რიგით მაინც აღემატება ვენტილატორების მიერ განვითარებულ წევას. შესაბამისად ამ დროის შემდეგ ჰაერის ხარჯისა და მოძრაობის მიმართულების განმსაზღვრელი იქნება ხანძრის წევა. შესაბამისად ამ პერიოდიდან იწყება სავენტილაციო სისტემის კოლაფსი, რაც ყოველთვის ნიშნავს გვირაბში სასუნთქად ვარგისი ჰაერის უკმარობას, ხოლო ზოგჯერ სავენტილაციო ჰაერის ხარჯის ზრდას და მისი მოძრაობის მიმართულების შეცვლას. ნახევრად განივი სისტემის შემთხვევაში კოლაფსის დადგომის პერიოდის ხანგრძლივობა 10000с-ის პირობებში, იცვლება 0,5-2,5 წთ-ის ფარგლებში ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით, ხოლო თვით სისტემა გრძივთან მიახლოებული ხდება ხანძრის გავლენით. იმ პორტალის ყველა ღიობიდან, საიდანაც მიმართულია ბუნებრივი წევა, სავენტილაციო ნაკადი იმოძრავებს მეორე პორტალისაკენ. გრძივი სისტემის შემთხვევაში კოლაფსის დადგომის პერიოდი პრაქტიკულად იმავე სიდიდეებით ხასიათდება. აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ მცირე სიმძლავრის ხანძრისათვისაა უფრო ეფექტური ნახევრად განივი სისტემა გრძივ სისტემასთან შედარებით, ხოლო ძლიერი ხანძრისას არცერთი მათგანი აღარაა ეფექტური. აღნიშნულიდან გამომდინარე ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში გვირაბების ოპერატიული დაყოფა მცირე სიგრძის მონაკვეთებად სიცოცხლისა და ინფრასტრუქტურის გადარჩენის ერთერთი ძირითადი გზაა. samto jurnali #1(24), 2010 6 მონბლანის გვირაბში 1999 წელს მომხდარი ხანძარი, რომელიც აღწერილია [9] ლიტერატურაში, ამ ნაშრომში მიღებულ შედეგს ადასტურებს, როგორც აღწერით, ისე ფაქტობრივად. სავენტილაციო სისტემის კოლაფსს აგრეთვე ფაქტობრივად ადასტურებს სენგოტარდის გვირაბში 2001 წელს მომხდარი ხანძარიც თუმცა მისი აღწერიდან აღნიშნული არ გამომდინარეობს [13], რაც სავარაუდოდ მცდარი ანალიზის მიზეზია. კერძოდ მითითებული წყაროს მე-9 პუნქტში აღნიშნულია იმის შესახებ, რომ „ხანძრის კერიდან 1-2 კმ მანძილზე აღმოჩენილი იქნა 11 დაღუპული ადამიანი. არცერთ მათგანს არ ჰქონდა ფიზიკური ტრავმის ნიშნები. ყველა მათგანი გარდაიცვალა ტოქსიკური კვამლით მოწამვლის შედეგად“. მე-8 პუნქტში კი აღნიშნულია, რომ ვენტილაციის სისტემა ფუნქციონირებდა გამართულად და ეფექტურად. გასათვალისწინებელია, რომ ხანძრის მიერ წარმოქმნილი წნევა და ვენტილატორის მიერ შექმნილი დეპრესიები ალგებრულად აიჯამება. ხანძრის წევა მოქმედებს ბუნებრივი წევის ანალოგიურად: მიმართულების თანხვედრისას მიწოდება იზრდება, საპირისპირო მიმართულებისას მცირდება, ხოლო როცა ხანძრის წევა პრევალირებს, მაშინ ვენტილატორის „მიწოდება“ უარყოფითი ხდება. მაშასადამე ვენტილატორის მუშა თვალი ბრუნავს, მაგრამ სავენტილაციო ქსელს ჰაერს ვეღარ აწვდის. როგორც ეტყობა, ასეთ შემთხვევასთან უნდა გვქონოდა საქმე სენ-გოტარდის გვირაბშიდაც, რადგან ანალიზის გარეშედაც ცხადია, რომ ვენტილაცია გვირაბში ეფექტური არ იყო, რადგან მოხდა ადამიანების გაგუდვა. შესრულებული ანალიზის შედეგად მიღებული დასკვნები შემდეგია: ნორმებში მითითებული ხანძრის ტემპერატურა და სიმძლავრე გაცილებით ნაკლებია რეალურად მომხდარ ხანძრებთან შედარებით; ხანძრის საწყის სტადიაზე ვენტილატორები საფრთხის პრევენციისათვის კვამლის მოსაცილებლად უფრო ეფექტურია სითბოს არინებასთან შედარებით; 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძარიც საკმარისია სავენტილაციო სისტემის კოლაფსისათვის პირველივე წუთებში ხანძრის დაწყებიდან; კოლაფსის აცილების ერთ-ერთი გზაა გვირაბის ოპერატიულად დაყოფა მცირე სიგრძის მონაკვეთებად. ლიტერატურა: 1. the white book 2001, published in april 24, 2001, sweet 8c maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. 2. d. theologitis. eurotransport, 2005, мг 3. pp. 16 — 22. 3. o. lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g.khitalishvili, z. lebanidze. prospects of usage of transforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009. pp. 301-308. 4. ო. ლანჩავა. რიკოთის საავტომობილო გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაციის საკითხისათვის. „სამთო ჟურნალი“, №1-2, (16-17), თბილისი , 2006. გვ. 57-59. 5. o.lanchava, em i. andras, r. moraru, i. neag. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of petrosani, petrosani (romania), 2007, vol. 9 (xxx vi), part l pp. 219-227. 6. ланчава о.а., лебанидзе 3.5. по поводу коллапса системы вентиляции тоннеля при сильном пожаре. журнал «транспорт», n934 (31-32), тбилиси , 2008. с. 29-31. 7. ланчава о.а. моделирование теплопереноса в горном массиве на интеграторе бусэ. samto jurnali #1(24), 2010 7 процессы горного производства, n97 (319). изд. гпи, тбилиси, 1987. с. 33-38. 8. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac, 7/9,2001. p.59. 9. a. beard, r. carvel. handbook of tunnel fire safety. technology & engineering. thomas telford ltd, london, 2005. p. 514. 10. a. haack. fire protection in traffic tunnel: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, volume 13, № 2. pp. 377-381. 11. e. fermi. thermodynamics, new york, prenticehall inc, 1937. 140 p . 12. m.e. серебряков. внутренняя балистика. москва, оборонгиз, 1949. 670с. 13. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/11, 2002. p. 6. ланчава о.а. анализ пожаробезопасности систем винтилации автодорожных тоннелей методом математического моделирования проанализировано влияние сильного и очень сильного пожара на вентиляционные системы автодорожных тоннелей с целью установления периода их коллапса. модели выполнены для продольной системы вентиляции с применением струйных вентиляторов и для полупоперечной отсасывающей системы проветривания, которые адаптированы в грузии. на моделях температура пожара менялась в пределах 300-1000°c, a его тепловая мощность 30-100 mbт. при температуре 1000°с для полупоперечной отсасывающей системы период наступления коллапса изменяется в пределах o,5-2,5 мин в зависимости от тепловой мощности пожара. примерно такой же величиной характеризуется и продольная система вентиляции с применением струйных вентиляторов. с точки зрения управления чрезвычайными ситуациями при сильном и очень сильном пожаре ни одна из рассмотренных систем не характеризуется эффективностью. в этом случае для спасения жизни и инфраструктуры одним из основных методов является оперативное разделение тоннеля на короткие участки с помощью раздвигающихся перемычек, которые будут препятствовать бесконтрольному распределению токсических газов и избыточного тепла в подземном пространстве. lanchava о. fire safety analysis of ventilating systems of road tunnels the method of mathematical modeling analyses influence of strong and very strong fire on ventilating systems of road tunnels with the purpose of an establishment of the period of their collapse samto jurnali #1(24), 2010 8 and management of extreme situations. models are executed for longitudinal ventilation system with using jet fans and for semicross-section sucking away system of airing which are adapted in georgia. on models the temperature of a fire varied within the limits of 300-1000, and its thermal capacity 30100 mw. at temperature 1000 for semi-transverse exhaust ventilation system the period of approach of a collapse changes within the limits of 0.5-2.5 mines depending on thermal capacity of a fire. about the same size the longitudinal system of ventilation with application of jet fans is characterized also. from the point of view of management of emergency situations at strong and very strong fire any of the considered systems is not characterized by efficiency. in this case for rescue of a life and an infrastructure one of the basic methods is operative division of a tunnel into short sites by means of moved apart crosspieces who will interfere with uncontrolled distribution of toxic gases and superfluous heat in underground space. удк 331.108.26 შრომითი კმაყოფილების გამომწვევი ფაქტორები ქართულ ორგანიზაციულ კულტურაში გიორგი გოროშიძე (ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) აბსტრაქტი შრომითი კმაყოფილების მიმართ ინტერესი ორგანიზაციების ეფექტიანობის ამაღლებაში მისი დიდი მნიშვნელობიდან გამომდინარეობს. მაღალი შრომითი კმაყოფილება საბოლოოდ განაპირობებს მეტი შემოსავლების მიღებას. ფაქტორები, რომლებიც ხელს უწყობენ შრომითი კმაყოფილების ამაღლებას, შეიძლება მომუშავის აქტივობის სხვადასხვა დონეს განეკუთვნებოდნენ. ამ თვალსაზრისით ერთ-ერთ საინტერესო თეორიას ფ. ჰერცბერგის ორფაქტორიანი თეორია წარმოადგენს. ამ თეორიის მიხედვით გამოსაყოფია ფაქტორთა 2 კატეგორია ჰიგიენური ფაქტოტები და მოტივატორები, რომელთაგან მოტივატორები (მაღალი საფეხურის ფაქტორები) განიხილებიან შრომითი კმაყოფილების წარმომშობ მთავარ მექანიზმებად და განაპირობებენ ორგანიზაციის მეტ წარმატებებს. მათი დაკმაყოფილებისთვის მეტი ზრუნვის გაწევა ხელს უწყობს მომუშავეთა შორის მაღალი დონის ურთიერთობების განვითარებას, რაც პერსპექტივაში აუმჯობესებს ორგანიზაციის სტაბილური ფუნქციონირების შესაძლებლობებს. ამიტომ ორგანიზაციები მუდმივად უნდა ცდილობდნენ არსებულ შესაძლებლობათა მაქსიმალურ გამოყენებას მომუშავეთა მაღალი მოტივების დაკმაყოფილებისთვის. საკვანძო სიტყვები: შრომითი კმაყოფილება, სუბიექტური კეთილდღეობა, შრომის ნაყოფიერება, შრომის ეფექტიანობა შრომითი კმაყოფილება წარსულში და დღესაც ინტენსიური კვლევა-ძიების საგანს წარმოადგენს. იგი არის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შესწავლის საგანი ორგანიზაციულ ფსიქოლოგიის და ორგანიზაციულ ქცევის სფეროებში. ამ მოვლენის მიმართ დიდი ინტერესის არსებობა გამომდინარეობს იქიდან, რომ შრომითი კმაყოფილება მჭიდრო კავშირში იმყოფება მომუშავეების ორგანიზაციულად მნიშვნელოვან ისეთ აქტივობებთან, როგორებიცაა სამუშაოს გაცდენები, კადრების დენადობა, შრომითი საქმიანობის ხარისხი და სხვ. ორგანიზაციებში ჩატარებული კვლევების საფუძველზე მეცნიერები ცდილობენ იმის ახსნას, თუ რას წარმოადგენენ ადამიანის შრომითი კმაყოფილების განმსაზღვრელი ფაქტორები. მეცნიერული კვლევების შედეგებიდან გამომდინარე, ყოველთვის აღინიშნება ძლიერი კავშირი მომუშავეთა შრომით კმაყოფილებასა და ორგანიზაციის ეფექტიანობას შორის. ამიტომ აუცილებელია, რომ ორგანიზაციებში ყოველთვის დიდი ყურადღება ეთმობოდეს მომუშავეთა შრომითი კმაყოფილების სასურველი დონის მიღწევას. ეს გარემოება განაპირობებს ამ პრობლემების შესასწავლად ჩატარებული მეცნიერული კვლევების დიდ აქტუალობას. ორგანიზაციის ეფექტიანი მუშაობისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია თანამშრომელთა ღირებულებები და განწყობები, ორგანიზაციული კულტურა, ორგანიზაციული გარემოს სპეციფიკა, მართვის სტილი და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართულობა, რაც პირდაპირ ასახვას ჰპოვებს თანამშრომელთა შრომით კმაყოფილებაზე. ამ მხრივ ორგანიზაციები შეიძლება საგრძნობლად განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან მათი ხელმძღვანელობის მხრიდან ამ მომენტების სხვადასხვა ხარისხით გათვალისწინებიდან გამომდინარე. ორგანიზაციები უნდა ცდილობდნენ რომ ადამიანებს შეუქმნან მუშაობისთვის ხელსაყრელი გარემო. ყოველთვის საჭიროა ადამიანურ ფაქტორზე სათანადო ყურადღების გამახვილება, ვინაიდან იგი წარმოადგენს ორგანიზაციის ყველაზე მთავარ რესურსს და მამოძრავებელ ძალას. იმ ორგანიზაციებს, რომლებიც არ არიან ორიენტირებულები ადამიანურ რესურსებისთვის შრომის პირობების გაუმჯობესებაზე და ღირსეული დონის მიღწევაზე, შესაძლოა გაუჩნდეთ სასიცოცხლო ციკლის შემცირების პერსპექტივები და საბოლოოდ ლიკვიდაციის საჭიროებაც კი. შრომით კმაყოფილებამ, როგორც აკადემიურმა საკითხმა, ბოლო წლებში, გამოიწვია მენეჯმენტის, სოციოლოგიური და ფსიქოლოგიური სფეროების მეცნიერთა დიდი დაინტერესება და პრაქტიკაში გამოყენება. შრომითი კმაყოფილება, როგორც მომუშავის სპეციფიკური სუბიექტური მდგომარეობა, ყოველთვის იჩენს თავს იქ, სადაც საუბარია ადამიანური რესურსების მართვაზე. იგი წარმოადგენს იმის განცდას, რომ ადამიანი კმაყოფილია სამსახურით, რის საფუძველზეც მას უჩნდება უკეთესად მუშაობის მოტივაცია. აქ არ იგულისხმება საკუთარი თავით კმაყოფილება ან ბედნიერების სუბიექტური განცდა, არამედ იგულისხმება მხოლოდ კმაყოფილება, გამოწვეული უშუალოდ სამსახურით. შრომითი კმაყოფილების შესასწავლად ჩატარებული კვლევების მნიშვნელოვანი ნაწილი წლების მანძილზე ეთმობოდა იმის ახსნას თუ რა ფაქტორები იყო თანამშრომელთა შრომითი კმაყოფილების დონის განმსაზღვრელი. ამით მეცნიერები იმედოვნებდნენ რომ ორგანიზაციული ფსიქოლოგიისთვის თეორიული მნიშვნელობის გარდა ამ ფაქტორებს აქვთ ორგანიზაციებისთვის დიდი პრაქტიკული მნიშვნელობაც, რომელიც შეიძლება გამოიხატებოდეს თანამშრომელთა შრომითი კმაყოფილების დონეზე მათი ზეგავლენის მოხდენაში და სათანადო პრაქტიკული შედეგების მიღებაში [1]. შრომითი კმაყოფილება შეიძლება განვსაზღვროთ, როგორც შრომისადმი ადამიანის ზოგადი დამოკიდებულება, რომელიც შრომით მიღწეულ და სასურველ შედეგებს შორის სხვაობის საფუძველზე აღმოცენდება. შრომითი ჯგუფის ერთიანი დამოკიდებულებისგან განსხვავებით, შრომითი კმაყოფილება ინდივიდუალურ მოვლენას წარმოადგენს. შრომით კოლექტივში შეიძლება ერთიანი მაღალი განწყობის არსებობა აღინიშნებოდეს და ამავე დროს, ცალკეული პიროვნება შრომით უკმაყოფილო დამოკიდებულებით გამოირჩოდეს. როგორც კვლევების შედეგად გაირკვა, შრომისადმი მომუშავის დამოკიდებულებას მრავალი ფაქტორი განსაზღვრავს. მომუშავე შეიძლება თავის ხელფასს და კოლეგებს განსხვავებულად აფასებდეს, მაგრამ ამავე დროს შრომისადმი სხვების მსგავს ზოგად დამოკიდებულებას ავლენდეს. ამრიგად მოსალოდნელია, რომ ორი მომუშავე სამუშაოთი ერთნაირად შეიძლება იყოს კმაყოფილი, მაგრამ განსხვავებული მიზეზების გამო ერთს, შეიძლება თანამშრომლების მიმართ დადებითი დამოკიდებულება გააჩნდეს და ხელფასს უარყოფითად აფასებდეს, რაც საბოლოოდ ნეიტრალურ დამოკიდებულებამდე შეიძლება დავიდეს. სხვას შეიძლება თანამშრომლების მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება ჰქონდეს, ხოლო ხელფასის მიმართ კი დადებითი, რამაც შეიძლება იგივენაირად გამოიწვიოს ნეიტრალური შრომითი კმაყოფილების ჩამოყალიბება. ამრიგად, ერთი და იგივე დონის შრომითი კმაყოფილება შეიძლება სხვადასხვა შინაარსის მქონე კომპონენტებისგან იქმნებოდეს. ამით იმის თქმა შეიძლება, რომ შრომითი კმაყოფილების გამომწვევ სხვადასხვა ფაქტორთა მოქმედების შედეგების ერთ ადგილას (ერთ განმცდელ ინდივიდში) „თავის მოყრის“ გამო ისინი ერთმანეთზე მჭიდროდ ურთიერთზემოქმედებენ, რის შედეგადაც ვღებულობთ ერთიან რეზულტირებულ ემოციურ დამოკიდებულებას სამუშაოს მიმართ. ჩვეულებრივ, შრომით კმაყოფილების შესწავლის დროს მისი განმსაზღვრელი ფაქტორების რაოდენობა 5-20 ფარგლებში მერყეობს. ზოგიერთი მათგანი ზოგადად ყოველგვარი შრომის სახეობისათვის არის დამახასიათებელი, ზოგიერთი კი გარკვეული ფორმის პროფესიულ საქმიანობას მიესადაგება. ე. ლოკმა შრომით კმაყოფილების კვლევების დიდი მასივი შეისწავლა და მასზე ზემოქმედი ფაქტორების კლასიფიკაცია მოახდინა, რომელიც მოყვანილია ქვემოთ n1 ცხრილში: ცხრილი 1 შრომით კმაყოფილებაზე ზეგავლენის მომხდენი ფაქტორები ზეგავლენის მომხდენი ფაქტორები: შედეგი საკუთრივ საქმიანობა: შინაარსით მასტიმულირებელი, ანუ გამომწვევი ფსიქოლოგიურად მასტიმულირებელი, ანუ გამომწვევი საქმიანობა, რომლის განხორციელებაც მომუშავის შესაძლებლობის ფარგლებში მას კმაყოფილებას ანიჭებს საკუთრივ საქმიანობა: ფიზიკური მოთხოვნები მომქანცველი საქმიანობა უკმაყოფილებას იწვევს საკუთრივ საქმიანობა: ინტერესი პიროვნულად საინტერესო საქმიანობა კმაყოფილების მომტანია წახალისების სისტემა საქმიანობის სამართლიანი და ნათლად გასაგები წახალისება კმაყოფილების განმსაზღვრელია შრომის პირობები: ფიზიკური თავისებურებანი შრომის პიროებების და ფიზიკური მოთხოვნების ურთიერთმორგების ხარისხი მომუშავის კმაყოფილებას განსაზღვრავს შრომის პირობები: მიზნების მიღწევა მიზნების მიღწევის ხელშემწყობი შრომის პირობები მომუშავეს კმაყოფილებას გვრის მოქმედი სუბიექტი: საკუთრივ მომუშავე, უფროსები, თანამშრომლები, ხელქვეითები მომუშავე იმ ხალხით არის კმაყოფილი, ვინც მისი მიზნების განხორციელებას ხელს უწყობს ორგანიზაცია მომუშავე იმ ორგანიზაციით არის კმაყოფილი, რომელიც მისი მიზნების განხორციელებას ხელს უწყობს, ის იმ ორგანიზაციით არის უკმაყოფილო, რომელიც მას გაურკვეველი და კონფლიქტური როლების შესრულებას ავალებს შრომით კმაყოფილებაზე ზემოქმედი ეს ფაქტორები ზოგადად ყველა პროფესიული საქმიანობის დახასიათებისათვის არის გამოსაყენებელი. მომუშავეთა უმრავლესობას, საკუთარი საქმიანობის, ხელფასის, დაწინაურების შესაძლებლობების, სამუშაო პირობების და სხვა შრომითი პროცესის განზომილებების მიმართ დამოკიდებულება შედარებით სწრაფად უყალიბდება. ე. ლოკი შრომაზე ზეგავლენის მქონე ფაქტორებს შორის გამოყოფს შრომის კონტექსტს (სამუშაო პირობებს) და მოქმედ სუბიექტს (თვით მომუშავეს). ადამიანი შრომის პროცესის რაიმე განზომილებით შეიძლება კმაყოფილი იყოს და ამავე დროს, მისი სხვა მახასიათებლით უკმაყოფილო, ვინაიდან, მისი აზრით, მუშაობის პროცესში მისი პროფესიული გამოცდილების და უნარების სათანადო დონეზე გამოყენება ვერ ხერხდება. შრომის პროცესის განზომილებების ამგვარი კლასიფიკაცია მომუშავის კმაყოფილების და უკმაყოფილების მიზეზების დადგენის საშუალებას იძლევა. იმის გამო, რომ შრომით კმაყოფლებას მრავალი განზომილება გააჩნია, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მომუშავისთვის ზოგიერთი მათგანი მეტად, ხოლო ზოგიერთი კი ნაკლებად არის მნიშვნელოვანი. მაგალითად, მან შეიძლება უფრო მეტი უპირატესობა მიანიჭოს ხელფასს და არა სამუშაო პირობებს [1]. ფ. ჰერცბერგერმა დ სხვადასხვა ორგანიზაციების საინჟინრო და საფინანსო პერსონალის შესწავლის საფუძველზე შრომით კმაყოფილების ე.წ. ორფაქტორიანი მოდელი შექმნა. გამოკვლევათა სერია, ძირითადად, ინტერვიუს მეთოდით განხორციელდა, მის მსვლელობაში რესპოდნტები საკუთარი პროფესიული საქმიანობის შესახებ მსჯელობდნენ და აფასებდნენ. კერძოდ, მათ მისი დადებითი და უარყოფითი მხარის გამოყოფა და დახასიათება ევალებოდათ. მიღებული მასალა კონტენტ ანალიზის მეთოდით დამუშავდა, რომლის მიზანს შემდეგი საკითხების გარკვევა წარმოადგენდა: 1. რესპოდენტები ყურადღებას რა მოვლენებზე ამახვილებენ, როდესაც ისინი შრომით კმაყოფილებაზე მსჯელობენ; 2. რესპოდენტები ხაზს რას უსვამენ, როდესაც ისინი შრომით კმაყოფილების მიზეზებს ასახელებენ; 3. რესოპოდენტების მიერ ამ ორი ვითარების აღწერას შორის განსხვავებების დადგენა. მიღებულმა შედეგებმა აჩვენეს, რომ ფაქტორთა ერთი ჯგუფი კმაყოფილების განცდასთან არის დაკავშირებული, ხოლო ფაქტორთა მეორე ჯგუფი უკმაყოფილების განცდასთან. რესპოდენტების მიერ შრომის პროცესის დადებით მხარედ ის მოვლენები შეფასდა, რომლებიც მომუშავის მიღწევებს, სხვების მიერ ამ მიღწევების აღიარებას, პროფესიულ ზრდას და საქმიანობის შედეგისადმი პასუხისმგებლობას ეხებოდა. ვინაიდან ეს მოვლენები შრომის შინაარსთან არიან დაკავშირებული, ამიტომ მათ შინაარსის ფაქტორები ეწოდათ. რესპოდენტებმა შრომის პროცესის უარყოფითი მხარის დახასიათების დროს, ორგანიზაციის პოლიტიკა, საქმიანობაზე კონტროლი, ხელფასი და შრომის პირობები გამოყვეს. ეს მოვლენები მომუშავის საქმიანობის კონტექსტს ეხება, ამიტომ, ისინი კონტექსტის ფაქტორებად განიხილებოდა. ავტორი შინაარსის ფაქტორებს სხვაგვარად უწოდებს ჭეშმარიტ „მოტივატორებს“, ხოლო კონტექსტის ფაქტორებს უწოდებს „ჰიგიენურ ფაქტორებს“. ნიშანდობლივია მისი იდეების შედარება ა. მასლოუს იდეებთან, რომელმაც შექმნა მოტივაციის იერარქიული თეორია და დასაბამი მისცა მოტივაციის არაერთ თეორიას თავად ფ. ჰერცბერგის თეორიის ჩათვლით (იხ. ცხრილი 2). ა. მასლოუს მოტივაციის იერარქიული თეორიის ლოგიკა შეიძლება დახასიათდეს აუცილებლობისა და საკმარისობის ტერმინებში. კერძოდ, ქვედა საფეხურის მოტივის დაკმაყოფილებით (აუცილებლობა) ჩნდება ზედა საფეხურის მოტივის დაკმაყოფილების პერსპექტივა (საკმარისობა). ფ. ჰერცბერგის თეორიის მიხედვით, რომელსაც მიღებული აქვს ა. მასლოუს თეორიის ლოგიკის მემკვიდრეობა, განიმარტება რომ მხოლოდ ზედა ორი საფეხურის მოტივის დაკმაყოფილება ვერ განაპირობებს შრომითი კმაყოფილების აღმოცენებას და, შესაბამისად, შრომითი საქმიანობის გაუმჯობესებას. ამიტომ შრომითი მოტივაციის ამაღლებით სერიოზულად დაინტერესებული ხელმძღვანელებისთვის დღის წესრიგში დგება ტრივიალური ჰიგიენური ფაქტორების მაქსიმალური დაკმაყოფილების ამოცანა შემდგომი ზრუნვის გაწევისთვის მოტივატორების დასაკმაყოფილებლად. ფ. ჰერცბერგის ორფაქტორიანი თეორია ქადაგებს იმას, რომ ჰიგიენური ფაქტორები (კონტექსტი) და მოტივატორები (შინაარსი) წარმოადგენენ ურთიერთდამოუკიდებელ ფაქტორებს, რომლებიც ერთ კონტინიუმზე განლაგებულები არ არიან. ერთის კლება არ იწვევს მეორის მატებას და პირიქით. ფ. ჰერცბერგის მიერ შრომასთან დაკავშირებული ცვლადების გამოყოფილ ორ ჯგუფში შინაარსის ფაქტორები (მოტივატორები) განსაზღვრავენ შრომით კმაყოფილებას, ხოლო კონტექსტის ფაქტორები (ჰიგიენური ფაქტორები), განაპირობებენ უკმაყოფილებას. გარდა ამისა, ავტორი შემდეგ პრინციპულ დაშვებას აკეთებს: როდესაც მომუშავის საქმიანობაში შინაარსის ფაქტორების სიჭარბეა (აღიარება, უნარების და შესაძლებლობების რეალიზაცია და სხვ.), მაშინ ის შრომით კმაყოფილია, ხოლო როდესაც აღნიშნული მოვლენები საქმიანობასთან ნაკლებად არიან დაკავშირებული, ამ შემთხვევაში ადამიანი შრომისადმი გულგრილ, ინდიფერენტულ დამოკიდებულებას ამჟღავნებს. განსხვავებულ ვითარებასთან გვაქვს საქმე, როდესაც მომუშავის საქმიანობაში კონტექსტის ფაქტორები დომინირებენ (მაღალი ხელფასი, კარგი შრომის პირობები და ა.შ.), მაშინ ის შრომით კმაყოფილებას კი არა, არამედ მის მიმართ ნეიტრალურ დამოკიდებულებას ავლენს; ხოლო, როდესაც ეს ფაქტორები მცირე ოდენობით არის მოცემული (პატარა ხელფასი, ცუდი შრომის პირობები), მაშინ მომუშავე შრომით უკმაყოფილოა. ამრიგად, საქმიანობის შინაარსის ფაქტორების მაღალი მაჩვენებლების შემთხვევაში მაღალ შრომით კმაყოფილებას უნდა ველოდოთ, ხოლო დაბალი მაჩვენებლის შემთხვევაში შრომისადმი ნეიტრალურ დამოკიდებულებას. როდესაც შრომის კონტექსტის ფაქტორთა მაღალი მაჩვენებლები ვლინდება, მაშინ სავარაუდოა შრომისადმი ნეიტრალური დამოკიდებულების არსებობა, ხოლო დაბალი მაჩვენებლების არსებობის შემთხვევაში შრომითი უკმაყოფილების გამოვლინება არის მოსალოდნელი. ფ. ჰერცბერგერგის კონცეფციაში შრომით კმაყოფილებას და მის განმსაზღვრელ ორივე სახის ფაქტორებს შორის აღნიშნული დამოკიდებულება შეიძლება წარმოდგენილი იქნეს დეტალიზებული და განზოგადებული დიაგრამების სახით (იხ. დიაგრამები n1და n2). ფ. ჰერცბერგის მოდელი ორი თვალსაზრისით იქნა გაკრიტიკებული. ერთ-ერთი კვლევის მეთოდს ეხება. ინტერვიუს გამოყენების დროს ავტორს მიაჩნდა, რომ რესპოდენტებს შრომის დამაკმაყოფილებელი და არადამაკმაყოფილებელი ასპექტების ობიექტური, მიუკერძოებელი დახასიათება შეუძლიათ. სინამდვილეში კი, რაიმე მოვლენის დადებითად აღწერის დროს, ადამიანი ავლენს ტენდენციას ის საკუთარ თავს მიაწეროს (შინაარსის ფაქტორი), ხოლო უარყოფითად დახასიათებული მოვლენის მიმართ პასუხისმგებლობა თავიდან აიცილოს და ის სხვას დააკისროს (კონტექსტის ფაქტორი). მეორე თვალსაზრისი იმას გულისხმობს, რომ ფ. ჰერცბერგის კონცეფცია სხვა გამოკვლევებით ნაკლებად დასტურდება. შემდგომმა კვლევებმა ცხადყო, რომ შრომით კმაყოფილებას და უკმაყოფილებას, როგორც შინაარსის, ასევე კონტექსტის ფაქტორები ერთნაირად განსაზღვრავენ: როდესაც მომუშავეს მიაჩნია, რომ მან სათანადო აღიარება ვერ მოიპოვა ან საქმეში წარმატებას მიაღწია, მაშინ სავარაუდოა, რომ ის შრომის მიმართ უკმაყოფილებას გამოავლენს. ანალოგიურად, როდესაც მომუშავე ხელფასს და შრომის პირობებს დადებითად აფასებს, მაშინ იმის ალბათობა დიდია, რომ მას შრომისადმი დადებითი დამოკიდებულება ექნება. ამ არგუმენტების გამო ფ. ჰერცბერგის მოდელის ვალიდურობას მკვლევართა დიდი ნაწილი ეჭვის ქვეშ აყენებს. მიუხედავად ამისა, ამ მოდელს ორგანიზაციებში დღესაც დიდი გამოყენება აქვს [2], [3]. აღნიშნული კრიტიკული შეფასებების გათვალისწინებით, ფ. ჰერცბერგის შრომითი მოტივაციის ორფაქტორიანი თეორიის კანონზომიერებათა მიხედვით მაღალი დონის მოტივების (მოტივატორების) დაკმაყოფილებას უფრო ძლიერი შრომითი კმაყოფილების გამოწვევა შეუძლია, ხოლო დაბალი დონის მოტივების (ჰიგიენურის) დაკმაყოფილებას კი უფრო სუსტი შრომითი კმაყოფილების გამოწვევა შეუძლია. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, უფრო მაღალი დონის მოტივთა დაკმაყოფილების შემთხვევაში მატულობს შრომითი კმაყოფილების სიძლიერე და პირიქით. შრომითი კმაყოფილება ისეთ განწყობისეულ მდგომარეობას წარმოადგენს, რომელშიც ემოციური კომპონენტი დომინირებულ როლს თამაშობს [4]. თავად ემოციური მდგომარეობები შეიძლება ერთდროულად შეიცავდნენ როგორც დადებით, ისე უარყოფით ემოციებს და ერთდროულად ამბივალენტურად განიცდებოდნენ. ამრიგად, დადებითი და უარყოფითი ემოციები, ჩვეულებრივ, ერთმანეთში „ირევიან“ და ერთიან ემოციურ მდგომარეობად განიცდებიან. სხვაგვარად შეუძლებელია რომ ხდებოდეს, თუნდაც ემოციების ევოლუციური დანიშნულებიდან გამომდინარე: სხვადასხვა ნიშნის ემოციათა წარმომშობი მექანიზმების სხვადასხვაობის შემთხვევაში ისინი განსხვავებულ ქცევებს გამოიწვევდნენ მათი ერთდროული აღმოცენების პირობებშიც (მაგ.: საკვების მოპოვების მოთხოვნილების არსებობა და „კონკურენტის“ მხრიდან ხელის შემშლელი აქტივობა) და ურთიერთგამანეიტრალებელი ზეგავლენებით განაპირობებდნენ ინდივიდის დამღუპველ უმოქმედობას კრიტიკულ სიტუაციებში. სხვადასხვა ნიშნის ემოციების ერთმანეთში შერევის შედეგად შესაძლებელი ხდება მხოლოდ ერთი ქცევის განხორციელება ორიდან ერთ-ერთი დომინირებული ემოციის საფუძველზე, რის გამოც იქმნება აქტივობის შეუფერხებელი განხორციელების ხელშემწყობი პირობები. ემოციების ამგვარი აქტივობა ეთანხმება ადაპტაციის ლოგიკას და ხელს უწყობს ადეკვატური და მიზანშეწონილი ქცევის განხორციელებას. ამრიგად, დადებითი და უარყოფითი ემოციები უნდა განიხილებოდნენ ერთ კონტინიუმზე და იგივე ლოგიკით უნდა ხდებოდეს შრომით კმაყოფილებასა და შრომით უკმაყოფილებას შორის მიმართებათა გარკვევაც. ფ. ჰერცბერგის შრომითი კმაყოფილების ორფაქტორიან თეორიაში აღინიშნება ემოციების შესახებ ფსიქოლოგიაში დაგროვებული ცოდნის გამოყენების არასაკმარისობა და სხვა სუსტ მომენტებთან ერთად ამიტომაც იმსახურებს ბევრ კრიტიკას მეცნიერთა მხრიდან. ფ. ჰერცბერგის შრომითი კმაყოფილების ორფაქტორიან თეორიაში ყველაზე უფრო ძლიერ მიგნებას წარმოადგენს მაღალი საფეხურების მოტივებისთვის უფრო მეტი პიროვნული მნიშვნელობის მინიჭება ჰიგიენურ ფაქტორებთან შედარებით, რაშიც მას გამოხატული აქვს ადამიანების მეტი დაფასება და მათ მიმართ ღირსეული მიდგომა. ინტელექტუალური პოტენციალის შემდგომი გამოვლინებისთვის იგი საჭიროდ თვლის მაღალი დონის მოტივების დაკმაყოფილებისთვის ადეკვატური პირობების შექმნას. სწორედ ასეთი მიდგომის გამოყენების შედეგად ხდება უფრო მეტად შესაძლებელი ორგანიზაციის ეფექტიანობის ამაღლება და, შესაბამისად, შემოსავლების მატებაც. ფაქტობრივად როგორც ა. მასლოუ, ისე ფ. ჰერცბერგი აღიარებენ იმას, რომ რაც უფრო ზედა საფეხურებზე ავდივართ, მით უფრო მაღლდება მოტივთა პიროვნული მნიშვნელობა და მით უფრო ძლიერი ემოციური რეაგირება ახლავს თან ამ მოტივთა დაკმაყოფილებას. ფ.ჰერცბერგის ორფაქტორიან თეორიაში მოტივთა იერარქიის ზედა ორი საფეხური წარმოადგენს ყველაზე უფრო პერსპექტიულ „ზონას“ მომუშავეთა მოტივირებისთვის და სამუშაოზე სწორედ მათი მაქსიმალური რეალიზებისთვის პირობების შექმნაზე უნდა იყოს გამახვილებული ყურადღება ორგანიზაციის ეფექტიანობის ამაღლების ამოცანების გადაწყვეტის დროს. ქვემოთ სქემატურად და თვალსაჩინოდ არის წარმოდგენილი ორივე თეორიის მოტივთა სისტემების ურთიერთმიმართება, აგრეთვე სხვადასხვა საფეხურზე მყოფი მოტივების პიროვნული მნიშვნელობები, რომლებსაც ემატება საერთო ლოგიკა კმაყოფილების გამომწვევი ქვედა საფეხურის მოტივის აუცილებელი დაკმაყოფილებისა და ზედა საფეხურის მოტივის დაკმაყოფილების შემთხვევაში საკმარისი კმაყოფილების მიღწევის (იხ. დიაგრამა 3). სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ორგანიზაციის მომუშავეთა შრომის ეფექტიანობის ამაღლებისთვის სასურველი შედეგების მისაღწევად საჭიროა მოტივაციის და კმაყოფილების ასამაღლებელი აუცილებელი და საკმარისი პირობების შექმნა, რაზედაც ზემოთ იყო საუბარი. ამრიგად, მომუშავეთა შრომითი კმაყოფილების ამაღლება არ არის მარტივი და სწრაფად მისაღწევი მოვლენა, მაგრამ ის შედეგები, რომლებიც ამას შეიძლება მოჰყვეს შემოსავლების მატების სახით, წარმოადგენს იმ სიკეთეს, რომლისთვისაც არ არის გაუმართლებელი შესაბამისი ძალისხმევის გაღება. ზემოთ წარმოდგენილი მოსაზრებებიდან გამომდინარე და იმის გასარკვევად, თუ ჩვენს სინამდვილეში ფუნქციონირებად ორგანიზაციებში რა ვითარება არსებობს მათში შრომითი კმაყოფილების ფაქტორების დადგენისა და მისი ამაღლების თვალსაზრისით, ჩავატარეთ გამოკვლევა 36 ორგანიზაციაში. შესწავლილი იყო შრომითი კმაყოფილება და სუბიექტური კეთილდღეობა (subjective well-being). შრომითი კმაყოფილების კვლევა განხორციელდა „მინესოტას შრომითი კმაყოფილების საკვლევი კითხვარით“, ხოლო სუბიექტური კეთილდღეობის კვლევა განხორციელდა „ოქსფორდის ბედნიერების საკვლევი კითხვარით“. ორივე კითხვარი გამოირჩევა მაღალი სტატისტიკური სანდოობით კრონბახის კრიტერიუმის მიხედვით. კვლევაში მონაწილეობა მიიღო სულ 155-მა რესპონდენტმა. მონაწილეთა დიდი ნაწილი შეადგინა მდედრობითი სქესის წარმომადგენლებმა 101 ქალი (67%), ხოლო მამრობითი სქესის წარმომადგენლები იყო 54 (33%). რესპონდენტების მინიმალური ასაკი იყო 20 წელი, ხოლო მაქსიმალური 56. საშუალო ასაკი 34 წელი. ყველანი იყვნენ უმაღლესი განათლების მქონე დასაქმებული პირები, რომელთაგან 75 იყო საჯარო ორგანიზაციებიდან, 74 კერძო ორგანიზაციებიდან, ხოლო 11 იყო დაკავებული სხვადასხვა ტიპის სამუშაოებით. გამოკითხულთა თითქმის მესამედს შეადგენენ 5 წლამდე სამსახურებრივი გამოცდილების მქონე პირები, დანარჩენებს გააჩნდათ, შესაბამისად, უფრო მეტი სამსახურებრივი გამოცდილება. რესპონდენტების უდიდესი ნაწილის ხელფასები არის 2000-მდე ლარის ფარგლებში, ხოლო მათი შემადგენლობის ნახევარი დაოჯახებულია. რესპონდენტებმა კითხვარი შეავსეს ელექტრონულად docs.google.com-ის მეშვეობით. ინსტრუქციები რესპონდენტებს მიეწოდებოდათ ასევე ელექტრონულად განმარტებული იყო ისიც, რომ კვლევას აქვს კონფიდეციალური ხასიათი, მათ არ მოთხოვებოდათ სახელის და გვარის მითითება. ასევე მოცემული იყო თითოეული ბლოკის შევსების ინსტრუქციაც. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა შრომითი კმაყოფილების გავლენის დადგენა სუბიექტური კეთილდღეობის (ბედნიერების) ფორმირებაზე. მიღებული შედეგების სტატისტიკური მნიშვნელობა დადგინდა თითოეული ფაქტორის ვარიაციის კოეფიციენტის გამოთვლით. შრომითი კმაყოფილებისთვის ვარიაციის კოეფიციენტი უდრის v=0.145*100%=14.5%, სუბიექტური კეთილდღეობისთვის ვარიაციის კოეფიციენტი უდრის v=0.152*100%=15.2%. ე.ი. ორივე ფაქტორზე მივიღეთ თითქმის ერთი და იგივე ვარიაციის კოეფიციენტი ≈ 15%, რაც სტატისტიკაში ითვლება მაღალი მნიშვნელობის მქონე მონაცემებად. ზემოაღნიშნულ ცვლადებს შორის კავშირის დასადგენად გამოყენებული იქნა შერეული მომენტის კორელაციის კოეფიციენტი (პირსონი), რომლითაც შრომით კმაყოფილებასა და სუბიექტურ ბედნიერებას შორის დადგინდა r = 0.279, p < 0.01. რაც შეეხება რეგრესული ანალიზის საფუძველზე მიღებულ შედეგებს, გამოვლინდა გამოკვლეული ფაქტორების დამოკიდებულებათა შემდეგი მნიშვნელობები (0.007 – 0.000 სტატისტიკური სანდოობის ფარგლებში): 1) სუბიექტურ კეთილდღეობაზე შრომითი კმაყოფილების მხრიდან ზეგავლენის მოხდენა განისაზღვრა შემდეგი სიდიდით beta=0.188, t= 2.722 (27.7%), ხოლო 2) შრომით კმაყოფილებაზე სუბიექტური კეთილდღეობის ზეგავლენის მოხდენის თვალსაზრისით გამოიკვეთა შემდეგი სიდიდე beta=0.252, t= 2.722 (85.9%). ე.ი. ემოციურ პროცესებს უფრო მეტი აქვთ ზეგავლენა შრომით კმაყოფილებაზე და არა პირიქით (იხ. ტაბულა n1). მიღებული შედეგებიდან გამომდინარეობს ის, რომ მაღალი შრომითი კმაყოფილება ზოგადად ჩვენს ორგანიზაციებში არ ქმნის საკმარის საფუძველს მომუშავეებში მაღალი სუბიექტური კეთილდღეობის მდგომარეობის მისაღწევად. არსებული ვითარება სრულიად საპირისპიროა, მაღალი სუბიექტური კეთილდღეობა საკმაოდ ძლიერ ზეგავლენას ახდენს შრომითი კმაყოფილების ამაღლებაზე. ეს ვითარება ასახულია დიაგრამაზე, რომლითაც ნაცადია ზემოთ განხილულ მოვლენათა შორის არსებული ურთიერთმიმართებების ადეკვატური ვიზუალიზაცია (იხ. დიაგრამა 4). დიაგრამაზე გამოყენებული ისრების სხვადასხვა სისქით გამოხატულია მოვლენებს შორის დადგენილი სხვადასხვა სიძლიერის ურთიერთზეგავლენები (რომლებიც შესაბამისობაშია ამ სიძლიერეების ადეკვატურ პროცენტულ მაჩვენებლებთან). ამრიგად, შეიძლება დავასკვნათ, რომ მაღალი შრომითი კმაყოფილების მიღწევა ბევრწილად არის დამოკიდებული თავად მომუშავის მიერ ამაღლებული განწყობის შემუშავებისა და სუბიექტური ბედნიერების განცდის მიღწევის მონდომებულ მცდელობებზე და ამგვარად მიღწეული შედეგების შენარჩუნებაზე. შრომითი კმაყოფილებით სხვა პროცესებისა და სუბიექტური მდგომარეობების გაუმჯობესების ნაცვლად საჭირო ხდება თავად შრომითი კმაყოფილების სასურველ ნიშნულამდე მიღწევისთვის სხვა ისეთი ფსიქიკური აქტივობების მოშველიება, როგორებიცაა მოტივაციის ამაღლება, საკუთარ თავზე მუშაობა და სხვ. საუკეთესო შედეგები შეიძლება იქნას მიღწეული მხოლოდ მაშინ, თუკი შრომითი კმაყოფილების ამაღლებისთვის აქტიურად იქნება გამოყენებული როგორც ობიექტური, ისე სუბიექტური ფაქტორები. რაც შეეხება შრომით კმაყოფილებასა და სუბიექტურ კეთილდღეობას შორის დადგენილ ურთიერთმიმართებას ზეგავლენის მოხდენის თვალსაზრისით, მასში აღინიშნება მკვეთრი ასიმეტრია შრომით კმაყოფილებაზე სუბიექტური კეთილდღეობის გაცილებით მეტი ზეგავლენის სასარგებლოდ. როგორც მონაცემებიდან, ისე მე-4 დიაგრამიდან გარკვევით ჩანს, რომ მომუშავეთა სუბიექტურ კეთილდღეობას უკავია დომინანტური როლი შრომით კმაყოფილებასთან მიმართებაში. აქედან გამომდინარეობს ის დასკვნა, რომ სუბიექტური კეთილდღეობა ინდივიდისთვის წარმოადგენს „გლობალურ“ და უზოგადეს მოვლენას, რომლის ფორმირებაზე ადეკვატური მსჯელობისთვის აუცილებელია კიდევ არაერთი სხვა ფაქტორის შესწავლა და გათვალისწინება. როგორც კვლევის შედეგებიდან ჩანს, შრომითი კმაყოფილება ნაკლებად განაპირობებს პიროვნებისთვის მაღალი და ღირებული დონის პროცესთა განვითარებას და არ გამოდის სასურველი სუბიექტური მდგომარეობის მიღწევისთვის საკმარისი. ხოლო სუბიექტური კეთილდღეობის გამოვლენილი ძლიერი ზეგავლენა სასურველი დონის შრომითი კმაყოფილების მიღწევაზე ემსახურება პრაგმატულ მიზანს შრომის ნაყოფიერების ამაღლების მექანიზმის მოძიების თვალსაზრისით და იძლევა სამოქმედო პროგრამის შემუშავებისთვის საჭირო ორიენტირებს. მომუშავეებში შრომითი კმაყოფილების დონის ასამაღლებლად მენეჯერებს მრავალ საკითხზე დაკვირვებული მუშაობა მოეთხოვებათ. თავის მხრივ მომუშავეებიც აქტიურად უნდა ცდილობდნენ პოზიტიურ კონტექსტში გაიაზრონ თავიანთი სამუშაო. შრომითი კმაყოფილების გამომწვევი რაც უფრო მეტი ფაქტორი იქნება გაუმჯობესებული, მით უფრო მაღალ ნიშნულს მიუახლოვდება იგი და მით უფრო უკეთეს შედეგებს მიაღწევს ორგანიზაცია. მაგრამ ჩვენ სინამდვილეში მოქმედი ორგანიზაციები, როგორც ირკვევა, გამოირჩვიან ნაკლები ყურადღების მიპყრობით სწორედ იმ მამოტივირებელ ფაქტორებისთვის (ფ.ჰერცბერგის მიხედვით „მოტივატორებისთვის“), რომელთა აქტივირებაც ყველაზე უფრო მეტად შეუწყობდა ხელს მათი ეფექტიანობის ამაღლებას. ამასთანავე, ყოველთვის გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ხსენებული მოტივატორების დაკმაყოფილებისთვის უკეთესი პირობების შექმნა სასურველი შედეგების მომტანი იქნება მხოლოდ ჰიგიენური ფაქტორების სათანადო დაკმაყოფილების შემდეგ. ამრიგად, ჩვენმა ორგანიზაციებმა ბევრი უნდა იზრუნონ იმისთვის, რომ მომუშავეებს შეუქმნან მუშაობის ღირსეული პირობები, მათი მაღალი დონის მოტივების დაკმაყოფილების შესაძლებლობები და არ ამყოფონ ისინი თვითმოტივირების დამღლელ რეჟიმში (სუბიექტური კეთილდღეობის ზეგავლენით შრომითი კმაყოფილების ამაღლება) იმ იმედით, რომ ეს ყოველთვის მოიტანს ორგანიზაციისთვის სასურველ შედეგებს. ასეთ რეჟიმში დიდხანს მუშაობა არაბუნებრივი მდგომარეობაა, ზრდის ფსიქიკურ დაძაბულობას, გარკვეულად ხელს უწყობს ორგანიზაციის მომუშავეებს შორის ხშირი კონფლიქტური ვითარებების აღმოცენებას, აუარესებს მათი კოორდინაციის პროცესებს, თანდათანობით ამცირებს ორგანიზაციის ეფექტიანობას და, შესაბამისად, შემოსავლებს. ლიტერატურა 1. ჩარკვიანი დავით. ფსიქოლოგია ინდუსტრიულ ორგანიზაციებში. თბილისი, 2001. 2. რობინსი სტივენ პ., ჯაჯი ტიმოთი ა. ორგანიზაციული ქცევის საფუძვლები. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, თბილისი, 2009. 3. robert w. rice, janet p. near, raymond g. hunt, “the job-satisfaction/life-satisfaction relationship: a review of empirical research 2003”. 4. judge t. and klinger, r. (2008) job satisfaction: subjective well-being at work. in: eid, m. and larsen, r., eds., the science of subjective well-being, guilford publications, new york, p.393-413. factors determining job satisfaction in georgian organizational culture goroshidze george ivane javaxishvili tbilisi state university abstract the interest in job satisfaction is related to its importance for increasing the effectiveness of organizations. high job satisfaction leads to increased income. factors contributing to job satisfaction can be attributed to different levels of labor activity. one of the most interesting theories in this regard is the two-factor theory of f. herzberg. according to this theory, there are two categories of factors hygiene factors and motivators, of which motivators (high-level factors) are considered as the main mechanisms of job satisfaction and lead to the desired success of the organization. more efforts to satisfy them contribute to the development of relations between employees at a high level, which helps to increase the opportunities for stable functioning of the organization in the future. therefore, organizations should not spare funds for satisfying high motives of employees. key words: job satisfaction, subjective well-being, job productivity, job effectiveness. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 362 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.38 შალამანდილის-salvia glutinosa l., მიწისზედა ვეგეტაციურ და გენერაციულ ორგანოთა მიკროსტრუქტურული თავისებურება თეონა კორკოტაძე 1, ქეთევან მჭედლიძე 2, გიორგი ჭაბაშვილი 2, ვახტანგ მშვილდაძე 2, დალი ბერაშვილი 1 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 1. ფარმაცევტული ბოტანიკის დეპარტამენტი 2. იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი აბსტრაქტი შესწავლილია პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის შალამანდილის salvia glutinosa l., მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციულო ორგანოების შინაგანი აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. შალამანდილის salvia glutinosa l მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციული ორგანოები ინტენსიურად შებუსულია, ერთ ან მრავალუჯრედიანი, კონუსური ბუსუსებით, ჯირკვლებით, ერთ ან მრავალუჯრედიანი, ასევე კონუსური, სფეროსებრთავიანი, სეკრეტორულ შიგთავსიანი ტრიქომებით. ფოთოლს არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი ეპიდერმული ქსოვილის ფუძემდებარე უჯრედები ახასიათებს. ფოთოლი ბიფაციალურია, ამფისტომატური, დორზოვენტრალური სტრუქტურის. ფოთოლსა და ღერძითი ორგანოების მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებულია დიაციტური ტიპის ბაგის აპარატი. ბაგის ოსპისებრი მკეტავი უჯრედები, თითისტარისებრი უჯრედშორისი, ხოლო, ბაგის თანმხლები, სატელიტური უჯრედები მრუდხაზოვანი სტრუქტურის. s. glutinosa-ს ღეროს მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, სწორხაზოვანი და მოხრილკუთხოვანია. მიწისზედა ორგანოთა შინაგან აგებულებაში გამოხატულია ძირითადი, პოლიგონალური სტრუქტურის ქსოვილი და მექანიკური ტიპის უჯრედების აქტიური დიფერენცირება, კერძოდ დამახასიათებელია ლაფნის ბოჭკოების და კოლენქიმური უბნების თანაპოვნიერება. მუხლთშორისის ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, ღეროს, ფოთლის ყუნწსა და მთავარ ძარღვში აისახება კოლატერალური ტიპის გამტარი კონების დიფერენცირება. ტრანზიტორული სისტემის მერქანში ფიქსირდება სიგრძეზე სიმეტრიულ მწკრივებად განწყობილი, სფეროსებრი კონფიგურაციის გამტარ ჭურჭელთა და ტრაქეიდების სანათურები. ღერძით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 363 ორგანოთა გამტარი ჭურჭლები უპირატესად სპირალური, ხოლო იშვიათად ფოროვანი გარსის გასქელებით ხასიათდება. საკვანძო სიტყვები: lamiaceae, salvia glutinosa l, მიკროსტრუქტურული ანალიზი შესწავლილია მრავალწლოვანი, ბალახოვანი მცენარის შალამანდილის salvia glutinosa l.,, როგორც პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის მიწისზედა ვეგეტატიური და გენერაციული ორგანოების შინაგანი აგებულების თავისებურებანი. s. glutinosa გავრცელებულია ევროპასა და მცირე აზიაში, ჩრდილოეთ ირანიდან ჰიმალაიმდე. საქართველოს ყველა ფლორისტული რაიონისთვისაა დამახასიათებელი და მის ჰაბიტატს დაჩრდილული ტყე წარმოადგენს [1,3,4]. მცენარეს მსხვილი ფესვი ახასიათებს; მისი ღერო მეტწილად სწორი 40-80-100 სმ სიმაღლისაა, სახეობას მარტივი, ხშირად ფოთლების იღლიებში დამოკლებული ყლორტები აქვს განვითარებული, ან ცოტად თუ ბევრად დატოტვილია; მცენარე ქვედა ნაწილში თითქმის შიშველია, ზედაში კი სქლადაა მოფენილი ძალიან წებოვანი, ყუნწიანი ჯირკვლებითა და გადაწეული მრავალუჯრედიანი ბუსუსებით; ფოთლების ზომა ქვევიდან ზევით უცბათ მცირდება, ყველა ფოთოლი ყუნწიანია, შუბისებრ კვერცხისებრი ფორმის, ან ზედა ფოთლები სოლისებრი ძირითაა, თითქმის მჯდომარე; ქვედა ფოთლები მოფენილია გაფარჩხული, უკან გადაწეული ბეწვით, მათი ფირფიტა 8-16 სმ სიგრძის და 5-12 სმ სიგანისაა, გრძლად წაწვეტებული, კიდეებზე ღრმა და ხშირი არათანაბარზომიერად მრგვალკბილა-ხერხისებრი, თხელი, კაშკაშა მწვანე ფერის, ბადისებძარღვებიანი, ორივე მხარეზე თხლად თეთრი ბეწვით შებუსული, საკმაოდ ჯირკვლოვანია. ყვავილები 3,0-4,5 სმ სიგრძისაა, ჯირკვლებით სქლად მოფენილ ყუნწებზე სხედან, ჩხროები (2) 4-6 (8) ყვავილიანია, შეკრებილია გრძელ, მტევნისებრ, ზოგჯერ საგველასებრ ყვავილედებად; თანაყვავილის ფოთოლი 1-2 სმ სიგრძისაა, ლანცეტა ფორმის, გრძლად წაწვეტებული, კიდემთლიანი, ძლიერ ჯირკვლოვანი, თანაყვავილაკები მათი მსგავსია, მაგრამ უფრო პატარა ზომისაა, ჯამი მილისებრ-ზარისებრია, 12-14 მმ სიგრძის, სქლადაა ჯირკვლოვანი ბეწვით შებუსული, წებოვანია, ჯამის ზედა ტუჩი სამკუთხაა, მთლიანი, ქვედა ტუჩი რამდენადმე გრძელია და მოკლე 2-ნაკვთიანი; გვირგვინი ღია ყვითელი ფერისაა, გარედან შებუსულია და ჯირკვლებიც აქვს, მისი მილი არაა ნათლად გამოსახული, ბეწვისაგან შექმნილი რგოლითაა, ზევით უცბად ფართოვდება, ზედა ტუჩი 1,5 სმ სიგრძისაა, გვერდებზე შებრტყელებული; ქვედა ტუჩი მოთეთრო ან მოწითალო მოხატულობისაა, მისი შუათანა ნაკვთი ფართოა, კიდეებზე პატარა ზომის კბილები აქვს; გვერდითი ნაკვთები ფართოა, მომრგვალო. კაკლუჭი კვერცხისებრი ფორმის, 4 მმ-მდე სიგრძის, შიშველი, მურა ფერის. ნაყოფობს და ყვავილობს სექტემბერ-ოქტომბერში [1,2]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 364 მასალა და მეთოდიკა. პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის s. glutinosa-ს საკვლევი ნიმუში მოპოვებულია 2021 წელს, თუშ-ფშავ-ხევსურეთის ფლორისტულ რაიონში, სოფ. როშკას მიდამოებში, ტყის პირების ნაირბალახებში, აქტიური ყვავილობის ფაზაში n42.531150e e044.920520, h-1787m-ზე. საექსპერიმენტო ნედლეულის ნიმუში დაცულია თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ჰერბარიუმში твph-21391 (სურათი 1.). საანალიზო მცენარის მიწისზედა ვეგეტატიური და გენერაციული ორგანოების ცენტრალური არეებიდან აღებული საპრეპატარო ნიმუშთა განივი, სიგრძივი და ზედაპირული ანათლები დამზადდა ცოცხალი დაუფიქსირებელი მასალიდან ბასრი სამართებლის საშუალებით, საკვლევი მასალა შეიღება საფრანინის ხსნარში 24 სთ-ის განმავლობაში და მოთავსდა გლიცერინიან გარემოში სასაგნე მინაზე. კვლევის ობიექტთა მიკროტექნიკური კვლევა წარმოებდა სინათლის carl zeiss, jeneval-ის მიკროსკოპზე; ფოტოდოკუმენტალური მასალა დაფიქსირდა ციფრული ფოტოაპარატის (canon digital ixus75) საშუალებით და გრაფიკულად დამუშავდა adobe photoshop cs5 -ის პროგრამაში. კვლევის შედეგი. s. glutinosa-ს ღეროს განივი განაკვეთი კვადრატული, გვერდებში თანაბრად შეზნექილი კონფიგურაციის. მცენარე ინტენსიურად შებუსულია; ტრიქომთა სახეობრივი კომპლექტაცია უპირატესად ერთ, ან მრავაუჯრედიანი კონუსური და ჯირკვლოვანი, მრავაუჯრედოვან ფეხიანი, კონუსური, სფეროსებრთავიანი, სეკრეტორულ შიგთავსიანი ბუსუსებით არის წარმოდგენილი. მუხლთშორისის განაკვეთზე აისახება მცირე მოცულობის ქერქის ზონა და დიდი მოცულობის ცენტრალური ცილინდრი. შალამანდილის ღეროში ტრანზიტორული სისტემა ღეროს მოხაზულობას იმეორებს (სურ.2.). s. glutinosa-ს ღეროს მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, სწორხაზოვანი და მოხრილკუთხოვანია. ღეროს მფარავ ქსოვილში სავენტილაციო სისტემა ქაოტურად განწყობილი აისახება; ბაგის აპარატი დიაციტურ ტიპს მიეკუთვნება ე.ი ორი, სწორხაზოვანი სატელიტური უჯრედი ბაგის მკეტავი უჯრედების მიმართ ჯვარედინად მიმართულია; ბაგის მკეტავი უჯრედები ოსპისებრი, ხოლო ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრია. ბაგის მკეტავ უჯრედებში ქლოროპლასტების ინტენსიური დიფერენცირება აღიბეჭდება. შალამანდილის მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედებს შორის ფიქსირდება, როგორც, ტრიქომთა ძირის გადანაჭრების კვალი, იდიობლასტური უჯრედებით წარმოდგენილი, ასევე, თავად ბუსუსები (სურ.2.). სურ.1. s. glutinosa-ს ჰერბარიუმის ნიმუში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 365 s. glutinosa-ს ღეროს სტრუქტურის დეტალური კვლევისას იკვეთება, რომ მფარავი ქსოვილი კუტინიზებულია და ეპიდერმისის უჯრედები მომცრო ზომის, ტანგენტალურად გადაჭიმული, მჭიდროდ ურთიერთ განწყობილი სტრუქტურით ხასიათდება. ბაგის აპარატი ეპიდერმული ქსოვილის გასწვრივაა დიფერენცირებული. მუხლთშორისის კუთხეებში მფარავ ქსოვილს შერეული ტიპის კოლენქიმური უჯრედები ემიჯნება, რომელსაც შემდგომ ქერქის პარენქიმული უჯრედები მოსდევს, გვერდების ზონაში კი მფარავ ქსოვილს ჯერ ქლორენქიმული უჯრედების 2 რიგიანი შრე ესაზღვრება და შემდგომ, ასევე ქერქის პარენქიმული უჯრედები; ქერქის პარენქიმა კი თხელგარსიანი, მჭიდრო სტრუქტურის, პოლიგონალური უჯრედებითაა წარმოდგენილი (სურ.2). s. glutinosa-ს ღეროს ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, აისახება მხოლოდ ერთი წყება ფლოემის და ქსილემის სტრუქტურული ელემენტებით შემოსაზღვრული ღეროს მედულარული ცილინდრი. გამტარი ქსოვილი ჭურჭელ-ბოჭკოვანია, კამბიუმი უწყვეტად ერთიანი, ლაფანი და ლაფნის ბოჭკოები კი კონობრივი. მერქნის გამტარ ჭურჭელთა ოვალური მოხაზულობის სანათურები, სიგრძეზე მწყობრ (4-8) მწკრივებს ქმნის; მერქნის ტრაქეალური ქსოვილი აქტიურად არის წარმოდგენილი და მათი სანათურები თხელგარსიანი, მცირედად კუთხოვანია. მერქნის გამტარი ჭურჭლების სანათურთა გარშემო, მომცრო ზომის, მერქნის მექანიკური უჯრედებია დიფერენცირებული. შალამანდილის ღეროს მუხლთშორისის ცენტრალური ცილინდრი პოლიგონალური სტრუქტურისაა, ამასთანავე, პერიმედულარული ქსოვილის უჯრედები, მედულარურ უჯრედებთან შედარებით, მნიშვნელოვნად სქელგარსიანი და მომცრო ზომის (სურ.2.). s. glutinosa-ს ღეროს მუხლთშორისის სიგრძივ ანათალზე გამტარი ჭურჭლების გარსის გასქელება, უპირატესად ერთდა ორსპირალიანია, თუმცა, ასევე გამოხატულია სუპროტიულ ფოროვანი გარსის გასქელების მქონე ტრაქეალური ელემენტებიც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 366 სურათი 2. s. glutinosa-ს ღეროს მუხლთშორისის მიკროსტრუქტურული თავისებურება a. მუხლთშორისის სტრუქტურის პანორამა; b. ეპიდერმისი; c. მუხლშორისის ბუსუსები; d. კოლენქიმა; e. გამტარი ქსოვილის ამსახველი ფრაგმენტი; f, g. მერქნის სტრუქტურული ელემენტები სიგრძივ ექსპოზიციაში 1. ჯირკვლოვანი ტრიქომები; 2. სწორხაზოვანი, მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედები; 3. დიაციტური ბაგეები; 4. შერეული ტიპის კოლენქიმური უჯრედები; 5. ლაფნის ბოჭკოები; 6. ლაფანი; 7. მერქნის გამტარი ჭურჭლების და 8. ტრაქეიდების სანათურები; 9. პერიმედულარული უჯრედები; 10. ცენტრალური ცილინდრის პოლიგონალური ქსოვილი; 11. სპირალური და 12. ფოროვანი გამტარი ჭურჭლების ფრაგმენტები s. glutinosa-ს ფოთლის ყუნწის (პერიპეციოლი) განივი ჭრილი მართკუთხა კონფიგურაციისაა, რომელსაც ვენტრალურ სიბრტყეში ორი გამოკვეთილი სფეროსებრი ნაკვთით აღებეჭდება. ფოთლის ყუნწის განივი ჭრილი ადაქსიალურ მხარეს (ვენტრალურ სიბრტყეში) ჩაზნექილი, ხოლო აბაქსიალურ მხარეს (დორზალურ სიბრტყეში) თაღისებრ ამოზნექილია. შალამანდილის ფოთლის ყუნწი ინტენსიურად შებუსულია, ერთ ან a b c d e f g 1 2 3 1 4 5 6 7 7 8 8 9 10 1 1 11 11 12 11 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 367 მრავაუჯრედიანი, კონუსური და ჯირკვლოვანი, ერთ ან მრავაუჯრედოვან ფეხიანი, ასევე კონუსური, სეკრეტორულ შიგთავსიანი, სფეროსებრთავიანი ბუსუსებით. ფოთლის ყუნწის მფარავ ქსოვილს, შერეული ტიპის, კოლენქიმა ესაზღვრება. კოლენქიმურ უჯრედთა ინტენსიური დიფერენცირება, ფოთლის ყუნწის ნაკვთებსა და ვენტრალურ არეში აისახება. s. glutinosa-ს ყუნწის ძირითადი ქსოვილი პოლიგონალური სტრუქტურისაა, მის ცენტრალურ ზონაში დიფერენცირებულია მთავარი, რკალისებრ მოხრილი გამტარი ქსოვილი და მოხეტიალე, არასრული, სფეროსებრ მცირედდიამეტრიანი, გამტარ კონათა ინიციალები, ასევე ყუნწის ნაკვთებში სრული გამტარი კონების სტრუქტურული ელემენტებია კონცენტრირებული (სურ. 3). s. glutinosa-ს ფოთლის ყუნწის ტრანზიტორული სისტემა ჭურჭელ-ბოჭკოვანი, ღიაკოლატერალურია. აქტიურია ლაფნის ბოჭკოთა უბნები, განსაკუთრებით ყუნწის ნაკვთების არეში განთავსებულ გამტარ კონათა არეში. მერქნის სტრუქტურული ელემენტები წარმოდგენილია მწყობრ მწკრივად (3-6) განწყობილი გამტარ ჭურჭელთა სანათურებით, მერქნის პარენქიმული და კოლენქიმური უჯრედებით. ლაფნის ბოჭკოთა გარსის გასქელება და სანათურთა შიდა გარსის მოხაზულობა არაერთგვაროვანია. შალამანდილის ფოთლის ყუნწის სიგრძივ ანათალზე უპირატესად სპირალურად, ხოლო იშვიათად რგოლურად გარსგასქელებული მერქნის გამტარი ჭურჭლები ფიქსირდება. s. glutinosa-ს ფოთლის ადაქსიალური და აბაქსიალური ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია. ბაგის აპარატი, ბაგეთშორისი ხვრელის მიმართულების გათვალისწინებით, მფარავ ქსოვილში, ქაოტური განწყობით აღიბეჭდება; ბაგე დიაციტურ ტიპს მიეკუთვნება, მისი მკეტავი უჯრედები ოსპისებრი ფორმისაა, ბაგეთშორისი ხვრელი კი თითისტარისებრი, ბაგის თანმხლები უჯრედები მრუდხაზოვანია და ბაგის მკეტავი უჯრედების მიმართ ჯვარედინად განწყობილი. ბაგის მკეტავ უჯრედებში არსებული ქლოროპლასტები საშუალოდ ფრაგმენტულია. ფოთლის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედებს შორის იკვეთება ბუსუსების გადანაჭრების კვალი, იდიობლასტური უჯრედის, ან კონტურული რკალის სახით (სურ. 4). ფოთლის მეზოფილი. s. glutinosa-ს ფოთოლი ბიფაციალურია, დორზოვენტრალური სტრუქტურის, ბაგეთა განწყობის თვალსაზრისით ამფისტომატური. ფოთოლი ინტენსიურად შებუსულია, ერთ ან მრავაუჯრედიანი კონუსური და ჯირკვლოვანი, ერთ ან მრავაუჯრედოვან ფეხიანი, სფეროსებრთავიანი, სეკრეტორულ შიგთავსიანი ბუსუსებით. ფოთლის ზედა ეპიდერმისის უჯრედების ზომა აღემატება ქვედა ეპიდერმული უჯრედების ზომას. შალამანდილის ფოთოლზე, ქვედა ეპიდერმისთან მიმართებაში, ბაგეები საგრძნობლად წამოწეული განწყობით ფიქსირდება. ფოთლის რბილობში მესრისებური პარენქიმა ორ რიგადაა განლაგებული, რომელსაც არატიპიური მესერნაირი უჯრედები და შემდგომ ღრუბლისებური პარენქიმა მოსდევს. s. glutinosa-ს ფოთლის მეზოფილში, შემომფენი ქსოვილით შემოსაზღვრული, უკუკოლატერალური გამტარი კონები და სპირალურად გარს გასქელებული, მერქნის ანასტომოზებია დიფერენცირებული. მერქნის ტრაქეალური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 368 ელემენტები ოვალური მოხაზულობის, საშუალო და მცირე კალიბრის სანათურთა, სიგრძეზე მწყობრი განლაგებით ხასიათდება (სურ.4.). s. glutinosa-ს ფოთლის მთავარი ძარღვის ტანგენტალური განაკვეთი, სფეროსებრ კონფიგურაციას ქმნის, იგი აქტიურად შებუსულია, ერთ ან მრავალუჯრედოვანი კონუსური და მრავალუჯრედოვან ფეხიანი, სფეროსებრთავიანი, სეკრეტორულ შიგთავსიანი ბუსუსებით. მფარავ ქსოვილს ფირფიტოვანი კოლენქიმის უჯრედები ესაზღვრება, რომელსაც ძირითადი ქსოვილის პოლიგონალური უჯრედები მოსდევს. მთავრი ძარღვის ძირითად ქსოვილში, რკალისებრ გაწყობილი, კოლატერალური სტრუქტურის გამტარი კონაა დიფერენცირებული; ასევევე ძარღვის ვენტრალურ სიბრტყეში დამატებითი, სრული და არასრული გამტარი კონების დიფერენცირება აღიბეჭდება. სრული გამტარი კონის მერქანში აისახება, ოვალური მოხაზულობის, საშუალი კალიბრის სანათურების (4-9) სიგრძეზე სწორი მწკრივები, ამასთანავე მთავარი ძარღვის ტრანზიტორულ სისტემაში აქტიურად წარმოდგენილია მერქნის კოლენქიმური უჯრედები, ლაფანი და ლაფნის ბოჭკოთა უბნები. სურათი 3. s. glutinosa-ს ფოთლის ყუნწის (პერიპეციოლი) მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a b c d e 1 1 2 2 3 4 5 6 6 6 7 8 8 9 7 5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 369 a. ყუნწის სტრუქტურის პანორამა; b. ყუნწის შებუსვის სახე; c. კოლენქიმური ქსოვილის ფრაგმენტი; d. ყუნწის ფრთის სტრუქტურის დეტალები; e. ძირითადი კოლატერალური სტრუქტურის გამტარი ქსოვილი 1. ჯირკვლოვანი ბუსუსები; 2. კოლენქიმური უჯრედები; 3; ძირითადი ქსოვილის პოლიგონალური უჯრედები; 4. მთავარი და 5. დამატებითი, მოხეტიალე გამტარი კონები; 6. ლაფნის ბოჭკოები; 7. ლაფანი; 8. მერქნის გამტარი ჭურჭლების სანათურები; 9. მერქნის კოლენქიმური უჯრედები სურათი 4. s. glutinosa-ს ფოთლის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. ფოთლის ადაქსიალური და b. აბაქსიალური ეპიდერმისის სტრუქტურის პანორამა; c. ჯირკვლოვანი, კონუსური, სფეროსებრთავიანი ტრიქომი; d. ფოთლის დორზოვენტრალური სტრუქტურის მეზოფილი 1. არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედები; 2. ბუსუსთა კვალი; 3. ჯირკვლოვანი ბუსუსი; 4 დიაციტური ბაგე; 5. ეპიდერმისი; 6. მესრისებური და 7 ღრუბლისებური პარენქიმული ქსოვილები; 8. კოლატერალური გამტარი კონა 1 2 c a b d 1 1 2 3 4 5 5 6 7 8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 370 სურათი 5. s. glutinosa-ს ფოთლის მთავარი ძარღვის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. მთავარი ძარღვის სტრუქტურის პანორამა; b. ცენტრალური გამტარი ქსოვილი; c. გარტარი ქსოვილის ფრაგმენტი; d. ძირითადი ქსოვილის ფრაგმენტი 1. ბუსუსები; 2. ეპიდერმისი; 3. კოლენქიმა; 4. ძირითადი პოლიგონალური პარენქიმა; 5. ლაფნის ბოჭკოები; 6. ლაფანი; 7. მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურები; 8. მერქნის კოლენქიმური უჯრედები s. glutinosa-ს ყვავილის ჯამი მილისებრ-ზარისებრია. ჯამის ფოთოლაკის განივი ჭრილი ნაკვთიანი, ნაკვთებში კი ტრანზიტორული სისტემაა დიფერენცირებული; ჯამის ფოთოლაკის მფარავი ქსოვილი ძლიერ შებუსულია მარტივი ერთუჯრედოვანი კონუსური და ჯირკვლოვანი, ერთ და მრავალუჯრედოვან ფეხიანი, სფეროსებრთავიანი, სეკრეტორულ შიგთავსიანი ბუსუსებით. ჯამის ფოთოლაკის განაკვეთზე შესამჩნევია ორმხრივი, საშუალო ზომის, მჭიდროდ ურთიერთგანწყობილი ეპიდერმისის უჯრედები და მათ შორის დიფერენცირებული ერთფეროვანი, თხელ და ბლაგვკუთხოვანი, მჭიდროდ ურთიერთმიჯრილი, მცირე ზომის უჯრედებისაგან შემდგარი რბილობის ქსოვილი. ყვავილის ჯამის ფოთოლაკის რბილობში აღბეჭდილი გამტარი კონა კოლატერალურია; a b c d 1 2 3 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 7 8 8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 371 გამტარ ქსოვილში გამოკვეთილია მერქნის ტრაქეალური ელემენტების სფეროსებრი სანათურების ჯგუფური დიფერენცირება (სურ. 6.). s. glutinosa-ს ყვავილის გვირგვინი ღია ყვითელი ფერისაა, ყვავილის გვირგვინის ფურცლის განივ ჭრილზე აღიბეჭდება კონუსური ტრიქომები და დიდი ზომის ჯირკვლები. გვირგვინის ფურცლის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, სწორხაზოვანი და მოხრილკედლიანია. გვირგვინის ფურცლის განაკვეთის რბილობის დეტალური კვლევისას აღიბეჭდება ორმხრივად თხელგარსიანი ეპიდერმისი, ერთფეროვანი, ასევე თხელგარსიანი და ფაშარად განწყობილი ძირითადი ქსოვილი და არასრულ გამტარ კონათა ტრაქეალური ელემენტების სანათურთა ინიციალები. მერქანში წარმოდგენილია სპირალურად გარსგასქელებული ჭურჭლები (სურ. 6.). სურათი 6. s. glutinosa-ს ყვავილის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. შალამანდილის ყვავილი; b. ჯამის ფოთოლაკის სტრუქტურის ხედი; c, d. გვირგვინის ფურცლის სტრუქტურული ელემენტები 1. ჯამის ფოთოლაკი და 2. გვირგვინის ფურცელი; 3. ბუსუსები; 4. ჯირკვლები; 5. ეპიდერმისი; 6. რბილობის უჯრედები; 7. არადაგვირისტებული, სწორხაზოვანი, მოხრილკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედები; 8. მერქნის სპირალურად გარსგასქელებული გამტარი ჭურჭელი 3 a b c d 1 2 4 4 5 6 7 8 5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 372 დასკვნა. შესწავლილია პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის შალამანდილის salvia glutinosa l., მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციულო ორგანოების შინაგანი აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. მიკროტექნიკაში მიღებული კამერალური მეთოდებით კვლევის შედეგად დადგენილია სადიაგნოსტიკო მახასიათებელთა შემდეგი ერთობლიობა:  მცენარის მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციული ორგანოები ინტენსიურად შებუსულია, ერთ ან მრავალუჯრედიანი, კონუსური ბუსუსებით, ჯირკვლებით და ერთ ან მრავალუჯრედიანი, ასევე კონუსური, სფეროსებრთავიანი სეკრეტორულ შიგთავსიანი ტრიქომებით;  შალამანდილის ფოთოლს არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი ეპიდერმული ქსოვილის ფუძემდებარე უჯრედები ახასიათებს;  s. glutinosa-ს ღეროს მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, სწორხაზოვანი და მოხრილკუთხოვანია;  s. glutinosa-ს ფოთოლსა და ღერძითი ორგანოების მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებულია დიაციტური ტიპის ბაგის აპარატი; ბაგის ოსპისებრი მკეტავი უჯრედები, თითისტარისებრი უჯრედშორისი, ხოლო, ბაგის თანმხლები, სატელიტური უჯრედები მრუდხაზოვანი სტრუქტურის;  შალამანდილის ფოთოლი ბიფაციალურია, ამფისტომატური, დორზოვენტრალური სტრუქტურის;  სახეობის მიწისზედა ორგანოთა შინაგან აგებულებაში გამოხატულია ძირითადი პოლიგონალური სტრუქტურის ქსოვილი და მექანიკური ტიპის უჯრედების აქტიური დიფერენცირება, კერძოდ დამახასიათებელია ლაფნის ბოჭკოების და კოლენქიმური უბნების თანაპოვნიერება;  s. glutinosa-ს მუხლთშორისის ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, ღეროს, ფოთლის ყუნწსა და მთავარ ძარღვში აისახება კოლატერალური ტიპის გამტარი კონების დიფერენცირება;  ტრანზიტორული სისტემის მერქანში ფიქსირდება სიგრძეზე სიმეტრიულ მწკრივებად განწყობილი, სფეროსებრი კონფიგურაციის გამტარ ჭურჭელთა და ტრაქეიდების სანათურები;  ღერძით ორგანოთა გამტარი ჭურჭლები უპირატესად სპირალური ხოლო იშვიათად ფოროვანი გარსის გასქელებით ხასიათდება. ლიტერატურა: 1. საქართველოს ფლორა ტ.xi; გამომცემლობა „მეცნიერება“თბილისი 1987. გვ. 150-158; 2. http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-182731 3. r. gagnidze vascular plants of georgia a nomenclatural checklist; tbilisi 2005, p. 137; 4. nomenclatural checklist of flora of georgia, tbilisi 2018, p. 170 http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-182731 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 373 microstructural feature of salvia glutinosa l. vegetative and generative organs teona korkotadze 1, ketevan mchedlidze2, giorgi chabashvili2, vakhtang mshvildadze2, dali berashvili1 tbilisi state medical university 1. department of pharmaceutical botany 2. iovel kutateladze institute of pharmacochemistry abstract it has been studied perspective medicinal plant s. glutinosa aboveground parts vegetative and generative organs internal diagnostic features. the aboveground vegetative and generative organs of the plant are lined with unicellular or multicellular, conical trichomes, glands, unicellular or multicellular, also conical, spherical, secretory trichomes; basal layer cells of curved and curved wall epidermal tissue is characteristic feature for leaf. the leaf is bifacial, amphistomatic, dorsoventral structure. folium and axial organs cover tissue are presented diacytic type stomata. lentil-like guard cells of stomata, subsidiary cells stomata are curvilinear structure. in the internal structure of aboveground part polygonal structure tissue and mechanical tissue are actively represented, fiber and collenchyma existence are particularly characteristic sign for mechanical tissue. the transport system is monocyclic, collateral vascular bundles reflected in the stem, leaf stalk, and midrib. longitudinally arranged, spherically shaped vascular vessel and tracheid element is in the transport system cortex. the axis organs xylem vessel mainly is spiral type, rarely porous wall thickening. keywords: lamiaceae; salvia glutinosa l.; microstructural analyses. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 59 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.04 ადენომიოზის დროს არსებული ეუტოპიური და ექტოპიური ენდომეტრიუმის პროლიფერაციული მახასიათებლები agnor-ის ტექნოლოგიის გამოყენებით ბ. მეტრეველი დ. გაგუა შ.კეპულაძე გ. ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ადენომიოზი წარმოადგენს საშვილოსნოს კეთილთვისებიან დაზიანებას, რომელიც ხასიათდება მიომეტრიუმში ენდომეტრიუმის ჯირკვლებისა და სტრომის არსებობით და პათოლოგიური ზრდით. ადენომიოზის დროს მიომეტრიუმში პათოლოგიურად გაზრდილ ენდომეტრიულ ქსოვილს ეწოდება ექტოპიური ენდომეტრიუმი, ხოლო საშვილონოს ღრუში არსებულ ენდომეტრიულ ქსოვილს კი ეუტოპიური ენდომეტრიუმი. ადენომიოზის მქონე ქალებში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს პათოლოგიური სისხლდენა საშვილოსნოდან, დისმენორეა, დისპარეუნია და უნაყოფობა, თუმცა ქალების ერთ-მესამედში დაზიანება მიმდინარეობს ასიმპტომურად. პერიმენოპაუზურ ქალებში ძლიერი სისხლდენის ან ტკივილის გამო ჩატარებული ჰისტერექტომიის შემდეგ ადენომიოზი ყველაზე ხშირად დიაგნოსტირებულ პათოლოგიას წარმოადგენს. agnor გამოიყენება დამხმარე საშუალება უჯრედთა პროლიფერაციული აქტივობის შეფასებისათვის. გარკვეული ტიპის კვლევებით გამოვლენილია მისი ეფექტურობა სხვადასხვა კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში ასევე ინტრაეპითური ნეოპლაზიური პროცესების ჰისტოლოგიური ხარისხის დადგენაში. ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა ფორმალინში ფიქსირებულ და პარაფინში ჩაყალიბებულ საარქივო ბლოკებზე დიაგნოსტირებუი ადენომიოზის შემთხვევების დროს სარსებული ეუტოპიური და ექტოპიური ენდომეტრიუმის ასევე მათი სტრომისა და ნორმალური მიომეტრიუმის პროლიფერაციული აქტიობის შეფასება agnor-ის ტექნოლოგიის გამოყენებით. შესწავლილ სისტემაში ეუტოპიური ენდომეტრიუმი ბაზალური ენდომეტრიუმი ექტოპიური ენდომეტრიუმის როგორც ჯირკვლოვან ასევე სტრომულ კომპონენტში ყველაზე მაღალი პროლიფერაციული აქტივობა ვლინდება ექტოპიურ ენდომეტრიუმში, რის გამოც სავარაუდოდ იგი შეიძლება წარმოაგდგენდეს რისკს ნეოპლაზიების განვითარებისათვის. საკვანძო სიტყვები: ადენომიოზი; agnor; ეუტოპიური ენდომეტრიუმი; ექტოპიური ენდომეტრიუმი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 60 ლიტერატურის მიმოხილვა ადენომიოზი წარმოადგენს საშვილოსნოს კეთილთვისებიან დაზიანებას, რომელიც ხასიათდება მიომეტრიუმში ენდომეტრიუმის ჯირკვლებისა და სტრომის არსებობით და პათოლოგიური ზრდით. ადენომიოზის დროს მიომეტრიუმში პათოლოგიურად გაზრდილ ენდომეტრიულ ქსოვილს ეწოდება ექტოპიური ენდომეტრიუმი, ხოლო საშვილოსნოს ღრუში არსებულ ენდომეტრიულ ქსოვილს კი ეუტოპიური ენდომეტრიუმი (1). ადენომიოზის მქონე ქალებში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს პათოლოგიური სისხლდენა საშვილოსნოდან, დისმენორეა, დისპარეუნია და უნაყოფობა, თუმცა ქალების ერთ-მესამედში დაზიანება მიმდინარეობს ასიმპტომურად. პერიმენოპაუზურ ქალებში ძლიერი სისხლდენის ან ტკივილის გამო ჩატარებული ჰისტერექტომიის შემდეგ ადენომიოზი ყველაზე ხშირად დიაგნოსტირებულ პათოლოგიას წარმოადგენს (2). გამოსახულებითი ტექნოლოგიების განვითარების კვალდაკვალ, ადენიმიოზი, ბოლო ათწლეულების მანძილზე, უფრო და უფრო ხშირად ვლიდება ახალგაზრდა, რეპროდუქციული ასაკის ქალებში. ულტრაბგერითი კვლევებით მიღებული მონაცემებით ნაჩვენებია ადენომიოზის 20.9%-იანი გამოვლენა ზოგად პოპულაციაში, მაშინ როდესაც მორფოლოგიური გამოკვლევის შედეგების მიხედვით ადენომიოზის პრევალენტობა ცვალებადობს 10-დან 35%-მდე(3). ადენომიოზი ითვლება ტიპურ დაზიანებად მრავალნამშობიარებ ქალებში, თუმცა ბოლოდროინდელი ლიტერატურული მონაცემები უჩვენებს მის ასოციაციას ასევე უნაყოფობასთან (2). ერთ-ერთი კვლევის მონაცემების მიხედვით, რომელიც ჩატარებული იყო უნაყოფო ქალებში ადენომიოზის პრევალენტაობა შეადგენდა 24,4%-ს სულ მცირე 40 წლის ასაკში და 22%-ს 40 წელზე ნაკლები ასაკის ქალებში(4). სადღეისოდ უნაყოფობა ითვლება ადენომიოზისერთ-ერთ შესაძლო კლინიკურ გამოვლინებად. ადენომიოზის განვითარებაში მონაწილე პათოგენეზური მექანიზმები ბოლომდე ცნობილი არაა, თუმცა ბოლო დეკადის განმავლობაში დაგროვილი კვლევების მონაცემების მიხედვით, სასქესო სტეროიდული ჰორმონები, ანთებითი მოლეკულები, ექსტრაცელულური მატრიქსის ენზიმები, ზრდის ფაქტორები და ნეიროანგიოგენური ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ადენომიოზის განვითარებაში(3). ადენომიოზის პათოგენეზის ასახსნელად მოწოდებულია რამდენიმე თეორია. ყველაზე გავრცელებული თეორიის თანახმად ადენომიოზის ვითარდება ენდომეტრიუმის ბაზალური შრის ინვაგინაციის შედეგად მიომეტრიუმში შეცვლილი ან დარღვეული შემაერთებელი ზონის გამო(5). როგორც კვლევებიდან ჩანს, ეუტოპიურ ენდომეტრიუმში მიმდინარე მოლეკულური ცვლილებები ხელს უწყობს ექტოპიური ენდომეტრიული იმპლანტების მიომეტრიუმში მიგრაციასა და განსახლებას. ექტოპიური ენდომეტრიუმის მიგრაციასა და იმპლანტაციას შესაძლოა ხელი შეუწყოს ეუტოპიურ ენდომეტრიუმში სხვადასხვა გენების და სასიგნალო გზების ფუნქციონირების დარღვევამ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 61 ეუტოპიური ენდომეტრიული ქსოვილის გლობალური ტრანსკრიპტომული ანალიზით ნაჩვენებია 140 გენის გააქტიურება და 884 გენის რეგულაციის მოშლა ადენომიოზის მქონე ქალებში(6). ეს გენებია აპოპტოზში მონაწილე, სტეროიდულ ჰორმონებზე მოპასუხე, ექსტრაცელულური მატრიქსის რემოდელირებაში მონაწილე და ასევე უცნობი მნიშვნელობის მიკრო-რნმ-ები. ამ შეცვლილმა სასიგნალო გზებმა შესაძლებელია განაპირობონ ენდომეტრიუმის იმპლანტების განვითარება, მიგრაცია და გადარჩენა მიომეტრიუმში. თუმცა, აუცილებელია დამატებითი კვლევების ჩატარებაამ შეცვლილი სასიგნალო გზების ბიოლოგიური მნიშვნელობის გამოსავლენად. შემდეგი თეორიის თანახმად, ადენომიოზის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ქსოვილის დაზიანებისა და რეპარაციის მექანიზმები, რომლებიც წარმოადგენენ მიომეტრიული ინვაზიის ძირითად მექანიზმს მიომეტრიუმის ქრონიკულმა პერისტალტიკურმა შეკუმშვებმა შესაძლებელია ხელი შეუწყოს მიკროტრამვების განვითარებას შემაერთებელ ზონაში, რაც იწვევს ანთების განვითარებას და ესტროგენის ლოკალურ პროდუქციას. არსებობს ადენომიოზის ალტერნატიური პათოგენეზური თეორია, რომლის მიხედვითაც დაზიანება ვითარდება de novo მიომეტრიუმის ემბრიონული ან მოზრდილთა ღეროვანი უჯრედების მეტაპლაზიის შედეგად. ადენომიოზის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანზიციის თეორიის მიხედვით, ესტროგენის ჭარბი პროდუქციის პირობებში ვითარდება ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანზიციის მახასიათებლები, რაც წარმოადგენს კრიტიკულ ეტაპს ენდომეტრიული უჯრედების მიერ ინვაზიური მახასიათებლების შეძენისათვის ადენომიოზის პროგრესიის დროს. ენდომეტრიუმი არის უაღრესად დინამიური და რეგენერაციული ქსოვილი, რომლის ზრდა და ასევე რეგრესი ყოველი მენსტრუალური ციკლის დროს მკვეთრად იმართება ჰორმონული ზეგავლენის შედეგად. ამ ქსოვილის რეგენერაციული პოტენციალი ასევე სავარაუდოდ მონაწილეობს ენდომეტრიუმის კეთილთვისებიანი და ავთვისებიანი დაავადებების პათოგენეზში, როგორიცაა ენდომეტრიოზი, ადენომიოზი და ენდომეტრიუმის კიბო. ენდომეტრიოტული სტრომა წააგავს ეუტოპიურ პროლიფერაციულ ენდომეტრიუმის სტრომას და ხშირად შეიცავს წვრილი სისხლძარღვების ქსელს. შეიძლება განიცადოს გლუვი კუნთებად მეტაპლაზია, ფიბროზი, დეციდუალიზაცია ორსულობის დროს ან პროგესტაციური მკურნალობის დროს ასევე შეიძლებაიყოს მიქსოიდური (განსაკუთრებით ორსულობის დროს). იშვიათ შემთხვევებში, ენდომეტრიოზი შეიძლება არ გამოვლინდეს ჯირკვლოვანი კომპონენტით. ასეთ შემთხვევებში სტრომა გვევლინება, როგორც ერთადერთი იდენტიფიცირებადი კომპონენტი (სტრომალური ენდომეტრიოზი). ქრონიკული სისხლდენის მტკიცებულება (ჰემოსიდერინით დატვირთული ანქაფიანი მაკროფაგები) შეიძლება გამოსადეგი იყოს დიაგნოსტირებისათვის. აქამდე შემოთავაზებულმა მრავალმა ადენომიოზის სხვადასხვა ჰისტოლოგიურმა კლასიფიკაციამ არ აჩვენა გარკვეული მგრძნობელობა დაავადების ზუსტი სიმძიმისა და სიმპტომების შესაფასებლად, რაც შემდგომში გაამარტივებდა კლინიკურ მენეჯმეტსა თუ დაავადების პროგრესიის პროგნოზის განსაზღვრას(4)(7). მიზეზი ასევე მრავალასპექტიანია, ესერთი მხრივ შესაძლოა იყოს მორფოლოგთა შორის დავადების შეფასების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 62 არაობიექტურიკრიტერიუმების არარსებობა (ე.წ interobserver variability) უმეტესწილად რუტინული ჰისტოლოგიური ანალიზი ფოკუსირებულია ადენომიოზის არსებობაზე ან არარსებობაზე(8). შემოთავაზებულია სხვადასხვა მეთოდი ჯირკვლის ინფილტრაციის სიღრმის შესაფასებლად, ზოგიკლევის მიერ მოწოდებულია სიღრმის აბსოლუტური გაზომვა, ზოგი კი პროცენტით მოწოდება(9). გარდა ამისა, ადენომიოზის ჰისტოლოგიური დიაგნოზი შეიძლება დამოკიდებული იყოს ქსოვილის სინჯის აღების ხარისხზე და ენდომეტრიუმ-მიომეტრიუმის შეკავშირების არარეგულარულობაზე. ამ პრობლემების შესამსუბუქებლად რეკომენდებულია ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოზის ჩატარება მხოლოდ კარგად ორიენტირებულ ჰისტერექტომიის ნიმუშებზე და თავიდან იქნას აცილებული დიაგნოსტირება კიურეტაჟიდან ან ჰისტეროსკოპიული მასალისგან(7,10). ადენომიოზის ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად მოწოდებულია მტკიცებულება რომელიც ითვალისწინებს იმას, რომ როგორც ენდომეტრიოზი ასევე ადენომიოზი სათავეს იღებს ნორმალური ეუტოპიური ენდომეტრიუმიდან გენეტიკური ცვლილებები, რომლებიც მოიცავს გენებს, როგორიცაა kras, pik3ca, ppp2r1a და aridia, გამოვლინდა ეუტოპიურ ენდომეტრიუმში და ასევე ენდომეტრიოზისა და ადენომიოზის დაზიანებებში. ასევე ნაჩვენებია, რომ აღწერილი ყველა მორეციდივე მუტაცია გვხვდება მხოლოდ ეპითელურ კომპონენტში და არა სტრომაში. გარდა ამისა, ეპითელური უჯრედების ანალიზმა აჩვენა განმეორებადი kras მუტაციები როგორც ადენომიოზში, ასევე ეუტოპიურ ბაზალურ ენდომეტრიულ ჯირკვლებში. ამ შედეგების საფუძველზე შესაძლოა ვივარაუდოთ რომ ადენომიოზი სათავეს იღებს ბაზალური ენდომეტრიუმის ჯირკვლებიდან რომელიც შეიცავს kras მუტაციას. ადენომიოზის მქონე პაციენტებში, რომლებსაც აღენიშნებათ თანმხლები ენდომეტრიოზული დაზიანება, კვლევები ავლენს იდენტურ kras მუტაციებს ეუტოპიური ენდომეტრიუმის, მიმდებარე ადენომიოზისა და თანმხლები ენდომეტრიოზის ეპითელურ უჯრედებში, რაც ვარაუდობს, რომ ადენომიოზი და ენდომეტრიოზი არის ოლიგოკლონური დაზიანებები, რომლებიც წარმოიქმნება ენდომეტრიული უჯრედების სპეციფიკური მუტაციით(11). ადენომიოზურ დაზიანებაში გარკვეული კვლევებით აღწერილია მუტაციების კიბოსთან უფრო მეტად ასოცირებული გენების მაღალი მუტანტური ალელის სიხშირე (maf) ნორმალურ ენდომეტრიუმის ეპითელიუმთან შედარებით. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდ პროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი პროლიფერაციული პოტენციალი სსხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. მოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვნის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრი (flow cytometry) იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki-67 ასევე agnor შეღებვა და პროლიფერაციული უჯრედის გამოვლენა(12,13). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 63 სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევისა და პროგნოზის დადგენა მეტად რთული პროცესია და მოითხოვს სხვადასხვა ტექნოლოგიების, დახვეწილი და სპეციალიზებული ინსტრუმენტებისა თუ ტექნიკის გამოყენებით რაც ასევე დიაგნოსტიკურად არახარჯეფექტურია. agnor-ის შეღებვის ტექკონომიური, სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელი. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან, არასტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმების არარსებობის გამო. გარკვეული ტიპის კვლევებით გამოვლენილია მისი ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში(14–18). agnor/the nucleolar organiser regions იშიფრება, როგორც ბირთვული მაორგანიზაებელი რეგიონები და არის დნმ-ის მარყუჟები, რომლებიც პროეცირდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnors არის ქრომოსომული სეგმენტები, რომლებიც აკოდირებენ რიბოსომურ რიბონუკლეინის მჟავას, განლაგებულია ხუთ აკროცენტრულ ქრომოსომაზე რიცხობრივად13,14,15,21 და 22. ეს ნუკლეოლარული რეგიონები ასოცირდება მჟავე არაჰისტონის პროტეინებთან, რომლებიც არგიროფილურია. ბირთვული ორგანიზატორული რეგიონები (agnors) განლაგებულია უჯრედის ბირთვში. agnor ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან(19). ადენომიოზი არის კეთილთვისებიანი გინეკოლოგიური დაავადება, რომელიც გავლენას ახდენს რეპროდუქციული ასაკის ბევრ ქალზე, იწვევს მენჯის ტკივილსა და უნაყოფობას. მიუხედავად ბოლოდროინდელი კვლევების შედეგად დაგროვილი ინფორმაციისა ადენომიოზში ჩართული პათოგენეზური მექანიზმები ჯერ კიდევ შესწავლის პროცესშია. საჭიროა სტანდარტიზებული კლასიფიკაციის სისტემის შემუშავება, რათა თავიდან იქნას აცილებული როგორც ზედმეტად ასევე არასაკმარისი დიაგნოსტიკა რაც გაუმჯობესებს ადენომიოზის დიაგნოსტირებას, პროგნოზის განსაზღვარასა და კლინიკურ მენეჯმენტს, რაც საბოლოო ჯამში პაციენტთა ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას ემსახურება. მასალა და მეთოდები ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2022 წლების საარქივო მასალა. კვლევა მოიცავდა ჯამში 30 პოსტოპერაციულ შემთხვევას. ჰისტერექტომიის შემდგომ მიღებული მასალა დამუშავებული იქნა შესაბამისი გაიდლანის მიხედვით და გამოკვლეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 64 იქნა საშვილოსნოს ტანის მთლიანი სისქის ანათლები ადენომიოზის სიღრმის მაქსიმალურად ზუსტი იდენტიფიცირებისათვის. პაციენტები შერჩეული იყო რანდომიზებულად მათი ასაკი მერყეობდა 55-75 ფარგლებში (საშუალო ასაკი 62წელი). h&e და იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგანატომის მიერ (თ.მ; გ.ბ). ანათლები დამატებით შეიღება agnor-ის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლის მიხედვით) . 1. ანათლები დაიჭრა 4 მიკრონის სისქეზე; 2. დეპარაფინიზაცია, ჰიდრატაცია დეიონიზებულ წყალში. 3. ერთი მოცულობა 2% ჟელატინის ხსნარი და ორი მოცულობა ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ნარევის მოთავსდა სლაიდზე და დაიფარა მთლიანად; 4. სლაიდები ინკუბატორში 370c ტემპერატურაზე დაყოვნდა 15 წუთის განმავლობაში. 5. ვერცხლის კოლოიდი ჩამოირეცხა დეიონირებული წყლით. 6. ანათლდები დეჰიდრატირდა ქსილოლით და დაფიქსირდა ბიომაუნთის ხსნარით; ექსპრესია შეფასდა ციფრული პათოლოგიის პროგრამით qupath-ის მეშვეობით (ვერსია 0.4.0): თითოეული შემთხვევიდან აღებულა იქნა მაღალი მხედველობის ველის hpf სურათი (უპირატესად 200x და 400x) და ჩართულ იქნა პროგრამაში შემდგომი დამუშავებისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 65 სურათი n1: a. ეუტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომა შეღებილი agror-ის მეთოდით 400x; b. ბაზალური ენდომეტრიუმის სტრომა შეღებილი agror-ის მეთოდით 400x; c. ექტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომა შეღებილი agror-ის მეთოდით 400x; d. ექტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომა შეღებილი agror-ის მეთოდით 400x; qupath ციფრული ანალიზის პროგრამის სურათი იდენტიფიცირებული აგნორის მიერ მონიშნული წერტილები; ყველა ანათალში გამოკვლეული იქნა 100 უჯრედი და დათვლილი იყო agnor წერტილების ჯამური რაოდენობა. agnorის ციფტად განისაღვრა 100 უჯრედის საშუალო წერტილების რაოდენობა (ჯამური რიცხვი გაყოფილი 100ზე მაგ. 100 უჯრედში ნანახი იქნა 350 წერტილი; agnor რიცხვად მიჩნეული იქნა 350/100=3.5) გამოვლინდა წერტილების გადანაწილების სამი ტიპი: ტიპი i აღინიშნებოდა ცალკეულ უჯრედში, ცენტრალურად ლოკალიზებული დიდი ზომის წერტილი; ტიპი ii აღინიშნებოდა დიდი ზომის წერტილის მიმდებარედ მცირე ზომის მეორე წერტილი; ტიპი iii აღინიშნებოდა ორზე მეტი, უპირატესად მცირე ზომის წერტილები თითოეულ უჯრედში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 66 სურათი n2. ციფრული ანალიზის პროგრამა qupath:agnor-ის წერტილების კალკულაცია; პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით არსებულ 30 შეთხვევაში შეფასდა შემდეგ ჰისტოლოგიურ ერთეულში: ● ეუტოპიური ენდომეტრიუმის ჯირკვლოვანი კომპონენტი; ● ეუტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომული კომპონენტი; ● ბაზალური ენდომეტრიუმის ჯირკვლოვანი კომპონენტი (ბაზალურ ენდომეტრიუმად განისაზღვრა ენდომ-მიომეტრიუმი შეკავშირებიდან 5 მმ-ზე ნაკლები მანძილით დაშორებილი ენდომეტრიუმი); ● ბაზალური ენდომეტრიუმის სტრომული კომპონენტი; ● ექტოპიური ენდომეტრიუმის ჯირკვლოვანი კომპონენტი; ● ექტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომული კომპონენტი; ● ნორმალური მიომეტრიუმი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 67 ცხრილი n1: კვლევის საერთო შედეგები, agnor-ის რიცხვის მითითებით; მიღებული რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mann-whitney და kruskal-wallis ტესტი. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. კვლევის შედეგები გამოკვლეულ ეუტოპიური ენდომეტრიუმის ჯირკვლოვანი კომპონენტში agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 120-220ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 1.7 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.35 (იხილეთ ცხრილი n2). ცხრილი n2: agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი; საშუალო მაჩვენებელი და სტანდარტული გადახრა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 68 გამოკვლეულ ეუტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომული კომპონენტში agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 70-170ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 1.32 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.33. გამოკვლეულ ბაზალური ენდომეტრიუმის ჯირკვლოვანი კომპონენტი agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 250-350 ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 2.84 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.34. გამოკვლეულ ბაზალური ენდომეტრიუმის სტრომული კომპონენტი agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 190-280ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 2.37 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.32. გამოკვლეულ ექტოპიური ენდომეტრიუმის ჯირკვლოვანი კომპონენტი agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 350-550 ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 4.51 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.73. გამოკვლეულ ექტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომული კომპონენტი agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 180-320 ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 2.76 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.28. გამოკვლეულ მიომეტრიუმის ნიმუშებში agnor-ის აბსოლუტური რიცხვი მერყეობდა 80180ის ინტერვალში, საშუალო მაჩვენებელს შეადგენდა 1.18 ხოლო სტანდარტული გადახრის მაჩვენებელი დაფიქსირდა 0.32. შედეგების ანალიზი კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ მაქსიმალური პროლიფერაციული აქტივობა agnorის შეღებვის მეთოდის მიხედვით აღინიშნა ექტოპიურ ენდომეტრიუმში (4.51), რაც ეუტოპიურ ენდომეტრიუმს(1.7) 2.6ჯერ ხოლო ბაზალურ ენდომეტრიუმს(2.84) 1.5ჯერ აღემატება. დიაგრამა n1: ეუტოპიური ენდომეტრიუმის, ბაზალური ენდომეტრიუმისა და ექტოპიური ენდომეტრიუმის შედარება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 69 მაქსიმალური პროლიფერაციული აქტივობა აღინიშნა ექტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომულ კომპონენტში (2.76) რაც მიომეტრიუმის მაჩვენებელს (1.18) 2.33ჯერ, ეუტოპიური სტრომის მაჩვენებელს (1.32) 2.09ჯერ ბაზალური სტრომის მაჩვენებელს (2.37) 1,16 ჯერ აღემატება; დიაგრამა n2: ეუტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომის ბაზალური ენდომეტრიუმის სტრომის, ექტოპიური ენდომეტრიუმის სტრომისა და მიომეტრიუმთან შედარება; დასკვნები შესწავლილ სისტემაში ეუტოპიური ენდომეტრიუმი ბაზალური ენდომეტრიუმი ექტოპიური ენდომეტრიუმის როგორც ჯირკვლოვან ასევე სტრომულ კომპონენტში ყველაზე მაღალი პროლიფერაციული აქტივობა ვლინდება ექტოპიურ ენდომეტრიუმში, რის გამოც სავარაუდოდ იგი შეიძლება წარმოაგდგენდეს რისკს ნეოპლაზიების განვითარებისათვის. გამოყენებული ლიტერატურა 1. antero mf, ayhan a, segars j, shih im. pathology and pathogenesis of adenomyosis. semin reprod med. 2020 may 1;38(2–3):108–18. 2. devlieger r, d’hooghe t, timmerman d. uterine adenomyosis in the infertility clinic. hum reprod update. 2003 mar;9(2):139–47. 3. yamaguchi m, yoshihara k, suda k, nakaoka h, yachida n, ueda h, et al. three-dimensional understanding of the morphological complexity of the human uterine endometrium. iscience. 2021 apr 23;24(4). 4. chapron c, marcellin l, borghese b, santulli p. rethinking mechanisms, diagnosis and management of endometriosis. nat rev endocrinol. 2019 nov 1;15(11):666–82. 5. garcía-solares j, donnez j, donnez o, dolmans mm. pathogenesis of uterine adenomyosis: invagination or metaplasia? fertil steril. 2018 mar 1;109(3):371–9. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 70 6. camboni a, marbaix e. ectopic endometrium: the pathologist’s perspective. int j mol sci. 2021 oct 1;22(20). 7. munro mg. classification and reporting systems for adenomyosis. j minim invasive gynecol. 2020 feb 1;27(2):296–308. 8. habiba m, gordts s, bazot m, brosens i, benagiano g. exploring the challenges for a new classification of adenomyosis. reprod biomed online. 2020 apr 1;40(4):569–81. 9. goldblum jr, clement pb, hart wr. adenomyosis with sparse glands: a potential mimic of lowgrade endometrial stromal sarcoma. am j clin pathol. 1995;103(2):218–23. 10. hirschowitz l, mayall fg, ganesan r, mccluggage wg. intravascular adenomyomatosis expanding the morphologic spectrum of intravascular leiomyomatosis. american journal of surgical pathology. 2013 sep;37(9):1395–400. 11. uduwela as, perera mak, aiqing l, fraser is. endometrial-myometrial interface: relationship to adenomyosis and changes in pregnancy. obstet gynecol surv. 2000 jun;55(6):390–400. 12. ky chiu slkw. improved silver technique for showing nucleolar organiser regions in paraffin wax sections. j clin pathol. 1989;42:992–4. 13. boquist l. nucleolar organizer regions in normal, hyperplastic and neoplastic parathyroid glands. virchows archiv [a] pathol anat. 1990;417:237–41. 14. caldeira pc, aguiar mcf, mesquita ra, do carmo mav. oral leukoplakias with different degrees of dysplasia: comparative study of hmlh1, p53, and agnor. journal of oral pathology and medicine. 2011 apr;40(4):305–11. 15. ploton d, menager m, jeannesson p, himber g, pigeon f, adnet jj. improvement in the staining and in the visualization of the argyrophilic proteins of the nucleolar organizer region at the optical level. histochem j. 1986 jan;18(1):5–14. 16. li q, hacker gw, danscher g, sonnleitner-wittauer u, grimelius l. argyrophilic nucleolar organizer regions a revised version of the ag-nor-staining technique. histochem cell biol [internet]. 1995 aug [cited 2023 jan 22];104(2):145–50. available from: https://link.springer.com/article/10.1007/bf01451573 17. ferreira sj, machado mân, de lima aas, johann acbr, grégio amt, azevedo-alanis lr. identification of agnors and cytopathological changes in oral lichen planus lesions. acta histochem. 2017 jan 1;119(1):32–8. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 71 18. harsh a, tondon r, harsh hk, professor e. utility of agnor count in non-neoplastic and neoplastic lesions of the uterine cervix. original research article [internet]. 2018 [cited 2022 dec 30];198(1):198–201. available from: www.ijmrp.com 19. rüschoff j, plate k, bittinger a, thomas c. nucleolar organizer regions (nors): basic concepts and practical application in tumor pathology. pathol res pract. 1989;185(6):878–85. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology b. metreveli d. gagua sh.kepuladze g. burkadze tbilisi state medical university abstract adenomyosis is a benign lesion of the uterus, which is characterized by the presence and pathological growth of endometrial glands and stroma in the myometrium. during adenomyosis, endometrial tissue abnormally grown in the myometrium is called ectopic endometrium, and endometrial tissue in the uterine cavity is called eutopic endometrium. women with adenomyosis may experience abnormal uterine bleeding, dysmenorrhea, dyspareunia, and infertility, although, in one-third of women, the lesion is asymptomatic. adenomyosis is the most frequently diagnosed pathology after hysterectomy in perimenopausal women due to heavy bleeding or pain. agnor is used as an aid for evaluating the proliferative activity of cells. certain types of studies have demonstrated their effectiveness in differentiating various benign or malignant processes, as well as in determining the histological grade of intraepithelial neoplastic processes. within the framework of this study, the proliferative activity of the eutopic and ectopic endometrium, as well as their stroma and normal myometrium, was evaluated on archival blocks fixed in formalin and embedded in paraffin (ffpe), diagnosed in cases of adenomyosis, using agnor technology. in the studied system, eutopic endometrium basal endometrium in both the glandular and stromal components of ectopic endometrium, the highest proliferative activity is manifested in ectopic endometrium, which is why it can probably represent a risk for the development of neoplasms. key words: adenomyosis; agnor; eutopic endometrium; ectopic endometrium; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 96 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.12 მინანქარ-ცემენტის შეერთების განაწილების თავისებურებები სხვადასხვა ტიპის კბილებსა და სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფებში ე. ზარქუა, მ. მამალაძე, გ. ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნვერსიტეტი რეზიუმე მინანქარ-ცემენტის საზღვარი არის ანატომიური ნიშნული, რომელიც გვირგვინოვანი მინანქრის და ფესვის დუღაბის შეხვედრის ადგილია. ამ მიდამოს უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ ეს არის კბილის სამი განსხვავებული მორფოლოგიის მქონე მყარი ქსოვილის თანხვედრის ადგილი. ის მნიშვნელოვანი ორიენტირია, როგორც კლინიკურ სტომატოლოგიაში, ისე დენტალურ რენტგენოგრაფიაში და სიფრთხილე სჭირდება რუტინული დენტალური პროცედურების დროს. აღწერილია კბილის ცერვიკალურ უბანში არსებული მინერალიზებული ქსოვილების ურთიერთობის 4 ტიპი: i ტიპი ცემენტი მცირედით გადაფარავს მინანქარს, ii ტიპი მინანქარ-ცემენტის ბოლოების შეკავშირება ანუ „კიდით კიდესთან“ ტიპის კავშირი, iii ტიპი ცემენტსა და მინანქარს შორის უშუალო კონტაქტი არ მყარდება და შესაბამისად ფესვის გარეთა ზედაპირზე აღინიშნება დენტინის ე.წ. „დაუფარავი “ უბანი., iv ტიპი ხდება მინანქრის მიერ ცემენტის გადაფარვა. ჩვენი კვლევის მიზანი იყო მინანქარ-ცემენტის შეერთების განაწილების თავისებურებების შესწავლა სხვადასხვა ტიპის კბილებსა და სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფებში. კვლევის ფარგლებში გამოკვლეულ იქნა 280 კბილი დაყოფილი 4 საკვლევ ჯგუფად კბილების სახეების მიხედვით და 3 ასაკობრივ ჯგუფად: i ჯგუფი საჭრელი კბილები (60 კბილი), ii ჯგუფი ეშვები (60 კბილი), iii ჯგუფი პრემოლარები (80 კბილი), iv ჯგუფი მოლარები (80 კბილი), გადანაწილებული 3 ასაკობრივ ჯგუფში ინტერვალებით: 16-30წწ., 30-50წწ. და 50-70წწ.. ჩვენი კვლევის შედეგების მიხედვით ყველა სახის კბილებში მინანქარ-ცემენტის შეერთების დომინანტი ტიპია iii ტიპი. მისი საერთო პროცენტული მაჩვენებელი შეადგენს 42,8%. მისი სიხშირე იზრდება ასაკთან ერთად და შესაბამისად ყველაზე მაღალია 50-70წწ. ასაკობრივ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 97 ინტერვალში. ამასთან აღსანიშნავია, რომ შეერთების ეს ტიპი ყველაზე ხშირია ეშვებში და თანაბარი სიხშირით გვხვდება საჭრელ კბილებში, პრემოლარებსა და მოლარებში. ყველა სახის კბილებში მინანქარ-ცემენტის შეერთების ტიპების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: i ტიპი 22,9%, ii ტიპის 30%, iii ტიპის 42,8%, iv ტიპის 4,3%. ამასთან, i ტიპის შეერთება i და ii საკვლევ ჯგუფებში (საჭრელი კბილები და ეშვები) თანაბრად გვხვდება სამივე ასაკობრივ ჯგუფში. iv ტიპის შეერთება კი არ გამოვლინდა ii საკვლევ ჯგუფსა (ეშვები) და 50-70წწ.. ასაკობრივ ჯგუფში ყველა სახის კბილებში. საკვანძო სიტყვები: მინანქარ-ცემენტის შეერთება, დენტინი, მინანქარი, ფესვის დუღაბი; მიმოხილვა: მინანქარ-ცემენტის საზღვარი არის ანატომიური ნიშნული, რომელიც გვირგვინოვანი მინანქრისა და ფესვის დუღაბის შეხვედრის ადგილია. ის მნიშვნელოვანი ორიენტირია, როგორც კლინიკურ სტომატოლოგიაში, ისე დენტალურ რენტგენოგრაფიაში. ამ მიდამოს მნიშვნელოვანი გაფრთხილება ესაჭიროება რუტინული დენტალური პროცედურების დროს, როგორიცაა გათეთრება, ორთოდონტიული მკურნალობა, რაბერდამის ფიქსაცია. მისი უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ ეს არის კბილის სამი განსხვავებული მორფოლოგიის მქონე მყარი ქსოვილის თანხვედრის ადგილი. მინანქრის 92% არაორგანული ნივთიერებაა (ჰიდროქსიაპატიტები), ამიტომ მინანქარი იდეალური სუბსტრატია ადჰეზიისთვის, მიკრომექანიკური ურთიერთქმედება და რეზინის მონომერების ღრმა დიფუზია იმ მრავლობითი მიკროფორების შედეგია, რომელსაც მჟავური გრავირებით ვიღებთ. დენტინი ბიოკომპოზიტური სტრუქტურების კომპლექსია, რომელიც ზოგიერთი ავტორის მიერ განისაზღვრება, როგორც სხვადასხვა ტიპის დენტინის ფაზლი. მინანქრისგან მას ორგანული ფაზის სიჭარბე განასხვავებს. მისი კომპლექსური ჰისტოლოგიის გამო ის ადჰეზიისთვის საკმაოდ არაპროგნოზირებადი სუბსტრატია. მისი მიმღებლობა ადჰეზიური სისტემის მიმართ დამოკიდებულია პაციენტის ასაკზე, დეფექტის სიღრმეზე და მდებარეობაზე, პულპიდან სითხის მოდინებაზე, სკლეროზული ან კარიესული დენტინის არსებობაზე და ა.შ. დენტინის შემადგენლობაში 45% მინერალურ ფაზაზე მოდის, 33 % ორგანულზე ხოლო დანაჩენი წყალია. ორგანული ფაზიდან მასში დომინანტური i ტიპის კოლაგენია. განსხვავებულია მილაკების რაოდენობა და დიამეტრი სიღრმის მიხედვით. მინანქრის დიდი ზომის, რეგულარული და პარალელურად ორიენტირებული ჰიდროქსიაპატიტის კრისტალებისგან განსხვავებით, დენტინში მათი ზომა უფრო მცირეა და განლაგებულია ჯვარედინად ორგანულ მატრიქსში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 98 ფესვის ცემენტი (დუღაბი), მინანქრისა და დენტინისგან განსხვავებული ქსოვილია, ის არის ავასკულური, მინერალიზებული ქსოვილი, რომელიც ფარავს ფესვის ზედაპირს. ის ასევე მოიაზრება, როგორც კბილის ირგვლივი საყრდენი ქსოვილების, პაროდონტის კომპლექსის შემადგენელი ნაწილი. მისი ძირითადი ფუნქცია კოლაგენური ბოჭკოების განახლებაა და მნიშვნელოვანი ადაპტაციური და რეპარაციული ფუნქცია გააჩნია, რაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ოკლუზიური შეთანასოვების შენარჩუნებასა და ფესვის ზედაპირის მთლიანობის დაცვაში. დუღაბი არ ინერვირდება და ძვლის მსგავსად არ განიცდის უწყვეტ რემოდელირებას, მაგრამ განაგრძობს სისქეში ზრდას სიცოცხლის განმავლობაში. დენტინისა და მინანქრისგან განსხვავდება მასში არსებული ცილების შემცველობით. იგი მნიშვნელოვანია პერიოდონტის ქსოვილის როგორც მომწიფების, ისე რეგენერაციის პროცესისთვის. მიკროსკოპული თვალსაზრისით, მინანქარ-ცემენტის საზღვარი არის ანატომიური გვირგვინის და ანატომიური ფესვის საზღვარი, გარდა ამისა ის ღრძილის კბილის ქსოვილებთან მიმაგრების ადგილია, რითაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ორიენტირია პაროდონტოლოგებისთვისაც, სხვადასხვა კლინიკური პროცედურების ჩატარების დროს. ამ მიდამოს შესწავლის მიმართ ინტერესი გამოწვეულია კბილის ცერვიკალური და ფესვის ზედაპირების საკმაოდ ხშირი დაზიანებით, სადაც ჩართულია სწორედ cej (beck et al 1985, shroder and scherle 1988). ლიტერატურაში აღწერილია კბილის ცერვიკალურ უბანში არსებული მინერალიზებული ქსოვილების ურთიერთობის შემდეგი ტიპები (berkovitz et al.1992): პირველი ტიპის შემთხვევაში ცემენტი მცირედით გადაფარავს მინანქარს. იგი აღინიშნება კბილების 60%-ში. აღნიშნული ტიპის გადაფარვა კბილის ყელის რეგიონში ეპითელიუმის დეგენერაციის შედეგია, შესაბამისად ხდება ცემენტობლასტებით წარმოდგენილი შემაერთებელი ქსოვილის პირდაპირი კონტაქტი მინანქართან. კბილის ყელის არეში ცემენტობლასტების მიერ ხდება ე.წ. უუჯრედო აფიბრილური ცემენტის წარმოქმნა, რომელიც ვლინდება მკვრივი შრეების სახით. მისი შემადგენელი ძირითადი ორგანული ნივთიერება წარმოდგენილია გლიკოზამინოგლიკანების სახით. იგი არ შეიცავს კოლაგენურ ბოჭკოებს, რაც მოწმობს იმას რომ იგი არ მონაწილეობს კბილის ფიქსაციაში. მეორე ტიპი წარმოდგენილია მინანქარ-ცემენტის ბოლოების შეკავშირებით ანუ „კიდით კიდესთან“ ტიპის კავშირი. ამ შემთხვევაში ცემენტი და მინანქარი ერთმანეთს ხვდება კონდახისებური საზღვრით. იგი აღინიშნება კბილების დაახლოებით 30%-ში. მესამე ტიპის დროს ცემენტსა და მინანქარს შორის უშუალო კონტაქტი არ მყარდება და შესაბამისად ფესვის გარეთა ზედაპირზე აღინიშნება დენტინის ე.წ. „დაუფარავი “ უბანი. ასეთი კავშირი აღინიშნება კბილების დაახლოებით 10%-ში. იგი ყალიბდება, როდესაც კბილის ყელის უბანში დაგვიანებულია მინანქრის ეპითელიუმის სეპარაცია დენტინისგან, შესაბამისად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 99 მინანქარსა და ცემენტს შორის ხდება ნაპრალის გაჩენა, რომელსაც გაშიშვლებული დენტინის ზედაპირი ავსებს. სწორედ ეს ფაქტი მოწმობს იმას, რომ ამ ზონას განსაკუთრებული მოფრთხილება სჭირდება ისეთი სტომატოლოგიური მანიპულაციების დროს, როგორიცაა კბილების პროფესიონალური წმენდა, კლამერების მოთავსება, პრეპარირება, ბლიჩინგი, რათა ავიცილოთ იატროგენული ეტიოლოგიის ჰიპერესთეზია და გარე ცერვიკალური რეზორბცია. ასევე აღნიშნავენ მეოთხე ტიპის შეკავშირებას, როდესაც ხდება მინანქრის მიერ ცემენტის გადაფარვა. იგი აღმოჩენილი იქნა ოპტიკური მიკროსკოპული გამოკვლევით და ვლინდება კბილების დაახლოებით 1,6%-ში(beveniue et al 1993; arembawatta et al 2009). მისი პროცენტული მონაცემი ყველა კვლევაში სხვადასხვაა (neuvald et al 2000; vandana and haneet 2014; ansariet at al 2019; ceppi el al 2006). თუმცა, შეერთების ასეთი ტიპის ემბრიონული წარმოშობა, კერძოდ ცემენტოგენეზის დაწყება მინანქრის განვიათარების დასრულების შემდეგ, ნაკლებად სავარაუდოა. ზოგიერთი ავტორი, მსგავს განლაგებას მიაწერს ოპტიკურ ილუზიას, რომელიც განპირობებულია კბილის ანათლების მომზადების ტექნიკით. ზოგი ავტორი კი პირიქით ადასტურებს ასეთი უბნების არსებობას. შესაბამისად აღნიშნული შეერთების ტიპის გარშემო ჯერ კიდევ არსებობს აზრთა სხვადასხვაობა. მინანქარ-ცემენტის შეერთება პირველად choquetma 1899 წ-ს შეისწავლა, ხოლო პირველი, უფრო მრავლისმომცველი მოხსენება გამოქვეყნდა neuvald and comsolaro-ს მიერ. ამ უბნის კვლევას ართულებდა ისეთი კბილების მოპოვება საკვლევად, რომელსაც არ ექნებოდა დაზიანება ყელის არეში. schroeder and scherle-მ დაადგინეს, რომ კბილის ყელის არეში არსებული 3 მყარი ქსოვილის გადანაწილება არაპროგნოზირებადი და არარეგულარულია, როგორც ერთ, ასევე კოლატერალურ კბილებზეც. crossman and hargreaves-მა თავიანთ კვლევაში, სადაც 18 კბილი გამოიკვლიეს, აჩვენეს, რომ ცემენტი პირდაპირ თუ არაპირდაპირ კავშირშია ქვემდებარე მინანქართან. მათ ასევე აღწერეს „კიდით-კიდესთან“ კავშირი. ერთ-ერთ კვლევაში აღწერილ იქნა 50 ახალგაზრდა პაციენტის პრემოლარები,რომელთა 14,12% -ში აღინიშნებოდა აფიბრილური, აცელულური დუღაბით გადაფარული მინანქარი (i ტიპი), მაშინ როცა 76,47% -ში გამოვლინდა ii ტიპის, ხოლო 9,41%-ში მესამე ტიპის კავშირი (bevenius et al 1993). უფრო მეტიც, ამავე კვლევაში აღინიშნა, რომ შეერთების ტიპები იცვლება არა მხოლოდ კბილთა ჯგუფების, არამედ ერთი და იმავე კბილის სხვადასხვა ზედაპირის მიხედვით. კვლევაში, სადაც 67 ახალგაზრდა ადამიანის კბილების სეგმენტები შეისწავლეს, გამოვლინდა iv ტიპის გადაფარვის მაღალი პროცენტი (arembawatta et al 2009). არსებობს სინათლის მიკროსკოპით ჩატარებული კვლევები, სადაც 30 მუდმივი კბილის ანათლების შესწალამ შემდეგნაირი პროცენტული თანაფარდობა გამოავლინა ტიპების მიხედვით: i ტიპი33.3%, ii ტიპი-36,7%, iii ტიპი-16.7%, iv ტიპი-13,3%. (nenad stošić1, stefan dačić2, dragica dačić simonović2.2015). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 100 მუდმივი კბილების სიგრძივი ანათლების შესწავლისას ჩატარებულ კვლევაში მე-4 ტიპი საერთოდ არ გამოვლინდა (astekal ey al 2014), ხოლო სინათლის მიკროსკოპის გამოყენებით ჩატარებულმა სხვა კვლევამ მინანქრის დუღაბით გადაფარვის ტიპის საკმაოდ მაღალი პროცენტი აჩვენა 13,3 (stosic et al 2015) . სარძევე კბილების მინანქარ-ცემენტის შეერთების შესახებ ინფორმაცია მწირია, თუმცა leonardi et al კვლევა მიუთითებს, რომ ამ თანკბილვაში პრევალენტურია შეერთების i (ცემენტი გადაფარავს მინანქარს) და ii (როცა მინაქარი და ცემენტი „კიდით-კიდესთან“კავშირს ქმნის) ტიპები. cej-ს 40-60 ნმ სისქის ზოლის ფორმა აქვს. ცემენტი ამ არეში უხეში, თხელი ზოლის სახით გვხვდება. მის მახლობლად ასევე დაფიქსირდა 2-10 ნმ დიამეტრის კალციუმის სფეროების არსებობა (კალციფიცირებული შარპეს ბოჭკოები). სარძევე ყველა ჯგუფის კბილებში cej-ს მორფოლოგია მსგავსია, სპეციფიური მახასიათებლების გარეშე და დაცულია ღრძილის შემაერთებელი ქსოვილით. კბილის პასიური ამოჭრა და ყბის ზრდის ვექტორი იწვევს დროებითი კბილების გადანაცვლებას და უკვე 6-10 წლის ასაკში cej-ს პირის ღრუს გარემოში გაშიშვლებას. bimstein et al კვლევაში აღნიშნავს,რომ სარძევე კბილებში cej-ს არეში არანაირი რეზორბცია, კუტიკულა და ბაქტერია არ იქნა ნანახი, უკვე პრეპუბერტატულ პერიოდში მინანქარ-ცემენტის შეერთების არეში აღინიშნება გრძელი და მოკლე ფილამენტების მკვრივი კოლონიები, რეზორბირებული ლაკუნები და კალციუმის ოქსალატის და ჰიდრატის კრისტალები. carvalho et al სარძევე კბილებში cej–ს არეში მყარი ქსოვილების ურთიერთკავშირის ტიპების შემდეგნაირი გადანაწილება მოგვცეს: 1. დუღაბი ფარავს მინანქარს-42% 2. „კიდით-კიდესთან“ კავშირი 41 % 3. ნაპრალი მინანქარსა და ცემენტს შორის-12% ამ კვლევის მიხედვით მე-4 ტიპის შეკავშირება არ იქნა აღმოჩენილი. ceppi et al -ის კვლევაში დომინირებდა „კიდით -კიდესთან“ კავშირი(მე-2 ტიპი), ნიმუშების 1/3 ში დაფიქსირდა i ტიპის შეერთება ანუ დუღაბით გადაფარული მინანქარი, ძალიან იშვიათი იყო ნაპრალი ექსპოზიციური დენტინით, ხოლო კიდევ უფრო უმნიშვნელო მე-4 ტიპის კავშირი. cej დაფიქსინდა მკვეთრი ხაზი. ცერვიკალური ცემენტის უხეში ზედაპირი კალციფიცირებული შარპეს ბოჭკოების არსებობის შედეგი იყო, რომელსაც მოიხსენიებდნენ, როგორც კალციუმის სფეროებს. მინანქარსა და დუღაბს შორის ფსკერზე გახსნილი დენტინის მილაკები დაფარული იყო შუალედული ცემენტის თხელი ფენით. ამგვარად, მუდმივ კბილებში ცემენტის ცერვიკალური შრე უფრო სქელია სარძევესთან შედარებით, თუმცა დროებით კბილებში cej დაფარულია ღრძილის შემაერთებელი ქსოვილით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 101 და ეპითელური შეერთება თითქმის გვირგვინის ეკვატორზეა, რაც იცავს ყელის არეს, თუმცა ცერვიკალური მინანქრის და დენტინის სითხელის გამო, სარძევე კბილები უფრო გამტარია სხვადასხვა ქიმიური აგენტების მიმართ. მოზრდილებსა და ახალგაზრდებში მინანქარ-ცემენტის საზღვარი ღრძილითაა დაფარული, თუმცა კბილის პასიური ამოჭრა და კომპენსატორული საოკლუზიო ცვეთა იწვევს მის გადანაცვლებას ღრძილის ღარში და გაშიშვლებას პირის ღრუს გარემოში, რის შემდეგაც ის განიცდის სხვადასხვა გარემო ფაქტორების ზემოქმედებას, როგორიცაა ქიმიური და ფიზიკური ფაქტორები. შედეგად ვიღებთ ისეთი ტიპის დაზიანებებს, როგორიცაა ცერვიკალური ეროზია, აბრაზია, აბფრაქცია, ფესვის კარიესი და ა.შ. ღრძილის რეცესიის დროს (აპიკალური მიგრაცია), ასევე აბრაზიის, ეროზიისა და აბფრაქციის დროს, ცერვიკალური ზონა რჩება გაშიშვლებული პირის ღრუს გარმოში და არის ტენდენცია მყარი ქსოვილების სტრუქტურული რღვევისა, რასაც ხშირად ახლავს ქვეშმდებარე დენტინის გაშიშვლება და მომატებული მგრძნობელობა. მასალა და მეთოდები: ჩვენ მიერ გამოკვლეულ იქნა 280 კბილი დაყოფილი 4 საკვლევ ჯგუფად კბილების სახეების მიხედვით და 3 ასაკობრივ ჯგუფად: i ჯგუფი საჭრელი კბილები (60 კბილი), ii ჯგუფი ეშვები (60 კბილი), iii ჯგუფი პრემოლარები (80 კბილი), iv ჯგუფი მოლარები (80 კბილი), გადანაწილებული 3 ასაკობრივ ჯგუფში ინტერვალებით: 16-30წწ., 30-50წწ. და 50-70წწ.. კბილები დაფიქსირებული იქნა ბუფერულ ფორმალინში ph 7.4 (ერთი თვე ბიოოპტიკა), დეკალციფიცირებული იქნა ელექტროლიტურ დეკალც ხსნარში (1 თვე biooptica) შემდგომ ჩაყალიბებული იქნა პარაფინში. პარაფინული ანათლები შეღებილ იქნა ჰემატოქსილინისა და ეოზინისა ასევე მასონის ტრიქრომის ტექნოლოგიით. განხირციელებული იქნა მიღებული ხარისხობრივი მონაცემების რაოდენობრივი შეფასება. სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95% იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი < 0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. კვლევის შედეგები: i საკვლევ ჯგუფში (საჭრელი კბილები) შეერთების ტიპები პროცენტულად შემდეგნაირად გადანაწილდა: i ტიპი 20%, ii ტიპი 33%, iii ტიპი 40%, iv ტიპი 7%. ასაკობრივ ჯგუფებში კი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 102 შედეგები შემდეგნაირია: 16-30წწ. i ტიპი 6.7%, ii ტიპი 6.7%, iii ტიპი 6.7%, iv ტიპი 6.7%; 30-50წწ. i ტიპი 6.7%, ii ტიპი 13.3%, iii ტიპი 13.2%, iv ტიპი 0; 50-70წწ.. i ტიპი 6.7%, ii ტიპი 13.3%, iii ტიპი 20%, iv ტიპი 0. აღსანიშნავი ფაქტია, რომ i ტიპის შეერთება თანაბრად გვხვდება სამივე ასაკობრივ ჯგუფში, iv ტიპი არ გამოვლინდა 30-50წწ. და 50-70წწ.. ჯგუფებში, ხოლო 16-30წწ. ასაკობრივ ჯგუფში ყველა ტიპის შეერთება იდენტურია სიხშირისაა (სურათი 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 103 1.h&e; 400x iii ტიპის შეერთება ცემენტ-მინანქრის შეკავშირების დეფექტი; 2. h&e; 400x iii ტიპის შეერთება ცემენტ-მინანქრის შეკავშირების მიკროდეფექტი; 3. mason trichrome 400x კარიესული დეფექტი ღია შეერთების ადგილას; 4. h&e; 400x i ტიპის ცემენტ-მინანქრის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 104 გადაფარვა; 5. mason trichrome 400x iv ტიპის მინანქარ-ცემენტის გადაფარვა; 6. mason trichrome; ii ტიპის, ცემენტ-მინანქრის კიდით-კიდეზე შეერთება; ii საკვლევ ჯგუფში (ეშვები) შეერთების ტიპები პროცენტულად შემდეგნაირად გადანაწილდა: i ტიპი 20%, ii ტიპი 27%, iii ტიპი 53%, iv ტიპი 0%. ასაკობრივ ჯგუფებში კი შედეგები შემდეგნაირია: 16-30წწ. i ტიპი 6.7%, ii ტიპი 6.7%, iii ტიპი 6.7%, iv ტიპი 0; 30-50წწ. i ტიპი 6.7%, ii ტიპი 6,7%, iii ტიპი 13.3%, iv ტიპი 0; 50-70წწ.. i ტიპი 6.7%, ii ტიპი 13.2%, iii ტიპი 33,3%, iv ტიპი 0. აღმოჩნდა, რომ i ტიპის შეერთება თანაბრად გვხვდება ii საკვლევი ჯგუფის სამივე ასაკობრივ ჯგუფში, მსგავსად i საკვლევი ჯგუფისა, ხოლო პირველ და მეორე ასაკობრივ ჯგუფებში i და ii ტიპის შეერთება იდენტურია სიხშირისაა. აღსანიშნავია, რომ ამ ჯგუფში iv ტიპის შეერთება არცერთ ასაკობრივ ჯგუფში არ გამოვლინდა. iii და iv საკვლევ ჯგუფში (პრემოლარები და მოლარები) შეერთების ტიპები პროცენტულად შემდეგნაირად გადანაწილდა: i ტიპი 25%, ii ტიპი 30%, iii ტიპი 40%, iv ტიპი 5%. ასაკობრივ ჯგუფებში კი შედეგები შემდეგნაირია: iii საკვლევი ჯგუფი (პრემოლარები): 1630წწ. i ტიპი 10%, ii ტიპი 10%, iii ტიპი 10%, iv ტიპი 5%; 30-50წწ. i ტიპი 10%, ii ტიპი 10%, iii ტიპი 15%, iv ტიპი 0; 50-70წწ.. i ტიპი 5%, ii ტიპი 10%, iii ტიპი 15%, iv ტიპი 0. iv საკვლევი ჯგუფი (მოლარები): 16-30წწ. i ტიპი 10%, ii ტიპი 10%, iii ტიპი 5%, iv ტიპი 0; 30-50წწ. i ტიპი 10%, ii ტიპი 10%, iii ტიპი 15%, iv ტიპი 5%; 50-70წწ.. i ტიპი 5%, ii ტიპი 10%, iii ტიპი 20%, iv ტიპი 0. ამასთან, აღმოჩნდა, რომ ამ საკვლევ ჯგუფებში, გარდა შეერთების ტიპების პროცენტული მაჩვენებლებისა, იდენტურია ასევე, i და ii ტიპის შეერთებების განაწილება სამივე ასაკობრივ ჯგუფში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 105 დიაგრამა 1: შეერთების ტიპების განაწილება ასაკობრივ ჯგუფებში; ჩვენი კვლევის შედეგების მიხედვით i ტიპის შეერთების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი ყველა სახის კბილებში შეადგენს 22,9%, ხოლო საკვლევ ჯგუფებში კი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: საჭრელ კბილებში 20%, ეშვებში 20%, პრემოლარებში 25%, მოლარებში 25%. ii ტიპის შეერთების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი ყველა სახის კბილებში შეადგენს 30%, ხოლო საკვლევ ჯგუფებში კი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: საჭრელ კბილებში 33,3%, ეშვებში 26,7%, პრემოლარებში 30%, მოლარებში 30%. iii ტიპის შეერთების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი ყველა სახის კბილებში შეადგენს 42,8%, ხოლო საკვლევ ჯგუფებში კი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: საჭრელ კბილებში 40%, ეშვებში 53%, პრემოლარებში 40%, მოლარებში 40%. iv ტიპის შეერთების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი ყველა სახის კბილებში შეადგენს 4,3%, ხოლო საკვლევ ჯგუფებში კი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: საჭრელ კბილებში 7%, ეშვებში 0, პრემოლარებში 5%, მოლარებში 5%. (იხ. დიაგრამა 2) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 106 დიაგრამა 2: შეერთების ტიპების პროცენტული განაწილება საკვლევ ჯგუფებში ყველა სახის კბილებში მინანქარ-ცემენტის შეერთების ტიპების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: i ტიპი 22,9%, ii ტიპის 30%, iii ტიპის 42,8%, iv ტიპის 4,3%. ამ მაჩვენებლების განაწილება ასაკობრივ ჯგუფებში წარმოდგენილია დიაგრამაზე 3. დიაგრამა 3: შეერთების ტიპების პროცენტული განაწილება ასაკობრივ ჯგუფებში 0 10 20 30 40 50 60 საჭრელი კბილები ეშვები პრემოლარები მოლარები 20 20 25 25 33 27 30 30 40 53 40 40 7 0 5 5 i ტიპი ii ტიპი iii ტიპი iv ტიპი 0 5 10 15 20 25 i ტიპი ii ტიპი iii ტიპი iv ტიპი 8.6 8.6 7.1 2.9 8.6 10 14.3 1.4 5.7 11.4 21.4 16-30 წწ. 30-50 წწ. 20-70 წწ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 107 კვლევის შედეგების მიხედვით ყველა სახის კბილებში ემალ-ცემენტის შეერთების დომინანტი ტიპია iii ტიპი. მისი საერთო პროცენტული მაჩვენებელი ყველა სახის კბილებში შეადგენს 41%, ხოლო საკვლევ ჯგუფებში კი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: საჭრელ კბილებში 40%, ეშვებში 53%, პრემოლარებში 40%, მოლარებში 40%. მისი სიხშირე იზრდება ასაკთან ერთად და შესაბამისად ყველაზე ხშირია 50-70წწ. ასაკობრივ ინტერვალში. ამასთან აღსანიშნავია, რომ შეერთების ეს ტიპი ყველაზე ხშირია ეშვებში და თანაბარი სიხშირით გვხვდება საჭრელ კბილებში, პრემოლარებსა და მოლარებში. (იხ. დიაგრამა 4) დიაგრამა 4: შეერთების ტიპების ურთიერთდამოკიდებულება საკვლევ ჯგუფებში ასევე აღსანიშნავია, რომ i ტიპის შეერთება i და ii საკვლევ ჯგუფებში (საჭრელი კბილები და ეშვები) თანაბრად გვხვდება სამივე ასაკობრივ ჯგუფში. iv ტიპის შეერთება კი არ გამოვლინდა ii საკვლევ ჯგუფსა (ეშვები) და 50-70წწ.. ასაკობრივ ჯგუფში ყველა სახის კბილებში. დასკვნა ყველა სახის კბილებში მინანქარ-ცემენტის შეერთების ტიპების საერთო პროცენტული მაჩვენებელი გადანაწილებულია შემდეგნაირად: i ტიპი 22,9%, ii ტიპის 30%, iii ტიპის 42,8%, iv ტიპის 4,3%. ამასთან, i ტიპის შეერთება i და ii საკვლევ ჯგუფებში (საჭრელი კბილები და ეშვები) თანაბრად გვხვდება სამივე ასაკობრივ ჯგუფში. iv ტიპის შეერთება კი არ გამოვლინდა ii საკვლევ ჯგუფსა (ეშვები) და 50-70წწ.. ასაკობრივ ჯგუფში ყველა სახის კბილებში. 0 10 20 30 40 50 60 საჭრელი კბილები ეშვები პრემოლარები მოლარები i ტიპი ii ტიპი iii ტიპი iv ტიპი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 108 გამოყენებული ლიტერატურა [1] zhang c, mo d, guo j, wang w, long s, zhu h, chen d, ge g, tang y. a method of crack detection based on digital image correlation for simulated cracked tooth. bmc oral health. 2021 oct 19;21(1):539. doi: 10.1186/s12903-021-01897-2. pmid: 34666731; pmcid: pmc8524926. [2] bi r, lyu p, song y, li p, song d, cui c, fan y. function of dental follicle progenitor/stem cells and their potential in regenerative medicine: from mechanisms to applications. biomolecules. 2021 jul 7;11(7):997. doi: 10.3390/biom11070997. pmid: 34356621; pmcid: pmc8301812. [3] nascimento mm, dilbone da, pereira pn, duarte wr, geraldeli s, delgado aj. abfraction lesions: etiology, diagnosis, and treatment options. clin cosmet investig dent. (2016 )may 3;8:79-87. doi: 10.2147/ccide.s63465. pmid: 27217799; pmcid: pmc4861607. [4] bosshardt dd, stadlinger b, terheyden h. cell-to-cell communication--periodontal regeneration. clin oral implants res. 2015 mar;26(3):229-39. doi: 10.1111/clr.12543. epub 2015 jan 2. pmid: 25639287. [5] zucchelli, giovanni, guido gori, monica mele, martina stefanini, claudio mazzotti, matteo marzadori, lucio montebugnoli, and massimo de sanctis. "non‐carious cervical lesions associated with gingival recessions: a decision‐making process." journal of periodontology 82, no. 12 (2011): 1713-1724. [6] tatakis dn, chambrone l, allen ep, langer b, mcguire mk, richardson cr, zabalegui i, zadeh hh. periodontal soft tissue root coverage procedures: a consensus report from the aap regeneration workshop. j periodontol. 2015 feb;86(2 suppl):s52-5. doi: 10.1902/jop.2015.140376. epub 2014 oct 15. pmid: 25315018. [7] arambawatta, kapila, roshan peiris, and deepthi nanayakkara. "morphology of the cemento-enamel junction in premolar teeth." journal of oral science 51.4 (2009): 623-627. [8] ceppi, e., et al. "cementoenamel junction of deciduous teeth: sem-morphology." eur j paediatr dent 7.3 (2006): 131-4. [9] zeichner-david m, oishi k, su z, zakartchenko v, chen ls, arzate h, bringas p jr. role of hertwig's epithelial root sheath cells in tooth root development. dev dyn. 2003 dec;228(4):651-63. doi: 10.1002/dvdy.10404. pmid: 14648842. [10] neuvald, lilian, and alberto consolaro. "cementoenamel junction: microscopic analysis and external cervical resorption." journal of endodontics 26.9 (2000): 503-508. [11] leonardi, r., loreto, c., caltabiano, r., & caltabiano, c. (1996). the cervical third of deciduous teeth. an ultrastructural study of the heard tissues by sem. minerva stomatologica, 45(3), 75-79. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 109 [12] muller, c. j., and c. w. van wyk. "the amelo-cemental junction." the journal of the dental association of south africa= die tydskrif van die tandheelkundige vereniging van suid-afrika 39.12 (1984): 799-803. features of dentin-enamel junction in different types of teeth and designated age groups e.zarkua; m.mamaladze; g.burkadze tbilisi state medical university abstract dentin-enamel junction is an anatomical interfacial region between the dentin and outer enamel coating in teeth. the uniqueness of this region is due to the incorporation of three morphologically different strong tissue of teeth. it has the utmost importance in clinical dentistry as well as dental x-rays therefore needs to be cautiously addressed in routine dental practice. there are distinguished four types of connection within the cervical region of teeth: type 1 cementum is partially covering enamel; type 2 dentin-enamel is attached through endings "margin-to-margin'' connection; type 2 cementum and enamel are not directly connected and there is denuded region up the teeth root. type 4 -the enamel is covering the cementum; the main goal of our research was to study the different features of dentin-enamel junction in various types of teeth and age groups. we studied 280 teeth which were assigned into four types of the group according to teeth types and three groups according to age: group 1 incisors (60 teeth); group 2-canine (60 teeth); group 3 premolars (80 teeth) in designated three age groups within the age intervals: 16-30 y., 30-50y and 50-70y. according to the results of our research, in all types of teeth dominant type of dental-enamel junction is type 3. the total percentage is 43.8%, and the frequency is increasing along with the rise in age and the maximum is reached in 50-70 year intervals respectively. this type of junction is also the most common in canines and has an equal frequency in molars and premolars. in all types of teeth the dental-enamel junction subtype is in distributed : type 1 22,9%, type 2 30%, type 3 42,8%, type 4 4,3%. besides that, type 1 junction in the 1 and 2 research group (molars and canine) has the same frequency in all designated age groups. type 4 junction was not detected in any cases in the whole group neither in group 2 nor in 50-70 years of intervals. keywords: dentin-enamel junction; dentin; enamel; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 120 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.15 კიბერუსაფრთხოების გამოწვევები საქართველოში ნინო ლომიძე დოქტორანტი, კავკასიის უნივერსიტეტი, სახელმწიფო მართვის სკოლა, საერთაშორისო ურთიერთობების სადოქტორო პროგრამა, საქართველო, თბილისი აბსტრაქტი xxi საუკუნე ტექნოლოგიური განვითარების თვალსაზრისით გარდამტეხი აღმოჩნდა. სწრაფმა ტექნიკურმა პროგრესმა ბევრ სიკეთესთან ერთად მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშეც დააყენა მსოფლიო. თითქმის ყველა სფეროში ციფრულ ტექნოლოგიებზე მზარდმა დამოკიდებულებამ გაზარდა კიბერდანაშაულის რისკები და საფრთხეები. კიბერსივრცეს საკმაოდ აქტიურად იყენებენ როგორც სახელმწიფო, ასევე, არასახელმწიფო აქტორები-ტერორისტული ორგანიზაციები, რომ არაფერი ვთქვათ ცალკეული ინდივიდების მიერ განხორციელებულ კიბერშეტევებზე. ამ გლობალურ საფრთხეს რა თქმა უნდა საქართველოც ვერ აუვლიდა გვერდს. მოცემული ნაშრომი ეხება კიბერუსაფრთხოების გამოწვევებს საქართველოში. ნაშრომში განხილულია კიბერდანაშაულის მეთოდები და მისი გავლენა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციაზე. ნაშრომი ეფუძვნება რეალიზმის თეორიას და განიხილავს იმ ძირითად მახასიათებლებს რისი მეშვეობითაც სახელმწიფოები და არასახელმწიფოებრივი აქტორები ატარებენ საკუთარ ინტერესებს და ახდენენ ძალის დემონსტირებას ან გამოყენებას. კვლევაში ასახულია ის ძირითადი საფრთხეები და გამოწვევები, რაც არსებობს კიბერ და საინფორმაციო მიმართულებით საქართველოში, გამოტანილია შესაბამისი დასკვნები და კვლევის ბოლოს მოცემულია გარკვეული სახის რეკომენდაციები. საკვანძო სიტყვები: კიბერუსაფრთხობა, კიბერდანაშაული, ჰიბრიდული ომი, ეროვნული უსაფრთხოება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 121 შესავალი xxi საუკენე ტექნოლოგიური განვითარების თვალსაზრისით გარდამტეხი აღმოჩნდა. სწრაფმა ტექნიკურმა პროგრესმა ბევრ სიკეთესთან ერთად მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშეც დააყენა მსოფლიო. თითქმის ყველა სფეროში ციფრულ ტექნოლოგიებზე მზარდმა დამოკიდებულებამ გაზარდა კიბერდანაშაულის რისკები და საფრთხეები. კიბერსივრცეს საკმაოდ აქტიურად იყენებენ როგორც სახელმწიფო, ასევე, არასახელმწიფო აქტორები-ტერორისტული ორგანიზაციები, რომ არაფერი ვთქვათ ცალკეული ინდივიდების მიერ განხორციელებულ კიბერ შეტევებზე. ამ გლობალურ საფრთხეს რა თქმა უნდა საქართველოც ვერ აუვლიდა გვერდს. წინამდებარე ნაშრომის მიზანია საქართველოში არსებული კიბერსაფრთხეების იდენტიფიცირება ეროვნული უსაფრთხოების კონტექსტში, განსაკუთრებით კოვიდ პანდემიის პირობებში, როცა კიდევ უფრო მეტად გახდა დამოკიდებული მთელი მსოფლიო ციფრულ ტექნოლოგიებზე და გაზარდა მისი როლი ყველა სფეროში. უკრაინაში რუსეთის მიერ განხორციელებულმა აგრესიამ კიდევ უფრო ცხადად დაგვანახა კიბერ ომის მნიშვნელობა. ჰიბრიდული ომის მეთოდებმა და მძლავრმა პროპაგანდისტურმა ქსელმა გვაჩვენა თუ როგორ შეიძლება შეიცვალოს ომის მიმდინარეობა ყოველწამიერად. ამასთანავე, საბრძოლო ასპარეზზე ახალი ძალის„ანონიმუსის“ გამოჩენამ საკმაოდ დიდი გავლენა იქონია ომის მიმდინარეობის პროცესზე, რაც ჯერ კიდევ დასრულებული არ არის. ყოველივე ამან კი გარკვეულწილად კიბერდანაშაულის რომანტიზებაც მოახდინა. ამ ეტაპზე მართალია ეს დაჯგუფება სწორ მხარეს იბრძვის, მაგრამ მომავალში მსგავსი ტიპის ორგანიზაციები რომელ მხარეს აღმოჩნდებიან და რა საფრთხეს შეუქმნიან მსოფლიო წესრიგს, არავინ უწყის. სწორედ ამიტომ, კიბერ დანაშაულის მნიშვნელობას და მის მასშტაბურობას აღნიშნული ქეისი კიდევ უფრო მეტად უსვამს ხაზს, რადაგან ცხადად ვხედავთ თუ რამხელა გავლენა აქვს ციფრულ სამყაროს ყოველდღიურ ცხოვრებაზე და ქვეყნის ეროვნულ უსართხოებაზე. მით იმეტეს, იმ ფონზე, როცა კიბერ დანაშაული არც ისე უცხო მცნებაა ჩვენი ქვეყნისთვის. საქართველოში არა ერთი კიბერშეტევა დაფიქსირებულა, არ მხოლოდ ლოკალური მასშტაბის, არამედ ეროვნული უსაფრთხოების კუთხითაც. იქნება ეს 2008 წლის აგვისტოს ომი და რუსული აგრესიის პარალელურად ჰაკერული შეტევები ქართულ სამთავრობო ქსელებსა თუ უწყებებზე, თუ უფრო მოგვიანებით-2019 წელს არანაკლებ მასშტაბური კიბერთავდასხმა ქართულ სახელმწიფო თუ საბანკო სექტორზე. სწორედ 2008 წლის კიბერ შეტევის შედეგად მკვეთრად გამოჩნდა კიბერუსაფრთხოების მიმართულებით ეროვნული სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის შემუშავების აუცილებლობა (სვანაძე 9, 2015) და ამ მიმართულებით მნიშნვნელოვანი ნაბიჯების გადადგმა. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, აღნიშნული რისკებისა და საფრთხეების შეფასების მიზნით საკვლევი კითხვა ჩამოყალიბდა შემდეგი სახით: რა საფრთხეების და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 122 გამოწვევების წინაშე დგას საქართველო კიბერუსაფრთხოების კუთხით და როგორია მისი გავლენა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციაზე? მაშინ როდესაც ქვეყანა მუდმივი კუნფლიქტის საფრთხის რეჟიმშია მეზობელი რუსეთის მხრიდან მოსალოდნელი რისკების და საფრთხეების შეფასება აუცილებელი წინაპირობაა ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოებისათვის, სწორად დაგეგმილი კიბერ პოლიტიკა კი ერთ-ერთი უმთავრესი ბერკეტია ქვეყნის უსაფრთხოების თვალსაზრისით. 1. კვლევის მეთოდოლოგია, ლიტერატურის მიმოხილვა და თეორიული ჩარჩო წინამდებარე კვლევა ეყრდნობა კიბერუსაფრთხოების საკითხთან დაკავშირებული აკადემიური და ნორმატიული მასალების დამუშავების შედეგად მიღებულ ინფორმაციას. კვლევის პროცესში გავეცანი კიბერუსაფრთხოების, კიბერდანაშაულის, კიბერშპიონაჟის და ზოგადად კიბერსივრცის შესახებ არსებულ სხვადასხვა წყაროებს და ნორმატიულ მასალას. კიბერდანაშაულის კუთხით მთავარ დოკუმენტს წარმოადგენს „კონვენცია კომპიუტერული დანაშაულის შესახებ“, რომელიც 2001 წლის 23 ნოემბერს იქნა მიღებული ქ. ბუდაპეშტში. აღნიშნული დოკუმენტი მიმართულია კომპიუტერული დანაშაულისგან საზოგადოების დაცვისკენ. კონვენციაში დეტალურად არის გაწერილი მონაცემების ბაზებთან უნებართოდ დაშვება, მონაცემების ხელყოფა, სისტემაში ჩარევა, მათ შორს იმ ტიპის კომპიუტერული მოწყობილობის გამოყენება, რომელიც შექმნილი და ადაპტირებულია კომპიუტერული თავდასხმებისთვის. რაც შეეხება საქართველოში კიბერუსაფრთხოების კუთხით მთავარ დოკუმენტს წარმოადგენს „საქართველოს კანონი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ“ (2012 წლის 1 ივლისი) და „საქართველოს კიბერუსაფრთხოების 2021-2024 წლების ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა“, რომელიც 2021 წლის 30 სექტემბერს იქნა მიღებული. „საქართველოს კანონის ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ“ ინფორმაციულ უსაფრთხოებას განმარტავს შემდეგნაირად: „საქმიანობა, რომელიც უზრუნველყოფს ინფორმაციისა და ინფორმაციული სისტემების წვდომის, ერთიანობის, ავთენტიფიკაციის, კონფიცენციალურობისა და განგრძობადი მუშაობის დაცვას“ (საქართველოს კანონი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ 2012, მუხლი 2). „კიბერსივრცე-სივრცე, რომელის განმასხვავებელი ნიშანია ელექტრონული მოწყობილობებისა და ელექტრომაგნიტური სპექტრის გამოყენება ქსელით დაკავშირებული სისტემებისა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 123 დამხმარე ფიზიკური ინფრასტრუქტურის მეშვეობით მონაცემთა შენახვისათვის, შეცვლისათვის ან გაცვლისათვის; კიბერშეტევა-ქმედება, როდესაც ელექტრონული მოწყობილობა ან/და მასთან დაკავშირებული ქსელი ან სისტემა გამოიყენება კრიტიკულ ინფორმაციულ სისტემაში შემავალი სისტემების, ქონების ან ფუნქციების მთლიანობის დარღვევის, შეფერხების ან განადგურების ან ინფორმაციის უკანონოდ მოპოვების გზით“ (საქართველოს კანონი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ 2012, მუხლი 2). კიბერშეტევა, რომელიც საფრთხეს უქმნის ადამიანის სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას, სახელმწიფო ინტერესებს ან ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობას, კანონის შესაბამისად კიბერუსაფრთხოების პრიორიტეტულ საფრთხეებს მიეკუთვნება (საქართველოს კანონი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ 2012, მუხლი 8). ზოგადად, „კიბერუსაფრთხოება გულისხმობს კომპიუტერული ქსელების და მათში შემავალი ინფორმაციის დაცვას შეღწევისგან და მავნე დაზიანებისგან ან შეფერხებისგან“ (ლუისი 2006, 1). საერთაშორისო სატელეკომუნიკაციო გაერთიანება (itu) კიბერუსაფრთხოებას შემდეგნაირად განმარტავს: „კიბერუსაფრთხოება ეს არის ინსტრუმენტების, პოლიტიკის, უსაფრთხოების კონცეფციების, უსაფრთხოების გარანტიების, რისკის მართვის და ტექნოლოგიების ერთობლიობა, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას კიბერგარემოსა და ორგანიზაციის და მომხმარებლის დასაცავად“ (cremer, frank, et al. 2014, 14). „საქართველოს კიბერუსაფრთხოების 2021-2024 წლების ეროვნული სტრატეგია“ მის სამოქმედო გეგმასთან ერთად წარმოადგენს კიბერუსაფრთხოების სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის განმსაზღვრელ ძირითად დოკუმენტს. დოკუმენტში დეტალურად არის გაწერილი კიბერუსაფრთხოების სტრატეგიული მიზნები და ამოცანები, დასახულია კონკრეტული აქტივობები და განსაზღვრულია ამ აქტივობებზე პასუხისმგებელი უწყებები (საქართველოს კიბერუსაფრთხოების 2021-2024 წლების ეროვნული სტრატეგია). კვლევის პროცესში გავეცანი სხვადასხვა სტატიებსა თუ მნიშვნელოვან წყაროებს. „კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები“ ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის (idfi) მიერ counterpart international-ის და ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (usaid) ფინანსური მხარდაჭერით ამ მიმართულებით განხორციელებული საკმაოდ საინტერესო კვლევაა, რომელშიც იკვეთება სწორი აქცენტები საქართველოს კიბერ გამოწვევების მიმართულებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 124 საკმაოდ მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს კიბერუსაფრთხოების მიმართულებით ვლადიმერ სვანაძის კრებული „კიბერსივრცე და კიბერუსაფრთხოების გამოწვევები.“ კრებული წარმოადგენს სხვადასხვა დროს გამოცემულ სტატიების ერთობლიობას, რომელიც ავტორის მიერ გამოქვეყნებულ იყო კიბერუსაფრთხოების კუთხით. მნიშვნელოვანი ქართულენოვანი წყაროა ვლადიმერ სვანაძის და ანდრია გოცირიძის ნაშრომების კრებული „კიბერ თავდაცვაკიბერსივრცის მთავარი მოთამაშეები. კიბერუსაფრთხოების პოლიტიკა, სტრატეგია და გამოწვევები.“ რაც შეეხება კვლევის თეორიულ ნაწილს საკვლევი დოკუმენტი დაფუძვნებულია რეალიზმის თეორიაზე და ძალის პრიმატზე. ძალთა ბალანსის სისტემა xxi საუკუნეში თითქოს/და არარელევანტურია და თავისი თავი ამოწურა, რეალიზმის თეორის კრიტიკოსებიც აღნიშნულ თეორიას არასიცოცხლისუანარიანად თვლიან, მაგრამ მიუხედავად ყველაფრისა რეალიზმი ჯერ კიდევ ინარჩუნებს თავის მნიშვნელობას მსოფლიო პოლიტიკაში და ქვეყნებს შორის ურთიერთობები ჯერ კიდევ დამოკიდებულია ძალთა გადანაწილებაზე. თუმცა, რა თქმა უნდა, რეალიზმის თეორიამ სახე იცვალა და გარემოსთან ადაპტირება მოახერხა. დღეს ქვეყნის სიძლიერე არა მხოლოდ სამხედრო ძალაზე, არამედ სხვა ბევრ ფაქტორზეც არის დამოკიდებული. მათ შორის ერთ-ერთი უმთავრესი სწორედ ტექნოლოგიური სიძლიერეა. კიბერ სივრცე კი ამ მხრივ მოქმედების ფართო არეალს იძლევა. კლასიკური რეალიზმის ფუძემდებლის თუკიდიდეს „ისტორიის“ მიხედვით, სადაც აღწერილია ომი საბერძნეთის პოლისებს შორის (ე.წ. „პელოპონესის ომები“), ყველა სახელმწიფომ დიდმა თუ პატარამ უნდა მოახერხოს მოცემულ რეალობაში ადაპტაცია, რათა გადარჩეს (აკობია 2006, 17). ნეორეალიზმის თეორიის მიხედვით კი სახელმწიფოები აწესებენ მოქმედების იმ კურსს, რომელიც უკეთ ემსახურება მათი ქვეყნის ეროვნულ ინტერესებს (აკობია 2006, 27). ქვეყნის ეროვნული ინტერესებიდან გამომდინარე სახელმწიფოები ხშირად მიმართავენ ძალადობას. ბოლო პერიოდში კი კიბერ თავდასხმები საკმაოდ გახშირებული მეთოდია სახელმწიფოების მხრიდან თავისი ძალის დემონსტრირებისთვის თუ სხვა სახელმწიფოს შიდა საქმეებზე გავლენის მოხდენისთვის. დეზინფორმაციის გავრცელებით თუ პირდაპირი ჰაკერული შეტევებით ზოგჯერ სახელმწიფოს შიდა პოლიტიკურ მდგომარეობაზე იმხელა გავლენას ახდენენ, რომ პოლიტიკური ცვლილებების შედეგიც კი დგება. ამის მაგალითად შეგვიძლია მოვიყვანოთ რუსეთის მიერ აშშ-ს 2016 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში ჩარევა დონალდ ტრამპის სასარგებლოდ, რომელიც მართალია ოფიციალურად დადასტურებული არ არის, თუმცა ფაქტია, რომ საკმაოდ დიდი გავლენა იქონია ტრამპის გამარჯვებაზე და გამოიწვია შიდა პოლიტიკური ცვლილებები. მსგავს ჩარევას რუსეთის მხრიდან ადგილი ჰქონდა ცოტა მოგვიანებით საფრანგეთის არჩევნების დროსაც. არაერთი მსგავში შეტევა თუ დეზინფორმაციული კამპანიას რუსეთის მხრიდან საქართველოშიც არაერთხელ დაფიქსირებულა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 125 მიუხედავად იმისა, რომ რეალიზმის თეორიის მიხედვით სახელმწიფოები არიან მთავარი აქტორები, ბოლო პერიოდში არასახელმწიფოებრივი აქტორებიც საკმაოდ მნიშნელოვან როლს თამაშობენ მსოფლიო წესრიგსა და ძალთა გადანაწილებაზე. აქ ერთი მთავარი კომპონენტია აღსანიშნავი, რომ არასახელმწიფოებრივმა აქტორებმა გარკვეულწილად სახელმწიფოებრივი აქტორის როლი მოირგეს (სირბილაძე 2013). მაგალითად შეგვიძლია დავასახელოთ ტერორისტული ორგანიზაციები, რომლებსაც სახელმწიფო წარმონაქმნის პრეტენზია გააჩნიათ, იქნება ეს „ალ-ქაიდა“ თუ „დაეში.“ აღნიშნული ტერორისტული ორგანიზაციები კარგად იყენებენ კიბერსივრცეს და სწორად ახდენენ საკუთარი თავის პოზიციონირებას. ამასთანავე, როგორც უკვე აღვნიშნე, არა მხოლოდ ტერორისტული ორგანიზაციები, არამედ ხშირად თავად სახელმწიფოები იყენებენ კიბერთავდასხმებს ძალის დემონსტრირების თუ სხვა სახელმწიფოზე თავდასხმის მიზნით. 2. ინფორმაციულ უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი უწყებები სანამ უშუალოდ კიბერუსაფრთხოების მიმართულებით არსებულ საფრთხეებსა და გამოწვევაზე გადავალ, მოკლედ მიმოვიხილავ იმ სახელმწიფო უწყებებს, რომლის კომპეტენციასაც წარმოადგენს ინფორმაციული და კიბერ უსაფრთხოების დაცვა საქართველოში. ინფორმაციული უსაფრთხოების წესების შესრულების უზრუნველყოფა და კოორდინაცია წარმოადგენს ციფრული მართველობის სააგენტოს (ყოფილი მონაცემთა გაცვლის სააგენტო) კომპეტენციას, თავდაცვის სისტემაში კი ინფორმაციული უსაფრთხოების დაცვასა და კოორდინაციაზე თავდაცვის სამინისტროს კიბერუსაფრთხოების ბიუროა პასუხისმგებელი (კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები 2020, 10). ციფრული მართველობის სააგენტოს დაქვემდებარებაში ფუნქციონირებს კომპიუტერულ ინციდენტებზე რეაგირების ჯგუფი, რომელიც საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში, ინფორმაციული უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული ინციდენტების და კიბერუსაფრთხოების მიმართულებით არსებული რისკების და საფრთხეების აღმოფხვრაზეა პასუხისმგებელი (კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები 2020, 11). 2012 წლიდან შსს-ში ფუნქციონირებს კიბერდანაშაულთან ბრძოლის სამმართველო, რომელიც პასუხისმგებელია კიბერსივრცეში ჩადენილი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებების გამოვლენასა, აღკვეთასა და პრევენციაზე (კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები 2020, 11). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 126 რაც შეეხება ფინანსური მიმართულებით კომერციული ბანკების დარგობრივ მარებულირებელს საქართველოს ეროვნული ბანკი წარმოადგენს, რომელიც კომერციულ ბანკებს უწევს ზედამხედველობას რათა დააკმაყოფილონ ინფორმაციული უსაფრთხოების მინიმალური სტანდარტები (კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები 2020, 12). 2019 წელს შეიქმნა ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო, რომლის მთავარი ფუნქცია ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებზე პოლიტიკის დაგეგმვისა და კოორდინაციის მიზნით გადაწყვეტილებების მომზადებაა. საბჭოს ფუნქციებში შედის ინფორმაციული უსაფრთხოების პოლიტიკის იმპლემენტაციის კოორდინაციაც (კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები 2020, 13). 3. კიბერუსაფრთხოების გამოწვევები  სოციალური მედია ინტერნეტის მომხმარებელთა რაოდენობა წლიდან წლამდე იზრდება. გაეროს საერთაშორისო სატელეკომუნიკაციო გაერთიანების (itu) სტატისტიკის თანახმად საქართველოს მოსახლეობის 70% მოიხმარს ინტერნეტს, თუმცა რეალური რიცხვი შეიძლება გაცილებით უფრო მაღალიც იყოს (საქართველოს კიბერუსაფრთხოების 2021-2024 წლების ეროვნული სტრატეგია). ტექნოლოგიებზე მზარდმა დამოკიდებულებამ შესაბამისად რისკების გაზრდაც გამოიწვია. კოვიდპანდემიის პირობებში კი სახელმწიფო თუ კერძო სექტორის მასიურად დისტანციურ რეჟიმზე გადასვლამ კიბერთავდასხმების კუთხით მოწყვლადობა კიდევ უფრო გაზარდა. ინტერნეტ რესურსებზე ადამიანების დამოკიდებულება დღითიდღე თვალში საცემია. ყველაზე მეტად კი ადამიანები სოციალურ მედიას და სხვადასხვა სოციალურ პლატფორმებს მოიხმარენ. xx საუკუნის დასაწყისში ალბათ ვერავინ წარმოიდგენდა თუ რამდენად შეიძლებოდა გამხდარიყო ადამიანი დამოკიდებული სოციალურ მედიაზე. მისი გავლენა დღითიდღე იზრდება და გარდა ბევრი სიკეთისა ხშირად საფრთხის შემცველიც ხდება. სოციალურ მედიაში ბევრ სხვადასხვა ქსელს მოვიაზრებთ, მაგრამ მათ შორის განსაკუთრებით პოპულარულია facebook, twitter, youtube, linkedin, instagram და სხვა. სოციალური მედია მომხმარებლების რაოდენობა მსოფლიოში დღითიდღე მატულობს, რადგან იაფ საკომუნიკაციო საშუალებასთან ერთად მისი მოხმარება საკმაოდ მარტივია და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 127 გამოყენებაც მრავალი მიმართულებით არის შესაძლებელი. თუმცა, სამწუხაროდ, სოციალურ მედიას სხვადასხვა ორგანიზაციები თუ ჯგუფები თავისი ინტერესების შესაბამისად იყენებენ. ტერორისტული ორგანიზაციების რეკრუტირების საკმაოდ დიდი წილი სწორედ სოციალურ მედიაზე მოდის. ზოგიერთი რადიკალური ექსტრემისტული ორგანიზაციები კარგად იყენებენ სოც. მედიას არა მხოლოდ რეკრუტირების კუთხით, არამედ ინფორმაციის გასავრცელებლად და შიშის დანერგვის მიზნითაც. სოციალური მედიის ზუსტი განმარტება არ გვაქვს, მას ზოგადად ახასიათებენ. the us congressional research service (crs) ანალიტიკოსის ბრუს ლინდსის გამნარტებით: „ტერმინი სოციალური მედიის შესახებ განეკუთვნება ინტერნეტ-ბმულებს, რომლებიც იძლევა ადამიანთა შორის ურთიერთობის საშუალებას, რესურსებისა და ინფორმაციის ერთობლივ გამოყენებას“ (სვანაძე 2015, 14). ტრადიციული მედიისგან განსხვავებით სოციალური მედია გაცილებით უფრო ხელმისაწვდომია და ინფორმაციაც უფრო სწრაფად ვრცელდება. შესაბამისად, რისკებიც კიდევ უფრო მაღალია. სოციალური მედიის საშუალებით ძალიან ხშირია დეზინფორმაციული ნარატივის გავრცელება და ძალიან კარგი საშუალებაა მასებზე ზემოქმედების კუთხით. ამიტომ, ხშირად დგება ხოლმე საკითხი სოციალური მედიის შეზღუდვის საჭიროების მიმართულებით. აქ კი ზღვარის გავლება საკმაოდ რთულია, რადგან ერთის მხრივ სიტყვის და გამოხატვის თავისუფლების დილება დგას, მეორეს მხრივ კი უსაფრთხოება, ამიტომ ამ ზღვარზე გავლა არც ისე ადვილია, რათა სხვადასხვა უწყებებმა თუ სახელმწიფოებმა პირადი ინტერესების მიზნით არ გამოიყენონ სოციალურ მედიაზე დაწესებული რეგუალიცები (სვანაძე 2014, 6).  კიბერ ომი და კიბერ დანაშაული თუ საუკუნეების განმავლობაში ომი ფიზიკური ძალადობის ფორმას წარმოადგენდა და დამოკიდებული იყო ჯარის და სამხედრო ტექნიკის ძლიერებაზე, ბოლო წლებია ომმა ფორმა შეიცვალა და ტექნოლოგიებზე სულ უფრო და უფრო დამოკიდებული გახდა. კიბერომი და კიბერდანაშაული ამის ერთ-ერთი მთავარი მაგალითია. კიბერომმა შეიძლება გაცილებით უფრო დიდი ზიანი მიაყენოს მოწინააღმდეგეს, ვიდრე ღია საბრძოლო მოქმედებებმა. კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ძირითადი ობიექტები თითქმის სრულად დამოკიდებულია ინტერნეტზე და მასზე შეტევამ შეიძლება სრული პარალიზება გამოიწვიოს ქვეყნის როგორც თავდაცვის, აგრეთვე, ფინანსურ, ეკონომიკურ და ჯანდაცვის სისტემებზე. სხვადასხვა სახელმწიფოები განსაკუთრებით აქტიურად იყენებენ კიბერშეტევებს. ასეთები არიან რუსეთი, აშშ, ისრაელი, ჩინეთი, ჩრ. კორეა. ამ სახელმწიფოებს მძლავრი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 128 კიბერშესაძლებლობები გააჩნიათ. თუმცა უკვე ყველა სახელმწიფო ცდილობს გაზარდოს თავისი კიბერშესაძლებლობები. რუსეთის მძლავრი კიბერ დანაშაული პირდაპირ აისახება საქართველოს ეროვნულ უსაფრთხოებაზე. ქვეყანა არა მხოლოდ სამხედრო ძალადობას ახორციელებს საქართველოს მიმართულებუთ, არამედ წლებია კიბერშეტევებსაც იყენებს. 2008 წელს საბრძოლო მოქმედებების პარალელურად რუსეთის ფედერაციამ არაერთი კიბეერშეტევა განახორციელა სასიცოცხლო ინფრასტრუქტურაზე და გათიშა სახელმწიფოს მნიშვნელოვანი ობიექტები. მოგვიანებით, 2019 წელს, აგრეთვე დიდი შეტევა განახორციელა საქართველოს სამთავრობო და საფინანსო უწყებებზე. მცირე სახის შეტევებს ეტაპობრივად სულ აქვს ადგილი. განსაკუთრებით ხშირია კიბერ შეტევები ოკუპირებული აფხაზეთის ტერიტორიიდან (სვანაძე და გოცირიძე 2015, 100). კიბერსივრცეში განხორციელებული შეტევების დროული და ეფექტიანი გამოძიებისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საერთაშორისო გამოცდილებას და თანამშრომლობას. სწორედ ამ თანამშრომლობის პირობებში განხორციელდა „დაეშის“ მიერ 2015 წლის 23 ნოემბერს საქართველოს მიმართ მუქარის შემცველი ვიდეოს დაბლოკვა (საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში-01.08.2015-31.12.2015, 16). წლიდან წლამდე ჰიბრიდული ომის საფრთხეები უფრო აქტუალური ხდება და უცხო ქვეყნის სპეცსამსახურები თუ მათთან დაკავშირებული ჰაკერული ჯგუფები საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე სულ უფრო და უფრო აქტიურად იყენებენ კიბერსაშუალებებს სამთავრობო და კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ობიექტებზე კიბერშეტევებისა და კიბერსადაზვერვო ოპერაციების განხორციელების მიზნით (საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში-01.01.2018-31.12.2018, 13). ტერორისტული ორგანიზაციებისთვის საკუთარი იდეოლოგიის გავრცელების და შემდგომში პოტენციური რეკრუტების გადაბირების ძირითადი საშუალება სწორედ ინტერნეტ სივრცეა. სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური აღნიშნული მიმართულებით ახორციელებს სისტემატიურ მონიტორინგს რათა ხელი შეუშალოს ტერორისტული თუ ექსტრემისტული ნარატივების გავრცელებას ინტერნეტსივრცეში (საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში 2019 წელი, 26). როგორც საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის 2020 წლის ანგარიშშია ასახული, კიბერშეტევებმა განსაკუთრებით აქტიური ხასიათი მიიღო 2020 წლიდან კორონავირუსის პანდემიის დაწყების პარალელურად და არაერთი შეტევა განხორციელდა ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემაზე. ზოგადად პანდემიის პერიოდში მსოფლიო ჯანდაცვის სისტემები კიბერ შეტევის მსხვერპლი არაერთხელ გახდნენ და ამ მხრივ არც საქართველო ყოფილა გამონაკლისი. 2020 წლის სექტემბერში ოკუპირებული აფხაზეთის ტერიტორიიდან საქართველოს დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს კომპიუტერულ სისტემაზე განხორციელდა კიბერთავდასხმა, რომლის დროსაც ადგილი ქონდა მნიშვნელოვანი დოკუმენტაციის, მათ შორის რ. ლუგარის სახელობის ლაბორატორიიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 129 ინფორმაციის მოპოვებას და ერთ-ერთ უცხოურ ვებგვერდზე ატვირთვას. ამასთანავე, იგივე ვებ გვერდზე აიტვირთა გაყალბებული ინფორმაციაც, რაც მიზნად ისახავდა ლუგარის ლაბორატორიის საქმიანობისასთან დაკავშირებით საზოგადოების შეცდომაში შეყვანას და ქვეყნის დისკრედიტაციას და იმიჯის შელახვას საერთაშორისო მასშტაბით. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნულ ფაქტს წინ უსწრებდა რუსული დეზინფორმაციის მძლავრი კამპანია ლუგარის ლაბორატორიასთან დაკავშირებით (საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში 2020 წელი, 24). კიბერაქტორები კარგად იყენებენ ე.წ. ფიშინგის, კიბერშპიონაჟის მეთოდებს, იპარავენ პირად ინფორმაციას და ხშირად აღნიშნულ ინფორმაციას შავ ბაზარზე ყიდიან. კიბერრისკების სწრაფად ცვალებადი ბუნების გამო, ხშირად შეუძლებელია მის შესახებ სრული ინფორმაციის მოპოვება და განსაზღვრა (cremer, frank, et al 2022, 710). კიბერსივრცის დაცვა განსაკუთრებით რთულია მთელი რიგი ფაქტორების გამო: კიბერაქტორების უნარი მოქმედებნენ მსოფლიოს ნებისმიერი ადგილიდან, კიბერსივრცისა და ფიზიკურ სისტემებს შორის კავშირები და რთულ კიბერ ქსელებში დაუცველობისა და შედეგების შემცირების სირთულე (cybersecurity& infrastructure security agency). ამასთანავე, სოციალური მედიით სისტემატიურად ვრცელდება სიძულვილის ენის ფაქტები და არაერთი ჯგუფი თუ გვერდი არსებობს, რომელიც ძალადობისკენ არის მიდრეკილი (მაგ: „ალტ-ინფო“ და მასთან დაკავშირებული სატელიტი ჯგუფები და ორგანიზაციები). მსგავსი ჯგუფები პერიოდულად მოუწოდებენ მოსახლეობას ძალადობისაკენ, ავრცელებენ ცრუ ინფორმაციას და რელიგიურ სენტმენტებზე ზემოქმედების გზით მოსახლეობაში ნერგავენ დასავლური ღირებულებების სიძულვილს და არ ერიდებიან პირდაპირ აგრესიას. დასკვნები როგორც ვხედავთ, კიბერსივრცე საკმაოდ ფართო შესაძლებლობებს იძლევა სხვადასხვა მიმართულებით და დადებითის გარდა ძალიან დიდი საფრთხის შემცველიცაა. ჰიბრიდული ომი და ასიმეტრიული ომის მეთოდები თანამედროვე კონფლიქტების მძლავრი იარაღია. ყველა სახელმწიფო საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე იყენებს ყველა რესურსს პოლიტიკის გატარების და ძალის დემონსტრირების მიზნით და ინტერნეტ სივრცე ამის კარგი საშუალებაა. რეალისტური იდეოლოგიის ჭრილში თუ განვიხილავთ, როგორც თუკიდიდე აღნიშნავს, ყველა სახელმწიფო ცდილობს მოცემულ რეალობაში ადაპტაცია მოახერხოს, რათა გადარჩეს (აკობია 2006, 17). ნეორიალიზმის თეორიიდან გამომდინარეც სახელმწიფოები სწორედ იმ კურსს ირჩევენ, რომელიც მათ ეროვნულ ინტერესებს უკეთ ემსახურება (აკობია 2006, 27). ამიტომ, რეალიზმის თეორიის მიხედვით, სახელმწიფოს არჩევანი განახორციელოს ძალადობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 130 სხვადასხვა მიმართულებით დასაშვებია, თუ ეს ქვეყნის ინტერესებს ემსახურება. კიბერშეტევები ამის კარგი მაგალითია. სახელმწიფოები ღიად თუ ფარულად ახორციელებენ ჰაკერულ თავდასხმებს, აზიანებენ კრიტიკულ ინფრასტრუქტურას, მოიპოვებენ ინფორმაციას და ა.შ. არასახელმწიფო აქტორები კიდევ უფრო კარგად იყენებენ ინფორმაციულ ქსელს საკუთარი ინტერესების გატარების მიზნით. მაგალითად, უკრაინის ომის ერთ-ერთი მთავარი განმსაზღვრელი სწორედ კიბერთავდასხმებიც იყო, „ანონიმუსმა“ არაერთხელ განახორციელა რუსული სამხედრო ტექნიკის მწყობრიდან გამოყვანა და არაერთი მნიშვნელოვანი დოკუმენტი მოიპოვა და გაასაჯაროვა. ზოგიერთი მკვლევარი კიბერსუბიექტების მნიშვნელობას დადებით ჭრილში განიხილავს ძალთა ბალანსის შენარჩუნებაზე, რადგან აქ არ არსებობს ერთიანი დომინანტური ძალა (chitadze 2018, 75). ფაქტი ერთია, რომ ომმა ფორმა იცვალა და ინტერნეტ სივრცეში გადაინაცვლა, ვინც მძლავრ ტექნოლოგიურ რესურს ფლობს ძალაც და გამარჯვებაც მის მხარესაა. ამიტომ ყველა სახელმწიფო თუ არასახელმწიფოებრივი აქტორი ისწრაფვის ტექნოლოგიური გაძლიერებისათვის. რეკომენდაციები კვლევიდან იკვეთება, რომ კიბერუსაფრთხოება თანამედროვე მსოფლიოს დიდი გამოწვევაა. სახელმწიფოს ინტერესებიდან გამომდინარე ძალისმიერი მეთოდები გამართლებულია თუ ყოველივე ამას რეალიზმის ჭრილში განვიხილავთ. ამიტომ საჭიროა, რომ სახელმწიფო უწყებებმა გააძლიერონ დაცვის სისტემები, რათა თავიდან იქნას აცილებული კიბერშეტევები სახელმწიფო უწყებებზე და ჰაკერული თავდასხმები კრიტიკულ ინფრასტრუქტურაზე. ამასთანავე, სხვადასხვა ტიპის დეზინფორმაციისა და ტერორიზმის ან რადიკალური ექსტერმიზმის კუთხით არსებული ინფორმაცია სოციალურ სივრცეში და სხვადასხვა სოციალურ პლატფორმებში მკაცრად უნდა კონტროლდებოდეს და შესაბამისი რეაგირებაც მოხდეს. ოღონდ აქ მთავარია არ დაირღვეს ზღვარი სიტყვის გამოხატვის თავისუფლებასა და უსაფრთხოებას შორის. ამასთანავე, ძალზედ მნიშვნელოვანია საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარება და პრაქტიკაში დანერგვა. სახელმწიფო უწყებებმა უნდა ითანამშრომლონ სხვადასხვა სახელმწიფოებთან და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან. განსაკუთებით აქტიური თანამშრომლობაა საჭირო ნატოსთან, რადგან ნატოს ყველა კონცეფცია და დოქტრინა ხაზს უსვამს იმას, რომ ალიანსი თითოეულ წევრ სახელმწიფოს საშუალებას აძლევს კოლექტიური გზით მიაღწიოს ეროვნული უსაფრთხოების მიზნებს (chitadze 2018, 71). ნატო ერთადერთი ორგანიზაციია, რომელსაც აქვს ტექნიკური, ფინანსური და ადამიანური რესურსი, რათა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 131 გაუძლოს კიბერ საფრთხეებს (chitadze 2018, 71), ამიტომ მნიშვნელოვანია ორგანიზაციასთან თანამშრომლობა და საერთაშორისო პრაქტიკის გაზიარება. ჰიბრიდული და ასიმეტრიული ომები xxi საუკუნის მოვლენაა და ამ კუთხით კიბერომს, კიბერდანაშაული და დეზინფორმაციას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება, ამიტომ აუცილებელია რომ გავაძლიეროთ ამ კუთხით მუშაობა რათა თავიდან იქნას აცილებული ის საფრთხეები და გამოწვევები რის წინაშეც დგას საქართველო მეზობელი რუსეთის თუ სხვა არასახელმწიფოებრივი აქტორების მხრიდან. რადგან ჩვენნაირი ტიპის მცირე სახელმწიფო გაცილებით უფრო მოწყვლადია კიბერდანაშაულის მიმართულებით, რადგან არ გაგვაჩნია შესაბამისი დაცვის სისმტემები. გამოყენებული ლიტერატურა: აკობია, ეკა. 2006. საერთაშორისო ურთიერთობების თეორია. თბილისი: სოციალურ მეცნიერებათა ცენტრი. „კიბერუსაფრთხოების რეფორმა საქართველოში: არსებული გამოწვევები, საერთაშორისო პრაქტიკა და რეკომენდაციები.“ 2020. თბილისი: ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (idfi), counterpart international და ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტო (usaid). „კონვენცია კომპიუტერული დანაშაულის შესახებ.“ 23.11.2001, ბუდაპეშტი. „საქართველოს კანონი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ.“ 2012. „საქართველოს კიბერუსაფრთხოების ეროვნული სტრატეგია“ (2021-2024 წლები). 2021. „საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში 2019 წელი." თბილისი. https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e 1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%a3%e1 %83%a1%202019%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1% 83%98%e1%83%a8%e1%83%98.pdf (21.06.2022). „საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში 2020 წელი.“ თბილისი. https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e 1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1 %83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1 %83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97 %e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83% 90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98 %202020--.pdf (21.06.2022). „საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში-01.01.2018-31.12.2018.“ https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%a3%e1%83%a1%202019%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%a3%e1%83%a1%202019%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%a3%e1%83%a1%202019%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%a3%e1%83%a1%202019%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a4%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%ae%e1%83%9d%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202020--.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 132 თბილისი. https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e 1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%90%e1%83%9c%e1 %83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202018.pdf (21.06.2022). „საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ანგარიში-01.08.2015-31.12.2015.“ თბილისი. https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e 1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/sssg%20report.pdf (21.06.2022). სვანაძე, ვლადიმერ. 2015. „კიბერსივრცე და კიბერუსაფრთხოების გამოწვევები.“ სვანაძე, ვლადიმერ. 2014. „სოციალური ქსელები, დემოკრატია თუ უსაფრთხოება?.“ სვანაძე ვლადიმერ, გოცირიძე ანდრია. 2015. „კიბერ თავდაცვა-კიბერსივრცის მთავარი მოთამაშეები. კიბერუსაფრთხოების პოლიტიკა, სტრატეგია და გამოწვევები (ნაშრომების და სტატიების კრებული). თბილისი: საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო, სსიპკიბერუსაფრთხოების ბიურო, სირბილაძე, ირაკლი. 2013. http://www.socium.ge/index.php/articles/student-articles/45-terorizmisgavlena-vestfaliur-saertashoriso-wesrigze (21.06.2022). chitadze, nika, 2018. cyber warfare – new threat for national and international security and transformation of the conflicts under the conditions of the new geopolitical order. journal of social sciences; issn: 2233-3878; e-issn: 2346-8262; volume 7, issue 2. craigen, dan, et al. “defining cybersecurity.” technology innovation management review, vol. 4, no. 10, 2014, www.timreview.ca/article/835. cremer, frank, et al. “cyber risk and cybersecurity: a systematic review of data availability.” the geneva papers on risk and insurance issues and practice, vol. volume 47, pages698–736 (2022), no. volume 47, 17 feb. 2022, 10.1057/s41288-022-00266-6. cybersecurity & infrastructure security agency. “cybersecurity | cisa.” cisa.gov, 2019, www.cisa.gov/cybersecurity. lewis, james. cybersecurity and critical infrastructure protection. 2006. https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202018.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202018.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%98%202018.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/sssg%20report.pdf https://ssg.gov.ge/uploads/%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a8%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/sssg%20report.pdf http://www.socium.ge/index.php/articles/student-articles/45-terorizmis-gavlena-vestfaliur-saertashoriso-wesrigze http://www.socium.ge/index.php/articles/student-articles/45-terorizmis-gavlena-vestfaliur-saertashoriso-wesrigze file:///c:/users/n.lomidze/downloads/www.timreview.ca/article/835 10.1057/s41288-022-00266-6 file:///c:/users/n.lomidze/downloads/www.cisa.gov/cybersecurity georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 133 cyber security challenges in georgia nino lomidze phd student, caucasus university, school of governance, phd program in international relations, abstract the xxi century turned out to be a turning point in terms of technological development. rapid technical progress along with many other benefits has posed significant challenges to the world. the growing reliance on digital technology in almost every field has increased the risks and dangers of cybercrime. cyberspace is widely used by both state and non-state actors -terrorist organizations not to mention cyberattacks carried out by individual individuals. georgia could not avoid this global threat either. this paper addresses the challenges of cyber security in georgia. the paper discusses the methods of cybercrime and its impact on the concept of national security. the paper is based on the theory of realism and discusses the key characteristics through which states and non-state actors pursue their own interests and demonstrate or use force. the study reflects the main threats and challenges that exist in cyber and information in georgia, relevant conclusions are drawn and some kind of recommendations are given at the end of the study. keywords: cyber security, cybercrime, hybrid war, national security. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 65 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.07 მექანიკური პოლირების გავლენა მონოკრისტალური p-sige ფუძეშრეების ფიზიკურ-მექანიკური თვისებებზე ია ყურაშვილი1, ტატიანა მელაშვილი, ნარგიზა გოგოლაშვილი, გიორგი ჩუბინიძე, მარინა ქადარია, დავით მხეიძე, გიორგი დარსაველიძე სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო 1ელ-ფოსტა: iakurashvili80@gmail.com; https://orcid.org/0000-0003-4175-1946 ანოტაცია. შესწავლილია მექანიკური პოლირების გავლენა მონოკრისტალური p-sige შენადნობების ფუძეშრეების სტრუქტურულად-მგრძნობიარე ფიზიკურ თვისებებზე. ნაჩვენებია სხვადასხვა დისპერსულობის ალმასის ნაწილაკების შემცველი მაპოლირებელი კომპოზიციით დამუშავებული sige ფუძეშრეების (111) ორიენტაციის ზედაპირებზე ელექტრული მახასიათებლების, ინფრაწითელი გამოსხივების ოპტიკური შთანთქმის სპექტრების, შინაგანი ხახუნისა და ძვრის მოდულის მნიშვნელობების არამონოტონური ცვლილებები. პოლირების პროცესში წარმოქმნილი დეფექტები ურთიერთქმედებენ მალეგირებელი ბორისა და ტექნოლოგიური წარმოშობის ჟანგბადისა და ნახშირბადის ატომებთან. ოთახის ტემპერატურის პირობებში მექანიკური დამუშავების პროცესში მიმდინარეობს დეფორმაციული წარმოშობის დეფექტების ფორმირება. ინფრაწითელი გამოსხივების შთანთქმის სპექტრებში გამოვლენილია კრისტალურ მესერში არსებული ნახშირბადისა და ჟანგბადის ატომების კონცენტრაციის შემცირება და ci-cs, ci-oi, v-o დეფექტები. ნავარაუდევია, რომ sige ფუძეშრეების (111) სიბრტყეებზე ელექტროფიზიკური და ფიზიკურმექანიკური თვისებების არამონოტონური ცვლილებები გამოწვეულია მექანიკური პოლირების პროცესებში წარმოქმნილი დეფექტების ელექტრული აქტიურობისა და დისლოკაციადეფექტების ასოციაციების ურთიერთქმედების მექანიზმების ცვლილებებით. საკვანძო სიტყვები: შენადნობები, პოლირება, დეფორმაციული დეფექტი, შინაგანი ხახუნი, ძვრის მოდული, ოპტიკური შთანთქმის სპექტრი. mailto:iakurashvili80@gmail.com https://orcid.org/0000-0003-4175-1946 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 66 ნახევარგამტარული მასალების ნამზადების (ფირები, ღეროები, ...) ზედაპირების მექანიკური დამუშავების პროცესებში წარმოიქმნება სტრუქტურული დეფექტები, რომლებიც იწვევენ ელექტროფიზიკური მახასიათებლების ცვლილებებს. ზედაპირზე ფორმირებული დეფექტების სტრუქტურის, თერმული მდგრადობისა და ურთიერთქმედების მექანიზმების გაღრმავებული კომპლექსური შესწავლის საფუძველზე შესაძლებელია დადგინდეს ნახევარგამტარული პროფილირებული ნიმუშების ზედაპირული ფენების სტრუქტურული მდგომარეობისა და ელექტროფიზიკური თვისებების მიზანმიმართული მართვის საშუალებები. აღნიშნული მიმართულებით განხორციელებულია მონოკრისტალური სილიციუმის ფირების ექსპერიმენტული კვლევები [1,2]. დამუშავებულია სილიციუმის კრისტალურ მესერში მექანიკური ხეხვისა და პოლირებით გავრცობილი დეფექტების (დისლოკაციები, წყობის დეფექტები) ფორმირების მეთოდები, რითაც შესაძლებელია შეიქმნას ინფრაწითელი გამოსხივების დიაპაზონში ფოტოლუმინესცენციის ეფექტების გამოვლინების პირობები [3,4]. ნახევარგამტარული sige შენადნობების პროფილირებული ნიმუშების, კერძოდ მათი ფუძეშრეების, ანალოგიური ხასიათის კვლევები პრაქტიკულად განხორციელებული არ არის. წინამდებარე ნაშრომში შესწავლილია სხვადასხვა დისპერსულობის ალმასის პასტებით პოლირებული მონოკრისტალური p-ტიპის სილიციუმ-გერმანიუმის შენადნობების სტრუქტურულად-მგრძნობიარე ელექტროფიზიკური მახასიათებლების ცვლილებათა კანონზომიერებანი. ოთახის ტემპერატურის პირობებში ვანდერ პაუს მეთოდით განსაზღვრულია ელექტროფიზიკური მახასიათებლების (კუთრი ელექტროწინაღობა, დენის მატარებლების კონცენტრაცია, ძვრადობა) მნიშვნელობები; ინფრაწითელი გამოსხივების ფართო დიაპაზონში გამოკვლეულია ოპტიკური შთანთქმის სპექტრების შემადგენელი მაქსიმუმების მახასიათებლების ცვლილებები და გაანალიზებულია მათი წარმოშობის ბუნება. გრეხითი რხევების მილევის ლოგარითმული დეკრემენტისა და სიხშირის რეგისტრაციით განსაზღვრულია სხვადასხვა ხარისხით პოლირებული ნიმუშების შინაგანი ხახუნის ინტენსივობისა და ძვრის დინამიური მოდულის სიდიდეები. ელექტრული მახასიათებლების დადგენის მიზნით ჰოლის ეფექტის რეგისტრაცია განხორციელდა ecopia hms-3000 სისტემის დანადგარზე. ნახ.1-ზე წარმოდგენილია (111) ორიენტაციის სხვადასხვა შედგენილობის p-sige შენადნობების 0,5 მმ სისქის ფირების დენის მატარებლების კონცენტრაციის დამოკიდებულება მაპოლირებელი ალმასის პასტების დისპერსულობაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 67 ნახ.1. p-sige შენადნობების დენის მატარებლების კონცენტრაციის დამოკიდებულება მაპოლირებელი ალმასის პასტების დისპერსულობაზე. 1. p-si+2ატ.%ge:b 2p-si+2,5ატ. %ge:b ნახაზიდან ჩანს დენის მატარებელი ხვრელების კონცენტრაციის ცვლილების არამონოტონურობა, რაც მკვეთრად ვლინდება მაპოლირებელი მასალის დისპერსულობის 0-5 მკმ დიაპაზონში. მეტად მცირე დისპერსულობის მასალით პოლირების პროცესში მოსალოდნელია ძლიერ ლოკალიზებულ არეებში ვაკანსიებისა და მიკრობზარების წარმოქმნა. მიკრობზარები წარმოადგენენ დისლოკაციური წარმოშობის გავრცობილი დეფექტების ცენტრებს. მათ არეებში ატომთაშორისი კავშირის გაწყვეტა ქმნის დენის მატარებლების კონცენტრაციის ცვლილებების პირობებს. არ არის გამორიცხული ძლიერ დეფორმირებულ დეფექტებით გამდიდრებულ ზედაპირებზე მიკროფაზების ფორმირება ჟანგბადის და ნახშირბადის ატომების მონაწილეობით. 1,5-2,5ატ.% ინტერვალში გერმანიუმის პროცენტული შემცველობის ცვლილება მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საცდელი ნიმუშების ელექტროფიზიკურ მახასიათებლებზე. ცხრილში 1 წარმოდგენილია p-si+2ატ.%ge:b ფუძეშრის ელექტროფიზიკური მახასიათებლების დამოკიდებულება მაპოლირებელი ალმასის ნაწილაკების დისპერსულობაზე. (111) ორიენტაციის p-si+2ატ.%ge:b ფუძეშრის ელექტროფიზიკური მახასიათებლების დამოკიდებულება მაპოლირებელი ალმასის ნაწილაკების დისპერსულობაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 68 ცხრილი1 მაპოლირებელი ალმასის ნაწილაკების დისპერსულობა, მკმ დენის მატარებლების ძვრადობა, სმ2.ვ-1.წმ-1 დენის მატარებლების კონცენტრაცია სმ-3 კუთრი ელექტროწინაღ ობა, ომი.სმ 0,05 250 7.37.1015 3.39 0,25 220 8.68.1015 3.27 0,5 252 7.89.1015 3.14 1,0 255 6.84.1015 3.62 5,0 242 7.89.1015 3.27 გრეხითი რხევების მილევის ლოგარითმული დეკრემენტისა და სიხშირის რეგისტრაცია განხორციელდა ლაბორატორიულ მექანიკურ რელაქსატორზე, რომელიც დაფუძნებულია შებრუნებულ ქანქარაზე. ქანქარის ვერტიკალურ ღერძზე მექანიკური მომჭერებით ფიქსირდება ღეროს ფორმის საცდელი ნიმუშები ზომებით 0,8x0,8x(25-30)მმ3. გრეხვის პროცესში რხევების ამპლიტუდური დეფორმაციის გამომწვევი ძაბვა არ აღემატება 10-5.g, სადაც g წარმოადგენს საცდელი მასალის ძვრის მოდულის აბსოლუტურ მნიშვნელობას. გრეხითი რხევების მილევის პროცესში ენერგიის გაბნევის ინტენსივობა განისაზღვრებოდა ცნობილი ფორმულით [5]: 𝑄−1 = 1 𝜋𝑛 ∙ 𝑙𝑛 𝐴𝑚 𝐴𝑚+𝑛 სადაც n-არის შესრულებული რხევების რაოდენობა ამპლიტუდის am-დან am+n-მდე შემცირების პროცესში. ორივე საცდელი ნიმუში ხასიათდება შინაგანი ხახუნის ინტენსივობის არამონოტონური ცვლილებით სხვადასხვა დისპერსულობის ალმასით დამუშავების პირობებში. გერმანიუმის შედარებით მაღალი შემცველობის შენადნობის ფუძეშრეს ახასიათებს შინაგანი ხახუნის ინტენსივობის მაქსიმუმი 0,5 მკმ დისპერსულობის ალმასით დამუშავების შემთხვევაში. მაქსიმუმის პოზიცია წანაცვლებულია მსხვილმარცვლოვანი ალმასით დამუშავების მიმართულებით. გრეხითი რხევების მილევის მაქსიმუმი ხასიათდება გაგანიერებით. მისი არსებობა და, ასევე ინტენსივობის ცვლილება შესაძლებელია დაკავშირებულია sige შენადნობის ზედაპირული ფენების სტრუქტურაში რელაქსაციის ცენტრების ფორმირებასთან მექანიკური დამუშავების პროცესში. შინაგანი ხახუნის ინტენსივობის ცვლილება განპირობებულია რელაქსაციის ცენტრების ზომებითა და მათი შემადგენელ კომპონენეტებს შორის მანძილების ცვალებადობით. ასეთ ცენტრებს წარმოადგენენ დისლოკაციები, დეკორირებული მინარევების ატომებითა და დისპერსული ფაზებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 69 ერთდროულად განისაზღვრებოდა სიხშირის სიდიდეები. ეტალონური ნიმუშისა (ვანადიუმი) და საცდელი ნიმუშების რხევების სიხშირეების განსაზღვრის საფუძველზე გამოთვლილი იქნა ძვრის მოდულის მნიშვნელობები ფორმულით [5]: 𝐺 = 𝐺𝑜 ∙ 𝑓2 𝑓𝑜 2 სადაც-go, fo ეტალონური ვანადიუმის, ხოლო g და f საცდელი ნიმუშების ძვრის მოდულისა და გრეხითი რხევების სიხშირის მნიშვნელობებია. ცხრილი 2-დან ჩანს, რომ ძვრის მოდულის სიდიდეების შემცირებულია გერმანიუმის მაღალი შემცველობის შენადნობში მაპოლირებელი მასალის დისპერსულობის სრულ დიაპაზონში. sige ფუძეშრეების დინამიური მექანიკური მახასიათებლების დამოკიდებულება პოლირების ხარისხზე ცხრილი 2 p-si+2ატ.%ge:b p-si+2,5ატ.%ge:b ალმასის დისპერსუ ლობა, მკმ ძვრის მოდული, x103, კგ/მმ2 შინაგანი ხახუნის ინტენსივობა, x 104 ალმასის დისპერსულო ბა, მკმ ძვრის მოდულ ი, x103, კგ/მმ2 შინაგანი ხახუნის ინტენსივობა, x 104 0.05 4,80 15 0.05 4.40 17 0.25 4,85 11 0.25 4.45 16 0.5 4,95 7 0.5 4,50 13 1.0 5,05 5 1.0 4,55 10 2.0 4,95 8 2.0 4,70 12 5.0 4,70 10 5.0 4,60 16 ნახ.2-ზე წარმოდგენილია მაპოლირებელი მასალის დისპერსულობის ცვლილების პირობებში ძვრის დინამიური მოდულის ცვლილების ხასიათი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 70 ნახ.2. p-sige ფუძეშრეების ძვრის მოდულის დამოკიდებულება მაპოლირებელი ალმასის პასტების დისპერსულობაზე. 1.p-si+2ატ.%ge:b 2p-si+2,5ატ. %ge:b მექანიკური დამუშავებით p-sige ნიმუშების ზედაპირებზე წარმოქმნილი სტრუქტურული დეფექტები შესამჩნევად ცვლიან ინფრაწითელი გამოსხივების ოპტიკური შთანთქმის მაქსიმუმების ენერგეტიკულ მდგომარეობებსა და ინტენსივობებს. ცვლილებას განიცდიან ასევე p-sige შენადნობის კრისტალურ მესერში გახსნილი ჟანგბადისა და ნახშირბადის ატომების ოპტიკური შთანთქმის მაქსიმუმები. ნახ.3.-ზე წარმოდგენილია 0,25 მკმ დისპერსულობის ალმასით პოლირებული (111) ორიენტაციის ნიმუშის ოპტიკური შთანთქმის სპექტრი. ის წარმოადგენს მზარდი ფონისა და დეფორმაციული წარმოშობის დეფექტებთან დაკავშირებული მაქსიმუმების ერთობლიობას. 5355.244 0.002 3870.190 0.003 3822.602 0.005 3798.952 0.003 3752.313 0.008 3675.671 0.006 2924.301 0.005 2855.758 0.002 2361.187 0.020 1794.041 0.003 1747.779 0.007 1684.765 0.005 1652.764 0.004 1542.374 0.007 1508.658 0.007 1457.236 0.007 1339.197 0.005 1316.359 0.003 1106.781 0.024 890.187 0.008 815.589 0.003 734.951 0.013 604.446 0.068 516.079 0.005 472.447 0.005 423.471 0.006 #81(1) sige(2%ge) 0.25mk 04.08.2016 5800 5600 5400 5200 5000 4800 4600 4400 4200 4000 3800 3600 3400 3200 3000 2800 2600 2400 2200 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0.29 0.28 0.27 0.26 0.25 0.24 0.23 0.22 0.21 0.20 wavenumber a b s o rb a n c e georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 71 ნახ.3. 0,25 მკმ დისპერსულობის ალმასით პოლირებული (111) ორიენტაციის ფუძეშრის ინფრაწითელი გამოსხივების ოპტიკური შთანთქმის სპექტრი. სპექტრში მკაფიოდ არიან წარმოდგენილი ჟანგბადის ჩანერგვის პოზიციებში განთავსებული ატომებისა (1107 სმ-1) და ნახშირბადის ჩანაცვლების პოზიციებში გახსნილი ატომების (604 სმ-1) და კრისტალური მესრის რხევებზე მრავალფონონური გაბნევის მაქსიმუმების სიმრავლე ტალღური ვექტორის 800-1100 სმ-1 დიაპაზონში. ალმასის მაპოლირებელი მასალის დისპერსულობის ცვლილებით 0,25-5,0 მკმ ინტერვალში ოპტიკური შთანთქმის მაქსიმუმების პოზიციები და ინტენსივობა არამონოტონურად იცვლება (ცხრილი 1). ოპტიკური შთანთქმის სპექტრებში მექანიკური პოლირების შედეგად ჩნდება მაქსიმუმი 2360 სმ1 ტალღური ვექტორის მახლობლობაში. აღნიშნული მაქსიმუმი განეკუთვნება co2 მოლეკულას [6]. მისი არსებობა p-sige შენადნობის ოპტიკური შთანთქმის სპექტრში შესაძლებელია დაკავშირებულია დეფორმაციით გააქტიურებულ ზედაპირზე ატმოსფეროში არსებული co2 მოლეკულების აბსორბციით. შესაძლებელია ასევე მისი ფორმირება უშუალოდ მექანიკური პოლირების პროცესში. co2-სთან დაკავშირებული მაქსიმუმი სრულად ჩაიხშობა ქიმიური პოლირებით, რაც მიუთითებს მის წარმოშობაზე ფუძეშრეების ზედაპირულ ფენებში გარეშე ფაქტორების ზემოქმედების პირობებში. p-si+2ატ.%ge:b ფუძეშრის მინარევების კონცენტრაციის დამოკიდებულება მაპოლირებელი ალმასის ნაწილაკების დისპერსულობაზე ცხრილი 1 ალმასის დისპერსულობა, მკმ ოპტიკური შთანთქმის კოეფიციენტი, სმ-1 c o co2 0,05 6.8x 10-1 2.9x 10-1 1.38 x 10-1 0,25 3.13 x 10-1 1.15x 10-1 1.9 x 10-1 0,5 8.9 x 10-1 2.3 1.2 x 10-1 1,0 9 x 10-1 2.35x 10-1 0.46 x 10-1 5,0 4.7 x 10-1 1.38x 10-1 0.74 x 10-1 მაპოლირებელ მასალაში ალმასის დისპერსულობის ფართო დიაპაზონში c და o მინარევების შდგენილობის არამონოტონური ცვლილებების ერთ-ერთ მიზეზად შესაძლებელია ვივარაუდოთ აღნიშნული ელემენტების ურთიერთქმედება ვაკანსიური და დისლოკაციური წარმოშობის დეფექტებთან, რაც ჰქმნის პრეციპიტატებისა და რთული შედგენილობის ვაკანსიაc-o კომპლექსების ფორმირების პირობებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 72 ლიტერატურა: 1. в.д.вернер, в. я. ковязин, ю. н. кузнецов. внутреннее трение полупроводниковых пластин кремния. физика и химия обработки материалов, 1977, #4. стр.70-75 2. в.п. алехин, физика прочности и пластичности поверхностных материалов. м.: наука, 1983. 3.v.v. kveder, e.a. steiman, s.a.shevchenko, h.g. grimmeiss. dislocation-related electroluminescence at room temperature in plastically deformed silicon. phys. rev. b, 51, 10520 , 1995. 4. р.и.баталов, р.м. баязитов, в.а. андреев, д.и.крижков, в.с. кудоярова. фотолюминесценция в области 1,5 мкм механически обработанных слоев монокристаллического кремния. физика и техника полупроводников, 2003, том 37, #12. 1427-1430. 5.m.s. blanter, i.s.golovin, h.neuhauser, h.-r.sinning. internal friction in metallic materials. a handbook. springer series in materials science. vol. 990, 2007, xvii, 539p. 6.ir spectrum table and chart, https://www.sigmaaldrich.com/ge/en/technical-documents/technicalarticle/analytical-chemistry/photometry-and-reflectometry/ir-spectrum-table influence of mechanical polishing on the physical-mechanical properties of monocrystalline p-sige substrates i.kurashvili, t.melashvili, n.gogolashvili, g.chubinidze, m.kadaria, d.mkheidze g.darsavelidze the effect of mechanical polishing on the structural-sensitive physical properties of the monocrystalline p-sige substrates has been investigated. non-monotonic changes in the electrical characteristics, optical absorption spectra of infrared radiation, internal friction and shear modulus values on the (111) surfaces of sige substrates treated with a polishing compound containing different dispersions diamond particles have been shown. defects formed in the polishing process interact with boron and technological origin oxygen and carbon atoms. defects of deformation origin are formed in the mechanical processing at room temperature. in the absorption spectra of infrared irradiation a decrease of the concentration of carbon and oxygen atoms and ci-cs, ci-oi, v-o defects have been revealed. it is supposed that the non-monotonic changes in the electrophysical and physical-mechanical properties on the (111) surfaces of sige substrates are caused by changes in the electrical activity of defects and mechanisms of the dislocation-defect associations interaction, formed in the polishing processes. keywords: alloys, polishing, deformation defect, internal friction, shear modulus, optical absorption spectrum. https://www.sigmaaldrich.com/ge/en/technical-documents/technical-article/analytical-chemistry/photometry-and-reflectometry/ir-spectrum-table https://www.sigmaaldrich.com/ge/en/technical-documents/technical-article/analytical-chemistry/photometry-and-reflectometry/ir-spectrum-table samto jurnali,n 1(22), 2009 1 სამთო თბოფიზიკა горная теплофизика – mining thermal phisics უაკ 536.244 ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ო. ლანჩავა მადნეულის მამდიდრებელი ფაბრიკის წყალმომარაგების სისტემის თბოფიზიკური გაანგარიშება გაანგარიშების ძირითადი ამოცანაა მილების დასაფარი თბოსაიზოლაციო შრის სისქის განსაზღვრა, რომელიც ზამთრის სეზონში აგვაცილებს წყალსადენის გაყინვას როცა წინასწარაა ცნობილი წელის დინების შეწყვეტის ხანგრძლივობა მილსადენში, ხოლო ზაფხულში კონდენსატის წარმოქმნას გაანალიზებულია მილსადენების თბოფიზიკური გაანგარიშების ცნობილი მეთოდიკა და აღმოფხვრილია მასში არსებული ხარვეზი მოცემულია გამარტივებული საანგარიშო ფორმულები, რომლებიც გამოსაყენებელია პრაქტიკული გაანგარიშებების შესასრულებლად ანალოგიურ პირობებში. ნაჩვენებია, რომ ანგარიშით მიღებული თბოსაიზოლაციო შრის სისქე უნდა დამრგვალდეს საქართველოში გამოშვებული თბოსაიზოლაციო მასალის ნომენკლატურის შესაბამისად. სისქე უნდა იყოს 8, 10 მმ ან მათი ჯერადი. გაანგარიშების შედეგები წარმოდგენილია გრაფიკებისა და ცხრილების სახით. თბოსაიზოლაციო შრის სისქე განისაზღვრება ფორმულებით [1] სადაც d1, d2, d3 შესაბამისად არის მილსადენის შიგა და გარე დიამეტრები იზოლაციის სისქის გაუთვალისწინებლად და მისი მხედველობაში მიღებით (d3), მ; λ1, λ2შესაბამისად მილსადენისა და საიზოლაციო მასალის თბოგამტარობის კოეფიციენტები, ვტ/(მ.გრად); l მილსადენის სიგრძე, მ, k უგანზომილებო კოეფიციენტი, რომელიც ითვალისწინებს დამატებითი თბური ნაკადის აღძვრას არმატურის, მილტუჩების, საყრდენების და სხვათა გავლენით (k=1,7 მილსადენის განლაგებისას საყრდენებზე ან საკიდრებზე; k= 1,2 მილსადენის ნაწილობრივი განლაგებისას ფუნდამენტზე; k= 2,0 მილსადენის განლაგებისას. ფუნდამენტზე); g წყლის საათური მასური ხარჯი მილსადენში, კგ/სთ; c წყლის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/ (კგ.გრად); t1, t2 წყლის ტემპერატურა მილსადენში საანგარიშო უბნის დასაწყისსა და ბოლოში, °с; to გარემოს საშუალო ტემპერატურა (აიღება უახლოესი მეტეოსადგურის მონაცამების მიხედვით), °с; α მილსადენის იზოლაციის ზედაპირიდან თბოგაცემის კოეფიციენტი, ვტ/ (მ2.გრად)' საკუთრივ თბოსაიზოლაციო შრის სისქე δ3, იანგარიშება ფორმულით როცა წინასწარ მოცემულია წყლის ნაკადის დინების შეჩერების ხანგრძლივობა მილსადენში, მისი გაყინვის ასაცილებლად, თბოსაიზოლაციო შრე იანგარიშება მილსადენში samto jurnali,n 1(22), 2009 2 არსებული წყლის საერთო მასის მეოთხედის გაყინვის პირობიდან (2) და ქვემოთ წარმოდგენილი (3) ფორმულების მიხედვით. სადაც ρ, ρ1 შესაბამისად არის წყლისა და მილსადენის მასალის სიმკვრივე, კგ/მ3; c1 მილსადენის მასალის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ.გრად); t’ წყლის გაყინვის ტემპერატურა, °с;z წყლის შეწყვეტის პერიოდის ხანგრძლივობა, სთ; 3,6 გადამყვანი კოეფიციენტი ერთეულთა საერთაშორისო სისტემისათვის (ერთეულთა ტექნიკური სისტემისათვის აღნიშნული კოეფიციენტი მხედველობაში არ უნდა იქნეს მიღებული); r წყლის გაყინვის ფარული სითბო, კჯ/კგ. ცივი სითხეების ტრანსპორტირებისას საჭიროა მილსადენის თბოიზოლაციის ზედაპირზე კონდენსატის გამოყოფის აცილება, რისთვისაც ანგარიშობენ თბოიზოლაციის სისქეს (2) და ქვემოთ წარმოდგენილი (4) ფორმულების ერთობლივი გადაწყვეტით. სადაც t1,არის მილსადენში ტრანსპორტირებული თხევადი მასის ტემპერატურა, °с; tii მილსადენის იზოლაციის ზედაპირის ტემპერატურა, °с. გარემოს ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის მიხედვით (to— tii) ნაზრდის საანგარიშო მნიშვნელობები მოცემულია ცხრილში i. თბური დანაკარგების მიხედვით თბოსაიზოლაციო შრის სისქე იანგარიშება იტერაციით (2) და ქვემოთ წარმოდგენილი (5) ფორმულის მიხედვით ტემპერატურის ნაზარდის საანგარიშო მნიშვნელობები ცხრილი 1 samto jurnali,n 1(22), 2009 3 სადაც q არის თბური დანაკარგების ნორმა მილსადენის ყოველ გრძივ მეტრზე, რომელიც აიღება მილსადენის განთავსების შესაბამისად [1]. (1), (3) და (5) ფორმულებით სარგებლობისას, d3 დიამეტრის რიცხვითი მნიშვნელობის წინასწარ დასაშვებად, პირველი მიახლოებით, იზოლაციის სისქე აიღება 30-50 მმის ფარგლებში ცალკე განლაგებული ერთეული მილსადენის უწყვეტ ფუნდამენტთან ერთად იზოლირებისას, d2 სიდიდის მაგივრად ფორმულებში მიღებული უნდა იქნეს d’2 სიდიდე, რომელიც განისაზღვრება ფორმულით სადაც p არის მილსადენისა და ფუნდამენტის გარე პერიმეტრი, მ. გამოთვლებით მიღებული თბოსაიზოლაციო შრის სისქე უნდა დამრგვალდეს თბოსაიზოლაციო მასალის ნომენკლატურული მნიშვნელობების შესაბამისად. სისქე უნდა იყოს 8, 10 მმ ან მათი ჯერადი, რაც ჩანს მე-2 ცხრილიდან. ცხრილი 2 საქართველოში გამოშვებული უქსოვადი ბაზალტის ბოჭკოებისგან დამზადებული საიზოლაციო ქეჩის თბოფიზიკური თვისებები და ტექნიკური მონაცემები დამკვეთის მიერ მოწოდებული საპროექტო მონაცემების მიხედვით, მილსადენში მიწოდებული წყლის ტემპერატურა წლის განმავლობაში უცვლელი უნდა დარჩეს (tτ= 12°c), რაც შეუძლებელს ხდის გაანგარიშების ჩატარებას წარმოდგენილი მეთოდიკით. აღნიშნულის სიცხადისათვის (1) ფორმულა წარმოვადგინოთ შემდეგი სახით (7) სადაც samto jurnali,n 1(22), 2009 4 შესაბამისად თუ დავუშვებთ, რომ t1= t2, a სიდიდის მნიშვნელი ნულის ტოლი გახდება, რაც არ გამორიცხავს შეცდომას გაანგარიშებისას. ამის გამო ტემპერატურის სიდიდეს უნდა მიეცეს ისეთი ნაზარდი, რომელიც ყველაზე უარეს ზამთრის პირობებში არ შეცვლის წყლის ტემპერატურას 0,5-1°c-ზე მეტად. (7) ფორმულიდან მიიღება ln𝑑3 = ln𝑑2 + 2𝜋𝜆2(𝐴 − 𝐵 − 𝐶) (8) ნატურალური ლოგარითმის ათობითში გადასაყვანი ფორმულის გათვალისწინებით ln𝑁 = lg𝑁 lg𝑒 ≈ lg𝑁 0,43429 (9) (8) ფორმულა მიიღებს საბოლოო სახეს, რომელიც გამოყენებული იქნა გაანგარიშებისას. ასეთი სახით წარმოდგენილი ფორმულა აგრეთვე ამარტივებს გაანგარიშების პროცესს და მიღებული შედეგების კონტროლს lg𝑑3 ≈ 0,43429[ln𝑑2 + 2𝜋𝜆2(𝐴 − 𝐵 − 𝐶)] (10) თუ მილის პირაპირები ერთმანეთთან დადუღებულია ან სხვა გზით შეერთებულია უწყვეტად, მაშინ მილსადენის იზოლაციაც უწყვეტად უნდა განხორციელდეს. იმ შემთხვევაში კი, თუ პირაპირები ერთმანეთს უკავშირდებიან მილტუჩებით ან სხვა მოსახსნელი არმატურით, მაშინ ამ უკანასკნელთა იზოლაციაც იმავე სისქის საიზოლაციო მასალით უნდა მოხდეს განცალკევებულად რითაც შესაძლებელი იქნება რემონტი იზოლაციის ძირითადი შრეების დაუზიანებლად. მილსადენის დამიწება და მილსადენთან დაკავშირებული ლითონის ყველა დეტალი აგრეთვე თბურად უნდა იქნეს იზოლირებული. ვინაიდან წყლის ტემპერატურა ნაკლებია 20 °c-ზე, მილსადენის თბოიზოლაცია გაანგარიშებულია როგორც ცივი სითხის სატრანსპორტო სისტემა ორი შემთხვევისთვის: ა)როცა საჭიროა მხოლოდ წყლის გაყინვის აცილება ზამთრის პირობებში; ბ) როცა საჭიროა კონდენსატის წარმოშობის აცილება ზაფხულის სეზონისათვის. samto jurnali,n 1(22), 2009 5 ორივე შემთხვევაში საიზოლაციო შრის სისქე თადარიგითაა აღებული და ექსტრემალური ტემპერატურებისას მილსადენში წყლის ტემპერატურის ნაზარდი საანგარიშო 0,5—1 °c-ს არ გადააჭარბებს. ანგარიშით მიღებული საიზოლაციო შრის სისქის ცვალებადობის ხასიათი მილსადენში წყლის ხარჯის მიხედვით წარმოდგენილია ნახაზზე 1. როგორც ნახაზიდან ჩანს, იზოლაციის შრის სისქე, კონდენსატის აცილებისას, გაცილებით აღემატება მის სისქეს იმ შემთხვევასთან შედარებით, როცა დასახულია მხოლოდ წყალსადენის გაყინვის აცილება. რეკომენდებულია იზოლაციის განხორციელების ორი ვარიანტი: 1. მხოლოდ წყლის ტემპერატურის შესანარჩუნებელი თბოიზოლაციის მოწყობა, დაკვირვება ზაფხულში კონდენსატის გამოყოფის ინტენსიურობაზე და და კვირვებების შედეგების მიხედვთ სათანადო გადაწყვეტილების მიღება; 2. იზოლაციის მოწყობა კონდენსატის გამოყოფის აცილების პირობით, რაც დაახლოებით 3,0-3,5-ჯერ უფრო ძვირი დაჯდება. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში უპრიანია ყველა უბანზე ორიენტაციის აღება ერთდაიმავე ნომენკლატურის საიზოლაციო მასალაზე 10 მმ სისქის ქუბბ 10-1500-ზე როდესაც შეიცვლება მხოლოდ საიზოლაციო შრეების რიცხვი უბნების შესაბამისად. ამგვარად, წარმოდგენილი მეთოდიკის მიხედვით შესაძლებელია თბოიზოლაციის მოწყობა მადნეულის მამდიდრებელი ფაბრიკის წყალს. აბრაგების სისტემაში და აგრეთვე ანალოგიური ობიექტების თბოფიზიკური გაანგარიშება. ლიტერატურა 1. проектирование, строительство и эксплуатация трубопроводов из полимерных материалов. под редакцией а. и. шестопала и bc ромейко.москва, стройиздат, 1985. 304 c. samto jurnali,n 1(22), 2009 6 lanchava o. thermal calculation of a system of watersupply of concentrator of madneuli the basic problem of the presented thermal protection of system of water-supply is estimation of heat isolations coating-thickness. there is to address an issue to determination of system of water-supply of concentrator of madneuli that has been deleted frost-back of trunk pipeline in winter season and sweating on the surface of pipeline in summer season. the method of calculation has been analysed and a light formula of thermal calculation has been produced that has been eased control of calculating results. the coating-thickness has been in conformity with nomenclature of georgian products of thermal protection materials. the thickness must be multiple 8, 10 mm or of combination of them. a basic research’s result of mentioned object has been illustrated for tables and graphics. the results of calculation are given in the form of tables and graphics. ланчава о. а. теплофизический расчет системы водоснабжения маднеулской обогатительной фабрики основной задачей данного теплофизического расчета является определение толщины теплоизоляции, которая даст возможность в зимнем сезоне избегать обмерзания водопровода, когда промежуток времени прекращения движения воды в водопроводепредварительно заданная величина, а летом образования конденсата на поверхности трубопровода.выполнен анализ известной методики теплофизического расчета и устранен ее недостаток. приведены упрощенные формулы, которые рекомендуются для применения в аналогичных условиях. полученная в результате расчета толщина теплоизоляционного слоя необходимо округлять в соответствии c номенклатурой выпускаемой в грузии теплоизоляционного материала. отмеченная толщина должна быть кратной 8, 10 mm, или их комбинаций. результаты расчета представлены в виде графиков и таблиц. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 15 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.03 ცირკულარული ეკონომიკის განვითარება სოფლის მეურნეობაში თენგიზ ლაჭყეპიანი1, მაია ლომიშვილი2 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ასისტენტ პროფესორი, აგროინჟინერიის აკადემიური დოქტორი ანოტაცია მსოფლიოში მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკური და ეკოლოგიური ხასიათის ცვლილებები მოითხოვს ახალ მიდგომას დაგროვილი პრობლემების გადაწყვეტაში. ამის ერთერთი პირობაა ეკონომიკის დარგებში დახურული ციკლის წარმოებაში ცირკულარული ეკონომიკის დანერგვა. წარმოდგენილ მიდგომას მივყავართ დანახარჯების ეკონომიასთან, ახალი სამუშაო ადგილების შექმნასთან და ახალ ეკონომიკურ შესაძლებლობებთან. ამასთან ერთად იდენტიფიცირდება შედარებით რაციონალური ბუნებათსარგებლობა სოფლის მეურნეობაში ცირკულარული ეკონომიკის გამოყენებით. ცირკულარული ეკონომიკა არის მწვანე ეკონომიკის განვითარებისა და მდგრადი განვითარების კონცეფცია. ეკონომიკის ასეთ მოდელზე გადასვლა ხელს შეუწყობს მდგრადი განვითარების ექვსი მიზნის მიღწევას. სტატიაში განსაზღვრულია სოფლის მეურნეობაში ცირკულარული ეკონომიკის არსი და მისი გაძღოლის პრინციპები აგრარულ სექტორში. ნაჩვენებია წარმოების დახურული ციკლის დანერგვის წარმატებული გამოცდილება წარმოებაში საზღვარგარეთის აგრარულ სექტორში. ახალი მდგრადი ხერხების რეალიზაციისათვის კვების პროდუქტების ცირკულარული ეკონომიკის ფარგლებში. გამოვლენილია, რომ საწარმოები, რომლებიც გეგმავენ გრძელვადიან პერსპექტივაში ფუნქციონირებას, იძულებულნი არიან აღიარონ, რომ ეხლა წარმოებული პროდუქტები შეიძლება იყვნენ „ხვალინდელი დღის“ რესურსები. დადგენილია, რომ ცირკულარული ეკონომიკა აღიარებულია ანარჩენებისა და სასურსათო დანაკარგების შემცირების ინსტრუმენტად. ამრიგად სოფლის მეურნეობაში დახურული ციკლი გამოიწვევს საერთო დანაკარგებისა და ანარჩენების შემცირებას, რაც საშუალებას მოგვცემს უზრუნველყოფილ იქნეს სასურსათო უსაფრთხოება და ეკონომიკური ზრდა. საკვანძო სიტყვები: ცირკულარული ეკონომიკა,მდგრადი განვითარება, სოფლის მეურნეობა, დახურული ციკლი, ანარჩენები, დანახარჯები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 16 დასავლეთ ევროპის ქვეყნები აქტიურად არიან გადასული ცირკულარული ეკონომიკის დანერგვაზე. ცირკულარული ეკონომიკა ესაა ეკონომიკური სისტემა, რომლის მიზანიც ანარჩენების აღმოფხვრა და უკვე მოხმარებული რესურსების მუდმივი გამოყენებაა. სოფლის მეურნეობის გაძღოლის არსებული სისტემა მოითხოვს ბევრ დანახარჯს, ამას გარდა გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციების მონაცემებით ეს დარგი შედის იმ ოთხი სექტორის შემადგენლობაში, რომლებიც დიდ ზიანს აყენებენ გარემოს ტრანსპორტის, ენერგეტიკისა და კვების პროდუქტებისა და მრეწველობის შემდეგ. საკვები პროდუქტების წარმოების ზრდა თავის მხრივ იწვევს სასოფლო სამეურნეო ანარჩენების წარმოქმნასა და ზრდას, რომლებიც მოითხოვენ უტილიზაციასა და გაუვნებლობას. ამასთან დაკავშირებით გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია გვთავაზობს შეიცვალოს წარმოების მოძველებული მოდელი ახლით, სასოფლო-სამეურნეო წარმოების შედარებით უფრო რაციონალური მოდელით სასურსათო და კვების მთლიანი ჯაჭვით ცირკულარული ეკონომიკით („დახურული ციკლის ეკონომიკა“). ცირკულარული ეკონომიკის სახით ახალი მიდგომა, რომელსაც აქვს დახურული ციკლი, მიმართულია რესურსების შენარჩუნებისაკენ, რაც შეიძლება დიდხანს საწარმოო ციკლში მათი დამატებით წარმოების მინიმალური დანახარჯებით შექმნით. ცირკულარული ეკონომიკის პრინციპები და არსი განსხვავებულია საზოგადოებრივი ეკონომიკისაგან, რომელიც მიმართულია მდგრადი განვითარებისაკენ, გარემოს შენარჩუნებისაკენ და ანარჩენების უტილიზაციის შემცირებისაკენ. ხაზობრივი ეკონომიკა: რესურსების მოპოვებაწარმოება-დისტრიბუცია-მოხმარება და გამოყენება-ანარჩენები. ცირკულარული ეკონომიკა: წარმოება-დისტრიბუცია-მოხმარება და გამოყენება-განმეორებითი მოხმარება და აღდგენაანარჩენების გადამუშავება-წარმოება. მათ შორის მნიშვნელოვანი განსხვავება-ცირკულარულ ეკონომიკას აქვს წარმოების დახურული ციკლი ხაზობრივისაგან განსხვავებით, იგი არ ითვალისწინებს პროდუქტების ანარჩენების ხელმეორედ გამოყენებას შემდგომი გადამუშავებისათვის. ხაზობრივი ეკონომიკის ძირითადი მიზანია-მოგების მაქსიმალური მიღება, მაგრამ არა ბუნებისა და გარემოს შენარჩუნება, რომლის დროსაც მიმდინარეობს მოსახლეობის კეთილდღეობის ფენების მიხედვით დაყოფა. ცირკულარული ეკონომიკის მიზანია ეკოლოგიური თანასწორობა ანუ ხდება ბუნებათსარგებლობის მდგრადი გამოყენება საქონლისა და მომსახურების ხანგრძლივი და ეფექტიანი გამოყენებით. ცირკულარული ეკონომიკის არსი იმაშია, რომ რაციონალური გამოყენების პროცესში ყველა მატერია მთელი ციკლის განმავლობაში წარმოებიდან დაწყებული დამთავრებული საბოლოო მომხმარებლამდე უტილიზდება ან გადამუშავდება და ბრუნდება წარმოების ციკლში ანუ მიმდინარეობს წარმოების დახურული ციკლი. სოფლის მეურნეობის სფეროსათვის მიდგომა, რომელიც დამყარებულია დახურული ციკლის ეკონომიკაზე გულისხმობს, რომ დარგმა შეიძლება მიაღწიოს მაღალ მდგრადობას და განვითარებას, შეინახოს დიდი რესურსები მატერიალური წარმოების პროცესში რაც შეიძლება დიდხანს. ეს შეიძლება მიღწეულ იქნეს უკვე წარმოებული პროდუქციით ან მათი გადამუშავებით ხელმეორედ გამოსაყენებლად. ცნობილია, რომ უკანასკნელი ნახევარი საუკუნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 17 განმავლობაში აგრარული სფერო გახდა შედარებით უფრო რესურსტევადი. ამ ახალი მიდგომის გამოყენების მიწოდება მთელ მსოფლიოში უფრო მაღალია და მათ შორის საქართველოშიც. ცირკულარული ეკონომიკის ცნება წარმოიშვა xx საუკუნის 60-70 იან წლებში. ეკონომიკის დახურული ციკლის კონცეფციის ჩამოყალიბების ძირითადი მომენტია მდგრადი განვითარება. დახურული ციკლის მიმდინარეობის შესახებ ჩასახვის თვალყურის დევნება შესაძლებალია მსოფლიო მეცნიერთა ნაშრომების განხილვის შემდეგ. ცირკულარული ეკონომიკას მოაქვს ჯანმრთელობისათვის სარგებლობა გარემოზე ზემოქმედების შემცირებით, რესურსების მართვის მიღწევათა გაუმჯობესებით უსაფრთხო კვების პროდუქტების სფეროში. დახურულ ეკონომიკაზე გადასვლას აქვს ძალზე დიდი მნიშვნელობა მდგრადი განვითარების მხრივ, რომელიც ეხება სამამულო წარმოებასა და მოხმარებას. აგრეთვე ცირკულარულ ეკონომიკამ შეიძლება ხელი შეუწყოს:  შიმშილის ლიკვიდაციას (კვების პროდუქტების მდგრადი წარმოების საშუალებით);  სუფთა წყლით მოხმარებას;  მიღწევადი და სუფთა ენერგიით მომარაგებას;  საპასუხისმგებლო მოხმარებასა და წარმოებას;  კლიმატური პირობების გაუმჯობესებას;  დედამიწის ეკოსისტემების მდგრად განვითარებას. არსებობს ქვეყნები, რომლებიც ცირკული ეკონომიკის დანერგვის ინიციატორები არიან, რადგანაც ისინი უფრო მეტად განიცდიან ბუნების კატაკლიზმებს, კლიმატის ცვლილებას, დემოგრაფიულ პრობლემებს, ძლიერ სოციალურ უსამართლობას და სხვა. ასეთმა ქვეყნებმა კანონმდებლობის დონეზე აიყვანეს ციფრული ეკონომიკის დონე, ასეთი ქვეყნებია ჩინეთი, გერმანია და ევროკავშირი და სხვ. ფაქტიურად ცირკულარული სოფლის მეურნეობა არ წამოადგენს ახალ კონცეფციას აგრარულ სექტორში. იგი ხშირად გამოიყენებოდა ინდუსტრიამდელ საზოგადოებაშიც. მაგრამ იგი გვერდზე გასწია თანამედროვე სოფლის მეურნეობამ, რომელიც დაფუძნებული იყო მსხვილმასშტაბიან მონოკულტურულ და მაღალინტენსიურ პრაქტიკაზე, რომელიც ხშირად პირველ რიგში დამყარებული იყო მაქსიმალური მოგების მიღებაზე და არა გარემოს დაცვაზე. მსხვილი სპეციალიზირებული სასოფლო-სამეურნეო ორგანიზაციების ბიზნესმოდელი არ შეესაბამება წვრილ მეურნეობას ანუ დახურული ციკლის წარმოებას. სოფლის მეურნეობის გადასვლა ცირკულ ეკონომიკაზე ყურადღებას იმსახურებს მცირე ფერმერული მეურნეობების მხრივაც, რომლებიც ეყრდნობიან ორგანულ წარმოებას და წარმოების შერეულ გაძღოლასა და მათ შორის აგრომეტყევეობას. სოფლის მეურნეობაში არსებული მეთოდი იწვევს სასურსათო უსაფრთხოების არ არსებობას. ცირკულარული სოფლის მეურნეობა უფრო შრომატევადია, ვიდრე ტრადიციული სოფლის მეურნეობა, რომელიც გულისხმობს ეკოლოგიის სტიმულირებას სოფლის რაიონებში. ამრიგად წრიული მიწათმოქმედების მეთოდების დანერგვამ შეიძლება შეიტანოს თავისი წვლილი სიღარიბისა და სასურსათო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 18 უსაფრთხოების შემცირებაში და შექმნას ახალი შესაძლებლობები შრომითმოწყობაში, განსაკუთრებით კი სოფლად ქალებისათვის. ცირკულარული სოფლის მეურნეობა განხილულ უნდა იქნეს, როგორც მდგრადი სოფლის მეურნეობის ერთ-ერთი ფორმა, სადაც მთელი წარმოების ციკლიდან საგნები (ნივთიერებები), რომლებიც ტოვებენ ციკლს ისევ უნდა დაბრუნდნენ მათში. ამისათვის ფერმერმა უნდა განახორციელოს რესურსების გადინება და შემოდინება, ამასთან მაქსიმალურად უნდა იქნეს გამოყენებული მათი პოტენციალი. სოფლის მეურნეობის ცირკულარული განვითარება უნდა გახდეს ფერმერთა, ორგანიზაციების, მოქალაქეების მეცნიერთა და სხვა ორგანიზაციების ურთიერთობის ერთ-ერთი ფორმა ეკოლოგიური, თანამედროვე ტექნოლოგიების შეთანაწყობა ახალ ეკონომიკურ მოდელებთან, პარტნიორებთან და სოციალურ მომსახურებასთან. მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომიკის სხვადასხვა დარგებში წარმოების დახურული ციკლის დანერგვის დიდი მოთხოვნილებაა მსოფლიოში დღემდე არ არსებობს ცირკულარული ეკონომიკის ზუსტი განმარტება, ,,დახურული ციკლის“ მოდელის დანერგვის შეფასების კრიტერიუმები. ცირკულარული ეკონომიკის სფეროში კვლევები ეხლა იწყება. დასკვნა. გამოვლენილია, რომ მსოფლიოში რესურსების მიმდინარე სიმცირის პირობებში კლიმატის გლობალური ცვლილების, გარემოს დეგრადაციისა და მოსახლეობის ზრდის პირობებში და შესაბამისად საკვებ პროდუქტებზე მოთხოვნილების ზრდის გამო ცირკულარული ეკონომიკა თავის მხრივ წარმოადგენს სტრატეგიას,რომელიც იძლევა იმედს მუდმივ განვითარებაზე და ბუნებრივი რესურსების გამოყენების მოდულის შექმნაზე. დახურული ციკლის ეკონომიკამ შეიძლება აღადგინოს ბუნებრივი სისტემები და აამაღლოს მდგრადობა, ადამიანის ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა. ცირკულარული ეკონომიკის დანერგვა ხელს შეუწყობს აგრეთვე გლობალური პრობლემების გადაჭრას. შესწავლილია, რომ ცირკულარული ეკონომიკა არის პოლიტიკის კონცეფცია და განისაზღვრება როგორც ეკონომიკა, რომელშიც პროდუქტების, საგნებისა და რესურსების ღირებულება შეიძლება ხანგრძლივი დროის განმავლობაში იყოს, ხოლო ანარჩენების შექმნა დაიყვანება მინიმუმამდე და განიხილება როგორც მნიშვნელოვანი შენატანი მდგრად, რესურსეფექტიან და კონკურენტუნარიან ეკონომიკაში. ცირკულარული ეკონომიკა გულისხმობს ხაზობრივი სისტემიდან ცირკულარულ სისტემაზე გადასვლას, რომელიც დაფუძნებულია ახალ ბიზნესმოდელებზე, რომლებიც წარმოადგენს დახურული ციკლის და რესურსების ეფექტიან გამოყენებას. განსაზღვრულია, რომ სოფლის მეურნეობის ცირკულარულ ეკონომიკაში სასურსათო სისტემის ყველა ეტაპი დაწყებული წარმოებიდან, მოსავლის აღებიდან, დაფასოებიდან, გადამუშავებიდან, ტრანსპორტირებიდან, მარკეტინგიდან, მოხმარებიდან საკვები პროდუქტების უტილიზაციამდე დამუშავებულია მდგრადი განვითარების მხარდასაჭერად. შერეული მეცხოველეობის და ორგანული მიწათმოქმედების, აგრომეტყევეობის, წყლის ხელმეორედმოხმარების და ჩამდინარე წყლების ხელმეორედ გამოყენების ინტეგრაციის გამოყენება საკვანძო ელემენტია წრიული სოფლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 19 მეურნეობის, რომელიც მიმართულია 𝐶𝑂2 ანარჩენების შემცირებისა, ბუნებრივი რესურსების ეფექტიან გამოყენებასა და დანახარჯების მნიშვნელოვან შემცირებისაკენ. დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო ორგანიზაციები, რომლებიც თავის წარმოებაში ნერგავენ დახურული ციკლის ეკონომიკას შეეძლებათ შეამცირონ დანახარჯები და გაზარდონ წასული საწარმოო ციკლები. თუმცა წარმოების ასეთი მოდელის დანერგვისაგან წარმატება დამოკიდებულია მრავალ ფაქტორზე: სასოფლო სამეურნეო მიწების სტრუქტურაზე, მოსავლიანობაზე, მომავალ დანახარჯებზე. აუცილებელია დამუშავდეს ცირკულარული სოფლის მეურნეობის შესაბამისი ბიზნესმოდელი, სადაც გათვალისწინებული უნდა იქნეს რეგიონის მიმართ ყველა აუცილებელი პირობები, რისთვისაც საჭიროა შესაბამისი კანონი და საწარმოს მოტივაცია. ლიტერატურა 1. ს. პავლიაშვილი, დ.გუბელაძე ბუნებრივი რესურსების ოპტიმიზაცია, ნარჩენების მიმართ პასუხისმგებლობა და ცირკულარული ეკონომიკა. ი.ჯავახიშვილის სახ. უნივერსიტეტი, პ.გუგუშვილის ეკონომიკის ინსტიტუტის სამეცნიერო კონფერენცია ეკონომიკა xx1 საუკუნე. თბ.2017. 2. л.а. мочалова циркулярная экономика в контексте реализации концентрации устойчивого развития. joirnal of ekonomy. т.24. n 4. 2020. стр. 5-7. 3. ю.а.анимова развитие циркулярного сельского хозяйства для формирования устойчивых агропродовольственных систем. продовольственная политика и безопасность. т. 7. n4. 2020 стр. 259-272. development of circular economy in agriculture tengiz lachkepiani1, maia lomishvili2 1academic doctor of economics, georgian technical university; 2assistant professor georgian technical university abstract current socio-economic and ecological changes in the world require a new approach to solving the accumulated problems. one of the conditions for this is the introduction of circular economy in closed cycle production in the economic sectors. the proposed approach leads to cost savings, new jobs and new economic opportunities. along with this, relatively rational use of nature in agriculture using circular economy is identified. circular economy is the concept of green economy development and sustainable development. the transition to such a model of economy will contribute to the achievement of the six goals of sustainable development. the article defines the essence of the circular economy in agriculture and the principles of its implementation in the agrarian sector. the successful experience of introducing a closed cycle of production in production in the agricultural sector abroad georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 20 is shown. for the implementation of new sustainable methods within the circular economy of food products. it has been found that enterprises that plan to operate in the long term are forced to recognize that the products produced now may be the resources of "tomorrow". it is established that the circular economy is recognized as a tool for reducing waste and food losses. thus, a closed cycle in agriculture will lead to the reduction of total losses and waste, which will allow us to ensure food security and economic growth. keywords: circular economy, sustainable development, agriculture, closed cycle, waste, spending. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 293 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.33 allium saxatile bieb.1, 2, 3, 1 1 , , , , , ; 2 , , , , ; 3 , , , , , ; allium saxatile bieb. carl zeiss, jeneval omax. a. saxatile , . ; ; . ; ; ; ; . , ; . ; . ; , , , . . ; ; ; . ; , , . : allium saxatile; allium; ; georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 294 (allium l.) 1233 , , [1]. (alliaceae) , , , , , . allium l. 36 , 5 , 2 [2]. allium saxatile bieb., , . a. saxatile , , ; , , , [3]. a. saxatile alliumoreiprason f. herm. (sect. 4.)[2,3], ; ; , , ; , , 3 . , [2-4]. a. saxatile, ; 57, , , . 1,5-3; ; 1,5-3 . ; , ; 1,5-2; . . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 295 . . . ph-22113 ( . 1.). , , . 24 . carl zeiss, jeneval omax; (canon digital ixus75) adobe photoshop cs5 . . . a. saxatile , , , [5]; , . , . , , , , , ( . 2.). , . , . . , . . 1. a. saxatilegeorgian scientists/ . 4 n 3, 2022 296 , , . , , . ; 2 3 . , ; 3 5, 9 11 ( . 2.). 2. a. saxatile a., b. ; c., d. a b c d 1 1 1 2 2 3 3 4 5 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 297 1. ; 2. , , , ; 3. ; 4. ; 5. 3. a. saxatile a. ; b. ; c. 1. ; 2. ; 3. 4. ; 5. ; 6. . a. saxatile, ; , . a. saxatile, ; ( .4). , a bc 1 1 2 3 3 4 5 5 6 5 5 5 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 298 , , , . . , , . , , . ( .3). , , , ; . 2 , . , . , , . , ; , , . . , , . ; ( . 4.; 5.). georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 299 4. a. saxatilea. b. 1. , ; 2. ; 3. ; 4. 5. a. saxatilea. ; b. ; c. ;’ d. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 300 1. ; 2. ; 3. , 4. 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. 6. a. saxatilea. , b. ; 1. 2. ; 3. ; 4. . a. saxatile , ; , . , , , , . ; . , , . 6.). , , a b 1 2 3 4 4 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 301 . , , , , , ( . 7.). 7. a. saxatilea. ; b. ; c. ; d. ; e. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. . a. saxatile, , , , ; . , , , , , . , ( . 8.). . a. saxatile, , , . a b c d e 1 1 22 2 3 45 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 302 , , . . . . . . 8. a. saxatilea. ; b. ; c. ; d. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. a b c d 1 1 2 2 3 5 4 6 7 8 9 10 11 12 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 303 ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. ; 11. ; 12. allium saxatile bieb.. : , ; a. saxatile , . ; a. saxatile, . , . ; ; a. saxatile , ; , . , , , , . ; a. saxatile, , , , ; ; a. saxatile, , , ; a. saxatile; : [1] allium l. in gbif secretariat (2021). gbif backbone taxonomy. checklist dataset https://doi.org/10.15468/39omei accessed via gbif.org georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 304 [2] r. gagnidze, vascular plants of georgia a nomenclatural checklist, institute of botany. tbilisi, republic of georgia, 2005. [3] .xvi, 2011, .187; 201202; [4] nomenclatural checklist of flora of georgia, tbilisi 2018, p. 15-16; [5] . ; .“ “ 1975, .36 microstructural features of generative and vegetative organs of allium saxatile growing in georgia giorgi jgerenaia1; ketevan mchedlidze2; michel frederich3; lasha mskhiladze1 1 department of pharmacognosy, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany, tbilisi state medical university. tbilisi, georgia 2 direction of pharmaco-botany, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university. tbilisi, georgia 3 laboratory of pharmacognosy, department of pharmacy, centre center for interdisciplinary research on medicines-cirm, university of liège, liège, belgium abstract the microstructural characteristics of the vegetative and generating organs of the medicinal plant allium saxatile bieb. has been studied, using carl zeiss, jeneval light microscope and omax stereoscopic microscope. the leaves of a. saxatile are bare and have toothed edge. mesophyll of the leave is characterized with an isolateral structure. leaf-covering tissue is sharply cutinized, the cell membrane of the singlerowed epidermal tissue is strongly thickened. stem is bare, the protective tissue is actively cutinized, the epidermis is in a single layer, its cells are characterized by a square shape and have a strong thickening of the outer periclinary walls. the vascular bundle is represented with a group layout of lumens of large and small-caliber conductive vessels of an oval and weakly angular shape. the thickening of the shell of the vascular bundle is predominantly spiral. inflorescence is round, with a frequent flower umbrella. the perianth is egg-bellish, its cover is free, elongated, pointed shape, pale pink in color. filaments are longer than flowers of the perianth. bulb is free, surrounded by an elongated-conical shape, brownish coloring, dried, leathery shell. the root of have shape of sphere, covering tissue of root – exoderm have double row of cells and is represented with thin-skinned smaller size and large, square-shaped cells. keywords: allium saxatile; allium; microstructure; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 193 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.17 the prevalence of type 2 diabetes among people living with hiv in georgia 1borkowska t, 1karkashadze e , 1chokoshvili o, 1chkhartishvili n, 1tsertsvadze t 1infectious diseases, aids and clinical immunology research center abstract backround: the number of people living with human immunodeficiency virus (hiv) is increasing due to improved screening, faster diagnosis, newer methods, availability and acceptance of treatment, but the prevalence of non-communicable diseases, particularly metabolic disorders, has grown among hiv infected patients.the aim of the study was to calculate the prevalence of t2d among people living with hiv in georgia and find the association between diabetes and other comorbidities to fill up knowledge gap. materials and methods: we have conducted a prospective cohort study among plwh receiving care at the infectious diseases, aids and clinical immunology research center in tbilisi, georgia. the study included hiv positive adults (age ≥ 18 years) diagnosed in 2012-2018. participants were followed-up from aids diagnosis till the 1st of october 2021. american diabetes association (ada) guidelines were used to define hyperglycemia and diabetes. results :in total cohort 4.47% had prediabetes and 2.65% type 2 diabetes. our research demonstrates that the prevalence of hyperglycemia increases by the age. in total 171 (5.87%) participants had tb . hyperglycemia and tb together was detected in 48.5% (83) of all tb patients. relative risk (rr) of tb was 0.94 (95% ci : 0.85-1.56) . 32 participants had ckd, 50% (p=0.08) had hyperglycemia. cvd was detected in 92 participants, 44.6% (p=0.07) was hyperglycemic.16 patients had a stroke, from which 11 (68.8%) had hyperglycemia. the rr of stroke =1.8 (95% ci : 1.45-4.76) . 550 (18.9%) patients had high total cholesterol and ldl level, 195 (35%) had hyperglycemia . conclusions: prevention or early detection of t2d and timely management of metabolic disturbance, reduces risk of morbidity and mortality during hiv. screening and management of hyperglycemia should be part of the routine hiv clinical services. keywords : type 2 diabetes, hyperglycemia, hiv, prevalence, georgia georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 194 introduction the number of people living with human immunodeficiency virus (hiv) is increasing due to improved screening, faster diagnosis, newer methods, availability and acceptance of treatment1, 2, but the prevalence of non-communicable diseases, particularly metabolic disorders, has grown among hiv infected patients1,3-6. a lot of studies have found that hiv infection and art (antiretroviral treatment) are increasing insulin resistance, which leads type 2 diabetes (t2d)7-10. risk factors of t2d are well known in the general population, but hiv and art are adding additional risk factors. many factors influence the development of hyperglycemia and t2d during hiv infection, including the duration of the infection, systematic inflammation, the degree of immunosuppression, arv (antiretroviral) medications, length of art and coinfections 7-15. based on studies the prevalence of t2d ranges from 2% to 14% 1. after art has appeared the number of metabolic complications during hiv has increased6, 16-21. the researchers thought, that metabolic complications were caused by nucleoside reverse transcriptase inhibitors (nrti), because of mitochondrial toxicities. other studies connected metabolic complications to protease inhibitors (pi). at the end researches suggested, that pis and nrtis have overlapping effect and they can induce insulin resistance (ir) and diabetes 8, 12, 18. old age, weight gain, family history of diabetes are risk factors for development of diabetes during pi treatment 11. insulin resistance during pi treatment is increased via glut4 dependent 8, 11 and independent mechanisms 8, 12. pis interfere glut4 translocation from the cytosol of the cell to the cell’s surface. also, they altert adipogenic proteins and inhibit adipocyte differentiation 8. pancreatic beta-cell lipotoxicity and lipodystrophy during art, might be reason of glucose level elevation. beta-cell function and insulin secretion is decreased by 25%–50% after pi treatment initiation8. when pis are discontinued hyperglycemia resolves 11. cvd (cardiovascular disease), ckd (chronic kidney disease) and metabolic disturbance have been linked to hiv and arv medications 5,6,10. in the general population the framingham risk score (frs) is a widely used tool to assess cardiovascular risk. it is used to estimate 10 years, cvd risk to the individual. although its applicability to hiv patients is debatable. unlike metabolic syndrome frs is age dependent and takes in account cigarette smoking, ldl and total cholesterol concentrations. frs divides individuals as low risk <10%, moderate risk 10-20% and high risk >20% of cvd22, 23. frs estimates that 1/3-1/4 of hiv infected adults are risk of cvd, but some authros are thinking, that it is underestimated22-24. hyperglycemia is known to be a risk factor of cvd. poor glycemic control is connected to microvascular and macrovascular disease25. stettler et al. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 195 conducted a study in 2006 and showed, that the risk of macrovascular disease was significantly decreased by improving glycemic control26. the mechanism of vascular damage during hyperglycemia is unknown, but scientists support the idea, that it is caused by oxidative stress. oxidative stress is the reason for micro and macrovascular complications during t2d25. gerich et al. suggest that inflammation, vasoconstriction and thrombosis are caused by oxidative stress and protein kinase c activation, which are induced by hyperglycemia27. one of the most frequent complication of hiv is a ckd. it ranges from 3.5 to 48.5%. hiv-associated nephropathy (hivan) is more common in young african adults, while hiv-immune complex disease (hiv-icd) is more common in europeans28. on the other hand hyperglycemia and diabetes mellitus is a main cause of ckd, which leads to kidney failure. studies have shown, that one third of ckd patients have diabetes, predominantly t2d29. since 20th century, researchers have tried to find a link between t2d and tuberculosis (tb). they were unable to distinguish whether t2d cause tb or vice versa. some experts were discussing merging epidemics of tb and t2d 30. people with diabetes and hyperglycemia are more likely to develop tb, compared to non-diabetic cohort, due to increased susceptibility to infections30-33. they have 2.44 to 8.33 folds increased risk of tb compared to people without diabetes mellitus (dm)32. according to several studies, people with hyperglycemia are more prone to acquire multiresistant tb. the risk of complications, such as treatment failures and death are higher in people with diabetes mellitus. furthermore, treatment of tb, might affect glycemic control negatively30-33. patients should be checked annually, because of higher prevalence of hyperglycemia and t2d during hiv. prevention or early detection of t2d and timely management of metabolic disturbance, reduce risk of morbidity and mortality during hiv 5, 7, 8, 17, 19, 34, 35. the prevalence of t2d in plwh is unknown in georgia. the aim of the study was to calculate the prevalence of t2d among people living with hiv in georgia and find the association between diabetes and other comorbidities to fill up knowledge gap. material and methods we have conducted a prospective cohort study among plwh receiving care at the infectious diseases, aids and clinical immunology research center in tbilisi, georgia (idacirc). the study included hiv positive adults (age ≥ 18 years) diagnosed in 2012-2018 in idacirc. every patient, who died or was lost within 6 months during follow-up were excluded from statistical analysis. participants were followed-up from aids diagnosis till the 1st of october 2021. the total number of the study cohort was 2914. the national aids health information system (aidshis), a secure web-based database that collects data on all confirmed hiv cases, was used to retrieve all data, including demographic, clinical, and laboratory information. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 196 national hiv guidelines recommended screening for glycemia at the beginning of hiv diagnosis and then annually. american diabetes association (ada) guidelines were used to define hyperglycemia and diabetes. in particular a fasting blood sugar level less than 100 mg/dl (5.6 mmol/l) is normal. a fasting blood sugar is considered as prediabetes if glucose level is from 100 to 125 mg/dl (5.6 to 6.9 mmol/l). if it's 126 mg/dl (7 mmol/l) or higher on two separate tests, patient has diabetes. a postprandial blood sugar level less than 140 mg/dl (7.8 mmol/l) is normal. a reading between 140 and 199 mg/dl (7.8 mmol/l and 11.0 mmol/l) indicates prediabetes. blood glucose more than 200 mg/dl (11.1 mmol/l) after two hours indicates diabetes36. every single patient who had hyperglycemia even once was referred to endocrinologist for further diagnostics of diabetes. participants were enrolled in the prospective study after giving an informed consent. additional diagnostic tests, in particular, oral glucose tolerance test (ogtt) with 75g glucose, glycated hemoglobin, homa index, lipid panel were conducted among the participants. we have estimated the prevalence of diabetes, tb, cvd, ckd and stroke. the association between hyperglycemia and tb, cvd, ckd, stroke has been calculated. for statistical analysis we have performed descriptive and bivariate analysis, using sas 9.2 software (sas institute inc., cary, nc, usa). ethical approval was obtained from the ethics committee of at infectious diseases, aids and clinical immunology research center (n 20-006). results and discussion our original sample consisted of 2914 hiv patients, the majority of the participants were male 2204 (75.6%). the majority of the patients represented age categories of 30-39 years old (31.3%) and 40-49 years old (29.7%). the median age was 52 (iqr=22-80). 11 (0.4%) patients did not enroll in the study due to covid-19 pandemic related situation.7.4% of the participants were lost to follow up. for the period from 2012 to 2021 153 (5.2%) died. hyperglycemia was detected in 381(13.1%) hiv patients. the detailed description of the sample characteristics is provided in the tables 1 and 2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 197 table 1. sample characteristics of people living with hiv (n=2914), georgia, 2021 variable total n (%) male female gender 2914 (100%) 2204 (75.6%) 710 (24.4%) hyperglycemia 381 (13.1 %) 326 (85.6 %) 55 (14.4 %) refused to participate for further examinations 11 (0.4 %) 9 (0.4%) 2 (0.3%) loss to follow up (2012-2021 years) 215 (7.4%) 183 (8.3%) 32 (4.5%) died during follow up (2012-2021 years) 153 (5.2%) 130 (5.9%) 22 (3.1%) performed diagnostic tests (ogtt homa index lipid panel glycated hemoglobin) 155 (5.3%) 145 (6.6%) 10 (1.4%) table 2. the prevalence of hyperglycemia by the age and gender among people living with hiv (n=2914), georgia, 2021 variable total n (%) normoglycemia hyperglycemia gender male female 2914 (100%) 2204 (75.6%) 710 (24.4%) 2533 (86.9%) 1878 (85.2%) 655 (92.25%) 381 (13.1 %) 326 (14.8 %) 55 (7.75 %) age (years) 19-29 30-39 40-49 50-64 >65 2914 (100%) 501 (17.2 %) 913 (31.3%) 865 (29.7%) 577 (19.8% ) 58 ( 2.0%) 2533 (86.9%) 496 (99.9%) 856 (94.7%) 753 (87.0%) 395(68.5%) 24 (41.4%) 381 (13.1 %) 5 (0.1%) 48 (5.3%) 112 (13.0%) 182 (31.5%) 34 (58.6%) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 198 the prevalence of hyperglycemia, was increasing with the age: 5 (1.31%) in the age group of 19-29 years, 48 (12.6%) in 30-39 years, 112 (29.4%) in 40-49 years, 182 (47.8%) in 50-64 years and 34 (8.9%) in older than 65 years (p value < 0.0001) (table 3). table 3. the prevalence and distribution of hyperglycemia by age among people living with hiv (n=2914), georgia, 2021 prevalence of hyperglycemia by age total sample (n=381) 13.1 % p value median (iqr) 19-29 30-39 40-49 50-64 >65 52 (2280) 5 (1.31%) 48 (12.6%) 112 (29.4%) 182 (47.8%) 34 (8.9%) <0.0001 additional tests (ogtt, homa index, lipid panel, glycated hemoglobin) hava been conducted in 155 (5.3%) study participants. from 2914 hiv infected persons 4.47% (95% ci : 3.77 5.27) had metabolic syndrome and 2.65% (95% ci: 2.11 3.28) t2d. from 381 hyperglycemic participants 33.7% (29.0 – 38.5) had metabolic syndrome and 19.9% (16.0 – 24.3) t2d. from examined cohort (n=155) metabolic syndrome was detected in 82.2% (95% ci: 76.2 – 88.2) and t2d in 48.4 % (95% ci: 40.5 – 56.2) cases (table 4). table 4. the prevalence of type 2 diabetes and metabolic syndrome among people living with hiv (n=2914), georgia, 2021 variable metabolic syndrome (n= 130) 95 % confidence interval (ci) type 2 diabetes (n= 65) 95 % confidence interval (ci) total (n = 2194) 4.47% 3.77 5.27 2.65% 2.11 3.28 hyperglycemia (n= 381) 33.7% 29.0 – 38.5 19.9 % 16.0 – 24.3 examined cohort (n=155) (ogtt homa index lipid panel glycated hemoglobin) 82.2% 76.2 – 88.2 48.4 % 40.5 – 56.2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 199 in total 171 (5.87%) participants had tb. hyperglycemia and tb together was detected in 48.5% (83) of all tb patients. relative risk (rr) of tb was 0.94 (95% ci: 0.85-1.56). 32 participants had ckd, 50% (p=0.08) had hyperglycemia. cvd was detected in 92 participants, 44.6% (p=0.07) was hyperglycemic.16 patients had a stroke, from which 11 (68.8%) had hyperglycemia. the rr of stroke =1.8 (95% ci: 1.454.76). 550 (18.9%) patients had high total cholesterol and ldl level, 195 (35%) had hyperglycemia. in our study the prevalence of hyperglycemia was significantly higher in male hiv infected participants, compared to the female hiv infected persons. similar results have been reported from china (shen et al. 2016)1 in contrast to spanish study (alvaro-meca et al. 2016). spanish study outlined, that hyperglycemia was more prevalent in female hiv patients 37. our research demonstrates that the prevalence of hyperglycemia increases by the age. results are not surprising, because, similar results have been reported in other studies about plwh5, 15, 38, 39and general population36. factors such as a family history of diabetes, weight gain, obesity and insulin resistance can lead increased blood glucose levels11. furthermore, some antiretroviral drugs, such as pi’s and nrti’s were related to the higher risk of t2d. longer art exposure was shown to be responsible for increased risk of hyperglycemia and diabetes mellitus 1, 3, 4, 11. in addition, there are a lot of discussions whether or not hiv infection alone can promote to the development of t2d. for example, a study of 2009-2012 years in china, conducted among newly diagnosed hiv patients who were not taking antiretroviral drugs, found a significant association between hiv and t2d, suggesting that hyperglycemia in hiv patients might be explained by not only art use, but by hiv infection itself 40. unfortunately, association between art and diabetes or hyperglycemia could not be examined in our study as all the patients diagnosed with hiv in our cohort received art immediately after the diagnosis. our study found out that the prevalence of t2d in total cohort was 2.65%. similar results have been reported from denmark (rasmussen et al. 2012, worm et al .2009)41, 42 in contrast to researches in china and the usa, where prevalence of t2d was 9.7% and 10.3% respectively1, 5. it should be taken into account that study cohort age was young (about 40 years old). t2d is more common in people above 40 years old, so theoretically it’s possible, that young participants might decrease the prevalence of diabetes in the total cohort. age distribution of hyperglycemia proved the same as it was the highest in people aged 40-65+. a similar association between increasing age and prevalence of t2d among plwh found in many other studies5, 38, 39. our study found that the prevalence of tuberculosis was 5.87% among people living with hiv. based on our results the prevalence of tb with and without hyperglycemia did not differ significantly. similar results have been found in uk by pealing et al 43. other studies revealed different results and showed, that diabetes and hyperglycemia were significantly associated with increased risk of tb30, 32, 33. according to, the study in sounth africa by oni et al tb in hyperglycemic patients were 2.4 fold higher, compared to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 200 normoglycemic cohort33. other studies suggested, that hyperglycemia is associated with higher mortality rates in tb patients19, 44, 45. in our research, the most common complication was dyslipidemia. we found out that 1/5 of our cohort had a high cholesterol level. as we mentioned hiv and art are key factors in disease development8, 16, 23, 34, 46-48. in addition, well know factors such as an unhealthy diet, low physical activity and cigarette smoking increase risk of dyslipidemia. if dyslipidemia is untreated, it leads to serious health complications and cvd. cvd was detected in 92 participants, 44.6% had hyperglycemia. based on rr normoglycemic and hyperglycemic cohort did not differ significantly. it might be explained by the fact, that our general cohort was young and the risk of cvd is increasing with the age. the higher prevalence of cvd was reported in general population georgia, compared to people living with hiv (15.3 vs 3.1 respectively). our study demonstrated that the risk of stroke was 2.2 times higher in hyperglicemic cohort, compared to people with normoglycemia. similar results have been reported from another study by michael d hill in 201449 . nearly 30-40% of acute ischemic stroke patients have hyperglycemia. it has been reported, that hyperglycemia increases mortality rate significantly in patients with acute ischemic stroke50. in our research 32 participants had cdk and half of them had hyperglycemia. it is well known, that diabetes damages kidneys and causes diabetic nephropathy.diabetic nephropathy is a major cause of ckd and renal failure29, 51. additional risk factors of ckd are hiv and art by itself28, 29, 51, 52. based on our results the rate of ckd in hyperglycemic and normoglycemic cohort, did not differ significantly. hyperglycemia and other non communicable diseases should be monitored annually among people living with hiv to decrease morbidity and mortality rate. prevention and early detection of noncommunicable diseases among plwh will increase life expectancy and improve quality of life. conclusions noncommunicable diseases among plwh, in particular hyperglycemia and t2d is a growing problem around the world. our research addressed an issue. the prevalence of t2d and metabolic syndroime has never been calculated in georgia before. we found out that the prevalence of t2d is 2.65% and is not higher, than prevalence in general population in georgia. we think that further studies are needed to clarify an issue. prevention or early detection of t2d and timely management of metabolic disturbance reduces risk of morbidity and mortality during hiv. screening and management of hyperglycemia should be part of the routine hiv clinical services. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 201 references 1. shen y, wang z, liu l, zhang r, zheng y and lu h. prevalence of hyperglycemia among adults with newly diagnosed hiv/aids in china. bmc infectious diseases. 2013; 13: 79. 2. wandeler g, johnson lf and egger m. trends in life expectancy of hiv-positive adults on antiretroviral therapy across the globe: comparisons with general population. current opinion in hiv and aids. 2016; 11: 492-500. 3. brown tt, tassiopoulos k, bosch rj, shikuma c and mccomsey ga. association between systemic inflammation and incident diabetes in hiv-infected patients after initiation of antiretroviral therapy. diabetes care. 2010; 33: 2244-9. 4. coelho ar, moreira fa, santos ac, et al. diabetes mellitus in hiv-infected patients: fasting glucose, a1c, or oral glucose tolerance test – which method to choose for the diagnosis? bmc infectious diseases. 2018; 18. 5. hernandez-romieu ac, garg s, rosenberg es, thompson-paul am and skarbinski j. is diabetes prevalence higher among hiv-infected individuals compared with the general population? evidence from mmp and nhanes 2009–2010. bmj open diabetes research & care. 2017; 5. 6. pelchen-matthews a, ryom l, borges á h, et al. aging and the evolution of comorbidities among hiv-positive individuals in a european cohort. aids (london, england). 2018; 32: 2405-16. 7. duncan ad, goff lm and peters bs. type 2 diabetes prevalence and its risk factors in hiv: a cross-sectional study. plos one. 2018; 13. 8. husain ne, noor sk, elmadhoun wm, et al. diabetes, metabolic syndrome and dyslipidemia in people living with hiv in africa: re-emerging challenges not to be forgotten. hiv/aids (auckland, nz). 2017; 9: 193-202. 9. suligoi b, virdone s, taborelli m, et al. excess mortality related to circulatory system diseases and diabetes mellitus among italian aids patients vs. non-aids population: a population-based cohort study using the multiple causes-of-death approach. bmc infectious diseases. 2018; 18: 428. 10. teeraananchai s, kerr sj, amin j, ruxrungtham k and law mg. life expectancy of hiv-positive people after starting combination antiretroviral therapy: a meta-analysis. hiv medicine. 2017; 18: 25666. 11. kalra s, kalra b, agrawal n and unnikrishnan a. understanding diabetes in patients with hiv/aids. diabetology & metabolic syndrome. 2011; 3: 2. 12. kumar s and samaras k. the impact of weight gain during hiv treatment on risk of prediabetes, diabetes mellitus, cardiovascular disease, and mortality. frontiers in endocrinology. 2018; 9: 705. 13. saeedi p, petersohn i, salpea p, et al. global and regional diabetes prevalence estimates for 2019 and projections for 2030 and 2045: results from the international diabetes federation diabetes atlas, 9(th) edition. diabetes research and clinical practice. 2019; 157: 107843. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 202 14. spollett gr. hyperglycemia in hiv/aids. diabetes spectrum. 2006; 19: 163-6. 15. tien pc, schneider mf, cox c, et al. association of hiv infection with incident diabetes mellitus: impact of using hemoglobin a1c as a criterion for diabetes. journal of acquired immune deficiency syndromes (1999). 2012; 61: 334-40. 16. fleischman a, johnsen s, systrom dm, et al. effects of a nucleoside reverse transcriptase inhibitor, stavudine, on glucose disposal and mitochondrial function in muscle of healthy adults. american journal of physiology endocrinology and metabolism. 2007; 292: e1666-73. 17. haguihara t, silva mdo, rebouças mc, martins netto e and brites c. factors associated with mortality in hiv patients failing antiretroviral therapy, in salvador, brazil. the brazilian journal of infectious diseases : an official publication of the brazilian society of infectious diseases. 2019; 23: 160-3. 18. karamchand s, leisegang r, schomaker m, et al. risk factors for incident diabetes in a cohort taking first-line nonnucleoside reverse transcriptase inhibitor-based antiretroviral therapy. medicine. 2016; 95. 19. kyaw ntt, satyanarayana s, oo hn, et al. hyperglycemia and risk of all-cause mortality among people living with hiv with and without tuberculosis disease in myanmar (2011–2017). open forum infectious diseases. 2019; 6. 20. patel p, rose ce, collins py, et al. noncommunicable diseases among hiv-infected persons in low-income and middle-income countries: a systematic review and meta-analysis. aids (london, england). 2018; 32 suppl 1: s5-s20. 21. rajpal a, rahimi l and ismail-beigi f. factors leading to high morbidity and mortality of covid-19 in patients with type 2 diabetes. journal of diabetes. 2020; 12: 895-908. 22. third report of the national cholesterol education program (ncep) expert panel on detection, evaluation, and treatment of high blood cholesterol in adults (adult treatment panel iii) final report. circulation. 2002; 106: 3143-421. 23. nix lm and tien pc. metabolic syndrome, diabetes, and cardiovascular risk in hiv. current hiv/aids reports. 2014; 11: 271-8. 24. law mg, friis-møller n, el-sadr wm, et al. the use of the framingham equation to predict myocardial infarctions in hiv-infected patients: comparison with observed events in the d:a:d study. hiv medicine. 2006; 7: 218-30. 25. davidson ja and parkin cg. is hyperglycemia a causal factor in cardiovascular disease? does proving this relationship really matter? yes. diabetes care. 2009; 32 suppl 2: s331-3. 26. stettler c, allemann s, jüni p, et al. glycemic control and macrovascular disease in types 1 and 2 diabetes mellitus: meta-analysis of randomized trials. american heart journal. 2006; 152: 27-38. 27. gerich je. clinical significance, pathogenesis, and management of postprandial hyperglycemia. archives of internal medicine. 2003; 163: 1306-16. 28. naicker s, rahmanian s and kopp jb. hiv and chronic kidney disease. clinical nephrology. 2015; 83: 32-8. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 203 29. sampanis c. management of hyperglycemia in patients with diabetes mellitus and chronic renal failure. hippokratia. 2008; 12: 22-7. 30. jeon cy and murray mb. diabetes mellitus increases the risk of active tuberculosis: a systematic review of 13 observational studies. plos medicine. 2008; 5: e152. 31. casqueiro j, casqueiro j and alves c. infections in patients with diabetes mellitus: a review of pathogenesis. indian journal of endocrinology and metabolism. 2012; 16: s27-36. 32. dooley ke and chaisson re. tuberculosis and diabetes mellitus: convergence of two epidemics. the lancet infectious diseases. 2009; 9: 737-46. 33. oni t, berkowitz n, kubjane m, goliath r, levitt ns and wilkinson rj. trilateral overlap of tuberculosis, diabetes and hiv-1 in a high-burden african setting: implications for tb control. the european respiratory journal. 2017; 50. 34. achwoka d, waruru a, chen th, et al. noncommunicable disease burden among hiv patients in care: a national retrospective longitudinal analysis of hiv-treatment outcomes in kenya, 2003-2013. bmc public health. 2019; 19. 35. han jh, crane hm, bellamy sl, frank i, cardillo s and bisson gp. hiv infection and glycemic response to newly initiated diabetic medical therapy. aids (london, england). 2012; 26: 2087-95. 36. ada ada. 2. classification and diagnosis of diabetes: standards of medical care in diabetes2021. diabetes care. 2021; 44: s15-s33. 37. alvaro-meca a, jiménez-garcia r, jimenez-trujillo i, et al. fifteen-year trends in the prevalence of diabetes among hospitalized hiv-infected patients in spain (1997-2012). plos one. 2016; 11: e0161953. 38. capeau j, bouteloup v, katlama c, et al. ten-year diabetes incidence in 1046 hiv-infected patients started on a combination antiretroviral treatment. aids (london, england). 2012; 26: 303-14. 39. tripathi a, liese ad, jerrell jm, et al. incidence of diabetes mellitus in a population-based cohort of hiv-infected and non-hiv-infected persons: the impact of clinical and therapeutic factors over time. diabetic medicine : a journal of the british diabetic association. 2014; 31: 1185-93. 40. wada n, jacobson lp, cohen m, french a, phair j and muñoz a. cause-specific mortality among hiv-infected individuals, by cd4(+) cell count at haart initiation, compared with hiv-uninfected individuals. aids (london, england). 2014; 28: 257-65. 41. rasmussen ld, mathiesen er, kronborg g, pedersen c, gerstoft j and obel n. risk of diabetes mellitus in persons with and without hiv: a danish nationwide population-based cohort study. plos one. 2012; 7: e44575. 42. worm sw, de wit s, weber r, et al. diabetes mellitus, preexisting coronary heart disease, and the risk of subsequent coronary heart disease events in patients infected with human immunodeficiency virus: the data collection on adverse events of anti-hiv drugs (d:a:d study). circulation. 2009; 119: 805-11. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 204 43. pealing l, wing k, mathur r, prieto-merino d, smeeth l and moore daj. risk of tuberculosis in patients with diabetes: population based cohort study using the uk clinical practice research datalink. bmc medicine. 2015; 13: 135. 44. chkhartishvili n, sharvadze l, chokoshvili o, et al. mortality and causes of death among hivinfected individuals in the country of georgia: 1989–2012. aids research and human retroviruses. 2014; 30: 560-6. 45. moreira j, castro r, lamas c, ribeiro s, grinsztejn b and veloso vg. hyperglycemia during tuberculosis treatment increases morbidity and mortality in a contemporary cohort of hiv-infected patients in rio de janeiro, brazil. international journal of infectious diseases : ijid : official publication of the international society for infectious diseases. 2018; 69: 11-9. 46. friis-møller n, sabin ca, weber r, et al. combination antiretroviral therapy and the risk of myocardial infarction. the new england journal of medicine. 2003; 349: 1993-2003. 47. friis-møller n, thiébaut r, reiss p, et al. predicting the risk of cardiovascular disease in hivinfected patients: the data collection on adverse effects of anti-hiv drugs study. european journal of cardiovascular prevention and rehabilitation : official journal of the european society of cardiology, working groups on epidemiology & prevention and cardiac rehabilitation and exercise physiology. 2010; 17: 491-501. 48. kruglikov il, shah m and scherer pe. obesity and diabetes as comorbidities for covid-19: underlying mechanisms and the role of viral-bacterial interactions. elife. 2020; 9. 49. hill md. stroke and diabetes mellitus. handbook of clinical neurology. 2014; 126: 167-74. 50. ergul a, li w, elgebaly mm, bruno a and fagan sc. hyperglycemia, diabetes and stroke: focus on the cerebrovasculature. vascular pharmacology. 2009; 51: 44-9. 51. lim a. diabetic nephropathy complications and treatment. international journal of nephrology and renovascular disease. 2014; 7: 361-81. 52. mocroft a, lundgren jd, ross m, et al. development and validation of a risk score for chronic kidney disease in hiv infection using prospective cohort data from the d:a:d study. plos medicine. 2015; 12: e1001809. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 205 ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის გავრცელება აივ ინფიცირებულ პირებში, საქართველოში თ.ბორკოვსკა1, ე. ქარქაშაძე1, ო.ჩოკოშვილი1 , ნ.ჩხარტიშვილი1, თ.ცერცვაძე1 1ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო პრაქტიკული ცენტრი აბსტრაქტი შესავალი: ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით (აივ) მცხოვრებთა რიცხვი იზრდება გაუმჯობესებული სკრინინგის, სწრაფი დიაგნოზის, ახალი მეთოდების, მკურნალობის ხელმისაწვდომობისა და მკურნალობის მიღების გამო. არაგადამდები დაავადებების, განსაკუთრებით მეტაბოლური დარღვევების გავრცელებამ მკვეთრად მოიმატა აივ ინფიცირებულ პაციენტებში. კვლევის მიზანია ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის გავრცელების გამოთვლა, შაქრიანი დიაბეტისა და თანმხლები დაავადებებს შორის ასოციაციის პოვნა, არსებული საკითხის ირგვლივ ცოდნის გაღრმავება. კვლევის მეთოდები: ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის სამეცნიერო პრაქტიკულ ცენტრში ჩავატარეთ პროსპექტული კოჰორტული კვლევა. კვლევაში მონაწილეობდა მოზრდილი (ასაკი≥18წელი) პირები, რომლებსაც აივ დიაგნოზი დაესვათ 20122018 წლებში. პაცინტებზე დაკვირვება ხორციელდებოდა 2021 წლის 1 ოქტომბრამდე. ჰიპერგლიკემიისა და შაქრიანი დიაბეტის განმარტებებისთვის გამოვიყენეთ ამერიკის დიაბეტის ასოციაციის (ada) გაიდლაინბი. შედეგები: მთლიან კოჰორტაში 4.47% ჰქონდა პრედიაბეტი, ხოლო 2.65% ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტი. ჩვენი კვლევის მიხედვით ჰიპერგლიკემიის პრევალენტობა იზრდება ასაკის მატებასთან ერთად. ჯამში 171 (5.87%) მონაწილეს ჰქონდა ტუბერკულოზი. ტუბერკულოზის მქონე 48.5% (83) ჰქონდა ჰიპერგლიკემიაც. ტუბერკულოზის rr=0.94 (95% ci: 0.85-1.56). 32 მონაწილეს ckd ჰქონდა, მათგან 50% (p=0.08) ჰიპერგლიკემიაც. cvd 92 პაციენტს დაუფიქსირდა, მათგან 44.6% (p=0.07) კი ჰიპერგლიკემია ჰქონდა.16 მონაწილეს ინსულტი განუვითარდა, მათგან 11 (68.8%) პარალელურად ჰიპერგლიკემიაც ჰქონდა. ინსულტის rr =1.8 (95% ci : 1.45-4.76) . 550 (18.9%) მონაწილეს მომატებული ჰქონდა საერთო ქოლესტერინისა და ldl კონცენტრაცია, მათგან195 (35%) ჰიპერგლიკემიაც ჰქონდა. დასკვნა: ტიპი 2 დიაბეტის პრევენცია, ადრეული გამოვლენა და მეტაბოლური დარღვევების დროული მართვა შეამცირებს ავადობისა და სიკვდილიანობის რისკს აივ ინფექციის დროს. ჰიპერგლიკემიის სკრინინგი და მენეჯმენტი ინტერგრირებული უნდა იყოს აივ-ის რუტინული კლინიკური კვლევის პაკეტში. საკვანძო სიტყვები: ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტი, ჰიპერგლიკემია, აივ, პრევალენტობა, საქართველო georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 6 georgian scientists vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.02 1; 1 , , . , , , , , . . , . : , , , , . , . , , . , : , , , , . , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 7 , , . . ( ) , . , , . . , , . , , , . , . , , , , . , , , , . . , , . . : = ( (181) , ; ; ; . . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 8 : 1. , . ( ) , . , ( , , ) 200 , 50 . , 150 (200-50); 2. , , 40 . , 10 , 10 . 60 (40+10+10); 3. , 0,15, 0,120,2 , ) . , 0,2. 4. , , , , 1. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 9 1. 1920 . . 2 3 ( ) 1. , 827.8 5 54135 2. 480.2 12 5760 3. 4 201.4 21 88221 4. , , 6 485.0 18 116730 5. ; , 1 402.5 16 22440 6. 4 556.2 19 86564 7. ; 3 852.7 28 107856 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 10 8. 5 522.1 21 115962 9. 1 983.2 2 3966 10. 1 693.2 0 0 11. 735.6 2 1470 12. , 107.1 0 0 13. 423.7 0 0 14. 1 764.2 9 15876 15. , 735.6 0 0 16. 107.1 1 107 17. – 38 730.8 619087 , 619087 . , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 11 40%, n 247634 (619087 * 0,4). : = ( = (60 – 0,2 * 150) * 247634 = 7429020 ( ). : t = k/c = 2,5 ( ) , . : 1. , 2014 . 139 . 2. natbiladze, n. ., kavelashvili, a. ., & khachidze, m. . (2022). joint-lever mechanism constructed on the basis of the properties of inverted transformations. georgian scientists, 4(1), 17–22. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.03 3. . 2007; 4. . . , . . -, 2011; 5. . 2021. . 2022. . 141-142. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 12 acceptable economic effect of fluid regulation in hydraulic systems nia natbiladze1; alexander kavelashvili 1head of department, faculty of transportation and mechanical engineering, georgian technical university, professor summary: in the work describes the areas and importance of hydraulic systems. it is emphasized that hydraulics is based on the equality of fluid pressure when connecting pipes of different diameters, while in the process of pumping fluid it is very important to create pressure only to the extent that is necessary to solve the given work tasks, as less pressure will make it impossible to perform the given task, and supplying fluid at a pressure higher than necessary will cause the individual nodes and details of the mechanism to malfunction prematurely. in the work calculates the economic effect of fluid regulation in hydraulic systems. the obtained digital data confirm the effectiveness of the implementation of the results of our research work. keywords: systems, pipeline, pressure, fluid, economic effect. 1 საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მოამბე, ტ. 4, #2, 2010 bulletin of the georgian national academy of sciences, vol. 4, #2, 2010 issn0132-1447 physical geography main results of complex research into the tskaltubo cave system jumber jishkariani*, zurab tatashidze**, kukuri tsikarishvili**, omar lanchava# *agency of protected areas, tbilisi ** academy member, vakhushti bagrationi institute of geography, tbilisi *** vakhushti bagrationi institute of geography; tbilisi #g. tsulukidze mining institute, tbilisi abstract. the paper presents the results of complex research carried out for years into the tskaltubo cave system. main features of aeroionization, morphological, climatic, hydrological, and radiological characteristics of the cave system have been analyzed. complex research results served as a basis for equipping the cave for speleotourism purposes. © 2010 bull georg. natl. acad. sci. key words: karst, cave, complex research, main results. complex study of tskaltubo limestone massif, namely, the tskaltubo (kumistavi) cave system and its adjacent objects is dictated in the interests of rational management of a number of branches (speleo-tourism, speleo-therapy, etc.) of unique underground economic monuments, investigated by the speleo-team of the institute of geography in the region in the 1980s. the complex studies aimed at determining the general regularity of karst development in the region in connection with the improvement of the mentioned speleo-objects. to achieve this aim the following work had to be done: complex study of karst forms of the relief and fissure-karst waters; supplementation of the available topographical materials on the karst caves making them more precise, land-surveying and working out of distribution scheme; carrying out of permanent and episodic meteorological observations in the cave system according to the seasons of the year; identification of the composition of certain elements of atmospheric electricity in the cave air (ionization of the air, radioactivity; gas and bacteriological composition of the air); elaboration of hydrometeorological monitoring of the catchment basin of tskaltubo cave system; statement of coefficient of thermal disturbance, discharge (by seasons) of the air arriving in the cave and the simultaneously admissible number of visitors related with it [1]. considerable amount of factual material was studied and generalized in the period of conduction of field researches (2006-2009), suchas: more than 40 karst wells and caves; permanent or temporary karst streams, complex underground siphon sections, etc. [2]. geological, geomorphological and karst-speleological surveying of karst relief was conducted. the genesis of the surface and underground karst forms of the relief of tskaltubo limestone massif is mainly related to the sediments of valanginian, hauterivian and barremian ages, which are divided into several lithostratigraphical units as follows: a) sandy dolomites of medium and thick layers, rare middle layers (thickness 40-50 m) of sandstones, marls (lower horizon) and limestones (upper horizon) of valanginian age; 2 b) organogenic limestones of medium and thick layers, inner layers of marls and sandy limestones of hauterivian age; 2010 bull. georg. nad. acad. sci. main results of complex research into the tskaltubo cave system c) hard organogenic and crystal urgonic limestones of massive and thick layers with flint marl concretions (thickness 120-130 m) of upper hauterivian age; d) pelitomorphic and sandy limestones of medium and thick layers (thickness 6-9 m) of upper barremian-lower aptian ages. maximum development of the caves involved in the system falls to three units, suchas: “a”, “b” (didghele, melouri, bgheri ) and “c” (tskaltubo, orpiri, satsurblia, etc.) [3]. three rings of the cave system are distinctly distinguished within the cave system, such as: western -of tskaltubo, orpiri, opicho, ghliana, kumi and “fractured siphon” that are mainly the areas of underground water discharges. the easternmost ring is represented by melouri, didghele and bgheristskali caves. streams that pass through them provide the kumi vaucluses with underground waters. the studied objects of the inner ring are solkota, satsurblia and “downfall well”. the indicator experiments and geophysical observations proved the unity of the cave system and presence of hitherto unknown water corridors, which form a complex labyrinth under the ground. analysis of the synchronous hydrometeorological materials allow us to express our views on the occurrence of strong underground flooding in the cave; it is important to identify the total amount of precipitation in the period preceding the flooding, as well as the duration of rainfall and mainly the amount of critical precipitation during the days of maximum development of flooding. four kinds of landscapes are distinguished on the basis of a large-scale survey in the area of tskaltubo limestone massif: 1) hilly foothills with colchic forests developed on the weakly podsolic turf-carbonate soils of medium thickness with evergreen sub-forest; 2) low hills with karst forms, here and there washed out turf-carbonate soils of medium thickness as well as forest-shrubs and fragments of cultural forests developed instead of former colchic forest; 3) hills and flatlands with karst forms with meadow-shrubs developed on the alkali-free clayhilly-carbonate and forest brown podsolic soils of medium thickness and with domination of cultural landscape; 4) narrow canyon-type gorges with huge vertical walls, weathered products and colchic forest groves. the indicator tracing method was used as a basis for the identification of catchment basins of karst streams of the kumi and ghliana, centres of discharge and possible directions of water flow. regime observations were conducted on the streams of semi, didghele and bgheristskali rivers and hydrochemical observations of underground karst waters (opicho, bgheristskali, didghele, kumi, ghliana, melouri). there have been revealed: the centres of vaucluse of the kumi and the di scharge of the ghliana river, situated on a similar hypsometric level. up to 20 siphons of complex morphology of the cave system have been investigated, dry and watery sections beyond the unknown siphon corridors are surveyed; semi-instrumental method was applied for surveying the second siphon of the cave system (length -32 m); from the fissured siphon to the outflow of the kumi a section of 180 m long has been traversed; a siphon corridor of 35 m long and 3 7 m deep was surveyed between two outflows of the kumi; 130 m long and 5 m deep water section was traversed from the outflow of the kumi in the direction of the fissured siphon (fig. 1). it was ascertained by long-term meteorological observations (1985-2009) that the cave climate is relatively stable, the underground air has not changed essentially. air temperature is 13.5-14.5 ° in winter and summer (fig. 2), and the amplitude of its fluctuation during the year at one and the same point does not exceed 0.2-0.5°. relative humidity of the air of the cave is high (9598%) everywhere, which is due to the location of the cave itself in a very humid subtropical zone and abundant atmospheric precipitation (1818 mm). the coefficient of humidification totals 3-4 mm here, which means that a considerable part of the territory is humidified sufficiently or moderately. relative humidity is nearly stable (in the seasons) along the main corridor of the cave, barring the section before the entrance, where the difference between the winter relative humidity and summer relative humidity' is insignificant. the concentration of radon in the cave halls varies within 307 and 6905 bk/m3. y-radiation background is within 45 and 133 nanoziverd/hour. it is worth noting that the concentration of radon was observed nearly in equal amount and in certain cases, even higher in the caves of turkmenistan (“geophysical” -14500-69110 bk/m3), perm district (“kunguri icy” 23412280 bk/m3), krasnodar krai (“vorontsov” 20-5900 bk/m3), northern caucasus (“azikhi” 77-1080 bk/ m3), georgia (abkhazia, arabica limestone massif 1628 bk/m3), ukraine (crimea, “marble” -155-39300 bk/m3), etc. [4]. evidently, the cave air radiation indices of northern and southern karst regions do not differ substantially from each other. fig. 1. schematic plan of siphon exits 4 the concentration of light ions in the cave air is directly related to the radon amount (fig. 3). the number of negative ions (16000 43000 cm3) exceeds that of positive ions (12000-42000 cm3) nearly in each hall which also has a positive influence on the human organism. fig. 3. correlation of light ions with radon content the concentration of carbon dioxide (co2) is minimum in the initial sections of the caves in winter. from the entrance to the depth this value increases gradually and from the entrance at h” 600 m in winter and summer it is characterized by almost stable indices (0.3-0.4%) (fig.4). high indices of carbon dioxide (co2) are observed in the first part of august and september. in these periods the co2 concentration exceeds the acceptable limits of the norm (0.5 %) in the ascending air of the cave. at a glance, this result is hard to explain, as due to air draught in summer months there are ideal conditions for natural ventilation in the cave. gas release in caves is an fig. 2. curves of the diurnal course of air temperature in summer: in the cave 91,2) and on the surface (3) : in winter: in the cave (4,5) and on ther surface (6) ordinary event and the tskaltubo cave belongs to those which are characterized by relatively stable indices from the viewpoint of climate. methane (ch4), hydrogen sulphide (h 2 s) and sulphur dioxide (so2 ) were not detected in the cave; the content of oxygen (o 2) underground is slightly higher (20.4%) than the acceptable norm (20.0%). the cave air does not contain hazardous admixtures, poisonous and other asphyxiating gases. 5 it should be borne in mind that systematic control should be carried out on the permanent monitoring of climate, air ionization and radioactivity during the exploitation of the cave, as well as on gas and bacteriological content of the air; it is necessary to continue observation of the stability of composing rocks, possible increase of assuring, diurnal and seasonal variability of levels of underground waters and risk of their pollution. works on the organization of amenities for the reception of tourists is underway in tskaltubo cave. viewing the beautifiil underground halls will afford great pleasure to cave tourism fans, and will bring economic profit to the region. fig. 4. distribution of carbon dioxide gas in the cave air along the main line ფიზიკური გეოგრაფია წყალტუბოს მღვიმური სისტემის კომპლექსური კვლევის ძირითადი შედეგები ჯ. ჯიშკარიანი*, ზ. ტატაშიძე**, კ. წიქარიშვილი *** , ო. ლანჩავა& * დაცული ტერიტორიების სააგენტო, თბილისი ** აკადემიის წევრი, ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი, თბილისი *** ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი, თბილისი & გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, თბილისი ნაშრომში მოცემულია მღვიმურ სისტემაში წლების განმავლობაში ჩატარებული კომპლექსური კედლის მეჩეთები. გაანალიზებულია მღვიმური სისტემის მორფოლოგიური, კლიმატური, ჰიდროლოგიური აეროიონიზაციური და რადიოლოგიური მახასიათებლების ძირითადი ნიშნები. კომპლექსური კვლევის შედეგები საფუძვლად დაედო მღვიმის სპელეოტურისტული მიზნებისათვის აღჭურვას. მთავრდება კეთილმოწყობის სამუშაოები რომელიც საერთაშორისო სტანდარტების დონეზეა შესრულებული. references 1. z. tatashidze, к. tsikarishvili, j. jishkariani (2009), sakartvelos karstuli mghvimeebis kadastri [the cadastre of the karst caves of georgia]. tbilisi. 670 p. (in georgian). 2. z. tatashidze, k. tsikarishvili, j. jishkariani, et al. (2009), tskaltubos mghvimuri sistema [tskaltubo cave system], tbilisi, 72 p. (in georgian). 6 3. m. beridze, m. kakabadze, o. khutsishvili, et.al (1993), tskaltubosa da mimdebare teritoriebis karstuli sistemis tsarmokmnis geologiuri pirobebi [on geological conditions of the formation of the karst cave system of the tskaltubo area]. tbilisi, 30 p. (in georgian). 4. a. g. amiranashvili, g. j. lominadze, g. i. melikadze, et.al (2008), trudy instituta geofiziki im. m. nodia, t. lx: 206-212, tbilisi (in russian). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 96 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.13 ეს საინტერესოა! მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ირაკლი ნადირაძე https://orcid.org/0000-0002-4764-655x ჰიტლერი კავკასიაში ეძებდა „გრაალს!” ჯერ კიდევ 1912 წელს მომავალი ფიურერი შემთხვევით აღმოჩნდა ჰოფბურგის კოშკის ჰაბსბურგების განძეულის დარბაზში. იქ მან იხილა „ბედის შუბი” და მოისმინა, თუ როგორ „ბედის შუბის” წყალობით ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანმა, დიდმა კარლმა და ფრიდრიხ ბარბაროსამ გაითქვეს სახელი, როგორც უდიდესმა მეომრებმა და იმპერიების შემქმნელებმა. ხელისუფლების უკვდავსაყოფად განთქმულ ბელადებს არ ჰყოფნიდათ ერთი რამ – უკვდავების მომნიჭებელი „გრაალის ფიალა”. მაგრამ გრაალის მცველების – ტამპლიერების ორდენი გაანადგურა ფრანგთა მეფემ ფილიპე „ლამაზმა”. მისი განძეული კი უკვალოდ გაქრა: მდევნელებს ერგოთ ფული, მიწები, კოშკები, რელიქვია კი – არც ერთი. ტამპლიერებს დევნიდნენ თითქმის მთელ ევროპაში, მაგრამ ბევრმა მათგანმა მოახერხა მიმალვა. ორდენის სათავეში მდგომნი აღმოჩნდნენ მეფე ფილიპეს ხელში, მაგრამ შედარებით დაბალი რანგის ხელმძღვანელების შეპყრობა ვერ მოხერხდა და მიუხედავად ხელისუფლების მაღალი წრის წარმომადგენლების არაერთი ცდისა შეეღწიათ „გრაალის” საიდუმლოში, ეს უკანასკნელი დარჩა საიდუმლოდ არტეფაქტი გაქრა უკვალოდ. სამაგიეროდ „ბედის შუბი” იმყოფებოდა სულ ახლოს – მეზობელი ავსტრიის ტერიტორიაზე. თავად ჰიტლერი არაერთხელ აღიარებდა, რომ დაინახა რა ეს არტეფაქტი, მაშინვე იგრძნო უხილავი კავშირი მასთან და მიხვდა, რომ ეს გარდატეხის მომენტია მის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 97 ცხოვრებაში. მრავალი წლის შემდეგ, როდესაც ჰიტლერი მოვიდა ხელისუფლებაში, დანგრეულ და გაღატაკებულ გერმანიაში, პირველ რიგში მან გადაწყვიტა დაპატრონებოდა ჰაბსბურგების განძეულს. თუმცა, თავიდან სოციალურ-პოლიტიკური მდგომარეობა ზოგადად ისეთი იყო, რომ სასურველი ნივთის პირდაპირი მიტაცება ვერ ხერხდებოდა. 1934 წელს ავსტრიაში ჰიტლერი შეეცადა გადატრიალების განხორციელებას, მაგრამ წარუმატებლად. 1938 წელს ადგილობრივი ფაშისტების აჯანყების საშიშროების არსებობის გამო ავსტრიის მთავრობა გადადგა. ჰიტლერმა ჩაიგდო ხელში სანატრელი „ბედის შუბი” და მოათავსა იგი ნიურნბერგის წმინდა ეკატერინეს ეკლესიაში და იმავდროულად რადიოთი ამცნო გერმანელ ხალხს, რომ „შეასრულა თავისი ცხოვრების ყველაზე მნიშვნელოვანი მისია”. და მართლაც, ამის შემდგომ ნაცისტების დარტყმების შედეგად ერთმანეთის მიყოლებით დაიწყო ნგრევა ევროპულმა სახელმწიფოებმა: ჩეხოსლოვაკიამ, პოლონეთმა, დანიამ, ნორვეგიამ, იუგოსლავიამ, საბერძნეთმა, საფრანგეთმა. შედარებით მოკლე დროში გერმანია გაიშალა იმხელა ტერიტორიებზე, რომლებიც არც დასიზმრებიათ რომის იმპერატორებსაც კი. ისედაც მიდრეკილი მისტიკურ თეორიებისკენ, ჰიტლერი თვლიდა, რომ რადგან „ბედის შუბი” გამოდგა ასეთი ძლევამოსილი, იგი (ჰიტლერი) აუცილებლად უნდა დაუფლებოდა „გრაალის ფიალას”, მაშინ მისი ძალაუფლება გახდებოდა უსაზღვრო. ამ საკითხში ფიურერს ჰყავდა აუარებელი მომხრეები. 1938 წლისათვის გერმანულ სიძველეთა ქომაგების მოკრძალებული საზოგადოება, დაარსებული ისტორიკოს-ავანტიურისტის ჰერმან ვირტის მიერ, გადაიქცა ძლევამოსილ კვლევით ინსტიტუტად „ანენერბე” („წინაპართა მემკვიდრეობა”), რომელსაც მფარველობდა „ss”. გარდა მდ. რაინის წყლებიდან ოქროს მოპოვების, მისტიკური „შამბალას” შესასვლელის უშედეგო ძიების და ტელეპათიის სამხედრო კავშირის საშუალებად გადაქცევის, ასევე უშედეგო ცდებისა, ეს „ინსტიტუტი” შეუდგა „გრაალის ფიალის” ძიებასაც. სად შეეძლოთ ტამპლიერებს გადაემალათ „გრაალი”? ევროპაში ეს იყო პორტუგალია, არაგონი და კვიპროსი, რომელიც წარმოადგენდა ტამპლიერების ნამდვილ ციტადელს და სადაც ეს უკანასკნელნი შეადგენდნენ რაინდობის საფუძველს. მაგრამ კვიპროსზე „გრაალის” კვალი ვერ იქნა ნანახი ვერც შუა საუკუნეებში, ვერც მოგვიანებით. მუსლიმურ ქვეყნებში ტამპლიერები მას ვერ გადაიტანდნენ, ისევე როგორც ევროპის მტრულად განწყობილ ქვეყნებში. მისტიკოსების ყურადღება, ბუნებრივად, მიიპყრო ტერიტორიებმა, რომლებიც დასახლებული იყო კავკასიის ქრისტიანული რელიგიის მიმდევარი ხალხებით – საქართველოს, სომხეთისა და ზოგიერთი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 98 მცირერიცხოვანმა მთის ტომებით. ამ ვერსიის მხარდამჭერებს „ზურგი გაუმაგრა” xix საუკუნის გერმანელი ეთნოგრაფისა და ისტორიკოსის ბლუმენბახის სწავლებამ, რომელმაც პირველად დაარქვა თეთრ რასას „კავკასიური” და სწორედ კავკასიაში მოათავსა არიული ხალხების „აკვანი”! საბჭოთა კავშირისა და გერმანიის მშვიდობიანი თანაარსებობის პერიოდში კავკასია გერმანელების მიერ შეძლებისდაგვარად მაქსიმალურად იყო შესწავლილი. გარკვეული დროის მანძილზე ამ კვლევებს სათანადო ყურადღება არ ექცეოდა, მაგრამ უკვე 1930-იანი წლების ბოლოს შინაგანმა ჯარებმა მჭიდროდ გადაკეტეს იალბუზის მიმდებარე ტერიტორიების რამდენიმე რაიონი. კრემლის პრაგმატიკოსები თვლიდნენ, რომ გერმანელები ეძებდნენ ნავთობს, რამეთუ ჩრდილოდა ამიერკავკასიაში ომის წინ თავმოყრილი იყო საბჭოთა ნავთობის 90%, მაგრამ სინამდვილეში გერმანელი „სამხრეულებიანი ისტორიკოსები” ეძებდნენ არა ნავთობს, არამედ „არიულ სათაყვანოებს”. ჯვაროსნების შთამომავლები როდესაც კავკასიაში შეწყდა რუსეთის იმპერიის ომები მუსლიმებთან, ამ ტერიტორიას დაუყოვნებლივ მიაწყდნენ ისტორიკოსები და მკვლევარები: რუსეთი ლამბოდა უცნობ სამყაროსთან შეხებას, კავკასია კი შეხვდა მათ გაგებით და უხსნიდა ისეთ საიდუმლოებებს, რომლებიც ევროპელ ისტორიკოსებს არც კი დასიზმრებიათ. მაგალითად, ხევსურები, რომლებიც წარმოადგენენ საქართველოს ერთ-ერთ მცირერიცხოვან ხალხს, წინა საუკუნის დასაწყისშივე სახლში ინახავდნენ წინაპართა იარაღსა და საჭურველს: ხოუბრეკებს (ჯავშნის პერანგი კაპიშონით), ორპირა მახვილს, სამკუთხედა ფარებს, მიზერიკორდიებს („გულმოწყალების ხანჯალი”). დაახლოებით იგივე შეიარაღებას ინახავდნენ xx საუკუნის 50-იან წლებამდე ფშაველები, რომელთა „არსენალში” იყო, აგრეთვე, კაჟიანი თოფებიც. თუშებმა გაითქვეს სახელი კავკასიაში, როგორც გამაგრებული ქვის კოშკების უბადლო მშენებლებმა. ეს კოშკები კი საოცრად იმეორებდნენ შუასაუკუნოვან ევროპულ კოშკურ არქიტექტურას. xix საუკუნის რუსმა მხარეთმცოდნემ გ. პროზრიტელევმა კავკასიის რამდენიმე მდინარის ხეობაში აღმოაჩინა რაინდების უცნაური ქანდაკებები. ისინი ჰგავდნენ ჯვაროსნებს, ერთ-ერთ მათგანს კი ხელში ეჭირა ფიალა. ზოგიერთი მკვლევარი თვლის, რომ „გრაალის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 99 ფიალის” კულტურის სათავეები, როგორც ზოგადად ევროპული რაინდობის ფესვები, თვით კავკასიურ ხალხებშია. მაგალითად, ზოგიერთი მდინარის ხეობაში არქეოლოგები არაერთხელ ნახულობდნენ „ასტრონომიულ ფიალისებურ ქვებს”, რომელთაგან თითოეული წარმოადგენდა „ფიალასაც, ქვასაც და წიგნსაც ვარსკვლავური წარწერებით”. ეს სავსებით შეესაბამება „გრაალის” აღწერილობას ევროპულ რაინდულ პოემებში. ბუნებრივია, „ანენერბეს” ავანტიურისტებს არ შეეძლოთ არ სცოდნოდათ ამ თეორიების შესახებ და ისინი ხარბად მათ ჩაეჭიდნენ: ტიბეტამდე, ინდოეთამდე ან სამხრეთ ამერიკამდე მიღწევა მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე გახდა ძალზე ძნელი; ალპებმა, როგორც წმინდა ძალების შესაძლო ადგილსამყოფელმა, არ გაამართლა, კავკასიის იდუმალი და გამოუცნობი მთები კი გამოიყურებოდნენ სავსებით პერსპექტიულად. ედელვაისები „ყვავილობდნენ ხანმოკლედ” 1942 წლის ივლისში ჰიტლერმა გამოსცა დირექტივა სახელწოდებით „ედელვაისი”, რომელიც ითვალისწინებდა სტალინგრადზე მიმავალი ჯარებიდან გარკვეული ნაწილის გამოყოფას ჩრდილოეთ კავკასიის დასაპყრობად და ბაქოს ნავთობსაბადოებთან გასვლას. აქ უპრიანია აღინიშნოს ზოგიერთი უცნაურობები ჰიტლერის გადაწყვეტილებებში: ანალოგიური დირექტივა მან გამოსცა 1941 წელს, მაგრამ მაშინდელი იერიშის მარცხი აღიქვა მშვიდად, 1942 წლის ზაფხულში კი ფრონტალური დარტყმა სამხრეთის მიმართულებით არანაირ საჭიროებას არ წარმოადგენდა – გაცილებით უფრო პერსპექტიული იყო სტალინგრადის აღება, რადგან ამ შემთხვევაში საბჭოთა კავშირის ძირითადი რეგიონები „მოიჭრებოდა” ბაქოს ნავთობისაგან. ამასთან, თვით შეტევის მიმართულება გამოიყურებოდა უცნაურად: ნაცისტები ილტვოდნენ უფრო იალბუზის მიდამოებისკენ, ვიდრე ბაქოსკენ. 1942 წლის 21 აგვისტოს სამხედრო ალპინისტების ჯგუფმა აღმართა იალბუზის მწვერვალზე ნაცისტური დროშა. ეს ფაქტი გამოიყურებოდა ძალზე ეფექტურ პროპაგანდისტულ ტრიუკად, მაგრამ ... ჰიტლერი, თვითმხილველთა მოწმობით, ძალზე გაბრაზდა. ჩვეულებრივ, სპეცეფექტების დიდმა მოყვარულმა – ფიურერმა – ამჯერად ჯეროვნად ვერ შეაფასა თავისი ჯარისკაცების თავგამოდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 100 იმავდროულად „ანენერბეს” ოკულტისტები ძალზე გააქტიურდნენ იალბუზის ირგვლივ. მთის მიდამოებთან ოპერატიულად ჩამოიყვანეს ერთ-ერთი სექტის წარმომადგენლები ნაცისტების უმაღლეს ჩინოსანთა თანხლებით, მაგრამ არც ეს უკანასკნელნი და არც ბერები უკან არ დაბრუნებულან. მალე ყველა გერმანელმა ჯარისკაცმა და ოფიცერმა, აგრეთვე ადგილობრივმა მოსახლეობამ გაიგო, რომ ნაცისტები მთებში ეძებენ რაღაც იდუმალ გამოქვაბულს. მაგრამ „ანენერბეს” ფსევდომეცნიერების გეგმებს არ ეწერათ განხორციელება, ან არასაჭირო დროს აღმართულმა იალბუზზე ნაცისტურმა დროშამ მართლაც განარისხა „უმაღლესი ძალები”, ან „სამხედრო ფორტუნამ” საბოლოოდ ზურგი აქცია ვერმახტს, ასეა თუ ისე, დამპყრობლებს მოუხდათ უკან დახევა. ჯერ კატასტროფა მოხდა სტალინგრადში, შემდეგ ნაცისტებმა დატოვეს კავკასიაც. შეიტყო რა ის ფაქტი, რომ იალბუზზე ნაცისტური დროშის ნაცვლად ფრიალებს წითელი ალამი, პროპაგანდის მინისტრმა ჰებელსმა წამოიძახა: „თვით იდეა, სამყაროს აღქმა და გაგება მარცხდება; სულიერი ძალები იქნება დამარცხებული და ახლოვდება განკითხვის ჟამი!”. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ბ. შაროვის სტატია ჟურნალიდან „тайны и загадки», 2018, № 5; 2. ა. ჰიტლერი: „mein kampf “-ი („ჩემი ბრძოლა”); 3. დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია. samto jurnali 1(140), 2018 1 სამთო ელექტრომექანიკა горная электромеханика – mining elektromechanycs უაკ 622.4.536.24: 624.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ო. ლანჩავა, აკად. დოქტორი, ასისტენტ-პროფესორი ნ. არუდაშვილი, დოქტორანტი ზ. ხოკერაშვილი სითბოსა და ჰიგროსკოპული მასის არასტაციონარული გადაცემა მეტროს სავენტილაციო ჭავლსა და გარშემომცველ სამთო მასივს შორის სატრანსპორტო გვირაბების მშენებლობისა და ექსპლუატაციის თანამედროვე ტექნოლოგიებიდან გამომდინარე ნაშრომში მიღებულია, რომ მემბრანის შიგნით, გვირაბის გამაგრებისა და მოპირკეთების ფარგლებში, წყლის დრენაჟი აღარ ხდება და ადგილი აქვს ჰიგროსკოპული მასის (ტენის) გაცვლის არასტაციონარულ პროცესს, სითბოს გადაცემის ანალოგიურ პროცესთნ ერთად. ამრიგად, სამთო მასივში ადგილი აქვს მხოლოდ ფორებში სორბირებულ ტენს, ხოლო გვირაბებში ცხადი სახით წყალი შესაძლებელია იქნეს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევაში, ლოკალური წყაროების სახით, რომელთა გავლენა სავენტილაციო ჭავლზე განცალკევებულად განიხილება. მოცემულია სითბოსა და ტენის გადაცემის როგორც მარტივი პროცესების, ისე ერთობლივი პროცესების მათემატიკური მოდელირების შედეგები გრაფიკებისა და ნომოგრამების სახით, რომელთა გამოყენებითაც შესაძლებელია თბოფიზიკური გაანგარიშებისათვის აუცილებელი სითბოსა და ტენის გადაცემის არასტაციონარული კოეფიციენტების განსაზღვრა. სორესა და დიუფურის ეფექტებით აღძრული დამატებითი ნაკადები, როგორც წესი, აძლიერებენ ძირითად ნაკადებს, მაგრამ პრაქტიკაში შესაძლებელია შეგვხვდეს შემთხვევა, როცა დამატებითი ნაკადების გავლენის მხედველობაში მიღება საჭირო აღარ იყოს. პროცესების ანალიზის საფუძველზე შემოთავაზებულია კრიტერიუმი, რომლის მსაზღვრელი რიცხვითი სიდიდის ზემოთ თბოფიზიკური გაანგარიშებებისათვის აუცილებელია დიუფურისა და სორეს დამატებითი ეფექტების გათვალისწინება. აღნიშნული ეფექტების იგნორირება შესაძლებელია, თუ 106lα=1. შესავალი თერმოაეროდინამიკური მრავალპარამეტრიანი ამოცანების გადაწყვეტისას ორკომპონენტიანი სისტემისათვის "სამთო მასივი-სავენტილაციო ნაკადი„ საჭირო ხდება არასტაციონარული სითბოსა და მასის გადაცემის კოეფიციენტების გაანგარიშება სორესა და დიუფურის დამატებითი ეფექტების გათვალისწინებით ან მათი გათვალისწინების გარეშეც. როგორც წესი. ამ კოეფიციენტების განსაზღვრა ხდება ერთობლივი თბომასაგადაცემის დიფერენციალური განტოლებების ამონახსნების გამოყენებით. პრობლემა ის არის, რომ განტოლებები ანალიზურად ამოიხსნება მხოლოდ არსებითი გამამარტივებელი დაშვებების მიღების შემდეგ რაც საჭირო სიზუსტეს ვერ უზრუნველყოფს. ამავე დროს სორესა და დიუფურის დამატებითი ეფექტების, ისე როგორც ძირითადი ნაკადების შესაფასებლად, ამოსავალი იყო სითბოსა და მასის გადატანის პროცესების დამახასიათებელი ფიზიკური თვისებების თანაფარდობას კერძოდ, ა.ვ. ლიკოვი მიანიშნებდა, რომ შეიძლებოდა ტემპერატურაგამტარობისა და მასაგადატანის პოტენციალგამტარობის კეოფიციენტების ტოლობის α=αm გამოყენება [1], ხოლო ო. ა. კრემნევი და ვ.ი. ჟურავლენკო სარგებლობდნენ ტოლობით samto jurnali 1(140), 2018 2 [2]. ამ უკანასკნელი ფორმულით შერბილებულია კოეფიციენტებს შორის განსხვავება იმ პირობით, თუ ორივე კოეფიციენტის რიცხვითი მნიშვნელობა ერთი რიგისაა. ჩვენს კვლევებში გამოიკვეთა, რომ აღნიშნული კოეფიციენტები ქანებისათვის მინიმუმ ორი რიგით მაინც განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან [3] და ამდენად ბუნებრივად დადგა დიუფურისა და სორეს დამატებითი ეფექტების უფრო ზუსტად გათვალისწინების საკითხი. წინამდებარე ნაშრომში არჩეულია ცნობილი ნაშრომებისაგან [1, 2] განსხვავებული გზა. ჩვენ გამოვდივართ არა მითითებული ტოლობიდან α=αm .არამედ სავენტილაციო ნაკადის აერომექანიკიდან. დამატებითი ნაკადების შესაფასებლად ვსარგებლობთ სითბოს გაცემის თერმული წინაღობის 1/α ცნებით თბური სასაზღვრო შრის არეალში, ისევე როგორც მასის გაცემის ანალოგიური წინაღობის ცნებით 1/αm შესაბამისი სასაზღვრო შრის არეალში (α, αmგვირაბის ზედაპირიდან თბოგაცემისა და მასაგაცემის კოეფიციენტები, ვტ/მ2.გრად, კგ.მოლი/ჯ.მ2.წმ). ამასთანავე, ჩვენ არ ვგულისხმობთ ისეთ დამატებით შემზღუდველ პირობებს, არც აღნიშნულ წინაღობებისათვის არც ნაკადებისათვის, რაც არ არის გათვალისწინებული ნიუტონ-რიხმანის, ფურიესა და ფიკის ძირითად კანონებში. თეორიული ანალიზი თუ უსასრულო სამთო მასივში გაყვანილ გვირაბს აქვს წრის ფორმა რადიუსით r0 (იხ. ნახ. 1), გვირაბის გასწვრივ გარშემომცველ სამთო მასივში სითბოსა და მასის (ტენის) გადაცემას მხედველობაში არ მივიღებთ, ხოლო თვით მასივს მივიჩნევთ იზოტროპულად და ერთგვაროვნად, მაშინ მასივსა და ნაკადს შორის თბომასაგადაცემა აღიწერება შემდეგი დიფერენციალური განტოლებებით სადაც t არის სამთო მასივის ტემპერატურა °c; αტემპერატურაგამტარობის კოეფიციენტი, მ2/წმ; ∆2 ლაპლასის ოპერატორი; ε ფაზური გარდაქმნის კრიტერიუმი სამთო მასივში; r ფაზური გარდაქმნის კუთრი ენთალპია,კჯ/კგ; cm, c შესაბამისად იზოთერმული მასატევადობისა და კუთრი თბოტევადობის კოეფიციენტები, მოლი/ჯ, კჯ/კგ.გრად; τ-დრო, წმ; θ სამთო მასივის მასაგადატანის პოტენციალი, ჯ/მოლი; αm მასაგადატანის პოტენციალგამტარობის კოეფიციენტი,მ2/წმ; δθთერმოგრადიენტული კოეფიციენტი, ჯ/მოლი.გრად. samto jurnali 1(140), 2018 3 ნახ. 1. ტემპერატურისა და მასაგადატანის პოტენციალის განაწილება გვირაბის კედლებსა და გარშემომცველ სამთო მასივში გვირაბის ღერძის მართობულ სიბრტყეზე: r ცილინდრული კოორდინატი; r0 გვირაბის ეკვივალენტური რადიუსი; 0 და rо ინდექსები შესაბამისად უჩვენებენ ტემპერატურისა და მასაგადატანის პოტენციალის სიდიდეებს გარშემომცველ იზოტროპულ გარემოში და გამყოფ ზედაპირზე ცალსახობის პირობებს აქვთ შემდეგი სახე სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა, r არის ცილინდრული კოორდინატი; λ, λm შესაბამისად თბოგამტარობისა და მასაგამტარობის კოეფიციენტები ქანისათვის, ვტ/მ.გრად, კგ.მოლი/ჯ.მ.წმ; tk, θk შესაბამისად გვირაბის ზედაპირის ტემპერატურა და მასაგადატანის პოტენციალი, °с, ჯ/მოლი; th, θh იგივე სავენტილაციო ნაკადისათვის. თუ დიუფურისა და სორეს ეფექტებს მხედველობაში არ მივიღებთ, მაშინ (1) და (2) განტოლებები მიიღებენ ფურიესა და კირჰოფის მიერ შემოთავაზებულ სახეს ხოლო სასაზღვრო პირობებს ასეთ შემთხვევაში ექნებათ სახე: დიუფურისა ღა სორეს დამატებით ეფექტების მხედველობაში მიღება, როგორც წარმოდგენილი ფორმულებიდან ჩანს, ისეთი შემთხვევაა, როცა ტემპერატურის გრადიენტი აღძრავს დამატებით მამოძრავებელ ძალას მასის გადატანის პროცესისათვის, ხოლო მასაგადატანის პოტენციალის გრადიენტი თავის მხრივ აღძრავს დამატებით თბურ ნაკადს. samto jurnali 1(140), 2018 4 არსებითია, რომ პრაქტიკულად გვხვდება შემთხვევები, როცა აღიშნული ეფექტების მხედველობაში მიღების გარეშე და შესაბამისად, თბოფიზიკური ამოცანების შედარებით მარტივად გაანგარიშებით, მიიღება სარწმუნო შედეგები. ამისათვის დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სათანადო კრიტერიუმის დამუშავებას, რადგან გვირაბის კედლის უგანზომილებო ტემპერატურა და უგანზომილებო მასაგადატანის პოტენციალი შეიძლება წარმოდგენილი იქნეს კრიტერიუმებზე ფუნქციური დამოკიდებულების სახით. თუ ზემოაღნიშნულ ფორმულებში ლაპლასის ოპერატორს აქვს სახე პირველი რიგის წარმოებულები მუდმივებია დროსა და სივრცეში, ე.ი. შესაბამისად და წარმოებულების ფარდობას თუ შევცვლით მათი სასრული სიდიდეებით ლოპიტალის წესის თანახმად ფორმულის საფუძველზე, მაშინ (1) განტოლება მიიღებს სახეს საიდანაც მარტივი გარდაქმნებით მიიღება სადაც წარმოდგენილია ფურიესა და კოსოვიჩის კრიტერიუმები, რომლებსაც შესაბამისად აქვთ სახე მასაგადატანის პოტენციალის საანგარიშო ფორმულის გათვალისწინებით [5],ბოლო ფორმულა მიიღებს სახეს სადაც φ არის წონასწორული ფარდობითი ტენიანობა, ერთის ნაწილებში. (11) ფორმულის ანალოგიურად (2) და (6) ფორმულებიდან მიიღება samto jurnali 1(140), 2018 5 სადაც წარმოდგენილია მასაგაცვლის ფურიეს, ბიოს და პოსნოვის კრიტერიუმები, რომლებსაც შესაბამისად აქვთ სახე ბიოს თბოგაცვლის კრიტერიუმს, როგორც ცნობილია, აქვს სახე [6] როგორც აღინიშნა, დამატებითი ეფექტების გათვალისწინება თბოფიზიკური ამოცანების გადაწყვეტისას საზოგადოდ (α, αm კოეფიციენტების ტოლობა) პრინციპულ სიძნელეებს ხვდება. მსგავსების კრიტერიუმების გამოყენებით კი, არანაკლები სიძნელეებია, რადგან პოსნოვისა და კოსოვიჩის კრიტერიუმები შეიცავენ საძიებო სიდიდეებს ∆t და ∆θ სახით. ამდენად მათი გამოყენებით ცალსახა შედეგების მიღება თითქმის შეუძლებელია. შესაბამისად, წინამდებარე ნაშრომში არჩეულია განსხვავებული მეთოდი. სასრული პროპორციული სიდიდეების შეტანით და ლოპიტალის წესის გამოყენებით (5) ფორმულა მიიღებს სახეს რომლის გამრავლებით სიდიდეზე მიიღება თუ r=r0, მაშინ ზემოთ მოცემული ფორმულების გათვალისწინებით ბოლო ფორმულა მიიღებს სახეს ამ ფორმულის მარჯვენა მხარეზე გამოსახული წილადი არის უგანზომილებო სიდიდე, რომელიც არის ახალი კრიტერიუმი. მაშასადამე samto jurnali 1(140), 2018 6 ახალ კრიტერიუმს და განსაკუთრებით კი მის მსაზღვრელ სიდიდეს, ღრმა ფიზიკური აზრი აქვს. ის წარმოადგენს ლიუისის, კოსოვიჩისა და პოსნოვის კრიტერიუმების სინთეზს. აღნიშნულის დასამტკიცებლად აღვნიშნოთ, რომ ლიუისის კრიტერიუმი განისაზღვრება გამოსახულებით [5] ხოლო სითბოსა და მასის ნაკადების სიმკვრივეებს გაყოფის ზედაპირზე "სამთო მასივისავენტილაციო ჭავლი„ აქვთ სახე ქანის ფიზიკურ თვისებებს შორის დამოკიდებულებების გათვალისწინებით და მარტივი გარდაქმნებით ბოლო ფორმულებიდან მიიღება [3] უკანასკნელი ფორმულების ჩასმით (22) ფორმულაში, (14), (19), (23) ფორმულების გათვალისწინებით და მარტივი გარდაქმნებით მიიღება პოსნოვის კრიტერიუმი ერთმანეთთან აკავშირებს მოცულობით სითბოსა და მასის ნაკადებს და აჩვენებს ტემპერატურული გრადიენტით მასაგადატანის პოტენციალის ცვალებადობას სამთო მასივში. კოსოვიჩის კრიტერიუმი სავენტილაციო ნაკადის ენერგეტიკული იმპულსის გავლენის მანიშნებელია, ხოლო ახალი კრიტერიუმი ერთმანეთთან აკავშირებს სითბოს გაცემის თერმულ წინაღობას l/α თბური სასაზღვრო შრის არეალში და მასის გაცემის ანალოგიურ წინაღობას 1/αm შესაბამისი სასაზღვრო შრის არეალში. მიზანშეწონილია აქვე ვაჩვენოთ განსხვავება ლიუისისა და ახალ კრიტერიუმს შორის. le მასივის თვისებებიდან გამომდინარე, აჩვენებს თბური და მასის სასაზღვრო შრეების ურთიერთმიმართებას. ეკვივალენტური ჭავლებისათვის, თუ α=αm, თბური და მასის სასაზღვრო შრეების სისქე ერთნაირია და თბო და მასაგადაცემა სავენტილაციო ნაკადზე რიცხობრივად ერთმანეთის ტოლია. თუმცა მითითებულ ტოლობას რეალურად ადგილი არ აქვს, რაც ჩანს ცხრილიდან l. ახალი კრიტერიუმი იმავეს აჩვენებს ათვლის სხვა სისტემიდან ნაკადის აერომექანიკიდან, რომლისთვისაც ნაკადების ტოლობის დაცვის საჭიროება არაა. აღინიშნა, რომ (1), (2) ფორმულებით ასახული განტოლებები, შესაბამისი ცალსახობის პირობებით, ანალიზურ ამოხსნას არ ექვემდებარება და საჭიროა მათემატიკური მოდელირების მეთოდის გამოყენება. მათემატიკური მოდელები როგორც თბოგამტარობის, აგრეთვე მასაგამტარობის შემთხვევისათვის შედგენილია ცხრილში 1 მოცემული ერთნაირი ქანების ფიზიკური პარამეტრების samto jurnali 1(140), 2018 7 მიხედვით. თბოგაცემისა და მასაგაცემის კოეფიციენტები მოდელებზე შესაბამისად იცვლებოდა ფარგლებში 3.0-50.0 ვტ/მ2გრად და (1.5-50.0)*10-10 კგ.მოლი/ჯ.მ2.წმ. ცხრილში 1 მოცემული ფიზიკური სიდიდეების ყოველი კონკრეტული მნიშვნელობისათვის ძალაშია ზოგადი კანონზომიერება, რომლის თანახმადაც გამყოფ ზედაპირზე და სამთო მასივში ტემპერატურის განაწილების ხასიათი დამოკიდებულია არა მხოლოდ და არა იმდენად α და λ კოეფიციენტების კონკრეტულ მნიშვნელობებზე, არამედ მათ თანაფარდობაზე ბიოს კრიტერიუმის სახით [6, 7]. იმის აღნიშვნა თითქმის ზედმეტიცაა, რომ თბოგაცემის კოეფიციენტი α ეკვივალენტური აეროდინამიკური ნაკადებისათვის მუდმივი სიდიდეა. ზემოაღნიშნული გამონაკლისის გარეშე ვრცელდება მასაგადაცემის პროცესებზეც, რადგან მასაგაცემის კოეფიციენტი αm ეკვივალენტური აეროდინამიკური ნაკადებისათვის ამ შემთხვევაშიც უცვლელი სიდიდეა, ხოლო პროცესის სტაბილიზაციის ხარისხი დამოკიდებულია არა იმდენად რომელიმე ცალ კეული კოეფიციენტის რიცხვით სიდიდეზე, არამედ მათ თანაფარდობაზე αm/λm სახით [6, 7], რაც წარმოდგენილია ბიოს მასაგადატანის კრიტერიუმის სახით. ანალოგიურად, თერმოგრადიენტული მასაგადატანა არ არის დამოკიდებული მხოლოდ თერმოგრადიენტული კოეფიციენტის რიცხვით სიდიდეზე. არამედ მის კომბინაციაზე სხვა სიდიდეებთან. რაც ასახულია პოსნოვის ან ახალი კრიტერიუმით. აღნიშნული შეეხება ყველა მარტივ ცვლადებს, რომლებიც წარმოდგენილია ფიზიკური სიდიდეებით (α, λ, r0, λm და ა.შ.) და განზოგადებულ ცვლადებს, რომლებიც წარმოდგენილია უგანზომილებო სიმპლექსების ან კომპლექსების სახით le, bi, lα, f0, bim ორივე ძირითადი მამოძრავებელი ძალის მიმართ. საკვლევი ობიექტების პირობებისათვის დამახასიათებელი კრიტერიუმების ცვალებადობის ფარგლების განსაზღვრა დიდ სირთულეს არ წარმოადგენს, რის გამოც შესაძლებელია მოდელების საკმარისი რაოდენობის წინასწარი დაგეგმვა. გავაკეთოთ აღნიშნული ფურიეს კრიტერიუმის მაგალითზე. მსაზღვრელი დრო ამ კრიტერიუმიდან შეიძლება იცვლებოდეს ნულიდან ნაგებობის არსებობის ვადამდე ან რაიმე გონივრული წინასწარ დასახული ხანგრძლივი პერიოდისათვის. samto jurnali 1(140), 2018 8 სხვადასხვა ქანებისათვის ტემპერატურაგამტარობის კოეფიციენტის სიდიდეებისა და მსაზღვრელი გეომეტრიული ზომების მიხედვით დგინდება, რომ ფურიეს კრიტერიუმი შესაძლებელია იცვლებოდეს 0-150-ის დიაპაზონში. ანალოგიურად დადგინდება ყველა კრიტერიუმის ცვალებადობის არე, რის შემდეგაც განისაზღვრება მოდელების ოპტიმალური რიცხვი ისეთნაირად, რომ მოდელებზე აისახოს კრიტერიუმების ცვალებადობის მთელი დიაპაზონი ნატურულ პირობებში. ცხადია, რომ მარტივი ცვლადებით იგივეს განხორციელება უფრო რთული, ხოლო ზოგ შემთხვევაში, შეუძლებელიც არის. აქედან ირიბად დასტურდება კრიტერიუმების სარგებლიანობა. ქვემოთ გამოჩნდება, რომ მოდელირებით მიღებული შედეგები განზოგადებული იქნა დამატებითი მამოძრავებელი ძალების გავლენის გათვალისწინებით და წარმოდგენილია ნომოგრამების სახით. მაშასადამე, სუფთა თბოგადაცემა და თბოგადაცემა დიუფურის ეფექტის თანხლებით ერთნაირად იანგარიშება. ამ შემთხვევაში ცვალებადია გამყოფი ზედაპირის უგანზომილებო ტემპერატურა, რადგან თბოგაცემის კოეფიციენტი α, როგორც აღინიშნა, ეკვივალენტური აეროდინამიკური ნაკადებისათვის მუდმივი სიდიდეა. თავის მხრივ უგანზომილებო ტემპერატურა ცალსახა ფუნქციური დამოკიდებულებით არის დაკავშირებული პროცესის დამახასიათებელ განზოგადებულ ცვლადებთან მასაგადაცემის დიფერენციალური განტოლება (2) და შესაბამისი ცალსახობის პირობები ცვლადი კოეფიციენტებით ხასიათდებიან დროსა და სივრცეში. ქანების ფიზიკური მახასიათებლები არსებითად არიან დამოკიდე-ბული საძიებელი მასაგადატანის პოტენციალის სიდიდეზე, რაც უნდა აისახოს მოდელებზე. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მასაგადაცემის პროცესების დამოდელება შედარებით რთულია. არსებითი მნიშვნელობა ენიჭება იმ ფაქტს, რომ ბიოს ორივე კრიტერიუმის რიცხვითი სიდიდე 40-ის ფარგლებში, სამთო მასივისათვის შეიძლება მიჩნეული იქნეს ზღვრულად, რადგან მისი შემდგომი ზრდა გავლენას აღარ ახდენს არც თბოგადაცემისა და არც მასაგადაცემის პროცესების ინტენსიურობაზე. მასაგადაცემის პროცესისათვის აღნიშნული კარგად ჩანს ნახაზიდან 2, სადაც უგანზომილები პოტენციალის წირები 8 და 9 ერთმანეთს ემთხვევიან მასივის არეალში, რომელიც გაყოფის ზედაპირიდან რადიალური მიმართულებით განლაგებულია 0.1-10 მ დიაპაზონში. აღნიშნულიდან გამომდინარე,მანძილი 50 მ რომლის მიხედვით შესრულდა მოდელირება, შეგვიძლია მივიჩნიოთ მასივის უსასრულობის კარგ იმიტაციად. უშუალოდ გაყოფის ზედაპირზე იგივე თვისება ახასიათებს ბიოს მასაგაცემის კრიტერიუმს რიცხვითი სიდიდის "50„-ის ზემოთ. samto jurnali 1(140), 2018 9 სავენტილაციო ნაკადის ტენშემცველობისა და ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობაზე გვირაბის ფარგლებში, სამთო მასივიდან მასაგადაცემასთან ერთად რომელიც ძირითადი ფაქტორია, აორთქლება წყლის თავისუფალი ზედაპირიდან მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს და მისი გათვალისწინება აუცილებელია. ამასთანავე სითხის თავისუფალი ზედაპირიდან აორთქლება საკმაო სიზუსტითაა შესწავლილი და შეიძლება მისი ზუსტი გაანგარიშება. მთავარი კი ისაა, რომ აორთქლება სითხის თავისუფალი ზედაპირიდან და ჰიგროსკოპული მასაგადაცემა სამთო მასივიდან სხვადასხვა კანონზომიერებით ხასიათდებიან. ამის გამო ამ ნაშრომში გრუნტის წყლები განიხილება როგორც ტენის ადგილობრივი განაწილებული წყარო და გათვალისწინებაც საანგარიშო ფორმულებში დიფერენცირებულად ხდება, რის შესახელ აღნიშნული იყო. თბოგადაცემა დიუფურის ეფექტის გათვალისწინებით აღნიშნულ ორკომპონენტიან სისტემაში „სამთო მასივი სავენტილაციო ნაკადი“ განზოგადდა ფურიეს, ბიოს და ამ ნაშრომში წარმოდგენილი ახალი კრიტერიუმების მიხედვით და წარმოდგენილია მე-3 ნახაზზე. samto jurnali 1(140), 2018 10 ახალი კრიტერიუმის მსაზღვრელი რიცხვითი მნიშვნელობის 106 lα =1 (წირი 1 ნახ. 3-ის მარცხენა დიაგრამაზე) შესაბამისი უგანზომილებო ტემპერატურა ფურიესა და ბიოს კრიტერიუმების სათანადო მნიშვნელობებისათვის ასახავს სუფთა თბოგადაცემის პროცესს. ახალი კრიტერიუმის სხვა მნიშვნელობებისათვის განსაზღვრული გვირაბის კედლის უგანზომილებო ტემპერატურა ითვალისწინებს დამატებით თბოგადაცემას დიუფურის ეფექტის სახით. ნომოგრამით სარგებლობის წესი შემდეგია: მარცხენა დიაგრამაზე აიღება ფურიეს კრიტერიუმის რიცხვითი სიდიდის შესაბამისი წერტილი (ფურიეს კრიტერიუმების რიცხვითი მნიშვნელობები აბსცისაზე განლაგებულია ლოგარითმული წესით), საიდანაც დაეშვება ორდინატი ახალი კრიტერიუმის სიდიდის შესაბამისი წირის გადაკვეთამდე. გადაკვეთის წერტილიდან გაივლება აბსცისა მარჯვენა დიაგრამაზე ბიოს კრიტერიუმის რიცხვითი სიდიდის შესაბამისი წირის გადაკვეთამდე. გადაკვეთის ამ უკანასკნელი წერტილიდან დაეშვება ორდინატი და მარჯვენა დიაგრამის აბსცისაზე აიღება უგანზომილებო ტემპერატურის საძიებელი სიდიდე. ნომოგრამით სარგებლობისას ფურიეს კრიტერიუმისათვის ლოგარითმული კოორდინატის გამოყენება აუცილებელია. გვირაბის კედლის უგანზომილებო ტემპერატურა ახალ კრიტერიუმთან პირდაპირ პროპორციული, ხოლო ფურიესა და ბიოს კრიტერიუმებთან უკუპროპორციული დამოკიდებულებით ხასიათდება. როგორც აღინიშნა, მასაგადატანა კაპილარულ-ფოროვან სხეულებში პირდაპირი მამოძრავებელი ძალის მასაგადატანის პოტენციალის გრადიენტის გარდა განპირობებულია დამატებითი მამოძრავებელი ძალით სორეს ეფექტით,რომელ!იც გამოწვეულია ტემპერატურის გრადიენტით. ეს უკანასკნელი ეფექტი გათვალისწინებული უნდა იქნეს პოსნოვის ან ახალი კრიტერიუმით. ქანების თერმოგრადიენტული კოეფიციენტის რიცხვითი სიდიდეების მიხედვით განისაზღვრა პოსნოვის კრიტერიუმის მნიშვნელობები, რაც მათემატიკურ მოდელებზე ასახული იქნა სასაზღვრო პირობის მეშვეობით, ხოლო არაიზოთერმული მასაგადაცემა განზოგადდა მასაგაცვლის ფურიეს, ბითსა და ახალი კრიტერიუმის მიხედვით, რომელიც წარმოდგენილია ნახაზზე 4. ახალი კრიტერიუმის მსაზღვრელი მნიშვნელობის შესაბამისი უგანზომილებო მასაგადატანის პოტენციალი ამ ნახაზზე ასახავს იზოთერმული მასაგადაცემის შემთხვევას. ახალი კრიტერიუმის სხვა მნიშვნელობებისათვის განსაზღვრული იგივე სიდიდე ითვალისწინებს დამატებით მასაგადატანას სორეს ეფექტის ხარჯზე. ნომოგრამით სარგებლობა ნახ. 3-ზე გამოსახული ნომოგრამის ანალოგიურად ხდება. უგანზომილებო ტემპერატურის მსგავსად, უგანზომილებო მასაგადატანის პოტენციალი ახალ კრიტერიუმთან პირდაპირი, ხოლო ფურიესა და ბიოს მასაგაცვლის კრიტერიუმებთან უკუპროპორციული დამოკიდებულებით ხასიათდება. არასტაციონარული თბოგადაცემის კოეფიციენტი გაუმაგრებელი და მონოლითური გამაგრების მქონე გვირაბებისათვის შესაბამისად განისაზღვრება ფორმულებით samto jurnali 1(140), 2018 11 სადაც kτ არის არასტაციონარული თბოგადაცემის კოეფიციენტი, ვტ/მ2. გრად; გვირაბის ზედაპირის უგანზომილებო ტემპერატურა, ერთის ნაწილებში; k1 თბოგადაცემის კოეფიციენტი სამთო მასივიდან სავენტილაციო ნაკადზე გვირაბის გამაგრების გავლენის გათვალისწინებით, ვტ/მ2.გრად, რომელიც განისაზღვრება ფორმულით ამ ფორმულაში δ1 λ1 შესაბამისად არის სამაგრის სისქე, მ და სამაგრი მასალის თბოგამტარობის კოეფიციენტი, ვტ/მ.გრად. თბოგაცემის კოეფიციენტი α იანგარიშება ცნობილი მეთოდით [8]. არასტაციონარული მასაგადაცემის კოეფიციენტი გაუმაგრებელი და მონოლითური გამაგრების მქონე გვირაბებისათვის შესაბამისად განისაზღვრება ფორმულებით სადაც kτm არის არასტაციონარული მასაგაცემის კოეფიციენტი, კგ.მოლი/ჯ.მ2.წმ; გვირაბის ზედაპირის უგანზომილებო მასაგადატანის პოტენციალი, ერთის ნაწილებში; k2 მასაგადაცემის კოეფიციენტი სამთო მასივიდან სავენტილაციო ნაკადზე გვირაბის გამაგრების გავლენის გათვალისწინებით, კგ.მოლი/ჯ.მ2.წმ, რომელიც განისაზღვრება ფორმულით samto jurnali 1(140), 2018 12 სადაც λm1 არის სამაგრი მასალის მასაგამტარობის კოეფიციენტი, კგ.კმოლი/კჯ.მ.წმ. მასაგაცემის კოეფიციენტი αm განისაზღვრება ცნობილი მეთოდით [8]. როგორც წარმოდგენილი ფორმულებიდან ჩანს, არასტაციონარული თბოდა მასაგადაცემის კოეფიციენტების ანგარიშის გზით განსაზღვრის სირთულე დაყვანილია გვირაბის ზედაპირის უგანზომილებო ტემპერატურისა და უგანზომილებო მასაგადატანის პოტენციალის განსაზღვრის სიზუსტეზე. დასკვნები თბომასაგადაცემის ძირითადი აღმძვრელი ძალების, ტემპერატურისა და მასაგადატანის პოტენციალის გრადიენტების, ზედდებისას თერმული წინაღობა თბური სასაზღვრო შრის, ხოლო მასაგაცემის ანალოგიური წინაღობა მასის სასაზღვრო შრის ფარგლებში განიცდიან ცვალებადობას და ურთიერთგავლენას, რის შედეგადაც აღიძვრება დამატებითი ნაკადები ძირითადი ნაკადების პარალელურად და მათი ინტენსიურობის გასაზრდელად. ახალი კრიტერიუმით ხდება ძირითად ნაკადებზე დამატებითი ნაკადების აჯამვის საჭიროობის შეფასება და საბოლოო სიდიდეების ადეკვატური განსაზღვრა. ახალი კრიტერიუმის რიცხვითი სიდიდე 106 lα=1 მიანიშნებს იმ ზღვარს, რომლის ზემოთ ერთობლივი თბომასაგადაცემა სამთო მასივიდან უნდა შეფასდეს დიუფურისა და სორეს დამატებითი ეფექტების გათვალისწინებით და სითბოსა და მასის გადაცემის არასტაციონარული კოეფიციენტების გაანგარიშება უნდა მოხდეს აღნიშნულის მხედველობაში მიღებით, ხოლო ქვემოთ ერთობლივი პროცესი განიხილება როგორც მარტივი და ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი თბოდა მასაგადაცემა, რომელთა დროსაც აღნიშნული კოეფიციენტების გაანგარიშება უნდა მოხდეს ტრადიციული მეთოდებით. არასტაციონარული თბოდა მასაგადაცემის კოეფიციენტები,რომლებიც გაყოფის ზედაპირის შესაბამისი უგანზომილებო ტემპერატურის ან მასაგადატანის პოტენციალის ფუნქციაა, ახალ კრიტერიუმთან პირდაპირი, ხოლო ფურიესა და ბიოს შესაბამის კრიტერიუმებთან უკუპროპორციული დამოკიდებულებებით ხასიათდება. გრაფოანალიზური მეთოდით არასტაციონარული თბოდა მასაგადაცემის კოეფიციენტების განსაზღვრისას, უგანზომილებო ტემპერატურის ან მასაგადატანის უგანზომილებო პოტენციალის რიცხვითი სიდიდეების შერჩევის დროს, საჭიროების შემთხვევაში, კრიტერიუმებით პირდაპირ ხდება დიუფურისა და სორეს ეფექტების გათვალისწინება. ლიტერატურა 1. лыков a.b. tепломассообмен. энергия, москва, 1978. 480 с. 2. кремнев o. a., журавленко b. я. теплои массообмен в горном массиве и подземных сооружениях. наукова думка, киев, 1980. 384 с. 3. lanchava о., ilias n. some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation. volume 2, issue 2, bucharest, romania, 2017. pp. 92-105. 4. lanchava о. separation and evaluation of simultaneous heatmass exchange in binary systems. 2005, pp. 400-404, bull. georg. acad. sci. http://scienge.org.ge/old/moambe/summary-172-3.htm 5. кутателадзе cc анализ подобия в теплофизике. наука, новосибирск, 1982. 308 c. 6. ланчава о.а. o тепломассообмене в капитальных горных выработках. фтпршл, n26, наука, новосибирск, 1982. с. 87-92. samto jurnali 1(140), 2018 13 7. ланчава о. а. о тепломассообмене в свежвпроиденных горных выработках. фтпргш, n25, наухка, новосибирск, 1985. с. 99-104. 8. ониани ш.и., ланчава о.а. единая методика прогнозирования температурных условий в угольных шахтах. макеевка-донбасс, 1979. 196 с. lanchava 0., arudashvili n., khokerashvili z. non-stationary transmission of heat and hygroscopic mass between ventiiation flow of metro and surrounding mining massif according to modern technologies of construction and operation of transport tunnels, it is assumed in the present work that drainage of water does not occur inside the membrane in the area of reinforced coating of the tunnel and here takes place a non-stationary process of transfer of hygroscopic mass (moisture) together with а similar process of heat transfer between the ventilation stream and the surrounding mining massif. thus, we have to deal only with the sorption mass content in the pores of the massif and the water in the explicit form in the tunnels can only be in exceptional cases as local sources and therefore, their influence on the ventilation flow should be considered separately. the paper provides results of mathematical modeling of heat and mass transfer processes as well as graphs and nomograms, which can be used to define non-stationary coefficients of the heat and mass transmission required for thermal physics calculation of underground ventilation. the additional flows initiated by the soret and dufour effects usually strengthen the main flows, but in practice one can find a case where it is not necessary to take into account the effect of additional flows. based on the analysis of processes, the criteria that determine the numerical value of these show the case when accounting for additional flows of soret and dufour is mandatory. the marked effects can be ignored when 106 lα=1. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 243 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.26 ანტიამრეკლი ფენები სხვადასხვა გეომეტრიული ფორმის მზის ენერგიის ოპტიკური ლინზა კონცენტრატორებისათვის თენგიზ ხაჩიძე1,2, ნიკოლოზ ხაჩიძე1 1სსიპ ინსტიტუტი „ოპტიკა“ 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი ანოტაცია ნაშრომში მოყვანილია კვლევები, რომლებიც დაკავშირებულია მზის ენერგიის ლინზა კონცენტრატორებში ანტიამრეკლი ფენების გამოყენებასთან და მისი ეფექტურობის დამოკიდებულიბის დადგენასთან ლინზა კონცენტრატორის გეომეტრიულ ფორმაზე. ექსპერიმენტის პირველადი შედეგებით დადგინდა, რომ ფოტოელექტრული გარდამქმნელის ლინზა კონცენტრატორის ანტიამრეკლი ფენის ეფექტურობა დამოკიდებულია იმ ზედაპირის ფორმაზე რომელზეც ის არის დაფენილი მზის სხივური ენერგიის მისაღებად. მაქსიმალური ეფექტი მიიღება მაშინ, როდესაც იგი დაფენილია ბრტყელ ზედაპირზე. რასაც მივყავართ იმ დასკვნამდე, რომ ანტიამრეკლი ფენის მქონე კონცენცენტრატორის შესაქმნელად მიზანშეწონილია ბრტყელ ამოზნექილი ლინზის გამოყენება. საკვანძო სიტყვები: ლინზა-კონცენტრატორი, ანტიამრეკლი ფენა, მზის ენერგია. ამ ბოლო დროს სულ უფრო აქტუალური ხდება მზის ენერგიით ელექტრული ენერგიის მისაღებად ფოტოელექტრული გარდამქმნელების გამოყენება. ფოტოენერგეტიკის ბაზარი ყოველწლიურად 40%-ით იზრდება. ბაზარზე ძირითადად დომინირებს მონო და პოლიკრისტალურ სილიციუმზე შექმნილი მზის ფოტოელექტრული გარდამქმნელები, რომელთა ბაზაზე დამზადებული პანელები ბიუჯეტური და ხელმისაწვდომია ფართო მასებისათვის. ასეთი პანელების მარგი ქმედების კოეფიციენტი 10-20%-ის ფარგლებშია და საკმაოდ მისაღებია საყოფაცხოვრებო პირობებში გამოსაყენებლად. თუმცა სპეცტექნიკაში (სამხედრო დანიშნულების, კოსმოსური და სხვა) მიზანშეწონილია გამოყენებული იქნას ფოტოელექტრული გარდამმნელები უფრო მაღალი მარგი ქმედების კოეფიციენტით. ამ შემთხვევაში აქცენტი ძირითადად კეთდება მზის ენერგიის მრავალკასკადიან ფოტოელექტრულ გარდამქმნელებზე. ასეთი გარდამქმნელების მარგი ქმედების კოეფიციენტი დღეისათვის უკვე 45%-ს აჭარბებს, მაგრამ მათი თვითღირებულება გამომუშავებულ ყოველ ვატზე ძალიან მაღალია, რადგან ძალიან ძვირი ჯდება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 244 მრავალკასკადიანი კრისტალის დამზადება. ასეთ ელემენტებში გამომუშავებულ ყოველ ვატზე თვითღირებულების შესამცირებლად ფართო გამოყენებება ჰპოვა ოპტიკურმა ლინზაკონცენტრატორებმა. ამ დროს დიდი ფართობის ლინზა-კონცენტრატორზე დაცემული სხივური ენერგია ფოკუსირდება გაცილებით მცირე (შესაძლებელია რამდენიმე ასეულჯერ) ფოტოელექტრულ გარამქმნელზე და შესაბამისად იზოგება კრისტალის ფართობი (მასალა). ლინზა კონცენტრატორების გამოყენებისას დიდი მნიშვნელობა აქვს მათში სხივური დანაკარგების მინიმუმამდე დაყვანას [1]. სხივური ენერგიის დანაკარგები ოპტიკურ კონცენტრატორებში ისევე როგორც ნებისმიერი ლინზაში ძირითადად განპირობებულია ზედაპირებიდან არეკვლით. ამის გამომწვევი მიზეზი ის არის, რომ მზის სხივის დაცემისას ლინზა-კონცენტრატორზე ჰაერიდან მყარ გარემოში (ლინზაში) გადასვლისას მათი (ჰაერისა და ლინზა-კონცენტრატორის) გარდატეხის მაჩვენებლებს შორის დიდი სხვაობის გამო სინათლის სხივის ნაწილი აირეკლება კონცენტრატორის ორივე ზედაპირიდან და ვერ აღწევს ფოტოელექტრულ გარდამქმნელამდე. არეკვლის პროცენტული სიდიდე დამოკიდებულია კონცენტრატორის მასალაზე. არეკვლაზე დანაკარგები ლინზა-კონცენტრატორების გამოყენების შემთხვევაში საშუალოდ 10% აღემატება. ეს იმას ნიშნავს, რომ მზის ენერგიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ვერ აღწევს ფოტოელექტრულ გარდამქმნელამდე და შესაბამისად ამცირებს მზის ენერგიის ელექტრულ ენერგიად გარდაქმნის ეფექტურობას. ამ პრობლემის გამოსასწორებლად ჩვენს მიერ შემოთავაზებული იქნა ოპიკურ კონცენტრატორებზე დაფენილიყო ანტიამრეკლი ფენები იმ სპექტრარულ დიაპაზონისათვის რომლის მიმართადაც მაქსიმალური მგრძნობიარობა გააჩნია მზის ენერგიის ფოტოელექტრულ გარდამქმნელს. განხორციელდა ექსპერიმენტი რომელმაც დაადასტურა, რომ ლინზა კონცენტრატორი მასზე დაფენილი ანტიამრეკლი ფენით რამდენიმე პროცენტით ზრდიდა ფოტოელექტრული გარდამქმნელიდან გამომავალ ელექტრულ სიმძლავრეს. რაც მიუთითებდა ასეთი მეთოდით კონცენტრირებული მზის ენერგიის გარდაქმნის ეფექტურობის გაზრდაზე [2,3]. თუმცა კვლევების გაგრძელებამ გვიჩვენა, რომ ელექტრული სიმძლავრის პროცენტული ნაზრდი დამოკიდებული იყო დღის მონაკვეთზე, რომელზეც კვლევები ტარდებოდა და გამოყენებულ ლინზაზე. კვლვის შედეგები ერთი და იგივე ლინზისთვის დღის სხვადსახვა მონაკვეთში მოცემულია ცხრილში-1 [4]. ცხრილი 1. მზის გამოსხივების ინტენსივობა, ვტ/მ2, (დრო, სთ) ფოტოელემენტიდან მიღებული ელექტრული სიმძლავრე, ვტ x10-3 კონცენტრატორის გარეშე კოცენტრატორით, კონცენტრაციის ხარისხით 35 ანტიამრეკლი ფენის გარეშე ანტიამრეკლი ფენით მიღებული სიმძლავრის ნაზრდი,% 600 (12:00) 2,3 77 78,7 2,2 760(13:00) 2,91 90,5 92,6 2,3 740(14:00) 2,84 89,20 91,25 2,3 700(16:00) 2,68 84,8 86,7 2,25 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 245 როგორც ცხრილიდან ჩანს დროის სხვადასხვა მონაკვეთში ელექტრული სიმძლავრის პროცენტული ზრდა სხვადასხვაა. ჩვენი აზრით ეს განპირობებულია იმით, რომ დროის სხვადასხვა მონაკვეთში მზის გამოსხივების სპექტრალური შემადგენლობა სხვადასხვაა. ანტიამრეკლი ფენების ეფექტურობა კი დამოკიდებულია გამოსხივების სპექტრალურ დიაპაზონზე. ჩვენ შემთხვევაში გამოყენებული იქნა ანტიამრეკლი საფარი შემდეგი ფენებით sio2 სისქით 85nm (n=1,47); zro2სისქით 63nm (n=1,98); sio2 სისქით 85nm (n=1,47); მისი ეფექტურობა განსაკუთრებულად გამოხატული იყო სპექტრალურ დიაპაზომში 500-900ნმ [4]. შემდეგი კვლევა ჩატარდა დღის ერთი და იგივე მონაკვეთში ერთი და იგივე დიამეტრის და სხვადასხვა ფოკუსური მანძილის სფერული და ასფერული ლინზების გამოყენებით. კვლევებმა აჩვენა, რომ რაც უფრო მოკლეფოკუსიანია ლინზა ანტიამრეკლი ფენების გამოყენება ნაკლებ ეფექტს იძლევა. ეს განსაკუთრებით შეიმჩნეოდა სფერულ ლინზებში. ჩვენი ანალიზით ეს გამოწვეულია იმით, რომ მოკლეფოკუსიან ლინზებს გააჩნიათ მაღალი სიმრუდე. რის გამოც მასზე (ანტიამრეკლ ფენებზე) სხივების დაცემის კუთხე, რაც უფრო ვშორდებით ლინზის ცენტრს მით უფრო განსხვავებულია ვერტიკალურისაგან და შესაბამისად ანტიამრეკლი ეფექტი იკარგება. სფერულ ლინზებში ეს მოვლენა უფრო გამოხატულია, რადგან მათ გააჩნიათ სფერული აბერაცია ანუ მათი ოპტიკური ძალა ნაპირებზე ცენტრთან შედარებით გაცილებით მეტია ნახ.1. როგორც ნახაზიდან ჩანს 1, 2, და 3 სხივები ლინზის სხვადასხვა უბანს ეცემა და ლინზის ზედაპირთან დაცემის კუთხეც სხვადასხვა აქვთ შესაბამისად ლინზაში გავლის შემდეგ ისინი სხვადასხვა წერტილში იკრიბებიან და დაფოკუსირებულ სინათლის ლაქას გარკვეული -r რადიუსი გააჩნია და ამ ლაქაში სინათლის ინტენსივობა არათანაბრადაა განაწილებული. ნახ.1. სხივთა სვლა სფერულ ლინზაში სფერული ლინზის აღნიშნული ნაკლოვანებები თითქმის სრულად აღმოიფხვრება ასფერული ლინზების შემთხვევაში. ასფერული ლინზის სიმრუდის რადიუსი ზედაპირის სხვადასხვა წერტილში განსხვავებულია და ისეა შერჩეული რომ მის ზედაპირზე პარალელური სხივები (კონკრეტული ტალღის სიგრძის) ერთ ფოკუსში იკვეთებიან ანუ სინათლის დაფოკუსირება შესაძლებელია ერთ წერტილში [5]. მიუხედავად იმისა, რომ ასფერული ლინზის გამოყენებით პრაქტიკულად იხსნება სფერული აბერაციის პრობლემა და სხივები უნდა ფოკუსირდებოდეს ერთ წერტილში, რეალურ პირობებში ფოკუსირებულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 246 სინათლეს მაინც აქვს გარკვეული ზომები, რაც ძირითადად ქრომატული აბერაციითაა გამოწვეული ანუ სხვადასხვა ტალღის სიგრძის სხივები სხვადასხვა კუთხით გარდატყდება და სახვადასხვა ფოკუსში იკრიბება და დაფოკუსირებულ სინათლის ლაქას გარკვეული მცირე რადიუსი მაინც გააჩნია, მაგრამ ამ ლაქაში სინათლის ინტენსივობა დაახლოებით თანაბრადაა განაწილებული. გარდა ამისა ლინზის კიდეებში სხივების დაცემის კუთხის ცვლილება ვერტიკალურისაგან ნაკლბია და შესაბამისად ნაკლებად იკარგება ანტიამრეკლი ეფექტი. ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე ანტიამრეკლი ფენები მით უფრო მაღალეფექტურად მუშაობს რაც ნაკლებია ლინზის ზედაპირის სიმრუდე და ეფექტურობის მაქსიმუმს აღწევს ბრტყელ ზედაპირებზე. ამ მოსაზრებამ მიგვიყვანა იმ დასკვნამდე, რომ კონცეტრტორად ანტიამრეკლი ფენით გამოყენებული იქნას ბრტყელ ამოზნექილი ლინზა. ლინზის სწორედ ბრტყელი მხარე იქნას გამოყენებული მზის სხივური ენერგიის მისაღებად. ამ შემთხვევაში ლინზის ზედაპირზე დაცემული ყველა სხივი იქნება მისი მართობული და შესაბამისად ანტიამრეკლი ფენის მართობულიც და ანტიამრეკლი ეფექტიც მაქსიმალურად იმუშავებს. ეს მოსაზრება გამოიცადა ექსპერიმენტალურად. პირველ შემთხვევაში ექსპერიმენტისთვის გამოყენებული იყო ორი იდენტური ლინზა, რომელთაგან ერთზე ანტიამრეკლი ფენა დაფენილი იყო ბრტყელ ზედაპირზე, ხოლო მეორეზე მრუდე ზედაპირზე. ორივე ლინზა რიგრიგობით გამოიცადა წყვილში ერთი და იმავე ფოტოელექტრულ გარდამქმნელთან მზის გამოსხივების ერთი და იგივე ინტენსივობისას. ექსპერიმენტის დროს მზის სხივური ენერგია ლინზების იმ ზედაპირზე ეცემოდა, რომელზეც დაფენილი იყო ანტიმრეკლი ფენა. ექსპერიმენტმა გვიჩვენა, რომ სხივური ენერგიის დაცემისას ლინზაზე, რომლის ბრტყელ ზედაპირზეც დაფენილი იყო ანტიამრეკლი ფენა ვიღებდით დაახლოებით 1,7%-ით მეტ ელექტრულ სიმძლავრეს ფოტოელექტრული გარდამქმნელის გამოსასვლელზე. მეორე ექსპერიმენტის შემთხვევაში გამოყენებული იქნა ერთი და იგივე ლინზა რომლის ორივე (ბრტყელ და მრუდე) ზედაპირზე იყო დაფენილი ანტიამრეკლი ფენა. მზის სხივური ენერგია ჯერ ეცემოდა ბრტყელ ზედაპირზე დაფენილ ანტიამრეკლ ფენას შემდეგ მრუდე ზედაპირზე დაფენილ ანტიამრეკლ ფენას. ამ დროს ფოტოელექტრული გარდამქმნელის გამოსასვლელზე 1,4%-ით მეტი ელექტრული სიმძლავრე მივიღეთ იმ შემთხვევაში როდესაც სინათლე ბრტყელ ზედაპირზე ეცემოდა. როგორც ვხედავთ ორივე ექსპერიმენტმა აჩვენა, რომ ანტიამრეკლი ფენების გამოყენებისას მეტ ელექტრულ ენერგიას ვიღებთ იმ შემთხვევაში ანტიამრეკლი ფენის მქონე ლინზის ზედაპირი, რომელსაც ეცემა სხივური ენერგია ბრტყელია. მეორე ექსპერიმენტის შემთხვევაში ელექტრული სიმძლავრის ნაკლები პროცენტული მაჩვენებელი განპირობებულია იმით, რომ ამ შემთხვევაში ლინზას ორივე ზედაპირზე ჰქონდა ანტიამრეკლი ფენა და მათი ჯამური ეფექტურობა ვლინდებოდა. თუმცა უკეთესი შედეგი მაინც მიიღება, როდესაც სხივური ენერგია ეცემა ბრტყელ ზედაპირზე დაფენილ ანტიამრეკლ ფენას. კვლევები ჩატარებული იქნა ლინზების მცირე რაოდენობაზე. სიმძლავრის მატების ზუსტი პროცენტული სიდიდის დასადგენად საჭიროა ექსპერიმენტის ჩატარება დიდი რაოდენობით სხვადასხვა დიამეტრის და ფოკუსური მანძილის ლინზებზე. გარდა ამისა ექსპერიმენტში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 247 გამოყენებული ლინზების რაოდენობა შეამცირებს ანტიამრეკლი ფენების პარამეტრების გადახრებით გამოწვეულ ცდომილებებს. აღნიშნული კვლევები შეიძლება ჩაითვალოს პირველადად, რითაც ჩვენ დავრწმუნდით, რომ ფოტოელექტრული გარდამქმნელის ლინზა კონცენტრატორზე დაფენილი ანტიამრეკლი ფენის ეფექტურობა დამოკიდებულია იმ ზედაპირის ფორმაზე რომელზეც ის არის დაფენილი მზის სხივური ენერგიის მისაღებად. გამოყენებული ლიტერატურა 1. i.i. maronchuk, d.d. sanikovich, v.i. mironchuk. enеrgеtika. proс. сis higher educ. inst. аnd power eng. assoc. v. 62, no 2 (2019), pр. 105–123. 2. i.m. avaliani, r.i. chikovani, t.i. khachidze, . z.v. berishvili. designing and production of coated lenses-concentrators for enhancing the power efficiency of the photovoltaic unit. georgian engineering news. 2014, no.1 (vol.69), pp. 27-31. 3. i.m. avaliani, z.v. berishvili, t.i.khachidze. anti-reflective coating lenses to boost solar energy efficiency of a iii-v semiconductor photovoltaic cell. eu pvseec 2014 29th european photovoltaic solar energy conference and exhibition. amsterdam, the netherlands. 2014. 4. i. m. avaliani, t.i. khachidze, g.g. dekanozishvili, z.v. berishvili. antireflective and hydrophobic coated lenses for photovoltaic moduls. american journal of nano research and applications. volume 5, issue 3-1, may 2017, pages: 13-17. http://www.sciencepublishinggroup.com/specialissue/226029 5. t.i. khachidze, i.m. avaliani, d.m. shalamberidze. some aspects of efficient use of a3b5 materials-based concentrators for photovoltaic cells of solar energy converters. nano studies №12, 2015, p.p. 133-138. anti-reflective coatings for solar power optical lens concentrators of different geometric shapes tengiz khachidze1,2, nikoloz khachidze1 1 lepl institute "optica" 2 georgian technical university abstract the paper presents studies related to the use of anti-reflective coatings in lens concentrators of solar energy and determining the dependence of its efficiency on the geometric shape of the lens concentrator. according to the preliminary results of the experiment, it was determined that the efficiency of the anti-reflective layer of the concentrator lens of the photoelectric converter depends on the shape of the surface on which it is laid to receive solar radiation energy. the maximum effect is obtained when it is laid on a flat surface. which leads to the conclusion that to create a concentrator with an anti-reflective layer, it is appropriate to use a flat convex lens. keywords: anti-reflective coatings, lens concentrators, solar energy. 1 სამთო ფიზიკა горная теплофизика mining thermal physics удк 622.413 проф. о.а. ланчава новый критерий подобия в термоаэродинамике подземных сооружений представлено проф. ш.и. ониани введен новый критерий подобия, с помощью которого обеспечивается удобство расчета взаимосвязанных потоков тепла и массы, а также причин их возникновения в виде градиентов температуры и потенциала массопереноса, что подтверждено на основе анализа классических примеров термоаэродинамики. при вентиляции подземных сооружений на разделе системы «горный массив вентиляционный поток» со стороны движущей среды образуются аэродинамический, тепловой и массовый пограничные слои. очевидно, что существование аэродинамического пограничного слоя в условиях горного массива исключено, а охлажденная и осушенная зоны в массиве пород, как и сезонные уравнивающие оболочки, можно рассматривать как пограничные слои, образование и наращивание которых происходит в течение всего срока существования сооружения. нестационарность протекающих сложных теплофизических процессов в подземных сооружениях обусловлена неуклонным наращиванием толщины этих слоев в массиве. отмеченные процессы можно трактовать как наложение градиентов температуры и потенциала массопереноса, вызывающее возникновение убывающих во времени потоков тепла и массы. в процессах теплои массопереноса наблюдается подобие, т.к. носителями массы и энергии являются одни и те же элементарные частицыатомы, молекулы, свободные электроны, ионы. проблема оценки этих процессов заключается в том, что макроскопическое проявление движения элементарных частиц может быть отражено в виде возникновения градиентов температуры и потенциала массопереноса, градиентов температуры и концентрации вещества и т.д. с достаточной достоверностью можно сделать вывод о том, что многообразие макроскопического проявления процессов, обусловливающих массообмен, значительно осложняет исследования этих взаимосвязанных явлений. как известно, обмен массой и энергией возможен между газами, жидкостями и твердыми телами в различных комбинациях. при соприкосновении двух тел с различными температурами, из-за столкновения частиц происходит выравнивание их энергии, что макроскопически проявляется в перераспределении температуры. таким образом, энергия всех элементарных частиц проявляется в виде температуры, которая изменяется по обе стороны от поверхности раздела. толщина xα области с возмущенной температурой нарастает по закону 2 𝜒𝛼 ∼√𝛼𝜏 (1) где α температуропроводность среды, показывающая способность среды реагировать изменением своей температуры на воздействие импульса тепловой энергии (также может быть интерпретирована как коэффициент диффузии импульса) м2/с; τвремя, с; ∼ знак пропорциональности. как отмечалось выше, текучая среда характеризуется аэродинамическим пограничным слоем, толщина χv которого нарастает по закону 𝜒𝜈∼√𝜈𝜏, (2) где 𝜈 кинематическая вязкость среды, показывающая способность среды отвечать на воздействие импульса кинетической энергии изменением скорости внутри себя (также можно интерпретировать как коэффициент диффузии импульса), м2/с. толщина аэродинамического пограничного слоя, в зависимости от скорости потока и кинематической вязкости, варьирует в диапазоне от сотых до тысячных частей гидравлического диаметра выработки. решающее значение этот параметр приобретает при определении динамического сопротивления, которое обратно пропорционально критерию рейнольдса, который является первой особой комбинацией физического (v), геометрического (d0) и кинематического (𝜈) параметров 𝑅e = 𝑉𝐷0 𝜈 (3) где v скорость потока м/с, d0 гидравлический диаметр, м. с помощью аналогии возможно установление качественных и количественных соотношений между различными параметрами и фиксирование трудноустановлимаемых величин сравнительно простыми методами. из формул (1), (2) видно, что аэродинамический и тепловой пограничные слои описываются математически аналогичными уравнениями и поэтому, в определенных условиях, соблюдается аналогия между этими процессами. при одинаковых граничных условиях и , поля температуры и скоростей а подобны, коэффициенты теплоотдачи α и трения пропорциональны друг другу и между ними соблюдается аналогия рейнольдса [1]. левая часть этого равенства традиционно называется критерием стентона необходимо отметить, что эти процессы аналогичны только в тот объеме, который определяется формулами (1) и (2). качественными свойствами, которые обусловливают 3 отличие этих процессов, являются с одной стороны теплоемкость и теплопроводность и с другойаэродинамическое (инерционное) трение. из-за этого, критерий рейнольса с коэффициентом а вместо v , не имеет практическую ценность, т.к. отмеченный критерии показывает подобие по инерционным силам. толщину пограничного слоя со стороны массива можно выразить относительной величиной , где r0 эквивалентный радиус сечения горной выработки. величину можно назвать относительной толщиной теплоуравнивающей оболочки, а квадрат правой части этой пропорции традиционно называется кримерием фурье с помощью которого можно оценить гомохронность процессов. примечательно, что в текучих средах стабилизация пограничного слоя происходит значительно быстрее (f0< <l) по сравнению с таковой для горного массива (f0>50). большое значение имеет установление знака пропорциональности в формуле (1), что возможно с помощью локальных потоков програничных слоев твердой и текучей сред на основе законов ньютона-рихмана и фурье. закон ньютона-рихмана связывает наиболее важные величины для практических расчетов, а в коэффициенте в скрытой форме присутствует критерий рейнольдса (4) где q локальная плотность теплового потока на стенке, вт/м2; α коэффициент теплоотдачи, вт/(м2.к), который зависит от многих параметров, в том числе и от температурного напора (tc — tb), однако для условий подземных сооружений зависимостью α∼(tc—tb) пренебрегают; tc,tb -температура поверхности стенки и воздуха соответственно, °с. для бесконечного горного массива закон ньютона рихмана имеет вид q = kτ(t0-tb), (5) где kτ коэффициент нестационарного теплообмена в результате образования пограничного слоя со стороны горного массива, вт/(м-2.град); t0 естественная температура горных пород, °с. установление коэффициента нестационарного теплообмена возможно решением дифференциального уравнения теплопроводности отражающего гипотезу о сплошности среды и закон фурье 4 q = -λ grad t, (6) где q локальная плотность теплового потока в заданной точке в заданный момент времени, вт/м2; λ коэффициент теплопроводности горных пород, вт/(м.град); grad t скорость изменения температуры массива по нормали к поверхности раздела в заданной точке, град/м. таким образом, условия определения практически важных параметров с помощью пограничных слоев твердой и текучих сред очевидны, однако нашей задачей, в большей степени, является установление связи между тепловым и массовым пограничными слоями. аналогичными, выраженными формулами (1), (2), закономерностями характеризуются процессы массопереноса и массообмена, но здесь сложностей больше. это связано с разнообразием макроскопического проявления движения элементарных частиц в виде потенциала массопереноса, концентрации и т.д., и вследствие этого, произвольного толкования массофизических свойств, что подробно рассмотрено в [2]. поэтому в настоящей работе приводятся лишь необходимые разъяснения. как и в случае теплопереноса, диффузия элементарных частиц происходит из области с большей концентрацией вещества и поток направлен в сторону меньшей концентрации. с обеих сторон от условной поверхности раздела двух сред, характеризующихся различными концентрациями, образуется возмущенная область, которая называется концентрационным пограничным слоем. толщина этого слоя нарастает по закону (7) где d коэффициент диффузии, показывающий способность среды отвечать на воздействие импульса энергии изменением концентрации внутри себя (d также можно интерпретировать как коэффициент диффузии импульса), м2/с. соизмерима с и тесно связана с ней. закон ньютона-рихмана j = β(cc-c), (8) где j плотность потока массы, кг/(м2.с); сс, с безразмерные концентрации вещества на границе раздела сред и в одной из сред; β коэффициент диффузионного массообмена, кг/(м2.с). закон фика j = -dγgradc, (9) где γплотность среды, кг/м3; grad с скорость изменения безразмерной концентрации диффундирующего вещества по нормали к условной поверхности раздела, 1/м. 5 законы ньютона-рихмана и фика можно выразить через размерные концентрации с помощью формулы 𝑐̅ = 𝐶𝛾, где 𝑐̅ плотность диффундирующего вещества, кг/м3. в таком случае β имеет размерность м/с, а при постоянстве плотности среды, т.е., γ=const, в законе фика с заменяется на 𝑐.̅ здесь следует различать плотности среды и диффундирующего вещества. при нулевых градиентах концентрации и наличия градиента температуры, более подвижные молекулы переходят в теплые, а менее подвижные в холодные области, в результате возникает поток и изменяется концентрация, что называется эффектом соре или термодиффузией. аналогично, при нулевых градиентах температуры и наличия градиента концентрации, возникает дополнительный тепловой поток, который называется эффектом дюфура. отмеченные явления впервые наблюдались в инертных газах, которые впоследствии подтвердились также самостоятельными экспериментальными исследованиями клаузиуса и вальдмана. при диффундирующих газах в качестве движущей силы применяют парциальные давления, а при массообмене между фазами (твердая поверхностьгаз или жидкость, газжидкость) пользуются химическим потен¬циалом. основные законы ньютона-рихмана и фика и характеризующие коэффициенты соответственно видоизменяются. толщина области с возмущенным потенциалом массопереноса нарастает по закону (10) где αmкоэффициент потенциалопроводности массопереноса, показывающий способность среды изменять потенциал массопереноса внутри себя под воздействием импульса энергии (скрытой теплоты, либо количества движения; ат также можно интерпретировать как коэффициент диффузии импульса, м2/с. соизмерима с и тесно связана с ней. закон ньютонагрихмана для стенки и бесконечного горного массива, соответственно, имеет вид где qm локальная плотность потока массы, кг/(м2.с); θc, θв, θ0 соответственно, потенциал массопереноса стенки выработки, воздушной струи и горного массива в бесконечности, кдж/кмоль; αm, кτm – соответственно коэффициент массоотдачи и коэффициент нестационарного массообмена (т.е. коэффициент массоотдачи с учетом проводящей способности части массива, заключенного в пределах ширйны пограничного слоя), кг.кмоль/(кдж.м2.с). закон лыкова 6 где λm коэффициент массопроводности горной породы кг.кмоль/(кдж.м.с). основное уравнение массопроводности лыкова базируется на гипотезе наличия силового потенциального поля в поровом пространстве капиллярно-пористого тела, а также на гипотезе о зависимости вектора потока массы от градиента потенциала массопереноса. обратим внимание, что чистый теплоперенос имеет место только в сплошных средах, а чистый массоперенос (с определенной условностью) осуществляется больные в жидкостях и в газах. в первом случае механизмом переноса является кондукция ( хаотическое движение элементарных частиц), а во втором случае в силу также вступает макроскопический механизмконвекция. при массопереносе в капиллярно-пористых структурах второй механизм отсутствует, а в поле сорбционных сил молекулы сорбата получают дополнительный энергетический скачок. поэтому мы более склонны массоперенос в жидкостиях и газах называть выравниванием концентрации, в отличии от массопереноса в капиллярно-пористых телах. вполне осознаем, что в результате движения жидкостей и газов в трубах и обмена энергией, на стенках могут быть отложены, либо унесены вещества (гидротермоизоляция, продукты коррозии и т.д.), с нарушением условий теплообмена и гидродинамики, но все же, около поверхности сплошных сред, мы склонны называть эти процессы выравниванием концентрации, а не массообменом, и массообмен рассматриваем с точки зрения образования и наращивания пограничного возмущенного слоя в сорбенте. поэтому коэффициент d в большей степени показывает перераспределение и выравнивание концентрации, чем наращивание и образование пограничных слоев, что крайне трудно прослеживается в случае массообмена между двумя газами. при совместном тепломассообмене между бесконечным горным массивом и вентиляционной струей на поверхности раздела с обеих сторон образуются пограничные слои с толщинами и . в настоящей работе, как уже отмечалось, все внимание сосредотачивается на образовании и нарастании этих слоев со стороны массива и струя считается одномерной. следовательно, не решаются уравнения навье-стокса для струи и применяются коэффициенты α и αm, в которых отражено влияние аэродинамики струи через критерий рейнольдса re. заметим, что в начале процессов, при τ=0, kτ=α и kτm =αm при τ >0, образуются пограничные слои и наращиваются их ширины , и тепломассопередача происходит из все более глубинных слоев массива, через толщины è и соблюдаются условия kτ <α, kτm <αm. следовательно, с течением времени уменьшаются локальные плотности тепла и массы из-за увеличения толщин пограничных слоев, выраженных формулами ньютона-рихмана, т.е. q∼ , q∼ уменьшение локальной плотности этих потоков прослеживается также из уравнений фурье и лыкова, особенно, 7 после их представления в следующем виде: q=-αcγ0gradt, qm=-αmcmγ0gradθ, где c, cm соответственно коэффициенты теплоемкости и изотермической массоемкости горных пород, дж/(кг.к), кмоль/ кдж. таким образом, для локальных плотностей потоков тепла и массы соответственно имеем q∼-α gradt и qm∼-αmgradθ. из формул (1), (2), (6) и (9) видно, что коэффициенты 𝜈, α, d, αm имеют тождественную размерность м2/с. аналогия между коэффициентами 𝜈, α, d называется тройной аналогией. аналогию с подключением коэффициента αm назовем тройной аналогией с плюсом. аналогия между этими процессами открывает возможность изучения одного процесса с помощью другого и распространения количественных зависимостей. заметим, что это будет простейшей математической моделью, в которой за основу принята не физическая сущность явлений, а математическая тождественность описания. следовательно, решения соответствующих уравнений будут совпадать по форме при одинаковых граничных условиях. различия в решениях будут обусловлены численными значениями коэффициентов 𝜈, α, d, αm. отметим, что для взаимного распространения результатов, важное значение имеют безразмерные соотношения этих коэффициентов, которые называются критериями подобия. безразмерные величины имеют следующие названия: 𝜈/α = рг — критерий прандтля, 𝜈/d=sc=prd критерий шмидта, или диффузионный критерий прандтля, d/α=le -диффузионный критерий льюиса. симплексы, подобные pr, prd, le и т.д., а также безразмерные комплексы, которые будут рассмотрены ниже, являются фундаментальными для исследования физических явлений с помощью теории подобия. введем новые критерии: массообменный критерий льюиса, или массообменный критерий лыкова и массообменный критерий прандтля, которые соответственно рассчитываются по формулам очевидно, что pr/prd=le, prm/ pr=lem. комбинация re.pr=pe= vd0/α называется критерием пекле характеризует конвективный и молекулярный перенос тепла в потоке и является показателем теплового подобия для текучих сред. перепишем уравнения (4) и (11) в следующем виде внешнее термическое сопротивление теплообмена (в отличие от внутреннего термического сопротивления аналогичное сопротивление для массообмена. в этих выражениях прослеживается аналогия с законом ома. легко видеть, 8 что эти уравнения тождественны математическому выражению закона ома j=(u1-u2)/r. отмеченная аналогия широко применяется в моделировании тепломассообменных процессов с помощью электрических rr и rc аналогов. дифференциальные уравнения совместно протекающих процессов теплои массообмена имеют вид где кроме расшифрованных величин, ε критерии фазового перехода в горном масиве; r – удельная энтальпия парообразования, кдж/кг; δθ термоградиентный коэффициент, кдж/(кмоль.град). для локализации времени и пространства необходимы начальные и граничные условия, которые замыкают решения этих уравнений. граничные условия получаются попарным сопоставлением законов, выраженных формулами (5), (6) и (12), (13) и вместе с начальными условиями имеют вид: уравнения (16), (17) являются математическими выражениями законов сохранения и показывают распространение возмущений в горном массиве, вызванных влиянием энергетического импульса струи. скорость распространения возмущений зависит от коэффициентов α и αm. чем выше численные значения этих коэффициентов, при прочих равних условиях, тем выше численное значение координаты r, и приток энергии и массы происходит из более отдаленных от поверхности раздела слоев горного массива. пусть оператор лапласса ∆2из уравнений (16) и (17) имеет вид согласно правилу лопиталя, заменим производные отношением конечных величин по формуле при постоянстве первых производных во времени и пространстве, т.е. вторые 9 производные будут и уравнение (16) принимает вид умножением на τ и делением на ∆кt обеих частей этого выражения получается (22) в правой части выражения (22) представлены две безразмерные величины, критерий фурье и критерий коссовича (23) левая часть уравнения (22) является относительной температурой, которая определяется из выражения (24) согласно начальным условиям (18), (19) t=t0 при τ=0, и τ>0, т. е. в начале процесса и в бесконечности как показали наши исследования, при f0=50, в зависимости от численного значения критерия био, отмеченная бесконечность варьирует в пределах 15-65 м. аналогично, для относительного потенциала массопереноса имеем (25) очевидно, что в начале процесса и при τ> 0 в бесконечности. при r=r0, температура и потенциал массопереноса на разделе системы «струямассив» является функцией только времени, т.е. (26) где относительная температура и относительный потенциал массопереноса, которые обозначены черточкой сверху. 10 следовательно, коэффициенты нестационарного теплои массообмена связаны с относительными потенциалами переноса пропорциональными зависимостями (27) аналогично, с применением правила лопиталя, из уравнения (17) и граничного условия (21) с учетом началных условий, выраженных формулами (18), (19), получаются характеризующие эти процессы критерии подобия: био, массообменного био, фурье и поснова, которые соответственно имеют вид из анализа уравнения (20) получается новый критерий. согласно теореме, в этой формуле, числа размерных величин, первичных размерностей и без размерных комплексов соответственно равны 9, 5 и 4. безразмерными величинами являются новый критерий, безразмерная температура, критерии био, и поснова [2]. после внесения конечных пропорциональных величин с применением правила лопиталя и умножения на величину r/λ∆τt, формула (20) принимает вид (28) который при r = r0 и несложных преобразований принимает вид (29) безразмерная величина из этой формулы является новым критерием и обозначим его через (lα), т.е. (30) где r удельная энтальпия фазового перехода, дж/кг. новый критерий представляет собой синтез критериев льюиса, коссовича и поснова. с целью доказательства отмеченного, рассмотрим плотности потоков тепла и массы на разделе системы «горный массив воздушная струя» на основе законов ньютонарихмана, фурье и лыкова. легко заметить, что эти плотности соответственно имеют вид 11 с учетом известных зависимостей между плотностью, теплои массофизическими свойствами материалов, после несложных преобразований, эти формулы соответственно принимают вид с помощью формул (30), (33), (34), а также критериев льюиса, коссовича, поснова и нового критерия окончательно получается критерий поснова связывает объемные потоки тепла и массы и показывает изменение градиента потенциала массопереноса, вызванное наличием температурного градиента. критерий коссовича показывает влияние энергетического импульса вентиляционного потока на влажностное состояние горного массива. в действительности, с учетом выражения приращения массосо-держания ∆u = cm∆θко, показывает изменение этого характеристического параметра одного из компонентов (горного массива), в зависимости от температурного градиента, возникшего из-за влияния энергетического импульса струи. новый критерий связывает термическое сопротивление 1/α с аналогичным сопротивлением переноса массы в ареале аэродинамического пограничного слоя, т.е. связывает внешние сопротивления теплои массопереноса. целесообразно здесь же показать разницу между новым критерием и критерием льюиса. критерий льюиса в зависимости от свойств горного массива, показывает соотношение между скоростями наращивания различных пограничных слоев в массиве. в действительности, коэффициент температуропроводности характеризует инерционную способность массива отвечать энергетическому импульсу струи темпом изменения температуры внутри себя, в результат чего возникает температурный градиент. отмеченное полностью распространяется на коэффициент потенциалопроводности массопереноса αm. таким образом, критерием льюиса при решении термоаэродинамических многопараметрных задач струя характеризуется лишь косвенно. новый критерий, непосредственно показывает термоаэродинамику струи через коэффициенты α и αm. в любом случае коэффициенты α и αm отличаются друг от друга как минимум на два порядка [3]. следовательно, критерий льюиса не может равняться единице и поэтому вопрос учета дополнительных эффектов соре и дюфура (которыми лыков пренебрегает) при le=lu=l [4] остается нерешенным. градиент температуры по существу всегда порождает дополнительный поток массы, и наоборот, градиент потенциала массопереноса всегда вызывает возникновение теплового потока, однако на практике 12 возможны случаи, когда этим взаимовлиянием можно пренебречь. отмеченное устанавливает критическое число нового критерия оm106=1. кроме того, полезность нового критерия также заключается в том, что критериальные числа крссовича и поснова при теплофизических расчетах невозможно вычислить адекватно. дело в том, что дополнительный теплоперенос в виде эффекта дюфура в безразмерном виде показывает критерий коссовича, а дополнительный массоперенос в виде эффекта соре критерий поснова. определяющие значения приращения температуры и потенциала массопереноса, необходимые для вычисления этих критериев, в первом приближении можно выразить через напоры температуры и потенциала согласно выражениям где tcp, θср средняя температура и средний потенциал массопереноса струи, которые являются искомыми величинами. точное определение этих приращений встречается с неразрешимыми трудностями и поэтому, по величинам ко и рnm невозможно провести вычисления на основе проектных данных. как видно из расчетной формулы новый критерий, этим недостатком не характеризуется. можно заключить, что решения дифференциальных уравнений (16), (17) с соблюдением соответствующих краевых условий и с учетом толщин теплового и массового пограничных слоев в горном массиве, можно представить в виде функциональной зависимости безразмерных величин, с помощью которых возможен расчет коэффициентов нестационарного теплои массообмена а также вентиляции подземных сооружений. следовательно, при помощи нового критерия проясняются теплофизические процессы, происходящие в подземных сооружениях, учет которых необходим при решении вопросов оптимального проектирования, строительства и эксплуатации этих объектов. литература 1.кутателадзе с.с. анализ подобия в теплофизике. новосибирск, наука, 1982.308 с. 2.ланчава о.а. гигроскопический тепломассообмен в подземных сооружениях. тбилиси, гту, 1998.272 с. 3.ониани ш.и., ланчава о.а., ксоврели ю.р. о массофизических свойствах горных пород. уголь украйны, №4, киев, 1984. 4.лыков a.b. тепломассообмен. м., энергия, 1978. 480 с. 13 ო. ლანჩავა მსგავსების ახალი კრიტერიუმი მიწისქვეშა ნაგებობების თერაეროდინამიკაში შემოტანილია მსგავსების ახალი კრიტერიუმი, რომლის საშუალებითაც თბური და მასის ნაკადების, აგრეთვე მათი აღმძვრელი ძალების, ტემპერატურისა და მასაგადატანის პოტენციალის გრადიენტების, ზედდების გაანგარიშების მოსახერხებლობა ნაჩვენებია აეროდინამიკული სასაზღვრო შრის თერმული და მასაგადატანის წინაღობების მიხედვით, რაც დასაბუთებულია თერმოაეროდინამიკის კლასიკური მაგალითების ანალიზის საფუძველზე. о. lanchava the new criterion of similarity ш thermo-aerodynamics of underground buildings the new criterion of similarity is entered, with the help of which it is possible to calculate interconnected flows of heat and mass. also it’s possible to define reasons of their occurrence as gradients of temperature and potential of mass transferring. above-mentioned are shown by analyses of classical examples of thermo-aerodynamics. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 29 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.05 სოციალური მოძრაობები და ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობა აშშ-ში: დაიკავე უოლსტრიტი ვალერიან დოლიძე1, ავთანდილ ტუკვაძე2 აკაკი აბზიანიძე3, გიორგი კვინიკაძე4 1ისტორიულ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2პოლიტიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 3პოლიტიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტი 4გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაშრომში, ჩარზლ ლინდბლომის ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობის თეორიის საფუძველზე, გაანალიზებულია დაიკავე უოლსტრიტისა და ოკუპაციის მოძრაობის შედეგები აშშ-ში. ავტორთა აზრით, დაიკავე უოლსტრიტმა აშშ-ში წარმოშვა რევოლუციური სიტუაცია, რასაც სხვა რევოლუციური სიტუაციებისაგან განასხვავებს ხალხისა და მეინსტრიმის ერთიანობა და მშვიდობიანი ხასიათი. დაიკავე უოლსტრიტმა აჩვენა, რომ ამერიკის ძველებურად მართვა აღარ შეიძლებოდა, ხოლო ხალხს კი ძველებურად ცხოვრება აღარ სურდა. ეს მოძრაობა მიმართული იყო ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობის წინააღმდეგ. ოკუპაციის მოძრაობამ იმის გამო ვერ შეძლო ფულისა და მსხვილი კორპორაციების გავლენის შესუსტება გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე, რომ ამ გავლენის წყაროს ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობა წარმოადგენს, რომლის გარეშეც საბაზრო ეკონომიკაზე დაფუძნებული პოლიარქიების ფუნქციონირება შეუძლებელია. მაგრამ დაიკავე უოლსტრიტმა, ამის მიუხედავად, დაასუსტა ამერიკული საზოგადოების იდეოლოგიური საფუძვლები და გაბატონებული სტერეოტიპები. საკვანძო სიტყვები: დემოკრატია, სოციალური, მოძრაობები, უოლ-სტრიტი, ოკუპაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 30 შესავალი დაიკავე უოლსტრიტი ეს იყო სოციალური მოძრაობა აშშ-ში, რომელმაც წარმოშვა მასობრივი პროტესტი სიმდიდრის უკიდურესად უთანასწორო განაწილების წინააღმდეგ. მან შექმნა რევოლუციური სიტუაცია, რომელსაც ახასიათებს შემდეგი ნიშნები: ელიტას აღარ შეუძლია ძველებურად მართვა, ხოლო მასებს კი ძველებურად ცხოვრება; ხალხის მდგომარეობის ჩვეულებრივზე უფრო მეტად გაუარესება და მისი აქტიურობის ჩვეულებრივზე უფრო მეტად ზრდა. ამ რევოლუციურ სიტუაციას ისტორიულად ცნობილი მსგავსი შემთხვევებისაგან გამოარჩევს მშვიდობიანი ხასიათი და მასებისა და პოლიტიკური მეინსტრიმის მნიშვნელოვანი ნაწილის ერთიანობა. ამის მიუხედავად, დაიკავე უოლსტრიტმა მაინც ვერ შეძლო გამოეწვია ისეთი სოციალური ცვლილებები, რისკენაც ის მიისწრაფოდა (occupy wall street) უპირველეს ყოვლისა, მან ვერ შეძლო შემოსავლების უთანაბრობის ზრდის შეჩერება აშშ-ში. მისი დამთავრებიდან 10 წლის შემდეგ, შემოსავლების უთანასწორობა არა თუ შემცირდა, არამედ კიდევ უფრო გაიზარდა. 2021 წელს ამერიკელების ყველაზე მდიდარი 10% ფლობდა სიმდიდრის დაახლოებით 70%-ს 61%-გან განსხვავებით, 1961 წელს. ამავე პერიოდში, შესაბამისად შემცირდა მომდევნო 40%-ის წილიც. კიდევ უფრო სავალალოდ გამოიყურება ბოლო 50%-ის მდგომარეობა (დახლოებით 63 მილიონი ოჯახი), რომელიც ფლობდა სიმდიდრის მხოლოდ 2.5% (siripuraru, 2022). მან ვერც პოლიტიკური დღის წესრიგი შეცვალა. ამის მიუხედავად, მოძრაობა, რომელიც სულ რაღაც 59 დღე გაგრძელდა (underson, 2021), ათი წლის შემდეგაც კი საზოგადოების ყურადღების ცენტრში იყო მოქცეული. ჩვენ შევეცდებით პასუხი გავცეთ შემდეგ კითხვებს: რატომ ვერ შეძლო ამ მოძრაობამ მისი ინიციატორების მიერ დასახული მიზნების მიღწევა? იყო თუ არა ის წარმატებული, როგორც ამას ზოგიერთი ჟურნალისტი და მკვლევარი მიიჩნევს? როგორც სოციალური მოძრაობა, დაიკავე უოლსტრიტი რიგი თავისებურებებით გამოირჩევა: 1.განვითარდა და არსებობა შეინარჩუნა ვირტუალური სივრცის საშუალებით; 2.მაქსიმალური დეცენტრალიზაცია; 2.საერთო, ნათლად არტიკულირებული პოლიტიკური მოთხოვნის არარსებობა, რომელიც გააერთიანებდა მის მიმდევრებს; 3.სხვადასხვა პოლიტიკური იდენტობისა და შეხედულებების მქონე ადამიანების მონაწილეობა; 4. ამერიკული მეინსტრიმის მხარდაჭერა; 5. მან წარმოშვა ოკუპაციის მოძრაობა აშშ-ში, როგორც სხვადასხვა ლოკაციებში გაშლილი, ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი მრავალი „ოკუპაციის’“ ერთობლიობა, რომლის ნაწილადაც თავად იქცა; 6. ხანმოკლე არსებობა და სწრაფი გავრცელება მთელი ქვეყნის მასშტაბით; 7. საერთაშორისო ხასიათი. ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობა და დაიკავე უოლ-სტრიტის მოძრაობის გენეზისი და განვითარება ამერიკელი პოლიტოლოგის ჩ.ლინდბლომის მიხედვით, ბაზარზე ორიენტირებულ პოლიარქიებში ბატონობს მსხვილი ბიზნესი, რომელიც არა მხოლოდ ეკონომიკას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 31 აკონტროლებს, არამედ პოლიტიკას, იდეოლოგიას, განათლებას, რის გარეშეც ამ სისტემების ფუნქციონირება შეუძლებელია (линдблом, 2005). მსხვილი ბიზნესის ასეთი მდგომარეობა კი განპირობებულია იმით, რომ ყველა საზოგადოებრივად მნიშვნელოვანი პრობლემის გადაწყვეტა უმუშევრობა, ქვეყნების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება, ხელფასები, ფასები და ა.შ. დამოკიდებულია არა პოლიტიკოსებზე ან სახელმწიფოს თანამდებობის პირებზე, არამედ სწორედ მსხვილი ბიზნესზე. ამიტომ ხელისუფლება აუცილებლად უნდა წავიდეს დათმობებზე მის წინაშე, რათა უზრუნველყოს საზოგადოებრივი პრობლემების გადაწყვეტა. ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობა ფესვგამდგარია საბაზრო ეკონომიკაში, რომლის გარეშეც ამ უკანასკნელს ფუნქციონირება არ შეუძლია. დაიკავე უოლსტრიტის ინიციატორთა რევოლუციურ მიზანს კი სწორედ ამ წესის შეცვლა წარმოადგენდა და არა კაპიტალიზმისაგან ან ბაზრებისაგან გათავისუფლება. როგორც ისინი აცხადებდნენ, მათ სურდათ შეეცვალათ ის წესი, რომლითაც კორპორაციები ფლობენ ხელისუფლებას, ხოლო მიზანი კი „ხელისუფლების არსებული სტრუქტურის შეცვლა“ იყო (egan, nicholas, 2011 ). ამ მოძრაობის მთავარი ინციატორი კალე ლასნი ილაშქრებს არა კაპიტალიზმის, როგორც ასეთის, არამედ მისი დღევანდელი ფორმის წინააღმდეგ. მის აზრით, უნდა შეიცვალოს კაპიტალიზმისა და ხელისუფლების თავად საფუძველი. ბაზრებმა უნდა ასახონ რეალური ღირებულება, რასაც ისინი ვერ აკეთებენ დღეს „გარე ეფექტების“არსებობის გამო, ხოლო ბანკები და კორპორაციები კი დაიბეგრონ „რობინ ჰუდის“ გადასახადებით. ამავე დროს ის უარყოფითად არის განწყობილი, როგორც მარქსიზმის, ასევე მემარცხენეებად და მემერჯვენეებად ტრადიციული დაყოფის წინააღმდეგაც (the interview: kalle lasn power in your hands). სამაგიეროდ, ლანსი სოროსის იდების მხარდამჭერად გვეველინება და ღიად აცხადებს, რომ სიამოვნებით მიიღებდა მისგან თავისი ჟურნალის adbuster-ის დაფინანსებას, რაც სოროსს მანამდე არასოდეს გაუკეთებია (egan, nicholass,2011). დაიკავე უოლსტრიტის მცდელობა, ფულის გავლენისაგან გაეთავისუფლებინა ხელისუფლება, თავიდანვე წარუმატებლობისათვის იყო განწირული, რადგანაც ამ მოთხოვნას უყენებდა იმ მთავრობას, რომელიც თავად იყო უოლსტრიტის წარმომადგენელებით დაკომპლექტებული. კასტელსის მოწმობით, უოლსტრიტის ყოფილ ხელმძღვანელობას წამყვანი თანამდებობები ეკავა უკანასკნელ ხანს არსებულ ყველა პრეზიდენტის კაბინეტში, ობამას ჩათვლით (castels, 2015: 188). ფინანსური სექტორის მნიშვნელობა თანამედროვე ეკონომიკაში განაპირობებს მის ძლიერ ლობისტურ პოზიციებს ამერიკულ მთავრობაში. მაგალითად, საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა მნიშვნელოვანი სტრუქტურული კავშირი გამოავლინა 2000-2006 წლებში ფინანსური ინდუსტრიის ლობისტების მიერ დახარჯულ ფულსა და კონგრესის მიერ ფინანსური ინდუსტრიის 51 კანონპროექტის მხარდაჭერას შორის (castels,2015: 188). ალბათ სწორედ ფინანსური სექტორის პრივილეგირებული პოლიტიკური პოზიციებით და მისი ეკონომიკური მნიშვნელობით უნდა აიხსნას ის, რომ ობამას მთავრობამ არ გაითვალისწინა სოროსის რეკომენდაციები, რომლის შესახებაც ქვემოთ ვისაუბრებთ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 32 დაიკავე უოლსტრიტი არ ყოფილა სპონტანურად დაწყებული მოძრაობა. ის იყო გამოცდილი პოლიტიკური აქტივისტების მიერ გალდასმით დაგეგმილი აქცია (milkman., luce,2014: 2). ამ მოძრაობის იდეა თავდაპირველად გაჩნდა კანადური ანტიკონსუმერისტული მიმართულების ჟურნალის adbuster-ის დამფუძნებლის კალე ლასნისა და ამავე ჟურნალის რედაქტორის მიკა უატის საუბარში, ხოლო მის დამფუძნელად კი ითვლება ის 200 აქტივისტი, რომლებიც გამოეხმაურნენ ამ ჟურნალის თანამშრომლების მოწოდებას და მონაწილეობა მიიღეს ნიუ-იორკში, პარკ ტოპკინ სკვერში გამართულ საორგანიზაციო შეხვედრაში და აქტიურობას განაგრძობდნენ 2011 წლის 17 სექტემბრამდე, როდესაც ჩატარდა ამ მოძრაობის პირველი მიტინგი. (facts about occupy wall street) დაიკავე უოლსტრიტი წარმოიშვა ეგვიპტეში, ქაიროს ტაჰრირის მოედნის ოკუპაციისა და ესპანეთში წარმოშობილი მოძრაობის indignados-ის გავლენით. (egan, nicholas,2011). მაგრამ მთავარი და გადამწყვეტი იყო ეგვიპტესა და ტუნისში რეჟიმების რევოლუციური შეცვლა. მოძრაობის ინიციატორებისათვის განსაკუთრებული მაგალითის მიმცემი კი აღმოჩნდა ტაჰრირის მოედნის ოკუპაცია 50000 დემონსტრანტის მიერ, რითაც დაიწყო მუბარაქის რეჟიმის დასასრული ეგვიპტეში. ლასნის მოწმობით, დაიკავე უოლსტრიტის ინიციატორები შთაგონებულნი იყვნენ ეგვიპტესა და ტუნისში განვითარებული მოვლენებით და გრძნობდნენ, რომ ამერიკა მზად იყო შეექმნა საკუთარი ტაჰრირის მოედანი. მათთვის ნათელი იყო, რომ მათ ქვეყანაში ძლიერდებოდა ნამდვილი „მრისხანება“ და შეეცადნენ შეექმნათ „ისეთი ნაპერწკალი“, რომელიც გარეთ გამოიყვანდა მას. (egan, nicholas,2011). თუ არაბული გაზაფხულის მოვლენები ამ მოძრაობის ინიციატორთა შთაგონების წყაროს წარმოადგენდა, მისი უშუალო ბიძგის მიმცემად სახელდება 2011 წლის 15 მაისს დაწყებული ესპანური მოძრაობა indignados-ი (gallagher, 2011). 2011 წლის 13 ივლისს adbuster-მა ინტერენტით გაავრცელა მოწოდება, რომ ყველა ვინც მზად იყო ტაჰრირისათვის, 17 სექტემბერს გამოსულიყო ქვედა მანჰეტენზე, შეექმნათ მშვიდობიანი ბანაკები და დაეკავებინათ უოლ სტრიტი. მოწოდებაში ნათქვამი იყო, რომ ერთი მარტივი მოთხოვნით პრეზიდენტ ობამას მიერ კომიტეტის შექმნა, რომლის მიზანიც იქნებოდა ფულის გავლენისაგან პოლიტიკის გათავისუფლება იწყებოდა ბრძოლა იმისათვის, რომ შეექმნათ ახალი დღის წესრიგი ამერიკისათვის. 17 სექტემბერი სიმბოლურად მიუთითებდა მოძრაობის მიზანზე პოლიტიკური სისტემის ფულის ბატონობისაგან გათავისუფლების საშუალებით, დემოკრატიის აღდგენა ამერიკაში, რადგანაც სწორედ ამ დღეს მოაწერეს ხელი აშშ კონსტიტუციას (castels, 2015:163). ეს მოწოდება ნამდვილად იქცა იმ ნაპერწკლად, რომელმაც გარეთ გამოუშვა წლობით დაგროვილი უკმაყოფილება მთელ ამერიკაში. ოკუპაციის მოძრაობამ მოიცვა არა მხოლოდ ამერიკის ყველა შტატი, არამედ დაწყებისთანავე, ოქტომბერში ფართოდ გავრცელდა ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც 80 ქვეყანასა და 900 ქალაქში (gallagher, 2011). დაიკავე უოლსტრიტი არ წარმოშობილა ცარიელ ნიადაგზე. ამისათვის პირობები უკვე მომზადებული იყო ამერიკის უკანასკნელი პერიოდის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარებისა და კრიზისის მიერ, როცა უძრავი ქონების ბაზრის ჩამოშლის შედეგად ასეულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 33 ათასობით ადამიანმა დაკარგა ბინა, მილიონობით ადამიანის ქონება გაუფასურდა. ამ ფონზე საზოგადოების მიერ განსაკუთრებით მწვავედ აღიქმებოდა კრახის წინაშე მდგარი ფინანსური სისტემის გადარჩენა გადასახადების გადამხდელთა ფულით, რომლის პრობლემებსაც საზოგადოება მენეჯერების სპეკულაციებსა და სიხარბეს მიაწერდა. ეს უკანასკნელნი კი იმის ნაცვლად, რომ პასუხი ეგოთ ცუდი მენეჯმენტის გამო, პირიქით, დაჯილდოვდნენ მათთვის გაცემული ბონუსებით, რასაც ადამიანები, საზოგადოების უმრავლესობის ფინანსური მდგომარეობის გაუარესების ფონზე, აღიქვამდნენ, როგორც უსამართლობას. კიდევ უფრო აღმაშფოთებელი იყო ის ფაქტი, რომ გადასახადების გადამხდელთა თანხით გადარჩენილმა ფინანსურმა კომპანიებმა შეწყვიტეს სწორედ იმ გადასახადის გადამხდელთა დაკრედიტება, რომელთა ფულმაც გადაარჩინა ისინი. ამან გამოიწვია ათასობით ფირმის ლიკვიდაცია, მილიონობით სამუშაო ადგილის დაკარგვა და ხელფასების მკვეთრად შემცირება. მაგრამ ყოველივე ამის გამო არავის არ უგია პასუხი და დასჯილები ისევ გადასახადის გადამხდელები, რიგითი ამერიკელები აღმოჩნდნენ. ორივე პარტიამ პრიორიტეტი მიანიჭა ფინანსური სისტემების გადარჩენას, მათ შორის იყო ობამამაც, რომელმაც გვერდზე გადადო თავისი საარჩევნო დაპირებები. სწორედ ეს უკანასკნელი იყო ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რომელმაც ხელი შეუწყო ამ მოძრაობის განვითარებას. ობამას პრეზიდენტად არჩევამ დიდი მოლოდინები წარმოშვა ახალგაზრდობაში. მისმა საარჩევნო კამპანიამ ბევრ ახალგაზრდას ხელახლა შთაუნერგა იმედი, შემოაბრუნა პოლიტიკისაკენ იმ იმედით, რომ აეღორძინებინათ ამერიკული დემოკრატია. მაგრამ ეს იმედები ვერ გამართლდა, რის გამოც საზოგადოების ერთმა ნაწილმა დაკარგა რწმენა და მოიცვა აღშფოთებამ (castels,2015: 159 ). ამერიკელებში განსაკუთრებულ აღშფოთებას იწვევდა უთანასწორობის ზრდა საზოგადოებაში, სადაც ყველაზე მდიდარი 1 პროცენტის შემოსავლების წილი 1976-2007 წლებში გაიზარდა 9%-დან 23,5%-მდე. 1998-2007 წწში კუმულაციური შრომის ნაყოფიერება გაიზარდა 30%-ით, ხოლო რეალური ხელფასი კი მხოლოდ 2%-ით. შრომის ნაყოფიერების ნამატის დიდი ნაწილი მიითვისა ფინანსურმა სექტორმა, რომლის წილი მოგებებში 1980-იან წლებში შეადგენდა 10%-ს, 2007 წელს კი უკვე 40%-დე გაიზარდა, ხოლო მისი აქტივების ღირებულება კი 6%-დან 23%-მდე, მიუხედავად იმისა, რომ ამ სფეროში დაკავებული იყო მხოლოდ 5%. ამ პერიოდში, უმდიდრესმა 1%-მა რეალურად მიითვისა ეკონომიკური ზრდის 58%. კრიზისის დაწყებამდე 10 წლის ადრე, საათობრივი რეალური ხელფასი გაიზარდა მხოლოდ 2%-ით, ხოლო ყველაზე უფრო მდიდარი 5%-ის შემოსავალი კი 42%-ით. 1980 წელს კომპანიების უმაღლესი თანამდებობის პირების(ceo) ხელფასი მუშის საშუალო ხელფასზე 50-ჯერ უფრო მაღალი იყო, ხოლო 2010 წელს კი უკვე 350-ჯერ მეტი. 2010 წელს ეს უკანასკნელნი პოლიტიკოსებთან და ჩინოვნიკებთან ერთად საზოგადოებას უმტკიცებდნენ, რომ აუცილებელი იყო ფინანსების ეკონომია იმისათვის, რომ გადაერჩინათ ადამიანების სიცოცხლე (castels,2015: 160). ეს განსაკუთრებულ ცინიზმად აღიქმებოდა საზოგადოების მიერ, რომელმაც კარგად იცოდა კრიზისის პირობებში მათი შემოსავლების მნიშვნელოვანი ზრდის შესახებ. მაგრამ ეს სტატისტიკა ვერაფერ გავლენას ვერ მოახდენდა საზოგადოებაზე, რომ არ ყოფილიყო მზად იმ აქტივისტების ქსელი, რომელმაც დაინახა ეს მზარდი უთანასწორობა და ოკუპაციის მოძრაობის დაწყებამდე უფრო ადრე არა მხოლოდ დაიწყო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 34 საუბარი 99%-ის გაღარიბებაზე, არამედ პირველად შეეცადა მის მობილიზაციასაც. თავად დაიკავე უოლსტრიტისა და უკუპაციის მოძრაობის ცნობილი სლოგანები ‘ჩვენ 99%“ და „ჩვენ 99% ვართ“, სწორედ მათი აქტიურობის საფუძველზე წარმოიშვა. მაგალითად, ვებსაიტ ამფედსტატუსის ირგვლივ ორგანიზებული აქტივისტების ქსელი ოკუპაციის მოძრაობის დაწყებამდე უფრო ადრე ატარებდა ამერიკის ეკონომიკური განვითარების ანალიზსა და აქვეყნებდა ინფორმაციას აშშ-ს ფინანსური პრობლემების შესახებ. 2010 წლის 10 თებერვალს დევიდ დეგროუმ ატვირთა პირველი წერილი იმ ექვსიდან, რომელიც შეეხებოდა ფინანსურ კრიზისს აშშ-ში. აქ მან აღნიშნა, რომ უკვე იყო დრო იმისათვის, რომ ამერიკელების 99%-ს მოეხდინა მობილიზაცია, რათა აგრესიულად ემოქმედა ჯანსაღ აზრზე დაფუძნებული რეფორმების გასატარებლად. ამის შემდეგ, ეს ვებსაიტი მოექცა უცნობი წყაროდან წამოსული სისტემატური კიბერშეტევების ქვეშ. ის გადაარჩინა ანონიმუსმა. გადარჩა აგრეთვე მის უკან მდგომი ქსელი, რომელმაც დაიწყო 99%-ის მოძრაობის შექმნა და საზოგადოებას მოუწოდა უოლ-სტრიტის ოკუპაციისაკენ. ანონიმუსის შიგნით არსებულმა ერთ-ერთმა ჯგუფმა საკუთარი ძალები გააერთიანა ამფედსტატუსთან, რის შედეგადაც შეიქმნა პლატფორმა a99, რომელიც წარმოდგენილი იყო ამფედსტატუსის სოციალურ ქსელში. 2011 წლის 23 მარტს ანონიმუსმა მოუწოდა აღშფოთების დღის ჩატარებისაკენ, ხოლო a99-ის კოალიციამ კი ლიბერთი პარკის დაკავებისაკენ 14 ივნისს, რომელსაც მოგვიანებით უწოდეს ცუკოტი პარკი, მაგრამ ეს ცდა წარუმატებელი აღმოჩნდა. ამის მიუხედავად, ოდნავ მოგვიანებით, კოალიცია ქუჩაში გამოვიდა ნიუ-იორკის აქტივისტებთან ერთად და შექმნა ბანაკი ბლუმბერგვილი, რომელიც აპროტესტებდა საბიუჯეტო შეკვეცებს. აქტივისტთა ამ ქსელის განვითარების შედეგად წარმოიშვა ნიუ იორკ სითის გენერალური ასამბლეა, რომელიც საკუთარ პროტესტს აფუძნებდა მასებიდან წამოსულ სტიქიურ მობილიზაციაზე. ასეთმა აქტიურობამ ნიადაგი მოამზადა 17 სექტემბერს გავრცელებული მოწოდების წარმატებისათვის, რომელსაც აქტიურად გამოეხმაურნენ უკვე გამოცდილი აქტივისტები და მათი ქსელები. მართლაც, 17 სექტემბერს უოლსტრიტზე, ქუჩაში გამოვიდა 10.000 ადამიანი და მოახდინა ცუკოტის პარკის ოკუპაცია. ამას თავის მხრივ მოჰყვა კიდევ რამდენიმე მემარცხენე დემონსტრაცია ნიუ-იორკში. მიუხედავად იმისა, რომ პოლიციამ სხვადასხვა საბაბით, რამდენიმე ასეული ადამიანი დააკავა, საპროტესტო ტალღის შეჩერება მაინც ვერ მოხერხდა. რაც უფრო მეტად მიმართავდა პოლიცია რეპრესიებს, მით უფრო მეტი პოლიციის ძალადობის ამსახველი ვიდეო მასალა იტვირთებოდა იუტუბიზე, რაც კიდევ უფრო მეტად აძლიერებდა პროტესტანტთა მობილიზაციას. 27 ოქტომბერს, 2000 ადამიანი შეიკრიბა ოკუპირებულ ბანაკში გამართულ გენერალურ ასამბლეაზე, ხოლო ამერიკის ტრანსპორტის პროფკავშირების ადგილობრივმა ორგანიიზაციამ კი კენჭისყრით მხარი დაუჭირა ამ მოძრაობას და გადაწყვიტა შეერთებოდა დემონსტრაციებს. დაიკავე უოლსტრიტს მხარი დაუჭირა ამერიკის შრომის ფედერაცია/საწარმოო პროფკავშირების კონგრესმაც (sfl-cio), რომელმაც თავის წევრებს მოუწოდა შეერთებოდნენ დემონსტრაციებს. 1 ოქტომბერს 5000-მა დემონსტრანტმა დაიკავა ბრუკლინის ხიდი, რომლის დროსაც პოლიციამ დააპატიმრა 500 კაცი. ამის საპასუხოდ დაიკავე უოლსტრიტმა მუშათა პროფკავშირებთან ერთად მოაწყო 15.000-ნი დემონსტრაცია, რომელიც გაემართა ცუკოტი პარკისაკენ. მოხდა ოკუპაციის მოძრაობის კონსოლიდაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 35 (castels, 2015:165). ოქტომბრის პირველი დღეებიდანვე იწყება მოძრაობის სპონტანურად გავრცელება მთელ ამერიკაში, რის შედეგადაც ყველა შტატს ჰქონდა ერთი ოკუპირებული სივრცე მაინც. ერთ-ერთი გამოკვლევის მიხედვით, კალიფორნიის 482-ზე მეტი პატარა ქალაქიდან 243-ში იყო ოკუპაციის ფეისბუქი, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ არსებობდა აგრეთვე შესაბამისი ოკუპირებული სივრცე. ალბათ ყველაზე პატარა ქალაქი, რომელსაც ჰქონდა საკუთარი ოკუპაციის მოძრაობა იყო მოსიე, ორეგონში, რომლის მოსახლეობა შეადგენდა სულ რაღაც 430 ადამიანს. ყველაზე ბოლოს ბანაკი შექმნა ჩრდილოეთ დაკოტამ. ამ მოძრაობის ასეთი სწრაფი გავრცელება მეტყველებს იმაზე თუ რამდენად ფართო და ძლიერი იყო საზოგადოების აღშფოთება. მან ყველა ადამიანს მისცა საშუალება, რომ გამოეხატა თავისი შიშები და განეხილა ალტერნატივები ნდობის კრიზისი პირობებში (castels, 2015:166). ოკუპაციის მოძრაობის სოციალურპოლიტიკური შემადგენლობისა და აქტიურობის თავისებურებები ამ მოძრაობამ თითქმის ყველა სოციალური ჯგუფის წარმომადგენელს მისცა საკუთარი პოზიციის დაფიქსირების შესაძლებლობა, რამაც წარმოშვა მისი სოციალური შემადგენლობის სიჭრელე. მაგრამ ყველაზე აქტიურები იყვნენ 20-40 წლის ასაკის ახალგაზრდა სპეციალისტები და სტუდენტები, რომელთა დაახლოებით ნახევარს ჰქონდა სრულად ანაზღაურებადი სამსახური, თუმცა მათ შორის მნიშვნელოვანი რაოდენობით იყვნენ წარმოდგენილნი აგრეთვე უმუშევარები, არასრული სამუშაო დღით ან დროებით დასაქმებულები. უმრავლესობის შემოსავალი დახლოებით ამერიკელების საშუალო შემოსავლის ტოლი იყო(castels, 2015:169). კასტელსის დახასიათებით, ეს იყო განათლებული ჯგუფი, რომლის ნახევარსაც ჰქონდა კოლეჯის ხარისხი, ხოლო ბევრს კი დამთავრებული ჰქონდა კოლეჯი. მისი დაკვირვების თანახმად, სხვა ქვეყნებში განვითარებული მსგავსი მოძრაობების მსგავსად, ოკუპაციის მოძრაობაც შედგებოდა შედარებით ახალგაზდა და განათლებული ადამიანებისაგან, რომელთა პროფესიული მოლოდინები შეზღუდული იყო არსებული ეკონომიკის პირობებში (castels, 2015:169). დიდი განსხვავება არსებობდა ოკუპაციის მონაწილეთა იდეოლოგიურ და პოლიტიკურ პრიორიტეტებს შორის. აქ იყვნენ ანარქისტები, ლიბერტალიანებლები, რომელთაგანაც ზოგი რესპუბლიკელი იყო, აგრეთვე tea party-ის იმედგაცრუებული აქტივისტები, მცირე რაოდენობის უკიდურესი მემარცხენეებიც კი. მაგრამ მოძრაობის ძირითად მასას წარმოადგენდა დემოკრატიული პარტიის ამომრჩეველთა ფართო უმრავლესობა და პოლიტიკურად დამოუკიდებელი ადამიანები. დიდ უკუპაციებში, როგორიც იყო ნიუ-იორკი, ლოს-ანჯელესი, ან ოკლენდი, ყოველდღიური ცხოვრება დიდი გულმოდგინებით იყო ორგანიზებული. დაიდგა კარვები, შემდეგ ტუალეტები, შექმნეს საბავშვო ბაღები, ბავშვების სათამაშო სივრცეები, სახალხო ბიბლიოთეკა, უნივერსიტეტები, სადაც იწვევდნენ ხოლმე ლექტორებს, მედია ცენტრები. სამედიცინო დახმარება უზრუნველყოფილი იყო ნებაყოფლობითი სამედიცინო პერსონალის მიერ, ჰყავდათ თავისი იურიდიული ჯგუფი, შექმნეს ვაიფაის ქსელი, განავითარეს ვებსაიტი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 36 უზრუნველყვეს ბანაკის უსაფრთხოება და კონფლიქტების დარეგულირება მედიაციის საშუალებით, შექმნეს მასპინძლობის გუნდი, რომელიც ბანაკის დათვალიერებას სთავაზობდა იმ დამიანებს, რომლებსაც აინტერესებდათ თუ რას წარმოადგენდა ეს მოძრაობა ან კიდევ სურდათ მასთან შეერთება. მოძრაობა იღებდა ასეულ ათასობით ლეგალურ შემოწირულობას, რაც მისი ფართო საზოგადოებრივი მხარდაჭერის მაჩვენებლად შეიძლება მივიჩნიოთ. ოკუპაციის მოძრაობის მართველობის სტრუქტურა წარმოადგენდა პირდაპირ დემოკრატიას, რომელიც ეფუძნებოდა ხალხის უშუალო აქტიურობას. ლიდერობა კოლექტიურ ხასიათს ატარებდა. ლიდერის ფუნქციას ასრულებდა გენერალური ასამბლეა, რომლის მუშაობაშიც ყველას შეეძლო თანასწორად მონაწილეობის მიღება, გადაწყვეტილება კი კონსენსუსის საფუძველზე მიიღებოდა. კოორდინაციის ფუნქციას ასრულებდა ინტერნეტში გამართული ინტერაქტიური კონსულტაციების ქსელი, რომელსაც კოლექტიური გადაწყვეტილების მიღებისათვის უნდა შეეწყო ხელი. მიმდინარე საკითხების გადაწყვეტისა და გენერალური ასამბლეის გადაწყვეტილებების ცხოვრებაში გატარებისათვის არსებობდა სხვადასხვა კომიტეტები, რომლებიც ასევე მოძრაობის მონაწილეთა უშუალოდ აქტიურობაზე იყო დაფუძნებული. თითოეული ლოკალური მოძრაობა სუვერენულ ერთეულს წარმოადგენდა საკუთარი გენერალური ასამბლეით. ამ მოძრაობის აზრის გაგებას ართულებს ისეთი დოკუმენტის არარსებობა, სადაც ნათლად, კონკრეტულად იქნებოდა არტიკულირებული საერთო მოთხოვნა, რომელიც გააერთიანებდა ოკუპაციის მოძრაობის ყველა ლოკაციას ქვეყნის მასშტაბით. სხვადასხვა ადგილზე გაშლილმა ოკუპაციის მოძრაობამ მიიღო საკუთარი მოთხოვნათა ფართო სია, მაგრამ ბევრმა მათგანმა საერთოდ ვერ შეძლო ამის გაკეთება კონსენსუსის არ არსებობის გამო. საერთო მოთხოვნის არ არსებობა და ლოკაციებზე საკუთარი მრავალი მოთხოვნების არსებობა ქმნიდა შთაბეჭდილებას, რომ ისინი ერთდროულად მოითხოვდნენ ყველაფერს და არაფერს. ადგილებზე, გენერალურ ასამბლეებზე მრავალი საკითხი გადიოდა კენჭისყრაზე, მაგრამ ძალიან ცოტა რამ კეთდებოდა მათი პოლიტიკურ კამპანიებად გადაქცევისათვის, რომელიც ვერ გასცდა ფინანსური დანაშაულის შედეგად მოვალეებისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისა და იპოთეკური კრედიტების გამოსყიდვის უფლებას (castels, 2015:188 ). თითქოს შეიძლებოდა, რომ საერთო მოთხოვნა გამხდარიყო დემონსტრაციისაკენ თავდაპირველ მოწოდებაში არსებული პრეზიდენტის კომისიის შექმნის მოთხოვნა, რომელსაც უნდა გაეთავისუფლებინა მთავრობა უოლსტრიტის გავლენისაგან ან კიდევ ყველაზე მდიდარი ერთი პროცენტის, ვალუტით ვაჭრობისა და ფინანსური ტრანზაქციების დაბეგვრა, რასაც ლასნი მოძრაობის მოთხოვნად ასახალებს თავის ინტერვიუში (the interwiew: kalle lasn-power in your hands). მაგრამ ეს არ მოხდა, რადგანაც სხვადასხვა ლოკაციაზე გაშლილ მოძრაობას საფუძვლად ედო ადგილობრივი სპეციფიკური უკმაყოფილება და ჰქონდა საკუთარი მიზნები. ამიტომ მთავრობის გათავისუფლება უოლ სტრიტის გავლენისაგან, ან კიდევ პოლიტიკის გათავისუფლება ფულის ყოვლის შემძლეობისაგან მთელი მოძრაობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 37 საერთო მოთხოვნად ვერ იქცა (castels, 2015:188). მაგრამ, როგორც ჩანს, მოძრაობის ინიციატორებს იმედი ჰქონდათ, რომ მოძრაობა, ქვევიდან, თავისი განვითარების კვალობაზე, თავად წარმოშობდა ნათლად გამოკვეთილ მოთხოვნებს. ასე ფიქრობდა მაგალითად, ლანსი, რომელიც ოქტომბერში მიცემულ ინტერვიუში, მიმდინარე მოვლენებს განიხილავდა, როგორც მოძრაობის პირველ ფაზას, რომელსაც არ ჰყავდა ლიდერი, იყო მოუწესრიგებელი, და არ გააჩნდა მოთხოვნები, რაც მას სავსებით მისაღებად მიაჩნდა (egan, nicholas, 2011). სწორედ იმის გამო, რომ ამ მოძრაობას არ ჰქონდა ჩამოყალიბებული საკუთარი პოლიტიკური პოზიცია და ღია იყო ყველა სახის პოლიტიკური წინააღმდეგობისათვის მოძრაობის შიგნით, ის ჭეშმარიტად სახალხო მოძრაობას წარმოადგენდა, რაც აძლიერებდა მას, რადგანაც უზრუნველყოფდა მის შინაგან ერთობას, თუმცა ამავე დროს ასუსტებდა მის პოლიტიკურ გავლენას, რადგანაც აბრკოლებდა გადაწყვეტილების მიღებასა და საერთო პოლიტიკური, კონკრეტული მოთხოვნების გამომუშავებას, რაც პოლიტიკური კამპანიების წარმოების აუცილებელ პირობას წარმოადგენს. გარდა ამისა, ასეთი პოლიტიკური სიჭრელე იწვევდა შინაგან განხეთქილებას, როდესაც საქმე ეხებოდა რეფორმების კონკრეტული პროგრამის მიღებას. იმის გამო, რომ არ არსებობდა მხარდამჭერთა მობილიზაცია რაიმე პოლიტიკური კურსის მხარდასაჭერად, ამ მოძრაობას რაიმე კონკრეტული, უშუალო პოლიტიკური ცვლილებები არ გამოუწვევია მთელ ქვეყანაში. მაგრამ მისი მონაწილეები ატარებდნენ კამპანიებს მთელი რიგი უსამართლო პრაქტიკის წინააღმდეგ, რომელშიც ნაწილობრივ წარმატებებსაც აღწევდნენ. მათ შორის აღსანიშნავია იპოთეკით დატვირთულ საცხოვრებელ სახლებთან დაკავშირებული კამპანიები, რაც ოკუპაციის მოძრაობის მთავარ პრობლემას წარმოადგენდა. მისი აქტივისტები იკავებდნენ სახლებს, რომლებიც უნდა გაყიდულიყო მათი მესაკუთრეების მიერ ვალის გადაუხდელობის გამო. სესხების მნიშვნელოვანი ფასდაკლებით მოდიფიკაციისათვის გამართული მოძრაობის დროს, რომლის მიზანიც იყო კრედიტორებზე ზემოქმედება, ზოგჯერ ახერხებდნენ, როგორც ამ მიზნის მოღწევას, ასევე იპოთეკური სესხების აღდგენასაც. მაგრამ, ჩვენი აზრით, ამაზე უფრო მნიშვნელოვანი იყო არსებული სისტემის უსამართლობის გამომჟღავნება, რასაც კასტელსის მიხედვით, ისინი მოხუცებულებისა და ვეტერანი ინვალიდებისათვის გამოსყიდვის უფლების დაკარგვის ამორალურობის დემონსტრირების საშუალებით ახერხებდნენ (castels, 2015:194). განსაკუთრებით აღსანიშნავია საბანკო გადარიცხვების დღის ინიციატივა, რომლის დროსაც ბანკებზე ზეწოლისათვის გამოიყენეს მათი კლენტების მასობრივი ქცევების მიზანმიმართული ორგანიზაცია. ეს კამპანია ეყრდნობოდა უფრო ადრე ჩატარებული კამპანიების გამოცდილებას, რომლის დროსაც ბანკების კლიენტებს მოუწოდებდნენ, რომ თავისი ფული უოლსტრიტის უმსხვილესი ბანკებიდან გადაეტანათ ადგილობრივ ფინანსურ ინსტიტუტებსა და არამომგებიან საკრედიტო კავშირებში. ამ კამპანიებს შორის აღსანიშნავია არიანა ჰაფინგტონის 2009 წელს ჩატარებული კამპანია „გადაადგილეთ თქვენი ფული“ და 2010 წლის ვალენტინის დღის მოძრაობა „დაემშვიდობე შენს ბანკს“. როცა ამერიკის ბანკმა გამოაცხადა, რომ აპირებდა შემოეღო 5 დოლარის ოდენობის ყოველთვიური საკომისიო გადასახადი სადებეტო ბარათზე და ანგარიშების შემოწმებაზე, 2011 წლის სექტემბერში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 38 აგორდა პროტესტის ტალღა, რომლის შედეგადაც ბევრმა კლიენტმა გააუქმა თავისი ანგარიშები ამ ბანკში. 2011 წლის 5 ნოემბერი გამოცხადდა საბანკო გადარიცხვის დღედ, როცა მოწოდების თანახმად, ხალხს თავიანთი ფული უნდა გამოეტანათ კომერციული ბანკებიდან და შეეტანათ არამომგებიან საკრედიტო კავშირებში. ამ პერიოდში, საკრედიტო კავშირების ეროვნული ასოციაციის ვებსაიტმა, რომლის მიზანსაც წარმოადგენდა მომხმარებლებისათვის ინფორმაციის მიწოდება საკრედიტო კავშირების მომსახურების შესახებ, დააფიქსირა ნაკადების მოძრაობის გაორმაგება. მისი მონაცემებით, სექტემბერსა და 5 ნოემბერს შორის პერიოდში,დაახლოებით 650 000-მა მომხმარებელმა გახსნა ახალი ანგარიშები საკრედიტო კავშირში. ასეთი ნეგატიური რეაქციის გამო, ამერიკის ბანკი იძულებული გახდა გაეუქმებინა გაზრდილი საკომისიოები და დაეწყო სხვა გადახდილი საკომისიოების უკან დაბრუნება. ოკუპაციის ზოგიერთმა მოძრაობამ საკუთარი საკრედიტო კავშირიც კი შექმნა. ასე გააკეთა მაგალითად ოქუფაი ორინჯ ქანთრიმ სამხრეთ კაროლინაში. ასეთივე მცდელობებს ჰქონდა ადგილი სხვაგანაც (castels, 2015:195). დაიკავე უოლ-სტრიტისა და ოკუპაციის მოძრაობის შედეგები იმის გამო, რომ ამ მოძრაობამ ვერ შეძლო მისი მიზნების რეალიზაცია ფულის გავლენის მოსპობა დემოკრატიაზე და შემოსავლების უთანასწოროდ განაწილების პრობლემის გადაწყვეტა, სავსებით სამართლიანად წარმოშობს წარმოდგენას მისი წარუმატებლობის შესახებ. საზოგადოების მიერ მისი მნიშვნელობის გაგებას ისიც უშლის ხელს, რომ ის არასოდეს არ ყოფილა კონსოლიდირებული მოთხოვნათა გარკვეული ნაკრების ირგვლივ და არც კონკრეტული პლატფორმები შეუქმნია (underson, 2021). მაგრამ გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია ის გავლენა, რომელიც მან მოახდინა პოლიტიკურ დისკურსსა და თავად ამერიკული საზოგადოების პოლიტიკურ ცნობიერებაზე. ანდერსონის თანახმად, იდეებმა, რომლებიც ითვლებოდა მეტისმეტად სოციალისტურად აღმოსავლეთის ბლოკის დაშლის შემდეგ კლასობრივი ბრძოლა, სიმდიდრის განაწილება სოციალურ ფენებს შორის და თავად კაპიტალისტური სისტემის უარყოფითი მხარეები, უცბად დიდი დეპრესიიდან მოყოლებული პირველად დაიწყეს ხმამაღალი და ხშირი გაჟღერება ეთერში (underson, 2021). ამ მოძრაობამ, რომელიც მიმდინარეობდა „ჩვენ ვართ 99%“ -ის მესიჯის ქვეშ, 14 სიმბოლოთი შექმნა შეტყობინება, კონკრეტულ ჩარჩოში მოაქცია მილიონების აღშოთებასა და საზოგადოების ყურადღების კონცენტრირება გამდიდრებულ 1%-ზე მოახდინა. ნობელის პრემიის ლაურეატის სტიგლიცის აზრით, ოკუპაციის მოძრაობა იმ მოვლენათა სერიის ნაწილს წარმოადგენს, რომლებიც აჩქარებენ კორპორაციული ამერიკის შეზღუდულობის შეგნებას (underson, 2021). მასმედიაში ოკუპაციის მოძრაობის უპრეცედენტო წარმატებამ ჩვეუებრივ მოვლენად აქცია იარლიყები 99% და 1%.ის საკითხები, რომლებიც მანამდე ფარულად არსებობდა ამერიკულ დისკურსში მან ზედაპირზე ამოიტანა და ახალ ამბად აქცია ადამიანების ყოველდღიური გამოცდილება (underson, 2021). ოკუპაციის მოძრაობის შეტყობინებამ გავლენა მოახდინა აშშ-ის პოლიტიკურ ელიტაზეც. მაგალითად, აშშ პრეზიდენტ ჯო ბაიდენს არაერთხელ ამოუღია მიზანში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 39 ამერიკელთა 1%, როცა მოითხოვდა აშშ საგადასახადო პოლიტიკის გადახედვას, რათა სათანადი რესურსები ამოეღო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებისა და აგრესიული სოციალური დღის წესრიგის განხორცილებისათვის. 2020 წლის დემოკრატიული პარტიის პლატფორმაში აღნიშნული იყო, რომ ყველაზე უფრო მდიდარი 1% ამერიკელების სიმდიდრე ხუთჯერ უფრო სწრაფად იზრდებოდა, ვიდრე ყველაზე ღარიბი 90%-სა. (underson, 2021). ამ მოძრაობის შემდეგ, სტუდენტების ვალების საკითხი აშშ პოლიტიკური დღის წესრიგის ერთერთ მთავარ საკითხად იქცა. ბაიდენმა უკვე მოახდინა 25 მლრდ. დოლარის ვალის ჩამოწერა, ხოლო 43 მილიონი ამერიკელი კი კვლავ ელოდება მათ მთლიან ან ნაწილობრივ გაუქმებას (lobosco, 2022). მაგრამ ვალების პატიება ეს არის შედეგებთან ბრძოლა და არა მიზეზებთან, რის გამოც არ არის გამორიცხული, რომ ამერიკელები იგივე პრობლემების წინაშე აღმოჩნდნენ მომავალში. სი-ენ-ენის შეფასებით, ვალების ფართო მაშტაბიანი ჩამოწერა დიდი შეღავათი იქნება მილიონობით ამერიკელისათვის, მაგრამ ეს არ შეამცირებს სწავლის საფასურს მომავალ მსესხებლებისათვის და ვერავითარ დახმარებას ვერ აღმოუჩენს მათ ვინც უკვე გადაიხადა ის (lobosco, 2022). ოკუპაციის მოძრაობამ წარმოშვა ახალგაზრდობის ახალი მოძრაობები, მან გააძლიარა არა მხოლოდ პროტესტის სულისკვეთება, არამედ ახალგაზრდობას აჩვენა მშვიდობიანი წინააღმდეგობის გაწევის მოდელი. ის ძირითადად ახალგაზრდული მოძრაობა იყო, რომლის ერთ-ერთ მთავარ პრობლემას სწორედ სტუდენტური ვალები წარმოადგენდა. ოკუპაციის მოძრაობის ნიუ-იორკის ანკლავის გამოკველევამ, რომელიც ჩაატარა სოციოლოგმა რუტ მიკლმანმა, გვიჩვენა, რომ მოძრაობის მონაწილეთა უმრავლესობას წარმოადგენდა ვალებში ჩაფლული ახალგაზრდა სტუდენტი და კოლეჯის კურსდამთავრებული (underson, 2021). აკინ ოლას დაკვირვებით, ოკუპაციამ მოახდინა ამერიკული პოლიტიკური დებატების რეფრეიმი, გამოზარდა აქტივსტების ახალი თაობა და შეასრულა გენერალური რეპეტიციის ფუნქცია მის შემდეგ წარმოშობილი მოძრაობებისათვის. მან სარბიელზე გამოიყვანა ახალი თაობის სოციალური მოძრაობებისა და პოლიტიკური ინსტიტუტების ლიდერები, რაც მის მიერ დატოვებულ ძლიერ მემკვიდრეობად შეიძლება მივიჩნიოთ (olla, 2022). დაიკავე უოლსტრიტმა ძლიერი ბიძგი მისცა სოციალური უსამართლობის გამოვლინებების წინააღმდეგ მიმართული მოძრაობის განვითარებას. ნიუ-იორკში, დაიკავე უოლსტრიტის დამთავრებისთანავე დაიწყო სწრაფი კვების მუშების მოძრაობა სახელწოდებით ბრძოლა 15 დოლარისათვის, რომლებიც სამართლიან ანაზღაურებას მოითხოვდნენ იმ ერთი პროცენტში შემავალი ბოსებისაგან, რომელთა წინააღმდეგაც ილაშქრებდა ოკუპაციის მოძრაობა და რომლებიც აკონტროლებდნენ ამ ინდუსტრიას. ბრძოლას 15 დოლარისათვის მტკიცედ დაუჭირა მხარი ქვეყნის სერვისის მუშების ერთ-ერთმა ყველაზე დიდმა პროფკავშირმა the service employees international united (seiu), რომელიც მხარს უჭერდა აგრეთვე დაიკავე უოლსტრიტის მოძრაობას. ოკუპაციის მოძრაობის შემდეგ, ქვეყნის 33-მა ქალაქმა მინიმალური ხელფასი გაზარდა 15 დოლარამდე ან მეტად (olla, 2022). ერთ-ერთი პირველი ორგანიზაცია, რომელიც წარმოიშვა ოკუპაციის საწყისი ტალღისა და 99%-ის აჯანყებისაკენ მოწოდების გავლენით იყო strike debt, რომელმაც შეიძინა 15 მილიონი დოლარის სამედიცინო ვალი და ჩამოწერა ის. ადამიანებს ეხმარებოდნენ აგრეთვე ისეთი ორგანიზაციები, როგორიც იყო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 40 occupay sandy და occupy homes, რომლებიც აგრძელებდნენ ოკუპაციის მოძრაობის მისიის შესრულებას გაჭირვებაში მყოფი ადამიანებისათვის კონკრეტული დახმარების აღმოჩენის საშუალებით. პირველი მათგანი ეხმარებოდა ქარიშხალ „სენდის“ მსხვერპლებს, ხოლო მეორე კი იბრძოდა იპოთეკაში ჩადებული სახლების იმ მფლობელებისათვის ჩამორთმევის წინააღმდეგ, რომლებიც ვალს ვერ იხდიდნენ. დაიკავე უოლ სტრიტის მემკვიდრეობის გაგრძელებას წარმოადგენს მოძრაობა დაიკავე ფილადელფიის საბინაო სამმართველო, რომელმაც 2020 წელს ფილადელფია აიძულა, რომ თანხმობა განეცხადებინა საზოგადოებრივი მიწის ფონდისა და მცირე შემოსავლების მქონე ადამიანებისათვის მუდმივი საცხოვრებლის შექმნაზე (olla, 2022). აკინ ოლას აზრით, დაიკავე უოლსტრიტის გავლენით შექმნილი ორგანიზაციებისა და პიროვნებების აქტიურობის შედეგად, მომავალმა ოკუპაციის მოძრაობამ შეიძლება მიაღწიოს ყველაფერ იმას, რაც მისმა წინამორბედმა ვერ მოახერხა (olla, 2022). ეს აზრი საეჭვოდ მიგვაჩნია, რადგანაც თუ არ შეიცვალა მოძრაობის ორგანიზაციული სტრუქტურა და იდეოლოგია, რაც დღევანდელი გადმოსახედიდან, ახლო მომავალში შეუძლებელია, მომავალი მოძრაობაც დიდი ალბათობით გაიმეორებს მისი წინამორბედის ბედს. დაიკავე უოლსტრიტის მოძრაობა გამოირჩევა ფართო სოციალური ბაზის არსებობით, რომლის წარმოშობასაც ხელი შეუწყო ამ მოძრაობის გაშლამ მთელი ამერიკის მაშტაბითა და იმ დებატებმა, რომელიც სდევდა მას ინტერნეტსა და მეინსტრიმის მედიაში. ამის შედეგად, სოციალური უთანასწორობის თემამ, რომელიც მოკლედ და ნათლად იყო მის მიერ ფორმულირეული, როგორც 99%-სა და 1%-ს შორის არსებული ქონებრივი განსხვავება, საჯარო დისკურსის ცენტრალური ადგილი დაიკავა. ამიტომ არსებული სოციალურეკონომიკური რეალობის ასეთ შეფასებას ბევრი მხარდამჭერი აღმოაჩნდა. მაგალითად, 2011 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებული a pew institute-ის მიერ ჩატარებული სოციოლოგიური კვლევის მონაცემების მიხედვით (castels, 2015:196), გამოკითხულთა უმრავლესობა 44% მხარს უჭერდა დაიკავე უოლსტრიტის მოძრაობას, ხოლო დიდი უმცირესობა 39%-არა. 48% მხარს უჭერდა მის მიერ გამოხატულ შეშფოთებას, ხოლო 30% კი არა. მოსახლეობა ეთანხმებოდა ამ მოძრაობის მიზნებს, მაგრამ მისთვის მიუღებელი იყო ის მეთოდები, რომელსაც ის იყენებდა მიზნის მისაღწევად (ოკუპაციები, დემონსტარციები). ასეთი ტაქტიკის გამოყენებას მხარს არ უჭერდა 49%, თუმცა არც თუ ისე ცოტა იყო მისი მომხრეების რიცხვიც 29%თითქმის რესპოდენტთა მესამედი. იმ ადამიანების უმრავლესობას, რომელიც მხარს უჭერდა პროტესტის მიზნებს საჭიროდ მიაჩნდა, რომ მათი მიღწევისათვის ბრძოლა წარმართულიყო ინსტიტუციონალიზებული მოქმედებების ფარგლებში. მაგრამ, როგორც კასტელსი აღნიშნავს, ყველაზე საგულისხმოა ის ფაქტი, რომ მოძრაობამ, რომელმაც აშკარადა დააყენა საკუთარი თავი ინსტიტუცინალური პოლიტიკის გარეთ და პირდაპირი გამოწვევა შეუქმნა მსოფლიო კაპიტალიზმის გულს უოლსტრიტს, მნიშვნელოვანი მხარდაჭერა მიიღო ამერიკის მეინსტრიმისაგან (castels, 2015:196). აზრი 99 %-სა და 1%-ს შორის არსებული ქონებრივი განსხვავების უსამართლობის შესახებ ფართოდ გავრცელდა საზოგადებაში. კასტელსის დაკვირვებით, ის აიტაცეს არა მხოლოდ პოლიტიკოსებმა პრეზიდენტ ობამას ჩათვლით ან მედია კომენტატორებმა, არამედ კომედიანტებმაც კი, რომლებიც საკუთარ თავს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 41 ამერიკელების 99% პროცენტს მიაკუთვნებდნენ. როგორც ის აღნიშნავს: “ამ განცხადებების მთელი ცინიზმის მიუხედავად, თავად ის ფაქტი, რომ ეს დიქოტომია აღიარა და მიიღო პოლიტიკურმა კლასმა, რომელიც ჩვეულებრივ იცავს ფინანსური და კორპორაციული ელიტის ინტერესებს, როგორც მათი პოლიტიკური წარმატების წინაპირობას, მიუთითებს არსებული სისტემის სამართლიანობის რწმენაში წარმოშობილ პრობლემებზე“ (castels, 2015:197). მართლაც, რატომ უჭერდნენ მხარს ოკუპაციას ბარაკ ობამა (weinger, 2011) ან ნენსი პელოსი (devarieux, 2011), ან თუნდაც ფინანსისტი სოროსი, რომელიც სწორედ იმ ერთი პროცენტის წარმომადგენელია, რომლის წინააღმდეგაც იყო მიმართული ოკუპაციის მოძრაობა? რატომ უნდა შეეტანათ მათ ეჭვი არსებული სისტემის სამართლიანობაში? ან რატომ შეიძლებოდა, რომ საკუთარი თავი გაეგივებინა 99%-თან იმ ადამიანებს, რომელთა ფინანსური შესაძლებლობები გაცილებით უფრო მეტი იყო ოკუპაციის მოძრაობში მონაწილეების შემოსავლებთან შედარებით? განსაკუთრებით საინტერესოა სოროსის, როგორც ფინანსური ელიტის წარმომადგენლის შემთხვევა. სოროსი, მართალია, უარყოფდა რაიმე კავშირს ოკუპაციის მოძრაობასა და adbuster -თან, მაგრამ ღიად გამოხატავდა საკუთარ სოლიდარობას ამ მოძრაობის მიმართ. თავის დროზე, ის აქტიურად უჭერდა მხარს ბარაკ ობამას არჩევას პრეზიდენტის თანამდებობაზე. ჯერ კიდევ 2009 წელს, სოროსი აფრთხილებდა ობამას მთავრობას, რომ ტოქსიკური ბანკების აქტივების შეძენა გამოიწვევდა ამ ბანკების სიცოცხლის ხელოვნურად შენარჩუნებას გადასახადის გადამხდელების ხარჯზე და ურჩევდა მოეხდინათ ბანკების რეკაპიტალიზაცია ან კიდევ ნაციონალიზაცია და აეძულებინათ ისინი, რომ კრედიტები გაეცათ უფრო მიმზიდველი განაკვეთებით. მაგრამ მის რჩევას არავინ დაუგდო ყური (egan, nicholas, 2011). ეს შეიძლება აიხსნას ფინანსური სექტორის ძლიერი პოზიციებით პოლიტიკურ სისტემაში, რაც თავის მხრივ ეფუძნება მის უდიდეს მნიშვნელობას თანამედროვე ეკონომიკისათვის. ჯერ კიდევ არა მხოლოდ ამ მოძრაობის, არამედ კრიზისის დაწყებამდე დიდ ხნით ადრე, სოროსი, რომელიც საუბრობდა მსოფლიო კაპიტალიზმის კრიზისის შესახებ, ხედავდა ამ უკანასკნელის ფუნქციონირების წესის არსებითად შეცვლის აუცილებლობას (сорос,1999). ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ მან სოლიდარობა გამოუცხადა ოკუპაციის მოძრაობას, რომელიც ასევე კაპიტალიზმის ფუდამენტალურ რეფორმას მოითხოვდა. მეორე ამერიკელი მულტიმილიარდერისა და მომავალი პრეზიდენტ ტრამპისათვის კი ეს მოძრაობა ისეთი უსამართლო და არაკეთილსინდისიერი სისტემის არსებობის მაჩვენებლი იყო, რომელიც რიგითი ამერიკელების ხარჯზე, უპირატეს მდგომარეობაში აყენებდა განსაზღვრულ ინტერესებს . მისი აზრით, ის მიგვანიშნებდა იმაზე, რომ ქვეყანაში რაღაც ცუდი რამ ხდებოდა. მისი სიტყვების თანახმად, ამერიკა „ფეთქდებოდა“ მისი მოქალაქეების თვალწინ. ის განსაკუთრებით უკმაყოფილო იყო იმ შეღავათებით, რითაც ნავთობის დიდი კომპანიები სარგებლობდნენ. მისთვის აბსოლუტურად მიუღებელი იყო ქვეყნის მიერ მსხვილი სანავთო კომპანიების მხარდაჭერა გადასახადებისა და სუბსიდიების საშუალებით. ტრამპის სიტყვებით, ისეთი კომპანიები, როგორიც იყო ექსონ მობილი აწყობდნენ რა შეთქმულებას ოპეკთან ერთად, ფასებს ზრდიდნენ ნავთობზე, მაგრამ, ამის მიუხედავად, მთავრობის საგადასახადო კოდექსი მათ მილიარდობით დოლარის ეკონომიის გაკეთების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 42 შესაძლებლობას აძლევდა. მისი აზრით, როგორც კი ქვეყნის ეკონომიკური მდგომარეობა გამოსწორდებოდა, მაშინვე გაქრებოდა უმუშევრობითა და უთანასწორობით გამოწვეული აღშფოთება. ის აკრიტიკებდა აგრეთვე საგადასახადო სისტემას, რომელიც მისი აზრით იყო რთული და მძიმე ( gorenstain, 2011 ). ამერიკული მეინსტრიმის სოლიდარობა ოკუპაციის მოძრაობისადმი, შეიძლება აიხსნას არა მისი კონკრეტული პოლიტიკური პლატფორმის მხარდაჭერით, რომელიც მას არ გააჩნდა, არამედ მისი საერთო სულისკვეთებით, რომელიც მიმართული იყო არა კაპიტალიზმის, როგორც ასეთის, არამედ მისი არსებული წესით ფუნქციონიერბის წინააღმდეგ. ელიტისათვის ნათელი იყო, რომ ძველებურად მართვა, რომელმაც წარმოშვა ქონების უსამართლო განაწილება, რამაც გამოიწვია ასეთი ფართომასშტაბიანი პროტესტი, აღარ შეიძლებოდა. გარდა ამისა, ამერიკული ელიტის დამოკიდებულებაში ოკუპაციის მოძრაობის მიმართ, რომელიც მიმართული იყო ფინანსური კაპიტალიზმის წინააღმდეგ, შეიძლება დავინახოთ საზოგადოების შეძლებული ნაწილის უკმაყოფილება, როგორც ფინანსური სექტორით, ასევე კორპორაციების მიერ არსებულ პოლიტეკონომიურ სისტემაში დაკავებული გაბატონებული მდგომარეობით. სწორედ ამით შეიძლება აიხსნას ის გულუხვი შემოწირულობები, რომელსაც ეს მოძრაობა იღებდა საზოგადოებისაგან. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ პოლიტიკური ელიტა დაინტერესებული იყო აგრეთვე ოკუპაციის მონაწილეთა ხმებით, რაც ასევე განაპირობებდა მის მხარდაჭერას ამ მოძრაობისადმი, რომელმაც მთელი ამერიკა მოიცვა და რომლის შეშფოთებასაც ბევრი ამერიკელი იზიარებდა. ოკუპაციის მოძრაობის გავლენა საზოგადოებაზე იყო ლატენტური, მაგრამ გაცილებით უფრო ძლიერი და ღრმა, ვიდრე ეს შეიძლება ყოფილიყო პოლიტიკური დღის წესრიგის შეცვლა. მან შეარყია ამერიკული საზოგადოების იდეოლოგიური საფუძვლები და დაასუსტა საზოგადოების ცნობიერებაში გაბატონებული სტერეოტიპები, რითაც საფუძველი ჩაუყარა პოლტიკური დღის წესრიგის შეცვლისათვის საჭირო საზოგადოებრივი პირობების განვითარებას. კასტელსის აზრით, ამ მოძრაობამ შეარყია ამერიკული ოცნების საფუძველი, რწმენა შესაძლებლობათა თანასწორობის შესახებ, რომლის წყაროსაც პიროვნული აქტიურობა წარმოადგენს (castels, 2015:107). 2011 წლის დეკემბერში, pew instituteს-ის მონაცემებით, გამოკითხულთა 61% ფიქრობდა, რომ ქვეყნის ეკონომიკური სისტემა უსამართლოდ აყენებდა უპირატეს მდგომარეობაში მდიდრებს, ხოლო 77% კი ეთანხმებოდა იმ აზრს, რომ მეტისმეტად დიდი ხელისუფლება იყო თავმოყრილი მცირერიცხოვანი მდიდარი ადამიანებისა და კორპორაციების ხელში. ნიშანდობლივია, რომ ამ განცხადებას ეთანხმებოდა აგრეთვე რესპუბლიკელების 53%. მაგრამ აქ ყველაზე ახალი და მნიშვნელოვანი, კასტელსის აზრით არის ის, რომ დაიკავე უოლსტრიტმა ჩამოაყალიბა რეალობის, როგორც კლასობრივი ბრძოლის აღქმა. ამ დასკვნას საფუძვლად უდევს 2012 წლის 11 იანვარს გამოქვეყნებული pew institute-ის მიერ ჩატარებული ეროვნული გამოკითხვის მონაცემები, რომლის თანახმადაც 18-დან 34 წლამდე ასაკის რესპოდენტების 66%-ს მიაჩნდა, რომ არსებობდა „ძალიან ძლიერი“ ან “ძლიერი კონფლიქტი“ მდიდრებსა და ღარიბებს შორის. ეს მაჩვენებლი 2009 წელთან შედარებით გაზრდილი იყო 19 პროცენტული პუნქტით (castels, 2015:197). ამ მოძრაობამ არა მხოლოდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 43 კლასობრივი ბრძოლის რეალობა დაანახა ნათლად საზოგადოებას, არამედ კიდევ უფრო გაძლიერა იმის რწმენაც, რომ მდიდრებსა და ღარიბებს შორის არსებობდა მწვავე უთანხმოება. გამოკითხულთა 30%-ის აზრით, არსებობდა ძლიერი კონფლიქტი ღარიბებსა და მდიდრებს შორის, რაც წარმოადგენდა 2009 წლის ივლისის გამოკითხვების მაჩვენებლების არა მხოლოდ გაორმაგებას, არამედ მათ ყველაზე უფრო მაღალ დონეს 1987 წლის შემდეგ, როცა პირველად დაისვა ასეთი კითხვა. კონფლიქტი მდიდრებსა და ღარიბებს შორის წინ უსწრებდა ჯგუფობრივი დაძაბულობის წარმოშობის სამ სხვა პოტენციურ წყაროს: წინააღმდეგობას ემიგრანტებსა და ამერიკაში დაბადებულებს, თეთრებსა და შავებს, ახალგაზრდებსა და მოხუცებულებს შორის (castels, 2015:197). ყველა მთავარი დემოგრაფიული ჯგუფი უფრო ნათლად ხედავდა კლასობრივ კონფლიქტს, ვიდრე ორი წლის წინ. მაგრამ ამ გამოკვლევამ გვიჩვენა ისიც, რომ არსებობდა იმის უფრო დიდი ალბათობა, რომ ახალგაზრდები, ქალები, დემოკრატები და აფრო-ამერიკელები უფრო მეტად დაადასტურებდნენ მწვავე უთანხმოების არსებობას მდიდრებსა და ღარიბებს შორის, ვიდრე უფრო ხანდაზმულები, კაცები, რესპუბლიკელები, თეთრები ან ლათინოამერიკელები, რომლის მაჩვენებელიც 2009 წელთან შედარებით გაიზარდა 19%-ით. როგორც კვლევის ავტორები აღნიშნავენ, შედარებით მოკლე ხანში, საზოგადოებრივ აზრში მომხდარი ასეთი ცვლილებები შეიძლება აიხსნას შემოსავლების უთანასწორობის მესიჯის გავრცელებით, რაც თან სდევდა ოკუპაციის მოძრაობის უპრეცედენტო გაფართოებას მთელ ქვეყანაში 2011 წლის ბოლოს, რამაც გამოიწვია ამ თემისადმი ყურადღების აზვირთება მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებში. მაგრამ ეს ცვლილებები, მათი აზრით, შეიძლება აიხსნას აგრეთვე საზოგადოების ინფორმირებულობის ზრდით ამერიკის საზოგადოებაში საკუთრების განაწილებაში მომხდარი ღრმა ცვლილებების შესახებ (castels,2015: 197). აღსანიშნავია, რომ ამ ცვლილებებს თითქმის არავითარი გავლენა არ მოუხდენია საზოგადოების დამოკიდებულებაზე სოციალიზმისა და კაპიტალიზმისადმი. 2010 წლიდან მოყოლებული ამ თალსაზრისით ძალიან ცოტა რამ თუ შეიცვალა. ოკუპაციის მოძრაობის მონაწილეთა უმრავლესობა აშკარად არ აკრიტიკებდა კაპიტალიზმს. მის რიგებში კაპიტალიზმის შესახებ არსებობდა იმდენივე დადებითი აზრი, რამდენიც უარყოფითი. კრიტიკა ფოკუსირებული იყო ფინანსურ კაპიტალიზმზე და იმ გავლენაზე, რომელსაც ის ახდენდა მთავრობაზე და არა კაპიტალიზმზე, როგორც ასეთზე. არსებობს მოსაზრება, რომ ეს მოძრაობა არ მოიცავდა წარსულის იდეოლოგიებს, ხოლო მისი მცდელობები კი მიმართული იყო აწმყოში არსებული ბოროტების აღმოფხვრაზე და მომავლის ახალი საზოგადოების გამოგონებაზე (castels, 2015:199). მაგრამ შესაძლებელი იყო კი ეკონომიკის გადარჩენა ფინანსური სექტორის გადარჩენის გარეშე, რაც გადასახადების გადამხდელების ხარჯზე მოხდა? იყო ეს ობიექტური აუცილებლობა თუ სუბიექტური გადაწყვეტილების შედეგი? თუ გამოვალთ ჩარლზ ლინდბლომის ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობის თეორიიდან, საბაზრო ეკონომიკის ფუნქციოინირება ობიექტურად საჭიროებს ბიზნესის პრივილეგირებილ პოზიციაში ყოფნას არა მხოლოდ ეკონომიკაში, არამედ პოლიტიკასა და იდეოლოგიაშიც, რისთვისაც საზოგადოებამ მუდმივად უნდა გაიღოს მსხვერპლი. აქედან გამომდინარეობს ფინანსური სექტორის გადარჩენის აუცილებლობაც გადასახადების გადამხდელთა ხარჯზე, რადგანაც ფინანსები თანამედროვე ეკონომიკის ქვაკუთხედს წარმოადგენენ. მსხვილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 44 ბიზნესი ყოველთვის პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იმყოფება საბაზრო ეკონომიკის პირობებში. კრიზისმა მხოლოდ გაამწვავა მის პრივილეგირებულ მდგომარეობასა და საზოგადოების ინტერესებს შორის არსებული წინააღმდეგობა, რომელიც გადაიზარდა ფინანსურ კაპიტალიზმსა და საზოგადოებას შორის დაპირისპირებაში ოკუპაციის მოძრაობის ფართოდ გაშლის ფორმით, რამაც შექმნა რევოლუციური სიტუაცია აშშ-ში. აქვე შეიძლება დავსვათ კითხვა: მოკლე ვადიან პერსპექტივაში, მართალია გადასახადების გადამხდელებმა იზარალეს, მაგრამ როგორი იქნება ელიტის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებების გრძელვადიანი შედეგები მათთვის? ხომ არ არის დაიკავე უოლსტრიტი, უფრო ღრმა და ფუნდამენტალური პრობლემის გამოვლინება, რომელსაც თავად საზოგადოების ფუნდამენტში აქვს ფესვები გამდგარი, რაც არ ჰქონდათ გაცნობიერებული მოძრაობის მონაწილეებს? დასკვნა დაიკავე უოლსტრიტმა და ოკუპაციის მოძრაობამ იმიტომ ვერ შეძლო ფულისა და უოლსტრიტის გავლენისაგან პოლიტიკის გათავისუფლება და ვერც პოლიტიკური დღის წესრიგის შეცვლა და კორპორაციების გავლენის შესუსტება პოლიტიკაზე, რომ მათ ბიზნესის პრივილეგირებული მდგომარეობაში აქვთ ფესვები გადგმული, რომლის გარეშეც საბაზრო ეკონომიკასა და მასზე დაფუძნებულ პოლიარქიებს ფუნქციონირება არ შეუძლიათ. ამ მოძრაობამ გამოავლინა პოსტმატერიალიზმის საზოგადოებრივი საფუძვლების დასუსტებისა და სოციალური უთანასწორობის თემის აქტუალურობის გაძლიერების პროცესი და გვიჩვენა, რომ თანამედროვე აშშ დგას თვისებრივი განახლებისა და მასთან დაკავშირებული სტრატეგიული, ისტორიული გადაწყვეტილებების მიღების აუცილებლობის წინაშე. გამოყენებული ლიტერატურა 1. occupywallstreet. available at: < http://occupywallst.org/article/unified-theory-revolution/>. (ნანახია:25. 04.2022) 2. siripuraru, a.(2022) the u.s. inequality debate. council on foreign relations . last updated april 20, 2022. available at: <https://www.cfr.org/ /us-inequalitydebate#:~:text=in%202021%2c%20the%20top%2010,percent%20of%20wealth%20in%202021>. (ნანახია; 05. 06. 2022) 3. underson j.a.(2021) some say occupay wall street did nothing. it changed us more than we think. time. november 15, 2021 . available at: <https://time.com/6117696/occupy-wall-street-10years-later/>. (ნანახია: 30.02.2022) http://occupywallst.org/article/unified-theory-revolution/ https://www.cfr.org/%20%20/us-inequality-debate#:~:text=in%202021%2c%20the%20top%2010,percent%20of%20wealth%20in%202021 https://www.cfr.org/%20%20/us-inequality-debate#:~:text=in%202021%2c%20the%20top%2010,percent%20of%20wealth%20in%202021 https://time.com/6117696/occupy-wall-street-10-years-later/ https://time.com/6117696/occupy-wall-street-10-years-later/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 45 4. egan e, nicholas m.(2011) who’s behind the wall street protests? reuters, october 14,2011. available at:< https://www.reuters.com/article/us-wallstreet-protests-originsidustre79c1yn20111014>. (ნანახია: 2.05.2022) 5.the interview: kalle lasn-power in your hands. (2014) gale one file. business. sept.1 2014 https://go.gale.com/ps/i.do?p=itbc&sw=w&u=otta77973&v=2.1&it=r&id=gale%7ca382203327&asi d=39caa05cdc0949ab5f86a1a8151dbf47 (ნანახია: 5.05.2022) 6. milkman r, luce s.(2014) changing the subject : occupy wallstreet ‘s active moments and prospects in comparative perspective. july 2014 conference xviii isa world congress of sociology . available at:<https://www.researchgate.net/publication/268126261>._ (ნანახია: 10.05.2022) 7.facts about occupy wall street.available at:< http://occupywallst.org/article/facts-about-occupywall-street/>. (ნანახია:25.04.2022) 8. gallagher r. (2011) the”occupy movement’s spanish roots”. newstatemen. 25 october,2011. available at:< https://www.newstatesman.com/politics/2011/10/occupy-movement-madrid>. (ნანახია: 20.04.2022) 9. lobosco k.(2022) here’s what it would mean to these americans if biden canceled student loan debt. cnn politics, june 18, 2022. available at: <https://edition.cnn.com/2022/06/18/politics/borrowers-student-loan-debt-biden/index.html>. (ნანახია: 7.07. 2022) 9. olla a. (2021) occupy wall street swept the world and achieved a lot, even if it may not feel like it. the gurdian . 6 oct. 2021. available at: https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/oct/06/occupy-wall-street-achieved-a-lot-evenif-it-may-not-feel-like-it (ნანახია:18.04.2022) 10. weinger m.( 2011) obama embrases wall st. protesters 10.05.2011. updated 10.06.2011 politico . available at: https://www.politico.com/story/2011/10/obama-embraces-wall-stprotesters-065215 (ნანახია: 22.04.2022) 11. devarieux j.(2011) pelosi supports occupy wall street movement october 09/2011.12.15 a.m. available at: < https://abcnews.go.com/politics/pelosi-supports-occupy-wall-streetmovement/story?id=14696893 >. (ნანახია: 22.04.2022) 12. jenson m., bang h. p. (2013) occupy wall street: a new political form of movement and community? journal of information technology@politics . october 2013. 13.gorenstain p. (2011) trump: occupy wall street indicates” there is something wrong with country.” yahoo! finance. october 20,2011. available at:< https://finance.yahoo.com/blogs/dailyticker/trump-occupy-wall-street-indication-something-wrong-countryhttps://www.reuters.com/article/us-wallstreet-protests-origins-idustre79c1yn20111014 https://www.reuters.com/article/us-wallstreet-protests-origins-idustre79c1yn20111014 https://go.gale.com/ps/i.do?p=itbc&sw=w&u=otta77973&v=2.1&it=r&id=gale%7ca382203327&asid=39caa05cdc0949ab5f86a1a8151dbf47 https://go.gale.com/ps/i.do?p=itbc&sw=w&u=otta77973&v=2.1&it=r&id=gale%7ca382203327&asid=39caa05cdc0949ab5f86a1a8151dbf47 https://www.researchgate.net/publication/268126261%3e._ http://occupywallst.org/article/facts-about-occupy-wall-street/ http://occupywallst.org/article/facts-about-occupy-wall-street/ https://www.newstatesman.com/politics/2011/10/occupy-movement-madrid https://edition.cnn.com/2022/06/18/politics/borrowers-student-loan-debt-biden/index.html https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/oct/06/occupy-wall-street-achieved-a-lot-even-if-it-may-not-feel-like-it https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/oct/06/occupy-wall-street-achieved-a-lot-even-if-it-may-not-feel-like-it https://abcnews.go.com/politics/pelosi-supports-occupy-wall-street-movement/story?id=14696893 https://abcnews.go.com/politics/pelosi-supports-occupy-wall-street-movement/story?id=14696893 https://finance.yahoo.com/blogs/daily-ticker/trump-occupy-wall-street-indication-something-wrong-country-142423579.html?guccounter=1&guce_referrer=ahr0chm6ly93d3cuz29vz2xllmnvbs8&guce_referrer_sig=aqaaanibe-_nmgjepphhurub6 https://finance.yahoo.com/blogs/daily-ticker/trump-occupy-wall-street-indication-something-wrong-country-142423579.html?guccounter=1&guce_referrer=ahr0chm6ly93d3cuz29vz2xllmnvbs8&guce_referrer_sig=aqaaanibe-_nmgjepphhurub6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 46 142423579.html?guccounter=1&guce_referrer=ahr0chm6ly93d3cuz29vz2xllmnvbs8&guce_referr er_sig=aqaaanibe-_nmgjepphhurub6> (ნანახია: 25. 06.2022) 14. castels m. (2015) networks of outrage and hope:social movements in the internet age. second edition. polity 15. линдблом ч. (2005) политика и рынки.институт комплексных стратегических исследовании. москва 16. сорос дж.(1999) кризис мирового капитализма.пер. с англ.-м.:инфра-м social movements and business privilege in the us: occupy wall street valerian dolidze1, avtandil tukvadze2, akaki abzianidze3, giorgi kvinikadze4 1doctor of historical sciences, associate professor, ivane javakhishvili tbilis state university 2doctor of political sciences, associate professor, ivane javakhishvili tbilis state university 3 doctor of political sciences, professor, georgian national university 4doctor of geographical sciences, associate professor, ivane javakhishvili tbilis state university abstract in the article the results of the “occupy wall street” and the occupation movement in the usa are analized from the point of view of charlz lindblom’s theory of privileged position of business in poliarchy. in the authors’ view occupy wall street formed a revolutionary situation, which was differed from the classical revolutionary situations by its peacefull character, solidarity of the american meinstream to the peoples protest and peacefull character. occupation movement showed that it was impossible to rule in old way and people didn’t want to live the old way. this movement was directed against privileged position of business in poliarchy. occupation movenet couldn’t weaken influence of money and big corporations on the decision making process because both are manifestations of the privileged positions of business in poliarchies, without which functioning of market economy is impossible. but occupay wall street and occupation movement weakened ideoplogical pillars and stereotypes of american society. key words: democracy, social, movements, wall–street, occupation https://finance.yahoo.com/blogs/daily-ticker/trump-occupy-wall-street-indication-something-wrong-country-142423579.html?guccounter=1&guce_referrer=ahr0chm6ly93d3cuz29vz2xllmnvbs8&guce_referrer_sig=aqaaanibe-_nmgjepphhurub6 https://finance.yahoo.com/blogs/daily-ticker/trump-occupy-wall-street-indication-something-wrong-country-142423579.html?guccounter=1&guce_referrer=ahr0chm6ly93d3cuz29vz2xllmnvbs8&guce_referrer_sig=aqaaanibe-_nmgjepphhurub6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 84 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.11 acceptance of change: exploring factors of employee resistance to organizational change ani kalandia assistant professor, kutaisi university llc, kutaisi, georgia abstract due to changes in globalization, changes due to advances in technology and other factors, the reality is our organizations are constantly having to adapt. if we continue to approach the transformation of organizations, the way we always have been(stressed) we need to sort out two things: first, why is change so exhausting? and second how do we fix it? change management becomes an inevitable within organizations’ performance. successful and unsuccessful change management initiatives have been discussed by various authors and the topic continues to expand. numerous studies provide an understanding into the nature of change management and identifies its most common drawbacks. the most frequent themes include resistance to change, readiness for change, leadership effectiveness, employee commitment, and the roles and competencies ensuring smooth occurrence of strategic change. the present article focuses on one of these themes: resistance to change. understanding reasons for resistance may aid managers to reduce conflict and increase collaboration. to meet these challenges, leaders must be qualified enough to overcome resistance to change. this article points out important types of resistance for organizations to address. keywords: change management; organizational change; resistance to change statement of the problem results of the recently research indicates that between 30% and 60% of all change initiatives within organizations fail (gilley et al., 2009a, 2009b). some researchers show even more pessimistic results, suggesting rates of change failure up to 80% to 90%, according to gilley et al. change is complex and most of the time is unpredictable. even a well-planned organizational change strategy may have unintended consequences (jian, 2007). it is widely assumed that resistance to change impedes the development of successful change strategies (gilley et al., 2009a, 2009b). in terms of change management research, the issue of resistance occupies a crucial place. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 85 organizations should take into consideration the human element and its implications for the success of all change management decisions. the success of change management usually is related to the organizational structure, availability of resources, vision and mission of the organization, and employees’ willingness to work towards the change-related goals (brisson-banks, 2010). managers who ignore the last component guarantee themselves an uphill battle, if not a sure failure. reasons for resistance no matter at what managerial or nonmanagerial level an employee is, he/she may lack the experience to diagnose the urgency of change (erwin, 2009). d’amelio (2008) concluded that resistance to change grows from broken agreements and with issues related to trust violations. this line of research proposes that organizations that manage to restore broken relationships in a timely manner are less likely to face resistance (ford et al., 2008). at the later stages of change implementation, resistance to change and concern about job security and growth become overarching (erwin, 2009). many employees have fear that they won’t be able to keep their jobs, whereas others are simply unwilling or unprepared to learn and develop new skills, according to erwin. the main reasons why people resist organizational change according to stephen p. robbins / mary a. coulter / david a. de cenzo are following: uncertainty – change replaces the known with uncertainty. no matter how much you mat dislike attending college, at least you know what is expected from you. when you graduate, you will trade the known with unknown. employees in organizations are faced with similar uncertainty. habit – we do things out of habit. we are creatures of habit. life is complex enough – we don’t want to have consider the full range of options for the hundreds of decisions we make every day. to cope with this complexity, we rely on habits or programmed decisions. but when confronted with change, our tendency to respond in our accustomed ways becomes a source of resistance. concern over personal loss is next reason. change threatens the investment you have made in the status quo. more people invested in the current system, more they resist. they fear losing status, authority, stable income, friendships and other economic benefits that they value. change may not be in the organization’s best interest. employee may feel that change is incompatible with the goals and interest of the organization. for instance, employees at a company may protest a change that allows an automatic answering system to answer phone inquiries, claiming that the company is becoming "depersonalized." they are most likely resisting change due to conflicts with company goals. the new phone system does not increase the employees' uncertainty about their jobs or threaten their standing in the company. they are not protesting the change out of habit since they are explicitly identifying "depersonalization" as the source of their complaint. employees think that the new phone system will damage the image of the company, so it is conflicting with company goals. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 86 communication breakdowns contribute to resistance in changing organizations (ford et al., 2008). resistance by itself proposes that those affected by ongoing changes are aware of their organization’s needs and, most likely, discuss the benefits and drawbacks the change process can bring. according to ford et al., resistance indicates that change recipients confer about change and its potential consequences. these authors noted that resistance has a considerable engagement value, and may even reproduce a higher level of commitment, rather than unthinking acceptance. resistance can also be interpreted as a form of conflict that could be used for enhancing quality of organizational decisions (ford et al., 2008), if appropriate possibilities of communication are provided. these suggestions deny the validity of the previous assumptions about resistance. it appears that it is not resistance but the way organizations see resistance that either hinders or simplifies change. at the same time, the debate surrounding the issue of change should not be ignored. managers should acknowledge and talk honestly about the needs for change, otherwise fear and uncertainty will remain a dominant element that can damage morale and stop successful implementation of the desired changes at all levels of the organization. at this point, the key question becomes, “what psychological processes should be taken into account to determine if an employee will successfully cope with organizational change?”. kouzes and posner (2002) indicate, successful change requires employees to be intrinsically motivated, able to see change as a new opportunity, and feel that they somehow could have control over the change process. a review of the psychological and organizational behavior literature points out that (a) intrinsic motivation can be equal to internal work motivation, (b) the ability to see change as a method of continuous learning opportunity can be equal to growth need strength, and (c) having control over the change process can be thought of as an internal locus of control. those individual differences should be of importance to how employees cope with organizational change. attitude toward organizational change is an employee’s overall evaluative judgment of a change initiative implemented by his or her organization (lines, 2005). employees’ attitudes toward change are a key determinant to whether an organization’s change efforts are either successful or fail. when employees exhibit a strong, positive attitude toward change, they are likely to act in appropriate, effortful ways that support and simplify the change initiative being implemented. however, when employees possess a strong, negative attitude toward change, they are more likely to resist, oppose and attempt to disrupt the change initiative (lines, 2005). it is not enough for managers to simply overcome employee resistance to change. rather, successful organizational change depends on managers generating employee support and enthusiasm for the proposed change initiative (piderit, 2000). behavioral change at the individual employee level is crucial to organizational change, whereas antoni (2004: 198) reported, “one has to change the beliefs of the organizational members, which shape their behavior, in order to support sustainable organizational change.” promoting change readiness georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 87 change readiness, as the opposite concept of resistance, continues to generate professional disagreements. to date, readiness has been considered the fundamental ancestor for implementing and managing productive change (weiner, 2009). the concept of change readiness finds its reflection in lewis’s model of organizational change, which requires that organizations first to unfreeze the existing mentalities and develop the sense of urgency, before the change is actually set in motion for implementation. the role of individual competencies, the potential contribution from each employee to have positive attitude about change, as well as the role of individual learning structure a considerable share of present-day organizational change knowledge and research (avey, wernsing, & luthans, 2008; bercovitz & feldman, 2008; luscher & lewis, 2008). definitely, the quality of individual-level adaptation in organizational change cannot be easily discharged, and its significance is specified by the fact that, in organizational change, staff naturally seek to make sense of the situation and alter their expectations to the new experiences emerging as a result of the change (bercovitz &feldman, 2008). however, organizations should not overemphasize the importance of individually-driven factors of change readiness. for some employee’s primary concern is relationships, while others are more loyal to structural components of an organization, which are often based on principles such as efficiency, tradition, or creating an acceptable fit with partnering organizations. most often, both elements need to be addressed during organization change. to facilitate employee readiness and overcome resistance, some employees need to know that staff are treated fairly during the process, while others are more concerned with the logic of the decision-making around the need for structural change. for those employees more concerned with relationships, they need to be induced that certain staff changes are necessary and will be made as respectfully and fairly as possible. the employees concerned with structure may question whether change is necessary or consecutively whether it is simply the notion of some high-level executors who want to have a ‘word to say’ without full consideration of the implications. those employees are more likely to take an attitude that change may offer few benefits. they could show more acceptance of change if they can be convinced that the short-term challenges will allow for long-term benefits. to ensure their buy-in to the change process, they must be convinced that the long-term benefits will outweigh them for the short-term disruptions and characteristic in the change process. leadership during organizational change the role of leadership in driving or hampering organizational change remains one of the major subjects of professional debate in organizational change research. the significance of the concept is georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 88 justified by the fact that leadership effectiveness has direct impact on organizations’ change capabilities (gilley et al., 2009a, 2009b). numerous variables can have an effect on leaders’ productivity and these variables can facilitate or impede change implementation within organizations (gilley, mcmillan, & gilley, 2009). leaders’ failure to establish clear norms of change readiness and develop a complete change vision can readily reduce organizations’ capabilities to implement and manage change (caldwell, chatman, o’reilly, ormiston, & lapiz, 2008). first of all, let’s acknowledge that change is hard. people naturally resist to change, especially when it’s imposed on them. but there are some things that organizations do to make change even harder and more exhausting for people than it needs to be. first thing is that, leaders often wait too long to act. as a result, everything is happening in crisis mode. or given the urgency, what they will do is they will just focus on the short-term results, but that doesn’t give any hope in the future. or they will just take superficial, one-off approach, hoping that they can return back to business as usual as soon as the crisis is over. this kind of approach is is kind of way some students approach preparing for standardized tests. in order to get test scores, go up, teachers will end up teaching to the test. that result may work, test results often do go up, but it fails the fundamental goal of education: to prepare students to succeed over the long term. herold, fedor, caldwell, and liu (2008) suggested that transformational leadership is strongly indicative of effectiveness of organizational change. although much remains to be established about the role of leadership in the change process, organizations with weak leadership have high risk of facing tough challenges in their change implementation. to a large extent, at the present time organization leaders must themselves determine how ready they are for change and what factors could prevent them from meeting their goals. researchers have focused on the individual level of change readiness and rarely proceed to analyze readiness at the organizational level (weiner, 2009). as of today, it is not obvious whether organizations, the structural units vary in their competences to implement and manage changes (caldwell et al., 2008). the set of factors are not identified that could be regarded as the most important for change readiness. that readiness is essential for successful change, but how and whether at all readiness can be measured remains an issue of concern (weiner, 2009). weiner noted that “in the absence of theoretical clarification and exploration of these issues, efforts to advance measurement, produce cumulative knowledge, and inform practice will likely remain stalled” (p. 2). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 89 although herold et al. (2008) suggested that transformational leadership is strongly symbolic of effectiveness of organizational change, how exactly leadership and organizational change interact remains unclear. challenges and barriers to change management have been studied but the results are far from systematic. organizations do have some knowledge of the most important factors of organizational change but lack practical guidance to use them in real-life situations. moreover, the picture of the factors delaying organizational change implementation lacks logic and completeness. even though it is known that resistance, change readiness, and leadership have the potential to speed up, slow down, facilitate, or hinder the process of change, how these factors interact remains unclear. recommendation/conclusion in today’s competitive business environment, organizations must be able to change to adapt, to survive and stay productive and cost-effective. by understanding which factors hamper or delay the development of change management initiatives, companies will have better chances to avoid the major drawbacks associated with change. researchers continually identify resistance to change from employees as one major challenge. therefore, employees need comprehensive information about the nature, processes, and consequences of organizational change. these attributes are important to prepare the staff for change and overcome resistance, but also to create the kind of readiness and buy-in that make employees active contributors to the success of organizational change. we could list several strategic imperatives for managing resistance to change all of which have one thing in common: putting people first. the first imperative of putting people first is to inspire through purpose. most transformations have financial and operational goals. these are important and it can be energizing to leaders, but they tend not to be motivating to most people in organization. to motivate more broadly, the transformation needs to connect with deeper sense of purpose. take lego. lego group has become an extraordinary global company, under their very capable leadership, they have actually undergone a series of transformation. while each of these had very specific focus, the north star, linking and guiding all of them, has been lego’s powerful purpose: inspire and develop the builders of tomorrow. it’s not about increasing sales but about giving millions of children access to lego building bricks. it’s not about developing new products but about enabling more children to experience the joy of learning through play. not surprisingly, deep sense of purpose tends to be highly motivating to lego’s people. second imperative is to go all in. too many transformations are nothing more than head count cutting exercises, layoffs under the excuse of transformation. during the time of crisis, you may have to take georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 90 hard decision about downsizing. rather than just cutting the costs, you need to think of initiatives, that will enable you to win in medium term, initiatives to drive growth, actions that will fundamentally change the way the company operates and investments to develop leadership and the talent. third imperative is to enable people with capabilities that they need to succeed during the transformation and beyond. chronos a global software company, recognized a need to transfer from building software products to building software as a service. to enable it’s people to take that transformation, first of all they invested in new tools, that would enable their employees to monitor the usage of the features as well as customer satisfaction with the new service. they also invested in skill development, so that their employees would be able to resolve customer service problems on the spot. very importantly, they have also reinforced the collaborative behaviors that would be required to deliver an end-to-end seamless customer experience. because of these investments, rather than feeling overwhelmed by the transformation, chronos employees actually felt energized and empowered in their new roles. fourth imperative – instilling the culture of continuous learning. when satya nadella became the ceo of microsoft, he embarked on an ambitious transformation journey to prepare the company to compete in mobile first, cloud first world. this included the changes to strategy, organization and culture. microsoft’s culture at that time was one of silos and internal competition, not exactly conducive to learning. nadella rallied his leadership around his vision, for a living and learning culture, shifting from the fixed mindset to a growth mindset. the role of employee became to listen, to learn and to bring out the best in people. microsoft employees already noticed this shift in the culture, clear evidence of microsoft putting people first. fifth imperative is specifically for leaders. during an organizational change, leader needs to have a vision, a clear road map with milestones, and then you need to hold people accountable for results. in order to capture the hearts and mind of people you also need to be inclusive. references gilley, a., gilley, j. w., & mcmillan, h. s. (2009). organizational change: motivation, communication, and leadership effectiveness. performance improvement quarterly, 21(4), 7-94. jian, g. (2007). unpacking unintended consequences in planned organizational change: a process model. management communication quarterly, 21(5), 5-28. brisson-banks, c. v. (2010). managing change and transitions: a comparison of different models and their commonalities. library management, 31(4), 241-252 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 91 erwin, d. (2009). changing organizational performance: examining the change process. hospital topics: research and perspectives on healthcare, 87(3), 28-40. ford, j. d., ford, l. w., & d’amelio, a. (2008). resistance to change: the rest of the story. academy of management review, 33(2), 362-377. kouzes, j.m. and posner, b.z. (2002) the leadership challenge. 3rd edition, jossey-bass, san francisco. bercovitz, j., & feldman, m. (2008). academic entrepreneurs: organizational change at the individual level. organization science, 19(1), 69-89. weiner, b. j. (2009). a theory of organizational readiness for change. implementation science, 4, 1-9. herold, d. m., fedor, d. b., caldwell, s., & liu, y. (2008). the effects of transformational and change leadership on employees’ commitment to a change: a multilevel study. journal of applied psychology, 93(2), 346-357. mary coulter,by david a. de cenzo,by stephen p. robbins fundamentals of management (10th edition) ცვლილებების მიღება: ორგანიზაციული ცვლილებებისადმი თანამშრომელთა წინააღმდეგობის ფაქტორების შესწავლა ანი კალანდია ასისტენტ პროფესორი, ქუთაისის უნივერსიტეტი, ქუთაისი, საქართველო აბსტრაქტი გლობალიზაცით გამოწვეული ცვლილებების, ტექნოლოგიური მიღწევების და სხვა ფაქტორების გამო, ვცხოვრობთ რეალობაში, სადაც ორგანიზაციებს მუდმივად უწევთ ადაპტაცია. თუ ჩვენ გავაგრძელებთ ორგანიზაციიული ცვლილებისადმი ნეგატიურ მიდგომას, ჩვენ უნდა დავაზუსტოთ და პასუხი გავცეთ შემდეგ ორ კითხვას: პირველი, რატომ არის ცვლილება ასეთი დამქანცველი? და მეორე: როგორ უნდა გამოვასწოროთ ეს? ცვლილებების მენეჯმენტი გარდაუვალი ხდება დღევანდელ კონკურენტულ ბიზნეს გარემოში ორგანიზაციული პროცესების ეფექტურად მართვისთვის. ცვლილებების მართვის წარმატებული და წარუმატებელი ინიციატივები სხვადასხვა ავტორების მიერ განიხილება, თემა კვლავ აქტუალურია. კვლევები იძლევა საშუალებას გავიაზროთ ცვლილების მენეჯმენტის კონცეფცია და განვსაზღვროთ მასთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული ნაკლოვანებები. ორგანიზაციულ ცვლილებების თემის გარშემო ყველაზე გავრცელებული საკითხებია: ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობის გაწევა, ცვლილებებისთვის მზადყოფნა, ლიდერობის ეფექტურობა, თანამშრომლების ერთგულება, მათი პასუხისმგებლობა და კომპეტენციები, რომლებიც უზრუნველყოფენ ორგანიზაციაში სტრატეგიული ცვლილებების შეუფერხებლად წარმართვას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 92 წინამდებარე სტატია ყურადღებას ამახვილებს ზემოთ ჩამოთვლილი საკითხებიდან ერთ-ერთ თემაზე: ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობა. წინააღმდეგობის გამომწვევი მიზეზების იდენტიფიცირება შეიძლება დაეხმაროს მენეჯერებს შეამცირონ კონფლიქტი და გაზარდონ თანამშრომელთა ჩართულობა. ამ გამოწვევების დასაძლევად, ლიდერები უნდა იყვნენ საკმარისად კვალიფიცირებულები, რათა გადალახონ ცვლილებებით გამოწვეული დაბრკოლებები. სტატია ყურადღებას ამახვილებს იმ მნიშვნელოვან ფაქტორებზე, რომელიც იწვევს ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობას, რაც ორგანიზაციამ აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოს. საკვანძო სიტყვები: ცვლილებების მართვა, ორგანიზაციული ცვლილება, ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 220 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.25 მედიაგარემო საქართველოში კრიზისების დროს მარიამ გერსამია1, მაია ტორაძე2 1ივ. ჯავახიშვილის სახ. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი orcid: https://orcid.org/0000-0001-9092-9232 2ივ. ჯავახიშვილის სახ. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, orcid: https://orcid.org/0000-0002-8369-0275 აბსტრაქტი სიცოცხლისუნარიანი და თავისუფალი მედია დემოკრატიის განვითარების უმნიშვნელოვანესი მდგენელია. საბჭოთა კავშირის დანგრევიდან და დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან 30 წლის შემდეგ დემოკრატიული მედიაგარემოს განვითარების ერთ-ერთ ინდიკატორად რჩება ის, თუ რამდენად უსაფრთხოდ გრძნობენ თავს ჟურნალისტები პროფესიული საქმიანობისას. აღნიშნული კვლევის მომზადება განაპირობა წინასაარჩევნოდ არსებული მედიასაფრთხეების მკვეთრმა და, შეიძლება ითქვას, სპონტანურმა აქტუალიზაციამ. კერძოდ, საქართველოში 2021 წლის 5 ივლისს, ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებამდე ორი თვით ადრე, მედიის წარმომადგენლებს დემონსტრაციის გაშუქებისას წინასწარგანზრახვით თავს დაეხსნენ რადიკალური ჯგუფები, რომლის შედეგადაც 10-ზე მეტი მედიასაშუალების 53 ჟურნალისტი, ოპერატორი და ფოტოგრაფი დაშავდა, ხოლო, მიღებული დაზიანებების შედეგად, დარბევიდან რამდენიმე დღეში გარდაიცვალა ტელეკომპანია „ტვ პირველის“ ოპერატორი ლექსო ლაშქარავა. ჟურნალისტების უსაფრთხოების კუთხით დანახულმა გამოწვევებმა უპრეცედენტო საერთაშორისო ყურადღება და კვლევით გარემოში ამ თემის სტიმულირება გამოიწვია. წინამდებარე კვლევის მიზანია, დაადგინოს, რა თავისებურებებით გამოირჩევა კრიზისების დროს, კერძოდ, არჩევნების წინა და შემდგომი პერიოდის მედიაგარემო. კვლევა ასევე პასუხობს კითხვას, თუ როგორ მოქმედებს პოლიტიკური პოლარიზაცია და კრიზისები მედიაზე და რა მაკრო და მიკრო საფრთხეებს აჩენს ის. კვლევაში იდენტიფიცირებულია ეს https://orcid.org/0000-0001-9092-9232 https://orcid.org/0000-0002-8369-0275 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 221 მედიასაფრთხეები და, ჟურნალისტების თვალით დანახულ რეალობაზე დაყრდნობით, შეფასებულია მედიაგარემო. კვლევის დიზაინად შერჩეულია შერეული/ჰიბრიდული კვლევის მეთოდოლოგია, კერძოდ, თანმიმდევრული განმარტებითი დიზაინი (sequential explanatory design). კვლევა ჩატარდა ორ ფაზაში: პირველი ფაზა მოიცავდა რაოდენობრივი მონაცემების შეგროვებას (ონლაინგამოკითხვას: 56 მედიასაშუალების 183 რესპონდენტის) და ანალიზს, რომლის შემდეგაც მეორე ფაზაში ჩატარდა თვისებრივი კვლევა (3 ფოკუს-ჯგუფის დისკუსია). კვლევა პასუხობს კითხვებს:  პროფესიული საქმიანობისას, რამდენად დაცულად გრძნობენ თავს მედიაში დასაქმებული პირები?  რა ტიპის საფრთხეები გამოიკვეთა 2021 წლის წინასაარჩევნო მედიაგარემოში და როგორია მოლოდინები?  რა მხარდამჭერი ინსტრუმენტები არსებობს მედიაგარემოს გაჯანსაღებისთვის და რა უნდა გაკეთდეს იმისთვის, რომ მედიაში დასაქმებული პირებისთვის უფრო უსაფრთხო გარემო შეიქმნას? კვლევისას გამოიკვეთა მიკრო და მაკრო მედიასაფრთხეები, რომლებიც ქვეთავებში დეტალურად არის გაანალიზებული. ეს საფრთხეები ურთიერთდაკავშირებულია და აქვს თავისი სტრუქტურა და მიზნები. კვლევის შედეგად გამოკვეთილი მედიასაფრთხეები ემსახურება თვითცენზურისა და შიშის გაძლიერებას, ასევე მედიის სანდოობისა და მის მიმართ მხარდაჭერის შემცირებას, მედიაინსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობის შესუსტებას. უმთავრეს მაკრო მედიასაფრთხედ გამოიკვეთა პოლიტიკური პოლარიზაცია და პოლარიზაცია თავად მედიაორგანიზაციებს შორის. პოლარიზაციის შედეგად გამოვლენილი მიკროსაფრთხეებია: 1. ჟურნალისტების და მედიასაშუალებების სტიგმატიზაცია (პარტიული იარლიყების მიკერება) და დისკრედიტაციის მცდელობა; 2. ჟურნალისტურ საქმიანობაში ხელის შეშლა. მათ შორის, ამბის დაბალანსებულად თხრობასა და ხარისხიანი მედიაპროდუქტის შექმნაში ხელის შეშლა, რაც უმთავრესად გამოიხატება წინასწარგამიზნულად წყაროებთან ხელმისაწვდომობის შეზღუდვასა და ხელის შეშლის მიზნით ფარულ თვალთვალში; და სხვ. კვლევის შედეგად გამოიკვეთა მხარდამჭერი მედიაგარემოს გაძლიერების ინსტრუმენტები. საკვანძო სიტყვები: მედიაგარემო, ჟურნალისტების უსაფრთხოება, არჩევნები, პოლიტიზირება, საქართველო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 222 კვლევა მომზადდა მედიის და კომუნიკაციის სამაგანმანათლებლო და კვლევითი ცენტრის მეირ, პროექტის „წინასაარჩევნო მედიაგარემო, არსებული საფრთხეები და კრიზისული სიტუაციების გაშუქების გამოწვევები“ ფარგლებში, ფრიდრიხ ნაუმანის ფონდი თავისუფლებისთვის სამხრეთ კავკასიის ბიუროს და გერმანიის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მხარდაჭერით. კვლევითი პროექტის სრული ანგარიში ხელმისაწვდომია ცენტრის ვებ-გვერდზე: www.mcerc.ge. აღნიშნული ტექსტის შინაარსზე პასუხისმგებელი არიან ავტორები და მოსაზრებები შესაძლოა არ გამოხატავდეს დონორი ორგანიზაციის პოზიციას. აკრძალულია წიგნში შეტანილი მასალის გადაბეჭდვა, გამრავლება ან გავრცელება კომერციული მიზნით, ცენტრის წერილობითი ნებართვის გარეშე. შესავალი სიცოცხლისუნარიანი და თავისუფალი მედია დემოკრატიის განვითარების უმნიშვნელოვანესი მდგენელია. საქართველოსთვის, როგორც გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნისთვის, „ჯერ კიდევ გამოწვევაა მედიის დემოკრატიისთვის ხელსაყრელი გარემოს შენარჩუნება“53. საბჭოთა კავშირის დანგრევიდან და დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან 30 წლის შემდეგ დემოკრატიული მედიაგარემოს განვითარების ერთ-ერთ ინდიკატორად რჩება ის, თუ რამდენად უსაფრთხოდ გრძნობენ თავს ჟურნალისტები პროფესიული საქმიანობისას. თანამედროვე მედია გლობალური კრიზისების პერიოდში (განსაკუთრებით, პანდემიისა და ომის პირობებში) არაერთი გამოწვევის წინაშე აღმოჩნდა და მათგან, ერთ-ერთი საყურადღებო სწორედ ჟურნალისტების და მედიაინსტიტუტების უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული თემებია. ბოლო პერიოდმა საქართველოშიც თვალნათლივ აჩვენა, რომ კრიზისების პერიოდში მედიაგარემოში არსებული საფრთხეები განსაკუთრებით აქტიურდება და ხილული ხდება და წინასაარჩევნო პერიოდი შეგვიძლია სწორედ ამ ფაზად მივიჩნიოთ. აღნიშნული კვლევის მომზადება განაპირობა 2021 წელს ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების წინ არსებული მედიასაფრთხეების მკვეთრმა და, შეიძლება ითქვას, სპონტანურმა აქტუალიზაციამ. კერძოდ, საქართველოში 2021 წლის 5 ივლისს, არჩევნებამდე ორი თვით ადრე, მედიის წარმომადგენლებს დემონსტრაციის გაშუქებისას წინასწარგანზრახვით თავს დაეხსნენ რადიკალური ჯგუფები, რომლის შედეგადაც 10-ზე მეტი მედიასაშუალების 53 ჟურნალისტი, ოპერატორი და ფოტოგრაფი დაშავდა, ხოლო, მიღებული დაზიანებების შედეგად, დარბევიდან რამდენიმე დღეში გარდაიცვალა ტელეკომპანია „ტვ პირველის“ ოპერატორი ლექსო ლაშქარავა. ჟურნალისტების უსაფრთხოების კუთხით დანახულმა 53 gersamia m., freedman e., challenges to creating vibrant media education in young democracies: accreditation for media schools in georgia, journalism & mass communication educator, sage, 2017, vol. 72(3) 322 –333, aejmc 2017, doi: 10.1177/1077695817710104http://journals.sagepub.com/home/jmc [accessed oct 21 2021]. http://www.mcerc.ge/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 223 გამოწვევებმა უპრეცედენტო საერთაშორისო ყურადღება და კვლევით გარემოში ამ თემის სტიმულირება გამოიწვია. წინამდებარე კვლევის მიზანია, დაადგინოს, რა თავისებურებებით გამოირჩევა კრიზისების დროს, კერძოდ, არჩევნების წინა და შემდგომი პერიოდის მედიაგარემო. კვლევა ასევე პასუხობს კითხვას, თუ როგორ მოქმედებს პოლიტიკური პოლარიზაცია და კრიზისები მედიაზე და რა მაკრო და მიკრო საფრთხეებს აჩენს ის. კვლევაში იდენტიფიცირებულია ეს მედიასაფრთხეები და, ჟურნალისტების თვალით დანახულ რეალობაზე დაყრდნობით, შეფასებულია მედიაგარემო. კვლევის დაგეგმვისას გათვალისწინებულია ადგილობრივი სპეციფიკური კონტექსტი და მედიასაფრთხეები გაანალიზებულია სიტუაციური პერსპექტივიდან. 1. ლიტერატურის მიმოხილვა 1.1. მედიასაფრთხეების საერთაშორისო რაკურსი ჟურნალისტების უსაფრთხოების კვლევები აკადემიურ სფეროში ბოლო პერიოდში პოპულარული გახდა. ამან მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა პრობლემის კომპლექსურად გაცნობიერების ხარისხი და შედარებით უსაფრთხო სამუშაო გარემოს შექმნაშიც შეიტანა წვლილი54. საერთაშორისო ორგანიზაციების ანგარიშებში მედიაგარემოს შეფასებისას იკითხება ის საგანგაშო ვითარება, რომელიც ავტორიტარულ ქვეყნებშია. ამ ტიპის ქვეყნებში ჟურნალისტებისთვის ინფორმაციასთან წვდომის შეზღუდვა და ფარული თვალთვალი ერთ– ერთი გავრცელებული პრაქტიკაა. ჟურნალისტების დაუცველობა ყოველთვის უკავშირდება დემოკრატიის პრობლემებს და კომბინაციაშია სხვა პრობლემებთან, რომლებიც ავტორიტარულ ქვეყნებში ერთმანეთის მსგავსია. ესენია: ადამიანის უფლებების დაცვის პრობლემები, პოლიტიკოსების და ხელისუფლების მხრიდან ვერბალური თავდასხმები, დაუსჯელობა, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და ადამიანის უფლებათა დამცველების შევიწროება, ფარული და უკანონო თვალთვალი, გენდერული ნიშნით შევიწროება, დეზინფორმაცია და სხვ. მედიამკლევრების (ორგერეტი, ტაიებვა, 2020) დაკვირვებით, მთელი მსოფლიოს მასშტაბით, ჟურნალისტების სიცოცხლე და მათი კეთილსინდისიერი მუშაობა სულ უფრო მეტად ექცევა რისკის ქვეშ. მაშინ, როცა პირველი მსოფლიო ომის დროს 2 კორესპონდენტი მოკლეს, თითქმის საუკუნის შემდეგ სიტუაცია რადიკალურად განსხვავებულია.55 საგანგაშოა ისიც, რომ მსოფლიოში ჟურნალისტების 10 მკვლელობიდან 9 გამოუძიებელი რჩება56. ამის შედეგად 54 towards a research agenda on the safety of journalists, united nations, unesco, 2015, available from https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015.pdf (last seen on sept. 26, 2021). 55 kristin skare orgeret, william tayeebwa, editorial, introduction: rethinking safety of journalists, media and communication (issn: 2183–2439) 2020, volume 8, issue 1, pages 1–4 doi: 10.17645/mac.v8i1.2873, https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/2873/2873 56 towards a research agenda on the safety of journalists, united nations, unesco, 2015, available from https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015.pdf (last seen on sept. 26, 2021). https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015.pdf https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/2873/2873 https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 224 ვიღებთ დაუსჯელობის მანკიერ წრეს, შიშის და თვითცენზურის კლიმატში საზოგადოებაზე ცივი შხაპის ეფექტს. ონლაინგარემომ ჟურნალისტი უფრო მოწყვლადი გახადა. ციფრულ გარემოში უფრო იოლია აგრესიის გამოხატვა, რაც ფიზიკურ გარემოში შეიძლება ნაკლებად გამოვლინდეს. მკვლევარი ფილიპ მაზური (2019) ონლაინ მედიაგარემოში არსებული საფრთხეების ანალიზისას აღნიშნავს, რომ არსებობს მცდარი წინასწარი განწყობა ონლაინპლატფორმებზე პირადი სივრცის დაცულობის შესახებ, რადგან მომხმარებლები მას ინტერპერსონალური გადმოსახედიდან მაინც ფიზიკური სივრცის ანალოგიად მოიაზრებენ. 57 „დოიჩე ველე აკადემიის“ ანგარიშის მიხედვით,58 დღესდღეისობით მედიაუსაფრთხოების ცნება მოიცავს: უსაფრთხო ფიზიკურ, ციფრულ, ფსიქოლოგიურ და სამუშაო პირობებს. ეს ყველაფერი და მედიის სიცოცხლისუნარიანობა ძლიერ სიმბიოზურ ურთიერთკავშირშია. იმ ქვეყნებზე დაკვირვებისას, სადაც დემოკრატია მყიფეა, მკვლევრები (ვალულია, ნასანგა, 2020) ასკვნიან, რომ ჟურნალისტების უსაფრთხოება მეტი რისკის ქვეშ არის არჩევნების დროს და ეს რისკები იზრდება სახელმწიფო უშიშროების სამსახურების მხრიდან59. მკვლევრების შეფასებით, ეს საფრთხეები მოიცავს სახელმწიფო სტრუქტურების მიერ ჟურნალისტების შევიწროებას, დაშინებას, დაპატიმრებას და მნიშვნელოვანი ინფორმაციის წვდომაზე უარის თქმას. იმ შემთხვევაში, თუ ჟურნალისტი თავდაცვისთვის მიმართავს თვითცენზურას, საზოგადოება წინასაარჩევნოდ იღებს მიკერძოებულ და შეზღუდულ ინფორმაციას, რაც ზეგავლენას ახდენს მის არჩევანზე60. ხელისუფლების და პარტიების მხრიდან მედიის კონტროლი ამცირებს მოქალაქის ინფორმირებულობის დონეს და სამოქალაქო ჩართულობას (განსაკუთრებით, არჩევნების პერიოდში) და საბოლოოდ, ასუსტებს დემოკრატიას. არაა გასაკვირი, რომ მედიის ტოტალური კონტროლის სურვილი და ტენდენცია გამოკვეთილია პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში, სადაც დემოკრატია ცდილობს გაძლიერებას და ამ მიმართულებით ნაბიჯები სწორედ მედიის დემოკრატიზაციის კვალდაკვალ გადაიდგმება. 1.2. მედიაგარემო და პოლარიზაცია ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური გარემო მოქმედებს მედიის დემოკრატიზაციის ხარისხზე. მედიის პოლარიზაცია გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნებისთვის დამახასიათებელი ნიშან 57 masur philipp k., situational privacy and self-disclosure, communication processes in online environments, springer, germany, 2019, p.14; isbn 978-3-319-78883-8, isbn 978-3-319-78884-5 (ebook), https://doi.org/10.1007/9783319788845 58 safe. strong. viable. the symbiosis between media safety and media viability, deutsche welle akademie, germany, 2021. https://www.dw.com/en/safe-strong-viable-the-symbiosis-between-media-viability-and-media-safety/a-57334604 (last seen on oct. 3, 2021). 59 walulya gerald, nassanga goretti l., democracy at stake: self-censorship as a self-defence strategy for journalists, media and communication (issn: 2183–2439) 2020, volume 8, issue 1, pages 1–4 doi: 10.17645/mac.v8i1.2873. 60 walulya gerald, nassanga goretti l., democracy at stake: self-censorship as a self-defence strategy for journalists, media and communication (issn: 2183–2439) 2020, volume 8, issue 1, pages 1–4 doi: 10.17645/mac.v8i1.2873. https://doi.org/10.1007/978-%203-%20319-%2078884-%205 https://www.dw.com/en/safe-strong-viable-the-symbiosis-between-media-viability-and-media-safety/a-57334604 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 225 თვისებაა. სხვადასხვა ქვეყანაზე დაკვირვებით საერთაშორისო ორგანიზაციები აღნიშნავენ61, რომ არჩევნების პერიოდში ეს პოლარიზაცია კიდევ უფრო თვალშისაცემია და ხდება ბარიერი მოქალაქის ინფორმირებულობის პროცესში. ბოლო წლებში პოლარიზაცია და მისი ნეგატიური ეფექტები შესწავლის საგანია პოლიტიკურ მეცნიერებებშიც. მკვლევრების აზრით,62 პოლარიზაცია მულტიგანზომილებიანი და ურთიერთმიმართებითი ფენომენია (ნილი, 2020; ლაუკა და სხვ., 2018). ის სხვადასხვა სტრუქტურული ფაქტორებით ვლინდება, თუმცა ამის მიუხედავად უკიდურესი პოლარიზაცია საფრთხეს უქმნის დემოკრატიას63. დიმაჯიოს (1996) განმარტების მიხედვით, პოლიტიკური პოლარიზაცია (რომელიც შეგვიძლია განვიხილოთ როგორც პროცესი) კავშირშია პოლიტიკურად აქტუალურ საკითხებზე საზოგადოებაში არსებული უთანხმოების მასშტაბთან. ლაინგარი და სხვები (2012) საზოგადოების პოლარიზებას განმარტავენ იმ მოცემულობად, როცა სხვადასხვა პარტიის წარმომადგენლები ერთმანეთს აღიქვამენ მიუღებელ გარესხეულებად. როგორც ვილსონის, პარკერის და ფენბერგის (2020)64 კვლევაშია აღნიშნული, პოლიტიკური პოლარიზაცია შეიძლება დემოკრატიის საფრთხედ მივიჩნიოთ (კაროტეს, ო’დონოჰიუ, 2019; ლევიცკი, ზიბლატი, 2018). არანაკლებ მნიშვნელოვანია პოლარიზაციის განხილვა მედიაგარემოსთან მიმართებით, რომელიც მოიცავს ინფორმაციასთან ხელმისაწვდომობის, მედიაარჩევანის, მედიის სანდოობის და მედიამომხმარებლის მედიისადმი ლოიალობის საკითხების განხილვას. მელკის და პიკერინგის (2014)65 მიხედვით, რაც უფრო დიდია სხვადასხვა მედიუმთან ხელმისაწვდომობა, მით უფრო კარგადაა ამომრჩეველი ინფორმირებული. თუმცა, შესაძლოა სწორედ ფართო მედიაარჩევანის გამო, მომხმარებელმა თავისი იდეოლოგიური მიდრეკილებების მიხედვით აირჩიოს, თუ რას უყუროს და ამან კიდევ უფრო გაამყაროს მისი უკვე არსებული შეხედულებები და ქცევები (ლაიენგარი და ჰანი, 2009; სლატერი, 2007). ყოველი მედიაარჩევანი კი მოიცავს ინფორმაციას, ემოციას, გასართობ თუ იდეოლოგიურ კონტენტს და სხვ. 61 vibrant information barometer 2021, irex, available at https://www.irex.org/sites/default/files/vibrant%20information%20barometer%20full%20version.pdf (last seen oct. 20) 62 güneş ertan, ali çarkoğlu, s. erdem aytaç, cognitive political networks: a structural approach to measure political polarization in multiparty systems, social networks, volume 68, 2022, pages 118-126, issn 0378-8733, https://doi.org/10.1016/j.socnet.2021.05.004. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0378873321000460) 63 სილაგაძე გ., გოზალიშვილი ნ., უკიდურესი პოლიტიკური პოლარიზაცია, როგორც დემოკრატიზაციის პროცესის წინაშე არსებული საფრთხე, 2019. ხელმისაწვდომია https://bit.ly/3pmbafg (ბოლო ნახვა 26 ოქტომბერი, 2021) 64 wilson a., parker v.,feinberg m., polarization in the contemporary political and media landscape, current opinion in behavioral sciences, volume 34, 2020, pages 223-228, issn 2352-1546, https://doi.org/10.1016/j.cobeha.2020.07.005. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s2352154620301078) 65 melki m.. pickering a.,ideological polarization and the media, economics letters, volume 125, issue 1, 2014, pages 36-39, issn 01651765, https://doi.org/10.1016/j.econlet.2014.08.008. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0165176514002985) https://www.irex.org/sites/default/files/vibrant%20information%20barometer%20full%20version.pdf https://doi.org/10.1016/j.socnet.2021.05.004 https://bit.ly/3pmbafg https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s2352154620301078 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0165176514002985 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 226 მედიაგარემოს პოლარიზება შეგვიძლია დავახასიათოთ, როგორც პოლიტიკურად აქტუალური თემების და წყაროების არაპროპორციული გაშუქება მედიაში და მედიაკონტენტის მიკერძოებული „ფრეიმინგი“66, რაც შეიძლება გამოწვეული იყოს როგორც მედიის შიგნით მიმდინარე პროცესებით, ასევე გარე ფაქტორებით მაგალითად წყაროებთან/ინფორმაციასთან ხელმისაწვდომობის შეზღუდვით. მედიის და პოლიტიკური პოლარიზაციის ურთიერთმიმართება არჩევნების და კრიზისების პერიოდში ხდება აქტუალური. დიქსიტის და ვეიბულის (2007) აზრით, ზოგადად, პოლიტიკური პოლარიზაცია სერიოზულ რისკებს შეიცავს და, მისი გაზრდის შემთხვევაში, სამოქალაქო საზოგადოების არსებობასაც კი შეიძლება საფრთხე შეექმნას. ამ პროცესის დროს პოლარიზაციის ინდიკატორების განსაზღვრა და მათზე დაკვირვება რთულია. მიუხედავად ამისა, ავტორები პოლარიზაციის შემცირების მექანიზმად მიიჩნევენ მედიაში საჯარო დებატებს, სადაც ხელმისაწვდომი ხდება მიმდინარე სიტუაციის და პოლიტიკის ეფექტების განხილვა მაშინაც კი, როცა საკითხი ძალიან საკამათოა67. ამ მოსაზრებას არ იზიარებენ ჯასპერსონი, გოლინსი და ვოლსი (2017). ისინი, აშშ-ს კამპანიებზე დაკვირვებით მიიჩნევენ, რომ დებატები ზეგავლენას არ ახდენს პოლარიზაციის ხარისხზე და მას შეუძლია მაყურებელში მხოლოდ გაამყაროს არსებული იდეოლოგიური შეხედულებები. მკვლევრები იზიარებენ მოსაზრებას, რომ დღეისათვის ფრაგმენტირებული და მედიაგარემოში არსებული ფართო არჩევანი ქმნის გარემოს, რომელშიც მოქალაქეებს შეუძლიათ აარჩიონ ის მედიასაშუალებები, რომლებიც აძლიერებს მათ უკვე არსებულ პოლიტიკურ შეხედულებებს და ამასთან, იგნორირება გაუწიონ სხვა შეხედულებებს68. კამპანტეს და ჰოჯმანის (2010) აზრით, მედიაგარემოს თავადაც შეუძლია ზეგავლენის მოხდენა პოლიტიკურ პოლარიზაციაზე, მედიის ხელმისაწვდომობის გაზრდის და მრავალფეროვნების მეშვეობით69. მკვლევრები განიხილავენ მოქალაქეების პოლიტიკურ და იდეოლოგიურ შეხედულებებს, ასევე განწყობებზე მედიის პოტენციურ ეფექტს და ვარაუდობენ, რომ ყოველი მედია იმთავითვე გვთავაზობს კონტენტს, რომელსაც აქვს კონკრეტული იდეოლოგიური „მიკერძოება“ ან „სარედაქციო ხაზი“. ამასთან, მოიხმობენ სხვადასხვა მკვლევრის (ბიშოპის, სასტეინის, გერბნერის და სხვ.) მოსაზრებებს, რომელზე დაყრდნობითაც აღნიშნავენ, რომ 66 მაქუილის (2015) მიხედვით, „ფრეიმინგის“ (framing) განმარტება ორგვარია: პირველი ეხება იმას, თუ რა გზითაა ჟურნალისტის მიერ ახალი ამბების შინაარსი დამუშავებული, კონტექსტუალიზებული და წარმოდგენილი რომელიმე ნაცნობ ჩარჩოში (ე.წ. ფრეიმში) ან მინიშნებაში. მეორე განმარტება კი უკავშირდება საზოგადოებაზე „ფრეიმინგის ეფექტს“, როცა აუდიტორია ითვისებს ჟურნალისტის მიერ მოწოდებულ „ფრეიმებს“ და სამყაროსაც ანალოგიური კუთხით ხედავს. 67 dixit k. avinash, weibull w. jörgen, political polarization, proc natl acad sci u s a. 2007 may 1; 104(18): 7351–7356. published online, 2007 apr 23. doi: 10.1073/pnas.0702071104, cid: pmc1863477 68 jasperson a., gollins j., walls d., polarizarion in the 2012 presidental debates, political communications in real time, 2017, routledge, p. 196-225. 69 campante, filipe r., and daniel hojman. 2010. media and polarization. hks faculty research working paper series, rwp10-002, john f. kennedy school of government, harvard university. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc1863477/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 227 მასმედიას შეუძლია პოლარიზაციის გაზრდაც და შემცირებაც. აქ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აუდიტორიის მოტივაცია, ტექნოლოგიებთან ხელმისაწვდომობა და, საბოლოოდ, სხვადასხვა ფაქტორის გათვალისწინებით გაკეთებული მედიაარჩევანი. გასაზიარებელია მკვლევრების მოსაზრება იმის თაობაზეც, რომ პოლარიზაციის გაზრდა უკავშირდება ახალი ტექნოლოგიებისა და მედიუმის გაჩენის პერიოდებსაც. ამით მნიშვნელოვნად მყარდება მითი მედიის „ყოვლისშემძლეობაზე“ და, შესამაბისად, იზრდება მისი ზეგავლენაც. მედიის და პოლარიზაციის ურთიერთმიმართების კვლევისა და მიმოხილვისთვის გასათვალისწინებელი ფაქტორია თითოეული ქვეყნის სპეციფიკა, როგორც მედიაგარემოს, ასევე პოლიტიკური ლანდშაფტის კუთხით. ამ თვალსაზრისით საინტერესოა, რამდენად აძლიერებს საქართველოში არსებული პოლიტიკური პოლარიზაცია მედიაგარემოში არსებულ საფრთხეებს. 1.3. თვითცენზურა და შიში საქართველოში დემოკრატიის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია მოქალაქეები მედიის საშუალებით, ინფორმირებულნი იყვნენ აქტუალურ საკითებზე და ეს პროცესი წარიმართოს ცენზურის გარეშე. ამ კუთხით, თვითცენზურა მედიაგარემოში არსებული ერთ-ერთი გამოკვეთილი საფრთხეა, რომელიც გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნებში უხილავი ხელით აკორექტირებს მედიის და საზოგადოების დღის წესრიგს. თვითცენზურის დროს ჟურნალისტი, თავდაცვის მიზნით, სხვისი მითითების ან ბრძანების გარეშე, საკუთარ ნამუშევარს მომზადების პროცესში წარმოსახვითი ცენზორის თვალით უყურებს და თავად არედაქტირებს. როგორც ნოველისტი დანილო კისი (1986)70 ამბობს, თვითცენზურა კრეატიული ენერგიის ნეგატიური პოლუსია. თვითცენზურის საკითხი მნიშვნელოვანია იმგვარად, რამდენადაც ის შესაძლოა მალავდეს იმ საფრთხეებს, რომლის წინაშეც მედიის წარმომადგენლები არიან და ღიად ვერ ან არ საუბრობენ. კისის შეფასებით, თვითცენზურასთან ბრძოლა დამთრგუნველი და დამამცირებელია, რადგან ცენზურის წინააღმდეგ ღია ბრძოლისგან განსხვავებით, რომელიც გმირობად აღიქმება, თვითცენზურასთან ბრძოლა ანონიმურია, ადამიანი მარტოა და ვერც ვერავინ ხედავს მის ბრძოლას. მკვლევრების (ლარსენის, ფადნესის და სხვ., 2020) აზრით, ჩვენ ნაკლებად ინფორმირებულები ვართ ჟურნალისტების თვითცენზურის პრაქტიკის შესახებ, კერძოდ, იმ შემთხვევების შესახებ, როცა „ჟურნალისტები რეპორტაჟების მომზადებისას საკუთარი უსაფრთხოებისთვის თავს არიდებენ კონკრეტულ თემებს, გაშუქების კუთხეებს, პერსპექტივებსა და ა.შ“71. როგორც იესილი (2014) აღნიშნავს, წლების მანძილზე ამ რეჟიმში საქმიანობამ შეიძლება მედიაში დასაქმებულები გადააქციოს თვითცენზურის „ავტომატურ 70 danilo kis, censorship/self censorship, index on censorship 1/86, available at https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1080/03064228608534021(last seen oct 20, 2021) 71 journalist safety and self-censorship, edited by anna grøndahl larsen, ingrid fadnes, et al, routledge, 2020, p. 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 228 მანქანებად“ და მათი პროფესიული კარიერა დააზიანონ72. ეს ყველაფერი, რა თქმა უნდა, მოქმედებს მედიის მიერ შექმნილ კონტენტზე და სანდოობაზეც. წინამდებარე კვლევაში ეს საკითხი მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც თვითცენზურა ჟურნალისტების უსაფრთხოებას უკავშირდება და როგორც ლარსენი, ფადნესი და სხვები (2020) აღნიშნავენ, მისი მთავარი მამოძრავებელი ძალა შეიძლება იყოს შიში.73 ავტორები წყაროებზე დაყრდნობით (ლი და ჩანი, 2009; საიმონი, 2014; ტაპსელი, 2012; ვეისბორდი, 2002) განმარტავენ, რომ „არსებობს სხვადასხვა ფაქტორი, რომელიც ზეგავლენას ახდენს თვითცენზურაზე. მათ შორისაა ფარული თვალთვალი, ორგანიზებული დანაშაული, ძალადობრივი კონფლიქტი, გენდერული შეხედულებები, კანონმდებლობა, მედიის მეპატრონეები და მმართველობის ფორმა.“ ეს ფაქტორები სხვადასხვა მნიშვნელობას იძენენ რეგიონისა თუ ქვეყნის გათვალისწინებით. მასთან გასამკლავებლად ჟურნალისტები სხვადასხვა თავდაცვით მექანიზმს იყენებენ და ახალი ამბების ობიექტურობისა და ხარისხის ხარჯზე მიდიან კომპრომისზე. ზოგჯერ კი, იმისთვის, რომ უსაფრთხოდ იყვნენ, ისინი უარს ამბობენ გაშუქებაზე.74 ქვეყნის და რეგიონის სპეციფიკიდან გამომდინარე, თვითცენზურისკენ მიმავალი დარტყმები, უმეტეს შემთხვევაში, უკავშირდება კრიზისების პერიოდს და პოლიტიკურ ინტერესებს და აკორექტირებს იმ კონკრეტული თემების გაშუქების სპეციფიკას, რომლებიც რეგიონსა თუ სოციო-კულტურულ კონტექსტში მტკივნეულად მიიჩნევა. 1.4. წინასაარჩევნო მედიასაფრთხეების კონტურები საქართველოში არჩევნების პერიოდში, მედია ინფორმაციის მთავარი წყაროა ამომრჩევლისთვის. გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნებში პოლარიზებული მედიაგარემო და ჟურნალისტებზე წნეხი განსაკუთრებით არჩევნების პერიოდში იზრდება და გამოწვევად რჩება ამომრჩევლის სრულფასოვანი ინფორმირება. მას მერე, რაც საქართველომ მოიპოვა დამოუკიდებლობა, არჩევნები იქცა დემოკრატიის ჩაბარების ტესტად. საქართველოში ჩატარებული არჩევნების შეფასებისას, საერთაშორისო სადამკვირებლო ორგანიზაციები (მათ შორის ეუთო/ოდირი) სხვადასხვა გამოწვევას შორის, წლიდან წლამდე, გამოკვეთავენ სწორედ მედიაგარემოს პოლარიზაციას და მედიაში გაშუქების შერჩევითობას, რაც თავის მხრივ, მოქალაქის ინფორმირებულობაზე ახდენს ზეგავლენას. მედიაგარემოს შეფასების კუთხით, საქართველოში 2021 წელს ჩატარებული არჩევნები წინა წლებთან შედარებით, უფრო საგანგაშო იყო. საქართველოში პოლარიზაციას აქვს დემონიზაციის ეფექტი, რომელიც 72 murat m. yesil, the invisible threat for the future of journalism: self-censorship and conflicting interests in an increasingly competitive media environment, international journal of business and social science vol. 5 no. 3; march 2014, available at https://ijbssnet.com/journals/vol_5_no_3_march_2014/9.pdf (last seen oct 20, 2021) 73 journalist safety and self-censorship, edited by anna grøndahl larsen, ingrid fadnes, et al, routledge, 2020, p. 6 74 hasan mubashar, wadud mushfique, re-conceptualizing safety of journalists in bangladesh, media and communication (issn: 2183– 2439) 2020, volume 8, issue 1, pages 27–36 doi: 10.17645/mac.v8i1.2494 https://ijbssnet.com/journals/vol_5_no_3_march_2014/9.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 229 ვლინდება ჟურნალისტებთან დამოკიდებულებაში, მათი სტიგმატიზაციისა და დისკრედიტაციის მცდელობებში. არჩევნების და პოლიტიკური თემების გაშუქება ყოველთვის იყო დამატებითი რისკი ჟურნალისტებისთვის. როგორც მკვლევრები (კაკაჩია, პატარაია, 2013) აღნიშნავენ, საქართველოში წინა წლებშიც იყო ავტორიტარული მმართველობის გაძლიერების მოლოდინი და პოლიტიკური პარტიებისთვის „არჩევნები ხდება ერთადერთი შანსი, როდესაც წარმატებას უნდა მიაღწიონ და ამისთვის ყველა ღონეს ხმარობენ“75. ამ პროცესში სამიზნე და წნეხის ობიექტი შეიძლება სწორედ მედია იყოს და 2021 წლის წინასაარჩევნო პერიოდმა აჩვენა, რომ რისკები მედიაგარემოში მნიშვნელოვნად გაიზარდა. არჩევნების პერიოდში ამომრჩევლისთვის ინფორმაციის მთავარი წყარო მედიაა, ხოლო ხელისუფლებისადმი კრიტიკულად განწყობილი მედიის მიერ შექმნილ დისკურსს თავისი ზეგავლენა აქვს საკუთარი უდიტორიის/ამომრჩევლის ქცევაზე. მედია, სხვა ინსტიტუციების მსგავსად, არის ქვეყნის საერთაშორისო იმიჯის ფორმირების ინსტრუმენტი და დემოკრატიის ინდექსის ერთ–ერთი მთავარი მდგენელი. სწორედ ამიტომ, კვლევის შედეგები კიდევ ერთხელ გვაფიქრებს, რამდენად არის მედიაში დასაქმებული პირების უსაფრთხოება დემოკრატიის ხარისხთან კორელაციაში. 2. კვლევის დიზაინი, მეთოდოლოგია და პროცედურები არსებული სიტუაციისა და ლიტერატურის მიმოხილვის შედეგად, გამოიკვეთა პირველადი კვლევითი კითხვები:  პროფესიული საქმიანობისას, რამდენად დაცულად გრძნობენ თავს მედიაში დასაქმებული პირები?  რა ტიპის საფრთხეები გამოიკვეთა 2021 წლის წინასაარჩევნო მედიაგარემოში და როგორია მოლოდინები?  რა მხარდამჭერი ინსტრუმენტები არსებობს მედიაგარემოს გაჯანსაღებისთვის და რა უნდა გაკეთდეს იმისთვის, რომ მედიაში დასაქმებული პირებისთვის უფრო უსაფრთხო გარემო შეიქმნას? კვლევის დიზაინად შერჩეულია შერეული/ჰიბრიდული კვლევის მეთოდოლოგია, კერძოდ, თანმიმდევრული განმარტებითი დიზაინი (sequential explanatory design). კვლევა ჩატარდა ორ ფაზაში: პირველი ფაზა მოიცავდა რაოდენობრივი მონაცემების შეგროვებას (ონლაინგამოკითხვას) და ანალიზს, რომლის შემდეგაც მეორე ფაზაში ჩატარდა თვისებრივი კვლევა (ფოკუს-ჯგუფების დისკუსია). რაოდენობრივი კვლევის ვებ-ანკეტირებისას, კვლევის ინსტრუმენტად გამოყენებულია სტრუქტურირებული კითხვარი, რომელმაც ზოგადი 75 კაკაჩია კ., პატარაია თ., სოციალური ქსელების როლი ქართულ პარტიულ პოლიტიკაში, საქართველოს პოლიტიკის ინსტიტუტი, 2013, გვ 23 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 230 ტენდენციები აჩვენა და განსაზღვრა თვისებრივი კვლევის ფოკუსი. თვისებრივი კვლევის ინსტრუმენტად გამოყენებულია დისკუსიის გაიდლაინი, ნახევრად-სტრუქტურირებული კითხვებით, რომლებიც წინასწარ გაეგზავნათ ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეებს. გაიდლაინში პირველადი კითხვები შეთავაზებული იყო კვლევის ავტორების მიერ, ხოლო მეორადი კითხვები გაჩნდა დისკუსიის მიმდინარეობისას მონაწილეების მხრიდან. ფოკუს-ჯგუფის მონაცემები დამუშავდა კონტენტ-ანალიზის და ეთნოგრაფიული ანალიზის მიდგომით. შედეგად, დისკუსიის მონაწილეების თვალით დანახულ რეალობაზე დაყრდნობით, მოხდა მედიაგარემოზე დაკვირვება. კვლევის პერიოდად განისაზღვრა 2021 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის წინასაარჩევნო პერიოდი (28 ივლისი 30 სექტემბერი). მედიაში დასაქმებული პირების ონლაინ-გამოკითხვა ჩატარდა 2021 წლის 28 ივლისიდან 4 აგვისტოს ჩათვლით. რესპონდენტებთან დაკავშირება მოხდა მიზნობრივად, ონლაინ, სოციალური ქსელის მეშვეობით. გამოყენებული იყო facebook-ის დახურული ჯგუფები, სადაც გაწევრიანებული არიან მედიაში დასაქმებული პირები, მათ შორის: ჟურნალისტები, ოპერატორები, რედაქტორები, პროდიუსერები, მედიამენეჯერები, ფოტოგრაფები, ბლოგერები და სხვ. სულ 56 მედიასაშუალებიდან (ამათგან 18 რეგიონალური მედია) ანონიმურად გამოიკითხა 183 რესპონდენტი. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში, 2021 წლის სექტემბერში ჩატარდა სამი ფოკუს-ჯგუფი (მათ შორის, ერთი ონლაინფორმატში, რეგიონული მედიის წარმომადგენლების ჩართულობით). ფოკუს–ჯგუფებში მონაწილეობდა 14 მედიასაშუალების 24 წარმომადგენელი (ჟურნალისტები, ტოქ-შოუს წამყვანები, რედაქტორები, პროდიუსერები, დამფუძნებლები). 3. ინტეგრირებული ანალიზი და შედეგები ინტეგრირებულმა ანალიზმა წარმოაჩინა მედიაში დასაქმებულების თვალით დანახული ის მთავარი საფრთხეები, რომლებიც საქართველოში 2021 წლის არჩევნების წინა და შემდგომ პერიოდში გამოვლინდა. კვლევამ საფრთხეებთან ერთად, გამოკვეთა ის კონკრეტული გზები, რომლითაც შესაძლებელია მედიაგარემოს გაუმჯობესება. რაოდენობრივი და თვისებრივი მონაცემების ინტეგრირებით დადგინდა, თუ როგორ აღიქვამენ თავად ჟურნალისტები უსაფრთხოების კუთხით გამოწვევებს და როგორ ცდილობენ, შეამცირონ რისკები. კერძოდ, რაოდენობრივმა და თვისებრივმა კვლევამ აჩვენა, რომ 2021-ის წინასაარჩევნო პერიოდში მედიაში დასაქმებული პირებისთვის სამუშაო პირობები და მედიაგარემო არის საგანგაშო და სხვადასხვა საფრთხის შემცველი. ონლაინგამოკითხვისას 56 მედიასაშუალებაში (მათ შორის, 18 რეგიონალურ მედიაში) დასაქმებული 183 გამოკითხულიდან 78 % პასუხობს, რომ, 2020 წელთან შედარებით, 2021 წელს მედიაგარემო უარესობისკენ შეიცვალა; გამოკითხულთა შეფასებებით, მედიის მიმართ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 231 სხვადასხვა ჯგუფის მხრიდან გამოვლენილი პირდაპირი და ირიბი ძალადობის ფაქტები და ფორმები და, ზოგადად, არსებული საფრთხეები, მზარდია, რაც ნეგატიურად აისახება წინასაარჩევნო მედიაგარემოზე. გამოკითხულთაგან მხოლოდ 3.2%-ის აზრით, წინა წელთან შედარებით, მედიაგარემო შეიცვალა უკეთესობისკენ. ფოკუს-ჯგუფის მონაწილეები ასევე ადასტურებენ, რომ წინა წელთან შედარებით, სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა და საფრთხეები გაიზარდა. წინასაარჩევნო მედიაგარემოს შეფასების კონტექსტში, ონლაინგამოკითხვისას, რესპონდენტებმა უპასუხეს კითხვას: „რამდენად დაცულია პროფესიული საქმიანობისას მედიაში დასაქმებულ პირთა უსაფრთხოება“? შეფასება მოხდა სკალის მიხედვით, სადაც 1 არის „ძალიან დაუცველია“, 5 – „ძალიან დაცულია“. წინასაარჩევნო მედიაგარემოს შეფასებისას, გამოკითხულთა 63% (n=117) პასუხობს, რომ პროფესიული საქმიანობისას მედიაში დასაქმებული პირების უსაფრთხოება დაცული არ არის. მათი მხოლოდ 8.2% პასუხობს, რომ უსაფრთხოება „ძალიან ან მეტწილად დაცულია“. ჟურნალისტების მიმართ პირდაპირი და ირიბი ძალადობის არაფრაგმენტულობის გამო, დისკუსიის მონაწილეებს, არჩევნების შემდეგ, უარესის მოლოდინი აქვთ. 3.1. მიკრო და მაკრო მედიასაფრთხეები კვლევისას გამოიკვეთა 4 მაკრო და 6 მიკრო მედიასაფრთხე, რომლებიც ქვეთავებში დეტალურად არის გაანალიზებული. ეს საფრთხეები ურთიერთდაკავშირებულია და აქვს თავისი სტრუქტურა და მიზნები. დისკუსიისას გამოკვეთილი მედიასაფრთხეები ემსახურება თვითცენზურისა და შიშის გაძლიერებას, ასევე მედიის სანდოობისა და მის მიმართ მხარდაჭერის შემცირებას და მედიაინსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობის შესუსტებას; უმთავრეს მაკრო მედიასაფრთხედ გამოიკვეთა პოლიტიკური პოლარიზაცია და პოლარიზაცია თავად მედიაორგანიზაციებს შორის. პოლარიზაციის შედეგად გამოვლენილი მიკროსაფრთხეებია: 1. ჟურნალისტების და მედიასაშუალებების სტიგმატიზაცია (პარტიული იარლიყების მიკერება) და დისკრედიტაციის მცდელობა; 2. ჟურნალისტურ საქმიანობაში ხელის შეშლა. მათ შორის, ამბის დაბალანსებულად თხრობასა და ხარისხიანი მედიაპროდუქტის შექმნაში ხელის შეშლა, რაც უმთავრესად გამოიხატება წინასწარგამიზნულად წყაროებთან ხელმისაწვდომობის შეზღუდვასა და ხელის შეშლის მიზნით ფარულ თვალთვალში. ამ მედიასაფრთხეების დაგეგმილი და სისტემური აქტივაციის მიზანია საბოლოოდ მედიის სანდოობის და მის მიმართ მხარდაჭერის შემცირება; მედიაინსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობის და ჟურნალისტების სტრესმედეგობის, ასევე მედიისადმი სოლიდარობის და მხარდაჭერის შესუსტება; თვითცენზურის და შიშის გაძლიერება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 232 ონლაინგამოკითხვასა და ფოკუს-ჯგუფების ანალიზზე დაყრდნობით, გამოკვეთილი მაკროსაფრთხეა ჟურნალისტებზე ფიზიკური და ვერბალური ძალადობის წახალისება (მათ შორის, ხელისუფლების მხრიდან სიძულვილის ენის და აგრესიული რიტორიკის გამოყენება). ეს ძალადობა მოიცავს ისეთ მიკროსაფრთხეებს, როგორიცაა:  ჟურნალისტების დაცინვა, დამცირება და მუქარები;  ჟურნალისტების, თავად პროფესიის და მედიასაშუალებების საქმიანობის დისკრედიტაციის მცდელობა;  ჟურნალისტებზე და მათ ახლო გარემოცვაზე დეზინფორმაციის გავრცელება;  ძალადობა ონლაინ მედიასივრცეში. ეს მედიასაფრთხეები კიდევ უფრო აძლიერებს თვითცენზურას და შიშს, ასუსტებს მედიაინსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობას და უარყოფითად მოქმედებს მედიისადმი სოლიდარობის და მხარდაჭერის ჩვენებაზე. ფოკუს-ჯგუფების დისკუსიისას გამოკვეთილი მაკრო-საფრთხეა ჟურნალისტების მიმართ ჩადენილი დანაშაულის გამოუძიებლობა ან/და დაუსჯელობა, როგორც წამახალისებელი ფაქტორი. ეს ფაქტორი აძლიერებს შიშს და თვითცენზურას. ასევე, მაკრო საფრთხედ შეგვიძლია მივიჩნიოთ რუსული პროპაგანდის ავთვისებიანი ბუნება და მავნე გავლენა (ე.წ. malign influence), რომელიც ლაიტმოტივად გასდევს მთელ დისკუსიას. 3.1.1. პოლარიზაცია, როგორც მედიასაფრთხე ფოკუს-ჯგუფების დისკუსიისას, სიტყვა „პოლარიზაცია“ საკვანძო სიტყვებში ყველაზე მეტჯერ – 28-ჯერ, იყო ნახსენები სხვადასხვა კონტექსტში. 2021 წლის წინასაარჩევნო მედიაგარემოს დახასიათებისას, მედიის წარმომადგენლები პოლარიზაციას სწორედ მედიაგარემოში არსებული საფრთხეების და პოლიტიკური ველის ურთიერთზეგავლენის ჭრილში განიხილავენ. კვლევამ დაადასტურა, რომ საქართველოში პოლარიზაციას მედიასთან მიმართებით აქვს ე.წ. დემონიზაციის ეფექტი. დისკუსიებმა აჩვენა, რომ პოლიტიკოსების ნაწილის მხრიდან მედია აღქმულია, როგორც პოლიტიკური ოპონენტი და მისი დისკრედიტაცია-დელეგიტიმიზაცია ამ დისკურსში მიმდინარეობს. დისკუსიისას გამოიკვეთა, რომ ჟურნალისტებისთვის, განსაკუთრებით ახალბედებისთვის, სწორედ პოლიტიკური იარლიყების მიბმა და მათი სტიგმატიზაცია აძლიერებს შიშს და თვითცენზურას. ამის შესახებ დისკუსიის მონაწილე აღნიშნავს: „ჩვენ გვიწოდეს ‘ზონდერ– ჟურნალისტები“. მათთვის ეს ნიშნავდა იმ ადამიანს, რომელიც სვამდა ბევრ კითხვას. როცა თვითცენზურა ჩნდება, ის სწორედ ამ პროფესიულ უნარს ანეიტრალებს და კითხვების მაგივრად ჩნდება სიჩუმე“ (ტელეკომპანია „რუსთავი 2“, ჟურნალისტი) . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 233 პოლიტიკური პოლარიზება ზეგავლენას ახდენს იმაზე, თუ რა შეკითხვას დასვამს ჟურნალისტი. იკვეთება თვითცენზურა, როცა ჟურნალისტი აღარ სვამს „არამეინსტრიმულ“ კითხვებს, რაც საბოლოოდ მედიაპროდუქტის ხარისხზეც აისახება. ჟურნალისტების აზრით, პოლარიზაციით გაჩენილი საფრთხეები პროფესიული სტანდარტების ან საქმიანობის გაუმჯობესებითა და მექანიზმების დანერგვით არ და ვერ აღმოიფხვრება. მედიაში ამჟამად არსებული ინსტიტუციური ხარვეზების აღმოფხვრა და საფრთხეების განეიტრალება არა პროფესიულ უნარ-ჩვევებში, არამედ უფრო მეტად თავად პოლიტიკური გარემოს ცვლილებაშია. დისკუსიის მონაწილეებმა მედიაგარემოს პოლარიზაცია დაუკავშირეს მედიის ფინანსურ სიცოცხლისუნარიანობას და აღნიშნეს, რომ სხვადასხვა მედიასაშუალება ფინანსურად არის დამოკიდებული ხელისუფლებაზე. მონაწილეებმა იმსჯელეს გამოსავალზეც და გაახმიანეს მოსაზრება, რომ აუცილებელია მედიასაშუალებები აღარ იყვნენ ფინანსურად დამოკიდებული ხელისუფლებაზე და უნდა ჩამოყალიბდნენ ბიზნეს სუბიექტებად. ამის შესაცვლელად კი, თავად პოლიტიკური გარემოს და მოთამაშეების შეცვლაა აუცილებელი. მესამე ფოკუს-ჯგუფში (სადაც რეგიონული და ონლაინმედიის წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ) ასევე გამოიკვეთა აზრი, რომ მედია, საზოგადოების მსგავსად, პოლარიზებულია და პოზიციონირებს, როგორც სახელისუფლებო ან ოპოზიციური მედია. მონაწილეების აზრით, ონლაინ-მედია ნაკლებად პოლარიზებულია და ამიტომ უფრო ინარჩუნებენ ობიექტურობას. ამის მიზეზად ასახელებენ დაფინანსების წყაროების და კონტენტის დამკვეთის მოთხოვნებს. კერძოდ, ონლაინ და რეგიონული მედიის ნაწილი საერთაშორისო გრანტებზეა დამოკიდებული და ეს ორგანიზაციები ჟურნალისტებისგან სტანდარტების დაცვას მოითხოვენ. დისკუსიისას გამოიკვეთა კრიტიკულ მედიასთან ბრძოლის ახალი ტაქტიკა „გამოიყენე მედია ჟურნალისტის წინააღმდეგ“ და აღინიშნა, რომ ჟურნალისტები საქმიანობისას აღარ იჩენენ პროფესიულ ეთიკას და კოლეგიალობას. გამოკითხვამ და დისკუსიებმა დაადასტურა, პოლიტიკური პოლარიზაცია ნეგატიურ ზეგავლენას ახდენს მედიის მიერ შექმნილ კონტენტზე, ამცირებს აუდიტორიის ნდობას და აძლიერებს თავად მედიებს შორის პოლარიზაციას და დაპირისპირებას. საქართველოში პოლარიზაცია და თვითცენზურა ნეგატიურად მოქმედებს მედიის, როგორც ინსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობაზე. 3.1.2. ჟურნალისტურ საქმიანობაში ხელის შეშლა ყოველი საარჩევნო კამპანია მედიის აქტიური მონაწილეობით მიმდინარეობს, როცა დემოკრატიული პროცესების კვალდაკვალ ინდივიდუალური არჩევანი კოლექტიურ გადაწყვეტილებად გარდაიქმნება (ჰოველსი, 2001)76. მედია არის ინფორმაციის მთავარი 76 howells, r. (2001). media, education and democracy. european review, 9(2), 159-168 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 234 წყარო, რომელიც განაპირობებს თუ რამდენად გაცნობიერებულ არჩევანს გააკეთებს ამომრჩეველი. გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნებში და მათ შორის, საქართველოში, გამოწვევად რჩება წინასაარჩევნო პერიოდში უსაფრთო გარემოში ინფორმაციის მოპოვება და გავრცელება. ციფრული ეპოქის თავისებურების გამო, ჟურნალისტებისთვის ახალი საფრთხეები გაჩნდა. გაიზარდა თვითნებური და უკანონო ფარული თვალთვალის რისკები, რამაც შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას არა მარტო ჟურნალისტებს, არამედ მათი წყაროების კონფიდენციალობის დაცვას და, შესაბამისად, უსაფრთხოებას. კრიზისულ სიტუაციებში მუშაობისას, მსოფლიოში მიღებული პრაქტიკით, მეტი დაცულობისთვის, ჟურნალისტებს ურჩევენ, ატარონ პრესის ამოსაცნობი ნიშნები და წარწერები. საქართველოში კი მედიაზე არატიპიური ზეწოლა ამის საპირისპირო, მახინჯ პრაქტიკას ამკვიდრებს. კერძოდ, დისკუსიისას გამოიკვეთა, რომ ჟურნალისტების უსაფრთხოებისთვის რედაქტორები მათ ურჩევენ დამალონ, რომ არიან ჟურნალისტები და მაიდენტიფიცირებელ ნიშნებიც არ გამოაჩინონ. მედიის როლი კიდევ უფრო იზრდება არჩევნების დროს, რადგან ის არის ამომრჩევლის ინფორმირების მთავარი მედიუმი. ჟურნალისტების დაშინება იმისთვის, რომ არჩევნების პერიოდში გაიზარდოს თვითცენზურა, არ გააშუქოს მოვლენები, მიზნად ისახავს იმასაც, რომ ამომრჩეველი არ იყოს ობიექტურად და სრულყოფილად ინფორმირებული ამა თუ იმ კანდიდატის შესახებ. თვითცენზურასთან ერთად, ინფორმაციასთან წვდომის შეზღუდვა პირდაპირ იწვევს ინფორმაციის არასრულად ან გამრუდებულად მიწოდებას, რაც წინასაარჩევნო პერიოდში აზიანებს ამომრჩევლის ინფორმირებულობის ხარისხს. დისკუსიისას გამოიკვეთა, რომ წინასაარჩევნო პერიოდში რეგიონულ მედიაში, თბილისში მყოფ მედია საშულებებთან შედარებით, ნაკლებად დაძაბული მედიაგარემოა. თუმცა, თანაბრად გამოიკვეთა სახელისუფლებო წყაროებთან მედიის კომუნიკაციის და საჯარო ინფორმაციის მოპოვების პრობლემა. დისკუსიებმა დაადასტურა, რომ საქართველოში ინფორმაციასთან ხელმისაწვდომობის შეზღუდვის შედეგად, ვერ ხდება აუდიტორიის მისთვის საჭირო თემებზე სრულყოფილად ინფორმირება, რაც ზეგავლენას ახდენს საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებასა და მედიის სანდოობაზე. 3.1.3. ჟურნალისტებზე ფიზიკური და ვერბალური ძალადობა საქართველოში გამოწვევად რჩება ჟურნალისტებზე ვერბალური და ფიზიკური ძალადობა, რომელიც კიდევ უფრო გაიზარდა 2021 წლის არჩევნების წინ. ონლაინ-გამოკითხვამ აჩვენა, რომ საქართველოში მოსალოდნელი საფრთხეებიდან მედიაში დასაქმებულ პირთა უმრავლესობას (85%) აქვს სწორედ ვერბალური და ფიზიკური ძალადობის მოლოდინი; სხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 235 საფრთხეების – პირდაპირი და ირიბი ძალადობის (პროფესიის მუდმივი გაუფასურება, დაცინვა, დადანაშაულება, დეზინფორმაციის და დეზინფორმაციის გავრცელება, დაშინება, დისკრიმინაცია, შანტაჟი და სხვ.) შეფასებისას, ასევე მაღალი პროცენტული მაჩვენებელია (40 %-ზე მეტი). ონლაინ-გამოკითხვისას რესპონდენტებმა უპასუხეს კითხვას: „ვისგან გაქვთ წინასაარჩევნო პერიოდში სხვადასხვა სახის ძალადობის მოლოდინი“? გამოკითხვამ აჩვენა, რომ მედიის წარმომადგენლებს საფრთხეების მოლოდინი აქვთ სხვადასხვა ჯგუფის მხრიდან. გამოკითხულთა ყველაზე მეტ, 83 %-ს ასეთი მოლოდინი აქვს ანტიდასავლურად განწყობილი ჯგუფებისგან, ხოლო 79%-ს ხელისუფლების მხრიდან. ასევე, ძალადობის მოლოდინის მაღალი მაჩვენებელია რელიგიური დაჯგუფებების, სოცქსელის მომხმარებელებისა და კრიმინალური ჯგუფების მხრიდან (50 -70 %-მდე). პოლიტიკური პოლარიზაციის ნეგატიური ეფექტია სიძულვილის ენის ტირაჟირება. წნეხის და კრიზისის დროს კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება, ჟურნალისტებმა დაიცვან პროფესიული სტანდარტები, რომ შეინარჩუნონ აუდიტორიის ნდობა: „ხელისუფლებას ის უნდა, რომ სტანდარტიდან გადაგვახვევინონ. ჩვენი მოვალეობა უნდა იყოს – კიდევ უფრო მკაცრად დავიცვათ სტანდარტები. სხვაგვარად დავაზიანებთ იმ საქმეს, რასაც ვემსახურებით,“ – ამბობს ფოკუს–ჯგუფის ერთ–ერთი მონაწილე (ონლაინ გამოცემა „პუბლიკა“, მთავარი რედაქტორი). ონლაინგამოკითხვისას რესპონდენტებმა უპასუხეს კითხვას, „რა შეიძლება გააკეთოს მედიამ იმისთვის, რომ მედიაში დასაქმებული პირები უფრო უსაფრთხოდ იყვნენ (ფიზიკურად და ფსიქოლოგიურად)?“. ამ კითხვაზე გამოკითხულთა 70%-მა აღნიშნა, რომ მნიშვნელოვანია მედიამ უზრუნველყოს დაზარალებულების დროული სამართლებრივი მხარდაჭერა, ხოლო გამოკითხულთა 32% აღნიშნავს, რომ მნიშვნელოვანია დაზარალებულებისთვის ფსიქოლოგის დროული მხარდაჭერა. 3.1.4. რუსული მოდელი მედიაში, როგორც მაკრო-საფრთხე დემოკრატიის მშენებლობის გზაზე საქართველოში, მსგავსად სხვა პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებისა, სისტემატურად ვლინდება რუსული პროპაგანდის ავთვისებიანი ბუნება და მავნებლური ზეგავლენა (malign influence). ეს ყველაფერი აზიანებს მედიაგარემოს და საფრთხეს უქმნის დემოკრატიულ განვითარებას. ხშირ შემთხვევაში, დეზინფორმაცია შეფუთულია „მატრიოშკის“ ტექნიკით და ამიტომ, საფრთხეების იდენტიფიცირება ვერ ხერხდება ან დაგვიანებულია. მოსახლეობის მხრიდან პროპაგანდისტული ინფორმაციის მიმღეობა შეიძლება კიდევ უფრო გაიზარდოს იმ შემთხვევაში, თუ საფრთხეები ერთი შეხედვით „სასარგებლო“, ეთნო-კულტურული და ისტორიული კონტექსტის შესაბამისადაა შეფუთული და მოწოდებული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 236 აღსანიშნავია, რომ სამივე ფოკუს-ჯგუფში, სხვადასხვა საფრთხეზე საუბრისას, დისკუსიას თან დაჰყვება მინიშნებები რუსულ პროპაგანდასა და „რუსეთად გადაქცევის“ საფრთხეზე. მონაწილეები საქართველოში შექმნილ საგანგაშო ვითარებას და მედიაგარემოს არაერთგზის ადარებენ რუსეთში, ბელორუსში და სხვა ავტორიტარულ ქვეყნებში არსებულ პრაქტიკას და ჟურნალისტებისადმი დამოკიდებულებას. მათი შეფასებით, რუსეთში არსებული მედიაზე ზეწოლის მძიმე გამოცდილება 2021 წლის არჩევნების წინა პერიოდში პირდაპირი მნიშვნელობით საკუთარ თავზე გამოსცადეს. ეს აღქმულია, როგორც ქვეყანაში დემოკრატიის, თავისუფალი სიტყვის და ყველა დემოკრატიული ფასეულობის წინააღმდეგ ბრძოლა. „კრიტიკული ტელევიზიები თუ გავჩუმდებით, ხვალ ეს ქვეყანა გახდება რუსეთი,” ამბობს დისკუსიის მონაწილე (ტელეკომპანია „პირველი, ტოქ-შოუს წამყვანი). მედიაში რუსული მოდელის დამკვიდრების ტენდენციაზე გზამკვლევის პირველად კითხვებში არაფერი იყო ნათქვამი. ეს კონტექსტი პატერნული კოდების დამუშავებისას გამოიკვეთა და სხვადასხვა საკითხზე მესჯელობისას, თავად მონაწილეების მხრიდან გახდა 6-ჯერ აქტუალური. 5 ივლისის ქრონიკაც მონაწილეებს შეახსენებს იმას, თუ როგორ ექცევიან რუსეთში კრიტიკულ მედიას. ცალსახად შეიძლება ითქვას, რომ მედიაგარემოში იგრძნობა რუსეთის „უხილავი ხელი“, რომელიც ჟურნალისტებში აჩენს შიშს და დაუცველობას. შესაძლოა, სწორედ რუსული მოდელის მედიაში დამკვიდრების შიში იწვევდეს საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და პარტნიორების მიმართ უფრო მკაფიო რეაგირების მოლოდინსაც, რადგან სწორედ რუსეთის ხსენება ავითარებს საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობის, მათი ინფორმირების და გავლენის გაზრდის აუცილებელობის კონტექსტს და მათ პასიურობაზე წუხილს. არაა შემთხვევითი, რომ ყველაზე მეტი საფრთხის მოლოდინი ონლაინ-გამოკითხვაშიც სწორედ „ანტიდასავლურად განწყობილი ჯგუფების“ მხრიდანაა. ამრიგად, „რუსეთად გადაქცევის“ შიში შეგვიძლია მაკრო-საფრთხედ მივიჩნიოთ. საქართველოში შექმნილი საგანგაშო მედიაგარემო მედიაში დასაქმებულებს რუსეთში, ბელორუსში და ზოგადად, ავტორიტარულ ქვეყნებში ჟურნალისტებისადმი დამოკიდებულებას ახსენებს. კვლევამ დამოკვეთა, რომ მედიაზე წნეხის ტაქტიკა და სისტემური მიდგომები (მათ შორის, საფრთხეების მიმართ დესენსიტიზაცია, რეაგირების ფრაგმენტულობა ან უმოქმედობა) შესაძლოა მივიჩნიოთ რუსული პროპაგანდის ეფექტად. აუცილებელია ამ მიმართულებით ფოკუსირებული კვლევების ჩატარება. 3.2. მხარდამჭერი მედიაგარემო და სოლიდარობა გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნებში საინტერესო ფენომენია მოქალაქეების ჩართულობის გააქტიურება კრიზისულ პერიოდებში (მაგ: პანდემია, სტიქიური უბედურებები და სხვ.). ამგვარი ჩართულობა მოიცავს სოლიდარობისა და მხარდაჭერი აქტოვობებში მონაწილეობას, რაც ხელს უწყობს სამოქალაქო თვითშეგნების ამაღლებას, მოქალაქის პასუხისმგებლობის გაცნობიერებას და პოლარიზაციის შემცირებას. ეს იწვევს ფრაგმენტულ, მაგრამ მაინც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 237 პოზიტიურ ეფექტს დემოკრატიზაციის პროცესზე. კრიზისების პერიოდში, მედიასაფრთხეების გამოვლენისას, ჟურნალისტთა კოლექტიურ ორგანიზებას და სოლიდარობის ჩვენებას ასევე შეუძლია მედიაგარემოში პოლარიზაციის შემცირება და მედიაინსტიტუტების სიცოცხლისუნარიანობის გაძლიერება. მედიის წარმომადგენლებმა გამოხატეს აზრი კრიზისის დროს თავად მედიის მხრიდან შემუშავებულ/შესამუშავებელ უსაფრთხოების მექანიზმებთან დაკავშირებით. რესპონდენტების 69 %-ის მიერ მნიშვნელოვან მექანიზმად დასახელებულია ხელისუფლებისადმი კრიტიკულად განწყობილი მედიისა და ჟურნალისტებისადმი მეტი მხარდაჭერის და სოლიდარობის გამოხატვა. ფოკუს-ჯგუფებში გამოიკვეთა როგორც სოლიდარობის აქციებისა და მხარდამჭერი აქტივობების პოზიტიური ეფექტის მოლოდინი, ასევე ამგვარი აქტივობების ეფექტისადმი სკეპტიციზმი, თუმცა საბოლოო ჯამში, სოლიდარობის დემონსტრირება შეფასდა, როგორც მედიაგარემოს გაუმჯობესების მნიშვნელოვანი მექანიზმი. დასკვნა საქართველოსთვის, როგორც გარდამავალი დემოკრატიის ქვეყნისთვის, მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება მედიის, როგორც ინსტიტუციის გაძლიერება და მისი სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნება. კვლევამ დაადასტურა, რომ მედიაგარემოში არსებული გამოწვევები განსაკუთრებით აქტიურდება წინასაარჩევნო პერიოდში. კვლევამ გამოავლინა ის მაკრო და მიკრო მედიასაფრთხეები, რომლებიც ციფრულ და ფიზიკურ მედიაგარემოში აქტიურდება არჩევნებამდე და მის შემდეგ. 2021 წლის თვითმმართველობის არჩევნების დროს არსებულ მედიაგარემოზე დაკვირვება წარმოებდა მედიის წარმომადგენლების თვალით დანახულ რეალობაზე დაყრდნობით და გამოიკვეთა, რომ, წინა წლებთან შედარებით, მედიაგარემო უარესობისკენ შეიცვალა. კვლევამ დაადასტურა, რომ საქართველოში მედიაგარემოზე და ჟურნალისტების უსაფრთხოებაზე მეტწილად ნეგატიურად მოქმედებს პოლიტიკური პოლარიზაცია და კრიზისები, ხოლო პოლიტიკური გარემოს ცვლილება შეიძლება პოზიტიურად აისახოს მედიაგარემოზე. აქვე გამოიკვეთა ისიც, რომ თავის მხრივ, მედიასაც შეუძლია პოლარიზაციის ეფექტების შემცირება ან გაძლიერება. კვლევამ დაადასტურა, რომ საქართველოში მედიასაფრთხეები აძლიერებს თვითცენზურას და შიშს, ამცირებს მედიის სანდოობას და ასუსტებს მედიაინსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობას. კვლევამ გამოკვეთა პოლიტიკური პოლარიზაციის დამატებითი ეფექტი კრიტიკულ მედიასთან ბრძოლის ახალი ტაქტიკა: „გამოიყენე თავად მედია ჟურნალისტის წინააღმდეგ“, რომელიც იწვევს თავად მედიასაშუალებებში პოლარიზაციას, ჟურნალისტების ერთმანეთის წინააღმდეგ წაქეზებას და მედიის ველზე ამ მაკრო-საფრთხის გადმოტანას. ამ კუთხით, პოლარიზაცია საქართველოში არის სოლიდარობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 238 ხელისშემშლელი ფაქტორი. ამასთან, პოლარიზაციას აქვს ე.წ. დემონიზაციის ეფექტიც, რომელიც ვლინდება პოლიტიკოსების მხრიდან ჟურნალისტების სტიგმატიზაციაში, პარტიული იარლიყების მიკერებაში და დისკრედიტაციის მცდელობებში, რაც, საბოლოო ჯამში, მედიას აზიანებს. კვლევამ დაადასტურა, რომ საქართველოში მმართველი პოლიტიკური ძალა იყენებს ყველა იმ კომპონენტს და მექანიზმს, რომლებიც ქმნის და აძლიერებს ჟურნალისტების თვითცენზურას. ეს მექანიზმებია: შიში, დანაშაულის დაუსჯელობა, დაცინვა, დისკრედიტაცია, დაუცველობა, დეზინფორმაციის გავრცელება და სხვ. ჟურნალისტების თვითცენზურის გაძლიერება ქმნის ცენზურის უხილავ ველს რედაქციებში, როცა, უსაფრთხოებიდან გამომდინარე, ჟურნალისტი თავს არიდებს კონკრეტული თემების, წყაროების ან ფაქტების გაშუქებას. კრიტიკულ კითხვებს კი ანაცვლებს სიჩუმე. კვლევამ დაადასტურა, რომ საქართველოში მედიის წინააღმდეგ წარმოებული სისტემური, დაგეგმილი ნეგატიური კამპანიები ხშირ შემთხვევაში მუშაობს ისე, რომ საფრთხეები უხილავი, „რბილი ძალის“ მქონე ან კარგად შეფუთულია. ამის შედეგად, მათზე რეაგირება დაგვიანებულია ან არაეფექტური. ამგვარი მედიასაფრთხეები ვლინდება როგორც ფიზიკურ, ასევე ციფრულ მედიაგარემოში. იმისდა მიუხედავად, რომ ამ საფრთხეების კრიზისულ პერიოდში აქტივაციისას, მედიის და საზოგადოების რეაგირება მყისიერია, გრძელვადიან პერსპექტივაში მათ გასანეიტრალებლად მსგავსი ფრაგმენტული მხარდაჭერა და სოლიდარობა არასაკმარისია. გამოიკვეთა, რომ სისტემატური სოლიდარობის აქციები და მხარდამჭერი აქტივობები, ამ პროცესში საერთაშორისო და ადგილობრივი ორგანიზაციების ჩართულობა, აუდიტორიასთან პირისპირ კომუნიკაცია და კრიტიკული მედიის როლსა და მნიშვნელობაზე საუბარი, გამოცდილების და ცოდნის გაზიარება მედიაგარემოს გაუმჯობესების მნიშვნელოვანი მექანიზმებია. საყურადღებოა, რომ საქართველოში მედიაში დასაქმებულები მთავარ საფრთხედ ანტიდასავლურად განწყობილ ჯგუფებს მიიჩნევენ და აქვთ „რუსეთად გადაქცევის“ შიში, რადგან საქართველოში შექმნილი საგანგაშო მედიაგარემო მათ სწორედ რუსეთში ჟურნალისტებისადმი დამოკიდებულებას ახსენებს. ზემოთ ხსენებული ტაქტიკა და სისტემური მიდგომები (მათ შორის, საფრთხეების მიმართ დესენსიტიზაცია და უმოქმედობა) ასევე შესაძლოა მივიჩნიოთ რუსული პროპაგანდის ეფექტად. სწორედ ამიტომ, ამ საკითხის ასეთ ჭრილში კვლევა სამომავლო პერსპექტივად გვესახება. კვლევამ დაადასტურა, რომ ის, თუ რამდენად უსაფრთხოდ გრძნობენ ჟურნალისტები თავს პროფესიული საქმიანობის შესრულებისას დემოკრატიის ხარისხის შეფასების ერთ-ერთი კომპონენტია. გარდამავალი დემოკრატიის პირობებში კი, სანდო და სიცოცხლისუნარიანი მედია რჩება დემოკრატიის გაძლიერების უმნიშვნელოვანეს წყაროდ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 239 ბიბლიოგრაფია 1. bishop, bill (2008). the big sort: why the clustering of like-minded america is tearing us apart. new york: houghton mifflin harcourt. 2. carothers t, o’donohue a: democracies divided: the global challenge of political polarization. brookings institution press; 2019. 3. dimaggio, p., evans, j., bryson, b., 1996. have americans’ social attitudes become more polarized? am. j. sociol. 102, 690–755. 4. dixit k. avinash, weibull w. jörgen, political polarization, proc natl acad sci u s a. 2007 may 1; 104(18): 7351–7356. doi:10.1073/pnas.0702071104, cid: pmc1863477 5. gerbner, george, larry gross, michael morgan, and nancy signorielli (1980). “the ‘mainstreaming’ of america: violence profile no. 11.” journal of communication 30(3): 10-29. 6. gersamia m., freedman e., challenges to creating vibrant media education in young democracies: accreditation for media schools in georgia, journalism & mass communication educator, sage, 2017, vol. 72(3) 322–333, aejmc 2017, doi: 10.1177/1077695817710104 7. güneş ertan, ali çarkoğlu, s. erdem aytaç, cognitive political networks: a structural approach to measure political polarization in multiparty systems, social networks, volume 68, 2022, pages 118-126, , https://doi.org/10.1016/j.socnet.2021.05.004. 8. hasan mubashar, wadud mushfique, re-conceptualizing safety of journalists in bangladesh, media and communication 2020 8(1) pages 27–36 doi: 10.17645/mac.v8i1.2494 9. howells, r. (2001). media, education and democracy. european review, 9(2): 159-168 10. iyengar, shanto, hahn, kyu s., 2009. red media, blue media: evidence of ideological selectivity in media use. j. commun. 59, 19–39. 11. jasperson a., gollins j., walls d., polarizarion in the 2012 presidental debates, political communications in real time, 2017, routledge, p. 196-225. 12. journalist safety and self-censorship, edited by anna grøndahl larsen, ingrid fadnes, et al, routledge, 2020, p. 1-7 13. kis, d. (1986). censorship/self censorship. index on censorship, 15(1), 43–45. https://doi.org/10.1080/03064228608534021 14. lauka, a., mccoy, j., firat, r.b., 2018. mass partisan polarization: measuring a relational concept. am. behav. sci. 62 (1), 107–126. 15. levitsky s, ziblatt d: how democracies die. crown; 2018 16. masur philipp k., situational privacy and self-disclosure, communication processes in online environments, springer, germany, 2019, https://doi.org/10.1007/9783319788845 17. mcquail d., mass communication theory, 2010, sage. 18. melki m.. pickering a., (2014) ideological polarization and the media, economics letters, 125(1): 36-39, https://doi.org/10.1016/j.econlet.2014.08.008. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc1863477/ https://doi.org/10.1007/978-%203-%20319-%2078884-%205 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 240 19. neal, z.p., 2020. a sign of the times? weak and strong polarization in the us congress, 1973– 2016. soc. netw. 60, 103–112. 20. orgeret kristin skare, tayeebwa william, editorial, introduction: rethinking safety of journalists, media and communication (issn: 2183–2439) 2020, volume 8, issue 1, pages 1–4 doi: 10.17645/mac.v8i1.2873, https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/2873/2873 (last seen on oct. 7, 2021). 21. safe. strong. viable. the symbiosis between media safety and media viability, deutsche welle akademie, germany, 2021. https://www.dw.com/en/safe-strong-viable-the-symbiosisbetween-media-viability-and-media-safety/a-57334604 (last seen on oct. 3, 2021). 22. safety of journalists covering protests, preserving freedom of the press during times of turmoil, issue brief in the unesco series: world trends in freedom of expression and media development, 2020 available from https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000374206 (last seen on sept. 30, 2021) 23. slater, michael d., 2007. reinforcing spirals: the mutual influence of media selectivity and media effects and their impact on individual behavior and social identity. commun. theory 17 (3), 281–303. 24. towards a research agenda on the safety of journalists, united nations, unesco, 2015, available from https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015. pdf (last seen on sept. 26, 2021). 25. vibrant information barometer 2021, irex, available at https://www.irex.org/sites/default/files/vibrant%20information%20barometer%20full%20ver sion.pdf (last seen oct. 20) 26. walulya gerald, nassanga goretti l., democracy at stake: self-censorship as a self-defence strategy for journalists, media and communication (issn: 2183–2439) 2020, volume 8, issue 1, pages 1–4 doi: 10.17645/mac.v8i1.2873. 27. wilson a., parker v.,feinberg m., polarization in the contemporary political and media landscape, current opinion in behavioral sciences, volume 34, 2020, pages 223-228, issn 2352-1546, https://doi.org/10.1016/j.cobeha.2020.07.005. 28. yesil murat m., the invisible threat for the future of journalism: self-censorship and conflicting interests in an increasingly competitive media environment, international journal of business and social science vol. 5 no. 3; march 2014, available at 29. კაკაჩია კ., პატარაია თ., სოციალური ქსელების როლი ქართულ პარტიულ პოლიტიკაში, საქართველოს პოლიტიკის ინსტიტუტი, 2013. 30. სილაგაძე გ., გოზალიშვილი ნ., უკიდურესი პოლიტიკური პოლარიზაცია, როგორც დემოკრატიზაციის პროცესის წინაშე არსებული საფრთხე, 2019. ხელმისაწვდომია https://bit.ly/3pmbafg (ბოლო ნახვა 26 ოქტომბერი, 2021) https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/2873/2873 https://www.dw.com/en/safe-strong-viable-the-symbiosis-between-media-viability-and-media-safety/a-57334604 https://www.dw.com/en/safe-strong-viable-the-symbiosis-between-media-viability-and-media-safety/a-57334604 https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000374206 https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015.pdf https://en.unesco.org/sites/default/files/draft_research_agenda_safety_of_journalists_06_2015.pdf https://www.irex.org/sites/default/files/vibrant%20information%20barometer%20full%20version.pdf https://www.irex.org/sites/default/files/vibrant%20information%20barometer%20full%20version.pdf https://bit.ly/3pmbafg georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 241 media environment in georgia during the crisis mariam gersamia, maia toradze abstract viable, free media is a crucial component of democratic progress in georgia. 30 years after the collapse of the soviet union and gaining independence, safety of journalists while carrying out professional duties continues to be one of the key indicators of what constitutes progress in the country’s media democracy. this research was triggered by the actualisation of the acute and, in some ways, spontaneous media threat that arose during the pre-election period. more specifically, on 5 july 2021, two months before georgia’s local self-government municipal elections, media workers fell victim to a premeditated attack by pro-russian radical groups during the coverage of demonstrations. as a result, 52 journalists from more than 10 media outlets, cameramen and photographers were assaulted and a tv pirveli cameraman, lekso lashkarava, died a few days later as a result of heavy injuries received during the demonstration. the aim of the research is to distinguish the traits prevalent to the media environment during the times of crisis and even more specifically, during the preand postelection periods (in particular, during 2021 local governmental elections in georgia). the research also responds to the question of how political polarization and crises affect media and the macro and micro threats they reveal. the study identifies these media threats and assesses the reality of media environment as seen through journalists’ eyes. for research design, mixed research methodology was chosen, more specifically, a sequential explanatory design. the research was conducted in two phases: the first phase involved accumulation of quantitative data (through online survey: 183 respondents from 56 media sources) and analysis, following which the second phase took place, involving qualitative research (3 focus group discussions). the research answers the questions as it follows:  how safe do media workers feel when performing their professional duties?  what kind of threats have emerged during the 2021 pre-election media environment and what are the expectations?  what are some of the support mechanisms for the improvement of media environment and what needs to be done so that a safer environment for media workers is created? during the research process, macro (4) and micro (6) media threats were identified. they are analysed in sub-chapters in greater detail. these threats are interconnected and have their own structure and aims. media threats, which emerged during the discussion, contribute to self-censorship and escalation of fear, media credibility, reduction of support, and destabilizing media institutional viability. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 242 political polarization and polarization between media organizations were identified as a major macro media threat. micro threats that were identified as a result of polarization are: 1. stigmatization of journalists and media (labelling them as biased towards certain political parties) and attempted smear campaigns; 2. disrupting execution of journalist duties. among such actions are creating obstacles in providing a balanced narrative and bringing a quality media product to the public, which is primarily reflected in premeditated restriction to sources and surveillance for the purpose of disrupting the work process; etc. as a result of this study, supportive instruments for strengthening media environment have been put forward. keywords: media environment, safety of journalists, elections, polarisation, georgia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 90 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.09 1918-1921 წლების ქართულ პარტიულ პრესაში აღბეჭდილი საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის განათლების პოლიტიკა თინათინ მაჭარაშვილი მასობრივი კომუნიკაციის დოქტორი; საქართველოს უნივერსიტეტის სეუს ასისტენტ-პროფესორი t.macharashvili@seu.edu.ge; https://orcid.org/0000-0002-7794-1648 რეზიუმე საქართველოს პირველი სუვერენიტეტის წლების (1918-1921) განათლების პოლიტიკას აღნიშნული პერიოდის ძირითად მედიასაშუალებებზე (გაზეთები: „ერთობა“, „სახალხო საქმე“, „საქართველო“, „საქართველოს რესპუბლიკა“) დაკვირვების გზით წარმოვაჩენთ. მოგეხსენებათ, ახალგაზრდა დემოკრატიული რესპუბლიკის წინაშე მრავალი პრობლემა იდგა. ნაციონალიზაციის საკითხის მოგვარება, ძირითადად, ემყარებოდა განათლების სისტემის ძირეულ გარდაქმნას. მშობლიური ენის დაბრუნება, უპირველეს ყოვლისა, საგანმანათლებლო პროგრამის გაქართულებას საჭიროებდა, რაც, თავის მხრივ, როგორც მატერიალურ, ისე ინტელექტუალურ რესურსს მოითხოვდა. დიდი ევროპული ოჯახის წევრობა საქართველოში მეცნიერების აღორძინებასთან ასოცირდებოდა. საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის საკითხიც უშუალო კავშირში იყო სახალხო განათლებასთან. შესაბამისად, სუვერენული რესპუბლიკის განათლების პოლიტიკა სხვადასხვა ჭრილში უნდა განხილულიყო. მიუხედავად იმისა, რომ დამოუკიდებლობის წლების საქართველოს ცხოვრებას არა ერთი ნაშრომი მიეძღვნა, ისინი ძირითადად ისტორიოგრაფიული ხასიათისაა. ჩვენ მიერ განხორციელებული კვლევა კი, კონკრეტულად, მედიაში წარმოჩენილი განათლების პოლიტიკის თავისებურებებზე ახდენს აქცენტირებას და ამ კუთხით საკითხის სიღრმისეულ კვლევას ისახავს ძირითად ამოცანად. მედიაეფექტების, კერძოდ დღის წესრიგისა და ფრეიმინგის თეორიებზე დაყრდნობით გამოვკვეთეთ მედიის როლი განათლების სისტემის რეფორმის წარმართვის მეტად წინააღმდეგობრივ გზაზე. აღმოჩნდა, რომ ქართულ მრავალპარტიულ პრესაში განათლების სისტემის ფორმირება ერთ-ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენდა და სხვადასხვა პარტიები აღნიშნულ საკითხთან მიმართებაში ერთგვაროვან პოლიტიკას ატარებდნენ. მედიაგზავნილი კი შემდეგი mailto:t.macharashvili@seu.edu.ge https://orcid.org/0000-0002-7794-1648 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 91 იყო: მეცნიერების განვითარებით დავუკავშირდებოდით ევროპას, ხოლო ევროპული ოჯახის წევრი კი მხოლოდ მაშინ გავხდებოდით, თუ ვიქნებოდით სრულუფლებიანი ერი. ამ გზავნილთა ჩარჩო საქართველოს სივრცითი ორიენტაციით არის განსაზღვრული საქართველო, არა რუსეთის გავლით, არამედ პირდაპირ უნდა დაკავშირებოდა ევროპას. საძიებო სიტყვები: განათლების პოლიტიკა, პირველი სუვერენული რესპუბლიკა, მედიაეფექტების თეორიები დღის წესრიგი, ფრეიმინგი. 1918-1921 წლები, რუსეთის ერთსაუკუნოვანი ბატონობის შემდეგ მოპოვებული დამოუკიდებლობის პერიოდი, არაერთგზის გამხდარა განხილვისა და კვლევის საგანი, რადგან სწორედ მაშინ ჩაეყარა საფუძველი საქართველოს სუვერენულ დემოკრატიულ რესპუბლიკას. ქართველი ხალხის თვითგამორკვევის პირველი ნაბიჯები მრავალი კუთხით არის საინტერესო. ტერიტორიული მთვლიანობის შენარჩუნება, ქართული ენის დაბრუნებისა და ნაციონალიზაციის უზრუნველყოფა, საგარეო პოლიტიკის სწორად წარმართვა, ურთიერთობის დარეგულირება მეზობელ ქვეყნებთან და ამავე დროს, მსოფლიოს დიდ სახელმწიფოებთან კავშირების დამყარება. აშკარაა, რომ საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის წინაშე მრავალი პრობლემა იდგა. ნაციონალიზაციის საკითხის მოგვარება, ძირითადად, ემყარებოდა განათლების სისტემის ძირეულ გარდაქმნას. მშობლიური ენის დაბრუნება, უპირველეს ყოვლისა, საგანმანათლებლო პროგრამის გაქართულებას საჭიროებდა, რაც, თავის მხრივ, როგორც მატერიალურ, ისე ინტელექტუალურ რესურსს მოითხოვდა. დიდი ევროპული ოჯახის წევრობა საქართველოში მეცნიერების აღორძინებასთან ასოცირდებოდა. საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის საკითხიც უშუალო კავშირში იყო სახალხო განათლებასთან. შესაბამისად, სუვერენული რესპუბლიკის განათლების პოლიტიკა სხვადასხვა ჭრილში უნდა განხილულიყო. განხილვის არელი კი მაშინდელი პრესა გახლდათ, რომელიც პუბლიკაციათა მრავალფეროვნებით ხასიათდებოდა. 1918-1921 წლების მრავალრიცხოვან გამოცემათა შორის, პარტიული პრესა სჭარბობდა. თუკი იმდროინდელ ჟურნალ გაზეთებს აკლდა პერიოდულობა და ზოგიერთი გამოცემა საერთოდაც ქრებოდა თვალსაწიერიდან, ე.წ. ოფიციოზსა და პარტიულ პრესაზე ამას ვერ ვიტყვით ყველაზე სტაბილურად ისინი ფუნქციონირებდნენ. სოციალ დემოკრატიული პარტიის ყოველდღიური პერიოდული ორგანოს, „ერთობის“ გარდა, უწყვეტად გამოდიოდა ეროვნულ დემოკრატების მთავარი კომიტეტის ორგანო, გაზეთი „საქართველო“, სოციალ ფედერალისტთა სარევოლუციო პარტიის მთავარი კომიტეტის გამოცემა „სახალხო საქმე“ და სამთავრობო ორგანო გაზეთი „საქართველოს რესპუბლიკა.“ ეს გამოცემები, იდეური დაპირისპირების გამო, ერთმანეთთან მუდმივ პოლემიკაში იყვნენ ჩართული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 92 სწორედ აღნიშნული გამოცემები ასახავენ ყველაზე უკეთესად საქართველოს პირველი რესპუბლიკის რთულ რეალობაში მიმდინარე პროცესებს. ამიტომაც, იმ პერიოდის ჟურნალ გაზეთებიდან სწორედ მათზე შევაჩერეთ არჩევანი, რათა შეგვესწავლა მედიაში წარმოჩენილი განათლების პოლიტიკის თავისებურებები. ბეჭდურ გამოცემებში ასახული დამოუკიდებელი საქართველოს განათლების რეფორმის ძირითადი ასპექტების შესწავლა მოითხოვდა კონტექსტუალურ ანალიზს, რაც, თავის მხრივ, საკითხის ინტერდისციპლინურ ჭრილში განხილვას გულისხმობს. პოლიტიკური, კულტურული და სოციალური გარემოს ცოდნის გარეშე, შეუძლებელია აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობა და იმ მწვავე პოლემიკის გააზრება, რაც იმდროინდელ გაზეთებშია წარმოჩენილი. კვლევის მთავარი ამოცანა, საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის განათლების პოლიტიკის ძირითადი ასპექტების წარმოჩენა და შესწავლაა, რომელთა მთლიანობამაც უნდა წარმოაჩინოს განათლების სისტემის მთავარი ტენდენციები. მოძიებული მასალის სისტემატიზებისა და ცალკეული გამოცემების პუბლიკაციათა შესწავლაკლასიფიკაციის გზით, იკვეთება ევოლუცია, რაც მონიშნული პერიოდის საგანმანათლებლო სისტემამ განვითარების მეტად წინააღმდეგობრივ გზაზე განიცადა. 1918 – 1921 წლების ქართულ მედიატექსტებზე დაკვირვებით, ნათლად ჩანს განათლების რეფორმის პრობლემაც, რადგან ახალი განათლების სისტემა სახელმწიფოს გამოწვევებს უნდა მორგებოდა. საკვლევი თემატიკის სპეციფიკიდან გამომდინარე, გამოვიყენეთ წყაროებზე მუშაობის მეთოდი. გავეცანით საბიბლიოთეკო ფონდში დაცულ 1918-1921 წლების გამოცემებს: „ერთობა“ 1400 ნომერი, „სახალხო საქმე“ 1100 ნომერი, „საქართველო“ 1200 ნომერი, „საქართველოს რესპუბლიკა“ 500 ნომერი. შევისწავლეთ და გავაანალიზეთ ცალკეულ გამოცემათა პუბლიკაციები. ჩვენ მიერ მოძიებულ საგაზეთო მასალაზე დაკვირვებისას გამოიკვეთა შემდეგი პრობლემური საკითხები: ა) სასწავლო პროგრამების რეფორმა და ნაციონალიზაცია. ქართულ ენაზე სახელმძღვანელოების თარგმნა საკმაოდ პრობლემური იყო, ერთი მხრივ, ქართული ტერმინების არარსებობის გამო და, მეორე მხრივ, სპეციალისტთა ნაკლებობის მიზეზით. სასკოლო პროგრამებიდან რელიგიის სწავლების ამოღება, სხვადასხვა ნიშნით სადავო საკითხს წარმოადგენდა. ბ) მატერიალურ-ტექნიკური ბაზების შექმნა, რაც გულისხმობს როგორც სკოლების მშენებლობას, ასევე მათ უზრუნველყოფას სახელმძღვანელოებით განსაკუთრებით, „სამაჰმადიანო საქართველოში“; კერძო და სახელმწიფო სკოლების თანაარსებობის დარეგულირებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 93 გ) უმაღლესი განათლებისა და სამეცნიერო მუშაობის განვითარება. უდიდესი მოვლენა გახლდათ 1918 წლის 26 იანვარს, თბილისში პირველი ქართული უნივერსიტეტის დაფუძნება, თანაც, ის ერთადერთი უნივერსიტეტი იყო მთელს კავკასიის რეგიონში. მოძრავი უნივერსიტეტების დაარსება. სტუდენტთა საზღვარგარეთ, კერძოდ, ევროპაში გაგზავნა, სახელმწიფო დაფინანსებით. აღნიშნულ პერიოდზე მრავალი ნაშრომია შექმნილი. ეს წლები საქართველოს ისტორიაში ძალიან მნიშვნელოვანი ეტაპია. რუსეთის ერთსაუკუნოვანი ბატონობის შენდეგ, საქართველოს მიეცა შესაძლებლობა, დამოუკიდებლად ეარსება. დღის წესრიგში მრავალი საკითხი დადგა. სახელმწიფოს ჩამოყალიბება მრავალი სტრუქტურის რეორგანიზაციას საჭიროებდა. ამ პერიოდით მრავალი კუთხით ინტერესდებოდნენ მეცნიერები, პირველ რიგში ისტორიკოსები, პოლიტოლოგები, სოციოლოგები და სხვა. დამოუკიდებლობის წლების განათლების პოლიტიკას ეხება დოდო ჭუმბურიძის ნაშრომი „განათლება 1918-1921 წლებში“. ნაშრომი გლობალურად განიხილავს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მიერ განათლების სფეროში გატარებულ რეფორმას. ავტორი ძირითადად საარქივო მასალაზე ( საქართველოს ცენტრალური სახელმწიფო საისტორიო არქივი, ქუთაისის სახელმწიფო საისტორიო არქივი) დაყრდნობით წარმოაჩენს სკოლის „გაეროვნების“, პედაგოგთა გადამზადების, მათი მატერიალური მდგომარეობის, დროებით, საქართველოსგან დაშორებულ რაიონებში სკოლების დაარსების, საღვთო სჯულის სწავლების საკითხებსა და სახელმწიფოებრივ მიდგომას კულტურულ-საგანმანათლებლო მუშაობისადმი. ნაშრომში დეტალურად არის განხილული 1918-1921 წლების განათლების რეფორმის ძირითადი ასპექტები. ცირა ბაქრაძის ნაშრომში „პედაგოგიური აზროვნება 1900-1931 წლების საქართველოში“ ყურადღება გამახვილებულია 1917 წელს თბილისში უნივერსიტეტის გახსნაზე. ავტორი სწორედ ამ ფაქტს უკავშირებს წიგნების, სახელმძღვანელოების, დამხმარე ლიტერატურის გამოცემას, რაც, მიუხედავად საბეჭდი ქაღალდის სიძვირისა, მაინც გაზრდილი იყო წინა პერიოდთან შედარებით. საგულისხმოა, რომ სხვა მრავალი ნაშრომი, რომელიც დამოუკიდებლობის წლების საქართველოს ეხება უმეტესად საშინაო და საგარეო პოლიტიკის საკითხებს მოიცავს. ჩვენ კი შევეცადეთ მედიაეფექტების, კერძოდ დრის წესრიგისა და ფრეიმინგის თეორიებზე დაყრდნობით გაგვეანალიზებინა იმდროინდელ პრესაში შექმნილი განათლების პოლიტიკის ამსახველი სურათი. 1918-1921 წლები ქართული ენის დაბრუნების თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი პერიოდია. ქართველ ხალხს, ერთსაუკუნოვანი აკრძალვის შემდეგ, ნება მიეცა, განათლება მიეღო და დოკუმენტაცია ეწარმოებინა მშობლიურ ენაზე. სუვერენული სახელმწიფოს წინაშე დაისვა ნაციონალიზაციის საკითხი. გაზეთ „ერთობის“ 1918 წლის 29 სექტემბერის 208-ე ნომერში იბეჭდება სტატია „ეროვნულ უმცირესობათა ენა“, რომელშიც ვკითხულობთ: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 94 „საქართველოს პარლამენტმა უკვე მიიღო კანონი სახელმწიფო ენის ხმარებისა და ეროვნულ უმცირესობათა ენის უფლებისა. კანონი აღიარებს, რომ საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო ენა არის ქართული ენა“. მოგვიანებით, იმავე გაზეთის ფურცლებზე ახალი ამბების რუბრიკაში ვხვდებით სტატიას „ქართული ენა არა ქართულ სასწავლებლებში“: „მთავრობის დადგენილებით, საშუალო და პირველ დაწყებით სასწავლებლებში ქართული ენა სავალდებულოა პირველ ოთხ კლასში. ზევით კლასებში კი სწავლა მსურველებზეა დამოკიდებული“ (გაზეთი „ერთობა“n209 1 ოქტომბერი 1918წ. ). ეს ორი სტატიაც საკმარისია იმისათვის, რომ დავინახოთ, როგორ რთულ ვითარებაში უწევდა დამოუკიდებელ საქართველოს პირველი ნაბიჯების გადადგმა. ერთი მხრივ, პარლამენტის დადგენილებით, ქართული არის სახელმწიფო ენა, მეორე მხრივ კი, მთავრობა ერთგვარ დათმობაზე მიდის, როდესაც ქართულ ენას სავალდებულოდ მხოლოდ პირველ ოთხ კლასში აწესებს. ქართული ენის დამკვიდრების პროცესი მეტად წინააღმდეგობრივი და ხანგრძლივი აღმოჩნდა. სახელმწიფო ენის შესახებ კანონის მიღებიდან ერთი წელის თავზე გაზეთ „ერთობის“ 230-ე ნომერში ( 10 ოქტომბერი 1919წ.) იბეჭდება სტატია „უცხო ენების შესწავლის შესახებ“ ლეო დ_ლი ს ავტორობით: „ქართული ენა სახელმწიფოებრივის ენის ადგილს თანდათან იჭერს, მაგრამ მართალი უნდა ვსთქვათ, რუსული ენის მაგივრობას ვერ ახერხებს. ქართველი „ინტელიგენტი“ ქართულს ლაპარაკში რუსულსაც ურევს.“ სოციალ-ფედერალისტებიც პრინციპულად უგდებოდნენ „გაეროვნების“ საკითხს. ნოე ჟვანია წერს: „საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ბატონ-პატრონი უნდა იყოს ქართველი დემოკრატია და სახელმწიფო ენად უნდა იყოს გამოცხადებული მხოლოდ ქართული ენა. ...საჭიროა მთავრობამ მიაქციოს ჯეროვანი ყურადღება და სახელმწიფო ენას მისცეს თავისი მნიშვნელობა.“ („სახალხო საქმე“ n 451 თებერვლის 7 1919წ. „ოდეს გვეღირსოს გაეროვნება?“, ნოე ჟვანია). როგორც ვნახეთ, პირველი ოთხი კლასის ჩათვლით სავალდებულო იყო ქართულ ენაზე განათლების მიღება, ამიტომ საჭირო გახდა სახელმძღვანელოების თარგმნაც, რამაც გამოკვეთა ორი ძირითადი პრობლემა, ერთი_ ინტელექტუალური და მეორე _ ფინანსური. ქართულ ენაზე ტერმინოლოგიის არარსებობა და გამართული ქართულის მცოდნე მთარგმნელთა ნაკლებობა აფერხებდა საგანმანათლებლო პროგრამის გაქართულების პროცესს. გაზეთ „სახალხო საქმის“ 666-ე ნომერში დაბეჭდილია არ. ჯაჯანაშვილის სტატია „ლიტერატურული ენა“, რომელშიც ავტორი აღნიშნავს, რომ ოფიციალური ქაღალდების წარმოება მიმდინარეობს „დამახინჯებულის, ბარბაროსულის ქართულით. ენის აღზრდა ერთბაშად ვერ მოჰხდება. სკოლამ თავისი ზეგავლენა უნდა მოახდინოს კარგის ქართულით დაწერილი სახელმძღვანელოების საშუალებით. ამ მხრით ქართული სახელმძღვანელოები ძალიან მოისუსტებენ“ (ოქტომბრის 30 1919წ.). ზოგიერთი ტექნიკური საგნის თარგმანს კი ქართულ ენაზე ტექნიკური ტერმინების არარსებობა უშლიდა ხელს, ამიტომ, პირველ რიგში, უნდა მოგვარებულიყო ტერმინოლოგიის შემუშავების საკითხი. ასე მაგალითად, გაზეთ „სახალხო საქმეში“ ვეცნობით ინჟ. ვ. კაკაბაძის სტატიას „ქართული თერმინოლოგიის შემუშავების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 95 გარშემო“: „ამიერიდან ხალხს საჭირო ცოდნა ქართულ ენაზე უნდა გადავსცეთ...ეს მოითხოვს მეცნიერების და ტეხნიკის ყველა დარგთა თერმინოლოგიის შემუშავების აუცილებლობას. („სახალხო საქმე“ n 260 19 ივნისი 1918წ. ) მატერიალურ პრობლემას, რომელიც ქაღალდის დეფიციტით აიხსნებოდა, დაემატა სახელმძღვანელოებით სპეკულაცია. აღნიშნულ საკითხს გოგია ნადირაშვილი გაზეთ „ერთობის“ ფურცლებიდან ეხმიანება სტატიით „სპეკულაცია სახელმძღვანელოებით“, რომელშიც გულისტკივილით აღნიშნავს, რომ „სახელმძღვანელოების კრიზისით სარგებლობს მრავალი პიროვნება და ცდილობს იგიც სპეკულაციის საგნათ გადააქციოს. ...მათის მეცადინეობით წიგნებზე ფასმა შესამჩნევათ იმატა და ასე გაჭირვებული მოწაფეობა უფრო დიდ გაჭირვებაში ჩააყენა” („ერთობა“ n 225, 4 ოქტომბერი, 1919). მეტ-ნაკლებად, თითქოს სახელმძღვანელოების პრობლემაც მოგვარდა, მაგრამ მხოლოდ წიგნების თარგმნა როდი ნიშნავდა განათლების ნაციონალიზაციას. გაზეთ „საქართველოს“ მე12 ნომერში (17 იანვარი, 1920) ვხვდებით სტატიას „ სკოლის რეორგანიზაციისათვის“, რომელშიც აღნიშნულია, სკოლები „ქართული არ არის. ეს არის რუსული სკოლები, საქართველოს განთავისუფლების შემდეგ მხოლოდ ჩვენ განმგებლობაში დარჩენილი. ტიპები ამ სკოლებისა რუსეთშია შემუშავებული რუსის ერის და სახელმწიფოს მოთხოვნილების და ინტერესის მიხედვით. სწავლა-აღზრდის დეტალებიც კი რუსულ ცხოვრებასა და სინამდვილესთან არის შეფარდებული. რუსულ ტიპის სკოლებში ჩვენში მოხერხდა მხოლოდ ნაწილობრივი და ისიც ფორმალური გაეროვნება, ე.ი შემოღებულ იქმნა, პროგრამით თითქმის შეუცვლელად, საგნების ქართულად სწავლება ოთხ კლასამდის.... უფროს კლასებში ქართველი მოწაფეები სხვებთან ერთად რუსულად ვარჯიშობენ და მეცადინეობა სწარმოებს მომეტებულ შემთხვევაში რუს პედაგოგების ხელმძღვანელობით“. ამ სტატიიდან ჩანს, რომ მაღალ კლასებში ქართველ სპეციალისტთა ნაკლებობის გამო, რუსი მასწავლებლები სჭარბობდნენ. ეს კი შედეგია იმ ერთსაუკუნოვანი რუსული ბატონობისა, როდესაც უმაღლესი განათლების მიღება, მხოლოდ მათ შეეძლოთ, ვინც მატერიალურად უზრუნველყოფდა ახალგაზრდის რუსეთში სასწავლებლად გაშვებას. განათლების რეფორმა, გარდა სწავლა-სწავლების ქართულ ენაზე წარმოებისა, გულისხმობდა პროგრამულ ცვლილებასაც. დამოუკიდებლობის წლების რესპუბლიკის წინაშე მწვავედ იდგა სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის საკითხი, რამაც ასახვა ჰპოვა განათლების რეფორმაზეც. სასკოლო პროგრამიდან რელიგიის სწავლების ამოღების შესახებ ინფორმაცია პირველად გაზეთ „ერთობის“ ფურცლებზე გავრცელდა. სტატია სახელწოდებით „სამღვთო რჯულის სწავლების გაუქმება“1918 წლის 18 იანვარს დაიბეჭდა: „ გამგეობის აზრით საქალაქო სკოლების პროგრამიდან სამღვთო რჯულის სწავლება უნდა განიდევნოს.... უკეთუ მოსწავლეთა მშობლები მოისურვებენ, თავიანთ ხარჯზე მოაწყონ სამღვთო რჯულის სწავლება.... მუსულმანების სკოლებში სამღვთო რჯულის სწავლება დაცული იქნება, მხოლოდ იგი იქნება ფაკულტატური, _ როგორც არა სავალდებულო საგანი.“ სოციალ-დემოკრატები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 96 მიიჩნევდნენ, რომ გაბატონებული კლასები სარწმუნოებას პოლიტიკური ბრძოლის საშუალებად იყენებდნენ. მწვავე პოლემიკის მიუხედავად, 1918 წლის 21 ნოემბერს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო კანონპროექტი სამღვთო სჯულის სწავლების გაუქმების შესახებ სასწავლებლებში. თუკი გაზეთ „ერთობაში“ ვკითხულობთ: „ამ საკითხს აქვს წმინდა პედაგოგიური მხარეც, რა სარწმუნოებრივი მიმართულებისაც უნდა იყოს პედაგოგი, მას არ შეუძლიან უარი სთქვას იმაზე, რომ დღევანდელ მეცნიერებასა და სარწმუნოებას შორის არსებობს უფსკრული, რომ მეცნიერება ერთს საფუძველზე აშენებს ბავშვის აღზრდას, სარწმუნოება _ მეორეზე, რომ ამ ორი სისტემის ერთმანეთში არევას ბავშვის გონებაში გაუსწორებელი არევ-დარევა შეაქვს. საჭიროა ამიტომ ან ერთ სისტემას დაადგე, ამ მეორეს, და რადგანაც სახელმწიფოს მხოლოდ მეცნიერულ აღზრდის სისტემის არჩევა შეუძლიან, ამიტომ სამღვთო სჯულის სწავლების გაუქმება აუცილებელია აღზრდის საქმეში“ („ ერთობა“ 24 ნოემბერი n255 1918წ. სამღვთო სჯულის საკითხი პარლამენტში). სხვაგვარად ფიქრობდნენ ეროვნულ-დემოკრატები. მათ პარტიულ გამოცემაში გავეცანით სტატიას „სამღვთო სჯული სკოლებიდან განდევნის გამო“, დეკ. კ. კელენჯერიძის ავტორობით, რომელიც წერს: „მრწამს, რომ საღვთო სჯულის უარისმყოფთ ჰსურთ სახელმწიფოს განვითარება სწრაფად წავიდეს წინ და მალე დაამყარონ სოციალიზმი. ეს ერთგვარი ზნეობრივი მისწრაფებაა, მაგრამ სამღვთო სჯულის მოსპობა, როგორც შემაფერხებელი დაბრკილება აღნიშნულ მიზნის მიღწევაში, სრული უსამართლობა და გაუგებრობაა...არსებობა ქართველი ერისა, რომლის პოლიტიკური და რელიგიური ზრდა შეხმატკბილებულად მიდიოდა წინ _ ურელიგიოთ წარმოუდგენელია. ბიბლია, რომლის ნიადაგზეც აღიზარდა ოქროს საუკუნის ქართველობა საუკეთესო მოძღვართა ხელმძღვანელობთ, რამაც დაჰბადა საუკეთესო თვისებანი ქართველი ერისა _ ხასიათის სიმტკიცე, ფაქიზი ზნეობა, ზრდილობა და თავგანწირვა მამულისათვის. ბიბლია კვლავაც უნდა დარჩეს საყვარელ წიგნად და სავალდებულო შესწავლის საგნად მოზარდი თაობისა, თუ არ გვინდა გადაგვარება ქართველი ერისა“ ( „საქართველო“, n 208, გიორგობისთის 1, 1918). საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის საკითხიც უშუალო კავშირში იყო განათლების პოლიტიკასთან. განსაკუთრებით, „სამაჰმადიანო საქართველოს“ შემოერთება. მტრის განდევნის შემდეგ, ლტოლვილი მოსახლეობის დაბრუნებაზე დიდ გავლენას ახდენდა ქართული სკოლების არსებობა. გაზეთ „ერთობაში“, რუბრიკით „უკანასკნელი ცნობები ბათუმის შესახებ“ ვკითხულობთ: „ ქართველობა ნაკლებ მოდის. გიმნაზიებისა და საზოგადოთ სასწავლებლების უქონლობა ხელს უშლის მათს დაბრუნებას. იმავე მიზეზით ზოგი ჩამოსული უკან ბრუნდება. საჭიროა განათლების სამინისტომ სასწრაფო დახმარება აღმოუჩინოს“ („ერთობა“, n9 14 იანვარი 1919 წ.ს.დ.ს.). ახალგაზრდა რესპუბლიკის მთავრობა უმალვე რეაგირებდა, რასაც მოწმობს იმავე გაზეთის 23 თებერვლის ნომერში, ახალ ამბებში დაბეჭდილი ცნობა: „ბათუმიდან გუშინ დაბრუნდა სახალხო განათლების სამინისტროს რწმუნებული ა. ფაღავა. მისი გადმოცემით, ქართული გიმნაზიის გახსნისათვის სათანადო ზომები მიღებულია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 97 ბინა ნაშოვნია. მოწაფეთა რიცხვი 216 აღემატება. არ არის მასწავლებელთა საკმაო რიცხვი. გიმნაზიაში 1 მარტიდან დაიწყება მეცადინეობა.“ სადავო ტერიტორიებზე ქართული სკოლების გახსნაში მოსახლეობაც აქტიურად იყო ჩაბმული და ზურგს უმაგრებდა ხელისუფლებას. გაზეთ „სახალხო საქმის“ ფურცლებზე დაიბეჭდა ცნობა, რომ ახალქალაქში „ადგილობრივ ქართველ გლეხების, განურჩევლად სარწმუნოებისა, ხარჯით გაიხსნა დემოკრატიული გიმნაზია ჯავახელებისთვის“ (სახალხო საქმე n158 29 (11) იანვარი 1918 წ). პარადოქსია, რომ, ერთი მხრივ, ახალი სკოლების გახსნას ითხოვს მოსახლეობა, მეორე მხრივ კი, არსებული სკოლები მცირერიცხოვანი კლასების გამო იხურება. გაზეთ „სახალხო საქმიდან“ აღნიშნულ საკითხს გრ. ლორთქიფანიძე ეხმაურება: „დღეს ვხედავთ, რომ სახელმწიფო გიმნაზიების გაეროვნებული კლასები თითქმის ცარიელია და ამავე დროს კი კერძო გიმნაზიების კლასები ქართველი მოწაფეებითაა სავსე.“ კერძო გიმნაზიებში მოსწავლეებს სთავაზობდნენ უფასო სახელმძღვანელოებს, სწავლა რუსულ ენაზე მიმდინარეობდა, ამიტომ ქართველების გარდა, მათ შემოიკრიბეს საქართველოში მცხოვრები სხვა ეროვნების მოსწავლეები, რაც ხელს უშლიდა ნაციონალიზაციის პროცესს. განათლების სამინისტრომ შეიმუშავა ბერკეტი მათ წინააღმდეგ, კონკრეტულად, კერძო გიმნაზიიდან „უეგზამენოდ“ სახელმწიფო გიმნაზიის გაეროვნებულ კლასში მოსწავლეთა ჩარიცხვა არ ხდებოდა („სახალხო საქმე“ n359 1918წ. ოქტომბრის 17, „წერილი კერძო გიმნაზიების შესახებ“). იმისათვის, რომ განათლება ყველასათვის ხელმისაწვდომი გამხდარიყო, სამინისტრომ შემოიღო სკოლების ახალი ფორმა საღამოს სკოლები და მოძრავი უნივერსიტეტები. ეს სიახლე პირველად გაზეთ „ერთობაში“ გაჟღერდა. სტატია სათაურით „მოძრავი სკოლები“ 1919 წლის 24 ივლისის ნომერში გ.-ს ხელმოწერით დაიბეჭდა: „მოძრავ სკოლას იმიტომ ეწოდება ასეთი სახელი, რომ იგი იმოძრავებს, ივლის ერთი პაწია სოფლიდან მეორეში და შეასწავლის წერაკითხვას, შემდეგ მასწავლებელი დაუტოვებს მოსწავლეებს წიგნებსა და რვეულებს და გადავა სხვა სოფელში. მასწავლებელს გარდა წერა-კითხვის შესწავლისა, მნიშვნელობა ექნება როგორც სასარგებლო მოსაუბრისა მათთვის, ვინც წერა-კითხვას არ ისწავლიან.“ 1918 წლის 26 იანვარს, თბილისში პირველი ქართული უნივერსიტეტი დაფუძნდა. ამ მოვლენას , რა თქმა უნდა წინ უძღოდა, ხანგრძლივი დისკუსია მის ფორმასთან და შინაარსთან დაკავშირებით. განიხილებოდა ორი მოდელი: ნაციონალური და რეგიონული. “[ივანე] ჯავახიშვილს კარგად ესმოდა, რომ საკათედრო სკოლა (მაგალითად, როგორიც იყო გელათის აკადემია) ჯერ კიდევ არ იყო უნივერსიტეტი. ის სრულიად განსხვავებული ინსტიტუცია იყო და მას ესმოდა, რომ პირველად შემოჰქონდა ეს უძველესი ევროპული ინსტიტუტი საქართველოში”, – ამბობს გიგა ზედანია. „ ჯავახიშვილი როდესაც ლაპარაკობს უნივერსიტეტზე, ის გულისხმობს, ერთი მხრივ, ადგილს, სადაც ხდება ჭეშმარიტების ძიება და ეს ასევე არის ინსტიტუცია, რომელიც პასუხისმგებელია ერის წინაშე, ნაციონალური ჩარჩოს წინაშე. ამას სრულიად ცნობიერად აკეთებს ივანე ჯავახიშვილი იმიტომ, რომ ამ დროს არსებობს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 98 უნივერსიტეტის მეორე მოდელი, რომელიც მოდის იმდროინდელი რუსეთის იმპერიის ცენტრიდან, პეტერბურგიდან და [ამ მოდელს] ემხრობიან გამორჩეული რუსი მეცნიერები და თავად ნიკო მარიც. არსებობს ზეწოლა პეტერბურგიდან, რომ საქართველოს სჭირდება არა ნაციონალური უნივერსიტეტი, არამედ რეგიონული, კავკასიური უნივერსიტეტი...რომელიც მთელ კავკასიას დაფარავდა. სასწავლო ენა რუსული უნდა ყოფილიყო. შესაბამისად, მეცნიერება, რომელიც ამ უნივერსიტეტში იარსებებდა, რუსული მეცნიერების ნაწილი იქნებოდა”, აღნიშნავს ზედანია., რომელიც ასევე აკაკი შანიძის ჩანაწერებზე დაყრდნობით ამბობს, რომ რუსული უნივერსიტეტი, დაარსების შემთხვევაში, ხაზინიდან იქნებოდა დაფინანსებული, ქართული კი შემოწირულობების ხარჯზე იარსებებდა, რომელიც, საბოლოო ჯამში, დაფუძნდა კიდეც. (ბოგვერაძე, მ. „განათლება პირველ რესპუბლიკაში“, 26/05. 2020) ამ უდიდეს მოვლენას მრავალი სტატია მიეძღვნა. მაგალითად მოვიყვან გაზეთ „ერთობაში“ გამოქვეყნებულ სტატიას „ქართული უნივერსიტეტის გახსნა“, რომელშიც ნათლად ჩანს უნივერსიტეტის დაფუძნების დიდი ეროვნული მნიშვნელობა: „26 იანვარი შეიძლება ჩაითვალოს ქართველი ხალხის კულტურულ დღესასწაულათ. თფილისში გაიხსნა პირველი ქართული უნივერსიტეტი...ერს, რომელსაც არა აქვს თავისი სამეცნიერო ტაძარი, არ შეუძლია სთქვას, რომ იგი სრულ-ასაკოვანია. რა ერია ის ერი, რომელსაც არა აქვს საშუალება ისარგებლოს მეცნიერების ნაყოფით სამშობლო ენაზე. თუ რატომ არ გვქონდა მაღალი სასწავლებელი, ამის მიზეზი ყველამ იცის. ჩვენ სხვებთან ერთად ვიყავით ჩაგრული ერი, მოკლებული ყოველგვარ უფლებას... ქართული უნივერსიტეტის დანიშნულება უნდა იყოს აგრეთვე ერთა შესწავლა. ეს მოგვცემს საშუალებას მტკიცე კალაპოტში ჩავაყენოთ ერთა ურთიერთობა“ („ერთობა“ n22 28 იანვარი 1918 წ.). მოლოდინი უნივერტიტეტისადმი დიდი იყო. მეცნიერების განვითარებით საქართველო უნდა დაკავშირებოდა ევროპას: „დამოუკიდებელ საქართველოში ევროპულ ენებს უსათუოდ ფართო ადგილი უნდა დაეთმოს. ევროპული კულტურა რუსული ენის შუამავლობით აღარ უნდა გვეძლეოდეს. ევროპას უნდა დავუკავშირდეთ პირდაპირის კავშირით... სამეცნიერო მუშაობაში ევროპულ ენების დახმარება აუცილებელია. ვინც ერთ ერთი ევროპული ენა არ იცის, მისთვის უნივერსიტეტის კარი დაკეტილი უნდა იყოს,“ _ ლეო დ_ლი „უცხო ენების შესწავლის შესახებ“( გაზეთი „ერთობა“ n 230 10 ოქტომბერი 1919წ.). მეცნიერების განვითარება სახელმწიფო პოლიტიკის ნაწილს შეადგენდა. სტუდენტებს სახელმწიფო დაფინანსებით უშვებდნენ ევროპაში განათლების მისაღებად. ამ პროგრამას უშუალოდ სახალხო განათლების მინისტრი ნოე რამიშვილი ხელმძღვანელობდა. გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ ფურცლებზე იბეჭდებოდა უცხოეთში სასწავლებლად გასაგზავნი სტუდენტების სიები. სტუდენტებს მრავალი საყოფაცხოვრებო პრობლემაც ჰქონდათ, მაგრამ მოწადინებულები იყვნენ: „ჩვენ გვსურს ჩავებათ საერთაშორისო მსოფლიო მეცნიერების ფერხულში. გვსურს გავამართლოთ პრო. დოც. ბ. ხარაძის სიტყვა, რომელიც წარმოთქვა ლექციის შესავალში: „ჩვენ-კი არ უნდა ვეცადოთ, რომ მსოფლიო მეცნიერებას „ბუქსირივით“ კუდში მოვებათ და მივყვეთ, ჩვენ უნდა შევიტანოთ ჩვენი წილი მეცნიერებაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 99 და ამოუდგეთ როგორც სრულ უფლებრივი ერიო“, _ ქ. უნ. სტ. შ. თაქთაქიშვილი სტატიის „ხმა ქართველ სტუდენტისა“ ავტორი (გაზეთი „საქართველო“ n 224 გიორგობისთვის 22 1918 წ. ). ზემოთ მოყვანილ მედიატექსტებს ფრეიმინგის თეორიის მიხედვით თუ განვიხილავთ, რომელიც „დღის წესრიგის“ თეორიისგან განსხვავებით მიანიშნებს რეციპიენტს, როგორ მიიღოს შეტყობინება, ნათელი გახდება, რომ ჩარჩო, რომლითაც მიეწოდებოდა საზოგადოებას მეცნიერების განვითარების აუცილებლობა, წარმოდგენილი ამ ამონარიდებში, რომლებიც სხვადსხვა გაზეთებში სხვადასხვა დროს დაიბეჭდა, ნათელს ხდის რადმდენად ერთგვაროვან პოლიტიკას ატარებდნენ სხვადასხვა პარტიები აღნიშნულ საკითხთან მიმართებაში. ჩარჩო, რომლითაც ეს გზავნილი მიეწოდებოდა საზოგადოებას, შემდეგში მდგომარეობდა: მეცნიერების განვითარებით დავუკავშირდებოდით ევროპას, ხოლო ევროპული ოჯახის წევრი კი მხოლოდ მაშინ გავხდებოდით, თუ ვიქნებოდით სრულუფლებიანი ერი. ამ გზავნილთა ჩარჩო საქართველოს სივრცითი ორიენტაციით არის განსაზღვრული. იმისათვის, რომ განგვესაზღვრა მედიის როლი განათლების სისტემის ფორმირების პროცესში, შევეცადეთ მედიატექსტების შესწავლას „დღის წესრიგის“ თეორიის მიხედვით. მედიაეფექტების ერთ-ერთი თეორია _ „დღის წესრიგის“ თეორია, შეისწავლის კავშირს მედიის მიერ საკითხის გაშუქებასა და ინდივიდების მიერ გაშუქებული საკითხისთვის მნიშვნელობის მინიჭებას შორის. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მედია კარნახობს საზოგადოებას, თუ რომელ საკითხზე უნდა იფიქროს. აღმოჩნდა, რომ განათლების სისტემის ფორმირება ერთ-ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენდა. ამგვარად, კვლევის საფუძველზე გამოიკვეთა 1918-1921 წლების სუვერენული საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის განათლების პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები. პირველ რიგში, უნდა აღინიშნოს, რომ ნაციონალიზაციის რთული პროცესი პირდაპირ აისახა სახალხო განათლების განვითარებაზე. რუსეთის ბატონობის შემდეგ ქართული ენა დაუბრუნდა ხალხს. პარლამენტმა სახელმწიფო ენად დააკანონა ქართული. დაიწყო სახელმწიფო გიმნაზიებში კლასების „გაეროვნება“, რაც მოითხოვდა სახელმძღვანელოების ქართულად თარგმნას. ეს საქმე კი, სტამბებში ქაღალდის დეფიციტის გარდა, ფერხდებოდა ქართულენოვანი ტერმინოლოგიის არარსებობითაც, რასაც ერთვოდა წიგნებით სპეკულაციის პრობლემაც. ეს ყველაფერი ხელს აძლევდა ნაციონალიზაციის მოწინააღმდეგეებს, რომლებიც კერძო გიმნაზიებში მოსწავლეებს უფასო სახელმძღვანელოებსა და რუსულ ენაზე განათლებას სთავაზობდნენ, ამით იზიდავდნენ არა მარტო არაქართულ მოსახლეობას, არამედ ქართველ მოსწავლეებსაც. ამაზე პასუხად, სახელმწიფომ „გაეროვნების“ სასარგებლოდ გამოიყენა შემდეგი ბერკეტი _ კერძო გიმნაზიიდან მოსწავლე გამოცდის გარეშე ვერ გადავიდოდა სახელმწიფო სკოლაში. კვლევამ აჩვენა, რომ რეფორმამ ერთი ძირეული ცვლილება შეიტანა განათლების სისტემაში, ეს გახლდათ რელიგიის სწავლების გაუქმება, რაც სადავო საკითხად იქცა. სოციალდემოკრატები მიიჩვენდნენ, რომ მეცნიერებისა და სარწმუნოების _ ამ ორი ერთმანეთისგან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 100 სრულიად განსხვავებული სისტემის თანაარსებობა გონებას ურევდა მოსწავლეს და რადგანაც სახელმწიფო მეცნიერებასთან ასოცირდებოდა, „სამღვთო სჯულის“ სწავლება უნდა გაუქმებულიყო სკოლებში. ეროვნულ-დემოკრატები კი თვლიდნენ, რომ ბიბლიის შესწავლის გარეშე ქართველი ერი გადაგვარდებოდა, რადგან ზნეობა, სამშობლოს სიყვარული და თავდადება სახელოვან წინაპრებს ბიბლიიდან ჰქონდათ ნასწავლი. სახელმწიფო ზრუნავდა, რომ განათლება ყველასთვის ხელმისაწვდომი ყოფილიყო, ამიტომ შემოიღეს სწავლების ახალი ფორმა _ საღამოს სკოლები და მოძრავი უნივერსიტეტები. სახალხო განათლების სამინისტრო განსაკუთრებულ ყურადღებას იჩენდა საზღვრისპირა რეგიონებისადმი, სადაც ქართველი მოსახლეობის დაბრუნებას ქართული გიმნაზიების არსებობა განაპირობებდა. 1918 წლის 26 იანვარი, თბილისში სახელმწიფო უნივერსიტეტის გახსნა, რომელიც ერთადერთი იყო მთელს კავკასიის რეგიონში, სახალხო დღესასწაული იყო. უნივერსიტეტში უნდა განვითარებულიყო ქართული მეცნიერება, რაც ახალგაზრდა სახელმწიფოს ევროპული ოჯახის სრულუფლებიან წევრად აქცევდა. საქართველო სწორედ მეცნიერების გზით, პირდაპირ უნდა დაკავშირებოდა ევროპას და არა რუსეთის „გავლით“. ამიტომ შემოიღეს უცხო ენების, კერძოდ, ფრანგულის, გერმანულისა და ინგლისური ენების სავალდებულო სწავლება, ხოლო სტუდენტების ევროპაში სახელმწიფო დაფინანსებით გამგზავრებას პირადად სახალხო განათლების მინისტრი ნოე რამიშვილი კურირებდა. შეჯამების სახით მედიატექსტების ანალიზის საფუძველზე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ 1918 -1921 წლების დამოუკიდებელ ქართულ რესპუბლიკაში განათლების სისტემის რეფორმას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა. ამ მხრივ, ნაციონალიზაციისა და მეცნიერების განვითარების გზები ახალგაზრდა სახელმწიფოს პრიორიტეტულ მიმართულებებად იკვეთებოდა. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ბაქრაძე (2008) „პედაგოგიური აზროვნება 1900-1931 წლების საქართველოში“ თბილისი, უნივერსალი. 2. სურგულაძე (2013) „საქართველო 1918-1921 წლებში“, თბილისი. 3. ჭუმბურუძე (2000) „განათლება 1918-1921 წლებში“, თბილისი, მემატიანე. 4. ბოგვერაძე, მ. „განათლება პირველ რესპუბლიკაში“, 26/05. 2020 https://netgazeti.ge/news/455552/ 5. mccombs & shaw „აჯენდა -სეთინგის თეორია“, 1972 https://netgazeti.ge/news/455552/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 101 the education policy of the first democratic republic of georgia, published in the georgian party press of 1918-1921 tinatin macharashvili doctor of mass communication seu assistant professor, university of georgia resume we present the education policy of the years of the first republic of georgia (1918-1921) by observing the main newspapers of the mentioned period ("ertoba", "sakhalkho sakme", "sakartvelo", "sakartvelos republika"). as you know, the young democratic republic faced many problems. addressing the issue of nationalization was largely based on a fundamental transformation of the education system. the return of the native language, first of all, required the georgianization of the educational program, which, in turn, required both material and intellectual resources. membership of a large european family was associated with the revival of science in georgia. the issue of georgia's territorial integrity was also directly related to public education. accordingly, the education policy of the sovereign republic had to be considered in different contexts. although not a single work has been devoted to the life of georgia during the years of independence, they are mainly of a historiographical nature. our research, in particular, focuses on the specifics of the education policy presented in the media, and in-depth research of the issue in this regard is the main task. based on the theories of media effects, in particular agenda setting and framing, we have outlined the role of the media in leading to a highly contradictory path to education reform. it turned out that the formation of an education system in the georgian multi-party press was one of the priority issues and different parties pursued a uniform policy on this issue. the media message was as follows: we would connect europe with the development of science, and we would become a member of the european family only if we were a full-fledged nation. the framework of these messages is defined by the spatial orientation of georgia georgia, not through russia, but should be directly connected to europe. keywords: education policy, first sovereign republic, theories of media effects – agenda-setting, framing. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 53 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.07 პლატონ იოსელიანისა და დიმიტრი ბაქრაძის პირადი წერილების ენობრივი თავისებურებები მზია გიგაშვილი იაკობ გოგებაშვილის სახელობის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაშრომში შესწავლილია xix საუკუნის ქართველ მეცნიერ-ისტორიკოსთა პირველი თაობის წარმომადგენლების პლატონ იოსელიანისა და დიმიტრი ბაქრაძის ეპისტოლური მემკვიდრეობის ძირითადი ენობრივი თავისებურებები. კვლევის აქტუალობას განსაზღვრავს პირადი წერილების, როგორც დოკუმენტური ჟანრის ტექსტების, ფასდაუდებელი მნიშვნელობა ენის ისტორიისათვის მათი სპეციფიკის გათვალისწინებით წერის არაოფიციალური სტილი, სიჭარბე ცოცხალი სასაუბრო მეტყველებისათვის დამახასიათებელი ფორმებისა, რაც სალიტერატურო ენის ფორმებთან შედარების საუკეთესო საშუალებას იძლევა სამომავლო კვლევებისთვის. საანალიზოდ აღებულია პლატონ იოსელინის 48 და დიმიტრი ბაქრაძის 36 წერილი. წერილთა შესწავლამ გამოავლინა, რომ პლატონ იოსელიანის ეპისტოლეთა ენა მძიმე და “ღვლარჭნილია”, ხშირად ხელოვნური, სტილი ოფიციალური. აშკარად შეინიშნება ანტონ კათალიკოსის ენობრივი გავლენა. ცხადია, ამაში გარკვეულ როლს თამაშობს წერილების ადრესატთა ვინაობა, ერთი მხრივ, და წერილების მიზანი და დანიშნულება, მეორე მხრივ: ბარათების უმრავლესობა აკადემიკოს მარი ბროსესადმია გაგზავნილი. ისინი სამეცნიერო ხასიათისაა და ემსახურება ცნობების მიწოდებას პეტერბურგის საიმპერატორო აკადემიისათვის ამა თუ იმ საჭირბოროტო საკითხთან დაკავშირებით, თუმცა პლატონ იოსელიანისთვის, ზოგადად, წერის ასეთი სტილი იყო დამახასიათებელი. ამდენად, პლატონ იოსელიანი ენობრივად უფრო ძველ თაობას ეკუთვნის, ხოლო დიმიტრი ბაქრაძე ახალს, თუმცა გამოვლინდება პირველ ავტორთან ახალი და მეორე ავტორთან ძველი ენობრივი მოდელებიც. საკვანძო სიტყვები: პლატონ იოსელიანი, დიმიტრი ბაქრაძე, ეპისტოლური მემკვიდრეობა, პირადი წერილები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 54 პლატონ იოსელიანი და დიმიტრი ბაქრაძე xix საუკუნის ქართველ მეცნიერისტორიკოსთა პირველ თაობას მიეკუთვნებიან. მიუხედავად იმისა, რომ მათ შორის ასაკობრივი სხვაობა ორ ათეულ წელსაც არ ითვლის, მათი წერილების ენა თვისობრივად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. მათი კითხვისას გვექმნება შთაბეჭდილება, რომ ისინი სხვადასხვა ეპოქაში მოღვაწეობდნენ და ყოველდღიურ ცხოვრებაში სხვადასხვა ენობრივ მონაცემზე მეტყველებდნენ. პლატონ იოსელიანის ჩვენამდე მოღწეული წერილები დაწერილია 1838-1870 წლებს შორის პერიოდში. მათი ადრესატი უმრავლეს შემთხვევაში მარი ბროსეა (44 წერილი). მცირე რაოდენობით არის აგრეთვე რაფიელ ერისთავის (2), გრიგოლ ორბელიანის (3), მიხეილ თუმანიშვილისა (1) და უცნობი პირისადმი (1) გაგზავნილი წერილები. 48 წერილი ქართულია, ორი დაწერილია რუსულ (რაფიელ ერისთავისადმი და უცნობი ადრესატისადმი) და ერთიც ფრანგულ ენაზე (მარი ბროსესადმი) (გიგაშვილი, 2019: 6-7). დიმიტრი ბაქრაძის შემორჩენილი წერილების ქრონოლოგიური ჩარჩო მოიცავს 18501889 წლებს. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილის (33 ერთეულის) ადრესატი ავტორის მეუღლე ანეტა მამაცაშვილი-ბაქრაძისაა. ბარათების ნაწილი გაგზავნილია საზოგადო მოღვაწეებისა თუ ოფიციალური პირებისადმი სამსახურებრივ და საზოგადოებრივ საქმეებთან დაკავშირებით: მარი ბროსესადმი (4), მიხეილ თუმანიშვილისადმი (3), ალექსანდრე გროსმანისადმი (3), ნიკოლოზ გრებენშჩიკოვისადმი (3), ლავრენტი ბროსესადმი (2), ალექსანდრე ოქროპირიძისადმი (2), თედო ჟორდანიასადამი (2), უცნობი ადრესატისადმი (2), საიმპერატორო მეცნიერებათა აკადემიისადმი (2), რუსული გენერალური საკონსულოსადმი (1), ილია ჭავჭავაძისადმი (1), ალექსი ილინსკისადმი (1), ალექსანდრე ცაგარელისადმი (1), ვასილი ხიტროვოსადმი (1), ვსევოლოდ მილერისადმი (1), ევგენი პრესნიაკოვისადმი (1), ვლადიმერ როგესადმი (1), ალექსანდრე ოგოლინისადმი (1), იაკობ გოგებაშვილისადმი (1), ეკატერინესადმი (1), რომლის ვინაობის დადგენა ვერ მოხერხდა (გიგაშვილი, 2019: 68). ერთი წერილი დაწერილია ფრანგულად (მეუღლისადმი), 30 რუსულად, დანარჩენი კი (36) ქართულად. პლატონ იოსელიანის ეპისტოლეთა ენა მძიმე და “ღვლარჭნილია”, ხშირად ხელოვნური, სტილი ოფიციალური. აშკარად შეინიშნება ანტონ კათალიკოსის ენობრივი გავლენა. ცხადია, ამაში გარკვეულ როლს თამაშობს წერილების ადრესატთა ვინაობა, ერთი მხრივ, და წერილების მიზანი და დანიშნულება, მეორე მხრივ: ბარათების უმრავლესობა აკადემიკოს მარი ბროსესადმია გაგზავნილი. ისინი სამეცნიერო ხასიათისაა და ემსახურება ცნობების მიწოდებას პეტერბურგის საიმპერატორო აკადემიისათვის ამა თუ იმ საჭირბოროტო საკითხთან დაკავშირებით. თუმცა, პლატონ იოსელიანისთვის, ზოგადად, წერის ასეთი სტილი იყო დამახასიათებელი. ზაქარია ჭიჭინაძე ნარკვევში “პლატონ იოსელიანი” წერს, რომ ენის გამო მას თანამედროვენი ხშირად საყვედურობდნენ. მკვლევარი დიდ მოვლენად აფასებს 1841 წელს პლატონ იოსელიანის მიერ ქართული გრამატიკის გამოცემას, მაგრამ იქვე შენიშნავს: “ამ გრამატიკას ის უბედურება დაჰყვა თან, რომ იოსელიანისებური ჯვარცმული ენით იქმნა შედგენილი... იმ უბრალო ჭეშმარიტებამდეც ვერ მივიდა, რომ მაშინ საეკლესიო გრამატიკა კი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 55 არ იყო საჭირო, არამედ ახალის რიგიანის ენით დაწერილი, იმ ენით და იმ ენის კილოთი, როგორც ხალხი ლაპარაკობდა. ამას კი ეს არ სურდა, ძველის აღორძინება უნდოდა, ეგონა ქართული ენა ამით გაბრწყინდებაო” (ჭიჭინაძე, 1893: 10). ამ მიზეზით ხსნის იგი გრამატიკის მხოლოდ ორჯერ გამოცემისა და მისი გაყიდვის გართულების ფაქტს. “1841 წელს მან დაბეჭდა ქართული კალენდარი, მაგრამ იმავე ენით დაწერილი, რის გამოც გაჭირდა მისი გაყიდვა. მას ხალხი საყვედურობდა და ამუნათებდა, რომ თავი დაანებე ძველი ენით წერას, ის კი ყველას ბრიყვებს ეძახდა და თან ლათინურ და ბერძნულ ფრაზებსაც აყრიდა”, წერს ზ. ჭიჭინაძე (1893: 11-12). წერილებში იგრძნობა ავტორის განსაკუთრებული მცდელობა, მაქსიმალურად დაიცვას ძველი ქართული ენის გრამატიკული ნორმები, დაწყებული ორთოგრაფიით და დამთავრებული სინტაქსური კონსტრუქციებითა და ლექსიკით. მხოლოდ ტექსტებში მიმობნეული რუსიციზმები შეგვახსენებს, რომ მე-19 საუკუნის ავტორთან გვაქვს საქმე და არა გარდასულ საუკუნეთა მოღვაწესთან. ამის საპირისპიროდ, დიმიტრი ბაქრაძის წერილები ეპისტოლური ჟანრისთვის დამახასიათებელი ენით არის დაწერილი: აგებულია ცოცხალ სასაუბრო მეტყველებაზე, წინადადებები მარტივი და ნათელია. აქ არ გვხვდება ძველი ქართული ენის რთული სინტაქსური მოდელები, არც ძველი ორთოგრაფიისა და მორფოლოგიის გავლენა შეინიშნება, იშვიათი გამონაკლისის გარდა. ამიტომაც არის, რომ ისინი მსუბუქად და ლაღად, თითქმის თანამედროვე ტექსტებივით იკითხება. პლატონ იოსელიანის წერილებში აქტიურად გამოიყენება ძველი ქართული სალიტერატურო ენისთვის დამახასიათებელი გრაფემები: ჱ, ჲ, ჳ, უ, ჴ. “ჱ” დაწერილობა, ძირითადად, “უჱ” ბგერათკომპლექსში შეინიშნება, რაც სალიტერატურო ენაში x ს-იდან იჩენს თავს. მაგალითები: “ქართუჱლთა”, “საჩუჱნებელად”, “ჩუჱნისა” და სხვა მრავალი. “ჲ” ნახევარხმოვანი ხმოვნის მომდევნო პოზიციაშია გამოყენებული: “საქართუჱლოჲსა”; “საზოგადოჲსა”; “რაჲმეჲსა.” არ გვხვდება ე.წ. იოტამეტობის ნიმუშები. “თჳს” თანდებული თუ კუთვნილებითი ნაცვალსახელი “თჳსი” თითქმის ყოველთვის “ჳ” გრაფემას შეიცავს: “აღდგენისათჳს”; “თჳსისა.” ხშირად ის “ვი” ბგერათმიმდევრობასაც გადმოსცემს, მაგ., “ადჳლი,” რაც მისი ხმარების წესებში ავტორის გაურკვევლობით აიხსნება. უმარცვლო “უ” ზოგჯერ თემის ნიშნისეულ -ვ თანხმოვანს ცვლის: გადახატუა; განხილუა. ამ გრაფიკულ ნიშანს დიმიტრი ბაქრაძეც მიმართავს: “თქუენდამი პატივისცემითა”; “თქუენის ბრწყინვალების.” “ჴელ” ძირის შემცველი სიტყვები უმთავრესად “ჴ” გრაფემას გვიჩვენებს: “ჴელ-ვჰყავ მეცა აღწერად”; “მოწყალეო ჴელმწიფევ!” “ჴ” გვაქვს “ს” და “შ” თანხმოვნების წინა პოზიციაშიც, რაც ასევე ძველი ქართულისთვის იყო ნიშანდობლივი: “მომიჴსენებია”; “მოჴსენებულ-იყუნენმცა”; “ჴშირად”, თუმცა ხანის ადგილასაც იჩენს თავს: “ჴარჯით”; “ჴმაურობს”, რაც ე.წ. შებრუნებული დაწერილობის ნიშანია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 56 ზოგიერთი სიტყვა პლატონ იოსელიანთან ძველი ორთოგრაფიითაა წარმოდგენილი. ასეთია, მაგ., “ეკლესია”, რომელიც ყველა ხმარებულ შემთხვევაში ორ “კ”-ს შეიცავს: “ეკკლესიათა და მონასტერთა გუჯარნი”; “ზედა-წარწერა სიონის ტფილისში ეკკლესიისა.” ასევე “თვე” მოცემულია ორი “თ”-თი: “წამოვიდა მანდეთ 24ს ამ თთუჱს”; “ექუსს თთუჱზედ აღკრძალეს”; “გამოვისტუმრე ერთი თთუჱ იქმნება.” ანლაუტში არსებითი სახელი “აზრი” “ჰ” თანხმოვანს დაირთავს: “ესე აქუნდეს ჩემის ჰაზრით საქართველოს უკეთესია” (პ. ი.); “განცხადებულთა ჰაზრთა” (იქვე); “ასიგნაცია”, “დისერტაცია” ორ “ს”-ს: “კმა იყოს 300 ასსიგნაცია”; “დისსერტაცია თჳსი დოკტორობაზედ (დაბეჭდილი) გამომიგზავნოს”; “ლიტერატურა” ორ “ლ”-ს: “რ˜ა იწოდებოდენ ნაყოფად ქართუჱლთა ლიტტერატურისა”; “ღირსება ლიტტერატურისა”; “ნაყოფთა ლიტტერატურისათა” (ყველა პ. ი.). რუსული ორთოგრაფიის გავლენით უნდა აიხსნას ისეთი დაწერილობები, როგორიცაა: ტეკსტი, ბულლეტენი, რედაკცია, ტრაკტატი, ბიბლიოტეკა, დოკტორობა, ეკზემპლარი. ეს უკანასკნელი შეგვხვდა “ექზემპლარი” ვარიანტითაც. ასეთი ფორმები იშვიათად დიმიტრი ბაქრაძის წერილებშიც დაჩნდება: “კორრეკტორი.” არსებითი სახელი “ვერცხლი” მოცემულია ძველი ფორმით: “რ˜ლთა შ˜ს იპოებიან რუსუდანისა ორი: ვეცჴლისა და სპილენძისა” (პ. ი). დიმიტრი ბაქრაძე “გუშინწინ” ზნიზედას “გუშისწინ” სახით წარმოადგენს: “კონდაკოვი გუშისწინ წავიდა ბათუმს”; “გუშისწინ ცუდი დღე იყო.” მე-19 საუკუნის ტექსტებში “გ” თანხმოვანს ხშირად “ღ” თანხმოვანი ცვლის, მაგ., “კატალოღსა შ˜ა წიგნთასა”; “დიმიტრის ბაგრატიონთა ღენერალთა”; “ღენერალს იოსელიანს”; “ღუბერნატორმა მითხრა ადრევე”; “პეტრებურღსა ყოფნაში ვიყავ” (ყველა პ. ი.); “კატალოღი”, “ღენერალი”, “ღუბერნია” (ყველა დ. ბ.); და სხვა მრავალი. ამავე პერიოდის ძეგლებს ახასიათებთ სიჭრელე კომპოზიტების, შედგენილი შემასმენლების, ნაწილაკდართული, წინდებულიანი თუ თანდებულიანი სახელების დაწერილობებში. აქ რთულია ვიმსჯელოთ რაიმე კანონზომიერებაზე, ან ავტორის ორთოგრაფიულ გემოვნებაზე. ერთი და იგივე სიტყვა შეიძლება სხვადასხვა დაწერილობით იყოს მოცემული ერთსა და იმავე წერილში, ზოგჯერ ერთ აბზაცშიც კი. მაგ., “მეფის-ძეს თეიმურაზს”; “მეფისძეს ბაგრატს.” შედგენილი შემასმენლის ნაწილები შეიძლება შერწყმულიც იყოს და შეურწყმელიც: “აქ წიგნის შეკურა ძჳრიარის”; “წიგნი ესე სავსე არის ძილის-პირებითა” (ყველა პ. ი.). თანდებულები პლატონ იოსელიანის ტექსტებში ხშირად ფუძესთან შეურწყმელი და დაქარაგმებულია: “ზ˜ა” (ზედა), “შ˜ა” (შორის). ქარაგმდება ასევე ზმნიზედები: “კ˜დ” (კუალად), “ს˜დ” (სრულიად) და ა. შ. ფონეტიკური მოვლენებიდან აღსანიშნავია: ბგერის დაკარგვა: იკარგება “ვ” თანხმოვანი ორ ხმოვანს შორის პოზიციაში: “მამათა ცხოვრება საქართველოში ერთი იპოება”; “საულ-დავითიანი ერთი იპოება თელავის ქალაქში”; “უძველეს წერილისა ამის არა იპოებოდეს ჩუჱნ შ˜ის” შდრ.: “მათ შინა შერეულნი იპოვებიან მრავალნი”; “რ˜ლნიცა დღედმდე იპოვებიან” (ყველა პ. ი.). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 57 i სუბიექტური პირის ნიშანი -ვ იკარგება ლაბიალური ბგერების წინ, მსგავსად ძველი ქართულისა: “ამას ჩემსა რუსულსა ზ˜ა ენასა წარმოუდგენ აკადემიასა” (პ. ი.); “ღუბერნატორმა მითხრა ადრევე, მე გაუგზავნიო” (იქვე). გვაქვს პირის ნიშნის შენარჩუნების ნიმუშებიც: “მღვიძარე ვარ რომ ვუშოვნო აკადემიას” (იქვე). პირის ნიშნის დაკარგვის მაგალითი ანალოგიურ პოზიციაში დიმიტრი ბაქრაძესთანაც დადასტურდა: “პირდაპირ ვერ უძღვენ ჩემი ნება-კურთხევა”; “მაშოს მიულოცავ.” გვაქვს საპირისპირო მოვლენაც, როდესაც “ვ” თანხმოვანი განვითარებულია: “იწერებოდით რომ არა უწყივო”; “ვეცდები ეს საქმე დავაბოლოვო”; “ბევრი სამუშავო” (ყველა პ. ი.). აქვე აღვნიშნავთ, რომ “ვ” შენარჩუნებულია ფუძედრეკადი ზმნის წყვეტილში: “აღმოირჩივეს ჩლენად კორრესპონდენტად” (იქვე). დიმიტრი ბაქრაძესთან “ვ” თანხმოვანი დაცულია “ო” ხმოვნის წინ ისეთ შემთხვევაში, სადაც, ზოგადად, იკარგება: “მანდ უნდა კარგათ ცივოდეს.” იკარგება “რ” თანხმოვანი “ბრძ” ბგერათკომპლექსში ორივე ავტორთან მაგრამ არა ყოველთვის: “დიდად დაჰშთა მადლობელი და მიბძანა” (პ. ი.); “პასუხი გვიბძანოთ” (იქვე); “კარგი იქნება უბძანოთ” (დ. ბ.); შდრ.: “ბრძანება პეტრებურღისა სინოდიდამ” (პ. ი.); “მიბრძანა მოკითხუა მოგაჴსენოთ” (იქვე). დიმიტრი ბაქრაძის წერილებში გამარტივებულია “მრთ” ბგერათმიმდევრობაც: “სიმთელის მოსურნე.” ბგერის განვითარება: გარდა “ვ” თანხმოვნისა, რომელზედაც ზემოთ გვქონდა საუბარი, ვითარდება “მ” თანხმოვანი ანლაუტში: “მეორე ეკზემპლარი გავუგზავნე მჰსწრაფლვე”; “გარდაიხატონ იგინი მჰსწრაფლვე”; “ჩემგან მჰსწრაფლ-ნაშრომისა”; “მჰსწრაფლ დაიძახა გამხადეთ ტანისამოსი” მოცემულ მაგალითებში ჰ თანხმოვანიც ზედმეტია, რაზეც ქვემოთ გვაქვს საუბარი. ამ შემთხვევებში მიზეზად ანალოგიის მოვლენას ვვარაუდობთ: პლატონ იოსელიანი პირის ნიშანთა უფუნქციოდ და ჭარბი ხმარების გამო ხშირად იღებს სხვადასხვა პრეფიქსთა კომბინაციას, მათ შორის, მჰ-საც, რომელსაც შეიძლება მოსდევდეს “ს” თანხმოვანი და მივიღოთ “მჰს” ბგერათმიმდევრობა. ამისი მაგალითები ქვემოთ, სათანადო ადგილას, გვაქვს დამოწმებული და ამიტომ აქ აღარ წარმოვადგენთ. დიმიტრი ბაქრაძის წერილებში ანლაუტში “მ” პრეფიქსი ვითარდება “სწავლულთან”: “ყოველთვის მოდიან ჩემთან აქაური მსწავლულები.” ასიმილაცია: ცდ ცთ: “შევჰსცთი, რომ მასთან დავიწყე მიწერა”; “შეცთომით ვჰსთქჳ”; “უცთომელსა და წმინდისა სვინიდისისა სიტყუასა” (ყველა პ. ი.). სჯ შჯ: “თქუჱნ მოგივიდესთ გასაშინჯავათ” (იქვე); “გამოვედი ქალაქის გასაშინჯათ” (დ. ბ.); “გაშინჯე” (იქვე); “მოიკითხე და გაშინჯე” (იქვე); შდრ: “გასინჯეთ თქუჱნ” (პ. ი). მე-19 საუკუნის ტექსტებში არსებითი სახელი “ხელსახოცი” ხშირად “ს”-ს ნაცვლად “ც”-ს გვიჩვენებს, რაც რეგრესული ასიმილაციის შედეგია: ერთი მაგალითი დადასტურდა დიმიტრი ბაქრაძის წერილებში: “ხელცახოცი, რომელიც აქ ერთმა ლამაზმა კნეინამ მიფეშქაშა.” დისიმილაცია: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 58 “რჩ” კომპლექსს ზურაბ სარჯველაძე “შთ” კომპლექსისგან მიღებულად თვლის: შთ>შჩ>რჩ (პირველ საფეხურზე ასიმილაციას ვარაუდობს, მეორე საფეხურზე დისიმილაციას) (სარჯველაძე, 1984: 315). “შთ” კომპლექსის წარმოდგენა “რჩ”-ს ნაცვლად ორივე ავტორს ახასიათებს: “დაგვშთების ამისთჳს შემდეგ სინანული” (პ. ი.); “დავშთები შენი ერთგული” (დ. ბ.); “დავშთები თქუენის ბრწყინვალების მორჩილი მოსამსახურე” (იქვე), და სხვ. კუმშვა: -ელ მაწარმოებლიანი მომავალი დროის ვნებითი გვარის მიმღეობები პლატონ იოსელიანთან უკუმშველად არის მოცემული, მსგავსად ძველი ქართულისა: “ამისა დასამტკიცებელად იხილეთ ისტორია”; “ძიება არა დაჰშთების წარუმატებელად”; “ესრეთ მარადის დაიდებიან საწამებელად”; გვაქვს აგრეთვე “საჩუჱნებელად”; “დასაპატიჟებელად”; “გარდასაცემელად” და სხვ. იშვიათად სხვა კუმშვადი ფუძეებიც ინარჩუნებს მდგრადობას: “ვერცა შური და მტერობა”; “კალენდარები გამოვისტუმრე”; “ვეფხჳსტყაოსანისა დაბეჭდუა” (ყველა პ. ი.); “იულიანეს მიულოცეთ ჩემ მაგიერ ჯვარის წერა” (დ. ბ.); “ყველა სულთანები თავიანთის ტანსაცმელებით” (იქვე). -ავ თემისნიშნიანი მოქმედებითი გვარის ზმნები აწმყოს iii პირის მრავლობით რიცხვში ზოგჯერ ორივე ავტორთან რედუცირებული ფუძით არის წარმოდგენილი: “ინახვენ მათ არა მღუდელნი, ა˜დ უმეცარნი” (პ. ი.); “ყველანი გლოცვენ” (დ. ბ.). კვეცა: იშვიათად უკვეცელი ფორმით არის მოცემული -ე ხმოვანზე დაბოლოებული ფუძე, რაც ხელოვნურობის შთაბეჭდილებას ტოვებს. მაგ., “მსუროდა აღწერა რაჲმეჲსა საჩუჱნებელად“ (პ. ი.). ავტორთა სამოღვაწეო პერიოდის ძეგლთა ენისთვის დამახასიათებელია საწყისის -ა მაწარმოებლის შენარჩუნება “ებ”იან მრავლობითში, რისი ნიმუშები პლატონ იოსელიანთანაც გვხვდება: “დიდად იამა მოხატულებაებიცა”; “ვიწყე ბეჭდუა კალენდრისა დამატებაებით”; “ვაჭრობაებში შევიდა.” მჟღერი თანხმოვნის დაყრუება აუსლაუტში: აუსლაუტში მჟღერი თანხმოვნის დაყრუების მაგალითები ორივე ავტორთან შეინიშნება: “იმ დროს იყო შეუძლოთ” (პ. ი.); “უთუოთ გამოვგზავნი” (იქვე); “იქნება მასალათ გამოგადგეთ” (დ. ბ.). თუმცა იძებნება -დ თანხმოვნის შენარჩუნების ნიმუშებიც: “უგუჯრებოდ ისტორიისა ქმნა და კრიტიკისა პოვნა ს˜დ შეუძლებელია” (პ. ი). მორფოლოგიის საკითხები: პლატონ იოსელიანის წერილებში, ძირითადად, დაცულია მოთხრობითი ბრუნვის ნიშანი -მან: “განვლო დუმილმან საუკუნეთა”; “ბილეთი დამიგვიანა ცენზურამან”; “ესე ქმნა ერთმა ჩემმა თანა-მსახურმან.” ავტორი აქტიურად იყენებს სახელთა მრავლობითი რიცხვის ძველ წარმოებას: “გონებათა განიღვიძეს”; “ადგილნი არიან გასასწორებელნი”; “წერილნი თქუჱნნი მივიღე”. “თ” სუფიქსის ორმაგი ფუნქციის გამო, სიტყვა შეიძლება მრავლობითის ორმაგ სუფიქსს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 59 დაირთავდეს (-ებ+-თ), რაც მორფოლოგიური ომონიმიის დაძლევის მცდელობითიაა გამოწვეული: “ანუ აქუსთ ეკკლესიებათა შ˜ა” (პ. ი.). მსაზღვრელ-საზღვრულის წყობა პლატონ იოსელიანთან უმთავრესად ძველი ქართულისებურია (შეთანხმების ძველი სინტაქსური წესების დაცვით): “დუმილმან საუკუნეთა”; “მწერლობასა თჳსსა”; “სიტყუათა ამათ.” დიმიტრი ბაქრაძე კი პირდაპირ წყობას ირჩევს: “პირველს წიგნში”; “ქართულს ენაზე და იმისს შტოებზე”; “თქვენის პროგრამმის.” იგოვე ავტორი იყენებს რიცხვითი სახელი “რამდენიმე”-ს ძველ ფორმას: “რავდენსამე ჰაზრებში არა ვარ თქუჱნთან თან[ა]ხმა”; “რავდენნიმე არიან შეცთომანი”; “მომივიდა აკადემიიდამ რავდენნიმე ფურცელნი.” შდრ.: “რამდენნიმე ნომერნი.” პლატონ იოსელიანი ჩვენებითი და iii პირის ნაცვალსახელების სრულ, მოუკვეცელ ფორმებს ხმარობს როგორც პირდაპირ, ისე ირიბ ბრუნვებში: “თუ ესე მე მომენდობა”; “ამა მიზეზისათჳს”; “ამა რიცხუთაგან.” სრული ფორმა მაშინაცაა შენარჩუნებული, როდესაც მომდევნო სიტყვა ხმოვნით იწყება: “ესე უკანასკნელი რუსულს ენაზედ მქონდა”; “მე და ისი ერთად ვიყავით.” სამჯერაა ნახმარი განუსაზღვრელი ნაცვლსახელი “ვიეთნიმე“: “ამისთჳს ვიეთნიმე ადგილნი არიან გასასწორებელნი”; “ვიეთნიმე მხატურობათა მათგანი არიან ძუჱლნი, და ვიეთნიმე ეკუთვნიან დროსა” (ყველა პ. ი.). დიმიტრი ბაქრაძე ხშირად მიმართავს -შიდ თანდებულს: “სურამის ხეობაშიდ”; “დავრჩი ქუთაისშიდ”; “ხვალ მივდივარ თავის თანამდებობაშიდ ლეჩხუმის უეზდშიდ.” -და თანდებულს პლატონ იოსელიანთან -თვის თანდებულის მნიშვნელობა აქვს: “მისდა მოწერილი”; “თუ თქუჱნდა სიმძიმე იყოს”; “პოემანი უბოძეთ ვისდაცა გენებოსთ!” მოქმედებით ბრუნვაში ამავე ავტორთან ხშირად -გან თანდებულია დაცული, რომლის წინაც ბრუნვის ნიშნის თანხმოვნითი ელემენტი -თ ხან ასიმილირებულია, ხანაც უცვლელი სახით არის შენარჩუნებული: “ახალციხეს ივლისის პირველიდგან გაჩნდა ჭირი”; “ამა ჟამიდგან”; “გარდამოვიღე რუსულითგან.” ამავე ბრუნვაში ორივე ავტორთან -დამ თანდებულიც დასტურდება: “მოუვა თჳთ კანტორასა ბრძანება პეტრებურღისა სინოდიდამ” (პ. ი.); “და აწ განსრული მოთმინებიდამ გთხოვთ” (იქვე); “მე ქვეშაგებიდამ ავდეგ” (დ. ბ.); “გზიდამ კიდევაც მოგწერ” (იქვე); “მოცალება არა მქონდა, რომ წიგნი მომეწერა საიდამმე” (იქვე). როგორც ვხედავთ, უკანასკნელ მაგალითში -დამ გამოყენებულია -მე ნაწილაკის წინ, რაც ქართულისთვის არასასურველ ფონეტიკულ გარემოს ქმნის. ვითარებით ბრუნვას -მდე თანდებულის პარალელურად -მდინ // -მდისინ თანდებულებიც დაერთვის: “ვჰგონებ ამა წერილისა მოსულამდინ მიიღოთ კიდეც ფოჩტით” (პ. ი.); “მიიღებდით აქამდისინ” (იქვე); “აქამდისინ კიდევ არ მომსულია წიგნები” (იქვე); “აქამდისინ ვერავის ვერა მივწერე რა” (დ. ბ.). პლატონ იოსელიანი -მდე თანდებულის წინ ინარჩუნებს ვითარებითი ბრუნვის ნიშნის “დ” თანხმოვნით ელემენტს: “კანტორაში აქ ვიდრე 4000 დმდე”; “დროდმდე იყოს ესე დაფარულ”; “ივნისისა თთუჱდმდე.” დიმიტრი ბაქრაძე გამოსამშვიდობებელ “ნახვამდის” ფორმას “ნახვამდე” სახით იყენებს: “ყმაწვილებს დავკოცნი. მე კარგათა ვარ. ნახვამდე”; “კარგათ იყავით ყველანი. მალე ნახვამდე შენი დ. ბაქრაძე”; “ნახვამდე. ყველანი დამიკოცნე და მომიკითხე” აქა-იქ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 60 გამოვლინდება ზმნიზედები წინდებულის მნიშვნელობით: “წინაშე ჴელმწიფე იმპერატორისა” (პ.ი.); “წინარე ამისა” (იქვე); შდრ.: “კონსტ[ანტინო]პ[ო]ლის წინაშე” (დ. ბ.). პლატონ იოსელიანის წერილებში ხშირად გვხვდება ნაწევარი სხვადასხვა ბრუნვის ფორმასთან: “კანტორა ესე”; “მხოლოდ წიგნი ესე იყო იგივე”; “მაშინ უთუოთ ჰსრულ-ვჰყოფთ ჰაზრსა ამას.” პირის ნიშანთა ხმარების თვალსაზრისით, პლატონ იოსელიანთან მე-19 საუკუნისთვის დამახასიათებელი მრავალფეროვანი სურათი გვაქვს. ამ პერიოდის ტექსტები პირის ნიშანთა ჭარბი ხმარებით გამოირჩევა, მიუხედავად პირთა რაოდენობისა და გარკვეულწილად ფონეტიკური პირობებისა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია რამდენიმე პრეფიქსული პირის ნიშნის თავმოყრის შემთხვევები. ამ მხრივ გამოირჩევა -ჰს პირის ნიშანთა მიმდევრობა. ეს კომპლექსი ჩნდება როგორც ერთპირიან, ისე ორპირიან და სამპირიან ზმნებში. შესაბამისად, რთულია რომელიმე კონკრეტულ პირთან მისი დაკავშირება. მაგალითად, წინადადებაში “ალექსანდრემ მიჩუჱნა სადაცა ჰსწერია” ორივე ნიშანი უფუნქციოა. ანალოგიური ნიმუშების მოხმობა მრავლად შეიძლება ჩვენი ტექსტებიდან: “ჰსწუხს რომ ფული გამოგზავნეთქო”; “ზაქარია ფალავანდოვი ჰსჯავრობს” და სხვ. ორპირიანი ზმნების მაგალითები: “წერილი განჰსჩხრიკოთ”; “ამისთჳს უკეთ ვერ გადმოჰსწერა”; “პეტრე ქართუჱლისა ცხოვრებასა ჰსწერენ”; “აქეთ არავის მოჰსდის”; “იმედია ვერა ჰსძლიონ.” სამპირიანი ზმნების მაგალითები: “გთხოვთ ესე ყოველნი თქუჱნდავე მოსაჴმარად გარდაჰსცეთ აკადემიაში”; “თჳთ ისიც მოჰსწერს წერილსა”; “ჰსდებს მას ფასსა”; -ჰს პირის ნიშანთა კომბინაციას ხშირად ვერ შლის i სუბიექტური პირის ნიშანიც, რის გამოც მიიღება -ვჰს რთული ბგერათკომპლექსი როგორც ერთპირიან, ისე მრავალპირიან ზმნებში: ერთპირიანი ზმნების ნიმუშები: “მე უკეთუ აღმოვჰსჩნდები მით ღირსი”; “თუ არა ვჰსცდები”; “დიდად ვჰსწუხ რომ დამიგვიანდა პასუხი.” ორპირიანი ზმნების მაგალითები: “იგინი გარდმოვჰსწერე და მოგართმევ”; “ვეღარ ვჰსცან დასასრული ამისი”; “რუსულს თარგმანსა ერთად გამოვჰსცემ.” სამპირიანი ზმნების მაგალითები: “ყოველთავე მოვჰსწერ წერილსა”; “პასუხიც მოვჰსწერე უფ. fუსსა”; “ფასი არ ვიცი რა დავჰსდუა”; ემპირიული მასალა ცხადყოფს, რომ -ვჰს და -ჰს პირის ნიშანთა კომბინაცია, ძირითადად, დ, თ, ძ, ც, წ, ჯ, ჩ თანხმოვნების წინ დასტურდება. ასეთ პოზიციებში, ცხადია, გვაქვს მხოლოდ -ს პრეფიქსის დართვის შემთხვევებიც: “გამოსჩნდით თქუენ”; “უკეთუ არა გამოსჩნდებოდა ღირსებისა მათისა აღმწონი.” სხვა თანხმოვნების წინ -ჰ პირის ნიშანი შეინიშნება, მაგ., “ესევითარი ძიება არა დაჰშთების”; “დავჰშთები მარად თქუჱნი პატივის-მცემელი”; “ჰგზავნის თუ არა მას.” ამავე ფონეტიკურ პირობებში -ჰ-ს შეიძლება უსწრებდეს i სუბიექტური პირის ნიშანი -ვ და, ამდენად, მივიღოთ -ვჰ პრეფიქსთა კომბინაცია: “ჭ˜ტად ვჰბრკოლდები”; “მძიმესა ფოჩტით გამოვჰგზავნე”; “კარტინები ვერ გამოვჰგზავნე”; “იმედი მაქუს ჰსრულ ვჰყო მალე”. რამდენიმე შემთხვევაში -ჰ პრეფიქსი i ობოექტური პირის -მ პრეფიქსს მოსდევს და ვიღებთ ასეთსავე უჩვეულო -მჰ პირის ნიშანთა კომბინაციას: “მცხეთიდამ ადრევე მჰქონდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 61 გარდმოწერილი ზედა-წარწერა”; “სხუანი დაბეჭდილნი… არ-მჰქონდენ”; “იკითხავთ რაჲ მჰსურს მე”; “თანაშემწე არა მჰყავს”; “არა მჰრცხუჱნის მისი.” იშვიათად უფუნქციო პირის ნიშანი ერთპირიან ფორმებში დიმიტრი ბაქრაძესთანაც შეინიშნება: “როგორც სჩანს სულ აგრილდა”; “რომელნიც თითქმის აქ სცხოვრობენ.” ერთ შემთხვევაში პლატონ იოსელიანთან -ჰ პრეფიქსი ფუძეშია ჩართული: “რ˜ლნიცა არა ემჰსგავსებიან წიგნთა.” ასეთი მაგალითები ადასტურებს, რომ ავტორს -ჰ, -ს და სხვა პრეფიქსთა ფუნქცია გაცნობიერებული არა აქვს და ისინი ფუძის შემადგენელ ელემენტებად მიაჩნია. ამისი შედეგია -ჰ მარკერის გამოჩენა სახელურ თუ საწყისურ ფორმებში: “მჰსგავსი”; “მჰსგავსსა”;“ჰსწავლა”; “საჰსჯელი”; “ჰსრულ”, “ჰსწორე”; “ჰსრულ-ვჰყოფ”; “ჰსჯულისმდებელი”; “მჰსჯელისა”; “მჰსწრაფლვე”; “მჰსწრაფლ-ნაშრომისა.” როგორც მაგალითებიდან ჩანს, -ჰ გამოყენებულია -ს თანხმოვნის წინ და ისევ ავტორისთვის ჩვეული -ჰს პრეფიქსთა მიმდევრობა მიიღება. ერთ შემთხვევაში -ჰ დაფიქსირდა უჩვეულო პოზიციაშიც: -რ თანხმოვნის წინ: “გთხოვ განუცხადოთ ჩემ-მიერი თაყუანის-ცემა… მეფის-ჰრძალს ელენას.” iii სუბიქტური პირისა და რიცხვის ნიშნად უწყვეტელში პლატონ იოსელიანთან გამოყენებულია -ენ სუფიქსი: “ვისა განაკვირვებდენ”; “დამპირდენ.” იშვიათია -ნენ სუფიქსი: “ამა დროჲსა მხატუარნი იყუნენ რუსნი.” დიმიტრი ბაქრაძესთან კი ძირითადია -ნენ მორფემა: “დავთრების გადმოწერას კიდეც შეუდგნენ”; “ამ საქმეს გულ-მხურვალეთ შეუდგნენ”; “ვერ შეძლებდნენ ამ კათოლიკეების ენის გაგებას”, თუმცა აქა-იქ -ენ ნიშანსაც ვხვდებით: “რომელნიც დაზარალდენ.” ერთ შემთხვევაში პლატონ იოსელიანთან -ოდ სავრცობიანი მოქმედებითი გვარის ზმნა უწყვეტელში iii სუბიექტური პირისა და რიცხვის ნიშნად გამოივლენს -ნ სუფიქსს, ნაცვლად ენ სუფიქსისა: “რასა იქმოდინ ქართველნი, ვისა განაკვირვებდენ მწერლობასა თჳსსა.” საზოგადოდ, -ოდ სავრცობიანი ზმნები ძველ ქართულში უწყვეტლის ხოლმეობითსა და i კავშირებითში iii სუბიექტური პირისა და რიცხვის -ან ნიშნის პარალელურად გამოივლენდნენ -ნ სუფიქსს, რის გამოც დასახელებულ მწკრივებში ვიღებდით -ოდინ დაბოლოებას -ოდიან დაბოლოების ნაცვლად. როგორც ჩანს, ავტორს მწკრივი შეეშალა. პლატონ იოსელიანის წერილებში დინამიკური ვნებითები აწმყოს მწკრივში iii სუბიექტური პირის ნიშნად -ს სუფიქსს დაირთავს, მსგავსად ძველი ქართულისა: “ცხოვრება მუნ აღიწერების”; თუმცა ახლებური ფორმებიც იხმარება: “წიგნი ესე აღწერილი ხუცურად უკეთეს იქმნება.” ინვერსიულ ფორმებთან იშვიათად გამოხატულია iii სუბიქტური პირისა და რიცხვის -ან ნიშანი: “მაქუნან მათგანნი”; “სხუანიცა მაქუნან შრომანი.” გვაქვს “აქუნნ” და “მაქუნ” ფორმებიც: “სხუანიცა აქუნნ წიგნები”; “მე თჳთ მაქუნ წიგნები მრავალნი პროზად.” -ან თავს იჩენს i თურმეობითშიც: “ესენი ცალკედ ჩამიწყვიან.” იგივე ავტორი სტატიკური ვნებითების აწმყოს მხოლობით რიცხვსა და საშუალი გვარის ზმნათა i თურმეობითში იყენებს -იეს დაბოლოებას: “არცა უპყრიეს ფერჴითა თავი”; “უპყრიეს ჰსწორე ბალანსი”; “ჰქონიეს სახურავი.” სტატიკური ვნებითები აწმყოში iii georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 62 სუბიქტური პირის ნიშნად -ა სუფიქსის ნაცვლად ზოგჯერ -ს სუფიქსს დაირთავენ: “აღარასი მეშინის” (პ. ი.); “რომელთაცა აკლს განმართუაჲ” (იქვე). iii ირიბობიექტური პირის მრავლობითი რიცხვის აღმნიშვნელი “თ” სუფიქსის გაჩენის შემდეგ, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მის წინ iii სუბიქტური პირის -ს ნიშანიც გამოიხატებოდა. ასეთი მაგალითები პლატონ იოსელიანის წერილებშიც გვხვდება: “თქუჱნ ძალგიძსთ ჰპოოთ იგი პეტერბურღშიაც”; “მიეცემისთ;, „გაქუსთღა”; “კნიაზ ბარათაევის ბეჭედი თუ არ გაგეგზავნოსთ”, “მათ მიუღიესთ მყოფობა”, და სხვ. იშვიათად -ავ თემის ნიშანი უწყვეტლის მრავლობით რიცხვში ხმოვნით ელემენტს იცვლის: “რ˜ლნიცა მათ იცევდენ” (პ. ი.), რაც არც ძველი ქართულის ვითარებას ასახავს და არც ახალი ქართულისას. ცხადია, ავტორმა იცოდა, რომ ძველ ქართულში -ავ თემისნიშნიანი ზმნები თემის ნიშნისეულ ხმოვანს იცვლიდნენ, მაგრამ, როგორც ჩანს, კარგად ვერ ერკვეოდა უღლების წესებში. დიმიტრი ბაქრაძესთან შეინიშნება -ავ თემის ნიშნის -ამ თემის ნიშნით წარმოდგენის მაგალითები: “ვინც შემხვდება იმას შევირთამო”; “კვირას ნინოჩკას ვნახამ”; “მე და მეხტირბაშევს გვიჭირამს.” -ოფ თემისნიშნიანი ზმნა კი -ობ თემის ნიშნით არის მოცემული: “მივყობ ხელს.” იგივე ავტორი ორპირიანი ვნებითი გვარის ზმნის ii თურმეობითში იყენებს მეშველზმნიან წარმოებას ორგანულის ნაცვლად: “მინდოდა მე თვითონ გხლებიყავ.” არასწორად მოიხმობს ვნებითი გვარის i თურმეობითის ფორმებს: „აქამომდე ვერ გავთავისუფლებივარ ავათმყოფობისაგან“; „რა შრომასაც თქვენ შესდგენიხართ.“ პირველ შემთხვევაში უნდა ყოფილიყო „განვთავისუფლებულვარ“, ხოლო მეორე შემთხევვაში „შესდგომიხართ.“ არის შემთხვევები დღევანდელი ეპრეფიქსიანი ვნებითის -დ სუფიქსური წარმოებით ხმარებისა: „დამზარდა გარდაღება ქართულზედ“ (პ. ი.). არის საპირისპირო მაგალითებიც: ე პრეფიქსიანი ვნებითი -დ სუფიქსიანის ნაცვლად: „არღა მეჭირება“ (იქვე); -დ სუფიქსიანი ი პრეფიქსითაც არის წარმოდგენილი: „უეჭუჱლად დავისაჩუქრები მით“ (იქვე). „გაკვირვება“ ზმნა სუბიექტური წყობით არის გამოყენებული: „უთუოდ გაჰკვირდებით რომ ესოდენსა დროსა წერილი ვერ მოგწერეთ“ (იქვე). მსურდა ზმნა ძველ ქართულში -ოდ სავრცობსაც გვიჩვენებდა. ასეთი ნიმუში პლატონ იოსელიანთანაც გვხვდება: „მრავალჯერ მსუროდა აღწერა რა¡მე¡სა“; „რ˜ლთაცა გასყიდუა მსუროდა ფრანციის კონსულისათჳს.“ ზოგჯერ გამოვლინდება პრეფიქსული წარმოების ფორმები: „მე ადრევე მაქუნდა ჰაზრში“; „არა მაქუნდა მარჯუჱ დრო“; „მას ჟამსა ს˜დ არა მაქუნდა“ (ყველა პ. ი.). „თოვა“ ზმნის აწმყოს მწკრივის ფორმა დიმიტრი ბაქრაძესთან ლ თანხმოვანს შეიცავს: „დღესა თოვლს კოსტანტინეპოლში.“ იშვიათად ii კავშირებითი მომავალი დროის თხრობითი კილოს შინაარსს გადმოსცემს: „შესაძლებელია სინოდმან თქუჱნ გამოგიგზავნოს, და ნახავთ: ვჰგონებ მოიწონოთ“ (პ. ი.). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 63 ორ შემთხვევაში პლატონ იოსელიანი ნატვრითი კილოს გამოსახატავად აწმყოს კავშირებითის ფორმას იყენებს „არამც“ ნაწილაკთან ერთად: „ჩემის წერილისა პასუხი დიდად დამიგვიანეთ და ამასაც ვჰსწუხვარ არამც ჰსჯავრობდეთ რაზედმე”; “ძალიან დამიგვიანა თქუჱნმან წერილმან, და ვჰსწუხვარ არამც შეუძლოთ ბრძანდებოდეთ.” iii კავშირებითი იმავე ავტორთან ზოგჯერ რეზულტატივის მნიშვნელობას გადმოსცემს: “ვჰგონებ ოთხი მომეწეროს წერილი და ვერცა ერთისა მიმეღოს პასუხი”; “მე ვჰგონებ ესრეთ არ მომეწეროს.” პლატონ იოსელიანთან ზმნისწინები ხშირად ძველი ფორმითაა მოცემული: “ესე ყოველნი გარდავეც მწერალსა რ˜ა გარდამიწერონ”; “წარმოიღო აქედამ”; “რლ˜სა ზედაცა დამოეკიდების კანტორა ესე.” იშვიათად იგი ზმნას გამაძლიერებელ -ცა ნაწილაკს ურთავს: “მე თჳთ მრავალჯერ მიხილავს და წამიკითხავსცა”; “შემიბრალეთ და მომითმინეთცა”; “პოროშინი მოგიტანსთცა წერილსა ჩემსა მცირესა.” -ცა ნაწილაკი გამოყენებულია -მან მოთხრობითი ბრუნვის ნიშნის შემდეგაც: “სასულიერო აკადემიამანცა.” დიმიტრი ბაქრაძე საწყისურ ფორმა “მოცლას”, ხოლო პლატონ იოსელიანი “შეცვლას” -ებ თემის ნიშნით წარმოადგენენ: “იმდენი მოცალება არა მქონდა” (დ. ბ.); “გართული ვარ და მოცალება არა მაქვს” (იქვე); “შეცუალება და დაუდევნელობა მხატუართა შ˜ს არარის იშვიათი” (პ. ი.). ასევე -ებ თემის ნიშანს დაირთავს “ლოდ” ძირის შემცველი საწყისური ფორმა და ვიღებთ “მოლოდება” ფორმას “მოლოდინი” ფორმის ნაცვლად: “ვრცელ-ჟამითისა მოლოდებისა მომივიდა”; “ვჰსცან მოლოდებაჲ”; “შ˜დ გრძელითისა მოლოდებისა მივიღე”; შდრ.: “შ˜დ გრძელის მოლოდინისა” (ყველა პ. ი.). ამის საპირისპიროდ, -ებ თემის ნიშანი შეიძლება არ იყოს იქ, სადაც მოსალოდნელია, მაგ., “დიდის სიამოვნით წარვიკითხე” (იქვე). -ავ თემის ნიშანი იშვიათად გამოვლინდება მომავალი დროის ვნებითი გვარის მიმღეობაში: “ლექსიკონებსა ველი: თხოულობენ სასყიდავათ” (იქვე); “მივიდა დუქანში სასყიდავად (იქვე). პლატონ იოსელიანი “შოვ” ძირის შემცველ სახელზმნურ ფორმებს მოზმნისწინს დაურთავს: “ქართლისა ცხოვრება თქუჱნთჳს მოშოვნილი”; “წიგნნი რ˜ლნიცა დღეს მე მაქუნან მოშოვნილნი”, “მოშოვნა მათი.” სინტაქსური თავისებურებები: წინადადების სტრუქტურა პლატონ იოსელიანთან ხშირად ძველი ქართულისებურია: “ჴელ-ვჰყავ მეცა აღწერად”; “შ˜დ გრძელითისა მოლოდებისა მივიღე წერილი თქუჱნი”; “დავჰშთები მარად მზა რ˜ა ვიღუწიდე ძალისამებრ ჩემისა მამულისათჳს.” შედგენილი შემასმენლის სახელადი ნაწილი ხშირად წრფელობითშია, მაშინაც, როდესაც ის წინადადებაში ზმნური ნაწილისგან მოშორებით დგას: “დედანი ძალიან ავად იყო დაწერილი და ქაღალდი მისიც ადგილ-ადგილ დახეულ და განრყუნილ”; “რ˜ლისათჳსცა სრულიად ვიყავ განმზადებულ” აქა-იქ ორივე ავტორთან გვხვდება სინტაქსურად გაუმართავი ფრაზები: “გიგზავნი ოთხას მანეთს (400 руб.), რომელიც იმ დღეს დაგპირდი” (პ. ი.). მსაზღვრელ-საზღვრულის ნაწილში პლატონ იოსელიანი ცდილობს, დაიცვას ბრუნვასა და რიცხვში შეთახნმების ძველი ქართული ენის ნორმები, მაგრამ ზოგჯერ შეცდომებისგან ვერ იზღვევს თავს. მაგ., ფრაზაში “დიდად ვარ მეძიებელი ქართულთა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 64 წიგნთასა” უკანასკნელი სიტყვა “წიგნთასა”, რომელიც საზღვრულია წინამავალი მსაზღვრელისა “ქართულთა”, მიცემითი ბრუნვაში არასწორად არის შეთანხმებული სახელობით ბრუნვაში მდგომ საზღვრულთან, “მეძიებელთან”, რომლის მიმართაც ის მართული მსაზღვრელია. არის შემთხვევები, როდესაც მსაზღვრელი და საზღვრული მრავლობითი რიცხვის სხვადასხვა წარმოებით არის მოცემული: “თქუჱნგან გამოგზავნილნი წიგნები.” ირიბი დამატების ნაცვლად “გადასცა” შემასმენელთან გამოყენებულია უბრალო დამატება: “გარდაჰსცეს იგი ანუ პატრონისად” (პ. ი.). ლექსიკა: პლატონ იოსელიანის ბარათებში მრავლად მოიპოვება სიტყვები ძველი ქართული ენის ლექსიკიდან: “გარნა”, “კერძო” (მხარის მნიშვნელობით), “სიქადული”, “რეცა”, და სხვა მრავალი. ზმნური ფორმები: “მოვისყიდე”, “მსურის”, “შევლენან”, “ვარი”, “ვიკდიმები” და სხვ. წერილებში, ისევე როგორც მე-19 საუკუნის ანალოგიურ ტექსტებში, ორივე ავტორთან ხშირია რუსიციზმები: “კუხნა”, “ნაგრადა”, “კანიკული”, “ბოჩკა”, “გოსტინიცა”, “დროშკა”, “ზასედანიე”, “ზნაკი”, “ტოჩკა.” ამ მხრივ უფრო დიმიტრი ბაქრაძის წერილები იქცევს ყურადღებას. მისი ბარათები ნათელ წარმოდგენას გვიქმნის, როგორ იყო გაჯერებული ცოცხალი სასაუბრო ენა ბარბარიზმებით. მაგალითები: “შენ უფრო ვკუსი გაქვს. როდესაც ჩამოხვალ მაშინ გავაკეთებინოთ. აგრეთვე კუხნის ფეჩი. მგონია კუხნის ფეჩზე კიდეც მოგწერე, რისთვისაც შევაყენე. პრიკაზის ქაღალდი თითქმის მზათ არის.” მე მგონია ამ ერთ კვირაზედ კიდეც შევიტანო. სახლის პლანს აღარ გიგზავნი უკან; არც სიგძის ზომას. ჩამოხვალ ხომ მალე. იმ დღეს სალდათს წიგნი გამოვატანე.” დიმიტრი ბაქრაძესთან ხშირია სასაუბრო ფორმები: “საცა”, “რო”, “აქამომდე”, “იქს”, “კაი”; “მაინდამ”, და სხვ. თითოეული საზოგადო მოღვაწის ენის შესწავლა უაღრესად მნიშვნელოვანია ენის ისტორიისათვის. მე-19 საუკუნისა და მე-20 საუკუნის i ნახევრის ტექსტები კი, მითუმეტეს, ცოცხალ სასაუბრო ენაზე აგებული, განსაკუთრებით ფასეულია. სწორედ ასეთი დოკუმენტური მასალა გვაწვდის უტყუარ ცნობებს ენაში მიმდინარე პროცესებზე. პლატონ იოსელიანისა და დიმიტრი ბაქრაძის წერილები ბევრ ისეთ ენობრივ ფაქტს შეიცავს, რომელიც სამწერლობო ენაში ვერ მოხვდებოდა. ისინი გვიჩვენებენ ჭიდილს ძველ და ახალ ენობრივ ნორმებს შორის და გვიდასტურებენ, რომ ენობრივი მეხსიერება ენას საუკუნეების განმავლობაში მიჰყვება, რის შედეგადაც ძველს უჭირს პოზიციების დათმობა, ახალი შინაარსისთვის ფორმის შეწყობა. წერილთა შესწავლამ გამოავლინა, რომ პლატონ იოსელიანი ენობრივად უფრო ძველ თაობას ეკუთვნის, ხოლო დიმიტრი ბაქრაძე ახალს, თუმცა გამოვლინდება პირველ ავტორთან ახალი და მეორე ავტორთან ძველი ენობრივი მოდელებიც. პლატონ იოსელიანისა და დიმიტრი ბაქრაძის პირად წერილებში ასახული ცოცხალი სასაუბრო მეტყველება სალიტერატურო ენის ფორმებთან შედარების საუკეთესო საშუალებას იძლევა სამომავლო კვლევებისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 65 ლიტერატურა გიგაშვილი, ქ. (რედ.) (2019). ქართველ მეცნიერ-ისტორიკოსთა ეპისტოლური მემკვიდრეობა, ტომი i, პლატონ იოსელიანი, დიმიტრი ბაქრაძე, გამომცემლობა „უნივერსალი“, თბილისი. გიგაშვილი, ქ. (2011-2019). xix-xx საუკუნეების ქართველ მწერალთა ეპისტოლური მემკვიდრეობა, ტომი i-ix, გამომცემლობა „უნივერსალი“, თბილისი. სარჯველაძე, ზ. (1984). ქართული სალიტერატურო ენის ისტორიის შესავალი, გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბილისი. ჭიჭინაძე, ზ. (1893). პლატონ იოსელიანი (ცხოვრება და მოღვაწეობა), тифлись. linguistic characteristics of platon ioseliani's and dimitri bakradze's private letters mzia gigashvili iakob gogebashvili telavi state university abstract: the paper studies the main linguistic characteristics of the epistolary legacy of the representatives of the first generation of 19th century georgian scientist-historians platon ioseliani and dimitri bakradze. the actuality of the research is determined by the invaluable importance of private letters as documentary genre texts for the history of language, taking into account their specificity the informal style of writing, the abundance of forms characteristic of spoken language, which provides the best opportunity for comparison with the forms of literary language for future research. 48 letters of platon iosselin and 36 letters of dimitri bakradze have been chosen for analysis. the study of the letters revealed that the language of plato ioselian's epistles is heavy and "snarky", often artificial, and the style is official. the linguistic influence of anton catholicos is clearly visible. obviously, the identity of the addressees of the letters, on the one hand, and their purpose, on the other hand, play a certain role in this: most of the letters are addressed to academician marie brose. they are of a scientific nature and serve to provide information to the imperial academy of st. petersburg regarding this or that critical issue, although this style of writing was generally characteristic of platon ioselian. thus, platon ioseliani linguistically belongs to the older generation, while dimitri bakradze belongs to the new one, although there have been revealed the new linguistic models with the first author and the old ones – with the second one. key words: platon ioseliani, dimitri bakradze, epistolary legacy, personal letters. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 18 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.03 2018 presidential elections in georgia (elections without a leader) avtandil tukvadze1 , akaki abzianidze2, irakli ubilava3, helen gelashvili4 1ivane javakhishvili tbilisi state university, associated professor 2national university of georgia seu, professor 3phd student, department of policy analysis and management russian university of friendship of peoples (moscow, russia). 4phd student of political science, assistant of professor of the faculty of social and political sciences, ivane javakhishvili tbilisi state university annotation the article notes that the constitution of 2018, which came into force since the inauguration of the president, establishes the model of parliamentary governance in the country and this was the last time president was chosen through universal public elections (6 year term), from 2024 president will be chosen (for 5 years) by election board and country will totally shift to parliamentary form of governance. the work analyzes aggressive pre-election campaign factors: socio-economic conditions, the management team's mistakes, features of political culture, contrast of georgian mentality and consciousness, mutual accusations of candidates in protecting russia’s interests the "war with compromises", pre-election promises of salome zurabishvili and grigol vashadze, government resources used in favor of a government-supported candidate, preliminary reports published by international (according to which the legitimacy of the election was not doubted, but there were critisizing comments), new initiatives announced in inauguration speech of newly elected president (democratic values and political priorities), which gives the public hope for the future. keywords: president, elections, leaders, aggressive rhetoric, russia, political culture, compromises. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 19 . 2018 ( ) , 2018 , , (6 ), 2024 (5 ) . : , , , , –„ “, , , ( , ), ), . : , , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 20 introduction. 33 changes have been made to the current constitution of the transitional period, country moved from american model of presidential governance (1995)1 to semi-presidential french model (2004) , and later through the polish model of the parliamentary republic (2004), 2 the constitution of 2018 establishes the classical government of the parliamentary governance. this is a general characteristic of the constitution that has been adopted since the 1990s, since after their study we are convinced that they have very few connections with "american" and "french" analogs and the main purpose is not to seek the form of governance that is acceptable to the georgian state, but adoption of a constitution that is tailored to the interests of a particular political force. numerous constitutional amendments aimed to increase the executive power, in particular increasing the rights of the president. however, none of the presidents have been elected for more than two terms in georgia, we can not say the same about the majority of post-soviet states. constitutional status and real power of presidents have never been in compliance with each other during the transitional period in georgia, especially during the presidency of mikheil saakashvili, the margin between the party and the state was absent and the state functioned as repressive machine, while the democracy was left in the field of rhetorics and theory and in real life there was no guarantee of protection of constitutional human rights. it is important to note that the model of the us presidential governance has brought democracy only to the american people, and its transplantation, like in georgia, has established super presidential authoritarian regimes in most countries of africa, asia and latin america. the reason is that the us constitution is the result of the development of american political culture and political history, expressing the political aspirations of the american people and their mentality. the constitution of 2018, which came into force since the inauguration of the president, is a model of parliamentary rule in the country and has been the last occasion of electing the president (6 years) through the general elections, whose powers are significantly reduced and is similar to the status of the head of state of the parliamentary republic. the experiences of previous years show that the president's high legitimacy has created problems (like poland) between the perception of power and the real power of the branches of the government. the next president will be elected by election board (300 members) for a term of five years and the same person who has lived in the country for 15 years and has reached 40 years of age can only be elected twice. in fact, the country's constitutional model of strong, undefined presidential rights is gradually moving to the weak presidential institution according to the parliamentary form of governance. constitutional status of the president of georgia. 1 constitution of georgia. tb; 1995 2 constitution of georgia. tb; 2004 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 21 according to the constitution, the fifth president of georgia will be the head of state, guarantee of national unity and national independence, supreme commander and presenter of the country to the international arena. the future president is a symbolic, representative figure. 3 the president of georgia will conduct internal and foreign policy with the consent of the prime minister, the security council existing with the president will be abolished completely. "the president will be the chairman of the national defense council, which will be created during the war." 4 the president shall retain the right of veto, according to the request of the parliament speaker and parliament members (not less than 1/4) or by the request of the government to appoint an extraordinary session, in case of the president's declaration of war or state of emergency, parliament is obliged to convene an extraordinary session. if the legislative body fails to approve its new composition within two weeks after the resignation of the government, the president should dissolve the parliament and appoint early elections. the president will have the right to appoint three of the nine members of the constitutional court and one of 14 members of the high council of justice to appoint and participate in the appointment of the chairman and members of the central election commission. besides, she will be able to appoint or dismiss the president of the national bank. also, the president of georgia is entitled to appoint a referendum on the issues constituted by the constitution and the law at the request of parliament, government or at least 200,000 voters within 30 days upon receipt of such request. the resignation of the president is only possible through impeachment. the initiation of impeachment procedure will be possible by the parliament of georgia with no less than 1/3 consent. according to the following procedures, the case must be handed over to the constitutional court, which will have one month to prepare the case and the conclusion. in case of parliamentary consent, the issue should be considered and voted under two weeks times. the consent of the 2/3 of deputies is necessary for the impeachment of the president. however, there is a limit. in case of war or emergency situation in the country, the initiation of the president's impeachment is prohibited. if the president gives up his powers prematurely, the chairman of the parliament will fulfill his duties. 3 constitution of georgia. tb; 2018 p. 25 4 constitution of georgia. tb; 2018 p. 42 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 22 the head of state will be able to unilaterally make decisions such as granting citizenship, pardoning convicts, state prizes and awards, higher military, special and honorary rankings, as well as higher diplomatic rankings. the president will be able to sign the constitutional agreement with the georgian orthodox church on behalf of the state. the president of georgia is authorized to appeal to the people. once a year, she will submit a report to the parliament on the most important issues about the state of the country.5 pre-election environment was influenced by: a. the hard socio-economic situation impairment of the gel has almost deducted the cash revenues of the employeed population (1 us dollars in 2013 was 1.73 gel, and in 2018 the value of 1 usd was varied within 2.66 -2 to 70) 6. part of the population who had debt in dollars were particularly affected; pension is equal to 70 dollars. the number of unemployed has increased significantly; outflow of the country's work capable population abroad has increased (since 1989 the population has decreased from 5 401,000, to -3720.4 by 2016); prices for energy and food was increased. the process of economic impoverishment of citizens was supported by numerous overdue loans. all of them greatly promoted polarization of political orientation of citizens. b. mistakes made by the ruling team that may be linked with the extra self-confidence during the pre-election period and government initiative to cultivate and export cannabis. opposition leader vashadze used the advice of his political scientist (viktor shkliarov, a us citizen), used the cannabis topic and began to collect signatures, thus attracting supporters who opposed the cultivation and export of cannabis. the patriarchate also expressed a negative reaction about the cannabis topic. part of the church was politically motivated to support grigol vashadze. the patriarch's appeal that the church authorities should not interfere with the election campaign, partly suspended the propaganda activities of the clergy against zurabishvili, but the negative charge could not be reduced. the government showed a delayed reaction and revoked cannabis cultivation initiative. c. the presidential election was distinguished with extreme aggression and the reason for this is to be looked in the rules of the "political game" established in political culture: the inclination towards violence and violence in political culture is primarily related to the communist heritage that has been associated with dissociative subculture from the soviet era like the omniscient ideology, the gamsakhurdia government was characterized by uncompromisiness and denial of heritage, and in the absence of political institutions, their leaders embarked on extremist and radical ideology in public consciousness 7; radicalism and confrontation are largely linked to mikheil saakashvili's authoritarianism a model of the "party-government", when the national party actually "privatized the state " in their favor. mikheil saakashvili, by forming an actually repressive state, established 5 constitution of georgia. tb; 2018 p. 29 6 https://www.google.com/search?q= gel impairment dynamics since 2014 7 a.tukvadze. transformation of the political system in modern georgia, in the journal: central asia and the caucasus 2006 2(44) sweden, sweden 103-112. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 23 violence in political life as a norm. saakashvili rejected legacy in politics, established hostility between generations and different social groups, split public consciousness, imitating western values instead of national values, established an authoritarian state based on cosmopolitan outlook.8 members of the national movement had legalized limitless privileges, and uncontrolled influence in the country. today they are distinguished with very aggressive and uncompromising actions. the reason for this is the loss of privileges, judicial decisions against their representatives and permanent demands for restoration of justice from society. d. any election campaign is affected by peculiarities of people's mentality, psychological mood and emotional components, which have been formed over the centuries and find expression in everyday life. despite the fact that georgians have rich traditions of religious and ethnic tolerance and there are many examples to prove this, they cannot boast with experience of political pluralism and plethora of political parties is not enough: the transition period does not know the concept of constructive opposition. one of the reasons for this is found in georgian characterexcessive emotional attachment to leaders derives from the specifics of georgian mentality and public consciousness: the famous georgian historian, geographer and cartographer of the 18th century vakhushti batonishvili believes that the georgians equally had ability of “being hostile and friendly, supporting during bad times and good times” and they are similarly successful in “choosing the good over the evil." the main feature of georgian nature is contrastability. our character is difficult and contradictory. we know plague and feast both in excessive forms, as well as love and hate, morality is miraculous high and staggeringly low immorality. the contradictory qualities of the georgian people coexist in extreme forms the ultimate idealism is combined with extreme realism: the excessive emotional attachment of citizens to president zviad gamsakhurdia has strengthened the elements of messianism in political culture, and on the other hand, confrontation with him caused inclination towards hatred and violence: relatives of people who died on the opposite sides during the civil war of the 90s, did not share mourning with each other. this happens in the people whose folk ballad ("tiger and the knight") describes the unprecedented event of martyrdom in the history of the world the mother of the man who died in the battle goes to a mother of a tiger who also dies in that battle to say her condolences ("maybe his mother is mourning just like me"); i.e. this woman has shown a great ability of sharing similar plague and humanism, identified pain of the deceased animal's mother with her own and her son's love. 9[8. p. 1 candidates' pre-election promises, according to the electoral code, "can not contain the urge to incite hatred, call for overthrow of state sovereignty and such difficult issues." in other cases, the election legislation "does not regulate the content of the presidential candidates' pre-election promises". 10 8 a.tukvadze. comparative analysis of political culture. tb; 2014 p. 125. 9 a.tukvadze. transformation of the political system in modern georgia, in the journal: central asia and the caucasus 2006 2(44) sweden, sweden 103-112. 10 a.tukvadze. comparative analysis of political culture. tb; 2014 p. 125. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 24 25 candidates have participated in the first round of elections, their promises have gone beyond the presidential powers: "power is in unity we can change it together!" this is the election slogan of the presidential candidate of the united opposition. according to the leaders of the national movement, their main message and promise is that grigol vashadze will end the bidzina ivanishvili's "government ". grigol vashadze's pre-election promises included pardoning "political prisoners" saakashvili, merabishvili, akhalaia, tsaadze. in the first round such intentions attracted the maximum participation of the national movement supporting electorate, but in the enforcement part and in the second round it was the announcement of destabilization and the voter’s turnout was taken in favor of zurabishvili. according to vashadze, he will lead a hundred thousand supporters in the street and force the government to appoint early parliamentary elections. e. i. elections have become the outcry that government should go, and the winner candidate gets the mandate to change the ruling force. this is why we got a high level of confrontation in the second round. after the defeat of the opposition by 20%, the opposition intentionally tried to disrupt the president's inauguration, these plans were disrupted by the effective actions of the government and they failed to change the government with "saakashvili's scenario", vashadze announced permanent actions, saying that the he would overthrow the government with constitutional means, but the protests stopped due to the lack of supporters. grigol vashadze's false promises to increase the pensions up to 400 gel worked due to two reasons: first, populism played a leading role in georgian politics and reached its zenith during saakashvili’s presidency, when the timeframe for becoming nato and eu member was reduced and the existing authoritarian regime in the country was sold as democracy ("political schizophrenia" this is what steven f. jones calls the promises of national movement 11); secondly, pensioners are the most vulnerable group of society, pensions are not enough to meet the minimum requirements and naturally their support has increased the number of vashadze's electorate. salome zurabishvili's, an independent presidency candidate supported by the georgian dream, main slogan is "together for georgia". the main message of her election campaign is to look forward to the future, to understand the role of the president as a above party figure, the arbitrator in political processes, the focus of the country's historical past, the first woman president, protecting the interests of all citizens, and about the functions of the president. however, her statement was unclear for the people: "the president should be with the people, but still higher." the wave of black pr, her statements about the war of 2008, confidence of the government, european-style election campaign, lack of populistic promises and lack of knowledge of the georgian language significantly reduced her rating, the georgian dream's candidate is running the first round of the election campaign with excuses, so it is difficult to evaluate her election campaign positively. 11 a.tukvadze, u. bluashvili. peculiarities of georgian character. see international reviewed and referential scientific journal. "science and life". tb; 2011 1(3) p. 101–102. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 25 46.74% of the 3,558,437 voters participated in the first round. georgian dream's candidate salome zurabishvili received 615,572 votes, which constituted 38,64%, and the united opposition (11 party) “power is unity” "presidential candidate grigol vashadze received 601,224 votes, 37.74 percent. 12 according to the results of gallup international order by tv company "imedi", salome zurabishvili has 58% and grigol vashadze has 42% in the first round, which was unrealistic. 13 the political biographies of the candidates (zurabishvili, vashadze) who moved to the second round are different, but both of them at various times were appointed as foreign minister by saakashvili. salome zurabishvili was born in paris in 1952 in the family of georgian political emigrants and she is grandaughter of the famous public figure niko nikoladze. in 1972 she graduated from the paris institute of political sciences, columbia university in 1973, and in 1981 the national school of management of paris. she was the professor of the institute of political sciences of france in 2006-2015. the french stage of zurabishvili's diplomatic career, which started in 1974 and continued until 2003 is pretty diverse. he worked at various positions at the ministry of foreign affairs, un, osce, nato headquarters, in washington, rome, in the republic of chile, as ambassador to georgia. in february 2004, georgian president mikheil saakashvili appointed salome zurabishvili as minister of foreign affairs of georgia.14 the greatest achievement of his post on the position of minister of foreign affairs was signing a document on withdrawal of russian military bases from georgia on may 19 of 200515 salome zurabishvili has created “a new group of friends of georgia”, ukraine, lithuania, latvia, estonia, romania, bulgaria, the czech republic and poland, which are supporting georgia in the nato and eu membership. in few months after a successful agreement with russia, salome zurabishvili was dismissed from the minister post. reason: "lack of professionalism, nepotism and lack of results in foreign policy". since october 2005, she moved to the opposition and established the party "georgia's way", which was based on the right-wing ideology.16 in the conditions of saakashvili's authoritarian regime her party failed to succeed in the elections and salome zurabishvili left georgian politics in 2010 and said: "in this country the democracy is no longer and the opposition cannot be any longer. being in opposition 12 netgazeti.ge/news/314260/ netgazeti | unfulfilled promises of candidates (seen on 27.11.2018) 13 12.s. f. johns. democracy in georgia https://.www.cicerofoundation.org.legtures.stephenjonesgeorgia.pdf (seen on march 3 of 2017) 14 the results of the first round of the elections were summarized | imedinewshttps://imedinews.ge › 15 the exit poll results assessed by the ruling team| imedinews https://imedinews.ge › 16 salome zurabishvili appointed as the foreign minister of georgia on saturday. www.radiotavisupleba.ge. (read on novemebr 30 of 2018.) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 26 in such conditions means that we are taking part in illusions and lies of the government. i can not take part in this lie." 17 since 2012, when government in georgia has changed, salome zurabishvili returned to the politics in 2013, she offered her candidacy for the presidential elections, but she was citizen of georgia and france at the same time, so the central election commission rejected her presidential candidaacy. 18 from 2016 to december 12 of 2018 she was a member of a parliament until was elected as a president. 19 on september 9 of 2018, the party "georgian dream" supported independent candidate, salome zurabishvili, as the presidential candidate. 20 since august 23 of 2018, the presidential candidate salome zurabishvili gave up french citizenship. 21 grigol vashadze (born in 1958 in tbilisi) georgian diplomat and politician; has been granted the diplomatic rank of the plenipotentiary and extraordinary envoy. in 1981 he graduated from moscow state institute of international relations, faculty of international law. in 1981-1988 he worked at the department of international organizations at the ministry of foreign affairs of the soviet union and later in the space and nuclear weapons division. in 19881990 he was a graduate of the diplomatic academy. from 1990 to 2008, vashadze was busy with private business and managed companies founded by him: "georgia arts management" and "gregory vashadze and br". in 2004, with the invitation of mikheil saakashvili, nino ananiashvili arrived in georgia with her husband (grigol vashadze) and became the art director of the ballet troupe. grigol vashadze on february 2 of 2008, was appointed by saakashvili as georgia's deputy minister of foreign affairs, minister of culture, monument protection and sports of georgia on november 2, and from december 6 of 2008 to 2012 was a minister of foreign affairs 22 the main achievement of grigol vashadze was the so-called "non recognition" policy after the august 2008 war, which aimed to hinder the recognition of independence of abkhazia and south ossetia at international level. he speaks russian, english, portuguese, italian, spanish and french languages. 23 17 salome zurabishvili's path to the presidency. www.ghn.ge. read on: december 4 of 2018. 18 salome zurabishvili opened the first office of her public movement. civil.ge. read on: december 4 of 2018 19 salome zurabishvili's political timeout www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 2 of 2018). 20 salome zurabishvili about the presidential elections. www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 11 of 2018). 21 parliamentary elections 2016 – second round. cec.gov.ge. (read on: november 30 of 2018.) 22 georgian dream will support salome zurabishvili during the presidential elections. on.ge. (read on: november 18 of 2018.) 23 21.salome zurabishvili refused the french citizenship. netgazeti.ge. read on: november 16 of 2018. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 27 "war with compromises". presidential candidates failed to involve citizens into discussions about the long-term strategy of the state and their election campaign was built on mutual demonization and unconstructive opositioning. the leaders of the national movement were not avoiding dirty methods and in the majority of cases they lied using mass media; national movement tv "rustavi 2" successfully utilized the successful method of releasing numerous records that were related to bidzina ivanishvili and other state official’s corrupt business deal with zaza okuashvili founder of "omega" and tv 1. to discredit salome zurabishvili and radicalize the situation the opposition tv channel violated every norm of the journalism ethics, began from ranking zurabishvili supporters as "secondary citizens" continued with releasing recordings on tv and manipulating with bereaved fathers’ interests, this launched quite crowded protest, where the leaders of the national movement were drawn as "defenders of truth”. in the second round tv company "imedi" was actively involved in the campaign "without rules" against vashadze. there were compromises about private life, as well as fragments from their past, and many other, but central positions, and the defining influence was if which candidate defended russia's interests and betrayed the country; after the war in 2008, the perception of russia as the enemy was not very difficult. “the russian factor" took the central place in the war with compromises. all the opposition forces emphasized the remarks made by salome zurabishvili at different times, citing his writings: "that night saakashvili opened fire on georgians, his compatriots, opened fire and launched rockets ... led to an expected russian military reaction, achieved expected defeat and" planned" loss of territories. he has not yet been convicted for this crime. "i'm not supporting the establishment of american base in this country, because anyone knows the geopolitical situation, they understand that establishing the us base is more dangerous than security. this does not mean that we are refusing to partnership." 24 in the first round, the self-confident ruling elite stated that the presidential candidate does not need an electoral program and also was in using compromises, as such approach does not correspond to salome zurabishvili's european election campaign. in the second round the situation is extremely tense and government supporting tv channel "imedi" switches to emergency regime and releases lots of compromises on grigol vashadze: was accused of working with the kgb, workings at ministry of foreign affairs of the ussr was discredit; his political statements were used against him: "russian citizenship in general russia is a part of my life, does not have any significance, if i have a russian passport in my pocket or not." 25 "we are part of russian culture and we have two native languages." 26 24 grigol vashadze's biography, online edition “civil.ge”. 25 ministry of foreign affairs of georgia biography; read on: 3/18/2011 26 nino kharadze. salome zurabishvili vs grigol vashadze. tb; radio “freedom” 2018 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 28 "georgian dream" focuses on the resolution adopted by the council of europe about the 2008 war, which was signed by united national movement deputies of the european parliamentary assembly: "however, on august 7, 2008, by bombing tskhinvali by the georgian military forces without warning, escalation moved to new, open and full-scale warfare. using heavy artillery and cluster bombs, which posed serious danger to the civilian population, was disproportionate use of military force by the georgian side, despite the fact that this was happening within its territory, and as such action was a violation of international humanitarian law and of the commitments undertaken by the state to decide the conflicts with peaceful means. 6 .... this has led to the occupation of important part of georgian territory, as well as damages to the economic and strategic infrastructure, which may be considered as either a direct attack on the sovereignty and therefore a violation of the charter of the council of europe, or russia's attempt to expand its influence on the nearest border country, by violating its obligations, including refusal of such concepts."27 salome zurabishvili's statements did not go byond the scope of the adopted resolution, but the united opposition's propaganda machine managed to beat salome zurabishvili with former military highranking officials, life threatening messages were sent towards the presidential candidate; the candidate who moved to the second round was supported by previous national party members "european democrats" and their leader davit bakradze (who received 10% of the vote in the first round), also, the "republican party", which was always came to power with "someone else's train," they were followed by other political unions. the support of "european democrats" did not mean the mechanical transition of votes in favor of vashadze, as their electorate did not share the prospect of national movement coming to power with the. three non-governmental organizations transparency international, young lawyers association and fair elections blame the authorities for making false ids without evidence and openly defended the interests of the national movement. the ruling party only woke up in the second round and realized that the danger to their unilateral hegemony in the political space was real (in fact loosing the fight for the weak position of president, made pardoning of saakashvili akhalaia and others, made instability and civil war in the country at least realistic) and launched completely different kind of campaign: in the second round, moshe clughauft, a polit-technical adviser was invited from israel, working in favor of zurabishvili, at this time anti united national movement banners appeared, videos and slogan "principle choice" appeared in tbilisi. with the advice of moshe clughauft along with salome zurabishvili, on the banners appeared the faces of bidzina ivanishvili and other party leaders, indicating that the presidential candidate was supported by the ruling party. salome zurabishvili started the second 27 minister of foreign affairs grigol vashadze again in concession of russian citizenship, 2011 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 29 round of the election campaign with a very aggressive message: she will not give up georgia to russia and vashadze and specified that the choice is between russia and europe. the number of voters needed to be increased in the second round because many georgian dream supporters did not participate in the first round; the second round of the election campaign was built on the threat of expected destabilization and the possible return of the "national movement" government; the banners appeared with pictures of saakashvili, akhalaia, kardava and adeishvili, "no to nazis, not the evil" written on them. in 2012 parliamentary elections bidzina ivanishvili convinced citizens to take part in elections and this decided the fate of the elections, but the georgian dream's government could not justify the expectations of the people and consequently trust in it’s leader decreased. ivanishvili realized everything and he returned to the post of party chairman in april 2018. the government's promise to increase the pensions (180 gel) by 20 gel was not enough (vashadze’s promise of 400 gel pension was more charming); ivanishvili criticized the rules of unfair play in the banking sector. a year-old initiative to dismiss the debtors from debt was activated and specified only prior to the second round, that only those debtors would be dismissed from their debts whose loan base did not exceed 2000 gel. after the elections, approximately 600000 debtors were dismissed from their debts (4 billion gel) and this obligation was taken by the cartu foundation, which was founded by ivanishvili. this fact played an important role in the favor of presidential candidate. ivanishvili had previously provided assistance to the citizens when he was performing "state functions" covering pension debts and paying salaries to saakashvili's government officials. according to the cec data, in the second round 56.23% participated from 3,558,437 voters, from which the candidate of the georgian dream, salome zurabishvili received 59.52% (1147627 votes), and the candidate of the united opposition grigol vashadze received 40.48% (780633 votes). the cec data was very close to the results of the exit polls (gallup international and edison research). 28 international observers assessed the second round of the presidential elections as conducted in a competitive environment and the candidates were given the opportunity to conduct the pre-election campaign freely, but one of the candidates had an advantage said in a preliminary report of the office for democratic institutions and human rights office (osce / odihr) and its partners-eu ossetian parliamentary assembly (osce pa), the european parliament (ep) and the parliamentary assembly of the council of europe (pace). the election process has been negatively affected with both rigid rhetoric and violent incidents, as well as the use of administrative resources and the involvement of high-ranking officials of the ruling party in the pre-election campaign. an assessment was made that the margin in the second round of elections between the party and the state became vague: 29 28 https://www.youtube.com/watch?v=eixpf_jtbb0 (seen on december 18 of 2018) 29 http://portal.coe.ge/downloads/resolutions/res1633(2009)geo.pdf) (seen on december 15 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 30 observers outlined government initiative of dismissing the debts of 600,000 citizens. this can be regarded as a bribery; for the second tour, there was a sharp inequality between financial donations, in favor of a candidate supported by the ruling party; the central election commission appointed the second round of the presidential election in the middle of the week, which did not express the interest of the voters and raised doubts about political motivation; the public broadcaster has taken a biased position against the opposition. private media maintained a polarized position; national-democratic institute of the united states of america assessed the elections of 28 november. according to the ndi report, the second round of the presidential election was negative and damaging to democracy: 30 overall, "elections, by both nato and other international organizations, including the osce, have been assessed as open and fair. however there was some criticism towards high political rhetoric and we saw it. there was a demand for the creation of a tranquil political environment and we hope that this will happen in future elections, but the final assessment was positive." 31 conclusion. the second round of presidential elections was appointed for the first time in the history of georgia. salome zurabishvili’s presidential election campaign was based on the methods of european type "political game" and was almost empty of emotional speeches and populist promises (while populism and emotions are a sign of leadership skills in georgian reality and corresponds to the psycho-emotional state of georgians) and mostly emphasised the functions of the president as an arbitrator and above party person (in the opinions of salome’s closed persons she is more convincing when speaking in french and english:: mouche cloughaft claims that salome is a leader and thus she hardly accepts advices), but she used the method of accusing the opponent in being pro-russian. as for vashadze, he referred to political force united around ivanishvili as "government" and aimed to change it (respectively, the "dream" was figting to maintain power, as vashadze announced pardons and early elections, which meant at least civil conflicts and the prospect of changing the government), he was supported by interests of several non-governmental organizations, defenders of national movement. vashadze's supporters were mainly the electorate of mikheil saakashvili (vashadze unsuccessfully played the role of the leader), the absolute majority of which participated in the elections, and the angry voters who were part of the pensioners, but the involvement of the population in the second round increased, the possibility of returning of the national movement and the threat of destabilization surpassed the negative attitude towards the government and increased the number of votes in favor of salome zurabishvili. the government initiative of nullifying the debts played a significant role. because of this fact, the observation missions did not undermine the legitimacy of the elections, but none of them suggested that the 2018 presidential election was a "step towards democracy". 30 https://droa.ge/?p=38356 (seen on november 30 of 2018) 31 international election observation mission georgia "presidential elections, second tour" 28 november 2018. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 31 the elections showed that there is an acute crisis inside the ruling political elite and it does not derive from ideological confrontation, but rather from the business interests of individual groups or even political ambitions. "the short but fervent presidential campaign has outlined the astuteness and emptiness of the georgian political elite" 32 low activity of citizens in the first round of the presidential election indicates the alienation and distrust towards the political elite. the high trust mandate of the population, which "dream" has received in the 2012 elections, is expiring. we are talking about the third political force, whose ideological orientations will be clearly formed and will replace the government in the future, but the contours of such force is nowhere to be seen. we could call the presidential election of 2018 an elections without "a leader" because the presidential candidates were not able to show leadership skills and the success of the "national movement" and "georgian dream" candidates was behind the activeness of the forces backing them and we could share a perturbing phrase: the choice was made between "the bad and worse" but president salome zurabishvili in his inaugural speech announces new democratic values in georgian politics, which gives positive expectations to society. the president that her biggest challenge is to overcome aggressive, violent political orientations and establish modern, democratic culture: "unity of the country, the consolidation of the society and the strengthening of our place in europe this is my main goal. i will convince fellow citizens that national consent for development and unification of georgia is essentially important."33 for the first time in the history of georgia the woman became the president and the transfer of the position was peaceful and civilized, "thus another democratic step", which can not be disagreeable. salome zurabishvili emphasized the necessity of protecting the political heritage and for the first time in the georgia's latest history evaluated the activities of the predecessor president positively; it should be noted that every president has put his bricks on the road to the building of independent and democratic georgia; a century ago, the leaders of the first republic adopted a modern and progressive constitution at that time; zviad gamsakhurdia played the greatest role when he appointed a referendum and adopted the act of restoring georgia's independence. eduard shevardnadze was the first to pave the way to the european and euro-atlantic space; 32https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 33https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 32 mikheil saakashvili laid the basis for many important reforms at the initial stage of his administration; during the presidency of giorgi margvelashvili steps were taken towards strengthening the democratic processes and stability. my purpose is to do everything to ensure the development of our state, its european future, irreversible and so nothing could hinder our main goal.34 during the transition period, the greatest harm to the unity of the society was dealt by the national movement government, who denied ilia's admonision about the objective regularity of inheritance ("son should know where his father has stoped") and removed older generation from social activities, shifted the focus on differentiative options of generations and social groups and practically divided the public consciousness. salome zurabishvili is well aware of the threat of solidarity and support and indicates: "solidarity is essential for strengthening our society first of all, solidarity between generations, which historically characterized us. it should not be lost." 35 in georgian political thinking, the ruling and opposition elites have strengthened the excessive hopes of western partners and international organizations, the key to the independence of the country was completely withdrawn36 and activated the consciousness of false expectations, which is part of the georgian mentality ("imitate the stranger"). "georgia's political strategy lies in the fact that, says professor m. bichuashvili, the georgian national state should be built on the basis of global international organizations: nato will create the georgian army, the international monetary fund will strengthen the economy, the osce will resolve the issue of territorial integrity, the hague will elliminate all of the injustice". 37 zurabishvili made her emphasis on culture and rich traditions and emphasized: "georgians can be usefull to the world with its old, wealthy, original culture that stands on christianity. georgian civilization can boldly establish its place in the world. our identity is historically revealed in tolerance. the tradition of peaceful coexistence with people of different origin and beliefs has been with us for centuries. georgia is also famous for the fact that there is no example of anti-semitism here. tolerance is something that todays world lacks. we must 34https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 35https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 36 tabeshadze, t. james appathurai says that the final assessment of georgia's presidential election was positive. tbilisi: first channel 37 vakhtang natsvlishvili, "presidential election: anger and hopelessness in georgia" 2018. https://ge.boell.org/ka/2018/.../saprezidento-archevnebi-brazi-da-uimedoba-sakartvelo. (seen on january 18 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 33 strengthen this tradition so that we become an example for others. we should increase the awareness of georgian culture and identity on the international arena". 38 zurabishvili focused on the necessity of development of the regions of georgia. the president knows well that unequal development of the regions has often led to separatism and the country's dismemberment: "the path of development goes through the strong and prosperous regions. i think it is noteworthy that the inauguration of the president is held not in the capital of the country but in one of the regions of kakheti, and it is my choice”. the modern, european-type state implies equal development of regions and capital. the foundation of georgia was historically always its regions and their strength. we can combine this historical experience and a modern european example ... i am sure that every georgian's dream is returning of as many emigrants as possible to their villages and abandoned houses." 39 when speaking about foreign policy orientation, zurabishvili's position is firm and consistent: "russia, as a neighbor of the caucasus, should realize that if he wants to be a full member of the international community and to restore normal relations in the region, it should prove recognizes all international law verbally and factually. this is necessary to establish equal and peaceful ties with its neighbors. i believe that georgia will be united. we should remember that people living in the occupied territories are our citizens and we should condone them. past unites us with abkhazians and ossetians, we are relatives of each other, we have mixed families! we need to find ways to get to the new generation and pave them a way to europe. today, as never before, abkhaz language and identity needs protection! "40 let's conclude the conclusion by quoting david ost, that democracy is born where angry people, driven with power and wealth, become solidarity to each other and demand something that already belongs to them. 41 so far, the government and opposition only produce hatred on the georgian political scene, and there is no force visible that will be able to chanell this hatred in favor of democracy. 38https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 39https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 40https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 41 35. https://www.president.gov.ge/ka-ge/prezidenti/inauguracia.aspx. salome zurabishvili's inaugural speech (seen on december 27 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 34 used literature: 1. constitution of georgia. tb; 1995 2. constitution of georgia. tb; 2004 3. constitution of georgia. tb; 2018 p. 25 4. constitution of georgia. tb; 2018 p. 42 5. constitution of georgia. tb; 2018 p. 29 6. https://www.google.com/search?q= gel impairment dynamics since 2014 7. https://www.allnews.ge/.../1505568. a.tukvadze. transformation of the political system in modern georgia, in the journal: central asia and the caucasus 2006 2(44) sweden, sweden 103-112. 9. a.tukvadze. comparative analysis of political culture. tb; 2014 p. 125. 10. a.tukvadze, u. bluashvili. peculiarities of georgian character. see international reviewed and referential scientific journal. "science and life". tb; 2011 1(3) p. 101–102. 11. netgazeti.ge/news/314260/ netgazeti | unfulfilled promises of candidates (seen on 27.11.2018) 12. s.f.johns. democracy in georgia https://.www.cicerofoundation.org.legtures.stephenjonesgeorgia.pdf (seen on march 3 of 2017) 13. the results of the first round of the elections were summarized | imedinewshttps://imedinews.ge › 14. the exit poll results assessed by the ruling team| imedinews https://imedinews.ge › 15. salome zurabishvili appointed as the foreign minister of georgia on saturday. www.radiotavisupleba.ge. (read on novemebr 30 of 2018.) 16. salome zurabishvili's path to the presidency. www.ghn.ge. read on: december 4 of 2018. 17. salome zurabishvili opened the first office of her public movement. civil.ge. read on: december 4 of 2018 18. salome zurabishvili's political timeout www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 2 of 2018). 19. salome zurabishvili about the presidential elections. www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 11 of 2018). 20. parliamentary elections 2016 – second round. cec.gov.ge. (read on: november 30 of 2018.) 21. georgian dream will support salome zurabishvili during the presidential elections. on.ge. (read on: november 18 of 2018.) 22. salome zurabishvili refused the french citizenship. netgazeti.ge. read on: november 16 of 2018. 23. grigol vashadze's biography, online edition “civil.ge”. 24. ministry of foreign affairs of georgia biography; read on: 3/18/2011 25. nino kharadze. salome zurabishvili vs grigol vashadze. tb; radio “freedom” 2018 26. minister of foreign affairs grigol vashadze again in concession of russian citizenship, 2011 27. https://www.youtube.com/watch?v=eixpf_jtbb0 (seen on december 18 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 35 28. http://portal.coe.ge/downloads/resolutions/res1633(2009)geo.pdf) (seen on december 15 of 2018) 29. https://droa.ge/?p=38356 (seen on november 30 of 2018) 30. international election observation mission georgia "presidential elections, second tour" 28 november 2018. 31. https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpf xrlibxlfyz18hshuzhgllq5xzvyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 32. national democratic institute (ndi), elections of 2018, https://www.ndi.org/sites/default/files/ndi%20georgia_runoff%20election%20press%20relea se_geo.pdf (seen on december 15 of 2018) 33. tabeshadze, t. james appathurai says that the final assessment of georgia's presidential election was positive. tbilisi: first channel 34. vakhtang natsvlishvili, "presidential election: anger and hopelessness in georgia" 2018. https://ge.boell.org/ka/2018/.../saprezidento-archevnebi-brazi-da-uimedoba-sakartvelo. (seen on january 18 of 2018) 35. https://www.president.gov.ge/ka-ge/prezidenti/inauguracia.aspx. salome zurabishvili's inaugural speech (seen on december 27 of 2018) 36. , .. . : .volume 19, 1(2017). p. 72. 37. m. bichashili. lectures in political force theory. tb; 2006 p. 113. 38. david ost, “solidarity and the politics of anti-politics”, pg. 67, 1991. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 253 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.28 anxiety and depression in patients with chronic urticaria z. telia md phd student of the department of allergology and clinical immunology of tbilisi state medical university introduction urticaria is an allergic and dermatological disease caused by the degranulation of mast cells and clinically manifested by wheals and angioedema [1]. acute urticaria lasts for six weeks, while chronic urticaria for more time [2]. chronic spontaneous urticaria (csu) deserves special attention from physicians and researchers as it impacts a person’s quality of life and often lasts for several years [3]. this condition is accompanied by itching and psycho-neurological problems [4], which negatively affect a person's daily activities, mood and appearance. recent studies have shown that 35-60% of patients with chronic urticaria have sleep disorders, anxiety, depression, and other psychiatric disorders [5-8]. this study aimed to assess the association between csu and anxiety and csu and depression while employing a data mining approach to match csu patients to gender and age control participants. were used the database of the allergology and clinical immunology department clinics of tsmu (tbilisi state medical university). this assessment considered demographic and clinical factors (thyroid disease, diabetes, physical urticaria, obesity and smoking). anxiety and depression rates were assessed using the gad-7 (generalized anxiety disorder) and phq-9 (patient health questionnaire) questionnaires [25]. methods study population in chronic urticaria, the urticarial rash that lasted more than six weeks and recurred over months or years was assessed. also, if this diagnosis has been made at least four times. controls included individuals of randomly selected age and sex (including medical students) who did not have urticaria or any other allergic manifestations. anxiety and depression were identified through appropriate questionnaires (gad-7 and phq-9) by allergists, dermatologists, and general practitioners. the study georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 254 was conducted using a case-control protocol and included 690 individuals aged 18 to 70. the study and control groups had 330 people with chronic urticaria and 360 randomly selected healthy individuals. demographic and clinical data of the subjects were obtained from the department database and included age, sex, diabetes, obesity, thyroid dysfunction, and smoking status. statistical analysis statistical analysis was performed using software version 25 spss and review manager 5.4.1. odds ratios (ors) utilised a 95% confidence interval, with a p-value lower than 0.05 considered significant. the analysis was carried out in 4 subgroups according to demographic and clinical characteristics. results the homogeneity of the study and control groups according to demographic and clinical parameters was assessed first. this analysis confirmed that these groups did not differ in age (m = 47.4, sd = 16.7 and m = 46.2 sd=17.1) and sex (men -34% vs. 30%, or= 0.80, 95% ci 0.58 -1.10; women 65% vs. 70% or = 1.25, 95% ci 0.91-1.72). the difference between the groups was observed only according to the coexisting clinical factors (74% csu vs. 19.4% control; or=0.26, 95% ci 0.13-0.52) such as physical urticaria ((or = 0.09, 95% ci 0.05-0.15 95% ci), thyroid dysfunction ((or = 0.23, 95% ci 0.12-0.43), diabetes (or = 0.36, 95% ci 0.14-0.93), obesity (or = 0.47, 95% ci 0.26-0.84), and tobacco use (or = 0.42, 95% ci 0.22-0.79) (see in table 1). table 1. demographic and clinical characteristics of the study groups odds ratios for the association between csu and anxiety, stratified by age and sex, are demonstrated in table 2. anxiety was almost 1.7 times more common in the csu group than in controls (24% vs 14%, respectively; or = 1.93, 95% ci 1.312.84). more precisely in men with chronic urticaria anxiety was 1.9 times and in women 1.6 times more higher than in control groups respectively 30% georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 255 vs. 16% (or = 2.19; 95% ci 1.15-4.16) and 21% vs. 13% (or = 1.75; 95% ci 1.07-2.84). after age stratification, a higher rate of anxiety prevalence was observed only in the 50-69 age group with csu than in the same age control group (or = 0.36, 95% ci 0.18-0.75). patients with urticaria were more likely to suffer from depression than controls (36% vs 9.7%; or = 5.45, 95% ci 3.60-8.24). however, it was more common in women with urticaria (37% vs 19%; or = 2.46, 95% ci 1.62-3.72); it should be noted that this trend was not found in men. however, depression was particularly pronounced in patients of both sexes in the age group 30-49 years (cvd 36% vs 17%; or = 2.73, 95% ci 1.05-7.08). table 2. frequency of anxiety and depression in csu stratified by demographic variables discussion these results (anxiety (24.5%) and depression (36.9%)) support previous studies by other authors that have found a higher prevalence of anxiety and depression in patients with csu [10] and confirm the hypothesis of an independent effect of this emotional distress on urticaria [9]. the study also found that anxiety and depression were more common in both sexes in the active group than in the control group. at the same time, anxiety is reliably elevated in individuals aged 50-69 with chronic urticaria and depression in the 30-49 age group. according to other authors association of csu with anxiety was the strongest in the 18–29 and 30-49 age groups, and depression was highest in the 50-69 age group and not in the 18–29 and 30-49 age groups [10], in our study on the contrary significant higher anxiety was in the 50–69 age group, and depression in 30-49 age group. our results support previous studies showing a higher prevalence of anxiety and depression in patients with csu is often accompanied by physical urticaria, thyroid disorders, diabetes, obesity, and tobacco smoking [10]. many studies indicate the influence of negative emotional factors on dermatological manifestations, including urticaria [11, 12], this association between chronic urticaria, on the one hand, and anxiety and depression, on the other hand, is still not well understood [13]. some authors have georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 256 suggested that urticaria predominates in autoimmune diseases, predominantly in adult women [14] and that it is often associated with anxiety and depression (mainly in the 50-69 age group [15]). this is consistent with the data of our studies on the manifestation of anxiety in patients of both sexes. most authors link depression and anxiety to the age factor. they believe that these emotional disorders are associated with feelings of loneliness, social exclusion, and isolation (especially at a later age). however, they also agree that they are pretty standard in the healthy population, which significantly complicates the study of the links between these two phenomena in different diseases [16, 17, 18, 19]. some authors believe that urticaria predates the onset of autoimmune diseases, especially in adult women [20], and this trend is associated with an age factor. this disease is more common with anxiety in young people and depression in the elderly. our research could not confirm such a clear connection, probably because different additives cause anxiety and depression at different ages. so, for example, young people experience dermatological problems more painfully than the elderly. in the elderly, this condition is associated with many unknown factors (ethnic, social, religious, geographical, etc.) [21]. the results of the current study have both scientific and practical significance. most of the studies conducted in this direction differ in methodological terms. they were first selecting the subjects involved in the research, their distribution in the groups, and the agreed results' processing. the phenomenon of "p-hacking" is observed in most studies, which increases the likelihood of false-positive type i errors [22]. current research provides additional information on the association between chronic urticaria, anxiety and depression. this study is also essential in the context of a total deficit of replication studies, which makes it significantly more difficult to conduct systematic reviews (highest level of evidence) [23]. research confirms that concomitant psychiatric manifestations are quite common in skin diseases and that their consideration is essential in managing these conditions [24, 25]. of course, several methodological factors were identified during and after the study that could not be ignored for various reasons. the study protocol we use (case-control) ranks third in the hierarchy of evidence (after cohort and experimental-control studies). thus, the case-control study does not allow establishing a causal relationship between chf and anxiety and chf and depression. the study was limited to the evaluation of medical history and questionnaires, and the methods used in selecting and assigning subjects to groups also had certain shortcomings. conclusion the study showed that: in patients suffering from chronic spontaneous urticaria, anxiety and depression are pretty common; this emotional distress probably has an independent effect on this state. anxiety and depression occur in both sexes. in this disease, urticaria is more often observed at the age of 50-69 years and depression in the group of 30-49 years. the presence of anxiety and depression in csu is often accompanied by physical urticaria, thyroid pathologies, diabetes, obesity and tobacco georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 257 smoking. the association of depression and anxiety with chronic urticaria is not well understood. further study is required to elucidate the causal relationship between these conditions. reference 1. zuberbier t, aberer w, asero r et al. (2018) the eaaci/ga2len/edf/wao guideline for the definition, classification, diagnosis and management of urticaria. allergy 73:1393–1414; 2. shahzad mustafa s, sanchez-borges m (2018) / chronic urticaria: comparisons of us, european, and asian guidelines. curr allergy asthma rep 18:36; 3. o’donnell bf (2014) urticaria: impact on quality of life and economic cost. immunol allergy clin north am 34:89–104; 4. doeglas hm (1975) reactions to aspirin and food additives in patients with chronic urticaria, including the physical urticarias. br j dermatol 93:135–144; 5. sánchez-borges m, asero r, ansotegui ij, baiardini i, bernstein ja, canonica gw et al. (2012) diagnosis and treatment of urticarial and angioedema: a worldwide perspective. world allergy organ j 5:125–147; 6. engin b, uguz f, yilmaz e, ozdemir m, mevlitoglu i (2008) the levels of depression, anxiety and quality of life in patients with chronic idiopathic urticaria. j eur acad dermatol venereol 22:36– 40; 7. staucbah p, eckhardt-henn a, dechene m, vonend a, metz m, mageri met al .l (2006) quality of life in patients with chronic urticaria is differentially impaired and determined by psychiatric comorbidity. br j dermatol 154:294–298; 8. chu cy, cho yt, jiang jh, chang cc, liao sc, tang ch (2019) chronic urticaria patients have a higher risk of psychiatric disorders: a population-based study. br j dermatol. http ://doi.org/10.1111/bjd.18240; 9. anxiety, depression, and stress in korean patients with chronic urticarial gil-soon choi1, young-hee nam at all, and hee-kyoo kim. korean j intern med 2020; 35:1507-1516; 10. the association of chronic spontaneous urticaria (csu) with anxiety and depression: a nationwide cohort study dana tzur bitan, daniella berzin, arnon cohen. archives of dermatological research (2021) 313:33–39; 11. altinöz ae, ta kintuna n, altinöz st, ceran s (2014) a cohort study of the relationship between anger and chronic spontaneous urticaria. adv ther 31:1000–1007; georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 258 12. konstantinou gn, konstantinou gn (2019) psychiatric comorbidity in chronic urticarial patients: a systematic review and meta-analysis clin transl allergy 9:42; 13. katon wj (2011) epidemiology and treatment of depression in patients with chronic medical illness. dialogues clin neurosci 13:7–23; 14. kolkhir p, borzova e, grattan c, asero r, pogorelov d, maurer m (2017) autoimmune comorbidity in chronic spontaneous urticaria: a systematic review. autoimmun rev 16:1196–1208; 15. mann m, hosman cm, schaalma hp, de vries nk (2004) selfesteem in a broad-spectrum approach for mental health promotion. health educ res 19:357–372; 16. sousa rdd, rodrigues am, greg rio mj et al. (2017) anxiety and depression in the portuguese older adults: prevalence and associated factors. front med 4:196; 17. liu l, gou z, zuo j (2016) social support mediates loneliness and depression in elderly people. j health psychol 21:750–758; 18. altin z ae, ta kintuna n, altin z st, ceran s (2014) a cohort study of the relationship between anger and chronic spontaneous urticaria. adv ther 31:1000–1007; 19. konstantinou gn, konstantinou gn (2019) psychiatric comorbidity in chronic urticarial patients: a systematic review meta-analysis. clin transl allergy 9:42; 20. kolkhir p, borzova e, grattan c, asero r, pogorelov d, maurer m (2017) autoimmune comorbidity in chronic spontaneous urticaria: a systematic review. autoimmun rev 16:1196–1208; 21. mann m, hosman cm, schaalma hp, de vries nk (2004) selfesteem in a broad-spectrum approach for mental health promotion. health educ res 19:357–372; 22. p-hacking in academic research. michael ingre. the academic dissertation for the degree of doctor of philosophy in psychology at stockholm university is to be publicly defended on monday, 22 may 2017, at 13.00 in david magnussonsalen (u31); 23. why most published research findings are false john p. a. ioannidis ioannidis jpa (2005) / why most published reseafindingsings are false. plos med 2(8): e124; 24. katon wj (2011) epidemiology and treatment of depression in patients with chronic medical illness. dialogues clin neurosci 13:7–23; 25. the prevalence of depressive symptoms, anxiety symptoms and sleep disturbance in higher education students during the covid-19 pandemic: a systematic review and meta-analysis jiawen deng, fangwen zhou, et al. l. www.elsevier.com/locate/psychres. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 259 . – , . , 35-60% , , . (xck csu) csu , csu . e ( m ). o t o p ( tp gad-7) (a phq-9). 690 18 70 . 330 360 . (24.5%) (36.9%)) , csu, . , csu 18–29 30–49 , — 50–69 , 18–29 30–49 , , , 50-69 , 30-49 . , csu, , , , . , . , , . , , , . «p-hacking» , -i. , ( ). , . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 260 . , . , 35-60%, , . ( csu) csu. ( ) . ( gad-7) ( phq-9) . 18 70 690 . 330 360 . , 24.5%, 36.9% . , csu 18-29 30-49 , 50-69 18-29 30-49 ; , , 50-69 , 30-49 . , csu, , , , . , , , , , . . . „p“ , (i) . , ( ). , . 1 სამეცნიერო-ტექნიკური ჟურნალი „tansporti“, № 1-2 (37-38), 2010 научно-технический журнал "транспорт", № 1-2 (37-38), 2010 yдk 622.4.536.24: 624.191.94 к вопросу управления чрезвычайными ситуациями в транспортных тоннелях омар ланчава, ираклий гвеицадзе с точки зрения управления чрезвычайными ситуациями современным транспортным тоннелям предъявляются высокие требования. в частности, оконченное строительством в 2007 г. алпийский железнодорожный тоннель длиной 34,6 км имеет три уровня защиты: эвакуационный поезд, специальные мини-автобусы и перегородки через каждые 300 м. первые два служат только для спасения человеческих жизней и сохранности их здоровья, а третий уровень способен вместе со спасением людей обеспечить локализацию причины чрезвычайного положения (пожар, взрывоопасные, токсичные и вредные газы и т.д.) для предотвращения выхода из строя всей инфраструктуры тоннеля. под инфраструктурой тут понимается как системы вентиляции, наблюдения, оповещения, освещения, так и другие электромеханическое оборудование и конструкций тоннеля. легко понять, что перегородки должны быть подвижными, чтобы в случае необходимости оперативно могли членить тоннель на короткие участки, смягчая вредное влияние причины вызвавшей чрезвычайную ситуацию. евросоюз особое внимание уделяет трансевропейской сети (ten), безопасность функционирующих и строящихся в ее составе тоннелей является приоритетным. в инфраструктуре дорог тоннели занимают особое положение. они сооружены на самых сложных участках и обеспечивают беспрепятственное движение в течение всего года. по статистическим данным, в тоннелях аварии сравнительно редки, зато они имеют более тяжелые последствия, чем на открытых трассах. в подготовленной европейской комиссией и изданной в 2001 г. «белой книге» [1] особо подчеркивается необходимость гармонизации национальных стандартов, связанных с безопасностью эксплуатации тоннелей, для обеспечения высокого уровня надежности. необходимость гармонизации стандартов и соответствующих знаков обуславливается и тем, что, согласно статистике происшедших в тоннелях аварии и возникших чрезвычайных ситуаций, носителями повышенного риска являются «чужие» водители. для тоннелей длиной более 500 м в составе той же трансевропейской сети европейский парламент и европейский соиет в 2004 г. издали директиву ес 2004/54 по поводу необходимого минимального уровня безопасности. в странах евросоюза суммарная длина подобных тоннелей превышает 1000 км и большая часть из них входит в состав ten. странам евросоюза были даны рекомендации, распространить требования директивы и на тоннели, не входящие в состав ten. минимальный уровень фактически является предъявляемым к тоннелям организационными и техническими требованиями. обеспечение безопасности дорогостоящее мероприятие, а структура расходов следующая: эксплуатационные, реконструкционные, технического перевооружения и 2 вызванные задержкой движения. при этом самой капиталоемкой является реконструкция тоннеля согласно требованиям директивы. для стран евросоюза расходы на приведение тоннелей в соответствие с требованиями директивы находятся в пределах 2,6-6,3 млрд евро [2]. 2,6 млрд-ам соответствует повышение уровня безопасности с модернизацией систем вентиляции и освещения, а также с новой организацией движения и ограничением перевозки некоторых видов грузов. для принятых в эксплуатацию ранее тоннелей, в которых устройство указанных подвижных перегородок связано с техничёскййыи экономическими трудностями, было предложено использование трансформируемых систем [3]. такие системы после соответствующей доработки, в случае необходимости, смогут оперативно членить тоннель на короткие участки. означенное предложение было обусловлено не столько тем фактом, что в длинных тоннелях устраивают подвижные перегородки, столько тем, что при сильных пожарах вентиляционная система уже не справляется со своей задачей [4, 5, 6] и необходимо заново проанализировать вентиляционные системы с целью установления их пожаробезопасности. в связи с этим, путем математического моделирования на универсальном блочном интеграторе было изучено влияние на работу вентиляционных систем мощности пожара и температуры. была рассмотрена система продольной вентиляции с применением струйных вентиляторов и полупоперечная вытяжная система. методика моделирования и техника снятия данных подробно изложено в [7]. теплоэнергетическая мощность пожара была принята в пределах 30-100 мватт. 30 мватт рекомендовано документом 7/09 trans ас специальной группы экспертов европейской экономической комиссии и экономического и социального совета оон [8]. при этом, груз должен быть трудновоспламеняющийся, когда полная мощность развивается через 10 мин., расход выделившегося дыма составляет 80 м3/сек, продолжительность горения 60 мин., а температура пожара не указывается. в связи с этим у нас имеется замечание. температуру пожара, основываясь на данных указанной рекомендации, в первом приближении можно рассчитать по формуле (1) где тепловой поток от пожара, 30000 кдж/сек (30 мватт); q, р, сp соответственно расход дыма (q=80 м3/сек), его плотность (ρ=1,2 кг/см3) и изобарическая теплоемкость (cρ =1,0 кдж/кг.град) из этой формулы получается, что t ≈ 300°с. такие же рекомендации предлагает в связи с теплоэнергетической мощностью пожара и германский стандарт, который принят в качестве руководящей нормы и у нас. следует отметить, что температура пожара, указанная выше, не соответствует статистическим данным по происшедшим пожарам [9]. например, в тоннеле ниходзака длиной около 2 км, соединяющий токио с нагойей, в 1979 г. в 400 м от портала случился 3 пожар, распространившийся на длину 1122 м, температура которого составила 1000°с. такой же величины температуру имел пожар в метро монреаля. при пожаре в тоннеле саммит (великобритания) 1984 г температура достигала 1500°с, в следствие чего кирпичная обделка покрылась плавленой массой толщиной 10-15 мм. через минуту после начала пожара в автомобильном тоннеле монблан в 1999 уже не было чистого воздуха, мощность пожара составила приблизительно 190 мватт, а температура достигала 1000°с. 3 человека погибли, в их числе один пожарный. этот пожар был самым мощным в указанном тоннеле, в котором со времени открытия движения (1965 г.) произошло 17 случаев пожара сравнительно малой мощности. причиной пожара стан груженый полиэтиленом трайлер, из-за трения колеса об кузов которого и произошло воспламенение, огонь перекинулся на полиэтилен, а затем пожар перекинулся на другие большегрузные автомашины, груженные мукой и маргарином. в 1982 г. в окленде (сша), в тоннеле калдекот по причине пьяного водителя случился инцидент, повлекши столкновение с бензовозом, в результате чего возник сильнейший пожар от которого расплавился аллюминевый кузов, а 7 человек погибли [9]. в связи с температурой пожара следует отметить, что трудновоспламеняющийся груз, указанный в рекомендациях, не означает буквально горение при низкой температуре. например, трудновоспламеняющимся является титан, температура горения которого 3000°с, а легковоспламеняющимся являются полимеры, воспламенение которых начинается при 150°с. по действующему в нашей стране другому стандарту (нидерландские rws) температура пожара в тоннеле не должна превышать 380°с во избежание растрескивания бетона, а вблизи арматуры 250°с, чтобы исключить коллапс обделки [9]. очевидно, что требования стандартов ориентированы на более низкие температуры, чем это имеет место при реальных пожарах. на моделях за базис была принята температура 1000°с, а отдельные модели были сформированы и для температуры в 300°с. сценарии пожара основывался на результатах, принятых в проекте «эврика» [10], а именно: 1)пик тепловой мощности наступает в течение первых 10-20 мин. после воспламенения. чем больше мощность, т.е. чем большое транспортное средство или большее их количество горит, тем позднее наступает пик тепловой мощности, но его продолжительность не превышает 20 мин; 2)до достижения пика нарастание мощности происходит линейно или по приближенным к нему закономерности; 3)продолжительность пика при мощности пожара 30 мватг составляет примерно 4-5 мин, для научно-технический отраслевой журнал "транспорт" № 1-2 (37-38), 2010 г. набора полной мощности требуется около 10 мин, а затем мощность пожара линейно снижается. 4 при расчетах, изготовлении, испытании и эксплуатации вентиляторов стандартная плотность воздуха принимается (2) где р атмосферное давление на уровне моря, р = 101325 па (≈0,1 мпа); r удельная постоянная воздуха, r = 287 дж (кг∙к); табсолютная температура, т = 293°к. для этих условий р=1,2 кг/м3. данная формула получена из уравнения клапейрона для идеальных газов, имеющая вид pv=rt (3) где v -удельный объем, v=p′,м3/кг. расчетом по уравнению клапейрона для случая пожара в тоннеле возможно получить достоверные результаты для приближенного к атмосферному статическому давлению. очевидно, что в тоннеле из-за пожара значительного повышения атмосферного давления не произойдет, так как оба портала тоннеля открыты и, соответственно, избыточное давление увеличит динамическую составляющую общего давления и будет затрачиваться на увеличение скорости воздуха. энрико ферми в своей работе [11] отмечает высокую точность уравнения клапейрона при низких давлениях и высоких температурах. следует отметить, что его использование для расчета давления и температуры каморы и ствола артиллерийского орудия, где давление меняется в пределах 200-250 мпа, дает ошибку порядка 12,5% [12]. следовательно, апробированной технологией оценено уравнение клапейрона и в крайнем случае (при избытке давления по сравнению с атмосферным в 2000-4500 раза) можно ожидать ошибки до 12,5%. из формулы (3) можно получить выражение для расчетного давления при пожаре, которое, как было отмечено выше, будет потрачено на увеличение динамической составляющей р = ρrt . (4) ясно, что величина давления, вызванная пожаром, кроме температуры, зависит и от массы горючего, которая определенной зависимостью связана с массой газообразных продуктов горения m (кг). умножением обеих сторон уравнения (3) получается pw = mrt (5) 5 где w — объем воздуха, участвующий в процессе горения, м3. для расчета величина w была в первом приближений принята равной объему дыма, предусмотренного рекомендациями [8]. линейный характер прогрессирования дыма во времени смоделирован по проекту «эврика» [10], а для расхода воздуха допустимый лимит со принят 100 %, как предусмотрено стандартом rabt. осредненные результаты моделирования показаны на графике (см. рис.), из которого видно, что в первые же минуты после начала пожара, вызванное последним увеличение давления по крайней мере на порядок превышает давление развиваемое вентиляторами. соответственно, с этого момента определяющим для расхода воздуха и направления его движения будет тяга пожара. отсюда следует, что одновременно начнется коллапс вентиляционной системы, что всегда означает недостаток необходимого для дыхания воздуха, а иногда-увеличение расхода вентилируемого воздуха и смену направления его движения. в случае полупоперечной системы продолжительность периода наступления коллапса при температуре 1000°с меняется в пределах 0,5-2,5 мин. в зависимости от мощности пожара, а сама система приближается к продольной. из всех проемов того портала, откуда направлена естественная тяга, вентиляционный поток будет двигаться ко второму порталу. в случае продольной системы период наступления коллапса характеризуется практически теми же величинами. следует отметить, что полупоперечная система по сравнению с продольной более эффективна только для пожаров малой мощности, а для мощных пожаров ни одна из этих систем не является эффективной. рис. характер изменения давления, вызванного пожаром в зависимости от мощности пожара и температуры 1 мощность 30 мватт и температура 1000°с; 2-мощность 100 мватт и температура 1000°с. 6 исходя из изложенного, в случае мощного пожара оперативное членение тоннеля на короткие секции является единственным путем спасения людских жизней и инфраструктуры сооружения. пожар 1999 года в тоннеле монблан, описанный в литературе [9], тому подтверждение, как описательно, так и по существу. коллапс вентиляционной системы также фактически подтверждает случившийся в 2001 г. пожар в тоннеле сенготтард, хотя из его описания [13] это и не следует, что вероятно вызвано неправильным анализом. в частности, в 9 пункте указанного источника отмечается, что «на расстоянии 1 -2 км от очага пожара были обнаружены 11 погибших. ни один из них не имел признаков физических травм. все погибли в результате отравления токсичным дымом». в пункте 8 же отмечено, что система вентиляции функционировала исправно и эффективно. следует учитывать, что вызванное пожаром давление и создаваемые вентиляторами депрессии суммируются алгебраически. давление пожара действует аналогично» естественной тяге: при совпадении направлений подача возрастает, а при встречном направлении уменьшается, а когда давление пожара превалирует, то «подача» вентилятора становится отрицательной. следовательно, рабочее колесо вращается, но уже не подает воздух в вентиляционную сеть. видимо именно такой случай и имел место в тоннеле сенготтард, так как и без анализа ясно, что вентиляция в тоннеле не-была эффективной, так как люди погибли от удушья. в результате проведенного анализа можно сделать следующие выводы: -указанные в нормах температуры и мощности пожаров значительно меньше по сравнению с действительными их значениями во время сильных пожаров; -на начальной стадии пожара с целью превенции опасности вентиляторы более эффективны для дымоудаления, чем для теплоотвода; -пожар мощностью и в 30 мватт достаточен для коллапса вентиляционной системы в первые минуты после начала пожара; -одним из путей предотвращения коллапса является оперативное членение тоннеля на короткие отсеки. литература: 1.the white book 2001, published in april 24,2001, sweet & maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. 2.d. theologilis. eurotransport, 2005, # 3. pp. 16 22. 3.o. lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze. prospects of usage of tranforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009. pp. 301-308. 4.ланчава о: к вопросу модернизации вентиляционной системы рикотского автомобильного тоннеля. // «горный журнал», № 1 -2( 1 6-17), тбилиси, 2006.-е. 57-59 (на фуз. яз.). 7 5.о. lanchava, n. ilias, i. andras, r. moraru, i.neag. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of petrosani, petrosani (romania), 2007, vol. 9 (xxxvi), part 1. pp. 219227. 6.о.а.ланчава, з.б. лебанидзе. по поводу коллапса системы вентиляции тоннеля при сильном пожаре. // «транспорт», №3-4 (31-32), тбилиси ,2008. с, 29-31 (ь v фуз. яз.). 7.0.л.ланчава. моделирование теплопереноса в горном массиве на интеграторе бусэ. // «процессы горного производства», №7 (319).—тбилиси: гпи, 1987.—с. 3338. 8.un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/9, 2001. p. 59. 9.a. beard, /?. carve/. hand book of tunnel fire safety. technology & engineering. thomas telford ltd, london, 2005. p. 514. 10.a.haack. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and undrground space technology, 1998, volume 13, № 2. pp. 377-381. 11.e. fermi. thermodynamics, new york, prentice-hall inc, 1937. p. 140. 12.m.e.серебряков. внутренняя баллистика. москва: оборонгиз, 1949.-е. 670. 13.un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/11,2002. p. 6. სატრანსპორტო გვირაბებში საგანგებო შემოსევების მართვის საკითხისათვის ომარ ლანჩავა, ირაკლი გვენცაძე განხილულია ავტოსატრანსპორტო გვირაბებში ხანძრის შედეგად წარმოქმნილი საგანგებო შემთხვევის მართვის საკითხი. გაანალიზებულია ხანძრის შედეგად წარმოქმნილი ჰაერის ნაკადების ცვლილების დინამიკა და ამის შედეგად გვირაბში სავენტილაციო სისტემის მუშაობის ხასიათის შესაძლო ცვლილებები. დადგენილია, რომ: ნორმებში მითითებული ხანძრის ტემპერატურები და სიმძლავრეები მნიშვნელოვნად ნაკლებია მათ ფაქტობრივ სიდიდეებთან შედარებით; ხანძრის საწყის სტადიაზე ვენტილატორები უფრო ეფექტიანია კვამლმოცილებისთვის ვიდრე თბომოცილებისთვის 30 მგვტ სიმძლავრეც კი საკმარისია სავენტილაციო სისტემის კოლაფსისთვის ხანძრის პირველივე წუთებში კოლაფსის თავიდან აცილების ერთერთი გზაა გვირაბის ოპერატიული დანაწევრება მოკლე იზოლირებულ სექციებად. ილ. 1 ბიბლ.13. on the problem of emergency situation control in transport tunnels o. lanchava, i. gventsadze the problem of control of emergency situation arisen as a result of fire in motor transport tunnels is considered. the dynamics of air flow variation caused by fire and resulting possible changes in ventilation system operation character are analyzed. it is stated that fire temperatures 8 and intensities indicated in code are significantly lower compared to their actual values; at the initial stage of fire ventilators are more effective for smoke removal than for heat removal; 30 mv intensity' is sufficient for ventilation system collapse in the very first minutes of dire; the only way to avoid collapse is immediate dissection of tunnel into short isolated sections. ill.1. bibl.13. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.01 სიცოცხლის გადარჩენა საავტომობილო გვირაბში ხანძრის პროდუქტების გავრცელების შემზღუდავი ტრანსფორმირებადი ელემენტების გამოყენებით ომარ ლანჩავა 1, ლეონ მახარაძე 2, გიორგი ნოზაძე 2, მარად ჯანგიძე 2, გიორგი ჯავახიშვილი 2, თეიმურაზ კუნჭულია 1, ზაზა ხოკერაშვილი 1, ნინო არუდაშვილი 1, დავით ცანავა 1, სამსონ სებისკვერაძე 3 1 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, კოსტავას 77 2 გ.წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, თბილისი, მინდელის 7 3 შპს „ლოჭინი“, თბილისი, პეკინის 17 აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია საავტომობილო გვირაბებში ხანძრის განვითარების სხვადასხვა სცენარები. შესწავლილია ნამწვი პროდუქტების გავრცელების დინამიკა ხანძრის სიმძლავრის, გვირაბის გეომეტრიის, განლაგებისა და სავენტილაციო ნაკადის აეროდინამიკის მხედველობაში მიღებით. ნაჩვენებია ძლიერი ხანძრის გავლენა სავენტილაციო სისტემის მდგრადობაზე და მის გამართულ ფუნქციონირებაზე. განხილულია სხვადასხვა ტიპის რიცხვითი მოდელები fds პროგრამულ გარემოში. თეორიულად და რიცხვითი ექსპერიმენტებით დადგენილია, რომ ძლიერ ხანძარს გვირაბებში შეუძლია აღძრას საგვირაბე ვენტილატორების სტატიკურ წნევაზე უფრო დიდი დინამიკური წნევა. ამ უკანასკნელს შეუძლია სავენტილაციო ნაკადების მოძრაობის მიმართულების შეცვლა 3% და უფრო მეტი დახრილობის გვირაბებში მაშინ, როცა ხანძრის კერა, ჰაერმიმწოდებელ პორტალთან შედარებით, განლაგებულია ჰიფსომეტრიულად დაბლა, რაც მკვეთრად აუარესებს უბედურების ზონაში მოხვედრილი ადამიანების თვითევაკუაციის შესაძლებლობებს. ნაჩვენებია, რომ ხანძრის შემთხვევაში სიცოცხლის გადარჩენის ერთ-ერთი საიმედო გზაა ნამწვი აირების გავრცელების შეზღუდვა ევაკუაციის პერიოდის გახანგრძლივების მიზნით. შემოთავაზებულია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 2 ტრანსფორმირებადი მოქნილი სისტემა სიცოცხლის გადასარჩენად, რომელიც გვირაბების აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდის შედეგად წვის მავნე პროდუქტების გავრცელებას შეაფერხებს ადამიანების ევაკუაციის გზაზე. ჰორიზონტალურ და დახრილ გვირაბებში ხანძრის განვითარების სცენარების გათვალისწინებით, შეფასებულია ხანძრის დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების დინამიკა მაშინ, როცა აღარ მოქმედებს ვენტილაცია და გამოსავალი არის მხოლოდ მოქნილი სისტემის გამოყენება. მოდელირების შედეგები ცხადყოფენ, რომ მოქნილი სისტემის მეშვეობით გვირაბის განივი კვეთის 50 %-ით გადაფარვის შემთხვევაში შესაძლებელია მნიშვნელოვანი დადებითი შედეგების მიღება წვის პროდუქტების გავრცელების შეზღუდვისა და სიცოცხლის გადარჩენის საქმეში. შემოთავაზებული სისტემის გამოყენება ამცირებს ხანძრის სახიფათო ფაქტორების გავრცელების ინტენსიურობას და ცალსახად დაეხმარება უბედურების ზონაში მოყოლილ ადამიანებს. შესრულებული ანალიზი მკაფიოდ უჩვენებს მის საჭიროებას და იმასაც, რომ მომხდარი ხანძრების ყოველმხრივი შესწავლა და განზოგადება გამოდგება მათი თავიდან აცილებისა და მავნე გავლენის შესამცირებელი მომავალი ღონისძიებების ადეკვატური დაგეგმვისა და განხორციელებისათვის. აღნიშნული დღის წესრიგში აყენებს ხანძრის შემთხვევათა გულმოდგინე დაწვრილებითი აღწერას, ანალიზსა და მოქმედების ცხადი ალგორითმის დამუშავების აუცილებლობას და შედეგების გავრცელებას მაშველებზე, გვირაბის მომსახურე პერსონალსა და მთელ საზოგადოებაზე. საკვანძო სიტყვები: აეროდინამიკური წინაღობა, ევაკუაცია, მოქნილი ელემენტი, სიცოცხლის გადარჩენა, ხანძრის განვითარება მიწისქვეშ. 1. შესავალი მსოფლიოს გვირაბებში მომხდარი კატასტროფული ხანძრების შემდეგ, ევროკავშირმა დიდი ყურადღება გაამახვილა ტრანსევროპულ ქსელზე (tern), რომლის ფარგლებშიც არსებული, მშენებარე და დაპროექტების სტადიაზე მყოფი გვირაბების უსაფრთხოება პირველი პრიორიტეტია. tern-ის გვირაბებისათვის, რომელთა სიგრძე აღემატება 500 მ, ევროპის პარლამენტმა და ევროპის საბჭომ მიიღეს დირექტივა (commission directive 2004/102/ec, 2004) უსაფრთხოების მინიმალური დონის შესახებ ტრანს-ევროპული საავტომობილო ქსელისათვის. უფრო მეტიც, აღნიშნული დოკუმენტის პრეამბულის 25-ე პუნქტი პირდაპირ მოუწოდებს ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებს, რომ მათ წაახალისონ დაწესებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 3 მოთხოვნების რეალიზაცია ისეთ გვირაბებშიდაც, რომლებიც არ შედიან tern-ის ფარგლებში. დირექტივის პრეამბულის მე-8 პუნქტის მიხედვით დიდი ხნის წინ ექსპლუატაციაში შესული გვირაბების უსაფრთხოების დონე უნდა ამოიწიოს. მე-18 პუნქტის თანახმად კი არსებული გვირაბების რემონტის ფასი ფართო ზღვრებში იცვლება ქვეყნებისა და განსაკუთრებით, გეოგრაფიული მიზეზების გამო. ამიტომ მოდერნიზაცია უნდა მოხდეს ეტაპობრივად, გათვლილია ათწლეულებზე, ხოლო საექსპერტო შეფასებით ევროკავშირის ქვეყნებში სახანძრო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა იცვლება 2.6-6.3 მლრდ ევროს ფარგლებში. ქვედა ზღვარი შეესაბამება ვენტილაციის ტექნოლოგიის მოდერნიზაციას. გვირაბის ხანძრების საშიშროება ძირითადად განპირობებულია ცხელი და მომწამვლელი კვამლის გავრცელებით მიწისქვეშა სივრცეში, რომელიც აგრეთვე თითქმის მთლიანად ზღუდავს ხილვადობას (ilias et al., 2017). მიწისქვეშ ხანძრის განვითარების თავისებურებები მრავალი ავტორის ყურადღების საგანი გახდა, დაგროვილია საკმარისი გამოცდილება და შესაძლებელია კვალიფიციურად გადაწყდეს ხანძართან დაკავშირებული მეტად მნიშვნელოვანი საკითხები: მიწისქვეშ კვამლის გავრცელების სცენარები (vantelon et al., 1991; deberteix et al., 2001; vauquelin and telle, 2005; chow et al., 2015; li et al., 2018; ingason and li, 2011), გვირაბებში ტემპერატურის განაწილებისა და გავრცელების საკითხები (lei et al., 2021; lanchava et al., 2019 a; lanchava and javakhishvili, 2021), ხანძრის განვითარების დინამიკა და სცენარები მიწისქვეშ (deberteix et al., 2001; ilias et al., 2017; lanchava et al., 2017; li and ingason, 2018), კვამლისა და ტოქსიკური წვის პროდუქტების გავრცელება სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის საპირისპირო მიმართულებით (vauquelin, 2005; lanchava et al., 2017; li and ingason, 2017), კრიტიკული სიჩქარის თეორიული და ექსპერიმენტული კვლევა (yi et al., 2014; weng et al., 2016; li et al., 2010; li and ingason, 2017), ხანძრის გავლენა სავენტილაციო სისტემაზე (lanchava and javakhishvili, 2021). სტატისტიკის მიხედვით ცალკეულ გვირაბში სერიოზული ხანძრის მოხდენის შესაძლებლობა ართუ ისე მაღალია, მაგრამ გვირაბების რაოდენობის მატება და მოძრაობის ინტენსიურობის ზრდა იწვევს ხანძრის გაჩენის რისკის მომატებას. ძლიერი ხანძარი კი შეზღუდულ მიწისქვეშა სივრცეში აუცილებლად გამოიწვევს კატასტროფულ შედეგებს. ასეთი მაგალითებია ხანძარი მონბლანის გვირაბში (საფრანგეთი/იტალია) 1999 წლის 24 მარტს, რომელმაც იმსხვერპლა 39 ადამიანი; ხანძარი ავსტრიის გვირაბში ტაუერნი, რომელმაც იმსხვერპლა 12 ადამიანი (8 ავარიით მიღებული ტრავმებით, 4 ტოქსიკური აირებით სუნთქვის შედეგად); ხანძარი ფუნიკულორის გვირაბში (ავსტრია) 2000 წლის 11 ნოემბერს, რომლის შედეგად ტოქსიკური აირებით სუნთქვის შედეგად დაიღუპა 155 ადამიანი (bird and carvel, 2005); ხანძარი გოტარდის გვირაბში (შვეიცარია) 2001 წლის 24 ოქტომბერს, რომლის შედეგად დაიღუპა 11 ადამიანი; ბოროტი განზრახვით გაჩენილი ხანძარი მეტროს სადგურში დაეგუ (სამხრეთ კორეა), რომელმაც იმსხვერპლა 198 ადამიანი, დამატებით 146 ადამიანი მოიწამლა ტოქსიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 4 აირებით და კვამლით (li and ingason, 2018); ხანძარი იანჰოუს გვირაბში (ჩინეთი) 2014 წლის 1 მარტს, რომლის დროსაც დაიღუპა 40 ადამიანი, 12 მოიწამლა, განადგურდა 42 ავტომობილი (wan et al. , 2019). პირველივე ტრაგიკული ხანძრების შემდეგ, გაეროს ეკონომიკური და სოციალური საბჭოს, ევროპული კომისიის, შიდა ტრანსპორტის კომიტეტმა ჩამოაყალიბა ექსპერტთა ჯგუფები, რომლებმაც დაამუშავეს უსაფრთხოების რეკომენდაციები, დაფინანსდა მთელი რიგი სამეცნიერო-კვლევითი სამუშაოები, რომლებიც მიძღვნილი იყო გვირაბების უსაფრთხო ექსპლუატაციის სხვადასხვა ასპექტებისადმი. ამის შემდეგ ევროპულმა კომისიამ მხარი დაუჭირა სპეციალური მრავალპროფილური ჯგუფის შექმნას, რომლის მუშაობის შედეგები პერიოდულად ქვეყნდება და მნიშვნელოვან საპროგრამო დოკუმენტებს წარმოადგენენ გვირაბების უსაფრთხო ექსპლუატაციის უზრუნველყოფის მეტად მნიშვნელოვან საქმეში (trans/ac 7/9, 2001; trans/ac 7/9, 2002; commission directive 2004/102/ec, 2004). აღნიშნულ მრავალპროფილურ ჯგუფში სამუშაოდ მიწვეული იყვნენ ევროპის ეკონომიკური კომისიის ყველა წევრი-ქვეყანა, აგრეთვე სპეციალური ორგანიზაციები, რომელთა შორის აღსანიშნავია: მსოფლიოს მეგზევეთა საზოგადოება (world road association), რომელიც უფრო ცნობილია ძველი სახელით „პიარკი“ (piarc permanent international association of road congresses); საერთაშორისო მეგვირაბეთა ასოციაცია (ita international tunnelling association); საერთაშორისო საგზაო ფედერაცია (irf international road federation); საერთაშორისო საგზაოსატრანსპორტო კავშირი (iru international road transport union). ამ ჯგუფში უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფი ოთხი ძირითადი ფაქტორის მიხედვით დამუშავდა რეკომენდაციები. ეს ფაქტორებია: საგზაო მოძრაობის მონაწილეები (სულ 10 რეკომენდაცია, ნუმერაცია 1.01 1.10); ექსპლუატაცია (სულ 16 რეკომენდაცია, ნუმერაცია 2.012.16); ინფრასტრუქტურა (სულ 11 რეკომენდაცია, ნუმერაცია 3.01-3.11); სატრანსპორტო საშუალებები (სულ 6 რეკომენდაცია, ნუმერაცია 6.01-6.06). აღნიშნული რეკომენდაციები აქტუალურია დღევანდელ პირობებშიც ყველა ორგანიზაციისათვის რომლებიც აპროექტებენ, ეწევიან მშენებლობას ან ექსპლუატაციას უწევენ გვირაბებს. წინამდებარე ნაშრომში განხილული საკითხები შეეხება რეკომენდაციებს 2.05; 2.14; 3.02; 3.03; 3.06; 3.07; 3.08. 2. ტრანსფორმირებადი სისტემა წინამდებარე ნაშრომში შემოთავაზებულია მარტივი მოქნილი მოწყობილობა, რომელიც მთლიანად ან ნაწილობრივ გადაკეტავს გვირაბის განივკვეთს, დაყოფს გვირაბს შედარებით მოკლე სიგრძის მონაკვეთებად, პარალელურად მოახდენს ხანძრის კერის სრულ ან ნაწილობრივ იზოლირებას დროის იმ შუალედში, რაც საკმარისი უნდა აღმოჩნდეს სიცოცხლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 5 გადარჩენისათვის. სპეციალური დირექტივის შესაბამისად, მითითებული დროის შუალედი არის პირველი 10 წთ ხანძრის დაწყებიდან (trans/ac 7/9, 2001). ამგვარად, შემოთავაზებული მოწყობილობა გაზრდის გვირაბის აეროდინამიკურ წინაღობას, შეაფერხებს წვის პროდუქტების გავრცელებას სავენტილაციო ნაკადთან ერთად და არის სავენტილაციო ტექნოლოგიის ნაწილი. ხაზგასმით აღვნიშნავთ, რომ შემოთავაზებული მოწყობილობის პრეროგატივა არის სიცოცხლის გადარჩენაში ხელშეწყობა. თუმცა გვირაბში ანალოგიური მოწყობილობის დამონტაჟების შემთხვევაში როგორც გვირაბის მომსახურე პერსონალს, ისე მაშველებს სავენტილაციო ნაკადისა და მასთან ერთად მოძრავი წვის ტოქსიკური პროდუქტების მართვის ერთმნიშვნელოვნად უფრო მეტი საშუალება ექნებათ. აღნიშნული მოწყობილობა შესაძლებელია დამონტაჟდეს ყოველ 200-500 მ მანძილზე და რაღაცნაირად შეუთავსდეს საავარიო გასასვლელებს, რომლებიც აღნიშნულ ადგილებში უნდა მოეწყოს მითითებული დოკუმენტის (commission directive 2004/102/ec, 2004) დამატება i-ის 2.3.8 პუნქტის თანახმად. ან შესაძლებელია დამონტაჟდეს საავარიო სადგურებთან ყოველ 150 მ მანძილზე ახალი გვირაბებისათვის და 250 მ მანძილზე ძველი გვირაბებისათვის, რასაც ითვალისწინებს მოცემული დოკუმენტის პუნქტი 2.10.3. ამგვარად, გვირაბის დამყოფი შემოთავაზებული სისტემის განლაგება გვირაბში მოხდება სათანადო სტანდარტით განსაზღვრულ უბნებზე და გვირაბის განივი კვეთის გეომეტრიის შესაბამისად მას უნდა ექნეს ტრანსფორმირების შესაძლებლობა. სხვანაირად მას შესაძლებელია აგრეთვე ვუწოდოთ ტრანსფორმირებადი სისტემა. ფიგ. 1-ზე წარმოდგენილია გვირაბში დამონტაჟებული მოქნილი დამყოფი ტრანსფორმირებადი სისტემა. აღნიშნული მოწყობილობა უფრო დაწვრილებით არის აღწერილი საქართველოს პატენტში (lanchava et al. , 2021). ფიგ. 1. გვირაბში დამონტაჟებული მოქნილი დამყოფი ტრანსფორმირებადი სისტემა: 1 გაშლილ (მოქმედ) მდგომარეობაში; 2 აკეცილ მდგომარეობაში; 3 – ხანძრის ლოკალიზაციის უბანი შემოთავაზებული მოწყობილობა შედგება ორი სექციისაგან a და b. სისტემა აკეცილი სახით წარმოდგენილია ფიგ. 2-ზე, ხოლო გაშლილი (მოქმედი) სახით ფიგ. 3-ზე. სექცია a შედგება გვირაბის ჭერის ფორმის შესაბამისი თაღური (ან სხვა ) ფორმის ჩარჩოსაგან a1, სადაც განლაგებულია ცეცხლგამძლე (700 ℃ − მდე მედეგი ბაზალტის ან სხვა უფრო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 6 ტემპერატურამედეგი მასალის) a2 ფირფიტებით დამზადებული ზღუდარები, რომელთაც სათანადო დამოუკიდებელი ჯაჭვური გადაცემის კინემატიკური სქემის გამოყენებით დამოუკიდებელ რეჟიმში შეუძლიათ a სექციის ჩარჩოთი შემოფარგლული თაღური განივი კვეთის ნაწილობრივ ან მთლიანდ გადაკეტვა და გახსნა. სექცია b შედგება სწორკუთხა ფორმის ჩარჩოსაგან b1, რომელიც შემოფარგლავს ტრანსპორტის მოძრაობისათვის განკუთვნილ გვირაბის სწორკუთხა განივ კვეთს ისე, რომ მუშა მდგომარეობაში სათანადო დამოუკიდებელი ჯაჭვური გადაცემის b2 კინემატიკური სქემის გამოყენებით მართკუთხა ფორმის მოქნილი ცეცხლგამძლე ფარდა b3 სრულად ან ნაწილობრივ კეტავს გვირაბის სავალი ნაწილისათვის განკუთვნილ განივკვეთს, ხოლო აკეცილ მდგომარეობაში იგი განთავსებულია ჰორიზონტალურად გვირაბის თაღური ნაწილის დასაწყისში, a სექციის ქვედა ნაწილში. ორივე სექცია შეიცავს დამოუკიდებელ მართვის პულტებს a3 და b4 (იხ. ფიგ. 2), რომლებიც განთავსებულია სექციების მახლობლად გვირაბის კედელზე და მათი ამოქმედება შესაძლებელია როგორც გვირაბის მართვის ცენტრალური პულტიდან, ისე განთავსების ადგილიდან. იმის გამო, რომ აღნიშნულ მოწყობილობაზე უკვე მიღებული გვაქვს საქართველოს პატენტი, საერთაშორისო კლასიფიკაციის ინდექსით a 62 c 2/06, მხოლოდ მოკლედ აღვნიშნავთ იმ ძირითადი იდეების შესახებ, რომლებმაც განაპირობეს მოცემული მოწყობილობის დამუშავება. ფიგ. 3. სისტემა მუშა მდგომარეობაში ფიგ. 2. სისტემა აკეცილ მდგომარეობაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 7 პირველ რიგში ესაა ის გარემოება, რომ მშენებარე გვირაბებისათვის ზოგადად რეკომენდებულია ცეცხლგამძლე წინაღობებით მათი დაყოფა მოკლე სიგრძის მონაკვეთებად ხანძრის ლოკალიზაციის მიზნებისათვის. აგრეთვე ის, რომ „ძველ“ გვირაბებში არ არის ანალოგიური ცეცხლგამძლე წინაღობების განთავსების ადგილი, ისეთნაირად, რომ არ შემცირდეს ტრანსპორტისათვის განკუთვნილი მიწისქვეშა ძვირადღირებული სივრცე (lanchava et al., 2009). იდეის განვითარებაში დიდი როლი ითამაშა აგრეთვე ევროპარლამენტისა და ევროპის საბჭოს ერთობლივმა სახელმძღვანელო დოკუმენტმა (commission directive 2004/102/ec, 2004), რომლის პრეამბულის მე-11 პუნქტის თანახმად უსაფრთხოების ზომები ისეთი უნდა იყოს, რომ უბედურების ზონაში მოხვედრილმა ადამიანებმა შეძლონ თვითევაკუაცია. ამავე დოკუმენტის პირველი დანართის 2.3.9 პუნქტი კი მოთხოვნას აწესებს ევაკუაციის ხელშემწყობ სათანადო საშუალებებზე, კერძოდ მეტალის კარებზე, რომელიც გამოყენებული უნდა იქნეს კვამლისა და სითბოს მოხვედრის აღსაკვეთად ევაკუაციის გზაზე. საავტომობილო გვირაბებში ხანძრების დროს უსაფრთხოების იდეის რეალიზაციასთან დაკავშირებით თანამედროვე საინჟინრო საზოგადოების მიერ შემოთავაზებულია რამოდენიმე საგამომგონებლო წინადადება, რომლებიც გვირაბის კვეთის სრულად გადაკეტვას ითვალისწინებს და რიგ შემთხვევებში გამორიცხულია გადასაკეტი ფართობის რეგულირების შესაძლებლობა (amelchukov and korotkov, 2007; seitlinger, 2002; wagner et al., 2003). დღემდე არსებულ სამეცნიერო ლიტერატურაში არ არსებობს აღნიშნული ტექნოლოგიის რამდენადმე სრულყოფილი სამეცნიერო შეფასება. წინამდებარე სტატიის მიზანს სხვა საკითხებთან ერთად, წარმოადგენს რიცხვითი მოდელირების გზით აჩვენოს მოცემული იდეის რაციონალური რეალიზაციის ფარგლები. მაგალითად, ჩვენს მიერ წარმოდგენილი რიცხვითი მოდელირების შედეგები აჩვენებს, რომ მეტალის კარების ან მოქნილი ცეცხლგამძლე ბარიერების გამოყენება გვირაბის კვეთის სრული გადაკეტვით მეტად სარისკოა, რადგან ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში კერაზე არასრულ წვას ექნება ადგილი. ასეთ შემთხვევაში სავენტილაციო ჰაერში შესაძლებელია ნახშირბადის მონოოქსიდის აფეთქების მხრივ საშიში კონცენტრაციის წარმოქმნა. რიცხვითი მოდელების შედეგების მიხედვით, რომელიც ქვემოთ დაწვრილებით არის აღწერილი, შემოთავაზებული მოქნილი სისტემისათვის, უფრო ეფექტური არის გვირაბის განივი კვეთის ნაწილობრივად გადაფარვა და კონტროლის უზრუნველყოფა მისი ჭერის არეალში, რადგან წვის პროდუქტები მაღალი ტემპერატურის გამო აღმავალი მოძრაობით ხასიათდებიან. ნაწილობრივ გადაფარვას ორმაგი ეფექტი ექნება პრაქტიკული თვალსაზრისით. პირველ რიგში შესაძლებელია მინიმუმამდე დავიყვანოთ ფეთქებადი ნარევის წარმოქმნის რისკი. ამასთან, მოწყობილობის მოქმედების ეფექტურობაზე უარყოფით გავლენას ვერ მოახდენს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 8 ხანძრის შედეგად გვირაბში მიტოვებული მანქანები, რადგან მოწყობილობის ბოლომდე გაშლა გვირაბის კვეთში საჭირო არაა. აგრეთვე ისიც აღსანიშნავია, რომ გვირაბის კვეთის ნაწილობრივი გადაფარვა მისი აეროდინამიკური წინაღობის გაზრდას ემსახურება, ხოლო გაჩერებული ავტომობილი თვითონვე არის ასეთი წინაღობა ჰაერის მოძრაობის გზაზე. ამიტომ ხანძრის გავლენის არეში მოხვედრილ ადამიანებს უფრო მეტი დრო დარჩებათ თვითევაკუაციისათვის. ამ შემთხვევაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება გვირაბის მომსახურე პერსონალის კვალიფიკაციას, რომელმაც დისტანციურად უნდა დაამყაროს კავშირი უბედურების ზონაში მოხვედრილ ადამიანებთან და კვალიფიციურად მართოს მათი ევაკუაციის პროცესი. 2.1. ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევის გაანგარიშება ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევის თეორიულად განსაზღვრა შესაძლებელია კლაპეირონის განტოლებით, რომელითაც ერთმანეთთან დაკავშირებულია აირების წნევა, კუთრი მოცულობა და ტემპერატურა შემდეგი ფორმულით 𝑝𝑣 = 𝑅𝑇 (1) სადაც 𝑝 არის წნევა; 𝑣 აირის კუთრი მოცულობა (𝑣𝜌 = 1, 𝑣 = 1 𝜌⁄ ), მ3/კგ; 𝜌 სიმკვრივე, კგ/მ3; 𝑅 აირის კუთრი მუდმივა, 𝑅 =287 ჯ/(კგ.𝐾); 𝑇 აბსოლუტური ტემპერატურა, 𝐾. აღსანიშნავია, რომ ენრიკო ფერმი ციტირებული ნაშრომის (fermi,1937) მე-16 პარაგრაფში მიუთითებს, რომ კლაპეირონის განტოლება კარგად ასახავს რეალური გაზების მდგომარეობას მაღალი ტემპერატურებისა და დაბალი წნევების პირობებში, რაც ზუსტად შეესაბამება გვირაბის ხანძრებს, რადგან სტატიკური წნევის გაზრდა აქ არ ხდება. ამგვარად, კლაპეირონის განტოლებით გვირაბებში ხანძრის შემთხვევისათვის შესაძლებელია სარწმუნო შედეგების მიღება. აღნიშნული კიდევ უფრო დამაჯერებელია იმის გათვალისწინებით, რომ ვენტილატორების გაანგარიშების, დამზადების, გამოცდისა და ექსპლუატაციის პირობებში გამოყენებულია ჰაერის სტანდარტული სიმკვრივე 𝜌 = 1.2 კგ/მ3, რომელიც მიიღება კლაპეირონის განტოლებით ზღვის დონეზე ატმოსფერული წნევისა 𝑝 = 101.3 კპა და 20 ℃ ტემპერატურისათვის, ანუ სავენტილაციო ნაკადი აპრობირებული ტექნოლოგიით პრაქტიკულადაც მიჩნეულია იდეალურ აირად. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, (1) ფორმულის თანახმად, 1000 ℃ ტემპე-რატურის მქონე ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევა, გვირაბებში შეადგენს 121.6 კპა, რაც აღემატება ატმოსფერულ წნევას, ხოლო 8-ჯერ ყველაზე მძლავრი ვენტილატორების მაქსიმალურ სტატიკურ წნევას. ამ დროს ჰაერის სიმკვრივე შემცირებულია 0.277 კგ/მ3-მდე. შესაბამისად, ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში პრაქტიკულად შეუძლებელი გახდება სავენტილაციო ნაკადის მართვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 9 ვენტილატორების მეშვეობით და ჰაერის მოძრაობის მიმართულება და ხარჯი განპირობებული იქნება ხანძრის მიერ აღძრული დეპრესიით. ცხადია, რომ ხანძრის სიძლიერე დამოკიდებულია საწვავის მასაზე, რომელიც გარკვეული კანონზომიერებით დაკავშირებულია ნამწვი აირის 𝑚 მასასთან. (1) განტოლების ორივე მხარის გამრავლებით აღნიშნულ სიდიდეზე მიიღება 𝑝𝑉 = 𝑚𝑅𝑇 (2) სადაც 𝑉 = 𝑚𝑣 არის ჰაერის ის მოცულობა, რომელიც მონაწილეობს წვის პროცესში, მ3, რომლის სიდიდე ჰაერის სიჩქარის პირდაპირ პროპორციულია. ე.ი. 𝑑𝑉 = 𝑆𝑑𝑙 = 𝑆𝑑𝑢 (3) სადაც 𝑑𝑉 არის მოცულობის ნაზარდი, მ3; 𝑆 -გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2, 𝑆 = 𝐶𝑜𝑛𝑠𝑡; 𝑑𝑙 ნაკადის მიერ გავლილი მანძილი მოცემულ მომენტში, მ; 𝑑𝑢 ნაკადის სიჩქარის ნაზარდი მოცემულ მომენტში, რომელიც აგრეთვე დამოკიდებულია ხანძრით აღძრულ წევაზე, მ/წმ. 1.5-2 კმ სიგრძის გვირაბებისათვის, ტრანსპორტის მოძრაობის სიჩქარიდან გამომდინარე, ევაკუაცია უნდა დასრულდეს 2 წთ-ის განმავლობაში. საინტერესოა წნევის ცვალებადობა სწორედ ამ პერიოდისათვის. მაშასადამე, დამოუკიდებელი ცვლადის 𝜏 დროის ცვალებადობის ინტერვალი შემდეგია 0 ≤ 𝜏 ≤ 120, სადაც 𝜏 გამოსახულია წამებში, ხოლო ფორმულა (3) მიიღებს სახეს 𝑉 = 𝑆 ∫ [𝑢0 + 𝑢(𝜏)]𝑑𝜏 120 0 (4) სადაც 𝑢0 არის ჰაერის ნაკადის საწყისი სიჩქარე, მ/წმ; 𝑢(𝜏) ჰაერის ნაკადის სიჩქარე, რომელიც წარმოდგენილია დროის ფუნქციის სახით, მ/წმ. (4) ფორმულის გათვალისწინებით (1) ფორმულიდან მიიღება კერაზე ხანძრის მიერ განვითარებული წნევის სიდიდე 𝑝2 = 𝑚𝑅𝑇 𝑆 ∫ [𝑢0+𝑢(𝜏)]𝑑𝜏 120 0 (5) ამ ფორმულაში ინტეგრალქვეშა ფუნქციის პირველადი არაა ცნობილი. ექსპერიმენტული მონაცემების მიხედვით შესაძლებელია მიახლოებითი ამონახსნის მიღება (lanchava and javakhishvili, 2021). ცნობილია, რომ 1 მ3 ბენზინის ორთქლის დაწვას ესაჭიროება 58.80 მ3 ჰაერი, ხოლო ამ დროს ბენზინის ორთქლის სიმკვრივეა 0.73 კგ/მ3. მიღებული ჰაერის მოცულობა 1545000 მ3 ესაჭიროება დაახლოებით 18 ტონა ბენზინის ორთქლის დაწვას, რომლის დროსაც აღიძვრება დაახლოებით 42.6 კპა სიდიდის ჭარბი წნევა. ცხადია, რომ ნოხოძაკას გვირაბში მომხდარი ხანძრისას (bird and carvel, 2005), რომლის დროსაც დაიწვა 173 ავტომანქანა, წვადი მასალები საწვავთან ერთად, უფრო მეტი ეკვივალენტური მასის იქნებოდა. ყველა შემთხვევაში, პირველი მიახლოებით, სახეზეა სატრანსპორტო გვირაბებში გამოყენებული ვენტილატორების მაქსიმალურ სტატიკურ წნევაზე (2.0-4.0 კპა) გაცილებით დიდი წევის აღძვრა ხანძრის მიერ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 10 შესაბამისად, 2.0-4.0 კპა წევის აღძვრა გვირაბში, რითაც ხასიათდებიან ჭავლური ვენტილატორები, შესაძლებელია იმ შემთხვევაშიდაც, თუ საწვავის მასა იქნება გაცილებით ნაკლები, დაახლოებით 0.9-1.8 ტონის ფარგლებში. 2.2. გვირაბის ხანძრის შეფასება ალმოდებული მანქანების მიხედვით ხანძრის შემთხვევაში ალმოდებული მანქანების რიცხვისა და სახეობის მიხედვით ხანძრის სიმძლავრის განსაზღვრისათვის გვირაბის მომსახურე პერსონალს დაეხმარება ცხრილი, რომელიც აღებულია დოკუმენტიდან (trans/ac 7/9, 2001). ცხრილი 1. ხანძრის სიმძლავრე ალბოდებული მანქანების სახეობისა და რაოდენობის მიხედვით n ტრანსპორტის ტიპი ხანძრის სიმძლავრე, მგვტ 1 მსუბუქი ავტომობილი 2.5-5.0 2 ავტობუსი 20 3 საშუალო ზომის სატვირთო 20-30 4 დიდი ზომის სატვირთო 30 5 ბენზინმზიდი (50 ტ) 300 2.3. ფასთა შედარება გვირაბის გადასაკეტი სხვადასხვა კარებებისათვის მასალისა და მონტაჟის ფასის მიხედვით (მექანიკური და ავტომატური მოწყობილობების ფასის მხედველობაში მიღების გარეშე) ერთმანეთს შევადარეთ ლითონისაგან და ბაზალტის ქსოვილისაგან დამზადებული კარებების ფასები საქართველოს სამომხმარებლო ბაზრის პირობებში. ამასთან ერთად, ბაზალტის ქსოვილისაგან დამზადებული კარები განხილული იყო ორ ვარიანტად: 1. როცა ბაზალტის ქსოვილის ფორმირებისათვის გამოყენებული იყო ბაზალტისვე არმატურა; 2. როცა ბაზალტის ქსოვილის ფორმირებისათვის გამოყენებული იყო ფოლადის ბადე. ფასების ცვალებადობა კარების ზომებისა და მასალის სახეობის მიხედვით მოცემულია ფიგ. 4-ზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 11 ფიგ. 4. მეტალისა და ბაზალტის ქსოვილისაგან დამზადებული კარებების ფასების ცვალებადობა მათი ფართობის მიხედვით (მექანიკური და ავტომატური მოწყობილობების ფასის გარეშე): 1 ბაზალტის ქსოვილი (ფორმირება ბაზალტის არმატურით); 2 ბაზალტის ქსოვილი (ფორმირება ფოლადის არმატურით); 3 მეტალის კარები თუ მხედველობაში მივიღებთ აგრეთვე ბაზალტის ქსოვილის უფრო ნაკლებ მასას ლითონთან შედარებით, მაშინ შეგვიძლია აღვნიშნოთ, რომ მექანიკურ და ავტომატურ მოწყობილობებს ბაზალტის შემთხვევაში უფრო ნაკლები სიმძლავრე დასჭირდებათ, არ გააძვირებენ საბოლოო შედეგს და ფიგ. 4-ზე მოცემული შედეგები ფასთა თანაფარდობის შესახებ შესაძლებელია დამაჯერებლად ჩავთვალოთ. 3. შედეგები და დისკუსია 3.1. ხანძრის სცენარები გვირაბში გრძივი ვენტილაციის პირობებში fds პროგრამულ გარემოში სასრულ მოცულობათა მეთოდის გამოყენებით შესწავლილია გვირაბში სხვადასხვა სიმძლავრის 5, 10, 30, 50 მგვტ ხანძრების განვითარების სცენარები სხვადასხვა დახრილობის 0, 1, 3, 4, 6 % გვირაბებში. გვირაბის გეომეტრია: სიგრძე 100 მ; სიგანე 8 მ; სიმაღლე 6 მ; ხანძრის კერის ფართობი 16 მ2; ცეცხლის კერა განთავსებულია გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში. ხანძრის მოდელირებისათვის წვის რეაგენტი ბენზინი. მოდელირების დრო 120 წმ, b პორტალთან დროისათვის 𝜏 = 0 წმ ერთმანეთის მიმართ პარალელურად ჩაირთვება 2 ცალი ჭავლური ვენტილატორი წარმადობით 28 მ3/წმ და წნევით 2000 პა. ვენტილატორები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 12 ეჟექციით წარიტაცებენ ჰაერის ნაკადს, რომლის ხარჯი შესაძლებელია განისაზღვროს ჰაერის სიჩქარისა და გვირაბის კვეთის მიხედვით. დროის მომენტში 𝜏 = 20 წმ მოდელზე ამოქმედდება ხანძარი და ექსპერიმენტი დანარჩენ დროში გრძელდება ხანძრის თანხლებით. ამ პერიოდისათვის სავენტილაციო ნაკადს დაფარული აქვს მანძილი b პორტალიდან ხანძრის კერამდე, რაც სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრის პირობებში ჩანს ფიგ. 5-ზე. სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრის დროს გამოყოფილი მავნე აირებისა და კვამლის მოცულობის სიდიდეები შეტანილია ცხრილში 2. შეფასება გაკეთებულია გვირაბის ნულოვანი დახრილობის პირობებში. ამ შემთხვევაში ჰაერის სიმკვრივის შემცირება ტემპერატურის მომატების შედეგად პრაქტიკულად არ იწვევს უკუდინებას, ხოლო წვის პროდუქტები შეერევა სავენტილაციო ნაკადში და იწვევს ამ უკანასკნელის სიჩქარის გაზრდას. ჰაერის სიჩქარე გვირაბში განისაზღვრა რიცხვითი მოდელების მიხედვით ჰაერის ნაკადის ფრონტის მოძრაობის შესაბამისად b პორტალიდან a პორტალის მიმართულებით. სიჩქარე 𝑢1 განისაზღვრა b პორტალიდან o წერტილამდე მანძილისა და მის დასაფარავად საჭირო დროის მიხედვით, ჰაერის შესაბამისი ხარჯი არის 𝐺1 . სიჩქარე 𝑢2 შეესაბამება მანძილს o წერტილიდან a პორტალამდე, ჰაერის შესაბამისი ხარჯი არის 𝐺2 . კვამლისა და წვის სხვა ტოქსიკური პროდუქტების ხარჯი განისაზღვრა ფორმულით 𝐺 = 𝐺2 − 𝐺1 (6) ფიგ. 5. ჰორიზონტალური გვირაბის ვენტილაცია 5, 10, 30, 50 მგვტ ხანძრის გაჩენის მომენტისათვის 𝜏 = 20 წმ: 1 ჭავლური ვენტილატორი; o ხანძრის კერის ცენტრი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 13 ცხრილი 2. ჰაერის ხარჯი და სიჩქარე გვირაბში რიცხვითი ექსპერიმენტების მიხედვით ხანძრის სიმძლავრე, მგვტ 𝑢1, მ/წმ 𝑢2, მ/წმ 𝐺2, მ3/წმ 𝐺1, მ3/წმ 𝐺, მ3/წმ 5 2.9 3.6 139.2 172.8 33.6 10 2.9 4.1 139.2 196.6 57.6 30 2.9 5.0 139.2 240.0 100.8 50 2.9 5.6 139.2 268.8 129.6 დახრილ გვირაბებში, ხანძრის პროდუქტების შერევის მიუხედავად, ხანძრის ამოქმედების პერიოდის (𝜏 = 20 წმ) შემდეგ, სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე ყოველთვის არ მატულობს. ფიგ. 6დან ჩანს, რომ 30 და 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისათვის სავენტილაციო ნაკადის საშუალო სიჩქარე კლებულობს, მიუხედავად იმისა, რომ ჰაერს უფრო მეტი წვის პროდუქტები შეერევა, ვიდრე 5 მგვტ ხანძრის დროს. ამ შემთხვევაში, საბოლოოდ, ნაკადის ინერციის ძალებს გაცილებით აღემატება ჰაერის სიმკვრივის შემცირებით გამოწვეული ტივტივადობის ძალები. უფრო ზუსტად, პროცესზე გავლენის თვალსაზრისით, სავენტილაციო ნაკადის მოცულობის ზრდის ტემპი გაცილებით ჩამორჩება ტივტივადობის ძალების გავლენის ტემპს. ფიგ. 6. დახრილ გვირაბში (3% ) ჰაერის საშუალო სიჩქარის ცვალებადობა ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით დადებითი სავენტილაციო ნაკადებისათვის (ანუ მაშინ, როცა ჰაერის ნაკადის მოძრაობის მიმართულება არის დაღმავალი) აღნიშნული ძალიან კარგად ჩანს ფიგ. 7-დან, რომელზედაც ნაჩვენებია 50 მგვტ ხანძრის განვითარების სცენარები ჰორიზონტალური და დახრილი გვირაბისათვის (3 %). ნულოვანი დახრილობის გვირაბისათვის ტივტივადობის ძალები ხელს არ უშლიან ვენტილაციას, ხოლო ჰაერის ნარევის მოცულობის ზრდის შედეგად მატულობს მისი სიჩქარე. 3 %-იანი დახრილობის შემთხვევაში თვით ხანძარი უკვე აეროდინამიკური წინაღობაა ვენტილაციისათვის, ხოლო წვის პროდუქტები ორივე პორტალიდან უერთდება ატმოსფეროს. ჰორიზონტალური გვირაბისათვის 0.00 0.50 1.00 1.50 2.00 2.50 3.00 0.00 20.00 40.00 60.00 80.00 100.00 120.00 140.00 v, m/s t, s 5mw 10mw 30mw 50mw georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 14 (ფიგ. 7, ზედა ნახაზი) გვირაბის bo მონაკვეთზე შენარჩუნებულია სუფთა ჰაერი. დახრილ გვირაბში კი, ხანძრის წევის გავლენით ძლიერი უკუდინებისა და ამის შედეგად სავენტილაციო ნაკადის გადაყირავების გამო, გვირაბის bo მონაკვეთზედაც გაჭუჭყიანებული ჰაერია (ფიგ. 7, ქვედა ნახაზი). ძლიერი ხანძრის პირობებში ნაკადის გადაყირავებას აუცილებლად ექნება ადგილი, მაგრამ ამოცანაა აღნიშნული მოვლენა რაც შეიძლება გვიან მოხდეს გვირაბის განივ კვეთში ხელოვნური ბარიერების ჩართვისა და გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის მომატების შედეგად, რათა გაიზარდოს ევაკუაციის პერიოდის ხანგრძლივობა გვირაბის bo მონაკვეთზე. გვირაბის კვეთის ნაწილობრივი გადაფარვა სწორედ აღნიშნულ მიზანს ემსახურება და იგი უფრო ეფექტურია გვირაბის ზედა ნაწილში, რადგან ნაკლები სიმკვრივის მქონე ნამწვი აირები გვირაბის ჭერის არეალში მოძრაობენ. ამის გამო ხანძრის შედეგად გვირაბში მიტოვებული მანქანების არსებობა ხელს არ შეუშლის შემოთავაზებული მოქნილი სისტემის მოქმედების ეფექტურობას საჭიროების დროს. ფიგ. 7. 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის განვითარების სცენარი ჰორიზონტალური და 3 %დახრილობის გვირაბისათვის: b პორტალიდან ჰაერის მიწოდება ხდება ვენტილატორით 1 სავენტილაციო ჰაერის სიმკვრივის დინამიკა ხანძრის კერაზე და გვირაბის სიგრძის მიხედვით მოცემულია ფიგ. 8-ზე. ნახაზიდან ჩანს, რომ დაღმავალ ნაკადზე ჰაერის სიმკვრივე შემცირებულია და უშუალოდ ხანძრის კერაზე მისი მინიმალური სიდიდე იცვლება 0.18 0.28 კგ/მ3 ფარგლებში. ანალიზისათვის ავიღოთ სიმკვრივის რიცხვითი სიდიდე 0.28 კგ/მ3. ხანძრის კერაზე მაქსიმალური ტემპერატურა, რომელმაც განაპირობა ჰაერის სიმკვრივის შემცირება მოცემულ ნიშნულამდე შეადგენს 610 ℃, ანუ 883 𝐾 (იხ. ფიგ. 9). ფორმულით (1) გავნსაზღვროთ ხანძრის მიერ აღძრული წნევა მოცემულ პირობებში, რაც შეადგენს 71.0 kpa. შევნიშნოთ, რომ ასეთი სიდიდის დინამიკური წნევა გვირაბში გამოიწვევს სავენტილაციო ნაკადის გადაყირავებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 15 ფიგ. 8. სავენტილაციო ჰაერის სიმკვრივის ცვალებადობა 3% დახრილობის გვირაბის სიგრძის მიხედვით 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის პირობებში ფიგ. 9. სავენტილაციო ჰაერის ტემპერატურის ცვალებადობა 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის პირობებში, გვირაბის ცენტრალურ გრძივ სიბრტყეზე იატაკიდან 1.7 მ სიმაღლეზე 3% დახრილობის გვირაბის სიგრძის მიხედვით. მაშასადამე, როგორც თეორიულად, ისე რიცხვითი ექსპერიმენტების გზით დადგენილად უნდა მივიჩნიოთ, რომ ძლიერ ხანძარს გვირაბებში შეუძლია აღძრას ვენტილატორებზე უფრო დიდი დინამიკური წნევა, რომელსაც შეუძლია დადებითი სავენტილაციო ნაკადების გადაყირავება 3% და უფრო მეტი დახრილობის გვირაბებში. როგორც აღვნიშნეთ, დადებითია ნაკადი მაშინ, თუ სუფთა ჰაერის მიწოდება ხდება ჰიფსომეტრიულად მაღალი ნიშნულიდან და ადგილი აქვს სუფთა ჰაერის ნაკადის დაღმავალ მოძრაობას. 0.00 0.20 0.40 0.60 0.80 1.00 1.20 1.40 0 20 40 60 80 100 𝜌, kg/m3 l, m t=30 sec t=60 sec t=90 sec t=120 secfi r e zo n e 0 200 400 600 800 1000 0 20 40 60 80 100 t, 0c l, m t=30 sec t=60 sec t=90 sec t=120 secfi r e zo n e georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 16 ფიგ. 10. ხანძრის განვითარების სცენარები 120 წმ-ის შემდეგ დადებითი (დაღმავალი) სავენტილაციო ნაკადებისათვის (ხანძრის კერა ჰიფსომეტრიულად განლაგებულია ჰაერმიმწოდებელი b პორტალის დაბლა) ფიგ. 10-ზე მოცემულია ხანძრის განვითარების სცენარები სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრისათვის 120 წმ-ის ბოლოს. ნახაზიდან ჩანს, რომ 30 mw სიმძლავრის ხანძრის პირობებში, როცა გვირაბის დახრილობა შეადგენს 3 %, გვირაბის ორივე პორტალიდან ატმოსფეროში გადის წვის პროდუქტები, რაც იმის ნიშანია, რომ მოხდა სავენტილაციო ნაკადის გადაყირავება და გვირაბის მთელ სიგრძეზე ყველგან გაჭუჭყიანებული ჰაერია. აღსანიშნავია, რომ მოდელირებული სცენარის მიხედვით, ნამწვი პროდუქტები ხანძრის გაჩენიდან დაახლოებით 30 წმ-ის შემდეგ გავრცელდა საპირისპირო მიმართულებით 50 მ მანძილზე და ატმოსფეროს შეერია იმ პორტალიდან, საიდანაც ხდება ჰაერის მიწოდება. 3.2. შემოთავაზებული სისტემის ფუნქციონირების ეფექტურობა ჰორიზონტალური გვირაბისათვის გრძივი ვენტილაციის პირობებში ამგვარად გრძივი ვენტილაციის პირობებში, დადებითი სავენტილაციო ნაკადებისათვის, გარკვეული დროის ინტერვალის გასვლისა და სავენტილაციო ნაკადის გადაყირავების შემდეგ, ხანძრის კერის ორივე მხარეზე გვირაბში იქნება ადამიანის სიცოცხლესთან შეუთავსებელი ჰაერის გარემო. შემოთავაზებულ სისტემას გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის გაზრდის შედეგად ამ შემთხვევაში შეუძლია ევაკუაციის პერიოდის გახანგრძლივება, რაც მეტად მნიშვნელოვანია სიცოცხლის გადარჩენისათვის. ახლა განვიხილოთ ჰორიზონტალური გვირაბის შემთხვევა, როდესაც არცერთი სავენტილაციო სისტემა არ ფუნქციონირებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 17 მოდელირება შესრულებულია fds პროგრამულ გარემოში სასრულ მოცულობათა მეთოდის გამოყენებით. შედგა რიცხითი მოდელი 400 მ სიგრძის გვირაბში სხვადასხვა სიმძლავრის 5, 10, 15, 20, 30, 50 მგვტ ხანძრებით გამოწვეული ტემპერატურული დამაზიანებელი ფაქტორის გავრცელების დინამიკის შესასწავლად. გვირაბის განივი კვეთის ფართობი შეადგენს 42 მ2, მოდელირებული პროცესის დრო შეადგენს 180 წმ. სასრული მოცულობის უჯრედის მინიმალური ზომა არის 0.25 x 0.25 x 0.25 მ, ხოლო მაქსიმალური 0.5 x 0.5 x 0.5 მ. ცეცხლის კერა განთავსებულია გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში. ხანძრის მოდელირებისათვის წვის რეაგენტად აღებულია პოლიუორეთანი m 27, ხანძრის წვის ზედაპირის ფართობი რიცხვით ექსპერიმენტებში შეადგენდა 5-10 მ2. ხანძრის კერა იატაკიდან დაშორებული იყო 0.1 მ მანძილით. რიცხვითი მოდელირება შესრულდა ორი სცენარისათვის: 1. გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში გვაქვს სხვადსახვა სიმძლავრის ხანძრები. მოქნილი დამყოფი ტრანსფორმირებადი სისტემა ამოქმედებული არ არის; 2. გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში გვაქვს სხვადსახვა სიმძლავრის ხანძრები. მოქნილი დამყოფი ტრანსფორმირებადი სისტემის ამოქმედება ხდება ხანძრის კერიდან 50 მ მანძილზე ისე, რომ ზღუდარების მიერ გადაკეტილია გვირაბის განივი კვეთის 50 %. ფიგ. 11-ზე და ცხრილში 3 წარმოდგენილია ტემპერატურული დამაზიანებელი ფაქტორის გავრცელების დინამიკა 60 ℃ კრიტიკული იზოთერმის დინამიკური ცვლილების სახით სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრებისათვის, როდესაც დამყოფი ტრანსფორმირებადი ზღუდარი არ მოქმედებს. ფიგ. 11. ტემპერატურული დამაზიანებელი ფაქტორის გავრცელების დინამიკა 60o c კრიტიკული იზოთერმის დინამიკური ცვლილების მაგალითზე 5-50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისთვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 18 ცხრილი 3. 60 ℃ იზოთერმის გავრცელება ხანძრის შემთხვევაში ბუნებრივ პირობებში (დამყოფი ტრანსფორმირებადი ზღუდარი არის ლოდინის რეჟიმში) 60 ℃ იზოთერმის გავრცელება გვირაბის სიგრძის მიხედვით მაშინ, როცა არ არის ამოქმედებული დამყოფი ზღუდარი ხანძრის სიმძლავრე, მგვტ დაშორება ხანძრის კერიდან 𝑙𝑚𝑖𝑛, მ დაშორება გვირაბის იატაკიდან ℎ𝑚𝑖𝑛, მ 5 20 4.00 10 75 2.00 15 75 1.50 20 75 1.25 30 75 1.00 50 75 0.50 ცხრილის შედგენისას ორიენტირად აღებულია 60 ℃ -იანი იზოთერმის გავრცელება. მოცემულია ხანძრის კერიდან დაშორება გვირაბის სიგრძის მიხედვით, როდესაც 60 ℃ -იანი იზოთერმა ჰიფსომეტრულად მინიმალურ სიმაღლეზეა განლაგებული, რომელიც შესადარია ადამიანის საშუალო სიმაღლესთან. ფიგ. 12-ზე წარმოდგენილია ტემპერატურული დამაზიანებელი ფაქტორის გავრცელების დინამიკა 60 ℃ კრიტიკული იზოთერმის დინამიკური ცვლილების სახით სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრებისათვის, როდესაც ტრანსფორმირებადი ზღუდარი მოდელირებული გვირაბის განივკვეთს კეტავს 50 %-ით. მოდელირების შედეგების მიხედვით, ცხრილი 3-ის ანალოგიით, შედგენილია ცხრილი 4. აღნიშნულ ცხრილში მოცემულია ხანძრის კერიდან დაშორება გვირაბის სიგრძის მიხედვით ტრანსფორმირებადი ზღუდარების გარეთ, 60 ℃-იანი იზოთერმის ჰიფსომეტრულად მინიმალურ სიმაღლეზე განლაგების პირობებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 19 ფიგ. 12. ტემპერატურული დამაზიანებელი ფაქტორის გავრცელების დინამიკა 60 ℃ კრიტიკული იზოთერმის დინამიკური ცვლილების მაგალითზე 5-50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისთვის, როდესაც ზღუდარები ამოქმედებულია ხანძრის ორივე მხარეზე და განლაგებულია ხანძრის კერიდან 50 მ მანძილზე ცხრილი 4. 60 ℃ იზოთერმის გავრცელება ხანძრის შემთხვევაში ამოქმედებული დამყოფი ტრანსფორმირებადი ზღუდარის პირობებში 60 ℃ იზოთერმის გავრცელება გვირაბის სიგრძის მიხედვით ზღუდარის გარეთ, როცა გვირაბის კვეთი გადაკეტილია 50 %-ით ხანძრის სიმძლავრე, მგვტ დაშორება ხანძრის კერიდან 𝑙𝑚𝑖𝑛, მ დაშორება გვირაბის იატაკიდან ℎ𝑚𝑖𝑛, მ 5 55 5.0 10 60 4.0 15 65 3.5 20 75 4.5 30 75 3.5 50 75 2.5 რიცხვითი ექსპერიმენტის წარმოდგენილი შედეგები აჩვენებენ ზღუდარების გამოყენების უპირატესობას. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული უპირატესობა მით უფორ გამოიკვეთილია, რაც უფრო დიდია მოდელირებული ხანძრის სიმძლავრე. მე-3 და მე-4 ცხრილების შედარებიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 20 მკაფიოდ ჩანს ზღუდარების გამოყენების ეფექტი იმით, რომ 60 ℃ იზოთერმის გავრცელების მინიმალური ჰიფსომეტრიული სიმაღლე მკვეთრად იზრდება ზღუდარების გამოყენების დროს, რაც მნიშვნელოვან საევაკუაციო დროით რესურსს ქმნის ზღუდარს გარეთ მყოფი ადამიანებისათვის. ფიგ. 12-ზე წარმოდგენილი მასალიდან აგრეთვე ჩანს, რომ ზღუდარებით შემოფარგლული ხანძრის კერის სიახლოვეს ადგილი ექნება ტემპერატურის მკვეთრ მატებას. აღნიშნული გარემოების საილუსტრაციოდ გვირაბის დამყოფ ზღუდართან, გვირაბის იატაკიდან 2 მ სიმაღლეზე, სხვადსხვა სიმძლავრის ხანძრებისათვის დაფიქსირდა ტემპერატურა, რომელიც მოცემულია ცხრილში 5. ცხრილი 5. ტემპერატურის ცვალებადობა გვირაბის იატაკიდან 2 მ სიმაღლეზე ტრანსფორმირებად ზღუდართან (იზოლირებული ხანძრის კერის პირობებში) ხანძრის სიმძლავრე, მგვტ ტემპერატურა ხანძრის კერიდან 50 მ მანძილზე (ზღუდართან), ℎ = 2 მ სიმაღლეზე, ℃ 5 73 10 100 15 105 20 158 30 180 50 204 ფიგ. 13. კვამლის ფრონტის გავრცელების სიჩქარე ჰორიზონტალურ გვირაბში იმ შემთხვევაში, როცა არ მოქმედებს სავენტილაციო სისტემა: 1 მოქნილი ტიხრის გარეშე; 2 გვირაბის განივი კვეთის მოქნილი ტიხრის საშუალებით 50 %ით გადაფარვის შემთხვევაში რიცხვითი მოდელირების შედეგების მიხედვით კვამლისა და ნახშირბადის მონოოქსიდის გავრცელების კანონზომირებებიც ანალოგიურია იმავე პირობებში. კერძოდ, განხილული და ერთმანეთთან შედარებული გვაქვს რიცხვითი მოდელირების ორი ტიპის ამოცანა სხვადასხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 21 სიმძლავრის ხანძრებისთვის: 1) როცა გვირაბში არ გამოიყენება მოქნილი მოწყობილობები; 2) მოქნილი ელემენტების დახმარებით გადაფარულია გვირაბის განივი კვეთის 50 %. შედეგები წარმოდგენილია ფიგურებზე 13 და 14. ფიგ. 14-ის წარმოდგენამდე შევნიშნოთ, რომ სამუშაო ზონაში (იატაკიდან 2 მ სიმაღლემდე), ადამიანების ყოფნის ხანგრძლივობის მიხედვით, დასაშვები კონცენტრაცია ნახშირბადის მონოოქსიდისათვიის შემდეგია: 8 სთ-იანი სამუშაო დღე 20.0 მგ/მ3; 60 წთ განმავლობაში 50.0 მგ/მ3; 30 წთ განმავლობაში 100 მგ/მ3; 15 წთ განმავლობაში 200 მგ/მ3. ასეთი მიდგომა საშუალებას გვაძლევს დავადგინოთ მაქსიმალური საფრთხის შემცველი აგენტების გავრცელების სიჩქარე და შევაფასოთ შემოთავაზებული ტექნოლოგიის ეფექტურობა ადამიანების თვითევაკუაციისათვის საჭირო დროის მიხედვით. ფიგ. 14. ნახშირბადის მონოოქსიდის 200 მგ/მ3 მოცულობითი კონცენტრაციის იზოხაზის იატაკიდან დაშორების მანძილის ცვალებადობა ჰორიზონტალურ გვირაბში იმ შემთხვევაში, როცა არ მოქმედებს სავენტილაციო სისტემა: 1 მოქნილი ტიხრის გარეშე; 2 გვირაბის განივი კვეთის მოქნილი ტიხრის საშუალებით 50 %ით გადაფარვის შემთხვევაში როგორც წარმოდგენილი მასალიდან (ფიგ. 13-დან) ჩანს, კვამლის ფრონტის გავრცელების სიჩქარე საშუალოდ მცირდება 16-20 %-ით მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტების გამოყენების შედეგად. ფიგ. 14-დან კი ჩანს, რომ შემოთავაზებული მოწყობილობის გამოყენების გარეშე 20 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაშიც ნახშირბადის მონოოქსიდის ზღვრული რიცხვითი მნიშვნელობა (200 მგ/მ3) ჩამოდის ადამიანის სამუშაო ზონაში გვირაბის იატაკიდან 2 მ-მდე სიმაღლეზე. ნახშირბადის მონოოქსიდის 200 მგ/მ3 მოცულობითი კონცენტრაციის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 22 იზოხაზის იატაკიდან დაშორების მანძილი, როგორც ნახაზიდან ჩანს მცირდება 20-25 %, რაც აუმჯობესებს ადამიანების ევაკუაციის პირობებს. ტემპერატურის ანალოგიურად, მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტებით შემოფარგლულ გვირაბის ნაწილში, ხანძრის კერის უშუალო სიახლოვეში, კვამლისა და ნახშირბადის მონოოქსიდის კონცენტრაცია მკვეთრად მატულობს. იმის გამო, რომ ნახშირბადის მონოოქსიდი ფეთქებადობით ხასიათდება დიაპაზონში 12.5 – 75 % (1.45, 105–8.71, 105, მგ/მ3), მოგვაქვს გრაფიკი მხოლოდ ნახშირბადის მონოოქსიდის ცვალება-დობის შესახებ მითითებულ დახურულ სივრცეში, რაც წარმოდგენილია ფიგ. 15-ზე. ფიგ. 15. ნახშირბადის მონოოქსიდის სიმკვრივის ცვალებადობა ტრანსფორმირებადი ელემენტებით შემოფარგლულ სივრცეში ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით ფიგ. 15-დან ჩანს, რომ მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტებით შემოფარ-გლულ გვირაბის სივრცეში ადგილი აქვს ნახშირბადის მონოოქსიდის სიმკვრივის სწრაფ ზრდას ისე, რომ მოდელირების დროის 180 წამის გასვლის შემდეგ, აღნიშნული სიდიდე ადამიანისათვის დასაშვებ ზღვარს რამდენჯერმე აღემატება, მაგრამ გაცილებით ნაკლებია ფეთქებადსაშიშ კონცენტრაციასთან შედარებით. აღნიშნულით დასტურდება, რომ მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტების გამოყენებით, გვირაბის განივი კვეთის ნაწილობრივი გადაფარვის შემთხვევაში, შემოფარგლული სივრცის მიღმა, ევაკუაციის თვალსაზრისით, მიიღება პოზიტიური შედეგი. იმავე ღონისძიებით შემოფარგლულ სივრცეში არ შეიქმნება ნახშირბადის ფეთქებადსაშიში კონცენტრაცია, რაც მეტად მნიშვნელოვანია უსაფრთხოების თვალსაზრისით. წარმოდგენილი კვლევების შედეგები აჩვენებენ, რომ მოქნილი ტრანსფორმირე-ბადი ბარიერებით ხანძრის კერის ლოკალიზაციის შემთხვევაში ჰაერის ტემპერატურა, დაკვამლიანება და წვის სხვა ტოქსიკური პროდუქტების კონცენტრაცია ხანძრის კერის ახლომახლო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 23 შემოფარგლულ სივრცეში მკვეთრად მატულობს. ამით იქმნება ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის არახელსაყრელი გარემო ლოკალიზაციის უბანზე. აქედან გამომდინარე, ტრანსფორმირებადი ელემენტების ამოქმედება უნდა მოხდეს ხანძრის კერაზე ვიდეო, თბური და ტოქსიკურ რეჟიმებზე სრულყოფილი დაკვირვებების კონტექსტში. აღნიშნული საკითხი რთული თანამედროვე საინჟინრო პრობლემაა და საჭიროებს შემდგომ შესწავლას. მეორე მხრივ, წარმოდგენილი კვლევები საკმარისად აჩვენებენ მოქნილი ტრანსფორმირება-დი სისტემის ეფექტურობას ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის სახიფათო ფაქტორების შემცირებაში ხანძრის კერის ლოკალიზაციის გარეთ, ადამიანების თვითევაკუაციის გზაზე. ამ ნაშრომში შემოთავაზებული მოქნილი სისტემა ჩვენს მიერ არ განიხილება როგორც ხანძრის ლიკვიდაციის მიზნებისათვის ხელშესაწყობი საშუალება. თუმცა იმის აღნიშვნა აუცილებლად საჭიროა, რომ მიწისქვეშა სივრცეში უფრო გაუმჯობესებული ვითარება მეხანძრეებს შესაძლებლობას მისცემს იმოქმედონ უფრო ნაკლები კლასისა და ფასის აღჭურვილობით, ან ერთი და იმავე კლასის აღჭურვილობის შემთხვევაში გაიზარდოს მათი გამოყენების ხანგრძლივობა ხანძრის ჩაქრობის მიზნებისათვის. 4. დასკვნები თეორიულად და რიცხვითი ექსპერიმენტებით დადგენილია, რომ ძლიერ ხანძარს გვირაბებში შეუძლია აღძრას საგვირაბე ვენტილატორების სტატიკურ წნევაზე უფრო დიდი დინამიკური წნევა, რომელსაც შეუძლია სავენტილაციო ნაკადების მოძრაობის მიმართულების შეცვლა („ნაკადების გადაყირავება“) 3% და უფრო მეტი დახრილობის გვირაბებში მაშინ, როცა ხანძრის კერა, ჰაერმიმწოდებელ პორტალთან შედარებით, განლაგებულია ჰიფსომეტრიულად დაბლა, რაც მკვეთრად აუარესებს უბედურების ზონაში მოხვედრილი ადამიანების თვითევაკუაციის შესაძლებლობებს. აღნიშნული პრობლემის დასაძლევად შემოთავაზებულია ტრანსფორმირებადი მოქნილი სისტემა, რომელიც გვირაბების აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდის შედეგად შეაფერხებს წვის მავნე პროდუქტების გავრცელებას ადამიანების ევაკუაციის გზაზე. ჰორიზონტალურ და დახრილ გვირაბებში ხანძრის განვითარების სცენარების გათვალისწინებით, შეფასებულია ხანძრის დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების დინამიკა მაშინ, როცა აღარ მოქმედებს ვენტილაცია და გამოიყენება მოქნილი სისტემა. რიცხვითი მოდელირების შედეგები ცხადყოფენ, რომ მოქნილი სისტემის მეშვეობით გვირაბის განივი კვეთის 50 %-ით გადაფარვის შემთხვევაში შესაძლებელია მნიშვნელოვანი დადებითი შედეგების მიღება წვის პროდუქტების გავრცელების შეზღუდვისა და სიცოცხლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 24 გადარჩენის საქმეში. კერძოდ, 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაში 60 ℃ იზოთერმა, ხანძრის განვითარებიდან 3 წთ-ის შემდეგ, ხანძრის კერიდან 75 მ მანძილზე ვრცელდება გვირაბის იატაკიდან 0.5 მ სიმაღლეზე, რაც სახიფათოა ადამიანების გადაადგილებისათვის. ტრანსფორმირებადი სისტემის გამოყენების შემთხვევაში კი იგივე იზოთერმა, იმავე პირობებში, იატაკიდან განლაგებულია ადამიანის საშუალო სიმაღლეზე გაცილებით მაღლა 2.5 მ-ზე, რაც ქმნის ადამიანების ევაკუაციისათვის საკმარის პირობას. ანალოგიურად, შემოთავაზებული სისტემის გამოყენება ამცირებს ხანძრის სხვა დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების ინტენსიურობას. კერძოდ, კვამლის გავრცელების საშუალო სიჩქარე მიწისქვეშა სივრცეში მცირდება 16-20 %-ით, ხოლო ნახშირბადის მონოოქსიდის გავრცელების საშუალო სიჩქარე 20-25 %-ით. შესრულებული ანალიზი მკაფიოდ უჩვენებს, რომ მომხდარი ხანძრების შესწავლა და განზოგადება გამოდგება მათი მავნე გავლენის შესამცირებელი ღონისძიებების ადეკვატური დაგეგმვისა და განხორციელებისათვის. აღნიშნული დღის წესრიგში აყენებს არა მხოლოდ ხანძრის შემთხვევათა გულმოდგინე დაწვრილებით აღწერასა და ანალიზს, არამედ კონკრეტული გვირაბის გეომეტრიის, ადგილმდებარეობის, ბუნებრივი პირობების, სავენტილაციო სისტემების და ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით მოქმედების ცხადი ალგორითმის დამუშავების საჭიროობას და მიღებული შედეგების გავრცელებას მაშველებზე, გვირაბის მომსახურე პერსონალსა და მთელ საზოგადოებაზე. ნაშრომი შესრულებულია შოთა რუსთაველის სახელობის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით. გრანტის ნომერი ar-19-1936, პროექტის დასახელება „ტრანსფორმირებადი სისტემების დამუშავება და გამოცდა საავტომობილო გვირაბში სიცოცხლის გადასარჩენად ხანძრის პირობებში“ გამოყენებული ლიტერატურა amelchukov s.p., korotkov i.a., (2007), fire curtain. russian patent, no. 2351378 c1, (russian). atkinson g.t., wu y., (1996), smoke control in sloping tunnels, fire safety journal, 27, 335–341. bettelini m., rigert s., seifert n., (2012), flexible devices for smoke control in road tunnels, 6th international conference “tunnel safety and ventilation”, graz, 265-272. beard a.n., carvel r.o., (2005), the handbook of tunnel fire safety, thomas telford publishing, london, 2005. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 25 chow w.k. et al., (2015), smoke movement in tilted tunnel fires with longitudinal ventilation, fire safety journal, 75, 14–22. commission directive 2004/102/ec, (2004), on minimum safety requirements for tunnels in the transeuropean road network, the european parliament and of the council of the european union, on line at: http://www.oceancommerce.co.jp/ispm_report/pdf_countries/eudirective2004102ec.pdf deberteix p., gabay d., blay d., (2001), experimental study of fire-induced smoke propagation in a tunnel in the presence of longitudinal ventilation, in proceedings of the international conference on tunnel fires and escape from tunnels, washington. fermi e. (1937) thermodynamics, new york, prentice-hall inc: 140. ilias n., lanchava o., nozadze g., (2017), numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system, supplement of quality-access to success, bucharest, 18, 85-88. ingason h., li y.z., (2010), model scale tunnel fire tests with longitudinal ventilation, fire safety journal, 45, 371–384. ingason h., li y.z., (2011), model scale tunnel fire tests with point extraction ventilation, journal of fire protection engineering, 21(1), 5-36. lanchava o.a., (1982), heat and mass exchange in permanent mine workings, soviet mining 18 (6), 529532. lanchava o.a., (1986), heat and mass exchange in newly driven mine workings, sov. min. sci. (engl. transl.); (united states) 21 (5). lanchava о.а., lebanidze z.b., (1982), po povodu kollapsa sistemj ventilatsii tonnelia v sil’nom pojhare, transport, 3-4 (31-32), 29-31 (russian). lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k., (2014), criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels, “transport bridge europe-asia”, materials of international conference, 29-34, tbilisi. lanchava o., abashidze g., tsverava d., (2017), securing fire safety for underground structures, supplement of quality-access to success, bucharest, 18, 45-50. lanchava o., ilias n., (2017), some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro, journal of engineering sciences and innovation, bucharest, 2 (2), 92-105. http://www.ocean-commerce.co.jp/ispm_report/pdf_countries/eudirective2004102ec.pdf http://www.ocean-commerce.co.jp/ispm_report/pdf_countries/eudirective2004102ec.pdf https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:wf5omc3nynoc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:uebtzra9y70c https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:mvmsd5a6bfqc https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:lkgwnxomwfcc georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 26 lanchava o., ilias n., (2018), complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway, journal of engineering sciences and innovation, bucharest, 3 (1), 69-84. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., (2019, a), heat and hygroscopic mass exchange modelling for safety management in tunnels of metro, supplement of quality-access to success, bucharest, 20, 2733. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n., (2019, b), fds modeling of the piston effect in subway tunnels, environmental engineering and management journal, vol. 18, no. 4, 317-325. lanchava o., (2019), analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation, mining journal, 1(42), 126-132, tbilisi (georgian). lanchava o., ilias n., (2020), critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire, matec web of conferences 305, 00023. https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 lanchava o., nozadze g., jangidze m., (2021), a system of transformable barriers to localize fires and minimize life-threatening outcomes in road tunnels. patent of georgia, 15411. international index a 62 c 2/06. lanchava o., ilias n., radu s.m., jangidze m., khokerashvili z., (2021), fire development study on physical models of transport tunnels, matec web of conferences 342, 03020 (2021). https://doi.org/10.1051/matecconf/202134203020 lanchava o., javakhishvili g., (2021), impact of strong fires on a road tunnel ventilation system, bulletin of the georgian national academy of sciences, 15 (4), 38-45. lia j., li y.f., cheng c.h., chow w.k., (2019), a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels, tunneling and underground space technology, 89, 262265. lei p., chen ch., zhang y., xu t., h. sun h., (2021), experimental study on temperature profile in a branched tunnel fire under natural ventilation considering different fire locations, international journal of thermal sciences, 159, 106631. li y.z., lei b., ingason h., (2010), study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires, fire safety journal, 45, 361-370. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:isc4tdsrtzic https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:isc4tdsrtzic https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&cstart=20&pagesize=80&alert_preview_top_rm=2&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:8k81kl-mbhgc https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 https://doi.org/10.1051/matecconf/202134203020 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 27 li y.z., ingason h., (2017), effect of cross section on critical velocity in longitudinally ventilated tunnel fires, fire safety journal, 91, 303–311. li y. z., ingason h., jiang l., (2018), influence of tunnel slope on smoke control, rise research institutes of sweden, 22. li y.z., ingason h., (2018), overview of research on fire safety in underground road and railway tunnels, tunneling and underground space technology, 81, 568–589. seitlinger g., (2002), safety device in case of tunnel fires, german patent, no. 10127091 a1, (german). tang f., cao z.l., palacios a., wang q., (2018), a study on the maximum temperature of ceiling jet induced by rectangular-source fires in a tunnel using ceiling smoke extraction, international journal of thermal sciences, 127, 329–334. trans/ac 7/9, (2001), recommendations of the group of experts on safety in road tunnels, economic and social council, multidisciplinary group of experts on safety in tunnels, on line at: https://unece.org/dam/trans/doc/2002/ac7/trans-ac7-09e.pdf trans/ac 7/11, (2002), report of the ad hoc multidisciplinary group of experts on safety in tunnels on its fifth session, economic and social council, multidisciplinary group of experts on safety in tunnels, on line at: https://unece.org/fileadmin/dam/trans/doc/2002/ac7/trans-ac7-11e.pdf vantelon j.p. et al., (1991), investigation of fire-induced smoke movement in tunnels and stations: an application to the paris metro. in iafss fire safety science-proceedings of the third international symposium. edinburg. vaitkevicius a., carvel r., (2016), investigating the throttling effect in tunnel fires, fire technology, 52, 1619–1628. vauquelin o., (2005), parametrical study of the backflow occurrence in case of a buoyant release, experimental thermal and fluid science, 29, 725-731. vauquelin o., telle d., (2005), definition and experimental evaluation of the smoke "confinement velocity" in tunnel fires, fire safety journal, 40, 320-330. wagner e.w., (2003), method and device for extinguishing fires in tunnels, european patent office, no. ep 1312392 a1, (german). wan h., gao z., han j., ji j., ye m., zhang y., (2019), a numerical study on smoke back-layering length https://unece.org/dam/trans/doc/2002/ac7/trans-ac7-09e.pdf https://unece.org/fileadmin/dam/trans/doc/2002/ac7/trans-ac7-11e.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 28 and inlet air velocity of fires in an inclined tunnel under natural ventilation with a vertical shaft, international journal of thermal sciences, 138, 293–303. weng m.c. et al., (2016), study on the critical velocity in a sloping tunnel fire under longitudinal ventilation, applied thermal engineering, 94, 422–434. yi l. et al., (2014), an experimental study on critical velocity in sloping tunnel with longitudinal ventilation under fire, tunnelling and underground space technology, 43, 198-203. saving lives in a road tunnel using transformable elements restricting the propagation of fire products omar lanchava1, leon makharadze2, giorgi nozadze2, marad jangidze2, giorgi javakhishvili2, teimuraz kunchulia 1, zaza khokerashvili 1, nino arudashvili 1, davit tsanava 1, samson sebiskveradze 3 1 georgian technical university 2 g.tsulukidze mining institute 3 ltd lojini abstract the paper considers various scenarios of fire development in road tunnels. the dynamics of combustion products propagation is studied by taking into account the fire strength, tunnel geometry and layout, and aerodynamics of the ventilation flow. the impact of strong fires on the sustainability and proper operation of ventilation systems is demonstrated, and different types of numerical models are considered with the fds software environment. theoretical and numerical experiments have demonstrated that strong fires in tunnels can induce dynamic pressures greater than the static pressures of the tunnel fans. the latter can change the direction of movement of ventilation flows in the tunnels with an inclination of 3% or more when the seat of fire is at a hypsometrical height lower than the air supply portal, thus drastically impairing the self-evacuation capability of people in the disaster zone. it was demonstrated that one of the most reliable ways to save lives in case of fire is to limit the spread of flue gases to prolong the time for evacuation. the paper proposes a transformable flexible system to save lives, which artificially increases the aerodynamic resistance of tunnels to prevent the propagation of harmful combustion products on the people’s evacuation route. by considering the fire development scenarios in horizontal and inclined tunnels, the dynamics of the spread of the fire damaging factors when ventilation system is no longer operable and the only solution is the use of the flexible system is examined. the results of modeling evidence that by closing 50% of the tunnel cross-section with a flexible system it is possible to obtain important positive results in reducing the spread of combustion products and saving lives. the use of the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 29 proposed system reduces the intensity of the spread of fire hazards and will definitely help the people in the disaster zone. the analysis carried out clearly shows its necessity and that the comprehensive study of fires and generalization of study results will be useful in adequate planning and implementing future measures to prevent and reduce their harmful effects. following the above-mentioned, a detailed description, analysis and development of a clear algorithm of action of fire cases, and communicating the results to rescuers, tunnel service personnel and the general public are needed. key words: aerodynamic resistance, evacuation, flexible element, saving life, fire development under the ground 1 ჟურნალი „ენერგია“ თბილისი 2005.№4(36), ნაწ . 2 . журнал "энергия". тбилиси. 2005. №4(36), ч.2. journal "energy". tbilis i. 2005. № (36), part 2 . ბუნებრივი წევის დეპრესიის ძირითადი მდგენელის განსაზღვრა სატრანსპორტო გვირაბებში ტექ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ომარ ლანჩავა, ინჟინერ-ფიზიკოსო ნანი შურაძე საუღელტეხილო გვირაბები, როგორც წესი, ერთმანეთისაგან განსხვავებულ კლიმატურ ზონებს აკავშირებს რაც ბუნებრივი წევის განმაპირობებელი არსებითი ფაქტორია. სატრანსპორტო საშუალებების მოძრაობით აღძრული ბუნებრივი წევის დეპრესია არ არის დამოკიდებული პორტალების განლაგების ადგილის კლიმატური ზონების განსხვავებულობაზე, ხოლო სავენტილაციო ნაკადის პარამეტრების სადღეღამისო და სეზონური ფლუქტუაციების მიერ გამოწვეული ბუნებრივი დეპრესია მისი საერთო სიდიდის 1-5 %-ის ფარგლებში მერყეობს. აღნიშნულიდან გამომდინარე ცხადია რომ ბუნებრივი წევის დეპრესიის ძირითადი მდგენელი, ისე როგორც მისი მიმართულება, სხვა თანაბარ პირობებში, განისაზღვრება პორტალებს შორის ბარომეტრულ წნევათა სხვაობით, რომელიც გამოიხატება ფორმულით ∆p = p1 , p2 , (1) სადაც ∆p არის ბუნებრივი წევის დეპრესიის ძირითადი მდგენელი, პა; р1 р2 შესაბამისად დროის შესადარ მომენტებში, ბარომეტრულ წნევათა რიცხვითი სიდიდეები პორტალებთან. ბუნებრივი წევის განსახილველი მდგენელის დაკავშირება მხოლოდ პორტალების ნიშნულებთან, საკითხის მეტისმეტად გამარტივებული წარმოდგენაა და ამ შემთხვევაში არსებით როლს თამაშობს სწორედ კლიმატურ ზონათა განსხვავებულობა. ზოგადად, ბარიული გრადიენტი ზღვის დონიდან სიმაღლის ზრდის კვალობაზე არაწრფივი შემცირების კანონზომიერებით ხასიათდება, მაგრამ შესაძლოა მისი გაწრფივება და საშუალო სიდიდეების დადგენა საუღელტეხილო გვირაბების პორტალთა განლაგების სავარაუდო ნიშნულებისათვის 800—2000 მ დიაპაზონში. ასეთ შემთხვევაში პორტალების შესაბამისი ბარომეტრული წნევები შეიძლება გამოისახოს ფორმულებით 𝑃1 = 𝑃1−800 − 𝑔𝑟𝑎𝑑 𝑃 ; (2) 𝑃2 = 𝑃2−800 − 𝑔𝑟𝑎𝑑 𝑃 , (3) სადაც p1 800 p2 800 შესაბამისად არის პორტალების ბარომეტრული წნევები 800 მ ნიშნულზე, პა; gradp გაწრფივებული საშუალო ბარიული გრადიენტი, პა/მ. ამოცანაა არა მხოლოდ აღნიშნული გაწრფივება, არამედ მასთან კლიმატურ ზონათა განსხვავებულობის მეჯერება, მის საფუძველზე საერთო კანონზომიერებათა დადგენა, რაც აუცილებელია მლეთა-კობის მონაკვეთის პერსპექტიული გვირაბების ბუნებრივი წევის შესაფასებლად და მდგრადი და ეფექტური სავენტილაციო სისტემების შესარჩევად. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მხედველობაში გვაქვს მხოლოდ ბუნებრივი წევის დეპრესიის ექსტრემალური სიდიდეები, რაც არათუ არ გამორიცხავს, არამედ კიდევაც გულისხმობს მათ სეზონურ და სადღეღამისო ცვალებადობას. 2 ალტიტუდის მიხედვით გაწრფივებული და კლიმატური ზონის შესაბამისად გასაშუალებული გრადიენტი აღვნიშნოთ gradp -თი, რომლის .ღირსება ისაა, რომ ნებისმიერი პორტალისათვის ბარომეტრული წნევა გამოითვლება ფორმულით 𝑃 = 𝑃𝑀 ± ∆𝐻 × 𝑔𝑟𝑎𝑑𝑃 (4) სადაც 𝑃𝑀 არის ბარომეტრული წნევის მონაცემები უახლოესი მეტეოროლოგიური სადგურის მიხედვით, პა. ∆h -ალტიტუდათა სხვაობა სათანადო მეტეოსადგურსა და ასაგები გვირაბის შესაბამის პორტალს შორის, მ; ნიშანი “+” აიღება იმ შემთხვევაში, თუ მეტეოსადგურის განლაგების ადგილი პორტალის ნიშნულზე მაღლაა, ხოლო ნიშანი “-“ პირიქით. (4) ფორმულა მლეთა-კობის მონაკვეთის სავარაუდო გვირაბის სამხრეთი და ჩრდილოეთ პორტალებისათვის შესაბამისად მიიღებს სახეს 𝑃1 = 𝑃𝐹 + ∆𝐻 × 𝑔𝑟𝑎𝑑𝑃, (5) 𝑃2 = 𝑃𝐾 + ∆𝐻 × 𝑔𝑟𝑎𝑑𝑃, (6) სადაც 𝑃𝐹 არის ბარომეტრული წნევა ფასანაურის მეტეოროლოგიური სადგურის (სიმაღლე 1070 მ) მიხედვით, პა., 𝑃𝐾 — იგივე, ყაზბეგის მეტეოსადგურისათვის (სიმაღლე 1784 მ). ბოლო ფორმულებში იგულისხმება, რომ გვირაბის პორტალები განლაგებულია 1070 მ ნიშნულამდე. gradp-ს ცვალებადობის ხასიათის დასადგენად იზომებოდა ბარომეტრული წნევის რიცხვითი სიდიდეები საქართველოს სამხედრო გზის ფასანაური-ყაზბეგის მონაკვეთზე და სურამის ქედის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კალთებზე საავტომობილო ტრასის გასწვრივ. მიკრობარომეტრული აგეგმვისათვის გამოიყენებოდა m—iii ტიპის მიკრობარომეტრი, ხოლო ანათვლების ადგილის ალტიტუდა იზომებოდა საავიაციო ალტიმეტრის საშუალებით, რომლის საწყის ჩვენებაზე დაყენება ხდებოდა მარშრუტზე ყოველი გასვლის წინ. ატმოსფერული წნევა იზომებოდა 1 პასკალის, ხოლო დაკვირვების პუნქტის ნიშნული 0,5 მ სიზუსტით. ექსპერიმენტული დაკვირვებების მიხედვით შედგენილია ნახ. l, საიდანაც ჩანს, რომ გასაშუალებული გრადიენტის საშუალო მნიშვნელობა იცვლება 9,8-10,5 პა/მ-ის ფარგლებში. (4) ფორმულით შესაძლოა აგრეთვე ერთ კალთაზე გაზომილი წნევების მნიშვნელობების დაყვანა ქედის მეორე კალთაზე. მაშასადამე, ფასანაურში გაზომილი ბარომეტრული წნევები შეიძლება დავიყვანოთ ყაზბეგის ნიშნულზე, ხოლო შემდეგ ორივე ფერდობის შესატყვისი ნიშნულებისათვის გაანგარიშებული იქნეს ბუნებრივი წევის ძირითადი მდგენელის რიცხვითი სიდიდეები, აღნიშნული ძალაშია აგრეთვე კავკასიონის ქედის სამხრეთი და ჩრდილოეთი კალთების ნიშნულისათვის, სურამის ქედის დასავლეთი და აღმოსავლეთი კალთების ანალოგიურად. ბუნებრივი წევის დადებით მიმართულებად პირველ შემთხვევაში მიღებულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მიმართულება. ხოლო მეორე შემთხვევაში დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. 3 ნახ. 1. წნევის გრადიენტის ცვალებადობა დაკვირვების მიხედვით საქართველოს სამხედრო გზის ფასანაური-ჯვრის მონაკვეთზე და სურამის ქედის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კალთებზე ტრასის გასწვრივ, რომლის მიხედვითაც შეიძლება მივიღოთ, რომ gradp ≈ 10,15 პა/მ (4) ფორმულას ფასანაური-ყაზბეგის მონაკვეთისათვის აქვს სახე: 𝑃𝐾 = 𝑃𝐹 − 𝑔𝑟𝑎𝑑𝑃 × ∆𝐻, (7) სადაც ∆h=1784-1070= 714 მ არის სხვაობა ყაზბეგისა და ფასანაურის მეტეოსადგურების ნიშნულებს შორის. სურამის ქედის პირობებისათვის ნიშნულები აიღებოდა პირობითად. ასეთი გზით მიღებულ იქნა დაყვანილ წნევათა დაახლოებით 5000-მდე რიცხვითი მნიშვნელობა, რომელიც დამუშავდა „ექსელის“ პროგრამით და შედეგები წარმოდგენილია ნახ. 2 და 3-ზე ბუნებრივი წევის მოცემული მნიშვნელობების ხდომილების დამოკიდებულების სახით ბუნებრივი წევის ძირითადი მდგენელის რიცხვით სიდიდეზე ∆p ნახ. 2. ბუნებრივი წევის ძირითადი მდგენელის განაწილების მახასიათებელი კავკასიონის ქედის ფასანაური-ყაზბეგის მონაკვეთზე ამ ნახაზებზე წერტილებით აღნიშნულია ექსპერიმენტული დაკვირვებების შედეგები ნახ. 2-ზე წარმოდგენილი წირი არის ექსპერიმენტული მონაცემების მიხედვით შედგენილი რომელიც ახლოსაა შემთხვევითი სიდიდეების ნორმალური განაწილების კანონთან ნახ. 3-ზე წარმოდგენილი წირი შეიძლება მივიჩნიოთ თეორიულად, რადგან ის მიღებულია არა ექსპერიმენტული განაზომების დამუშავების გზით, არამედ ზემოაღნიშნული პირობითი ნიშნულების მიხედვითაა გაანგარიშებული. ნახ. 3. ბუნებრივი წევის ძირითადი მდგენელის განაწილების მახასიათებელი 4 სურამის ქედის კალთებზე საავტომობილო ტრასის გასწვრივ აშკარაა, რომ ეს წირიც ასახავს ნორმალური განაწილების კანონს. განსხვავება არის მხოლოდ ბუნებრივი წევის აბსოლუტურ სიდიდეებში, რაც მოსალოდნელიც იყო, რადგან ადვილად გასაგები მიზეზების. გამო კავკასიონის ქედში გაყვანილი გვირაბები უფრო მაღალი ბუნებრივი წევით უნდა გამოირჩეოდეს კლიმატური ზონების უფრო მკვეთრი განსხვავებულობის გამო. შეიძლება დავასკვნათ, რომ რიკოთის გვირაბში დაახლოებით ± 30 პასკალის დიაპაზონის ბუნებრივი წევის ხდომილება შეადგენს 60 %-ს‚ ხოლო იგივე ხდომილება ფასანაური-ყაზბეგის მონაკვეთზე ახასიათებს 100-150 პასკალის დიაპაზონის ბუნებრივ წევას ორივე შემთხვევაში მხედველობაში გვაქვს ბუნებრივი წევის ძირითადი მდგენელი, ხოლო დაზუსტებული ბუნებრივი წევა სატრანსპორტო საშუალებებით აღძრული წევის გაუთვალისწინებლად ამ სიდიდეთა მაქსიმუმ 5 %-ით გაიზრდება. определение основной составляющей депрессии естественной тяги для транспортных туннелей. о. лапчава, н. шурадзе. установлен характер изменения gradp с помощю численных величин измеренных барометрических давлений и алтитуд в местах отсчета на участке пасанаури-казбеги военно грузинской дороги и на восточном и западном склонах сурамского хребта вдоль автомобильной трассы. считается, что на одинаковых отметках склонов разница давлений обусловлена различием климатических зон. в то же время указанная разница является осно вный составляющей естественной тяги вентиляционного потока туннеля. на примере сурамского хребта на условно взятых отметках были вычислены значения приведенных давлений. по результатам этих данных, с использованием программы "excel", была определена зависимость естественной тяги от численного значения основной составляющей (∆р). установлено, что распределение приращений носит нормальный характер. наиболее вероятными (60%) диапазонами для, отмеченных мест соответственно являются 100-150 и ± 30 па. работа иллюстрирована тремя рисунками. на рис.1 приведен график изменения градиента давления по результатам наблюдений на отрезке пасанаури-джвари военногрузинской дороги и вдоль трассы восточного и западного склонов сурамского хребта; на рис.2 приведен характеристический показатель распределения естественной тяги на отрезке пасанаури-казбеги главного кавказского хребта, а на рис. з характеристический показатель распределения основной составляющей депрессии естественной тяги на склонах сурамского хребта вдоль автомобильной грасоы. илл. 3. the determination of the main component of the depress jon of natural draft for vehicular traffic tunnels o. lanchava, n. shuradze. 5 the nature of grad p changes has been ascertained using numerical values of the barometric pressures and amplitudes at the reference points within the pasanauri-kazbegi section of militarygeorgian highway and on the eastern and western slopes of surname range along the motorway. it is assumed that at similar slope elevations, the difference in pressure can be accounted for by dissimilarity of climatic zones. at the same time, the said dissimilarity is the main component of the natural draft of tunnel ventilation current. of surami range, at conventionally taken elevations, the values of reduced pressures have been calculated, based on the results obtained, employing "excel" program, the natural draft dependence of the numerical value of the main component (др) has been ascertained. it has been established that the distribution of increments is of a normal nature. the most likely range for the marked points is 100-150 and ±30 pa, respectively. the work is illustrated by three figures. fig. l displays the grapb, of the change of pressure gradient following the results of observations within pasanauri-jvari section of georgian-military road and along the highway of eastern and western slopes of surami range; fig.2 displays the characteristic indicator of natural draft distribution within the pasanauri-kazbegi section of the main caucasus range, while fig. 3 shows the characteristic indicator of the distribution of the main component of natural draft depression over the slopes of surami range along the highway. 111.3. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 447 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.45 ოკუპირებული ტერიტორიების „დეიზოლაცია“ ირაკლი გოგიბერიძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია რუსეთის მიერ გამოყენებული დისკურსი ოკუპირებული ტერიტორიების ე.წ. დეიზოლაციის შესახებ და საქართველოს ინტერესების წინააღმდეგ მისი გამოყენების მცდელობა. საძიებო სიტყვები: ოკუპირებული ტერიტორიები, დეიზოლაცია, რუსეთი, საქართველო, აფხაზეთი, ცხინვალის რეგიონი/ე.წ. სამხრეთ ოსეთი, დისკურსი ძირითადი ნაწილი რუსეთის მიერ წლების განმავლობაში აქტიურად ხდებოდა მის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიების აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის, ე.წ. სამხრეთ ოსეთის “დეიზოლაცის” საკითხის წინ წამოწევა. თავის მხრივ, ქართული მხარე ამ „იდეის“ საპირწონედ ოკუპირებული ტერიტორიების არაღიარების პრინციპის განუხრელი დაცვისაკენ მოუწოდებდა საერთაშორისო თანამეგობრობას და თავის მხრივაც სწორედ რომ დეიზოლაციის საჭიროებაზე მიუთითებდა, თუმცა არა იმ ინტერპრეტაციით, როგორადაც რუსეთი ამას „წარმოადგენდა“. დღესდღეობით არსებულ რეალობამდე სულ სხვა ტენდენციები შეინიშნებოდა. საერთაშორისო თანამეგობრობა ერიდებოდა მკვეთრ განცხადებებს და სიტუაციის დაძაბვას რუსეთთან და ფაქტიურად ხდებოდა აფხაზეთისა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთის პრობლემების დაკონსერვება. ჟენევის მოლაპარაკებებიც მოცემულ ფორმატში იყო გადასული, ანუ მოლაპარაკება მოლაპარაკებისათვის და რეალურად რაიმე პრობლემის გადაწყვეტის გზებიც ნაკლებად ჩანდა. მეტიც, რუსული მხარე ინტენსიურადაც კი იყენებდა ფორმატს საკუთარი ინტერესების გასატარებლად. სწორედ ამ პროცესში აქტიურად გამოიყენებოდა ტერმინი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 448 „დეიზოლაცია“. მოცემულ ტერმინს გაცილებით მეტი და მრავალმხრივი შინაარსი ენიჭებოდა რუსული (და შესაბამისად აფხაზური/ოსური) მხრიდანაც. იქამდე, რომ არაღიარების პრინციპსაც კი საფრთხეს უქმნიდა იმდენად გაზრდილი იყო მოთხოვნები. მიუხედავად ქართული მხრიდან კონსტრუქციული ნაბიჯების გადადგმისა (ნეიტრალური პასპორტები, ჯანდაცვის სფეროში და განათლების საკითხებში გარკვეული პოზიტიური წინადადებები თუ სხვ.), მეორე მხრიდან ეს ყოველივე არ აღიქმებოდა დეიზოლაციის ნაწილად და მოთხოვნებიც სულ უფრო იზრდებოდა. აქ რუსეთის მხარე და, შესაბამისად, მის მიერ დასმული მარიონეტული რეჟიმები ხაზს უსვამდნენ ე.წ. ჰუმანიტარულ „პრობლემატიკას“, თითქოსდა, ქართული მხარე იყო „დამნაშავე“ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მიმდინარე ჰუმანიტარულ „კატასტროფაში“, თითქოსდა, არ ეძლეოდათ „ქვეყნის“ გარეთ გასვლის, „განათლების თავისუფლად მიღების“ შესაძლებლობა თუ სხვა. თანაც, რასაკვირველია, აღნიშნული არ ვრცელდებოდა იმავე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები ეთნიკურად ქართველების მიმართ. პირიქით, წლების განმავლობაში კარგად ვიცით, თუ რა შევიწროებასა და დევნას განიცდიან იქ დარჩენილი ჩვენი თანამემამულეები: იქნება ეს თავისუფალი გადაადგილების, საკუთრების, მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების, ბავშვთა თუ თვით უმთავრესი სიცოცხლის უფლების ხელყოფაც. ყოველივე ამის გარდა, ადგილი ჰქონდა და ახლაც გრძელდება „რუსიფიკაციის“ პოლიტიკა, ამასთანავე მიმდინარეობს ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის განადგურება და შესაბამისად, ქართული კვალის წაშლა. უძველესი ხელოვნების ნიმუშები მიზანმიმართულად ნადგურდება და/ან ეცვლება პირვანდელი სახე და წარმომავლობა და შესაბამისად, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ქართული კულტურული, ისტორიული და რელიგიური ძეგლების ვითარება დღითიდღე მძიმდება. ამას ემატება ძირძველი ქართული ტოპონიმიკის შეცვლა თუ აღმოფხვრა. თვით აფხაზები ქართული მხარის მიერ შეთავაზებულ „დეიზოლაციის“ პროცესს განიხილავდნენ საქართველოს მხრიდან არა პრობლემის გადაწყვეტის მცდელობად და სტრატეგიის ცვლილებად, არამედ გარკვეულ ტაქტიკურ გადანაცვლებად ქართულ პოლიტიკაში ოკუპირებულ ტერიტორიებთან მიმართებაში. კერძოდ, მათი აზრით, „სახელმწიფო სტრატეგია ოკუპირებულ ტერიტორიებთან მიმართებაში“, წარმოადგენს იმ სახის დოკუმენტს, რომელიც ითვალისწინებს აფხაზეთისა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთის დეიზოლაციას მხოლოდ საქართველოს ხელისუფლებასთან უშუალო კონტაქტით და შესაბამისად, დანარჩენ სამყაროსთან მათი დაკავშირება შესაძლებელი იქნება მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობის გავლით, რაც მათივე აზრით განიხილება როგორც აფხაზეთის „ოფიციალური ხელმძღვანელობის“ დელეგიტიმიზაციის მცდელობად და მის მთავარ მიზანს წარმოადგენს აფხაზეთის მოსახლეობის „ლეგალური“ მდგომარეობიდან ქართულ იურისდიქციაში გადასვლა, რასაც შედეგად მოჰყვება რუსეთის სამხედრო ძალების გაყვანა. გამომდინარე აქედან, აფხაზური მხარე ყოველნაირად ცდილობს დეიზოლაციის იმგვარად ინტერპრეტირებას, რაც მათ საშუალებას მისცემს, ფაქტიურად სრულად გამოვიდნენ ქართული იურისდიქციიდან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 449 „დეიზოლაცია“, როგორც ასეთი, არ წარმოადგენს საერთაშორისო სამართალში დამკვიდრებულ ტერმინოლოგიურ განსაზღვრებას და წმინდა პოლიტიკური დატვირთვის მატარებელია. საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან აღნიშნული მოწოდება არ გულისხმობს საქართველოს ტერიტორიულ მთლიანობასთან დაკავშირებული პოზიციის შერბილებას და „არაღიარების“ პრინციპთან წინააღმდეგობაში არ მოდის და მიმართულია კონფლიქტის დარეგულირებისკენ. თუმცა, უპირველესი მნიშვნელობა ენიჭება იმას, თუ რა კონტექსტში მოხდება დეიზოლაციის განხილვა და რას მოვიაზრებთ აღნიშნულ ტერმინში (ინტერპრეტაციის დონეზე). დღემდე არსებული ტენდენციები „დეიზოლაციასთან“ მიმართებაში ძირითადად აქცენტს ქართულ მხარეზე აკეთებდა, ანუ გარკვეული მოთხოვნები წამოყენებული იყო საქართველოს ხელისუფლების მიმართ. ახლა კი, ისევდაისევ, გამომდინარე შექმნილი გეოპოლიტიკური ვითარებიდან, უკვე არსებობს შესაძლებლობა მოხდეს აღნიშნული მოთხოვნების მთლიანად გადამისამართება რუსულ მხარეზე და „დეიზოლაციის“ იმგვარად წარმოჩენა, რომ ხაზი გაესვას „თვითიზოლაციას,“ რუსეთზე ზეწოლის გასაძლიერებლად. კერძოდ, დღესდღეობით შექმნილი რთული გეოპოლიტიკური ვითარების გათვალისწინებით, 2014 წელს ყირიმის ოკუპაციისა და 2022 წლიდან დანარჩენ უკრაინაში რუსეთის შეჭრისა და სამხედრო ძალის გამოყენებით ქვეყნის სრული ანექსიის დღეს მიმდინარე მცდელობის გათვალისწინებით და ასევე, შემდგომში, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ე.წ. რეფერენდუმების „ჩატარების“ ფონზე, საერთაშორისო თანამეგობრობისათვის უკვე აღარ დგას კითხვა რუსეთის როლზე არამარტო უკრაინის, არამედ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიების, აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის/ე.წ. სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტებთან დაკავშირებით. შესაბამისად, რუსეთის მიერ აქამდე აქტიურად გამოყენებული და მის მიერვე წინწამოწეული დისკუსი დეიზოლაციასა და არაღიარებას შორის სულ სხვა კუთხით შეგვიძლია წარმოვაჩინოთ. მანამდე არსებული ტენდენციები, კერძოდ, „ჩართულობა აღიარების გარეშე“ და აფხაზეთისა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთის დეიზოლაცია სერიოზული კითხვის ნიშნის ქვეშ დგება და დეიზოლაციის პროცესიც, ტერმინოლოგიურ დონეზეც კი მნიშვნელოვან კორექტირებას მოითხოვს. შესაბამისად, მას შემდეგ, რაც სულ უფრო ნათელი ხდება, რომ რუსეთის „ამბიციების“ განხორციელებას ასრულება არ უწერია და პირიქით, თავად შიდა უსაფრთხოების მხრივ საკმაოდ დიდი პრობლემების წინაშე შესაძლოა დადგეს სულ ახლო მომავალში, ქართული მხარე უკვე დღეს უნდა ახორციელებდეს მთელ რიგ ქმედებებს საერთაშორისო თანამეგობრობასთან გაწეული სამუშაოს კუთხით, რათა მომზადებული დავხვდეთ იმ მომენტს, როდესაც უკრაინაში მიმდინარე საბრძოლო მოქმედებების ცხელი ფაზა მოლაპარაკებების მაგიდასთან გადაინაცვლებს და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიების საკითხებიც წინ წამოიწევს. შესაბამისად, ადეკვატურად უნდა მოხდეს სიტუაციის გადაფასება და ყოველნაირად ვეცადოთ, დღის წესრიგიდან საბოლოოდ მოიხსნას ე.წ. დეიზოლაციით მანიპულირება და მთლიანად მოხდეს დეოკუპაციის საკითხებზე გადართვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 450 დასკვნა ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, უნდა მოხდეს დღეს არსებული პოლიტიკის ინტენსიფიკაცია, ქართული მხარის მოთხოვნების კიდევ უფრო მკვეთრად დაყენება და რასაკვირველია, „დეიზოლაციასთან“ დაკავშირებული დისკურსის მხოლოდ ჩვენთვის სასარგებლო რელსებზე გადმოყვანა, იმის გათვალისწინებით, რომ მომავალში არ მოხდეს აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონისათვის ფართო თავისუფლების მინიჭება ეკონომიკურსავაჭრო თუ მიმოსვლის სფეროში და აღნიშნული მიმართულებებით თუნდაც საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან გადადგმული ნაბიჯები სრულად ქართული მხარის კონტროლს დაექვემდებაროს. “deisolation” of occupied territories irakli gogiberidze georgian technical university abstact in this article is discussed the so-called term of “deisolation” of the occupied territories of georgia – abkhazia and tskhinvali region/south ossetia, used by the russian federation in order to use it for achieving the main goal of final disintegration of those parts from the rest of georgia. keywords: occupied territories, deisolation, russia, georgia, abkhazia, tskhinvali region/so-called south ossetia, discourse. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 19 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.03 ზღვა როგორც მრავალმნიშვნელოვანი სიმბოლო ედგარ პოს პოეზიაში ლელა ებრალიძე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ფილოლოგიის დოქტორი https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 აბსტრაქტი წინამდებარე ნაშრომი მიზნად ისახავს ზღვის სიმბოლური მნიშვნელობის განსაზღვრას ედგარ პოს პოეზიაში. მიმოხილულია ზოგადად სიმბოლიზმისა და სიმბოლოს რაობა, ედგარ პოს წვლილი სიმბოლიზმის როგორც ლიტერატურული მიმდინარეობის განვითარებაში და მის პოეზიაში მოხმობილი სხვადასხვა სიმბოლოები. მათგან ზღვა შერჩეულია როგორც ნაკლებად შესწავლილი და განსაკუთრებით საინტერესო მისი მრავალმნიშვნელოვნების გამო. აღნიშნული სიმბოლო განხილულია მასთან ტრადიციულად დაკავშირებული ასოციაციების, მისი ბიბლიაში, მითოლოგიასა და სხვადასხვა ეპოქათა ლიტერატურაში გამოყენების გათვალისწინებით. სტატიაში გაანალიზებულია ედგარ პოს რამდენიმე ლექსი, რომლებშიც ზღვა სულ სხვადასხვა მნიშვნელობათა მატარებლად წარმოგვიდგება. წარმოჩენილია, რომ პოს შემოქმედებაში, სადაც დიდწილად ასახულია მისი ცხოვრებისეული ტრაგედიები, უხვად არის გამოყენებული პოეტის სულიერი მდგომარეობის გამომხატველი სიმბოლოები და ერთ-ერთი ასეთი სიმბოლოა ზღვა, რომელიც სხვადასხვა ლექსებში ლირიკული გმირის ერთმანეთისაგან განსხვავებულ, ზოგჯერ ერთმანეთის საპირისპირო განცდებს გამოხატავს და მრავალ სხვადასხვა მნიშვნელობას იძენს. სწორედ ეს განაპირობებს ამ სტატიაში მის კვლევის ობიექტად არჩევას. საკვანძო სიტყვები: სიმბოლიზმი, სიმბოლო, ზღვა, პოეზია, მრავალმნიშვნელოვნება https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 20 შესავალი მხატვრულ სახე-სიმბოლოებზე და ზოგადად, სიმბოლიზმზე საუბრისას, გვერდს ვერავინ აუვლის ამერიკელ რომანტიკოს პოეტს ედგარ ალან პოს, რომელიც ფრანგმა სიმბოლისტებმა თავიანთ წინამორბედად, მენტორად მიიჩნიეს და საკულტო ფიგურად აქციეს, მათი შემოქმედება ხომ დიდწილად პოსეული ტროპებითა და პერსონაჟებით იყო ნასაზრდოები. სიმბოლისტებს ედგარ პოსთან ბევრი საერთო თვისება ანათესავებდა, ისინი იზიარებდნენ მის ინდივიდუალიზმს, სინამდვილის უარყოფას და იდეალური სამყაროს შექმნისაკენ სწრაფვას, მისტიციზმს, პესიმიზმს, სიკვდილის ესთეტიზაციას, აპოლიტიზმსა და ფორმალიზმს. ისინი, დიდი ამერიკელი თანამოძმის მსგავსად, პრინციპს „ხელოვნება ხელოვნებისთვის“ მისდევდნენ, არ ცნობდნენ რა ხელოვნების დიდაქტიკურ დანიშნულებას და ყველაზე დიდ მნიშვნელობას გამოხატვის ფორმას, პოეტური ნაწარმოების მუსიკალობასა და სიმსუბუქეს, სიტყვებისა და ბგერების თამაშს ანიჭებდნენ. სიმბოლიზმის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ საგნები თუ მოვლენები მათი პირდაპირი მნიშვნელობისაგან სრულიად განსხვავებულ, ახალ მნიშვნელობას იძენენ და რაიმე სხვა საგნის ან მოვლენის აღმნიშვნელად, მათ სიმბოლოებად გვევლინებიან. მათი მეშვეობით შემოქმედი იმ ერთადერთ იდუმალ სინამდვილეს ასახავს, რომელიც სხვებისთვის დაფარული და მიუწვდომელია და მხოლოდ მას ძალუძს მასში ჩადებული საიდუმლო აზრის ამოცნობა, ხილული სამყაროს უხილავი ასპექტების ჩაწვდომა. „ბუნება ტაძარია, რომლის ცოცხალი სვეტებიც ზოგჯერ გაურკვეველ სიტყვებს წარმოთქვამენ; ადამიანი გზას მიიკვლევს სიმბოლოთა ტყეში, რომელნიც მას ნაცნობი მზერით შესცქერიან“. [campbel, 1952] (პწკარედი ლ. ე.) ეს არის ნაწყვეტი სიმბოლისტი პოეტის შარლ ბოდლერის ლექსიდან „შესატყვისობები“. ამ ლექსის მიხედვით პოეტის მიზანია ჩასწვდეს გრძნობით შთაბეჭდილებებს, რომლებიც მას ახსნადი სიმბოლოების სახით ეძლევა. შესატყვისობების აღმოჩენით იგი მის გარშემო არსებული საგნების ერთიანობას შეიგრძნობს. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, პოეტი სხვათაგან გამორჩეულია სამყაროს განსხვავებული, მეტაფორული აღქმით, რისი უნარიც მხოლოდ მას შესწევს, მაგრამ ამის მიუხედავად, ხელოვნება, თუნდაც ფორმალისტური, საკუთარი ნააზრევის, განცდების სხვათათვის გაზიარებას წარმოადგენს. ხელოვნება, უპირველეს ყოვლისა, თვითგამოხატვის საშუალებაა, თვითგამოხატვა კი საკუთარი ბუნებისა და სულის სხვებისთვის გადაშლას გულისხმობს. შესაძლოა, პოეტს არ ჰქონდეს იმის მოლოდინი, რომ მის ნაწარმოებს ყველა ერთნაირად ღრმად ჩასწვდება, მაგრამ რომ არ იმედოვნებდეს, რომ მისი ქმნილება ესთეტიკურ სიამოვნებას მიანიჭებს, დააფიქრებს, სულიერად გაამდიდრებს მკითხველს, არც გამოაქვეყნებდა, იმისთვის ხომ არ გაირჯებოდა, რომ გაუგებარი დარჩენილიყო. ცხადია, ხელოვანს არ უნდა სურდეს გაუგებარი დარჩეს. მაგალითად, გალაკტიონ ტაბიძეზე, რომლის გენიალურ ლექსებში მოხმობილ სიმბოლოებს ბევრი ვერ იგებდა და აუხსნელად მიიჩნევდა, ინესა მერაბიშვილი წერს, რომ „ ... https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 21 მკითხველს, როგორი დარწმუნებულიც არ უნდა იყოს ის გალაკტიონის გენიალობაში, არც ევალება და არც მოეთხოვება პოეტის აზროვნების სიმაღლეზე ყოფნა და სიმბოლოებში კოდირებული შინაარსის გახსნა. მაგრამ, ამავე დროს, ეჭვგარეშეა ისიც, რომ როდესაც პოეტი სიმბოლოებში ათავსებს შინაარსს, ამით ის არაერთგზის ზრდის მის მოცულობასა და ესთეტიკურ ტევადობას, რაც, თავის მხრივ, ნაწარმოების მხატვრულ ღირებულებაში აისახება. პოეტი განიცდის სიამოვნებას ამ პროცესისგან და სურს, რომ არანაკლები ესთეტიკური სიამოვნება მკითხველსაც მიანიჭოს“ [მერაბიშვილი, 2005 : 144]. ზემოთ შარლ ბოდლერი ვახსენეთ. ცნობილია, რომ ეს დიდი ფრანგი პოეტი თავის მასწავლებლად, თანამოძმედ, ალტერ ეგოდ ედგარ პოს მიიჩნევდა; 20 წლის განმავლობაში ყოველდღიურად ხუთ საათს უთმობდა პოს ლექსების ინგლისურიდან ფრანგულად თარგმნას და მხოლოდ ამის შემდგომ შეუდგებოდა ხოლმე საკუთარი ლექსების წერას. შედეგად, მისი ნაშრომების 12 ტომიდან 5 ტომი პოს ლექსების თარგმანებია. ბოდლერის, მალარმეს და ფრანგ და სხვა ეროვნების პოეტთა თაობებისათვის საოცრად შთამბეჭდავი იყო და კვლავაც ასეთად რჩება პოს ტექნიკა, ხელოვნებისადმი მათემატიკური მიდგომა, კავშირი პოეზიასა და მუსიკას შორის, მისი მისტიციზმი და სიმბოლოები. ნებისმიერი ავტორის შემოქმედებაში აისახება მისი პირადი გრძნობები და ნააზრევი, მისი გამოცდილება, დამოკიდებულება ცხოვრებისადმი, სიყვარულისადმი თუ სიკვდილისადმი. გამონაკლისი არც ედგარ პოა, რომლის ნაწარმოებებიდანაც გამოსჭვივის ის უზარმაზარი სევდა და ტკივილი, ტრაგიკული ბედის მქონე შემოქმედს მთელი სიცოცხლის მანძილზე რომ არ ტოვებდა. მისი ბიოგრაფიისათვის თვალის ერთი შევლებითაც დავრწმუნდებით, რომ სევდა ნამდვილად ბუნებრივი უნდა ყოფილიყო ადრე დაობლებული, მუდამ სიდუხჭირეში მყოფი, საყვარელი ადამიანის დამკარგავი, მოშურნეთაგან გამწარებული და გარიყული პოეტისათვის. ბუნებრივია ერთი მხრივ მისტიციზმი და ფატალიზმი, გარდაუვალი დაღუპვის მოლოდინი, უიმედობა, მეორე მხრივ კი მშვენიერების ტრფიალი, სიყვარულსა და სილამაზის იდეალიზება, რაც ასე ძალუმად იგრძნობა პოს შემოქმედებაში. ყოველივე ამის გამოხატვას ემსახურება სწორედ ავტორის მიერ მოხმობილი სიმბოლოები. ყველაზე ხშირად განიხილავენ ყორანს როგორც დაუსრულებელი გლოვისა დ უიმედობის სიმბოლოს, რომელიც ასევე განასახიერებს ბოროტებას, მწუხარებას და სიკვდილს, სიბრძნეს და ერთადერთი სიტყვით nevermore (“აღარასოდეს”), ლექსში რეფრენად რომ გვევლინება, გააჟღერებს თავად პოეტის შიშსა და რწმენას, რომ მას აღარასდროს ეღირსება სატრფოს ხილვა, ამიტომ უნდა შეეგუოს დანაკარგს და განაგრძოს ტკივილიანი არსებობა. პოს ნაწარმოებებში სიმბოლოთა მთელი გალერეა გადაგვეშლება, რომელთაგან ზოგი პირქუში და შემაძრწუნებელია, ზოგიც ამაღლებული და მშვენიერი. აქ გვხვდებიან მითოლოგიური და ბიბლიური პერსონაჟები, ასევე სიმბოლოებად გვევლინებიან ცხოველები და ფრინველები, ფერები, გეოგრაფიული ობიექტები, ბუნებრივი მოვლენები, მნათობები, ნივთები და სხვანი. აღნიშნული სიმბოლოებით გამოხატულია ლირიკული გმირის სულიერი მდგომარეობა: სიყვარული, მწუხარება, იმედგაცრუება... პოს ქმნილებებში უხვად გვხვდება სილამაზის, სიწმინდის, სიბრძნის სიმბოლოები, კიდევ უფრო ხშირად კი სიკვდილის, გლოვის, ბოროტების გამომხატველი, შიშის მომგვრელი, იდუმალებით მოცული სიმბოლოები. მოკლედ, ეს გალერეა იმდენად მრავალფეროვანია, რომ მისი შემადგენელი ყველა სიმბოლოს განხილვა ერთი სტატიის ფარგლებში ნამდვილად ვერ მოხერხდება, მით უმეტეს, რომ თითოეულ მათგანზე ბევრია სათქმელი. ამიტომ არჩევანი იმ ერთზე შევაჩერე, რომელიც განსაკუთრებით საინტერესო მეჩვენა და თანაც, სხვებთან, მაგალითად ზემოთ ხსენებულ ყორანთან შედარებით, ნაკლებად არის შესწავლილი. ეს გახლავთ ზღვა. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 22 ზღვა როგორც სიმბოლო ზღვა ყოველთვის ასოცირდებოდა სიმშვიდესთან, მშვენიერებასთან, ასევე საფრთხესთან. ერთი მხრივ, იგი აღიქმებოდა როგორც გამანადგურებელი ძალა, ველური, უმართავი, მონსტრების ბინა. ბიბლიაში აღწერილია ლეგენდური ზღვის ურჩხული ლევიათანი, რომელიც ღმრთის მიერ დამარცხებულ ბოროტებას განასახიერებს [ის. 27:1; იობ. 40:25-32]. სხვადასხვა ქვეყნების მითოლოგიებში გვხვდებიან ზღვის მონსტრები (მაგალითად, შოტლანდიურ მითოლოგიაში ლოხ ნესი, ბერძნულ მითოლოგიაში სქილა და ქარიბდა, იაპონურში კაპასი და ომიბაზუ, სკანდინავიურში კრაკენი და ა.შ.), რომლებიც თავს ესხმოდნენ და ხოცავდნენ ადამიანებს. მეორე მხრივ, ზღვა განასახიერებდა სიუხვეს, ნაყოფიერებას, მუდმივ მოძრაობას, ძალას, უსასრულო სიბრძნესა და იდუმალებას. მითოლოგიაში ცნობილია ზღვის ქაფიდან შობის მოტივიც. მოვიყვან ადგილებს ბიბლიიდან, სადაც ზღვა საშიშად არის წარმოჩენილი: „როცა შევიდნენ ზღვაში ფარაონის ცხენები ეტლებითა და მხედრებითურთ, ზღვის წყლები მიაქცია მათზე უფალმა, ხოლო ისრაელიანები მშრალად გავიდნენ ზღვაში“. (გამოსვლა, თ.15, 19) „ ბოროტეულნი აღელვებულ ზღვას გვანან, რომელიც ვერ წყნარდება, და მისი ტალღები ისვრიან ლაფსა და ტალახს“. (ესაია, თ. 57, 20) „არ გეშინიათ ჩემი? ამბობს უფალი. როგორ არ კანკალებთ ჩემს წინაშე, რომელმაც ქვიშა დავდევი ზღვის სამნად, სამარადისო საზღვრად, რომ მის იქით, ვერ გადავიდეს; ღელდება და ვერ ძლევს, ბობოქრობენ ტალღები და მის იქით ვერ გადადიან”. (იერემია, თ. 5, 22) „და იქნება ნიშები მზეზე, მთვარესა და ვარსკვლავეთში, ხოლო მიწაზე ზღვის ღრიალითა და ტალღების ზათქით შეძრწუნებული ხალხის ურვა”. (ლუკა, თ. 21, 25). „ზღვის მძვინვარე ტალღები, თავიანთივე სირცხვილით აქაფებულნი; ცთომილი ვარსკვლავნი, რომელთათვისაც საუკუნოდ გამზადებულია ბნელის უკუნი”. (იუდა, თ. 1, 13). საშიში, იდუმალი, მაგრამ ამავე დროს მშვენიერი და მაცოცხლებელი ზღვა ჯერ კიდევ ანტიკური ხანიდან იქცა პოეტთა შთაგონების წყაროდ. მკვლევარებისთვის დღემდე გამოცანად რჩება ჩვ. წთ აღ-მდე მე-8 საუკუნეში ჰომეროსის მიერ „ოდისეაში“ გამოყენებული მეტაფორა „ღვინოსავით მუქი ზღვა“. პოემაში დრამატულად არის აღწერილი უამრავი ხიფათი, რომელთაც მთავარი გმირი, ოდისევსი ზღვით ათწლიანი მოგზაურობისას გადაეყარა. მკითხველისათვის ცხადი ხდება, რომ ზღვა მხოლოდ გემის დაღუპვით და ბობოქარ ტალღებში ჩანთქმით კი არ ემუქრებოდა მეზღვაურებს, არამედ მათ გასანადგურებლად ისეთ ურჩხულებსაც წარმოშობდა თავის წიაღში, როგორიცაა სქილა და ქარიბდა. მიუხედავად საფრთხის გაცნობიერებისა, ზღვა ჰაერივით მნიშვნელოვანი იყო ძველი ბერძნებისათვის. მაგალითად, ქსენოფონის „ანაბასისში“ აღწერილია, თუ რა აღტაცებით შესძახებს ბაბილონთან წარუმატებელი ლაშქრობიდან შინ მიმავალი 10 000 ბერძენი: „ზღვა! ზღვა!“ ზღვის დანახვა მათთვის გამარჯვებას, მშობლიურ მხარეში დაბრუნებას, წინააღმდეგობების დაძლევას, თავისუფლებას ნიშნავს. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 23 ზღვას საპატიო ადგილი უჭირავს შუა საუკუნეების ლიტერატურაშიც იგი ავისა და კარგის განმსჯელად, ბედისწერის მიერ მოვლენილ დაბრკოლებად, ხან კი კი მიჯნურთა დამხმარედაც გვევლინება. მაგალითად კელტურ ლეგენდაზე დაფუძნებულ შუა საუკუნეების რომანში „ტრისტანი და იზოლდა“ ზღვა თითქოს შეყვარებულთა ვნებების გამოხატულებაა, მათი ხელშემწყობი და ერთმანეთთან დამაკავშირებელი. ხმელეთზე გადასვლისთანავე მათი გზები უნდა გაიყოს. ასევე ზღვას მოჰყავს იზოლდა მომაკვდავ სატრფოსთან. ზღვით მოგზაურობა ნაწარმოების სხვადასხვა მოტივების წყაროდ გვევლინება შუა საუკუნეებში შექმნილ მთელ რიგ ნაწარმოებებში, მაგალითად, როგორიცაა ჯეფრი ჩოსერის „კანონის კაცი“ („კენტერბერიული მოთხრობებიდან“), „წმინდა ბრენდანის მოგზაურობა“, ალეგორიული ამბავი ქრისტიანი ბერების მიერ აღთქმული მიწის საპოვნელად ოკეანეში მოგზაურობაზე და ბევრი სხვა. ზღვის ხატი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს შექსპირის პიესაში „ქარიშხალი“. ნაწარმოები ქარიშხლით იწყება, რომელსაც მილანის ყოფილი ჰერცოგი პროსპერო საკუთარ მოღალატე ძმაზე შურის საძიებლად ჯადოქრობით გამოიწვევს. ნაწარმოების დასასრულს კი, იგი თავის მსახურს, ჯადოსნურ სულს, არიელს სთხოვს ზღვა დააწყნაროს, რომ შინ, მილანში მშვიდად ჩავიდეს. ზღვის ცვლილება ნაწარმოების გმირების სულში მომხდარ ცვლილებას ასახავს პროსპერო მოღალატეებს დანაშაულს შეუნდობს, ისინი კი თავის მხრივ ინანიებენ და ჰერცოგობას უბრუნებენ. მათ შერიგებას ახალგაზრდა წყვილის სიყვარული განამტკიცებს. ნაწარმოებში ხშირად არის ნახსენები ზღვაში ჩაძირვა, რასაც ზოგი მკვლევარი ქრისტიანული ნათლობისა და სულიერი განწმენდის იდეასთან აკავშირებს. მოგვიანებითაც, მე-19, მე-20 საუკუნეებში ბევრი მწერალი თუ პოეტი იყო ზღვის იდუმალებით და დიდებულებით მოხიბლული. თავად ყოფილი მეზღვაურები, ისინი ისე ღრმად იყვნენ ჩამწვდარნი ოკეანის საშიშ საიდუმლოებას და ისეთი ოსტატობით აღწერდნენ საზღვაო თავგადასავლებს, რომ მკითხველთა შორის „ზღვის მწერლების“ სახელიც კი დაიმკვიდრეს. ასეთები არიან, მაგალითად, ჰერმან მელვილი, ჯოზეფ კონრადი. ზღვა და ოკეანე შთაგონების წყაროდ ექცა ბევრ პოეტს: ჯონ მეისფილდს, სემუელ ტეილორ კოლრიჯს, რადიარდ კიპლინგს და სხვებს. ზღვის სიმბოლოს მნიშვნელობა ედგარ პოს პოეზიაში ზღვა ის სიმბოლოა, რომელსაც დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ედგარ პოს შემოქმედებაში როგორც პოეტის სულიერი მდგომარეობის გამოხატვის საშუალებას. ამ მხრივ, უპირველეს ყოვლისა, აღსანიშნავია ლექსი „ანაბელ ლი“, რომელშიც ლირიკული გმირისა და მისი სატრფოს სევდიან ამბავს ავტორი ასე იწყებს: it was many and many a year ago, in a kingdom by the sea, [an anthology… 1972:473] ზღვისპირა სამეფოს თუ ახსოვს ამბავი, მომხდარი დიდი ხნის წინ (ლ.ე.) ფრაზა kingdom by the sea რეფრენად გასდევს მთელ ლექსს. ამ ფრაზაში ერთმანეთთან შერწყმულია ორი სიმბოლო სამეფო როგორც ადამიანთა ძალაუფლების აღმნიშვნელი და ზღვა, როგორც ბუნების https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 24 ძალის გამოხატულება, და ორივე ერთად ახალგაზრდების სიყვარულს უპირისპირდება. ლექსის მეხუთე სტროფში სიტყვა „ზღვა“ პირველად გვხვდება ახალ კონტექსტში პოეტი ამბობს, რომ ვერც ცის ანგელოზები და ვერც ზღვის დემონები ვერ დააშორებენ მის სულს მშვენიერი ანაბელ ლის სულისგან. and neither the angels in heaven above nor the demons down under the sea can ever dissever my soul from the soul of the beautiful annabel lee; [an anthology… 1972:474] რაც უნდა ეცადონ, ზეცაში ანგელოზთ, დემონებს კი ფსკერზე ზღვის, არ შესწევთ უნარი ეს სული გაჰყარონ სულს ტურფა ანაბელ ლის: – (ლ.ე.) ზღვის ხატი იცვლება და იგი დემონებით დასახლებული წარმოგვიდგება, როგორც ბოროტი ძალა. ფრაზა under the sea დემონებთან კავშირში ჯოჯოხეთის ასოციაციას იწვევს, რადგან ჯოჯოხეთი გავრცელებული წარმოდგენით მიწისქვეშეთშია, პოს ლექსში კი დემონები ზღვის ქვეშ ბინადრობენ. ლექსის ბოლო სტროფში ზღვა კვლავ განსხვავებულად წარმოგვიდგება, ამჯერად იგი ლირიკული გმირის დანაკარგის, მარტოობის, სიცარიელის, მწუხარების ასახვას ემსახურება. სწორედ მის მახლობლად მდებარეობს პოეტის სატრფოს სამარე, რომელსაც დაობლებული მიჯნური მთელი ღამე არ სცილდება. აქ მნიშვნელოვანია ალიტერაცია, რომელიც სისინივით ისმის და იდუმალ და სევდიან განწყობას ქმნის: in her sepulchre there by the sea— in her tomb by the sounding sea. [an anthology… 1972:474] მკვიდრი ვარ აკლდამის მახლობლად ზღვის – აქ ვწევარ, საფლავზე ნაპირას ზღვის. (ლ.ე.) ნიშანდობლივია, რომ sea („ზღვა“) ლექსის ბოლო სიტყვაა, რომელიც აგვირგვინებს და კომპოზიციურად კრავს მთელ ნაწარმოებს. პოს პოეტურ ქმნილებათაგან არცერთში არ არის ზღვის ხატი ისეთი დრამატული და შემაძრწუნებელი, როგორც ლექსში the city in the sea (“ქალაქი ზღვაში“). ამ ნაწარმოებში სიკვდილი პერსონიფიცირებულია, იგი განმარტოებით მდგარ უკაცურ ქალაქში სამეფო ტახტზე დაბრძანებულა და ამაყი კოშკიდან „გიგანტურად“ გადმოჰყურებს მას. ლექსის დასაწყისიდანვე ავისმომასწავებელი განწყობის შექმნას ემსახურება ასევე ისიც, რომ ქალაქი მდებარეობს ბინდით მოცულ (dim) დასავლეთში. ინგლისური იდიომა go to west სიკვდილს აღნიშნავს. ნაწარმოების პირველ სტროფში, რომელიც თერთმეტი ტაეპისაგან შედგება, გოთური ჟანრის შესაბამისი, იდუმალი და საშიში სურათია წარმოდგენილი გარინდული ქალაქი არაამქვეყნიური კოშკებით, სასახლეებითა და აკლდამებით, რომელსაც სიცოცხლის არავითარი ნიშანწყალი არ ეტყობა, მის გარშემო კი უძრავი და სევდიანი ზღვა. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 25 მეორე სტროფში ეს სურათი კიდევ უფრო იდუმალი ხდება, რადგან ნათქვამია, რომ ქალაქს, სადაც მუდამ ღამეა და მზის სხივები არასდროს აღწევს, მეწამული ზღვიდან ანარეკლი შუქი დასთამაშებს, ზღვა კი ისევ უდრტვინველი და სევდიანია, ჯერაც არ იძვრის. შემდეგ სტროფშიც ზღვა კვლავ საზარლად წყნარი რჩება (hideously serene). გარინდული ზღვის ტალღები არ ელტვიან ღია ტაძრებსა თუ აკლდამებში დახვავებულ განძეულს, წყალი არ იძვრის. ლექსში კულმინაციური მომენტი დგება ბოლო, მეოთხე, თორმეტ ტაეპიან სტროფში: ტალღა უცაბედად შეირხევა და ქალაქის შენობებიც ნელ-ნელა დაბლა ეშვება, ზღვას სიწითლე ემატება, და არაადამიანური ოხვრაკვნესით ქალაქი სულ უფრო დაბლა, ზღვაში ეშვება, რომლის ფსკერზე მას ჯოჯოხეთი ეგებება. ქალაქი სიმბოლურად ადამიანის სულს უნდა განასახიერებდეს, ზღვა კი სასტიკ ბედისწერას. ლექსი შეიცავს არაერთ მინიშნებას იმაზე, რომ ქალაქის მკვიდრთ დიდძალი სიმდიდრე ჰქონიათ დაგროვილი, მაგრამ, სავარაუდოდ, დაივიწყეს ჭეშმარიტი ფასეულობები, რის გამოც მათი ქალაქი ისევე დაისაჯა, როგორც ბიბლიური სოდომი და გომორა, რომლებიც ამ ნაწარმოების კითხვისას გვახსენდება. მოცემულ ლექსში აღწერილი ჯოჯოხეთის ალით განათებული ზღვა ძალიან განსხვავდება იმ ზღვისაგან, პომ ჯერ კიდევ სიყმაწვილეში დაწერილ ლექსში to helen („ჰელენს“) რომ დაგვიხატა. ეს ლექსი მან რიჩმონდელი თანაკლასელის დედას, ჯეინ სტენარდს მიუძღვნა. ლექსში პოეტის მუზა მითოლოგიურ მშვენიერ ელენესთან არის შედარებული, თავად ლირიკული გმირი კი ტროას ომის გმირ ოდისევსთან, რომელიც ყვავილთა სურნელით გაჟღენთილი ზღვის გავლით მიემართება შინისაკენ. აღელვებულ ზღვებში ცურვას მიჩვეულ მოგზაურს შვებად ჰელენის კლასიკური სილამაზე ევლინება და ანტიკური სამყაროს დიდებულებას აზიარებს მას. მოგვიანებით დაწერილ ლექსებში საყვარელი მეუღლის დაკარგვით დამწუხრებული პოეტის მიერ დახატული ზღვა სულ სხვაგვარ ასოციაციებს აღძრავს. ამ მხრივ საინტერესოა ლექსი a dream within a dream („სიზმარი სიზმრად“), სადაც ზღვა დროის აღმნიშვნელ მეტაფორად გვევლინება. პოეტი ნაპირზე დგას, ტალღები განუწყვეტლივ რომ ეხეთქება და მუჭაში ოქროს ქვიშის მარცვლები აქვს ჩაბღუჯული, რომლებიც თანდათან ხელიდან ეცლება. ქვიშა თითებს შორის მისრიალებს და ისევ ზღვაში იყრება, ლირიკული გმირი, თუმცა მწარედ მისტირის და მთელი ძალით ცდილობს, ერთი მარცვალი მაინც შეინარჩუნოს, ხელცარიელი რჩება მთელი ქვიშა დაუნდობელ ტალღას მიაქვს. იმით, რომ მარცვლები ოქროსია, ავტორი ხაზს უსვამს თუ რამდენად ძვირფასია ლირიკული გმირისათვის ის, რაც დაკარგა. იგულისხმება დაკარგული სიყვარული, რადგან პირველ სტროფში პოეტი სატრფოს ემშვიდობება და იხსენებს მის სიტყვებს, რომ ცხოვრება მხოლოდ სიზმარია და ყველაფერი, რასაც ვამჩნევთ ან რადაც თავად ვჩანვართ, სხვა არაფერია, თუ არა სიზმარი სიზმარში, ანუ სიზმრად ნანახი სიზმარი. ქვიშა ასევე ასოცირდება ქვიშის საათთან, რომელიც კანონზომიერად იცლება და ამ პროცესს ხელს ვერაფერი უშლის. to one in paradise („სამოთხის ბინადარს“) კიდევ ერთი ლექსია, რომელშიც ედგარ პო გარდაცვლილ მეუღლეს მისტირის და ეუბნება, რომ ის იყო ყველაფერი, რასაც პოეტის სული ელტვოდა მწვანე კუნძული ზღვაში, წყარო და სავანე. მწვანე კუნძული, სავარაუდოდ, ბიბლიური ალუზიაა და ედემის ბაღზე მიანიშნებს, ასევე სიწმინდის სიმბოლოებია წყარო და სავანეც. მას ემატება მშვენიერი ყვავილებისა და ხილის ხატები, რაც კიდევ უფრო აძლიერებს ედემის ბაღთან ასოციაციას. ამ იდილიური სურათის ნაწილია ზღვა, რომელშიც მწვანე კუნძული მდებარეობს და კონტექსტიდან გამომდინარე, ისიც მშვიდი https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 26 და ალერსიანია. თუმცა, ლექსის მესამე სტროფში ედგარ პო სწორედ ზღვას ათქმევინებს იმ სიტყვას, მისთვის სასტიკი განაჩენივით რომ ჟღერს და „ყორანში“ გახმაურებული nevermore-ის სახეცვლილ ვარიანტს წარმოადგენს: no more no more no more (such language holds the solemn sea to the sands upon the shore) shall bloom the thunder-blasted tree, or the stricken eagle soar! [ https://www.poetryfoundation.org/poems] „არ ეშველება, არ ეშველება!“ – ზღვა დაღვრემილი, ნაპირს მომდგარი ჩამესმის, ქვიშას რომ ეუბნება. არ აყვავდება ხე ნამეხარი, არწივს თუ დაჭრი, ვერ აფრინდება. (ლ.ე.) ლექსში to f -, რომელიც ედგარ პომ ფრენსის ოსგუდს მიუძღვნა, საუბარია იმაზე, რომ ცხოვრების გზაზე, რომელიც დარდითა და ვარამით არის სავსე, პოეტს ნუგეშად მხოლოდ საყვარელ ქალზე ოცნება დარჩენია. მისი მოგონება აღელვებულ ზღვაში შორეული, მოჯადოებული კუნძულივითაა, რომლის თავზეც ცა, ქარიშხალშიც კი, როდესაც ოკეანე მძვინვარებს, მშვიდი და უღრუბლოა. and thus thy memory is to me like some enchanted far-off isle in some tumultuous sea — some ocean throbbing far and free with storms — but where meanwhile serenest skies continually just o’re that one bright island smile. [https://www.eapoe.org/works/poems/francesb.htm] შენს მოგონებას თუ შეუძლია ზღაპრულ კუნძულზე გამრიყოს ზღვაში. როდესაც ირგვლივ აღარ იშლიან აზვირთებული ტალღები ღრიალს, ქარიშხალი რომ ლაღად ფრთებს გაშლის, იმ ნეტარ კუნძულს თავს დაჰნათიან ცის ლაჟვარდიდან სხივები მაშინ. (ლ.ე.) აქ, როგორც ვხედავთ, ზღვა ცხოვრების სიმბოლოდ წარმოგვიდგება. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 27 დასკვნა ამერიკელი რომანტიკოსი პოეტი ედგარ პო სიმბოლიზმის ფუძემდებლად ითვლება. მისი იდეალიზმი და ფორმის სრულყოფილება, მუსიკალობა და მისტიციზმი შთაგონების წყაროდ იქცა აღნიშნული ჟანრის წარმომადგენელთათვის, ხოლო მის „კომპოზიციის ფილოსოფიაში“ მოცემული პრინციპები სამაგალითოდ და სახელმძღვანელოდ. ედგარ პოს მიერ შექმნილი განსაკუთრებული სინამდვილე თავშესაფარს წარმოადგენდა ნამდვილი, სასტიკი სინამდვილისაგან გასაქცევად, მისი სიმბოლოები კი საკუთარი აზრებისა და განცდების გამოხატვის საშუალებას, რომელიც ნამდვილი, პირდაპირი ენისაგან განსხვავებით საოცრად დახვეწილი და შეფარულია. გენიალური პოეტის ქმნილებების არსი სწორედ სიმბოლოების მეშვეობით არის გადმოცემული, შესაბამისად პოს შემოქმედებაში გვხვდება უამრავი სიმბოლო: მითოლოგიური და ბიბლიური პერსონაჟები, ცხოველები და ფრინველები, ფერები, გეოგრაფიული ობიექტები, ბუნებრივი მოვლენები, მნათობები, ნივთები და კიდევ მრავალი. ამ მრავალფეროვანი გალერეიდან წინამდებარე ნაშრომში საანალიზოდ ზღვა ავირჩიე, რადგან ამ სიმბოლოს როლი პოს შემოქმედებაში ნაკლებად არის შესწავლილი და ამასთან, განსაკუთრებით საინტერესოდ მეჩვენა როგორც აღნიშნულ სიტყვასთან საზოგადოდ დაკავშირებული ასოციაციების, ისე ავტორის სულიერი მდგომარეობის, მისი ცხოვრების ასახვის თვალსაზრისით. ზღვა, რომელიც ტრადიციულადაც არაერთგვაროვან განცდებს იწვევს ადამიანში და ერთის მხრივ სიმშვიდესთან, სილაღესთან, სილამაზესთან ასოცირდება, მეორეს მხრივ კი დაღუპვის საშიშროებასთან, ედგარ პოს პოეზიაში ხან სიმშვიდესა და ბედნიერებას უკავშირდება, ხან სევდას, მარტოობას და სიცარიელეს, ხან დემონებით დასახლებული ბოროტი ძალაა, ხან თავად ჯოჯოხეთი, ხან დროს გამოხატავს და ხან თავად ცხოვრებას. ამიტომ ზღვის ხატი, რომელიც ედგარ პოს პოეზიაში ასეთ დიდ როლს თამაშობს და ამდენი სხვადასხვა მნიშვნელობის მატარებელია, ჩემი აზრით, უდავოდ იმსახურებდა ცაკლე კვლევის ობიექტი გამხდარიყო, რის მცდელობასაც ეს სტატია წარმოადგენს. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 28 გამოყენებული ლიტერატურა:  ბიბლია. საქართველოს საპატრიარქო. თბილისი, 1989  მერაბიშვილი ი. პოეტური თარგმანის ლიგნვისტიკა, თბილისი, 2005.  campbell r. poems of baudelaire, the harvill press, 1952  захаров в. томашевский б. an anthology of english and american verse, 1972  huffman c. myths symbols sandplay, https://mythsymbolsandplay.typepad.com/myblog/symbolism/ (28.02.2021)  phillips s. symbolism and poe, https://owlcation.com/humanities/symbolismand-poe (11/13/21)    shaw v. r. nature imagery in the courtly versions of the tristan legend, an honors thesis (id 499), state university muncie, indiana april 1983 https://cardinalscholar.bsu.edu/bitstream/handle/handle/192482/s53_1983shawvickier.pdf?sequence=1&isall owed=y  shakespeare w. the tempest: entire play, https://www.rsc.org.uk/the-tempest/the-plot (11/8/21).  https://www.nosweatshakespeare.com/quotes/famous/sea-change/ (11/13/21)  http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=16&t=3746 (11/13/21)  https://www.yoair.com/ka/blog/under-the-sea-myths-and-legends-about-the-ocean-and-itscreatures/(11/13/21)  https://www.eapoe.org/works/poems/francesb.htm https://mythsymbolsandplay.typepad.com/my-blog/ https://mythsymbolsandplay.typepad.com/my-blog/symbolism/ https://mythsymbolsandplay.typepad.com/my-blog/symbolism/ https://owlcation.com/humanities/symbolism-and-poe https://owlcation.com/humanities/symbolism-and-poe https://cardinalscholar.bsu.edu/bitstream/handle/handle/192482/s53_1983shawvickier.pdf?sequence=1&isallowed=y https://cardinalscholar.bsu.edu/bitstream/handle/handle/192482/s53_1983shawvickier.pdf?sequence=1&isallowed=y https://www.rsc.org.uk/the-tempest/the-plot https://www.nosweatshakespeare.com/quotes/famous/sea-change/ http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=16&t=3746 https://www.yoair.com/ka/blog/under-the-sea-myths-and-legends-about-the-ocean-and-its-creatures/(11/13/21) https://www.yoair.com/ka/blog/under-the-sea-myths-and-legends-about-the-ocean-and-its-creatures/(11/13/21) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 29 sea as a multi-meaning symbol in edgar poe’s poetry lela ebralidze ivane javakhishvili tbilisi state university assistant professor, doctor of philology https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 abstract the present article aims at determining the symbolic meaning of sea in edgar poe’s poetry. it deals with the essence of symbolism and symbols and is focused on edgar poe’s contribution to symbolism as literary movement, as well as different symbols used in his poems. from a great number of symbols sea has been selected as a less-studied and multiple-meaning symbol. it has been examined in view of the traditional associations connected with it, also its usage in the bible, mythology and literatures of different epochs. the article contains analysis of several poems by edgar poe where sea symbolizes very different things. it has been stressed that since poe’s works reflected his tragic life, the poet employed numerous symbols to express his own emotions, sea being one of them. in different poems, this symbol expresses the feelings that are very different and sometimes diametrically opposed to each other, and, respectively, acquires different meanings. with several other factors, its being a multi-meaning symbol became the main reason for choosing sea as an object of study. key words: symbolism, symbol, sea, poetry, multiple meaning https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 315 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.35 frequency of vaginal candida in diabetes patients – overview tamar goderidze md, ph.d.1, nato durglishvili md, ph.d.1, giorgi durglishvili md, ph.d.1 manana machitidze md, ph.d.(c)1, inga odzelashvili, md1. 1 the university of georgia, tbilisi, georgia abstract aim/objective: the aim of the article is to identify the frequency and prevalence of vaginal candida in diabetes patients. background: rising blood sugar levels in patients increase the risk of various diseases and increase health problems. possible long-term effects include damage to the macrovascular and microvascular vessels, which can lead to vascular diseases, including heart attack, stroke, and problems with the kidneys, eyes, gums, legs, and nerves. in addition to vascular damage, diabetes causes bacterial and fungal infections, among which we often find infection caused by candida. fungal disease of the genitals is one of the most common pathologies today, the development of which can be facilitated by both external exogenous and internal endogenous factors. design and methods: the article is based on secondary research and is limited to descriptive analysis. results and conclusions: increased blood sugar levels as a result of diabetes affect the whole body and not just the blood. elevated blood sugar appears in the mucous membranes of the vagina and vulva, so they are an excellent means of cultivating yeast. properly managed diabetes is the only correct way to prevent recurrent vulvovaginal candidiasis. keywords: diabetes, vaginal candida, high glucose level, uncontrolled diabetes. introduction diabetes mellitus is a dyshormonal, chronic metabolic disease. the existence of the disease has been known historically since ancient times. an egyptian papyrus dating to 1550 bc has been found to provide information on diabetes, in particular, that the disease is characterized by the excretion of large amounts of urine. (3) in diabetes, the human body is unable to absorb sugar normally, and consequently its level in the blood increases, developing hyperglycemia, which may be caused by georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 316 insulin secretion or a defect in its action. there are times when both are together. in the absence of insulin, glucose does not reach the cell and remains in the blood, causing the cells to starve. after eating, blood sugar levels rise, more insulin is produced in the body, and cells absorb more glucose from the blood (13). as a result, the cells receive the necessary energy, and the blood sugar level is lowered. this is the norm at the time. in the case of insulin deficiency, blood sugar levels rise after eating. the degree of increase depends on the number of carbohydrates in the body. (6). the psycho-emotional sphere of patients with diabetes is of considerable importance, as it changes the rhythm of life, which is due not only to the constant control of blood sugar but also to diseases of the kidneys, cardiovascular system, and various lesions of the skin and mucous membranes. (2). coronary artery disease and stroke are the most common manifestations and the most common cause of death in people with diabetes. modification of cardiovascular risk factors (e.g., hypertension and dyslipidemia) is of great importance in the long-term treatment plan. metformin and glucoselowering drugs that are beneficial to the cardiovascular system, such as the sodium-glucose transporter 2 inhibitor or glucagon-like peptide-1 receptor agonist, are used. (5). skin damage in diabetes is associated with impaired carbohydrate metabolism. as blood sugar levels rise, excess urine is excreted, resulting in dry skin, itchy skin, impaired function of the sebaceous glands, and an increased risk of developing skin infections, such as bruises and trophic ulcers. for decompensated and long-term diabetes, the so-called. genital diabetes usually occurs with personal hygiene. microbial or fungal lesions invade the folds of the perianal and external genitalia. the risk of sexual and urological problems during diabetes increases when: the patient is unable to properly regulate glucose levels; has a high blood cholesterol content; has high blood pressure; has excess weight; is over 40 years of age; is an active smoker; engages in a physically passive life. diabetes mellitus causes bacterial and fungal infections, among which we often find infection caused by candida. fungal disease of the genitals is one of the most common pathologies today, the development of which can be facilitated by both external exogenous and internal endogenous factors. under the influence of external factors, fungal flora enters the body, which suppresses the overall reactivity of the body, while endogenous factors, such as chronic diseases, reduce the body's ability to resist. (1) fungal disease of the genitals is relatively rarely caused by the fungus torulopsis (torulopsis), with candida albicans playing a leading role. the disease caused by yeast fungi of the genus candida is called candidiasis. candida albicans is a single-celled microorganism and is widespread. they can be found in fruits, vegetables, dairy products, and bathed water. about 80 species of candida are known, although only 10 of them can cause human disease. candida is a conditionally pathogenic fungus for humans the development of the disease is highly dependent on the state of immunity. a weakened person may develop generalized candidiasis. it is not uncommon to combine with another infection. in developed countries where modern medicines, especially antitumor and antimicrobial antibiotics are used with great frequency, candida is among the most common nosocomial pathogens. in a country where modern methods of treatment are relatively rarely used, due to their high values, candidiasis of the deep organs is extremely rare and most of the cases are presented in the form of skin and mucosal infections. fungi of the genus candida directly stimulate the causes of bacterial infections, georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 317 as well as cause a decrease in the susceptibility of bacteria to antibiotics and other drugs. this is why imbalance is caused, which leads to the development of dysbacteriosis and then candidiasis. indeed, the cause of candidiasis is sexually transmitted, usually developing as a result of sexual contact with an infected or infected person. often a candidal infection develops in the body when the human immune system is suppressed. candidiasis is not classified as venereal disease, although it is discussed with them because of its similar clinical picture. candidiasis can develop for several reasons, such as unprotected sexual intercourse with an infected partner, taking antibiotics that damage the natural intestinal microflora, diabetes and carbohydrate metabolism, immunodeficiency conditions that mainly affect people who are infected with climate change, dysbacteriosis, contagious infectious diseases, pregnancy in which estrogen levels rise significantly, leading to disease. (n.d.) vulvovaginal candidiasis is usually accompanied by itching, pain, and discharge, which is usually thin, although it may be scaly. in patients with vulvovaginal candidiasis, superficial expression of dectin-1, the major cognitive factor of beta-glucan on the surface of candida, is impaired, leading to impaired card 9 function and, ultimately, a predisposition to recurrent vaginal infections. many researchers suggest that vulvovaginal candidiasis (vvc) is more common in people with diabetes. in addition, chronic recurrent vvc may be a marker of diabetes. whether diabetes causes more symptomatic and/or recurrent vvc episodes is a matter of debate. bacteria, viruses, and fungi, including yeast, can cause infections if the human immune system is unable to control the levels in the body. as a 2018 study which included data from more than 300,000 people showed, a person with type 1 or type 2 diabetes has a higher risk of infection, including yeast infection, than a person without the condition. symptoms in people with diabetes may worsen faster than in other people. also, treating infections can be more difficult. if the infection is not cured, it can lead to complications. researchers are still trying to establish a link between yeast overgrowth and diabetes. these may include the following factors such as diabetes and immune dysfunction. in type 1 diabetes, a problem with the immune system causes damage to the cells of the pancreas, and immunological changes and inflammation play a large role in the development of type 2 diabetes. poorly controlled diabetes can inhibit the immune response. this may be part of the reason why diabetes makes a person more prone to yeast infections. (14) the study of the exact link between diabetes and the immune system continues. there is a theory based on which it can be said that high blood sugar levels cause the inhibition of certain immune proteins. these proteins, called beta-defensins, help immune cells fight infections and kill germs. diabetes can also make it easier for yeast and other pathogens to come into contact with skin cells and mucous membranes. this can be caused due to the presence of high titers of glucose in the blood, which allows the yeast to colonize. yeast feeds on sugar, making this secretion the most likely growth factor. people with diabetes also have elevated levels of glycogen, a polysaccharide that the body uses to store glucose. excess glycogen in the vagina can increase acidity, which promotes yeast growth (14). increased blood sugar levels as a result of diabetes affect the whole body and not just the blood. "high blood sugar builds up in the vaginal and vulvar mucosa, so they are an excellent breeding ground georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 318 for yeast." says daniel einhorn, md, former president of the american association of clinical endocrinologists and medical director at the scripps whiter diabetes institute in san diego. yeast gets its energy from sugar, so in a humid environment with sugar yeast can grow excessively. the effects of diabetes on the body become more apparent over time. people who do not control their blood sugar well may develop complications that are associated with persistently high levels. one such complication is the difficulty of fighting bacterial or fungal infections. dr. einhorn explains: "some women, especially those with poorly controlled diabetes, have some compromise in their ability to fight off any infection." this means that once the yeast infection starts, it is not so easy to get rid of it. (11) candida species were isolated in 30 of 76 (39%) patients with type 1 diabetes. subjects who had candidiasis colonization and candidiasis were all acute. the predominant species of candida isolated from patients with type 1 diabetes were c. albicans 50%, c. glabrata 36.6%, c. crusei 3.3%, c. spicesies 6.6% and c. dubliniensis 3.3%. 42 patients had symptoms. the prevalence of candidiasis in symptomatic patients was 59.2%. subjects with vulvovaginal candidiasis had higher mean hba1c than those without such infection (7,8). there appears to be a significant association between hyperglycemia and vulvovaginal candidiasis in patients with type 1 diabetes. improving glucose control may reduce the risk of candidiasis and potentially symptomatic infection in children with diabetes. improving glucose control and possibly altering sexual behavior may reduce the risk of candida colonization and potentially symptomatic infection in women with diabetes. (12) discussion most women have yeast organisms as part of their normal flora that lives on and inside the body. the number of microorganisms is limited and does not cause any discomfort or symptoms, however, when excessive growth is observed, the problem becomes the subject of research. it has not been studied why fungal infections are more common in women with type 2 diabetes, but given the link between diabetes and vaginal candidiasis, it is possible to determine how well a patient controls their blood sugar levels and how it is managed. in addition to the analysis of existing studies, the analysis of various cases highlights the importance of diabetes control for the prevention of candidiasis. case 1: a 32-year-old woman has a wife and two children. notes that he has been suffering from recurrent candidal cervicitis for two years. has conducted various types (topical or systemic antifungal therapy). the condition improved on the background of treatment, and after 2-3 weeks relapse develops again. the wife was also present at various clinics, although no sexually transmitted disease was detected. the patient's mother has a history of diabetes. blood glucose levels were examined and type 2 diabetes mellitus was detected, which was first diagnosed. (fasting 170, and after eating 240) after consultation with an endocrinologist, appropriate treatment was prescribed. at the same time, the use of antifungal drugs was started locally. after 6 months of treatment for type 2 diabetes, no recurrence of vaginal candidiasis was observed. (diabetes was cured and candidiasis did not recur) georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 319 case 2: a 55-year-old woman, is overweight. celebrates the existence of diabetes for 6-7 years. it is during this time that he suffers from itching in the genital area, burning, and itchy discharge. the patient reportedly underwent antifungal treatment several times, but to no avail. the first thing that was done was to check the blood glucose content and it turned out to be a pretty high number (200300). according to the patient's child, the mother irregularly receives the treatment prescribed by the endocrinologist, and consequently, the complaints increase. after a long conversation, we achieved that the patient began to use the prescription regularly by the endocrinologist, performed daily control of blood glucose levels, and took antifungal drugs both orally and topically. after several months of observation, no recurrence developed. all of the above indicate that in recurrent candidiasis it is necessary to suspect endocrine pathology and it is necessary to determine blood glucose. conclusion as the application has shown us, the problem is quite topical. diabetes not only damages the internal organs, blood vessels, skin, and mucous membranes but also has a severe effect on the patient's psycho-emotional factor. such patients are overly sensitive, and irritable, which often even causes a stroke. based on the research found or the observations made by us and the condition of the patient evaluated correctly, it can be boldly said that properly managed diabetes is the only correct way to prevent recurrent vulvovaginal candidiasis. reference 1. sg:pub.10.1186/1471-2334-2-1 springer nature scigraph. accessed february 15, 2022. https://scigraph.springernature.com/pub.10.1186/1471-2334-2-1. 2. cosentino f;grant pj;aboyans v;bailey cj;ceriello a;delgado v;federici m;filippatos g;grobbee de;hansen tb;huikuri hv;johansson i;jüni p;lettino m;marx n;mellbin lg;östgren cj;rocca b;roffi m;sattar n;seferovi pm;sousa-uva m;valensi p;wheeler dc; ; “2019 esc guidelines on diabetes, pre-diabetes, and cardiovascular diseases developed in collaboration with the easd.” european heart journal. u.s. national library of medicine. accessed february 15, 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31497854/ 3. kavanagh, catherine, and natalie s. uy. “nephrogenic diabetes insipidus.” pediatric clinics of north america 66, no. 1 (2019): 227–34. https://doi.org/10.1016/j.pcl.2018.09.006. 4. .” . accessed february 15, 2022. http://urologi.ge/health/infeqciebi/kandidozi 5. buse jb;wexler dj;tsapas a;rossing p;mingrone g;mathieu c;d'alessio da;davies mj; “2019 update to: management of hyperglycemia in type 2 diabetes, 2018. a consensus report by the american diabetes association (ada) and the european association for the study of diabetes georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 320 (easd).” diabetes care. u.s. national library of medicine. accessed february 15, 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31857443/. 6. “essentials of human anatomy and physiology 10th edition.” accessed february 15, 2022. http://wp.dinnertime.com/d/download/u6b2z8/essentials-of-human-anatomy-and-physiology10th-edition_pdf. 7. bs;, atabek me;akyürek n;eklioglu. “frequency of vag nal candida colonization and relationship between metabolic parameters in children with type 1 diabetes mellitus.” journal of pediatric and adolescent gynecology. u.s. national library of medicine. accessed february 15, 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24012126/. 8. gunther ls;martins hp;gimenes f;abreu al;consolaro me;svidzinski ti; “prevalence of candida albicans and non-albicans isolates from vaginal secretions: comparative evaluation of colonization, vaginal candidiasis and recurrent vaginal candidiasis in diabetic and non-diabetic women.” sao paulo medical journal = revista paulista de medicina. u.s. national library of medicine. accessed february 15, 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24714993/. 9. pointer, kathleen. “diabetes and yeast infections: is there a link?” healthline. healthline media, august 29, 2018. https://www.healthline.com/health/diabetes/diabetes-and-yeastinfections#diabetes-and-yeast-infections. 10. “diabetes and yeast infections (candidiasis): risk, symptoms, and more.” medical news today. medilexicon international. accessed february 15, 2022. https://www.medicalnewstoday.com/articles/317824#diabetes-yeast. 11. vroomen-durning, marijke, don rauf, kate ruder, maria masters, everyday health staff, lauren bedosky, lisa rapaport, and becky upham. “type 2 diabetes and yeast infections.” everydayhealth.com. accessed february 15, 2022. https://www.everydayhealth.com/type-2diabetes/yeast-infections/ 12. de leon, ella m, scott j jacober, jack d sobel, and betsy foxman. “prevalence and risk factors for vaginal candida colonization in women with type 1 and type 2 diabetes.” bmc infectious diseases. biomed central, 2002. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc65518/#:~:text=diabetes%20mellitus%20predisposes %20individuals%20to,marker%20of%20diabetes%20%5b9%5d. 13. taylor, rebecca buffum. “diabetes mellitus: type 1, type 2, and gestational diabetes.” webmd. webmd. accessed february 16, 2022. https://www.webmd.com/diabetes/guide/types-of-diabetes-mellitus. 14. garite, thomas j., and moon h. kim. “the state of the american journal of obstetrics &amp; gynecology: 2009.” american journal of obstetrics and gynecology 201, no. 1 (2009): https://doi.org/10.1016/j.ajog.2009.05.043. acknowledgement georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 321 the authors thank the international organizations and the authors for their work whose research findings were used in the article. conflict of interest there is no conflict of interest. the article protects the copyright of the used literature. the style is preserved, and the paraphrase used is indicated by the author. the source information is not distorted, nor are the authors compromised. no financial assistance was used while working on the article. author contributions authors share copyright equally. they contributed to finding relevant publications, summarizing and interpreting/analyzing them, also revising critically for important intellectual content, and writing the manuscript. by all authors was final approval of the version to be published. md, ph.d.1 ; , md, ph.d.1; , md, ph.d.1 ; , md, ph.d.(c)1; , md1 1 : . : . , , , , , , . , , . , , . : . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 322 : . , . . : , , , . samto jurnali #2(29), 2012 1 შრომის დაცვა защита труда labour protection უაკ 622.4.536.24:624.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტორი ო. ლანჩავა, დოქტორანტი ი. გვენცაძე წყლის მიმწოდებელი გვირაბის ჩიხური სანგრევების ვენტილაცია ნახშირბადის დიოქსიდის სუფლარული გამოყოფის პირობებში ნაშრომში განხილულია მდინარე ლუხუნის ჰესების კასკადის წყლის მიმწოდებელი გვირაბის გაყვანის პროცესში ნახშირბადის დიოქსიდის სუფლარული გამოყოფის საკითხი. ამ მოცლენამ განაპირობა გვირაბის გაყვანის სამუშაოების შეჩერება, რადგან შეიქმნა სუნთქვისათვის არახელსაყრელი და პერსონალის მოწამვლი პირობები. ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაცია სხვადასხვა გაზომვების თანახმად ცვალებადობს 4 ,5-5,5 %-ის დიაპაზონში. დამუშავებულია აღნიშნული გვირაბის ჩიხური სანგრევების დროებითი და მუდმივი სავენტილაციო სქემები, რის შდეგადაც ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაცია გახდა „უსაფრთხოების წესების“ დასაშვებ მოთხოვნათა შესაბამისი. შემოთავაზებული სავენტილაციო სქემა ითვალისწინებს ვენტილაციის კომბინირებული წესის გამოყენებას, რომლის დროსაც სუფთა ჰაერის მიწოდება ხდება როგორც სანგრევში, ისე სუფლარული წყაროების გამოვლენის მიმდებარე ადგილეში. ამასთან ერთად, ამ ადგილებიდან ხდება ჰაერისა და ნახშირბადის დიოქსიდის ნარევის განცალკევებული გაწევა ხისტი ჰაერსადენით, ხოლო სუფთა ჰაერის მიწოდება მოქნილი ჰაერსადენით. შერჩეულია სათანადო ვენტილატორები, ნახშირბადის დიოქსიდის დეტექტორები და ექსპრეს -საზომი ხელსაწყოები. მდინარე ლუხუნის ჰესების კასკადის №2 ჰესი განლაგებული იქნება სოფელ ურავში. წყლის მიწოდება ჰესზე მოხდება 8 მ2 განივი კვეთის ფართობის მქონე 4,5 კმ სიგრძის გვირაბის მეშვეობით, რომლის მშენებლობაც ამჟამად მიმდინარეობს. აღნიშნული გვირაბის გაყვანის მიზნით გახსნილია ოთხი ჩიხური სანგრევი. წინამდებარე სტატიაში განხილულია n3 ჩიხური სანგრევის ვენტილაციის საკითხი, სადაც ხდება ნახშირბადის დიოქსიდის სუფლარული გამოყოფა. n3 და n4 სანგრევებში მოხვედრა შეიძლება 85 მ სიგრძის შტოლნის მეშვეობით, რომელიც გვირაბის გაყვანის სამუშაოების დამთავრების შემდეგ გაუქმდება (იხ. ნახ. 1). samto jurnali #2(29), 2012 2 n3 ჩიხური სანგრევის ვენტილაცია გვირაბის გაყვანის პროცესის შეწყვეტამდე, ხდებოდა cbм-6m ვენტილატორის მეშვეობით, მომდენი სქემით, 500 მმ დიამეტრის მოქნილი ჰაერსადენით. მოცემული ჩიხური სანგრევის გაყვანა დანარჩენი ჩიხური სანგრევების ანალოგიურად ხდება ბურღვა-აფეთქებითი სამუშაოებით, ვენტილაციის პრობლემები ნახშირბადის დიოქსიდის გამოყოფამდე არ გამოვლენილა. მოქმედი ვენტილაციის პირობებში №3 ჩიხურ სანგრევში მოიწამლა ადამიანები, რაც იმის მიზეზი გახდა, რომ გვირაბის გაყვანის სამუშაოები აქ შეჩერებულიყო, ხოლო ტყიბულის სამთო მაშველ ჯგუფს გაეზომა ჰაერში ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაცია. დაახლოებით ერთთვიან შუალედში 3-ჯერ გაიზომა აღნიშნული აირის მოცულობითი კონცენტრაცია, რამაც შეადგინა 5,0; 5,5 და 4,5 %. აღსანიშნავია, რომ საბჭოთა კავშირის ნახშირის შახტებში გაზომილი ყველაზე მაღალი კონცენტრაცია ლიტერატურული მონაცემების თანახმად შეადგენდა 4,5 %-ს [1]. ნახშირბადის დიოქსიდის გამოყოფა ასეთი ინტენსიურობით თავისთავად სახიფათოა, მაგრამ საშიშროება მატულობს, როცა მისი გამოყოფა არ კონტროლდება. შესრულებული სამუშაოს ძირითადი მიზანი იყო ისეთი სავენტილაციო სქემის დამუშავება, რომელშიც გამოყენებული ტექნიკური საშუალებებით ნახშირბადის დიოქსიდის გამოყოფის გაკონტროლება და მისი მავნე გავლენის აღკვეთა იქნებოდა შესაძლებელი. ამასთან ერთად, ობიექტზე უკვე არსებული ვენტილატორებისა და ჰაერსადენების მწირი ნომენკლატურის გამოყენებით, ჩვენს მიერ შერჩეულთა შეძენამდე, უნდა შექმნილიყო ნორმალური სამუშაო პირობები და განახლებულიყო გვირაბის გაყვანის სამუშაოები. დამუშავებული ღონისძიებები თავის მხრივ უნდა ყოფილიყო ეფექტური და ტექნიკური რეგლამენტირების მოქმედი ნორმების მოთხოვნების შესაბამისი. რეგლამენტირების ძირითად ნორმატიულ დოკუმენტს წარმოადგენს საქართველოს ეკონომიკური განვითარების მინისტრის 2009 წლის 17 მარტის n1-1/560 ბრძანებით დამტკიცებული „ნახშირის შახტების უსაფრთხოების წესები". მასში ხარვეზების დაზუსტების მიზნით გამოყენებული იქნა საბჭოთა კავშირის ანალოგიური დოკუმენტი, რომელიც საქართველოს მთავრობის 2006 წლის 24 თებერვლის n45 დადგენილების მე2 პუნქტის თანახმად, მოქმედ დოკუმენტად ითვლება ჩვენს ქვეყანაში. „წესების“ მე-11 დანართის მე-13 პუნქტის მიხედვით, გაზის სუფლარული გამოყოფის გამო, მოცემული გვირაბი უნდა მიეკუთვნოს გაზის მიხედვით ზეკატეგორიას. ტექნიკური რეგლამენტირების ნორმების მოთხოვნების შეჯერების შედეგად, შესრულებული სამუშაო უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ ძირითად მოთხოვნებს: ა) ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაცია ძირითად სამუშაო ადგილზე (ჩიხურ სანგრევში) არ უნდა აღემატებოდეს 0,5%-ს; ბ) ჰაერის მოძრაობის მინიმალურ და მაქსიმალურ სიჩქარეებთან დაკავშირებით, მოსამზადებელი გვირაბების სანგრევისწინა სივრცეში, დასაშვები სიჩქარე უნდა იყოს 0,24-4,00 მ/წმ, ხოლო გვირაბის დანარჩენ ნაწილში 0,15-6,00 მ/წმ-ის ფარგლებში. ამ ორი ძირითადი მოთხოვნის გარდა, აგრეთვე უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგი პირობები: „წესების" 26-ე მუხლის 1 პუნქტის მიხედვით ვენტილატორების მუშაობა უნდა იყოს დროში უწყვეტი. 27-ე მუხლის მე-2 პუნქტის მიხედვით ჩიხურ გვირაბში ვენტილატორის გაჩერების ან ვენტილაციის დარღვევისას სამუშაოები უნდა შეწყდეს და პერსონალი სასწრაფოდ უნდა იქნეს გამოყვანილი ვანიავებელ გვირაბში. ამასთან, ჩიხური გვირაბის პირთან უნდა განთავსდეს შესვლის samto jurnali #2(29), 2012 3 ამკრძალავი ნიშანი. ჩვენი რეკომენდაციის მიხედვით.შეძენილი იქნა დიზელ-გენერატორი, ხოლო არსებული ნომენკლატურის მიხედვით დამონტაჟდა სათადარიგო ვენტილატორი. ორივე მათგანი აღნიშნული პირობების პრაქტიკული უზრუნველყოფის საშუალებას წარმოადგენს. 27-ე მუხლის მე-2 პუნქტის კიდევ ერთი მოთხოვნა ელექტრომოწყობილობაზე ძაბვის ავტომატურად მოხსნის აუცილებლობა არ გახდება საჭირო კონკრეტულ შემთხვევაში, რადგან აქ საქმე გვაქვს ნახშირბადის დიოქსიდთან,რომელიც არ იწვის და წვას ან აფეთქებას ხელს არ უწყობს. მომდენო სქემის პირობებში ზე კატეგორიის გვირაბის ვენტილაციის შეუძლებლობა ჩანს მარტივი გაანგარიშებიდან. სავენტილაციო ჰაერის ხარჯი იანგარიშება ფორმულით სადაც ჰაერის ხარჯი, მ3/სთ; gco2 გამოყოფილი ნახშირბადის დიოქსიდის რაოდენობა, ლ/სთ (gco2=1118000 ლ/სთ); yпдк ნახშირბადის დიოქსიდის დასაშვები კონცენტრაცია, ლ/მ3 (0,5%=5 ლ/მ3); yп ნახშირბადის დიოქსიდის შემცველობა ატმოსფერულ ჰაერში ლ/მ3 (0,03%=0‚3 ლ/მ3). სავენტილაციო ჰაერის ხარჯი, რომელიც უზრუნელყოფს ჩიხურ სანგრევში გამოყოფილი ნახშირორჟანგის განეიტრალებას 0,5 %-მდე q = 237872 მ3/სთ=66 მ3/წმ. ჰაერის აღნიშნული ხარჯის შემთხვევაში მისი მისაწოდებელი ჰაერსადენის განივი კვეთის ფართობი 3 მ2 მაინც უნდა იყოს. ამ შემთხვევაში ჰაერის სიჩქარე ჰაერსადენში იქნება ზღვრულთან მიახლოებული 22 მ/წმ მხედველობაში რომ არ მივიღოთ ხმაურის მაღალი დონე, აგრეთვე ბურღვა-აფეთქებითი და მონგრეული მასის გამოტანის სამუშაოების შეფერხება, დაახლოებით 2 მ დიამეტრის ჰაერსადენის გვირაბში განთავსებისა და ამის შედეგად გვირაბის განივი კვეთის შემცირების გამო, ჰაერის სიჩქარე ვეღარ დააკმაყოფილებს „უსაფრთხოების წესების მოთხოვნებს (გახდება 13,2 მ/წმ), რაც დაუშვებელია. აღნიშნულის გამო დამუშავდა n3 სანგრევის ვენტილაციის მომდენ-გამწოვი სქემა, რომელიც წარმოდგენილია ნახაზზე 2. samto jurnali #2(29), 2012 4 ამ პერიოდისათვის გამოვლენილი ნახშირბადის დიოქსიდის სუფლარული წყაროებიდან გამოყოფილი აირის განეიტრალებისა და განცალკევებული გაწოვის მიზნით ჰაერის ხარჯი გვირაბში უნდა იყოს 10 მ3/წმ. აქედან 6 მ3/წმ უნდა მიეწოდოს უშუალოდ სანგრევში, ხოლო 4 მ3/წმ ჰაერთან ერთად მოხდება გამოყოფილი ნახშირბადის დიოქსიდის გაწოვა სუფლარული წყაროების მოქმედების ადგილიდან. ჰაერსადენის მონაკვეთზე სუფლარულ წყაროებთან ჩართულია ხისტი მასალისაგან დამზადებული სარეგულირებელი ჰაესაშვები. 4 მ3/წმ ჰაერში შერეული აირი განცალკევებულად გაიწოვება 300 მმ დიამეტრის ხისტი ჰაერსადენით, რომელსაც საჭირო ჰაერგანაწილების უზრუნველსაყოფად აქვს მოწყობილობა, რომლითაც კვეთის ფართობისა და აეროდინამიკური წინაღობის რეგულირება ხდება. n3 სანგრევში სუფთა ჰაერის მისაწოდებელ 500 მმ დიამეტრის ჰაერსადენზე მისი მაქსიმალური სიგრძის შემთხვევაში (დაახლოებით 1200 მ) საჭირო გახდება 3 ცალი azn — 710/350 6 ტიპის ვენტილატორის მიმდევრობით შეერთება. ვენტილატორის პარამეტრებია: წნევა 2500 პა, მწარმოებლურობა 10 მ3/წმ, ძრავას სიმძლავრე 30 კვტ. ჰაერის გაწოვაზე იმუშავებს 1 ცალი azn — 500/350 — 6 ტიპის ვენტილატორი, რომლის პარამეტრებია: წნევა 2500 პა, მწარმოებლურობა 4 მ3/წმ, ძრავას სიმძლავრე 15 კვტ. n4 სანგრევის ვენტილაციის სქემა უცვლელად რჩება| მითითებული ვენტილატორების მწარმოებელია დანიური საწარმო, თუმცა დასაშვებია ანალოგიური პარამეტრების მქონე სხვა ხარისხიანი ვენტილატორების გამოყენებაც. როგორც აღინიშნა, შესრულებული სამუშაოს მიზანი აგრეთვე იყო ნორმალური სამუშაო პირობების შექმნა არსებული ვენტილატორებისა და ჰაერსადენების ნომენკლატურის გამოყენებით და samto jurnali #2(29), 2012 5 გვირაბის გაყვანის სამუშაოების განახლება გარდა ამისა, პრაქტიკულად უნდა შემოწმებულიყო ნახაზზე 2 მოცემული ვენტილაციის სქემის ეფექტურობა. აღნიშნულის გამო, განხორციელდა ნახაზზე 2 მოცემული სქემა გარკვეული ცვლილებებით. კერძოდ 300 მმ დიამეტრის ხისტი ჰაერსადენი დაახლოებით შტოლნის შუა ნაწილამდე იყო მიყვანილი, ანუ ჰაერსადენის მომდენი ბოლოდან აირისა და ჰაერის ნარევი შტოლნის გარეთ კი არ უბრუნდებოდა ატმოსფეროს, არამედ შტოლნის გავლით. azn — 500/350 6 გამწოვი ვენტილატორის მაგივრად გამოყენებული იქნა მოძველებული მომდენი ვენტილატორი „პროხოდკა", რომელიც განლაგებული იყო სუფლარული წყაროების გამოყოფის ადგილზე. azn -710/350 6 ვენტილატორის მაგივრად. გამოყენებული იქნა აგრეთვე მოძველებული cbm-6m, რომელიც ვერ ავითარებდა საკმარის მწარმოებლურობას. აღნიშნული სქემის სრულად დაკომპლექტება ხდებოდა ერთი კვირის განმავლობაში, განხორციელების პარალელურად იზომებოდა ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაცია, რომლის შედეგები მოცემულია ნახაზზე 3. ამასთან ერთად, იზომებოდა ჰაერის ტემპერატურა „მშრალი" და „სველი" თერმომეტრების ჩვენებების მიხედვით, ბარომეტრული წნევა, ჰაერის სიჩქარე, განისაზღვრებოდა ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა და ხარჯი. როგორც ნახაზიდან ჩანს, დროებითმა სავენტილაციო სქემამ უზრუნველყო ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაციის დაყვანა უსაფრთხო დონემდე. შესაბამისად, უფრო უკეთესი ხარისხის ვენტილატორების გამოყენების შემთხვევაში უფრო ეფექტური შედეგის მიღება არის მოსალოდნელი. შესრულებული სამუშაოს ფარგლებში შერჩეულ იქნა აგრეთვე ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაციის დეტექტორები და ექსპრეს-საზომი ხელსაწყოები. კერძოდ, შერჩეულია შვეიცარული кsiм 1090 ტიპის დეტექტორები, რომლებიც ხმოვან და სინათლის სიგნალს გამოსცემენ მაშინ, როცა კონცენტრაცია გადააჭარბებს წინასწარ განსაზღვრულ ზღვარს. ჩვენი რეკომენდაციით სენსორების ინსტალაცია უნდა მოხდეს 0,5; 1,0 და 3,0% კონცენტრაციებზე, სამი ცალი ერთმანეთისაგან განსხვავებული დეტექტორისგან შედგენილი კვანძი უნდა განლაგდეს 50 მ მანძილზე გვირაბის გაყვანის პროცესში. იმისდა მიხედვით, თუ რომელი ან რამდენი დეტექტორი გამოსცემს სიგნალს, პერსონალს საშუალება ექნება განსაზღვროს გაზის კონცენტრაცია არის 0,5%მდე, 0,5-1‚0 %-ის, 1,0-3,0 %-ის ფარგლებში, თუ 3%-ზე მეტი და იმოქმედოს შესაბამისად. ექსპრეს-საზომად შერჩეულია გერმანული წარმოების ხელსაწყო drager x — аm500, რომელიც უნდა აღიჭურვოს ნახშირბადის დიოქსიდის შემცველობაზე რეაგირებადი სენსორით. ხელსაწყო ჩვენებებს იძლევა ციფრული სიგნალების სახით. დასკვნები : l. ადგილობრივი განზავების დროებითი სავენტილაციო სქემის რეალიზაციის შედეგად გვირაბში უზრუნელყოფილი იქნა ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაციის დასაშვები მაჩვენებლები "უსაფრთხოების წესების„ შესაბამისად და განახლდა გვირაბის გაყვანის სამუშაოები. 2. ჩიხური გვირაბის მაქსიმალური სიგრძის შემთხვევაში მოცემული გვირაბის განიავებისათვის, 500 მმ დიამეტრის მოქნილი ჰაერ/სადენის აეროდინამიკური წინაღობის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, საჭიროა azn 710/350 6 ტიპის სამი კასკადურად შეერთებული ვენტილატორი. ნახშირბადის დიოქსიდის ლოკალური გაწოვა სუფლარული წყაროების არეალიდან samto jurnali #2(29), 2012 6 უნდა მოხდეს 300 მმ დიამეტრის ხისტი ჰაერსადენით, რომელზედაც იმუშავებს azn 500/350 6 ტიპის ვენტილატორი. 3. ზეკატეგორიის გამო მოცემული გვირაბი უნდა აღიჭურვოს ნახშირბადის დიოქსიდის კონცენტრაციის დეტექტორებით, ხოლო მომუშავე პერსონალი ჩვეულებრივი და ექსპრეს-საზომი ხელსაწყოებით. ლიტერატურა 1. кирин б.ф., ушаков к.з. рудничная и промышленная аэролигия. недра, москва, 1983. 256 с. ланчава о.а.‚ гвенцадзе и.т. вентиляция тупиковых вьработок водоподводящего тоннеля гидроэлектростанции в условиях суфлярного выделения диоксида углерода b работе рассмотрен вопрос суфлярного выделения диоксида углерода в процессе проходки водоподводящего тоннеля лухуни гэс, что вызвало прекращение проходческих работ, поскольку сформировались неблагоприятные условия для дыхания персонала. в результате различных измерений концентрация диоксида углерода менялась в диапазоне 4,5-5,5 %. разработаны временная и постоянная схемы проветривания тупиковых выработок, в результате чего концентрация диоксида углерода стала допустимой по нормам правил безопасности. предложенная схема предусматривает комбинированный способ вентиляции, когда подача свежено воздуха происходит как в забой, так и в местах выхода локальных суфлярных источников. при том происходит отсос смеси воздуха c диоксидом углерода при помощи жестких воздуховодов, а подача свежего воздуха c помощью эластичного воздуховода. подобраны соответствующие вентиляторы, детекторы диоксида углерода, а также экспресс измерительная аппаратура. lanchava 0., gvencadze i. the ventilation of blind workings of water—supply tunnel of hydro power in case of generation of a carbon dioxide in the massif a question of local sources of carbon dioxide have considered in this work that were detected during of tunneling of water-supply tunnel of lukhuni hydго power. this event led to the termination of tunnel works, since formed an unfavorable environment for breathing and have had poisoned staff. as a result of various measurements of carbon dioxide concentration was varied in the range of 4.55.5%. samto jurnali #2(29), 2012 7 have developed the temporary and permanent ventilation ways of blind workings, resulting in the concentration of carbon dioxide was permissible under the law of security. the proposed scheme of ventilation involves using the combined method of ventilation, in which the supply of fresh air is in the slaughtering and in places the detection of local sources too. from this area is made the suction of mixture of air and car on dioxide using rigid ducting. supply of fresh air is in made using flexible duct. as result were selected fans, the appropriate detectors of carbon dioxide, as well as express measuring apparatus of gas. georgian scientists vol. 3 no. 3 (2021) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 88 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.07 თვითმმართველობა გენდერის ჭრილში: ადგილობრივ პოლიტიკაში ქალთა როლი და საჭიროებები (ემპირიული სოციოლოგიური კვლევა) თამარ ჩარკვიანი ასოცირებული პროფესორი, კავკასიის უნივერსიტეტი, კავკასიის ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა სკოლა საქართველო, თბილისი, სააკაძის 1 ტელ.: 593 75 58 18 https://orcid.org/0000-0002-7936-9526 აბსტრაქტი ნაშრომი მიზნად ისახავს, საქართველოში ადგილობრივ თვითმმართველობაში გენდერული თანასწორობის პრინციპების დამკვიდრებასთან დაკავშირებული აქტუალური მდგომარეობის აღწერას და საჭიროებების/მოთხოვნილებების იდენტიფიცირებას, ვითარების შემდგომი გაუმჯობესების მიზნით ბიუჯეტის, მომსახურების, დაგეგმვის, კანონმდებლობისა და ქალთა სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური ცხოვრების ხელშეწყობის კუთხით. კვლევაში აქცენტირებულია თვითმმართველობის ქალი და მამაკაცი მოხელეების საჭიროებების დიფერენცირებულად იდენტიფიცირების მნიშვნელობა. საკვანძო სიტყვები: ადგილობრივი თვითმმართველობა, გენდერული თანასწორობა, მოქალაქეთა ჩართულობა, ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელე https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 89 შესავალი თანამედროვე მსოფლიოში გენდერული თანასწორობა დემოკრატიის განვითარების ერთ-ერთ აუცილებელ პირობად არის აღიარებული. მსოფლიო ბანკის 2012 წლის ანგარიშში ხაზგასმულია გენდერული საკითხების როლი და აღნიშნულია, რომ: „გენდერული თანასწორობა წარმოადგენს განვითარების ერთ-ერთ ძირითად მიზანს. ამავე დროს ის გონივრულად დაგეგმილი ეკონომიკის საფუძველია. გენდერული თანასწორობა ზრდის პროდუქტულობას, ხელს უწყობს მომავალი თაობის განვითრებას და უზრუნველყოფს გენდერულ ბალანსს ინსტიტუციებში“2. გენდერული თანასწორობის რეალიზებისათვის სათანადო გარემოს შექმნა, საქართველოში ეფექტურ და სისტემატიურ მუშობას მოითხოვს. სათანადო გარემოს შექმნაში იგულისხმება, რომ ქალსა და მამაკაცს აქვთ თანაბარი პირობები და ცხოვრებისეული შანსები პოტენციალის რეალიზაციისათვის. თანაბრად მონაწილეობენ პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური, კულტურული განვითარების პროცესებში, სარგებლობენ საზოგადოებრივი სიკეთეებით, შესაძლებლობებითა და რესურსებით. საქართველოში არსებული სიტაუციის ანალიზი, რომელიც ეყრდნობა სხვადასხვა კვლევების შედეგების ინტერპრეტაციას, მთლიანობაში აჩვენებს, რომ დღეს არსებული ვითარება წინა წლებში ჩატარებული გენდერული კვლევების შედეგებთან მიმართებაში პრაქტიკულად უცვლელია. საქართველოში კვლავ ძლიერია მასკულინური, პატრიარქალური ტენდენციები, დომინანტური პოზიცია კაცებს უჭირავთ, ქალების ინტერესები თანაბრად არ არის წარმოდგენილი და გათვალისწინებული ყველა დონეზე, ისინი არ სარგებლობდნენ თანაბარი უფლებებით, შესაძლებლობებით, პასუხისმგებლობებითა და ვალდებულებებით. ქვემოთ განხილული არაერთი კვლევა, აქცენტირებულია საკითხზე, რომელიც ადასტურებს, რომ ქალები არასახარბიელო მდგომარეობაში არიან პოლიტიკურ, საზოგადოებრივ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში ჩართულობის და გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში მონაწილეობის თვალსაზრისით. 2 world bank (2011) world development report 2012, gender equality and development https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 90 თავი 1. სოციოლოგიური კვლევის მონაცემების ანალიზი 1.1. კვლევის დიზაინი კვლევის მეთოდოლოგია მოცემული ემპირიული სოციოლოგიური კვლევა მიზნად ისახავს ადგილობრივ თვითმმართველობში გენდერული თანასწორობის საკითხის აქტუალური მდგომარეობის შესწავლას. კვლევაში აღწერილი და გაანალიზებულია საქართველოს სხვადასხვა მუნიციპალიტეტების საკრებულოებისა და გამგეობების თანამშრომელების და ადგილობრივი მოსახლეობის (დიფერენცირებულად ქალებისა და მამაკაცების) სურვილები, მოთხოვნები, პრეტენზიები და მოსაზრებები ადგილობრივი თვითმმართველობის პრიორიტეტულ საჭიროებებთან დაკავშირებით. დასახული მიზნებიდან გამომდინარე გამოიყო ემპირიული სოციოლოგირი კვლევის ორი ობიექტი:  სხვადასხვა მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის წევრები;  სხვადასხვა მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა. გენდერულ სფეროსთან დაკავშირებული საჭიროებების კვლევა ადგილობრივი თვითმმართველობის კონტექსტში გულისხმობს მეცნიერული მეთოდით საკვლევ ობიექტებში (დიფერენცირებლად ქალთა და მამაკაცთათვის) შემდეგი საკითხების/თემების აქტუალური მდგომარეობის გაზომვას: მუნიციპალიტეტებში გენდერული ბალანსის შესახებ დისკურსები; მუნიციპალიტეტების მოსახელობაში დასაქმების გენდერული ასპექტის ანალიზი; ოჯახთან დაკავშირებული გენდერული სტერეოტიპების ანალიზი ადგილობრივი თვითმმართველობის კონტექსტში; ადგილობრივი თვითმმართველობის მართვის გენდერული ასპექტის ანალიზი; ადგილობრივ დონეზე გენდერული ინსტიტუციური მექანიზმების ანალიზი. 1.2. სოციოლოგიური კვლევის მეთოდები და ინსრტრუმენტები სოციოლოგიური კვლევა დაეყრდნო თვისებრივი და რაოდენობრივი სოციოლოგიური კვლევის მეთოდებს. თვისებრივი კვლევის მეთოდები. მოხდა მოცემული კვლევისათვის ადეკვატური მეთოდების შერჩევა კვლევა დაეყრდნო სიღრმისეული ინტერვიუების და დოკუმენტების ანალიზის მეთოდებს: სიღრმისეული ინტერვიუები ჩატარდა ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელეებთან საკვლევ საკითხებთან დაკავშირებით, არასტრუქტურიზებული სოციოლოგიური კვლევის კითხვარით, რაც გულისხმობს საუბარს კითხვების მკაცრი დეტალიზაციის გარეშე, მაგრამ ერთიანი გეგმის მიხედვით. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 91 სიღრმისეული ინტერვიუ არის პირისპირ საუბარი რესპონდენტთან (face to face interview), რომელიც ტარდება წინასწარ შემუშავებული გეგმის მიხედვით. დოკუმენტების ანალიზის მეთოდის გამოყენებით მოხდა თვითმმართველობის სამართლებრივი დოკუმენტაციის ანალიზი. კერძოდ, გამოვითხოვეთ სამიზნე მუნიციპალიტეტებიდან სხვადასხვა სამსახურების დებულებები და თანამშრომლების შრომით აღწერილობები (სამოქმედო გეგმა, გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელი პირების სამუშაო აღწერილობები და ა.შ.). დოკუმენტების ანალიზი განხორციელდა ძირითადად თვისებრივი ანუ დისკურსული ანალიზის მეთოდის გამოყენებით; თვისებრივი (დისკურსული) ანალიზი დაეფუძნა თვითმმართველობის მიერ მოწოდებული დოკუმენტების ტექსტების გაგების მექანიზმს. მისი არსი მდგომარეობს დოკუმენტების სიღრმისეულ ლოგიკურ კვლევაში, მათ ავტორთა პოზიციების გარკვევაში, კანონთან შესაბმისობისდადგენაში. სოციოლოგიური კვლევა ასევე დაეყრდნო რაოდენობრივ კვლევის მეთოდს. რაოდენობრივი კვლევის მეთოდის, ანკეტირების საშუალებით, ადგილობრივ მოხელეების და მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის გამოკითხვა საკვლევ საკითხთან დაკავშირებით. ანკეტირების პროცესში ადგილობრივი თვითმმართველობის წევრებმა და მუნიციპალიტეტის მოსახლეობამ წერილობით გასცა პასუხი კითხვებზე, რომლებიც დასმული იყო ანკეტაში. 1.3 სოციოლოგიური კვლევის შერჩევა მუნიციპალიტეტების შერჩევის კრიტერიუმების განსაზღვრა თვისებრივი კვლევისათვის კვლევის მიზნებისა და ამოცანების გათვალისწინებით ჩამოყალიბდა შერჩევის კრიტერიუმები, რომელთა შესაბამისადაც განისაზღვრა მუნიციპალიტეტების ნუსხა, რომლებშიც ჩატარდა სოციოლოგიური კვლევის საველე სამუშაოები. შერჩევაში განმსაზღვრელია შემდეგი ფაქტორები: გათვალისწინებული იქნება საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა, შერჩევის მთავარი კრიტერიუმები სწორედ აქედან გამომდინარეობს. სიღრმისეული ინტერვიუებისათვის მუნიციპალიტეტების შერჩევის მთავარი კრიტერიუმი იყო მუნიციპალიტეტები, რომლებშიც სხვადასხვა კვლევების და მუნიციპალიტეტების ოფიციალური ვებ-გვერდების ანალიზის შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის თანახმად მეტნაკლებად ფუნქციონირბდა გენდერული თანასწორობის მრჩეველის ინსტიტუტი. შესაბამისად შემუშავებული არასტრუქტურიზებული კითხვარის საფუძველზე ინტერვიუების განხორციელდა საქართველოს 9 რეგიონის 27 მუნიციპალიტეტში (იხ. ცხრილი 1). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 92 ცხრილი 1. თვისებრივი კვლევის შერჩევა: კახეთის რეგიონი ქვემო ქართლის რეგიონი იმერეთის რეგიონი აჭარის რეგიონი 1.ლაგოდეხი 8.მარნეული 15.ხარაგაული 23.ქობულეთი 2.სიღნაღი 9.ბოლნისი 16.ზესტაფონი 24.ხულო 3.ახმეტა 10.დმანისი 17.თერჯოლა 25.შუახევი შიდა ქართლის რეგიონი სამცხე-ჯავახეთის რეგიონი 18.წყალტუბო 26.ხელვაჩაური 4.გორი 11.ბორჯომი 19.სამტრედია 27.ბათუმი 5. ქ.გორი 12.ასპინძა 20.ჭიათურა მცხეთა-მთიანეთის რეგიონი 13.ახალციხე 21.საჩხერე 6. თიანეთი სამეგრელს რეგიონი გურიის რეგიონი 7.ყაზბეგი 14.ზუგდიდი 22.ოზურგეთი სიღრმისეული ინტერვიუ ჩატარდა სულ 81 სუბიექტთან მათ სამუშაო ადგილას, წინასწარი შეთანხმებისა და კონფიდენციალურობის დაცვის გარანტიის საფუძველზე. თითეული ინტერვიუ დაახლოებით 50-70 წუთი გრძელდებოდა. მუნიციპალიტეტების შერჩევის კრიტერიუმების განსაზღვრა რაოდენობრივი კვლევისათვის კვლევის მიზნებისა და ამოცანების გათვალისწინებით ჩამოყალიბდა შერჩევის კრიტერიუმები, რომელთა შესაბამისადაც განისაზღვრა მუნიციპალიტეტების შერჩევითი ერთობლიობა, რომლებშიც ჩატარდა სოციოლოგიური კვლევის საველე სამუშაოები. შერჩევაში განმსაზღვრელია შემდეგი ფაქტორები: გათვალისწინებული იქნება საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა, შერჩევის მთავარი კრიტერიუმები სწორედ აქედან გამომდინარეობს. მუნიციპალიტეტების შერჩევის მთავარი კრიტერიუმი იყო ადგილობრივ თვითმმართველ ერთეულებში არსებული გენდერული ბალანსი. შეირჩა მუნიციპალიტეტები სადაც, ბალანსი მნიშვნელოვნად დარღვეულია მამაკაცების სასარგებლოდ და ქალთა წარმომადგენლობა დაბალია, ასევე სადაც ქალთა წარმომადგენლობა უფრო დიდია და ორივე სქესი მეტ-ნაკლებად თანაბრად არის წარმოდგენილი. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 93 რეპრეზენტატული სურათის შესაქმნელად გათვალისწინებულია მუნიციპალიტეტების სიდიდე (ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობრივი მაჩვენებელი) და ეთნიკური შემადგენლობა. მოცემულ შერჩევაში არ მონაწილეობენ დიდი ქალაქები, რადგან მათში წარმომადგენლობითი კვლევა დამატებით ხარჯებსა და რესურსებს მოითხოვს (დროის თვალსაზრისით, ბიუჯეტის მხრივ და ა.შ.). რაოდენობრივი კვლევა ჩატარდა საქართველოს 4 რეგიონის 6 მუნიციპალიტეტში (იხ. ცხრილი 2). ცხრილი 2. რაოდენობრივი კვლევის შერჩევა: კახეთის რეგიონი ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი სიღნაღის მუნიციპალიტეტი იმერეთის რეგიონი თერჯოლის მუნიციპალიტეტი სამცხე-ჯავახეთის რეგიონი ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ახალციხის მუნიციპალიტეტი ქვემო ქართლის რეგიონი მარნეულის მუიციპალიტეტი ადგილობრივ თვითმმართველობებში რესპონდენტების შერჩევის კრიტერიუმები კვლევის სპეციფიკის გათვალისწინებით და თვითმმართველობის პროცესში ჩართული სოციალური აქტორების დიფერენცირებულად წარმოდგენისათვის, სხვადასხვა სტატუსის მქონე თვითმმართველობების მოხელეების განწყობების გაგებისა და ახსნის მიზნით გამოიყო კვლევის შემდეგი ობიექტები/ჯგუფები: ადგილობრივი თვითმმართველობის საკრებულოს წარმომადგენლები – აღნიშნული სამიზნე ჯგუფი სუბორდინაციის თვალსაზრისით არაერთგვაროვანია, ამიტომ საჭიროა მათი შეხედულებების დიფერენცირებულად შესწავლა, რათა შესაძლებელი იყოს ჯგუფებს შორის მსგავსი და განსხვავებული განწყობების დადგენა. შესაბამისად, გამიყო შემდეგი ქვეჯგუფები:  საკრებულოების თავჯდომარეები.  საკრებულოების თავჯდომარეების მოადგილეები.  საკრებულოების კომისიების თავჯდომარეები. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 94  საკრებულოების ფრაქციების თავჯდომარეები.  საკრებულოების წევრები. ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოს გამგეობის შემდეგი წარმომადგენლები:  გამგებლები (მუნიციპალიტეტი)/მერები (თვითმმართველი ქალაქი).  გამგებლის თანაშემწეები გენდერულ საკითხებში.  სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელები. მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის შერჩევის კრიტერიუმები სოციოლოგიური კვლევა ჩატარდა ალბათური შერჩევის მეთოდით. ადგილობრივი მოსახლეობის შერჩევითი ერთობლიობა შემუშავდება სხვადასხვა ინდიკატორების გათვალისწინებით: სქესი, ასაკი, საცხოვერებელი ადგილი, განათლება, ეროვნება, საქმიანობის სფერო და ა.შ. შემუშავებული კრიტერიუმების გათვალისწინებით რაოდენობრივ კვლევაში სპეციალურად შედგენილი სოციოლოგიური კვლევის კითხვარით გამოიკითხება 350 რესპონდენტი. სულ გამოიკითხა მუნიციპალიტეტში მცხოვრები 150 საარჩევნო უფლების მქონე მოქალაქე (ძირითადად, გამოკითხულთა შორის იყო 18-დან 60 წლამდე ასაკობრივი ჯგუფი) და თვითმმართველი ორგანოს 200 მოხელე (იხ. ცხრილი 3). ცხრილი 3. სოციოლოგიურ კველევაში მონაწილე რესპონდენტების დემოგრაფიული მონაცემები3 გამოკითხული რესპონდენტები მოსახლეობა გამგეობა საკრებულო 43% 31% 26% გამოკითხული რესპონდენტების სქესი ქალი კაცი 62% 38% გამოკითხული რესპონდენტების ასაკი 18-25 26-35 36-45 46-55 56+ 8% 39% 31% 17% 5% გამოკითხული რესპონდენტების ეროვნება ქართველი სომეხი აზერბაიანელი სხვა 90% 6% 4% 0% რაოდენობრივი სოციოლოგიური კვლევის (ანკეტირების) პირველადი მონაცემების დამუშავება განხორციელდა სტატისტიკური პროგრამის spss საშუალებით. მონაცემის ანალიზისათვის 3 კვლევის ყველა პროცენტული მაჩვენებლები დამრგვალებულია. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 95 გამოყენებული იქნა ისეთი მეთოდები, როგორიცაა მონაცემების დაჯგუფება, ტიპოლოგია, კორელაციური ანალიზი და ა.შ. თავი 2. ემპირიული კვლევის შედეგები 2.1 მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის დისკურსები საქართველოს ორიენტაცია ევროპული ტიპის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებაზე ითვალისწინებს გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის გატარებას ანუ მდგომარეობის, როდესაც ქალებისათვის და მამაკაცებისათვის თანაბარი უფლებების და შესაძლებლობების პრინციპი პრაქტიკაშია განხორციელებული. სოციოლოგიური კვლევა აჩვენებს, რომ გამოკითხული რესპონდენტების 60%-ის აზრით, საზოგადოებაში წამყვან, დომინანტ როლს უნდა და ასრულებენ მამაკაცები, ქალთა დომინანტ როლს მხოლოდ 3% აღიარებს, ხოლო 30% მიიჩნევს, რომ მამაკაცები და ქალები თანაბარ როლს ასრულებენ (იხ. დიაგრამა 1). ამ პროცენტულ მაჩვენებლებში ქალთა და მამაკაცთა ხვედრითი წილი დაახლოებით ერთნაირია, ანუ სხვაობა ამ შეკითხვაზე სქესის მიხედვით არ დაფიქსირებულა. დიაგრამა 1. თქვენი აზრით, როგორ არის განაწილებული მამაკაცებისა და ქალების როლები ქართულ საზოგადოებაში? დიაგრამა ცხადყოფს, რომ რესპონდენტთა შეხედულებები ქალისა და მამაკაცის როლზე საჯარო თუ პრივატულ სფეროებში ნაკლებად შეესაბამება საერთაშორისო და ადგილობრივი კანონმდებლობით ქალთათვის მინიჭებულ უფლებებს. ხაზგასმას საჭიროებს ქალთა და მამაკაცთა დომინანტი როლის შეფასებასთან დაკავშირებით მოყვანილი მონაცემების შეფარდება, ეს ორი მაჩვენებელი (60% და 3%) ძალზე არაპროპორციულია ერთმანეთთან მიმართებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ერთი მაჩვენებლით გენდერულ ასიმეტრიაზე 60% 3% 30% 7% mamakacebi tamasoben wamyvan (dominant) rols qalebi tamasoben wamyvan (dominant) rols mamakacebi da qalebi tanabar rols tamasoben miwirs pasuxis gacema https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 96 საუბარი ნაადრევია, ეს პროცენტები სერიოზულ დაფიქრებასა და სხვა მაჩვენებლებთან კორელაციურ ანალიზს მოითხოვს. გამოკითხვა აჩვენებს, რომ რესპონდენტების 53%-ის აზრით, საქართველოში მამაკაცებს ქალებთან შედარებთ მეტი უფლებები აქვთ, ხოლო 47%-ს მიაჩნია, რომ მამაკაცებს და ქალებს თანაბარი უფლებები გააჩნია. შესაბამისად, გამოკითხული რესპონდენტების საერთო რაოდენობიდან არცერთი არ მიიჩნევს, რომ საქართველოში ქალს მეტი უფლებები აქვს. ხოლო 47%-ში რომლებიც ქალებსა და მამაკაცებს თანაბარუფლებიანად მიიჩნევს უმრავლესობა 63% მამაკაცია (იხ. დიაგრამა 2). დიაგრამა 2. მამაკაცებს და ქალებს საქართველოში თანაბარი უფლებები აქვთ თანაბარი უფლებები საზოგადოებრივ თუ პრივატულ სფეროებში მამაკაცებსა და ქალებს თვითრეალიზაციის თანაბარ საშუალებებს, შანსებს უნდა აძლევდეს. ამიტომ, თუ ქალსა და მამაკაცს არ აქვს თანაბარი უფლებები ლოგიკურია, რომ არც თვითრეალიზების თანაბარი შესაძლებლობები ექნება. რესპონდენტების პასუხი კითხვაზე: აქვთ თუ არა მამაკაცებსა და ქალებს თვითრეალიზაციის თანაბარი საშუალებები საქართველოში, კორელირებს ქალთა და მამაკაცთა თანასწორუფლებიანობის საკითხთან, რადგან რესპონდენტების 47%-ის აზრით, მამაკაცებსა და ქალებს თვითრეალიზაციის თანაბარი საშუალებები აქვთ, ხოლო 46% მიიჩნევს, რომ მამაკაცებს გააჩნიათ მეტი საშუალებები. რესპონდენტთა იმ ნაწილიდან, რომელიც თვლის, რომ ქალებსა და მამაკაცებს თვითრეალიზების თანაბარი შესაძლებლობები აქვთ, დიდი უმრავლესობა 77% მამაკაცია. რესპონდენტებისათვის რთული აღმოჩნდა იმის განსაზღვრა ირღვევა თუ არა ქვეყანაში ადამიანის უფლებები სქესის ნიშნით. კითხვაზე: როდესმე დაურღვევიათ/შეულახიათ თქვენი უფლებები მხოლოდ იმიტომ რომ ქალი ხართ? (ბუნებრივია ეს შეკითხვა მხოლოდ რესპონდენტ ქალებს განეკუთვნებოდათ) ქალთა 38% ირჩევს ვარიანტს მიჭირს პასუხის გაცემა, მხოლოდ 9% ადასტურებს ამ ფაქტს, ხოლო 53% უარყოფს მას. კითხვა რესპონდენტისაგან ცხოვრებისეული გამოცდილების დადასტურებას ან უარყოფას მოითხოვდა, საუბარია საკუთარი უფლებების პატივისცემასა და 63% 37% mamakaci qali https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 97 დაცვაზე სხვების მხრიდან. იქედან გამომდინარე, რომ რესპონდენტ ქალებს გაუჭირდათ განსაზღვრა და შეაფასება ირღვევა თუ არა მათი უფლებები, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ქალებს თავად არ აქვთ საკმარისად გაცნობიერებული არც საკუთარი უფლებები, და არც ის თუ რაში შეიძლება გამოიხატოს მათი დარღვევა. მიუხედავად სახელმწიფოს მცდელობისა საკანონმდებლო დონეზე იყოს დაცული ქალთა უფლებები საზოგადოებრივი დისკურსები ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის შესახებ არაა ერთგვაროვანი და სახელმწიფოს მიერ დეკლარირებული ქალთა უფლებების რელევანტური. 2.2 მოსახელობის დასაქმების გენდერული ასპექტის ანალიზი მუნიციპალიტეტებში სოციოლოგიური კვლევის ერთ-ერთი ძირითადი ამოცანა მუნიციპალიტეტებში შრომის ბაზრის გენდერული ასპექტის ანალიზია. დასაქმების სფეროში ქალთა მონაწილეობისა და ჩართულობის ხარისხი და ფორმა გენდერული თანასწორობის შესწავლის მნშივნელოვანი ინდიკატორია. მოცემულ თავში ყურადღება გამახვილდება მუნიციპალიტეტების მოსახლეობაში რაოდენობრივი კვლევის მეთოდით მოპოვებული მონაცემების ანალიზზე, რომელიც ასახავს საზოგადოებაში არსებულ დისკურსებს და ღირებულებით ორიენტაციებს ქალის ადგილზე დასაქმების სფეროში. სოციოლოგიურმა კვლევამ აჩვენა, რომ მუნიციპალიტეტებში აქტუალურია შრომის გენდერული სეგრეგაცია. შრომის ბაზრის გენდერული დანაწილება ხასიათდება ქალის ან მამაკაცის სხვადასხვა საქმიანობის სფეროში დომინირებით. იშვიათია დარგები, სადაც ორივე სქესი თანაბრადაა წარმოდგენილი. არსებობს ცალსახად მამკაცური და ცალსახად ქალური პროფესიები, ანუ პროფესიული სეგრეგაცია სქესობრივი ნიშნით. სეგრეგაციის მაღალი დონე ითვლება ქალთა და მამაკაცთა შრომის ანაზღაურების, კარიერული წინსვლის დისპროპორციისა და შედეგად შრომით სფეროში სქესთა შესაძლებლობების უთანასწორობის მნიშვნელოვან ფაქტორად. დასაქმების გენდერული ასპექტების ანალიზი, მნიშვნელვანია როგორც სოციალური სამართლიანობის კუთხით, ასევე შრომითი რესურსების გამოყენების ეფექტურობის გაზრდის თვალსაზრისით. კითხვაზე: როგორ ფიქრობთ საქმიანობის რომელ სფეროებში შეუძლიათ საკუთარი შესაძლებლობების უკეთ რეალიზება და წარმატების მიღწევა მამაკაცებს და ქალებს? რესპონდენტთა პასუხები შემდეგნაირად განაწილდა (იხ. დიაგრამა 3): დიაგრამა 3. როგორ ფიქრობთ საქმიანობის რომელ სფეროებში შეუძლიათ საკუთარი შესაძლებლობების უკეთ რეალიზება და წარმატების მიღწევა მამაკაცებს და ქალებს? https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 98 დიაგრამიდან ჩანს, რომ მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის აზრი საკმაოდ მკაფიოდ არის ჩამოყალიბებული საკითხზე რომელ სფეროებში არის შესაძლებელი მამაკაცთა და ქალთა შრომითი პოტენციალის რეალიზება. თვითრეალიზების სფეროები არის დიფერენცირებული “მამაკაცურად” და “ქალურად”. “მამაკაცურად” ითვლება ისეთი დარგები და სფეროები როგორიცაა: პოლიტიკა, საზოგადოებრივი საქმიანობა, ბიზნესი და სპორტი; ხოლო “ქალურად” ოჯახი, შოუბიზნესი/სამოდელო ბიზნესი და ხელოვნება. მეცნიერებისა და განათლების სფერო, რესპონდენტების აზრით, ორივე სქესისათვის მეტ-ნაკლებად თანაბრად მისაღებია. საინტერესოა, მოსახლეობაში არსებული არგუმენტები შრომითი აქტიურობის გამოვლენის სფეროების ამგვარ პოლარიზებასთან დაკავშირებით. რამდენად დასაბუთებულია საზოგადოების მხრიდან ქალისა და მამაკაცის თვითრეალიზების სფეროების ასეთი გამიჯვნა. ამ საკითხის საკვლევად რესპონდენტებს შევთავაზეთ შეეფასებინათ როგორი პიროვნული და პროფესიული თვისებები ახასიათებთ მეტად მამაკაცებს და ქალებს? (იხ. დიაგრამა 4). დიაგრამა 4. როგორი პიროვნული და პროფესიული თვისებები ახასიათებთ მეტად მამაკაცებს და ქალებს? 91% 71% 59% 31% 6% 100% 96% 14% 9% 29% 41% 69% 94% 0% 4% 86% mamakacebs qalebs politika sazogadoebrivi saqmianoba mecniereba/ganatleba xelovneba sou-biznesi, samodelo biznesi biznesi sporti ojaxi https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 99 დიაგრამა აგებულია იმ რესპონდენტთა მონაცემებზე დაყრდნობით, რომლებმაც მოცემული თვისებების დიფერენციაცია მოახდინა “მამაკაცურად” და “ქალურად”. რესპონდენტების ამ ჯგუფის შეფასებით (76%) მამაკაცთა და ქალთა პიროვნული და პროფესიული თვისებები საკმაოდ განსხვავებულია ერთმანეთისაგან. გენდერული ნიშნით პროფესიული და პიროვნული თვისებები შემდეგნაირად დაჯგუფდა: რესპონდენტების აზრით, ისეთი თვისებები როგორიცაა ინტელექტი/ჭკუა, საკუთარი საქმის სხვისთვის გადაბარება, მექრთამეობა, დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების მიღების და ლიდერობის უნარები მეტად ახასიათებთ მამაკაცებს, ხოლო, პასუხისმგებლობის გრძნობა, ჭორაობა, აქტიურობა, ინიციატივიანობა და კონფლიქტურობა ქალებს. რესპონდენტთა ამ ჯგუფშიც ისეთი თვისებები, როგორიცაა საკუთარი პოზიციის დაცვის უნარი, მლიქვნელობა და მიზნის მისაღწევად „ყველაფერზე წასვლა“ ფასდება ორივე სქესათვის დამახასიათებლად. რესპონდენტთა მხოლოდ მცირე ნაწილმა (24%) მიიჩნია, რომ ზემოთ მოცემული პიროვნული და პროფესიული თვისებები ახასიათებს ორივე სქესის წარმომადგენლებს. საგულისხმოა, რომ აღნიშნულ 24%-ში ქალთა რაოდენობა (65%) ბევრად აღემატება მამაკაცთა რაოდენობას (35%). რესპონდენტების მიერ ქალისა და მამაკაცისათვის მიწერილი/მიკუთვნებული თვისებების ანალიზი მიუთითებს, რომ რესპონდენტების აზრით, მამაკაცები გაცილებით მნიშვნელოვან პიროვნულ და 69% 31% 81% 19% 21% 79% 57% 43% 12% 88% 33% 67% 84% 16% 48% 52% 55% 45% 90% 10% 38% 62% 89% 11% i n t e l e q t i s a q m i s s x v i s t v i s g a d a b a r e b a p a s u x i s m g e b l o b i s g r z n o b a m l i q v n e l o b a w o r a o b a a q t i u r o b a m e q r t a m e o b a m i z n i s m i s a r w e v a d y v e l a f e r z e w a s v l a s a k u t a r i p o z i c i i s d a c v i s u n a r i d a m o u k i d e b e l i g a d a w y v e t i l e b e b i s m i r e b a k o n f l i q t u r o b a l i d e r i s u n a r e b i mamakacebi qalebi https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 100 პროფესიულ უნარებს ფლობენ ვიდრე ქალები და შესაბამისად მეტი თვითრეალიზების პოტენციალიც გააჩნიათ. ქალთათვის ნაკლებ ეფექტური თვისებებისა და უნარების მიკუთვნება ხაზს უსვამს ქალთა დაბალ შრომით პოტენციალს და შესაბამისად კორელირებს შრომთი სფეროს გენდერული სეგრეგაციის მაჩვენებელთან. თუ ქალს რესპონდენტების აზრით, ნაკლებად ახასიათებს ინტელექტი/ჭკუა, დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების მიღების და ლიდერულიის უნარები, მაშინ ახსნადია, რატომ მიაჩნიათ რესპონდენტებს ქალთათვის შეუფერებლად მოღვაწეობის შემდეგი სფეროები პოლიტიკა, საზოგადოებრივი საქმიანობა, ბიზნესი. თუ ამ ჯგუფის მოსაზრებებს გავითვალისწინებთ ლოგიკურია, რომ რესპონდენტების 62% უპირატესობას ანიჭებს მამაკაცს საკუთარ ხელმძღვანელად/უფროსად, ხოლო მხოლოდ 7% ქალს. შესაბამისად, არც ისაა ალოგიკური, რომ რესპონდენტების 65%-ის აზრით, საქართველოში წარმატებული კარიერის მეტი შანსი აქვთ მამაკაცებს და მხოლოდ 7%-ის აზრით ქალებს. სქესთა შორის განსხვავება მოცემულ კითხვაზე პასუხებში უმნიშვნელოა, ანუ ორივე სქესი თანაბრად მამაკაცს ამჯობინებს საკუთარ ხელმძღვანელად/უფროსად და მიიჩნევს, რომ წარმატებული კარიერის შანსი მამაკაცს უფრო აქვს. ქალთა შანსები მიაღწიონ წარმატებას კარიერაში რესპონდენტების აზრით დამოკიდებულია, შემდეგ ფაქტორებზე: ჭკუა/ინტელექტი, გამორჩეული უნარები, მიზანმიმართულობა, საკუთარი თავის რწმენა. მართალია, ქალს აქვს შესაძლებლობა ზემოთ მოყვანილი ფაქტორებით მიაღწიოს წარმატებას, მაგრამ თუ ამ ფაქტორებს გავაანალიზებთ პიროვნული და პროფესიული თვისებების მონაცემებთან მიმართებაში, ნათელი გახდება, რომ ისინი მამაკაცთათვის უფრო დამახასიათებელია ვიდრე ქალთათვის. მიუხედავად შრომით სფეროში გენდერული სეგრეგაციის მაღალი დონის არსებობისა, ეს უკანასკნელი არ მიუთითებს, რომ საზოგადოებას ქალი უფუნქციოდ მიაჩნია. როგორც უკვე აღინიშნა, ქალის თვითრეალიზების საუკეთესო სფეროდ საზოგადოებას მიაჩნია ოჯახი. აღნიშნულ მოსაზრებას კიდევ უფრო ამყარებს შემდეგი მონაცემები: საოჯახო საქმიანობით და ბავშვების აღზრდით ძირითადად დაკავებულია ქალი, რაც მის ორმაგ დატვირთვას გულისხმობს (იხ. დიაგრამა 5.). დიაგრამა 5. მშობლებიდან ვინ უნდა იყოს დაკავებული ბავშვების აღზრდით? https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 101 მართალია, საქმეთა ამგვარი ვითარება უსამართლოა, მაგრამ ქალების უმეტესობა მას შეჩვეულია და მისი შეცვლა არ სურს, ეგუება მას. სექსიზმი (იდეოლოგია, რომელიც აღიარებს მამაკაცის უპირატესობას ქალზე) იმდენად ღრმად არის დამკვიდრებული ჩვენს კულტურაში და ცნობიერებაში, რომ ცოტა ვინმე თუ ამჩნევს მას. ეს ტენდენცია გამოვლინდა რესპონდენტების პასუხებში კითხვაზე: თქვენი აზრით, ვინ უნდა იყოს ოჯახის უფროსი? გამოკითხული რესპონდენტების 67%-ის აზრით, ქმარი უნდა იღებდეს მნიშვნელოვან საოჯახო გადაწყვეტილებებს, ხოლო პასუხის ვარიანტს: ცოლი უნდა იღებდეს მნიშვნელოვან საოჯახო გადაწყვეტილებებს ერგო 0%. ასევე ყურადღებას იმსახურებს ის ფაქტი, რომ იგივე პროცენტული მაჩვენებელი (0%) აქვს პასუხს ბავშვების აღზრდით ძირითადად ქმარი უნდა იყოს დაკავებული. ნიშანდობლივია, რომ რესპონდენტების საერთო რაოდენობაში, რომლებსაც მიაჩნიათ, რომ ოჯახის უფროსი მამაკაცი უნდა იყოს, ხოლო ბავშვების აღზრდით ძირითადად ქალი უნდა იყოს დაკავებული, ორივე სქესი პროცენტულად თანაბრადაა წარმოდგენილი. გამოკითხული რესპონდენტების 76% მიიჩნევს, რომ ”ქალის დანიშნულებაა იყოს დედა, ცოლი, დიასახლისი” და რომ “ქალის ცხოვრება ვერ ჩაითვლება წარმატებულად, თუ მას არ ყავს ოჯახი და ბავშვები”. აქედან პასუხების 67% მამაკაცებზე მოდის, ხოლო 33% ქალებზე. ეს გარემოება, მიუთითებს, რომ მამაკაცები ქალებთან შედარებით უფრო ცალსახად მიიჩნევენ ქალის დანიშნულებად იყოს აქტიური ოჯახში. ეგალიტარული, თანასწორი ოჯახის ღირებულება ფაქტიურად ნიველირებულია. ამ ფონზე განსაკუთრებით მკაფიოდ ჩანს კაცის დანიშნულება, რესპონდენტთა 65%-ის მოსაზრებით: “წარმატებული კარიერა გაცილებით მნიშვნელოვანია მამაკაცებისთვის, ვიდრე ქალებისთვის”. სქესთა შორის განსხვავება მოცემულ კითხვაზე პასუხებში უმნიშვნელოა, ანუ ორივე სქესი თანაბრად მიიჩნევს, რომ წარმატებული კარიერა მამაკაცისათვის მეტად მნიშვნელოვანია. 2.3 ადგილობრივი თვითმმართველობის მართვის გენდერული ასპექტის ანალიზი 0% 57% 28% 13% 2% qmari coli qmari da coli ertnairad is visac meti tavisufali dro aqvs miwirs pasuxis gacema https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 102 მამაკაცთა და ქალთა შეხედულებები ქალთა პოლიტიკურ მოღვაწეობაზე არაერთგვაროვანია. მამაკაცები ამ სფეროში ნაკლებად ხედავენ ქალთა ადგილს, ხოლო ქალებს მამაკაცებთან შედარებით უფრო მისაღებად მიაჩნიათ ქალი პოლიტიკაში (იხ. დიაგრამა 6). დიაგრამა 6. პოლიტიკა “ჭუჭყიანი საქმეა” და მიუღებელია ქალებისთვის; პოლიტიკური საქმიანობა ბევრ დროს და ძალისხმევას მოითხოვს, რაც ცუდად აისახება ბავშვებზე და ოჯახზე ქალთა ასეთ დამოკიდეულებას ისიც ადასტურებს, რომ მოსაზრებას ქალებს შეუძლიათ და უნდა მონაწილეობდნენ პოლიტიკურ საქმიანობაში, ისევე როგორც მამაკაცები ძირითადად იზიარებენ ქალები 66%. გარდა სქესთა შორის დაფიქსირებული განსხვავებული მოსაზრებებისა, არ იყო ერთაზროვანი ასევე მოსახლეობისა და თვითმმართველობის მოხელეთა შეხედულებები. მოსახლეობისაგან განსხვავებით, თვითმმართველობის წარმომადგენლები შედარებით ლიბერალურად აფასებენ ქალის ჩართვას პოლიტიკაში. თვითმმართველობის მოხელეთა 85%-ის აზრით, ქალებს შეუძლიათ და უნდა მონაწილეობდნენ პოლიტიკურ საქმიანობაში, ისევე როგორც მამაკაცები, იგივე მოსაზრებას მოსახლეობის 46% ეთანხმება. თუ შევაჯამებთ ამ კითხვის მონაცემებს, შეიძლება ითქვას, რომ საზგადოებრივი აზრით პოლიტიკა მამაკაცური საქმეა, სადაც ქალების ადგილი ნაკლებადაა. მართალია, ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლები უფრო ლიბერალურ განწყობებს ავლენენ, მაგრამ ზოგადი ტენდენცია უცვლელი რჩება. რადგან საზოგადოებრივ შეხედულებებს დიდი გავლენა აქვს პიროვნების არჩევანზე, შესაძლოა დავუშვათ, რომ სწორედ ეს გარემოება არის ერთ-ერთი მიზეზი ქალთა ნაკლები წარმომადგენლობისა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში. ზემოთ მოყვანილი მონაცემები ადასტურებს, რომ ადგილობრივ თვითმმართველობაში ქალები ნაკლებად არიან წარმოდგენილები საკვანძო თანამდებობებზე. გამოკითხვის მონაცემები ასახავს ამგვარი რეალობის შესაბამის განწყობებს, როგორც მუნიციპალიტეტების მოსახლეობაში, ისე 61% 39% mamakaci qali https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 103 თვითმმართველობის მოხელეებში. აღსანიშნავია, რომ ორვე სამიზნე ჯგუფის განწყობა უმნიშვნელოდ განსხვავდება (იხ. დიაგრამა 7). დიაგრამა 7. როგორ შეაფასებდით მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავჯდომარე, გამგებელი, გუბერნატორი, პრეზიდენტი ქალი რომ გახდეს? რესპონდენტების დამოკიდებულება მმართველ პოსტებზე ქალთა წარმომადგენლობის შესახებ იმის შესაბამისად იცვლება თუ რამდენად უფრო მაღალი და საპასუხისმგებლოა დასაკავებელი პოსტი; ანუ სადაც მეტი ძალაუფლებაა იქ ნაკლებად პერსპექტიულად მიაჩნიათ ქალი. ქართული პოლიტიკური კულტურისათვის პოლიტიკური აქტიურობის ამგვარი პრაქტიკაა დამახასიათებელი. კანონში გათვალისწინებული ნებაყოფლობითი კვოტირების მიუხედავად, რომელიც დაფინანსების კუთხით წახალისების პრინციპს ეყრდნობა ქალები უმეტესად მცირე რაოდენობით არიან წარმოდგენილი პოლიტიკურ პარტიათა ძირითად სიებში, ხოლო ნაკლებად აქტიურობენ საარჩევნო პროცესებში დამოუკიდებელ, მაჟორიტარ კანდიდატებად. რესპონდენტები მიზეზად ქალთა პასიურობას, ლიდერული თვისებების ნაკლებობასა და კოლექტიური საქმიანობისაკენ მიდრეკილებას ასახელებენ. გენდერული ასიმეტრიის ანალიზისას გამოიყენება ტერმინი “გამჭვირვალე ჭერი” (“стеклянный потолок”), რომელიც ასახავს ვითარებას, როდესაც მიუხედავად ფორმალურად თანასწორი შესაძლებლობებისა ორივე სქესისათვის, არსებობს მრავალი არაფორმალური, “უხილავი” ბარიერი, რომლიც ხელს უშლის ქალთა კარიერულ წინსვლას. რადგან კვლევა ისახავს მიზნად ამ “უხილავი” ბარიერების კვლევას, უნდა აღინიშნოს, რომ ქვეყნის ისტორია და კულტურული ტრადიცები, ღირებულებითი ორიენტაციები არ ახალისებენ ქალთა საზოგადოებრივ აქტიურობას საქართველოში. ქართული კულტურის ტრადიციებზე ორიენტირებულობა, კი უფრო მეტი გავლენის მატარებელია სოციალურ აქტორებზე, მათ შორის ქალებზე, ვიდრე კანონი და საჯაროდ აღიარებული, დეკლარირებული ქალთა და მამაკაცთა თანასწორობა. 19% 14% 67% 23% 22% 55% 27% 25% 48% prezidenti gubernatori sakrebulos tavjdomare, gamgebeli dadebitad sulertia uaryofitad https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 104 კვლევის ფარგლებში ერთ-ერთ ძირითად საკითხად გამოიყო ის ფაქტორები და წინააღმდეგობები, რომელებიც ხელს უშლის ადგილობრივ თვითმმართველობაში ქალების მიერ გავლენიანი თანამდებობების დაკავებას და ადგილობრივ თვითმმართველობაში მათი წარმომადგენლობითობის გაზრდას. კითხვაზე: არსებობს თუ არა წინააღმდეგობები, რომელიც თან ახლავს ადგილობრივ თვითმმართველობაში ქალთა წარმომადგენლობის გაზრდის მცდელობას? გამოკითხული რესპონდენტების საერთო რაოდენობიდან 31%-მა გამოთქვა მოსაზრება, რომ წინააღმდეგობები საერთოდ არ არსებობს, რაც შეიძლება იმის გამოხატულებად ჩავთვალოთ, რომ მიუხედავად ქალთა წარმომადგენლობითობის რეალური მაჩვენებელის სიმცირისა, რესპონდეტების ეს ნაწილი თავისთავად სამართლიანად მიიჩნევს ამგვარ მდგომარეობას და მათთვის დამაკმაყოფილია დღეს ადგილობრივ თვითმმართველობაში არსებული გენდერული განაწილება. რესპონდენტთა ამ ჯგუფში, არ გამოვლენილა სქესთა შორის აზრთა სხვაობა, ანუ პასუხი “არა, წინააღმდეგობები არ არსებობს” ქალთა და მამაკაცთა თანაბარმა რაოდენობამ აირჩია. რესპონდენტების დიდი ნაწილი 69% ასახელებს სხვადასხვა წინააღმდეგობებს, რომლებიც ხელს უწყობს გენდერულ ასიმეტრიას. რაოდენობრივი და თვისებრივი კვლევის შედეგად გამოიყო და დაჯგუფდა გენდერული დისბალანსის გამომწვევი შემდეგი ძირითადი ფაქტორები:  რესპონდენტების 17% ქალთა თვითმმართველობაში ჩართულობის ერთ-ერთ ხელისშემშლელ ფაქტორად ასახელებს წინააღმდეგობებს, რომლებსაც ქალები აწყდებიან თანამდებობის პირი და თანამშრომელი მამაკაცებისაგან. “მე მაგალითად მსმენია, რომ მამაკაცებს საშინლად არ უყვართ როცა მათი ხელმძღვანელი ქალია. თუმცა, მიმაჩნია რომ ქალებისთვის ყველაზე დიდი შემაფერხებელი ბორკილი ისაა, რომ მამაკაცი კოლეგები მაინც უფრო ნახულობენ საერთო ენას ვიდრე ქალბატონები. ზოგჯერ ისეთი მომენტებიც არის, რომ მამაკაცები ცალკე და ქალები კი ცალკე რჩებიან ხოლმე რაიმე პრინციპული საკითხის განხილვისას, რადგან ქალები უფრო პრინციპულები არიან. მითუმეტეს როდესაც საკითხები საზოგადებრივ სიტუაციებს ეხება. მამაკაცებს ერთმანეთის მიმართ უფრო ლოიალური განწყობა აქვთ ვიდრე ქალებს.” (რესპონდენტი ქალი)  გამოკითხულთა 23%-ის მოსაზრებით, გენდერულ უთანასწორობას განაპიობებს წინააღმდეგობები, რომლებიც მომდინარეობს თავად ქალებისგან. “ის რომ ქალები პოლიტიკაში არ არიან ისევ ქალების ბრალია. “აი, ნეტაი შენ!” ასეთი დამოკიდებულებაა ქალების მხრიდან იმ ქალებისადმი, რომლებიც პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ საქმიანობაში ერთვებიან. ამის გამოც არის ძნელი ქალის დათანხმება პარტიული სიით წამოაყენოს კანდიდატურა, რომ არაფერი ვთქვათ მაჟორიტარად”. (რესპონდენტი მამაკაცი) “ქალებს ისეთი ძლიერი მოტივაცია რომ წინ წავიდნენ არ აქვთ, რომ დააბალანსოს კარიერასა და ოჯახს შორის ურთიერთობა. ალბათ, მოტივაცია, რომ იყოს ბალანსის საშუალებებიც გამოიძებნებოდა. ნებისმიერ შემთხვევაში არ რასებობს მოტივაცია.” (რესპონდენტი მამაკაცი)  გენდერული ასიმეტრიის გამომწვევი წინააღმდეგობები მმართველობით სფეროში, რესპონდენტების საკმაოდ დიდი ნაწილის 34%-ის აზრით, მომდინარეობს საზოგადოებიდან. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 105 “სამწუხაროდ, საზოგადოების დამოკიდებულებები ქალის მიმართ უფრო მკაცრია, უფრო მომთხოვნია ვიდრე მამაკაცების მიმართ. შესაბამისად ამ გზაზე ქალი მეტ ბარიერებს აწყდება. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ქალი სოციალურად მაინც დამოკდებულია მამაკაცზე, ოჯახზე, ეს შემაფერხებელი ნამდვილად არის. შეიძლება მამაკაცს უფრო მეტი აპატიონ ვიდრე ქალს, თუნდაც წარსული, თუნდაც ოჯახური მდგომარეობა და ა.შ.” (რესპონდენტი ქალი)  გარდა რაოდენობრივი კვლევის შედეგად გამოყოფილი ქალთა წინსვლის შემაფერხებელი ფაქტორებისა, ინტერვიუებით იდენტიფიცირებულია, კიდევ ერთი წინააღმდეგობა, რომელიც მნიშვნელოვნად აფერხებს ქალთა მართვის სფეროში ჩართულობას. ეს გარემოება თვითმმართველობებში ქალთათვის არასათანადო სამუშაო პირობებია. სამუშაო პირობები ქალს არ აძლევს საშუალებას შეათავსოს საოჯახო და სამსახურებრივი მოვალეობები. საქართველოს მუნიციპალიტეტებში არ არის ნახევარგანაკვეთზე მუშაობის სისტემა დანერგილი და აპრობირებული პრაქტიკა, არ არსებობს სკოლამდელი და სკოლის ასაკის ბავშვთა მოვლის გამართული სისტემები (საბავშვო ბაღები და გახანგრძლივებული ჯგუფები სკოლებში), არ არსებობს შეღავათები საშვებულებო განაკვეთებთან. ასევე გამოითქვა სურვილები დაწესდეს შეღავათბი მცირეწლოვანი ბავშვების დედებისათვის. “ქალების სამუშაო პირობების საკითხიც ნამდვილად მოსაგვარებელია. შობადობაა შემცირებული და ასეთ პირობებში საერთოდ ვინ იფიქრებს მაგაზე. ასეთ პირობებში სამსახურში ისეთი ქალი მივა ვისაც დიდი შვილები ყავს, ან გაუთხოვარია. როცა ახლი გათხოვილია ან მცირეწლოვანი ბავშვი ყავს იქ პრობლემა წარმოიშობა. ურჩევნიათ რომ სხვა აიყვანონ სამსახურში ვინც ამ დეკრეტულ შვებულებებს არ მოითხოვს. არავინ არ ფიქრობს ამ პრობლემის გადაწყვეტის გზებზე, ურჩევნიათ პირდაპირ არ მიიღონ.” (რესპონდენტი ქალი) არასათანადო სამუშაო პირობები რთულ მდგომარეობაში აყენებს ბავშვიან ქალებს. ეს პრობლემები რესპონდენტების აზრით, ნაკლებ ეხება დასაქმებულთა ორ კატეგორიას: მამაკაცებს და ქალებს, რომლებსაც არ ყავთ შვილები, ან ოჯახი. “შეურცყოფას არ ვაყენებ, მაგრამ უოჯახო ქალები უფრო მეტად არიან შედარებით მაღალ თანამდებობებზე დაკავებულები, ან არიან თანამდებობებზე. ან ისეთი ქალები ვისაც უკვე შვილიშვილები ყავთ და შვილები დაბინავებული. უკვე აღარ სჭირდებათ ბებიის ხელი და მოიცალეს ამისთვის.” (რესპონდენტი მამაკაცი) შრომით პირობებს შრომის კანონმდებლობა არეგულირებს, სადაც ქალთა სოციალური დაცვის გარანტიები არის ჩადებული. მიუხედავად ამისა ქალები უკმაყოფილებას გამოთქვამენ კანონით რეგულირებული შრომითი პირობებისადმი. ქალის სამუშაო პირობები ძირითადად დამოკიდებულია ხელმძღვანელის (როგორც წესი მამაკაცის) კეთილ ნებასა და თანამშრომელი ქალისადმი პირად დამოკიდებულებაზე. “მეტ თავისუფლებას ვაძლევთ ბავშვიან ქალებს დაგვიანების, სამსახურიდან წასვლის და ა.შ. იურიდიულად რა გითრათ, ჩვენ ვითვალისწინებთ ამას, ჩვენ ვაძლევთ იმის საშუალებას, რომ აქაც https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 106 იმუშაოს და ოჯახსაც მიხედოს, არის რამდენიმე მსგავსი ფაქტი. ისინი სამსახურებრივი საათების დროს მიდიან და ყველანაირი ხელშეწყობა აქვთ.” (რესპონდენტი მამაკაცი) საზოგადოებრივი ცნობიერების ამგვარი მდგომარეობა, განაპირობებს ქალთა ნაკლებ აქტიურობას პოლიტიკურ სფეროში და შესაბამისად მათ ნაკლებ წარმომადგენლობას წამყვან სახელმწიფო თანამდებობებზე. ჩვენს მიერ, ზემოთ მოყვანილი მონაცემები, ასევე ადასტურებს იმას, რომ ქალთა უმრავლესობას საქართველოში უკავია ისეთი პოსტები, რომელთა ძალუფლებრივი გავლენა მცირეა, ანუ ეს წარმომადგენლობითობაც კი დიდწილად მოჩვენებითია, და რეალურად ძალთა ბალანსის გადანაწილება აღწერილ სურათზე უფრო ასიმეტრიულია. მმართველობით სფეროში ქალთა რაოდენობის სიმცირის მიუხედავად, ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლები მიიჩნევენ, რომ ქალთა ნაკლებ წარმომადგენლობითობის პრობლემა არ დგას მუნიციპალიტეტებში (იხ. დიაგრამა 8). დიაგრამა 8. თქვენი აზრით ქალები რა პროცენტული წილით უნდა იყვნენ წარმოდგენილი ადგილობრივ თვითმმართველობაში, სამხარეო ადმინისტრაციაში, მთავრობაში, პარლამენტში? უფრო მეტიც, გამოკითხული რესპონდენტები ქალთა მმართველობით სფეროში ნაკლებად წარმომადგენლობის სერიოზულობას სათანადოდ ვერ აცნობიერებენ, მიუხედავად ჩვენი თხოვნით, მათ მიერ დასახელებული მუნიციპალიტეტში დასაქმებული ქალი მოხელეების სიმცირისა და ნაკლებგავლენიანი თანამდებობებისა. ასევე მნიშვნელოვანია, ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულებში დასაქმებულ ქალთა დამოკიდებულება აღნიშნული საკითხისადმი, ისინიც იზიარებენ მამაკაცთა ამგვარ განწყობას. რესპონდენტი მამაკაცები ქალთა წარმომადგენლობას ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში უფრო საჭიროდ მიიჩნევენ, ვიდრე არა, რისი მიზეზიც შემდეგია: “არის სიტუაციები სადაც ქალს უფრო ეხერხება სიტუაციის მოგვარება, ხალხთან ურთიერთობა”. ალბათ, ამ არგუმენტით 11% 43% 17% 29% 20% 34% 15% 31% 19% 33% 13% 35% 19% 40% 10% 31% adgilobriv tvitmmartvelobasi samxareo administraciasi mtavrobasi parlamentsi ara umetes 10% ara nakleb 25% ara nakleb 50% ar aqvs mnisvneloba https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 107 აიხსნება ისიც, რომ როგორც წესი (რომელსაც გამონაკლისი არ აქვს), მუნიციპალიტეტებში მაღალი თანამდებობის პირების მდივნები ქალები არიან. დასაქმების სფეროს სეგრეგაცია გენდერული ნიშნით გამოკვეთილია, ქალები არიან სხვადასხვა სამსახურებში დასაქმებულნი, მაგრამ სამსახურის უფროსის თანამდებობა, ძირითადად სოციალური, კულტურისა და განათლების სამსახურების უფროსოის თანამდებობით შემოიფარგლება. “გამგეობის აპარატში ძირითადად ქალები არიან, 90% ქალია, მაგრამ მაღალ თანამდებობებზე ქალები არ არიან, გამგებელი, გამგებლის მოადგილე. სფეროები დანაწილებულია ეკონომიკისა და ფინანსურ სფეროებში ქალები თითქმის არ არიან, ხოლო სოციალური სფერო, კულტურა, ბავშვებზე ზრუნვა ეს ქალური სფეროებია.” (რესპონდენტი ქალი) კითხვაზე: ადგილობრივი თვითმმართველობის საკითხების გადაწყვეტაში ქალები უფრო აქტიურები არიან თუ მამაკაცები? შეიძლება გაიცეს ცალსახა პასუხი, რომ საქართველოს შემთხვევაში მამაკაცები. მაგრამ ქალთა იმ მცირე ნაწილის საქმიანობა, რომლებიც წარმოდგენილი არიან ადგილობრივი თვითმმართველობაში მამაკაცი თანამდებობის პირების მიერ ფასდება იმდენად დადებითად, რომ ქალთა მიერ განხორციელებული აქტიურობები არ არის რელევანტური მათი მცირე წარმოადგენლობის, კერძოდ: “თუ ვიმსჯელებთ იქედან გამომდინარე, რომ სადღაც 90% თვითმმართვეობაში კაცები არიან, ალბათ კაცები არიან უფრო აქტიურები, ისე ქალი შეიძლება 10% იყოს, მაგრამ ქალი უფრო ჩანს, იმდენად აქტიურები არიან ვინც არიან, თუ არის მართლა აქტიურია ქალი, კაცები არის რომ აქტიური კი არა დევს, ხელის ამწევიც კი არ არის კენჭისყრისას. ქალი თუ არის, ის მართლა არის.” (ერთ-ერთი რესპონდენტი) მმართველობით სფეროში ქალთა რაოდენობის გაზრდის ერთ-ერთი მექანიზმი სავალდებულო კვოტირების სისტემის/პრინციპის შემოღება/დაწესებას უკავშირდება. ქალთათვის კვოტის დაწესება მმართველობით ორგანოებში მათ მონაწილეობას სავალდებულოს გახდის. ამ საკითხზე რესპონდენტთა შეხედულებები ორად გაიყო. შეიქმნა სქესის ნიშნით დიფერენცირებული ორი ჯგუფი, ქალებისა, რომლებიც მხარს უჭერენ ამგვარ ინიციატივას და მამაკაცებისა, რომლბიც მიიჩნევენ, რომ ეს უკანასკნელი ნაკლებ სასურველია. ორივე ჯგუფს საკუთარი არგუმენტები გააჩნია:  “კვოტების დაწესება კარგია, რადგან თვითონ პარტიები დაიწყებენ აქტიური ქალების მოძიებას. ქალებსაც გაუჩნდებათ ამბიციები, როცა ეცოდინებათ რომ ამის შესაძლებლობა არსებობს. ვთქვათ, თუ 3 ქალი უნდა იყოს, ვეცდები რომ იმ 3 ქალში მოვხვდე. ხოდა, როცა ვიცი, რომ იმ 6 კაცში ქალის ადგილი ან იქნება ან არა, მაშინ…უკვე ძალიან სერიოზულ ბრძოლაში უნდა ჩავერთო.” (რესპონდენტი ქალი)  “კვოტების დაწესება თითქოს რაღაცაში ზღუდავს არჩევანს; არჩევანი უნდა იყოს თავისუფალი, მე ასე მესმის. მაპატიონ ქალებმა, მაგრამ ეს მათი ნაკლები აქტიურობის ბრალია. ჩვენ ტრადიციაში, გენში გვაქვს ქალისადმი პატივისცემა და რატომღაც ქალი განიხილება სუსტ არსებად. კანონმდებლობას კიდევ ეს ემატება. კვოტა მაინც რაღაც შეზღუდვას ნიშნავს, რაღაც ხელოვნური იქნება.” (რესპონდენტი მამაკაცი) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 108  “კვოტების დაწესება არამგონია სწორი იყოს. ზოგი კაცი ისეთი საქმიანია იმას შეიძლებმა 10 ქალმა არ აჯობოს, პირიქით არაა ხოლმე როგორც წესი, ან პროცენტულად ძალიან დაბალია. შვებულებაში ნაკლებად გადიან კაცები. კაცს რა ადარდებს გამოვა მზად სახლიდან და ეგაა, ქალმა კიდე უნდა იზრუნოს მასზე და ოჯახზე. თანამდებოებზე მე პიარდად კაცი მირჩევნია, საურთიერთობოდ, ქალი უფრო კაპრიზნია. თუ არ იმსახურებს და ხდება უფროს კაცზე უარესია. ქალთან უფრო იგრძნობ რომ ის შენი ხელმძღვანელია, ქალი უფრო გძაბავს. ამიტომ, რატომ, რა საჭიროა კვოტების შემოღება?!!...” (რესპონდენტი მამაკაცი) აქვე უნდა ითქვას, რომ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში თითქმის არ მონაწილეობენ რეგიონებში მცხოვრები ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ქალები. ზემოთ მითითებული მონაცემებიდან შეიძლება დავასკვნათ, რომ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში ქალები ნაკლებად მონაწილეობენ, ხოლო ეთნიკურად არაქართველი ქალები ფაქტიურად არ მონაწილეობენ. ჩვენს მიერ შესწავლილი რეგიონები გამოირჩევიან ეთნუკური მრავალფეროვნებით. ეთნიკური კუთვნილების მიმართ დამოკიდებულება გავლენას ახდენდა/ახდენს არაქართველი მოსახლეობის ინტეგრირებულობაზე ერთიან ქართულ სახელმწიფო სივრცეში. საქართველოს მოქალაქეობა არ არის საკმარისი პირობა სხვადასხვა ეთნიკური კუთვნილების წარმომადგენლების მოქალაქეობრივი თანასწორობის. ჩვენს მიერ, შესწავლილი რეგიონების წარმომადგენლები ლიბერალური ღირებულებების მომხრენი არიან და ეთნიკური ნიშნით დიფერენცირებულობის წინააღმდეგ გამოდიან. მათი განცხადებით, ეთნიკური ნიშნით არც წახალისებას აქვს ადგილი და არც დისკრიმინაციას. ეთნიკური უმცირესობების ჩართულობას ადგილობრივი თვითმმართველობისა და საზოგადოების ცხოვრებაში აფერხებს ქართული ენის არ ცოდნა. ეს პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია ქვმო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში, სადაც აზერბაიჯანელი და სომეხი მოსახლეობა ჭარბობს, არის მუნიციპალიტეტები, რომლებშიც ეთნიკურად ქართველი და ეთნიკურად არაქართველი მოსახლეობა თითქმის თანაბრად არის განაწილებული (მაგალითად, მარნეული), არის მუნიციპალიტეტები სადაც ეთნიკურად არაქართველი მოსახლეობა უმრავლესობაშია მცირე პროცენტით ეთნიკურად ქართველ მოსახლეობასთან შედარებით (მაგალითად, გარდაბანი). ამ რეგიონების მუნიციპალიტეტებში ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეუელბში ეთნიკური უმცირესობები საკმაო რაოდენობით არიან წარმოდგენილი. რაც შეეხება შესწავლილ საქართველოს სხვა რეგიონებს ეთნიკური ნიშნით მოსახლეობის დიფერენციაციას აქ ნაკლებად ვხვდებით. იმერეთის რეგიონი თითქმის მთლიანად ეთნიკურად ქართული მოსახლეობით არის დასახლებული, შიდა ქართლში გვხვდება ოსური მოსახლეობა საკმაო რაოდენობით (არის ოსური მოსახლეობით კომპაქტურად დასახლებული სოფლები), ხოლო კახეთის რეგიონში გვხვდება სხვადასხვა ეთნოსის მრავალი წარმოადგენელი (აზერბაიჯანული, სომხური, ლეკური, ოსური, ავარიული, რუსული, უკრაინული, პოლონური და ა.შ.), მაგრამ მათი რაოდენობა ეთნიკურად ქართულ მოსახლეობასთან შედარებით ძალიან მცირეა. ეს რეგიონი გამოირჩევა ეთნოსების ასიმილაციით, თუმცა აქაც გვხდება არაქართული ეთნოსით კომპაქტურად დასახლებული https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 109 რამდენიმე სოფელი. განსხვავებით შიდა ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთისა ქართული ენის არცოდნის პრობლემა აქ მწვავედ არ დგას. ამ რეგიონებში მცხოვრები ეთნიკურად არაქართველი მოსახლეობა მათი რაოდენობრივი სიმცირის კვალობაზეც კი არასათანადოდ არის წარმოდგენილი ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულებში. მათი ზუსტი რიცხვის დადგენას ართულებს ის, გარემოება რომ მათ გვარები აქვთ გადაკეთებული ქართულ გვარებად, სავარაუდოდ კარირეული წინსვლისათვის და ქართულ მოსახლეობაში ინტეგრაციის გასაადვილებლად. თავი 3. ადგილობრივ თვითმმართველობაში გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმები სოციოლოგიური კვლევის ერთ-ერთი ძირითადი საკითხი ადგილობრივ თვითმმართველობაში გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმების შესწავლა წარმოადგენდა. ამ ინსტიტუტების გამართული ფუნქციონირება ქალთა მონაწილეობისა და ჩართულობის ხარისხის, გენდერული თანასწორობის მნიშვნელოვანი ინდიკატორი და წინაპირობაა. 2014 წელს გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის განხორციელების ღონისძიებათა 2014−2016 წლების სამოქმედო გეგმით4 გათვალისწინებულ იქნა საქართველოს მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩევლის თანამდებობის შემოღება და მათთვის შესაბამისი ტრენინგების ჩატარება. 2016 წელს, როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს კანონში „გენდერული თანასწორობის შესახებ“ შევიდა ცვლილება (მუხლი: 13 11; 12), რომლის მიხედვითაც ადგილობრივ თვითმმართველობებში გენდერის საკითხებში მრჩევლის თანამდებობა და საკრებულოების მიერ მუნიციპალური გენდერული თანასწორობის საბჭოების შექმნა სავალდებულო გახდა. გენდერის საკითხებში მრჩევლის ფუნქციებში შედის სწორედ გენდერული საკითხების მეინსტრიმინგი და ქალების მონაწილეობის ხელშეწყობა გადაწყვეტილების მიღებისა და დაგეგმარების პროცესებში. აღნიშნული საბჭოს შემადგენლობა, სტატუსი, ფუნქციები და უფლებამოსილება განისაზრღვრება საკრებულოს რეგლამენტით და მუნიციპალური გენდერული თანასწორობის საბჭოს დებულებით, რომელსაც ამტკიცებს შესაბამისი საკრებულო. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 110 მოცემულ თავში ყურადღება გამახვილდება მუნიციპალიტეტების, იურიდიული დოკუმენტების (დადგენილებები, დებულებები და ა.შ.), desk research-ის შედეგად მოპოვებული მონაცემების და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების წარმომადგენლებთან ინტერვიუების5 ანალიზზე. დადგინდა და შეფასდა გამგეობებსა და საკრებულოებში, ასევე ზოგიერთი თვითმმართველი ქალაქების მერიაში გენადერული თანასწორობის მრჩეველთა და მუნიციპალური გენდერული თანასწორობის საბჭოების არსებობა/არ არსებობა, მათი საქმიანობა, უფლებამოსილების ფარგლები, გამოწვევები, მათი ეფექტური საქმიანობისთვის მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო თემატიკა და საჭიროებები, საქმიანობის ხელისშემშლელი ფაქტორები და ადგილობრივ თვითმმართველობებში ინსტიტუციური მექანიზმის განვითარებისათვის არსებული შესაძლებლობები, ადამიანური და ტექნიკური რესურსები. რათა გახდეს შესაძელებელი ინფორმირებულობის, ცოდნის დონის ამაღლებისა და უნარ-ჩვეევების გაძლიერებისათვის სამომავლო გზების დასახვა. განხორციელებაში ქალთა და მამაკაცთა თანაბარ მონაწილეობას, მათი უფლებებისა და შესაძლებლობების თანაბარ და ეფექტიან რეალიზებას. სტრატეგია ითვალისწინებს რამდენიმე მიმართულებას, მათ შორის საფინანსო-ეკონომიკურ სფეროში გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფას. როგორც დადგენილებაშია აღნიშნული, სტრატეგია გულისხმობს, გენდერული ბიუჯეტის შემუშავებას, რომელიც მოიცავს გენდერული ჯგუფების მოთხოვნათა გათვალისწინებით გენდერულად ორიენტირებული მუნიციპალური ბიუჯეტის ფორმირებას; ამასთან, გენდერული ასპექტის გათვალისწინებით მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარებისათვის სპეციალური პროგრამების შემუშავებას, უფრო კონკრეტულად, ქალებისა და მამაკაცებისათვის საწარმოო რესურესებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას, ბიზნესსაქმიანობაში ქალთა მონაწილეობის გაზრდისათვის საჭიროებების გამოვლენას, შესაბამისი პროგრამების შემუშავებასა და განხორციელებას. სტრატეგია ასევე მოიცავს, თბილისის მუნიციპალიტეტის ორგანოების მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ქალისა და მამაკაცის თანაბარი მონაწილეობის მექანიზმების დამკვიდრებას, რაც გულისხმობს პოლიტიკურ პროცესებში ქალთა მონაწილეობის სტიმულირებას, ქალ პოლიტიკოსთა ფორუმების ორგანიზებას, ქალთა საბჭოების შექმნას; გენდერულ საკითხებზე ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის თანამშრომლებისა და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებას და სხვა. 5 შენიშვნა: ქალთა საინფორმაციო ცენტრმა 2015 წელს, გენდერული საინფორმაციო სააგენტოს პორტალის ბაზაზე შექმნა მონაცემთა რუკა, სადაც განთავსდა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩეველთა საკონტაქტო მონაცემები. ინტერვიუებისათვის რესპონდენტები შეირჩა გენდერული საინფორმაციო სააგენტოს პორტალზე განთავსებულ მონაცემთა რუკისა და მუნიციპალიტეტების ვებ-გვერდების ანალიზის საფუძველზე. რუკა იხ.: http://www.ginsc.net/map_georgia_mncp.php?lang=ge http://www.ginsc.net/map_georgia_mncp.php?lang=ge https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 111 ადგილობრივი თვითმმართველობის განვითარების პროცესებში ზოგადად ქალთა და ადგილობრივი ქალი პოლიტიკოსების როლის გაძლიერება, გულისხმობს მათი ფუნქციების, თანამონაწილეობის, კომპეტენციების გაზრდას გადაწყვეტილების მიღების დროს, დამაჯერებლობას და ა.შ. ერთგავრი მოდელი, თუ როგორი უნდა იყოს, რა როლის მატარებელი ქალი პოლიტიკოსი მთელი რიგი ინდიკატორების ერთობლიობას მოიცავს, სწორედ აღნიშული კრიტერიუმების/ინდიკატორების მაღალი მაჩვენებლები განაპირობებს გენდერული პოლიტიკის იმპლიმენტაციის პროცესის წარმატებულობას. აღნიშნული კი მთელი რიგი კომპლექსური აქტივობებისა და ღონისძიებების განხორციელების გზით არის შესაძლებელი. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 112 ბიბლიოგრაფია 1. ანალიზისა და კონსულტაციის გუნდი (ეისითი). 2016. სოფლის მეურნეობისა და ადგილობრივი განვითარების სისტემების გენდერული შეფასება. 2. „გენდერული თანასწორობის სამოქმედო გეგმა 2014-2016 წლებისათვის“ https://mod.gov.ge/assets/up-modul/uploads/pdf/gender/genderuli-tanasworobis-erovnulisamoqmedo-gegma.pdf 3. „საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის განხორციელების ღონისძიებათა 2014−2016 წლების სამოქმედო გეგმა“; პუნქტი 5.1.3. მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩევლის თანამდებობის შემოღება და დაკავება; მათთვის შესაბამისი ტრენინგების ჩატარება 4. ჯაფარიძე ე., / სოციალურ მეცნიერებათა ცენტრი (css) 2012. საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის შეფასება ქალთა ორგანიზაციების მიერ სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, დასაქმება და უმუშევრობა, 2012 წელი (წლიური). 5. სეფაშვილი ე., / გენდერული თანასწორობა და მისი განხორციელება გენდერული ბიუჯეტირების გზით, 2010. 6. phillips a. and taylor b. sex and skill // feminist review, 1986. andermahr s., lovell t., wolkowitz c. a concise glossary of feminist theory. arnold: l., n. y., 1997. с. 228. 7. world bank (2011) world development report 2012, gender equality and development https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 113 self-government in terms of gender: the role and needs of women in local politics (empirical sociological research) tamar charkviani associated professor, caucasus school of humanities and social sciences caucasus university, 1 paata saakadze str. 0102, tbilisi, georgia web-site: www.cu.edu.ge abstract the aim of the paper is to describe the current situation in georgia in relevance to establishing the principles of gender equality in local self-government and identification of needs / requirements in order to improve the situation in the future in terms of budget, services, planning, legislation and promoting women's socio-economic and political life. the study emphasizes the importance of differentiating when identifying the needs of female and male officials in self-government. key words: local self-government, gender equality, citizen involvement, local government official https://maps.google.com/?q=10+paata+saakadze+str&entry=gmail&source=g http://www.cu.edu.ge/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 272 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.30 კულტურული მემკვიდრეობის ქიმიისათვის (ნაწილი iii არქეოლოგიური ოქროსა და ვერცხლის ზედაპირის ქიმიისათვის) მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი რეზიუმე კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები დღევანდელობამდე აღწევენ შეცვლილი ან გარკვეულად ტრანსფორმირებული სახით. კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის შექმნიდან დღემდე, მისი შინაგანი და ზედაპირული სახეცვლილების პროცესს ეწოდება ბუნებრივი “დაბერება”. კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატის “დაბერების” პროცესის ინტენსივობა დამოკიდებულია, როგორც ისტორიული მასალის თვისებებზე, ისე გარეგან მოქმედ ბუნებრივ ფაქტორებზე (ტემპერატურის და ტენიანობის ცვლილებები, ქარის და წყლის ეროზია, სინათლის მოქმედება), აგრეთვე გარემო-პირობების არასტაბილურობაზე (ჰაერის შედგენილობა, ვიბრაციული მოვლენები). კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატის ზედაპირზე მიმდინარე პროცესების შესწავლის მიზანს წარმოადგენს შეანელოს და შეაჩეროს ისტორიულ მასალაში მიმდინარე “სიბერის” პროცესი. ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია არქეოლოგიური ოქროსა და ვერცხლის ზედაპირის ქიმიის პრობლემატიკა, რითაც უნდა შევინარჩუნოთ როგორც ძეგლის გარეგნული სახე, ასევე მასალა რომლითაც ექსპონატი არის შექმნილი, რადგან ძველის შეცვლა ნიშნავს, დასამუშავებელი ნიმუშის ტექნიკური თავისებურებების, დედანში ჩადებული დამზადების ტექნოლოგიისა და ინდივიდუალობის ისტორიული მნიშვნელობის დაკარგვას. საკვანძო სიტყვები: იუნესკოს „კულტურის სტატისტიკის ჩარჩო-დოკუმენტი“, „კულტურის ეკონომიკის სქემა“, ოქროს ლომის ქანდაკება, თრიალეთის კულტურა, კალიუმის პერსულფატი, კალიუმის ციანიდი, კალიუმის და ამონიუმის როდანიდები, გრანულაცია, პოლიქრომია, ნატრიუმის ჰექსამეტაფოსფატი, ოქროს ბუნებრივი ამალგამა, ოქროს და ვერცხლის ნაკეთობათა ზედაპირის წმენდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 273 დღეისათვის აღიარებულია, რომ კულტურული მემკვიდრეობა ის ღირებულებითი მონაპოვარია, რაც კაცობრიობამ შექმნა საკუთარი ისტორიის განმავლობაში. თანამედროვე რეალობას წარმოადგენს კულტურული მემკვიდრეობის, ეკონომიკის განვითარების მდგენელად აღქმა. ამ მიმართულებით მატერიალურმა კულტურულმა მემკვიდრეობამ უფრო ადრე მოიპოვა აღიარება ვიდრე არამატერიალურმა. კულტურული ტურიზმის განვითარებასთან ერთად ცხადი გახდა, რომ არქიტექტურული თუ არქეოლოგიური ძეგლები, ტაძრები, ხელოვნების ნიმუშები, სამუზეუმო კოლექციები და სხვა, მოგზაურობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მოტივაციას წარმოადგენენ და ტურისტთა დიდ ნაკადებს იზიდავენ. კულტურული ინდუსტრიების და შემოქმედებითი ეკონომიკის კონცეფციის განვითარებამ კიდევ უფრო გააძლიერა კულტურული მემკვიდრეობის ეკონომიკურ რესურსად აღქმა. უფრო მეტიც, დღეს ის ეკონომიკის განვითარების ინოვაციური და სასურველი გზაა. მართალია, კულტურული ინდუსტრიები მრავალ სფეროს მოიცავს, მაგრამ იუნესკოს „კულტურის სტატისტიკის ჩარჩო-დოკუმენტის“ ბაზაზე შექმნილი „კულტურის ეკონომიკის სქემის“ მიხედვით, მათ საერთო საფუძველს სწორედ არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობა ქმნის. კულტურული მემკვიდრეობა თანდათანობით კუთვნილ ადგილს იკავებს მდგრადი განვითარების სფეროშიც. 2015 წ. მემკვიდრეობის და შემოქმედებითობის როლი პირველად აღინიშნა გაეროს „მდგრადი განვითარების 2030 პროგრამაში“; 2021 წელი კი იუნესკომ „შემოქმედებითი ეკონომიკა მდგრადი განვითარებისთვის“ წლად გამოაცხადა [1]. მსოფლიო გლობალიზმის გავლენის შედეგად, დღევანდელ მსოფლიო ბაზრებზე ინდუსტრიული პროდუქციის სტანდარტიზაცია შეინიშნება. ამის გამო მომხმარებელი სულ უფრო მეტად ინტერესდება თვითმყოფადი, განსხვავებული პროდუქტით. კულტურული მემკვიდრეობა სწორედ ის რესურსია, რის საფუძველზეც შესაძლებელია ამ მოთხოვნის დაკმაყოფილება და ინოვაციური, მომხმარებლისთვის საინტერესო, პროდუქციის შექმნა. ასევე მნიშვნელოვანია მეორე ტენდენცია ხელნაკეთი პროდუქციის პოპულარობის ზრდა, მისი აღქმის და ცნობადობის ამაღლება და, შესაბამისად, მასზე მოთხოვნის მატება, რაც პირდაპირ ეხმიანება ტრადიციულ ხელოსნობას და მისი ეკონომიკური მდგრადობის კარგ წინაპირობას ქმნის. უნდა აღინიშნოს, რომ კულტურული მემკვიდრეობის კომერციალიზაცია სათუთი საკითხია. ხშირია გაზრდილი მოთხოვნის შედეგად მიღებული პროდუქციის ნეგატიური სახეცვლის და ტრადიციის დეკონტექსტუალიზაციის შემთხვევები. მაგალითად, კულტურული ტურიზმის განვითარებამ გამოიწვია კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებზე მნახველების რაოდენობის ზრდა, რამაც დადებით ეკონომიკურ შედეგთან ერთად, წარმოშვა პრობლემები, რომლებიც ამ ძეგლების დაცვასა და გადარჩენას ეხება. არსებობს კულტურული მემკვიდრეობის რიგი სფეროები, რომლებისთვისაც იმთავითვე იყო დამახასიათებელი კომერციალიზაცია. ასეთებია, მაგალითად, თეატრალიზებული წარმოდგენები, ტრადიციული რეწვის დარგები, ხალხური მედიცინა. ამ შემთხვევაშიც შეიძლება გამოიყოს ორი ტიპის კომერციალიზაცია: ეკონომიკური შემოსავლის მიღება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 274 ა). ცოდნის გადაცემის საფასურად, რაც ასევე შეიძლება იყოს შეზღუდვის საგანი საიდუმლო ცოდნის სხვისთვის გაზიარების აკრძალვის ან არასასურველობის გამო და ბ). ტრადიციული ცოდნის გამოყენებით შექმნილი მატერიალური ნივთების ან სანახაობაზე დასწრების უფლების რეალიზაციით, რაც აღნიშნულ დარგებში ოდითგანვე იყო მიღებული. არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობას, როგორც ცოცხალ ტრადიციას, ასევე ახასიათებს მუდმივი განვითარება და სახეცვლა. ამიტომაც ბუნებრივია, რომ დროთა განმავლობაში იცვლებოდეს მათი კომერციალიზაციისადმი დამოკიდებულებაც. არსებობს შემთხვევები, როდესაც კომერციული მნიშვნელობის დაკარგვა ან კონკრეტული ხელობის გაუფასურება იწვევს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობის დაკნინებას ახალი თაობის თვალში, რამაც შედეგად შეიძლება გამოიწვიოს ტრადიციული ცოდნის გადაცემის შეწყვეტა და მემკვიდრეობის შენარჩუნება საფრთხის წინაშე დააყენოს. საყურადღებოა, რომ შემოსავლების ზრდა ყოველთვის არ არის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის მდგრადობის გარანტია. გაუთვითცნობიერებელი მომხმარებლის მხრიდან გაზრდილმა მოთხოვნამ შესაძლოა უარყოფითი გავლენა იქონიოს პროდუქციაზე, რაც მისი ხარისხის დაქვეითებაში, ტრადიციული ტექნოლოგიის ჩანაცვლებაში, ასევე ადგილობრივ კულტურასთან და კონტექსტთან ბმის შესუსტებაში აისახება. შედეგად, დროთა განმავლობაში, ერთი მხრივ, თავად პროდუქცია კარგავს მიმზიდველობას და ხდება ნაკლებად გაყიდვადი (სრულდება მისი „სასიცოცხლო ციკლი“), ხოლო მეორე მხრივ, საფრთხე ექმნება თავად ტრადიციას და ტრადიციულ ცოდნას; მაგალითად, პროექტ hipam1-ის ფარგლებში, რომელიც მემკვიდრეობაზე მორგებულ ინტელექტუალურ საკუთრებას და მარკეტინგულ სტრატეგიებს იკვლევდა, გამორჩეულია კომერციალიზაციის უზრუნველყოფის ოთხი საფეხური და გაანალიზებულია თითოეულ საფეხურზე არსებული დადებითი და უარყოფითი მხარეები [1]. არმატერიალური მემკვიდრეობის კომერციალიზაციის სწორი მიდგომის შერჩევა ძალზე მნიშვნელოვანია როგორც თავად კულტურული მემკვიდრეობის, ასევე მის საფუძველზე მიღებული ეკონომიკური შემოსავლების მდგრადობის მისაღწევად. აღნიშნულის ანალიზისათვის გამოიყენება სტრატეგიული დაგეგმვის ერთ-ერთი მეთოდი swot ანალიზი, რომელიც ძლიერი და სუსტი მხარეების, შესაძლებლობების და საფრთხეების ანალიზის საშუალებას იძლევა. მეორე მხრივ ცნობილია, რომ ოქრო და ვერცხლი უხსოვარი დროიდან, ხოლო პლატინა კი მე19 საუკუნიდან, წარმოადგენს საიუველირო მქანდაკებლობის მატერიალური კულტურული მემკვიდრების, ლითონურ ნედლეულს. ოქრომქანდაკებლობა კაცობრიობის ისტორიაცაა. კეთილშობილ ლითონთა მხატვრული დამუშავების ძველთაძველი ტრადიციები, საუკუნეთა მანძილზე ქართველ ოსტატთა შექმნილი ძეგლები ის უმდიდრესი კულტურული მემკვიდრეობაა, რომელიც საქართველოს რეალობაში მრავალსაუკონოვანი წარსულიდან მოდის. 1 the hipams toolkit part ii. community planning for sustainable development through intangible cultural heritage. https://hipamsindia.org/ https://hipamsindia.org/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 275 ჩვენი ქვეყანა დამსახურებულად ითვლება ლითონის დამუშავების ერთერთ უძველეს კერად მსოფლიოში. საქართველოს წიაღი მდიდარია მადნეული რესურსებით, ხოლო არქეოლოგიური მასალები მოწმობენ, რომ აქ ადამიანები სპილენძს პირველად ჯერ კიდევ ძვ.წ. iii ათასწლეულში ამუშავებდნენ და საქართველოს ტერიტორიაზე მოსახლე ტომებმა უკვე იცოდნენ ბრინჯაოს დამზადება [2], იმ დროიდანვე ეუფლებიან ისინი სხვა ლითონების მეტალურგიის საიდუმლოებებს და მადნებიდან გამოყოფენ ტყვიას და სტიბიუმს (ანთიმონიუმი), ვერცხლსა და ოქროს. ქართულ საიუველირო ხელოვნებას ფესვები შორეულ წარსულში აქვს. ბრინჯაოს ხანიდან ქართული საიუველირო ხელოვნება მაღალ დონეზე იდგა. ქართული ოქრომქანდაკებლობა სათავეს შორეული წარსულიდან იღებს და საოცარ წარმატებას აღწევს. ოქრომქანდაკებლობის განვითარება საქართველოში არ იყო და არც შეიძლებოდა ყოფილიყო სწორხაზოვანი, ერთი აღმავალი ხაზით მიმართული. ძველი საქართველო მუდამ იყო ცივილიზებული მსოფლიოს ორგანული ნაწილი, ამიტომ ქართული ოქრომქანდაკებლობა განვითარების ყველა ეტაპზე კანონზომიერად ატარებდა შესატყვისი ეპოქის ნიშნებს, თუმცა, ამავე დროს, მას ჰქონდა ეროვნული თავისებურებანიც, რომელნიც ერთი მხრივ განასხვავებდა ქართველთა ნახელავს მათი თანადროული უცხოური ნაწარმისაგან, მეორე მხრივ კი აკავშირებდა საქართველოში სხვადასხვა დროს შექმნილ ძეგლებს, როგორც ოქრომქანდაკებლობის ევოლუციური განვითარების სხვადასხვა საფეხურებს. საქართველო სამართლიანად ითვლება კეთილშობილი ლოთონების მოპოვების და დამუშავების ერთერთ უძველეს კერად მსოფლიოში, რისი დასტურიცაა დღემდე შემორჩენილი უცხოელი ისტორიკოსების წერილობითი წყაროები, სადაც პირდაპირი თუ არაპირდაპირი მინიშნებებითაა დადასტურებული ოქროს არსებობა. აქვე, მოცემულია კონკრეტული ცნობები ოქროს მოპოვების ხერხებსა და ქართველი ოსტატების მიერ ხალასი ოქროს ნედლეულისაგან საიუველირო ნაკეეთობათა დამზადების ტექნოლოგიის შესახებ. ძველ საქართველოში ოქროს მოპოვება ხდებოდა, როგორც მდინარეული ნალექებიდან უმცირესი ნაწილაკების სახით (ოქროს ქვიშა), ასევე სამთო გამონამუშევრებიდან. საქართველოს ტერიტორიაზე გათხრილ ადრებრინჯაოს ხანის ყორღანებში აღმოჩენილი ფერადი და შავი მეტალურგიის წარმოების მძლავრ კერებთან ერთად ნაპოვნია კეთილშობილი ლითონების სადნობი და საწარმოო კერებიც, სადაც შემორჩენილია გარკვეული დანიშნულების სხმული და სხვადასხვა შემცველობის ზოდები, რაც დასტურია იმისა, რომ ქართველი ოქრომქანდაკებლები ოქროს ნედლეულს ამუშავებდნენ როგორც ძირეული საბადოებიდან მოპოვებულ ოქროს, ასევე ქვიშრობი საბადოებიდან მოპოვებულ ხალას მასას [2]. საქართველოს ტერიტორიაზე გათხრილ ადრებრინჯაოს ხანის ყორღანებში აღმოჩენილი ოქროს უძველესი სამკაულის განხილვით მტკიცდება, რომ ძვ.წ. iii ათასწლეულის მეორე ნახევრის აქაური ოქრომქანდაკებლები ფლობდნენ ლითონის დამუშავების უმთავრეს ხერხებს – ჭედვას, ჩამოსხმას და რჩილვას. კახეთში ალაზნის ველზე ერთერთ გორასამარხში აღმოჩენილი მცირე ზომის ოქროს ლომის ქანდაკება, თრიალეთის კულტურის წინარე ხანას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 276 მიეკუთვნება და სისტემური მნიშვნელობისაა ამ (თრიალეთის კულტურის) კულტურის გენეზისისთვის. ამგვარი კონცეპტუალიზების თვალსაზრისით განსაკუთრებით აღსანიშნავია შუაბრინჯაოს ხანის თრიალეთის დიდი ყორღანების კულტურა, როდესაც შეიქმნა პოლიქრომული სტილის მსოფლიო მნიშვნელობის შედევრი თრიალეთში ნაპოვნი სარდიონებით შემკული ოქროს თასი. სურ. 1. ოქროს თასი. xix-xviii სს. ძვ.წ. თრიალეთი, წალკა. ოქროს ერთი ფურცლისგან დამზადებულ თასს ორმაგი კედელი და ღრუ ფეხი აქვს. ოქროს ბუდეებში ჩასმულია სარდიონი, ლაჟვარდი, წითელი იასპი, გიშერი, მინისებრი პასტა. გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiuveliro_xelovneba.html თრიალეთელი ოსტატებისათვის ცნობილია ოქრომქანდაკებლობის ტექნიკური რეგლამენტირების ყველა ხერხი და იყენებდნენ ოქროს ნივთების მხატვრული დამუშავების ისეთ ხერხებს, როგორებიცაა:  გავარსი ანუ გრანულაცია, ე.ი. ნივთის შემკობა ზედ დარჩილული ოქროს წვრილი ბურთულაკებით.  გრეხილი ანუ ფილიგრანული დამუშავება ნივთის შემკობა ოქროს მავთულით.  დაფანჯრული და ფუყე ნივთების დამზადება. თრიალეთის კულტურული მემკვიდრეობის არქეოლოგიურ მასალაში გვერდიგვერდ არსებობს მარტივი და რთული ტექნოლოგიური სქემით დამზადებული ნივთები. იგივე ითქმის მათ მხატვრულ მხარეზეც ერთი და იმავე სამარხებში გვხვდება სტილისტურად მკვეთრად განსხვავებული ნაწარმი: ერთი მხრივ სადა ოქროს თხელკედლიანი საკიდები და მეორე მხრივ პოლიქრომული სტილის ყელსაბამი. ამ დროისათვის ჩვენ უკვე გვაქვს მაღალმხატვრული, რთული და დახვეწილი გემოვნებით შესრულებული ოქრომქანდაკებლური ნაკეთობანი. ამ ეპოქის ოქრომქანდაკებელნი დაუფლებულნი ყოფილან ოსტატობის უმაღლეს დონეს, რის გამოც თრიალეთური კულტურული მემკვიდრეობის ოქროს ნივთები გამოირჩევიან, მსოფლიო მასშტაბით, საოქრომჭედლო საიუველირო ტექნიკის უმაღლესი მხატვრული დონით. ოქრომჭედლობის თრიალეთურ ნაწარმში უკვე შეიმჩნევა ზოგიერთი იმგვარი ნიშანი, რომელიც დამახასიათებელია ქართული ოქრომქანდაკებლობისა მთელი მისი განვითარების გზაზე და, ამდენად, მის მახასიათებელ https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiuveliro_xelovneba.html https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiveliro_xelovneba/oqros_tasi.jpg https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiveliro_xelovneba/oqros_tasi1.jpg georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 277 ეროვნულ თავისებურებადაა მიჩნეული, რაც გამოიხატება ფერების თავშეკავებულ გამოყენებაში და მათ ჰარმონიულ შერჩევა-შეხამებაში. ქართველი ხელოვანი მუდამ გაურბოდა ცივ, კაშკაშა ტონებს და ერთ ნივთში იშვიათად ხმარობდა ორზე მეტ ფერს. ქართული ოქრომქანდაკებლობის ნიმუში არასოდეს ყოფილა ჭრელი [2]. თრიალეთის კულტურული მემკვიდრეობის (ძვ.წ. xv საუკუნიდან ახალი წელთაღრიცხვის iiiii საუკუნეები) ძეგლების შესწავლისას მკვლევარები იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ იმ დროისათვის ჩვენ წინაპრებს სცოდნიათ ლითონის ფურცლების გაწნევით დამუშავება და ჰქონიათ ამ პროცესების შესრულებისათვის საჭირო მოწყობილობა და სახელოსნო იარაღები [2]. ექსპონატის ტექნიკური დამუშავების სირთულითა და მხატვრული საშუალებების გამოყენების თვალსაზრისით განსაკუთრებით აღსანიშნავია ერთ-ერთ ყორღანში აღმოჩენილი ოქროს სასმისი, დამზადებული სახარატო ჩარხის ფუნქციის მქონე მოწყობილობით ოქროს მთლიანი ფურცლისგან, რომელიც ფერადი ქვებით არის ინკრუსტრირებული; სასმისს ორმაგი კედელი აქვს, რომელიც თანდათანობით ვიწროვდება ძირისკენ და დაბალ ქუსლში გადადის. გარეთა კედელი შემკულია წვრილი, გრეხილი მავთულებისაგან გაკეთებული სპირალებით, რომელშიც ჩასმულია სარდიონის, ლაჟვარდისა და კერამიკული მასის მრგვალი თვლები. ასეთივე თვლების ერთი რიგი დაუყვება სასმისის პირს, ორი კი ქუსლს. ოქროს ფონზე ფერადი ქვებით ინკრუსტრირებული სასმისი ძალზე მდიდრულ შთაბეჭდილებას ტოვებს (იხილე სურათი 1.). ბედენისა და ალაზნის ველის გორასამარხებში (ძვ.წ. 2300-2000 წწ.) აღმოჩენილი ოქროს ნაკეთობანი დამზადებულია ურთულესი ტექნიკური ხერხების გამოყენებით. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ძვ.წ. iv ათასწლეულის პირველი ნახევრის ოქროს ნივთები. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია პოლიქრომული ყელსაბამი. ამ დროის ქართველ ოქრომჭედელთათვის ნიშანდობლივია ფერების განსაკუთრებული შერჩევა შეხამება. ძვ.წ. vi-iv სს. ქართული საიუველირო ხელოვნების სტილს განსაზღვრავს გრანულაცია, გვიან ანტიკურ ხანაში კი პოლიქრომია. ქართული საოქრომჭედლო ხელოვნების საუკეთესო ქმნილებები, ნოსირის (სენაკის რაიონი) განძის (ძვ.წ. viii-vii სს.) ოქროს ნივთებია: ჭვირული მძივები, გავარსიანი საყურეები, გველის თავის გამოსახულებით დაბოლოებული წნული სამაჯური და სხვ. სწორედ აქედან იწყება ანტიკური ხანის ქართული ოქრომჭედლობის აღმავლობა, რომელმაც განვითარების უმაღლეს დონეს ძვ.წ. v-iv საუკუნეებში მიაღწია. განსაკუთრებით დიდი რაოდენობის საოქრომჭედლო ნაწარმი აღმოჩნდა ვანის ნაქალაქარში. ქალის სამკაულის რამდენიმე სრული კომპლექტი, რომლებიც შეიცავს ჭედური ორნამენტით შემკულ თავისებურ დიადემებს, სხვადასხვა ფორმის საყურეებსა და სასაფეთქლე საკიდებს, ყელსაბამებსა და სამაჯურებს. ვანის ნაქალაქარის სამარხები ყველა საფუძველს გვაძლევს იმისათვის, რომ (ძვ.წ. v-iv საუკუნეები) ქვეყნის ახლო მეზობელი ცენტრების (აქიმენიდური, ეგვიპტე, ირანი, კვიპროსი) გვერდით კოლხეთიც დავასახელოთ. კოლხეთში ოქროს მოპოვებასა და დამუშავებაზე ბერძენი მწერლებიც მოგვითხრობენ და მას „ოქრომავალ“ ქვეყანას უწოდებენ. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ძველ ვანში არსებობდა პროფესიონალ ხელოსანთა მძლავრი სკოლა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 278 რომელიც ურთულესი ტექნიკური ხერხების (კვერვა, რჩილვა, ჭედვა, გავარსი, ტვიფრვა) გამოყენებით საუკუნეების მანძილზე ქმნიდა მხატვრული ოქრომჭედლობის ბრწყინვალე ნიმუშებს. წარჩინებული კოლხი ქალის ოქროს დიადემა აღნიშნავს პროფ. ო. ლორთქიფანიძე „უთუოდ გამოჩენილი ოსტატის ნახელავია. ამას მოწმობს მარჯვედ აგებული ჯგუფური კომპოზიცია, ცხოველთა დამახასიათებელი ნიშნების რეალისტურად გადმოცემა და მასთან ერთად მეტად თავისებური სტილიზმი და ნახატი. აღსანიშნავია, რომ ვანის დიადემის გამოსახულებებს ვერ მოუძებნეს ზუსტი და პირდაპირი პარალელები. წარჩინებული კოლხი ქალის ოქროს დიადემა თავისი ფორმით წმინდა კოლხურია [3]. ვანის სამარხში ნაპოვნი წარჩინებული კოლხი ქალის თავსაბურავი ოქროს დიადემა ძვ.წ. v საუკუნეშია შექმნილი, სამწუხაროდ, ჩვენთვის უცნობი ოსტატის მიერ და უძველესი ქართული საიუველირო ხელოვნების ერთ-ერთი შესანიშნავი ნიმუშია [3]. იქვე აღნიშნულია, რომ სხივანა საყურეები „რთული წესითაა დამზადებული და კოლხ იუველირთა ფილიგრანული ტექნიკის დასტურია“. იმავე სამარხში ნაპოვნია აგრეთვე ე.წ. ჭვირული ბურთულიანი ოქროს შესანიშნავი საყურეები. „საერთოდ, ვანში წლების მანძილზე აღმოჩენილი ოქროს სამკაულები მეტად მრავალნაირი და მეტად მრავალფეროვანია. სწორედ კოლხურ წარმომავლობაზე მიუთითებს მხატვრული ფორმის ორიგინალურობა, რომელიც მეტწილად მხოლოდ კოლხეთისთვისაა დამახასიათებელი“ (ო. ლორთქიფანიძე). ყველაზე საყურადღებოა ვანში აღმოჩენილი ოქროს გავარსიანი ნივთები, რომელიც აგრეთვე ადგილობრივი ნახელავია. 0,1-0,2 მმ დიამეტრის მქონე ოქროს ბურთულები დიდი სიზუსტით არის ჩამოსხმული და დარჩილული ნივთების ზედაპირზე. შუქ-ჩრდილის უნატიფესი თამაში ისეთ ნივთებზე, როგორიცაა, მაგ.: კუს გამოსახულებით შემკული ყელსაბამი ნამდვილი ფერადოვნების ეფექტს იძლევა. მხატვრული თვალსაზრისით გავარსი პოლიქრომიის შემცვლელია და ოქრომჭედლობაში იმავე როლს ასრულებს, რასაც ფერადი ინკრუსტაცია აცოცხლებს და ასხივოსნებს ოქროს ზედაპირს. სურ. 2. ვანი v ს. ძვ.წ. ყელსაბამი, ცენტრალური დიდი კუს გარდა ყველა დანარჩენი გამოსახულება მირჩილულია ოქროს მძივებზე და აქვს ცისფერი პასტით ინკრუსტირებული თვალები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 279 გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: http://saunje.ge/index.php?id=585&option=com_content&itemid=15&lang=en სურ. 3. კოლხი ქალის თავსაბურავი ოქროს დიადემა (ძვ.წ. აღ. მე-5 ს.) ვანი. 1969 წ. გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: http://saunje.ge/index.php?id=585&option=com_content&itemid=15&lang=en ვანის სამარხში ნაპოვნი ოქრომჭედლობის ბრწყინვალე ნიმუშები სკულპტურული სახეებით დაგვირგვინებული სამაჯურები, ნაირსახოვანი ყელსაბამები, გავარსით მორთული სასაფეთქლეები, ჭედური გამოსახულებიანი დიადემები მოწმობენ, რომ ძვ.წ. vi და განსაკუთრებით v iv საუკუნეებში ვანი იყო საიუველირო ხელოვნების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცენტრი [3]. (ა) http://saunje.ge/index.php?id=585&option=com_content&itemid=15&lang=en http://saunje.ge/index.php?id=585&option=com_content&itemid=15&lang=en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 280 (ბ) (გ) სურ. 4. (ა-ბ-გ). ვანის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ 1969 წელს აღმოჩენილი ექსპონატები (ძვ.წ. აღ. მე-5 ს.). გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: http://saunje.ge/index.php?id=585&option=com_content&itemid=15&lang=en ქართული საიუველირო ხელოვნების ცენტრი ძირითადად მაინც მცხეთა უნდა ყოფილიყო, აქ აღმოჩნდა ანტიკური ხანის ქართული ოქრომჭედლობის უამრავი და იშვიათი ნიმუშები. ადრეანტიკურ ხანაში სამკაულის წარმოებისას ქართველი ოქრომქანდაკებლები იშვიათად იყენებდნენ ფერადი ქვებით ინკრუსტირებას. ფერადი ქვებით შემკული სულ რამდენიმე ნივთია ცნობილი. ოქროს პოლიქრომული სამკაული: დიადემები, საყურეები, ყელსაბამები, სამაჯურები და ბეჭდები დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში http://saunje.ge/index.php?id=585&option=com_content&itemid=15&lang=en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 281 გათხრილ მდიდრულ სამარხებში მცხეთაში, ურბნისში, ზღუდერში, ბორში, კლდეეთაში, ციხისძირში, ურეკში, ახმეტაში, სიონში, ჟინვალში და სხვაგან. iii საუკუნის ბოლოსა და iv საუკუნეში პოლიქრომული სტილის განვითარება ქართულ ოქრომქანდაკებლობაში ლოგიკურ დასასრულს აღწევს ამ პერიოდის სამკაულში ოქრომ საბოლოოდ დათმო პოზიციები ბრტყლად გათლილი ფერადი თვლების სასარგებლოდ. გახშირდა ქვის ნაცვლად ფერადი პასტის ინკრუსტირების გამოყენება. პირველად ამ ხანაში ვრცელდება მარგალიტიც. x-xiii საუკუნეები ერთიანი ფეოდალური საქართველოს ოქროს ხანად ითვლება. ამ პერიოდში არნახულ აღმავლობას მიაღწია მეცნიერებამ, ლიტერატურამ და ხელოვნებამ. ამ დროის საქართველოს ეკლესიების კედლებზე შემონახული ფრესკული მხატვრობა ადასტურებს სამკაულის წარმოების საკვირველ აღმავლობას, თუმცა ნივთიერად, სამკაული გასაოცრად მცირე რაოდენობით შემოგვრჩა, მაგალითად თამარ მეფის სადა, უპრეტენზიო, გულსაკიდი ჯვარი და რამდენიმე სხვა ექსპონატი. თამარ მეფის ოქროს ჯვარი შემკულია ხუთი ბრტყელი ლალით, ოთხი დაწახნაგებული ზურმუხტით და ექვსი მარგალიტით (სურ. 5.). ჯვრის უკანა პირზე სევადით გამოყვანილი ასომთავრული წარწერაა, რომელიც გვამცნობს, რომ მისი მფლობელი მეფეთ-მეფე თამარი იყო. სიცოცხლეში თამარ მეფე ამ ჯვარს არ იშორებდა. თამარის გარდაცვალების შემდეგ ჯვარს დაუმზადეს ტიხრული მინანქრით შემკული სპეციალური ყუთი – სტავროთეკა, და როგორც ქართველი ხალხის ერთ-ერთი უწმინდესი სალოცავი, დასაცავად გადასცეს გელათის მონასტერს. სურ. 5. თამარის გულსაკიდი ჯვარი, ოქრო, 5 ბრტყელი ლალი, 4 დაწახნაგებული ზურმუხტი, 6 მარგალიტი, სევადა. xii ს. გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiuveliro_xelovneba.html https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiuveliro_xelovneba.html https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiveliro_xelovneba/tamaris_jvari.jpg georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 282 შუა საუკუნეებში გაგრძელდა ოქრომქანდაკებლობის უფრო ადრე ჩამოყალიბებული ქართული ტრადიციები. აღნიშნულის დასტურია ქართველ ოქრომქანდაკებელთა ასათ მოქმედის, ბექა და ბეშქენ ოპიზრების, მამნე ოქრომჭედლისა თუ სხვათა შემოქმედება. სურ. 6. ოქროს ლომის2 მინიატურულ ქანდაკება. ალაზნის ველზე სოფელ წნორთან გათხრილ მონუმენტურ ყორღანში ნაპოვნი ეს ქანდაკება ძვ.წ. iii ათასწლეულის მეორე ნახევრით თარიღდება და ლომის ასეთი ადრეული ხანის გამოსახულებათა შორის მას ანალოგი არ ეძებნება. ფოტო: ფერნანდო ხავიერ ურკიხო. გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: https://nationalgeographic.ge/oqros-lomikakhetidan/ 2 ოქროს ლომი კახეთიდან. მტკვარ-არაქსის კულტურას განეკუთვნება კახეთში, ალაზნის ველზე 1974 წელს არქეოლოგ კიაზო ფიცხელაურის მიერ წნორთან აღმოჩენილ მდიდრულ ყორღანულ სამარხში ნაპოვნი ლომის ოქროს ფიგურა; ის ძვ. წ. iii ათასწლეულის მეორე ნახევრით თარიღდება და ადრებრინჯაოს ხანის მცირე პლასტიკის ერთერთი გამორჩეული ნიმუშია. ქანდაკებაზე წარმოდგენილი ორნამენტული მოტივი კი ოქრომჭედლობის იმ ნიმუშების დეკორის ერთ-ერთი მთავარი განმსაზღვრელი ელემენტია, რომლებიც აღმოსავლეთ საქართველოში ძვ. წ. iii ათასწლეულის მეორე ნახევრის ეგრეთ წოდებულ ბედენი-ალაზნის ჯგუფის მდიდრულ ყორღანებშია აღმოჩენილი. არც ქანდაკების ტიპის, არც შემკულობის მიხედვით ლომის ფიგურას ანალოგი საქართველოს ფარგლებს გარეთ არ მოეპოვება. ინფორმაციის წყარო: https://nationalgeographic.ge/oqros-lomikakhetidan/ https://nationalgeographic.ge/oqros-lomi-kakhetidan/ https://nationalgeographic.ge/oqros-lomi-kakhetidan/ https://nationalgeographic.ge/oqros-lomi-kakhetidan/ https://nationalgeographic.ge/oqros-lomi-kakhetidan/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 283 სურ. 7. კახეთში, ალაზნის ველზე აღმოჩენილი ოქროს ლომის ფიგურაზე წარმოდგენილი უწყვეტი მოძრაობის ამსახველი მეანდრისებური ორნამენტი, რაც ლაბირინთის სიმბოლოს ასოციაციასაც კი იწვევს და სოლარულ ნიშნებად მიჩნეული ვარდულები, კარგად ეთანადება ლომის, როგორც ძალაუფლების, მზისა და სინათლის საყოველთაოდ მიჩნეული სიმბოლოს სემანტიკას. ფოტო: მირიან კილაძე. გრაფიკული ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მისამართი: https://nationalgeographic.ge/oqros-lomikakhetidan/ „კახურ“ ოქროს ლომის მინიატურულ ქანდაკებაზე (იხ. სურ. 6 და 7) სტილიზებულად გადმოცემული ფართო, რელიეფური სარტყელი, ცრუგავარსის3 ტექნიკით გამოყვანილი წერტილები და მეანდრის ორნამენტი ფაფრის იმიტაციას ქმნის. ალაზნის ველზე სოფელ წნორთან გათხრილ მონუმენტურ ყორღანში ნაპოვნი ეს ქანდაკება ძვ.წ. iii ათასწლეულის მეორე ნახევრით თარიღდება და ლომის ასეთი ადრეული ხანის გამოსახულებათა შორის მას ანალოგი არ გააჩნია. ოქროს და ვერცხლის ნაკეთობათა ზედაპირის წმენდა ოქრო, ვერცხლი, მათი შენადნობები და სხვა ძვირფასი ლითონები სუსტად ურთიერთქმედებენ და შედიან რეაქციაში ჰაერის, წყლის და მიწის კოროზიის მაინიცირებელ კომპონენტებთან. მშრალ და სუფთა ჰაერზე ვერცხლი და მისი მაღალსინჯიანი შენადნობები ხანგრძლივი დროის განმავლობაში რჩებიან გარეგნულად უცვლელნი. ვერცხლის ზედაპირი, დროთა განმავლობაში იფარება თხელი ოქსიდური ფირით, რომელიც კარგად იცავს კომპაქტურ ვერცხლს კოროზიული რღვევისაგან. ტენიან ჰაერზე სულფიდური გოგირდის, მიკრო დოზების თანაობისას იწყება ვერცხლის ლითონური ბზინვარების დაქვეითება, რაც გამოწვეულია ვერცხლის ოქსიდის და სულფიდის ჩამოყალიბების შედეგად; იგივე პროცესებია დამახასიათებელი ოქროს დაბალი სინჯის შენადნობებისათვის. თანამედროვე ინდუსტრიის განვითარების პირობებში კოროზიული მოვლენები უფრო სწრაფად ვითარდება ვიდრე ეს ხდებოდა საუკუნის წინ. ვერცხლის ნაკეთობანი მუზეუმებსა და დახურულ კარადებში რამდენიმე წლის განმავლობაში იფარებიან სულფიდის მუქი ფირით. კეთილშობილი ლითონების ზედაპირიდან ორგანული ბუნების მქონე დაბინძურების მოხსნა ხდება ეთილის სპირტით, უაიტ სპირიტით, აცეტონით, ტოლუოლით, ტეტრაქლორმეთანით, ალკილდიმეთილამინის ოქსიდით, ნატრიუმის ლაურილსულფონატით. მაღალი ჭედურობით შემკული ვერცხლის ნივთების ზედაპირიდან, კოროზიის პროდუქტების მოხსნა მექანიკურად, პასტების გამოყენებით შეუძლებელია. ასეთი ექსპონატები მუშავდება ქიმიური და ელექტროქიმიური მეთოდებით. ამ შემთხვევაში მხედველობაში მიიღება მასალის ლითონურ ვერცხლამდე აღდგენის სიადვილე და მისი კომპლექსნაერთების წარმოქმნისადმი მიდრეკილება (ვერცხლის სულფიდები კარგად იხსნებიან აზოტმჟავა-ვერცხლის ხსნარებში, კომპლექსური ნაერთების წარმოქმნით. 3 გავარსი ანუ გრანულაცია ნივთის შემკობა ზედ დარჩილული ოქროს წვრილი ბურთულაკებით. https://nationalgeographic.ge/oqros-lomi-kakhetidan/ https://nationalgeographic.ge/oqros-lomi-kakhetidan/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 284 ამავე მოქმედების პრინციპით გამოიყენება მაღალკონცენტრირებული ტუტე ლითონების ხსნარები). დაბალი სინჯის ვერცხლის ნიმუშები, რომლებიც შეიცავენ სპილენძის ნაერთების კოროზიის პროდუქტებს, შეიძლება გაიწმინდოს 5-20%-იანი ჭიანჭველმჟავის ხსნარში. ცხელ რეაქტივში დამუშავების შემდეგ, ვერცხლის ზედაპირიდან ადვილად იხსნება წარმოქმნილი ქლორიდების და სულფიდების დანალექი ფენა. რეკომენდებულია აგრეთვე კომბინირებული ხსნარების გამოყენება, გოგირდმჟავაში და ჭიანჭველმჟავაში მიმდევრობითი დამუშავებით. ვერცხლის ნაერთების ელექტროქიმიური წმენდა მიმდინარეობს ელექტროლიტში თუთიის და ალუმინის თანაობისას. ლითონური ვერცხლი აღდგება ატომური წყალბადის მოქმედების პრინციპით. ელექტროლიტია ტუტე ან ჭიანჭველამჟავას 15%-იანი ხსნარი. ანოდს წარმოადგენს გრაფიტი, პლატინის ან უჟანგავი ფოლადის ფირფიტა. კათოდური დენის სიმკვრივეა 0,1 ა/დმ2. მეთოდი გამოიყენება როგორც ნივთის მთლიანად აბაზანაში ჩაშვებით, ისე მისი ნაწილების ელექტროლიტის ტამპონით ლოკალურად დამუშავებით (ტამპონს უერთდება დენის წყაროს დადებითი პოლუსი). გაწმენდილი ვერცხლის ზედაპირი, განსაკუთრებით დაბალი სინჯის ვერცხლის შემთხვევაში, აუცილებელია დაცული იქნეს ატმოსფეროს აგრესიული მდგენელი კომპონენტებისაგან. ვერცხლის კოროზიის კარგი ინჰიბიტორია ბენზოტრიაზოლის სპირტხსნარი, რომელიც ნივთზე კარგი მექანიკური და დამცველი თვისებების მქონე ზედაპირულ ფირს წარმოქმნის. რესტავრირებული ვერცხლის ნივთის ზედაპირის კონსერვაცია მიმდინარეობს პასივაციის პროცესით ქრომატიზირებით. მეთოდი მდგომარეობს ვერცხლის ზედაპირის კათოდურ დამუშავებაში. ელექტროლიტია ტუტე-ქრომატული ხსნარი (ნატრიუმის ტუტე, 50 გ/ლ + ნახშირმჟავა კალიუმი, 40 გ/ლ + ნატრიუმის ბიქრომატი, 40 გ/ლ). კათოდური დენის სიმკვრივეა 2-5 ა/დმ2; მუშავდება ოთახის ტემპერატურაზე. ვერცხლის ზედაპირზე წარმოქმნილი ქრომის ჟანგის შემცველი შეუმჩნეველი დამცველი ფენის სისქეა 100 å. აღნიშნული მეთოდი წარმატებით გამოიყენება დარღვეული ან გაცვეთილი მოოქროებული ვერცხლის ზედაპირის პასივაციისათვისაც. არქეოლოგიური ვერცხლის პლასტიკური თვისებების აღდგენისათვის არქეოლოგიური ვერცხლისათვის დამახასიათებელია რთული კოროზიული პროცესები, როგორც ზედაპირული „ქერცლისებური“ ვერცხლის წარმოქმნით [4], ისე ლითონის მთელ მოცულობაში კრისტალთშორისი კოროზიის სახით. გრუნტში ვერცხლის ექსპონატის კოროზიის შედეგად, ექსპონატის მასალა გადადის მყიფე მდგომარეობაში. არქეოლოგიური ვერცხლი ძირითადად წარმოდგენილია ვერცხლის შემდეგი შედგენილობის შენადნობით: ag cu; ag – pb და ag-pb-cu, სადაც სპილენძის შემცველობა 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 285 6 %-ია, ტყვიის 0,1-2,0 %. ამგვარი სინჯის ვერცხლში უფრო შესამჩნევია გრუნტის კოროზიის შედეგების გავლენა ექსპონატის მასალის პლასტიკურ თვისებებზე. არქეოლოგიური ვერცხლის პლასტიკურობისა და სიმტკიცის აღდგენა შესაძლებელია მისი სპეციალური თერმული დამუშავებით, რომლის რეგლამენტირება დამოკიდებულია ექსპონატის ზედაპირზე არსებული კოროდირებული დანალექის რაოდენობაზე და სახეობაზე, ასევე ვერცხლის შენადნობის ქიმიურ შედგენილობაზე. არქეოლოგიური ვერცხლის თერმული დამუშავების რეჟიმს წინ უძღვის მისი ქიმიური წმენდის პროცესი, რომლის დროსაც წარმატებით გამოიყენება ამონიუმის როდანიდის გაჯერებული ხსნარი, რომელიც ხსნის „ქერცლისებურ“ ვერცხლს. ასეთივე დანიშნულებით გამოიყენება გაცხელებული ნატრიუმის ტუტის 25-30%-იანი ხსნარი. ვერცხლის მასალის ზედაპირზე არსებული მინერალური დანაშრევები შეიძლება მოიხსნას ნატრიუმის ჰექსამეტაფოსფატის ხსნარით4 [5]. ნატრიუმის ჰექსამეტაფოსფატის ტერმინოლოგიურ სინონიმად, სპეციალურ ლიტერატურაში შესაძლოა შეგვხვდეს: ნატრიუმის პოლიფოსფატი sodium polyphosphate; ხსნადი პოლიფოსფატი soluble polyphosphate; ნატრიუმის ტეტრაპოლიფოსფატი; გრემის მარილი; ნატრიუმის პოლიფოსფატი, გამჭვირვალე; ნატრიუმის პოლიმეტაფოსფატი, ნატრიუმის მეტაფოსფატი. ხსნადი ნატრიუმის პოლიფოსფატი მიიღება ნატრიუმის ორთოფოსფატის დნობით და შემდგომი გაცივებით. აღნიშნული ნაერთები მიეკუთვნება კლასს, რომელიც მოიცავს რამდენიმე ამორფულ, წყალში ხსნად პოლიფოსფატს, რომელიც შედგება მეტაფოსფატის ერთეულების წრფივი ჯაჭვებისგან, (napo3)x, სადაც x ≥ 2, წყდება na2po4 ჯგუფებით. აღნიშნული ნივთიერებები ჩვეულებრივ იდენტიფიცირდება მათი na2o/p2o5 კოეფიციენტით ან მათი p2o5 შემცველობით. na2o/p2o5 კოეფიციენტები იცვლება დაახლოებით 1,3 დან ნატრიუმის ტეტრაპოლიფოსფატისთვის, სადაც x = დაახლოებით 4; დაახლოებით 1,1-მდე გრემის მარილებისთვის, ზოგადად ნატრიუმის ჰექსამეტაფოსფატი, სადაც x = 13 -დან 18-მდეა და დაახლოებით 1,0-მდე უფრო მაღალი მოლეკულური წონის ნატრიუმის პოლიფოსფატებისთვის, სადაც x = 20 – 100-მდე ან მეტს. მათი ხსნარების ph იცვლება 3,0-დან 9,0-მდე [6]. არქეოლოგიური ვერცხლის ქიმიური დამუშავების შემდეგ 400 0c-ს ტემპერატურაზე 2-3 საათის გამოწვით, ექსპონატის ვერცხლის მასალა მტკიცდება. მისი პლასტიკური თვისებების მთლიანად აღდგენისათვის ag-cu ბინარული შენადნობის თერმული დამუშავება გრძელდება არგონის ან წყალბადის აღმდგენელ პირობებში, 700 0c ტემპერატურაზე 1-2 საათის განმავლობაში. ვერცხლში ზღვრული რაოდენობის ტყვიის შემცველობისას თერმული დამუშავება მიმდინარეობს შედარებით დაბალ ტემპერატურულ დიაპაზონში (მაგ. ვერცხლში 1,5% pb-ის არსებობისას, გამოწვის ტემპერატურა 300 0c-მდე კლებულობს). არქეოლოგიური 4 ნატრიუმის ჰექსამეტაფოსფატის 0,7% ხსნარი ასევე რეგლამენტირებულია სატრანსპორტო საშუალებათა და სხვა ტექნიკის დეზაქტივაციისათვის თუ რადიაქტიური დაბინძურების ხარისხი აღწევს 3,7 . 1010 ბკ/მ2 (1კიური/მ2 ) https://matsne.gov.ge/ka/document/download/2189355/0/ge/pdf https://matsne.gov.ge/ka/document/download/2189355/0/ge/pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 286 ვერცხლის თერმული დამუშავების რეჟიმის შერჩევისათვის წინასწარ ტარდება ექსპონატის მასალის სპექტრული ანალიზი. ექსპედიციის საველე პირობებში შესაძლებელია არქეოლოგიური ვერცხლის ექსპონატის დროებითი განმტკიცება, თარგეტული თერმული დამუშავების გზით. ამ მიზნით ექსპონატს გადაასხავენ სპირტს და მოუკიდებენ ცეცხლს. ლითონის ზედაპირზე შექმნილი სპირტის წვის ტემპერატურა, ექსპონატის ვერცხლის მასალაში იწვევს მისი „სიბერის“ პროცესით გამოწვეული სიმყიფის მოვლენების შერბილებას და ექსპონატის ვერცხლის მასალის პლასტიკურობის ნაწილობრივ აღდგენას. ამგვარი თარგეტული თბოდამუშავების [7] შემდეგ შესაძლებელია არქეოლოგიური ვერცხლის ექსპონატის კულტურული ფენიდან უვნებლად ამოღება, მის ლაბორატორიულ-სარესტავრაციო აღდგენამდე. არქეოლოგიური ვერცხლის მასალა თერმული დამუშავების და რესტავრაციის შემდეგ ექვემდებარება სამუზეუმო კონსერვაციას. ოქროსაგან დამზადებული ექსპონატი არ საჭიროებს კონსერვაციას ოქრო პლასტიკურობის და დაბალი სიმკვირივის გამო დროთა განმავლობაში ცვდება. ოქროს ნაკეთობათა წმენდის პროცესი ტარდება დიდი სიფრთხილით, რათა არ დაზიანდეს ლითონური ზედაპირი და არ შეიცვალოს ოქროს ექსპონატის ფერთა ტონალობა. ორგანული ან კირქვიანი დანაშრევების მქონე ოქროს ნაკეთობის ზედაპირი მუშავდება სულფამინის მჟავით, რომლის მოლეკულური ფორმულაა nh2so3h. ოქრო სხვა ლითონებთან ქმნის შენადნობებს. ოქროს ფერის ტონალობა იცვლება მინარევების რაოდენობის და შემცველობის მიხედვით: სპილენძი მატებს წითელ შეფერილობას, ვერცხლი კი მომწვანო-თეთრს (50–60 % ვერცხლის შერევით ოქრო კარგავს ყვითელ შეფერილობას; ოქროს ბუნებრივი ან ხელოვნური შენადნობი ვერცხლთან ცნობილია ელექტრონის სახელწოდებით. ელექტრონი – ოქროს ფუძეზე მიღებული შენადნობი, სადაც ag შედგენილობა იცვლება 20-40 % ფარგლებში). პალადიუმი ოქროს აძლევს თეთრ ტონალობას. ცნობილია ოქროს შენადნობები ნიკელთან (ღია ყვითელი), კადმიუმთან (მომწვანო), პლატინასთან (თეთრი ოქრო). უძველესი დროიდან ოქრო გამოიყენება სხვა ლითონების ზედაპირთა მოოქროებისათვის. ის ადვილად იხსნება ვერცხლისწყალში და წარმოქმნის ამალგამას. ამალგამაციის მეთოდით მოოქროებულია უძველესი ფერადლითონდამუშავების შედევრები და ვერცხლის ნაკეთობები. ამალგამა წარმოადგენს ლითონურ სისტემებს, რომელთა შედგენილობაში ერთერთ კომპონენტად შედის ვერცხლისწყალი. ამალგამა ნახევრადთხევადი ნარევია. ცნობილია ოქროს ბუნებრივი ამალგამა გეოქიმიური მონაცემებით: hg 57,4 – 61,0 %; au 34,2 – 41,6 %; ag 0,3 – 0,5 %; pt 0,01 – 0,1 %. ბუნებრივი ოქროს ამალგამა ქმნის მოყვითალო ფერის კრისტალებს. მასში ვერცხლის არსებობისას კი წარმოჩინდება თეთრი ფერის რბილი მარცვლები. ამალგამებში ძირითადი ელემენტია ოქრო, მაგრამ შექმნილია დისპერსული სისტემები, სადაც მონაწილეობენ სხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 287 ელემენტებიც. იქმნება ქიმიური ნაერთი auhg2 (ამალგამის მყარი და თხევადი ფაზების ზღვარზე). 310 0c ტემპერატურაზე ნაერთი იშლება au2hg –ის მყარი ფაზის წარმოქმნით. კეთილშობილი ლითონების ზედაპირების გაწმენდის ძველი და ეფექტური მეთოდია 10 %იანი კალიუმის ციანიდის ხსნარით. ექსპონატის დამუშავების შემდგომ ხდება მისი ჩარეცხვა თავდაპირველად ტუტის ხსნარში და შემდეგ გამდინარე წყალში. ოქროს და ვერცხლის ექსპონატების ზედაპირების გაწმენდის სიჩქარეზე ეფექტურად მოქმედებს მუშა გამწმენდ ხსნარში მჟანგველების: ქლორის, იოდის, წყალბადის ზეჟანგის და ჟანგბადის შეყვანა. ამასთან ყველაზე ეფექტური მჟანგველია კალიუმის პერსულფატი k2s2o8, რაც უზრუნველყოფს ოქროს, ვერცხლის და მათი შენადნობებით დამზადებული ექსპონატების ზედაპირების გაწმენდის მაღალ სიჩქარეს და ზედაპირების სისუფთავის კარგ ხარისხს. კეთილშობილ ლითონთა ზედაპირების გაწმენდის ციანიდური მეთოდი შეზღუდულია ციანიდების და მათი შემცველი ნარეცხი წყლის მაღალი ტოქსიკურობის გამო. აღნიშნული ტოქსიკოლოგიური პრობლემების გამო ციანიდები შეიძლება შეიცვალონ როდანიდებით, მაგალითად კალიუმის ან ამონიუმის როდანიდების კონცენტრირებული ან 10 %-იანი ხსნარებით. აუცილებელია აღინიშნოს, რომ საქართველოს ოქრომჭედლობით ცნობილ კუთხეთა შორის საპატიო ადგილი უჭირავს სვანეთს. ექვთიმე თაყაიშვილმა იმოგზაურა რა სვანეთში 1910 წელს, აღინიშნა შემდეგი მნიშვნელოვანი ვითარება: „ეკლესიებში დაცული ,,ცხრა მეათედი ჯვარ-ხატებისა თვით სვანეთშია დამზადებული, ამას მოწმობს სვანიზმები წარწერებისა, გვარები შემკვეთელებისა და ოქრომჭედელთ“5. გ. ჩუბინაშვილის აზრით, „ქართული ოქრომჭედლობის ნივთები, რომლებიც სვანეთშია შემონახული, სვანეთის საოქრომჭედლო სახელოსნოებშივეა დამზადებული“ 6 [8]. საქართველოში ოქრომქანდაკებლობას/ოქრომჭედლობას საფუძველი ეყრება მელითონეობის უძველეს პერიოდში, რითაც ასე გამოირჩეოდნენ ჩვენი უძველესი წინაპრები მოსინიკები, მოსხები, ტიბარენები, ხალიბები და თუბალები. ამ უკანასკნელს ბიბლიაში რვალის მჭედლის პრიორიტეტი აქვს მიკუთვნებული. ურარტუს მეფე არგიშთს, დიაოხში ლაშქრობისას (ძვ. წ. viii ს.), ნადავლად აუღია 41 მინა ოქრო (დაახლ. 20 კგ.), 37 მინა ვერცხლი და ათი ათასი მინა სპილენძი, რაც იმის მანიშნებელია, რომ ადრეკლასობრივ საქართველოს ტერიტორიაზე ამ მეტალების მოპოვებისა და დამუშავების მაღალი კულტურა არსებულა [9]. ოქრომჭედლობა, როგორც ლითონის დამუშავების დახვეწილი ხელოვნება, შესანიშნავად გამომზეურდა საქართველოს არქეოლოგიურ ძეგლებში, რომლებმაც ცხადი გახადეს სამკაულის განვითარების სახელოვანი გზა და აგრეთვე დაადასტურეს საზოგადოების მაღალი 5 ექვთიმე თაყაიშვილი. არქეოლოგიური ექსპედიცია ლეჩხუმსა და სვანეთში 1910 წელს. პარიზი. 1937, გვ. 436. 6 გ. ჩუბინაშვილი. x-xiii სს. სვანური საოქრომჭედლო სახელოსნოების შესახებ. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სამეცნიერო სესია. მიძღვნილი საბჭ. საქართველოს 25 წლისთავისადმი. მუშაობის გეგმა და მოხსენებათა თეზისები. თბ. 1946. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 288 ფენის არსებობა, რომელთა ესთეტიკური მოთხოვნილებების გათვალისწინებითაც დაუმზადებიათ ისინი. საქართველოში ოქრომჭედლობას აღმავალი ხასიათი მიეცა ძვ.წ. ii ათასწლეულში, რომლის უბრწყინვალესი ნიმუშია საყოველთაოდ ცნობილი თრიალეთური კულტურის ვერცხლისა და ოქროს ნივთები. რომლებშიაც გამოვლენილია განვითარებული ოქრომჭედლობის ყველა ხერხი: გავარსი, გრანულაცია, მორჩილვა, გრეხილი, დაფანჯვრა, ღრუსივრციანი ნივთების დამზადება (ერთ-ერთი რთული ეტაპი ნებისმიერი დროის ოქრომჭედლობისა), თვლებით ინკრუსტაცია. ცხადია, რომ ამ დიდ კულტურულ მემკვიდრეობას ჭირდება დაცვა და შენარჩუნება მომავალი თაობებისათვის, რასაც შესაბამისი დარგების წიაღში შექმნილი ცოდნა ჭირდება, რისი მცდელობაცაა აღნიშნული სტატია. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. gift products based on cultural heritage for the tourist market (in georgian) tbilisi 2022; 52 pages. https://blacksea-cbc.net/images/e-library/bsb1130_thc__cultural_products_for_tourism_in_georgia_ge.pdf 2. a brief overview of the history of georgian jewelry art (in georgian) https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiuveliro_xelovneba.html 3. otar lortkifanidze, rusudan futuridze // the results of the work carried out by the archaeological expedition of vani in 1969 // a friend of the monument, tbilisi, publishing house "soviet georgia", 1970, kr. 23, pp. 33 40. 4. givi inanishvili. conservation of monuments of material culture. (in georgian) // publishing house "technical university" 2009; 132 pages. 5. on the approval of the technical regulations "rules for the organization and implementation of disinfection, disinsection, deratization and deactivation of international transport vehicles" // resolution of the government of georgia no. 24 january 3, 2014, st. tbilisi, article 9. solutions and technical means used for deactivation of transport, paragraph 5. https://matsne.gov.ge/ka/document/download/2189355/0/ge/pdf 6. regarding the approval of the technical regulation on the specifications of food additives (in georgian) // resolution of the government of georgia no. 379, st. tbilisi, august 7, 2019, p. 181. https://matsne.gov.ge/ka/document/download/4631795/0/ge/pdf 7. targeted heat treatment of additively manufactured ti-6al-4v for the controlled formation of bi-lamellar microstructures // journal of materials science & technology volume 81, 10 august 2021, pages 67-76. https://doi.org/10.1016/j.jmst.2021.01.004 8. zviad kvitsiani. svaneti – ancient site of goldsmithery (archaeological, geological, and chemical technological data) // proceedings of the institute of georgian history of tbilisi state university named after ivane javakhishvili. iv; tbilisi. 2011 https://blacksea-cbc.net/images/e-library/bsb1130_thc_-_cultural_products_for_tourism_in_georgia_ge.pdf https://blacksea-cbc.net/images/e-library/bsb1130_thc_-_cultural_products_for_tourism_in_georgia_ge.pdf https://www.dzeglebi.ge/statiebi/xelovneba/qartuli_saiuveliro_xelovneba.html https://matsne.gov.ge/ka/document/download/2189355/0/ge/pdf https://matsne.gov.ge/ka/document/download/4631795/0/ge/pdf https://doi.org/10.1016/j.jmst.2021.01.004 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 289 // https://dspace.tsu.ge/bitstream/handle/123456789/1687/02zviad%20kviciani.pdf?sequence=1&is allowed=y 9. goldsmithing (in georgian) http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=39&t=3271 for the chemistry of cultural heritage (part iii for surface chemistry of archaeological gold and silver) mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university resume monuments of cultural heritage reach today in a modified or somewhat transformed form. from the creation of the cultural heritage monument to the present, the process of its internal and surface changes is called natural "aging". the intensity of the "aging" process of the cultural heritage exhibit depends on both the properties of the historical material and external natural factors (temperature and humidity changes, wind and water erosion, light effects), as well as the instability of the environmental conditions (air composition, vibration phenomena). the purpose of studying the processes on the surface of the cultural heritage exhibit is to slow down and stop the "aging" process in the historical material. from this point of view, it is important to examine the chemistry of the surface of archaeological gold and silver, thus preserving both the appearance of the monument and the material from which the exhibit is made because changing the old one means losing the historical significance of the technical features of the sample to be processed, the manufacturing technology embedded in the stone, and the individuality. keywords: unesco framework document for culture statistics, culture economy chart, golden lion statue, trialeti culture, potassium persulfate, potassium cyanide, potassium and ammonium rhodanides, granulation, polychromy, sodium hexametaphosphate, natural gold amalgam, gold and silver cleaning the surface of products. https://dspace.tsu.ge/bitstream/handle/123456789/1687/02zviad%20kviciani.pdf?sequence=1&isallowed=y https://dspace.tsu.ge/bitstream/handle/123456789/1687/02zviad%20kviciani.pdf?sequence=1&isallowed=y http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=39&t=3271 „уголь украины“, июнь, 1977 1 yдk 622.412: 536.244 методика теплового расчета выработки с термальными водами доктор техн. наук ш. и. ониани, канд. техн. наук. о. а. ланчава институт горной механики ан гсср в формировании микроклимата выработок термальные воды могут принимать косвенное (если они непосредственно не изливаются в выработки, но имеют восходящее движение в пределах шахтного поля) и непосредственное участие. косвенное влияние вод учитывается при построении геотемпературного поля месторождения. в этом случае геотермический градиент не является параметром, характеризующим естественное тепловое состояние массива, и реальную картину распределения температуры в недрах необходимо установить другими способами [1], при которых методика теплового расчета выработок не меняется. наблюдения показали, что при поступлении термальных вод в выработки происходит резкая интенсификация теплои массообменных процессов, вследствие чего температура насыщенного водяными парами шахтного воздуха на коротком участке (100—500 м) становится примерно равной температуре вод, и без их предварительного отвода нельзя создать приемлемые климатические условия. все практически возможные способы водоотвода по полученному эффекту можно свести к трем основным: по специальной выработке, по канаве с теплоизоляционным перекрытием и по канаве с простым перекрытием [2]. в указанных способах исключается возможность массообмена между шахтным воздухом и открытой поверхностью горячей воды. для любого способа водоотвода характерно наличие определенного уровня термальных вод, поэтому они рассматриваются как плоский источник тепла постоянной температуры, расположенной в неограниченном горном массиве на уровне разгрузки вод. тогда теплообменный процесс в выработках характеризуется двумя стадиями: нестационарной и квазистационарной [3]. в нестационарной стадии происходит интенсивное охлаждение окружающего выработку массива (за исключением почвы). шахтному воздуху передается и тепло термальных вод. через промежуток времени, зависящий от многих факторов, влияющих на интенсивность теплообмена, наступает квазистационарная стадия, в которой почти все тепло от вод передается воздуху. температура воздуха в горизонтальных выработках с термальными водами определяется по известным формулам [4], скорректированным с учетом влияния этих вод: где 𝑖1 и 𝐾1— температура шахтного воздуха в начале и в конце расчетного участка, ˚с; „уголь украины“, июнь, 1977 2 m, n, l — коэффициенты уравнения квадратичной зависимости изменения влагосодержания от температуры, г/кг, г/(кг∙˚с), г/(кг∙°с2); 𝑖1 и 𝑖2— энтальпия шахтного воздуха при температуре t1 и t2, ккал/кг; g —количество шахтного воздуха, проходящего по расчетному участку, кг/ч; 𝑄𝑚—тепловыделение от местных источников, ккал/ч; 𝐶 = 𝛼𝐹𝛩 𝐺 ; 𝛼— коэффициент теплопередачи, ккал/(м2-ч-°с); f — площадь поверхности теплопередачи, м2; 𝛩 = 𝑡−𝑡𝐵 𝑡𝜏−𝑡𝐵 — безразмерная температура стенок выработки, которую в зависимости от принятого способа водоотвода и значений критериев фурье и био можно определить из критериальной зависимости 𝛩 = 𝑓(𝐹0, 𝐵𝑖), построенной авторами для каждого рассмотренного способа отвода термальных вод; t'τ -расчетная температура термальных вод в пределах рассматриваемого участка, °с; tτ естественная температура термальных вод на уровне разгрузки, °с; t и tb — искомая температура массива и заданная температура шахтного воздуха, °с. безразмерную температуру можно определить также по следующим эмпирическим формулам: при 0,01 ≤ fo ≤ 0.3, θ= kexp (βfob10.33), при 0.3< fo ≤ 2 θ = kexp (βfo0.5b10.33) , при fo > 2 (квазистационарная стадия) θ = kexp ( εв10,33), где к — безразмерный коэффициент пропорциональности, равный 1 (отвод термальных вод по канаве с простым перекрытием), 0,852 (по специальной выработке) и 0,925 (по канаве с теплоизоляционным перекрытием); β, ε — экспериментальные поправочные коэффициенты, значения которых приведены в работе [3]. при составлении критериальных зависимостей термальные воды рассматривались как источники тепла постоянной температуры; это допущение не является строгим при их малом относительном дебите (отношение массового дебита gт термальной воды к массовому расходу gв шахтного воздуха, проходящего по выработке в единицу времени). передача тепла шахтному воздуху от термальных вод сопровождается снижением их температуры. в нестационарной стадии такое уменьшение практически не наблюдается даже при малом относительном дебите вод, поскольку теплоприращение шахтного воздуха обусловлено главным образом теплопередачей от горных пород. в квазистационарной стадии вся тепловая энергия передается шахтному воздуху (кроме σqм) от горячих вод. в данном случае целесообразнее установить величину минимального относительного дебита, при котором расчетную температуру можно приравнять к естественной температуре термальных вод. важное значение имеет температурное приращение шахтного воздуха в пределах расчетного участка и естественная температура термальных вод, так как при прочих равных условиях от них зависит соблюдение равенства. 𝑡𝑇 ′ ≈ 𝑡𝑇 расчеты показали, что для температурного приращения воздуха, доходящего до 10 град, и для естественной температуры горячих вод 50° с и более минимальный относительный дебит равен 2. если он меньше 2 или „уголь украины“, июнь, 1977 3 температурное приращение больше 10 град, температуру термальных вод можно вычислить по формуле 𝑡𝜏 ′ = 0,25 𝑡𝜏(1 + √𝜎) 2 , где σ — безразмерный коэффициент, значение которого определяется из рис. 1. рис. 1. к определению расчетной температуры термальных вод. на рис. 1 показаны кривые изменения величины о в зависимости от gt/gb для температурных приращений воздуха при разной естественной температуре термальных вод. стрелки с надписями обозначают предполагаемое приращение температуры воздуха. для каждого перепада правая кривая соответствует естественной температуре вод, равной 50° с, левая 100° с. для промежуточных значений температуры а находят интерполяцией. способ отвода термальных вод t2, °с ∆t град % отсутствие термальных вод 23,7 3,7 100 по специальной выработке 27,5 7,5 203 канаве с теплоизоляционным перекрытием 28,1 8,1 219 то же, с простым перекрытием 29,4 9,4 254 примечание. ∆t — приращение температуры в пределах расчетного участка. в таблице приведены результаты сравнительного теплового расчета обычных выработок и выработок с восходящими потоками термальных вод. принято, что относительный дебит термальных вод больше 2, т. е. 𝑡𝜏 ′ ≈ 𝑡𝑇; 𝑡1 = 20℃; 𝑡𝑇 = 42℃; длина расчетного участка равна 1000 м; температура пород 𝑡п = 42℃. погрешность теплового расчета выработок без учета влияния термальных вод может превышать 100%. изложенная методика рекомендуется для теплового расчета горизонтальных выработок с термальными водами в окружающем массиве, проветриваемых вентиляционной струей (за счет общешахтной депрессии). „уголь украины“, июнь, 1977 4 литература 1.ониани ш. и., лацабидзе т. о., ланчава о. а. температурное поле шахты № 8 ткварчельского каменноугольного месторождения. в сб.: «горная электромеханика и рудничная аэрология». тбилиси, «мецниереба», 1975. 2.ониани ш. и., пирцхалава т. г., ланчава о. а. тепловой режим горных выработок при наличии термальных вод. проблемы горной теплофизики. (материалы всесоюзной научно технической конференции). л., лги, 1974. 3.ониани ш. и., ланчава о. а. сообщения ан грузинской сср. тбилиси, «мецниереба». т. 77, 1975, № 1. 4.щербань а. н., черняк в. п. к методике тепловых расчетов рудничного воздуха. «физикотехнические проблемы разработки полезных ископаемых», 1970, № 4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 170 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.19 მომსახურების მარკეტინგის თანამედროვე ტენდენციები და განვითარების სტრატეგიები საერთაშორისო ბაზრებზე ლალი ოსაძე1, მაკა სოსანიძე2, სოფიო ცეცხლაძე3 1ეკონომიკის დოქტორი, გორის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტი, ასოცირებული პროფესორი 2ეკონომიკის დოქტორი, გორის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტი, ასოცირებული პროფესორი 3კავკასიის საერთშორისო უნივერსიტეტის ბიზნესი ადმინისტრირების დოქტორანტი, გორის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტის, მოწვეული სპეციალისტი აბსტრაქტი 21 -ე საუკუნის დასაწყისში, ბიზნეს გარემოში მკვეთრი ცვლილებებისა და ინტენსიური კონკურენციის გამო, მარკეტინგზე დატვირთვა იცვლება და ამასთან ერთად იცვლება ბიზნესის კეთების გზა. იზრდება მომსახურების ბაზრის წილი და შესაბამისად იზრდება მომსახურების მარკეტინგის მნიშვნელობა. კლასიკური 4p (პროდუქტი, ფასი, ადგილი, პოპულარიზაცია)-დან, მარკეტერს უწევს, კონცენტრირება მოახდინოს ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა პროცესი, ხალხი და ფიზიკური მახასიათებლები. მარკეტინგის სტრატეგიული ცვლილების ძირითადი მიზეზია მომხმარებელთა მოთხოვნების ესკალაცია, ტექნოლოგიის განვითარება და კონკურენციის ზრდა. მომსახურების მარკეტინგს არაერთმა ქართველმა და უცხოელმა მკვლევარმა მიუძღვნა სამეცნიერო პუბლიკაცია, მეთოდოლოგიური კვლევა თუ სახელმძღვანელო. აღსანიშნავია, ფ. კოტლერის და გ. ამსტრონგის, ზეითმალის და ბიტნერის, რეგანის, კრისტიან გრონროსის, ნ. თოდუას, ჩ. ჯაშის, გ. ქათამაძის და დ. ქათამაძის და სხვათა სამეცნიერო მოსაზრებები მომსახურების ბაზრის და მომსახურების მარკეტინგის შესახებ. მრავალი სადისერტაციო ნაშრომი შეიქმნა მომსახურების მარკეტინგის შესახებ სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებელში, რომელიც მიძღვნილი იყო მომსახურების სფეროს სხვადასხვა პრობლემის კვლევაზე. თითოეული მოსაზრება თუ სამეცნიერო სტატია საყურადღებო და მნიშვნელოვანია. მომსახურების შესახებ, ყველაზე სრულყოფილი განმარტება მოგვცა ფ. კოტლერმა, რომელიც განსაზღვრავს მომსახურებას, როგორც მოქმედებას ან შესრულებას, რომელიც ერთ მხარეს შეუძლია შესთავაზოს მეორეს, რომელიც არსებითად არამატერიალურია და არ იწვევს რაიმეს საკუთრებას. მისი წარმოება შეიძლება იყოს, ან არ იყოს დაკავშირებული ფიზიკურ პროდუქტთან. მომსახურების მარკეტინგის თავისებურებები გამომდინარეობს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 171 მომსახურების სფეროს თავისებურებებიდან: მომსახურების არამატერიალურობა, განუყოფელობა, ცვალებადობა და მალფუჭებადობა. ბოლო პერიოდში მომსახურების სექტორი საგრძნობლად განვითარდა და აშშ-ის მშპს 80%-ს შეადგენს. მომსახურების სფერო კიდევ უფრო ვითარდება მსოფლიო ეკონომიკაში და მთლიანი მსოფლიო პროდუქტის 64%-ს შეადგენს. მომსახურების დარგები მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. მომსახურების კომპანიები მარკეტინგს იყენებენ იმისათვის, რომ შერჩეულ სამიზნე ბაზარზე მძლავრად მოახდინონ თავიანთი თავის პოზიციონირება [კოტლერი/ამსტრონგი, 2015]. საკვანძო სიტყვები: მომსახურების მარკეტინგი, მარკეტინგის მიქსი, მარკეტინგის სტრატეგია, მომსახურების ინტერნაციონალიზაცია, სტანდარტიზაცია, ადაპტაცია 21 -ე საუკუნეში მომსახურების მარკეტინგი ეხება ინვესტიციის დაბრუნებას (roi) და ურთიერთობის (ror) დაბრუნებას, მომხმარებელთა შენარჩუნებას და ღირებულების გაზრდას. მარკეტინგის ცვალებადი როლი მომსახურების სექტორში მოითხოვს მომხმარებელთა, მიწოდების არხების, ბაზრებისა და მოგების ეფექტურ მენეჯმენტს. არსებობს სამი ძირითადი ტენდენცია, რამაც გამოიწვია მომსახურების მარკეტინგის როლის შეცვლა: ტექნოლოგიური მედიაციის მზარდი მნიშვნელობა, სამომხმარებლო და პროფესიული როლის შეცვლა და ურთიერთკავშირის ფაქტორების მნიშვნელობის შემცირება მომხმარებელთა გადაწყვეტილების მიღებაში. ეს ტენდენციები ფუნდამენტურ გამოწვევას უქმნის მომსახურების მარკეტინგის სპეციალისტებს, რომ შეიმუშაონ ბიზნეს სტრატეგიები, რაც აერთიანებს დინამიურ ცვლილებებს ბიზნეს გარემოში. მომსახურების მარკეტინგის ამოცანა აგებული უნდა იყოს კლიენტების ნდობის განმტკიცებაზე, და უნდა ითვალისწინებდეს შემდეგს: შემცირდეს მომსახურების არახელშესახებობა, დაფიქსირდეს მომსახურების მნიშვნელობა, ყურადღება გამახვილდეს მომსახურებისაგან მისაღებ სავარაუდო სარგებელზე, მომსახურების პროპაგანდისათვის მოწვეული უნდა იქნეს ცნობილი ადამიანები, უნდა მოხდეს კლიენტების სრულყოფილი ინფორმირება შეთავაზებული სერვისის და მომსახურე პერსონალის შესახებ [ქათამაძე გ., ქათამაძე დ., 2013:38]. მომსახურების ფირმებში დასაქმებული მარკეტოლოგები ბიზნესში წარმატებისათვის, საჭიროა ყურადღებას ამახვილებდნენ მომსახურების სექტორში გამოვლენილ 10 ტენდენციაზე: პერსონალიზაცია: ახალი სერვისის მარკეტოლოგები აყალიბებენ მარკეტინგულ სტრატეგიებს, რომლებიც ხელს უწყობენ ადამიანების ჩართულობას სერვისის მიწოდებაში ურთიერთობის ფაქტორის შესაქმნელად. თუმცა, ტექნოლოგიების მზარდი გამოყენებასთან ერთად ადამიანურ ფაქტორს ნაკლები მნიშვნელობა ენიჭება. მარკეტერები ხელს უწყობენ ინტერნეტ ტრანზაქციის გამოყენებას, როგორიცაა ონლაინ ბანკინგი, ონლაინ შემოწმება, რაც ამცირებს ადამიანის ჩართულობას და აუმჯობესებს მომსახურების მიწოდების პროცესის სტანდარტიზაციას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 172 მომხმარებელთა მოლოდინების გაგება: მომხმარებელთა ქცევის კვლევის მზარდი გამოყენებისას, მარკეტოლოგებს შეუძლიათ შეაფასონ მომხმარებლის მოლოდინი და სცადონ ისეთი სერვისების შექმნა, რომლებიც შეასრულებენ მომხმარებლის აღქმულ ღირებულებას. ასევე, მომხმარებელთა მონაცემთა ბაზის მზარდი გამოყენებისას ისეთი ინსტრუმენტებით, როგორიცაა საკრედიტო ბარათი, ლოიალობის ბარათები და ა.შ. მარკეტერებს შეუძლიათ წარმატებით გააანალიზონ მომხმარებელთა ყიდვის ქცევა და შეუძლიათ შექმნან მიზნობრივი კამპანიები ქცევითი კვლევის საფუძველზე. სანდოობა: მარკეტინგი ხაზს უსვამს პოზიციონირებას, როგორც ორგანიზაციას, რომელიც ეფექტურად ახორციელებს ბრენდის დაპირებას, ფოკუსირებულია ემოციური გაყიდვის წინადადების შექმნაზე და არა უნიკალური გაყიდვის წინადადებაზე. კომპანიები იყენებენ ხაზის ზემოთ და ხაზის ქვემოთ ტექნიკის კომბინაციას. დაფიქსირდა, რომ თანამედროვეობა ეწინააღმდეგება ბრენდირებას და საზოგადოებასთან ურთიერთობის ფასიან რეკლამას. სიმარტივე: ტენდენციები სამომხმარებლო სირთულის შემცირებისა და მომხმარებლის ცოდნის გაზრდისკენ. ახალი კიბერ არხები გამოიყენება, როგორც ინფო-შუამავლები, რათა მომხმარებელს მიაწოდოს სწრაფი და მოსახერხებელი ინფორმაცია და წვდომა მომსახურების მიმწოდებელზე. მარკეტოლოგების უმეტესობა აყალიბებს მარკეტინგულ ინსტრუმენტებს, როგორიცაა ვებსაიტი, უაღრესად ინტერაქტიული და მიმზიდველი, რაც მომხმარებელს საშუალებას აძლევს მოიხმაროს მომსახურება მარტივად, კომფორტულად და მოხერხებულად. ინტერნაციონალიზაცია: ტენდენცია მომსახურების სექტორში მოქმედი გლობალური მომსახურების ბრენდების დომინირებისკენ. ეს ძირითადად იმიტომ ხდება, რომ გიგანტურ კომპანიებს შეუძლიათ ინვესტიცია განახორციელონ ტექნოლოგიების განვითარებაში მომხმარებელთა მზარდი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად. მათ შეუძლიათ გამოიყენონ მოწინავე crm ინსტრუმენტები, რომლებიც დაგეხმარებათ მარკეტინგისა და მათი ბრენდების მომხმარებელთა პოპულარიზაციაში. შეფუთვა: ტენდენცია ფიზიკური საქონლის ან სხვა სერვისის გაერთიანებისკენ ძირითადი სერვისის შეთავაზებით. ეს სტრატეგია ჩვეულებრივ მიიღება ფიზიკური მტკიცებულებების შემუშავების მიზნით. ასევე, ეს ხელს უწყობს არამატერიალურობის ფუნდამენტური მახასიათებლის ზემოქმედების შემცირებას მარკეტინგული სერვისების მომხმარებელზე. რაციონირება: მარკეტოლოგები ცდილობდნენ მაქსიმალურად გაზარდონ თითო გამომუშავება მომსახურების მიწოდებაში, რათა გაუმკლავდნენ ინვესტიციის მაღალი ანაზღაურების გამოწვევას. მარკეტინგის გამოწვევა ხდება მარკეტინგული სტრატეგიის (pims) მოგებაზე ზემოქმედების წარმოჩენაზე. მარკეტინგული ფუნქცია უფრო ანალიტიკური გახდა კრეატიული სტრატეგიის შემუშავების საწინააღმდეგოდ. ვირტუალური გამოცდილება: მარკეტოლოგები, როგორც წესი, იყენებენ ტექნოლოგიურ ინსტრუმენტებს, როგორიცაა ვირტუალური რეალობა, სერვისების მიწოდებისას ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 173 სერვისების შემცვლელად. მარკეტერები ასევე ავითარებენ პლატფორმებს, როგორიცაა ფანკლუბები; ფორუმებს, რათა გაიზიარონ თავიანთი გამოცდილება, რათა განავითარონ ნდობა სერვისის შეთავაზების მიმართ. ბაზრის სივრცეები: ახალმა კიბერ ბაზარმა წარმატებით შეძლო კომპანიებისთვის მომსახურების უფრო და უფრო მეტი მომხმარებლის მოპოვება. ამჟამად, ეს არის განაწილების ყველაზე ძლიერი არხი, რომელსაც იყენებენ სერვისის პროვაიდერები. მაგალითად, სასტუმროები, ფართოზოლოვანი სერვისები, ავიახაზების ინდუსტრია და ა.შ. მრავალგანზომილებიანი კონკურენცია: მარკეტოლოგები ცდილობენ გამოჩნდნენ როგორც არატრადიციული სერვისის პროვაიდერები, რათა ბუნდოვანი განსხვავებები მოხდეს ბაზრებს შორის. მარკეტერები ადაპტირებენ ნიშასა და ფოკუსირებულ მარკეტინგულ მიდგომას, რათა თავიანთი სერვისი მიზნობრივი ბაზრისთვის მორგებულ პაკეტად განათავსონ [10 trend in the services seqtor in 21 st centiry, 2021]. ყველა ზემოაღნიშნული ტენდენცია აიძულებს მარკეტოლოგებს მოერგონ ამ ცვლილებას, მოახდინონ საკუთარი სტრატეგიების მორგება ბაზრის საჭიროებებზე დაყრდნობით. ამრიგად, მარკეტოლოგები მუდმივად ინტერესდებიან ცვალებადი მარკეტინგული გარემოს და მომხმარებლის ქცევის შეცვლით. საერთაშორისო სერვისები განიმარტება, როგორც ქმედება, ღონისძიება და ძალისხმევა, რომელიც ხორციელდება სხვადასხვა მიმართულებით. მომსახურების მარკეტინგის სტრატეგიები განსხვავებულია ადგილობრივი და საერთაშორისო მომსახურების კომპანიებისათვის. საერთაშორისო სერვისები ხორციელდება სხვადასხვა მიმართულებით, სადაც გასათვალისწინებელია განსხვავებული კულტურული მახასიათებლები (clark et al. 1996). აქედან ვარაუდია, რომ საერთაშორისო სერვისებს აქვთ სხვა მახასიათებლები, ვიდრე შიდა მომსახურებას; საშინაო სერვისებთან შედარებით განსხვავებები არის ის, რომ ხდება კულტურათა შეჯვარება სხვადასხვა ფორმით, ურთიერთქმედება უცხო კულტურასთან (wong, 2009). მომსახურების საერთაშორისო ბაზარი შეიძლება იყოს რთული, რადგან ძნელია მოლოდინების პროგნოზირება. კვლევებით დასტურდება, რომ მომსახურების საერთაშორისო ფირმების სტრატეგიები(styles and patterson, 2005) და მომსახურების მარკეტინგული მოდელები ითვალისწინებს ახალ შესააძლებლობებს (nijssen და ვან ჰერკი, 2009). საერთაშორისო კონტექსტში, გარემო ფაქტორები არსებით გავლენას ახდენენ მარკეტინგულ სტრატეგიაზე და mnc შვილობილი კომპანიების წარმატებაზე, რომლებიც მუშაობენ უცხოურ ბაზრებზე, განსხვავებულ გარემოში (carpano et al 1994). აღმოსავლეთ ევროპის მარკეტინგული სტრატეგიის გათვალისწინებით, შუჰმა (2007) შეადარა აღმოსავლეთ და დასავლეთ ევროპის ბაზრების მახასიათებლები და გამოავლინა უზარმაზარი განსხვავება. ძნელია სანდო კვლევის ჩატარება ბაზრებისა და მარკეტინგის ჰომოგენიზაციის შესახებ(boddewyn, 1986). ამიტომ მნიშვნელოვანია გვესმოდეს ადაპტაციის საჭიროებები და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 174 ასევე, იმის განსაზღვრა, თუ სად და როგორ უნდა მოხდეს ადაპტაცია. zhiyi and massingham (2007) ვარაუდობენ, რომ, სერვისი უნდა იყოს სტანდარტიზებული პროცესის დასაწყისში, რადგან ის უფრო იაფია და მოიცავს ნაკლებ დანახარჯებს და შემდგომში ადაპტირდება, როდესაც კომპანია ხედავს მის უპირატესობას. მომხმარებელი ზოგჯერ მოითხოვს კონკრეტულ პირობებს ადაპტაციისათვის და ინფორმაციის გაცვლას, იმისათვის, რომ მოერგოს კონკრეტულ ბრენდებს და მომსახურების პირობებს. ედვარდსონი (edvardsson, 1988) და სხვები აცხადებენ, რომ მომსახურების კომპანიებს ხშირად შეუძლიათ შეინარჩუნონ თავიანთი გლობალური კონცეფცია ხელუხლებლად, და ადაპტირდნენ, სწორი მარკეტინგის საშუალებით. hyder and freigidou-malama (2009) ვარაუდობენ, რომ კარგი მომსახურების მარკეტინგის განხორციელებისას, აუცილებელია ბალანსი სტანდარტიზაციასა და ადაპტაციას შორის საერთაშორისო დონეზე. ადაპტაციის ხარჯებისა და სარგებლის შედარების მცდელობა კომპანიებს ეხმარება წარმატების მიღწევაში(სმიტი და ტაილერი, 2007). მოკლედ, საერთაშორისო კომპანიების გარე და შიდა ფაქტორების დაბალანსების ამოსავალი წერტილია სწორი მარკეტინგული სტრატეგია. ეს ფაქტორები გავლენას ახდენენ იმაზე, თუ როგორ შეიქმნება სტრატეგია ამ ფაქტორების გავლენით. სტანდარტიზაცია/ადაპტაციის საკითხთან დაკავშირებით რაიანს უმცროსი და სხვ. (2003) ამტკიცებენ, რომ საერთაშორისო მარკეტინგულ სტრატეგიაში სტანდარტიზაციის ადაპტაციასთან კავშირს არ გააჩნია ძლიერი თეორიული საფუძველი. ლაგესი და სხვ. (2008) მიიჩნევენ, რომ რამდენიმე შიდა და გარე ძალა გავლენას ახდენს სტანდარტიზაცია/ადაპტაციის ხარისხზე. ამ საკითხების გათვალისწინებით, თეორიულ ჩარჩოზე დაყრდნობით, შემუშავებულია მარკეტინგული სტრატეგია. ზოგიერთი მტკიცებით, სტანდარტიზაცია/ადაპტაცია უმეტესად განიცდის ფრაგმენტაციას, ამიტომ აქ არის შემოთავაზებული სისტემური მიდგომა ამ ნაკლის დასაძლევად და მთელი რიგი ძირითადი სფეროების გათვალისწინება. აქ უნდა განვიხილოთ მარკეტინგული მიქსის ცვლადები (პროდუქტი, ფასი, ადგილი და წინ წაწევა). მომსახურების მარკეტინგში ეს ცვლადები ხაზს უსვამენ განსხვავებას სერვისების ინტერნაციონალიზაციასა და საქონელს შორის (javalgi et al. 2003). wong და merrilees (2009) ამტკიცებენ, რომ იცვლება პროდუქტის ბრენდი მომსახურების შემთხვევაში და 4p ხდება 7p. ეს უკანასკნელი უფრო რთული ბრენდის დიზაინია და ემატება დამატებითი სერვისის ცვლადები, ე.ი. ფიზიკურ მტკიცებულებებს, პროცესს და ადამიანებს ეცნობიან სერვისის გასამყარებლად (zeithaml el al. 2006). შემდგომში ამ „პროდუქტს“ ეწოდა „მომსახურების კონცეფცია“. მრავალეროვნული ფირმის უზარმაზარი ინვესტიციის, პრესტიჟისა და კონკურენტული მიმზიდველობის გათვალისწინებით, ამ ცვლადების სწორი მართვა ფირმას აძლევს განვითარების საშუალებას მომსახურების ინდუსტრიაში. მომსახურების ინტერნაციონალიზაციისას გარე ფაქტორები, მრავალეროვნულ ფირმებს აძლევენ, როგორც გამოწვევებს, ასევე შესაძლებლობებს, თავიანთი მარკეტინგული სტრატეგიის შემუშავებისას. ხშირად დასახელებული ფაქტორია კულტურა, რომელიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 175 ინფორმაციას იძლევა, თუ ვინ არიან ადგილობრივი მომხმარებლები, როგორ იქცევიან და რას მოიხმარენ, როგორ მომსახურებას ირჩევენ და რა დამოკიდებულება აქვთ მრავალეროვნულ ფირმებთან. რამდენიმე მკვლევარი, როგორიცაა chung (2010) hyder and fregidou-malama (2009); de burca (2004) და samiee (1999) და სხვ. აღიარებდა კულტურის როლს მარკეტინგულ სერვისებში საერთაშორისო დონეზე. ვონგიმ და merrilees (2009) განსაკუთრებით შეისწავლა კულტურის გავლენა ბრენდის ადაპტაციაზე და აღმოაჩინა, რომ ადაპტაციის პროცესში კულტურული განხილვა უფრო მნიშვნელოვანია სერვისებისთვის, ვიდრე პროდუქტები. ბაზრის მახასიათებლები, ბაზრის ინფრასტრუქტურა, რეკლამა, მედიის ხელმისაწვდომობა, განაწილების სტრუქტურა და ბაზრის ზომა, ფაქტორები, რომლებიც განსაზღვრავენ კონკრეტული უცხოური ბაზრის განვითარების დონეს(თეოდოსიო და ლეონიდუ, 2003). ეს მახასიათებლები გვეხმარება გადაწყვიტოთ სტანდარტიზაცია/ადაპტაციის ხარისხი მარკეტინგულ სტრატეგიაში. hyder and abraha (2008) ამტკიცებს, რომ აღმოსავლეთ ევროპული ბაზრები, მიუხედავად იმისა, რომ განიცდიან მნიშვნელოვან ტრანსფორმაციას, დასავლურ ფირმებს გამოწვევებს უქმნიან პოლიტიკური, სოციალური, კულტურული და ეკონომიკური მიზეზების გამო. იალჩინკაია (2008) მიიჩნევს, რომ კომპანიები ხშირად შეუმჩნეველია, რომ სხვადასხვა ქვეყანაში მომხმარებლებს განსხვავებული ქცევები აქვთ და რომ კორექტირებაა საჭირო პროდუქტებისა და ბიზნეს სისტემების შესაქმნელად სხვადასხვა ქვეყანაში. კომპანიის სტანდარტიზაცია/ადაპტაციის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი წინამორბედია კონკურენცია. კონკურენტუნარიანობა არის ძალა, უცხოური ფირმის უნარი განავითაროს და გაყიდოს საქონელი და მომსახურება კარგი ხარისხით და კონკურენტულ ფასად. ფირმა შეიძლება იყოს კონკურენტუნარიანი შიდა ბაზარზე, მაგრამ ეს ადვილი არ არის შეინარჩუნოს კონკურენტუნარიანობა საერთაშორისო სფეროში, რადგან არსებობს როგორც, საშინაო, ასევე, საგარეო ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ფირმების კოკურენტუნარიანობაზე. ასეთ ბაზრებზე აქტიურობენ საერთაშორისო რეპუტაციის მქონე ფირმები. პროდუქტისგან განსხვავებით, სერვისის შეთავაზება არამატერიალური და ჰეტეროგენულია (zeithaml et al. 2006) და ამიტომ, როგორც წესი, წარმოადგენს კომპანიის კონკურენტული უპირატესობის სიმბოლოს. ჰაიდერმა და ფრეგიდუ-მალამამ (2009) მომსახურების ინტერნაციონალიზაციის შესწავლისას აღმოაჩინეს, რომ უცხოური ფირმა, რომელიც ცდილობდა შეენარჩუნებინა მათი შეთავაზებების ძირითადი მახასიათებლები, ხასიათდება მოქნილობით სხვა სფეროებში ადაპტაციისთვის. ისინი აცხადებდნენ, რომ თუ მენეჯერები ვერ იცავენ მომსახურების კონცეფციის ძირითად კომპონენტებს, მაშინ გაყიდვების მართვა შესაძლებელია, რომ ეფექტურად ვერ მოხერხდეს. ამერიკის მარკეტინგის ასოციაციამ (ama) 1960-იან წლებში, ბრენდი განსაზღვრა, როგორც „სახელი, ტერმინი, ნიშანი, სიმბოლო ან დიზაინი, ან მათი კომბინაცია, რომელიც გამიზნულია საქონლის იდენტიფიცირებისთვის ან ერთი გამყიდველის ან გამყიდველთა ჯგუფის მომსახურება და მათი დიფერენცირება კონკურენტებისაგან (heding et al. 2009). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 176 მკვლევარები ერდოგმუსი და სხვ. (2010); wong and merrilees(2009); მედინა და დაფი (1998); როტი (1995) აღნიშნავენ მრავალეროვნული ფირმების საერთაშორისო მარკეტინგული სტრატეგიის შემუშავებისას ბრენდინგის როლის შესახებ. ერდოგმუსის და სხვ. (2010) კვლევით დადგინდა, რომ სასაქონლო ბრენდი უფრო მეტად ადაპტირდება სტანდარტიზებულ ბაზრებზე, ხოლო wong and merrilees (2009) ის მიხედვით მომსახურების ბრენდი უფრო მეტად ადაპტირდა, უფრო უკეთესად მოერგენ ახალ საერთაშორისო ბაზარს, პროდუქტზე დაფუძნებულ ფირმებთან შედარებით. მნიშვნელოვანი პროცესია ფასების ადაპტაცია. მარკეტინგული მიქსის ერთ-ერთი კომპონენტია ფასი. ფასი დაკავშირებულია ხარისხსთან, დანახარჯებთან, შემოსავლებთან, ინფლაციასთან, კონკურენციასთან და სხვა მაჩვენებლებთან. პროდუქტის და მომსახურების საფასო სტრატეგიები განსხვავებულია საერთაშორისო ბაზრებისათვის(lages et al. 2008). ფასი დგინდება, ადგილობრივი მოსახლეობის შემოსავლიდან გამომდინარე, რომ ადგილობრივ მომხმარებელს შეეძლოს მომსახურების ყიდვა. თეოდოსიუმ და ლეონიდუმ (2003) აღმოაჩინეს, რომ ფასთან დაკავშირებული ელემენტები, პროდუქტთან შედარებით, ბევრად უფრო ადაპტირებული იყო მომსახურების შემთხვევაში. კიდევ ერთი კომპონენტია პრომოცია, რომელიც მოიცავს რეკლამას, მედიას, გაყიდვების ხელშეწყობას, საზოგადოებასთან ურთიერთობას, ფასდაკლებებს, პერსონალურ გაყიდვებს. და იგი საერთაშორისო მარკეტინგული სტრატეგიის ნაწილია. ადაპტაციის დროს მნიშვნელოვანია განაწილების არხები ფიზიკური განაწილების თვალსაზრისით, შესყიდვის ჩვევები, სადისტრიბუციო ინფრასტრუქტურა და შუამავლების როლი. თეოდოსიუსის და ლეონიდუს მიხედვით, ადგილობრივი და საერთაშორისო ბაზრების მარკეტინგი განსხვავებულია ამ შემთხვევაშიც. მომსახურების მარკეტინგის მიქსის დამატებით სამი კომპონენტი განსხვავებულია, იმის ფონზე, თუ რამდენად გლობალურია კომპანია. მარკეტინგული მიქსი (ryans et al 2003), ფიზიკური მტკიცებულება, ნიშნავს გარემოს, რომელშიც მომსახურება მიწოდებულია და სადაც ფირმა და კლიენტი ურთიერთობენ და ნებისმიერი ხელშესახები კომპონენტი, ხელს უწყობს სერვისის შესრულებას (zeithaml et al.,2006). hyder და fregidou-malama (2009) ამტკიცებდნენ, რომ ფიზიკური მტკიცებულება, მომსახურების შეთავაზების და გაყიდვების დროს, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, არამატერიალური და ჰეტეროგენული მახასიათებლების გამო. მარკეტინგული მიქსი პროცესი არის სერვისთან დაკავშირებული კიდევ ერთი ცვლადი. არამატერიალურობის და აბსტრაქტულობის გამო, სერვისების მყიდველებს ურჩევნიათ ნახონ პროცესი, თუ, მომსახურება როგორ არის დაგეგმილი, შემუშავებული და ადაპტირებული საბოლოო მიწოდებამდე. მიქსის საბოლოო ცვლადი არის ხალხი, რომელიც zeithaml el al-ის (2006) მიხედვით, გულისხმობს ყველა ადამიანს, ვინც მონაწილეობს მომსახურების მიწოდებაში და ამით გავლენას ახდენს მყიდველის აღქმაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 177 დასკვნა: მსოფლიო ბაზარი დღეს მაღალი კონკურენციით გამოირჩევა, ამის მიუხედავად, სერვისული კომპანიები ახერხებენ თავისი პროდუქციის გაყიდვას ახალ ბაზრებზე. ისინი ამას ახერხებენ ბრენდის ცნობადობის გაზრდით, სწორი მარკეტინგული სტრატეგიის საშუალებით. აღსანიშნავია, რომ კომპანიები უფრო მარტივად უმკლავდებიან შიდა ფაქტორებს, მაგრამ რთულია, ანდა, თითქმის შეუძლებელია გარე ფაქტორების მართვა. თუმცა, აუცილებელია, რომ კომპანიამ გაითვალისწინოს სტრატეგიაში ეს ფაქტორები და შეძლებისდაგვარად მართოს ისინი. რაც უფრო გლობალურია კომპანია, მით უფრო მეტი სტანდარტიზაცია არის საჭირო. ადაპტაცია მაშინ არის ხელსაყრელი, თუ ის განიხილება, როგორც, ხარჯების დამზოგავი. რაც შეეხება, საქართველოს, საქართველოში ბოლო პერიოდში ცნობილი ბრენდების მიერ გაყიდული პროდუქციის მოცულობა იზრდება. მომსახურების სექტორის ცალკეული სფეროების განვითარება შეიმჩნევა, თუმცა, არის პრობლემები, რომელსაც ჭირდება სათანადო შეფასება და საერთაშორისო სტანდარტების გათვალისწინება. ბიბლიოგრაფია 1. კოტლერი ფ., ამსტრონგი გ., 2015 : 264, ,,მარკეტინგის საფუძვლები“, ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა, თბილისი, გვ.264-265; 2. ქათამაძე გ., ქათამაძე დ., 2013:38, ,,მომსახურების მარკეტინგი“, გამომცემლობა ,,უნივერსალი“, თბილისი, გვ.38-39; 3. boddewyn, j.j. soehl, r. picard, j. (1986) “standardization in international marketing: is ted levitt in fact right?” business horizons novdec pp. 70. 4. cavusgil, s.t. zou, s. and naidu, g.m. (1993), “product and promotion in export venture: an empirical investigation”, journal of international business studies, vol. 24, no. 3, pp. 479-506. 5. chung, f.l. (2010). “international marketing decision governance, standardization and performance: a framework in the cross-market scenario”. european journal of marketing. vol. 44 no 11/12 pp. 1642-1666. 6. de búrca, s., fletcher, r. and brown, l. (2004), “international marketing – an sme perspective”, prentice hall, harlow. douglas, s.p. and wind, y. (1987), “the myth of globalization”, columbia journal of world business, vol, 22, no, 4, pp 19-30. 7. edvardsson, b. (1988). “service quality in customer relationships: a study of critical incidents in mechanical engineering companies”. the service industries journal, vol. 8 no. 4 pp. 274-292. 8. edvardsson et al. (1993). “internationalization in service companies”, the service industries journal, vol: 13. iss:1 pp: 80-97. 9. ford, d., gadde, l-e., håkansson, h. and snehota, i. (2003), managing business relationships, second edition, john wiley and sons ltd., chichester, uk. ghauri, p.n., tarnovskaya, v. and elg, u. (2008), „market driving multinationals and their global sourcing network”, international marketing review, vol. 25, no. 5. pp. 504-519. 10. grönroos, c. (1999). “internationalization strategies for services” journal of services marketing, vol. 13 iss: 4/5, pp.290 297 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 178 11. gummesson, e. (2005) "qualitative research in marketing: road-map for a wilderness of complexityand unpredictability", european journal of marketing, vol. 39 iss: 3/4, pp.309 – 327. 12. heding, t. knudtzen, c.f. and bjerre, m. (2009), brand management – research, theory and practice, routledge, london. hyder, a. abraha, d. (2003) strategic alliances in central and eastern europe, pergamon, amsterdam. hyder, a. abraha, d. (2008) “institutional factors and strategic alliances in eastern and central europe” baltic journal of management vol.3 iss.3 pp 289-308. 13. hyder, a. fregidou-malama, m. 2009, “services marketing in cross-cultural environment: the case of egypt”, journal of services marketing, vol. 23, no. 4, pp. 261-271. 14. javalgi, r.g., griffith, d.a. and white, d.s. (2003), “an empirical examination of factors influencing the internationalization of service firms”, journal of services marketing, vol. 17, no. 2, pp.185-01. 15. la, v. styles, c. patterson, p. (2005) 'executive insights: exporting services to southeast asia: lessons from australian knowledge-based service exporters', journal of international marketing, vol.13:4, pp. 104-128.178 21 16. lages, l.f., abrantes, j.l. and lages, c.l. (2008), “the startadapt scale – a measure of marketing strategy adaptation to international business markets”, international marketing review, vol. 25, no. 5, pp. 584-600. 17. lewitt, t. (1983), “globalization of markets”. harward business review, may-june, pp 211. 18. mba knowledge base; ,,services marketing”, 10 trend in the services seqtor in 21 st centiry, 2021. https://www.mbaknol.com/services-marketing/10-trends-identified-in-the-servicesector-in-21st-century/ 19. medina, j:f: and duffy, m:f. (1998), standardization vs globalization: a new perspective of brand strategies”. journal of product and brand management, vol 7 no. 3 pp. 223-43 20. miles, m.b. and huberman, a.m. (1994), qualitative data analysis: an expanded sourcebook, sage, thousand oaks, ca nijssen, e and van herk, h. (2009) american marketing association, vol. 17 iss:1 pp 91115. 21. osarenkhoe, a. (2010) “a study of inter-firm dynamics between competition and cooperation. a coopetition strategy” journal of database marketing and customer strategy management. vol.17, pp, 201–221 22. ryans jr, j.k. griffith, d.a. steven white, d. (2003), “standardization/adaptation of international marketing strategy”, international marketing review, vol. 20, no. 6, pp 593. 23. sorenson, r. wiechmann, v. (1975). “how multinationals view marketing standardization” harward business review, 53(3), pp 38-167. 24. styles, c. patterson, v. (2005) "determinants of export performance across service types: a conceptual model", journal of services marketing, vol. 19 iss: 6, pp.379 391 25. schuh, a. (2000), “global standardization as a success formula for marketing in central eastern europe?” journal of world business, vol.35, no. 6, pp. 133-148. https://www.mbaknol.com/ https://www.mbaknol.com/services-marketing/10-trends-identified-in-the-service-sector-in-21st-century/ https://www.mbaknol.com/services-marketing/10-trends-identified-in-the-service-sector-in-21st-century/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 179 26. theodosiou, m. and leonidou, l.c. (2003), “standardization versus adaptation of international marketing strategy: an integrative assessment of the empirical research”, international business review, vol. 12, pp. 141-171. 27. wong, h. y. and merrilees, b. (2009), services versus product brands: understanding international adaptation. international business and entrepreneurship development, vol.4, no.3, pp. 231-242. 28. zeithaml, v.a., bitner, m.j. and gremler, d.d. (2006), services marketing: integrating customer focus across the firm, 4th edition, mcgraw-hill, boston.179 23 29. zhiyi, a and massingham. p. (2007) “national culture and the standardization versus adaptation of knowledge management” journal of knowledge management, vol. 11, no. 2,pp 5-21. 30. zou, s. and cavusgli, s.t. (1996), “global strategy: a review and an integrated conceptual framework”, european journal of marketing, vol. 30. 1. pp. 52-69. modern tendencies and development strategies of service marketing in international markets annotation: the article is about tendencies of the development of marketing and international strategies. recently, the market share of services has been built up and that is why the role of importance of service marketing increasing. the service sector is still developing in the world economy and accounts for more than half of the total world production. the service industries differ from each other significantly. service marketing strategies are distinct for local and international service companies. service companies use marketing to position themselves strongly in a selected target market. the changing role of marketing in the service sector requires efficient management of customers, supply channels, markets, and profits. three main trends have led to a change in the role of service marketing: the increasing importance of technological meditation, the changing role of the consumer and the professional, and the decreasing importance of the relational factor in consumer decision-making. these tendencies create a fundamental challenge for service marketing specialists to develop business strategies that incorporate dynamic changes in the business environment. furthermore, main tendencies marketers working in service firms need to focus on 10 tendencies identified in the service sector for business success: personalization, understanding customer expectations, rehabilitee, simplicity, internationalization, packaging, rationing, vitality, and market spaces, and multidimensional competition. all of the above tendencies force marketers to adjust their strategies based on market needs and customers. research shows that international service firms’ strategies and service marketing models provide new opportunities. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 180 in an international context, environmental factors have a significant impact on marketing strategy and the success of subsidiaries. it is important to understand the adoption needs and also to determine where and how to adopt. it has been proven that the service should be standardized at the beginning of the process because it can be done with lower costs and later adapted when the company sees its advantage. consumers sometimes require specific conditions for adaption and information exchange to adapt to specific brands and terms of service. to implement good service marketing a balance between standardization and adaption at the international level is necessarily trying to balance the costs and benefits of adaptation assists companies succeed. the starting point for balancing external and internal factors of international companies is a correct marketing strategy. marketing mix variables (product, price, place, and promotion) are considered in service marketing, these variables highlight the difference between the internationalization of services and goods. product brand changes in case of service and 4p become 7p. the latter is a more complex brand design and adds additional service variables: physical evidence, process, and people. proper management of these variables allows a firm to thrive in the service industry. external factors in the internationalization of services provide multifunctional firms with both challenges and opportunities in developing their marketing strategies. a frequently cited factor is culture, which provides information on who local consumers are, how they consume, how they select services, and how they interact with multinational firms. market characteristics are also important for services in the adaptation process: market infrastructure, advertising, media availability, distribution structure, and market size. these features assist us to decide on standardization of adaption in marketing strategy. another essential precursor to company standardization is competition and price adaptation, as well as promotion, which includes advertising media, sales promotion, public relations, discounts, and personal selling. today’s world market is characterized by high competition, despite this, service companies manage to sell their products in new markets, they manage to do this by increasing brand awareness, by developing the right marketing strategy. recently, the volume of products sold by well-known brands in georgia has been increasing. keywords: service marketing, marketing mix, marketing strategy, service internationalization, standardization, adaptation. ტრანსფორმირებადი სისტემები საევაკუაციო დროის გაზრდისა და ხანძრის დამაზიანებელი ფაქტორების მინიმიზაცისათვის საავტომობილო გვირაბში ო. ლანჩავა1,2, გ. ნოზაძე1,2, მ. ჯანგიძე1, ს. სებისკვერაძე3 1გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო 2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 3 შპს „ლოჭინი“, თბილისი, საქართველო ხანძრები საავტომობილო გვირაბებში დღემდე რჩება მაღალი რისკფაქტორის მქონე გამოწვევად და ინტენსიური საინჟინრო კვლევის საგანს წარმოადგენს. საქართველოში არსებული და მშენებარე საავტომობილო გვირაბებში, რომელთა საერთო რიცხვი უახლოეს პერიოდში გადააჭარბებს ორმოცდაათს, ერთად-ერთ რისკ-ფაქტორს ხანძარი მიეკუთვნება. დაპროექტების თანამედროვე მეთოდების გამოყენების მიუხედავად, რომლებიც დიდ ყურადღებას აქცევენ სახანძრო საშიშროებას, პრობლემა მაინც გადაუწყვეტელია გვირაბების მოქმედი ქსელისათვის, რომლის გადაჭრაზევ მიმართულია დიდი ყურადღება და ფინანსური რესურსები [1, 2]. დასავლეთის განვითარებულ ქვეყნებში მომხდარი ძლიერი ხანძრების შემდეგ, ევროკავშირმა განსაკუთრებით გაამახვილა ყურადღება ტრანსევროპულ ქსელზე, რომლის ფარგლებში არსებული და ასაშენებელი გვირაბების უსაფრთხოება პირველი პრიორიტეტია. მოხსენებაში მოცემულია სხვადასხვა სავენტილაციო სისტემის მქონე საავტომობილო გვირაბებისათვის მსუბუქი ტრანსფორმირებადი, ცვლადი აეროდინამიკური წინააღმდეგობის მქონე მოქნილი ცეცხლგამძლე ელემენტების დამზადების, მათგან ტრანსფორმირებადი სისტემის შედგენისა და გამოყენების ტექნოლოგია. შემოთავაზებული იდეა არის ვენტილაციის ტექნოლოგიის გაუმჯობესება ხანძრის პირობებში სიცოცხლის გადარჩენის მიზნით. იგი განვითარდა ჩვენს მიერ წინსწრებით შესწავლილი საკითხების მიხედვით [3-5], რომელიც აგრეთვე დაეფუძნა გამოცდილებას, რომლის თანახმად მსოფლიოს გვირაბებში ობიექტების სრულად დაწვამდე ხანძრის ლოკალიზება არ მოხერხდა ძლიერი ხანძრების პირობებში. კვლევის იდეა ეფუძნება გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდას ტრანსფორმირებადი სისტემის მეშვეობით, რომელიც შეაფერხებს წვის პროდუქტების გავრცელებას და არ შეაფერხებს ადამიანების გადაადგილებას. ამის შედეგად სავენტილაციო სისტემა გახდება უფრო მოქნილი სიცოცხლის გადარჩენის მიზნით, რადგან გაიზრდება ევაკუაციის პერიოდი. შემოთავაზებული ტექნოლოგია საშუალებას იძლევა აეროდინამიკური წინაღობის ცვალებადობის გამოყენებით მნიშვნელოვნად ვმართოთ ხანძრების დროს აღძრული თბური და ტოქსიკური აირების ნაკადები, რათა მაქსიმლურად გავზარდოთ ექსტრემალურ მდგომარეობაში მყოფი ადამიანების უსაფრთხო ევაკუაციის დრო. წარმოდგენილი კვლევა დაფუძნებულია რიცხვითი მოდელირების შედეგებზე, სადაც გვირაბის სავენტილაციო რეჟიმები მოდელირებულია პორტალებს შორის დინამიკური წნევის მეშვეობით. კვლევის ფარგლებში განხილულია 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრების დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების დინამიკა. წარმოდგენილია შედარებითი ანალიზი გრძივი განიავების მქონე საავტომობილო გვირაბისათვის, როდესაც გვირაბში სავენტილაციო პროცესები სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრების დროს მიმდინარეობს მოქნილი ტიხრების გამოყენებით და მათი გარეშე. ანალიზმა აჩვენა, რომ ტრანსფორმირებადი სისტემა გამოსაყენებელია ყველა სახის სატრანსპორტო გვირაბში და არის კონკურენტუნა-რიანი, რადგან არ ამცირებს ძვირადღირებულ მიწისქვეშა სივრცეს, რომელიც განკუთვნილია ტრანსპორტის მოძრაობისათვის. გარდა ამისა ტრანსფორმირებადი მოწყობილობის მონტაჟისათვის განკუთვნილი დრო და ფული იქნება მინიმალური, ხოლო სავენტილაციო სისტემები ეკონომიური და ეფექტური. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar-19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. references 1. d. theologitis. euro transport, # 3, 2005, pp. 16 – 22. 2. un, economic and social council, economic commission for europe. report trans/ac.7/9, 2005, p. 59. 3. о. lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze. prospects of usage of transforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009, pp. 302-308. 4. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze. some problems for assessment of fire in road tunnels. quality access to success, vol. 18, s1, 2017, pp. 69-72. 5. n. ilias, o. lanchava, g. nozadze. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. quality access to success, vol. 18, s1, 2017, pp. 7780. https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 107, #2, 1982 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 107, #2, 1982 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 107, #2, 1982 yдk 622.412:536.244 разработка месторождений и обогащение о. а. ланчава к анализу частных решений дифференциального уравнения массопереноса в горном массиве ( представлено академиком а.а. дзидзигури 8.6. 1981) для любого физического поля, формирующегося вследствие протекания взаимосвязянных необратимых процессов и проявляющего себя в виде потоков энергии или субстанции, справедлива линейная система уравнений онзагера [1]. (1) где ji — скорость протекания процесса, или же вектор соответствующего потока; lik кинетические параметры изменения (характеристики проводящей среды); хк— движущие силы, обусловливающие возникновение потоков. естественно, что в качестве xк могут быть представлены градиенты всех природных сил взаимодействия (температуры, потенциала массопереноса и т.д.). в любом случае xк поддерживает возникновение соответствующих одноименных и дополнительных (неодноименных) потоков и протекание процесса. в капиллярно-пористых средах градиент температуры может вызвать потоки тепла и массы. в этом случае основной поток тепла возникает из-за теплопроводности и поддерживается прямой движущей силой — градиентом температуры. т.е., передача термической энергии в основном обусловлена одноименным градиентом. одновременно, этот же градиент порождает перенос субстанции в виде термоградиентного массопереноса, или же, дополнительного эффекта соре, который суммируется с основным потоком массы. причиной же появления основного потока массы является градиент потенциала массопереноса. очевидно, что и этот градиент, вызывающий и поддерживающий основной процесс массопереноса, т.е., прямая движущая сила для массопереноса, способствует также передаче энергии термическим путем в виде дополнительного эффекта дюффура. безусловно, что этот эффект усиливает основной тепловой поток. таким образом, в капиллярно-пористых средах, при наличии соответствующих градиентов, возникает процесс тепломассопереноса, в котором суммарные потоки тепла и массы обусловлены обеими движущими силами. при этом, превалющая доля в одноименных потоках принадлежат од-ноименным градиентам. заметим, что следствием отмеченного отличия и являются понятия теплои массофизических характеристик (lik) капиллярно-пористых материалов. отличить процесс 2 “чистого” теплопереноса в этих средах средах можно только теоретически, путем сравнения с переносом в сплошных средах. обозначая индексами 1 и 2, соответственно, потоки тепла и массы и основные силы, поддерживающие одноименные потоки, на основе (1) можно представить систему уравнений для онзагеровских потоков переноса энергии и массы в капиллярно-пористых средах. (2) (3) очевидно, что для случая теплопроводности в сплошной среде, движущей силой является только градиент температуры (х1), отсутствует эффект дюффура (l12 = 0) и уравнение (2) превращается в основное уравнение теплопроводности фурье (4) где q — плотность теплового потока; λ — коэффициент теплопроводности; grad т градиент термодинамической температуры. в зависимости от выбора градиента превалирующей движущей силы в случае изотермического массопереноса из (3) получается либо уравнение диффузии фика, либо уравнение массопроводности лыкова и соответствующее содержание приобретают кинетические параметры lik . следует иметь в виду, что эти параметры хотя и характеризуют проводящую среду, но все же зависят от выбора потенциала массопереноса. по причинам, которые будут очевидны ниже, мы останавливаем свой выбор на градиенте потенциала массопереноса. следовательно, из (3) получается уравнение лыкова (5) где qm — плотность потока массы; λm — коэффициент массопроводности; grad θ градиент потенциала массопереноса. из вышеизложенного следует, что феноменологические уравнения (1) (3) более общие, чем основные законы теплои массопроводности. поэтому для адекватной оценки совместно протекающего тепломассопереноса в капиллярно-пористых средах необходим учет полных потоков переноса термической энергии и массы на основе этих зависимостей. заметим также, что для горного массива, расположенного ниже первого водонепроницаемого слоя, характерно гигроскопическое массосодержание и процессы гигроскопического массопереноса. эти процессы и проявляют себя при формировании микроклимата в подземных сооружениях, расположенных в этой зоне. для расчетного определения микроклиматических параметров, необходимы значения феноменологических коэффициентов lik и движущих сил хк. 3 для экспериметнального определения феноменологических коэффициентов массопереноса, мы отдаем предпочтение энергетическому потенциалу, который рассчитывается по формуле [2] (6) где r — универсальная газовая постоянная; <р относительная влажность равновесного с горным массивом воздуха прямой движущей силой массопереноса в горной среде, по нашему мнению является градиент этого потенциала. как известно, для теплопереноса аналогичной силой является градиент термодинамической температуры. для отмеченных движущих сил совместного тепломассообмена на основе уравнений (2) (5) в любом случае получается, что где г — удельная энтальпия фазового превращения; сm, с — коэффициенты удельной изотермической массоемкости и теплоемкости, соответственно; δ0 — термоградиентный коэффициент, отнесенный к потенциалу массопереноса. исходя из вышеизложенного, решения дифференциального уравнения массопереноса, должны учитывать влияние теплопереноса для тех же условий и наоборот. однако, в практике возможны случаи, когда этим влиянием можно пренебречь. в работе [3] утверждается, что отмеченное влияние не является существенным, если соблюдается равенство где а, ат — соответственно, коэффициенты температуропроводности и потенциалопроводности массопереноса. наши исследования по определению массофизических коэффициентов для горных пород ткибули-шаорского каменноугольного месторождёния показывают, что отмеченные коэффициенты минимум на два порядка отличаются друг от друга для одних и тех же пород. поэтому указанное допущение не является строгим для анализа частных решений дифференциального уравнения массопереноса. следовательно, корректное решение вопроса требует учета дополнительных членов l12 x2 и l21 x1 из формул (2) и (3) в любом случае тепломассопереноса. по характеру взаимного изменения коэффициентов 𝑟с𝑚/с и в практике можно выделить случаи, когда на самом деле будет возможным неучет взаимного влияния, но для этого необходимо отыскание корреляционной зависимости между отмеченными коэффициентами. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г.а. цулукидзе поступило (15,9,1981) საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება ო . ლანჩავა სამთო მასივში მასაგადატანის დიფერენციალური განტოლების კერძო ამონახსნების ანალიზისათვის რ ე ზ ი უ მ ე 4 ონზაგერის წრფივ განტოლებათა სისტემის ანალიზით დადგენილია, რომ მასაგადატანის ლიკოვის განტოლება არის კერძო შემთხვევა. აღნიშნულის გამო სამთო მასივში მასაგადატანის დიფერენციალური განტოლების კერძო ამონახსნები უნდა გაანალიზდეს და განზოგადდეს კოეფიციენტების მიხედვით. exploatation of deposits and concentracion o.a. lanchava towards analysis of private decisions of differential equation of mass transfer in the massif summary on the basis of the analysis of linear system of the equations onzager is shown, that the equation luikov is a special case. therefore private decisions of the differential equation of mass transfer should be analysed on meanings of factors rcm /c and δθ. ლიტერატურაлитература references 1. с. p. д e гроот. термодинамика необратимых процессов. м. 1976. 2. ji. б. ц и м е р м а н и с. термодиамические и переносные свойства капиллярнопористых тел. челябинск, 1971. 3. а. в. лыко в. тепломассообмен. м, 1978. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 63 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.07 propagation of carbon monoxide in road tunnels in case of fire by considering the critical velocity, backlayering and gradient factor zaza khokerashvili*, davit tsanava* *georgian technical university print version was published: book of abstract, the international scientific and technical conference: "problems of engineering sciences " yerevan university of international relations named after a. shirakatsi yerevan republic of armenia, may 20-22, 2022 the optimal use of transit potential is viewed as one of the basic means under the economic development strategic plan for georgia with a primary emphasis on the modernization and development of the transport infrastructure. in this regard, the construction and improvement projects for the main and auxiliary highway structures are planned and carried out successfully across the country, with the construction of over 50 road tunnels in the country being one of the components. the sustainability and safe operation of the tunnels is the criterion for the successful implementation of such complex projects. as a result, it is critical to evaluate all risk factors for the safe operation of road tunnels as objectively as possible [1]. one of the major risk factors for the safe operation of a road tunnel is fires that start and spread for a variety of reasons, with the released carbon monoxide threatening the lives of people in emergency and the excess heat capable of inflicting the catastrophic damage to infrastructure. thus, fires during the operation of road tunnels are one of the major threats to safety, with the level of risk determined by the likelihood of fire initiation in the tunnel and the severity of the potential damage caused by such a fire. the likelihood of fire initiation in the tunnel, as well as the severity of potential damage from such a fire, are largely determined by the development, planning, and implementation of preventive measures, which will, first and foremost, prevent the initiation and development of fire, and, in the event of fire, will minimize the severity of potential consequences [2, 3]. at the same time, we must keep in mind that saving human lives and health during an emergency is priority number one. in the event of a tunnel fire, one of the primary preventive measures to save the lives of people in emergency situations is the selection and operation of flexible ventilation systems, correct and efficient modes of operation, taking into account the impact of actual processes during the fire. with this in mind, tunnel ventilation systems equipped with modern technologies enable people in the life-threatening situations to evacuate in a timely and organized manner and escape the danger zone. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 64 the report presents the outcomes of digital and physical road tunnel modeling. the former is fullscale, whereas the latter is 1:10 scale. carbon monoxide propagation is determined by the nature of the ventilation flow motion, its critical velocity, backlayering distance, gradient factor, and fire strength. the findings are presented in the form of graphs and tables, which can be used to develop life-saving and emergency control projects in the event of a fire, taking into account the specific tunnel geographical conditions, geometry, and other relevant data. საავტომობილო გვირაბებში ხანძრის მხუთავი აირების გავრცელება კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილისა და გრადიენტ ფაქტორის გათვალისწინებით ზაზა ხოკერაშვილი*, დავით ცანავა* *საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი საქართველოს ეკონომიკის განვითარების სტრატეგიულ გეგმაში, ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებად სატრანზიტო პოტენციალის ოპტიმალურად გამოყენებას განიხილება, სადაც ძირითადი აქცენტები სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მოდერნიზაციაზე და განვითარებაზე არის დასმული. ამასთან დაკავშირებით ქვეყნის მასშტაბით დაგეგმილია და წარმატებით მიმდინარეობს ჩქაროსნული ავტომაგისტრალების ძირითადი და დამხმარე ნაგებობების პროექტების რეალიზება, რომლის ერთ-ერთ შემადგენელ კომპონენტს ქვეყნის მასშტაბით 50-ზე მეტი საავტომობილო გვირაბების მშენებლობა წარმოადგენს. ასეთი რთული პროექტების წარმატებით რეალიზების კრიტერიუმად მისი მდგრადობა და უსაფრთხო ექსპრუატაცია განიხილება. აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია მაქსიმალურად ობიექტურად შეფასდეს ყველა ის რისკ-ფაქტორი, რომლებიც განაპირობებენ საავტომობილო გვირაბების უსაფრთხოდ ფუნქციონირებას [1]. საავტომობილო გვირაბის უსაფრთხოდ ექსპლუატაციის ერთ-ერთ ძირითად რისკფაქტორს, სხვადასხვა მიზეზებით ინიცირებული და განვითარებული ხანძარი წარმოადგენს, რომლის მხუთავი აირები ყველაზე დიდ საშიშროებას წარმოადგენს საგანგებო ვითარებაში აღმოჩენილი ადამიანების სიცოცხლისათვის, ხოლო ჭარბმა სითბომ შესაძლებელია გამანადგურებელი ზიანი მიაყენოს ინფრასტრუქტურას. ამგვარად, საავტომობილო გვირაბის ექსპლუატაცისას, უსაფრთხოების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, ხანძარი წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად საფრთხეს, რომლის რისკის დონე განისაზღვრება, გვირაბში ხანძრის შესაძლო ინიცირების ალბათობისა და ამ ხანძრით მიყენებული შესაძლო ზიანის სიმძიმის ხარისხის მიხედვით. საავტომობილო გვირაბში ხანძრის შესაძლო ინიცირების ალბათობა და ამ ხანძრით შესაძლო ზიანის სიმძიმის ხარისხი ძირითადად დამოკიდებულია იმ პრევენციული ღონისძიებების შემუშავებაში, დაგეგმვასა და დანერგვაში, რომლებიც პირველ რიგში თავიდან აგვაცილებდა ხანძრის ინიცირებასა და განვითარებას, ხოლო ასეთის განვითარების შემთხვევაში კი, მინიმუმამდე დაიყვანდა შესაძლო შედეგების სიმძიმის ხარისხს [2, 3]. ამასთან ერთად მუდმივად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 65 უნდა გვახსოვდეს, რომ ასეთი ვითარების ფორმირებისას ადამიანების სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის გადარჩენაზე ზრუნვა ნომერ პირველ ამოცანას წარმოადგენს. გვირაბში ხანძრის ინიცირებისა და განვითარებისას, საგანგებო ვითარებაში აღმოჩენილი ადამიანების გადარჩენის ერთ-ერთ ძირითად პრევენციულ ღონისძიებად, მოქნილი სავენტილაციო სისტემების, მუშაობის სწორი და ეფექტური რეჟიმების შერჩევა-ფუნქციონირება წარმოადგენს ხანძრის შემთხვევაში რეალურად მიმდინარე პროცესების გავლენის გათვალისწინებით. აღნიშნულის მხედველობაში მიღებით, თანამედროვე ტექნოლოგიებით აღჭურვილი გვირაბის სავენტილაციო სისტემები საშუალებას აძლევს ექსტრემალურ ვითარებაში აღმოჩენილ ადამიანებს დროულად და ორგანიზებულად განახორციელონ თვითევაკუაცია და დატოვონ სახიფათო ზონა. მოხსენებაში მოცემულია საავტომობილო გვირაბების ციფრული და ფიზიკური მოდელირების შედეგები. პირველი მათგანი არის სრულმასშტაბიანი ხოლო ფიზიკური მოდელების შემთხვევაში გამოყენებულია მასშტაბი 1:10. განსაზღვრულია მხუთავი აირების გავრცელება სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის ხასიათის, მისი კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილის, გრადიენტ-ფაქტორისა და ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით. შედეგები წარმოდგენილია გრაფიკებისა და ცხრილების სახით, რომელთა გამოყენება შესაძლებელია სიცოცხლის გადარჩენისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის პროექტების დამუშავებისათვის ხანძრის პირობებში, კონკრეტული გვირაბის გეოგრაფიული გარემოს, გეომეტრიისა და სხვა მონaცემების მხედველობაში მიღებით. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. references 1. o. lanchava. analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation. mining journal no 1, tbilisi, 2019: 126-132. 2. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s. radu, r. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili. fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18 (4), 2019: 317-325. 3. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s. radu, r. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili. the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam, vol. 2, petrosani, romania, 2017: 342-352. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:ssrbhya8nusc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:u_35rykgdlwc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:u_35rykgdlwc https://scholar.google.com/scholar?cluster=911641060560818325&hl=en&oi=scholarr https://scholar.google.com/scholar?cluster=911641060560818325&hl=en&oi=scholarr https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 97, #3, 1980 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 97, #3, 1980 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 97, #3, 1980 yдk622.412:536.244 საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება ო .ლანჩავა გვირაბის კედლის უზომილო ტემპერატურის განსაზღვრისათვის (წარმოადგინა აკადემიკოსმა ა. ძიძიგურმა 15.11.1979) შახტის სავენტილაციო ნაკადის სითბური გაანგარიშებისას ერთ-ერთი ამოსავალი სიდიდეა გვირაბის გარშემომცველი სამთო მასივის ბუნებრივი ტემპერატურა. გვირაბში თერმული წყლების მოდენისას მასივის ტემპერატურული ველი იცვლება არა მარტო გვირაბის ღერძულა ხაზის გასწვრივ, არამედ პერიმეტრზეც, რაც გამოწვეულია სწორედ თერმული წყლების არსებობით. მასივის ბუნებრივი ტემპერატურა ამ შემთხვევაში არ გამოდგება სავენტილაციო ნაკადის ტემპერატურის ზრდის შესაფასებელ სიდიდედ და აუცილებლია საანგარიშო ფორმულებში გათვალისწინებულ იქნეს თერმული წყლების ტემპერატურა [1]. ამასთანავე, არასტაციონარული სითბოს მიმოცვლის კოეფიციენტი kτ განისაზღვრება ფორმულით [2] 𝐾𝜏 = 𝛼𝜗, (1) სადაც α არის თბოგაცემის კოეფიციენტი, ხოლო 𝜗გვირაბის კედლების უზომილო ტემპერატურა. წინამდებარე ნაშრომში გვირაბის კედლების უზომილო ტემპერატურის განსაზღვრისათვის გამოყენებულია მსგავსების თეორია. სითბური ენერგიის გადანაწილება ხდება სისტემაში, რომელიც შედგება შემდეგი კომპონენტებისგან: თერმული წყალიქანი სავენტილაციო ნაკადი. ჩვენ შევადგინეთ ან სისტემის მათემატიკური მოდელი თერმული წყლების არინების სხვადასხვა წესისათვის. მოდელებიდან ინფორმაციის მისაღებად გამოვიყენეთ არასტაციონალური ფიზიკური პროცესების ინტეგრატორი ეინპ-3/66. მოდელირების შედეგად მივიღეთ უზომილო ტემპერატურის ცვლილების გრაფიკები დროსა და სივრცეში. ზემოთ აღნიშნული სისტემის სხვადასხვა გეომეტრიული და ფიზიკური პარამეტრების (გვირაბის ზომების, ქანების თბოფიზიკური მახასიათებლების, თერმული წყლების დონისა და ტემპერატურის) მიხედვით შევადგინეთ 100-ზე ეტი მოდელი. მოდელირების შედეგად მიღებული პირველადი გრაფიკების გადამუშავებამ და ანალიზმა საშუალება მოგვცა დაგვედგინა, რომ 𝜗 = 𝑓(𝐹0 , 𝐵𝑖), (2) სადაც 𝐹0 ფურიეს რიცხვია, ხოლო 𝐵𝑖 – სასაზღვრო პირობების ბიოს კრიტერიუმი. ამასთანავე ფურიეს რიცხვი და ბიოს კრიტერიუმი მოიცავენ ზემოთ ხსენებულ გეომეტრიულ და ფიზიკურ პარამეტრებს და თვითონაც ცვლადები არიან, ოღონდ განზოგადებულნი. 2 გვირაბის კედლების უზომილო ტემპერატურა თერმული წყლების არინების სხვადასხვა წესისათვის განზოგადებული ცვლადების მეშვეობით შეიძლება განსაზღვრულ იქნას შემდეგი ემპირიული გამოსახულებით: 𝜗 = 𝐾 [𝛼 + (1 − 𝛼) exp (− 𝑐𝐹0 𝐵𝑖 )] (3) სადაც k კოეფიციენტია, რომელიც ითვალისწინებს თერმული წყლების არინების წესს: თერმული წყლების არინებისას სტანდარტული ბეტონის სახურავიანი არხით k=1,0, ხოლო თუ არინება ხდება არხით, რომელსაც აქვს თერმოსაიზოლაციო შრიანი სახურავი, მაშინ k=0,952: 𝛼, 𝑐 ემპირიული კოეფიციენტებია, რომლებიც იცვლებიან 𝐹0 და bi მნიშვნელობათა მიხედვით. მათი სიდიდეები მოცემულია 1 და 2 ცხრილებში. ცხრილი 1 კოეფიციენტის მნიშვნელობების დამოკიდებულება ბიოს კრიტერიუმის სიდიდეზე bi 3 6 8 20 40 50 და მეტი a 0,40 0,28 0,20 0,15 0,12 0,10 ცხრილი 2 c კოეფიციენტის მნიშვნელობების დამოკიდებულება ბიოს კრიტერიუმისა და ფურიეს რიცხვის სიდიდეებზე 𝐹0 bi 3 6 8 20 40 50 და მეტი 0,02 10,5 31 68 268 340 1275 0,03 8,5 40 85 353 900 1365 0,04 8,5 40 90 377 920 1275 0,05 9,0 41 99 298 856 1170 0,06 9,5 40 97 336 787 1065 0,07 9,5 38 94 317 737 993 0,08 9,5 38 91 297 680 912 0,09 9,5 36 87 286 650 878 0,1 9,0 35 82 266 596 830 0,2 8,7 28 59 192 428 575 0,3 7,8 24 48 156 358 465 0.4 6,9 21 41 132 304 390 0,5 6,3 19 37 117 228 340 0,6 6,0 18 31 111 202 298 0,7 5,6 17 29 99 216 272 0,8 5,2 16 28 88 205 256 0,9 4,8 15 26 79 195 250 1,0 4,6 13 25 72 184 255 2,0 3,6 10 17 42 104 155 3,0 2,8 8 13 34 81 115 4,0 და მეტი 2,8 6,5 13 30 75 92 3 სითბური ენერგიის გადანაწილების სისტემაში თერმული წყალი-ქანი-სავენტილაციო ნაკადი მრავალი თავისებურება ახასიათებს. მათ შორის აღსანიშნავია ის, რომ ბიოსა და ფურიეს კრიტერიუმების ზრდით პროცესის მიმდინარეობის ინტენსიურობა მცირდება. თუ ფურიეს კრიტერიუმის რიცხვითი მნიშვნელობა გახდება 4,0 ხოლო ბიოსი-50, მაშინ მათი შემდგომი ზრდა სითბური პროცესის მიმდინარეობის ინტენსიურობაზე პრაქტიკულ გავლენას აღარ ახდენს და და c კოეფიციენტები ამ შემთხვევაში შეირჩევიან აღნიშნული კრიტერიუმების კიდური მნიშვნელობებისათვის, ფურიესა და ბიოს კრიტერიუმების იმ საშუალედო მნიშვნელობებისათვის, რომლებიც ცხრილებში არ არიან მოხვედრილნი , a და c კოეფიციენტები შეიძლება განისაზღვროს წრფივი ინტერპოლაციით. ერთმანეთს შევადარეთ მოდელირებით მიღებული და (3) ფორმულით გამოთვლილი შედეგები. გამოირკვა, რომ (3) ფორმულით გვირაბის კედლების უზომილო ტემპერატურის განსაზღვრა შეიძლება 0,3 % სიზუსტით. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემია გ.წულუკიძის სახელობის სამთო მექანიკის ინსტიტუტი (შემოვიდა 29.11.1979) разработка и обогащение месторождений о. а. ланчава к определению безразмерной температуры стенок горной выработки резюме дается эмпирическая формула и коэффициенты для определения безразмерной температуры стенок горной выработки с термальными водами. exploitat on of deposits and concentration о. a. lanchava towards determining the dimensionless temperature of the walls of underground working summary mathematical modelling of heat exchange was carried out in the system: thermal waters-rocksmine air with a view to determining the dimensionless temperature of the walls of underground working with thermal waters. the following formula is proposed as a result: 𝜗 = 𝐾 [𝛼 + (1 − 𝛼) exp (− 𝑐𝐹0 𝐵𝑖 )], where are empirical coefficients the values of which are given in the paper; f0 is the fourier number; bi the criteria of the biot boundary conditions. 4 ლიტერატურაлитература — references 1. ш. и. о н и а н и, о. а. л а н ч а в а. сб. «руководство по регулированию теплового режима шахт». м., 1977. 2. ш. и, о н и а и и, о. а. ланч а в а. сообщения ан гсср. 77, № 1, 1975. 3. а. г. т а р а п о н. моделирование нестационарных полей на интеграторах эингт georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 141 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.17 influence of the simultaneous processes of scale evaporation and reaction surface reduction on the oxidation kinetics of chromia-forming alloys doped with rare-earth elements irakli nakhutsrishvili, revaz kokhreidze, giorgi kakhniashvili institute of cybernetics of georgian technical university, 5 z.anjapharidze, 0186, tbilisi, georgia corresponding author email: iraklinakhutsrishvili52@gmail.com abstract the high-temperature oxidation of fecr(la) and cr(ce) alloys was studied by thermogravimetry. the kinetic dependence of the fecr(la) mass change has a specific form due to the simultaneous occurrence of scale evaporation and reduction of the reaction surface. the latter is due to the formation of diffusion barriers from lanthanum chromite. the kinetic dependence of the mass change of cr(ce) has an identical form. based on this identity, it was suggested that diffusion barriers can also exist in the cr(ce) alloy, as is the case for the fecr(la) alloy. keyword: oxidation of alloys, evaporation of scale, decrease of reaction surface. introduction to improve the composition, morphology and adherence of the scale of cr2о3-forming heat-resistant alloys, these are doped with rare-earth elements (la, y, ce, etc.) [1,2]. during the high-temperature oxidation of these alloys, together with the basic oxide, there are also chromites formed on their surface (in particular, lacro3, ycro3, cecro3 [3-5]). in case of alloy fecr(la) chromite is barrier for cation diffusion what is equipotent to the decrease of the effective area of the basic oxide formation reaction. this leads to the change of the parabolic kinetics of alloy oxidation to the logarithmic kinetics [3]. for the processes with the decreased reaction surface, u.r. evans deduced the following ratio: φ ≡ s/s0 = e−km , (1) where, s0 is the initial area of metal or alloy surface, and s is the area free from the diffusion barriers of the surface of the specimen in case of mass gain m (i.e. its mass increase at the expense of the oxygen georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 142 entered into the reaction), k is the surface reduction coefficient. based on eq (1), one of the authors proposed an inexplicitly kinetic dependence of mass gain by time t: t = 2 k2kp [ekm(km − 1) + 1] , (2) where, kp is a parabolic constant, which, alongside with the well-known evans equation [3], m= 1 k ln(k√kpt + 1), can be applied to these processes considered. in particular, eq (2) correctly described the kinetics of air oxidation of al2о3 and cr2о3 -forming alloys doped with lanthanum [3]. results and discussion fig. 1. (1) total mass change of the fecr(la) alloy in air at 1200℃, (2) kinetic dependence of mass gain construed according to curve 1, (3) curve as per eq.(2), (4) curve as per eq.(4). the insert shows the evaporation rates (v) of (1) cr2о3 and (2) lacro3 within the range of 1100-1300℃. fig.1 shows the kinetic curve of the general mass change (m) of fe45cr0.3la alloy in the air at 1200℃ (curve 1). as simultaneously with the scale formation, its evaporation takes place, then m = m − vmt, where vm is the total rate of evaporation of cr2o3 and lacro3 for different metal components. by considering eq.(2), the total mass change will take have the following parametric form: m = m − 2vm k2kp [ekm(km − 1) + 1] , (3) where, m = m + vmt plays the role of parameter. this means that first, t is calculated according to m by eq (2), and then, m is calculated for the same value of m. the kinetic curve of the specimen mass change caused by the oxidation of oxygen entering into reaction (m = m+vmt), is given in fig. 1 (curve 2). its processing using originpro8 software yielded the following values of constants: k ≅ 1.550 cm2/mg and kp ≅0.231 mg2/cm4h. by considering these values, the estimate curve 3 according to eq (2) (fig. 1) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 143 satisfactorily approximates the curve construed from the experimental one. it should be noted that the curve construed according to modified tedmon's equation [6]: t = − mmax vg ln(1 − m mmax ) − m vg (4) (𝑚𝑚𝑎𝑥 = 𝑘𝑝 2𝑣𝑔 is the limit value of mass change, 923.0/3,  cro m g mmq q v v is the rate of evaporation for the gaseous component of the scale (that's why the plan of evaporation of the basic oxide is: 4cr+3𝑂2 = 2𝐶𝑟2𝑂3; 2𝐶𝑟2𝑂3 + 3𝑂2 = 4𝐶𝑟𝑂3), and does not correspond to the experimental curve (see fig.1). this is another argument of the presence of the diffusion barriers in the scale changing the kinetics of the process. by using expression (1), eq.(2) will be as follows: t = 2 k2kp [1 − 1 φ ln(eφ)], (5) i.e. dependence φ = f(t) can also be presented in an inexplicit form. its graph, by considering the values of constants, is given in fig.2. fig.2 dependences φ = f(t): (1) fecr(la) and (2) cr(ce). the kinetic curve of the specimen mass change during oxidation of cr0.5ce alloy with oxygen (𝑃𝑂2 =0.01 atm, temperature 1100℃) totally repeats the form of typical curves of the tedmon's process (initial increase of the mass of specimen, reaching the maximum value with a further decrease of mass) (fig.3). however, as with fecr(la) alloy, eq.(4) yielded a big difference between the estimate and the experimental data (see fig. 3). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 144 fig.3. (1) total mass change of alloy cr(ce) in oxygen at 1100℃, (2) kinetic dependence of mass change construed according to curve 1, (3) curve as per eq.(2), (4) curve as per eq.(4). therefore, particular caution is needed when assuming the possible reduction of the reaction surface and using eq.(2). since the dependence m=f(t) cannot be given as elementary functions (both, explicitly and inexplicitly), contribution vm to the total mass change should be disregarded and dependence m = f(t) should be plotted. this can be done graphically (curve 2, fig. 3). in this case, eq.(2) can be used again (values of constants: k ≅ 1.177cm2/mg and kp ≅2.648 mg2/cm4h). kinetic curve 3 calculated by this equation in the given scale virtually coincides with the curve plotted according to the experimental one (fig. 3); while dependence φ = f(t) for alloy cr(ce) plotted using eq.(5) is given in fig. 2. clearly, all the above-mentioned is not a full argument to justify the presence of diffusion barriers in alloy cr(ce) and the question of possible formation of cecro3 during cr(ce) oxidation should be further investigated by using direct physical methods. to conclude the given communication, we would like to note that eqs. (2) and (5) can be presented more generally: t = 2 k2kp [ekm(km − 1) + 1] + 1 kkr (ekm − 1), (2') t = 2 k2kp [1 − 1 φ ln(eφ)] + 1 kkr ( 1 𝜑 − 1), (5') where, kr = ( dm dt )t=0,m=0 is a rectilinear constant. consequently, other expressions change as well, e.g., 𝑚𝑚𝑎𝑥 = (𝑘𝑟−𝑣𝑔)𝑘𝑝 2𝑣𝑔𝑘𝑟 . when kr → ∞, eqs. (2') and (5') are transformed into eqs. (2) and (5) respectively. in our case, for alloys fecr(la) and cr(ce), 898.18rk and 15.928 mg/cm2h, respectively. high values of this constant allow using eqs. (2) and (5) processing the experimental data with high accuracy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 145 conclusion so, the study of the oxidation processes of alloy fe45cr0.3la in air at 1200℃ and alloy cr0.5ce in oxygen (pressure 0.01 atm) at 1100℃ has shown similar kinetics of these processes. since there are diffusion barriers in alloy fecr(la) as chromite lacro3, the presence of cecro3 in alloy cr(ce) can also be assumed, which should be further investigated by direct physical methods. references [1]y.liang, l.v.haotian, w.chunlei, g.qianming, c.hao, z.chi, y. zhigang mechanism of reactive element effect – oxide pegging acta metallurg. sin., (34) 2021, pp. 182-190 [2]n.k.othman, a.jalar, n.othman, d.j.young effect of lanthanum on fe-25cr alloys under cyclic oxidation adv. mater. res., (97/101) 2010, pp.1212-1215 [3]o.mikadze,i.nakhutsrishvili,n.maisuradze,g.mikadze kinetic regularities of growth of scale on heat resisting alloys with barrier layers of stable qxides metallofiz. noveish. tekhnolog. (metallophysics and advanced technologies), (29)2007, pp. 1507-1513. [4] m.f.pillis, o.v.correa, l.v. ramanathan high-temperature corrosion behavior of yttrium dioxide coated fe-20cr alloy materials res., (19)2016, pp. 611-617 [5] d.a.downham, r.j.hussey, d.f.mitchell, m.j.graham segregation of cerium in chromia scales prooc. int. symp. on high-temperature oxidation and sulphidation processes hamilton, ontario, canada, 1990, aug.26-30, pp.101-106 [6] i.nakhutsrishvili some formal aspects of tedmon's kinetics: growth and sublimation of ge3n4 technical sci. and technologies, (5)2016, pp.19-22 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 146 ხენჯის აორთქლებისა და სარეაქციო ზედაპირის შემცირების ერთდროული პროცესების გავლენა იშვიათმიწა ელემენტებით დოპირებული ქრომიაწარმომქმნელი შენადნობების ოქსიდირების კინეტიკაზე ირაკლი ნახუცრიშვილი, რევაზ კოხრეიძე, გიორგი კახნიაშვილი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის კიბერნეტიკის ინსტიტუტი რეზიუმე თერმოგრავიმეტრული მეთოდით შესწავლილია fecr(la) და cr(ce) შენადნობების მაღალტემპერატურული ოქსიდირების კინეტიკა. fecr(la)-ს მასის ცვლილების კინეტიკურ დამოკიდებულებებს გააჩნიათ სპეციფიური ფორმა ხენჯის აორთქლებისა და სარეაქციო ზედაპირის შემცირების პროცესების ერთდროული მიმდინარეობის გამო. ამასთან ერთად, ადგილი აქვს დიფუზიური ბარიერების წარმოქმნას ლანთანის ქრომიტისაგან (lacro3). fecr(ce)ს მასის ცვლილების კინეტიკურ დამოკიდებულებებს გააჩნიათ იდენტური ფორმა. ამ იდენტურობის საფუძველზე გამოთქმულია ვარაუდი, რომ cr(ce) შენადნობში შესაძლებელია არსებობდეს დიფუზიური ბარიერები, როგორც ამას ადგილი აქვს fecr(la) შენადნობისათვის. საკვანძო სიტყვები: შენადნობთა ოქსიდირება, ხენჯის აორთქლება, სარეაქციო ზედაპირის შემცირება. samto jurnali #1(42), 2019 1 ანალიზი анализ analysis უაკ 622.4.536.24:624.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფ. ო. ლანჩავა ჰაერის კრიტიკული სიჩქარის ანალიზი ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძრისათვის გვირაბში ანოტაცია. ნაშრომში განხილულია ღია სივრცეში, გვირაბში და აპარტამენტში განვითარებული ხანძრების სცენარები. ძლიერი ხანძრების თეორიული ანალიზის საფუძველზე ნაჩვენებია გვირაბების სავენტილაციო სისტემების კოლაფსის შესაძლებლობა. მოცემულია ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძრის სიმძლავრის ცვალებადობის ხასიათი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის მიხედვით. წვის პროდუქტების ეფექტურად სამართავი კრიტიკული სიჩქარის ანალიზი გაკეთებულია დიდი სიმძლავრის გვირაბის ხანძრებისათვის. ნაჩვენებია ფრუდის კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდის ცვალებადობის ხასიათი კრიტიკული სიჩქარის მიხედვით. ნაჩვენებია ფრუდის კრიტიკული რიცხვით სარგებლობის მიზანშეუწონლობა დიდი სიმძლავრის ხანძრების კრიტიკული სიჩქარის ანალიზისათვის . საკვანძო სიტყვები: გვირაბის ვენტილაცია; ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძარი; კრიტიკული სიჩქარე; უკუდინების სიგრძე; ფრუდის კრიტერიუმი; რიჩარდსონის კრიტერიუმი; ფრუდის კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვი. შესავალი ხანძრის კერიდან გვირაბის გასწვრივ ორივე მიმართულებით შესაძლებელია გავრცელდეს სითბო, კვამლი და ტოქსიკური პროდუქტები, რომლებიც იწვევენ ადამიანების სხვადასხვა სიმძიმის დაზიანებას. ნებისმიერ შემთხვევაში, მიწისქვეშა ხანძარი იწვევს მძიმე შედეგებს, ხელისშემშლელი ფაქტორია ევაკუაციისა და სიცოცხლის გადარჩენის საქმეში, მნიშვნელოვნად ართულებს მაშველთა გუნდისა და მეხანძრეთა მუშაობის პირობებს. გვირაბებში უკვე მომხდარი ხანძრების კერაზე ტემპერატურა აღწევს 1300-დან 1650 k-მდე. სამიტის გვირაბში (დიდი ბრიტანეთი) მომხდარი ხანძრის დროს ტემპერატურა იყო 1500°c, ხოლო აგურის სამაგრი 10-15 მმ სისქის მდნარი მასით დაიფარა [1]. საავტომობილო გვირაბებში მომხდარი ძლიერი ხანძრებიდან აღსანიშნავია: იაპონიის „ნიჰოძაკას" გვირაბში მომხდარი ხანძარი, რაც განვითარდა 1979 წელს მანქანების შეჯახების შედეგად. ხანძარი მძვინვარებდა 4 დღე-ღამის განმავლობაში და მისი ლოკალიზაცია მოხერხდა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც გვირაბში ყველა სახის წვადი მასალა ამოიწურა; აშშ-ის „კალდეკოტის" გვირაბში 1982 წელს. ნასვამი მძღოლის მიზეზით მომხდარი ავარია, რომელსაც მოჰყვა ძლიერი ხანძარი, დაიღუპა 7 ადამიანი; საფრანგეთში დასახლებულ პუნქტ beaun-თან 1982 წელს მომხდარი ხანძარი, რომლის შედეგად დაიღუპა 53 ადამიანი, მათ შორის 44 ბავშვი; საფრანგეთ-იტალიის „მონბლანის" გვირაბის ხანძარი 1999 წელს. ხანძარი გაჩნდა ავტომანქანის ძრავაში, მძღოლმა ვერ შეძლო რა მისი ჩაქრობა, მიატოვა მანქანა და ფეხით წავიდა იტალიის მიმართულებით. სანამ გვირაბის დირექცია დაკეტავდა გვირაბს, ყველა მანქანა, რომელიც შევიდა საფრანგეთის მხრიდან მოჰყვა ხანძრის ტოქსიკური პროდუქტების გავლენის samto jurnali #1(42), 2019 2 არეალში და არავინ არ გადარჩენილა, ხოლო იტალიის მხრიდან შესულ მანქანებში ყველა გადარჩა. ტოქსიკური აირები ვრცელდებოდა იტალიის მიმართულების პორტალიდან საფრანგეთის მხარეზე 1 მ/წმ სიჩქარით, მძვინვარებდა 53 საათის განმავლობაში. 5 დღის განმავლობაში ხანძრის ჩაქრობის შემდეგ, ცხელი აირები გამოდიოდა გვირაბიდან ბუნებრივი წევით. 40 ადამიანი, მათ შორის 1 მეხანძრე დაიღუპა, მოცემული გვირაბისათვის ეს იყო რიგით მე-18 და ყველაზე ძლიერი ხანძარი 1965 წლიდან; ავსტრიის ტაუერნის გვირაბში 1999 წელს მომხდარი ხანძარი ავტომანქანების შეჯახების შედეგად გრძელდებოდა 15 სთ-ის განმავლობაში; შვეიცარიის „გოტარდი “ გვირაბში მომხდარი ხანძარი 2001 წელს, რომელიც გაჩნდა ავტომანქანების შეჯახების შედეგად, გრძელდებოდა 20 სთ-ის განმავლობაში [2]. საზოგადოების დიდი ყურადღება მიიქცია მე-20 საუკუნის ბოლოს და 21-ე საუკუნის დასაწყისში მომხდარმა ხანძრებმა ჟურნალისტების აქტიურობის შედეგად. გარდა ზემოაღნიშნული ხანძრებისა, აღნიშნულზე დიდი გავლენა მოახდინა აგრეთვე სხვა სატრანსპორტო გვირაბებში მომხდარმა ხანძრებმა. კერძოდ, ბაქოს მეტროში 1995 წელს მომხდარმა ძლიერმა ხანძარმა რომლის დროსაც დაიღუპა 200-ზე მეტი ადამიანი, 2003 წელს სამხრეთ კორეის დაეგუს მეტროში ბოროტი განზრახვით გაჩენილმა ხანძარმა, რომლის დროსაც ასევე 200-მდე ადამიანი დაიღუპა. ავსტრიის ქალაქ კაპრუნის ინციდენტი 2000 წელს, როცა ფუნიკულორის მატარებელში ხანძრის შედეგად 151 ადამიანი დაიღუპა. იმავე ხანძარმა იმსხვერპლა შემხვედრი მატარებლის მემანქანე და ზედა პორტალთან ტრანსპორტის მომლოდინე 3 ადამიანი. აღნიშნული დიდად საყურადღებოა. გაეროს ევროპულ კომისიაში საერთაშორისო ექსპერტების ჯგუფები შეიქმნა, რომლებსაც განრიგით ხელმძღვანელობდნენ ევროკავშირის წევრი ქვეყნების ტრანსპორტის მინისტრები. აღნიშნული ჯგუფი ამზადებდა და პერიოდულად გამოსცემდა სათანადო დოკუმენტებს რომელთა მცირე ნაწილი მოცემულია ლიტერატურულ წყაროებში [2-10]. გვირაბის ხანძარი და ღია ხანძარი გვირაბის ხანძარი ღია ხანძრისაგან მინიმუმ ორი მნიშვნელოვანი განსხვავებით ხასიათდება: 1. წვადი მანქანებისაგან გამოყოფილი სითბო უფრო მეტად საგრძნობია მიწისქვეშ, რადგან სივრცე ჩაკეტილია და წვის პროდუქტების დისიპაცია შედარებით ნაკლებია; 2. შესაძლებელია ნაკადის უკუდინების წარმოქმნა, რაც ცვლის ვენტილაციის სქემას და ხშირ შემთხვევაში იწვევს მის კოლაფსს [12-14]. ღია ადგილებისაგან განსხვავებით, გვირაბში ჟანგბადი ყოველთვის არ არის საკმარისი და ამიტომ გვხვდება ორი ტიპის ხანძარი: ა) საწვავით კონტროლირებადი ხანძარი (სკხ) და ბ) ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძარი (ვკხ). სკხ-ის შემთხვევაში ჰაერის რაოდენობა დიდია და ხანძრის სიმძლავრეს (სითბოს, კვამლის, ტოქსიკური ნაერთების რაოდენობას) განაპირობებს საწვავის რაოდენობა. ასეთი ხანძრის პირობებში, ჰაერის დიდი რაოდენობის გამო, წვის პროდუქტების კონცენტრაცია ჰაერში დაბალია. მკხ-ის შემთხვევაში ხანძრის სიმძლავრეს განაპირობებს ჰაერის ხარჯი,რადგან საწვავის რაოდენობა ამ შემთხვევაშიც დიდია. წვის პროდუქტების samto jurnali #1(42), 2019 3 კონცენტრაცია მაღალია და შესაძლებელია წარმოიქმნას აქროლადების აფეთქების საშიშროება დიდი კონცენტრაციისას. ამგვარად, იმისდა მიუხედავად, გვირაბში წვა მიმდინარეობს ბუნებრივი, თუ ხელოვნური ვენტილაციის პირობებში, ყოველთვის გვხვდება ორი ტიპის ხანძარი: საწვავით კონტროლირებადი და ვენტილაციით კონტროლირებადი ორივე შემთხვევაში ხანძრის განვითარება ხდება ნახაზზე 1 ნაჩვენები სქემით. აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ ვკხ-ის შემთხვევაში არის მოსალოდნელი ჰაერის ნარევის აფეთქება. სავენტილაციო სისტემის კოლაფსი სამეცნიერო მიმოქცევაში შემოღებული გვაქვს ძლიერი ხანძრების კვლევის ამოსავალი პრინციპი, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ხანძრის პირობებში, გარკვეული პერიოდის შემდეგ, ვენტილატორების მუშაობის გავლენა სავენტილაციო ნაკადზე კლებადობით ხასიათდება იმისდა მიუხედავად, თუ რა მიმართულებით განვითარდება მაღალი ტემპერატურის გავლენა ეს იქნება ხანძრით გამოწვეული დინამიკური წნევის გაზრდა, ჰაერის სიმკვრივის შემცირება, თუ ორივე ერთად. მაშასადამე, კოლაფსი არის ძლიერი და სწრაფად განვითარებადი ხანძრის შედეგად გვირაბის სავენტილაციო სისტემის დეპრესიის თანაზომადი დომინანტური დინამიკური წნევის აღძვრისა და გავრცელების პროცესი [15-18]. აღსანიშნავია, რომ ხანძრის მიერ განვითარებული დინამიკური წნევა ვენტილატორის მიერ განვითარებულ წნევასთან ალგებრულად იკრიბება. კოლაფსთან ძალიან ახლოსაა fds მოდელირებით მიღებული შედეგი, რომელიც მოცემულია ნაშრომში [19], სადაც კერძოდ აღნიშნულია, რომ ხანძარს აქვს ტენდენცია შეეწინააღმდეგოს სავენტილაციო ჭავლის გავრცელებას, რაც უფრო დიდია ხანძარი, მით უფრო მეტია წინაღობა. ცხადად არის ნაჩვენები, რომ სულ უფრო მეტი ჭავლური ვენტილატორი არის საჭირო წვის პროდუქტების გვირაბიდან არინებისათვის ხანძრის ზრდისაგან დამოკიდებულებით. ნაშრომში [20] აღნიშნულია, რომ გვირაბში ხანძრის კერაზე აეროდინამიკური წინაღობა 6-ჯერ მაინც იზრდება. სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის მიმართულების ნიშანი იმის გამო, რომ ხანძრის მიერ აღძრული დეპრესია და ვენტილატორის დეპრესია ალგებრულად იკრიბება, შესაძლებელია კანონზომიერი ხასიათი მიეცეს დახრილ გვირაბებში samto jurnali #1(42), 2019 4 სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის დადებით და უარყოფით მიმართულებების შერჩევის საკითხს, რასაც ჯერჯერობით ადგილი არ აქვს. ვინაიდან ხანძრის მოვლენა უარყოფითია საზოგადოდ, ამიტომ ხანძრის მიერ აღძრული წევის მიმართულება უარყოფითად უნდა ჩაითვალოს. შესაბამისად, ვენტილაციის დადებითი მიმართულება იქნება საპირისპირო, ანუ მაშინ, თუ სუფთა ჰაერის შემოსასვლელი ჰიფსომეტრიულად უფრო მაღლაა განლაგებული, ვიდრე ხანძრის კერაა მაშასადამე, სუფთა ჰაერის მოძრაობის დადებითი მიმართულება არის დაღმავალი, ხოლო უარყოფითი მიმართულება აღმავალი. წვის პროდუქტების მოძრაობის ბუნებრივი მიმართულება ყოველთვის არის აღმავალი და უარყოფითი (იხ. ნახ. 2). სხვადასხვა სამეცნიერო ლიტერატურაში სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის დადებით და უარყოფითი მიმართულებად, პირობითად, მიღებულია როგორც აღმავალი, ისე დაღმავალი ნაკადები და სრული გაურკვევლობაა ამ მხრივ. გვირაბისა და აპარტამენტის ხანძარი იმის გამო, რომ ხანძარი შესაძლებელია გაჩნდეს მატარებლის ვაგონში ან სხვა სატრანსპორტო საშუალებაში, საჭიროა ხანძრის განვითარების თავისებურების ცოდნა ამ შემთხვევისათვის, რომელიც უფრო ახლოსაა აპარტამენტის ხანძართან (ახ), ვიდრე გვირაბის ხანძართან (გხ). შევნიშნოთ, რომ გვირაბისა და აპარტამენტის ხანძრები ერთმანეთისაგან მინიმუმ ოთხი ნიშნით მაინც განსხვავდებიან: 1. იმისდა მიუხედავად, თუ როგორ ხდება გვირაბის ვენტილაცია: ბუნებრივი, თუ მექანიკური წევის გზით, თვით სატრანსპორტო საშუალებაში წვა ყოველთვის ნაკარნახებია ბუნებრივად, ღიობებში შესული ჰაერის გავლენით. ამ შემთხვევაში ვენტილაციის ფაქტორი განპირობებულია ღიობის (ფანჯრის, კარების) გეომეტრიით, საიდანაც შემოდის ჰაერი და იანგარიშება ფორმულით 𝐴0√ℎ0, (მ5/2),სადაც а0 არის ღიობის განივი კვეთის ფართობი,მ2; ho ღიობის სიმაღლე, მ. როგორც ცნობილია, გხ-ის მაჩვენებლები გეომეტრიის გარდა samto jurnali #1(42), 2019 5 დამოკიდებულია გვირაბის დახრილობაზე, გარშემომცველი მასივის თვისებებზე (რომელიც შესაძლებელია თვითონ იყოს წვადი, ან გამოყოფდეს წვად აირებს), მეტეოროლოგიურ პირობებზე პორტალებთან, პორტალების ტოპოლოგიაზე და ა.შ. აპარტამენტის ხანძარი პრაქტიკულად, ყოველთვის არის ვენტილაციით კონტროლირებადი და შესაბამისად, წვის პროდუქტების აფეთქებადობით ხასიათდება. 2. პიკურ მაჩვენებელზე გასვლა ახ-ში უფრო სწრაფად ხდება, ვიდრე გხ-ში საზოგადოდ, პიკურ მაჩვენებელზე გასვლა დროის კლებადობის ნიშნით ასეთია: გვირაბის, აპარტამენტისა და ღია ხანძრები. ადვილი მისახვედრია, რომ ახ-ს ახასიათებს აფეთქების შესაძლებლობა უფრო მეტად ვიდრე გხ-ს, რადგან ეს უკანასკნელი შესაძლებელია იყოს საწვავით კონტროლირებადიც. 3. გხ-ს ახასიათებს უკუდინების მოვლენა, ხოლო ახ-ს უკუგაჭოლვა, რაც არის ვკხ-ის პირობებში ვენტილაციის რეჟიმის მკვეთრი შეცვლა, ჟანგბადის მატება ჰაერთან ერთად და ხანძრის გაძლიერება. 4. კვამლისა და წვის პროდუქტების სტრატიფიკაცია. ახ-ში წვის პროდუქტები ზემოთაა, ხოლო ქვემოთ არის ცივი ჰაერია გხ-ებში ანალოგიური სტრატიფიკაცია დამახასიათებელია ვენტილაციის განივი სისტემისათვის, რომელიც შედარებით იშვიათად გამოიყენება სიძვირის გამო. აღსანიშნავია, რომ შემოთავაზებული გვაქვს მოქნილი სავენტილაციო სისტემა, რომელიც ხელს უწყობს ბიფურკაციული (დაყოფილი) ნაკადების წარმოქმნას და გამოსაყენებელია ევაკუაციისა და ხანძრის ქრობის სტადიებზე იაფფასიანი გრძივი სავენტილაციო სისტემის პირობებშიც. აღნიშნულ სისტემაში ბიფურკაციულ ნაკადებს შორის ზღვარი გრძელ გვირაბებში ადვილად იშლება და განსაკუთრებით, უკუდინების შემთხვევაში. ერთი გაზის ტივტივადობის უნარს მეორის მიმართ უჩვენებს უგანზომილებო პარამეტრი რიჩარდსონის რიცხვი (ri) რომელიც უჩვენებს მასების გაცვლას შრეებს შორის და განსხვავდება აღნიშნულით ფრუდის (fr) რიცხვისაგან, რომელიც შრის ზოგად ფორმას აჩვენებს სავენტილაციო ნაკადში. ვენტილაციით კონტროლირებადი გვირაბის ხანძრებისათვის რიცხვითი ანალიზით მიღებული შედეგები მოცემულია ნაშრომებში [21-25]. კრიტიკული სიჩქარის ანალიზი სუფთა ჰაერის დაღმავალი მოძრაობის შემთხვევაში განსაკუთრებით გამოკვეთილია კვამლისა და წვის სხვა პროდუქტების საპირისპირო მოძრაობა უკუდინება. უკუდინების კრიტიკული სიჩქარე და უკუდინების სიგრძე არის მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური პარამეტრები, რომლებიც განსაზღვრავენ და განაპირობებენ ევაკუაციის მეთოდებსა და ხანძართან ბრძოლის საშუალებებს. კრიტიკული სიჩქარე განიმარტება როგორც გრძივი ვენტილაციის მინიმალური სიჩქარე, რომელიც გამორიცხავს კვამლის უკუნაკადის წარმოქმნას, ანუ ეს სიჩქარე არის წვის პროდუქტების გავრცელების საკონტროლო მაჩვენებელი. ფართოდაა შესწავლილი ჰორიზონტალურ გვირაბში კრიტიკული სიჩქარის დამოკიდებულება თბოგამოყოფაზე, ხოლო დახრილ გვირაბებს ნაკლები ყურადღება ექცევა სირთულის გამო. უკუდინების სიგრძის ფარგლებში კვამლი ვრცელდება სავენტილაციო ნაკადის საპირისპიროდ. აღნიშნული განსაკუთრებით ინტენსიურია მაშინ, თუ სავენტილაციო ნაკადი მოძრაობს მაღალი ნიშნულიდან დაბლისაკენ, ხოლო ხანძრის კერა არის დაბალ ნიშნულზე. samto jurnali #1(42), 2019 6 უკუდინების სიგრძე უფრო მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია ხანძრის ქრობის სტადიაზე, ხოლო კრიტიკული სიჩქარის გამოყენება უფრო დამახასიათებელია ევაკუაციისათვის. სტატიის მოცულობიდან გამომდინარე, აქ მხოლოდ კრიტიკულ სიჩქარეზე შევაჩერებთ მკითხველის ყურადღებას. დახრილ გვირაბში კრიტიკული სიჩქარის uc რიცხვითი მნიშვნელობის გამოთვლა შესაძლებელია ჰორიზონტალური გვირაბისთვის კრიტიკული სიჩქარის uc(o) მიხედვით შემდეგი განტოლებით [26] uc=kguc(o), (1) სადაც kg არის გრადიენტ-ფაქტორი, რომელიც გამოიყენება ხანძრების შემთხვევაში დახრილი გვირაბებისათვის. nfpa 502 გვთავაზობს გრადიენტ-ფაქტორის განტოლებას დახრილი გვირაბებისათვის kg=1+0.0374s0.8, (2) სადაც s არის გვირაბის დახრილობა, %, რომელიც განისაზღვრება აწევის სიმაღლის ფარდობით ჰორიზონტალურ სიგრძესთან (იხ. ნახ. 2). სხვა სიტყვებით, თუ კუთხე უდრის -ს მაშინ გვირაბის დახრილობა არის tg . ფორმულაში (2) s არის დახრილობა, გამოსახული პროცენტებში, ანუ s =100tg. კრიტიკული სიჩქარის გამოთვლა შესაძლებელია ფორმულით სადაც k არის პროპორციულობის მუდმივა; g თავისუფლად ვარდნილი სხეულის აჩქარება, მ/წმ2; qc ხანძრის შედეგად გამოყოფილი კონვექციური სითბო, კვტ; h გვირაბის სიმაღლე, მ; 0 გარე ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ3; cp ჰაერის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ.k); t კვამლის საშუალო ტემპერატურა, k; a გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2. პროპორციულობის მუდმივა განისაზღვრება ფორმულით სადაც fr𝑐 არის ფრუდის კრიტიკული რიცხვი (კრიტერიუმი), რომელიც განისაზღვრება ფორმულით სადაც  არის სიმკვრივეთა სხვაობა გარე ჰაერსა და კვამლს შორის, კგ/მ3. კვამლის საშუალო ფორმულით ტემპერატურა გამოითვლება სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა т0 არის გარე ჰაერის ტემპერატურა, k. samto jurnali #1(42), 2019 7 აღსანიშნავია, რომ uc კრიტიკული სიჩქარის განსაზღვრისათვის ფორმულით (3), საჭიროა k პროპორციულობის მუდმივასა და t კვამლის საშუალო ტემპერატურის ცოდნა, ხოლო მათი საანგარიშო ფორმულები (4)-(6) შეიცავენ საძიებელ სიდიდეს uc-ს. აღნიშნულის დასაძლევად შემოიტანეს 4.5-ის ტოლი ფრუდის კრიტიკული რიცხვი, რაც, როგორც ქვემოთ დავინახავთ, არ არის პრობლემის გადაჭრის გზა. უკუდინების კრიტიკული სიჩქარე ფრუდის კრიტერიუმს პირველად დაუკავშირა თომასმა [27], აღნიშნა რა, რომ წვის პროდუქტებისა და ჰაერის ნარევის დინების ხასიათი დამოკიდებულია კვამლის ტივტივადობისა და სავენტილაციო ჭავლის ინერციული ძალების ფარდობაზე, რომელიც გამოხატულია ფრუდის კრიტერიუმით და მცირე მასშტაბის სპირტის ალის მიხედვით შემოიტანა კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე 1-ის ტოლი, რაც აგრეთვე ნიშნავს, რომ k=1 ფორმულა (4)-ის თანახმად და არ ნიშნავს, რომ tt0, როგორც აღნიშნულია ლიტერატურაში [20]. ლისა და სხვების ნაშრომში [28] შესწავლილი იყო 0,3x0,3x10 მ ზომების შეშის ხერგილისაგან გამოწვეული ხანძარი აეროდინამიკურ მილში და აღნიშნული იყო, რომ ხანძრის კერაზე აეროდინამიკური წინაღობა 6-ჯერ მატულობდა სავენტილაციო ნაკადისათვის, ხოლო ხანძრის მიღმა ორივე მხარეზე დაახლოებით 1,5-ჯერ. უკუდინება შეიმჩნეოდა, როცა ხანძრის კერაზე დროსელირებული სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე შეადგენდა 0,6 მ/წმ-ს, რაც შეესაბამებოდა ფრუდის კრიტერიუმის რიცხვით სიდიდეს 7. დანზიგერმა და კენედიმ [29] ისე, რომ არ შეუსწავლიათ პროცესები სათანადო სიღრმით, რეინოლდსის რიცხვის მსგავსად ელოდნენ რა, რომ ფრუდის კრიტერიუმსაც ექნებოდა კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე, კრიტიკული რიცხვითი მნიშვნელობა 4.5 შემოიტანეს თითქოსდა ლისა და სხვების მითითებული ნაშრომის მიხედვით, რომელიც მრავალი ავტორის მიერ განხილვის საგანი იყო წლების განმავლობაში კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების მანძილთან დაკავშირებით. ანალოგიურია კენედის მოხსენება „კრიტიკული სიჩქარე: წარსული, აწმყო და მომავალი", რომელიც მან გააკეთა 1996 წელს ლონდონში სემინარზე „კვამლი და კრიტიკული სიჩქარე გვირაბებში„ [30]. აღნიშნული დაშვება საკითხს ამარტივებს რადგან ამ შემთხვევაში ფორმულა (4)-ის მიხედვით კოეფიციენტი k = 0.606, მაგრამ არ არის მართებული. ანალოგიური დაშვებით შეგვიძლია აგრეთვე მივიღოთ კრიტიკული სიჩქარის ცვალებადობის ერთი და იგივე დიაპაზონი და პრობლემა საერთოდ მოიხსნება. აღნიშული ილუსტრირებულია ნახაზზე 3. ნახაზიდან 3 ჩანს, რომ კრიტიკული სიჩქარის რიცხვითი სიდიდე იცვლება 2.5-3.2 მ/წმის ფარგლებში, იმ პირობით, თუ frc=4.5. სინამდვილეში კრიტიკული სიჩქარის ცვალებადობის დიაპაზონი უფრო ფართოა და შესაბამისად, ფრუდის რიცხვი არ არის 4.5-ის ტოლი. samto jurnali #1(42), 2019 8 აღსანიშნავია, რომ ნახაზზე 3 მოცემული გრაფიკები შეესაბამება ვენტილაციით კონტროლირებად ძლიერ ხანძრებს, რომელთა სიმძლავრის ცვალებადობის ხასიათი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 4. სამწუხაროდ, არ არის რა დაძლეული ფრუდის კრიტიკული რიცხვის მუდმივობის ცნება, აღნიშნული სიდიდითა და ცნებით სარგებლობის მიზნით სამეცნიერო მიმოქცევაში შემოტანილია კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილის, სითბოს გამოყოფის მაჩვენებლის, კონვექციური სითბოს უგანზომილებო სიდიდეები და მათი ცვალებადობის ზღვრები. მაგალითად, სითბოს გამოყოფის უგანზომილებო მაჩვენებლის შემთხვევაში ეს ზღვარია 0.15, უფრო მეტი მაჩვენებლის შემთხვევაში საქმე გვაქვს დიდი სიმძლავრის ხანძართან, ხოლო უფრო ნაკლები ადგილი აქვს მცირე სიმძლავრის ხანძარს. ფრუდის რიცხვის კრიტიკულ სიდიდისა და სათანადო ცნების შეფასებასთან დაკავშირებით ლიტერატურაში [20] აღნიშნულია, რომ კარგად აღწერს რა დიდ ხანძრებს, კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე 4.5 არ შეესაბამება ხანძრებს, რომლებიც არც ისე დიდია. თუმცა დიდი ხანძრების შემთხვევაშიც ადგილი აქვს (3)-(6) ფორმულებთან დაკავშირებულ მითითებულ და ნახაზზე 3 მოცემულ შეუსაბამობებს. დასკვნა samto jurnali #1(42), 2019 9 წარმოდგენილი შედეგების მიხედვით შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ფრუდის რიცხვის კრიტიკული მაჩვენებელი 4.5 არ შეესაბამება რეალურად მიმდინარე ძლიერ ხანძრებს და გამოვთქვამთ ფრთხილ ვარაუდს იმასთან დაკავშირებით, რომ შესაძლებელია თვით ფრუდის კრიტერიუმის კრიტიკული მაჩვენებლის შესახებ ცნებაც მოკლებული იყოს ფიზიკურ შინაარსს რეალურად მიმდინარე ძლიერი ხანძრებისათვის. ლიტერატურა 1. bird a., carvel r. handbook of tunnel fire safety. second edition. thomas telford limited, 2012. 694 p. 2. fit thematic network fit ‘fire in tunnels’ is supported by the european community under the fifth framework program ‘competitive and sustainable growth’ contract n° g1rt-ct2006. 76 p. 3. un, economic and social council, economic commission for europe; report trans/ac. 7/9, 2001. 60 p. 4. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/9 add 1, 2002. 2 p. 5. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/13, 2003. 8 p. 6. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/15, 2004. 7 p. 7. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/11, 2002. 6 p. 8. the white book 2001. published in april 24, 2001. sweet & maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. 9. hack. a. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998. volume 13, n2 2. pp. 377-381. 10. li y.z., vylund l., ingason h., appel g. influence of fire suppression on combustion products in tunnel fires. the work co-financed by the european union. report 2015. 70 p. 11. ო. ლანჩავა. რიკოთის საავტომობილო გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაციის საკითხისათვის. სამთო ჟურნალი, n 1-2, (16-17), თბილისი, 2006. გვ. 57-59. 12. lanchava о, ilias n., andras i, moraru r., neag i. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of petrosani, petrosani (romania), 2007. vol. 9 (xxxvi), part 1, pp. 219-227. 13. ланчава о.а.‚ лебанидзе з.б. по поводу коллапса системы вентиляции тоннеля при сильном пожаре. журнал «транспорт», n 3-4 (31-32), тбилиси ‚ 2008. c. 29-31. 14. lanchava o., medzmariashvili е.‚ ilias n., khitalishvili g., lebanidze z. prospects of usage of transformable systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009. pp. 301-308. 15. ланчава о.а., гвенцадзе и.т. к вопросу управления чрезвычайными ситуациями в транспортных тоннелях. транспорт, n 1-2 (37-38), тбилиси, 2010. с. 18-21. 16. ო. ლანჩავა, ი. გვენცაძე. ერთდა ორგვირაბიანი კომბინირებული სავენტილაციო სისტემების ხანძარუსაფრთხოების კვლევა. სამთო ჟურნალი, 2(27), თბილისი, 2011. გვ. 5659. samto jurnali #1(42), 2019 10 17. ო. ლანჩავა, ი. გვენცაძე. ხანძრის გავლენის შემცირების გზები სატრანსპორტო გვირაბებში ევაკუაციის განსახორციელებლად. სამთო ჟურნალი, 2(29), თბილისი, 2012. გვ. 75-77. 18. ო. ლანჩავა, გ. ნოზაძე, ნ. ბოჭორიშვილი, ზ. ლებანიძე, ნ. არუდაშვილი. საავტომობილო გვირაბში ძლიერი ხანძრის მიერ გამოწვეული საფრთხის ანალიზი. სამთო ჟურნალი, 1(32), თბილისი, 2014. გვ. 86-89. 19. vaitkevicius a., carvel r. investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, vol. 52, 2016. pp. 1619—1628. 20. li y.z., ingason h. discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, vol. 99, 2018. pp. 22-26. 21. lanchava o, nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudasvili n., iangidze m., tsikarishvili k. criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europeasia, proceedings of conference, tbilisi, 2014. pp. 29-35. 22. ო. ლანჩავა, ნ. ბოჭორიშვილი, გ.ნოზაძე, მ. ჯანგიძე, არუდაშვილი, ს. დემეტრაშვილი. ხანძრით განპირობებული საგანგებო სიტუაციის მართვა ერთგვირაბიანი კომბინირებული სავენტილაციო სისტემის პირობებში. სამთო ჟურნალი, 2(33), თბილისი, 2014. გვ. 43-47. 23. lanchava о, ilias n., nozadze g., radu s., andras i., moraru r. developing of wi-fi monitoring control systems for damage factors of fire in road tunnels. the xi th edition of the annual conference “the academic days of technical sciences academy of romania”, 2016. pp. 34 -39. 24. lanchava 0., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success: bucharest, vol. 18, (si) 2017. pp. 69-72. 25. ilias n., lanchava 0., nozadze g. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudina l ventilation system. supplement of qualioi-access to success: bucharest, vol. 18, (si), 2017. pp. 8588. 26. li y.z., lei в.‚ ingason h. study of critical velocity and backlayering length in longitudina lly ventilated tunnel fires. fire safety journal, vol. 45, 2010. pp. 361 -370. 27. thomas rh. the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood. 1968. 8 p. 28. lee ck chaiken rf singer j.m., interaction danziger between duct fires and ventilation flow: an experimental study. combustion science and technology. vol. 20, 1979. pp. 59 -72. 29. nh kennedy w.d. longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels. fourth international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering. 1982. pp. 169-186. 30. kennedy w.d. critical velocity: past, present and future. seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, 1996. pp. 305—322. ланчава 0. а. анализ критической скорости воздуха контролируемого вентилацией пожара в тоннелях аннотация: b статье расcмотрены сценари развития пожаров в открытой местности, в квартирах и в тоннелях. на основе теоретического анализа мощных пожаров, показана возможность коллапса вентиляционной системы тоннелей. приведены графики изменения мощности пожара в зависимости от скорости воздуха для контролируемого вентиляцией огня в тоннелях. обеспечивающая эффективное управление продуктами samto jurnali #1(42), 2019 11 горения критическая скорость проанализирована для мощных тоннельных пожаров. показана зависимость изменения критической величини критерия фруда от критической скорости воздушного потока. показана нецелесообразность применения критического числа фруда для анализа критической скорости пожаров с большой магнитудой. ключевые слова: тоннельная вентиляция; контролируемый вентиляцией огонь; критическая скорость; длина обратного потока; критерий фруда; критерий ричардсона; критическое число критерия фруда. lanchava о. analysis of critical air velocity for tunnel fires controled by ventilation annotation: the article discusses scenarios; for the development of fires in open spaces, in apartments and in tunnels. on the basis of a theoretical analysis of powerful fires, the possibility of the collapse of the ventilation system of tunnels is shown. graphs of changes in fire power are given as а function of air velocity for fires controlled by ventilation in tunnels. critical velocity ensuring efficient combustion product management has been analyzed for high-power tunnel fires. the dependence of the change in the critical value of the froude criterion on the critical air velocity is shown. it is shown that it is not advisable to use the critical froude number for analyzing the critical speed of fires with large magnitudes. key words: tunnel ventilation; ventilation-controlled fire; critical velocity; backflow length; froude criterion; richardson criterion; the critical number of the froude criterion. microsoft word 20220401 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 137 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.12 ენდომეტრიუმის მეტაპლაზიური პროცესების მოლეკულური თავისებურებები, რეციდივისა და ნეოპლაზიურ პროცესებად ტრანსფორმაციის რისკის ფაქტორები 1თეონა ტურაშვილი, 2გიორგი თევდორაშვილი, 3გიორგი ბურკაძე 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მეანობა-გინეკოლოგიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი კრიტიკული მიმოხილვა აბსტრაქტი ენდომეტრიული მეტაპლაზია წარმოადგენს ნორმალური ენდომეტრიული ეპითელიუმის ჩანაცვლებას სხვა ტიპის კეთილთვისებიანი ეპითელიუმით. ენდომეტრიუმში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს მეტაპლაზიური პროცესების სპექტრი. ენდომეტრიული უჯრედების შეცვლილი დიფერენციაცია განპირობებულია ან დეგენერაციული/რეპარაციული, ჰორმონული ან ნეოპლაზიური პროცესის არსებობით. ეპითელური მეტაპლაზიის არსებობა შესაძლებელია მიუთითებდეს სხვა თანმდევი, როგორც კეთილთვისებიანი ისე ავთვისებიანი პათოლოიის არსებობაზე. შესაბამისად ენდომეტრიული მეტაპლაზია გვხდება ცალკეული ან სხვა ჰისტოპათოლოგიურ ცვლილებებთან ერთად. არჩევენ ენდომეტრიული მეტაპლაზიების სხვადასხვა ტიპს, რომელთაგან ყველაზე ხშირია ცილიარული მეტაპლაზია. სიხშირით მეორე ადგილს იკავებს ბრტყლუჯრედოვანი მეტაპლაზია, გარდამავალუჯრედოვანი მეტაპლაზია, არიას სტელას რეაქცია/ცვლილება, უჯრედების ეოზინოფილური ცვლილება და მუცინური მეტაპლაზია. ნაჩვენებია, რომ ენდომეტრიუმის მეტაპლაზიის ცალკეული ტიპები ხასიათდება p16, ციკლინ e, ციკლინ a, ki67, b კატენინი, er, cdx2, cd10, p63 სხვადასხვა ტიპისა და ინტენსივობის ექსპრესიით. საბოლოოდ ცნობილი არ არის ენდომეტრიუმის მეტაპლაზიის ცალკეული ტიპების როლი და მნიშვნელობა რეციდივსა და ნეოპლაზიურ პროცესებად ტრანსფორმაციაში. არსებობს მოსაზრება, რომ ყველა სახის მეტაპლაზიურ პროცესს საფუძვლად უდევს ღეროვანი უჯრედების რეპროგრამირება. თუმცა, ენდომეტრიული მეტაპლაზიების დროს ეს ფენომენი შესწავლის პროცესში. საკვანძო სიტყვები: ენდომეტიუმის მეტაპლაზია; ღეროვანი უჯრედები; კანცეროგენეზი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 138 ენდომეტრიული მეტაპლაზია წარმოადგენს ნორმალური ენდომეტრიული ეპითელიუმის ჩანაცვლებას სხვა ტიპის კეთილთვისებიანი ეპითელიუმით. ენდომეტრიუმში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს მეტაპლაზიური პროცესების სპექტრი. ენდომეტრიული მეტაპლაზიური პროცესების დროს შესაძლებელია განვითარდეს როგორც ეპითელური ისე სტრომული მეტაპლაზია. ამ დროს ხდება ენდომეტრიუმის ეპითელური ან სტრომული კომპონენტების ჩანაცვლება კეთილთვისებიანი ჰომოგენური ან ჰეტეროგენული ელემენტებით, რომელიც ნორმაში ამ ადგილას არ აღინიშნება. ეპითელური მეტაპლაზია საკმაოდ ხშირია, ხოლო სტრომული მეტაპლაზიის განვითარება კი შედარებით იშვიათი. ენდომეტრიული მეტაპლაზია შესაძლებელია განვითარდეს ნებისმიერ ასაკობრივ ჯგუფში. ეპითელური მეტაპლაზიის ტერმინოლოგია ცოტა დამაბნეველია, რადგან ზოგიერთი ამ მეტაპლაზიათაგანი წარმოადგენს ძირითადად უჯრედების ციტოპლაზმის ადაპტაციურ ცვლილებებს და არა ჭეშმარიტ მეტაპლაზიას. ენდომეტრიული უჯრედების ეს შეცვლილი დიფერენციაცია განპირობებულია ან დეგენერაციული/რეპარაციული, ჰორმონული ან ნეოპლაზიური პროცესის არსებობით. ეპითელური მეტაპლაზიის არსებობა შესაძლებელია მიუთითებდეს სხვა თანმდევი, როგორც კეთილთვისებიანი ისე ავთვისებიანი პათოლოიის არსებობაზე. შესაბამისად ენდომეტრიული მეტაპლაზია გვხდება ცალკეული ან სხვა ჰისტოპათოლოგიურ ცვლილებებთან ერთად. არჩევენ ენდომეტრიული მეტაპლაზიების სხვადასხვა ტიპს, რომელთაგან ყველაზე ხშირია ცილიარული მეტაპლაზია. სიხშირით მეორე ადგილს იკავებს ბრტყლუჯრედოვანი მეტაპლაზია, გარდამავალუჯრედოვანი მეტაპლაზია, არიას სტელას რეაქცია/ცვლილება, უჯრედების ეოზინოფილური ცვლილება და მუცინური მეტაპლაზია. შედარებით იშვიათია სტრომული მეტაპლაზიის ტიპები, როგორებიცაა ნათელუჯრედოვანი მეტაპლაზია, ხრტილოვანი, ძვლოვანი, გლიური და გლუვკუნთოვანი მეტაპლაზია. კვლევაში ნაჩვენები იქნა, რომ ენდომეტრიული მეტაპლაზია გამოვლინდა შემთხვევათა 4.90%-ში. ყველაზე ხშირად ენდომეტრიული მეტაპლაზია გამოვლინდა 46-55 წლის ასაკის ქალებში (34.61%), შემდეგ კი 36-45 წლის ასაკის ქალებში (30.76%). მეტაპლაზიის ყველაზე ხშირი ტიპი იყო ცილიარული მეტაპლაზია (34.61%), რომელსაც მოსდევდა ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (19.21%), მუცინური მეტაპლაზია (11.53%), გარდამავალუჯრედული მეტაპლაზია (11.53%), ნათელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (11.53%), ეოზინოფილური (7.69%) და არიას სტელას რეაქცია (3.86%) [1]. ცილიარული უჯრედები ჩვეულებრივ, ნორმაში გვხვდება როგორც ენდომეტრიუმის ზედაპირულ ეპითელიუმში ისე ჯირკვლებში, განსაკუთრებით მენსტრუალური ციკლის პროლიფერაციული ფაზის დროს. ამგვარად ტერმინი ცილიარული მეტაპლაზია გამოიყენება იმ შემთხვევებში როდესაც ენდომეტრიუმის ცალკეული ჯირკვლები ან ჯირკვლების ჯგუფი მთლიანად წარმოდგენილია ცილიარული უჯრედებით. ჭეშმარიტი ცილიარული მეტაპლაზიის დროს უჯრედული პოპულაცია წარმოდგენილია ნორმალურ ფალოპის მილების მსგავსი ეპითელიუმის სახით. ცილიარული მეტაპლაზია ხშირ შემთხვევაში ასოცირდება ანოვულატორულ ციკლთან. ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპიის გამოყენებისას ენდომეტრიულ პოლიპებში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს ცილიარული მეტაპლაზია [2]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 139 ნაჩვენებია, რომ ცილიარული მეტაპლაზია ხასიათდდება p16-ის მოზაიკური ექსპრესიით, მაშინ როდესაც ნორმალურ ფალოპის მილში იშვიათ შემთხვევებში შესაძლებელია p16-ის ექსპრესია აღინიშნებოდეს. რაც შეეხება ნორმალურ პროლიფერაციულ ენდომეტრიუმს, მასში p16-ზე პოზიტიურობა არ აღინიშნება. p16-ზე დიფუზური პოზიტიურობა აღინიშნება ენდომეტრიუმის სეროზულ კარცინომაში. გარდა ამისა ცილიარული მეტაპლაზიის უბნებში აღინიშნება lhs28-ს ექსპრესია, რომელიც კოლოკალიზებულია p16-თან და ასევე ხასიათდება მოზაიკური განაწილებით. ცილიარულ მეტაპლაზიაში ასევე აღინიშნება უჯრედული ციკლის სხვა ცილების ექსპრესია, როგორებიცაა ციკლინ e, ციკლინ a და ki-67 [3]. თუმცა ამ უკანასკნელის ექსპრესია ცილიარულ მეტაპლაზიაში, ნორმალური მოპროლიფერაციე ენდომეტრიუმისგან არ განსხვავდება. ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია ხშირად აღინიშნება ჭარბი ესტროგენით ქრონიკული სტიმულაციის მქონე ენდომეტრიუმში და ასევე იმ ქალებში, რომლებიც იმყოფებიან პროგესტერონით მკურნალობის ქვეშ[4]. არჩევენ ენდომეტრიუმის ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიის ორ ძირითად ტიპს. პირველი ტიპი ხასიათდება ტიპური ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაციით და კერატინიზაციით, უჯრედშორისი ხიდაკების ფორმირებით. იგი შესაძლოა ამოფენდეს ენდომეტრიუმის ღრუს და ზოგჯერ მოიცავდეს ენდომეტრიუმის ზედაპირულ ჯირკვლებს. კერატინიზაცია ჩვეულებრივ მკვეთრადაა გამოხატული. ასეთი ტიპის ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია ჩვეულებრივ გვხვდება ასაკოვან ქალებში და როგორც წესი ასოცირდება გახანგრძლივებულ ენდომეტრიტთან ან პიომეტრასთან. ამ ტიპის მეტაპლაზიას ასევე უწოდებენ საშვილონოს იქტიოზს[5]. მეორე ტიპის ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია ხასიათდება ბრტყელუჯრედოვანი მორულების არსებობით, მათი სამგანზომილებიანი სტრუქტურის გამო. ეს მორულები ხასიათდებიან სპეციფიკური ჰისტოპათოლოგიური შესახედაობით, როგორიცაა ეოზინოფილური უჯრედების ფენების წარმოქმნა, უჯრედების არამკვეთრი კიდეებით და მრგვალი, ოვალური ან თითისტარისებური ბირთვებით. ეს უჯრედები არ ხასიათდებიან მიტოზური აქტივობით. უფრო მნიშვნელოვანია, რომ არ აღინიშნება ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაციის სხვა ნიშნები, როგორიცაა მაგალითად კერატინის არსებობა, უჯრედშორისი ხიდაკები და უჯრედების გამოკვეთილი მემბრანები. ამის გამო, ადრე ვარაუდობდნენ, რომ იგი წარმოადგენს არასრულ ან მოუმწიფებელ ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიას. მორულისებური ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაცია აღინიშნება ენდომეტროიდული ადენოკარცინომების დაახლოებით ერთ-მეოთხედში და ასევე კეთილთვისებიანი არაჰიპერპლაზიური ენდომეტრიუმის დროს. გარდა ამისა მისი ნახვა შესაძლებელია კომპლექსური ჰიპერპლაზიისა და ატიპური ჰიპერპლაზიის დროს. houghton და კოლეგების მიერ ჩატარდა კვლევა, რომელშიც დეტალურად იქნა შესწავლილი მორულების ტიპური ბრყელუჯრედოვანი ელემენტების იმუნოჰისტოქიმიური მახასიათებლები [6]. მათ შეისწავლეს შემდეგი იმუნოჰისტოქიმიური მარკერები: β-კატენინი, ესტროგენის რეცეპტორი, cd10, cdx2, p63 და მაღალი მოლეკულური წონის ციტოკერატინი lp34. ბოლო ორი მარკერი დამახასიათებლად პოზიტიური იყო მწიფე და უმწიფარ ბრტყელუჯრედოვან ეპითელიუმში შესაბამისად. ასევე, მათმა კვლევამ აჩვენა, რომ მორულებში ჩვეულებრივ ვლინდება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 140 დიფუზური ბირთვული შეღებვა cdx2-ზე და β-კატენინზე, ისევე როგორც პოზიტიურობა cd10 დ ა lp34-ზე. er და p63-ზე ნეგატიურია. მორფოლოგიურად ტიპურ ბრტყელუჯრედოვან ელემენტებში გამოვლინდა პოზიტიურობა er, cd10, p63 და lp34-ზე. ეს ელემენტები ჩვეულებრივ ნეგატიური იყო cdx2-ზე. ელექტრონული მიკროსკოპიით გამოკვლევით გამოვლინდა, რომ მორულები ატარებენ ეპითელურ მახასიათებლებს, თუმცა არ ვლინდება ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაციის ნიშნები, თუმცა შეუძლებელია უმწიფარი ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაციის გამორიცხვა. ავტორების აზრით, რადგან არ არსებობს პირდაპირი მორფოლოგიური, იმუნოჰისტოქიმიური ან ულტრასტრუქტურული მტკიცებულება, რომ მორულები წარმოადგენენ ბრტყელუჯრედოვან ეპითელიუმს, ამიტომ შესაძლებელია გამოყენებული იქნას ტერმინი მორულური მეტაპლაზია, თანმხლებ სხვა პათოლოგიებთან ერთად, სანამ არ მოხდება მორულების უფრო დეტალური შესწავლა. lin და კოლეგების მიერ ასევე ჩატარებული იქნა კვლევა, სადაც მათ მიერ ჰიპოთეზირებული იყო მორულების მიერ სიმსივნის განვითარების რისკის პრედიქტული ღირებულება. მათ დაასკვნეს, რომ ჯირკვლოვან კომპონენტებში ვლინდება ჭარბი ესტროგენი და პროგესტერონის რეცეპტორები და მაღალი მიტოზური აქტივობა, მაშინ როდესაც ბრტყელუჯრედოვან მორულებში არ ვლინდება სტეროიდული სასქესო ჰორმონების რეცეპტორები და ასევე აღნიშნება ძალიან დაბალი პროლიფერაციული აქტოვობა. რაც შეეხება pten მუტაციებს, არსებობის შემთხვევაში იგი ვლინდება როგორც ბრტყელუჯრედოვან ისე ჯირკვლოვან ელემენტებში, რაც მიუთითებს მათ საერთო წარმოშობაზე[7] [8]. ენდომეტრიუმის მეტაპლაზიური პროცესების იმუნოჰისტოქიმიური მახასიათებლები კარგად შესწავლილი არაა. terada-ს მიერ ჩატარებული იქნა ენდომეტრიუმის მორულების დეტალური იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზი, რომელმაც აჩვენა, რომ მორულები ხასიათდებიან ციტოკერატინების ფართო სპექტრის ექსპრესიით, მაღალი და დაბალი მოლეკულური წონის ციტოკერატინების ჩათვლით. მაშინ როდესაც ენდომეტრიუმის ჯირკვლები ხასიათდება დაბალი მოლეკულური წონის ციტოკერატინების ექსპრესიით. მორულებში ასევე აღინიშნება p53-ის ნეგატიურობა. მორულებისათვის დამახასიათებელია დაბალი პროლიფერაციული აქტივობა. კერძოდ ki67 მონიშვნის ინდექსი უტოლდება 1%-ს. ასევე მორულებში აღინიშნება p63-ის ექსპრესია, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მორულები ხასიათდებიან ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაციით. მორულებში er და pr ნეგატიურია, მაშინ როდესაც ნორმალურ ენდომეტრიულ ჯირკვლებში ვლინდება მათზე პოზიტიურობა. ეს მიუთითებს, რომ მორულების ფორმირება არ წარმოადგენს ჰორმონ-დამოკიდებულ ცვლილებას. ca125 და ema ასევე ნეგატიურია მორულებში. მორულებში ასევე არ აღინიშნება მეზენქიმური მარკერების ექსპრესია. chiarelli და კოლეგების მიერ ჩატარებული კვლევის მიხედვით მორულებში ასევე აღინიშნება ციტოკერატინ 8, 18 და 19-ის ექსპრესია, მაშინ როდესაც ციტოკერატინები 7 და 20 ნეგატიურია. რაც შეეხება ციტოკერატინ 5/6, 13 და 34h-e12, მათზე აღინიშნება სუსტი პოზიტიურობა. გარდა ამისა აღნიშნული ავტორის კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ მორულებში ვლინდება ძლიერი პოზიტიურობა cd10-ზე. ამ მარკერის საშუალებით ასევე შესაძლებელია ადრეული მორულური მეტაპლაზიის იდენტიფიცირება ენდომეტრიული ჯირკვლებისგან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 141 მუცინური მეტაპლაზია ყველაზე ხშირად ვითარდება პოსტმენოპაუზურ ქალებში და ხშირად იგი ასოცირდება ჰორმონჩანაცვლებით ან ტამოქსიფენით თერაპიასთან [14]. იგი წარმოადგენს ენდომეტრიული მეტაპლაზიის შედარებით იშვიათ სახეს. ამ დროს ენდომეტრიული ჯირკვლები ამოფენილია მუცინის მაპროდუცირებელი ცილინდრული უჯრედებით, რომლებიც ემსგავსებიან ენდოცერვიკალურ ეპითელიუმს [9][10]. გენერალიზებული გავრცელების დროს იგი შესაძლებელია ასოცირდებოდეს მუკომეტრასთან. ჰისტოქიმიური შეღევით მუციკარმინზე ან პას-ზე დიასტაზით ვლინდება ჭარბი ციტოპლაზმური მუცინის არსებობობა. ძალიან იშვიათად შესაძლებელია განვითარდეს ინტესტინური ტიპის მეტაპლაზია ფიალისებური უჯრედების არსებობით. ამ დროს მუცინები ძირითადად წარმოდგენილია მჟავა მუცინებით, რომლებიც შედგება სულფომუცინისა და სიალომუცინისგან. ეს დაზიანებები კლასიფიცირდება მათი არქიტექტურული აგებულების მიხედვით. არქიტექტურული კომპლექსურობის განსაზღვრა ემყარება კრიბრიფორმული ან პაპილური ზრდის ტიპს. რადგან მუცინური დიფერენციაციის უბნები ენდომეტრიულ ადენოკარცინომაში არც თუ ისე იშვიათია, ჭეშმარიტი მუცინური პროლიფერაციების დიაგნოსტიკა და ავთვისებიანი პროცესის გამორიცხვა შესაძლებელია წარმოადგენდეს პრობლემას, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში თუ ეს დაზიანებები ავლენენ ჭარბ არქიტექტურულ კომპლექსურობას. კომპლექსური არქიტექტურის გამოვლენის შემდეგ, შემთხვევათა მაღალ პროცენტში ვლინდება ადენოკარცინომა განმეორებითი ბიოფსიის შემდეგ [11]. ენდომეტრიული მუცინური მეტაპლაზია შესაძლებელია იშვიათად ასოცირდებოდეს გენიტალური ტრაქტის მუცინურ დაზიანებებთან. ნავარაუდევია, რომ სინქრონული მუცინური მეტაპლაზია და ნეოპლაზია ქალის გენიტალურ ტრაქტში შესაძლებელია განპირობებული იყოს პილორული ჯირკვლოვანი მეტაპლაზიის ტიპით. ასევე ნაჩვენებია, რომ ჯირკვლების პროლიფერაციული ინდექსი ძალიან დაბალია ორივე როგორც მარტივ ისე პაპილურ მუცინურ მეტაპლაზიაში. ჩვეულებრივ პაპილური მუცინური მეტაპლაზიის უბნებში ki67 პროლიფერაციის ინდექსი <1%-ზე, მაშინ როდესაც მასთან ასოცირებული კარცინომის უბნებში იგი აღწევს >60%-ს. ნაჩვენებია, რომ მარტივი და პაპილური მეტაპლაზიის შემთხვევები განსხვავდება pax2, pr და p16ink4a-ის ექსპრესიით, მაშინ როდესაც ეს ორი დაზიანება არ განსხვავდება pten, er, tp53, ki67 და β-კატენინის ექსპრესიით. pax2 დიფუზურად ექსპრესირებს ყველა ატროფიულ ენდომეტრიულ ჯირკვალში და მარტივი მუცინური მეტაპლაზიის უბნებში. pr ასევე ექსპრესირებს ატროფიული ენდომეტრიული ჯირკვლებში და მარტივი მუცინური მეტაპლაზიის უბნებში. თუმცა pax2 და pr ექსპრესია მნიშვნელოვნად მცირდება პაპილური მუცინური მეტაპლაზიის უბნებში. რაც შეეხება p16ink4a-ს იგი ექსპრესირებს მონაცვლეობითი ფორმით ზოგიერთ ჯირკვალში მარტივი მუცინური მეტაპლაზიის დროს, ხოლო მისი ექსპრესია მნიშვნელოვნად მაღალია პაპილურ მუცინურ მეტაპლაზიაში. ნათელუჯრედოვანი მეტაპლაზია აღინიშნება ორსულ პაციენტებში. ნათელუჯრედოვანი მეტაპლაზია ასოცირდება ტამოქსიფენის გამოყენებასთან და იგი ასევე ვლინდება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 142 ტამოქსიფენთან ასოცირებული პოლიპების დროს [12]. ჯირკვლები ჩვეულებრივ ამოფენილია უჯრედების ერთი შრით, თუმცა შესაძლებელია ნათელი უჯრედების სტრატიფიკაცია პაპილურ ფორმებად ჯირკვლებში, რომლებიც ქმნიან ჯირკვლის ამომფენ უჯრედულ შრეებს. გარდამავალუჯრედული მეტაპლაზია ძალიან იშვიათია და ჩვეულებრივ ვლინდება როგორც რეაქტიული ცვლილება გამოფხეკის შემდეგ ინფარქტირებული პოლიპის ზედაპირზე. იგი ასევე შესაძლებელია იყოს იდიოპათიური. სხვა იშვიათი ასოციაციები მოიცავს ქრონიკულ ენდომეტრიტს, საშვილონოსშიდა კონტრაცეპტივების გამოყენებას და რადიოთერაპიას. გარდამავალი უჯრედები ასევე შესაძლებელია აღინიშნებოდეს არიას სტელას რეაქციის დროს. ეოზინოფილური/ონკოციტური მეტაპლაზიის დროს აღინიშნება კუბური ან ცილინდურლი უჯრედების არსებობა, უხვი, მკვრივი, ვარდისფერი ციტოპლაზმის შემცველობით. ციტოპლაზმის ვაკუოლიზაცია ან გრანულაცია, რითაც უჯრედები ემსგავსებიან ფარისებრი ჯირკვლის ჰურტლის უჯრედებს. ამ ტიპის მეტაპლაზიის უჯრედული ბუნება ნაკლებად არის შესწავლილი. ულტრასტრუქტურულ დონეზე აღინიშნება უხვი, ინტრაციტოპლაზმური მიტოქონდრიების არსებობა როგორც კეთილთვისებიანი ისე ავთვისებიანი ცვლილებების დროს [13]. ეოზინოფილური მეტაპლაზია ხშირად აღინიშნება მუცინურ მეტაპლაზიასთან ერთად. არსებობს ვარაუდი, რომ ეოზინოფილური მეტაპლაზია წარმოადგენს უმწიფარ მუცინურ მეტაპლაზიას. ეოზინოფილური მეტაპლაზია ვლინდება არამარტო ნორმალურ ენდომეტრიუმში, არამედ ასევე სხვადასხვა არანეოპლაზიური და ნეოპლაზიური პათოლოგიების დროს. ჯირკვლების არქიტექტურის შეფასებით და ციტოლოგიური მახასიათებლებით, შესაძლებელია ეოზინოფილური მეტაპლაზიის გარჩევა ეოზინოფილური ატიპური ჰიპერპლაზიისა და ონკოციტური კარცინომისგან. ეოზინოფილური სინციტიური ცვლილების/პაპილური სინციტიური მეტაპლაზიის პროცესი ჩვეულებრივ წარმოადგენს მორფოლოგიურ ცვლილებას, რომელიც აღინიშნება ენდომეტრიულ ეპითელიუმში ჯირკვლოვან და სტრომულ დეგრადაციასთან და სისხლდენასთან ასოციაციაში, განსაკუთრებით არაფიზიოლოგიურ ფონზე. იგი წარმოადგენს ხშირ ცვლილება, რომელიც შესაძლებელია გამოვლინდეს ენდომეტრიუმის ბიოპსიური მასალის 17%-ში. იგი სინამდვილეში არ წარმოადგენს მეტაპლაზიურ ტრანსფორმაციას, თუმცა ხშირად არის აღწერილი როგორც მეტაპლაზია და ლიტერატურაში ხშირად მოიხსენიება როგორც პაპილური სინციტიური მეტაპლაზია. თუმცა ტერმინი ეოზინოფილური სინციტიური ცვლილება უფრო კორექტულია, რადგან აღნიშნული პათოლოგია შესაძლებელია წარმოადგენდეს ან რეპარაციულ ან რეგრესიულ პროცესს. იგი ხასიათდება უხვი, ეოზინოფილური ციტოპლაზმის შემცველი უჯრედების სინციტიური აგრეგატებით. უჯრედების საზღვრები ჩვეულებრივ მკვეთრი არაა. ეს უჯრედები მოიცავს ზედაპირულ ეპითელიუმს და იშვიათად ვრცელდება ზედაპირულ ჯირკვლებში, რამაც შესაძლებელია გამოიწვიოს ბრტყელუჯრედოვანი შესახედაობა. შესაძლებელია ასევე აღინიშნებოდეს ფსევდოპაპილების ფორმირება და უჯრედების სტრატიფიკაცია [16]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 143 მეტაპლაზიის ზოგიერთ შემთხვევებში ეპითელური მორფოლოგიისათვის დამახასიათებელია მეტად პაპილური არქიტექტურა. პაპილები წარმოდგენილია ნამდვილი ფიბროვასკულური ფეხით, განსხვავებით ფსევდოპაპილებისგან, რომლებიც ხშირად აღინიშნება სხვადასხვა მეტაპლაზიური ცვლილებების დროს [15][16]. ასეთი ცვლილებები ჩვეულებრივ აღინიშნება პოსტმენოპაუზურ ქალებში და ენდომეტრიული პოლიპების ზედაპირზე. პაპილური ცვლილებები შესაძლებელია იყოს კომპლექსური, მაგრამ არ ვლინდება მნიშვნელოვანი ციტოლოგიური ატიპია და ასევე იშვიათია მიტოზების არსებობა. p53 და er იმუნოჰისტოქიმია შესაძლებელია გამოყენებული იქნას პაპილური პროლიფერაციული დაზიანებების სეროზული კარცინომისგან და ენდომეტრიული ინტრაეპითელური კარცინომისგან გასარჩევად. საშვილონოს კარცინომების უმეტესობა ავლენს ძლიერ პოზიტიურობას p53-ზე. er ჩვეულებრივ ნეგატიური ან სუსტად პოზიტიურია. მეტაპლაზიური მდგომარეობების დროს, პაპილური პროლიფერაციული დაზიანებების ჩათვლით შესაძლებელია ასევე აღინიშნებოდეს p53-ის ექსპრესია, თუმცა ამ დროს მისი ექსპრესია სუსტია და ხასიათდება ჰეტეროგენული განაწილებით. ცნობილია, რომ ყველა სახის მეტაპლაზიურ პროცესს საფუძვლად უდევს ღეროვანი უჯრედების რეპროგრამირება. თუმცა ენდომეტრიული მეტაპლაზიების დროს ეს ფენომენი კარგად შესწავლილი არაა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 144 გამოყენებული ლიტერატურა [1] travaglino a, inzani f, santoro a, arciuolo d, piermattei a, pasquini s, scaglione g, d'alessandris n, valente m, raffone a, fanfani f, zannoni gf. endometrial metaplastic/reactive changes coexistent with endometrial hyperplasia and carcinoma: a morphological and immunohistochemical study. diagnostics (basel). 2021 dec 28;12(1):63. doi: 10.3390/diagnostics12010063. pmid: 35054228; pmcid: pmc8774443. [2] lax sf. vorläuferläsionen der endometriumkarzinome [precursor lesions of endometrial carcinoma]. pathologe. 2019 feb;40(1):13-20. german. doi: 10.1007/s00292-019-0568-5. pmid: 30707274. [3] horree n, heintz ap, sie-go dm, van diest pj. p16 is consistently expressed in endometrial tubal metaplasia. cell oncol. 2007;29(1):37-45. doi: 10.1155/2007/868952. pmid: 17429140; pmcid: pmc4618010. [4] terada t. extensive squamous metaplasia (morules) of the otherwise normal endometrium: a case report with immunohistochemical studies. int j clin exp pathol. 2013;6(3):543-5. epub 2018 feb 15. pmid: 23413394; pmcid: pmc3563190. [5] bhardwaj n, diwaker p, gogoi p, wadhwa n, mishra k. ichthyosis uteri associated with endometrial adenocarcinoma: a case report. j clin diagn res. 2017;11(6):ed24-ed25. doi:10.7860/jcdr/2017/27951.10116 [6] ardighieri l, palicelli a, ferrari f, et al. endometrial carcinomas with intestinal-type metaplasia/differentiation: does mismatch repair system defects matter? case report and systematic review of the literature. j clin med. 2020;9(8):2552. published 2020 aug 6. doi:10.3390/jcm9082552 [7] levine, douglas a. "integrated genomic characterization of endometrial carcinoma." nature 497.7447 (2013): 67-73. [8] travaglino, a., raffone, a., russo, d. et al. does endometrial morular metaplasia represent odontogenic differentiation? virchows arch 479, 607–616 (2021). [9] yoo, s., park, b., choi, j. et al. papillary mucinous metaplasia of the endometrium as a possible precursor of endometrial mucinous adenocarcinoma. mod pathol 25, 1496–1507 (2012). [10] liu, q., wu, q., yu, m. et al. emerging relationships between papillary proliferation of the endometrium and endometrial carcinoma: evidence from an immunohistochemical and molecular analysis. virchows arch 475, 201–209 (2019). [11] ip, p.pc. benign endometrial proliferations mimicking malignancies: a review of problematic entities in small biopsy specimens. virchows arch 472, 907–917 (2018). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 145 [12] santoro, a., travaglino, a., inzani, f. et al. clear cell endometrial carcinoma precursors: presentation of two cases and diagnostic issues. diagn pathol 16, 95 (2021). [13] moritani s, kushima r, ichihara s, okabe h, hattori t, kobayashi tk, silverberg sg. eosinophilic cell change of the endometrium: a possible relationship to mucinous differentiation. mod pathol. 2005 sep;18(9):1243-8. doi: 10.1038/modpathol.3800412. pmid: 15803181. [14] ismail, s. m. "pathology of endometrium treated with tamoxifen. journal of clinical pathology 47.9 (1994): 827-833. [15] mccluggage wg, mcbride ha. papillary syncytial metaplasia associated with endometrial breakdown exhibits an immunophenotype that overlaps with uterine serous carcinoma. int j gynecol pathol. 2012 may;31(3):206-10. doi: 10.1097/pgp.0b013e31823bb1a1. pmid: 22498936. [16] park ck, yoon g, cho ya, kim hs. clinicopathological and immunohistochemical characterization of papillary proliferation of the endometrium: a single institutional experience. oncotarget. 2016 jun 28;7(26):39197-39206. doi: 10.18632/oncotarget.10049. pmid: 27322430; pmcid: pmc5129925. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 146 molecular features of endometrial metaplastic processes, the risk factors for cancer relapse and neoplastic transformation critical review 1teona turashvili, 2george tevdorashvili, 3george burkadze 1tbilisi state medical university phd student, md 2associate professor at tbilisi state medical university, department of obstetrics and gynecology 3professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology abstract endometrial metaplasia is the process in which normal endometrioid glands are undergoing replacement by other types of benign epithelium. endometrium can show us a diversity of metaplastic changes. modified differentiation of endometrial cells can be due to the presence of degenerative/reparative, hormonal or neoplastic processes. the presence of epithelial metaplasia can signify other concomitants benign and malignant processes. endometrial metaplasia can be either a single process or present with other histopathological changes. there are different types of endometrial metaplasia but the most common is tubal metaplasia. the second most common can be squamous metaplasia, transitional cell metaplasia, arias-stella reaction/changes, cellular eosinophilic changes and mucinous metaplasia. different types of metaplasia can show us the various type and intensities of expression for p16, cyclin e, cyclin a, ki67, b catenin, er, cdx2, cd10, p63. the role and importance of distinct types of endometrial metaplasia in the relapse of cancer and neoplastic progression are still unknown. there is the clinical opinion that behind every single metaplastic process there is stem cell reprogramming but the phenomenon of endometrial metaplasia needs more thorough studies. keywords: endometrial metaplasia; stem cell; carcinogenesis; 1 ჰაერის კრიტიკული სიჩქარის ანალიზი ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძრისათვის გვირაბში ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ო. ლანჩავა ანოტაცია. ნაშრომში განხილულია ღია სივრცეში, გვირაბში და აპარტამენტში განვითარებული ხანძრების სცენარები. ძლიერი ხანძრების თეორიული ანალიზის საფუძველზე ნაჩვენებია გვირაბების სავენტილაციო სისტემების კოლაფსის შესაძლებლობა. მოცემულია ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძრის სიმძლავრის ცვალებადობის ხასიათი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის მიხედვით . წვის პროდუქტების ეფექტურად სამართავი კრიტიკული სიჩქარის ანალიზი გაკეთებულია დიდი სიმძლავრის გვირაბის ხანძრებისათვის. ნაჩვენებია ფრუდის კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდის ცვალებადობის ხასიათი კრიტიკული სიჩქარის მიხედვით . ნაჩვენებია ფრუდის კრიტიკული რიცხვით სარგებლობის მიზანშეუწონლობა დიდი სიმძლავრის ხანძრების კრიტიკული სიჩქარის ანალიზისათვის . საკვანძო სიტყვები: გვირაბის ვენტილაცია; ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძარი ; კრიტიკული სიჩქარე ; უკუდინების სიგრძე ; ფრუდის კრიტერიუმი . შესავალი ხანძრის კერიდან გვირაბის გასწვრივ ორივე მიმართულებით შესაძლებელია გავრცელდეს სითბო, კვამლი და ტოქსიკური პროდუქტები, რომლებიც იწვევენ ადამიანების სხვადასხვა სიმძიმის დაზიანებას. ნებისმიერ შემთხვევაში, მიწისქვეშა ხანძარი იწვევს მძიმე შედეგებს, ხელისშემშლელი ფაქტორია ევაკუაციისა და სიცოცხლის გადარჩენის საქმეში, მნიშვნელოვნად ართულებს მაშველთა გუნდისა და მეხანძრეთა მუშაობის პირობებს. გვირაბებში უკვე მომხდარი ხანძრების კერაზე ტემპერატურა აღწევს 1300-დან 1650 k-მდე. სამიტის გვირაბში (დიდი ბრიტანეთი) მომხდარი ხანძრის დროს 2 ტემპერატურა იყო 1500 c0 , ხოლო აგურის სამაგრი 10-15 მმ სისქის მდნარი მასით დაიფარა [1]. საავტომობილო გვირაბებში მომხდარი ძლიერი ხანძრებიდან აღსანიშნავია: _ იაპონიის „ნიჰოძაკას“ გვირაბში მომხდარი ხანძარი, რაც განვითარდა 1979 წელს მანქანების შეჯახების შედეგად. ხანძარი მძვინვარებდა 4 დღე-ღამის განმავლობაში და მისი ლოკალიზაცია მოხერხდა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც გვირაბში ყველა სახის წვადი მასალა ამოიწურა; _ აშშ-ის „კალდეკოტის“ გვირაბში 1982 წელს. ნასვამი მძღოლის მიზეზით მომხდარი ავარია, რომელსაც მოჰყვა ძლიერი ხანძარი, დაიღუპა 7 ადამიანი; _ საფრანგეთში დასახლებულ პუნქტ beaun-თან 1982 წელს მომხდარი ხანძარი, რომლის შედეგად დაიღუპა 53 ადამიანი, მათ შორის 44 ბავშვი; _ საფრანგეთ-იტალიის „მონბლანის“ გვირაბის ხანძარი 1999 წელს. ხანძარი გაჩნდა ავტომანქანის ძრავაში, მძღოლმა ვერ შეძლო რა მისი ჩაქრობა, მიატოვა მანქანა და ფეხით წავიდა იტალიის მიმართულებით. სანამ გვირაბის დირექცია დაკეტავდა გვირაბს, ყველა მანქანა, რომელიც შევიდა საფრანგეთის მხრიდან მოჰყვა ხანძრის ტოქსიკური პროდუქტების გავლენის არეალში და არავინ არ გადარჩენილა, ხოლო იტალიის მხრიდან შესულ მანქანებში ყველა გადარჩა. ტოქსიკური აირები ვრცელდებოდა იტალიის მიმართულების პორტალიდან საფრანგეთის მხარეზე 1 მ/წმ სიჩქარით, მძვინვარებდა 53 საათის განმავლობაში. 5 დღის განმავლობაში ხანძრის ჩაქრობის შემდეგ, ცხელი აირები გამოდიოდა გვირაბიდან ბუნებრივი წევით. 40 ადამიანი, მათ შორის 1 მეხანძრე დაიღუპა, მოცემული გვირაბისათვის ეს იყო რიგით მე-18 და ყველაზე ძლიერი ხანძარი 1965 წლიდან; _ ავსტრიის ტაუერნის გვირაბში 1999 წელს მომხდარი ხანძარი ავტომანქანების შეჯახების შედეგად გრძელდებოდა 15 სთ-ის განმავლობაში; _ შვეიცარიის „გოტარდის“ გვირაბში მომხდარი ხანძარი 2001 წელს, რომელიც გაჩნდა ავტომანქანების შეჯახების შედეგად, გრძელდებოდა 20 სთ-ის განმავლობაში [2]. 3 საზოგადოების დიდი ყურადღება მიიქცია მე-20 საუკუნის ბოლოს და 21-ე საუკუნის დასაწყისში მომხდარმა ხანძრებმა ჟურნალისტების აქტიურობის შედეგად. გარდა ზემოაღნიშნული ხანძრებისა, აღნიშნულზე დიდი გავლენა მოახდინა აგრეთვე სხვა სატრანსპორტო გვირაბებში მომხდარმა ხანძრებმა. კერძოდ, ბაქოს მეტროში 1995 წელს მომხდარმა ძლიერმა ხანძარმა რომლის დროსაც დაიღუპა 200-ზე მეტი ადამიანი, 2003 წელს სამხრეთ კორეის დაეგუს მეტროში ბოროტი განზრახვით გაჩენილმა ხანძარმა, რომლის დროსაც ასევე 200-მდე ადამიანი დაიღუპა. ავსტრიის ქალაქ კაპრუნის ინციდენტი 2000 წელს, როცა ფუნიკულორის მატარებელში ხანძრის შედეგად 151 ადამიანი დაიღუპა. იმავე ხანძარმა იმსხვერპლა შემხვედრი მატარებლის მემანქანე და ზედა პორტალთან ტრანსპორტის მომლოდინე 3 ადამიანი. აღნიშნული დიდად საყურადღებოა. გაეროს ევროპულ კომისიაში საერთაშორისო ექსპერტების ჯგუფები შეიქმნა, რომლებსაც განრიგით ხელმძღვანელობდნენ ევროკავშირის წევრი ქვეყნების ტრანსპორტის მინისტრები. აღნიშნული ჯგუფი ამზადებდა და პერიოდულად გამოსცემდა სათანადო დოკუმენტებს, რომელთა მცირე ნაწილი მოცემულია ლიტერატურულ წყაროებში [2-10]. გვირაბის ხანძარი და ღია ხანძარი გვირაბის ხანძარი ღია ხანძრისაგან მინიმუმ ორი მნიშვნელოვანი განსხვავებით ხასიათდება: 1. წვადი მანქანებისაგან გამოყოფილი სითბო უფრო მეტად საგრძნობია მიწისქვეშ, რადგან სივრცე ჩაკეტილია და წვის პროდუქტების დისიპაცია შედარებით ნაკლებია; 2. შესაძლებელია ნაკადის უკუდინების წარმოქმნა, რაც ცვლის ვენტილაციის სქემას და ხშირ შემთხვევაში იწვევს მის კოლაფსს [12-14]. ღია ადგილებისაგან განსხვავებით, გვირაბში ჟანგბადი ყოველთვის არ არის საკმარისი და ამიტომ გვხვდება ორი ტიპის ხანძარი: ა) საწვავით კონტროლირებადი ხანძარი (სკხ) და ბ) ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძარი (ვკხ). სკხ-ის შემთხვევაში ჰაერის რაოდენობა დიდია და ხანძრის სიმძლავრეს (სითბოს, კვამლის, 4 ტოქსიკური ნაერთების რაოდენობას) განაპირობებს საწვავის რაოდენობა. ასეთი ხანძრის პირობებში, ჰაერის დიდი რაოდენობის გამო, წვის პროდუქტების კონცენტრაცია ჰაერში დაბალია. ვკხ-ის შემთხვევაში ხანძრის სიმძლავრეს განაპირობებს ჰაერის ხარჯი, რადგან საწვავის რაოდენობა ამ შემთხვევაშიც დიდია. წვის პროდუქტების კონცენტრაცია მაღალია და შესაძლებელია წარმოიქმნას აქროლადების აფეთქების საშიშროება დიდი კონცენტრაციისას. ამგვარად, იმისდა მიუხედავად, გვირაბში წვა მიმდინარეობს ბუნებრივი, თუ ხელოვნური ვენტილაციის პირობებში, ყოველთვის გვხვდება ორი ტიპის ხანძარი: საწვავით კონტროლირებადი და ვენტილაციით კონტროლირებადი. ორივე შემთხვევაში ხანძრის განვითარება ხდება ნახაზზე 1 ნაჩვენები სქემით. აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ ვკხ-ის შემთხვევაში არის მოსალოდნელი ჰაერის ნარევის აფეთქება. ნახ. 1. ხანძრის განვითარების გრაფიკული გამოსახულება: i აალებამდელი პერიოდი; ii აალების მომდევნო პერიოდი; 1 აღმავალი ფაზა; 2 სრული სიმძლავრის ფაზა; 3 მილევადი ფაზა სავენტილაციო სისტემის კოლაფსი სამეცნიერო მიმოქცევაში შემოღებული გვაქვს ძლიერი ხანძრების კვლევის ამოსავალი პრინციპი, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ხანძრის პირობებში, გარკვეული პერიოდის შემდეგ, ვენტილატორების მუშაობის გავლენა სავენტილაციო ნაკადზე 5 კლებადობით ხასიათდება იმისდა მიუხედავად, თუ რა მიმართულებით განვითარდება მაღალი ტემპერატურის გავლენა ეს იქნება ხანძრით გამოწვეული დინამიკური წნევის გაზრდა, ჰაერის სიმკვრივის შემცირება, თუ ორივე ერთად. მაშასადამე, კოლაფსი არის ძლიერი და სწრაფად განვითარებადი ხანძრის შედეგად გვირაბის სავენტილაციო სისტემის დეპრესიის თანაზომადი დომინანტური დინამიკური წნევის აღძვრისა და გავრცელების პროცესი [15-18]. აღსანიშნავია, რომ ხანძრის მიერ განვითარებული დინამიკური წნევა ვენტილატორის მიერ განვითარებულ წნევასთან ალგებრულად იკრიბება. კოლაფსთან ძალიან ახლოსაა fds მოდელირებით მიღებული შედეგი, რომელიც მოცემულია ნაშრომში [19], სადაც კერძოდ აღნიშნულია, რომ ხანძარს აქვს ტენდენცია შეეწინააღმდეგოს სავენტილაციო ჭავლის გავრცელებას, რაც უფრო დიდია ხანძარი, მით უფრო მეტია წინაღობა. ცხადად არის ნაჩვენები, რომ სულ უფრო მეტი ჭავლური ვენტილატორი არის საჭირო წვის პროდუქტების გვირაბიდან არინებისათვის ხანძრის ზრდისაგაან დამოკიდებულებით. ნაშრომში [20] აღნიშნულია, რომ გვირაბში ხანძრის კერაზე აეროდინამიკური წინაღობა 6-ჯერ მაინც იზრდება. სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის მიმართულების ნიშანი იმის გამო, რომ ხანძრის მიერ აღძრული დეპრესია და ვენტილატორის დეპრესია ალგებრულად იკრიბება, შესაძლებელია კანონზომიერი ხასიათი მიეცეს დახრილ გვირაბებში სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის დადებით და უარყოფით მიმართულებების შერჩევის საკითხს, რასაც ჯერ-ჯერობით ადგილი არ აქვს. 6 ნახ. 2. სუფთა ჰაერისა და წვის პროდუქტების მოძრაობის მიმართულებები გვირაბის გრადიენტის მიხედვით: 1 სუფთა ჰაერის მოძრაობის დადებითი მიმართულება (დაღმავალი); 2 სუფთა ჰაერის მოძრაობის უარყოფითი მიმართულება (აღმავალი); 3 წვის პროდუქტების მოძრაობის ბუნებრივი მიმართულება (უარყოფითი, აღმავალი): l გვირაბის სიგრძე, მ; b გვირაბის სიგანე, მ; h გვირაბის სიმაღლე , მ; a გვირაბის სიგრძის ჰორიზონტალური პროექცია, მ; c გვირაბის ვერტიკალური სიმაღლე , მ ვინაიდან ხანძრის მოვლენა უარყოფითია საზოგადოდ, ამიტომ ხანძრის მიერ აღძრული წევის მიმართულება უარყოფითად უნდა ჩაითვალოს. შესაბამისად, ვენტილაციის დადებითი მიმართულება იქნება საპირისპირო, ანუ მაშინ, თუ სუფთა ჰაერის შემოსასვლელი ჰიფსომეტრიულად უფრო მაღლაა განლაგებული, ვიდრე ხანძრის კერა. მაშასადამე, სუფთა ჰაერის მოძრაობის დადებითი მიმართულება არის დაღმავალი, ხოლო უარყოფითი მიმართულება აღმავალი. წვის პროდუქტების მოძრაობის ბუნებრივი მიმართულება ყოველთვის არის აღმავალი და უარყოფითი (იხ. ნახ. 2). სხვადასხვა სამეცნიერო ლიტერატურაში სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის დადებით და უარყოფითი მიმართულებად, პირობითად, მიღებულია როგორც აღმავალი, ისე დაღმავალი ნაკადები და სრული გაურკვევლობაა ამ მხრივ. გვირაბისა და აპარტამენტის ხანძარი იმის გამო, რომ ხანძარი შესაძლებელია გაჩნდეს მატარებლის ვაგონში ან სხვა სატრანსპორტო საშუალებაში, საჭიროა ხანძრის განვითარების თავისებურების ცოდნა ამ შემთხვევისათვის, რომელიც უფრო ახლოსაა აპარტამენტის ხანძართან (ახ), ვიდრე გვირაბის ხანძართან (გხ). შევნიშნოთ, რომ გვირაბისა და აპარტამენტის ხანძრები ერთმანეთისაგან მინიმუმ ოთხი ნიშნით მაინც განსხვავდებიან: 1. იმისდა მიუხედავად, თუ როგორ ხდება გვირაბის ვენტილაცია: ბუნებრივი, თუ მექანიკური წევის გზით, თვით სატრანსპორტო საშუალებაში წვა ყოველთვის 7 ნაკარნახებია ბუნებრივად, ღიობებში შესული ჰაერის გავლენით. ამ შემთხვევაში ვენტილაციის ფაქტორი განპირობებულია ღიობის (ფანჯრის, კარების) გეომეტრიით, საიდანაც შემოდის ჰაერი და იანგარიშება ფორმულით 00 ha , (მ5/2), სადაც 0a არის ღიობის განივი კვეთის ფართობი, მ2; 0h ღიობის სიმაღლე, მ. როგორც ცნობილია, გხ-ის მაჩვენებლები გეომეტრიის გარდა დამოკიდებულია გვირაბის დახრილობაზე, გარშემომცველი მასივის თვისებებზე (რომელიც შესაძლებელია თვითონ იყოს წვადი, ან გამოყოფდეს წვად აირებს), მეტეოროლოგიურ პირობებზე პორტალებთან, პორტალების ტოპოლოგიაზე და ა.შ. აპარტამენტის ხანძარი პრაქტიკულად, ყოველთვის არის ვენტილაციით კონტროლირებადი და შესაბამისად, წვის პროდუქტების აფეთქებადობით ხასიათდება. 2. პიკურ მაჩვენებელზე გასვლა ახ-ში უფრო სწრაფად ხდება, ვიდრე გხ-ში. საზოგადოდ, პიკურ მაჩვენებელზე გასვლა დროის კლებადობის ნიშნით ასეთია: გვირაბის, აპარტამენტისა და ღია ხანძრები. ადვილი მისახვედრია, რომ ახ-ს ახასიათებს აფეთქების შესაძლებლობა უფრო მეტად, ვიდრე გხ-ს, რადგან ეს უკანასკნელი შესაძლებელია იყოს საწვავით კონტროლირებადიც. 3. გხ-ს ახასიათებს უკუდინების მოვლენა, ხოლო ახ-ს უკუგაჭოლვა, რაც არის ვკხ-ის პირობებში ვენტილაციის რეჟიმის მკვეთრი შეცვლა, ჟანგბადის მატება ჰაერთან ერთად და ხანძრის გაძლიერება. 4. კვამლისა და წვის პროდუქტების სტრატიფიკაცია. ახ-ში წვის პროდუქტები ზემოთაა, ხოლო ქვემოთ არის ცივი ჰაერი. გხ-ებში ანალოგიური სტრატიფიკაცია დამახასიათებელია ვენტილაციის განივი სისტემისათვის, რომელიც შედარებით იშვიათად გამოიყენება სიძვირის გამო. აღსანიშნავია, რომ შემოთავაზებული გვაქვს მოქნილი სავენტილაციო სისტემა, რომელიც ხელს უწყობს ბიფურკაციული (დაყოფილი) ნაკადების წარმოქმნას და გამოსაყენებელია ევაკუაციისა და ხანძრის ქრობის სტადიებზე იაფფასიანი გრძივი სავენტილაციო სისტემის პირობებშიც. აღნიშნულ სისტემაში ბიფურკაციულ ნაკადებს შორის ზღვარი გრძელ გვირაბებში ადვილად იშლება და განსაკუთრებით, უკუდინების შემთხვევაში. ერთი გაზის 8 ტივტივადობის უნარს მეორის მიმართ უჩვენებს უგანზომილებო პარამეტრი რიჩარდსონის რიცხვი ( ri ), რომელიც უჩვენებს მასების გაცვლას შრეებს შორის და განსხვავდება აღნიშნულით ფრუდის ( fr ) რიცხვისაგან, რომელიც შრის ზოგად ფორმას აჩვენებს სავენტილაციო ნაკადში. ვენტილაციით კონტროლირებადი გვირაბის ხანძრებისათვის რიცხვითი ანალიზით მიღებული შედეგები მოცემულია ნაშრომებში [21-25]. კრიტიკული სიჩქარის ანალიზი სუფთა ჰაერის დაღმავალი მოძრაობის შემთხვევაში განსაკუთრებით გამოკვეთილია კვამლისა და წვის სხვა პროდუქტების საპირისპირო მოძრაობა უკუდინება. უკუდინების კრიტიკული სიჩქარე და უკუდინების სიგრძე არის მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური პარამეტრები, რომლებიც განსაზღვრავენ და განაპირობებენ ევაკუაციის მეთოდებსა და ხანძართან ბრძოლის საშუალებებს. კრიტიკული სიჩქარე განიმარტება როგორც გრძივი ვენტილაციის მინიმალური სიჩქარე, რომელიც გამორიცხავს კვამლის უკუნაკადის წარმოქმნას, ანუ ეს სიჩქარე არის წვის პროდუქტების გავრცელების საკონტროლო მაჩვენებელი. ფართოდაა შესწავლილი ჰორიზონტალურ გვირაბში კრიტიკული სიჩქარის დამოკიდებულება თბოგამოყოფაზე, ხოლო დახრილ გვირაბებს ნაკლები ყურადღება ექცევა სირთულის გამო. უკუდინების სიგრძის ფარგლებში კვამლი ვრცელდება სავენტილაციო ნაკადის საპირისპიროდ. აღნიშნული განსაკუთრებით ინტენსიურია მაშინ, თუ სავენტილაციო ნაკადი მოძრაობს მაღალი ნიშნულიდან დაბლისაკენ, ხოლო ხანძრის კერა არის დაბალ ნიშნულზე. უკუდინების სიგრძე უფრო მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია ხანძრის ქრობის სტადიაზე, ხოლო კრიტიკული სიჩქარის გამოყენება 9 უფრო დამახასიათებელია ევაკუაციისათვის. სტატიის მოცულობიდან გამომდინარე, აქ მხოლოდ კრიტიკულ სიჩქარეზე შევაჩერებთ მკითხველის ყურადღებას. დახრილ გვირაბში კრიტიკული სიჩქარის 𝑢𝑐 რიცხვითი მნიშვნელობის გამოთვლა შესაძლებელია ჰორიზონტალური გვირაბისათვის კრიტიკული სიჩქარის 𝑢𝑐(0) მიხედვით შემდეგი განტოლებით [26] 𝒖𝒄 = 𝑲𝒈𝒖𝒄(𝟎), (1) სადაც 𝐾𝑔 არის გრადიენტ-ფაქტორი, რომელიც გამოიყენება ხანძრების შემთხვევაში დახრილი გვირაბებისათვის. nfpa 502 გვთავაზობს გრადიენტ-ფაქტორის განტოლებას დახრილი გვირაბებისათვის 𝑲𝒈=1+0.0374𝑠0.8, (2) სადაც 𝑠 არის გვირაბის დახრილობა, %, რომელიც განისაზღვრება აწევის სიმაღლის ფარდობით ჰორიზონტალურ სიგრძესთან (იხ. ნახ. 2). სხვა სიტყვებით, თუ კუთხე უდრის 𝜃-ს, მაშინ გვირაბის დახრილობა არის tg . ფორმულაში (2) 𝑠 არის დახრილობა, გამოსახული პროცენტებში, ანუ  tgs 100 . კრიტიკული სიჩქარის გამოთვლა შესაძლებელია ფორმულით 𝒖𝒄 = 𝒌 (𝒈�̇�𝒄𝑯 𝝆𝟎𝒄𝒑𝑨𝑻⁄ ) 𝟏 𝟑⁄ , (3) სადაც 𝑘 არის პროპორციულობის მუდმივა; 𝑔 თავისუფლად ვარდნილი სხეულის აჩქარება, მ/წმ2; �̇�𝑐 ხანძრის შედეგად გამოყოფილი კონვექციური სითბო, კვტ; 𝐻 გვირაბის სიმაღლე, მ; 𝜌0 გარე ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ3; 𝑐𝑝 ჰაერის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ. 𝐾); 𝑇კვამლის საშუალო ტემპერატურა, 𝐾; 𝐴გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2. პროპორციულობის მუდმივა განისაზღვრება ფორმულით 𝒌 = 𝑭𝒓𝒄 𝟏 𝟑⁄ , (4) სადაც 𝐹𝑟𝑐 არის ფრუდის კრიტიკული რიცხვი, რომელიც განისაზღვრება ფორმულით 𝑭𝒓𝒄 = ∆𝝆𝒈𝑯 𝝆𝟎𝒖𝒄 𝟐 , (5) 10 სადაც ∆𝜌 არის სიმკვრივეთა სხვაობა გარე ჰაერსა და კვამლს შორის, კგ/მ3. კვამლის საშუალო ტემპერატურა გამოითვლება ფორმულით 𝑻 = 𝑻𝟎 + �̇�𝒄 𝝆𝟎𝒄𝒑𝑨𝒖𝒄 , (6) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა 𝑇0 არის გარე ჰაერის ტემპერატურა, 𝐾. აღსანიშნავია, რომ 𝑢𝑐 კრიტიკული სიჩქარის განსაზღვრისათვის ფორმუ-ლით (3), საჭიროა 𝑘 პროპორციულობის მუდმივასა და 𝑇 კვამლის საშუალო ტემპერატურის ცოდნა, ხოლო მათი საანგარიშო ფორმულები (4)-(6) შეიცავენ საძიებელ სიდიდეს 𝑢𝑐 ს. აღნიშნულის დასაძლევად შემოიტანეს 4.5-ის ტოლი ფრუდის კრიტიკული რიცხვი, რაც, როგორც ქვემოთ დავინახავთ, არ არის პრობლემის გადაჭრის გზა. უკუდინების კრიტიკული სიჩქარე ფრუდის კრიტერიუმს პირველად დაუკავშირა თომასმა [27], აღნიშნა რა, რომ წვის პროდუქტებისა და ჰაერის ნარევის დინების ხასიათი დამოკიდებულია კვამლის ტივტივადობისა და სავენტილაციო ჭავლის ინერციული ძალების ფარდობაზე, რომელიც გამოხატულია ფრუდის კრიტერიუმით და მცირე მასშტაბის სპირტის ალის მიხედვით შემოიტანა კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე 1-ის ტოლი, რაც აგრეთვე ნიშნავს, რომ 𝑘 = 1 ფორმულა (4)-ის თანახმად და არ ნიშნავს, რომ 0tt , როგორც აღნიშნულია ლიტერატურაში [20]. ლისა და სხვების ნაშრომში [28] შესწავლილი იყო 0,3x0,3x10 მ ზომების შეშის ხერგილისაგან გამოწვეული ხანძარი აეროდინამიკურ მილში და აღნიშნული იყო, რომ ხანძრის კერაზე აეროდინამიკური წინაღობა 6-ჯერ მატულობდა სავენტილაციო ნაკადისათვის, ხოლო ხანძრის მიღმა ორივე მხარეზე დაახლოებით 1,5-ჯერ. უკუდინება შეიმჩნეოდა, როცა ხანძრის კერაზე დროსელირებული სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე შეადგენდა 0,6 მ/წმ-ს, რაც შეესაბამებოდა ფრუდის კრიტერიუმის რიცხვით სიდიდეს ∼7. დანზიგერმა და კენედიმ [29], ისე, რომ არ შეუსწავლიათ პროცესები სათანადო სიღრმით, რეინოლდსის რიცხვის მსგავსად ელოდნენ რა, რომ ფრუდის 11 კრიტერიუმსაც ექნებოდა კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე, კრიტიკული რიცხვითი მნიშვნელობა 4.5 შემოიტანეს თითქოსდა ლისა და სხვების მითითებული ნაშრომის მიხედვით, რომელიც მრავალი ავტორის მიერ განხილვის საგანი იყო წლების განმავლობაში კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების მანძილთან დაკავშირებით. ანალოგიურია კენედის მოხსენება „კრიტიკული სიჩქარე: წარსული, აწმყო და მომავალი“, რომელიც მან გააკეთა 1996 წელს ლონდონში სემინარზე „კვამლი და კრიტიკული სიჩქარე გვირაბებში” [30]. აღნიშნული დაშვება საკითხს ამარტივებს, რადგან ამ შემთხვევაში ფორმულა (4)-ის მიხედვით კოეფიციენტი 𝑘 = 0.606, მაგრამ არ არის მართებული. ანალოგიური დაშვებით შეგვიძლია აგრეთვე მივიღოთ კრიტიკული სიჩქარის ცვალებადობის ერთი და იგივე დიაპაზონი და პრობლემა საერთოდ მოიხსნება. აღნიშული ილუსტრირებულია ნახაზზე 3. ნახაზიდან 3 ჩანს, რომ კრიტიკული სიჩქარის რიცხვითი სიდიდე იცვლება 2.53.2 მ/წმ-ის ფარგლებში, იმ პირობით, თუ 𝐹𝑟𝑐= 4.5. სინამდვილეში კრიტიკული სიჩქარის ცვალებადობის დიაპაზონი უფრო ფართოა და შესაბამისად, ფრუდის რიცხვი არ არის 4.5-ის ტოლი. ნახ. 3. ფრუდის კრიტიკული რიცხვის ცვალებადობა კრიტიკული სიჩქარის მიხედვით, როცა გვირაბის სიმაღლე არის 6 მ, გარე ჰაერის ტემპერატურა-29k , კვამლის საშუალო ტემპერატურების შესაბამისად : i–573; ii–903; iii–1373 k 12 აღსანიშნავია, რომ ნახაზზე 3 მოცემული გრაფიკები შეესაბამება ვენტილაციით კონტროლირებად ძლიერ ხანძრებს, რომელთა სიმძლავრის ცვალებადობის ხასიათი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 4. სამწუხაროდ, არ არის რა დაძლეული ფრუდის კრიტიკული რიცხვის მუდმივობის ცნება, აღნიშნული სიდიდითა და ცნებით სარგებლობის მიზნით სამეცნიერო მიმოქცევაში შემოტანილია კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილის, სითბოს გამოყოფის მაჩვენებლის, კონვექციური სითბოს უგანზომილებო სიდიდეები და მათი ცვალებადობის ზღვრები. მაგალითად, სითბოს გამოყოფის უგანზომილებო მაჩვენებლის შემთხვევაში ეს ზღვარია 0.15, უფრო მეტი მაჩვენებლის შემთხვევაში საქმე გვაქვს დიდი სიმძლავრის ხანძართან, ხოლო უფრო ნაკლები ადგილი აქვს მცირე სიმძლავრის ხანძარს. ფრუდის რიცხვის კრიტიკულ სიდიდისა და სათანადო ცნების შეფასებასთან დაკავშირებით ლიტერატურაში [20] აღნიშნულია, რომ კარგად აღწერს რა დიდ ხანძრებს, კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე 4.5 არ შეესაბამება ხანძრებს, რომლებიც არც ისე დიდია. თუმცა დიდი ხანძრების შემთხვევაშიც ადგილი აქვს (3)-(6) ფორმულებთან დაკავშირებულ მითითებულ და ნახაზზე 3 მოცემულ შეუსაბამობებს. ნახ. 4. ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძრის სიმძლავრის ცვალებადობა სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის მიხედვით , როცა გვირაბის ფართობი არის 13 50 მ2; გვირაბის სიმაღლე 6 მ; გარე ჰაერის ტემპერატურა 293 k ; კვამლის საშუალო ტემპერატურების შესაბამისად : 1 – 573; 2 – 903; 3 – 1373 k დასკვნა წარმოდგენილი შედეგების მიხედვით შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ფრუდის რიცხვის კრიტიკული მაჩვენებელი 4.5 არ შეესაბამება რეალურად მიმდინარე ძლიერ ხანძრებს და გამოვთქვამთ ფრთხილ ვარაუდს იმასთან დაკავშირებით, რომ შესაძლებელია თვით ფრუდის კრიტერიუმის კრიტიკული მაჩვენებლის შესახებ ცნებაც მოკლებული იყოს ფიზიკურ შინაარსს რეალურად მიმდინარე ძლიერი ხანძრებისათვის. ლიტერატურა 1. bird a., carvel r. handbook of tunnel fire safety. second edition. thomas telford limited, 2012, 694. 2. fit thematic network fit ‘fire in tunnels’ is supported by the european community under the fifth framework program ‘competitive and sustainable growth’ contract n° g1rt-ct-2006, 76. 3. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9, 2001, 60. 4. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9add 1, 2002, 2. 5. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/13, 2003. 8. 6. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/15, 2004, 7. 7. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/11, 2002, 6. 8. the white book 2001, published in april 24, 2001, sweet & maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. 9. haack. a. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, 13, 2, 377-381. 14 10. li y.z., vylund l., ingason h., appel g. influence of fire suppression on combustion products in tunnel fires. the work co-financed by the european union, 2015, 70. 11. lanchava o.a. heat and mass exchange in permanent mine workings. journal of mining science, 1982, 1 (6), 87-92. 12. lanchava o., ilias n., andras i, moraru r., neag i. on the ventilation of transport tunnels in the présence of a strong (heavy) fire. annales of the university of petrosani, petrosani (romania), 2007, 9 (xxxvi), 1, 219-227. 13. ланчава о.а. , лебанидзе з.б. по поводу коллапса системы вентиляции тоннеля при сильном пожаре. журнал «транспорт», тбилиси, 2008, 3-4 (31-32), 29-31. 14. lanchava o., medzmariashvili e., ilias n., khitalishvili g., lebanidze z. prospects of usage of transformable systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009, 301-308. 15. lanchava o.a. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, tbilisi, 1998. 16. lanchava o.a. heat and mass exchange in newly driven mine workings. journal of mining science, 1985, 1 (5), 99-104. 17. lanchava o., ilias n. some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation, 2017, 2 (2), 92-105. 18. lanchava o., ilias n. complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway. journal of engineering sciences and innovation, 2018, 3 (1), 69-84. 19. vaitkevicius a., carvel r. investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, 2016, 52, 1619–1628. 20. li y.z., ingason h. discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, 2018, 99, 22-26. 21. lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k. criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europe-asia, proceedings of conference, tbilisi, 2014, 29-35. 22. lanchava o., abashidze g., tsverava d. securing fire safety for underground structures. quality-access to success, 2017, 18. 23. lanchava o., arudashvili n., khokerashvili z. non-stationary transmission of heat and hygroscopic mass between ventilation flow of metro and surrounding mining massif. mining journal, tbilisi, 2018, 40 (1), 34-42. 24. lanchava o., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success: bucharest, 2017, 18, (s1), 69-72. 25. ilias n., lanchava o., nozadze g. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. supplement of quality-access to success: bucharest, 2017, 18, (s1), 85-88. javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) javascript:void(0) https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 15 26. li y.z., lei b., ingason h. study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires. fire safety journal, vol. 45, 2010, pp. 361-370. 27. thomas p.h. the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood. 1968. 28. lee c.k., chaiken r.f., singer j.m., interaction between duct fires and ventilation flow: an experimental study. combustion science and technology. 1979, 20, 59-72. 29. danziger n.h., kennedy w.d. longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels. fourth international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering. 1982. 30. kennedy w.d. critical velocity: past, present and future. seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, 1996, 305–322. lanchava o. analysis of critical air velocity for tunnel fires controled by ventilation abstract. the article discusses scenarios for the development of fires in open spaces, in apartments and in tunnels. on the basis of a theoretical analysis of powerful fires, the possibility of the collapse of the ventilation system of tunnels is shown. graphs of changes in fire power are given as a function of air velocity for fires controlled by ventilation in tunnels. critical velocity ensuring efficient combustion product management has been analyzed for high-power tunnel fires. the dependence of the change in the critical value of the froude criterion on the critical air velocity is shown. it is shown that it is not advisable to use the critical froude number for analyzing the critical speed of fires with small magnitudes. key words: tunnel ventilation; ventilation-controlled fire; critical velocity; backflow length; froude criterion. 16 samto jurnali, n 1-2(10-11), 2003 1 სამთო თბოფიზიკა горная теплофизика – mining thermal physycs უაკ 622.412:536.244 ტექნ. მეცნ.დოქტ. ო. ლანჩავა სორბციული ფარდობითი მასაშემცველობის შესახებ1 თავისუფალი და სორბირებული ტენის თვისებების განსხვავებულობის გამო ნაჩვენებია სითბოსა და მასის გადატანის დიფერენცირებული განხილვის აუცილებლობა სამთო მასივისათვის. სხვადასხვა ქანებისათვის მოცემულია მაქსიმალური ჰიგროსკოპული მასაშემცველობის ცვალებადობის ხასიათი ტემპერატურის მიხედვით. შემოტანილია ცნება ქანის ფარდობითი სორბციული მასაშემცველობის შესახებ, მისი ცალსახა კავშირი ჰაერის ფარდობით ტენიანობასთან და მოსახერხებლობა ქანთა მასივის მასაგადატანის პოტენციალის განსასაზღვრავად. პირველი წყალგაუმტარი შრის ქვემოთ განლაგებულ მიწისქვეშა ნაგებობებში სავენტილაციო ნაკადსა და სამთო მასივს შორის მიმდინარეობს ჰიგროსკოპული მასაგაცვლა ისეთ მასივში, რომელიც ძირითადად წარმოდგენილია მიკროფორებით რომელთა კაპილარების რადიუსი rკ < 10-7 მ, მასაგადატანა ხდება ეფუზიის ხარჯზე. ამის მიზეზი ისაა, რომ წყლის მოლეკულების თავისუფალი გარბენის მანძილი იმყოფება ამ სიდიდის მახლობლობაში. მაკროფორებში კი გადატანა ხდება დიფუზიის გზით. გაანგარიშებისათვის არსებითი მნიშვნელობა ენიჭება დიფუზიისა და ეფუზიის დიფერენცირებულ განხილვას, რომლებსაც, ჩვენი აზრით, უნდა მივუსადაგოთ ტენგადატანისა და მასაგადატანის პროცესები. მაშასადამე, სავენტილაციო ნაკადის ტენშემცველობისა და ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობა ხდება ტენის ან მასის მიმოცვლით. ტენის გაცვლა შეიძლება მოხდეს სამთო მასივის მაკროფორებიდან, ან სითხის თავისუფალი ზედაპირიდან, ხოლო მასის გაცვლა ხდება მხოლოდ და მხოლოდ მიკროფორებიდან ეფუზიით, რაც ახლოსაა სორბციულ პროცესებთან. სიმარტივის მიზნით ვისარგებლებთ შესაბამისი ტერმინებით — სამთო მასივის სინონიმია სორბენტი, ხოლო სორბირებული ტენისა სორბტივი. აღსანიშნავია, რომ სორბირებული მასა წყლის თვისებებით არ ხასიათდება (არ ხსნის ნივთიერებებს და ამის გამო დენს არ ატარებს, იყინება -78 გრადუსზე აქვს წყალზე მეტი სიმკვრივე და გაცილებით ნაკლები, ყინულთან მიახლოებული თბოტევადობა), ხოლო მაკროკაპილარებში არსებული ტენი წყლის თვისებებით ხასიათდება, ოღონდ აქვს წყალთან შედარებით შემცირებული სიმკვრივე [1,2]. დაბოლოს, კიდევ ერთი განსხვავებაც: მასის ორთქლადქცევის კუთრი ენთალპია, წყლის ფაზური გარდაქმნის კუთრი ენთალპიის ანალოგიურად, მაქსიმალურ 1 იბეჭდება საკითხის დასმის წესით. samto jurnali, n 1-2(10-11), 2003 2 მნიშვნელობას აღწევს სამმაგ წერტილში, ტემპერატურის ზრდით განუხრელად მცირდება და წყლის კრიტიკული ტემპერატურის მახლობლობაში უტოლდება ნულს, მაგრამ მასთან შედარებით ანომალიურად შემცირებულია ყოველთვის თუ კრიტიკულ ტემპერატურას გამონაკლისად მივიჩნევთ [3]. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მასას ვუწოდებთ ტენის იმ ნაწილს, რომელიც სორბციულ ძალთა ველში სორბენტთან დაკავშირებულია ვანდერვაალსის ძალებით და მოლეკულური დაწნევით. სორბენტის და წყლის თავისუფალი ზედაპირიდან, ისევე როგორც სორბენტის მაკროფორიბიდან, აორთქლება ერთნაირი კანონზომიერებით მიმდინარეობს, ხოლო მასაგადაცემა იმავე ჩარჩოში ვერ თავსდება. მასაფიზიკური თვისებებიც, რომელთა განსაზღვრისათვის აუცილებელია ქანის ნიმუშის დაფხვნა rფ=0,20-0,25 მმ ზომის ფრაქციამდე ახასიათებს მხოლოდ ისეთ მიკროფოროვან სორბენტებს რომელთა კაპილარების რადიუსი rკ< 10-7 მ. ამასთანავე, ეს თვისებები აჩვენებენ სორბენტისა და სორბტივის ურთიერთქმედებას მხოლოდ და მხოლოდ სორბციულ ძალთა ველში. ამ ველის მახასიათებელი სიდიდეა მასაგადატანის პოტენციალი, რომელიც გამოითვლება ფორმულით [4] θ=rtinφ, (1) სადაც θ არის მასაგადატანის პოტენციალი, კჯ/კმოლი; r — აირის უნივერსალური მუდმივა, კჯ/(კმოლი.გრად); т აბსოლუტური ტემპერატურა, k; φ— სორბენტთან წონასწორობაში მყოფი ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა, ერთის ნაწილებში. რადგანაც ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა იცვლება 0-1 დიაპაზონში, ამიტომ პოტენციალის რიცხვითი სიდიდე მიიღება უარყოფითი ნიშნით ჰაერისა და წყლის თავისუფალი ზედაპირისათვის ნული მისი მაქსიმუმია არსებითადაც და ფორმალურადაც, რაც იმას ნიშნავს, რომ ამ ორი გარემოსათვის ნამდვილად ნულია მაქსიმალური სიდიდე და ფორმულაც იმავეს ასახავს. სულ სხვაგვარადაა საქმე სორბციულ ძალთა ველში. სორბირებული მასისათვის პოტენციალმა, ჩვენი ვარაუდით, შეიძლება მიიღოს დადებითი რიცხვითი მნიშვნელობაც, ანუ კუთრმა მასაგაცემამ სორბენტის ზედაპირიდან გადააჭარბოს აორთქლებას სითხის თავისუფალი ზედაპირიდან, რასაც ასეთი სახით წარმოდგენილი ფორმულა ვერ ასახავს. სირთულე არის არა იმდენად ამ დებულების გაზიარება, არამედ თვით პოტენციალის გაზომვისა და გამოთვლის პრობლემები. რადგანაც არ არსებობს საიმედო, თერმომეტრის მსგავსი სათანადო ხელსაწყოები, ამიტომ სორბენტის პოტენციალი კი არ იზომება, არამედ გამოითვლება (1) ფორმულით მასთან წონასწორობაში მყოფი ჰაერის ფარდობითი ტენიანობის (ე.წ. წონასწორული ფარდობითი ტენიანობის) მიხედვით. ასეთი გზით გამოთვლილი პოტენციალის მაქსიმუმიც ერთს არ აჭარბებს სხვა რამ, samto jurnali, n 1-2(10-11), 2003 3 მაგალითად, ერთზე გადაჭარბება სორბციული ძალთა ველისათვის, პოტენციალს არც მოეთხოვება, რადგან ასეთია ჩვენი წარმოდგენა სა კითხზე. ჩვენი ამოცანა ის კი არ იყო, რომ ეს არსებითი ხარვეზი მოგვეხსნა, არამედ მოგვენახა (1) გამოსახულების ისეთი ფორმა, რომლითაც შესაძლებელი იქნებოდა სორბენტის პოტენციალის გაანგარიშება სორბციის წირების მინიმალური რაოდენობით. ცხადია, რომ ამ ფორმულით სარგებლობისას წონასწორული ფარდობითი ტენიანობის რიცხვითი სიდიდე სორბენტ-სორბტივის სახეობის მიხედვით უნდა განისაზღვროს სორბციის წირების მიხედვით, რომელთა აგებაც უნდა მოხდეს თბოფიზიკური გაანგარიშების ყველა კონკრეტული საჭიროებისათვის. სწორედ გამოთვლების პროცესის გამარტივების მიზნით დამუშავდა სორბციის წირები, მათ მიეცათ განზოგადებული სახე ტემპერატურაზე მაქსიმალური ჰიგროსკოპული მასაშემცველობის დამოკიდებულებისა წყებების მიხედვით, რომელიც წარმოდგენილია 1-ლ ნახაზზე და შემოტანილი იქნა სორბციული ფარდობითი მასაშემცველობის ცნება, რომელიც საშუალებას იძლევა, პოტენციალი განისაზღვროს დამატებითი სორბციის წირების აგების გარეშე. ბუნებრივია, რომ ამ ცნების შემოსატანად უნდა მოძებნილიყო ცალსახა დამოკიდებულება ჰაერის ფარდობით ტენიანობასა და სორბენტის რაღაცნაირ ნახ. 1 მაქსიმალური ჰიგროსკოპული მასაშემცველობის დამოკიდებულება ტემპერატურაზე ქანების სახეობათა მიხედვით: 1 სიდეროლიტი, 2 თიხიანი ალევროლიტი 3-წვრილმარცლოვანი კირქვიანი ქვიშაქვა, 4-საშუალომარცვლოვანი ქვიშაქვა, 5-სიდერიზებული ალევროლიტი, 6-არგილიტი განზოგადებულ ტენშემცველობას შორის, რომელიც დასმული ამოცანის მარტივად გადაწყვეტის საშუალებას მოგვცემდა. გასაგებია, რომ ამ მიზნით წონასწორული ფარდობითი ტენიანობის გამოყენება შეუძლებელია, რადგან საჭიროებს სორბციის წირების აგებას ყოველი ანგარიშისათვის, რის შესახებაც უკვე აღინიშნა ამ მიზნით აგრეთვე არ გამოდგება სორბენტის ფარდობითი samto jurnali, n 1-2(10-11), 2003 4 ტენშემცველობა, რომელიც ამ თვალსაზრისით ზოგადობის ნიშანს მოკლებულია, რაც ქვემოთ ნათლად გამოჩნდება. განმარტების თანახმად, ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა შეიძლება წარმოვადგინოთ ჰაერში არსებული ტენის მასების საშუალებით φ=m/mგ, (2) სადაც m არის გაუჯერებელი წყლის ორთქლის მასა, რომელსაც მოცემული ტემპერატურისა და წნევისას აქვს ρ პარციალური წნევა; mგ იგივე გაჯერებული ორთქლისათვის, რომელსაც შეესაბამება სათანადო პარციალური წნევა. სორბენტის ფარდობითი ტენშემცველობა ეწოდება სიდიდეს, რომელიც გამოითვლება ფორმულით u = 100(m0-m)/m, %, (3) სადაც რიცხვი 100 არის პროცენტის მაჩვენებელი; m0 და m ტენიანი და აბსოლუტურად მშრალი სორბენტის მასები, გკ. ცხადია, რომ ჰაერის ფარდობით ტენიანობასა და სორბენტის ფარდობით ტენშემცველობას მხოლოდ სახელები აქვთ მსგავსი, ხოლო შინაარსი სხვადასხვა. სორბენტი, რომელიც დინამიკურ წონასწორობაშია (2) ფორმულით განსაზღვრული ფარდობითი ტენიანობის მქონე ჰაერთან, მიიღებს რაღაც u სიდიდის მქონე მასაშემცველობას, რომელიც მით მეტია, რაც უფრო ახლოა m-ის მნიშვნელობა mგ-თან, ხოლო თუ m=mგ,მაშინ ის მიიღებს მაქსიმალურ ჰიგროსკოპულ მასაშემცველობას uმ.ჰ., რომლის ცვალებადობის გრაფიკები ტემპერატურისა და ქანის სახეობის მიხედვით მოცემულია 1-ლ ნახაზზე. სორბენტის სორბციული ფარდობითი მასაშემცველობა განისაზღვრება ფორმულით uv=u/ uმ.ჰ. (4) ჰაერის ფარდობით ტენიანობას და ამ ფორმულით განსაზღვრულ ფარდობით მასაშემცველობას აქვთ მსგავსი ფიზიკური შინაარსი და ურთიერთკავშირი. აბსოლუტურად მშრალი ჰაერისა და სორბენტისათვის შესაბამისად φ=0 და uv= o, ხოლო თუ m= mგ, მაშინ φ=1 და uv= l. ამ შემთხვევაშიც uმ.ჰ. არის mგ-ს ანალოგია, ხოლო um-სა, რაც ჩანს (2) და (4) ფორმულების შედარებიდანაც. (4) ფორმულის აუცილებლობა კი იქიდან ჩანს, რომ მოცემული ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის მქონე ჰაერთან წონასწორობაში მყოფ სხვადასხვა სორბენტს წონასწორობის პირობიდან გამომდინარე, ექნებათ ერთმანეთის ტოლი მასაგადატანის პოტენციალი და სხვადასხვა u. რაც გამოწვეულია მათი მასატევადობის კოეფიციენტის განსხვავებულობით. აღნიშნული ვითარება 1-ლი ნახაზიდანაც ჩანს uმჰ-ს მაგალითზე. ამიტომ u ან uმჰ samto jurnali, n 1-2(10-11), 2003 5 სიდიდეები სორბენტის პოტენციალის შესახებ ცალ-სახა ინფორმაციის მოცემის შესაძლებლობას მოკლებულნი არიან, რადგან ისინი იცვლებიან არა მხოლოდ ტემპერატურის, არამედ სორბენტის სახეობის მიხედვითაც. აღნიშნული შეუძლია მათ თანაფარდობას (4) ფორმულის სახით და ყველა შემთხვევაში წონასწორობაში მყოფ სხვადასხვა სორბენტებს ექნებათ ერთმანეთის ტოლი uv, რაც აგრეთვე უტოლდება ჰაერის წონასწორულ ფარდობით ტენიანობას, ხოლო uv ზოგადად არის ფარდობითი ტენიანობის ანალოგი. ამგვარად, სორბენტის მოცემული ტემპერატურისა და ბუნებრივი მასაშემცველობისათვის, რომელიც ახასიათებს სამთო მასივს, სორბენტის სახეობის მიხედვით ნახაზიდან განისაზღვრება uმჰ ისე, რომ საჭირო არ გახდება სორბციის იზოთერმების აგება. მასაგადატანის პოტენციალი კი იანგარიშება (1) ფორმულით, რომელშიდაც φ-ს მაგივრად ჩაისმება (4)-თი განსაზღვრული uv-ს მნიშვნელობა. ლიტერატურა: 1. лыков ab тепломассообмен. м.‚ энергия, 1978. 480 с. 2. никитина л.м. таблицы равновесного удельного влагосодержания и энергии связи влаги с материалом. м., госэнергоиздат, 1963. 176 с. 3. ო. ლანჩავა. ჰიგროსკოპული თბომასაგაცვლა მიწისქვეშა ნაგებობებში. თბილისი, სტუ, 1998. 272 გვ. 4. цимерманис л.б. термодинамические и переносные свойства капиллярнопористых тел. челябинск, юуки 1971. 202 c. о.а.ланчава o сорбционном относительном массосодерэкании устанавливается необходимость дифференцированного рассмотрения массо и влагопереноса в поровом пространстве горного массива на основе отличия свойств свободной и сорбированной влаги. приведены кривые изменения максимального гигроскопического влагосодержания различных юрных пород в зависимости от температуры. введено понятие относительного сорбционного массосодержания, показана его взаимосвязь с относительной влажностью воздуха, а также возможность его применения при определении потенциала массопереноса для горного массива. o.lanchava on relative sorptional mass content samto jurnali, n 1-2(10-11), 2003 6 the necessity of differentiated consideration of mass and moisture transfer in porous massif is shown on the basis of the difference in free and sorbed moisture properties. the curves of variation of maximum hygroscopic moist content of different rocks in relation to temperature are given. the concept of relative sorptional mass content is introduced, its relation to relative moisture content of air and also the possibility of its application in determination of mass transfer potential for mountain mass are shown. david aslanishvili, doctor of economy assistant professor of tbilisi state university associate professor of caucasus university georgia state debts as securitization example abstract the "conversion" of non-asset assets in the world financial markets (securitization) and their economic activity is the usual downward trend. unfortunately, georgia's successful "securitization" is more exception than practice. in this regard, the subject of our research is the successful result of this example the "securitization" of 832 million gel of the state debt towards the national bank. it should be noted that issued state and corporate securities are not distinguished by diversity. since independence, the state has been facing a number of guaranteed debt obligations which have been delayed by time and many of them are still not settled. in addition to other debts, the government's indebtedness to the national bank was steadily rising from the period of independence of georgia and reached 832.846.323 gel for 15 march 2006. the history of the accumulation of debt is linked to the state budget deficit, and from 1994 to 2006 the ministry of finance used the national bank of georgia to cover the budget deficit. instead of a cold road, which means transactions with open market and investors, there was actually a cash emission (monetary financing) in georgia. on 20 march 2006 the government of georgia and the national bank signed an "agreement between the government of national bank of debt measures", according to the national bank of the government due amount must be 2030 to march 16 so that each year the debt one part of the registration of the national bank on a yearly renewable yearly public debt liability government bonds, and the other part different term government bonds in the open market operations, which shall be covered from the respective years of state budgets. annual interest rate on bonds was determined by 13% in 2006, 2007 and 2008, and the percentage of payments on mortgage lending amounted to 7% in 2006, 6% in 2007 and 2008. annual interest rate on coupon rates and debt obligations on bonds in 2008 is determined by the government and national bank of georgia in conjunction with market interest. with this agreement and emissions and repayment of these securities, the debt repayment schedule was completely withdrawn and the national bank of georgia had an important instrument. that is the debt that has just been recorded on the balance of the national bank, has acquired a very important workload and function. at the same time, the bonds are not the only positive that has been achieved by the national bank and government agreement. in this way the attitude of the government and the national bank has changed from now on, the nbg does not directly finance. emission of state securities is carried out. this was the most important step, because the central bank financing of the budget deficit in any of the developed countries are not considered to be part of a stable macroeconomic 2 environment, and vice versa when direct lending is prohibited, it is recorded under a guarantee that georgia will be a stable macroeconomic envirounment. keywords: securitization, national bank, ministry of finance, state bond obligations, state debt. 3 anotacia „ “ ) . , „ “ , . 832 „ “. , . , . , 2006 15 832.846.323 . , 1994 2006 . , , ( ). 2006 20 “ ”, 2030 16 , – , – , . 2006, 2007 2008 13%, 2006 7%, 2007 2008 6%. 2008 , , . . , 4 , . , , . . . , – , , . : , , , , . , „ “ 1. : ) ; ) , , ; ) , ; ) 1995 ; 1 : , 48. . 5 ) 1992 ; ) 1990 ; ) ; ) „ “ ; ) ; ) „ “ , , . 2 . 481, . , 3: 2006 15 832.846.323 50 4. : 1994 2006 . , , ( ). 2006 20 “ ”. ( ), , 2030 16 , 2 , 48, 1, 2, 3 4 3 , 481 4 : https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=611 6 – , – , 5. 2006 15 , 6 “ , , “ . 7. , , . 2030 . . 2006, 2007 2008 13%, 2006 7%, 2007 2008 6%. 2008 , , . . , , . , , . . . , – , 5 : 2006 11 3012 i, 13, 13.05.2006 ., .88 6 : 444/138 ( 220.010.060.22.033.008.607), , 7 : 2006 4 #335 7 , . , 16 60 , 1000 ; ( ), , ; ( , ). , ( , 30 ). , , . daskvna , . . , . , , . , , , , . , . . , , , 8. 8 : : www.nbg.ge 8 . . 9. : 1. „ “ ; 2. , https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=611 2006 15 , , , “ 3. “ ” 2006 20 4. 2006 4 #335 9 : :www.nbg.ge georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 125 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.11 მიკრობიომის როლი საშვილონოს ყელის ნეოპლაზიური პროცესების განვითარებაში კრიტიკული მიმოხილვა 1ნათია ადამაშვილი, 2რიმა ბერიაშვილი, 3გიორგი ბურკაძე 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; ექიმი ლაბორანტი; სამედიცინო ცენტრი ,,მედი-მედი’’ 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, ციტოპათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი მიკრობიომი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ვირუსული ინფექციების კონტროლში, როგორებიცაა მაგალითად ადამიანის პაპილომავირუსი, ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირება არის აუცილებელი მაგრამ არა საკმარისი საშვილონოს ყელის კიბოს განვითარებისათვის. ნაჩვენებია, რომ ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებასა და საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის განვითარება არ არის კავშირში ლაქტობაცილების და l. gasseri-ის სიჭარბესთან. მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს რამოდენიმე კვლევა ცერვიკოვაგინალურ მიკრობიომსა და მის ასოციაციაზე ვირუსულ ინფექციებთან, ძალიან ცოტაა ცნობილი მიკრობიომის როლზე კარცინოგენეზში და ასევე იმ მექანიზმებზე, რომლებიც პასუხისმგებელია ადამიანის პაპილოვირუსის პერსისტენციაზე ან ელიმინაციაზე. ბოლო დროს მოწოდებულია ვირუს-ბაქტერია-მასპინძელი ორგანიზმის ურთიერთქმედების მოდელები ვირუს ასოცირებულ სიმსივნეებში ამავდროულად კლასიფიცირებულია ცერვიკოვაგინალური მიკრობიომი ხუთ ძირითად ტიპად. შესწავლის პროცესშია საშვილონოს ყელის ეპითელური უჯრედების მიერ სხვადასხვა ტიპის პათოგენის კონფიგურაციის ამომცნობ რეცეპტორების ექსპრესიის თავისებურებები, მათ შორის პათოგენის კონფიგურციის ამომცნობი რეცეპტორების თოლლ-მსგავსი რეცეპტორების ოჯახი (tlr), რეტინოის მჟავით ინდუცირებული გენი 1-ის (rig-i) , ნოდის მსგავსი რეცეპტორების ოჯახი (nod). თუმცა, ბოლომდე ცნობილი არ არის რეცეპტორების როლი ვირუს ინდუცირებული დაზიანებების პერსისტენციასა და პროგრესიაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 126 საკვანძო სიტყვები: საშვილოსნოს ყელის კიბო; მიკრობიომი; პათოგენის კონფიგურაციის ამომცნობი რეცეპტორები; საშვილონოს ყელის კიბო წარმოადგენს სიხშირით მეოთხე ავთვისებიან დაავადებას ქალებში, მსოფლიოს მასშტაბით. საშვილონოს ყელის კიბოს ინციდენტობა მსოფლიოს მასშტაბით აღწევს 569,847 შემთხვევას, ხოლო სიკვდილიანობა 311,365 შემთხვევას [1]. საშვილოსნოს ყელის კიბოს თითქმის ყველა შემთხვევა გამოწვეულია ადამიანის პაპილომავირუსით (hpv) ინფიცირებით. სადღეისოდ აღწერილია ადამიანის პაპილომავირუსის 200-ზე მეტი ქვეტიპი, რომელთა მიერაც ხდება ბრტყელი ეპითელური უჯრედების ინფიცირება [2]. ადამიანის პაპილომავირუსი მის მიერ ავთვისებიანი სიმსივნის გამოწვევის უნარის მიხედვით იყოფა დაბალი და მაღალი რისკის ქვეტიპებად [3]. დაბალი რისკის ადამიანის პაპილომავირუსი ასოცირდება ანოგენიტალური კონდილომების განვითარებასთან, მაშინ როდესაც მაღალი რისკის ქვეტიპები ასოცირდება საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin) და კარცინომის განვითარებასთან, რომელთა შორის hpv16 და 18 ქვეტიპები გვხდება საშვილონოს ყელის კარცინომების 70%-ში [2][3]. მიუხედავად იმისა, რომ მხოლოდ hpv-ით ინფიცირება არ არის საკმარისი კარცინომის განვითარებისართვის, ამ ვირუსით პერსისტენტული ინფიცირება ითვლება საშვილონოს ყელის დაზიანებების პროგრესიისა და გამოსავლის მაინიცირებელ ძირითად ფაქტორად. ადამიანის პაპილომავირუსით დაინფიცირებული ქალების უმეტესობაში საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიები და შემდგომში კარცინომა არ ვითარდება, იმუნური პასუხის მიერ ინფექციის კონტროლის გამო [4]. ამგვარად, ინფიცირებული ქალების მხოლოდ მცირე ნაწილში (10%-მდე) ვითარდება საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზია და კარცინომა, რაც მიუთითებს კანცეროგენეზის პროცესში სხვა დამატებითი ფაქტორების მონაწილეობაზე. საშვილონოს ყელის მიკროგარემო წარმოადგენს კომპლექსურ სისტემას, რომელიც შედგება იმუნური უჯრედებისა და სპეციფიკური მიკრობიომისაგან, რომელიც ახდენს იმუნური პასუხის მოდულაციას[4]. ბოლო დროს, ზოგიერთი კვლევებით ნაჩვენებია ცერვიკოვაგინალურ მიკრობიომსა და ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებას შორის კავშირი, ისევე როგორც კავშირი მიკრობიომსა და საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების და კარცინომის განვითარებაში [5]. ადამიანის მიკრობიომის კონცეპცია შემოთავაზებული იქნა 2001 წელს ჯოშუა ლედერბერგის მიერ, რომელმაც შემოიღო ტერმინი მიკრობიომი, კომენსალური, სიმბიოზური და პათოგენური მიკროორგანიზმების აღწერის მიზნით, რომლებიც ცხოვრობენ ერთი და იგივე სივრცეში ადამიანის სხეულის სპეციფიკურ ნაწილებში. მირობიომის ჰომეოსტაზის ცვლილებამ შესაძლებელია გამოიწვიოს სხვადასხვა დაავადებების და მათ შორის ავთვისებიანი სიმსივნეების განვითარება [6]. ბოლოდროინდელი კვლევებით ნაჩვენებია, რომ მიკრობიომი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სხვადასხვა ტიპის სიმსივნეების განვითარებაში, რაც მიუთითებს მიკრობიომის მიერ სიმსივნეების განვითარების სხვადასხვა მექანიზმზე [7] [8]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 127 ცერვიკოვაგინალური მიკრობიომი შესაძლებელია კლასიფიცირდეს ხუთ ძირითად ტიპად 16s rrna სექვენირების მიხედვით. ამ ჯგუფებს ეწოდებათ community state types (csts). ეს ტერმინი პირველად შემოღებული იქნა რაველის მიერ 2011 წელს [9]. csts დანომრილია i-დან v-მდე. csts i, ii, iii და v შეიცავენ lactobacillus crispatus, l. gasseri, l. iners, and l. jensenii-ს როგორც დომინანტურ სახეობებს შესაბამისად. cst iv ავლენს ბაქტერიების ფართო მრავალფეროვნებას, რომლებშიც ყველაზე მაღალი სიხშირითაა წარმოდგენილი ანაერობული სახეობები, როგორებიცაა gardnerella, megasphera, atopobium და prevotella [9]. ცერვიკოვაგინალური მიკრობიომის არადაბალანსებული შემადგენლობა, რომელიც წარმოდგენილია მიკრობების მრავალფეროვნებით და lactobacillus-ის დაბალი შემცველობით, ცნობილია დისბიოზის სახელწოდებით. დისბიოზის მქონე ქალებში ვითარდება ისეთი სიმპტომები, როგორებიცაა პათოლოგიური გამონადენი ვაგინიდან, ანთება და სუნი, რაც დიაგნოზდება როგორც ბაქტერიული ვაგინოზი [10]. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ქალში ვლინდება სიმპტომატიკა, ზოგიერთ მათგანში იგი შესაძლებელია მიმდინარეობდეს უსიმპტომოდ. თუმცა, ორივე როგორც სიმპტომური ისე ასიმპტომური ქალები, უფრო მეტად არიან მიდრეკილი ადამიანის პაპილომავირუსის და სხვა ინფექციების მიმართ[9][10]. ზოგადად, ცერვიკოვაგინალურ მიკროგარემოში აღინიშნება დიდი რაოდენობით lactobacillus genus, როგორც ეს აღწერილი იქნა 1892 წელს დოდერლეინის მიერ[11]. lactobacillus species like l. crispatus, l. gasseri, and l. jensenii-ს შეუძლიათ რძემჟავას და წყალბადის პეროქსიდის პროდუქცია, რომელიც ხელს უშლის სხვა ბაქტერიების და ვირუსების ზრდას. მეორეს მხრივ l. iners ითვლება გარდამავალ სახეობად დისბიოზური მდგომარეობების დროს. ცერვიკოვაგინალური მიკრობიომის შემადგენლობა არის დინამიური და იცვლება ქალის რეპროდუქციულ ციკლთან ასოცირებული ჰორმონული ცვლილებების შესაბამისად. გარდა ამისა მიკრობიომის შემადგენლობაზე დიდ გავლენას ახდენს სქესობრივი აქტივობა, კონტრაცეპტივების გამოყენება, ლაქტაცია, დიაბეტი და სტრესი [12]. პუბერტულ ასაკში აღინიშნება ესტროგენით ინდუცირებული მომწიფება, პროლიფერაცია და გლიკოგენის აკუმულაცია ვაგინალურ ეპითელიუმში. გლიკოგენი კატაბოლიზდება პატარა პოლიმერაბად ალფა-ამილაზის საშუალებით, რომელიც ექსპრესირებს ვაგინალურ ეპითელიუმში, რომლის შემდგომი მეტაბოლიზმიც ხდება რძემჟავად ლაქტობაცილების მიერ. გარდა რძემჟავისა, ლაქტობაცილების სახეობები ასევე აწარმოებენ პეპტიდებს, როგორებიცაა ბაქტერიოცინები და ბიოსურფაქტანტები, რომლებიც აინჰიბირებენ პათოგენების ზრდას [13]. მიკრობიომი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ვირუსული ინფექციების კონტროლში, როგორებიცაა მაგალითად ადამიანის პაპილომავირუსი და შიდსის ვირუსი [13][12]. როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირება არის აუცილებელი მაგრამ არა საკმარისი საშვილონოს ყელის კიბოს განვითარებისათვის. სხვადასხვა კვლევებით ნაჩვენებია ნეგატიური ასოციაცია ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებასა და საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის განვითარებისა ლაქტობაცილების სიჭარბესთან, გარდა l. iners-ისა. გარდა ამისა hpv პოზიტიური და ნეგატიური ქალების ანალიზით ნაჩვენებია, რომ l. gasseri-ის არსებობა ასოცირდება ადამიანის პაპილომავირუსის ელიმინაციასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 128 მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს რამოდენიმე კვლევა ცერვიკოვაგინალურ მიკრობიომსა და მის ასოციაციაზე ვირუსულ ინფექციებთან, ძალიან ცოტაა ცნობილი მიკრობიომის როლზე კარცინოგენეზში და ასევე იმ მექანიზმებზე, რომლებიც პასუხისმგებელია ადამიანის პაპილოვირუსის პერსისტენციაზე ან ელიმინაციაზე. ბოლო დროს მოწოდებულია ვირუს-ბაქტერია-მასპინძელი ორგანიზმის ურთიერთქმედების ორი მოდელი ვირუს ასოცირებულ სიმსივნეებში [14]. პირველი მოდელის მიხედვით, მიკრობიომი პირდაპირ გავლენას ახდენს ვირუსის ინფექციურობაზე იმ ბიოპროდუქტების პროდუქციის გზით, რომელიც იწვევს ვირუსის და მასპინძელი ორგანიზმის ურთიერთქმედების მოდულირებას. მეორე მოდელის თანახმად ბაქტერიებსა და მასპინძელ ორგანიზმს შორის ურთიერთქმედება ცვლის მასპინძელი ორგანიზმის გენების ექსპრესიას, რაც თავის მხრივ გავლენას ახდენს ვირუსის რეპროდუქციაზე და ხელს უწყობს ვირუსული ინფექციის გავრცელებას. მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ მიკრობიომს ასევე შეუძლია მასპინძელი ორგანიზმის დაცვა ვირუსული ინფექციებისგან და ეს მექანიზმები დამოკიდებულია მიკრობიომის შემადგენლობაზე. csts-ის შემადგენლობა ცვალებადია ქალების წარმოშობის მიხედვით. მაშინ როდესაც ევროპული წარმოშობის ქალებში გვხვდება cst i-ის მაღალი სიხშირე, აზიური და აფრიკული წარმოშობის ქალებში ძირითადად გვხვდება cst iii და iv შესაბამისად. როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული cst iv ასოცირდება ზოგიერთი ვირუსული ინფექციის შეძენასთან, როგორიცაა ადამიანის პაპილომავირუსი და შიდსის ვირუსი[15]. ბოლოდროინდელი კვლევებით ნაჩვენებია, რომ cst iv-ის მაღალი სიხშირით შემცველობისას ქალები ხასიათდებიან პროანთებითი ციტოკინების გაძლიერებული პრდუქციით, რომელიც ზრდის cd4+ccr5+ უჯრედების ჩართულობას ვაგინალურ ლორწოვანში, რაც თავისთავად ხელს უწყობს შიდსის ვირუსით ინფიცირებას[15]. უფრო მეტიც, მიკრობიომის მიერ tnf-alpha ციტოკინის პროდუქცია აზიანებს ეპითეულურ ბარიერებს, რამაც შესაძლებელია ხელი შეუწყოს ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებას [16]. შესაბამისად დისბიოზის მქონე ქალებში შესაძლებელია ქრონიკული ანთების განვითარება, რაც თავის მხრივ წარმოადგენს მნიშვნელოვან ფაქტორს საშვილონოს ყელის კიბოს განვითარებისთვის. მეორეს მხრივ, რძემჟავას, რომელიც წარმოიქმნება ლაქტობაცილების მიერ, შეუძლია ვირუსით ინდუცირებული იმუნური პასუხის მოდულაცია. ინ ვიტრო რძემჟავას შეუძლია პირდაპირი ურთიერთქმედება ცერვიკოვაგინალურ ეპითელიუმზე, ანტი-ანთებითი ციტოკინის il-1ra-ს წარმოქმნის გაძლიერება და პროანთებითი ციტოკინების პროდუქციის შემცირება. მრავალ ქვეყანაში pap ტესტი წარმოადგენს პირველად სკრინინგულ ტესტს, როგორც ერთადერთი ტესტი ან hpv დნმ-ის გამოვლენასთან კომბინაციაში. მაღალი რისკის hpv-ის გამოვლენა მნიშვნელოვნად ზრდის მაღალი ხარისხის დისპლაზიის და კარცინომის განვითარების რისკს, თუმცა ვირუს პოზიტიური შემთხვევების დიდ ნაწილშიც კი ვირუსი განიცდის ელიმინაციას და საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური დაზიანებები უკუგანვითარებას. შესაბამისად არსებობს, უფრო მაღალი სენსიტიურობის და სპეციფიკურობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 129 ახალი ბიომარკერების გამოვლენის საჭიროება, რომლებიც მოგვცემენ hpv პოზიტიური ქალების სწორი კლინიკური მენეჯმენტის საშუალებას. გარდა ამისა სასურველია ვიცოდეთ, მიდრეკილნი არიან თუ არა hpv ნეგატიური ქალები ამ ვირუსით ინფიცირებისადმი. hpv+ პოზიტიურობის შემთხვევაში ვლინდება მიკრობიომის ფართო ცვლილებები და lactobacillus spp.-ის მნიშვნელოვნად შემცირებული რაოდენობა hpvპაციენტებთან შედარებით. უფრო მეტიც, ბაქტერია sneathia genus მნიშვნელოვნად ასოცირდებოდა hpv პოზიტიურობასთან. ასევე ნაჩვენებია, რომ l. gasseri ასოცირდებოდა hpv-ის სწრაფ კლირენსთან, მაშინ როდესაც დაბალი lactobacillus და მაღალი რაოდენობით atopobium, gardnerella, და prevotella არსებობის შემთხვევაში ინფექციური პროცესის რეზოლუციას დასჭირდა გაცილებით უფრო დიდი ხანი. აფრიკულ/კარიბეულ ქალებზე ჩატარებული კვლევის მიხედვით ლაქტობაცილების დაბალი შემცველობის შემთხვევაში ქალები ხასიათდებოდნენ უფრო მაღალი ანაერობული ბაქტერიების და hpv ინფიცირების არსებობით[17]. კვლევები აჩვენებს, რომ l. crispatus და l. iners წარმოადგენს ძირითად სახეობებს როგორც hpvისე hpv+ ქალებში ნორმალური ციტოლოგიით. მაშინ როდესაც sneathia და fusobacterium-ის სახეობები წარმოადგენენ ძირითად სახეობებს საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური დაზიანებების და საშვილონოს ყელის კიბოს შემთხვევებში. ასევე, cst iv (ფართო მრავალფეროვნების მიკრობიომი ლაქტობაცილების გარეშე) ასოცირდებოდა საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების ხარისხთან: ამ კლასტერის სიუხვე თანდათანობით იზდებოდა დაბალი ხარისხის დისპლაზიაში (lsil), მაღალი ხარისხის დისპლაზიასა (hsil) და კარცინომაში. უფრო მეტიც hsil-ის შემთხვევებში აღინიშნება დიდი რაოდენობით sneathia sanguinegens, anaerococcus tetradius და peptostreptococcus anaerobius შედარებით lsil-თან, რაც მიუთითებს მიკრობიომის ცვალებადობაზე სხვადასხვა ხარისხის დაზიანებებში. გარდა ამისა საშვილონოს ყელის დისპლაზიასა და კარცინომაში მცირდება ლაქტობაცილების რაოდენობა, მაშინ როდესაც იმატებს sneathia-ს სახეობები. ნაჩვენებია, რომ a. vaginae, g. vaginalis და l. iners არსებობა l. crispatus-ის დაბალ დონესთან ერთად წარმოადგენს cin განვითარების ყველაზე სახიფათო მაჩვენებელს. უფრო მეტიც, ერთ-ერთი კვლევით ნაჩვენებია, რომ b. fragilis, l. delbrueckii და s. agalactiae გააჩნიათ არაპირდაპირი ეფექტი მაღალი რისკის hpv-თან ასოცირებული საშვილონოს ყელის კარცინომის განვითარებაზე, მაშინ როდესაც a. vaginae და p. stutzeri ასევე ავლენენ პირდაპირ ეფექტს საშვილოსნოს ყელის კანცეროგენეზზე, hpv სტატუსისგან დამოუკიდებლად [18]. აღსანიშნავია, რომ ერთ-ერთ კვლევაში შეფასებული იქნა მიკრობიომის შემადგენლობა cin 2/3-ის მარყუჟოვანი ექსციზიის პროცედურით მკურნალობის დროს. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ მიკრობიომში, რომელიც შეიცავდა prevotella-ს და არ შეიცავდა სხვა დომინანტურ ბაქტერიებს აღინიშნებოდა l. iners-ის სახეობების მნიშვნელოვანი მატება მკურნალობიდან სამი თვის შედეგ. თუმცა ამ მონაცემებს მკვეთრად ეწინააღმდეგება სხვა კვლევის მონაცემები, რომელშიც ნაჩვენებია, რომ l. iners და არაკლასიფიცირებული lactobacillus სახეობები მნიშვნელოვნად ასოცირდება cin 2/3-ის არსებობასთან, მაღალი რისკის hpv-ის მატარებელ ქალებში. მიუხედავად იმისა, რომ l. iners უკვე აღწერილი იყო როგორც დომინანტური სახეობა cin-თან და hpv-ის არსებობასთან ასოციაციაში, ხოლო lactobacillus georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 130 სახეობები კი, როგორც დამცველობითი როლის მქონე, აღნიშნული კვლევის შედეგებმა აჩვენა სრულიად საპირისპირო მონაცემები. ლაქტობაცილები წარმოადგენს ბაქტერიების ჯგუფს, რომლებიც მოქმედებენ როგორც რძემჟავის კატალიზატორების გლიკოლიზის პროცესში. იგი წარმოადგენს ბაქტერიების ძირითად სახეობას ვაგინაში და მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ქალის რეპროდუქციული სისტემის დაცვაში. არსებულ ლიტერატურაზე დაყრდნობით ლაქტობაცილები ასრულებენ თავიანთ დამცველობით ფუნქციას შემდეგი მექანიზმებით: 1) პათოგენური ბაქტერიების ვაგინალურ ეპითელურ უჯრედებზე ადჰეზიის ინჰიბირებით. 2) ლაქტობაცილები ასეკრეტირებენ ორგანულ მჟავას, გლიკოგენის დაშლის ხარჯზე, რაც ხელს უწყობს ვაგინაში მჟავე გარემოს შენარჩუნებას. მჟავე გარემოს მიერ კი ხდება პათოგენური ბაქტერიების ზრდისა და ადჰეზიის ინჰიბირება. გარდა ამისა ვაგინის მჟავე გარემოში კარგად ნარჩუნდება ბაქტერიოცინების და h2o2-ის აქტოვობა; 3) ლაქტობეცილები ასეკრეტირებენ სხვადასხვა სახის მეტაბოლიტებს, როგორებიცაა ეპოქსისაქარიდები, ფოსფორილირებული პოლისაქარიდები და პეპტიდოგლიკანები, რომელთაც შეუძლიათ ავთვისებიანი სიმსივნეების პროლიფერაციის ინჰიბირება. ბაქტერიოცინები წარმოადგენს ზედაპირულ აქტიურ კომპონენტებს, რომელთაც შეუძლიათ კანცეროგენული სუბსტანციების და დამაზიანებელი მიკროორგანიზმების ზრდის ინჰიბირებ; 4) ლაქტობაცილები ააქტიურებენ იმუნურ სისტემას, კერძოდ ისინი გავლენას ახდენენ როგორც უჯრედულ ისე ჰუმორულ იმუნიტეტზე. ერთის მხრივ ეს ბაქტერია მნიშვნელოვნად ზრდის t უჯრედების პროლიფერაციაციას და დიფერენციაციას, მეორეს მხრივ ლაქტობაცილები წარმოადგენენ მნიშვნელოვან იმუნოსენსიტაიზერს, რომელთაც შეუძლიათ მნიშვნელოვნად გაზარდონ b უჯრედების პროლიფერაციაცია და მათ მიერ პათოგენის ამოცნობის უნარი. ლაქტობაცილები ასევე ასეკრეტირებენ no-ს, მაკროფაგების სტიმულაციით და არღვევენ სიმსივნური უჯრედების მეტაბოლიზმს. ჩვეულებრივ ვაგინის მიკროფლორას ახასიათებს თვითაღდგენის და მცირე დისბაქტერიოზის აღმოფხვრის უნარი. ფიქრობენ, რომ ვაგინალური დისბაქტერიოზის პერსისტენცია იწვევს გინეკოლოგიური სიმსივნეების განვითარებისათვის ხელშეწყობას. ლაქტობაცილების რაოდენობის და ხარისხის შემცირება იწვევს ანაერობული ბაქტერიების ზრდის შემცირებას, რომელთა მიერ ხდება სხვადასხვა დამაზიანებელი მეტაბოლიტების პროდუქცია და ასევე ამ დროს იზრდება ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირების რისკი. თუმცა, მთელი რიგი საკითხები ჯერ კიდევ პასუხგაუცემელია და საჭიროებს შემდეგ კვლევას. მაგალითად ჯერ კიდევ კარგად არ არის შესწავლილი, ლაქტობაცილების საბოლოო ასოციაცია საშვილონოს ყელის კიბოს განვითარებასთან. გარდა ამისა ძალიან მცირე ინფორმაცია არსებობს ლაქტობაცილების მიერ კანცეროგენეზის პროცესში იმუნური სისტემის რეგულაციაზე და იმ მოლეკულურ მექანიზმებზე, რომელიც საფუძვლად უდევს ლაქტობაცილების მიერ საშვილონოს ყელის კიბოს პროგრესიის შეჩერებას. ბაქტერიული ვაგინოზი წარმოადგენს საშოდან პათოლოგიური გამონადენის ყველაზე ხშირ მიზეზს, რომელიც დამახასიათებელია რეპროდუქციული ასაკის ქალებისათვის. ამ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 131 ინფექციისათვის დამახასიათებელია ლაქტობაცილების დაკარგვა და შესაბამისად ანაერობული ბაქტერიების ჭარბი ზრდა. ყველაზე ხშირად ამ დროს გვხდება gardnerella vaginalis, mobiluncus სახეობები, prevotella სახეობები, mycoplasma hominis and atopobium vaginae. პაციენტთა დაახლოებით 50%-ში არ ვითარდება კლინიკური სიმპტომატიკა, ხოლო პაციენტთა დანარჩენ ნახევარში ვლინდება თხელი ჰომოგენური ვაგინალური გამონადენის არსებობა, ვაგინალური ph>4,5, საკვანძო უჯრედების არსებობა და ამინების სუნი . ბაქტერიული ვაგინოზი ზრდის სამეანო-გინეკოლოგიური გართულებების რისკს, როგორებიცაა ადრეული მშობიარობა, ქორიოამნიონიტი, საკეისროს შემდგომი ენდომეტრიტი, აბორტის შემდგომი ანთებითი დაზიანება და ცერვიციტი[4][7][8]. გარდა ამისა ბაქტერიული ვაგინოზი ასოცირდება მრავალ სქესობრივად გამდამდებ ინფექციასთან, როგორებიცაა chlamydia trachomatis, neisseria gonorrhoeae, hsv-1 და 2 და შიდსის ვირუსით ინფიცირება[8]. გარდა ამისა არსებობს მთელი რიგი მტკიცებულებები, რომ ბაქტერიული ვაგინოზი ასოცირდება ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებასთან, თუმცა ეს საკითხი რჩება კამათის საგნად. გარდა ამისა განხილვის საგანია ბაქტერიული ვაგინოზის ასოციაცია საშვილონოს ყელის კიბოს განვითარებასთან. ზოგიერთი კვლევებით ნაჩვენებია ვაგინური ბაქტერიული ინფექციის ასოციაცია საშვილონოს ყელის კიბოსთან, მაშინ როდესაც კვლევების ნაწილი ასეთ ასოციაციას არ უჩვენებს. თუმცა, არსებობს ალბათობა, რომ ბაქტერიული ვაგინოზი ასოცირდება საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის განვითარებასთან და იგი მოქმედებს, როგორც ადამიანის პაპილომავირუსის კოფაქტორი. გარდა ამისა, ნაჩვენებია რომ ბაქტერიული ვაგინოზი ვლინდება საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების მქონე ქალების 18%-ში, მაშინ როსედაც იგი ვლინდება ამ დაზიანებების არმქონე ქალების 12%-ში. ასევე ნაჩვენებია, რომ 33% ბაქტერიული ვაგინოზის შემთხვევებისა ასოცირდება მაღალი ხარისხის ინტრაეპითელური დაზიანებების არსებობასთან. ბაქტერიული ვაგინოზის ურთიერთქმედებით ადამიანის პაპილომავირუსულ ინფექციასთან მნიშვნელოვნად იზრდება საშვილონოს ყელის კიბოს განვითარების რისკი, ვიდრე სხვა მონოინფექციების დროს. მაგალითად ნაჩვენებია რომ კანდიდათი ინფიცირება არ ასოცირდება საშვილონოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების განვითარებასთან [19]. თუმცა, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი ბაქტერიულ ვაგინოზს-ადამიანის პაპილომავირუსს და საშვილონოს ყელის კარცინომის განვითარებას შორის საჭიროებს შემდგომ კვლევებს. შეფასებული იქნა ცერვიკოვაგინალურ მიკრობიომს, საშვილონოს ყელის ანთებასა და ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებას შორის კავშირი. ბაქტერიის მორფოტიპები შეფასებული იქნა ნაგენტის სისტემით (nugent score). კერძოდ შეფასებული იქნა: დიდი ზომის გრამ-პოზიტიური ჩხირები (ლაქტობაცილები), მცირე ზომის გრამ-ნეგატიური ან ცვალებადი ჩხირები (gardnerella vaginalis ან bacteroides) და დახვეული გრამ-ნეგატიური ცვალებადი ჩხირები (mobiluncus). საშვილონოს ყელის ანთება შეფასებული იქნა, როგორც ნეიტროფილების რაოდენობა პაპანიკოლაუს მეთოდით შეღებილ ციტოლოგიურ მასალაში. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ ნაგენტის ქულის მომატება (ლაქტობაცილების შემცირება), მნიშვნელოვნად ასოცირდებოდა ანთების ხარისხთან, თუმცა იგი სუსტად ასოცირდებოდა ადამიანის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 132 პაპილომავირუსით ინფიცირებასთან. რაც შეეხება ანთების სიმწვავეს ისიც სუსტად ასოცირდებოდა ადამიანის პაპილომავირუსით ინფიცირებასთან. მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ საშვილონოს ყელის ეპითელური უჯრედები აექსპრესირებენ სხვადასხვა ტიპის პათოგენის კონფიგურაციის ამომცნობ რეცეპტორებს. საშვილონოს ყელის ეპითელური უჯრედები ამოიცნობენ პათოგენთან ასოცირებულ მოლეკულურ კონფიგურაციებს მიკრობებზე (ბაქტერია, პარაზიტები, ვირუსიები), კონფიგურაციის ამომცნობი რეცეპტორებით, როგორებიცაა მაგალითად თოლლ-მსგავსი რეცეპტორების ოჯახი (tlr), რეტინოის მჟავით ინდუცირებული გენი 1-ის (rig-i) მსგავსი რეცეპტორები (rlrs) და nod-მსგავსი რეცეპტორები (nlrs). tlr2 და tlr4 ამოიცნობს სიგნალებს გრამ-პოზიტიური და გრამ-ნეგატიური ბაქტერიებისგან შესაბამისად. სპეციფიკური ბაქტერიებისგან წარმოქმნილი ლიგანდები (პეპტიდოგლიკანები, ლიპოპოლისაქარიდები) უკავშირდება tlr-ს, რაც ზრდის ანთებითი მედიატორების ექსპრესიას. სხვადასხვა ტიპის tlrს შორის ყველაზე კარგად არის ცნობილი tlr2-ის და tlr4-ის ფუქნცია ბაქტერიულ პათოგენებთან მიმართბაში. tlr4 დამატებით მოლეკულებთან ასოციაციაში, როგორებიცაა md2 და cd14, წარმოადგენს სიგნალის გადამცემ რეცეპტორს გრამ-ნეგატიური ბაქტერიებისათვის, რომლებიც მაღალი რაოდენობით აღინიშნება დისბაქტერიოზის დროს და იგი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ამ ბაქტერიებისგან დაცვაში. ნაჩვენებია, რომ მიკრობიომის გარკვეული სახეობები ცვლიან სხვადასხვა იმუნურ უჯრედებს შორის შეფარდებას, როგორიცაა მაგალითად, th17 და foxp3+ უჯრედები, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მიკრობიომი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს იმუნურ პასუხზე. მრავალი კვლევით ნაჩვენებია, რომ მიკრობიომის ცვლილებებს შეუძლია გამოიწვიოს ეფექტორული t უჯრედების აქტივაცია. ნაჩვენებია, რომ თაგვებში რომელშიც არ აღინიშნება tlr2-ის და tlr4-ის ფუნქციონირება ვითარდება ანთება. tlr2 მონაწილეობს გრამ-ნეგატიური და გრამ-პოზიტიური ბაქტერიების ამოცნობაში. ამას გარდა სხვადასხვა სახის მტკიცებულებები უჩვენებს, რომ tlr2 შეუძლია როგორც პროანთებითი ისე ანტი-ანთებითი საპასუხო რეაქციების ჩართვა, სხვა რეცეპტორებთან დიმერიზაციის გზით, როგორებიცაა tlr1, tlr6 და tlr10. ბოლო კვლევები მიუთითებს, რომ tlr2/tlr6 დიმერიზაცია ააქტიურებს tlr2-myd88-irak-traf-nik-ikk-nf-κb სასიგნალო გზას რაც იწვევს პრო-ანთებითი ციტოკინების პროდუქციას, მაშინ როდესაც tlr2/tlr1 დიმერიზაცია ხელს უწყობს ანთი-ანთებითი სასიგნალო გზების გააქტიურებას და განაპირობებს il-10-ის ექსპრესიას და th17 და itreg ურჯედების ტრანსდიფერენციაციას. იმუნური ჰომეოსტაზის შენარჩუნებისათვის, მასპინძელი ორგანიზმი იყენებს რამოდენიმე მექანიზმს, რომელიც ხელს უშლის tlr2-ის მიერ გაშუალებული ანთებითი რეაქციების განვითარებას. ერთ-ერთი ასეთი მექანიზმია თოლლ-ურთიერთქმედი ცილა (tollip). tollip აინჰიბირებს irak დაკავშირებას tlr2-თან ან tlr4-თან და შესაბამისად ხელს უშლის ანთების განვითარებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 133 tlr2-ს შეუძლია ხელი შეუწყოს t უჯრედების პროლიფერაციას და მათ მიერ ციტოკინების პროდუქციას (კერძოდ il-2 და ifn-γ). mokuno და კოლეგების მიერ ნაჩვენებია, რომ tlr2-ის სტიმულაცია γδ t უჯრედებზე მნიშვნელოვნად ზრდის მათ პროლიფერაციულ აქტივობას. გარდა ამისა, nk უჯრედებზე tlr2-ის სტიმულაცია იწვევს fas-l გააქტიურებას. tlr2 ასევე ზრდის il17-ის პროდუქციას cd4+ t უჯრედების მიერ. მნიშვნელოვანია, რომ tlr2 ასტიმულირებს t რეგულატორული უჯრედების დიფერენციაციას th17 უჯრედებად. tlr4 ექსპრესირებს საშვილონოს ყელის ეპითლურ უჯრედებზე, რომელიც მნიშვნელოვან როლს თამაშობს გრამ-ნეგატიური ბაქტერიებისგან დაცვაში. tlr4 აქტიურდება გრამ-ნეგატიური ბაქტერიების ლიპოპოლისაქარიდთან ან ენდოტოქსინთან დაკავშირებით. იგი შემდეგ დიმერიზაციას განიცდის cd14 და md-2-თან და აინდუცირებს შემდეგ პრო-ანთებით სასიგნალო კასკადს. tlr4 სასიგნალო გზა რეგულირდება ტრანსმემბრანული ცილების ექსპრესიით, როგორიცაა st2. st2 სეკვესტრაციას განიცდის myd88 და tirap ცილებთან (ადაპტორი ცილები რომლებიც ასოცირდებიან tlr-თან) და ხელს უწყობს კომენსალური მიკრობიომის წინააღმდეგ შემცირებულ მგრძნობელობას. tlr4 ასევე ზრდის ifn-γ და il-17-ის სეკრეციას γδ t უჯრედების მიერ და il-2-ის სეკრეციას და nk უჯრედების პროლიფერაციას. გარდა ეპითელიუმისა, tlr-ის ექსპრესია გამოვლენილია მრავალი ტიპის იმუნურ უჯრედზე, მათ შორის დენდრიტულ უჯრედებზე, t უჯრედებზე, ნეიტროფილებზე, ეოზინოფილებზე და პოხიერ უჯრედებზე. მნიშვნელოვანია, რომ tlr-ის ექსპრესია დაკავშირებულია სხვადასხვა ქვეტიპის t უჯრედების ფუნქციურ მდგომარეობასთან. კვლევებით ნაჩვენებია, რომ ნორმაში cd4+ t უჯრედები არ აექსპრესირებენ tlr2-ის და tlr4ის მნიშვნელოვან რაოდენობას და მხოლოდ ცალკეული cd3+ t უჯრედები აექსპრესირებენ tlr1, tlr2 და tlr4-ს არააქტივირებულ მდგომარეობაში. თუმცა, აქტივირებული/მეხსიერების t უჯრედები აექსპრესირებენ ზედაპირული tlr2-ის და tlr4-ის მნიშვნელოვან რაოდენობას. შესაბამისად პათოგენის ამომცნობი რეცეპტორების განაწილების, მისი როლის შესახებ არსებული ინფორმაცია მწირია და იგი მომავლის კვლევის საგანს წარმოადგენს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 134 გამოყენებული ლიტერატურა [1] arbyn m, weiderpass e, bruni l, et al. estimates of incidence and mortality of cervical cancer in 2018: a worldwide analysis [published correction appears in lancet glob health. 2022 jan;10(1):e41]. lancet glob health. 2020;8(2):e191-e203. doi:10.1016/s2214-109x(19)30482-6 [2] joura ea, giuliano ar, iversen oe, bouchard c, mao c, mehlsen j, moreira jr ed, ngan y, petersen lk, lazcano-ponce e, pitisuttithum p. a 9-valent hpv vaccine against infection and intraepithelial neoplasia in women. new england journal of medicine. 2015 feb 19;372(8):711-23. [3] arbyn m, xu l, simoens c, martin‐hirsch pp. prophylactic vaccination against human papillomaviruses to prevent cervical cancer and its precursors. cochrane database of systematic reviews. 2018(5). [4] curty g, de carvalho ps, soares ma. the role of the cervicovaginal microbiome on the genesis and as a biomarker of premalignant cervical intraepithelial neoplasia and invasive cervical cancer. int j mol sci. 2019;21(1):222. published 2019 dec 28. doi:10.3390/ijms21010222 [5] shulzhenko, natalia, et al. "menage a trois: an evolutionary interplay between human papillomavirus, a tumor, and a woman." trends in microbiology 22.6 (2014): 345-353. [6] garrett, wendy s. "cancer and the microbiota." science 348.6230 (2015): 80-86. [7] bhatt, aadra p., matthew r. redinbo, and scott j. bultman. "the role of the microbiome in cancer development and therapy." ca: a cancer journal for clinicians 67.4 (2017): 326-344. [8] rajagopala, s. v., vashee, s., oldfield, l. m., suzuki, y., venter, j. c., telenti, a., & nelson, k. e. (2017). the human microbiome and cancer. cancer prevention research, 10(4), 226-234. [9] ravel j, gajer p, abdo z, schneider gm, koenig ss, mcculle sl, karlebach s, gorle r, russell j, tacket co, brotman rm. vaginal microbiome of reproductive-age women. proceedings of the national academy of sciences. 2011 mar 15;108(supplement 1):4680-7. [10] ma, bing, larry j. forney, and jacques ravel. "vaginal microbiome: rethinking health and disease." annual review of microbiology 66 (2012): 371-389. [11] tachedjian g, aldunate m, bradshaw cs, cone ra. the role of lactic acid production by probiotic lactobacillus species in vaginal health. research in microbiology. 2017 nov 1;168(9-10):782-92. [12] amabebe e, anumba do. the vaginal microenvironment: the physiologic role of lactobacilli. frontiers in medicine. 2018 jun 13;5:181. [13] amabebe, emmanuel, and dilly oc anumba. "the vaginal microenvironment: the physiologic role of lactobacilli." frontiers in medicine 5 (2018): 181. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 135 [14] vyshenska, d., lam, k. c., shulzhenko, n., & morgun, a. (2017, august). interplay between viruses and bacterial microbiota in cancer development. in seminars in immunology (vol. 32, pp. 14-24). academic press. [15] gosmann, c., anahtar, m.n., handley, s.a., farcasanu, m., abu-ali, g., bowman, b.a., padavattan, n., desai, c., droit, l., moodley, a. and dong, m., 2017. lactobacillus-deficient cervicovaginal bacterial communities are associated with increased hiv acquisition in young south african women. immunity, 46(1), pp.29-37. [16] audirac-chalifour, astride, kirvis torres-poveda, margarita bahena-román, juan téllez-sosa, jesús martínez-barnetche, bernardo cortina-ceballos, guillermina lópez-estrada et al. "cervical microbiome and cytokine profile at various stages of cervical cancer: a pilot study." plos one 11, no. 4 (2016): e0153274. [17] shannon b, yi tj, perusini s, gajer p, ma b, humphrys ms, thomas-pavanel j, chieza l, janakiram p, saunders m, tharao w. association of hpv infection and clearance with cervicovaginal immunology and the vaginal microbiota. mucosal immunology. 2017 sep;10(5):1310-9. [18] zhang, c., liu, y., gao, w., pan, y., gao, y., shen, j., & xiong, h. (2018). the direct and indirect association of cervical microbiota with the risk of cervical intraepithelial neoplasia. cancer medicine, 7(5), 2172-2179. [19] liss ma, white jr, goros m, gelfond j, leach r, johnson-pais t, lai z, rourke e, basler j, ankerst d, shah dp. metabolic biosynthesis pathways identified from fecal microbiome associated with prostate cancer. european urology. 2018 nov 1;74(5):575-82. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 136 the role of the microbiome in the contribution of progression in cervical neoplasms critical review n. adamashvili; r.beriashvili; g.burkadze tbilisi state medical university abstract the microbiome plays a crucial role in controlling viral infections like the human papillomavirus. getting infected by hpv is not always necessary or not sufficient for the progression of cervical cancer. according to many kinds of research, it was shown that the presence of human papillomavirus infection is not always connected to the abundance of lactobacilli and l. gasseri. besides that some research data suggests an association of cervicovaginal microbiome to viral infections, there are very few things clear about the exact role of the microbiome in carcinogeneses and also about mechanisms and consequences, which are responsible for the hvp persistence and elimination. recently there are invoked some theoretical models about the virus-bacteria-host organism interaction and virus-associated neoplasms are classified into five major types. the characteristics, features and variability of how the cervical epithelial cells maintain to discover various types of pathogen configuration receptors are still under research such as pathogen configuration detection receptors toll-like receptor family (tlr), retinoic acid-inducible gene 1 (rig-1) and nod-like receptor family (nod). there is a lot more to study thoroughly about how all of these receptors are functioning in virus inducible lesions and what kinds of influences do they have on virus persistence and neoplastic progression. keywords: cervical cancer; microbiome; tlr; nod; rig-1; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 176 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.15 влияние метода выделения, активации и способа применения на физиологические свойства гуматов торфа долидзе владимер карлович1, мачавариани натела зурабовна2, сухишвили натиа зурабова3, какабадзе нато веняевна4 1ассоциированный профессор, грузинский технического университет 2ассоциированный профессор, грузинский технического университет 3докторант, грузинский технический университет 4ассоциированный профессор, грузинский технического университет аннотация изучена физиологическая активность гуматов, выделенных из торфа дманиского (грузия) месторождения. в исследованиях использовали два метода выделения гуматов: ультразвуковой и кононовой-бельчиковой. опыты проводили на водных культурах фасоли. с целью повышения активности гуматов их обрабатывали слабым раствором уксусной кислоты. установлено, что физиологическая активность обработанных уксусной кислотой препаратов выше. так же установлено, что способ внесения препаратов влияет на характер физиологического воздействия препарата на растения: при корневом внесении – процентное соотношение корневой массы к массе целого растения уменьшается с 12% (контрольный вариант) до 8-9%, а при листовом внесении соответственно увеличился до 22-24%. ключевые слова: меиоды выделения гуматов, физиологическая активность гуматов, водные культуры, активация гуматов в настоящее время на основе гумусовых кислот изготовляются различные удобрения и препараты. существуют многочисленные методы как выделения, так и активации данных удобрений. в основном это связано с поучением гуматов калия, аммония или натрия. несмотря на большие масштабы производства, механизм их действия до конца не исследован. многочисленные georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 177 литературные данные указывают на функциональные группы, входящие в состав гуминовых кислот, благодаря которым проявляются их физиологические свойства [1, 2]. нашей задачей было выработка метода активации выделенных различными методами из торфа препаратов гуминовых кислот. мы предполагали, что выделенные гуминовые кислоты содержат гуматы различных металлов (fe, mn, cu, zn и др.), которые снижают их мобильность и блокируют физиологическую активность. с целью активации гуминовых кислот нами применялись мягкие методы удаления металлов из состава гуматов с помощью слабого раствора уксусной кислоты. препараты гуминовых кислот выделяли из торфа по методу кононовойбельчиковой [3] и ультразвуковым методом [4]. некоторые исследователи отмечали влияние методов выделения гуматов на их физикохимические свойства [5], поэтому мы предполагали, что выделенные из торфа исследуемого месторождения различными методами гуматы могли иметь, как различный химический состав, так и различную физиологическую активность. для исследований использовали образцы торфа с месторождения у г. дманиси (грузия). выделенные препараты гуматов, осаждали в 0,1n уксусной кислоте и после осаждения отфильтровывали. полученный осадок растворяли в 0,1n растворе аммиака. процедуру повторяли три раза. содержание fe, cu, mn, zn в препаратах определяли на agilent 7500 исп-мс, как до, так и после обработки уксусной кислотой, полученные данные приведены в таблице №1. содержание металлов в гуминовых препаратах таблица № 1 # описание препарата общее содержание микроэлементов (мг/кг) mn fe cu zn 1 до обработки уксусной кислотой (метод выделения ультразвуковой) 29,49 3,45 1,84 3,83 2 до обработки уксусной кислотой (метод выделения кононовой-бельчиковой) 27,34 2,97 1,11 2,94 3 после обработки уксусной кислотой (метод выделения ультразвуковой 19,76 2,38 1,10 2,75 4 после обработки уксусной кислотой (метод выделения кононовой-бельчиковой) 17,23 2,03 0,94 2,05 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 178 как видно из таблицы № 1, после обработки содержание металлов в препаратах снизилось на 25-35%. нужно также отметить, что в препаратах, выделенных ультразвуковым методом содержание металлов выше. исследование физиологической активности гуматов аммония проводили с использованием метода водных культур. с этой целью проросшие семена фасоли высаживали в литровые сосуды с водопроводной водой. после появления у всходов первых двух настоящих листьев в половину имеющихся сосудов препараты гуматов вносили непосредственно в воду, а во вторую часть сосудов с растениями препараты вносили с помощью листовой подкормки. количество и сроки внесения препаратов приведены в таблице №2. количество вносимого препарата и сроки внесения таблица №2 сроки внесения препарата количество внесенного препарата корневое питание (мг /1000 мл ) листовое питание (мг/10 мл) 1 день после появления настоящих листьев 0,1 0,1 3 день после появления настоящих листьев 0,2 0,2 5 день после появления настоящих листьев 0,2 0,2 опыты проводили с трехкратной повторностью. физиологическую активность препаратов оценивали по приросту биомассы растений. полученные результаты приведены в таблицах № 3 и 4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 179 рост биомассы растений при внесении гуматов через корневую систему таблица №3 # вариант опыта метод выделения гуматов вес всего растения гр вес корней гр % содерж. корней по отношени ю ко всему растению % прироста всей массы по отношению к контрольному варианту 1 контрольный вариант 1,2581 0,1522 12,1 0 2 до обработки уксусной кислотой ультразвуковой 1,8430 0,1702 9,2 46,5 3 до обработки уксусной кислотой кононовойбельчиковой 1,4727 0,1222 8,3 17,1 4 после обработки уксусной кислотой ультразвуковой 1,9802 0,1604 8,1 57,4 5 после обработки уксусной кислотой кононовойбельчиковой 1,6670 0,1450 8,7 32,5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 180 рост биомассы растений при внесении гуматов через листья таблица № 4 # вариант опыта метод выделения гуматов вес всего растения гр вес корней гр % содерж. корней по отношени ю ко всему растению % прироста всей массы по отношению к контрольному варианту 1 контрольный вариант 1,2581 0,1522 12,1 0 2 до обработки уксусной кислотой ультразвуковой 1,9903 0,4418 22,2 58,2 3 до обработки уксусной кислотой кононовойбельчиковой 1,7035 0,3057 24,3 35,4 4 после обработки уксусной кислотой ультразвуковой 2,2948 0,5347 23,3 82,4 5 после обработки уксусной кислотой кононовойбельчиковой 1.7225 0,3979 23,1 36,9 как видно из полученных данных все препараты гуматов, как активированные, так и не активированные, стимулируют прирост биомассы. причем нужно отметить, что препараты выделенные ультразвуковым методом, во всех вариантах, имели более высокую физиологическую активность. данный факт можно объяснить более мягкими условиями выделения гуматов при ультразвуковом методе и более малыми сроками контакта экстрагирующего раствора с торфом. в таких условиях окислительные процессы меньше затрагивают структуру гуматов, функциональные группы меньше подвергаются блокированию, что в конечном счете способствует сохранению природной активности препаратов. при использовании метода выделения по кононовойбельчиковой, наблюдается иная картина: время экстракции составляет минимум сутки, в течении georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 181 которых щелочной раствор контактирует с гуматами. можно с уверенностью сказать, что в таких условиях, окислительные процессы гуматов протекают значительно глубже и приводит к блокировке функциональных групп, что в конечном счете снижает их физиологическую активность. как было сказано выше, мы предполагаем, что ионы металлов снижает подвижность гуматов аммония и в конечном счете они в меньшей степени усваиваются растениями, что приводит к снижению их физиологической активности. с этой целью препараты гуматов подвергались обработке слабым раствором уксусной кислоты. после обработки уксусной кислотой, взвесь содержащая гуматы и ацетаты отфильтровывали и вместе с фильтратом происходило удаление металлов. содержание металлов в гуматах до и после активации приведены в таблице № 1. как видно из таблицы содержание металлов после обработки снижено, а их физиологическая активность увеличена (таблицы № 3 и 4). можно однозначно сказать, что обработка гуматов слабым раствором уксусной кислотой повышает их мобильность, что в свою очередь способствует росту физиологической активности. мы наблюдали интересную закономерность при использовании различных способов внесения гуматов. при сравнении двух способов внесения препаратов: корневой подпитки и листовой было установлено, что в первом случае биомасса всего растения возрастала, но соотношение корней к надпочвенной части растения уменьшалась с 12% до 8-9%. к сожалению, мы не смогли объяснить причину данного явления. в вариантах опытов с листовой подкормкой был отмечен более высокой прирост биомассы, чем при корневой подкормке, а также % корневой массы по сравнению с контрольным вариантом был выше (2224%). данная работа дает возможность сделать следующие выводы: 1. препараты гуматов, выделенные из торфа дманиского (грузия) месторождения обладают физиологической активностью. 2. физиологическая активность гуматов, полученных ультразвуковым методом выше, чем активность препаратов, полученных по методу кононовой-бельчиковой. 3. препараты, активированные уксусной кислотой, имеют боле высокую физиологическую активность. 4. способы внесения препаратов влияют на соотношение корневой и надпочвенной массы растения: при корневом внесении препаратов соотношение корневой массы ко всему растению снижается, а при листовом внесении-повышается по сравнению с контрольными вариантами. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 182 использованная литература: 1. с.с. драгунов, н.г. каблова, а.п. буканова. химическая характеристика фракции торфяных гуминовых кислот и обоснование специфического значения гуминовых удобрений труды днепропетровского сельскохозяйственного 2. л.а. христева. стимулирующее влияние гуминовой кислоты на рост высших растений и природа этого явления труды херсонского сельскохозяйственного института 1955г. с.с. 75-92 3. д.с. орлов, л. а. гришина. практикум по химии гумуса изд. московского университета. 273 стр. 1981 г. 4. а. п. гришин, .в. ю. зорин. ультразвуковой способ выделения гуминовых веществ, труды грозненского нефтяного института, сб. 25, № 3, 59-62. 1961 5. е.г. кравченко, а.г. заварзина. влияние условий выделения на физико-химические свойства препаратов гуминовых кислот почв. мгу, факультет почвоведения, 119991, москва. материалы vii всероссийской научной конференции с международным участием, посвященной 90-летию со дня рождения профессора д. с. орлова и iii международной научной школы «методы оценки биологической активности гуминовых продуктов» москва, 4–8 декабря 2018 года с.с. 24-28. influence of the method of allocation, application and activation on the physiological properties of peat humates vladimer dolidze1, natela matchavariani2, natia sukhishvili3, nato kakabadze 4 1associate professor, georgian technical university 2associate professor, georgian technical university 3doctoral student, georgian technical university 4associate professor, georgian technical university abstract the physiological activity of humates allocated from peat of the dmanisi (georgia) deposit has been studied. two methods of humate isolation were used in the studies: ultrasonic and kononovabelchikova. experiments were carried out on water cultures of beans. in order to increase the activity of humates, they were treated with a dilute solution of acetic acid. it has been established that the physiological activity of preparations treated with acetic acid is higher. it was also found that the method of applying drugs affects the nature of the physiological effect of the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 183 drug on plants: with root application, the percentage ratio of the root mass to the mass of the whole plant decreases from 12% (control variant) to 8-9%, and with leaf application, it accordingly increased to 22-24%. keywords: ways to isolate humates; physiological activity of humates; aquatic cultures; humate activation. გამოყოფის მეთოდის, აქტივაციის და გამოყენების ხერხის გავლენა ტორფის ჰუმატების ფიზიოლოგიურ თვისებებზე ვლადიმერ დოლიძე1, ნათელა მაჭავარიანი2, ნათია სუხიშვილი3, ნატო კაკაბაძე4 1ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 3დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 4ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი ანოტაცია შესწავლილია ტორფიდან გამოყოფილი (დმანისის ტორფის საბადო) ჰუმატების ფიზიოლოგიური აქტივობა. კვლევებში იყენებდნენ გამოყოფის ორ მეთოდს: ულტრაბგერის და კონონოვა-ბელჩიკოვას. ცდებს ატარებდნენ ლობიოს წყლის კულტურებზე. ჰუმატების აქტივობის მოსამატებლად მათ ამუშავებდნენ ძმარმჟავის სუსტი ხსნარით. დადგენილია, რომ ძმარმჟავით დამუშავებული პრეპარატების აქტივობა უფრო მაღალია. აგრეთვე დადგენილია, რომ პრეპარატების შეტანის მეთოდი გავლენას ახდენს პრეპარატის ფიზიოლოგიური აქტივობის ხასიათზე: ფესვებიდან შეტანის შემთხვევაში ფესვების წონის პროცენტული შეფარდება მთლიანი მცენარის ბიომასასთან კლებულობს 12% _დან (საკონტროლო ვარიანტი) 8-9%, ფოთლოვანი გამოკვებისას კი იზრდება 22-24%. საკვანძო სიტყვები: ჰუმატების გამოყოფის მეთოდები, ჰუმატების ფიზიოლოგიური აქტივობა, წყლის კულტურები, ჰუმატების აქტივაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 188 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.21 კვადრილატერალური უსაფრთხოების დიალოგის სადაზვერვო ასპექტები ჩინეთის ეკონომიკური ექსპანსიის შესაკავებლად ინდო-წყნარ ოკეანეში არჩილ ორთანეზაშვილი1, დავით კუხალაშვილი2 1კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის, საერთაშორისო ურთიერთობების ბაკალავრი. საქართველოს გეოსტრატეგიული და ევრო-ატლანტიკური ინტეგრაციის კვლევების ინსტიტუტის ახალგაზრდა მკვლევარი 2კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, ეროვნული და კორპორაციული უსაფრთხოების სასწავლო-კვლევითი ცენტრის დირექტორი. აბსტრაქტი 2007 წელს ჩამოყალიბდა ოთხმხრივი უსაფრთხოების დიალოგის ფორმატის გაერთიანება, რომელშიც ერთიანდება 4 დემოკრატიული ღირებულებების მქონე სახელმწიფო: აშშ, იაპონია, ავსტრალია და ინდოეთი. სამეცნიერო სტატიაში ასახულია დიალოგში შემავალი სახელმწიფოების გაერთიანების მიზნები და მათი ინტერესთა გადაკვეთის წერტილები. გამოკვეთილია, ჩინეთის, როგორც საერთო ოპონენტი სახელმწიფოს როლი. განხილულია, სახელმწიფოთა ბუნება და მათი კოორდინირებული საქმიანობის სფეროები. აღნიშნული მოვლენები ხაზგასმით არის წარმოჩენილი, აგენტურულ-ოპერატიული და სადაზვერვო-კონტრსადაზვერვო საქმიანობების ჭრილში, რომლებიც გამოკვეთილია, როგორც თეორიული მასალით, ისე ღია წყაროებზე დაყრდნობით, მოპოვებული და გაანალიზებული ინფორმაციით. საკვანძო სიტყვები: აშშ; ინდოეთი; იაპონია; ავსტრალია; უსაფრთხოება; დიალოგი; quad; ჩინეთი; ინდოეთის ოკეანე; წყნარი ოკეანი; დაზვერვა; კონტრდაზვერვა; დემოკრატია; გეოპოლიტიკა; მსოფლიო წესრიგი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 189 გლობალური და სახელმწიფო უსაფრთხოების ორგანიზების პროცესში, უძველესი პერიოდიდან, დღემდე, მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება უსაფრთხო საერთაშორისო კავშირების ორგანიზებასა და სახელმწიფოთა მეთაურებს. სამხედრო-პოლიტიკური თუ ეკონომიკური გაერთიანების ლიდერებს შორის, ღია თუ ფარული ხასიათის მოლაპარაკებები, სახელმწიფოთა სადაზვერვო სამსახურების კონტროლის მნიშვნელოვანი მიმართულებებია. ამ პროცესების ირგვლივ მოპოვებული ინფორმაციები მნიშვნელოვან საყრდენს წარმოადგენს სახელმწიფოთა სამხედრო-პოლიტიკური, თუ ეკონომიკური უსაფრთხოების ორგანიზებაში. ამ მიმართულებით, ინფორმაციული უზრუნველყოფის საკითხი, განსაკუთრებით აქტუალურია საერთაშორისო არენაზე, სახელმწოფოს სხვადასხვა ალიანსებთან უსაფრთხო მიერთების უზრუნველყოფისას. დროულობით, სრულყოფილებითა და სანდოობით გამორჩეული სადაზვერვო ინფორმაციების მყარი ანალიტიკური დამუშავებითა და საფრთხეების წინააღმდეგ ბრძოლისუნარიანი გარემოს შექმნით, სახელმწიფოებს საერთაშორისო ასპარეზზე ეძლევათ შესაძლებლობა მნიშვნელოვანი სარგებლის მიღებიდან დაწყებული, სულ მცირე, საკუთარი სახელმწიფოს სუვერენიტეტის შენარჩუნება განახორციელონ. ზემოგანხილული თეორიული მსჯელობის ფონზე, თანამედროვე ეტაპზე, მნიშვნელოვანია ოთხმხრივი უსაფრთხოების დიალოგის (quad) პროცესის ირგვლივ განვითარებული მოვლენების მიმოხილვა. 2004 წლის ინდოეთის ოკეანის ცუნამის შემდეგ, ჩამოყალიბდა ოფიციალური ოთხმხრივი უსაფრთხოების დიალოგი (quad) ამერიკის შეერთებული შტატების, იაპონიის, ინდოეთისა და ავსტრალიის სახელმწიფოებს შორის, რომელმაც დღესდღეობით, ბევრად უფრო ფართო დღის წესრიგი შეიძინა და იგი მოიცავს უსაფრთხოების, ეკონომიკისა და ჯანდაცვის საკითხებს. დიალოგის ერთ-ერთი მიზანი ინდოეთისა და წყნარი ოკეანისთვის გეოპოლიტიკური მნიშვნელობის ამაღლებაში მდგომარეობდა, რამაც უზრუნველყო კიდეც ფართო ჩარჩო, რომლის ფარგლებშიც „quad“ გლობალური წესრიგის ჩამოყალიბების მიზნით მოღვაწეობს, როდესაც აშშ-ს უნიპოლარული სამყაროდან გადასვლის ეპოქაში „ჩინეთი გადამწყვეტ როლს ეძებს და საკუთარ მომენტს ელოდება.“38 მაღალი ალბათობით, აღნიშნული პოზიციის შექმნით, ამერიკის შეერთებული შტატები მნიშვნელოვან საყრდენს იქმნიდა და იქმნის საერთაშორისო ასპარეზზე დომინირების მიმართულებით, რაც, რაღა თქმა უნდა, ჩინეთის ეროვნული ინტერესების საწინააღმდეგო ქმედებად უნდა ჩაითვალოს. ამ სახელმწიფოებს შორის არსებულ ვითარებას კიდევ უფრო ამძიმებს ერთმანეთის წინააღმდეგ აქტიური სადაზვერვო ქმედებების სისტემატურობა. ამერიკის შეერთებული შტატების ფედერალური ბიუროს ოფიციალური სტატისტიკის ანალიზით39, ჩინური დაზვერვის ქმედების ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებას ეკონომიკური და სამეცნიერო-ტექნიკური ხასიათის ჯაშუშობა წარმოადგენს, რომლის წარმატება, პოლიტიკური და სამხედრო უსაფრთხოების მიმართულებით, სადაზვერვო შეღწევადობის გარეშე წარმოუდგენელია. აშშ-ში ჩინეთის სადაზვერვო აქტივობების სამიზნე ობიექტებს 38 sumitha narayanan kutty and rajesh basrur the quad: what it is – and what it is not. march 24, 2021. p.1 https://thediplomat.com/2021/03/the-quad-what-it-is-and-what-it-is-not/. (18.12.2021) 39the china threat https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/the-china-threat. p.1. (06.01.2022) https://thediplomat.com/2021/03/the-quad-what-it-is-and-what-it-is-not/ https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/the-china-threat georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 190 წარმოადგენენ: ბიზნეს წრეები, აკადემიური ინსტიტუტები, საკანონმდებლო ორგანოს წარმომადგენლები და სხვა ობიექტები. ღია წყაროებში არსებული სტატისტიკის ანალიზით, აშშ-ის კონტრდაზვერვისთვის ყველაზე შედეგიანი აღმოჩნდა 2014 წელი, როდესაც 11 ჩინელი ჯაშუშის, და 2020 წელი, როდესაც 10 ჯაშუშის იდენტიფიცირება გახდა შესაძლებელი. ღია წყაროებიდან ვარკვევთ ინფორმაციას ჩინეთის სადაზვერვო სამსახურის მოქმედებასთან დაკავშირებით, აშშ-ს წინააღმდეგ,40 სამეცნიერო-ტექნიკური დაზვერვის კუთხით, მნიშვნელოვანი ფაქტია განთავსებული ღია წყაროში.41 ჩინელი ჯაშუში, იანსუნ სიუ დააპატიმრეს 2018 წლის 1 აპრილს ამერიკული საავიაციო ტექნოლოგიების წამყვანი კომპანიების ინოვაციების და სავაჭრო საიდუმლოებების შესახებ ინფორმაციების მოპარვისათვის. მაღალი ალბათობით, ჯაშუშობის აღკვეთის გამორიცხვის შემთხვევაში, აშშის ეროვნულ უსაფრთხოებას მიადგებოდა დიდი ზიანი. მიუხედავად აშშ-ის კონტრდაზვერვის წარმატებისა, ჯაშუშობის კუთხით, მოწყვლადი ადგილების დროული გამოკვეთით პოტენციური საფრთხის ნეიტრალიზაციის მზაობის თვალსაზრისით, გარკვეულ პრობლემებზე შეგვიძლია ვისაუბროთ, თუ ამ შემთხვევაში საქმე არ გვაქვს ოპერატიული თამაშის ელემენტებთან. ჩინეთის კონტრსადაზვერვო საქმიანობის წარმატებებზე შეგვიძლია ვისაუბროთ სადაზვერვო სამსახურის „cia“-ს ჯაშუშური საქმიანობის გამო, 2010-2013 წლებში 20 ინფორმატორის გამოვლენის შესახებ.42 აშშ-ის ოფიციალური პირების მიერ, ღია წყაროებში დაფიქსირდა, რომ ჩინეთმა გაანადგურა ქსელი, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში არსებობდა, რაც შედეგობრივად წლების განმავლობაში ჩინეთის ეროვნულ უსაფრთხოებაზე დამაზიანებლად იმოქმედებდა. სადაზვერვო ხასიათის შესწავლას ექვემდებარებოდა ინფორმაციები: ჩინეთის შიდა სტრუქტურებში არსებული ვითარების, მაღალი თანამდებობის პირების პერსონალური დამახასიათებელი ინფორმაციების შესახებ. შესაბამისად ამ ინფორმაციებზე დაყრდნობით, მზვერავ სახელმწიფოს შეეძლო კომპრომეტაციის, შანტაჟის საფუძველზე განეხორციელებინა სადაზვერვო ხასიათის გადაბირება, რითიც შესაძლებელი იქნებოდა, აშშ-ის სტრატეგიული ინტერესების გატარება ჩინეთის ინტერესების საზიანოდ. საერთაშორისო ურთიერთობებში აშშ-ისა და ჩინეთის სადაზვერვო ინტერესების შესაბამისი ბრძოლის ფორმატით უნდა აიხსნას „ქუადის” წევრ სახელმწიფოთა შორის არსებული დიალოგისა და დიპლომატიური მოლაპარაკებების ტემპის დაგდების/გაციების პროცესის ინსპირირება. საყურადღებოა შექმნილი ვითარების ირგვლივ, სახელმწიფოთა მხრიდან საზოგადოებრივი აზრის მობილიზების მიმართულებები: ოთხმხრივი უსაფრთხოების დიალოგი, მკვეთრად, თავისუფალი დაჯგუფების ბუნების მატარებელი 40 chinese spy convicted of trying to steal u.s. aviation trade secrets november 6, 2021. https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/. p.1. (01.02.2022) 41 chinese spy convicted of trying to steal u.s. aviation trade secrets november 6, 2021. https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/. p.1. (01.02.2022) 42рафаэль фахрутдинов американских шпионов раскрыли за обедом 21 мая 2017. p.1. https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/21_a_10683989.shtml?updated. (18.02.2022) https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/ https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/ https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/21_a_10683989.shtml?updated georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 191 უფრო იყო, ვიდრე ოფიციალური ალიანსის. იაპონია თავდაპირველად ცდილობდა ხაზი გაესვა 4 სახელმწიფოს გაერთიანების მიზეზად დემოკრატიული ღირებულებების გადაკვეთის წერტილისთვის, მაშინ როცა ინდოეთს, ქუადის დიალოგის მიმართ, ფუნქციონალური დამოკიდებულება ჰქონდა, ხოლო ავსტრალიელი ლიდერები, თავს არიდებდნენ მნიშვნელოვანი სტატუსი მიენიჭებინათ მისთვის და უპირატესობას დიალოგის არაფორმალური სახის შენარჩუნებას ანიჭებდნენ.43 რეალურად, კი, ეს იყო საერთაშორისო ურთიერთობების პრაქტიკაში მიღებული „სავაჭრო პაუზა,“ მაღალი სარგებლის მიღების კუთხით შეთანხმებებისათვის, რომლის მიმდინარეობა წარმოუდგენელია სადაზვერვო აქტივობების გარეშე. 2017 წლისათვის, ჩინეთის მზარდი ეკონომიკური ექსპანსიის ზრდის საფრთხის ფონზე, ქუადის დიალოგში შემავალმა სახელმწიფოებმა, აღადგინეს დიალოგი, მიზნების გაფართოებისა და წესებზე დაფუძნებული საერთაშორისო წესრიგის კუთხით, თუმც მყარი ერთობის მიღწევა მაინც შეუძლებელი გახდა. უნდა აღინიშნოს, რომ მოწინააღმდეგის მიმართ ფსიქოლოგიური ზეგავლენის მოხდენის მიზნით განხორციელებულ ქმედებად უნდა იქნას აღქმული 2020 წლის ნოემბერში, ოთხივე ქვეყნის ფლოტის მონაწილეობა ერთობლივ წვრთნებში, რაც მათი საერთო მიზნების (მათ შორის სამხედრო დაზვერვის მიმართულებით მყარი კოორდინაციის) განხორციელების მნიშვნელოვანი საფუძველი გახდა. ჩინეთის წინააღმდეგ სახელმწიფოთა სტრატეგიული ინტერესების მყარი თანხვედრის პერიოდად შეგვიძლია 2021 წელი მივიჩნიოთ. ჯგუფის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ამოცანად კვლავ ჩინეთის ეკონომიკური ექსპანსიის შეჩერება იქცა. სტრატეგიულად მნიშვნელოვან გეოგრაფიულ მონაკვეთზე, დომინირების სურვილად უნდა აღვიქვათ 2021 წლის მარტში აშშს პრეზიდენტის, ჯო ბაიდენის მიერ, ვირტუალური quad შეხვედრის ორგანიზება, ავსტრალიის პრემიერ მინისტრის სკოტ მორისონის, ინდოეთის პრემიერ მინისტრის ნარენდრა მოდისა და იაპონიის პრემიერ მინისტრის იოშიჰიდე შუგას მონაწილეობით. შეხვედრის შედეგად, კოვიდ-19-ის საწინააღმდეგო ვაქცინების, კლიმატის ცვლილების, ტექნოლოგიური ინოვაციებისა და მათი მიწოდების ჯაჭვის განმტკიცების შესახებ სამუშაო ჯგუფების ჩამოყალიბებამ, მოწინააღმდეგის მიმართ კოორდინირებული ხასიათის ეკონომიკური დაზვერვის განსახორციელებლად მნიშვნელოვანი საფუძვლები შექმნა. „quad“ ამ ეტაპზე, არ არის სტრუქტურირებული, როგორც ტიპური მრავალმხრივი ორგანიზაცია და არ გააჩნია სამდივნო ან მუდმივი გადაწყვეტილების მიმღები ორგანო. მასში შემავალმა ქვეყნებმა ყურადღება გაამახვილეს წევრ ქვეყნებს შორის არსებული შეთანხმებების გაფართოებაზე და მათი საერთო ღირებულებების ხაზგასმაზე. გარდა ამისა, როგორც ავტორიტეტული გამოცემის „ინდიან ექსპრესის“ ჟურნალისტი მირა პატელი აღნიშნავს, ნატოსგან განსხვავებით, quad არ მოიცავს დებულებებს კოლექტიური თავდაცვის შესახებ, სამაგიეროდ, ირჩევს ერთობლივი სამხედრო წვრთნების ჩატარებას, როგორც ერთიანობისა და დიპლომატიური ერთობის ხაზგასასმელად.44 შესაბამისად, საყურადღებოა, ის გარემოება, რომ 43sheila a. smith the quad in the indo-pacific: what to know. may 27, 2021. p.1 https://www.cfr.org/in-brief/quad-indopacific-what-know. (17.12.2021) 44mira patel explained: how was the quad formed, and what are its objectives? september 15, 2021. p.1 https://indianexpress.com/article/explained/quad-nations-meeting-us-china-7508605/. (19.12.2021) https://www.cfr.org/in-brief/quad-indo-pacific-what-know https://www.cfr.org/in-brief/quad-indo-pacific-what-know https://indianexpress.com/article/explained/quad-nations-meeting-us-china-7508605/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 192 ამ სახელმწიფოებს კოორდინირებული სადაზვერვო ქმედებებისათვის ხელსაყრელი პირობები აქვთ შექმნილი, რაც საერთაშორისო ურთიერთობებში ინოვაციურ გარემოებად შეიძლება ჩაითვალოს. „ქუადის“ ჯგუფის ქვეყნების სადაზვერვო ხასიათის შენიღბულ საქმიანობაზე უნდა მიანიშნებდეს ჩინეთის მიმართ შეკავების აშკარა პოლიტიკის გატარება, თუმცა აშშ-სა და ჩინეთს შორის დღითიდღე განვითარებადი ეკონომიკური ხასიათის ომიდან გამომდინარე ქუადის დიალოგმა შესაძლოა შესძინოს მეტად სერიოზული სახე. თუ განვიხილავთ ჩინეთის პოზიციას, რომ ქუადის ჯგუფს მომავალი არ აქვს და მისი განვითარება შეუძლებელი იქნება, შეიძლება დავასკვნათ, რომ რეალურად ჯგუფის მოღვაწეობა მიუღებელია ჩინეთისათვის და იგი მისი მხრიდან სადაზვერვო აქტივობების ზემოქმედების ობიექტია. საერთაშორისო ასპარეზზე დომინირებისათვის მებრძოლი ორი ძირითადი სუბიექტის ურთიერთდამოკიდებულების ფონზე, მიმოვიხილოთ ქუადის ჯგუფის წევრი სახელმწიფოების დამოკიდებულებები ზემოაღნიშნულ პროცესებთან. არსებობს მოსაზრება, რომ ევრაზიაზე გავლენის გასამყარებლად ამერიკის შეერთებული შტატების უმთავრეს მიზანს, შორეულ აღმოსავლეთში საყრდენი სახელმწიფოს არსებობა წარმოადგეს45, რასაც თავის წიგნში „დიდ საჭადრაკო დაფაში“ განავრცობს ზბიგნევ ბჟეზინსკი. ამერიკული მონდიალიზმისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს თალასოკრატიულ სახელმწიფოსთან ურთიერთობის გამყარებასა და მასთან მჭიდრო სამოკავშირეო ურთიერთობების ჩამოყალიბებას, რომელიც თავისი განვითარებითა და პოლიტიკური იდეოლოგიით, გაიზიარებს ამერიკის მიერ შემოთავაზებულ მსოფლიო წესრიგს. ასეთ სახელმწიფოდ მიჩნეულია იაპონია, რომელიც ზემოაღნიშნული ჯგუფის მნიშვნელოვანი მონაწილეა. იაპონია მეორე მსოფლიო ომის მიწურულს აშშ-ს მიერ ჩადენილი ატომური დანაშაულის შემდგომ, იაპონიისთვის ამერიკის შეერთებული შტატები პროტექტორატად მოგვევლინა, შესაბამისად იაპონიამ პირველ ეტაპზე, შეძლო აღედგინა ეკონომიკა, ხოლო შემდგომ, გლობალურ დონეზე წამყვანი სახელმწიფოს სტატუსი დაემკვიდრებინა. დღესდღეობით, იაპონია, აშშ-ის სტრატეგიულ პარტნიორად უნდა მივიჩნიოთ. იაპონიის ეროვნული ინტერესებისათვისაც, ინდო-წყნარი ოკეანის გეოპოლიტიკურ სივრცეზე ჩინეთის ზეგავლენადომინირებით საფრთხეს წარმოადგენს, რაც სტრატეგიულად პარტნიორ სახელმწიფოსთან კიდევ უფრო დაახლოების ხელსაყრელ პირობას ქმნის. არსებობს მნიშვნელოვანი წინაპირობები. სამხრეთ-ჩინეთის ზღვა წარმოადგენს ბუნებრივი რესურსებით მდიდარ ტერიტორიას, ეკონომიკური სარგებლის მისაღებად მნიშვნელოვან სატრანზიტო გზას, რომლზეც იმპორტირებული საქონლის უმნიშვნელოვანესი ნაწილი მოდის, რაც მსოფლიო ვაჭრობის მესამედს შეადგენს. სწორედ აღნიშნულ ზღვას უკავშირდება ტერიტორიული კონფლიქტი იაპონიასა და ჩინეთს შორის. საფრთხეების ნეიტრალიზაცია-შემცირების კუთხით, ფსიქოლოგიური ზეგავლენის ორგანიზებისათვის, ზემოაღნიშნული ზღვის მონაკვეთზე დაფიქსირდა იაპონიისა და აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ერთობლივი წვრთნები. შეიძლება დავასკვნათ, რომ აღნიშნული ვითარების შექმნაში მნიშვნელოვანი 45 zbigniew brzezinski grand chessboard. 1997. p.151. (23.12.2021) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 193 ადგილი უჭირავს ეკონომიკურ-სამხედრო, შესაბამისად, პოლიტიკური დაზვერვის მიმართულებით, აშშ-ისა და იაპონიის სადაზვერვო კოორდინაციას, რაც საკუთარი ინტერესების განხორციელებაში მნიშვნელოვან ბარიერს წარმოადგენს ჩინეთისათვის. უნდა აღინიშნოს, რომ ჩინეთის მხრიდან, იაპონია, სადაზვერვო შეღწევადობის ობიექტს წარმოადგენს. ამ პროცესში, მას ჰყავს სტრატეგიულად პარტნიორი სახელმწიფო რუსეთის ფედერაცია.46 მზვერავი სახელმწიფოების ინტერესს წარმოადგენს იაპონური სამხედრო და ორმაგი დანიშნულების ტექნოლოგიების, კომპანიების შიდა კორპორატიული ხასიათის საინფორმაციო ქსელების და სხვა სახის მნიშვნელოვანი სადაზვერვო ინფორმაციების მოპოვება. უნდა აღვნიშნოთ, რომ ჩინეთის მიმართ სადაზვერვო აქტივობებით გამოირჩევა იაპონიაც. 2015-2021 წლებში ჩინეთში დაახლოებით 14 იაპონელი ჯაშუში დააკავეს,47 რომლებიც ჩინეთის ეროვნული უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულებებში იყვნენ ეჭვმიტანილნი. ავსტრალია როგორც ექსპერტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი მიიჩნევს, ჯგუფის წევრ სახელმწიფოს ავსტრალიას, (ამერიკის შეერთებული შტატების სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან მოკავშირეს) დიალოგში მონაწილეობის ძირითად მიზეზად ეკონომიკური უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ინტერესი გააჩნია. თუ გავითვალისწინებთ 2020 წლის მდგომარეობით ავსტრალიის სამხედრო სტრატეგიას, რომლის მიხედვითაც მასსა და ამერიკის შეერთებულ შტატებს შორის სხვა მნიშვნელოვან აქტივობებთან ერთად სადაზვერვო, სავაჭრო და ტექნოლოგიური ხასიათის თანამშრომლობა წინა პლანზეა წამოწეული, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ალიანსი პოლიტიკური, ეკონომიკური, სამხედრო და სამეცნიეროტექნიკური უსაფრთხოების გამყარებასაც ემსახურება. აღნიშნულ სახელმწიფოებს შორის ორმხრივი თავდაცვის კავშირების ისტორიასთან ერთად, მყარი პარტნიორული ურთიერთობების საფუძვლად უნდა მივიჩნიოთ ავსტრალიის მჭიდრო კავშირები შეერთებული შტატების მუდმივ სტრატეგიულად პარტნიორ სახელმწიფოსთან დიდ ბრიტანეთთან. საკვლევი პრობლემის განხილვისას მნიშვნელოვანია დიდი ბრიტანეთის, შეერთებული შტატებისა და ავსტრალიის მიერ აზია-წყნარი ოკეანის უსაფრთხოების ისტორიული aukus-ის პაქტის48 (ავსტრალიას ნებას მისცემს, ისტორიაში პირველად, ააგოს ატომური წყალქვეშა ნავები, აშშ-ს მიერ მოწოდებული ტექნოლოგიის გამოყენებით) გამოცხადება, რაც განიხილება, როგორც ჩინეთის წინააღმდეგ ბრძოლის მცდელობა. აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთისა და ავსტრალიის სადაზვერვო კოორდინაციის არსებობაზე და განგრძობადობაზე მიანიშნებს, ოფიციალური პეკინის მიერ აღნიშნულ შეთანხმების დაგმობა და მისი უპასუხისმგებლო ქმედებად შეფასება, რომელიც ძირს უთხრის რეგიონულ 46 suvendrini kakuchi and yojana sharma research security tightened with china threat in mind. 16 june 2021. p.1. https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20210616090608803 (01/02/2022) 47 japanese man detained by china for alleged spying released: gov't. jul 2, 2020. p.1. https://english.kyodonews.net/news/2020/07/1177f0c6bbc6-breaking-news-japanese-man-detained-by-china-releasedgovt-source.html. (03.02.2022) 48 aukus: uk, us and australia launch pact to counter china. 16 september, 2021. p.1. https://www.bbc.com/news/world58564837. (19.12.2021) https://english.kyodonews.net/news/2020/07/1177f0c6bbc6-breaking-news-japanese-man-detained-by-china-released-govt-source.html https://english.kyodonews.net/news/2020/07/1177f0c6bbc6-breaking-news-japanese-man-detained-by-china-released-govt-source.html https://www.bbc.com/news/world-58564837 https://www.bbc.com/news/world-58564837 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 194 მშვიდობასა და სტაბილურობას რეგიონში. ამ პროცესში აქტიურად იყო ჩართული დიპლომატიური დაზვერვის მიმართულება, რაზეც მიანიშნებს აშშ-ში ჩინეთის საელჩოს სადაზვერვო ხასიათის პროპაგანდისტული საქმიანობა, რომლის მიხედვითაც მინიშნებული სახელმწიფოები დადანაშაულებული იქნა ცივი ომის მენტალიტეტში და პოტენციური კონფლიქტის გამომწვევი მიზეზების წარმოქმნაში. ავსტრალიის წინააღმდეგ ჩინეთის მიერ განხორციელებული აქტიური სადაზვერვო საქმიანობის დამადასტურებელია ჩინეთის მოქალაქის, უან "უილიამ" ლიჯენის ჯაშუშური საქმიანობა ჰონგ კონგის, ავსტრალიისა და ტაივანის საწინააღმდეგოდ.49-50 ჩინეთის წინააღმდეგ ავსტრალიის მიერ განხორციელებული აქტიური სადაზვერვო საქმიანობის დამადასტურებელია ჩინეთის სამთავრობო არხზე „cgtn“ მომუშავე, ბიზნეს-ჟურნალისტის ჩენგ ლის ავსტრალიის სასარგებლოდ ჯაშუშობისათვის დაკავების ფაქტი. ინდოეთი ამერიკის შეერთებული შტატების დამფუძნებელი მამების მსგავსად, ჯგუფის წევრი სახელმწიფოს ინდოეთის პირველმა ლიდერებმაც ეროვნული ინტერესი გაუტოლეს მორალურ სამართლიანობას, მაგრამ მათგან განსხვავებით, ვესტფალიურ პრინციპებს ინდოელი ლიდერები მხოლოდ ქვეყნის შიგნით ინსტიტუციების ჩამოყალიბებაში იყენებდნენ და არ გამოხატავდნენ ინტერესს საერთაშორისო დონეზე დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებების დასაცავად. დღესდღეობით, მაღალი დონის პოლიტიკური ვიზიტების რეგულარულმა გაცვლამ, მუდმივი იმპულსი მისცა ორმხრივ თანამშრომლობას ინდოეთსა და აშშ-ს შორის, ხოლო ფართო და მუდმივად გაფართოებულმა დიალოგის არქიტექტურამ შექმნა გრძელვადიანი ურთიერთობების ჩარჩო, ამ ქვეყნებს შორის. დღეის მდგომარეობით თანამშრომლობა არის ფართო და მრავალსექტორული, მოიცავს ვაჭრობასა და ინვესტიციებს, თავდაცვასა და უსაფრთხოებას, განათლებას, მეცნიერებასა და ტექნოლოგიას, კიბერუსაფრთხოებას, მაღალტექნოლოგიას, სამოქალაქო ბირთვულ ენერგიას, სოფლის მეურნეობასა და ჯანმრთელობას. ხალხთა შორის მჭიდრო კავშირი კი, ორივე ქვეყანაში, პოლიტიკურ სპექტრში, აძლიერებს ინდოეთისა და ამერიკის ორმხრივ ურთიერთობებს,51 რომლის მიღწევა სადაზვერვო პროპაგანდის გარეშე წარმოუდგენელია. ამ სახელმწიფოთა თანამშრომლობა კოსმოსში,52 მაღალ ორბიტაზე გადადის. ინდოეთი ასევე ზრდის კოსმოსში თანამშრომლობას „quad“-ის დანარჩენ ორ წევრთან, იაპონიასთან და ავსტრალიასთან. პრაქტიკულად, პოლიტიკური, ეკონომიკური, სამხედრო და სამეცნიერო-ტექნიკური 49 'chinese spy' seeking asylum in australia – reports. 23 november 2019. p.1. https://www.bbc.com/news/world-australia50528831. (28.01.2022) 50 'chinese spy' seeking asylum in australia – reports. 23 november 2019. p.1. https://www.bbc.com/news/world-australia50528831. (28.01.2022) 51 brief on india-u.s. relations. june, 2021. p.1. chromeextension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/viewer.html?pdfurl=https%3a%2f%2fwww.mea.gov.in%2fportal%2fforeign relation%2findia_us_brief.pdf&clen=297165&chunk=true. (24.12.2021) 52 rajeswari pillai rajagopalan india’s space cooperation with the us – and the quad – intensifies. march 29, 2021 p.1. https://thediplomat.com/2021/03/indias-space-cooperation-with-the-us-and-the-quad-intensifies/. (24.12.2021) https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831 https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831 https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831 https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831 https://thediplomat.com/2021/03/indias-space-cooperation-with-the-us-and-the-quad-intensifies/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 195 დაზვერვის კუთხით კოორდინირებული ქმედებისათვის ინდოეთი, აშშ-ისათვის, მზარდი სახელმწიფოა. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გავამახვილოთ იმ გარემოებაზე, რომ კოსმოსური დაზვერვის ელემენტების გამოყენება, ნებისმიერი სადაზვერვო აქციის წარმატებისათვის მნიშვნელოვანია. უნდა აღვნიშნოთ, რომ დიალოგის ფარგლებს გარეთ, ინდოეთისა და იაპონიის სტრატეგიული, შესაბამისად, სადაზვერვო ინტერესები თანხვედრაშია. ინდო-წყნარი ოკეანის გეოპოლიტიკურ სივრცეზე ჩინეთის ზეგავლენა-დომინირება ამ სახელმწიფოსათვისაც საფრთხეს წარმოადგენს, რაც საფრთხის ნეიტრალიზაციის ფარგლებში აშშ-თან მჭიდრო თანამშრომლობის მყარად შენარჩუნებას უყრის საფუძველს. ყოველივე კი, ჩინეთის სტრატეგიული, შესაბამისად სადაზვერვო ინტერესების საზიანო ალიანსზე მიანიშნებს. ჩინეთის სადაზვერვო აქტივობებს მყარი საფუძველი გააჩნია. ჩინეთის მხრიდან ინდოეთის საწინააღმდეგოდ სადაზვერვო აქტივობების დამადასტურებელია, ღია წყაროებში განთავსებული ინფორმაციები, რომლის მიხედვითაც ჩინეთის ინტერესებისათვის ჯაშუშობისათვის 2020 წლის 14 სექტემბერს დაკავებული იქნა ინდოელი ჟურნალისტი, რომლის მიერაც საიდუმლო ინფორმაციის გადაცემა გარკვეული საფასურის (3 მილიონი რუპია, დაახლოებით 34-35 ათას ევრო) სანაცვლოდ განხორციელდა. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ პერსპექტიული, მყარი დაპირისპირების შემთხვევაში, არსებობს მაღალი ალბათობა, რომ საქართველო, გარკვეულწილად, შესაძლოა, გახდეს დაპირისპირებული სახელმწიფოების ზეგავლენის ობიექტი, რადგან ამისათვის ხელსაყრელი პირობები არსებობს. საქართველოს ჩინეთთან თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ ხელშეკრულება აქვს დადებული, რაც ექსპორტზე ორიენტირებული წარმოების განვითარების ახალ შესაძლებლობებს ქმნის (ქართული პროდუქციის 94% საბაჟო გადასახადის გარეშე შევა ჩინურ ბაზარზე). მეორეს მხრივ, აშშ-სთან საქართველოს სტრატეგიული ორმხრივი თანამშრომლობა აკავშირებს, თავდაცვის სფეროში, რაც სახელმწიფოებრიობის შენარჩუნების თვალსაზრისით, მნიშვნელოვან საყრდენს წარმოადგენს. როგორც ისტორიულ რაკურსზე დაფუძნებული, თანამედროვე რეალობის აღქმა გვკარნახობს, საქართველოს ამ კუთხითაც, სახელმწიფოს უშიშროების პრინციპებიდან გამომდინარე ლავირების პოლიტიკის გატარება დასჭირდება, რათა დიდ სახელმწიფოებს და სახელმწიფოთა დაჯგუფებებს შორის დაპირისპირებისას გადარჩეს და თან სარგებელიც ნახოს. საკითხი აქტუალობას კიდევ უფრო იძენს, ჩინეთსა და რუსეთის ფედერაციას შორის გარკვეული მიმართულებებით კოორდინირებული ქმედებების გამო. რაღა თქმა უნდა, ქუადის ჯგუფსა და ჩინეთს შორის მკვეთრი დაძაბულობის შემთხვევაში იზრდება საფრთხეები საქართველოსთან მიმართებითაც. ამრიგად შეგვიძლია დავასკვნათ შემდეგი:  დიალოგის რეჟიმის გარშემო შექმნილ სახელმწიფოთა გაერთიანებული ძალისხმევით, მყარი ორგანიზაციული სტრუქტურის არ არსებობის ფონზე, პოლიტიკური, ეკონომიკური და სამხედრო ინტერესების გატარების მნიშვნელოვანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 196 პლაცდარმია შექმნილი, კონკრეტულ გეოგრაფიულ მონაკვეთზე ჩინეთის ექსპანსიის შეჩერების თვალსაზრისით;  „ქუადის“ ფორმატში, კვადრილატერალური დიალოგის მონაწილე ოთხი სახელმწიფო (აშშ, იაპონია, ინდოეთი, ავსტრალია) 2022 წლის დასაწყისისთვის ინარჩუნებს დიალოგის რეჟიმს და მყარი სადაზვერვო კოორდინაციის ფარგლებში მას შეუძლია ჩინეთის ინტერესების საზიანო საქმიანობა კონკრეტულ გეოგრაფიულ მონაკვეთზე. წარმატებას კი შეიძლება ჰქონდეს „დომინოს პრინციპით“ გავრცობის პერსპექტივა სხვა გეოგრაფიულ მონაკვეთებზე, აშშ-ისა და ჩინეთის მიერ ორგანიზებული ალიანსების სხვა ორბიტებზე.  „ქუადის“ ფორმატში, მონაწილე სახელმწიფოების წინააღმდეგ აქტიურია ჩინეთის მხრიდან სადაზვერვო აქტივობები და პირიქით, რაც მათ შორის მტრული დამოკიდებულების დამადასტურებელი ფაქტორია და მაღალი ალბათობით ამ მიმართულებით საქმიანობის კიდევ უფრო გააქტიურებაა მოსალოდნელი. „ქუადის“ ჯგუფის წევრი სახელმწიფოებისა და ჩინეთის სადაზვერვო აქტივობებისას გამოყენებულია:  პოლიტიკური, ეკონომიკური, სამხედრო, სამეცნიერო-ტექნიკური ხასიათის სადაზვერვო საქმიანობის ელემენტები;  დიპლომატიური დაზვერვის ელემენტები;  სამეცნიერო-ტექნიკური დაზვერვის მნიშვნელოვანი ქვემიმართულების, კოსმოსური დაზვერვის ელემენტები;  სადაზვერვო ხასიათის მნიშვნელოვანი მეთოდი, პროპაგანდა;  აგენტურული შეღწევადობა, რომლის მნიშვნელოვან მიმართულებას მასმედიის საშუალებები წარმოადგენენ; ასევე:  იკვეთება სადაზვერვო სამსახურებს შორის კოორდინირებული ქმედებები;  სადაზვერვო შეღწევადობის ობიექტებს წარმოადგენდნენ: ბიზნეს წრეების, აკადემიური ინსტიტუტების, აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ორგანოს წარმომადგენლები;  მოპოვებას დაქვემდებარებული ინფორმაციებია: კონკრეტული პირების, პირთა ჯგუფების მახასიათებლების, სამხედრო, ორმაგი დანიშნულების ტექნოლოგიების, კომპანიების შიდა კორპორატიული საინფორმაციო ქსელების შესახებ მონაცემები;  მიღებული სადაზვერვო ინფორმაციების გამოყენება შესაძლებელია: კომპრომეტაციის, შანტაჟის საფუძველზე, სადაზვერვო ხასიათის გადაბირებისათვის, რითიც უზრუნველყოფილი იქნებოდა მზვერავი ქვეყნის სტრატეგიული ინტერესების გატარება დაზვერვის ობიექტი სახელმწიფოს ინტერესების საზიანოდ; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 197  დაპირისპირებული მხარეების სადაზვერვო საქმიანობის წარმატება, დამოკიდებული იქნება ჯგუფის შიგნით და საერთაშორისო არენაზე კოორდინირებული ქმედებებისათვის ახალ სტრატეგიულ პარტნიორ სახელმწიფოებთან ალიანსზე;  საქართველოსათვის დამაზიანებელი, არა-უსაფრთხო, საერთაშორისო ურთიერთობების თავიდან აცილების მიზნით აუცილებელია საკვლევი თემის მიმართულებით სადაზვერვო, სამეცნიერო აქტივობების გაშლა, დროულობით, სანდოობით და სრულყოფილებით გამორჩეული ინფორმაციების შეკრება და ანალიტიკური დამუშავება. აუცილებელია, განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს იმ ოფიციალური და არაოფიციალური შეხვედრების მონაწილეებზე, შინაარსზე და შედეგებზე, რომლებსაც ყოველთვის თან სდევს პოლიტიკური, ეკონომიკური, სამხედრო და სამეცნიერო-ტექნიკური უსაფრთხოების კუთხით ხელშეკრულებათა გაფორმების ციკლი, რადგან ამ მიდგომით, შესაძლებელია გარკვეული ბმის ორგანიზება სახელმწიფოს ინტერესების სასარგებლო ალიანსში, რომელიმე ფორმით მონაწილეობის (სულ მცირე სუვერენიტეტის შენარჩუნებაგაღრმავების მიზნით) თვალსაზრისით. ბიბლიოგრაფია 1. sumitha narayanan kutty and rajesh basrur the quad: what it is – and what it is not. march 24, 2021. p.1 https://thediplomat.com/2021/03/the-quad-what-it-is-and-what-it-is-not/. 2. the china threat https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/the-china-threat. p.1. 3. chinese spy convicted of trying to steal u.s. aviation trade secrets november 6, 2021. https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets2021-11-05/. p.1. 4. chinese spy convicted of trying to steal u.s. aviation trade secrets november 6, 2021. https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets2021-11-05/. p.1. 5. рафаэль фахрутдинов американских шпионов раскрыли за обедом 21 мая 2017. p.1. https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/21_a_10683989.shtml?updated. 6. sheila a. smith the quad in the indo-pacific: what to know. may 27, 2021. p.1 https://www.cfr.org/in-brief/quad-indo-pacific-what-know. 7. mira patel explained: how was the quad formed, and what are its objectives? september 15, 2021. p.1 https://indianexpress.com/article/explained/quad-nations-meeting-us-china-7508605/. 8. zbigniew brzezinski grand chessboard. 1997. p.151. 9. suvendrini kakuchi and yojana sharma research security tightened with china threat in mind. 16 june 2021. p.1. https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20210616090608803 https://thediplomat.com/2021/03/the-quad-what-it-is-and-what-it-is-not/ https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/the-china-threat https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/ https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/ https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/ https://www.reuters.com/world/us/chinese-spy-convicted-trying-steal-us-aviation-trade-secrets-2021-11-05/ https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/21_a_10683989.shtml?updated https://www.cfr.org/in-brief/quad-indo-pacific-what-know https://indianexpress.com/article/explained/quad-nations-meeting-us-china-7508605/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 198 10. japanese man detained by china for alleged spying released: gov't. jul 2, 2020. p.1. https://english.kyodonews.net/news/2020/07/1177f0c6bbc6-breaking-news-japanese-mandetained-by-china-released-govt-source.html. 11. aukus: uk, us and australia launch pact to counter china. 16 september, 2021. p.1. https://www.bbc.com/news/world-58564837. 12. 'chinese spy' seeking asylum in australia – reports. 23 november 2019. p.1. https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831. 13. 'chinese spy' seeking asylum in australia – reports. 23 november 2019. p.1. https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831. 14. brief on india-u.s. relations. june, 2021. p.1. chromeextension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/viewer.html?pdfurl=https%3a%2f%2fwww.me a.gov.in%2fportal%2fforeignrelation%2findia_us_brief.pdf&clen=297165&chunk=true. 15. rajeswari pillai rajagopalan india’s space cooperation with the us – and the quad – intensifies. march 29, 2021 p.1. https://thediplomat.com/2021/03/indias-space-cooperation-withthe-us-and-the-quad-intensifies/. intelligence aspects of quadrilateral security dialogue to restraint economic expansion of china in the indo-pacific abstract in 2007, a quadrilateral security dialogue format was established, in which 4 states with democratic values are united: usa, japan, australia and india. the scientific article describes the goals of the union of the states participating in the dialogue and the points of intersection of their interests. the role of china as a common opponent state is highlighted. the nature of states and their areas of coordinated activity are discussed. the mentioned events are emphatically presented in terms of agency-operational and intelligence-counterintelligence activities, which are highlighted both with theoretical material and based on open sources, obtained and analyzed information. keywords: usa; india; japan; australia; security; dialog; quad; china; indian ocean; pacific ocean; intelligence; counterintelligence; democracy; geopolitics; world order; https://english.kyodonews.net/news/2020/07/1177f0c6bbc6-breaking-news-japanese-man-detained-by-china-released-govt-source.html https://english.kyodonews.net/news/2020/07/1177f0c6bbc6-breaking-news-japanese-man-detained-by-china-released-govt-source.html https://www.bbc.com/news/world-58564837 https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831 https://www.bbc.com/news/world-australia-50528831 https://thediplomat.com/2021/03/indias-space-cooperation-with-the-us-and-the-quad-intensifies/ https://thediplomat.com/2021/03/indias-space-cooperation-with-the-us-and-the-quad-intensifies/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 120 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.14 თეთრი და წითელი ვარდების სიმბოლიკა ოსკარ უაილდის ზღაპრებში ლელა ებრალიძე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ფილოლოგიის დოქტორი https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 აბსტრაქტი სტატიაში საუბარია თეთრი და წითელი ფერების, უფრო კონკრეტულად კი თეთრი და წითელი ვარდების სიმბოლურ დატვირთვაზე ოსკარ უაილდის ზღაპრებში. ხსენებულ ფერებთან დაკავშირებული ასოციაციების საილუსტრაციო მაგალითებში შეგვხვდა ბევრი შემთხვევა, როდესაც ერთმანეთის გვერდიგვერდ იყო ნახსენები თეთრი და წითელი ვარდები. შესაბამისად, გავეცანით კვლევებს არა მხოლოდ თეთრი და წითელი ფერების, არამედ ვარდის ზოგადი სიმბოლიკის შესახებ. ამის ფონზე განვიხილეთ, თუ რა კონოტატიურ მნიშვნელობათა მატარებელია თეთრი და წითელი ფერები, თეთრი და წითელი ვარდები ოსკარ უაილდის ნაწამორმოებებში. გამოიკვეთა მთელი რიგი მნიშვნელობები, როგორიცაა, უმანკო თუ ვნებიანი სიყვარული, ცოდვის სისხლით გამოსყიდვა და სულიერი განწმენდა, ხელოვნება. ყოველივე ეს თავად ავტორის პიროვნებას და ცხოვრებას ასახავს და ნათელ წარმოდგენას გვიქმნის ამ გენიალური შემოქმედის პარადოქსულ ბუნებაზე. საკვანძო სიტყვები: ოსკარ უაილდის ზღაპრები, თეთრი და წითელი ფერები, ვარდის სიმბოლიკა, კონოტატიური მნიშვნელობები შესავალი ჩვენი კვლევის ობიექტად არჩეული მასალა ძირითადად ლიტერატურული ზღაპრის ჟანრს მიუკუთვნება და მიუხედავად იმისა, რომ ინდივიდუალიზმით გამორჩეული https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 121 გენიალური ავტორის ქმნილებებს წარმოადგენს, მაინც გააჩნია საერთო თვისებები ხალხურ ზღაპართან. სახელდობრ, ნებისმიერი ზღაპარი „მხატვრულ გამონაგონსა და ფანტასტიკურ ამბავზეა დაფუძნებული“ [ჭილაია, 1984:107], ანუ, როგორც სულხან-საბა ორბელიანი აღნიშნავდა, ეს არის „მოგონებული ტყუილი ამბავად შემჭერვებული და არა ქმნილი მყოფობით“ [ორბელიანი, 1991:291]. ზღაპრები ფანტასტიკურ სამყაროში გვამოგზაურებენ, მათთვის დამახასიათებელია ალეგორია, ხშირად ადამიანის თვისებები ცხოველებსა და ფრინვლებს მიეწერებათ, გამოკვეთილია კონფლიქტი სიკეთესა და ბოროტებას შორის, რომელიც ხალხურ ზღაპრებში ყოველთვის სიკეთის გამარჯვებით მთავრდება, ხოლო რაც შეეხება ლიტერატურულ ზღაპარს, იგი ყოველთვის არ იზიარებს ხალხური ზღაპრისათვის დამახასიათებელ სწორხაზოვნებას, თხრობის სისადავეს, თავისებურ რიტმსა და ინტონაციას, მხატვრული სახეების სიმარტივეს, დასაწყისისა და დასასრულის მზა ფორმულებს და სხვა ნიშნებს. ლიტერატურული ზღაპარი მხატვრული სახეების სიმრავლითა და ოდნავ ზეაწეული ელფერით ხასიათდება. ზეაწეულობა იქმნება მარკირებული ლექსიკით, რომელიც ხან პერსონაჟის გუნება-განწყობილების გამოხატვას ემსახურება, ხან კი ბუნების სურათების აღწერისთვისაა მოწოდებული. თავის მხრივ, პერსონაჟის სულიერი სამყაროთი დაინტერესება და მისთვის შესაფერისი გარემოს შექმნა არის ის ერთ-ერთი ძირითადი სტილისმიერი ნიშანი, რაც ლიტერატურულ ზღაპარს განასხვავებს ხალხური ზღაპრისაგან [ფანჯიკიძე, 1988:175176]. ყოველივე ეს, ანუ ზეაწეული სტილი, ხატოვანება, პერსონაჟების განცდებისა და ბუნების სურათების ოსტატური აღწერა, უპირველეს ყოვლისა, დამახასიათებელია ოსკარ უაილდის ზღაპრებისათვის. როდესაც საუბარია აღწერაზე, ცხადია, აქ აუცილებლად მოიაზრება ატრიბუტული მსაზღვრელები, რომელთა შორის ჩვენთვის საინტერესოა ფერის გამომხატველი ზედსართავები. ფერები ამა თუ იმ თვისების სიმბოლურად გამოსახატავად და მკითხველზე ემოციური ზემოქმედების საშუალებად ხალხურ ზღაპრებშიც არის გამოყენებული, თუმცა გაცილებით უხვად იყენებს ფერთა აღმნიშვნელ სიტყვებს ოსკარ უაილდი, რადგან მათი მეშვეობით უფრო გამომსახველად, ნათლად და შთამბეჭდავად აღწერს საგნებს, ბუნებას თუ ადამიანებს, მეორე მხრივ კი ფერების დახმარებით ფაქიზად მანიპულირებს მკითხველის აღქმასა და ემოციებზე. ამგვარ მანიპულაციას საფუძვლად უდევს ის ფაქტი, რომ მიუხედავად კულტურული და პიროვნული განსხვავებებისა, ადამიანთა უმეტესობისთვის კონკრეტული ფერები კონკრეტულ ასოციაციებს უკავშირდება. ეს იმით აიხსნება, რომ საზოგადოდ, განსაკუთრებით დასავლურ სამყაროში, არსებობს, შეიძლება ითქვას, საყოველთაოდ მიღებული დამოკიდებულება ფერების მიმართ, რომლის მიხედვითაც თითოეული ფერი გარკვეულ ასოციაციებს იწვევს. მაგალითად, თეთრი სიწმინდესთან, უმანკოებასთან, ნეიტრალობასთან, ახალ წამოწყებასთან, უარყოფითი მნიშვნელობით სტერილურობასთან, სიცარიელესთან, გამოფიტვასთან, ზოგ კულტურაში კი გლოვასთან ასოცირდება; შავი დადებითი მნიშვნლობით ელეგანტურობასა და ძალაუფლებასთან, თუმცა უფრო ხშირად უარყოფითი კონოტაციის მატარებელია და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 122 სიკვდილს, ბოროტებას, იდუმალებას გამოხატავს. წითელი სიყვარულისა და ვნების სიმბოლოა, ამასთან, სისხლის ასოციაციასაც იწვევს; ნარინჯისფერი და ყვითელი მხიარული, ოპტიმისტური ფერებია; მწვანე ბუნების, ჰარმონიის, სიმყუდროვის, ნაყოფიერების აღმნიშვნელ ფერად მიიჩნევა; ლურჯი სიმშვიდესა და ინტელექტთან ასოცირდება, მეწამული სამეფო ფერია, ვარდისფერი ქალურობისა და სინაზის სიმბოლო და ა.შ. [https://medium.com/@render__forest/psychology-of-colors-b5c9fe5ffd3b] ფერების სიმბოლური დატვირთვა ოსკარ უაილდის ზღაპრებში ფერებს საკმაოდ მნიშვნელოვნი სიმბოლური დატვირთვა აქვს ოსკარ უაილდის ნაწარმოებებში, თუმცა ჩვენი კვლევის სფერო ძირითადად ზღაპრებს მოიცავს და ფერებს შორისაც ყველაზე მეტად თეთრი და წითელი გვაინტერესებს. ამიტომაც, მაგალითებს უაილდის ზღაპრების ორი კრებულიდან “the happy prince and other tales” (ბედნიერი უფლისწული და სხვა ზღაპრები“) და “a house of pomegranates” („ბროწეულის სახლი“) მოვიყვანთ. განვიხილოთ რამდენიმე ფერის სიმბოლიკა: ბედნიერ უფლისწულის ქანდაკება ოქროსფრად ბრწყინავს. ინგლისურში ოქრო და ოქროსფერი ერთი და იმავე სიტყვებით gold, golden – აღინიშნება. თავდაპირველად ქანდაკება მთლიანად ოქროს ფირფიტებით არის დაფარული, თვალები ლურჯი საფირონის აქვს, ხმლის ვადაში კი წითელი ლალი უელავს. იგი ლამაზი და ძვირფასია. ტექსტში არაერთხელ კეთდება აქცენტი მის მდიდრულ შესახედაობაზე: ბედნიერი უფლისწულის კვარცხლბეკზე ღამის გასათევად ჩამომჯდარი მერცხალი აღმოაჩენს, რომ მას ოქროს საძინებელი ჰქონია, ასევე აღწერილია, როგორ ჩამოუგორდება უფლისწულს ცრემლი ოქროს ლოყაზე. მით უფრო დიდია კონტრასტი, როდესაც, ოქროს ფირფიტების აცლის შემდეგ უფლისწული ნაცრისფერი და უსახური ხდება, იგი კარგავს დიდებულ იერს და ბრწყინვალებას. ქალაქის მერი მის დანახვაზე წამოიძახებს: “dear me! how shabby the happy prince looks!” („ღმერთო ჩემო! რა საცოდავად გამოიყურება ბედნიერი უფლისწული!“, შემდეგ კი ამატებს:“little better than a beggar” [wilde, 1979:37-38] („მთლად მათხოვარს დამსგავსების!“) [უაილდი, 1960:31]. ვერცხლისფერთან დაკავშირებული ასოციაციებია სიგრილე, სიკამკამე, სიცივე, გამჭვირვალობა. როდესაც მერცხალი თავის სატრფო ლერწამს ეარშიყება, მისი ფრთების შეხებისგან წყალზე ვერცხლისფერი ჭავლი ჩნდება. ზამთარი რომ დგება, ქუჩები ვერცხლისას ემსგავსება: „then the snow came, and after the snow came the frost. the streets looked as if they were made of silver, they were so bright and glistening“ [wilde, 1979:36-37] („ამასობაშიც თოვლიც მოვიდა, თოვლს ყინვა მოჰყვა. ქუჩები ისე ააბრჭყვიალა ყინვამ, თითქოს ვერცხლით მოუჭედიათი“) [უაილდი, 1960:30]. ძალიან საინტერესოა თეთრი ფერის დატვირთვა. თეთრ წინსაფრებში არიან გამოწყობილი საქველმოქმედო სკოლის ბავშვები, რომელნიც ბედნიერ უფლისწულს ანგელოზს ადარებენ, თეთრი მარმარილოს ანგელოზები ამშვენებს საკათედრო ტაძრის კოშკს, ეგვიპტეში ვარდისფერი და თეთრი მტრედები ერთმანეთს შეჰღუღუნებენ, თუმცა სიწმინდისა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 123 და სიმშვიდის ასოციაციების საპირისპიროდ, ნაწარმოებში ჩნდება დამშეული ბავშვების თეთრი სახეების ხატი, რომლის კონოტატიური მნიშვნელობებია უძლურება და გამოფიტულობა. ზღაპარში ‘the selfish giant” („თავკერძა გოლიათი“) ვერცხლისფერი, თეთრი და ნაცრისფერი სუსხსა და სიმკაცრესთან ასოცირდება: “the snow covered up the grass with her great white cloak, and the frost painted all the trees silver. ... so the hail came. …he was dressed in grey, and his breath was like ice” [wilde, 1979:48-49] („თოვლმა თავისი თეთრი წამოსასხამით დაფარა ბალახი და ყინვამ კი ვერცხლისფრად მოხატა ხეები. ...ასე მოვიდა სეტყვაც. ... მას ნაცრისფერი სამოსი ეცვა და ყინულივით ცივი სუნთქვა ჰქონდა“) [უაილდი, 1960:48-49]. ზღაპრის ბოლოს თეთრი დადებით ელფერს იძენს. გოლიათს თვალწინ საოცარი სურათი გადაეშლება: ბაღის შორეულ კუთხეში მშვენიერი, თეთრი ყვავილებით დაფარული ხე დგას, რომელსაც ოქროსფერი ტოტები აქვს და ვერხლის ხილი ასხია. მეორე დილით ბავშვები გოლიათს მკვდარს ნახავენ, თეთრი ყვავილებით დაფარულს. იგი პატარა ბიჭმა, რომელიც ქრისტეს განასახიერებს, თავის ბაღში, სამოთხეში წაიყვანა. ცხადია, თეთრი უკვე სიწმინდის და სიკეთის სიმბოლოდ გვევლინება. ზღაპარში “the star-child” („ვარსკვლავ-ბიჭუნა“) თეთრი ფერი ცამეტჯერ არის ნახსენები. ზღაპრის დასაწყისში ბზეწვიები ჟღურტულბენ: “the old earth is dead, and they have laid her out in her white shroud” [wilde, 1979:178] („ბებერი დედამიწა მომკვდარა და მისთვის თეთრი სუდრა გადაუფარებიათ“) [უაილდი, 1960:225], გვრიტები კი ერთმანეთს გადაუჩურჩულებენ: “the earth is going to be married, and this is her bridal dress,” [wilde, 1979:179] („დედამიწა ჯვარს იწერს და ეს მისი საპატარძლო ტანსაცმელია“) [უაილდი, 1960:225]. შემდგომ გვხვდება გამოთქმები :“white as millers” [wilde, 1979:178] (ფქვილში ამოგანგლულ მეწისქვილეებსა ჰგავდნენ “) [უაილდი, 1960:226], “on the white snow” [wilde, 1979:181] („თეთრ თოვლზე“) [უაილდი, 1960:228], “white and delicate a sawn ivory” [wilde, 1979:183] („სპილოს ძვალივით თეთრი და ნაზი“) [უაილდი, 1960: 231]. თეთრი აქ სხვადასხვა სიტყვათშეთანხმებებში გვხვდება, რაც მის კონოტაციას განაპირობებს. საინტერესოა კონტრასტი ოქროსფერსა და თეთრს შორის: შეშისმჭრელები ხომ თოვლში რაღაც ოქროსფერად მოელვარე საგანს დაინახავენ. თეთრი თოვლის ფონზე ოქროქსოვილის მოსასხამის მოთავსებით უაილდი კონტრასტს ქმნის სითბოსა და სიცივეს შორის, მოსასხამის ელფერს ესადაგება ბავშვის ყელზე შებმული ქარვის მძივიც. თეთრ ფერთან ასოცირდება თავად ვარსკვლავი, პროტაგონისტი გმირის სახელი. ასევე, როდესაც ვარსკვლავ-ბიჭუნა ბოროტ გრძნეულს ჩაუვარდება ხელში, იგი მას სამი ოქროს ფულის მოტანას სთხოვს, რომელთაგან ერთი თეთრი ოქროსია, ერთი ყვითელი და ერთიც წითელი. ამ სამ ფერს, განსაკუთრებით, თეთრსა და ყვითელს, განსაკუთრებული დატვირთვა აქვს ზღაპარში. თეთრ ფერს არაერთგვაროვნად წარმოგვიჩენს უაილდი ზღაპარში “the young king” („ახალგაზრდა მეფე“), სადაც მეტად შთამბეჭდავ ხატებს ვხვდებით: მთავარი გმირის დედა მოხსენიებულია როგორც “white girl” („თეთრი გოგონა“). იქმნება სილამაზის, სიწმინდისა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 124 სიყმაწვილის შთაბეჭდილება, რასაც ტრაგიზმს ანიჭებს გოგონას სიკვდილი. ტრაგიზმი იგრძნობა მეტაფორაშიც “the white hands of pain” („ტკივილის/ტანჯვის თეთრი ხელები“). მეფედ კურთხევის წინ, ყმაწვილი უარს ამბობს ოქროქსოვილის მანტიის მოსხმაზე, რანდან იგი ტანჯვის თეთრი ხელებით არის მოქსოვილი სევდის დაზგაზე. ცისკრის ვარსკვლავზე უფრო თეთრია მარგალიტი, რომლის ზღვიდან ამოტანასაც მყვინთავი მონის სიცოცხლე ეწირება, მაგრამ ვინაიდან ამ მარგალიტის „გულში სიკვდილს დაუსადგურებია“, მომავალი მეფე არ დათანხმდება მისით შემკული კვერთხის ტარებაზე. უამრავი სიცოცხლე ეწირება მეფის გვირგვინისათვის ლალების მოპოვებასაც, ამიტომ მეფედ კურთხევის წინ ყმაწვილი არც მათ მიიღებს, რადგან „ლალის გულში სისხლი კიაფობს“ [უაილდი, 1960:118]. ამრიგად, ახალგაზრდა მეფე ძვირფას მანტიას მწყემსობისდროინდელ ცხვრის ქურქს ამჯობინებს, მარგალიტით შემკულ კვერთხს მწყემსის კომბალს, ხოლო გვირგვინად მორკალულ ასკილის ტოტს გამოიყენებს. მოცემულ ზღაპარს მეტად ამაღლებული დასასრული აქვს: მწყემსურად გამოწყობილ ჭაბუკს, რომელსაც აბუჩად იგდებენ და მოკვლასაც კი უპირებენ, ქრისტეს ხატის წინაშე ლოცვისას ეკლესიის სარკმლიდან თავზე მზის შუქი გადმოეღვრება და მხრებზე მოსასხამად დაეფინება, გამხმარი კომბალი აყვავდება და მარგალიტზე თეთრ ვერცხლისღეროიან შროშანებს მოისხამს, ხოლო ასკილის დამჭკნარი შტო ლალზე უფრო წითელ, ოქროსფოთლიან ვარდებს. აქ ოქროსფერი, თეთრი და წითელი უკვე სრულიად განსხვავებული ელფერის მატარებლებად წარმოგვიდგება. სხვათა შორის, აღსანიშნავია ალუზია შუა საუკუნეების რაინდ ტანჰოიზერზე, რომლის ღვთისაგან შეწყალების ნიშნად რომის პაპის გამხმარმა კვერთხმა ყვავილები გამოისხა. „ახალგაზრდა მეფე“ არ არის ერთადერთი ზღაპარი, სადაც მსგავსი ალუზია გვხვდება. ზღაპარში “the fisherman and his soul” („მებადური და მისი სული“) განკიცხულთა ველზე დამარხული ეკლესიისაგან შერისხული მებადურისა და მისი სატრფო ქალთევზას საფლავებზე უმშვენიერესი, საოცრად სურნელოვანი ყვავილები ამოდის. ეს ზღაპარი საგულისხმოა თეთრ ფერთან დაკავშირებული მხატვრული შედარებებისა და მეტაფორების თვალსაზრისითაც. გავიხსენოთ შემდეგი ადგილი, სადაც თეთრი შავთან ერთად სასოწარკვეთას და გლოვას გამოხატავს: “the black sea came nearer, and the white foam moned like a leper. with white claws of foam the sea grabbed at the shore.” [wilde, 1979:174] („კუპრივით შავი ზღვა ახლოს მოგორდა და კეთროვანივით მოსთქვამდა თეთრი ქაფი. ქაფის თეთრი კლანჭებით ჩასჭიდებოდა ზღვა ნაპირს“ [უაილდი, 1960:219]. ან კიდევ: “and the black waves came hurrying to the shore, bearing with them a burden that was whiter than silver. white as the surf it was, and like a flower it tossed on the waves.” [wilde, 1979:173] („ნაპირისკენ შავი ტალღები მოგორავდნენ, თან რაღაც ტვირთი მოჰქონდათ. ვერცხლზე უფრო თეთრი, ქაფივით თეთრი იყო იგი და ტალღებზე ტივტივებდა, როგორც ყვავილი“.) [უაილდი, 1960:218]. ულამაზესი ხატია, სიწმინდის, მშვენიერების და მწუხრების გამომხატველი. აქ დასაშვებად მიგვაჩნია მოკლედ შევეხოთ ტანჰოიზერზე ალუზიისა და თეთრი ფერის სიმბოლიკის თვალსაზრისით მნიშვნელოვან ნაწარმოებს, რომელიც ჩვენ მიერ განხილულ ჟანრს არ მიეკუთვნება. ეს გახლავთ ოსკარ უაილდის პოემა “the ballad of reading gaol” georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 125 („რედინგის ციხის ბალადა“), სადაც ავტორი პროტესტს გამოთქვამს ერთ-ერთი ტუსაღის სიკვდილით დასჯის გამო და სჯერა, რომ უფალი მას შეიწყალებდა ისევე, როგორც პილგრიმი რაინდი შეიწყალა. ლეგენდის თანახმად, რომის პაპის კვერთხი, რომელზეც პაპს ნათქვამი ჰქონდა, რომ როგორც ის არ აყვავდებოდა, ისევე არ მიეტევებოდა ტანჰოიზერს ცოდვები, აყვავდა. უაილდის ბალადაში ნათქვამია, რომ სიკდილით დასჯილი გვარდიელის საფლავზე წითელი და თეთრი ვარდები ამოვიდოდა: it is not true! god's kindly earth is kindlier than men know, and the red rose would but glow more red, the white rose whiter blow. out of his mouth a red, red rose! out of his heart a white! for who can say by what strange way, christ brings his will to light, since the barren staff the pilgrim bore bloomed in the great pope's sight? [უაილდი, 2017:43-44] მათ არ იციან, რომ მიწაზე მადლი უფლისა ამოხეთქავდა ორ ტურფა ვარდად: თვალს მოგვტაცებდა სიკაშკაშით ერთის ალმური, ხოლო მეორის – ფერი ქათქათა. ვარდი წითელი ბაგეთაგან, და ვარდი თეთრი – გულიდან კაცის, ვინც აქ წევს მარად. ვინ გამოიცნობს, რა გზით გვამცნობს თვის ნებას ღმერთი, რა უცნაურად და იდუმალად, როცა პილიგრიმს მიეტევა, ხმელ კვერთხზე პაპის განა ყვავილი არ გაიშალა? [უაილდი, 2017:45-46] რადგან წითელი და თეთრი ვარდი ვახსენეთ, აუცილებლად უნდა განვიხილოთ ზღაპარი “nightingale and the rose” („ბულბული და ვარდი“), სადაც უაილდი წითელი და თეთრი ფერების ურთიერთშეპირისპირებით ძლიერ მხატვრულ ეფექტს ქმნის. წითელი ფერი ვნების, მსხვერპლშეწირვის, მგზნებარე სიყვარულის სიმბოლოა, „რომელსაც სიკვდილი სრულყოფას ანიჭებს, ...რომელიც საფლავში არ ჰპოვებს ბოლოს“ [უაილდი, 1960:41], მაშინ როდესაც თეთრი ვარდი პირველ უმანკო სიყვარულს განასახიერებს, ყმაწვილისა და გოგონას გულში რომ იბადება. ზოგადად, ეს ზღაპარი გვთავაზობს კონტრასტს გრძნობასა და გონებას, ჭეშმარიტ სიყვარულსა და ფარისევლობას, თავგანწირვასა და უმადურობას შორის. მასში ბულბულის გზნება უფრო მკაფიოდ წარმოჩინდება ცივი მთვარის ფონზე: “all night long she sang, with her breast against the thorn, and the cold crystal moon leaned down and listened.” [wilde, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 126 1979:44] („მთელი ღამე გალობდა ბულბული ეკალზე მკერდმიბჯენილი და ბროლივით ცივი მთვარე თავდახრილი უსმენდა მას“.) [უაილდი, 1960:41]. შემდეგ ნახსენებია „თეთრი მთვარე“, რომელიც თუმცა გულცივია, მაგრამ ბულბული იმდენად ტკბილად გალობს, რომ ისიც კი შეყოვნდება ცაში და განთიადის მოახლოება დაავიწყდება. მთვარის სითეთრესა და სიცივესთან კონტრასტს ჰქმნის წითელი ვარდი, რომელმაც „აღტყინებისაგან ათრთოლებულმა დილის ნიავს გული გადაუშალა“ [უაილდი, 1960:43] (დედანში ასე ჟღერს : “..it trembled all over with ecstasy, and opened its petals to the cold morning air”) [wilde, 1979:45]. აღსანიშნავია, თუ რა ოსტატობით აღწერს მწერალი თეთრსა და წითელ ფერებს მხატვრული შედარების მეშვეობით. ასეთი შედარებისას უაილდი პარალელიზმს მიმართავს და ერთი შეხედვით არც ისე ორიგინალური ხატების გამოყენებით საოცარ ესთეტიკურ ეფექტს აღწევს: “my roses are white,” …”as white as the foam of the sea, and whiter than the snow upon the mountain.” [wilde, 1979:41] („მე თეთრი ვარდები მაქვს“,... „თეთრი, როგორც ზღვის ქაფი და უფრო თეთრი, ვიდრე მთის თოვლი“ [უაილდი, 1960:37]. “my roses are red,” .. “as red as the feet of the dove, and redder than the great fans of coral that wave in the ocean-cavern.” [wilde, 1979:42] („მე წითელი ვარდები მაქვს!“... „წითელი, როგორც მტრედის ტერფი და უფრო წითელი, ვიდრე მარჯნის მარაოები, ერთთავად რომ ირხევიან ზღვის წიაღში“ [უაილდი, 1960:38]. თეთრი და წითელი ფერებით თამაშობს უაილდი ზღაპარში “the remarkable rocket” („ღირსშესანიშნავი შუშხუნა”). ამ ზღაპარში რუსეთიდან ჩამოსულ პრინცესას, რომელზეც მეფის ვაჟი ქორწინდება, ყარყუმის თეთრი ბეწვის მოსასხამი აქვს წამოსხმული და თავზე ვერცხლისფერი ქსოვილის პატარა ქუდი ახურავს. ქალი ისეთი ფერმკრთალია, როგორც თოვლის სასახლე, სადაც იგი იქამდე ცხოვრობდა და მისი სინაზით მოხიბლული ხალხი მას თეთრ ვარდს ადარებს და აივნებიდან ყვავილებს ესვრის. უფლისწულის კომპლიმენტის მოსმენაზე პრინცესას ლოყები შეეფაკლება და ამის შემხედვარე პატარა პაჟი გვერდით მდგომს გადაულაპარაკებს, რომ მეფის ასული იქამდე თეთრი ვარდი იყო, ახლა კი წითელ ვარდს დაემსგავსა. ამ მახვილგონივრულ შედარებას მთელი სამეფო კარი აიტაცებს და მომდევნო სამი დღის განმავლობაში ყველას პირზე „თეთრი ვარდი“ და „წითელი ვარდი“ აკერია. როგორც „ბულბულსა და ვარდში“, თეთრი ფერი აქაც უმანკოების, სინატიფის, ქალწულებრივი სინაზის სიმბოლოდ გვევლინება. შემთხვევითი არ არის არც ის, რომ ზღაპარში “the birthday of infanta” („ინფანტას დაბადების დღე“) ნორჩი ინფანტა ჯუჯას სწორედ თეთრ ვარდს ჩუქნის. აქვე გასათვალისწინებელია ვარდის სიმბოლური დატვირთვაც, რადგან ოსკარ უაილდის როგორც მწერლის უდიდესი ოსტატობა და ესთეტიზმი გამორიცხავს იმას, რომ მის ნაწარმოებებში რომელიმე ელემენტი შემთხვევით იყოს გამოყენებული. ვარდი როგორც სიმბოლო ვარდი ნახსენებია ძველი აღთქმის წიგნების („ქებათა-ქება სოლომონისა“, „ესაია წინასწარმეტყველი“) ინგლისურ ვერსიაში: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 127 “i am the rose of sharon, and the lily of the valleys.” [song of solomon 2:1, https://www.biblegateway.com/passage/?search=song%20of%20solomon%202%3a1&version=kjv] “the wilderness and the solitary place shall be glad for them; and the desert shall rejoice, and blossom as the rose.” [isaiah 35:1-2, https://www.biblegateway.com/passage/?search=isaiah%2035&version=niv] ძველი ებრაული სიტყვა, რომელიც ინგლისურად გადმოტანილია როგორც „ვარდი“, გახლავთ “chabatsteleth”. ამ სიტყვას ორი მნიშვნელობა აქვს: „წითელი“ და „ბოლქვი“. ვარდის არჩევა განპირობებულია იმ ფაქტით, რომ შარონის ველის ტერიტორიაზე ვარდი უხვად ხარობს, თანაც იგი ქრისტესთან ასოცირდება თავისი მეფურობის, გვირგვინესებური მოყვანილობის, მშვენიერებისა და სურნელის გამო. ესაიას წინასწარმეტყველება, რომ უდაბნო ვარდივით აყვავდება, ასევე ქრისტეზე მინიშნების შემცველია, რადგან ეს მხოლოდ ქრისტეს ძალუძს. მკვლევარები კიდევ ბევრ პარალელს ავლებენ ვარდსა და ქრისტეს შორის, რის გამოც ხსენებულ ყვავილს ქრისტეს სიმბოლოდ მიიჩნევენ [https://bibleversesforyou.com/bible-versesabout-flowers/]. საინტერესოა, რომ ძველი აღთქმნის ქართულ ვერსიაში სხვა ყვავილები ფიგურირებს: „მე ვარ ნარგიზი შარონისა და ღელეთა შროშანი“. [ქებათა-ქება სოლომონისა, თავი მეორე, https://www.orthodoxy.ge/tserili/gadasatseri/dzveli/qeba/qeba-2.htm] „მოილხენს უდაბნო და ხრიოკი, გაიხარებს ტრამალი და შროშანივით აყვავდება“. [ესაია წინასწარმეტყველი, თავი 35, https://www.orthodoxy.ge/tserili/gadasatseri/dzveli/qeba/qeba-2.htm] უნდა აღინიშნოს, რომ საფუძველს მოკლებული არც ამგვარი ინტერპრეტაციაა, რადგან ვარდის მსგავსად გვირგვინოსანი, სილამაზით და სურნელით გამორჩეულია ნარგიზიც, რომელიც ასევე ხარობს სირიასა და პალესტინაში. ბიბლიური მცენარეა უმშვენიერესი შროშანიც. დავუბრუნდეთ ვარდს და მის სიმბოლურ მნიშვნელობებს: აი, რას წერს ვარდის შესახებ ნ. სულავა სტატიაში „ვარდის სახისმეტყველება ვეფხისტყაოსანში“: „სიმბოლოების ენციკლოპედიებსა და ლექსიკონებში ვარდს ურთიერთსაპირისპირო მნიშვნელობის სიმბოლოდ განმარტავენ. იგი გამოხატავს სილამაზეს, სრულყოფილებას, სისრულეს, დიდებულებას, მომხიბვლელობას, მშვენიერებას, სიხარულს, სიყვარულს, კმაყოფილებას, დიდებას, ხოტბა-ქებას, ღვთაებრიობას, ჰაეროვნებას, სურნელებას, სიამაყეს, ლოცვას, სიბრძნეს, მედიტაციას, საიდუმლოს, იდუმალებას, https://www.kingjamesbibleonline.org/song-of-solomon-2-1/ https://www.biblegateway.com/passage/?search=song%20of%20solomon%202%3a1&version=kjv https://www.biblegateway.com/passage/?search=isaiah+35%3a1-2&version=kjv georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 128 სიმშვიდეს, სიწყნარეს, უმწიკვლოებას, უმანკოებას, სიწმინდეს, მისწრაფებას, ვნებას, დაღვრილ სისხლს, წამებას, სიკვდილს, აღორძინებას, წარმავლობას, ცვალებადობას“ [https://www.facebook.com/1028455497192343/posts/1029218263782733/]. იმავე ნაშრომში ნათქვამია, რომ მხატვრულ აზროვნებაში ვარდი ძირითადად სატრფოს, მის გარეგნობას და განცდებს სიმორცხვესა თუ თავმომწონეობას, ვნებას თუ მიუკარებლობას გამოხატავს. „მნიშვნელობა ენიჭება ვარდის ფერს, ფურცლებს და მისი რიგის რაოდენობას, ფორმას კოკორია თუ გაშლილი; სიმბოლური მნიშვნელობისაა ოქროსა და ვერცხლის ვარდები“ [ibid.]. უნდა აღინიშნოს, რომ თუკი ადრექრისტიანულ ლიტერატურაში ვარდი ამქვეყნიურ მშვენიერებასა და მიჯნურობასთან ასოცირდებოდა, ქრისტიანულ ლიტერატურაში იგი სიწმინდის, უმანკოების, ღვთაებრივი სიყვარულის, მაცხოვრის, ღვთისმშობლის სიმბოლოდ გვევლინება. წითელი ვარდი ქრისტეს ჯვარცმისას დაღვირლი სისხლის, წამებით ცოდვათაგან განწმენდის აღმნიშვნელად არის მიჩნეული. მეორე მხრივ, „აპოკრიფების მიხედვით, ვარდის სიწითლე აიხსნება ედემში მოსეირნე ევას მიერ ვარდის კოცნით, რის შედეგადაც ვარდი სიამოვნებისაგან აელვარდა და გაწითლდა“ [ibid.]. მონოგრაფიაში „გალაკტიონის meri. პროტოტიპის ძიება“ ი. მერაბიშვილი საუბრობს იმ მნიშვნელობებზე, რომლითაც გალაკტიონი ვარდს იყენებს. ამ მნიშვნელობებიდან ყველაზე თვალსაჩინოა სამი: „პირველი, გახლავთ ვარდი, როგორც უმშვენიერესი ყვავილი. მეორე, არის ვარდი, როგორც მშვენიერების სიმბოლო. დაბოლოს, ვარდი, როგორც არტისტული შემოქმედების უმშვენიერესი ნაყოფი“ [მერაბიშვილი, 2012:125]. პირველი ორი მნიშვნელობა ისედაც ცხადია, საინტერესოა მესამე მნიშვნელობა, რომელიც წიგნის ავტორის აზრით დანარჩენ ორზე დომინირებს. ამის საილუსტრაციოდ ნაშრომში მოყვანილია არაერთი ციტატა. ერთ-ერთი ასეთი მაგალითია გალაკტიონის ლექსი „ვარდები“, სადაც პოეტი სარა ბერნარის შემოქმედებასთან დაკავშირებით ამბობს: „ქალის თვალებში იშლება ვარდი“. აქ სიტყვა „ვარდი“ უნიჭიერესი მსახიობი ქალის შემოქმედების ნაყოფს განასახიერებს [მერაბიშვილი, 2012:126]. ი. მერაბიშვილი განიხილავს სხვა შემთვევებსაც, სადაც „ვარდები“ გმირულ ბრძოლასა და თავგანწირვას გამოხატავს, მაგ.: „ომში მინახავს ცეცხლის ვარდები“ [მერაბიშვილი, 2012:128]. განსაკუთრებით საყურადღებოა წიგნში მოცემული მსჯელობა იმის თაობაზე, თუ რა იგულისხმება შემდეგ სტრიქონებში ნახსენებ „ვარდებში“: დემონს აშინებს ვარდების ძალა: ერთ უკვდავ წიგნზე მოსჩანს ფიალა და ამის გვერდით არტისტული ვარდით მორთული სდგას თავის ქალა. მეტად დამაჯერებლად ჟღერს ი. მერაბიშვილის მოსაზრება, რომ დემონს როგორც სატანურ საწყისს აშინებს ვარდი არა როგორც ხელოვმების მშვენიერი ნაწარმოები, არამედ როგორც ღვთისმშობლის სიმბოლო. „როგორც ცნობილია, საუკუნეების მანძილზე ვარდი ქრისტიანული რელიგიის სიმბოლოა და იგი ასოცირებულია ღვთისმშობელთან. ამიტომაც ფერწერაში ხშირად შეხვდებით მადონას, რომელიც ვარდით ხელშია გამოსახული, ან თავზე ვარდების გვირგვინი ადგას. ღვთისმშობლის გზით ვარდი ქრისტიანულ სიწმინდეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 129 უკავშიდება“ [მერაბიშვილი, 2012:132]. ლექსში „სილაჟვარდე ანუ ვარდი სილაში“ პოეტი საკუთარი ცხოვრებს გზას ვარდს ადარებს, ვარდს, რომელიც რწმენას, შემოქმედებასა და ღვთისმშობლის სიწმინდეს ერთდროულად განასახიერებს: როგორც ნაწვიმარ სილაში ვარდი, ჩემი ცხოვრების გზა სიზმარია და შორეული ცის სილაჟვარდე. [მერაბიშვილი, 2012:133]. ვარდები ოსკარ უაილდთან: ვიქტორიანულ ეპოქაში მიღებული იყო სხვადსხვა ყვავილებისთვის კონკრეტული მნიშვნელობების მიკუთვნება და გრძნობების „ყვავილების ენაზე“ გამოხატვა. ამიტომაც ბევრი მეცნიერი ოსკარ უაილდის რომანში “the picture of dorian grey” („დორიან გრეის პორტრეტი“) ნახსენები თითოეული ყვავილის სიმბოლურ დატვირთვაზე საუბრობს. გავრცელებული შეხედულებით, ამ ნაწარმოებში ვარდი, უპირველეს ყოვლისა, სიყვარლის, ვნების, სურვილის სიმბოლოა. ლორდ ჰენრი არაერთხელ ახსენებს ვარდებს დორიან გრეისთან მიმართებაში. ლორდ ჰენრი ჭაბუკს სპილოს ძვლისა და ვარდის ფურცლებისაგან შექმნილ ყმაწვილ ადონისს ადარებს, სადაც სპილოს ძვალს სიწმინდის, დახვეწილობის, ვარდის ფურცლებს კი სიყვარულის უნარის სიმბოლოდ მიიჩნევენ. ვარდების სურნელით არის გაჟღნთილი ბეზილ ჰოლოურდის სტუდია. ერთ-ერთ სტატიაში ვკითხულობთ, რომ ვარდების მკვეთრ სურნელში სამი მამაკაცის სურვილი იგულისხმება: ლორდ ჰენრის სურვილი დორიანით მანიპულირებისა, დორიანის სურვილი ახალგაზრდობისა და სილამაზის მარად შენარჩუნებისა და ბეზილ ჰოლუორდის სურვილი დორიანისგან საპასუხო სიყვარულის მიღებისა.[https://chlodesign.medium.com/what-do-the-flowers-symbolize-in-the-novel-thepicture-of-dorian-garyd5e5d1e804c0#:~:text=a%20rose%20is%20a%20symbol,henry%20most%20of%20the%20time]. დორიანთან საუბრისას ლორდ ჰენრის მიერ გამოყენებული მეტაფორებიდან “your rose-red youth and your rose-white boyhood”, “red and white roses of the painting, his rose-red lips” („თქვენი წითელი ვარდის მსგავსი სიჭაბუკე და თეთრი ვარდის მსგავსი ბიჭობა“, „პორტრეტის თეთრი და წითელი ვარდები“, „მისი ვარდივით წითელი ტუჩები“, ლ.ე.) აშკარად ჩანს, რომ თეთრი ვარდები უმანკოებას, წითელი ვარდები კი სიყვარულსა და ვნებას უნდა ნიშნავდეს. time is jealous of you, and wars against your lilies and your roses,” („დროს თქვენი შურს, იგი ებრძვის თქვენს ვარდებს და შროშანებს“, ლ.ე.) აფრთხილებას ლორდ ჰენრი დორიანს. აქაც, თეთრი შროშანები სიწმინდის სიმბოლოა, ვარდები კი სიყვარულისა და სილამაზის. [https://multoghost.wordpress.com/2018/02/16/the-flowers-of-dorian-gray-part-one/]. გვინდა პარალელი გავავლოთ ზღაპართან "the nightingale and the rose" („ბულბული და ვარდი“), სადაც თეთრი ვარდი უმანკო, წითელი ვარდი კი ვნებიანი, მგზნებარე სიყვარულის გამომხატველია. თუმცა, ამ ზღაპარში ვარდი არაერთმნიშვნელოვან სიმბოლოდ გვევლინება. https://www.coursehero.com/lit/the-nightingale-and-the-rose/character-analysis/#nightingale georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 130 უპირველეს ყოვლისა, იგი წარმოადგენს ხელოვნებას, რადგან ბულბულის მშვენიერი სიმღერისა და თავგანწირვის ნაყოფია. ბულბული როგორც ხელოვანი საკუთარი სიმღერით ამოიყვანს მას და საკუთარი გულის სისხლით შეღებავს წითლად, ვარდი არის ხელოვნება, რომელიც მსხვერპლს მოითხოვს ჭეშმარიტი ხელოვანისგან და ისიც სიცოცხლეს დაუფიქრებლად სწირავს, თუმცა დაუფასებელი რჩება. აქ იხატება თავად უაილდის პიროვნება, რომელიც ხელოვნებას ყველაფერზე მაღლა აყენებდა და სწორედ ხელოვნებასა და სილამაზეში ეძიებდა თავშესაფარს რეალური სამყაროს ფარისევლობისა და ვერცხლისმოყვარეობისაგან. მეტად საგულისხმოა ის შემთხვევები, როდესაც უაილდი ვარდებს და ზოგადად ყვავილებს ცოდვებისაგან განწმენდისა და ღვთაებრივი სიყვარულის სიმბოლოდ იყენებს. გარდაცვლილი თავკერძა გოლიათის ცხედარს საკუთარ ბაღში თეთრი ყვავილებით დაფარულს პოულობენ მას შემდეგ, რაც პატარა ბიჭი, ქრიტეს რომ განასხიერებს, მას გამოეცხადება და სამოთხეში წაიყვანს; ზღაპარში “the fisherman and his soul” სიყვარულისათვის დაღუპული პატარა ქალთევზა ტალღებზე ტივტივებს როგორც ვერცხლზე უფრო თეთრი, ქაფივით თეთრი ყვავილი; თეთრი და წითელი ვარდები ერთად გვხვდება ზღაპარში “the young king,” რომლის მთავარი გმირი ჭეშმარიტებას ეზიარება და სულიერად ამაღლებული უფლისაგან კურთხევას მიიღებს. ოსკარ უაილდი იზარებს ქრისტიანულ ლიტერატურაში დამკვიდრებულ სიმბოლიკას, რომლის მიხედვითაც წითელი ვარდი წამებას, ჯვარცმას, ქრისტეს მიერ დაღვრილ სისხლს განასახიერებს, თეთრი ვარდს კი ამ გზით განწმენდის, მიტევების სიმბოლოდ წარმოგვიდგენს. ცოდვის სინანულით, სისხლით გამოსყიდვის თემა ყველაზე მეტად არის წინ წამოწეული პოემაში “the ballad of reading gaol,” მწერლის უკანასკნელ მხატვრულ ნაწარმოებში, რომელიც ციხეში, უკვე სულიერად განადგურებულმა შექმნა: for only blood can wipe out blood, and only tears can heal: and the crimson stain that was of cain became christ's snow-white seal. [უაილდი, 2017:54] მხოლოდ სისხლს ძალუძს ჩამორეცხოს სისხლი მოყვასის, და ცრემლებს ცხარეს, დადენილს ღვარად: შემდეგ, ღვთის მადლით, ალისფერი ლაქა კაენის გამოქათქათდა კვლავ თოვლის დარად. [უაილდი, 2017:55] ამ პოემაში არაერთხელ არის ნახსენები წითელი და თეთრი ვარდები აღნიშნულ კონტექსტში: but neither milk-white rose nor red georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 131 may bloom in prison air; [უაილდი, 2017:46] მაგრამ ვერც რძისფერ, ვერც მეწამულ ვარდს აქ ვერ ნახავთ, ციხის კედლებში ვარდი არ ხარობს; [უაილდი, 2017:47] so never will wine-red rose or white, petal by petal, fall [უაილდი, 2017:46] ასეთ ადგილას არასოდეს ვარდის ფურცლები თეთრად, ღვინისფრად არ დაიბნევა, [უაილდი, 2017:47] მიკრო და მაკროკონტექსტიდან ნათლად ჩანს, თუ რას გულისხმობს ავტორი თეთრსა და წითელ ვარდებში: ეს არის სულიერი განწმენდა და მიტევება, ქრისტესმიერი სიყვარული, რომლის ადგილიც ციხის კედლებში არ არის. დასკვნა სტატიაში განვიხილეთ ფერების, განსაკუთრებით თეთრი და წითელი ფერების სიმბოლური დატვირთვა ოსკარ უაილდის ზღაპრებში. იმაზე დაკვირვებისას, თუ როგორ იყენებს მწერალი ხსენებულ ფერებს, გამოიკვეთა არაერთი შემთხვევა, როდესაც ერთმანეთის გვერდიგვერდ გვხვდება წითელი და თეთრი ვარდების ხატები. სხვადასხვა წყაროებიდან შევისწავლეთ ვარდის სიმბოლიკა რელიგიასა თუ ლიტერატურაში და ასევე უაილდის შემოქმედებაში. მეტი თვალსაჩინოებისათვის კვლევის სფერო ცოტათი გავაფართოვეთ, გავცდით ზღაპრებს და პარალელები გავავლეთ მწერლის სხვა ნაწარმოებებთანაც, კერძოდ, მოვიშველიეთ რომანი „დორიან გრეის პორტრეტი“ და პოემა „რედიგის ციხის ბალადა“. ამგვარი კვლევისა და დაკვირვების საფუძველზე მივედით დასკვნამდე, რომ თეთრი და წითელი ფერებისა და ვარდის სიმბოლურ მნიშვნელობათაგან უაილდთან გვხვდება სიწმინდის, უმანკო სიყვარულის, სიქალწულის, ვნებიანი, მგზნებარე სიყვარულის, ხელოვნების, ასევე ცოდვის სისხლით გამოსყიდვისა და ღვთიური სიყვარულის, მიტევების მნიშვნელობები. თეთრი ვარდი პირველ, უმანკო გატაცებას აღნიშნავს, წითელი ვარდი კი მგზნებარე, თავგანწირულ სიყვარულს. მეორე მხრივ, ვარდი როგორც სიმბოლო ხელოვნებას, შემოქმედებას განასახიერებს, რომელსაც ავტორი ისევე უძღვნის საკუთარ სიცოცხლეს, როგორც ბულბული წითელი ვარდის შექმნას. იკვეთება კიდევ ერთი მნიშვნელობა უაილდი იზიარებს რელიგიაში დამკვიდრებულ სიმბოლიკას, რომლის მიხედვითაც წითელი ვარდი ქრისტეს ჯვარცმისას დაღვრილ სისხლზე, ცოდვების სისხლით გამოსყიდვაზე მიგვანიშნებს. შესაბამისად, თეთრ ვარდს იგი სულიერად განწმენდის სიმბოლოდ იყენებს. იხატება თავად ოსკარ უაილდის პორტრეტი, შემოქმედისა, რომელიც ხელოვნების დანიშნულებას მშვენიერების შექმნაში, სრულყოფილებისაკენ სწრაფვაში ხედავდა და მთელი არსებით ასეთ ხელოვნებას ემსახურებოდა. უნიჭიერესი პარადოქსების ავტორი თავად გახლდათ პარადოქსული პიროვნება ერთდროულად ამორალური და ღვთისნიერი, მიწიერი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 132 ცოდვიანი სიყვარულისთვის დასჯილი, სინანულით, უფლის სიყვარულით გამსჭვალული ხელოვანი, რომლის რთული პიროვნება და ცხოვრებაც მის გენიალურ შემოქმედებაში აისახა. გამოყენებული ლიტერატურა:  გაჩეჩილაძე გ., „მხატვრული თარგმანის თეორიის საკითხები“, „განათლება“, თბილისი, 1959.  კიკნაძე ზ., „ქართული ფოლკლორი“, თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, თბილისი, 2007.  მერაბიშვილი ი., „გალაკტიონის meri. პროტოტიპის ძიება“, თბ., 2012  ორბელიანი სულხან-საბა, „ლექსიკონი ქართული“, „მერანი“, თბილისი, 1991.  უაილდი ო., „ბროწეულის სახლი“, თარგმნეს ინგლისურიდან ქეთევან კანდელაკმა და ნათელა ჩიგოგიძემ. საბჭოთა მწერალი, თბილისი 1960.  უაილდი ო., „რედინგის ციხის ბალადა“, ინგლისურიდან თარგმნა ლელა ებრალიძემ. თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2017.  ფანჯიკიძე დ., „თარგმანის თეორია და პრაქტიკა“, „განათლება“, თბილისი, 1988.  ჭილაია რ., „ლიტერატურათმცოდნეობის ცნებები“, თბილისი, 1984.  wilde, o., fairy tales by oscar wilde, moscow, progress publishers 1979.  სულავა ნ., ვარდის სახისმეტყველება „ვეფხისტყაოსანში“ https://www.facebook.com/1028455497192343/posts/1029218263782733/  [https://medium.com/@render__forest/psychology-of-colors-b5c9fe5ffd3b]  [song of solomon 2:1, https://www.biblegateway.com/passage/?search=song%20of%20solomon%202%3a1&version=kj v]  [isaiah 35:1-2, https://www.biblegateway.com/passage/?search=isaiah%2035&version=niv]  [https://bibleversesforyou.com/bible-verses-about-flowers/].  [ქებათა-ქება სოლომონისა, თავი მეორე, https://www.orthodoxy.ge/tserili/gadasatseri/dzveli/qeba/qeba-2.htm]  [ესაია წინასწარმეტყველი, თავი 35, https://www.orthodoxy.ge/tserili/gadasatseri/dzveli/qeba/qeba-2.htm]  [https://chlodesign.medium.com/what-do-the-flowers-symbolize-in-the-novel-the-picture-ofdorian-garyd5e5d1e804c0#:~:text=a%20rose%20is%20a%20symbol,henry%20most%20of%20the%20time].  [https://multoghost.wordpress.com/2018/02/16/the-flowers-of-dorian-gray-part-one/] https://www.facebook.com/1028455497192343/posts/1029218263782733/ https://www.kingjamesbibleonline.org/song-of-solomon-2-1/ https://www.biblegateway.com/passage/?search=song%20of%20solomon%202%3a1&version=kjv https://www.biblegateway.com/passage/?search=song%20of%20solomon%202%3a1&version=kjv https://www.biblegateway.com/passage/?search=isaiah+35%3a1-2&version=kjv https://www.orthodoxy.ge/tserili/gadasatseri/dzveli/qeba/qeba-2.htm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 133 symbolism of white and red roses in oscar wilde's fairy tales lela ebralidze ivane javakhishvili tbilisi state university assistant professor, doctor of philology https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 abstract the present article deals with the symbolic meaning of white and red colors, particularly white and red roses in oscar wilde’s fairy tales. analysis of the examples illustrating the associations connected with the mentioned colors, revealed many cases where white and red roses were presented together. respectively, we got familiar with the studies concerning the symbolism of white and red colors as well as the generally recognized symbolic meanings of the rose. in this light, we identified the connotative meanings of white and red colors and white and red roses in oscar wilde’s works. the research enabled us to discover a number of meanings like innocent love, passionate love, atonement for sins and purification, as well as art. all that reflects the personality and life of wilde himself and provides us with some insight into the paradoxical nature of the great author. key words: oscar wilde’s fairy tales, white and red colors, symbolic meaning of a rose, connotative meanings https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 1 წყალტუბოს (დასავლეთი საქართველო) „თეთრა მღვიმის“ პრაქტიკული სარგებლიანობის პოტენციალი ო. ლანჩავა1, 2, ნ. ილიაში3, ს. რადუ3, კ. წიქარიშვილი4, ზ. ლეჟავა4, ა. ამირანაშვილი5, ვ. ჩიხლაძე5, ლ. ასანიძე4 1გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, მიწისქვეშა ნაგებობების მშენებლობისა და სამთო ტექნოლოგიების ცენტრი, მინდელის 7, თბილისი, საქართველო 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, შრომის უსაფრთხოებისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის დეპარტამენტი, კოსტავას 77, თბილისი, საქართველო 3პეტროშანის უნივერსიტეტი, მექანიკური ინჟინერიის დეპარტამენტი, უნივერსიტეტის 20, პეტროშანი, რუმინეთი 4ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი, თამარაშვილის 6, თბილისი, საქართველო 5ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიხეილ ნოდიას სახელობის გეოფიზიკის ინსტიტუტი, მერაბ ალექსიძის 1, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი: წყალტუბო ერთ-ერთი უძველესი ბალნეოლოგიური კურორტია საქართველოში. ქალაქი განლაგებულია მდინარე წყალტუბოსწყლის ხეობაში ზღვის დონიდან 95–150 მეტრის სიმაღლეზე. ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ქალაქს სამგურალის ქედის სამხრეთ ფერდობი (დიდი კავკასიონის მთათა სისტემა), ხოლო სამხრეთიდან შავი ზღვისკენ გახსნილი კოლხეთის დაბლობი ესაზღვრება. კურორტის გარშემო განლაგებული ბორცვები დაფარულია მდიდარი სუბტროპიკული მცენარეულობით, მარად მწვანე ბუჩქნარით და ფოთლოვანი ტყით (მუხა, წიფელა, თელა). წყალტუბოს შემოგარენი ცნობილია აგრეთვე კარსტული მღვიმეებით, რომელთა შორის მნიშვნელოვანი პოპულარობით და მიმზიდველობით გამოირჩევიან „თეთრა მღვიმე“, „სათაფლია“ და 1984 წელს ვახუშტი ბაგრატიონის სახ. გეოგრაფიის ინსტიტუტის საექსპედიციო რაზმის მიერ აღმოჩენილი წყალტუბოს („პრომეთეს“) მღვიმე. წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი მდიდარია მრავალი ისტორიულ-კულტურული და ბუნების ძეგლებით. ამიტომ ქალაქი საკურორტოსამკურნალო ფუნქციების გარდა მიმზიდველია როგორც უცხოელი, ისე ადგილობრივი ტურისტებისა თუ დამსვენებელთათვის. გასული საუკუნის სამოცდაათიანი წლების დასაწყისში „თეთრა“ მღვიმე გამოიყენებოდა გულსისხლძარღვთა და სასუნთქი სისტემების დაავადებების მქონე პაციენტების სამკურნალოდ. საქართველოში წინა საუკუნის 90-იანი წლებისდან ეს პრაქტიკა შეწყვეტილი იყო. ბოლო გამოკვლევების შედეგად დადგინდა, რომ მღვიმეში აღსდგა მისთვის დამახასიათებელი რადიოაქტიური და მაიონიზებელი მდგომარეობა. მითითებული გარემოება დადასტურებულია აგრეთვე წინამდებარე ნაშრომით. აღნიშნული იმის საწინდარია, რომ „თეთრა“ მღვიმე კვლავ შეიძლება გამოყენებული იქნეს როგორც სამკურნალო, ისე ტურისტული ან სხვა სასარგებლო დანიშნულებით, რომელიც ზარალს არ მიაყენებს მღვიმეს, მღვიმურ წარმონაქმებსა და გარემოს. 2 საკვანძო სიტყვები: კარსტი, მღვიმე, სპელეოთერაპია, სამეურნეო დანიშნულება. შესავალი: „თეთრა მღვიმე“ მდებარეობს კურორტ წყალტუბოს ტერიტორიაზე, ქალაქის ცენტრიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1,5 კმ-ის დაშორებით. ქალაქის განაპირა უბნამდე მიყვანილია მოასფალტებელი გზა, რასაც მღვიმის შესასვლელამდე ბეტონის 1 კმ-იანი სიგრძის მონაკვეთი აგრძელებს: მღვიმის გეოგრაფიული კოორდინატებია: x. 303679; y. 4689108; n. 42 19.769 და e. 42 37.033. მღვიმის შესასვლელი იხსნება ზღვის დონიდან 80 მ სიმაღლეზე. მღვიმის ბუნებრივი ჩასასვლელი 7 მ სიღრმისა და 2 მ დიამეტრის შვეული ხვრელითაა წარმოდგენილი. მღვიმე აგრეთვე ხელოვნურად გაჭრილი ჰორიზონტალური გვირაბით უკავშირდება ვრცელ, ჰორიზონტალურ ფსკერიან დარბაზს, რომლის სიგრძე დაახლოებით 100 მ შეადგენს, სიგანე არის 10-25 მ, ხოლო ჭერის სიმაღლე კი 6-10 მ დიაპაზონში იცვლება. მღვიმის ერთიანი სივრცე პირობითად შეიძლება დავყოთ სამ სხვადასხვა ზომის დარბაზებად. მღვიმის ფსკერის ფართობი დაახლოებით 2000 მ2, მოცულობა კი 9000 მ3-ს აღწევს (იხ. ფიგ. 1). ფიგ. 1. „თეთრა მღვიმის“ გეგმა და ჭრილები 1-1 და 2-2 ღერძებზე მღვიმე საინტერესოა ძველი სიფონური არხების მრავალფეროვნებით, რომელთა მეშვეობით წარსულში წნევიანი წყლების შემოდინებას ჰქონდა ადგილი. მღვიმის ფორმირება მოხდა ფრეატიულ რეჟიმში წნევიანი წყლების აქტიური მოქმედებით. აღნიშნულის კვალი შემორჩენილია მღვიმის ჭერზე ზარისებრი ჩაღრმავებების სახით. მოგვიანებით მღვიმის ფორმირებაში აქტიური როლი ითამაშა წყლის დროებითმა ნაკადებმა. ამჟამად მღვიმე იმყოფება განვითარების მშრალ-ტალანურ სტადიაში. გვირაბი ძირითადად მშრალია, ალაგალაგ სველი უბნებითაა წარმოდგენილი, წყლის მოდენა მცირე და სტაბილურია [1]. დროებითი ნაკადების შემოდინება მღვიმეში შესუსტებულია და მღვიმეს საშიშროებას არ უქმნის. თუმცა პერიოდულად, თავსხმა წვიმების პერიოდში, ზოგიერთ მონაკვეთზე შესამჩნევია წყლის დამატებითი შემოდინება პონორებიდან. ამავე დროს, ჭერსა და კედლებზე მოსალოდნელია ფილტრაციული და კონდენსირებული წყლის წვეთების გამოყოფის დროებითი გააქტიურება იმავე პერიოდში. 3 მღვიმეში წარმოდგენილია გამოფიტვის ადგილობრივი მასალა. ზოგიერთ უბანზე თიხის ნაფენების სისქე 9-10 მეტრს აღწევს. მღვიმე გამომუშავებულია მონოკლინურად სამხრეთისაკენ დამრეცად დახრილ ქვედაცარცულ (ურგონული ფაციესის) მასიურ კირქვებში, სადაც შრეობრიობა სუსტადაა გამოხატული. კირქვები მინარევების მცირე შემცველობის გამო ძლიერ არის დაკარსტული, რის გამოც მიწისქვეშ წარმოშობილი სიცარიელეები დიდი ზომისაა და ამის გამო, მღვიმესაც მნიშვნელოვანი მოცულობა აქვს. დიზუნქტიური დისლოკაციებით წარმოქმნილი ნაპრალთა სისტემები მღვიმეში სუსტადაა გამოხატული, ჭერი და კედლები კალციტის სქელი ქერქითაა დაფარული, რაც მღვიმის თაღის მდგრადობას განაპირობებს. მცირე სიდიდის ნაპრალები წარმოდგენილია მხოლოდ მღვიმის შესასვლელთან ჭერის მცირე მონაკვეთზე. აღნიშნული მონაკვეთის ცემენტაცია მომავალში გათვალისწინებული უნდა იქნას მღვიმის უსაფრთხო ექსპლუატაციის პირობიდან გამომდინარე. მღვიმე მდიდარია მრავალფეროვანი ნაღვენთი წარმონაქმნებით (სტალაგმიტები, სტალაქტიტები, სვეტები, „მცურავი კალციტები“, ბორდიურები და სხვ.); შესასვლელ ნაწილში რამდენიმე მოკლე განშტოება კრისტალური ნაღვენთი ფორმებით არის წარმოდგენილი. კალციტოვანი სვეტები ჭერამდე აღწევს, ქმნის ულამაზეს კოლონადებს. წინა ნაწილში დარბაზის მაქსიმალური სიმაღლე 5 მეტრია, სიგანე 12-15 მ. იქვე ებმის უფრო ვრცელ დარბაზს, რომლის ზომებია: სიგანე 35 მ, მაქსიმალური სიმაღლე 8 მ, აქ ძლიერად არის განვითარებული და წარმოდგენილი ნაღვენთი წარმონაქმნები. დარბაზის ცენტრში განლაგებულია 4 მ სიმაღლისა და 10-12 მ გარშემოწერილობის სქელი სტალაქტიტური კოლონა, აგრეთვე სხვა დიდი ზომის სტალაქტიტები და კალციტით მოფარდაგებული კედლები. სიღრმეში ჭერის სიმაღლე კლებულობს და გვირაბის ფორმას ღებულობს. მღვიმის ამ ნაწილში ნაღვენთები ნაპრალების გასწვრივ, შედარებით განცალკევებულ ადგილებში გვხვდება. ზოგიერთი მათგანის სიგრძე 1,5-2 მეტრია. ზოგიერთი მცირე განშტოება კრისტალური ნაღვენთებით არის წარმოდგენილი. ძირითადი ნაწილი: ცივი და თბილი კარსტული მღვიმეების, აგრეთვე მიტოვებული სამთო გვირაბების მეცნიერულმა გამოკვლევებმა გამოავლინა მათი სამკურნალო მიზნით (რევმატიზმი, ნევრალგია, ნეფრიტი, დამბლა, ბრონქული ასთმა, ყივანახველა, ლიმფური, გინეკოლოგიური და სხვა დაავადებანი) გამოყენების პერსპექტივები [2 6] აღნიშნული მიზნებისათვის მღვიმეები ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში გამოიყენებოდა [7]. ფიგ. 2. მღვიმის განშტოებები კრისტალური ნაღვენთი ფორმებით 4 უკანასკნელ წლებში ევროპის მთელ რიგ ქვეყნებში (უნგრეთი, გერმანია, სლოვაკეთი, პოლონეთი და სხვ.) და ამერიკაში ბრონქული ასთმისა და სასუნთქი გზების დაავადებათა სამკურნალოდ ფართო გამოყენება ჰპოვა სპელეოთერაპიამ [8, 9]. მკურნალობის ეს მეთოდი ნაკლებად საჭიროებს სამკურნალო პრეპარატების გამოყენებას, რაც ესოდენ მნიშვნელოვანია როგორც ადამიანის ჯანმრთელობისათვის, ისე ეკონომიკური თვალსაზრისითაც, რადგან დეფიციტურ მედიკამენტებს გამოუჩნდა უფრო ეფექტური შემცვლელი ბუნებრივი ფაქტორის სახით. საქართველოში კარსტული მღვიმეების კლიმატის სამკურნალოდ გამოყენების პრიორიტეტი ივ. კონიაშვილის სახელობის კურორტოლოგიისა და ფიზიოთერაპიის სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტს და მის წყალტუბოს ფილიალს ეკუთვნის [10]. გასული საუკუნის 70-80-იან წლებში კარსტული მღვიმეების გამოყენება სამედიცინო მიზნებისათვის მყარ საფუძველზე დადგა საქართველოში. ამ მხრივ მნიშვნელოვანი სამუშაოები ჩატარდა ახალი ათონისა და წყალტუბოს ზონის „თეთრა მღვიმეში“, სადაც პროფესორების ნიკო ხატიაშვილის, გიორგი უშვერიძის, იორამ თარხან-მოურავის, დოცენტ ოთარ შავიანიძის და სხვათა მეთვალყურეობით წარმატებით მკურნალობდნენ ბრონქული ასთმით, გულსისხლძარღვთა სისტემით და ჰიპერტონიით დაავადებულ ავადმყოფებს [11 13]. 2008 წლის აპრილში ჩატარებული ექსპედიციის დროს აღმოჩნდა, რომ მღვიმის კარები იყო გატეხილი, ხოლო მღვიმეში დატოვებული იყო ადამიანების არასანქცირებული ყოფნის კვალი: ბოთლები, ნაგავი, საკვების, კოცონის ნარჩენები და ა.შ. ამგვარად, მღვიმის ბუნებრივი მდგომარეობის პირობები იყო დარღვეული (ჰერმეტიზაცია, ჰაერის სისუფთავე და სხვა). ამის შედეგად რადონის შემცველობა მღვიმეში იყო 20 ბკ/მ3-ზე ნაკლები. შესაბამისად, მსუბუქი იონების კონცენტრაცია შეადგენდა შემდეგ მაჩვენებლებს: დადებითი 250 იონი/სმ3 და უარყოფითი 100 იონი/სმ3. შედარებისათვის უნდა აღვნიშნოთ, რომ ანალოგიური სიდიდეები დამახასიათებელია ძლიერ დაბინძურებული სამრეწველო ქალაქებებისათვის. მღვიმის მიმდებარე ტერიტორიაზე ტყეში, ჰაერში მსუბუქი იონების შემცველობა სხვადასხვა ადგილებში შეადგენდა: დადებითი (1000 – 1500) იონი/სმ3 და უარყოფითი (900 – 1600) იონი/სმ3. 2010 წლისათვის დამუშავდა წინადადებები „თეთრა“ მღვიმის ბუნებრივი სამკუნალო პოტენციალის დასაბრუნებლად. ამ მიზნით საჭირო გახდა წინასწარ, დეტალურად ყოფილიყო შესწავლილი აღნიშული პოტენციალის დარღვევისა და ანომალიის მიზეზები [14]. ამასთან ერთად, წინადადება ეძლეოდათ განეხილათ აგრეთვე საქართველოს სხვადასხვა ცნობილი და პერსპექტიული სარეკრეაციო ზონების პასპორტიზაციის საკითხი, იონოთერაპიის ორგანიზების კუთხით, რასაც პერსპექტივაში ხელი უნდა შეეწყო მათი საკურორტო-ტურისტული პოტენციალის ამაღლებისათვის [15-20]. აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ბოლო დროს საქართველოს დაცული ტერიტორიების სააგენტომ მთელი რიგი ღონისძიებები ჩაატარა მღვიმის პირვანდელი სახის აღსადგენად, რაც აგრეთვე გულისხმობს მღვიმის მიმდებარე ტერიტორიის მოწესრიგებას. აღნიშნული ღონისძიებების განხორციელებამ პრაქტიკულად მთლიანად აღადგინა მღვიმის უნიკალური მიკროკლიმატური და ბიოკლიმატური თვისებები. კერძოდ, როგორც 2018 წლის 24 ივნისის საექსპედიციო გაზომვების შედეგებმა გვიჩვენა, მღვიმის რადიოაქტიური და იონიზაციური მდგომარეობა იყო აღდგენილი და მაჩვენებლები დაუბრუნდა ადრინდელ სიდიდეებს [21]. მრავალწლიური დაკვირვებებით ირკვევა, რომ მღვიმეს სპეციფიკური კლიმატი და მეტეოროლოგიური რეჟიმი გააჩნია. ჰაერის ტემპერატურა რამდენადმე დაბალია, ვიდრე 5 გარემომცველი ტერიტორიის ჰაერის საშუალო მრავალწლიური ტემპერატურა. თუ წყალტუბოში ჰაერის ტემპერატურის დღეღამური და საშუალო მრავალწლიური ცვალებადობის ამპლიტუდა 18,5-20 ℃ და ზოგჯერ მეტსაც აღწევს, მიწის ქვეშ „თეთრა“ მღვიმეში, აღნიშნული სიდიდე მხოლოდ 1-1,5 ℃-ის ფარგლებში იცვლება. ზედაპირული ჰაერის ტემპერატურის, ფარდობითი ტენიანობისა და წყლის ორთქლის პარციალური წნევის ცვალებადობა კურორტ წყალტუბოსათვის მოცემულია ცხრილში 1 და წარმოდგენილია ფიგ. 3-ზე. ცხრილი 1 ზედაპირული ჰაერის ფიზიკური პარამეტრების წლიური ცვალებადობა თვეები 𝑡, ℃ 𝜑, % 𝜌ო, პა თვეები 𝑡, ℃ 𝜑, % 𝜌ო, პა იანვარი 5.3 73 640 ივლისი 23.3 62 2220 თებერვალი 6 72 650 აგვისტო 23.8 61 2200 მარტი 8.7 70 730 სექტემბერი 20.6 68 1790 აპრილი 13.3 68 1000 ოქტომბერი 16.3 74 1300 მაისი 18.1 70 1430 ნოემბერი 11.3 79 940 ივნისი 21.1 64 1850 დეკემბერი 7.3 79 720 ფიგ. 3. ზედაპირული ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობა ქალაქ წყალტუბოსათვის 1970-1971 და 1973 წლების თბილ პერიოდში ჩატარებული გაზომვების მონაცემებით, ჰაერის ტემპერატურა მღვიმეში შეადგენდა 13.5-14.0 ℃, ხოლო ფარდობითი ტენიანობა კი 98 %. ჰაერის რადიოაქტიურობა მღვიმის დარბაზებში იცვლებოდა 777 7104 ბკ/მ³ დიაპაზონში, დადებითი იონების კონცენტრაცია იყო 3483 7290 იონი/სმ³, ხოლო 0 20 40 60 80 100 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 chart title ჰაერის ტემპერატურა ფარდობითი ტენიანობა 6 უარყოფითი იონებისა 3402 5832 იონი/სმ³ ფარგლებში. ამავე დროს, მღვიმის გარეთ, იმავე სიდიდეების ცვალებადობა მიწისპირა ჰაერის ფენაში შეადგენდა: რადიოაქტიურობა 1.85 35.15 ბკ/მ³, დადებითი იონების კონცენტრაცია 81 998 იონი/სმ³, უარყოფითი იონების კონცენტრაცია 81 275 იონი/სმ³. როგორც დასტურდება, მთლიანობაში, მრავალწლიანი მონაცემების საფუძველზე ჰაერის ტემპერატურა მღვიმეში წლის განმავლობაში მერყეობს 12.0–14.0 ℃ ფარგლებში, ფარდობითი ტენიანობა 98 – 100 %, წყლის ორთქლის დრეკადობა ჰაერში 13.7 – 16.0 მბ (მილი-ბარის) ფარგლებში. მღვიმის ჰაერში მაიონიზებელი რადიაციის ეკვივალენტური დოზები შეადგენს 100 – 170 ნზვ/სთ (გამა-გამოსხივება), 110 – 180 ნზვ/სთ (გამა და ბეტაგამოსხივება)და 130 – 190 ნზვ/სთ (ალფა, ბეტა და გამა-გამოსხივება). „თეთრა მღვიმეში“ წლების განმავლობაში ჩატარებული სპელეოკლიმატური დაკვირვებების თანახმად, მღვიმეს სტაბილური კლიმატი ახასიათებს. კერძოდ, წლის მანძილზე მღვიმის ჰაერის ტემპერატურა 13.0-14.0 ℃-ის ფარგლებში იცვლება (იხ. ცხრ. 2). ცხრილი 2 ჰაერის ტემპერატურის მაჩვენებლები „თეთრას“ მღვიმეში დაკვირვების წელი t, ℃ ავტორი 1963 13.0 შ. ყიფიანი, ზ. ტინტილოზოვი 1970-1973 13.5-14.0 კ. დანელია 1973 13.8 ი. თარხნიშვილი 1978 13.5 ზ. ლეჟავა 1984-1990 13.6-14.,0 კ. წიქარიშვილი 2008 13.5 ა. ამირანაშვილი, ვ. ჩიხლაძე 2018 13.6 ო. ლანჩავა მღვიმე გარე ზედაპირს და შესაბამისად ატმოსფეროს უკავშირდება სამი სხვადასხვა ღიობით: ძირითადი შესასვლელით, რომელიც არის ხელოვნურად გაჭრილი გვირაბი, მოცემული გვირაბიდან შესასვლელშივე მარცხენა მხარეზე არსებული ნაწილობრივ ჩახერგილი ბუნებრივი ღიობით და ვერტიკალური ჭის საშუალებით, რომელიც ძირითადი შესასვლელიდან 4-5 მ მანძილზე არის განლაგებული. ჰაერის მოძრაობა მღვიმეში შეზღუდულია. გარდამავალ პერიოდებში (გაზაფხული, შემოდგომა) დაკვირვებების დროს, ჰაერის ნაკადი ყოველთვის ვერ ატრიალებდა 0.1 მ/წმ სიზუსტის მქონე ანემომეტრის ფრთებს. მღვიმეში ჰაერის ნაკადის შემოდინება ხდება ძირითადი შესასვლელიდან, ნაწილობრივ ამოხერგილი ღიობიდან, ხოლო ვერტიკალურ ჭაში ადგილი აქვს ჰაერის ნაწილობრივ გაწოვას. პირველი მიახლოებით შესაძლებლად მიგვაჩნია იმის აღნიშვნა, რომ ძირითადი შესასვლელიდან მოხვედრილი ჰაერი დიფუზიით, კლებადი სიჩქარით ვრცელდება 7 დანარჩენ დარბაზებში, ხოლო ბოლო დარბაზამდე იგი პრაქტიკულად ვერ აღწევს. ჩახერგილი ღობიდან შემოდენილი და ვერტიკალურ ჭაში გაწოვილი ჰაერის ხარჯები ერთმანეთს აკომპენსირებენ და საუკეთსო შემთხვევაში, მღვიმეში ჰაერცვლას განაპირობების მხოლოდ ხელოვნური გვირაბიდან შემოდინებული ჰაერი. ირიბად შესაძლებელია აგრეთვე დავასკვნათ, რომ მღვიმეს სავარაუდოდ აქვს შეუმჩნეველი კავშირები ატმოსფეროსთან, საიდანაც ხდება ჰაერის გარე ზედაპირზე დაბრუნება. ჰაერის გადაადგილების სიჩქარის გაზომვა მოხერხდა მხოლოდ ძირითად შესასვლელთან, სადაც ჰაერის სიჩქარემ 13 საათისათვის შეადგინა 0.08 მ/წმ, მოცემული სიდიდე ნაკლებად სარწმუნოა, რადგან არის ანემომეტრის მგრძნობელობის ფარგლებში. ნაკადის სიჩქარიდან და შესასვლელი კარების ფართობიდან გამომდინარე, შემოდინებული ჰაერის ხარჯია 0.313 მ3/წმ (1126 მ3/სთ) 2018 წლის 24 ივნისის მდგომარეობით. ფიგ. 4. ჰაერის სიჩქარის გაზომვა გვირაბის შესასვლელში ხელოვნურად გაჭრილი გვირაბის განივი კვეთის ფართობი დაახლოებით 3.82 მ2 შეადგენს (იხ. ფიგ. 5). 8 ფიგ. 5. წყალტუბოს „თეთრა მღვიმის“ ხელოვნური შესასვლელის განივი კვეთი აღსანიშნავია, რომ ერთჯერადი გაზომვა არ უჩვენებს ბუნებრივად აღძრული ჰაერის მოცულობებს მთელი წლის განმავლობაში. აღნიშნული სიდიდის მიახლოებით გაანგარიშებისათვის ვისარგებლეთ „პრომეთეს“ მღვიმის ანალოგიური სიდიდეებით და მოვახდინეთ კორელაცია ამ უკანასკნელის მიხედვით [22]. აღნიშნული წესით განსაზღვრული „თეთრა“ მღვიმეში შემოდინებული ჰაერის რაოდენობა თვეების მიხედვით მოცემულია ცხრილში 3. ცხრილი 3 ბუნებრივი წევით შემოდინებული ჰაერის დაახლოებითი ხარჯი „თეთრა“ მღვიმეში თვეები ჰაერის ხარჯი, მ3/წთ თვეები ჰაერის ხარჯი, მ3/წთ იანვარი 21.80 ივლისი 21.30 თებერვალი 20.96 აგვისტო 22.00 მარტი 17.47 სექტემბერი 18.50 აპრილი 8.73 ოქტომბერი 9.40 მაისი 14.81 ნოემბერი 11.90 ივნისი 18.80 დეკემბერი 19.25 ჰაერში მსუბუქი იონების შემცველობა მისი ხარისხის ერთ-ერთი უმთავრესი მახასიათებელია. სუფთა ჰაერში პროფილაქტიკურად და ჰიგიენურად ნორმალურად ითვლება მსუბუქი იონების კონცენტრაცია 103 104 იონი/სმ3 ფარგლებში. როცა აღნიშნული მაჩვენებელი აღემატება 5·104 სიდიდეს, მაშინ ასეთი ატმოსფერო უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე. აეროიონების მოქმედება ადამიანის ჯანმრთელობაზე მრავალმხრივია, იგი აგრეთვე დამოკიდებულია აეროიონების პოლარულობაზე. მაგალითად, აეროიონების არასაკმარისი და ჭარბი რაოდენობა ზოგადად არ არის ხელსაყრელი ჯანმრთელობისათვის, მაგრამ უარყოფითი პოლარულობის იონების მომატებული კონცენტრაცია ხშირ შემთხვევაში მასტიმულირებელია ჯანმრთელობისათვის. როგორც ცნობილია, ადამიანის ორგანიზმი აეროიონებზე რეაგირებას ახდენს სუნთქვის ორგანოებით (ფილტვებისა და კანის მეშვეობით). მღვიმის ჰაერში არ გვხვდება მტვრის ნაწილაკები და ალერგენები; ნახშირბადის დიოქსიდის შემცველობა 0.05-დან 0.3 %-მდეა; სხვა გაზები მღვიმეში არ აღმოჩნდა, არ შეიცავს მავნე და სიცოცხლისათვის საშიშ მინარევებს. მღვიმის ჰაერში რადიოაქტიურობისა და ჰაერის იონიზაციის მნიშვნელოვნად მომეტებული ფონი მღვიმის თითქმის ყველა დარბაზში შეინიშნება, რაც დადებითად მოქმედებს ადამიანის ორგანიზმზე და სამკურნალო ფაქტორებად გვევლინება. 9 კვლევის მეთოდები, გამოყენებული ხელსაწყოები და შედეგები: მღვიმეების კლიმატის (ჰაერის წნევა, ტემპერატურა, ფარდობითი ტენიანობა, ჰაერის ნაკადების სიჩქარე და მიმართულება, ჰაერის აირული შედგენილობა და სხვ.) შესასწავლად გამოყენებული იქნა სტანდარტული მეტეო-ხელსაწყოები (ბარომეტრ-ანეროიდი, ვადიანი, მინიმალური და მაქსიმალური თერმომეტრები (სიზუსტით ±0.1-0.20 ℃), ასპირაციული ფსიქრომეტრი (სიზუსტით ±0.2 და 1-4 %), ფრთიანი ანემომეტრი (სიზუსტით ±0.1 მ/წმ), გაზოანალიზატორები და შახტის ინტერფერომეტრები (სიზუსტით ±0,5% со2 და сн4სთვის) და თანამედროვე შედარებით მაღალმგრძნობიარე ხელსაწყო enviro-safe pocket thermometer. მღვიმეში ჰაერცვლის ზემოაღნიშნულმა ინტერპოლაციამ საშუალება მოგვცა დაგვედგინა მღვიმეში ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა მიახლოებითი მაქსიმალური რიცხვი. თბოფიზიკური გაანგარიშების საფუძველზე, ადამიანის მიერ გამოყოფილი სითბოს მაქსიმალური რაოდენობის მხედველობაში მიღებით, განისაზღვრა მღვიმეში ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა ოპტიმალური ოდენობა. 10 ფიგ. 6. მღვიმეში დაკვირვებების დროს: მარცხნიდან პროფესორი ომარ ლანჩავა, დოქტორი კუკური წიქარიშვილი, პროფესორი ავთანდილ ამირანაშვილი, დოქტორი ვიქტორ ჩიხლაძე „თეთრა მღვიმისა“ და მისი მიმდებარე ტერიტორიის რადიოლოგიურ-იონიზებული მდგომარეობის შესწავლის მიზნით გაზომვები ჩატარდა рв-4 რადიომეტრის მეშვეობით. გამა-რადიაციული ფონი განისაზღვრა “gs 2”ტიპის დოზიმეტრ-რადიომეტრით. მსუბუქი იონების კონცენტრაცია განისაზღვრა ფირმა „alphalab, inc.“ (აშშ) პორტატული აეროიონების მთვლელით. 0.3-10.0 მკმ დიამეტრის აეროზოლების რიცხვითი კონცენტრაცია განსაზღვრული იქნა მტვრის გამზომი ხელსაწყო “pce-pco 1” საშუალებით. კვლევებით დადგინდა, რომ „თეთრა მღვიმის“ კლიმატს სამკურნალო თვისებები გააჩნია. მისთვის დამახასიათებელი სტაბილური კლიმატი, მასში პათოგენური ბაქტერიებისა და ალერგენების არარსებობა, ნახშირორჟანგის მაღალი შემცველობა და უარყოფითი იონების სიჭარბე დადებითად მოქმედებს ბრონქული ასთმით, ქრონიკული პნევმონიით და სხვა დაავადებით შეპყრობილ ადამიანებზე, რაც ახალ პერსპექტივებს ქმნის მღვიმის მიკროკლიმატის სამკურნალო მიზნით გამოყენების საქმეში. რადონისა, მსუბუქი იონების შემცველობის და გამა-რადიაციის ფონის მონაცემები "თეთრა მღვიმის" ეზოში და მღვიმის შიგნით არის წარმოდგენილი ცხრილში 4. ცხრილი 4 რადონის, მსუბუქი იონების შემცველობა და გამა-რადიაცია მღვიმე "თეთრას" ეზოში და მღვიმის შიგნით 2018 წ 24 ივნისს № დაკვირვების ადგილი რადონის შემცველობა, ბკ/მ3 დადებითი მსუბუქი იონების კონცენტრაცია, იონი/სმ3 უარყოფითი მსუბუქი იონების კონცენტრაცია, იონი/სმ3 გამა რადიაცია, ნზვ/სთ 1 მღვიმის ეზო 12.5 470 480 1600 1800 74 135 2 მღვიმე, შესასვლელიდან 50 მ მანძილზე 200 18200 24000 100 168 3 მღვიმე, შესასვლელიდან 100 მ მანძილზე 257 22250 24280 100 168 11 ფიგ. 7. მღვიმეში დაკვირვებების დროს: მარცხნიდან დოქტორი ვიქტორ ჩიხლაძე, პროფესორი ავთანდილ ამირანაშვილი, დოქტორი კუკური წიქარიშვილი, დოქტორი ზაზა ლეჟავა ჩვენს მიერ ჩატარებული კვლევებით დადგინდა, რომ რადონის შემცველობა მღვიმეში შეადგენს 200-257 ბკრ/მ3 (ბეკერელი/მ3), ხოლო ჰაერის ჯამური ალფა-აქტიურობა შეადგენს 600-771 ბკრ/მ3. მღვიმის გარეთ, ზედაპირზე რადონის შემცველობა შეადგენს 12.5 ბკრ/მ3, ხოლო ჰაერის ჯამური ალფა-აქტიურობა შეადგენს 37.4 ბკრ/მ3) [21]. მღვიმეში დადებითი მსუბუქი იონების კონცენტრაცია შეადგენს 18200 22250 იონი/სმ3, უარყოფითი მსუბუქი იონების კონცენტრაცია 24000 24280 იონი/სმ3, მღვიმის გარეთ, ზედაპირზე კი 470 480 და 1600 1800 სმ-3 იონი/სმ3 შესაბამისად. აეროზოლების რიცხვითი ჯამური კონცენტრაცია მღვიმეში შეადგენდა 286 ლ-1, მღვიმის გარეთ 502 ლ-1 (ცხრილი 5). თეთრა მღვიმეში მაიონიზებელი გამა-რადიაციის ეკვივალენტურმა დოზამ შეადგინა 100 – 168 ნზვ/სთ (ნანოზივერტი/სთ), ხოლო ზედაპირზე 74 135 ნზვ/სთ. ცხრილი 5 აეროზოლების შემცველობა მღვიმისა და ატმოსფერულ ჰაერში აეროზოლების დიამეტრი, მკმ აეროზოლების კონცენტრაცია მღვიმეში, ლ-1 აეროზოლების კონცენტრაცია მღვიმის გარეთ, ლ-1 0.3 191.00 368.00 0.5 71.00 108.00 1.0 19.20 21.80 2.5 3.19 3.07 5.0 0.62 0.61 10.0 0.30 0.22 ჯამური მაჩვენებლები 286.00 502.00 12 ჰაერის ტემპერატურა მღვიმეში ამჟამად შეადგენს 13.6 ℃, ხოლო ფარდობითი ტენიანობა 98-100 %. გასული წლებისა და ახლანდელი გამოკვლევების შეჯერებით დადგინდა, რომ მოხდა მღვიმის ჰაერის რადიოაქტიური და იონიზაციური მდგომარეობის აღდგენა. მტვრის შემცველობა მღვიმის ჰაერში ნაკლებია, ვიდრე გარეთ. მღვიმეში ჩატარებული კვლევის შედეგები ცხადყოფენ მღვიმის სპელეოთერაპიული მიზნებისათვის გამოყენების შესაძლებლობას, რაც უნდა განვიხილოთ როგორც ცალსახად დადებითი მოვლენა. რაც შეეხება უარყოფით ზემოქმედებას, აქ უნდა აღვნიშნოთ, რომ ანთროპოგენური ჩარევა ყოველთვის იწვევს ბუნებრივად მიმდინარე პროცესების ცვალებადობას, ამოცანაა დაკვირვების გზით განისაზღვროს ცვალებადობის დონე, რაც დადგინდება ნახშირბადის დიოქსიდისა და ჰაერის კლიმატური პარამეტრების პერიოდული მონიტორინგით. ამასთან, მღვიმეში და მის გარე პერიმეტრზე (ზედაპირზე) დამატებითი სამუშაოების წარმოება უნდა მოხდეს შესაბამისი დარგის სპეციალისტებთან კონსულტაციით, რათა თავიდან იქნას აცილებული მოსალოდნელი უარყოფითი შედეგები და გართულებები. მონიტორინგის გზით აგრეთვე უნდა დადგინდეს ვიზიტორების შესვლით გამოწვეული ტემპერატურის ცვალებადობის რელაქსაციას ახდენს თუ არა მღვიმე 24 სთ-ის განმავლობაში და საჭიროების შემთხვევაში მოხდეს სათანადო კორექტივების შეტანა ერთდროულად დასაშვები ვიზიტორების რიცხვში [22 – 27]. მღვიმეში ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა რიცხვის განსაზღვრა დაფუძნებულია ადამიანთა უსაფრთხოებაზე და ეკოლოგიური მოსაზრებებიდან გამომდინარე. პირველი მაჩვენებელი არის ადამიანის სუნთქვისათვის საკმარისი ჰაერის რაოდენობიდან გამომდინარე ადამიანების რიცხვის განსაზღვრა, ხოლო მეორე საკითხია ადამიანთა გარკვეული რიცხვის მიერ გამოყოფილი სითბოს რაოდენობა, მღვიმის უსაფრთხოებაზე მისი გავლენა და მოახდენს თუ არა მოცემული მღვიმე სითბოს აღნიშნული რაოდენობის განეიტრალებას 24 სთ-ის განმავლობაში. ექსპლუატაციის პერიოდში საჭირო იქნება ჰაერის ხარისხის შემოწმება: ნახშირორჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრა ჰაერში, მღვიმის ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის განსაზღვრა ვიზიტორთა მაქსიმალური რიცხვის შემთხვევაში, ანთროპოგენური გავლენის ფონის დადგენა და იმის შემოწმება, ახერხებს თუ არა გარემო შეტანილი შეშფოთების რელაქსაციას 24 სთ-ის განმავლობაში. აღნიშნული სამუშაოები სასურველია შესრულდეს კომპენენტური სპეციალისტების მიერ მღვიმის ექსპლუატაციაში გაშვების შემდეგ. ამის შემდეგ შესაძლებელია მოხდეს ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა რიცხვის კორექტირება როგორც გაზრდის, ისე შემცირების მიმართულებით. 1 ადამიანის სუნთქვისათვის საჭირო ჰაერის ხარჯიდან გამომდინარე განსაზღვრულია მღვიმეში ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა რაოდენობა 1 სთ-ის განმავლობაში, ხოლო მღვიმეში ადამიანების მოცემული რიცხვის დაშვება შესაძლებელია ჯამურად 4 სთ-ის განმავლობაში. აღნიშნული მაჩვენებლები შეტანილია ცხრილში 6. ცხრილი 6 ადამიანთა ერთდროულად დასაშვები რიცხვი თეთრა მღვიმეში თვეების მიხედვით თვეები 1 სთ-ის განმავლობაში 4 სთ-ის განმავლობაში თვეები 1 სთ-ის განმავლობაში 4 სთ-ის განმავლობაში იანვარი 43 172 ივლისი 42 168 13 თებერვალი 41 164 აგვისტო 44 177 მარტი 34 136 სექტემბერი 37 148 აპრილი 17 68 ოქტომბერი 18 72 მაისი 29 116 ნოემბერი 23 92 ივნისი 37 148 დეკემბერი 38 152 გამომდინარე იქიდან, რომ მღვიმეში იმუშავებენ ადამიანები, აუცილებელი საჭიროა პერიოდულობით ჩატარდეს ჰაერის ფიზიკური პარამეტრების: ნახშირორჟანგის შემცველობის, რადიოაქტიურობისა და იონიზაციური მაჩვენებლების პროფილაქტიკური გაზომვა-შემოწმებები (კვარტალში ერთხელ). ამასთან ერთად, საჭიროდ მიგვაჩნია სათანადო ტექნიკური სამუშაოების ჩატარება. კერძოდ, შესასვლელთან ორმაგი კარების დაყენება, საცალფეხო ბილიკების მწყობრში მოყვანა, მათი სათანადო არასრიალა ფენით დაფარვა და არქეოლოგიური ორმოს გარშემო დამცავი ჯებირის გაკეთება. დასკვნა კვლევებით დადგინდა, რომ „თეთრა მღვიმის“ კლიმატს სამკურნალო თვისებები ახასიათებს. მისთვის დამახასიათებელი სტაბილური მიკროკლიმატი, მასში პათოგენური ბაქტერიებისა და ალერგენების არარსებობა, ნახშირორჟანგის მაღალი შემცველობა და უარყოფითი იონების სიჭარბე დადებითად მოქმედებს ბრონქული ასთმით, ქრონიკული პნევმონიით და სხვა დაავადებით შეპყრობილ ადამიანებზე, რაც ახალ პერსპექტივებს ქმნის აღნიშნული მღვიმისა და მისი მიკროკლიმატის სამკურნალო მიზნით გამოყენების საქმეში. „თეთრა მღვიმის“ ხელსაყრელი ეკონომიკურ-გეოგრაფიული მდებარეობა, კლიმატური, მორფოლოგიური, გეოლოგიური და სხვა თავისებურებები საუკეთესო პირობებს ქმნის მასში მთელი რიგი დამხმარე მეურნეობების მოსაწყობად. კერძოდ, მოცემულ მღვიმეში კარგი პირობებია ღვინის შენახვისა და დაჭაშნიკებისათვის. აღნიშნული პრაქტიკა უკვე აპრობირებულია სამხრეთ კორეასა (მუჯუშისა და კვანმიონის მღვიმეენოთეკები) და მორავიაში (ვალტიცკის მიწისქვეშეთში არსებული სპელეომარანი). ბოთლებში ჩამოსხმული ღვინის დაძველებისათვის უპირატესად განთავსების ადგილად შეირჩეს მღვიმის ბოლო, ნაღვენთი ფორმებისაგან თავისუფალი მონაკვეთები. დიდი მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს წყალტუბოს კირქვული მასივის უნიკალური მიწისქვეშა ძეგლების და საკუთრივ „თეთრა მღვიმის“ გააზრებულ და გეგმაზომიერ ათვისებას. წყალტუბოს „პრომეთეს“ კეთილმოწყობილი მღვიმის ექსპლუატაციის გამოცდილებიდან გამომდინარე, „თეთრა მღვიმისა“ და მიმდებარე ტერიტორიის კეთილმოწყობას და მის უსაფრთხო ექსპლუატაციას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება კურორტ წყალტუბოს ეკონომიკური და კულტურული განვითარებისათვის. ჩატარებული კომპლექსური კვლევების საფუძველზე დადგინდა, რომ მღვიმის ფიზიკური მდგომარეობა, მდგრადობა, კლიმატური რეჟიმი, ჰაერცვლის მაჩვენებლები, რადიაციული ფონი, ჰაერის იონიზაცია (უარყოფითი იონების სიჭარბე ატმოსფეროსთან 14 შედარებით), ჰაერში მტვრისა და მავნე აირების არარსებობა, აგრეთვე მღვიმის სამეურნეო და სამკურნალო მიზნებით გამოყენების გამოცდილება, ოპტიმისტური დასკვნის გაკეთების საშუალებას იძლევა „თეთრა მღვიმის“ ოპტიმალური ექსპლუატაციის შესაძლებლობების კუთხით. შესაბამისად, რეკომენდაცია მიეცეს მღვიმის გამოყენებას სამეურნეო (სპელეომარანი, სპელეოდეგუსტაცია და ღვინის სადემონსტრაციო დარბაზი) და სამკურნალო მიზნებისათვის. პარალელურად, სასურველია შენარჩუნებული იქნას მღვიმის სპელეოტურისტული პოტენციალიც, რაც შესაძლებელია წინამდებარე ნაშრომისა და დარგის სპეციალისტების რეკომენდაციათა მხედველობაში მიღებით. ლიტერატურა [1] kipiani sh., tintilozov z. sataplia-tskhaltubos midamoebis karstuli gamoqvabulebi. saqartvelos mgvimeebi da gamoqvabulebi. tbilisi, 1963, v. 1, pp. 25-64 (in georgian). [2] maksimov s. d. vlianie mikroklimata solotvinskikh solianikh shakht na logochnoe dikhanie u bolnikh bronkhialnoi astmoi. avtoreferat dissertatsii kandidata meditsinskikh nauk, uzhgorod, russia, 1975, p. 22 (in russian). [3] dushevski v. p. ispolzovanie karstovikh polostei predgornogo krima. v kn.: ispolzovanie pesher, tezisi dokladov vsesoiuznogo soveshanie, perm, 1979, pp. 24-26 (in russian). [4] mamatkulov m. m., aripov k. p., atajanov i. i., ispolzovanie pesher srednei azii dlia razlichnikh tselei. v kn.: tezisi dokladov vsesoiznogo soveshanie, perm, 1979, pp. 31-33 (in russian). [5] dublianski v. n. gidrotermokarstovie pesheri iuga sssr. pesheri, mezhvuzovski sbornik trudov, perm, 1981, pp. 16-25 (in russian). [6] tsikarishvili k. mgvimeebi medicinis samsaxurshi. mecniereba da tekhnika, 1983. №3, pp. 32-34 (in georgian). [7] maksimovich g. a. originalnoe ispolzovanie pesher. „pesheri“, perm, vip. 8/9, 1970, pp. 174-176 (in russian). [8]. gorbenko p. p. mikroklimaticheskie osobennosti speleoterapevticheskikh statsionarov. akkumulatsia zimnego kholoda v gornikh porodakh i ego ispolzovanie v narodnom khoziaistve. tezisi dokladov vsesoiuznogo soveshanie, perm, 1981, pp. 101-102 (in russian). [9] gorbenko p. p. uspekhi i perspektivi pazvitia speleomeditsini. v kn.: sostoianie, zadachi i metodi izuchenia glubinnogo karsta sssr, tezisi dokladov vsesoiznogo soveshanie, moskva., 1981, pp. 181-182 (in russian). [10] kavkasidze r. p., chkhenkeli sh. m., tintilozov z. k. i dr. izuchenie mikroklimata nekotorikh pesher gruzii. kurortologia i piziotherapia, trudi (nauchno-issledovatelski institut kurortologii i piziotherapii im. i. g. koniashvili), 1973, v. 34, pp. 43-53 (in russian). [11] tarkhnishvili i. d. speleotherapia bolnikh bronkhialnoi astmoi v usloviakh karstovoi pesheri „tetri mgvime“(v raione tskhaltubo). avtoreferat dissertatsii kandidata meditsinskikh nauk, tbilisi, 1979, p. 23 (in russian). [12] khatiashvili n. m. k voprosu ispolzovania mikroklimata karstovoi pesheri v medicine. problemi kompleksnogo izuchenia karsta gornikh stran, tbilisi, metsniereba, 1989, pp. 286-289 (in russian). [13] tarkhan-mouravi i. d. speleotherapia, tbilisi, tsu, 2000, p. 85 (in georgian). [14] saakashvili n., tabidze m., tarkhan-mouravi i., khelashvili e., amiranashvili a., kirkitadze d., melikadze g., nodia a., tarkhnishvili a., chikhladze v., lominadze g., tsikarishvili k., chelidze l. climatic, aeroionizing and radiological characteristics of the health resort – tourist complex of tskaltubo city. transactions of the georgian institute of hydrometeorology, vol. 115, 31-40, 2008, http://dspace.gela.org.ge/xmlui/bitstream/handle/123456789/754/tskaltubo-tbkonf08ru.pdf?sequence=1 [15] saakashvili n. m., tabidze m. sh., tarkhan-mouravi i. d., amiranashvili a. g., melikadze g. i., chikhladze v. a. to a question about the certification of the health resort and tourist resources of georgia. “modern problems of using of health resort resources”, collection of scientific works of international conference, sairme, georgia, june 10-13, 2010, isbn 978-9941-0-2529-7, tbilisi, 2010, pp. 175-180 (in russian). [16] amiranashvili a. g., chikhladze v. a. saakashvili n. m., tabidze m. sh., tarkhan-mouravi i. d. bioclimatic characteristics of recreational zones – important component of the passport of the health resort – tourist potential of georgia. pressing problems in hydrometeorology and ecology, papers of the int. conf. dedicated to http://dspace.gela.org.ge/xmlui/bitstream/handle/123456789/754/tskaltubo-tbkonf08ru.pdf?sequence=1 15 the 90th anniversary of academician g. svanidze, september 27-29, tbilisi, 2011, trans. of the institute of hydrometeorology at the georgian technical university, vol. 117, issn 1512-0902, tbilisi, 2011, pp. 89-92. [17] saakashvili n. m., tabidze m. sh,, amiranashvili a.g., melikadze g.i., chikhladze v.a. to a question about the organization of ionotherapy at the health resorts of georgia. “modern problems of using of health resort resources”, collection of scientific works of international conference, sairme, georgia, june 10-13, 2010, isbn 978-9941-0-2529-7, tbilisi, 2010, pp. 168-174, (in russian). http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/658/1/ ionoterapia-kurorti-konf-2010-ru.pdf. [18] amiranashvili a., bliadze t., chikhladze v., machaidze z., melikadze g., saakashvili n., khatiashvili e., tarkhan-mouravi i., sikharulidze sh., nakaidze t., tavartkiladze m. new data about the aero ionization characteristics of the territory of national botanical garden of georgia as the factor of the expansion of its sanitation properties for the visitors. journal. of georgian geophysical soc., iss. (b), physics of atmosphere, ocean and space plasma, vol.16b, tbilisi, 2013, pp. 24-30. [19] amiranashvili a. g, amiranashvili b. a, bliadze t. g., tarkhan-mouravi i. d., chikhladze v. a. soderzhanie legkikh aero-ionov v nekotorikh kurortnikh i turisticheskikh zonakh borjomi i tbilisi. aktualnie problemi patologii, therapii i meditsinkoi reabilitatsii. sbornik nauchnikh statei, isbn 978-9941-0-6499-9, tbilisi-moskva: тбк-рамтн, 2014, pp. 69-74 (in russian). [20] amiranashvili a. g, bolashvili n. r., chikhladze v. a., japaridze n. d., khazaradze k. r., khazaradze r. r., lezhava z. l., tsikarishvili k. d. some new data about the bioclimatic characteristics of the village of mukhuri (western georgia). journal of the georgian geophysical society, issue b. physics of atmosphere, ocean and space plasma, v.18 b, tbilisi, georgia, 2015, pp. 107-115. [21] amiranashvili a., chikhladze v., tsikarishvili k., tsiklauri kh. on the restoration of the ionization ustroenni dedicated to prof. davit ukleba’s 100th anniversary, isbn 978–9941–13-885-0, 5-6 november, tbilisi, georgia, 2019, pp. 33-36. [22] lanchava o. a., tsikarishvili k. d. tskhaltubos (prometes) mgvimuri sistema. tbilisi state university publishing house, tbilisi, 2016, p. 152 (in georgian). [23] lanchava o. a., tsikarishvili k. d. o neobkhodimosti monitoringa blagoustroennikh karstovikh pesher s tseliu ikh optimalnoi ekspluatatsii (na primere novoafonskoi i tskhaltubskoi pesher grusii). kompleksnoe ispolzovanie i okhrana podzemnikh prostranstv (integrated use and protection of underground spaces), perm, russia, 2014, pp. 123-129 (in russian). [24] bolashvili n. r., lanchava o. a., tsikarishvili k. d. tskhaltubo (prometheus) cave system. lambert academic publishing, saarbrucken 1, 2017, p. 136. [25] lanchava o. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, tbilisi, 1998, p. 272 (in georgian). [26] lanchava o., bolashvili n., naskhidashvili a., tsikarishvili k., lezhava z., tsagareishvili s. and chartolani g. determination of the simultaneously allowed optimal number of tourists for the tskaltubo (prometheus) cave. open journal of geology, 8, 2018, pp. 437-445. https://doi.org/10.4236/ojg.2018.84025. [27] lanchava o., ilias n., andras i., moraru r., neag i. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of pertosani, mechanical engineering, petrosani, romania, 2007, pp. 219-227. [28] lanchava o., ilias n. complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway. journal of engineering sciences and innovation. volume 3, issue 1, bucharest, 2018, pp. 69-84. http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/658/1/%20ionoterapia-kurorti-konf-2010-ru.pdf http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/658/1/%20ionoterapia-kurorti-konf-2010-ru.pdf javascript:void(0) https://doi.org/10.4236/ojg.2018.84025 1 უაკ 622.4.536.24:624.191.94 საავტომობილო გვირაბში ძლიერი ხანძრის მიერ გამოწვეული საფრთხის ანალიზი ტექ. მეცნ. დოქტორი ო. ლანჩავა, აკად. დოქტორი გ. ნოზაძე, აკად. დოქტორი ნ. ბოჭორიშვილი, აკად. დოქტორი ზ. ლებანიძე, დოქტორანტი ნ. არუდაშვილი ნაშრომი შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის no ar 61/3-102/13 გრანტის ფარგლებში სტატიაში მოცემულია სატრანსპორტო გვირაბში ძლიერი ხანძრით გამოწვეული საშიშროების შეფასებითი ანალიზი. განხილულია ძირითადი ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ხანძრის პირობებში საევაკუაციო პერიოდის გაანგარიშებაზე. ნაჩვენებია საევაკუაციო პერიოდის დამოკიდებულება ხანძრის სიმძლავრეზე, ლოკალიზაციის სივრცით პარამეტრებზე და მისი განვითარების აღმავალი ფაზის ხანგრძლივობაზე. აღნიშნულია, რომ საევაკუაციო დროის შუალედი პრაქტიკულად ვერ გადააჭარბებს ხანძრის აღმავალი ფაზის ხანგრძლივობას, ამასთან ადგილი ექნება საევაკუაციო პერიოდის შემცირების ტენდენციას ტოქსიკური აირებისა და ატმოსფრული ჰაერის გაბატონებულ ზონებში ტურბულენტური დიფუზიური პროცესების განვითარების გამო. თანამედროვე სატრანსპორტო მაგისტრალური გზები გამოირჩევიან სატრანსპორტო ნაკადების დიდი ინტენსიურობით. სატრანსპორტო გვირაბების ფარდობითი წილი, მაგისტრალთა საერთო სიგრძესთან შედარებით, განუხრელად მატულობს. გაზრდილი სატრანსპორტო გამტარუნარია-ნობის უზრუნველსაყოფად, რთული ლანდშაფტის პირობებში, გვირაბების აგების ტენდენცია მომავალშიდაც შენარჩუნდება, რაც დამატებით მოთხოვნებს დააყენებს ტრანსპორტის ნაკადების უსაფრთხოების გაზრდის თვალსაზრისით. სატრანსპორტო გვირაბების კონსტრუქციული და საექსპლუატაციო თავისებურებების გამო, ნებისმიერი ავარიული სიტუაცია მკვეთრად მოქმედებს მთელი მაგისტრალის უსაფრთხოებასა და გამტარუნარიანობაზე, ხოლო ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში სახეზე გვაქვს კატასტროფა _ მასშტაბური მატერიალური ზარალი და ადამიანთა მსხვერპლი. 2 იმისათვის, რომ შევძლოთ გვირაბში ხანძრის შედეგად წარმოქმნილი საგანგებო სიტუაციის შეფასება და მართვა, აუცილებელია დამუშავდეს ხანძრის განვითარების სხვადასხვა შესაძლო ადეკვატური სცენარი მოცემული პირობებისათვის. გვირაბში ხანძრის განვითარების ფიზიკური მოდელის აუცილებელ კომპონენტებს წარმოად-გენს ხანძრის სიმძლავრე, სივრცითი მასშტაბი და ხანგრძლივობა. განვიხილოთ აღნიშნული კომპონენტები მითითებული თანმიმდევრობით. საავტომობილო გვირაბებში გაჩენილი ხანძრის პოტენციური სიმძლავრე დამოკიდებულია ალმოდებულ ავტომობილთა სახეობასა და რაოდენობაზე. ემპირიული მონაცემები აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით მოცემულია ცხრილში 1 [1]. ცხრილი1 სატრანსპორტო გვირაბში ხანძრის დროს გამოყოფილი სიმძლავრე ალმოდებულ მანქანათა რიცხვის მიხედვით სატრანსპორტო საშუალებათა სახეობა და რაოდენობა ხანძრის დროს გამოყოფილი სიმძლავრე, მეგავატი (მგვტ) 1 მსუბუქი მანქანა 5 2-3 მსუბუქი მანქანა ან მინიავტობუსი 8_15 1 მცირე სატვირთო მანქანა 15_20 1 ავტობუსი ან სატვირთო მანქანა არასახიფათო ტვირთით 20_30 1 დატვირთული ავტომატარებელი 100 1 ბენზინმზიდი 200_300 ხანძრის კერის სივრცული მასშტაბის დადგენა ხდება გვირაბის გეომეტრიული ზომებით და ხანძრის ლოკალიზაციის პარამეტრებით. ხანძრის კერის სივრცული მასშტაბი შესაძლებელია განისაზღვროს შემდეგი უტოლობიდან გამომდინარე tf vv  , (1) სადაც ftf lsv  არის ხანძრის მიეr დაკავებული მოცულობა, მ3; ttt lsv  გვირაბის მოცულობა, მ3; ts გვირაბის განიკვეთის ფართობი, მ2; tl გვირაბის სიგრძე, მ; fl ხანძრის გავრცელების ფარგლების სიგრძე, მ. 3 ხანძრის ხანგრძლივობა განისაზღვრება მისი განვითარების სცენარით და შედგება 3 ფაზისაგან: ხანძრის აღმავალი ფაზა, პიკური ფაზა და მილევის ფაზა. ხანძრის ხანგრძლივობა განისაზღვრება ფორმულით. ffff tttt 321  , (2) სადაც ft1 არის ხანძრის ხანგრძლივობა აღმავალი განვითარების ფაzაში, წმ; ft2 ხანძრის ხანgrძლiვoba pიკურ ფაზაში, წმ ; ft3 ხანძრის ხანgrძლiვoba მილევის ფაზაში, წმ. აღნიშნული სიდიდეები ძირითადი სამოდელო ტექნიკური პარამეტრebია, რომელთა სარწმუნოდ დადგეnაც შეადგენს gვირაბში ხაnძრის sედეგად განვითარებული საგანგებო სიტუაციების შეფასებისა და მართვის ერთ-ერთ ძირითად საფუძველს. ადამიანთა ევაკუაციისათვის საკმარისი დრო შემოფარგლულია ხანძრის განვითარების პირველი ფაზით და განისაზღვრება უტოლობიდან გამომდინარე: fev tt 1 . (3) ყოველი სატრანსპორტო გვირაბი ხასიათდება ინდივიდუალური ტექნიკური, გეომეტრიული, ბუნებრივი და ტექნოლოგიური მახასიათებელი პარამეტრებით, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ხანძრის ხანგრძლივობაზე ყველა ფაზაში. გვირაბები, როგორც წესი, აღჭურვილია სხვადასხვა სავენტილაციო სისტემებით, რომლებიც ხანძრის წარმოქმნის დროს განსაკუთრებულ სამუშაო რეჟიმზე უნდა იქნეს გადაყვანილი. სავენტილაციო სისტემის სათანადო რეჟიმის ფუნ-ქციონირების შესაძლებლობის დადგენის მიზნით შეფასებული უნდა იქნეს ხანძრის კერის ფიზიკური პარამეტრები, რომლებიც გავლენას ახდენენ საევაკუაციო პირობებზე. მიზანშეწონილია ეს მოხდეს კლაპეირონის განტოლებით [2, 3] fff rtvp  , (4) სადაც, fv , fp , ft -არის შესაბამისად ხანძრის მიერ დაკავებული მოცულობა, ხანძრის ზონაში განვითარებული წნევა და ტემპერატურა. აღნიშნული მონაცემების მიხედვით, პირველი მიახლოებით, ხანძრის მიერ გამოწვეული წნევის ნაზარდი, რომელიც აღძრავს სავენტილაციო ნაკადის მამოძრავებელ სათანადო 4 დამატებით წევას, ხანძრის კერასთან შესაძლებელია შევაფასოთ (4) გამოსახულებიდან მიღებული დამოკიდებულებით trp  )( 0 , (5) sadac, t არის ხანძრით გამოწვეულi tემპერატურის nაზარდი, სატრანsპორტო გვირაბში zliერi xანძრის dros, kt 01200 . tu gავითვაlისწინებთ იმ ფაქტს, რომ ხანძrის ზონაში აირთა კუთრი სiმკვრივე normalურ პიროbებთან შედაrებით დაახლოებით 4-ჯერ ნაkლებია, (5) ფორmულა კიდევ uფრო გამარტივდება და მიიღებს პრაქტიკული გაანგარიშებისათვის მოსახერ-ხებელ სახეს 03,02,0 pp  . (6) (6) ფორმულიდან ჩანს, რომ ძლიერი ხანძრის პირობებში სავენტილაციო სისტემისათვის მოსალოდნელია კოლაფსი ნაკადების ურთიერთსაპირისპირო მიმართულების შემთხვევაში, რადგან ყველაზე მძლავრი ვენტილატორებიც კი 02,0 p sidideze daaxloebit ერთი რიგით ნაკლებ წნევას ანვითარებენ. ნახაზზე 1 მოცემულია ხანძრის მიერ აღძრული წნევა და მასთან შედარებულია გვირაბებში გამოყენებული თანამედროვე ჭავლური და ღერძული ვენტილატორების მიერ განვითარებული წნევა. 5 ნახ. 1 გვირაბში ხანძრის დროს აღძრული და ღერძული (ჭავლური) ვენტილატორების მიერ განვითარებული წნევების ცვალებადობა ჰაერის ხარჯის მიხედვით ვენტილატორის მიერ განვითარებული ნომინალური წნევისა და ხანძრის პროგრესირების სცენარის პრინციპული სქემა სატრანსპორტო გვირაბში წარმოდგენილია ნახაზზე 2, რომელზეც დატანილია კოლაფსის ზონის კონტური. აღსანიშნავია, რომ ჩვენს მიერ დამოდელებული 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრისათვის, რომლის ტემპერატურა შეადგენს 13000 k ხანძრის ხანგრძლივობა აღმავალი განვითარების ფაzაში ft1  7 წთ; ხანძრის ხანgrძლiვoba პიკურ ფაზაში ft2  5 წთ; ხანძრის ხანგრძლივობა მილევის ფაზაში ft3 15 წთ. პროექტ “ევრიკას” მონაცემების მიხედვით კი: 1. ხანძრის თბური სიმძლავრის პიკი მიიღწევა მისი დაწყებიდან 10_20 წთ-ის ფარგლებში; 2. რაც უფრო დიდია სიმძლავრე, მით უფრო გვიან ხდება პიკური მნიშვნელობის დადგომა; 3. პიკური მნიშვნელობის მიღწევის შემდეგ სიმძლავრის ზრდა ხდება წრფივთან მიახლოებული კანონზომიერებით დაახლოებით 4_5 წთ-ის განმავლობაში; 4. ხანძრის მილევა ხდება წრფივი კანონზომიერებით, 15_25 წთ-ის განმავლობაში [4]. 6 ნახ. 2. ვენტილატორის მიერ განვითარებული ნომინალური წნევისა და ძლიერი ხანძრის პროგრესირების პრინციპული სქემა: 1 ვენტილატორის მიერ განვითარებული სტატიკური წნევა; 2 ხანძრის მიერ აღძრული წევა (დინამიკური წნევა) გაეროს ევროპული ეკონომიკური კომისიის რეკომენდაციებით გვირაბების სავენტილაციო სისტემები გაანგარიშებული უნდა იქნეს 30 მგვტ ხანძრის პირობებში ფუნქციონირებისთვის, რომლის ტემპერატურაც შეადგენს 6000 k . ანალოგიური მიდგომით ხასიათდება გერმანული სტანდარტი rabt , რომლის მიხედვითაც მოხდა რიკოთის გვირაბის მოდერნიზაცია. ასეთ პირობებში ხანძრის მიერ გამოწვეული წნევის ნაზარდი აღწევს 01,005,0 p სიდიდეს, როდესაც, ჩვენი შეფასებით, სავენტილაციო სისტემის კოლაფსი თავიდან ვერ იქნება აცილებული. გვირაბში ძლიერი ხანძრისას აღმავალი ფაზის დამახასიათებელი დრო მნიშვნელოვნად შემცირებულია ღია გარემოში ანალოგიური სიმძლავრის ხანძართან შედარებით, რაც კიდევ უფრო ართულებს საგანგებო სიტუაციების მართვის პირობებს. გვირაბში ხანძრის გავრცელებისთვის ყველაზე არახელსაყრელი სცენარი არის იმ შემთხვევაში, როდესაც გვირაბში არ ფუნქციონირებს მექანიკური ვენტილაცია და არ არის ბუნებრივი წევა, ვინაიდან ამ დროს ხანძრის კერას მინიმალური ინტენსიურობით მიეწოდება ატმოსფერული ჟანგბადი. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, ხანძარი ბუნებრივად მოიპოვებს პრაქტიკულად სრული წვისათვის საკმარის ჟანგბადს, რადგან სათანადო ლიტერატურაში აღწერილი არ არის არასრული წვის ფაქტები, რომელსაც co -ს 12,5 %-ზე უფრო მაღალ კონცენტრაციაზე დეტონაცია მოყვე-ბოდა. შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში ხანძრის კერაზე წარმოქმნილი ტოქსიკური აირებით გაჯერებული სავენტილაციო ნაკადი კერიდან ორივე მხარეს გავრცელდება პორტალების მიმართულებით, ხოლო ხანძრის მიერ აღძრული წევის ხარჯზე საპირისპირო მიმართულებით პორტალებიდან სუფთა ჰაერის შემოდინება მოხდება ისეთნაირად, რომ ტოქსიკურ აირებს და ატმოსფერულ ჰაერს ექნებათ გაბატონებული ნაკადების ზონები, როგორც ეს ნაჩვენებია ნახაზზე 3. 7 ნახ. 3. გვირაბში ხანძრის შედეგად წარმოქმნილი გაბატონებული ნაკადები: 1-ატმოსფერული ჰაერი; 2-ტოქსიკური აირები იმის გამო, რომ სახეზეა სხვადასხვა თერმოდინამიკური პარამეტრების მქონე ურთიერთსაპირისპირო მიმართულების ნაკადების მოძრაობა, ნაკადების წარმოსახვით გამყოფ საზღვარზე ადგილი ექნება ტურბულენტური სასაზღვრო შრის ჩამოყალიბებას, სადაც ინტენსიური დიფუზიური პროცესების გამო ძალზე სწრაფად მოხდება გვირაბში შემომდინარე ატმოსფერული ჰაერის ნაკადის დაბინძურება ტოქსიკური აირებით, რაც კიდევ უფრო შეამცირებს საევაკუაციო პერიოდს ( evt ). ჩვენი შეფასებით საევაკუაციო პერიოდის მნიშვნელოვან შემცირებასთან გვქონდა საქმე 1999 წელს სენ-გოტარდის საავტომობილო გვირაბში მომხდარი ხანძრის შემთხვევაში. 190 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის პირობებში, მისი დაწყებიდან ერთი წუთის შემდეგ, გვირაბში სუფთა ჰაერი პრაქტიკულად აღარ იყო, ხანძრის კერაში ტემპერატურა აღწევდა 1000 c0 , დაიღუპა 39 ადამიანი, მათ შორის 1 მეხანძრე [1, 5]. შესრულებული კვლევების საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ: გვირაბში ხანძრის შემთხვევაში სავენტილაციო სისტემის გამოყენებით საევაკუაციო პერიოდის ხანგრძლივობის ( evt ) გაზრდა პრაქტიკულად შეუძლებელია იმ შემთხვევაში, თუ სავენტილაციო ნაკადს და ხანძრის მიერ აღძრულ წევას ურთიერთსაპირისპირო მიმართულება აქვთ; fev tt 1 უტოლობით განსაზღვრულi საევაკუაციო პერიოდი შეsაძლებელია კიდევ უფრო მეტად შემცირდეს ტოქსიკურ აირთა ტურბულენტური დიფუზიის შედეგად გვირაბის გაბატონებულ ნაკადებს შორის, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ადგილი ექნებa გვირაბის სავენტილაციო სისტემის კოლაფსს; 8 კოლაფსის ერთ-ერთი ძირითადი მაჩვენებელი არის ხანძრის მიერ აღძრული წევა, რომელიც დამოკიდებულია ხანძრის კერაზე წნევის ნაზარდის რიცხვით სიდიდეზე. ეს უკანასკნელი შესაძლებელია განისაზღვროს ანალოგიური შემთხვევებისათვის კლაპეირონის განტოლების გამარტივებული სახით 03,02,0 pp  . ლიტერატურა 1. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9, 2001. p. 59. 2. o.lanchava, n.ilias, i. andras, r.moraru, i.neag. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of petrosani, petrosani (romania), 2007, vol. 9 (xxxvi), part 1. pp. 219-227. 3. o.a. lanchava. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, gtu, tbilisi, 1998, p. 272 4. a.haack. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, volume 13, № 2. pp. 377-381. 5. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/11, 2002. p. 6. hazard analysis due to the influence of the strong fires in the road tunnels lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n. in this article presented an analysis of the hazards caused by the influence of strong fires in the road tunnels. have been considered the main factors that affect the reliability of the results of definition of the period of time during which there is the possibility of evacuation of people. the dependence of the period of time marked by the characteristic parameters of fire: from the power of spatial localization and duration of the ascending phase of its development. the paper noted that the duration of the evacuation period, will be less than the duration of the ascending phase of development of a fire and also noted that this period tends to narrowing due to the influence of turbulent diffusion fluxes. in this paper it is assumed that the turbulent diffusion fluxes occur between the zones in which the ruling are toxic carbon gases of fire and fresh ventilation air flow. javascript:void(0) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 101 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.14 ასიმეტრიული ტექნოლოგიური და სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების თანამედროვე რეალობა გურამ ჯოლია1, ირაკლი ჯანგავაძე2 ეკონომიკის დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი ეკონომიკის დოქტორი, ასისტენტ პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე ასიმეტრიული ტექნოლოგიური პროგრესი და მისგან მომდინარე გლობალური სოციალურ-ეკონომიკური უთანასწორობა, რომელიც xviii საუკუნეში დაიწყო, პოსტინდუსტრიულ ეპოქაშიც გრძელდება, რის გამოც მდიდარი და ღარიბი მოსახლეობის შემოსავლებსა და შესაძლებლობებში განსხვავება უფრო ღრმავდება. სიტუაციის გაუარესება მოსალოდნელია covid-19 პოსტპანდემიურ პერიოდშიც, რადგან ეპიდემიის გავლენით, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში, ასობით მილიონი სამუშაო ადგილი გაუქმდება, მოსახლეობას შემოსავლები შეუმცირდება, გლობალური შიმშილი და კვების უკმარისობა დაისადგურებს. მოცემულ კრიტიკულ ვითარებაში, განვითარებულ ქვეყნებსა და რეგიონებში ტექნოლოგიური განვითარება არათუ უნდა შეფერხდეს, პირიქით, უნდა გაძლიერდეს, მაგრამ, იგი უნდა წარიმართოს არა მდიდართა კიდევ უფრო გასამდიდრებლად, არამედ ღარიბთა დასახმარებლად და მათი ცხოვრების პირობების გასაუმჯობესებლად. თავის მხრივ, განვითარებადმა ქვეყნებმა და რეგიონებმა უნდა შეიმუშაონ ინოვაციური განვითარების მიზნობრივი სახელმწიფო პოლიტიკა, მაქსიმალური მობილიზება გაუკეთონ საკუთარ ინტელექტუალურ და ფინანსურ რესურსებს და გამუდმებით იზრუნონ ახალი ტექნოლოგიების მასობრივად დასანერგად. საკვანძო სიტყვები: ასიმეტრია, ტექნოლოგია, პარადიგმა, პროგრესი, ინდუსტრია, კაპიტალი, პოლარიზაცია, ინვესტიცია, ტექნოპოლისი, მეინსტრიმი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 102 კაპიტალიზმის მთავარი ნაკლია სიკეთეების არათანაბარი განაწილება. უინსტონ ჩერჩილი შესავალი მსოფლიოს ასიმეტრიული (უთანასწორო) ტექნოლოგიური და სოციალურეკონომიკური განვითარება ახასიათებს. რიგ რეგიონებში შეინიშნება ეკონომიკური ზრდა, სხვებში სტაგნაცია და კრიზისები; უმუშევრობის დონე ზოგან დაბალია, ზოგან მაღალი და ა. შ. ზოგადად, ასეთი ვითარება ბუნებრივია, რამეთუ, უთანასწორო განვითარებაზე მრავალი ფაქტორი მოქმედებს, კერძოდ, ომები, ეპიდემიები, პოლიტიკური პროცესები... და უმთავრესი, ტექნოლოგიური პროგრესი და ფინანსური კაპიტალი, რაც ერთობლივად ქმნის ახალ პარადიგმას ურთიერთდაკავშირებული ტექნოლოგიებით, დარგებით, ინფრასტრუქტურითა და ინსტიტუციებით. პარადოქსია, მაგრამ ფაქტია, რომ ეკონომიკური კრიზისების, მათ შორის covid-19 პანდემიის პერიოდში, როცა სამუშაოს დაკარგვით მილიონობით ადამიანი უფრო გაღარიბდა, ოქსფამის5 კვლევებით, გაიზარდა მილიარდელების შემოსავალი, გადიდდა მათი მოთხოვნა ფუფუნების საგნებზე, ძვირადღირებულ უძრავ ქონებაზე და სხვ. მოცემული გლობალური პრობლემა უფრო სოციალურია, ვიდრე ტექნოლოგიური, რამეთუ მილიარდობით ადამიანის სასიცოცხლო ინტერესებს ეხება. კვლევის მიზანია ასიმეტრიული ტექნოლოგიური და სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების მიზეზების განხილვა. კვლევის ამოცანაა ტექნოლოგიური პროგრესის გავლენით მსოფლიო რეგიონებსა და ქვეყნებს შორის ასიმეტრიული განვითარების ზრდის დადგენა. კვლევისთვის გამოყენებულია:  თეორიული მეთოდი, რომლის საფუძველზე შესრულებულია სამეცნიერო ლიტერატურის ანალიზი;  მეცნიერული ჰიპოთეზის მეთოდი, რომლის დახმარებით მოცემულია ავტორთა დასკვნები და წინადადებები. ძირითადი ნაწილი თანამედროვე გლობალური სამყაროს ლანდშაფტი ორპოლუსიანია: ერთი მხრივ, არსებობს მაღალტექნოლოგიური რეგიონები (მაგ., „სილიკონის ველი“ აშშ-ში), მეორე მხრივ, ეკონომიკურად მოდუნებული ქვეყნები (მაგ., ჰაიტის რესპუბლიკა, აფრიკის რიგი ქვეყნები). ზოგიერთების კომფორტი და ფუფუნება აშკარად უპირისპირდება სხვათა სიღარიბესა და სოციალურ დეგრადაციას. ასიმეტრიული სივრცითი განვითარება თვალშისაცემია მდიდარი და ღარიბი ქვეყნების შედარებისას. მაგ., ბერმუდას კუნძულების (დ. ბრიტანეთის ტერიტორია) ერთობლივი ეროვნული შემოსავალი ერთ სულ მოსახლეზე გაანგარიშებით, 2021 წლის მდგომარეობით, 5 ოქსფამი (oxfam international) — 13 ორგანიზაციის კონფედერაცია, რომლებიც 3000 პარტნიორთან ერთად 100ზე მეტ ქვეყანაში მუშაობენ, რათა სათანადო გადაწყვეტა მოუძებნონ სიღარბესა და უსამართლობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 103 შეადგენდა $117 730-ს, ბურუნდის რესპუბლიკის კი, $280-ს ანუ 420-ჯერ მეტს (საქართველოში $4 780, 112-ე პოზიცია).6 ზოგადად, მცირეთა გამდიდრება დიდად განაპირობებს მრავალთა გაღარიბებას. 2015 წელს გაერომ 2030 წლისთვის მდგრადი განვითარების უპირველეს მიზნებად სიღარიბისა და შიმშილის აღმოფხვრა განსაზღვრა. ამ გადაწყვეტილების მიღებიდან ნახევარი დრო უკვე გავიდა, მიღწეული შედეგები კი ერთობ საგანგაშოა მშიერთა და ღატაკთა რაოდენობა თითქმის არ შეცვლილა, დაახლოებით, 800 მილიონამდე ანუ მსოფლიო მოსახლეობის ყოველი მე-10 ადამიანი უკიდურეს სიღარიბეშია. ამ დროს, განვითარებულ ქვეყნებში წლიურად მილიონობით ტონა სურსათი ფუჭდება და იყრება (საშუალოდ, 95-105 კგ ერთ სულზე გაანგარიშებით), ხალხს ჭარბი წონა და ცხიმიანობა აწუხებთ. მაღალგანვითარებული სამყარო ტექნოლოგიური პროგრესის ახალ ტალღაზე გადადის საქმიანობის ყველა სფეროში ციფრული ტექნოლოგიები ინერგება. იმავდროულად, დედამიწის მდიდარ რეგიონებში, განსაკუთრებით, ოფშორულ ზონებში, არნახული, უპრეცედენტო მასშტაბით მიმდინარეობს კაპიტალის დაგროვების პროცესი. ჩვენ ხომ მკაფიოდ გამოხატულ მომხმარებლურ საზოგადოებაში ვცხოვრობთ, სადაც ბატონობს ფინანსური კაპიტალი, რომელიც დღენიადაგ გადიდებას, სოკოსავით გამრავლებას ცდილობს და, ამიტომაც, იმ რეგიონებისაკენ თავდავიწყებით მიილტვის, სადაც რენტა მაღალია და მოკლე დროში მიღებული მოგება დიდი. და რისთვის არის ყოველივე საჭირო და აუცილებელი? სააქაო სამყაროში ადამიანი ხომ ვერ შეძლებს მილიარდობით დოლარის რაციონალურ მოხმარებას, იმქვეყნიურში კი, ყოველგვარი კაპიტალი აზრს კარგავს. იქნებ ეს იმიტომ ხდება, რომ ადამიანს შინაგანი ბუნებით მოდგამს გამდიდრებისაკენ დაუოკებელი სწრაფვა, რომ იგი ჩაფლულია სხვადასხვა ვნებაში, ამასოფლიურ სიამეებში? დიდი ფინანსური კაპიტალის დაგროვების ერთ-ერთი ხელსაყრელი სივრცეა ტექნოლოგიური ცენტრები, მეცნიერებატევადი სამრეწველო სექტორები, როგორც ინვესტიციების მიზიდვის ობიექტები. მაგ., „სილიკონის ველში“ მოქმედ კომპანიებში $100 ათასი ინვესტიცია 10 წელიწადში მილიარდობით შემოსავალს იძლევა. დიდი ფინანსური კაპიტალი სხვა რეგიონებიდან ნიჭიერ სამუშაო ძალას ანდამატივით იზიდავს და გლობალური მიგრაციული ნაკადების ვექტორს ცვლის. ეკონომიკური სუპერპოლარიზაციის ერთ-ერთი მიზეზია მოგების გასადიდებლად ადამიანთა მარად დაუოკებელი ლტოლვა, მატერიალური კეთილდღეობისათვის სწრაფვა, მართვის იერარქიულ სისტემაში საკუთარი „ადგილის პოვნა“..., რასაც თანამედროვე მომხმარებლური საზოგადოება მყარად ამკვიდრებს. პროგრესულ სამყაროში სიმდიდრე აღარ არის განსაკუთრებული დამსახურების სიმბოლო. ნივთების მოხმარება ჩვეულებრივი მოვლენა გახდა, კარგი ცხოვრება კი, უკეთესისაკენ სწრაფვად იქცა. მდგრადი განვითარება ყოველ ადამიანს უფრო უკეთეს მდგომარეობაში აყენებს. თითქმის ყოველ მათგანს აქვს მანქანა, ტელევიზორი, მობილური... ცხოვრების საერთო დონის ამაღლებამ ადამიანი გახადა უფრო შეძლებული, ჯანმრთელი და თავისუფალი, თუმცა ნაკლებად ბედნიერი. 6 https://gtmarket.ru/ratings/gross-national-income-ranking georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 104 მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანთა უმეტესობა შედარებით კარგად ცხოვრობს, საზოგადოების პოლარიზაცია კვლავაც ძლიერდება. მასმედიით მუდმივად ვრცელდება სოციალური უთანასწორობის მძიმე შემთხვევები. უმდიდრეს ქვეყნებში საშუალო შემოსავალი ათეულობით მეტია უღარიბეს ქვეყნებთან შედარებით, ტოპ-მენეჯერების ანაზღაურება კი, ასეულობით აღემატება რიგითი მუშაკების საშუალო ხელფასს. არის სხვა განზომილებაც სხვასთან ან წარსულთან შედარება. გერმანელი სოციოლოგის ი. ლაუს „შედარების სტრესი“ ადამიანს საშუალებას არ აძლევს რაიმეს მიღწევის შემდეგ თავი ბედნიერად იგრძნოს, რადგან სხვებს ედარება, რითაც მათზე დამოკიდებული ხდება. ბედნიერების მისაღწევად, მისი მარადიული სწრაფვა, ხშირად, სიზიფურ შრომად იქცევა, რამეთუ ცხოვრების პირობების გაუმჯობესების მიუხედავად, ბედნიერების შეფასების სტანდარტები უფრო მაღლდება. აღნიშნული ფაქტორი გლობალური მასშტაბით შრომისა და კაპიტალის სივრცით დიფერენციაციას ამწვავებს, სიღარიბესა და სიმდიდრეს შორის განსხვავებას კიდევ უფრო ზრდის და უფსკრულს აღრმავებს.7 მსოფლიოს რიგ რეგიონებში დიდი კაპიტალის კონცენტრაცია მწვავე სოციალურეკონომიკურ პრობლემებს წარმოშობს, მაგ., ღარიბი ქვეყნებიდან ადამიანთა მასობრივი ემიგრაცია, საერთაშორისო ტერორიზმის ზრდა, რაც, მეტწილად, ეკონომიკური უთანასწორობით, არასამართლიანობითა და უპერსპექტივო მომავლით აიხსნება. ეკონომიკური საქმიანობის აქტორები მათი კონკურენტების დამარცხებას მისაღები თუ მიუღებელი მეთოდებით მუდმივად ცდილობენ. ასეთი ლტოლვა ადრეც ჰქონდათ ტერიტორიებს. კაცობრიობის არსებობის მთელი ისტორიის მანძილზე ძლიერი ქვეყნები მუდამ ცდილობდნენ კონკურენტების პოლიტიკურ და კულტურულ-ეკონომიკურ დაქვემდებარებას. მართალია ბრძოლის ძალისმიერი მეთოდების გამოყენება ბოლო ათწლეულებში არსებითად შემცირდა, მაგრამ, სანაცვლოდ, „რბილი ძალის“ ტექნოლოგიები ძალიან გააქტიურდა და, რაც მთავარია, სხვისი დამორჩილების მარადიული განზრახვა კვლავ უცვლელი დარჩა. დღეს, ერთმანეთის „მკვებავი“ ტექნოლოგიები და ინვესტიციები განვითარებისა და დომინირების გადამწყვეტი ფაქტორები ხდება. მათი კონცენტრაცია კვლავ განსაზღვრავს სახელმწიფოთა პოლიტიკურ-ეკონომიკურ ძლიერებას. ამიტომაც აქტიურად იზიდავენ უცხოურ კაპიტალს, ტალანტურ ადამიანებს, ქმნიან ახალ სამუშაო ადგილებსა და აუმჯობესებენ ცხოვრების პირობებს. აფუძნებენ საგადასახადო ოაზისებს, ტექნოპოლისებს, ტექნოპარკებსა და თავისუფალ ზონებს. აშენებენ არქიტექტურულ ნაგებობებს (აერო და საზღვაო პორტებს, მუზეუმებს, თეატრებს, ღამის კლუბებს, კაზინოებს...), აწესრიგებენ ინფრასტრუქტურას, აგებენ ახალი დროის სულიერების, ცხოვრების სტილისა და გემოვნების მატერიალურ სიმბოლოებს, იღებენ ბიზნესისა და მიგრაციის ლიბერალიზაციის კანონებს, აუქმებენ ან ამარტივებენ ადმინისტრაციულ პროცედურებს, შეზღუდვებსა და ბარიერებს, აწესებენ შეღავათებს, ათავისუფლებენ უცხოელ ინვესტორებს გადასახდელებისაგან, იღწვიან სასურველი იმიჯისა და უპირატესობის მისაღწევად კონკურენციულ ბრძოლაში. 7 მაგ., 2016 წელს უმდიდრესი ადამიანების 1% მსოფლიო სიმდიდრის 50%-ზე მეტს ფლობდა (2009 წელს ეს მაჩვენებელი 48% იყო). ოფშორული სიმდიდრე კონცენტრირებულია ბენეფიციარების ძალიან მცირეთა ხელში. მაგ., სიმდიდრის 80% ეკუთვნის უმდიდრესი ოჯახების 0,1%-ს (!). ეს ტენდენცია დღესაც გრძელდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 105 განვითარებულ ქვეყნებში აქტიურად მიმდინარეობს ინდუსტრიული რევოლუცია, („ინდუსტრია 4.0“). მათგან გამორჩეული იაპონია კი, სოლიდარული საზოგადოების ფორმირებაზე („ინდუსტრია 5.0“) ნაყოფიერად მუშაობს. დღევანდელი მოწინავე სამყარო მეცნიერებისა და ტექნიკის აყვავების ეპოქაშია. თუმცა, განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებს შორის დიდი ეკონომიკური გარღვევა კვლავ შეინიშნება. ასეთი ვითარება საკმაოდ ძველია. ფაქტობრივად, იგი პირველი სამრეწველო რევოლუციიდან (xviii ს.) დაიწყო. ადრე, აგრარულ საზოგადოებაში, ადამიანთა უმრავლესობა შედარებით თანაბრად ღარიბი იყო, გარღვევა კი, ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლებში ქვეყნებს შორის გაცილებით მცირე (დიაგრამა 1).8 დიაგრამა 1. ტექნოლოგიური პროგრესი და უთანასწორობა საუკუნეების განმავლობაში თანამედროვე ტურბოკაპიტალიზმის პირობებში „... წარმოიშობა ახალი ტიპის უთანასწორობა საშუალო კლასი თანდათანობით ღარიბდება, რადგან რისკები იზრდება. უფრო უარესი მდგომარეობაა განვითარებად ქვეყნებში, სადაც ტურბოკაპიტალიზმი ქმნის პირობებს, რომ მდიდარმა ფენებმა ფეხქვეშ მოაქციონ მთელი ეკონომიკა და ეროვნული სიმდიდრე, რაც აუარესებს დანარჩენი მოსახლეობის ცხოვრებას“.9 ასიმეტრიული განვითარების თვალსაზრისით, ბოლო პერიოდში ვითარება კიდევ უფრო გართულდა. კერძოდ, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, covid-19 პანდემიის 8 unctad. technology and innovation report 2021. catching technological waves innovation with equity. united nations publication issued by the united nations conference on trade and development. geneva, 2021. p. xiii. 9 ჭითანავა, ნ. (2021). გლობალური გამოწვევები ერთპოლუსიან მსოფლიოში. თბ., „ივერიონი“. გვ. 178. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 106 კრიზისის შედეგად, საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა 500 მილიონი სამუშაო ადგილი, ძირითადად, განვითარებად ქვეყნებში, მათ შორის სამუდამოდ გაქრება არა ნაკლებ 100 მილიონი. გარდა ამისა, განვითარებად სამყაროში 90-დან 120 მილიონამდე ადამიანი უკიდურეს სიღარიბეში აღმოჩნდება, რასაც შიმშილი და საკვების ნაკლებობა აუცილებლად მოჰყვება. შემოსავლებში გარღვევა ყველგან გაიზრდება.10 ინდუსტრიულ, მეტწილად, პოსტინდუსტრიულ ეპოქაში, ტექნოლოგიური პროგრესის შედეგად, დასავლეთ ევროპა და მისი ისტორიული განშტოებები აშშ, კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია, იაპონიასთან ერთად, დიდად დაწინაურდნენ, სხვები კი პერიფერიებად დარჩნენ. პროგრესის ტალღებმა უთანასწორობა გააძლიერა, რაც საქონლის, სოციალური მომსახურებისა და საზოგადოებრივი სიკეთეების (მაგ., განათლება, ჯანდაცვა...) განსხვავებული დონის უზრუნველყოფაში გამოიხატა. დღეს ადამიანები უფრო დიდხანს ცოცხლობენ და ჯანმრთელებიც არიან. რიგ განვითარებად ქვეყნებში სწრაფი ეკონომიკური ზრდის გამო, თანდათან ფორმირდება საშუალო კლასი. მიუხედავად ამისა, სიღარიბის მასშტაბები კვლავ დიდია და ასიმეტრიაც პროგრესირებადი. სიმდიდრე თავმოყრილია ძალიან მცირეთა ხელში. არსებითია განსხვავება შემოსავლების მიღების შესაძლებლობებშიც. ასეთი დისბალანსი აფერხებს ეკონომიკურ ზრდასა და განვითარებას.11 ასიმეტრიულობის კონცეფცია მრავალმხრივია. იგი კავშირშია ცალკეულ ადამიანებსა და ქვეყნებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან და შესაძლებლობებთან. ამასთან, ერთი თაობის მიერ მიღწეული შედეგები ესტაფეტასავით გადაეცემა მომდევნო თაობებს, რის გამოც შესაძლებლობებში უთანასწორობა კვლავ და კვლავ გრძელდება. მცირე შემოსავლების ქვეყნებში გაცილებით მეტი ადამიანი შიმშილობს, რადგან უთანასწორობა უშუალოდ კორელაციაშია შემოსავლებთან. ბოლო ათწლეულებში აზიის დიდი ეკონომიკების ქვეყნებში (ჩინეთი, ინდოეთი) ეკონომიკის სწრაფი ტემპებით ზრდის გამო, შემოსავლებში გლობალური ასიმეტრიულობა შეფარდებით შემცირდა. კერძოდ, თუ 1970 წელს განვითარებულ ქვეყნებში საშუალოდ ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ის მოცულობა 15-ჯერ აღემატებოდა განვითარებადი ქვეყნების დონეს, 2015 წელს მათი შეფარდება 9,1 გახდა. თუმცა, აბსოლუტური ოდენობით, მათ შორის სხვაობა $17,4 ათასიდან $40,7 ათასამდე ანუ 2,3-ჯერ გაიზარდა (დიაგრამა 2). 10 unctad. impact of the covid-19 pandemic on trade and development. united nations. geneva, 2020. 11 unctad. technology... დასახელებული ნაშრომი. გვ. გვ. xiii-xiv. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 107 დიაგრამა 2. შემოსავლების ცვლილება ერთ სულ მოსახლეზე გაანგარიშებით განვითარებად და განვითარებულ ქვეყნებში (1970-2015 წწ.)12 თვით განვითარებულ ქვეყნებშიც არსებობს დიდი რეგიონული განსხვავებები. ზოგი მათგანი ეკონომიკურად მაღალგანვითარებულია (მაგ., აშშ-ის კალიფორნიის შტატი) და მოსახლეობას შემოსავლებიც დიდი აქვს. შედარებით დაბალი განვითარების ტიპური მაგალითია იტალიის სამხრეთი რეგიონი, საფრანგეთის დეპარტამენტი დრომი, გერმანიის კომუნა ლაუზიცი (ბრანდენბურგის მხარე) და სხვ. ეროვნულ სივრცეთა ეკონომიკური ასიმეტრია ახალი ფენომენი არ არის. თუმცა, დღეს მან მეტი ფუნქციური დატვირთვა შეიძინა. რეგიონები, რომლებსაც აქვთ მრეწველობის ტრადიციული დარგები, გლობალურ სისტემაში სუსტად არიან ინტეგრირებულები, ლოკალურად ორიენტაციას აკეთებენ სოფლის მეურნეობასა და ძველ მომსახურებაზე, აქვთ მოდუნებული ეკონომიკური პროცესები, უმუშევრობის მაღალი დონე, მოსახლეობის ემიგრაცია და კრიმინოგენური სიტუაცია. განვითარების საპირისპირო პოლუსზეა დინამიური რეგიონები, გლობალურ საწარმოომომსახურების ქსელში ჩართულები, სპეციალიზებული ტექნოლოგიით, დასაქმების ახალი სტრუქტურით, მოსახლეობის დიდი შემოსავლებითა და ცხოვრების მაღალი დონით, მცირე უმუშევრობით, დადებითი მიგრაციული სალდოთი და მოწესრიგებული საზოგადოებრივი ინფრასტრუქტურით. ამ რეგიონებში, მეცნიერებატევადი დარგების თავმოყრის გამო, ინოვაციური ტიპის საზოგადოება ფორმირდება და ხალხიც სიახლეების გენერირებაში აქტიურად მონაწილეობს. ასეთ საზოგადოებას მოიხსენიებენ როგორც „ცოდნის საზოგადოებას“, „ინოვაციურ სივრცეს“, „მაღალტექნოლოგიურ რეგიონს“და სხვ. ამგვარ სივრცეში იბადება, ვითარდება და ინერგება ახალი „ცოცხალი“ ცოდნა. ნაკვერცხალივით აქ ღვივდება ახალი დარგების კრეატიული იმპულსები, ჩნდება ეკონომიკის ახალი სექტორები, მართვის, წარმოებისა და შრომის ორგანიზაციის პროგრესული ფორმები და მეთოდები, საქმიანობის, გართობისა და დასვენების თანამედროვე სტილი. აქეთკენ 12 unctad. technology... დასახელებული ნაშრომი. გვ. xv. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 108 მიილტვიან კრეატიული ადამიანები. სწორედ აქ იქმნება ახალი ზედმეტი ღირებულება და იზრდება დაბანდებული ფინანსური კაპიტალი. ასეთია რიგ ქვეყნებში კონცენტრირებული კოგნიტური კაპიტალიზმის ტერიტორიები. მათ შორის ყველაზე მსხვილი და ცნობილები: აშშ-ში „სილიკონის ველი“ და „დიდი ბოსტონი“; იაპონიაში ტოკიოს რეგიონი; ფინეთში ქ. ჰელსინკი და ტექნოლოგიური სოფელი ოულუ „ჩრდილოეთის სილიკონის ველი“ (მეცნიერებისა და ბიზნესის ინტეგრაციული ფორმა); საფრანგეთში ქ. გრენობლი; დანიაში ერესუნის სრუტე; აზიაში სინგაპური; ინდოეთში ქ. ბანგალორი და ქ. კალკუტა; ჩინეთში ქ. შანხაი და ქ. გუანჯოუ; „აზიური ვეფხვების“ რიგი ტერიტორიები. ახალ ცენტრებში ინოვაციური საქონლის (ინოსაქონლის) მწარმოებელი საწარმოები დომინირებს. მათ საწარმოო სტრუქტურასა და საქონლის ექსპორტში ტექნოპროდუქციის წილი სჭარბობს. ისინი ლიდერობენ საპატენტო განაცხადების რაოდენობითაც. აქ მუშაობენ მაღალკვალიფიციური მეცნიერები და ინჟინრები. ასეთ სივრცეში წარმოებული პროდუქცია რეგიონულ ბაზარზე პრაქტიკულად არ იყიდება, რადგან გათვალისწინებულია უფრო სარფიანი გლობალური ბაზრებისათვის. ინოვაციურ რეგიონებს (ინორეგიონებს) ეროვნული ქვეყნის განვითარებაში დიდ წვლილი შეაქვთ. ქვეყანა ხდება ეკონომიკურად ხელსაყრელი ინოპროდუქტების სარეალიზაციოდ ზრდადი ბაზრებით, ეკოპირობების გაუმჯობესებით, სანედლეულო ფაქტორზე დამოუკიდებლობით. შედეგად მდიდრდებიან ინოსაწარმოთა არა მარტო აქციონერები, არამედ ინვესტორებიც. ამიტომაც იზიდავს ტნკ-ს ასეთი ცენტრები. როგორც წესი, მსხვილი ინოვატორები (ინოკომპანიები) საქმიანობას წარმართავენ საწარმოო ჯაჭვის ყველაზე მომგებიან სეგმენტებში. ასეთია ინოკვლევები და განვითარება, ახალ ნაკეთობათა საცდელი ნიმუშების დამზადება, ახალი დიზაინი და რეკლამა, საწარმოო ქსელის ახალი მენეჯმენტი და კონტროლი. ისინი თავისუფალი არიან რუტინული საწარმოო ოპერაციებისაგან, რადგან ინოპროდუქტის სერიულ წარმოებას, უმეტესად, განვითარებად რეგიონებში განთავსებულ კომპანიებს გადასცემენ. მაგ., ამერიკული კომპანიები dell, hewlett, packard, apple, ჩინური კომპანია lenovo და სხვ., თავიანთ ეროვნულ ქვეყანაში პროდუქციას არ აწარმოებენ. ამიტომ ინოკომპანიებს სჭირდებათ მაღალკვალიფიციური და, თანაც, კრეატიული სპეციალისტები, რადგან ინოგანვითარება მხოლოდ და მხოლოდ ასეთი კადრებით არის შესაძლებელი. თუმცა, ყოველივე იწვევს ადამიანთა შემოსავლებში უთანასწორობის გაღრმავებას, ასიმეტრულ სივრცით განვითარებას. დღეს, ტექნოლოგიებზე მომუშავეები მაღალანაზღაურებად ახალ სოციალურ კლასად და „გლობალურ პროფესიონალებად“ განიხილება, რაც მოსახლეობის როგორც ფინანსურ, ისე მენტალურ პოლარიზაციას კიდევ უფრო აღრმავებს. ამიტომ ტერიტორიულ განვითარებაში ინოვაცია ცოდნის საზოგადოებაში გადასვლის დეტერმინანტად (განსაზღვრელ ფაქტორად) მიიჩნევა. ტექნოლოგიურ ინოგანვითარებას აქვს თავისი სივრცითი თავისებურებები, რაც ახასიათებს სახელმწიფოთა მცირე ჯგუფს, თანაც, მათ ცენტრალურ რეგიონებში. სწორედ აქაა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 109 განლაგებული მაღალტექნოლოგიური ინდუსტრიული სექტორები და ეწევიან მაღალი ხარისხის მომსახურებას. შედეგად, ფინანსურ-კოგნიტური კაპიტალი და მაღალი ტექნოლოგიები ერთ სივრცეშია კონცენტრირებული. ინოგანვითარება მჭიდრო კავშირშია ეკონომიკურ ზრდასთან. ინოვაციებში ინვესტიციებს მოაქვს მნიშვნელოვანი შემოსავლები. კაპიტალის ბრუნვის სიჩქარე და ინოვაციების სასიცოცხლო ციკლი პირდაპირ კორელაციაშია ერთმანეთთან. ამიტომ მაღალტექნოლოგიური რეგიონები იმავდროულად არიან ინვესტიციების მიმღებებიც. მათ აქვთ სტაბილური ეკონომიკური ზრდა, რაც უშუალოდ აისახება მოსახლეობის სოციალურ კეთილდღეობაზე.13 ინორეგიონის ფორმირებისა და სტიმულირებისათვის იქმნება სპეცდანიშნულების ინსტიტუციებიც, რითაც მოცემული სივრცე დამატებით იძენს განვითარების მძლავრ იმპულსს, იმაღლებს იმიჯს და იზიდავს ახალ ინვესტორებს. ინოვაციური განვითარება ინდუსტრიული/პოსტინდუსტრიული საზოგადოების ფენომენია. შუა საუკუნეებში ყოველი ნოვაცია საზოგადოებრივი წესრიგის დამრღვევ ფაქტორად მიაჩნდათ. ამიტომ ევროპის მრავალ ქალაქში ინოვაციური განვითარება იკრძალებოდა.14 დღეს ვითარება საპირისპიროა. ინოვაციური პროცესი „ცენტრის“ ქვეყნებშია (აშშ, დასავლეთ ევროპა, იაპონია, ავსტრალია და სხვ.) კონცენტრირებული. შედეგად ინოვაციური ეკონომიკის წილი მათ ეროვნულ ეკონომიკაში მესამედზე მეტია, მსოფლიოს მშპში კი, საშუალოდ, 27%. ეკონომიკის ინოვაციური სექტორის საყურადღებო განვითარება შეინიშნება რიგ განვითარებად ქვეყნებშიც (მაგ., ჩინეთში, ინდოეთში, ბრაზილიაში, მექსიკაში, თურქეთში...).15 შეიძლება ითქვას, რომ ინოგანვითარება ის გლობალური ტრენდია, რომელიც ახალ სახელმწიფოებსა და რეგიონებს ანდამატივით იზიდავს. განვითარების ინოპარადიგმა თავისებურ სულიერ მეინსტრიმად გვევლინება, რომლის მიზანია სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების გადაწყვეტა. თუმცა, ინოგანვითარებას ნეგატიური მხარეებიც აქვს, კერძოდ, ტექნოლოგიური სექტორი რეგიონის მოსახლეობაში შემოსავლების მკვეთრ დიფერენციაციას იწვევს, „გლობალურ პროფესიონალთა“ ახალი კლასი გლობალური ცხოვრებით ცხოვრობს, მჭიდროდ აღარ უკავშირდება მიკრორეგიონის იდენტობას, წარსულის წეს-ჩვეულებებს, ტრადიციებსა და სოციალურ ცხოვრებას. მრავალ შემთხვევაში ტექნოლოგიური განვითარება ამბივალენტურია, რაც ნათლად ჩანს ჩინეთის მაგალითზე. თუ 4-5 ათეული წლის წინათ ჩინეთი მსოფლიო ბაზრისაგან დამოუკიდებლად ფუნქციონირებდა და ბუნებრივი რესურსების ყაირათიან გამოყენებაზე იყო ორიენტირებული, დღეს სიტუაცია საპირისპიროა. იგი გლობალური ეკონომიკის მძლავრი აქტორია, რომელიც მრავალფეროვანი პროდუქციით მთელ მსოფლიოს ამარაგებს. წარმოებისა და ტექნოლოგიების განვითარებამ ქვეყანა მსოფლიო ბუნებრივი რესურსების 13 ковалев ю. ю. (2016). инновационный сектор мировой экономики: понятия, концепции, индикаторы развития. екатеринбург. с. 6. 14 kurz r. schwarzbuch kapitalismus ein abgesang auf die marktwirtschaft. frankfurt am main: eichborn verlag ag, 1999. с. 127. 15 ковалев ю. ю. (2016). инновационный... დასახელებული ნაშრომი. გვ. 19. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 110 უდიდეს მომხმარებლად აქცია, თუმცა, ეკოლოგიური მდგომარეობა ძალიან გაიუარესა. მძიმე ვითარება შეექმნა სასმელი წლის მომარაგებაში. ჰაერით ყველაზე დაბინძურებული მსოფლიოს 20 ქალაქიდან 16 ჩინეთშია. მოსახლეობის მხოლოდ 1% სუნთქავს ევროკავშირის სტანდარტებით დასაშვებ ჰაერს.16 გარდა ამისა, გარემოს დაბინძურება ძალზე ნეგატიურად მოქმედებს ადამიანთა ჯანმრთელობაზე, კოგნიტურ უნარებზე და იწვევს ალცჰეიმერისა და პარკინსონის უმძიმეს დაავადებებს. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (word health organization, who) მონაცემებით: 17  დედამიწის მოსახლეობის 91% ცხოვრობს იმ ადგილებში, სადაც ჰაერის დაბინძურების დონე აჭარბებს who-ს მიერ ჰაერის ხარისხის რეკომენდებულ მაჩვენებლებს;  ჰაერის დაბინძურების გამო ყოველწლიურად მსოფლიოში 4,2 მილიონი ადამიანი იღუპება;  3,8 მილიონი ადამიანი იღუპება ყოველწლიურად საცხოვრებელ სახლებში კვამლის ზემოქმედების გამო, რაც გამოწვეულია არაეკოლოგიური სამზარეულო ღუმელების და საწვავის გამოყენებით;  ინსულტით გარდაცვალების 24% გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით;  სისხლძარღვთა დაავადებით გარდაცვლილთა 25% ჰაერის დაბინძურების მსხვერპლია;  ფილტვების დაავადებით გარდაცვალების 43% გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით;  ჰაერის დაბინძურებით გარდაცვლილთა 90% ცხოვრობდა დაბალი და საშუალო შემოსავლების ქვეყნებში. დღეს ტერმინი „განვითარება“ გულისხმობს მაღალტექნოლოგიური კომპლექსის შექმნას, ნაცვლად სიღარიბის, შიმშილისა და ავადმყოფობის დაძლევისა, როგორც 50 წლის წინათ იყო. ინოპროდუქტების, პროცესების, კლასტერებისა და დარგების, ასევე ტექნოპოლისების, ტექნოპარკების განვითარება და დანერგვა, აი ესაა განვითარებადი ქვეყნების სოციალურეკონომიკური განვითარების დღევანდელი რეცეპტი, რადგან სწორედ მისით აიხსნება რეგიონული განვითარების ახალი ინოპარადიგმა. თუმცა, ასეთი პარადიგმა მოიცავს არა მარტო ტექნოლოგიურ სისტემას, არამედ სოციუმსაც და კულტურასაც. ახალ პარადიგმას თავისი ფსიქოლოგიური ასპექტიც აქვს, რაც მდგომარეობს იმაში, რომ სიახლე, ხშირად, სიმბოლური დატვირთვის მქონეა და სოციუმში მისი მფლობელის მაღალი სტატუსის მატარებელი. ახალი და მოდური ნივთების უმეტესობა, მაღალი ფასის გამო, მომხმარებელთა ვიწრო წრისათვის არის ხელმისაწვდომი, რითაც ისინი თავიანთი გამორჩეულობისა და ინდივიდუალობის დემონსტრირებას საჯაროდ ცდილობენ. ყოველგვარი სიახლისადმი მატერიალურად შეძლებულთა მარად დაუოკებელი სწრაფვა იმითაც აიხსნება, რომ ისინი ახალ ნივთებში ხედავენ თავიანთ იდენტობას, მაღალ სტატუსსა და პრესტიჟულ ადგილს საზოგადოებაში. სწორედ ამის შედეგია მოჭარბებული მატერიალური მოხმარება დასავლეთის საზოგადოებაში. 16 laurent e. demokratisch, gerecht, nachhaltig: die perspektive der sozial-ökologie. bern: rotpunktverlag, 2012. p. 154. 17 who global ambient air quality database (update 2018) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 111 ინოვაციური ეკონომიკის ფუნქციონირებისათვის აუცილებელია ისეთი ტიპის მომხმარებელი, რომელსაც დღენიადაგ აინტერესებს მატერიალური (ნივთობრივი) სიახლეები და შეუძლია მათი შეძენა. ასეთი მომხმარებელი, რომელიც გამუდმებით ითხოვს გამორჩეულს, როგორც მისი სტატუსისა და იდენტობის სიმბოლოს, ასევე ინოვაციური ეკონომიკა, რომელიც აქტიურად ცდილობს ახალი რენტის მიღებას, ერთობლივად ქმნის ერთიან კონგლომერატს და მყარ ფუნდამენტს გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდისათვის. გარდა ამისა, მხოლოდ ტექნოლოგიურ ინოვაციებზე ორიენტაცია აფერხებს სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების გადაწყვეტას. მასთან ერთად, აუცილებელია ეკოლოგიური, კულტურული და სხვა ინოვაციების უფრო მეტად სტიმულირება. მრავალმხრივი განვითარება შედეგიანი იქნება მხოლოდ კომპლექსში, რის შესახებაც სამართლიანად აღნიშნავს რუსი მეცნიერი ნ. მოისეევი: „ტექნიკური განვითარება აუცილებელია, მაგრამ არასაკმარისია.“18 ასეთ პირობებში განვითარებადმა ქვეყნებმა ახალი ტექნოლოგიური პარადიგმა უნდა მიიღონ როგორც ფასდაუდებელი შესაძლებლობა, გარდაუვალი გამოწვევა, რისთვისაც საჭიროა ინოვაციურ განვითარებაზე ორიენტირებული ეკონომიკური პოლიტიკა, ინტელექტუალურ-ფინანსური რესურსების მობილიზება, საერთაშორისო ვაჭრობაში გონიერად ჩართვა და ციფრული ტექნოლოგიების მასობრივად დანერგვა. წინააღმდეგ შემთხვევაში უთანასწორობა კიდევ უფრო გაიზრდება და გაღრმავდება. დღეს მსოფლიო განვითარებაში წამყვან როლს ციფრული ტექნოლოგიები ასრულებს. მათმა ერთობლიობამ 2018 წელს უკვე შექმნა $350 მილიარდიანი ბაზარი, რაც 2025 წლისთვის შესაძლოა $3,2 ტრილიონამდე გაიზარდოს. საოცრად მაღალი ტემპებია მოსალოდნელი ხელოვნური ინტელექტისა (11,9-ჯერ) და ნივთების ინტერნეტის (11,5-ჯერ) განვითარებაში. 19 ვინ ქმნის მოწინავე ციფრულ ტექნოლოგიებს? მაღალგანვითარებული ქვეყნები. მათი ტექნოლოგიური დონის შესაფასებლად გამოიყენება ქსელური მზადყოფნის ინდექსი (networked readiness index), როგორც ინოვაციურ-ტექნოლოგიური პოტენციალის ყველაზე არსებითი მაჩვენებელი. იგი 62 პარამეტრით განსაზღვრავს ტექნოლოგიური განვითარების დონეს, რომელსაც 4 ჯგუფში (ტექნოლოგიები, ადამიანები, მართვა, გავლენა) აერთიანებს. ამ ინდექსის მიხედვით, 2020 წლის ათეულში იყო: შვედეთი, დანია, ნიდერლანდი, შვეიცარია, ფინეთი, ნორვეგია, აშშ, გერმანია, დ. ბრიტანეთი და იაპონია (საქართველოს 79-ე პოზიცია ეკავა).20 თუმცა, სამეცნიერო კვლევებისა და ბაზრის ტევადობის შემადგენელ კომპონენტებში საყურადღებოა ჩინეთისა და ინდოეთის პოზიციები. დღეს საყოველთაო შეშფოთებას იწვევს ხელოვნური ინტელექტისა და რობოტოტექნიკის განვითარება. მიიჩნევენ, რომ ახალი ტექნოლოგიები შეამცირებს ან გააუქმებს რიგ სამუშაო ადგილებს. პროგრესისადმი ასეთი დამოკიდებულება იყო წინათაც. ახალი ტექნოლოგიებისადმი ადამიანებს ყოველთვის ჰქონდათ მძაფრი შიში. ამიტომაც 18 моисеев н. н. судьба цивилизации. путь разума. м.: мнэпу, 1998. с. 70. 19 unctad. technology and innovation report 2021. catching technological waves innovation with equity. united nations publication issued by the united nations conference on trade and development. geneva, 2021. p. xvi. 20 იქვე. გვ. 139. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 112 ეწინააღმდეგებოდნენ მას. თუმცა, ყოველივე ცალმხრივად არ ხდება. მართალია ტექნოლოგიური პროგრესი მართლაც იწვევს დასაქმების რიგ დარგებსა და სექტორებში სამუშაო ადგილების გაუქმებას, მაგრამ შრომის ახალ სეგმენტებსაც წარმოშობს. მეტწილად, ისეთი პროფილით, რომელიც მოითხოვს გამომგონებლობას, წარმოსახვას, კრეატიულობას (შემოქმედობითობას), ჰუმანიზმს, სოლიდარობას, სამართლიან შეფასებას, საზოგადოებაში მიმდინარე ფარულ იმპულსებზე ან გაუთვალისწინებელ ცვლილებებზე სწრაფად რეაგირებას.21 მათი აღქმა და გადაცემა მხოლოდ ადამიანს შეუძლია და არა მანქანას. საზოგადოების ტექნოლოგიური განვითარება კანონზომიერი, ობიექტური და გარდაუვალი პროცესია და მას ვერავინ შეაჩერებს, მით უფრო დღეს გლობალური ინტერნატიზაციის ეპოქაში. უმთავრესია საზოგადოებამ/ქვეყანამ ქმედითად იზრუნოს ამ ცვლილებებზე ადაპტაციისათვის, უპირველესად, დროულად მოამზადოს ახალი კადრები. თუმცა, მიმდინარე ტექნოპროგრესის აზვირთებული მძლავრი ტალღა მისი წინამორბედებისაგან არსებითად განსხვავდება: ცვლილებები იმდენად სწრაფად ხდება, რომ მასზე ქმედითი რეაგირება არ/ვერ ხდება. შედეგად ვიღებთ ისეთ სიტუაციას, როცა რიგი ქვეყნები (რეგიონები) და თვით ადამიანებიც კი არსებითი ცვლილებებისადმი განსხვავებულად იქცევიან: უმეტესობა თავს არ იწუხებს, ტრანსფორმაცია არ სურს (უძრაობაში ყოფნა ურჩევნია, რასაც სტაბილურობად თვლის) ან არ შეუძლია. რეზულტატიც სახეზეა: მდიდრები მეტად მდიდრდებიან, ღარიბები კი, უფრო ღარიბდებიან და მათ შორის უთანასწორობა კვლავ იზრდება. ფაქტობრივად, მოქმედებს წმინდა მათეს ეფექტი.22 ეთგო-ს პროგნოზით, მომავალი 50 წლის განმავლობაში უთანასწორობის მატება კვლავ გაგრძელდება.23 არასპეციალისტების, რუტინულ და ხელით შრომასთან დაკავშირებული თანამშრომლების შემცირებასთან ერთად, პოლარიზაცია გაღრმავდება მაღალდა დაბალანაზღაურებად მომუშავეთა შორის. როგორც ცნობილია, ციფრული პლატფორმა ქსელური ეფექტების გავლენით გასაღების ბაზრების კონცენტრაციას აძლიერებს და უდიდეს მოგებას იღებს. დღეს მსოფლიო ბაზარზე, ძირითადად, ორი ქვეყნის, აშშ-ისა და ჩინეთის, ციფრული პლატფორმები დომინირებენ. გამოდის, რომ ეს ქვეყნები „დიდი მონაცემების“ გამოყენებით კიდევ უფრო გამდიდრდებიან. ციფრული ტექნოლოგიები ადამიანთა სიცოცხლის დასაცავად უდიდეს შესაძლებლობას ფლობენ, რაც ნათლად გამოჩნდა covid-19 პანდემიის დროს, როცა ხელოვნური ინტელექტი და „დიდი მონაცემები“ პაციენტების მასობრივი კვლევებისას გამოიყენეს. თუმცა, თავისთავად ტექნოლოგიები პრობლემებს არ წყვეტენ, თუნდაც ისეთებს, როგორიცაა სიღარიბე, შიმშილი, კლიმატის ცვლილება ან უთანასწორობა ჯანდაცვასა და განათლებაში. მათ ძალუძთ მხოლოდ ადამიანთა ინიციატივების მხარდაჭერა, ხელშეწყობა, შრომის შემსუბუქება და მმართველობითი გადაწყვეტილების მისაღებად სათანადო პირობების შექმნა. 21 unctad. technology ... დასახელებული ნაშრომი. გვ. xviii. 22 „... ვისაც აქვს, მას მიეცემა და მიემატება, ხოლო ვისაც არა აქვს, წაერთმევა ისიც, რაცა აქვს“. მათე: 13;12. 23 oecd (2014), shifting gear: policy challenges for the next 50 years. p. 1. url: https://www.oecd.org/eco/growth/shifting%20gear.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 113 ციფრული ტექნოლოგიები და ხალხთა უთანასწორობა ურთიერთკავშირშია. მათი გავლენა ორმხრივია, თანამდევი დადებითი და უარყოფითი შედეგებით. მეცნიერულტექნიკური პროგრესი აუცილებელია მდგრადი განვითარებისათვის და მასვე შეუძლია უთანასწორობის არსებითად გამოსწორება. დღეს ტექნოლოგიების უმეტესობა თავმოყრილია გლობალურ „ჩრდილოეთში“ და ორიენტირებულია მდიდართა ინტერესებსა და ფინანსურ შესაძლებლობებზე, მათი გამოყენების ხელმისაწვდომობაზე, ციფრულ ინფრასტრუქტურასა და წიგნიერებაზე. მოცემულ ვითარებაში სახელმწიფოს ამოცანაა ისეთი პოლიტიკის გატარება, რომელიც უზრუნველყოფს მოსახლეობის მაქსიმალურ ჩართვასა და ხელმისწვდომობას ციფრული ტექნოლოგიების ათვისებაში. მხედველობაში გვაქვს მოსალოდნელი რისკების შესამცირებლად მარეგულირებელი ღონისძიებების, ეკონომიკური და საგადასახადო ინსტრუმენტების (მაგ., სუბსიდია, მინიმალური გარანტირებული შემოსავლების სისტემა, რობოტებისა და სხვა ტექნოლოგიების დაბეგრვა) გამოყენება სოციალური დაცვის საიმედო სისტემის უზრუნველსაყოფად. დასკვნა  ასიმეტრიული განვითარება განპირობებულია მსოფლიო ქვეყნებისა და რეგიონების გეოგრაფიული და ისტორიულ-კულტურული ფაქტორებით, ასევე მათ მოდერნიზაციაში განხორციელებული ფინანსური ინვესტიციებით, რაც აჩქარებს რეგიონის ტექნოლოგიურ განახლებას და სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას.  თანამედროვე გლობალური სამყაროს ლანდშაფტი ორპოლუსიანია: ერთი მხრივ, არსებობს მაღალინდუსტრიული რეგიონები, მოსახლეობის დიდი შემოსავლებით, უკეთესი ცხოვრების პირობებით, მეორე მხრივ კი, დეპრესიული, მოდუნებული რეგიონები მოსახლეობის სიღარიბით, უმუშევრობითა და უპერსპექტივობით. და სამყაროს ასეთი პოლარიზაცია კვლავ ძლიერდება. შედეგად ისეთი მწვავე სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემები წარმოიშობა, როგორიცაა: მასობრივი ემიგრაცია, საერთაშორისო ტერორიზმი და სხვ.  თუ მომავალში ტექნოლოგიური პროგრესი მწვავე კონკურენციაში მხოლოდ გამარჯვების მისაღწევად და სიმდიდრის გასადიდებლად განხორციელდება, ასიმეტრიული განვითარება არათუ გამოსწორდება, პირიქით, უფრო გაღრმავდება.  განვითარებადი ქვეყნებისათვის მიმდინარე ტექნოლოგიური პროგრესი უნდა გახდეს ახალი შესაძლებლობა და გარდაუვალი გამოწვევა. რისთვისაც მათ უნდა შეიმუშაონ ინოვაციურ განვითარებაზე ორიენტირებული ეკონომიკური პოლიტიკა, განახორციელონ ინტელექტუალურ-ფინანსური რესურსების სრული მობილიზება, გონიერად ჩაერთონ საერთაშორისო ვაჭრობაში და დღენიადაგან იზრუნონ ციფრული ტექნოლოგიების მასობრივად დასანერგად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 114 ლიტერატურა/references: 1. ჭითანავა, ნ. (2021). გლობალური გამოწვევები ერთპოლუსიან მსოფლიოში. თბ., „ივერიონი“. გვ. 178 / chitanava, n. (2021). globaluri gamotsvevebi ertpolusian msoflioshi. tb., “iverioni”. p. 178 (in georgian). 2. https://gtmarket.ru/ratings/gross-national-income-ranking 3. unctad. impact of the covid-19 pandemic on trade and development. united nations. geneva, 2020. 4. unctad. technology and innovation report 2021. catching technological waves innovation with equity. united nations publication issued by the united nations conference on trade and development. geneva, 2021. 5. kurz r. schwarzbuch kapitalismus ein abgesang auf die marktwirtschaft. frankfurt am main: eichborn verlag ag, 1999. с. 127. 6. ковалев ю. ю. инновационный сектор мировой экономики: понятия, концепции, индикаторы развития. екатеринбург. 2016. с. 19. / kovalev y. y. innovacionnii cektor mirovoi ekonomiki: poniatia, koncepcii, indikatori razvitia. ekaterinburg. 2016. p. 19 (in russian). 7. laurent e. demokratisch, gerecht, nachhaltig: die perspektive der sozial-ökologie. bern: rotpunktverlag, 2012. p. 154. 8. моисеев н. н. судьба цивилизации. путь разума. м., 1998. с. 70 / moiseev n. n. sudba civilizacii. put razuma. m., 1998. p. 70 (in russian). 9. oecd (2014), shifting gear: policy challenges for the next 50 years. p. 1. url: https://www.oecd.org/eco/growth/shifting%20gear.pdf 10. who global ambient air quality database (update 2018). https://www.oecd.org/eco/growth/shifting%20gear.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 115 modern reality of asymmetric technological and socio-economic development guram jolia1, irakli jangavadze2 1phd in economics, professor at georgian technical university 2phd in economics, assistant professor at georgian technical university abstract asymmetric technological progress and its consequence – global socio-economic inequality, which began in the xviii century – continue to exist even in the post-industrial era, serving as one of the reasons for the increase in the wealth gap between the income levels and opportunities of the rich and the poor populations of the world. the situation may be exacerbated in the post-pandemic (covid-19) period, as the consequences of the epidemic, especially in developing countries, hundreds of millions of workplaces will vanish, incomes of the entire populations will decrease, and global hunger and nutritional deficiency will take place. in the given complicated situation, developed countries and regions should accelerate – rather than halt – technological progress; however, it should be driven not by the need to make the rich even wealthier; it should be driven by the need to help the financially vulnerable and the need to improve their living conditions. in turn, developing countries and regions should implement state policies for innovation development, mobilize their resources and continually try to introduce new technologies on a massive scale. key words: asymmetry, technology, paradigm, progress, industry, capital, polarization, investment, technopolis, mainstream. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 36 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.05 ქიმიურ ნივთიერებათა მახასიათებლების დიგიტალიზაციის (გაციფრულების) პრობლემისათვის მამუკა მაცაბერიძე1, ჯიმშერ ქერქაძე2, ინგა ჯანელიძე3, გიგო ჯანდიერი4 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტი, პროფესორი orcid id: https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტი; გარემოსდაცვითი ინჟინერიისა და ეკოლოგიის დეპარტამენტი, აკადემიური დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს საინჟინრო აკადემიის წევრ-კორესპოდენტი. ელ.ფოსტა: j.kerkadze@gtu.ge 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტი, ქიმიის აკადემიური დოქტორი, e-mail: i.janelidze@gtu.ge; orcid id: https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 4შპს „მეტალურგიული ინჟინერია და კონსულტაციები“, დირექტორი; აკადემიური დოქტორი, ელ-ფოსტა: gigo.jandieri@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 რეზიუმე ქიმიურ ნივთიერებათა მახასიათებლები ან ფუნქციური ჯგუფები შესაძლებელია წარმოვადგინოთ სხვადასხვა სიგნალებით. ზოგადად სიგნალი ეწოდება იმ პროცესის პარამეტრს, რომელსაც ვიყენებთ საინფორმაციო გზავნილის ასახვის, რეგისტრაციისა და გადაცემისათვის. ცნობილია სიგნალის გადაცემის და დამუშავების უამრავი მაგალითი: ადამიანის გრძნობის ორგანოები (მხედველობითი, სმენითი, ყნოსვითი) სიგნალების მეშვეობით ტვინს გადასცემენ გარემოსთან საურთიერთობო სხვადასხვა ინფორმაციას და ტვინშივე წარმოებს აღნიშნული სიგნალების დამუშავება და ტვინისვე მხრიდან გადაწყვეტილების მიღება შესაბამის რეაგირებაში რომ გამოიხატება. ქიმიური სუბსტანციის ფუნქციური ჯგუფის სიგნალის დამუშავების ამოცანაა სიგნალში არსებული ინფორმაციული მონაცემების იდენტიფიცირება და მათი გარდაქმნა გადაწყვეტილების მისაღებად იმგვარ მოხერხებულ ფორმაში, რაც ქიმიური ნაერთის ამოცნობის გადაწყვეტილებას ემსახურება. mailto:j.kerkadze@gtu.ge mailto:i.janelidze@gtu.ge https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 mailto:gigo.jandieri@gmail.com https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 37 სიგნალის ანალიზის ქვეშ იგულისხმება არა მარტო მისი მათემატიკური გარდაქმნა, არამედ ამ გარდაქმნის შედეგად შესაბამისი პროცესების და ობიექტების სპეციფიურ თავისებურებებზე დასკვნის გამოტანა. სიგნალის ანალიზის მიზანი შეიძლება იყოს: 1. სიგნალის რიცხვითი პარამეტრების განსაზღვრა; 2. სიგნალის დაშლა ელემენტარულ მდგენელებად სხვადასხვა სიგნალის თავისებურებათა შესადარებლად; 3. სიგნალებს შორის დამოკიდებულების რაოდენობრივი განსაზღვრა და შეფასება. საკვანძო სიტყვები: მინამატას კონვენცია, ჟანგბადის ბიოქიმიური მოთხოვნილება, ციფრული სისტემა, სიგნალთა გაციფრულება, კომპიუტერული ტომოგრაფია (კტ), მაგნიტურრეზონანსული ტომოგრაფია (მრტ), ქიმიური სენსორი, „ელექტრონული ცხვირი“, „ელექტრონული ენა“. შესავალი და პრობლემის აქტუალობა ქიმიური ნივთიერებების გამოყენება, გლობალური მასშტაბით, ეკონომიკის განვითარების გადამწყვეტ პირობას წარმოადგენს. მიუხედავად აღნიშნულისა ქიმიურ სუბსტანციათა მნიშვნელოვანი ნაწილი საზოგადოებისა და გარემოსთვის სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს. ეკონომიკის მდგრადი განვითარებისთვის ქიმიური უსაფრთხოება და საშიში ქიმიური ნივთიერებების კვალიფიციური მართვა გადაუდებელ აუცილებლობას წარმოადგენს, რაც აღნიშნული პროცესების დიგიტალიზაციის აქტუალობას ადასტურებს. ქიმიური უსაფრთხოების საკითხები საერთაშორისო რეგულაციებითაა მოწესრიგებული, ჯერ კიდევ მე-20 საუკუნის 80-იანი წლებიდან სახიფათო ქიმიური ნივთიერებების მართვის სხვადასხვა ასპექტების მოსაგვარებლად სხვადასხვა საერთაშორისო მექანიზმი ამუშავდა, რომელთაგან უმნიშვნელოვანესი იყო გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1992 წლის კონფერენციის „გარემო და განვითარება“ გადაწყვეტილებანი და რეგულაციები, ამ ღონისძიებათაგან უმნიშვნელოვანესია ქიმიური ნივთიერებების მართვის საერთაშორისო სამთავრობოთაშორისო კონფერენციის მიერ 2006 წელს დუბაიში მიღებული სტრატეგიული მიდგომა ქიმიური ნივთიერებების საერთაშორისო მართვისადმი strategic approach to sound management of chemicals, saicm3, რომლის გადაწყვეტილებით 2020 წლისთვის გლობალური მასშტაბით ქიმიური ნივთიერებების წარმოებისა და გამოყენების უარყოფითი ზემოქმედება 3 adopted by the first international conference on chemicals management (iccm1) on 6 february 2006 in dubai, the strategic approach to international chemicals management (saicm) is a policy framework to promote chemical safety around the world. saicm was developed by a multi-stakeholder and multi-sectoral preparatory committee and supports the achievement of the 2020 goal agreed at the 2002 johannesburg world summit on sustainable development. saicm overall objective is the achievement of the sound management of chemicals throughout their life cycle so that by the year 2020, chemicals are produced and used in ways that minimize significant adverse impacts on the environment and human health. http://www.saicm.org/about/saicmoverview/tabid/5522/language/en-us/default.aspx http://www.saicm.org/about/saicmoverview/tabid/5522/language/en-us/default.aspx georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 38 გარემოსა და საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე მინიმუმამდე უნდა იქნეს დაყვანილი, ასევე მკვეთრად უნდა შემცირდეს ამგვარი ნივთიერებების გარემოში მოხვედრის შესაძლებლობა. საქართველოში, არესებული მონაცემებით, ქიმიურ ნივთიერებებთან დაკავშირებული მონაცემები მწირი და არასრულყოფილია4, განსაკუთრებით სამრეწველო ქიმიური ნივთიერებების ასპექტში. არ არსებობს იმპორტირებული, მოხმარებული და ექსპორტირებული ქიმიური ნივთიერებების ერთიანი მონაცემთა ბაზა ან რეესტრი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, გამოწვლილვითი ინფორმაცია ან მტკიცებულებები საქართველოში წარმოებული ან მოხმარებული ქიმიური ნივთიერებების სახეობებისა და რაოდენობის შესახებ არ არსებობს. სამწუხაროდ, ასევე უცნობია, ხდება თუ არა ქიმიურ ნივთიერებებთან დაკავშირებული უსაფრთხოების სტანდარტების დაცვა. საქართველოში ქიმიური უსაფრთხოების მთავარ სამიზნეს ქიმიურ ნივთიერებათა ქვემოთ ჩამოთვლილი ჯგუფები წარმოადგენს: • მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლები: პესტიციდები, პოლიქლორირებული ბიფენილები, დიოქსინები, ფურანები, და სხვ; • მდგრადი, ბიოაკუმულირებადი და ტოქსიკური ნივთიერებები; • ძალზე მდგრადი და ძალზე ბიოაკუმულირებადი ნივთიერებები; • სტაციონარული კანცეროგენული ან მუტაგენური ნივთიერებები, რომლებიც კიბოს საერთაშორისო სააგენტოს მიერ ისაზღვრება; • მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლები; • ვერცხლისწყალი, დარიშხანი, ტყვია, კადმიუმი და გლობალური საფრთხის გამომწვევი სხვა სუბსტანციები; • ქიმიკატები, რომელიც დიდი სამრეწველო მასშტაბით იწარმოება ან მოიხმარება;  სასუქები;  დეზინფექციის, დეზინსექციის და დერატიზაციის საშუალებები;  სამრეწველო ქიმიკატები;  ქიმიური ავარიების თანმდევი დამაბინძურებლები;  ქიმიური ნივთიერებების ნარჩენები;  საკვების დამაბინძურებლები;  ნიადაგის და წყლის დამაბინძურებლები;  ნავთობპროდუქტები;  დედამიწის ოზონის შრის დამშლელი მაცივარაგენტები;  საყოფაცხოვრებო დანიშნულების დეტერგენტები, წებოები, გამხსნელები, ლაქ-საღებრები; 4 საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მესამე ეროვნული პროგრამა 2017-2021 წწ. http://moe.gov.ge/res/images/file-manager/strategiuli-dokumentebi/strategiebi-gegmebi/2017-2021.pdf http://moe.gov.ge/res/images/file-manager/strategiuli-dokumentebi/strategiebi-gegmebi/2017-2021.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 39  ქიმიური იარაღის სტატუსის მქონე ქიმიკატები და სხვა წყაროები (ყოფილი საბჭოთა კავშირის სამხედრო ბაზების ტერიტორიებზე დარჩენილი საბრძოლო მასალები). უაღრესად მნიშვნელოვანია ის რეალობა, რომ არსებული მონაცემებით [1] გარემოსათვის განსაკუთრებით საშიში ქიმიური ნივთიერებების ორი ძირითადი ჯგუფი ოზონდამშლელი ნივთიერებები და მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლები საქართველოში არ იწარმოება, მათი იმპორტი, ასევე ტრანზიტი აკრძალულია და მკაცრად კონტროლდება. უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ დოკუმენტს ქიმიური ნივთიერებების მართვის სფეროში წარმოადგენს: „მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლების შესახებ სტოკჰოლმის კონვენციის განხორციელებასთან დაკავშირებული საქართველოს ეროვნული საიმპლემენტაციო გეგმა“, რომელიც განახლების პროცესშია [1] და ითვალისწინებს 2011 წელს სტოკჰოლმის კონვენციის დანართებში დამატებული ცხრა ახალი ნივთიერების ინვენტარიზაციას და ახალ სამოქმედო გეგმაში ჩართვას. ქიმიურ ნივთიერებებთან დაკავშირებული კონკრეტული ქმედებები საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეორე ეროვნულ პროგრამაში განსაზღვრული არაა. საქართველოში, დღეისათვის, ქიმიური ნივთიერებების მართვა სათანადოდ არ ხორციელდება [1]. არასრულყოფილი საკანონმდებლო ბაზა (პესტიციდების და აგროქიმიკატების მართვის კანონმდებლობის გარდა) და ინფორმაციის ნაკლებობა წარმოადგენენ იმ მთავარ პრობლემებს, რომლებიც აფერხებენ საქართველოში ქიმიური ნივთიერებების მართვის ევროპული პრაქტიკის დანერგვის პროცესს. „საქართველოევროკავშირს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმებისა“ და „ქიმიური, ბიოლოგიური, რადიაციული და ბირთვული (ქბრბ) საფრთხეების შემცირების ეროვნული სამოქმედო გეგმის“ (2015-2019) განხორციელებისათვის გადაუდებლად აუცილებელია ქიმიური ნივთიერებების მართვის სფეროში კანონმდებლობის შემუშავება და მიღება. იმის გათვალისწინებით, რომ ევროკავშირი გადავიდა ქიმიური ნივთიერებების კლასიფიკაციისა და ეტიკეტირების გაეროს გლობალურ ჰარმონიზებულ სისტემაზე (ghs), აუცილებელია საქართველოს კანონმდებლობაში შეტანილ იქნეს შესაბამისი ცვლილებები. როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, საქართველოში არ არის ქიმიური ნივთიერებების მართვისთვის საჭირო საინფორმაციო რესურსი. ეფექტიანი ინტეგრირებული „ონლაინ“ სისტემის დანერგვა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს ტრანსსასაზღვრო გადაადგილებისა და გაცემული თანხმობა-ნებართვის შესახებ ინფორმაციის მიმოცვლას. აღნიშნული სისტემა ასევე დაეხმარება, ქიმიური ნივთიერებების მართვაში ჩართული სხვადასხვა უწყების ეფექტიანობის ამაღლებას. საქართველოს რეალობაში ქიმიური ნივთიერებების მართვის გაუმჯობესებისათვის უაღრესად მნიშვნელოვანია ქიმიური ნივთიერებების ინტეგრირებული სახელმწიფო რეესტრის შექმნა და შესაბამისი საქმისწარმოება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 40 გასაკუთრებულ საფრთხეს უქმნის ადამიანის ჯანმრთელობას ვერცხლისწყალი, რისთვისაც გადაუდებლად აუცილებელია მისი კვალიფიციური მართვა. მინამატას კონვენციის5 ხელმოწერით საქართველომ დაადასტურა ვერცხლისწყლის მართვის თანამედროვე პრაქტიკის დასანერგად საჭირო ღონისძიებების გატარების სურვილი [2]. თუმცა, ქვეყნის მიერ კონვენციის რატიფიცირებამდე, საჭიროა გარკვეული მოსამზადებელი სამუშოების ჩატარება. ზემოთ ჩამოთვლილ ქიმიურ ნივთიერებებთან დაკავშირებით კონრეტული ზომების მიღება და მათი მართვის პრაქტიკის გაუმჯობესება ასევე ხელს შეუწყობს კონკრეტული ქიმიური ნივთიერებების მართვის სფეროში საქართველოს მიერ ხელმოწერილი საერთაშორისო შეთანხმებების განხორციელებასა და საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერებას. აღსანიშნავია, რომ სამრეწველო ავარიების შემთხვევაში, ქიმიური სუბსტანციები გარემოსა და ადამიანის ჯანმრთელობას განსაკუთრებულ საფრთხეს უქმნიან. ამგვარი საფრთხეების რისკის შესამცირებლად აუცილებელია სამართლებრივი ჩარჩოს შექმნა. „საქართველო-ევროკავშირს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმებით“ საქართველომ აიღო “სახიფათო ნივთიერებების გამოყენებასთან დაკავშირებული დიდი ავარიების საფრთხეების შესახებ” სევესო iii დირექტივის ცალკეული დებულებების შესრულების ვალდებულება. აქედან გამომდინარე, უნდა შეიქმნას საფრთხის შემცველი სამრეწველო ობიექტების შემოწმების ინტეგრირებული სისტემა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის თანახმად, ადამიანის ჯანმრთელობაზე ზემოქმედი ქიმიური ნივთიერებების სპექტრი ფართო და სწრაფად მზარდია, რასაც ნანომასალები და ნანოტექნოლოგიები ახალ რისკ-ფაქტორებს ანიჭებენ. ევროპის რეგიონში ქიმიური პროდუქციის წარმოებისა და მოხმარების მაჩვენებლი ყველაზე მაღალია მსოფლიოში: ძირითადი ქიმიური პროდუქციის მწარმოებელი წამყვანი 30 სახელმწიფოდან 11 ევროპულია, ხოლო ქიმიური პროდუქციის რეალიზაციით მიღებული შემოსავალი 533 მილიარდ ევროს შეადგენს. აღნიშნული მოიცავს საშიშ ნივთიერებებს, 5 2013 წლის 10 ოქტომბერს, იაპონიაში 100-მდე ქვეყნის მთავრობებთან ერთად საქართველომ ხელი მოაწერა მინამატას კონვენციას "ვერცხლისწყლის შესახებ". მინამატას კონვენცია ექვემდებარება რატიფიკაციას, შეერთებას და მიღებას სახელმწიფოების მიერ და ღია იქნება შეერთებისთვის იმ თარიღის შემდგომ, როდესაც კონვენცია ხელმოწერისთვის დაიხურება. ამ ეტაპზე, მინამატას კონვენციას ხელი მოაწერა 128 ქვეყანამ, ხოლო მისი რატიფიცირება 42-მა ქვეყანამ მოახდინა. მინამატას კონვენცია ითვალისწინებს ვერცხლისწყლის გამოყენების ეტაპობრივად შეზღუდვასა და აკრძალვას. კერძოდ, 2018 წლიდან შეწყდეს აცეტალდეჰიდის წარმოება ვერცხლისწყლის კატალიზატორით, 2020 წლისთვის შემცირდეს მთელი რიგი ვერცხლისწყლისშემცველი პროდუქტის ექსპორტი, იმპორტი და წარმოება, მათ შორის, ბარომეტრების, ვერცხლისწყლიანი თერმომეტრების, წნევის აპარატებისა და სხვა გამზომი ხელსაწყოების, ელექტრონული ბატარეების, ელექტრონული ჩამრთველებისა და რელეების, ლუმინესცენციური ნათურების, კონვენცია ადგენს შეზღუდვებს ზოგიერთ სამრეწველო პროცესსა და წარმოების დარგებზე, რომლებშიც გამოიყენება ან გარემოში გაიფრქვევა ვერცხლისწყალი. https://www.mshoblebi.ge/kaleidoskopi/9287-minamatasincidenti-da-minamatas-konvencia-qverckhlistsylis-shesakhebq.html https://www.mshoblebi.ge/kaleidoskopi/9287-minamatas-incidenti-da-minamatas-konvencia-qverckhlistsylis-shesakhebq.html https://www.mshoblebi.ge/kaleidoskopi/9287-minamatas-incidenti-da-minamatas-konvencia-qverckhlistsylis-shesakhebq.html georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 41 როგორიცაა მძიმე მეტალები, ზოგიერთი მდგრადი და არამდგრადი ორგანული დამაბინძურებელი, რომელთა ტოქსიკური ზემოქმედება ადამიანზე დადასტურებელია, აგრეთვე, ახალი ტიპის ქიმიურ ნივთიერებებს, რომელთაგან ყველა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისათვის საფრთხის შემცველია. მსოფლიო მასშტაბით, მხოლოდ 2012 წელს, ქიმიურ ნივთიერებებთან ექსპოზიციის შედეგად, რომელთა ზემოქმედება ჯანმრთელობაზე დადასტურებულია, 1.3 მილიონი ნაადრევი ლეტალობის და 43 მილიონი ინვალიდობის შედეგად დაკარგული „ჯანმრთელი ცხოვრების“ წლების მიზეზია. ევროპაში ვერცხლისწყლით დაბინძურებით გამოწვეული ზარალი წლიურად 5.1 მილიარდ ევროს უტოლდება, ხოლო ქიმიური საფრთხეებით გამოწვეული ბავშვთა ჯანმრთელობისა და ფსიქოლოგიურ პრობლემებთან დაკავშირებული დანახარჯები, უფრო მასშტაბური შეფასებით, წლიურად 71 მილიარდ ევროს შეადგენს. უახლესმა კვლევამ ცხადყო, რომ ენდოკრინული სისტემის დაავადებებზე, რომლებიც ქიმიურ ნივთიერებებს მიეწერება, გაწეული ხარჯი წლიურად 163 მილიარდი ევროა [3-4]. ზემოხსენებულიდან გამომდინარე, მსოფლიო საზოგადოებრიობა [5] ცდილობს მიაღწიოს მდგრად განვითარებას, იმგვარად, რომ დღევანდელი თაობების საჭიროებები დაკმაყოფილდეს მომავალი თაობებისათვის ზიანის მიყენების გარეშე. ამ გადმოსახედიდან, ქიმიური ნივთიერებების უსაფრთხო გამოყენება მდგრადი განვითარების არსებითი შემადგენელი ნაწილია. საქართველოს რეალობაში საზოგადოებრივი უსაფრთხოებისათვის მნიშვნელოვანია საბაზრო ბრუნვაში მყოფი ქიმიური ნაერთების ან ნარევების და მათი ნარჩენების მართვის დიგიტალიზაციის ამოცანები, რომლებიც მათემატიკისა და ბუნების ობიექტურ კანონებზეა დამოკიდებული. ადამიანის და გარემოს სიჯანსაღე დამოკიდებულია გარკვეულ რისკ-ფაქტორებზე, რომელთა ცვლად სიდიდეებათ ჩამოყალიბება რისკების მიზეზ-შედეგობრივი პროცესის დიგიტალიზაციის ანუ გაციფრულების საშუალებას იძლევა. მაგალითად წყალში გახსნილი ჟანგბადისა და ორგანული ნარჩენების ურთიერთდამოკიდებულება ცნობილია წყალში აღმოჩენილი ორგანული ნარჩენები იშლებიან ბაქტერიების ზემოქმედებით, რა დროსაც მიმდინარეობს ჟანგვითი რეაქცია, ჟანგბადის მოხმარებით. წყალში ორგანული ნარჩენების კონცენტრაცია შესაძლოა გაიზომოს ჟანგბადის ბიოქიმიური მოთხოვნილებით რომელიც გამოიხატება წყლის ერთეულოვან მოცულობაში გახსნილი ჟანგბადის იმ რაოდენობით, რომელიც აუცილებელია ნარჩენების დაშლისათვის [6]. ჟანგბადის ბიოქიმიური მოთხოვნილება იზომება იგივე ერთეულებში, რაშიც ზომავენ ჟანგბადის კონცენტრაციას (მგ/ლ). წყალში ორგანული ნარჩენების დაშლის სიჩქარე მათი (ნარჩენების) კონცენტრაციის პროპორციულია და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 42 აღნიშნული პირობა სრულდება იმ შემთხვევაში, თუ წყალში ჟანგვითი პროცესის მიმდინარეობისას ჟანგბადის საკმარისი რაოდენობაა. ცნობილია, რომ ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობას განსაზღვრავს გარემოსთან ადაპტირების უნარი, ხოლო ადაპტირების არასპეციფიური რეაქციების(გამოვლინებების) ინდიკატორად მიღებულია ლეიკოგრამა(ლეიკოციტური ფორმულა პერიფერიულ სისხლის ნაცხში ლეიკოციტური რიგის სხვადასხვა ტიპის უჯრედების პროცენტული შეფარდება), რადგან სისხლის ლეიკოციტური რგოლი ზემგრძნობიარედ რეაგირებს ორგანიზმში მიმდინარე ნებისმიერ პროცესზე. აღნიშნულის გამო, ნებისმიერი სახის ტექნოგენური დაბინძურებისას(მაგალითად ატმოსფერული ჰაერის ქიმიური დამაბინძურებლების თანაობისას) შეინიშნება სისხლის ლეიკოციტური ფორმულის ცვლილება, რაც მაგალითად გამოხატული შესაძლოა იყოს სეგმენტბირთვიანი ლეიკოციტების და ლიმფოციტების რაოდენობის ნორმიდან გადახრით [7, 8, 9]. ძალზე მნიშვნელოვანია პათოლოგიების წინარე მდგომარეობის იდენტიფიცირების მახასიათებელთა არაინვაზიური მეთოდოლოგიებით მოპოვება, მსგავსი მეთოდოლოგიები უაღრესად ეფექტურია შარდის ბიომარკერების განსაზღვრისათვის, რაც დაფუძნებულია ნეფროტოქსიური ქსენობიოტიკების (ორგანიზმისათვის უცხო ნივთიერებები, მათ შორის მრავალი ფარმაკოლოგიური პრეპარატი, ორგანული ნაერთები, კადმიუმი, ვერცხლისწყალი, ტყვია და სხვა მძიმე ლითონები) ეფექტის შეფასებაზე ახასიათებს რა თირკმელის დეტოქსიური ფუნქციის მდგომარეობას. ზოგადად, შარდის ბიოქიმიური გამოკვლევისას (სამიზნეები: შარდის მჟავა, კრეატინინი, მალონის დიალდეჰიდი) დგინდება ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების ხარისხი, რაც უმძიმესი შედეგების გამომწვევია. მრავალი კვლევა, მაგალითად [10], ადასტურებს უსერიოზულეს საფრთხეს ადამიანის ჯანმრთელობისათვის საკვებით დაბინძურების მძიმე შედეგების გამო, რაც განაპირობებს სისტემური დაავადებების ფართო სპექტრს დღევანდელ საქართველოში. მე-19 საუკუნის ბოლოდან იწყება გარემოზე და ბიოსფეროზე ქიმიური დატვირთვის მკვეთრი ზრდა ორგანულ ნივთიერებათა სინთეზის ტექნოლოგიზების მასშტაბური გაფართოების გამო. აღნიშნული პერიოდი ხასიათდება საყოფაცხოვრებო ქიმიის პროდუქციის, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ქიმიური სუბსტანციების, საკვები დანამატების, სამკურნალო და კოსმეტოლოგიური პრეპარატების ასორტიმენტის მანამდე არნახული ზრდით. დღეისათვის ადამიანის ბინადრობის სივრცეში, ტექნოგენიზაციის გამო, შეტანილია 10(ათ) მილიონზე მეტი ქიმიური სუბსტანცია, რომელთაგან ადამიანის მიერ მუდმივად გამოიყენება მხოლოდ 70-ათასი სხვადასხვა ქიმიკატი, რომელთაგან მხოლოდ 900-მდეა შესწავლილი ადამიანისათვის კანცეროგენულ თვისებებზე, ანუ კანცეროგენობის შესწავლილი შემთხვევები შეუდარებლად მცირეა გამოსაკვლევი რისკების რაოდენობასთან. დღეისათვის პროგნოზირებაც კი შეუძლებელია კანცეროგენობის იმ რისკების რაოდენობისა, რაც დაკავშირებულია მილიონობით შეუსწავლელ ქიმიურ ნაერთთან და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 43 ნანოსფეროს ჯერ კიდევ უცნობ, უთვალავ საფრთხესთან. შექმნილი მდგომარეობა ნათლად წარმოაჩენს კორელაციის: გარემოს დაბინძურება ჯანდაცვის პრობლემები დიგიტალიზაციის (გაციფრულების) უმნიშვნელოვანეს აქტუალობას, ამგვარი ტექნოლოგიზება გააჩენს საშუალებას ეფექტური გადაწყვეტილების მისაღებად საზოგადოებრივი უსაფრთხოების სისტემებისათვის, სადაც, ზემოთაღნიშნულის გამო, გადაუდებელ აუცილებლობად ჩამოყალიბდა ციფრული ტექნოლოგიების ჩართვა გადაწყვეტილების მიღების სტრატეგიაში. ზოგადად ტერმინის -"ციფრული სისტემა" დეფინიცია გულისხმობს ციფრული ფორმით ანუ კოდებით წარმოდგენილი ინფორმაციის დამუშავების სისტემებსა და მოწყობილობებს. ინფორმაციის ციფრული ფორმით წარმოდგენა ფართოდ გამოიყენება ინფორმაციის დამუშავების, მართვის ავტომატურ და ავტომატიზებულ, ციფრულ საკომუნიკაციო სისტემებში, საკვლევ აპარატურასა და საყოფაცხოვრებო ტექნიკაში. ინფორმაციის ციფრული ფორმით ანუ კოდებით წარმოდგენილი ფორმატი წარმოადგენს თანამედროვე მსოფლიოში მონიტორინგის, იდენტიფიცირების და გადაწყვეტილების მისაღებ, ყველაზე ეფექტურ დამხმარე ინსტრუმენტს, რამაც განაპირობა საშიში ქიმიური ნივთიერებების რისკების დიგიტალიზაციის (გაციფრულების) გამოყენებითი პროფილის ამოცანებში კორელაციის: გარემოს დაბინძურება ჯანდაცვის პრობლემები ტექნოლოგიზების პერსპექტივები როგორც თანამედროვე კვლევების და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის, ისე ხელსაწყოთმშენებლობის და ოპტოელექტრონიკის დარგებში. ქიმიური ნივთიერებების მახასიათებლების დიგიტალიზაციის (გაციფრულების) გამოყენებითი პროფილის ამოცანებისათვის ზოგადად, სიგნალი წარმოადგენს მხედველობით, ბგერით ან ქიმიკატის მახასიათებელ პირობით ნიშანს, რაიმე სახის ინფორმაციის გადასაცემად. გლობალური მასშტაბით, სიგნალთა გაციფრულება წარმოადგენს თანამედროვეობის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს და უაქტუალურეს ტექნოლოგიას, რაც განსაზღვრავს კიდეც მესამე ათასწლეულის მდგრადი განვითარების მთავარ პარადიგმებს. აქვე აღსანიშნავია, რომ ყველა დარგობრივი სფეროსათვის დამახასიათებელია, სიგნალთა გაციფრულების, ინდივიდუალური ალგორითმი, რაც განპირობებულია დარგობრივი პროფილის გამოყენებითი მათემატიკური აპარატით. სიგნალთა გაციფრულების საგზაო რუკის შექმნისა და განხილვისათვის მხედველობაში მისაღებია ორი სისტემური სტრატეგია: 1. სიგნალთა გაციფრულების ზოგადი კონცეპტუალიზება დარგობრივი სფეროს ყველა მდგენელისათვის. 2. დარგობრივი სფეროს სიგნალთა გაციფრულების მეთოდოლოგიური ასპექტები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 44 ცნობილია, რომ სიგნალი ყალიბდება იმ ინფორმაციის საფუძველზე რასაც სენსორი (აქ შესაძლოა გაჩნდეს საჭიროება ინტელექტუალური ანუ „ჭკვიანი“ სენსორისა6, ესაა გადამწოდი მიკროპროცესორიანი სენსორი, იგივე გადამწოდი პირველადი ინფორმაციის დამუშავების უნარით) აღნუსხავს რეალურ, ფიზიკურ გარემოში, მაგალითად: ხმაური, ვიბრაცია, ელექტრომაგნიტური ველები, ქიმიური სუბსტანციები და სხვა. აღნიშნულიდან გამომდინარე სიგნალთა გაციფრულება წარმოადგენს მათემატიკური მეთოდოლოგიების და ალგორითმების გამოყენების ერთობლიობით ჩამოყალიბებულ ტექნოლოგიას, რომელიც გამოიყენება იმ ტიპის სიგნალთა მართვისათვის, რომლებიც უკვე გარდაიქმნენ ციფრულ ფორმატში (ე.ი. ჩაწერილნი არიან კოდების მეშვეობით). გაციფრულებულ სიგნალთა დამუშავება მრავალ ამოცანას წყვეტს, მაგალითად: გამოსახულების ხარისხის გაუმჯობესება, სახეთა და მეტყველების ამოცნობა, მონაცემთა დაარქივება, შენახვა გადაცემა და ა.შ. ეს ყოველივე გაციფრულებულ მონაცემთა მისაღებად რეალური გარემოდან. გაციფრულებულ სიგნალთა დამუშავების ტექნოლოგიის ინტენსიური გამოყენება დაიწყო xx საუკუნის ბოლოს, ოთხი დარგობრივი სფეროსათვის: 1. სამხედრო სფერო(რადიოლოკაცია და ჰიდროლოკაცია, დამიზნების სისტემა, დახურული კავშირგაბმულობა); 2. კოსმოსი (კოსმოსიდან ფოტოგადაღების პროცესის ოპტიმიზირება, მონაცემთა დაარქივება, კოსმოსური ზონდების მეშვეობით ინტელექტუალური სენსორული ანალიზი); 3. ნავთობის და გაზის საბადოების საძიებო სამუშაოები; 4. სამედიცინო რენტგენოგრაფია. დღეისათვის სიგნალთა გაციფრულების ტექნოლოგია შესულია მსოფლიოს წამყვანი უნივერსიტეტების საბაზო საგანმანათლებლო პროგრამებში და გაციფრულებულ სიგნალთა დამუშავება გადაქცეულია მნიშვნელოვან მდგენელად, ყველა დარგის მკვლევართა და ინჟინერთა, საბაზო-დარგობრივი უნარ-ჩვევებისა. სიგნალთა გაციფრულება შესაძლებელია შედარდეს ელექტრონიკასთან, რომელმაც უკვე მოახდინა ტექნიკური რევოლუცია და დღესაც გრძელდება ელექტრონიკის დომინირება თითქმის ყველა სფეროში, სიგნალთა გაციფრულების ტექნოლოგიას იგივე პერსპექტივა ელოდება მომავალში და აი რატომ, მხოლოდ ერთი არგუმენტი: 1895 წელს ვილჰელმ კონრად რენტგენმა შენიშნა, რომ რენტგენის სხივებს შეუძლიათ მატერიაში გავლა და ამ სხივების უნარმა შეეღწია ანუ ჩაეხედა ცოცხალი ადამიანის სხეულში სამედიცინო დიაგნოსტირებაში რევოლუციური ცვლილებები გამოიწვია. ამ პერიოდიდან, სულ რამოდენიმე წელში რენტგენის სამედიცინო სისტემები მთელ მსოფლიოში გავრცელდა და მიუხედავად წარმატებისა, 1970 6 ინგლისურად „smart sensor“ https://techdict.ge/ka/word/smart%20sensor/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 45 წლამდე, გაციფრულებულ სიგნალთა დამუშავების ტექნოლოგიის გამოყენებამდე, სამედიცინო რენტგენოგრაფია შეზღუდული იყო ოთხი პრობლემის გამო: პირველი: ადამიანის სხეულში ორგანოების ურთიერთგადაფარვა ხდება გული მთლიანად არ ჩანს ნეკნების გამო. მეორე: მსგავსი ქსოვილების განსხვავებულობის განსაზღვრა შეუძლებელი იყო, მაგალითად სიმსივნის გარჩევა ღვიძლისგან ვერ ხდებოდა. მესამე: რენტგენის სურათი წარმოადგენდა ანატომიას (სხეულის აგებულებას) და არა ფიზიოლოგიას (ფუნქციურ დანიშნულებას) ცოცხალი ადამიანის რენტგენის სურათი ზუსტად ისეთივეა, როგორც გარდაცვლილის. მეოთხე: რენტგენის სხივების გამოყენება, როგორც კიბოს გამომწვევის, შეზღუდულია. ურთიერთგადაფარვადი სტრუქტურების პრობლემა გადაიჭრა 1971 წელს კომპიუტერული ტომოგრაფიის (კტ) გაჩენისთანავე. კომპიუტერული ტომოგრაფია არის სიგნალთა გაციფრულების გამოყენების კლასიკური მაგალითი [11]. კტ-ს დროს რენტგენის სხივები გადის პაციენტის სხეულში და იმის ნაცვლად, რომ ყალიბდებოდეს გამოსახულება სხეულში გავლილი რენტგენის სხივებისგან, სიგნალები გარდაიქმნებიან ციფრულ ფორმატში და ინახებიან კომპიუტერის მეხსიერებაში, შემდგომში ეს ინფორმაცია გამოიყენება ადამიანის სხეულის სტრუქტურის გათვლისათვის და მისი შრეობრივი გამოსახულების ჩამოსაყალიბებლად. მიღებული გამოსახულებები გაცილებით დეტალურია რენტგენის ჩვეულებრივ სურათთან შედარებით და მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს პაციენტის დიაგნოსტირების და მკურნალობის პროცესებს. კომპიუტერული ტომოგრაფიის გაჩენა იყო ისეთივე საეტაპო მოვლენა, როგორც თავის დროზე რენტგენის სხივების გამოყენება სამედიცინო დანიშნულებით. ნიშანდობლივია, რომ 1979 წელს კომპიუტერული ტომოგრაფიის ორი ძირითადი გამომგონებელი allan mcleod cormack (1924—1998) და godfrey newbold hounsfield (1919—2004) დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში. აღნიშნული თვალსაჩინო მაგალითია სიგნალთა გაციფრულების ტექნოლოგიის გამოყენებითი ასპექტის მნიშვნელობისა კაცობრიობის ინტერესთა შესაბამისად. მაგნიტურ-რეზონანსულ ტომოგრაფიაში (მრტ) სხეულის ზონდირებისას გამოიყენება მაგნიტური ველი და რადიოტალღები. განსაზღვრული ძალის და სიხშირის ველის ზემოქმედება იწვევს ორგანიზმის ქსოვილის ლოკალური ნაწილის ატომთა ბირთვების ენერგეტიკული მდგომარეობის რეზონანსს, რის შედეგადაც გამოსხივდება მეორადი რადიოტალღა, რომლის დეტექტირებაც ხდება იმ ანტენით, რომელიც განთავსებულია გამოსაკვლევი სხეულის სიახლოვეს და მიღებული სიგნალის მახასიათებლები შეიცავენ ინფორმაციას რეზონანსსდაქვემდებარებული მონაკვეთის (ანუ ორგანოს ქსოვილის) შესახებ. მაგნიტური ველის პარამეტრების რეგულირებით შესაძლებელია მთელი სხეულის სკანირება მისი შინაგანი სტრუქტურის აღწერით. ამგვარი ინფორმაცია წარმოდგენილია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 46 გამოსახულებით როგორც კტ-ში. მრტ იძლევა ინფორმაციას არა მხოლოდ ქსოვილთა განსხვავებულობის შესახებ, არამედ ფიზიოლოგიის, მაგალითად არტერიული სისხლის მიმოქცევის შესახებ. მრტ მთლიანადაა დაფუძნებული სიგნალთა გაციფრულების მეთოდოლოგიაზე. ციფრული მოწყობილობები ჩვენი გლობალური რეალობის განუყოფელი კომპონენტია. თანამედროვე ციფრული და ელექტრონული მოწყობილობების ძირითად კომპონენტს წარმოადგებს ჩიპის სისტემა (system-on-chip). ციფრულ პროცესორთა აბსოლუტური უმრავლესობა იყენებს ე.წ. „ჩაშენებულ“ სისტემებს, რაც ნიშნავს, რომ მოწყობილობას არ გააჩნია იმგვარი პერიფერია, როგორიცაა კლავიატურა, მონიტორი და პროცესორი ინტეგრირებულია პირდაპირ სისტემებში საკვლევ და საყოფაცხოვრებო ტექნიკაში, რადიოელექტრონულ და სატელეკომუნიკაციო მოწყობილობებში. ჩიპი ურთიერთქმედებს მხოლოდ სისტემის გარემოსთან და ასრულებს სპეციფიურ ამოცანებს. ციფრული სისტემების არქიტექტურის ორი მოდელია ცნობილი: ფონ ნეიმანის და ჰარვარდის. საყოფაცხოვრებო ციფრული სისტემები აგებულია ფონ ნეიმანის მოდელზე, რაც შეეხება საწარმოო სისტემებს ის მიეკუთვნება ჰარვარდის მოდელს. გაციფრულების ტექნოლოგიების გამოყენებას ქიმიური სუბსტანციების შემთხვევაში მრავალი სახის გამოყენებითი ასპექტი გააჩნია. გაციფრულების ამოცანა დამოკიდებულია იმ მონაცემებზე რასაც სენსორები იძლევიან, ჩვენ შემთხვევაში მსჯელობა ქიმიურ სენსორზე შეიძლება წარვმართოთ, იმ მიზეზით, რომ განსახილველი პრობლემა ქიმიურ ნივთიერებებს და მათ ესენციალურ მახასიათებლებს ეხებათ. ქიმიურ სუბსტანციათა მაიდენტიფიცირებელ ფაქტორებს შორის უმნიშვნელოვანესია ქიმიური სენსორი, რომელიც ხასიათდება: სიიაფით, დამზადების სიმარტივით, მცირე დროში რეაგირების უნარით და იდენტიფიცირებისათვის საკმარისი მგრძნობელობით, რაც შეუცვლელია ისეთი შემთხვევებისათვის, როცა შეუძლებელია რთული, ინსტრუმენტული მეთოდების გამოყენება სუბსტანციათა იდენტიფიცირებისათვის. გარდა აღნიშნულისა, ქიმიურ სენსორს არ ჭირდება მისი ფუნქციის უზრუნველმყოფი ძვირადღირებული მოწყობილობები და ძალზე მარტივია მათი გამოყენება (ქიმიკატების იდენტიფიცირებისათვის) საველე პირობებში «on-site» და «on-line» რეჟიმებში, მათ შორის გამოსაკვლევი ნიმუშის უმცირესი დოზის (რამდენიმე წვეთი) საშუალებით. ამგვარი მახასიათებლების გამო ქიმიური სენსორები [12-15] ძალზე მოთხოვნადია მრავალი დარგისათვის:  მედიკო-ბიოლოგიური პრაქტიკა;  საწარმოო პროცესების კონტროლი;  გარემოსდაცვითი კვლევები;  საკვების, სურსათის და საყოფაცხოვრებო დანიშნულების პროდუქციის ტესტირება;  სასოფლო-სამეურნეო დარგის, მეცხოველეობის და მემცენარეობის კვლევები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 47 აღნიშნულიდან გამომდინარე მაღალი აქტუალობით ხასიათდება ახალი სენსორული მასალების ძიების და მასთან დაკავშირებული გაციფრულების პრობლემატიკის გამოყენებითი ასპექტები. საკვებთან დაკავშირებული ქიმიური ნივთიერებების მახასიათებლების იდენტიფიცირების ამოცანის გაციფრულებისათვის მნიშვნელოვანია იმ სუბსტანციების სამგანზომილებიანი სტრუქტურა, რაც განაპირობებს საკვების სუნს და გემოს. მაგალითისათვის საკვები პროდუქტის სუნი განპირობებულია იმგვარი ესენციალურ-საკვანძო ნივთიერებით, რაც განსაზღვრავს კონკრეტული პროდუქტის სუნს, მაგალითად ეთილ-(2-მეთილ-2-ფენილ) გლიციდატი განაპირობებს მარწყვის სუნს, n-ჰიდროქსიფენილ-3-ბუთანონი კი არის ჟოლოს დამახასიათებელი სუნის გამომწვევი. ალილფენოქსიაცეტატი განაპირობებს ანანასის სუნს, ხოლო 2-მეთოქსი-3-იზობუთილპირაზინი მწვანე წიწაკის სუნს განაპირობებს. ალილსულფიდი ნივრისას, ხოლო ალილიზოთიოციანატი მდოგვისას. ცინეოლი დაფნის ფოთლისას. ევგენოლი მიხაკისას. კარვონი ძირას აძლევს სუნს. მენთოლი პიტნას და ციტრალი ლიმონს. ეთილ-2-მეთილბუტირატი ვაშლის არომატის ძირითადი განმაპირობებელია [16]. ზოგ პროდუქტს აქვს კომპოზიციური არომატი, რომელიც ნაყოფის მწიფობისას ყალიბდება, ან მათი თბური დამუშავებისას გამოიყოფა (მაგალითად კაკაოს და ყავის მოხალვისას, პურის გამოცხობისას, ჩაის ფოთლის ფერმენტაციისას, ხორცის შეწვისას, ღვინის და კონიაკის დაყენებისას, ლუდის დუღილისას, რძემჟავური დუღილისას). არომატის შემქმნელი კომპოზიციები შესაძლოა შედგებოდნენ ათობით და ასობით სხვადასხვა ნივთიერებებისგან, მაგალითად პომიდორში, ფორთოხალში, კონიაკში აღმოჩენილია 110-დან 160-მდე აქროლადი ნაერთი, ლუდში, ფრინველის ხორცში, მოხალულ მიწის თხილში 180-190, კაკაოს, პურის და მარწვით დამზადებულ ნაკეთობებში 200-250, ხოლო ყავაში კი 370-500 არომატული ნივთიერებაა, რომლის სასიგნალო მონაცემთა გაციფრულებაში დევს სხვადასხვა ქიმიურ სუბსტანციათა იდენტიფიკაციის წარმატებული გადაჭრის საშუალებები. ქიმიური სენსორის შექმნის იდეა მომდინარეობს ბიოლოგიური სენსორების შედგენილობისა და ფუნქციონალური თვისებების იმიტირების კონცეპტუალიზებიდან. თავდაპირველად რეალიზებული იქნა აირების სენსორიკა, რომლის მოწყობილობასაც „ელექტრონული ცხვირი“ [17] ეწოდა, მოგვიანებით რეალიზებული იქნა სითხეების ანალიზური სენსორიკის პრინციპები და „ელექტრონული ენა“ უწოდეს შესაბამისი ფუნქციის პროდუქტს [17, 18]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 48 ადამიანისგან სუნის აღქმის მგრძნობელობა ძალზე მაღალია და მას შეუძლია ათიათასამდე სხვადასხვა ნივთიერების სუნის გარჩევა როცა ამ ნივთიერების მოლეკულების რიცხვი ორმოცს აღწევს [17]. გემოს აღქმის ფუნქციონირების სისტემის ორგანიზების პრინციპები ანალოგიურია ყნოსვის სისტემისა, თუმცა გემოს რეცეპტორები ბევრად მცირეა ვიდრე სუნისა [18]. „ელექტრონული ცხვირი“ გამოიყენება აირების ან მათი ნაზავის იდენტიფიცირებისათვის. „ელექტრონული ენა“ ისევე მუშაობს თხევად გარემოში, როგორც ბიოლოგიური სენსორული სისტემა, იმ განსხვავებით, რომ „ელექტრონული ენა“ შესაძლოა უფრო მეტი პარამეტრის გამკონტროლებელ-იდენტიფიკატორი იყოს ვიდრე მისი ბიოლოგიური პროტოტიპია. „ელექტრონული ცხვირის“ და „ელექტრონული ენის“ სენსორული მასალები განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ „ელექტრონული ენის“ სენსორები გაცილებით მრავალფეროვანი და მრავალრიცხოვანია ვიდრე „ელექტრონული ცხვირის“ ანალოგიური კომპლექტაცია. ხაზგასმული განსხვავება „ელექტრონულ ენას“ „ელექტრონულ ცხვირთან“ შედარებით ანიჭებს შესამჩნევ უპირატესობას იმ თვალსაზრისით, რომ „ელექტრონული ენა“ გამოიყენება არა მხოლოდ ქიმიურ სუბსტანციათა ამოცნობისა და იდენტიფიცირებისათვის, არამედ ქიმიური ნივთიერებების მრავალკომპონენტიანი რაოდენობრივი ანალიზისათვის; და ბიოლოგიური ენისაგან განსხვავებით „ელექტრონულ ენას“ შეუძლია ნებისმიერ გარემოში მუშაობა, მათ შორის ისეთშიც რომელიც საშიშია ცოცხალი ორგანიზმებისათვის. ხაზგასასმელია ის რეალობა, რომ აირების და სითხეების მაიდენტიფიცირებული ელექტრონული სისტემებისათვის მნიშვნელობის მატარებელია, მხოლოდ ბიოლოგიური სისტემების სუბსტანციათა სენსორული სისტემების იდენტიფიცირების საორგანიზაციო პრინციპები, რის გამოც პირდაპირი პარალელიზმის დაშვება ხელოვნურ (ელექტრონულ) და ბიოლოგიურ სისტემებს შორის გამორიცხული და არალოგიკურია. მაგალითისათვის: ის ფაქტი, რომ ცოცხალ სამყაროში ყნოსვა უფრო სრულყოფილი სენსორული სისტემაა ვიდრე გემოს შეგრძნების სენსორიკა, არ ნიშნავს იგივე ურთიერთდამოკიდებულებას „ელექტრონულ ენასა“ და „ელექტრონულ ცხვირს“ შორის, რადგან ხელოვნურ სენსორულ სისტემებში სულ სხვა ტიპის სენსორები გამოიყენება, რომელთაც არაფერი აქვთ საერთო ბიოლოგიურ რეცეპტორებთან. ხელოვნურ სენსორულ სისტემებში სამი სახის მონაცემი არის მნიშვნელოვანი: 1. ქიმიური სუბსტანციის ამოცნობა; 2. კლასიფიკაცია და იდენტიფიკაცია; 3. რაოდენობრივი ანალიზი ნივთიერებათა კონცენტრაციის და სხვა რაოდენობითი პარამეტრების განსაზღვრა. მონაცემთა დამუშავების პირველი ეტაპისათვის (ქიმიური სუბსტანციის ამოცნობა და მონაცემთა სტრუქტურის შესწავლა) ხორციელდება ნეირონული ქსელების და მთავარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 49 კომპონენტების ანალიზის გამოყენებით. კლასიფიკაციისათვის გამოიყენება ისეთი მეთოდები, როგორებიცაა soft independent modeling of class analogy (simca) [19], წრფივი დისკრიმინანტული ანალიზი, მრავალგანზომილებიანი რეგრესიული ანალიზი და ხელოვნური ნეირონული ქსელები. საკვების სისტემების მდგომარეობის და ხარისხის იდენტიფიცირება შესაძლებელია პიეზოსენსორების მასივის გამოყენებით ისეთი სატესტო ნივთიერების მოსაძიებლად როგორებიცაა: სპირტები, კეტონები, მჟავები, რთული ეთერები, ამინები, ასევე სხვა ნივთიერება-მარკერები: ეთანოლი, ბუთანოლ-1, ბუთანოლ-2, პენტანოლ-2, ეთანის მჟავა, ეთილაცეტატი რომელთა იდენტიფიცირება გადამწყვეტია ღვინის ფალსიფიცირების კვლევისას [20]. არის კიდევ ერთი ასპექტი ქიმიურ სუბსტანციებთან დაკავშირებით, რომელსაც თანამედროვე ავტორები ნივთიერებათა ავადმოხმარებას უწოდებენ [21]. ამ სფეროში (იგულისხმება ნივთიერებათა ავადმოხმარება) ჩვენ, ერთმანეთისგან შეიძლება განვასხვაოთ ნივთიერებათა ავადმოხმარება და დამოკიდებულება – პერსონის მდგომარეობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში განისაზღვრება დამოკიდებულებად, თუ შეიმჩნევა აღკვეთის მდგომარეობის ან ტოლერანტობის ფიზიკური სიმპტომები. ავადმოხმარებასთან ან დამოკიდებულებასთან ასოცირებულ ფსიქოაქტიურ ნივთიერებათა შორის მოიაზრება ალკოჰოლი, სედაციური საძილე საშუალებები, ოპიოიდები, ამფეტამინები, კანაფი, კოკაინი და თამბაქო, რომელთა სასიგნალო გაციფრულების ამოცანები დღეს ძალზე აქტუალურია. ავადმოხმარებასთან ან დამოკიდებულებასთან ასოცირებულ ფსიქოაქტიურ ნივთიერებები ხშირად ფარმაცევტული პრეპარატებია, რომლებიც რამდენიმე ინგრედიენტისგან შედგება. ამ შემთხვევაში, აქტიურ ინგრედიენტთან ერთად კაფსულა ან აბი შეიცავს შემაკავშირებლებს, შემავსებლებს, გამხსნელებს, ფერის და გემოს მიმცემ ნაერთებს, საფარ მასალას გარსებისთვის, თუმცა „პასიური“ ინგრედიენტები, წესისამებრ, არ ახდენენ გავლენას მომხმარებელზე, ზოგ ადამიანს მაინც შეიძლება მათზე არასასურველი რეაქცია ჰქონდეს (შესაძლოა, ალერგიის ან გენეტიკური მიდრეკილების გამო). ამის შედეგად, ორ თითქოსდა ერთსა და იმავე პრეპარატს, შესაძლებელია განსხვავებული ეფექტი ჰქონდეს მომხმარებელზე პასიური ინგრედიენტების მიმართ ორგანიზმის ინდივიდუალური მგრძნობიარობის გამო. ზოგადად ტოქსიკური, ტექნოგენური და ბუნებრივი აირების აღმოჩენისათვის ყველაზე თანამედროვე მოწყობილობაა ე.წ. „ელექტრონული ცხვირი“, რაც ძალზე აქტუალურია თანამედროვე გამოწვევების ფონზე, ისეთების როგორიცაა ტერორიზმი, შხამიან და მომწამლავ ნივთიერებათა სინთეზი და სამრეწველო გამოყენება. მოწყობილობა, რომელიც ორიენტირებულია „ელექტრონული ყნოსვის“ ფუნქციის განსახორციელებლად საჭიროებს მრავალ საანალიზო არხს გაზომვის სხვადასხვა პრინციპებით, ანუ სხვადასხვა სენსორების ერთიან სისტემას, რომელიც შეასრულებს „ელექტრონული ცხვირის“ ფუნქციას ანუ მრავალარხიანი მგრძნობიარე, ანალიზური სისტემა, იგივე მულტისენსორი არის იმგვარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 50 ანალიზური მოწყობილობა,რომელსაც შეუძლია აღმოაჩინოს აიროვანი მინარევი ჰაერში და დაშალოს იგი შემადგენელ კომპონენტებად, რომელთა ფუნქციური მონაცემები შეტანილი უნდა იყოს ერთიან ინტერაქტიულ მონაცემთა ბაზაში. დღეს სენსორებად მოიაზრებენ ისეთ მოწყობილობებს, რომლებიც სხვადასხვა ფიზიკურ პრინციპზე დაყრდნობით მუშაობენ, მაგალითად: ელექტროგამტარებლობა, მასის ნამატი, მუხტის გაზომვა, ფლუორესცენცია, ინფრა წითელი (იწ) სპექტრი, მიკროფირის ანალიზი და სხვა. სენსორები შეიძლება იყოს შემდეგი ტიპის: პიეზოკრისტალური, ოპტო-ელექტრონული, ზედაპირულ აკუსტიკური ტალღების, გამტარიანი პოლიმერების [22-25]. დღემდე სერიოზული სამუშაოს წარმოადგენს „ელექტრონული ცხვირის“ პორტატული მოდელების დამზადება. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ „ელექტრონული ცხვირის“ სისტემა არის უსაფრთხოების ინდუსტრიის განვითარების ყველაზე პერსპექტიული მიმართულება, იმ მიზეზით, რომ მას გააჩნია გამოყენების ფართო სპექტრი და აქვს რესურსი უსაფრთხოების არსებული სისტემების ტექნიკური და ანალიზური მახასიათებლების მნიშვნელოვანი გაუმჯობესების. „ელექტრონული ცხვირის“ დარგობრივი გამოყენების არსებული და საპროგნოზო სფეროებია:  მედიცინა (დაავადებათა დიაგნოსტირება ამონასუნთქის და გამონაყოფის საფუძველზე, დაავადებათა გამომწვევების, საანესტეზიო პრეპარატების, სისხლში ალკოჰოლის და ნარკოტიკების იდენტიფიცირება ამონასუნთქით);  გარემოს ეკოლოგიური მონიტორინგი (ატმოსფეროს მდგომარეობის კონტროლი და მონიტორინგი, საწარმოთა მავნე გამონაბოლქვები, შიდაწვის ძრავების გამონაბოლქვები და სხვა);  ქიმიური უსაფრთხოება (ასაფეთქებელი ნივთიერებების, შხამების, ნარკოტიკების აღმოჩენა, სახანძრო უსაფრთხოების სენსორები და მასობრივი განადგურების იარაღის იდენტიფიცირების სისტემები);  აგროუსაფრთხოების ამოცანები(აგროტერორიზმის საფრთხეთა კონტროლი და მონიტორინგი, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ხარისხის განსაზღვრა, ცხოველთა კვების და სელექციის ამოცანები);  ბიოორგანული ქიმია და ბიოტექნოლოგია (ცილების ნარევის სწრაფი ანალიზი გენურ ინჟინერიაში, მცენარეთა და ცხოველთა ბიოიდენტიფიკაციის ამოცანები);  სასარგებლო წიაღისეულის საძიებო და მოპოვებითი სტრატეგიები (ნავთობის და გაზის აქროლადების ანალიზი საბადოთა საძიებო სამუშაოებისათვის, მინერალური ნედლეულის სწრაფი იდენტიფიცირება);  საყოფაცხოვრებო ქიმიის, სასუქების და მცენარეთა დაცვის საშუალებების უსაფრთხოების რეგლამენტირების პარამეტრების იდენტიფიცირება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 51  სასამართლო ექსპერტიზა ამ სფეროში ექსპერტს საქმე აქვს არა ინდივიდუალურ ნივთიერებებთან, არამედ სუნის ჩამომყალიბებელ ნივთიერებათა რთულ ნარევთან, მაგალითად: ოფლის, სისხლის, თმის და სუნის განმსაზღვრელი სხვა წყაროებთან, რომელთა იდენტიფიცირებასთანაა დაკავშირებული გამოძიებისათვის საინტერესო პიროვნების დადგენა. რაც შეეხება „ელექტრონული ენის“ სისტემურ ტოპოლოგიას ამგვარი სისტემები შეიძლება შედგებოდნენ ნებისმიერი სახის ქიმიური სენსორებისგან [26], სითხეების საანალიზოდ, მიუხედავად იმისა თუ რა ფიზიკურ პრინციპზე დაყრდნობით ფუნქციონირებენ. გემოს მაინდიფიცირებელი მულტისენსორული, პირველი „ელექტრონული ენა“ შეიქმნა იაპონელი მეცნიერების მიერ იაპონიის მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში კიუსიუს უნივერსიტეტში (kyushu university7) [27], სადაც გარდამქმნელებად (ტრანსდიუსერებად) გამოიყენებოდა საველე ტრანზისტორები [28], პოტენციომეტრული სენსორები ლაზერული სკანირებით და ცვლადი ზედაპირული ფოტოპოტენციალით [29-30]. ზოგადად, გემოს შეგრძნების ორგანოთა ფუნქციონირება ყნოსვის ანალოგიურია, თუმცა გემოს რეცეპტორები ადამიანს გაცილებით მცირე აქვს ვიდრე ყნოსვის. გემოს შეგრძნებები იყოფა ოთხ ძირითად მახასიათებლად: 1) ტკბილი. 2) მლაშე. 3) მჟავე. 4) მწარე. თუმცა, ბოლო პერიოდში, გამოიყენება გემოს მეხუთე მახასიათებელი ე.წ. „უმამი“(umami) [31]. ტერმინი “უმამი”( umami) იაპონური სიტყვაა, მისი დეფინიციაა: “უგემრიელესი”, “სასიამოვნო, პიკანტური გემო”. იაპონურად “umai” ნიშნავს “გემრიელს”, ხოლო “mi” – “გემოს”. “უმამი” ასევე შეიძლება ნიშნავდეს სუპერ-გემრიელს. ეს გემოს ახალი, მე-5 სახეობაა, რომელიც უკვე ნაცნობ ოთხეულს (მჟავე, ტკბილი, მლაშე და მწარე) ემატება და სრულიად ახალ გემოვნურ სპექტრს აყალიბებს, რაც ნიშნავს იმას, რომ “უმამი” გემოს სრულიად ახალი განზომილებაა. ამრიგად, ზემოთ ნახსენები ხუთი ტიპის გემოს და მათ კომბინაციებს იყენებენ საკვები პროდუქტების გემოს აღწერისათვის, რაც შესაძლებელს ხდის საკვების გემოს გაციფრულების ამოცანის რეალიზებას საკვების ტექნიკური რეგლამენტირების მოთხოვნების დიგიტალიზაციის ორგანიზებისათვის, ასევე სურსათის უვნებლობის და haccp8-სისტემის [32] 7kyushu university http://www.kyushu-u.ac.jp/en/university/information/ 8 haccp-ის კონცეფცია შემუშავებული იქნა მე-20 საუკუნის 60-იან წლებში აშშ-ში, ამერიკულ კოსმოსურ პროგრამაზე მუშაობისას, როდესაც აუცილებელი გახდა სურსათის უვნებლობის სფეროში შეემუშავებინათ ისეთი http://www.kyushu-u.ac.jp/en/university/information/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 52 (სურსათის უვნებლობის ერთადერთი ეფექტური, პრევენციული და ინტეგრირებული სისტემა საფრთხის ანალიზისა და კრიტიკული საკონტროლო წერტილების hazard analysis and critical control points, მეცნიერულად დასაბუთებული საფრთხის იდენტიფიკაციისა და მასზე კონტროლის განხორციელებით უვნებელი და ხარისხიანი სურსათის წარმოების საშუალების) განვითარების ახალი ეტაპის პერსპექტივის შექმნით. დასკვნისათვის ქიმიური სუბსტანციების იდენტიფიცირებასთან დაკავშირებული თანამედროვეობის პრობლემატიკის ფართო სპექტრის გამო განსაკუთრებულ აქტუალობას იძენს „ელექტრონული ცხვირის“, „ელექტრონული ენის“ სისტემური უზრუნველყოფის შემდგომი განვითარების ინიცირებისათვის, რომლის სტრატეგიულ მიმართულებად მოიაზრება ფუნქციონალური ჯგუფების მახასიათებელთა სენსორული გაციფრულების ამოცანები, რაც ინტელექტუალური საკუთრების თვალსაზრისით ყველაზე ძვირადღირებული მდგენელია თანამედროვე ქიმიური სენსორების კომერციალიზაციის ტექნოლოგიაში და ფაქტობრივად წარმოადგენს საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ბაზრის უმნიშვნელოვანეს პერსპექტივას, რომლითაც მოცული იქნება უახლოეს პერსპექტივაში: • ხარისხის კონტროლი; • კვებისა და ფარმაცევტული მრეწველობის იდენტიფიცირების და კლასიფიცირების ამოცანები; • მედიკო-ბიოლოგიური სფეროს პრობლემატიკა; • გარემოსდაცვითი ობიექტების ანალიზური კონტროლი; • ანტიტერორისტული უზრუნველყოფის აპარატურული ტექნოლოგიზების სტრატეგიები. თანამედროვე მსოფლიოს ინდუსტრიული განვითარების სტრატეგიები განაპირობებს ქიმიურ სუბსტანციათა იდენტიფიცირების ამოცანათა რაოდენობის გეომეტრიული პროგრესიით ზრდის ტენდენციებს. უახლოეს წლებში, გაციფრულების ტექნოლოგიზების სერიოზული ზრდისა და განვითარების პერსპექტივები საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის თანამედროვე მოთხოვნების სტანდარტის დასაკმაყოფილებლად მთავარი მოტივაცია იქნება ახალი და მოქმედი მაიდენტიფიცირებელი სენსორების გაციფრულების სტრატეგიაში. ლიტერატურა: 1. საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მესამე ეროვნული პროგრამა 2017-2021 წწ. http://moe.gov.ge/res/images/file-manager/strategiuli-dokumentebi/strategiebi-gegmebi/2017-2021.pdf 2. ვერცხლისწყლის შესახებ მინამატას კონვენციის პროექტი სისტემა, რომელიც გამორიცხავდა კოსმოსში მოხმარებულ სურსათში ტოქსინების წარმოქმნასა და, შესაბამისად, უზრუნველყოფდა ასტრონავტების დაცვას კვებითი მოშხამვებისაგან. http://moe.gov.ge/res/images/file-manager/strategiuli-dokumentebi/strategiebi-gegmebi/2017-2021.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 53 http://eiec.gov.ge/%e1%83%97%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/wast e/legislation/convention/mercury-convention_georgian-text_18-07-13.aspx 3. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი. ქიმიური უსაფრთხოება. retrieved february 6, 2018, from https://www.ncdc.ge/#/pages/content/4ab48d1a-e70f-4a64-8829-794e9568eb1d 4. “ოქმი დამაბინძურებელთა გარემოში გაშვებისა და გადატანის რეესტრის შესახებ.” გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი, july 2014, www.eiec.gov.ge/%e1%83%97%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/ waste/legislation/convention/2-(299)%e1%83%9d%e1%83%a5%e1%83%9b%e1%83%98%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%9b%e1%83%90%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%9c%e1% 83%ab%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83% 97%e1%83%90%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%a8%e1 %83%98%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%a8%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1% 83%a1%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90.aspx. 5. მოდელირება ეკოლოგიაში. მ. გოჩიტაშვილი. თსუ-ს გამომცემლობა. 108 გვერდი. 2018წ. 6. investigation of integral indices of adaptation level of the human organism. o.n. miroshnikova, e.g. miroshnikov (a.v.zhirmunsky institute of marine biology, feb ras, vladivostok). bulletin of the far eastern branch of the russian academy of sciences. 2010. № 4 pp. 111-116. 7. theoretical aspects of the sportsmen’s biochemical blood indices change as the index of adaptive processes. a.b. lopatina perm national scientific research polytechnic university. pedagogicalpsychological and biomedical problems of physical culture and sports, №2 (31) 2014. pp. 117-122. 8. bioinformation technology in risk assessment from environmental chemicals influence in human health: analytical review. n. yu. kelina, n. v. bezruchko, g. k. rubtsov, o. a. kulikova, t. yu. mamelina. bulletin of tspu. 2011. issue 5 (107); pp. 164-169. 9. toxic-hygienic assessment of the effect of chemical elements on human health in various ways of entering the body. meshkov n.a. applied toxicology, no. 1 (1), 2010, pp. 28-36. 10. the scientist and engineer’s guide to digital signal processing. second edition by steven w. smith. california technical publishing, san diego, california, 1999, pages 688. https://users.dimi.uniud.it/~antonio.dangelo/mms/materials/guide_to_digital_signal_process.pdf 11. g. verrelli, l. lvova, r. paolesse, c. di natale, a. d'amico, metalloporphyrin-based electronic tongue: an application for the analysis of italian white wines. sensors. 2007, v. 7. pp. 2750-2762. 12. l. tortora, m. stefanelli, m. mastroianni, l. lvova, c. di natale, a. d’amico, d. filippini, i. lundström, r. paolesse, the hyphenated csptpotentiometric analytical system: an application for vegetable oil quality control. sens. act b.2009, v.142, pp.457–463. http://eiec.gov.ge/%e1%83%97%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/waste/legislation/convention/mercury-convention_georgian-text_18-07-13.aspx http://eiec.gov.ge/%e1%83%97%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98/waste/legislation/convention/mercury-convention_georgian-text_18-07-13.aspx https://users.dimi.uniud.it/~antonio.dangelo/mms/materials/guide_to_digital_signal_process.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 54 13. v. panchuk, l. lvova, d.kirsanov, c. guanais goncalves, c. di natale, r. paolesse, a. legin, extending electronic tongue calibration lifetime through mathematical drift correction: case study of microcystin toxicity analysis in waters. sens. act b. 2016, v. 237, pp. 962-968. 14. electronic noses and tongues in food science. 1st edition. editors: maria rodriguez mendez series editors: victor preedy. academic press, 2016, pages 332. 15. food chemistry. tutorial. for students in the specialty: technology of production and processing of agricultural products. d.yu. ilyin, g.v. ilyina. penza 2016, 152 pages. 16. handbook of machine olfaction. electronic nose technology. eds. t.c. pearce, s.s. schiffman, h.t. nagle, j.w. gardner. darmstadt: wiley-vch, 2003, ch. 1. 17. stewart g.f., amerine m.a. introduction to food science and technology. new york: academic press, 1973. 18. tuning the significance level of simca models for reducing the impact of strong class overlap: a novel approach." r. vitale, f. marini, c. ruckebusch. conference chimiometrie. 2019. https://chemom2019.sciencesconf.org/data/chemom2019_prixgfc_raffaele_vitale.pdf. 19. the information content of the gas analyzer "electronic nose" for assessing the quality of wine. t.a. kuchmenko, r.p. lisitskaya, a.a. fur coat analytics and control 2014, v.18, no. 4, pp. 373-384. 20. კონსულტირება ნივთიერებათა ავადმოხმარებისას. მეოთხე გამოცემა. ჯუდით ა. ლუისი, რობერტ ქ. დანა, გრეგორი ა. ბლევინსი. substance abuse counseling. 4th edition by judith a. lewis robert q. dana gregory a. blevins. this report is published in the frame of the project “development of human resources, evidence base and quality standards in addictology in georgia”, funded by ec, within the tempus funding mechanism544219-tempus-1-2013-1cztempus-smhes (2013 – 4566 / 001 – 001). თბილისი 2017. 327 გვერდი. 21. electronic nose makes housekeeping easier. (2000, september 12). news powered by cision. https://news.cision.com/nordic-sensor-technologies/r/electronic-nose-makes-housekeeping-easier,e28769 22. chemical sensors and chemical sensor systems: fundamentals limitations and new trends. andrea orsini, arnaldo d’amico university of roma “tor vergata” dept. of electronic engineer,via del politecnico, 1 00133 roma. http://www.prometheus-inc.com/asi/sensors2005/papers/damico.pdf 24. electronic sensor technology. https://www.estcal.com/ 25. first company to market electronic noses, alpha mos. https://www.alpha-mos.com/about-us 26. application of electronic nose and electronic tongue in the dairy industry. milna tudor kalit, ksenija marković , samir kalit, nada vahčić , jasmina havranek. university of zagreb, faculty of food technology and biotechnology, department of food quality control, pierottijeva 6, 10000 zagreb, croatia. m. tudor kalit et al.: electronic nose and electronic tongue in the dairy industry, mljekarstvo 64 (4), pp. 228-244, 2014. 27. hayashi k., yamanaka m., toko k., yamafuji k. sensors and actuators b, 1990, v. 2, pp. 205—209. https://news.cision.com/nordic-sensor-technologies/r/electronic-nose-makes-housekeeping-easier,e28769 http://www.prometheus-inc.com/asi/sensors2005/papers/damico.pdf https://www.estcal.com/ https://www.alpha-mos.com/about-us georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 55 28. toko k., yasuda r., ezaki s., fujiyishi t. trans. iee japan e, 1998, v. 118, p. 1—5. 29. kanai y., shimizu m., uchida h., nakahara h., zhou c.g., maekawa h., katsube t. sensors and actuators b, 1994, v. 20, № 2—3, p. 175—179. 30. sasaki y., kanai y., uchida h., katsube t. ibid., 1995, v. 25, № 1-3, p. 819—822. 31. kawamura y., kare m.r. umami: a basic taste. new york: marcel dekker, 1987. 32. სურსათის უვნებლობა და ხარისხი. ქ. ლაფერაშვილი, ზ. ქუჩუკაშვილი. თბილისი 2011, გვ.99. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 56 for the problem of digitalization of the chemical substances m. matsaberidze1, j. kerkadze2, i. janelidze3, g. jandieri4 1georgian technical university, doctor of chemistry, professor orcid id: https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 2member-corresponding of the georgian engineering academy. georgian technical university; faculty of chemical technology and metallurgy; department of environmental engineering and ecology; ph. doctor, associate professor; e-mail: j.kerkadze@gtu.ge 3georgian technical university: faculty of chemical technology and metallurgy, phd in chemistry, professor (assistant) e-mail: i.janelidze@gtu.ge; orcid id: https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 4 metallurgical engineering and consulting ltd; director, phd (technical sciences), e-mail: gigo.jandieri@gmail.com; orcid id: https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 abstract characteristics of chemical substances or functional groups can be presented with different signals. in general, the signal is called the parameter of the process we use to refresh, register and for transmission. there are lots of signal transmissions and processing example: human sensory organs (visual, hearing sensations) signals the brains to provide information to the environment with different information and in the brain to process the signals and make decisions on the brain by the brain. the task of processing the signal function of the chemical substance is to identify the existing data in the signal and convert them to make a decision in a convenient form that serves the determination of the chemical compound. the signal analysis underlines not only its mathematical transformation, but also the conclusion of the conclusions of the specific processes and objects as a result of this transformation. the goal of the signal analysis can be: 1. determine the numerical parameters of the signal; 2. dispersal of the signal as an elemental parameter to compare the different signal characteristics; 3. quantification and assessment of dependence between signals. keywords: minamata convention; biochemical demand for oxygen; digital system; signal intensity; computer tomography (ct); magnetic resonance tomography (mrt); chemical sensor; "electronic nose"; "electronic tongue". https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 mailto:j.kerkadze@gtu.ge https://www.researchgate.net/institution/georgian_technical_university mailto:i.janelidze@gtu.ge https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 mailto:gigo.jandieri@gmail.com https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 107 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.08 სპეციალური მილების მიღება გამოწნეხის მეთოდით ნატო კანთელაძე1, ალექსანდრე გორდეზიანი2, ნინო კენჭიაშვილი3, გიორგი გორდეზიანი3, თამარ ცერცვაძე3, თამარ წილოსანი3 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის აკადემიური დოქტორი 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ემერიტუსი პროფესორი, 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი აბსტრაქტი ლითონური მილების წარმოებაში მიღწეული წარმატების მიუხედავად მისი შემდგომი განვითარება და სრულყოფა ტექნიკის სიახლეებთან დაკავშირებით მაინც პრობლემურ საკითხად რჩება. საბრძოლო სასროლი იარაღის ლულების და სპეციალური მილების დამზადებისათვის, რაც მიეკუთვნება წვრილსერიულ წარმოებას, მიზანშეწონილად ჩაითვალა გამოყენებულიყო გამოწნეხის ტექნოლოგიური პროცესი, რომელიც გამოირჩევა შედარებით მარტივი ტექნოლოგიით და მცირე რაოდენობის მანქანა-დანადგარების გამოყენებით. ექსპერიმენტულმა სამუშაომ აჩვენა, რომ ცხლად გამოწნეხის დროს ხდება პრესფორმის ელემენტების გადახურება და ცვეთა, განსაკუთრებით მძიმე პირობებში მუშაობს სამილე სამართული, რომელიც იმყოფება გახურებული (800-12000c) ნამზადის შუაგულში, რის შედეგადაც კარგავს სიმტკიცეს და ზოგჯერ გამჭიმავი ძალების ზემოქმედებით განიცდის რღვევას. აქედან გამომდინარე, პრესფორმების გამძლეობაზე დიდ გავლენას ახდენს ტემპერატურული ფაქტორი, ამიტომ დიდი მნიშვნელობა ენიჭება გაცივების სისტემის გამოყენებას, რისთვისაც დაპროექტებული იქნა და თბილავიამშენებელ საწარმოში დამზადდა პრესფორმები 50 მმ-მდე დიამეტრის ნამზადის გამოწნეხისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 108 გამოწნეხის რეჟიმის შემსუბუქების მიზნით პროცესი გაიყო ორ ეტაპად. პირველ ეტაპზე წარმოებს მასრის მიღება, ხოლო მეორეზე მასრიდან მილის მიღება. იმისათვის, რომ მასრის მიღების პროცესი წარიმართოს რაციონალურად, საჭიროა ნამზადს მიეცეს რადიალურად გაფართოების საშუალება, წინააღმდეგ შემთხვევაში ლითონის ჭარბი ნაწილი დაიწყებს პუანსონის საწინააღმდეგო მიმართულებით დენას. ამ მოვლენის თავიდან ასაცილებლად ნამზადს მიეცა მრავალწახნაგა პრიზმის ფორმა, იმ ანგარიშით, რომ ნამზადის კვეთის ფართობი ყოფილიყო მატრიცის კვეთის ფართობზე ნაკლები. ნაშრომში, თეორიული და ექსპერიმენტული სამუშაოების შედეგების საფუძველზე შემუშავებული იქნა უკუგამოწნეხის მეთოდით მილნამზადის და შემდგომ სპეციალური მილების მიღებისათვის საწარმოო დანიშნულების პრესყალიბები. სამუშაოში მოყვანილი პრესყალიბის კონსტრუქცია შედგება წყლით გაცივების სისტემისაგან, რომელიც იცავს პრესყალიბის ელემენტენს გახურებისაგან და შესაბამისად მნიშვნელოვნად ზრდის მათი მუშაობის ხანგრძლივობას, რაც იძლევა საგრძნობ ეკონომიკურ ეფექტიანობას. საკვანძო სიტყვები: გამოწნეხა, პრესყალიბი, სამართული, პუანსონი, მასრა, მილნამზადი. შესავალი ტექნიკის მრავალ დარგში ფართოდ გამოიყენება სხვადასხვა მარკის ფოლადის, ფერადი ლითონებისა და მათი შენადნობებისაგან დამზადებული საკონსტრუქციო და სპეციალური დანიშნულების მილები. ლითონური მილების წარმოებაში, მისი განვითარებისა და სრულყოფისათვის დიდი ძვრებია განხორციელებული, მაგრამ საბრძოლო და სანადირო სასროლი იარაღის ლულებისათვის მილნამზადების მიღების ტექნოლოგიური პროცესების შერჩევა-შემუშავება განსაკუთრებულ აქტუალურ და პრობლემურ საკითხს წარმოადგენს და განვითარებული ქვეყნების ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებათა დარგს მიეკუთვნება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 109 ძირითადი ნაწილი სამუშაოს მიზანს წარმოადგენს სასროლი იარაღის ლულების და საერთოდ სპე-ციალური მილების მილნამზადების მიღება საშუალო ნახშირბადიანი და ლეგირებული ფოლადისაგან, გამოწნეხის ტექნოლოგიური პროცესის გამოყენებით. ეს მეთოდი გამოიყენება ძირითადად ფერადი ლითონების პროფილებისა და მილების ცივ მდგომარეობაში წარმოებისათვის. უფრო სალი ლითონებისა და შენადნობებისაგან დიდი კვეთის პროფილებისა და მილების ზოგიერთი სახეობის მიღება ცივი გამოწნეხის მეთოდით შეზღუდულია, ამიტომ ლითონდამუშავების ამ სფეროში უმეტესად გამოიყენება გამოწნეხა ცხელ მდგომარეობაში, რომელიც ნაკეთობის კონსტრუქციული ელემენტების მიღების სიზუსტით გამოირჩევა. სხვადასხვა სახის ნაკეთობის სორტამენტის დამზადებისათვის აღნიშნული მეთოდი დიდი მოქნილობით მიღების გამოცვლა, ერთი ტიპის ნაკეთობიდან მეორეზე გადასვლის მარტივი და სწრაფი გადაიარაღების საშუალებას იძლევა, პროცესს ეკონომიურად უფრო ხელსაყრელს ხდის და ნაკეთობის თვითღირებულება მცირდება გლინვის პროცესთან შედარებით, რომელიც უფრო რთულ მოწყობილობას, ხანგრძლივსა და ძვირ ტექნოლოგიურ პროცესს მოითხოვს. გარდა ამისა, გლინვას არ ექვემდებარება მაღალლეგირებული შენადნობებისაგან მილების და რთული პროფილების დამზადება. არჩევენ გამოწნეხის ორ მეთოდს: პირდაპირს და შექცევადს (ნახ. 1). პირდაპირ მეთოდთან შედარებით, შექცევადი მეთოდით გამოწნეხისას, ლითონის ნარჩენი შესამ-ჩნევად მცირდება, ასევე 25%-ით მცირდება გამოწნეხის ძალა. პირდაპირი მეთოდით გამოწნეხით ძირითადად 6-12 მ სიგრძის მილები იწარმოება, ხოლო მოკლე 0,8 მ სიგრძის მილების წარმოებისათვის მიზანშეწონილია უკუგამოწნეხის პროცესის გამოყენება, სადაც გამოსაშვები პროდუქციის რაოდენობა შეესაბამება წვრილ სერიულ წარმოებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 110 ცხლად გამოწნეხის პროცესში პრესყალიბის დეტალები ერთდროულად მაღალტემპერატურულ და დაძაბულ მდგომარეობაში იმყოფება. ეს დეტალებია: მატრიცა, მილის სამართული, მადეფორმირებელი თავი და შიგა მილისა. მატრიცა უშუალოდ შეხებაშია ცხელ ლითონთან, რომლის ტემპერატურაა 800-12500c-ს აღწევს. ყველაზე მეტად ცვეთა მიმდინარეობს მატრიცის კონუსთან, საიდანაც ლითონის გამოდინება სრიალით წარმოებს. განსაკუთრებით რთულ პირობებში მუშაობს სამილე სამართული, რომელიც გავარვარებული ნამზადის შუაგულში იმყოფება. მისი ხურების ხარისხი იმდენად მაღალია, რამდენადაც დიდხანს მიმდინარეობს გამოწნეხის პროცესი. სამართულის ცვეთა არათანაბარია მთელ სიგრძეზე და უმეტესად მიმდინარეობს პუანსონთან შეერთების ადგილზე, სადაც წნევა მაქსიმალურია [1]. სპეციალური მილების გამოწნეხის პროცესის შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ საჭიროა შეიქმნას პრესყალიბის კონსტრუქციის ისეთი ელემენტები, რომლებზეც აცილებული იქნება მაღალი ტემპერატურის უარყოფითი გავლენა, რაც გაზრდის მისი ექსპლოატაციის ხანგრძლივობას. აღნიშნულიდან გამომდინარე, გამოწნეხის მეთოდით სასროლი იარაღის ლულების მილნამზადების მიღება საშუალო ნახშირბადიანი და ლეგირებული ფოლადისაგან პრობლემურ საკითხს წარმოადგენს და ახლებურ მიდგომას მოითხოვს. გამოწნეხის ინსტრუმენტის (პრესფორმის) დასამზადებლად განკუთვნილმა მასალამ მაღალი თბომედეგობა, სისალე, პროფილის და ზომების მუდმივობა უნდა უზრუნველყოს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 111 ამისათვის გამოწნეხის ინსტრუმენტი მზადდება 3x2b8, 4xb2c, 5xhb, 38xmюa და სხვა ლეგირებული ფოლადისაგან. ექსპერიმენტის ჩატარებისათვის 50 მმ გარე დიამეტრის ნამზადის გამოწნეხი-სათვის დამზადდა ორი პრესფორმა. რეჟიმების შემსუბუქების მიზნით პროცესი გავყავით ორ ეტაპად: სხმულიდან მილნამზადის (მასრის) მისაღებად, ხოლო მეორე მილნამზადიდან მილის მისაღებად. მიუხედავად პროცესის წარმადობის შემცირები-სა, ასეთმა დაყოფამ საშუალება მოგვცა გაგვეზარდა დეფორმაციის სიჩქარე და პრესფორმების დეტალების ცვეთამედეგობა. შესაბამისად, დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა პრესფორმების მუშაობის პროცესში მისი ელემენტების გაცივების სისტემის კონსტრუირებას. გაკეთდა თეორიული ანგარიში გამოწნეხისათვის ჰიდ-რავლიკური წნეხის საჭირო სიმძლავრეზე, სადაც გამოყენებული იქნა გუბკინის [2] ფორმულა: 𝑃 = 𝑛𝑐𝜎𝑆𝐹𝑙𝑛 𝐹 𝑓 სადაც, n კოეფიციენტია, რომელიც ითვალისწინებს ლითონის ხახუნს მიმღების კედლებზე, როცა ნამზადის სიმაღლე მეტია მიმღების დიამეტრზე და იგი ტოლია 𝑛 = 1 + 0,08 𝐻 𝐷 =1,16. c – ნამზადის ხახუნის ძალების განაწილების კოეფიციენტია და დადგენილია, რომ გლუვი მილებისათვის, როცა f/r<1,8, იგი ტოლია 5-ის; d მიმღების დიამეტრია, მმ; f0 დასაწნეხი ნამზადის ფართობია, 50 მმ ფოლადისათვის 1950 მმ2-ის ტოლია. f1 მისაღები მილნამზადის ფართობია და 702 მმ2 -ის ტოლია. 𝜎𝑆 – დენადობის ზღვარია 12500c-ზე და ტოლია 5კგ/მმ2-ის. ამრიგად, ჰიდრავლიკური წნეხის სიმძლავრე დაახლოებით 130 ტონას შეესაბამება. მასრის მიღებისათვის საჭირო ძალის საანგარიშოდ გამოვიყენეთ შემდეგი ფორმულა: 𝑃 = 5 (√ 𝐷 𝑑 − 0,8) · 𝐹 · 𝜎𝑆 სადაც d ნამზადის დიამეტრია, მმ; d – მასრის დიამეტრი, მმ; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 112 f – ნამზადის ფართობი, მმ2; 𝜎𝑆 – ლითონის დენადობის ზღვარი წნეხის ტემპერატურაზე, კგ/მმ2. ფორმულაში სათანადო მონაცემების შეტანით ვღებულობთ p ძალის მნიშვნელობას, რომელიც დაახლოებით 150 კგ.ძ-ის ტოლია. მასრის მისაღები პრესფორმის კონსტრუქციის სქემატური ნახაზი გამაცივებელი სისტემით მოცემულია ნახ. 2-ზე. მასრის მიღებისათვის გათვალისწინებული იქნა ის ფაქტორი, რომ საჭირო იყო პრესფორმის კონტეინერში ნამზადს ჰქონოდა რადიალურად გაფართოების საშუალება, წინააღმდეგ შემთხვევაში ლითონი დაიწყებდა პუანსონის საწინააღმდეგო მიმართულებით დენას და მივიღებდით უკუგამოწნეხას [3]. ამის თავიდან ასაცილებლად, ნამზადს მიეცა მრავალწახნაგა პრიზმის ფორმა იმ ანგარიშით, რომ მისი კვეთის ფართობი მატრიცის კვეთის ფართობზე ნაკლები ყოფილიყო, რაც ნაჩვენებია ნახ. 1-ზე, პოზიცია 7. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 113 აღსანიშნავია, რომ ნამზადის მთელ კვეთში მექანიკური თვისებების გათანაბრებისათვის დეფორმაციის ხარისხი უნდა აღემატებოდეს 80-75%-ს. კვეთში დეფორმაციის ხარისხებს შორის განსხვავება იცვლება ხახუნის კოეფიციენტის ცვლილებით ლითონსა და ინსტრუმენტის კედლებს შორის. დეფორმაციის ხარისხის გარდა, გამოწნეხის პროცესზე დიდ გავლენას ახდენს ასევე დეფორმაციის სიჩქარის გათანაბრება. დეფორმაციის მაღალი სიჩქარეების დროს, ცხელი ლითონის შეხება პრესფორმის კედლებთან მცირე დროში ხდება. შესაბამისად ნამზადის კვეთში და სიგრძეში ტემპერატურათა განსხვავება კლებულობს, რაც უზრუნველყოფს დეფორმაციათა უთანაბრობის შემცირებას ნამზადის კვეთში. დეფორმაციის სიჩქარის ზრდა ამცირებს ნამზადსა და პრესყალიბის კედლებს შორის ხახუნის კოეფიციენტს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნამზადის კვეთში დეფორმაციის განაწილების ხასიათი განსაზღვრავს წნეხისათვის საჭირო ძალას. ამრიგად, წნეხის აბსოლიტური სიდიდე დამოკიდებულია ნამზადის ზომაზე, მასალის გვარობაზე, წნეხის ტემპერატურაზე, დეფორმაციის სიდიდეზე და ხარისხზე, ასევე წნეხის მეთოდზე და იარაღის კონსტრუქციაზე. უკუგამოწნეხის დროს, როდესაც სრიალი მინიმალურია ნამზადსა და პრესფორმის კედლებს შორის, წნეხის ძალა იხარჯება მხოლოდ ლითონის მატრიცასთან ხახუნზე და დეფორმაციის მუშაობაზე. გარდა ამისა, უკუდეფორმაციის დროს ნამზადის სიგრძეს მნიშვნელობა არა აქვს. ნახ. 3. მილის (ლულის) მისაღები პრესფორმა: 1-მატრიცა; 2-ფილა; 3-ცილინდრული კორპუსი; 4-გარსაცმი; 5მილნამზადი(მასრა); 6-პუანსონი; 7-ღერო; 8-წყლის მილი; 9 და 10-შტუცერები სამუშაოში გაანგარიშებების, მიღებული შედეგების ანალიზის საფუძველზე შემუშავებული იქნა უკუგამოწნეხის მეთოდით მილნამზადიდან სპეციალური მილების (ლულების) მიღებისათვის, საწარმოო დანიშნულების პრესყალიბი, წყლით გაცივების სისტემით, რომლის კონსტრუქციული სქემა მოყვანილია ნახ. 3-ზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 114 მასრის მიღების შემდეგ წარმოებს მისი გასუფთავება, ხელახალი გახურება და მიწოდება მილის მისაღებ პრესფორმაზე (ნახ. 3). ეს უკანასკნელი შედგება მატრიცისაგან 1, რომელიც დადგმულია წნეხის ფილაზე 2. მატრიცაში ჩაყენებულია კონტეინერი წყლის გაცივებით,შედგენილი ცილინდრული კორპუსისაგან 3 და გარსაცმისაგან 4. მილის მისაღებ კონტეინერში ჩაყენებულია მასრა (მილნამზადი) 5. პუან-სონსა 6 და კონტეინერს შორის ჩამაგრებულია ღერო (სამართული) 7, ბოლოებზე ჩახრახნილია შტუცერები 9, 10. ცნობილია, რომ რაც უფრო ნაკლებია საწნეხი მასალის დეფორმაციისადმი წინააღმდეგობა, მით სწრაფად მიმდინარეობს წნეხის პროცესი. ამ დროს ნაკლებია ნამზადის გაცივება და ასევე საწნეხი პრესფორმის გახურებაც. აქედან გამომდინარე ნაკლებია გამოწნეხისათვის საჭირო ძალა, უმჯობესდება ინსტრუმენტის მუშაობის პირობები და იზრდება პროცესის მწარმოებლობა. დეფორმაციისადმი წინააღმდეგობის შემცირება შესაძლებელია წნეხის წარმოებით მაქსიმალურად მაღალ ტემპერატურაზე. მაგრამ დასაშვებზე მეტი ტემპერატურის დროს ადგილი აქვს ლითონში ბზარების წარმოქმნას პლასტიკურობის დაქვეითების გამო, რაც იწვევს მსხვილმარცვლოვანი სტრუქტურის წარმოქმნას, კრისტალთშორისი შეჭიდულობის შესუსტებას და საერთოდ მექანიკური მახასიათებლების გაუარესებას. აქედან გამომდინარე, გამოწნეხის პროცესი უნდა განხორციელდეს ისეთ ოპტიმალურ ტემპერატურაზე, რომელიც უზრუნველყოფს ლითონის დეფორმაციისადმი მინიმალურ წინააღმდეგობას მაღალი პლასტიკურობის პირობებში. დასკვნა: 1. კვლევის საფუძველზე შემუშავდა საწარმოო დანიშნულების პრესფორმების კონსტრუქცია გამაცივებელი სისტემით მილნამზადების (მასრების) და შემდგომ სპეციალური მილების მისაღებად ცხლად უკუგამოწნევის მეთოდით, რითაც აცილებული იქნა მაღალი ტემპერატურის უარყოფითი გავლენა; 2. უკუგამოწნეხის პრესფორმები გამაცივებელი სისტემით პროცესს უფრო ეკონომიურს ხდის, ნაკეთობის თვითღირებულება მცირდება გლინვის პროცესთან შედარებით, რომელიც უფრო რთული მოწყობილობის გამოყენებას მოითხოვს და აძვირებს ტექნოლოგიურ პროცესს; 3. შემუშავებული გამაცივებელი სისტემის მქონე ცხლად გამოწნეხის პრესფორმები საშუალონახშირბადიანი და ლეგირებული ფოლადებისაგან სპეციალური მილების დასამზადებლად გამოიყენება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 115 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. м.м. микаутадзе. основы комплексного решения проблемы совершенствования технологического процесса и машин для производства бесшовных труб. докт. диссерт., тбилиси, 1987. 227 с. 2. с.и. губкин., теория обработки металлов давлением, металлургиздат, 1937, с. 90. 3. ნ. კანთელაძე. სპეციალური მილების მიღების ტექნოლოგიის დამუშავება და სრულყოფა. დისერტაცია დოქტორის აკად. ხარისხის მოსაპოვებლად, თბილისი, 2018 წ. manufacture of special pipes by the method of heading nato kanteladze1; alexander gordeziani2; nino kenchiashvili3 giorgi gordeziani3 tamar tsertsvadze3, tamar tsilosani3 1academic doctor of georgian technical university, informatics and control systems faculty 2 emeritus professor of georgian technical university, chemical technology and metallurgy faculty 3 associated professor of georgian technical university, chemical technology and metallurgy faculty abstract in spite of the success, achieved in the production of metal pipes, its further progress and improvement still remain a problematic issue due to the development of techniques and new technologies. for the manufacture of barrels and special pipes of military shooting weapons, belonging to the small serial production is considered advisable applying the technological process of heading which is staying out by relatively simple technology and a small number of used equipment. the experimental studies have shown that during hot heading, wearing and overheating processes are taking place of press mold elements. especially in difficult conditions, a pipe mandrel works, when is heated up to 800-1200 celsius in the middle of the specimen, after which it loses strength and sometimes under the action of tensile stress causes destruction. based on this, the temperature factor has a great influence on the stability of the press mold; therefore, the use of a cooling system is of great importance. for this purpose, the press molds were designed and then manufactured in an aviation enterprise for heading of work piece with a diameter of 50 mm. the process was divided into two stages to simplify the heading regime. the shell is obtained in the first stage, and the pipe is made from this shell in the second stage. it's necessary that the work piece georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 116 is being given the opportunity for radial expansion for the rational carrying out of the process of obtaining a shell, otherwise, the metal will begin to flow in the opposite direction of the punch and we will get reverse heading. to avoid this phenomenon, the specimen was given the shape of a polyhedral prism, for the purpose that the sectional area of the work piece would be less than the sectional area of the matrix. in this paper, based on the results of theoretical and experimental studies, press molds for industrial use have been worked out for the production of special pipes and pipe work pieces by the reverse heading method. in the work, the given design of the press form consists of a water cooling system, which protects the elements of the press mold from heating and, accordingly, significantly increases the duration of its work, which in turn gives a significant economic effect. keywords: heading, press mold, mandrel, punch, shell, pipe work piece georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 290 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.31 კულტურული მემკვიდრეობის კუთხით არსებული მდგომარეობა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ირაკლი გოგიბერიძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამართლისა და საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტი დოქტორანტი,საერთაშორისო ურთიერთობების სადოქტორო პროგრამა რეზიუმე სტატიაში მოცემულია რუსეთის მიერ საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაციის პირობებში არსებული მდგომარეობის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებთან დაკავშირებით, ასევე აღწერილია ის ქვედებები, რასაც საოკუპაციო რეჟიმი ახორციელებს ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის გადადგურებისა და ქართული კვალის წაშლის მიზნით იმ ვითარებაში, როდესაც საერთაშორისო მისიებს ადგილზე შესვლისა და არსებული რეალური მდგომარეობის მონიტორინგის საშუალება არ ეძლევა. საძიებო სიტყვები: კულტურული მემკვიდრეობა, ოკუპირებული ტერიტორიები, რუსეთი, საქართველო, აფხაზეთი, ცხინვალის რეგიონი/ე.წ. სამხრეთ ოსეთი, საერთაშორისო მისია. რუსეთის აგრესიამ და ოკუპაციამ საფრთხის წინაშე დააყენა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე ისტორიული ძეგლები. ეთნიკური წმენდის შემდეგ კულტურული მემკვიდრეობა ოკუპირებულ აფხაზეთში და ცხინვალის რეგიონში სტილისტური გაყალბების საგანი გახდა, რაც მიზნად ისახავს ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის განადგურებას და შესაბამისად, ქართული კვალის წაშლას. უძველესი ხელოვნების ნიმუშები მიზანმიმართულად ნადგურდება და/ან ეცვლება პირვანდელი სახე და წარმომავლობა. შესაბამისად, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ქართული კულტურული, ისტორიული და რელიგიური ძეგლების ვითარება დღითიდღე მძიმდება. ზოგიერთ ძეგლს ესაჭიროება სასწრაფო რესტავრაცია. საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს მონაცემებით, საოკუპაციო ხაზის მიღმა აღმოჩნდა ეროვნული კულტურული ფასეულობების მნიშვნელოვანი ნაწილი: კულტურული მემკვიდრეობის 286 ძეგლი, რომელთაგანაც ეროვნული კატეგორიისაა 36 (აფხაზეთის ა/რ 15, შიდა ქართლის ოკუპირებული ნაწილი 21). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 291 საერთაშორისო მისიამ არსებული კულტურული მემკვიდრეობის მონიტორინგი ერთადერთხელ, 1997 წელს შეძლო, როდესაც აფხაზეთის ტერიტორიაზე მოხერხდა unescoს კულტურული მემკვიდრეობის შემფასებელი მისიის წარგზავნა. ეს იყო ერთადერთი შემთხვევა, როდესაც საერთაშორისო ექსპერტებს მიეცათ შესაძლებლობა ეწარმოებინათ კონფლიქტურ რეგიონში მდებარე ძეგლების მდგომარეობის მონიტორინგი. აღსანიშნავია, რომ, რუსეთის მიერ აფხაზეთში არსებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების დაცვის მიზნით, დღემდე არ მომხდარა 1954 წელს მიღებული ჰააგის კონვენციის (შეიარაღებული კონფლიქტების დროს კულტურული ფასეულობების დაცვის შესახებ) შესაბამისი მუხლებისა და ოქმების გააქტიურება. მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთი არის აღნიშნული კონვენციის წევრი-ქვეყანა, ის არ ასრულებს ნაკისრ ვალდებულებებს და არც აღიარებს, რომ ოკუპანტი სახელმწიფოა, რომელსაც ამ დოკუმენტის მიხედვით, ევალება გაატაროს შესაბამისი ზომები მის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორაზე არსებულ კულტურული ფასეულობების დაცვის კუთხით. 2010 წლის 16 ოქტომბერს "აფხაზეთის რესპუბლიკის" ე.წ. კულტურის სამინისტროსა და რუსეთის ფედერაციის კულტურის სამინისტროს შორის ხელი მოეწერა „კულტურული და ისტორიული ძეგლების სახელმწიფო დაცვის, შესწავლისა და პოპულარიზაციის სფეროში შეთანხმებას". თუმცა რესტავრაციის ნაცვლად მიზანმიმართულად დაიწყო ქართული ისტორიულკულტურული მემკვიდრეობის დამახინჯება. წმ. გიორგის სახელობის ილორის ტაძრის გარდა, ქართული კვალის წასაშლელად ვანდალური ქმედებები განხორციელდა ქართული ხუროთმოძღვრების ისეთ თვალსაჩინო ნიმუშებზე, როგორებიცაა: სოფ. ბესლახუბაში არსებული ეკლესია (v), კამანის მონასტერი (xi), დრანდის გუმბათიანი ეკლესია (vi-vii), ლიხნის ტაძარი (x-xi), მოქვის მონასტერი (x) შეილესა და შეიღება; თამარის ხიდის ასომთავრული წარწერები განზრახ იქნა ამომტვრეული (xii-xiii). 2011 წლის აგვისტოს მონაცემებით, ბედიის მონასტერში (x-xiii) ჩატარებული ე.წ. “სარესტავრაციო“ სამუშაოების შედეგად გადაღებილია მონასტრის კედლები, ისტორიული ფრესკები და ბაგრატ iii-ის გამოსახულება. ოკუპირებულ აფხაზეთში ქართული კულტურულ-ისტორიული და რელიგიური მემკვიდრეობის ძეგლების სავალალო მდგომარეობის შესახებ დასკვნა გაკეთებულია icom-ის რუსეთის ფედერაციის კომიტეტის 2011 წლის საექსპეტრო მისიის ანგარიშშიც. მისიის ექსპერტთა მოსაზრებით, აფხაზეთის ტერიტორიაზე არსებული კულტურული ძეგლების შენახვისთვის აუცილებელია კომპლექსური სამუშაოების ჩატარება და მათი კონსერვაცია. ძირეულ პრობლემად დასახელებულია ტაძრების „მმართველების“ თვითნებური ქმედებები, რომლებიც ამახინჯებს ძეგლების ისტორიულ იერსახეს და უდიდეს ზიანს აყენებენ მათ. ამასთან ერთად, მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება ე.წ. „შავი არქეოლოგია“. რაც შეეხება ცხინვალის რეგიონში ქართული კულტურული მემკვიდრეობის საკითხს, 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს დიდი ზიანი მიადგა ე.წ. სამხრეთ ოსეთში მდებარე ისტორიულ ძეგლებს, აქ, ისევე როგორც აფხაზეთში, გრძელდება საოკუპაციო რეჟიმის მიერ ქართული კულტურული მემკვიდრეობის უძველესი ნიმუშების მიზანმიმართული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 292 განადგურება და მრავალსაუკუნოვანი ქართული ეკლესია-მონასტრების ახალი არაქართული სტილის ტაძრებით „ჩანაცვლება“, მასიურად მიმდინარეობს ფრესკების გადალესვა. აგვისტოს ომის დროს ერთიანად განადგურდა ქართული ისტორიული სოფლები დიდი და პატარა ლიახვისა და ფრონეს ხეობებში. ცხინვალის რეგიონის ოკუპირებულ ნაწილში მონიტორინგი თითქმის ვერ ხორციელდება და იქ არსებული ძეგლების უმეტესობის ბედი უცნობია. გარდა ამისა, არაპროფესიული რესტავრაციის ყველაზე მძიმე შედეგი გომართას წმ. გიორგის ეკლესიაზე აისახა (xvi ს.). ეს ტაძარი ერთ–ერთი მთავარი სალოცავი იყო როგორც ლიახვის, ასევე ფრონეების ხეობების მოსახლეობისთვის. ახალგორის რაიონში ერთ–ერთ უმთავრეს პრობლემას წარმოადგენს შუაგულ სოფლებში, ისტორიული ძეგლების სიახლოვეს განთავსებული რუსული სამხედრო საოკუპაციო ბაზები. რუსი სამხედროების მიერ ჩატარებული ინტენსიური სამხედრო წვრთნები გამუდმებით ზიანს აყენებს ეკლესიებსა და ციხეებს, რომელთა ქრონოლოგია მე–6 საუკუნიდან მე–20 საუკუნით განისაზღვრება. situation with the cultural heritage on the russian occupied territories of georgia irakli gogiberidze doctoral student at the georgian technical university summery in the article is described the existed situation with the georgian cultural heritage in the russian occupied regions of georgia and the actions taken by the occupation regime for elimination of the georgian historical and cultural heritage, while all kind of excess is denied for the international missions for the assessment of the situation on place. keyword: cultural heritage, occupied territories, russia, georgia, abkhazia, tskhinvali region/socalled south ossetia, international mission. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 1 georgian scientists vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.01 synthesis and biological activity of hepta-o-acetyl-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl)d-maltose l.v. tabatadze1, n.n. sidamonidze2, d.b. gulbani3, d.j. iremashvili4 1,3department of chemistry, sokhumi state university, ana politkovskaia str. 61, 0186, tbilisi, georgia 2department of chemistry, iv. javakhishvili tbilisi state university, i.chavchavadze ave., 0179 tbilisi,georgia 4laboratory of analytical chemistry and mineral enrichment, g. tsulukidze mining institute, e. mindeli, str.7, 0186 tbilisi, georgia corresponding author e-mail: l.tabatadze@sou.edu.ge abstract carbohydrate derivatives are distinguished with wide range of biological activity which is proven by successful usage of preparations made of carbohydrate based in different branches of pharmaceutical chemistry. as a result of research of carbohydrate compounde, the relationship between unique structure and its chemical and biological properties has been studied. input of bulk liphophilic adamantine moiety in the proved medications or biologically active molecule in most cases is improved molecule’s biological characteristic, drug’s lipopilycity and prolonged actin is enhanced, and at the same time toxicity and side negative effects is reduced.we studied the reactions of acetylaryl glycosides with phenylsulfonyl chloride in the presence of a benzoyl peroxide catalyst. a new sulfur-containing glucoside was synthesized: hepta-o-acetyl-1-o-(2-chloro-3phenyl thio propyl) -d-maltose. the bactericidal properties of -o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl)-d-maltose of the obtained product after deacetylation were studied. with the help of the computer program pass (prediction of activity spectra for substance) onlaines were able to predict the range of activity of substances. the obtained result established correlations on bactericidal properties between biological activity and the intended biological activity. the structure of the synthesized compounds was determined by physico-chemical research methods. keywords: thioglycosides, maltose, benzoyl peroxide, phenylsulfonyl chloride, biological activity introduction analysis of the scientific literature in recent years shows that the interest of chemical researchers in the synthesis of products containing bromides, thio sugars, disaccharides containing 1,2-o-glycoside bond has increased dramatically [1]. studies in this area are expected to lead to the development of new, less toxic, biologically and physiologically active drugs. due to the urgency of the topic, it is important to conduct scientific research in this https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 2 area. the development of methods for the synthesis of carbohydrate derivatives is one of the important tasks of bioorganic chemistry and has direct interdisciplinary application in the production of biology, medicine, agricultural biotechnology, food industry, pharmaceuticals. in recent years, the introduction of thio sugars into the structure of physiologically active substances and pesticides to "improve" them, which is one of the most progressive ways to protect a living cell [2-4]. in medical practice, the use of sulfur is based on its ability, when interacting with organic substances of the body, to form sulfides and pentathionic acid, on the presence of which keratolytic, antimicrobial and antiparasitic effects depend. as a result of research of glycoside compounds, the relationship between unique structure and its chemical and biological properties has been studied [5-7]. important compounds of carbohydrate origin are thioglycosides. recent studies have shown that these compounds are characterized by very significant biological activity and are included in the composition of vitamins, enzymes and coenzymes. sulfur-containing compounds are used as an antispasmodic effect, as well as an extension of the capillaries [8-9]. for the synthesis of sulfur-containing maltose, the reaction of the addition of disaccharides (maltose) with phenylsulfonyl chloride was first studied. the starting compounds are synthesized by known methods [10]. experimental part 1-o-allyl-hepta-o-acetyl-maltose was synthesized from an acetylated disaccharide in the presence of a bf3 [(c2h5)2o] catalyst. by dissolving the allylated disaccharide in chloroform at room temperature, in a nitrogen atmosphere with constant stirring, adding dropwise a solution of phenylsulfonyl chloride (dissolved in cci4), a new compound was synthesized: hepta-o-acetyl-1-o(2-chloro-3-phenyl thio propyl) -d-maltose with a yield of 56%. the synthesized compounds are white, very soluble in chloroform. the composition of the derivative was determined by physico-chemical research methods [11]. composition of compounds, physical and chemical characteristics will be determined by instrumental research methods (elemental, polarimetric, chromatographic analyzes, the so-called bmr 13c and bmr 1h spectroscopy. the definition of optical rotation using elemental analysis, ir and 13c spectroscopy. the purity of thesubstance as checked using thinlayer chromatography using ''silufol'' plate in the following solvent system by volume: chloroform-ethanol 1:1. optical rotation was measured on a su-3 universal saccharimeter at 20 0c. ir spectra of the samples were taken on a ur-20 spectrometer in kbr tablets. 13c nmr was recorded on a bruker am300,75.5 mhz spectrometer in deuterochloroforme: https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 3 characteristics hepta-o-acetyl-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl)-d-maltose (3) tab. 1 compound brutal-formule melting point t 0c rf molecular mass ]td chci3 outcome g % 3 c35h45018sci 92-96 0.63 820.5 -150(t=200) 0.68 56 13c nmr spectroscopic analysis compound 3 tab. 2 168,7-175,8 7ro-co-ch3 20,6-20,7 7ro-co-ch3’ 60.980 r-o-ch2 100.8; 92.0 c-1; c-1' 61.8; 61.4 c-6; c-6' 77.5; 76.65; 71.05; 70.8; 67.8; 66.8 c2-6; c2-5' 29.725-19.386 -ch2 127.1-137.086 c6h5 ir spectroscopic analysis compound 3 tab. 3 c-o-c c-s c-ci c-harom ch2 ch3 1061.1147 453.600 690.739 3070 2924 2850 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 4 this substance has a wide range of predicted biological activities. prediction of the biological activity of the synthesized carbohydrate product: hepta-o-acetyl-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl) -d-maltose and free hydroxyl-containing hepta-o-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl) -d-maltose was performed using the pass (prediction of activity spectra for substance) onlaine computer program [12]. the specified computer program evaluated the biological activity of hepta-o-acetyl-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl)-d-maltose (3) (tab. 4) and his deacetylated product hepta-o-1-o-(2-chloro-3-phenylthiopropyl) d-maltose (4) (tab. 5). biological activity of hepta-o-acetyl-1-o(2-chloro-3-phenyl thio propyl)-d-maltose (3) o oac h h h oac h aco och2 ch ch2 s c6h5cl o aco h oac h h oac h aco o tab.4 all pa*>pi** pa>0,3 pa>0,7 0,858 0,010 benzoate-coa ligase inhibitor 0,810 0,010 antineoplastic 0,709 0,005 antileukemic 0,692 0,009 cholesterol antagonist 0,627 0,007 antibacterial 0,587 0,004 antineoplastic (cervical cancer) 0,596 0,030 immunosuppressant 0,568 0,022 antifungal 0,543 0,008 angiogenesis stimulant 0,525 0,033 hypolipemic 0,451 0,009 protein synthesis inhibitor 0,542 0,122 membrane permeability inhibitor 0,389 0,006 antimycoplasmal 0,318 0,047 dna synthesis inhibitor 0,296 0,080 immunostimulant 0,248 0,037 antioxidant 0,254 0,068 antiprotozoal https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 5 0,245 0,097 cytostatic 0,220 0,093 lactose synthase inhibitor 0,242 0,115 antimetastatic 0,248 0,131 antiviral (herpes) 0,168 0,051 sucrose-phosphate synthase inhibitor 0,255 0,139 antithrombotic 0,220 0,119 macrophage stimulant 0,104 0,010 1,3-beta-glucan synthase inhibitor 0,143 0,060 antihemorrhagic 0,137 0,103 alpha-amylase inhibitor 0,041 0,010 beta glucosidase inhibitor 0,255 0,227 sugar-phosphatase inhibitor 0,167 0,140 antiviral (hepatitis b) 0,181 0,161 antitoxic 0,146 0,132 antiparasitic 0,200 0,197 antiprotozoal (leishmania) 0,046 0,046 beta galactosidase inhibitor biological activity of deacetylated product hepta-o-1-o(2-chloro-3-phenylthiopropyl) -d-maltose (4) o oh h h h oh h ho och2 ch ch2 s c6h5cl o ho h oh h h oh h ho o https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 6 tab.5. all pa*>pi** pa>0,3 pa>0,7 0,934 0,003 benzoate-coa ligase inhibitor 0,859 0,004 cholesterol antagonist 0,791 0,018 sugar-phosphatase inhibitor 0,737 0,005 lactase inhibitor 0,722 0,022 antineoplastic 0,689 0,004 angiogenesis stimulant 0,644 0,007 antileukemic 0,597 0,009 antibacterial 0,592 0,004 antineoplastic (cervical cancer) 0,581 0,018 antithrombotic 0,559 0,028 immunostimulant 0,549 0,019 cytostatic 0,542 0,021 radioprotector 0,531 0,026 antifungal 0,520 0,016 antimetastatic 0,501 0,005 alpha-amylase inhibitor 0,497 0,006 lactose synthase inhibitor 0,490 0,024 bilirubin oxidase inhibitor 0,489 0,045 immunosuppressant 0,449 0,017 protein-tyrosine sulfotransferase inhibitor 0,472 0,042 hypolipemic 0,429 0,011 protein synthesis inhibitor a comparison of the pass predictions data showed, that similar biological activities: cholesterol antagonist, angiogenesis stimulant, immunostimulant, cytostatic, lactose synthase inhibitor, antimetastatic, antithrombotic, sugar-phosphatase inhibitor, protein synthesis inhibitor compound-4 has with higher pa value than substance-3 and biological activity: antifungal, antineoplastic, antibacterial is relatively low pa. and, substance-3 has antitoxic, antiprotozoal (leishmania), beta galactosidase inhibitor, beta glucosidase inhibitor, antihemorrhagic, membrane permeability inhibitor, antimycoplasmal, dna synthesis inhibitor, properties that substance 4 does not. based on a generalization of a vast literary material, biologically active compounds are characterized by a certain specificity of composition and structure. structural modification of compounds by introducing various molecules or atomic groups in a molecule can determine the effect of molecular separation of fragments on bioactivity. pa (probability "to be active") estimates the chance that the studied compound is belonging to the sub-class of active compounds. pi (probability "to be inactive") estimates the chance that the studied compound is belonging to the sub-class of inactive compounds. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 7 conclusion from a theoretical and practical point of view, is especially interesting to establish some correlation between structure and biological activity, which serves to search for the biological properties of new compounds with preliminary predictions. by assessment of structure-activity relationships biological activity spectrum of synthesized glycosides have been revealed. the results of the study will enable us providing selection of the most prospective compounds from the set of synthesized samples. references 1. robert j. ferrier; radical-mediated brominations at ring positions of carbohydrates january, advances in carbohydrate chemistry and biochemistry 2010, 49(3):37-92. 2. anna czubatka-bienkowska, anna macieja, joanna sarnik, zbigniew j. witczak, tomasz poplawski; the oxidative induction of dna lesions in cancer cells by 5-thio-d-glucose and 6-thio-d-fructopyranose and their genotoxic effects. part 3, bioorganic & medicinal chemistry letters, march 2017, 27(5): 1210-1214 3. ma gorzata korycka-macha a, anna brzostek, bozena dziadek, malwina kawka, tomasz pop awski, zbigniew j. witczak, and jaros aw dziadek; evaluation of the mycobactericidal effect of thio-functionalized carbohydrate derivatives; j. molecules 2017, 22, 812. 4. nader al bujuq, strategies for introducing sulfur atom in a sugar ring: synthesis of 5-thioaldopyranoses and their nmr data; journal of sulfur chemistry, 2019, 40(6): 664-702 5. l.v. tabatadze, n.g.shengelia, m.n, sidamonidze, t.n. chipchiuri; biological activity of 1,2-o-disaccharide products. chapter from the book,v.1.chemical and technological aspects of biopolymers". 2020,58-69. isbn 978-9941-25-790-2; www.elibrary.sou.edu.ge 6. l.v. tabatadze, n.n. sidamonidze, d.j. iremashvili; synthesis, research and biological activity of hepta-oacetyl-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl)-d-lactose. chapter from the book, v.1. "chemical and technological aspects of biopolymers". 2020, 18-26. www.elibrary.sou.edu.ge 7. lali v. tabatadze, neli n. sidamonidze, ema j. churgulia, natia g. shengelia. synthesis and biological activity of 2,3,4,6-tetra-o-acetyl-1-o-(2chloro-3-phenyl thio propyl)-d-galactopyranose. chapter from the book black sea scientific journal of academic research, 2017, 49(06): 37-43; iarc impact factor 2.110, eesti, tallinn. http://sc-media.org/. 8. evangelina repetto, carla marino, m. laura uhrig, oscar varela; two straightforward strategies for the synthesis of thiodisaccharides with a furanose unit as the nonreducing end; european journal of organic chemistry, 2008, i.3, pp.540-547. 9. orianne cholet, alain he´naut, serge casaregola, and pascal bonnarme; gene expression and biochemical analysis of cheese-ripening yeasts: focus on catabolism of l-methionine, lactate, and lactose; american society for microbiology. 2007, 73, 8. pp. 2561-2570 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 8 10. john a sturman, yong y lin, tetsuo higuchi & j h fellman; n-acetylneuramin lactose sulfate: a newly identified nutrient in milk. 1985, 19, pp. 216-219. 11. n.n. sidamonidze, r.o. vardiashvili, k.z. onashvili, l.v. tabatadze; synthesis and bactericidal properties sulfur-containing 1,2-trans-glycosides; black sea scientific j. of academic research. eesti, tallin 2018, 41, 0,3. pp. 35-44. 12. l.v. tabatadze, n.n. sidamonidze, r.o. vardiashvili, k.z. onashvili. synthesis and biological activity of 2,3,4,6-tetra-o-acetyl-1-o-(2-chloro-3-phenyl thio propyl)-d-glucopyranose; "annals of agrarian science; 2019, 17(3): 355-361. https://www.elsevier.com/journals/annals-of-agrarian-science -o-1-o-(2-3)-d, , , , . . . . . : -o-1-o-(2-3)-d. o-(2-3)-d pass onlaines (prediction of activity spectra for substance) . pass. . : , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 55 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.06 problems of prioritization national security interest of energy import-dependent states (case studies: georgia and lithuania) nana pirtskhelani ph.d. candidate , programme in international relations, caucasus school of governance (csg), caucasus university, georgia1 e-mail: n_pirtskhelani@cu.edu.ge mob: (+995) 591510383 abstract this paper focuses on studying the prioritization process of national interests of energy import-dependent states. in particular, considering the energy strategy formation processes of georgia and lithuania, it explores the interrelation among the objectives of supply security and national security challenges. the reason behind the choice of the given countries was that energy security policies of both countries were formed based on identical characteristics after the collapse of the soviet union. analysis of the mentioned cases offers a good opportunity to explain how foreign policy threats affect national energy security decisions. the study also examines the major factors affecting prioritization of national security interests, providing a possibility to answer the main research question of the paper what prompts states to pursue less rational policies in terms of energy security, justified by maintaining state sovereignty? using the securitization concept, the paper also explains what leads to taking steps aimed at solving national security challenges, which may, in turn, lead to the emergence of new types of security challenges. analysis of the mentioned cases offers a good opportunity to explain how foreign policy threats affect national energy security decisions, whether such threats cause new energy challenges to be subject to political interests and whether it is appropriate for states to pursue such energy policy with the motive of maintaining state sovereignty. the paper indicates that energy policies purely formed based on political interests may not face the main energy security challenges of the country. keywords: national threats, securitization, energy security, georgia, lithuania, energy import-dependence 1 the present article is originally conducted as part of my dissertation work (unpublished). pirtskhelani, n. (21.12.2021). the role of energy securitization in the process of national security policy formation through the prism of constructivism (unpublished). caucasus university, tbilisi, georgia. mailto:n_pirtskhelani@cu.edu.ge https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 56 აბსტრაქტი მოცემული ნაშრომი ეხება ენერგო-იმპორტ დამოკიდებული ქვეყნების ეროვნული ინტერესების პრიორიტეტიზაციის პროცესის კვლევას. კერძოდ, ლიეტუვისა და საქართველოს ენერგეტიკული სტრატეგიების ფორმირების პროცესებზე დაყრდნობით, იკვლევს იმ ურთიერთკავშირს რომელიც ყალიბდება მოცემული ქვეყნების მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ამოცანებსა და ეროვნული უსაფრთხოების გამოწვევებს შორის. მოცემული ქვეყნების შერჩევა განაპირობა იმ ფაქტმა, რომ ორივე ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების პოლიტიკის ფორმირება საბჭოთა კავშირის დაშლისა და სუვერენიტეტის მოპოვების შემდგომ, იდენტური მახასიათებლებით ხდება. მოცემული შემთხვევების კვლევის მეშვეობით შესაძლებელი ხდება იმის გაანალიზება, თუ რა გავლენას ახდენენ საგარეო პოლიტიკური საფრთხეები ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე. კვლევაში ასევე განხილულია ის ძირითადი ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ეროვნული უსაფრთხოების ინტერესების პრიორიტეტიზაციაზე, რაც საშუალებას იძლევა პასუხი გაეცეს ნაშრომის მთავარ საკვლევ კითხვას თუ რა განაპირობებს სახელმწიფოს ქცევას ეროვნული იდენტურობის შენარჩუნების გამართლებით, გაატაროს ენერგეტიკული უსაფრთხოების კუთხით ნაკლებად რაციონალური პოლიტიკა. სექურითიზაციის კონცეფციის გამოყენებით, ნაშრომში ასევე ახსნილია თუ რა განაპირობებს ეროვნული უსაფრთხოების გამოწვევების დაძლევის მიზნით ისეთი ნაბიჯების გადადგმას, რომლებმაც თავის მხრივ შესაძლოა წარმოშვან ახალი ტიპის უსაფრთხოების გამოწვევები. აღნიშნული შემთხვევების ანალიზი კარგი შესაძლებლობაა იმის ასახსნელად თუ როგორ მოქმედებენ საგარეო პოლიტიკური საფრთხეები ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გადაწყვეტილებებზე, განაპირობებენ თუ არა მოცემული საფრთხეები ახალ ენერგეტიკულ გამოწვევებს და რამდენად გამართლებულია სახელმწიფოსათვის ამგვარი ენერგეტიკული პოლიტიკის წარმოება ქვეყნის სუვერენიტეტის შენარჩუნების მოტივით. ნაშრომში წარმოდგენილი კვლევის შედეგად დგინდება, რომ მხოლოდ პოლიტიკური ინტერესების გადმოსახედიდან ფორმირებული ენერგეტიკული პოლიტიკა შესაძლოა ვერ უზრუნველყოფდეს ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გამოწვევების წარმატებით დაძლევას. საკვანძო სიტყვები: ეროვნული საფრთხეები, სექურითიზაცია, ენერგეტიკული უსაფრთხოება, საქართველო, ლიეტუვა, ენერგო-იმპორტ დამოკიდებულება https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 57 introduction ensuring secure existence in the international political system by maintaining statehood and national values is the top priority for each nation-state in the contemporary world. energy security is one of the significant aspects in this direction. being an important constituent part of our everyday lives, energy plays an important role in strengthening states' national security aspects. economic development of the country and protection of its basic statehood values, necessary to maintain national identity, is impossible without ensuring energy security. considering the growing energy demand and disproportionate distribution of energy resources around the world, transportation difficulties and unstable market conditions made energy relationships among consumer and producer states more complex. frequent energy crises and cases of political manipulation through the energy instruments become an integral part of international political behaviour. the mentioned factors led to the development of energy issues into the major component of national security and started to review energy security issues from a national perspective. thus energy security has gone beyond sectoral limitations and it has become an important component of ensuring national interest and maintaining foreign policy agenda. close link between energy security challenges and national interests brought states to such national security threats as unstable prices on energy resources, risks to supply security and monopolisation of energy markets. in particular, energy importer countries become subject to the mentioned risks. consequently, energy importer countries started facing energy challenges in the context of national security in order to prevent the use of energy as apolitical levers from the supplying countries. this meant that so-called ―securitization‖ of energy issues took place, meaning that a country may not have taken steps necessary for energy security in case if such steps posed a potential threat to state sovereignty. as a result of the energy securitization, conditioned by national security goals, security challenges such as increased price on imported resources, diminished degree of state welfare, social-economic instability and import dependence, were perceived as less threat to the state, than potential political-military threats posed by import diversification activities. consequently, this research aims to explore and answer the main question why the import-dependent countries take less advantageous steps in the context of energy security justified by ensuring national security goals and whether such behaviour is justifiable from the perspectives of countries energy security interests. considering and analysing conceptual linking of national and energy security aspects, the aim of the research presented in this paper is to identify what kind of inter-relationship exists between the formation of country-specific energy diversification policy and national security challenges, and how the decisions, driven by national security objectives, shape the main directions of the country's supply security strategy. accordingly, the main goal of the research is to explain based on research findings, which factors influence the state's decisions to prioritize particular national security interests over the energy security challenges. this will help us understand which factors motivate the state to implement less rational energy security policy with the aim of maintaining national identity and how this motivation of states can be explained. it should be emphasized that to strengthen empirical aspects of the given study, case studies of georgia and lithuania have been used in the paper. being characterized by high import-dependence on russia, both lithuania and georgia have often become in the past victims of political, military or economic pressure from russia using energy levers. difficult soviet past, constant presence of the military threat from russia, possibility of ethnic conflicts and internal civil strife present the background of the energy independence formation processes of lithuania and georgia. on the one hand, historic energy import dependence on russia and, on the other hand, geographical proximity with this country have made the mentioned processes even more complex. however, strong endeavours of the georgia and lithuania to establish their sovereign places in the international political arena, has led both countries to the formation of energy security strategy aimed at reducing future import dependence on russia. however, the actions of the mentioned countries, driven by national security interests, to prevent potential future military-political and economic pressure from russia, led to formation of new energy security https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 58 challenges in the short term. analysing the mentioned cases is a good possibility to explain how foreign political threats affect formation of energy security policy of the country and how political steps aimed at maintaining national identity impact formation of new supply security challenges. the following research sources, attributable to the empirical literature, have been used throughout the research: legislative acts, energy strategies, governmental decisions, national security concepts, regulatory decrees, statistical data from the official sources and relevant academic works on energy and national security issues. literature review indicated that energy security aspects have been widely covered in official state documents including national security concepts and strategies of both lithuania and georgia. energy policy documents and strategic plans clearly state priority of energy security challenges for national security. however, analysing energy statistic data of the given countries also indicates that despite high priority of the issue, both countries still remain dependent on energy resources imported from russia to some extent. taking into account the mentioned fact, some researchers believe that in view of the potential military-political threat from russia, existing energy dependence of lithuania and georgia on russia should be reduced to minimum, based on the national interests of the mentioned countries (t. gochitashvili, j. hetland, m. komakhia, t. janeliunas, v. pakalkaité). others believe that to ensure security, it is necessary for a country to rationally use all available means at its disposal, whether strengthening transit functions or development of regional cooperation with all potential partners, for ensuring stable economic development (p. roehrs, v. papava, d. chomakidze). at the same time, reviewing theoretical literature on security issues clearly indicated that securitization of energy issues significantly narrows a country’s operational area in terms of development of foreign energy relations by setting new limits to threats, for maintaining and protecting national identity (d. jakniūnaitė, t. janeliūnas, o. waever, b. busan, g. česnakas). as for theoretical basis for this paper served framework of security studies, in particular was used the concept of ―securitization‖. the framework was developed by representatives of the copenhagen school focused on studying security aspects (barry buzan, ole wæver, jaap de wilde). as part of the given theoretical framework, paper explains what leads to taking steps, aimed at tackling national security challenges, which may cause new types of security challenges and whether such behaviour is justifiable from the national security standpoint. the first chapter of this study focuses on both general overview of the security concept and exploring interrelation between national and energy security components using the theoretical framework of the securitization concept. chapters two and three deal with the analysis of lithuanian and georgian cases, overviewing the energy security formation processes within the mentioned countries and analysing prioritization process of political interests. the concluding part of the paper presents major findings of the study and summary analysis of the research question. 1. conceptual analysis of the theoretical framework of security this chapter presents general overview of the scientific foundation of the security concept. in addition, it analyses problems related to energy and national security conceptualization and reviews the existing interrelation between the main postulates of energy and national security concepts. it should be emphasized that exploring the mentioned conceptual framework of security is the basic instrument to further analyse the main research question, in particular what leads to state's decisions to prioritize particular national security interests over the energy security challenges. a notion of security is the major conceptual foundation in the field of international relations. however, self-defence, balance of power and security components were presented in the works of thucydides, machiavelli, hobbs, lock and others long before the discipline was developed. in terms of the discipline, discussion of security issues in the field of international relations first started in the context of the theory of realism, which focused on the anarchical nature of the international system, leading to existence of https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 59 states as the main actors in the state of constant war, where ensuring security is the primary objective for selfpreservation (viotti & kauppi, 2012). later, in the context of neoclassical realism, the representatives of the new theoretical school of realism further developed security concept during the 20th century and presented a systematic approach, based on which, in the anarchical self-help system, the main task of states was ensuring self-security. in the state of anarchy, striving by the system elements – nation-states, for ensuring safe environment for existence led to the main dilemma, which implied reduced degree of security at the system level as a result of the behaviour of the states aimed at increasing security (waltz, 1979). it should be emphasized that conceptual framework of both classical and neoclassical realism has changed significantly since the 1980’s, when, in the work of the representatives of the copenhagen school, security went beyond its classical military dimension and was analysed in accordance with various political, social or economic dimensions. consequently, new formulation of security was developed, according to which in the international context ―security is a possibility of a country and society to ensure their independence and maintain self-identification against changes caused by hostile forces― (buzan, 1991, pp.18-19). development of security studies into a separate research field made it necessary to study security concept in various dimensions as well as at various levels (system, sub-system, union and sub-union). thus, in accordance with the current theoretical framework of security a comprehensive and wider security concept was developed in the 21st century. based on the concept, in line with the military aspect, other aspects affecting security policy formation are also discussed, in particular: internal political structure of a country, economic interrelations between countries, impact of a regional political context (nye & lynn-jones, 1988). however, despite conceptual changes, security is still primarily linked to ensuring secure existence of states in the anarchical international system for the achievement of which states have to pay a certain price and sacrifice some aims and values (williams, 2018). therefore, modern security structure still remains focused on self-preservation of states, maintenance of sovereignty and protection of national values. this have created the need to study national security challenges and related aspects within the different prism of international politics. traditionally, national security implied maintenance of the state sovereignty, political institutions, cultural identity (wolfers, 1952), but the globalization processes which started in the 20th century gave ecological, social and economic dimensions to the notion of security in addition to its military and political dimensions. furthermore, economic, including energy threats were defined as the major challenge to the national security (buzan, 1991). energy crises set forth in the 20th and early in the 21st century further emphasized the significance of the energy component in ensuring national security. consequently, definition of energy security were developed considering the views of the participating actors. one of the first scholars who tried to define energy security was mason willrich, who, in his 1976 work ―international energy issues and options‖ defined energy security as: „the assurance of sufficient energy supplies to permit the national economy to function in a politically acceptable manner‖ (willrich, 1976). this was followed by multiple attempts by a number of authors in the 80’s and 90’s of the previous century to define energy security. as a result, the majority of scholars defined the given concept as the reduction of economic prosperity as a result of change of events (e.g. oil prices changed due to armed conflicts) (barton, redgwell, rønne & zillman, 2004). at the beginning of the 21st century, frequent use of energy levers from energy suppliers towards importer countries for political purposes, further activated the attempts to develop a common energy security concept. furthermore, global energy crises, growing demand on energy resources and unstable policy of the supplying countries strengthened aspects of supply security in the energy security concept. as a result, energy security was defined as ensuring provision of sufficient and continuous amount of energy resources required to satisfy main needs of a country (kalicki & goldwyn, 2013). in addition to security of supply, the given concept was also related to and associated with system resilience and its capacity to cope with energy crises and develop defence mechanisms (yergin, 2011). worth mentioning is the fact, that one of the most widely used and more or less agreed-upon notion of energy security was presented by the international energy agency, which defined energy security concept as ―reliable supply of energy at a reasonable price― (iea, 2019). however, in spite of the attempts https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 60 to develop a common energy security concept, currently, it is still defined in the context of the interests of particular states. in this direction, representatives of the copenhagen school presented concept of securitization to identify impact of various energy components on the degree of national security. according to the concept, the authors indicate that beyond the five major dimensions of security (military, economic, political, social and environmental), any component may be assigned a threat status, i.e. it may become ―securitized‖ (buzan, weaver ole & wild, 1998). authors state that for an issue to be perceived as a threat, physical presence of such a threat is not necessary. rather, the existence of the issue and its perception as a threat is already enough for assigning ―securitization‖ status to the issue. for this, the following three important components of securitization process should be present: it should present a significant threat, it should require emergency measures and it should justify violation of the established norms of political procedures (e.g.: increased conspiracy due to security objectives, violation of rights guaranteed by the constitution) (buzan et al., 1998). it should also be pointed out here that apart from the mentioned components, the representatives of the copenhagen school also emphasized the scale of significance of the issue and whether the mentioned issue had a cascade effect on other component of security, because, according to the scholars, the significance of an issue can only be determined by evaluating the chain of events caused by the mentioned threat in relation to other components of security (buzan et al., 1998). consequently, ―securitization‖ of energy security-related issues is possible when actions of another state are perceived as a threat. furthermore, existence of such an energy threat should clearly threaten maintenance of national identity and it should not only be related to the fear of reducing a country’s prosperity. in this term, for ―securitization‖ of energy the following factors should also be present (janeliūnas & tumkevic, 2013): 1. energy security issue should be included in national security strategies. 2. urgency and importance of timely removal of threats should be determined. 3. sources of energy threats should be identified. as a result, existence of the mentioned components clearly leads to ―securitization‖ of the energy sector leading in its part to the decisions to be made in terms of energy security. the mentioned statement is particularly important for the study, because it will reveal the interrelation between the actions performed for ensuring energy security of a country and processes of its political self-preservation. consequently, these aspects of the energy security concept will be applied in two case studies provided in the following chapter of this article. in particular, by exploring what kind of energy security challenges are faced by lithuania and georgia, will be identified interconnection between energy security challenges and national interest formation processes. this will help to evaluate how national interest prioritization processes are affected by challenges caused by energy security components. 2. case study one: energy security strategy formation and national interest prioritization process in georgia interconnection between national interests and energy security analysed in the previous chapter of this paper has clearly indicated the important role energy challenges play in stable and secure development of a country. consequently, georgia case study provided in this chapter will take place within the mentioned conceptual framework. in particular, based on the overview of the major security policy aspects of the country, the analysis of the components affecting state interest prioritization process will be provided. it should be mentioned here that, the major objective of the energy security strategy of georgia is to satisfy the country’s general energy needs with its own resources. this will allow the country to be less dependent on supply security-related risks and thus protect its economy from the influence of the outside energy or political factors. however, despite the fact, that from energy resources, the country is particularly rich in hydropower, in view of the low development of these resources, georgia has to import additional energy from its neighbouring countries. based on 2020 data, georgia is using only 22% of its hydropower potential (ministry of economy and https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 61 sustainable development of georgia, 2019). as a result, despite the fact that, in accordance with 2020 data, the share of hydro resources in the internal power generation equalled approximately 73%, the share of power generated from the imported natural gas still dominates in the final use (georgia electricity market operator (esco), 2020). it should also be emphasized that seasonal character of hydro resources leads to instability of the system in its part and brings to the agenda the need to use basic energy resources such as gas coal or oil. due to the absence of own basic resources, it becomes necessary to import them (gochitashvili, 2020). worth mentioning is the fact that main consumer products of the country are natural gas and oil products and hydropower resources only come next. furthermore, according to ―energy balance of georgia, 2020‖ published by the national statistics office of georgia, which is the most recent publication with regard to the aggregated energy balance and provides 2019 data, approximately 90% of the energy needs of the country was covered from imported energy resources (a similar figure of 2018 was 88%). natural gas (approximately 55%) and oil products (approximately 35%) present the largest share of the imports, while the remaining share is divided between coal and electricity (national statistics office of georgia (geostat), 2020). it should be mentioned that out of the major imported products, oil import sources are more diversified than natural gas. five major and 15 small scale companies carry out oil imports in georgia (international energy agency (iea), 2020. in addition, georgian oil product supply market is fully liberalised and does not create trade barriers to market participants, preventing the attempts to monopolize the georgian market. therefore, the country faces less risks related to oil supply security (iea, 2020). yet, the situation is entirely different in the natural gas sector. in 2020, 99.8% (2.57 billion m3) of the natural gas needs of georgia was covered from imported natural gas, with the remaining 0.2% (8 million m3) covered by the local resources which are produced in insignificant amounts in georgia in 2020, the natural gas supply in georgia was carried out from the following sources: from shah-deniz gas field (azerbaijan) operated by international consortium (1,15 billion m3), by the azerbaijan state energy company socar (1,18 billion m3), from russia through „the north-south caucasus main gas pipeline― (nsgp) (204 million m3) in total, 92.8% of the imports come from azerbaijan and 7% from russia (georgian national energy and water supply regulatory commission (gnerc), 2021). electricity import is also worth mentioning. it should be emphasized that 3,7% share of the imported electricity in the entire import basket is approximately 3% of the country’s total consumption in accordance with the 2020 data (esco, 2020). despite low percentage of the imported electricity, this amount is critical for the country in winter, when generation from the local hydropower resources reduces significantly and the demand increases. in 2020, the electricity generated and supplied by the hpps equalled 470.522 mln. kwh, which was 45.6% of the total electricity generation (thermal power plants and wind farm) 1 030.889 mln. kwh, while it only covered 37.8% of the total need of the country for energy resources. this means that the remaining share was fully covered by the imported energy resources. as for the imported sources, worth mentioning is that in 2020, the country imported electricity (in total 1610.1 mln. kwh) from the following countries: russia (570.6 mln. kwh 35% of the total imports), azerbaijan (726.3 mln. kwh 45.4% of the total imports) and turkey (313.1 mln. kwh 19.4% of the total imports). in 2020 no imported volumes came from armenia (energy balance of georgia, 2020, esco 2020). despite the fact that in 2020, georgia exported electricity as well (in armenia, turkey and azerbaijan) (153.8 mln. kwh), the trade shows a clear negative balance (-1,456.3 mln. kwh) (esco, 2020). however, it should also be mentioned here that similar to oil product imports, electricity import sources are also diversified, thus less subject to supply security challenges. to sum up, high volumes of imported resources, provide the basis to identify georgia’s gas importdependence as the main challenge in the context of energy security. meanwhile, monopolized market of the natural gas and supply security-related risks create additional threats. the situation becomes more challenging due to the fact that, in spite of a number of steps taken by the state to diminish import-dependence (construction of new hpps, exploring local renewable energy resources, rehabilitation of energy infrastructure for the purpose of integration with the energy systems of the neighbouring countries the implementation of which is related to the long-term period), currently the low indicator of the use of local energy resources, low reliability of the https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 62 energy infrastructure and lack of critical reserves of oil and natural gas are still present. in the situation of increasing consuming trend in the country, the mentioned challenges make questionable the possibility of reducing import-dependence of georgia within the next 5 years. however, while speaking of the major challenge of the import-dependence on azerbaijan, it should also be mentioned that existing strategic partnership between georgia and azerbaijan significantly reduces supply risks. georgia, as a stable transit country, plays a significant role in transportation of the natural resources of azerbaijan towards the european region while azerbaijan is the most important country in terms of stable energy supply to georgia. however, despite strategic partnership between the two countries, supply security risks still remain related to natural disasters, technical malfunctions, cyber-attacks, sabotages and military operations in the region. as a result, georgia may be left without natural gas for a certain period of time, leading to both economic crisis and social and political tensions. this poses significant challenges to georgia in terms of ensuring natural gas supply security and provides a basis to identify high import dependence on a single supplier as a major energy security challenge of the country. consequently, in a situation of high import-dependence, in accordance with the national threat assessment document of georgia 2010 – 2013, the law of georgia on energy and water supply approved by the parliament of georgia in 2019, ―social-economic development strategy georgia 2020‖, electricity and natural gas sector action plans and strategies, the most optimal way to avoid supply security risks is diversification of natural gas import sources, routes and suppliers. however, considering the limited energy infrastructure within the region, diversification of the natural gas imports is only technically possible from russia. however, a number of energy sabotages2 implemented by russia in relation to georgia in recent years, simulated energy crises and attempts at seizing the strategic infrastructure, clearly demonstrated the threats that may arise in the event of deepening energy relations with this country. the mentioned risks are even more strengthened by the fact, that russia has occupied almost 20% of georgia’s territories and particularly tense political relations that have formed since the war of august, 2008. therefore, despite the fact that in the event georgia maintains import dependence on a single supplier it will be subject to threats of energy crisis, possible economic collapse and potential social-political instability, permanent military-political aggression from russia forces georgia to reject the possible ways of diversification. thus, the challenge of dependence on imports has been considered less of a threat for the country than likely military and political challenges as a result of possible energy diversification. however, understanding the existing cooperation risks with russia, does not mean that high import-dependence on a single supplier – azerbaijan, are out of the country’s energy security agenda. in this situation, existed energy threats forced georgia to carry out securitization of energy issues via legitimization. energy security issues have been included in the national threat assessment document of georgia 2010 – 2013, in the law of georgia on energy and water supply, approved in 2019 by the parliament of georgia, ―social-economic development strategy georgia 2020‖, electricity and natural gas sector action plans and strategies. from the perspective of the ―securitization‖ concept, the study indicates that this happened due to the fact that georgia considered russia as an enemy. considering it as a source of threat was due to historical memory and the existing tense political situation, which, based on the research by robert jervis and stephen walt, increases perception of insecurity and facilitates reduction of the national security (walt, 1987; jervis, 2017). in addition, perception of the mentioned intentions as threats are facilitated by the factors such as geographical proximity, overall strength of the country (military, economic, political), aggressive intentions of the state and possibilities for attacks (walt, 1987). if the above-mentioned is applied to the case of georgia, i.e. russia’s strength in line with its aggressive actions and intentions, reflected in economic, including energy pressure in addition to the military occupation, this may lead to the perception of any degree of energy cooperation with russia as a source of threat by georgia. this, in its turn, affects the decisions made in the context of energy security of the country and 2 in winter 2006, when russia was the only option for supplying natural gas to georgia, russian intelligence services organized sabotage on the natural gas pipeline leading to a severe energy crisis for georgia. this fact made georgia reject russian natural gas and switch to azerbaijan, as the only supplier of natural gas. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 63 subjects them to the intention to protect its national values. to strengthen the findings of the mentioned study, the next chapter will focus on the case study of another country – lithuania. using the example of its energy security strategy formation, one more case of political interest prioritization will be reviewed. 3. case study two: impact of national security challenges on the formation of lithuanian energy security strategy this chapter presents energy security policy analysis of lithuania in the context of the major challenges affecting national security objectives formation of this country. worth mentioning is that from the post-soviet countries characterized by high import-dependence on russia, apart from georgia, only lithuania managed to reduce dependence on russian energy resources to the extent possible, whereas during the early years following the collapse of the soviet union, lithuania was characterized by much higher dependence on russian imports, compared to estonia and latvia. furthermore, similar to georgia, lithuania has become a victim of energy and political threats from russia many times in recent decades. in parallel, frequent military expansions carried out by russia in relation to lithuania, occupation of its territories and political blackmailing during previous centuries developed russia as the main source of threat for lithuania (weyers, 2013). it should be mentioned that during the soviet period, the energy system of lithuania, similar to other soviet republics, was managed from russia and, at the same time, it depended on russian imports by 98% (world bank, 1994). the post-soviet period economic crisis significantly hampered the import of the energy resources from russia and lithuania faced serious energy crisis starting from the 1990s (vilemas, 2010). the mentioned import-dependence on russia lasted for another decade. during this period, lithuania became several times a victim of a number of energy manipulations from russia. its aspiration towards euro integration, its wish to pursue an independent energy policy and the steps taken towards reduction of russian influence in the country were the factors leading to russia’s punitive measures towards lithuania. the mentioned measures included setting higher prices on imported resources compared to other users as well as unplanned interruptions of supply and attempts at seizing the energy system of lithuania (puheloinen, 1999). in this direction, worth mentioning is the long-term oil crisis in 2006, when lithuania refused to hand over the oil refinery under the ownership of a russian company several times and handed it over to a polish company. meanwhile, with almost 100% dependence on russia as on a single supplier, the gas supply disruptions and price-manipulation served as additional punishing methods form russian side (grigas, 2012). as a result, energy security challenges become most important issue of national security and energy securitization process went into operation. for ensuring energy security, the need for energy diversification was considered to be the major postulate of both economic and national security of lithuania and the mentioned energy issues were legitimised vie reflecting them in the legislative acts and national security concepts of lithuania (šatūnienė, 2004). in particular, „law on the basics of national security‖ adopted by the republic of lithuania in 1996 clearly indicates that the main principle of the national security policy is ensuring alternative sources of supplying energy resources for the purpose of gaining independence from monopolistic suppliers, to prevent manipulation with the energy levers from such suppliers (republic of lithuania „law on the basics of national security‖, 1996). furthermore, lithuania developed the first energy security strategy in the early years after gaining independence, in particular in 1993. based on the strategy, ensuring security of supply was identified as the main challenge, while ensuring reduction of energy dependence on russia was directly identified as the way to respond to the challenge (republic of lithuania, national energy strategy, 1993). later, in the energy strategy document developed in 2002, 90% import-dependence on a supplier was once again identified as the main energy threat (republic of lithuania, national energy strategy, 2002). acts and strategies developed at the legislative level were soon followed by practical steps taken by the country to ensure security of supply. joining the european union (eu) by lithuania in 2004 allowed the country to improve energy security degree through the implementation of various energy projects, providing the https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 64 possibility for the country to minimize existed dependence on russia. by cooperating with the eu, critical energy security tasks were identified, which implied gradual integration of the baltic states named as ―the energy island‖ into the energy system of the eu. promoting use of the local energy resources and implementing energy efficient measures, together with energy market liberalization actions, lithuania significantly improved energy security environment of the country (vilemas, 2010). as a result of this action and with strong institutional and financial support from the eu, by 2009, lithuania managed to achieve significant energy independence from russia (janeliunas, 2020). in particular, lithuania’s dependence on energy supply reduced from 98% in the early years of gaining independence, to 50% by 2009 (before stopping the nuclear station) (statista research department, 2019). however, soon after the implementation by lithuania one of the precondition of gaining the eu membership – shutting down of the ignalina nuclear power plant, turned lithuania again into a vulnerable country towards russian energy pressure mechanisms. making this decision was quite difficult for the government of lithuania during that period because, on the one hand, freedom from russian military and political influence by implementation of the western political course in the long term was at stake. on the other hand, it was giving up energy security and increasing dependence on the imported energy resources from russia in the short term, which was considered to be a very serious threat for lithuania due to the aggressive energy actions from russia (česnakas, 2010). the first negative effect brought by closure of the nuclear power plant on december 31, 2009 was much higher energy dependence on russia. in particular, reduced energy dependence on the russian imports by 2009 to approximately 50%, increased up to 80% by 2010, because the share of the generation from ignalina nuclear power plant was distributed to natural gas thermal power plants, leading to higher demand on the natural gas (weyers, 2013)3. besides the increased prices, implementation of the mentioned nord stream project significantly affected lithuania’s supply security because it gave russia an opportunity to supply kaliningrad district from the nord stream pipeline section bypassing lithuania. this left lithuania without its transit functions and the lever ensuring guaranteed receipt of the natural gas from russia. on the other hand, reduction of russia’s dependence on lithuania as the energy transit country, allowed the latter to make more use of lithuania’s energy dependence to promote own political interests in the baltic region (larsson, 2007). the increased dependence on imports due to the higher demand made lithuania sensitive to the changes in political prices on the natural gas by russia, as the sole importer. however, pursuing aggressive energy policy by russia, on the other hand, accelerated seeking new diversification routes by lithuania. in this respect, the most important step forward was completion of the liquefied natural gas terminal construction near lithuania’s seaside town klaipėda at the baltic sea port. klaipėda liquefied natural gas terminal provided an opportunity for lithuania to initially import additional 2 billion m3 and later 4 billion m3 of natural gas from various sources during the entire year, which was enough to meet the needs of not only lithuania, but 75% of the needs of latvia and estonia as well (wood, 2016). during the same period, lithuania took another extremely important step in terms of gaining energy independence. in particular, with the support of the eu, lithuania carried out complete modification of its electricity system. all three baltic states: lithuania, estonia and latvia were known as the ―energy island‖ states, because they were isolated from the unified european energy system and were connected with each other via the so-called brell electrical grid constructed during the soviet union, connecting the electricity systems of belarus, russia, estonia, latvia and lithuania and still being under control of russia (purvins et al., 2016)therefore, in view of the increased dependence on imports due to closure of the ignalina nuclear power plant, diversification of the entire electricity sector came to the top of the agenda (wood, 2016). for this purpose, late in 2009, baltic energy market interconnection plan – bemip was prepared. as part of the plan a number of priority projects were identified, aimed at connecting lithuania to the unified european energy system (švedas, 2017). this allowed the country to purchase electricity at a lower price from the 3 before 2013, lithuania paid relatively higher price for russian natural gas not only compared with other baltic states but compared with the eu member states as well (between 460 and 490 usd for 100 m 3 gas, while the weighted average purchasing price for the eu for russian natural gas ranged between 370-380 usd for 100m 3 ) (umbach, 2015). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 65 eu members and at the same time reduce dependence on russia-controlled brell electrical system (janeliunas, 2020). however worth mentioning is that despite successful energy diversification policy, lithuania still faces a number of energy security challenges, in particular low share of renewables in final consumption, lack of reserve capacities, instability of the energy system, long-term process of de-harmonization from the soviet-time electricity system and harmonization with the european energy system and so on (national energy regulatory council, 2020). in spite of the existing energy challenges, deepening any type of energy relations with russia is considered to be damaging for ensuring the country’s national security, thus the energy policy of the country is pursued considering the tendency to reduce the existing energy dependence on russia to the possible extent. summarising the empirical research outcomes of the case of lithuania indicates that, similar to georgia, the state energy decisions were mostly driven by the existing energy and political threats from russia. as a result, searching for the ways to respond to the energy challenges clearly depend on national threat assessment process in case of lithuania too. for example, if, in case of georgia, considering the mentioned threats, the country still remains dependent on a single supplier and does not carry out energy diversification, thus clearly opposing the principles of energy security, in case of lithuania, considering the potential threat from russia, lithuania was forced to reject importing cheap energy resources from russia and belarus4, significantly limiting its possibilities for energy diversification. at the same time, it increased the price of energy resources and limited the country’s energy transit potential, in its part having negative impact on the economic sector and affecting a number of sectors within the wider social dimension. on the other hand, however, in exchange for the challenges arising in terms of energy security, lithuania significantly reduced the possibility of russia to use energy levers as political instruments against lithuania, thus defending country’s national interests. conclusions analysis of the energy security challenges of georgia and lithuania presented in this paper clearly indicate that the mentioned cases do not fall within the classical model of energy security concept. the reason is that in developing a strategy to respond to energy security challenges, they are not only guided by energy security principles, but rather, prioritize political challenges with the aim to maintain national sovereignty and political independence. the purpose of such behaviour is similar in the cases of both georgia and lithuania. the threat of using energy cooperation by russia as an instrument of political pressure and increased possibilities of potential military-political aggression from russia’s side, forced georgia and lithuania to securitise their energy strategies. therefore, neutralization of political threats caused by energy dependence on russia, become the main postulate of ensuring national security for lithuania and georgia. as a result, perception of energy challenges as threats and securitization of the sector led to the fact that in the process of responding to energy security challenges, these countries are guided by political agenda. therefore, in case of both countries, deepening energy relations with russia to any extent as a means of energy diversification is considered to be a source of political threats. a feature of foreign political behaviour of the russian federation, that undermines the use of any means of pressure (including energy levers) in order to increase political influence, further substantiates appropriateness of the decisions made by lithuania and georgia. furthermore, analysing the results through security concept and theoretical prism of securitization presented in the paper, it is clearly indicated that in the cases of both lithuania and georgia there are economic, political and military threats coming from another state threatening the countries’ national identity. this led to ―securitization‖ of the issues related to energy security and the fear caused by reduced welfare of the country, 4 for security reasons, lithuania decided not to purchase the newly opened astravets nuclear power plant in belarus as a protest, because, despite the opposition from lithuania, belarus constructed the npp in approximately 48 kilometres from vilnius (lrt media, 2020). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 66 made energy subject to political interests. presence of the source of threat in the event of both lithuania and georgia led to reflecting the energy security issues in the national security strategies and action plans, assigning threat statuses to energy security challenges, prioritizing them in the lists of national threats and their identification as urgent response objectives. to sum up the above-mentioned, the paper concludes that energy cooperation with a country considered to be as a source of threats apparently leads to ―securitization‖ of the energy sector, affecting in its part the decisions to be made in the context of energy security, thus narrowing and limiting the operational area in which political decisions are made. this is because the supreme objective of a state is self-preservation in the international anarchical system and to achieve the mentioned objective states often have to pay a certain price by scarifying some other aims and values. this was clearly demonstrated in the actions of both countries when both georgia and lithuania rejected deepening energy relations with russia because of their national interests. theoretical explanation of the mentioned approach provides the basis for the following assumption: in spite of the fact that energy diversification is an integral part of national interests, in case its realization is associated with foreign threats and it is perceived as a source of threats for a country’s sovereignty, energy security objectives and interests may be sacrificed to ensure the foremost national interest – self-preservation of a country. considering on the above-mentioned, based on the theoretical prism of security, the research finds that the main factors caused by threat perception mechanisms, such as ―securitization‖, ―political legitimization‖, ―formation of interests‖ and ―formation of identity‖ significantly determine and play decisive part in formation and development of the conceptual platform of energy security. therefore, formation of energy security issues and decisions of a country are the result of the above-mentioned mechanisms and are formed under the influence of the stated factors. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 67 list of references barton, b., redgwell, c., rønne, a., & zillman, d. n. (2004). energy security: managing risk in a dynamic legal and regulatory environment. in google books. oxford university press. https://books.google.ge/books/about/energy_security.html?id=zkstfgarp50c&printsec=frontcover&sour ce=kp_read_button&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false buzan, b. (1991). people, states and fear: an agenda for international security in the post-cold war era. pearson longman. buzan, b., waever, o., & de wilde, j. (1998). security a new framework for analysis. boulder, colo. lynne rienner. česnakas, g. (2012). energy security in the baltic-black sea region: energy insecurity sources and their impact upon states. lithuanian annual strategic review, 10(1), 155–197. https://doi.org/10.2478/v10243-0120016-1 chomakhidze, d. (2016). georgia in world power system. globalization & business. https://www.eugb.ge/view_archive2.php?content=content&id=52&georgia%20in%20world%20power%2 0system electricity market operator. (2020). electricity balance 2020. retrieved august 27, 2021, from https://esco.ge/en/energobalansi/by-year-1/elektroenergiis-balansi-2020 georgian national energy and water supply regulatory commission (gnerc). (2021). annual reports gnerc. gnerc.org. https://gnerc.org/en/commission/commission-reports/tsliuri-angarishebi gochitashvili, t. (2020). oil and gas sector of georgia in the transition period. https://sarmatia.com.pl/publications/?lang=en grigas, a. (2012). the gas relationship between the baltic states and russia: politics and commercial realities https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2012/10/ng_67.pdf inls-mf -147 ic consult erm energy limited cowi consult (with technical assistance of ec-phare) and lithuanian energy institute republic of lithuania national energy strategy volume i: the strategy final report vol. (1993). https://inis.iaea.org/collection/nclcollectionstore/_public/27/026/27026649.pdf international energy agency (iea). (2020). georgia 2020 – analysis. iea. https://www.iea.org/reports/georgia2020 jakniūnaitė, d. (2015). a small state in the asymmetrical bilateral relations: lithuania in lithuanian — russian relations since 2004. baltic journal of political science, 4, 70. https://doi.org/10.15388/bjps.2015.0.8880 janeliūnas, t. (2020). energy transformation in lithuania: aiming for the grand changes. from economic to energy transition, 283–313. https://doi.org/10.1007/978-3-030-55085-1_10 janeliunas, t., & tumkevic, a. (2013, december 01). securitization of the energy sectors in estonia, lithuania, poland and ukraine: motives and extraordinary measures. retrieved from https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 68 https://www.researchgate.net/publication/259761211_securitization_of_the_energy_sectors_in_estonia_lit huania_poland_and_ukraine_motives_and_extraordinary_measures jens hetland, & teimuraz gochitashvili. (2004). security of natural gas supply through transit countries. kluwer academic. jervis, r. (2017). perception and misperception in international politics. princeton oxford princeton university press. kalicki, j. h., & goldwyn, d. l. (2013). energy and security: strategies for a world in transition. woodrow wilson center press. komakhia, m. (2017) south caucasus energy corridor-perspectives and challenges. www.academia.edu. retrieved august 27, 2021, from https://www.academia.edu/33308239/south_caucasus_energy_corridorperspectives_and_challenges kauppi, m. v., & viotti, p. r. (2020). international relations theory. lanham; boulder; new york; london rowman et littlefield. larsson, r. (2007). nord stream, sweden and baltic sea security. https://inis.iaea.org/collection/nclcollectionstore/_public/39/015/39015071.pdf ministry of economy and sustainable development of georgia. (2019). national renewable energy action plan (nreap) georgia unofficial translation. ministry of economy and sustainable development of georgia. http://www.economy.ge/uploads/files/2017/energy/samoqmedo_gegma/nreap_v_3_eng_21022020.pdf national energy regulatory council. (2020). vkekk report to the european commission. www.regula.lt. https://www.regula.lt/en/pages/report-to-the-european-commission.aspx national statistics office of georgia (geostat). (2020). energy balance of georgia 2020. www.geostat.ge. https://www.geostat.ge/en/single-archive/3350 nye, j. s., & lynn-jones, s. m. (1988). international security studies: a report of a conference on the state of the field. international security, 12(4), 5. https://doi.org/10.2307/2538992 pakalkaité, v. (2016). lithuania’s strategic use of eu energy policy tools: a transformation of gas dynamics. https://www.europeangashub.com/wp-content/uploads/attach_671.pdf papava, v. (2010). the economic challenges of the black sea region: the global financial crisis and energy sector cooperation. researchgate. https://www.researchgate.net/publication/254227444_the_economic_challenges_of_the_black_sea_regio n_the_global_financial_crisis_and_energy_sector_cooperation puheloinen, a. (1999). russia’s geopolitical interests in the baltic area. https://core.ac.uk/download/pdf/39961721.pdf purvins, a., fulli, g., covrig, c.-f., chaouachi, a., di, p., ettore, t., bompard, f., carpaneto, e., huang, t., & pi, r. (2016). jrc institute for energy and transport, first results from a security analysis and insights for future work the baltic power system between east and west interconnections. 2016 eur 27762 en. https://core.ac.uk/download/pdf/38632048.pdf https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 69 roehrs, p. (2005). weak states and implications for security: a case study of georgian instability and caspian regional insecurity. retrieved august 27, 2021, from https://www.files.ethz.ch/isn/31842/rieas097.pdf šatūnienė, ž. (2004). energy (in)dependence and national security of lithuania. lithuanian annual strategic review, 2(1), 259–278. https://doi.org/10.47459/lasr.2004.2.11 seimas of the republic of lithuania. (2021). law on the basics of national security, law no viii – 49, december 19, 1996. e-seimas.lrs.lt. https://eseimas.lrs.lt/portal/legalactprint/lt?jfwid=nz8qn86wh&documentid=tais.39790&category=tad seimas of the republic of lithuania. (2002). resolution no ix-1130 of 10 october 2002, approval of the national energy strategy. e-seimas.lrs.lt. https://e-seimas.lrs.lt/rs/legalact/tad/tais.197078/ statista research department. (2019). energy dependency rate in lithuania 2008-2017. statista. https://www.statista.com/statistics/691165/dependency-on-energy-imports-in-lithuania/ švedas, r. (2017). eu energy island – characteristics, threats, and how to break out of it: a case study of lithuania. lithuanian annual strategic review, 15(1), 179–209. https://doi.org/10.1515/lasr-2017-0008 vilemas, j. (2010). lithuanian energy policy in 1990-2009 and the prospects of its development until 2020. baltic region, 1, 50–57. https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-255363 waltz, k. n. (1979). theory of international politics. waveland press. walt, s. (1987). the origins of alliance. cornell university press. retrieved august 27, 2021, from http://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt32b5fc weyers, t. j. (2013). energy security of the baltic states. repositori.upf.edu. http://hdl.handle.net/10230/21000 williams, p. d., & mcdonald, m. (2018). security studies: an introduction. routledge. willrich, m. (1976). international energy issues and options. annual review of energy, 1(1), 743–772. https://doi.org/10.1146/annurev.eg.01.110176.003523 wolfers, a. (1952). ―national security‖ as an ambiguous symbol. political science quarterly, 67(4), 481. https://doi.org/10.2307/2145138 wood, a. (2016, june 19). lithuania: energy security through liberalization. enerpo journal. https://enerpojournal.com/2016/06/19/lithuania-energy-security/ world bank. (1994). lithuania energy sector review. http://documents1.worldbank.org/curated/en/167641468757000829/pdf/multi-page.pdf yergin, d. (2011). the quest: energy, security and the remaking of the modern world. penguin press. დანართი #4-ის დამატება კონკურსანტთა რანჟირების წესი удк 159.9:331.101.3 უმაღლესი განათლების სისტემაში ორგანიზაციული ქცევის „პროგრესული მოდელის“ გამოყენების საჭიროება (აკადემიური კადრების საკონკურსო-საატესტაციო შეფასება) გოროშიძე გიორგი ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანოტაცია სტატიაში განხილულია უმაღლესი განათლების სისტემისთვის უმწვავესი საკითხი აკადემიური კადრების საკონკურსო-საატესტაციო შეფასება. ამ საკითხის სიმწვავე გამომდინარეობს იმ ნეგატიური პროცესებიდან, რომლებსაც ხშირად აქვს ადგილი კონკურსების ჩატარების დროს კრიტერიუმთა სისტემის გაუმართაობის გამო. არსებული სიძნელეებიდან გამოსავალი მდგომარეობს აკადემიური კადრების შეფასების ადეკვატური მოდელის შემუშავებაში და მის საფუძველზე შეფასების კრიტერიუმთა დაბალანსებული სისტემის დადგენაში. სტატიაში შემოთავაზებულია აკადემიური კადრების შეფასების „პროგრასული მოდელი“ და მის ფარგლებში სამუშაოს შეფასების კრიტერიუმთა ის კომპლექსი, რომლითაც შესაძლებელი ხდება აკადემიური კადრების ყველა არსებული კატეგორიის მიერ გაწეული მუშაობის მრავალმხრივი შეფასება. ასეთი მიდგომა საშუალებას იძლევა ადამიანური კაპიტალის შენარჩუნებით მოხდეს აკადემიური მუშაობის და მეცნიერების დარგების მეტი ეფექტიანობით განვითარების უზრუნველყოფა. საკვანძო სიტყვები: ორგანიზაციული ქცევის მოდელი, განათლების სისტემა, კონკურსი, ატესტაცია, შეფასება. ჩვენი ქვეყნის უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში აკდემიურ სფეროში მოღვაწე კადრების მუშაობის შესწავლა, შეფასება და რეგულირება უაღრესად დიდი მნიშვნელობის ამოცანას წარმოადგენს, რაც აუცილებლად ითხოვს ამ მიზნებისთვის ადეკვატურ მოსაზრებათა მწყობრი სისტემის გამოყენებას. იგი მაქსიმალურად თავისუფალი უნდა იყოს იმპროვიზირებისგან და უნდა ეყრდნობოდეს სისტემურ, მეცნიერულად გამართლებულ და არსებული რეალობის ადეკვატურ პრინციპებს. ამ ყოველივეს მიღწევა უფრო შესაძლებელი ხდება რომელიმე თეორიის, კონცეფციის თუ მოდელის შემუშავების შემთხვევაში. მათ შორის ყველაზე უფრო მოკრძალებული მცდელობაა მოდელის შემუშავება. შემუშავებული მოდელის გამოყენება საჭიროა იმისთვის, რომ ზემოხსენებულმა პროცესებმა არ მიიღოს სტიქიური ხასიათი აქედან გამომდინარე თავისი ნეგატიური შედეგებით. არსებობს ამ ტიპის მოდელების შექმნის მცდელობები ადამიანური რესურსების სტრატეგიული მართვის სფეროში, მაგრამ ისინი ძირითადად მიმართულია ბიზნეს-ორგანიზაციებზე. უშუალოდ განათლების სფეროზე ორიენტირებული მსგავსი მიდგომები უკიდურესად მცირე რაოდენობით არსებობს და ისიც უფრო მასშტაბური კონცეფციების ფარგლებში. უმაღლესი განათლების სფეროს სამუშაოებისადმი ადეკვატურობის, მათი განხორციელების რეალისტურობის და პოზიტიურობის მეტად გამოკვეთის მიზნით საჭიროა ყურადღება მიექცეს ისეთ განსხვავებულ მიდგომას, რომელშიც გამოიკვეთება აკადემიური კადრების შეფასების და მართვის მოდელების სხვადასხვა სახეობები მათში კონსტრუქციული პროცესების ფიგურირების საფუძველზე. ხსენებულ „მოდელებში“ კონსტრუქციული პროცესების ფიგურირება შეიძლება აღინიშნებოდეს მათი ხვედრითი წილის მატების ან კლების სახით. ამ თვალსაზრისით აკადემიური კადრების მართვის მოდელების სისტემატიზება ნაცადი არ ყოფილა. საინტერესოა მათი დალაგება კონსტრუქციული აქტივობების ხვედრითი წილის კლების მიხედვით, რომელთაგან გამოსაყოფია ფორმალიზირებული მოდელების 4 სახეობა თავიანთი შემდეგი პირობითი დასახელებებით: „პროგრესული მოდელი“, „ბიზნეს მოდელი“, „ფორმალური მოდელი“, „ავტორიტარული მოდელი“ [1]. მათ შესახებ მსჯელობების დაწყებამდე ჯერ საჭიროა განმარტებული იქნეს ამ ფორმალიზირებულ მოდელებში გამოყენებული ცვლადების მნიშვნელობები. უმაღლესი სასწავლო დაწესებულების პერსონალის მართვის სამსახურს, რომლის უშუალო მოვალეობაც არის ასეთი სახის მოდელების ფარგლებში თავისი მუშაობის ეფექტიანად განხორციელება, საჭიროა რომ გააჩნდეს აკადემიური მუშაობის შეფასების ერთიანი საბაზისო სისტემა. ამ სისტემის ერთ-ერთი ქმედითი ვერსია შეიძლება წარმოდგენილი იყოს შემდეგი ფუნქციონალური გამოსახულების სახით: e = f (t, s, a,i) სადაც e არის აკადემიური პერსონალის მუშაობის ეფექტიანობა, t არის პერსონალის პედაგოგიური მუშაობის ჯამური მახასიათებელი, s არის პერსონალის სამეცნიერო მუშაობის ჯამური მახასიათებელი (t და s წარმოადგენენ ძირითად მახასიათბლებს), a არის პერსონალის მუშაობის დამატებითი ჯამური მახასიათებელი, ხოლო i არის შთაბეჭდილების თვისებრივ მახასიათებელთა კატეგორიის გამომხატველი, რომლის მნიშვნელობებია ისეთი შეფასებები, როგორებიცაა „შეესაბამება/არ შეესაბამება“, „კარგი/ცუდი“ და სხვ. შთაბეჭდილების (თვისებრივი) მახასიათებლები განსაკუთრებულ ყურადღებას ითხოვენ კონკურსებში მათით მანიპულირების დიდი პოტენციალის მეშვეობით საბოლოო შედეგების სუბიექტური „რეგულირების“ შესაძლებლობებიდან გამომდინარე. შთაბეჭდილების მახასიათებლები (1. სამეცნიერო კვლევების კონცეფცია; 2. კონკურსანტთან გასაუბრება, 3. საჯარო პრეზენტაცია), სუბიექტურობის მაღალი ხარისხით გამოირჩევა და, როგორც ითქვა, აქტუალური ხდება კონკურსების დროს, როდესაც მაღალია გარედან კადრების შემოსვლის ალბათობა. კონკურსებისგან განსხვავებით, საატესტაციო შეფასების სიტუაციაში სრულიად საკმარისია მხოლოდ რაოდენობრივი მახასიათებლების გამოყენება, ვინაიდან ასეთი კადრი ყოველმხრივ არის შესწავლილი ობიექტური დაკვირვების საფუძველზე და აუცილებლობით უკვე აღარ საჭიროებს ნაკლებად სანდო დამატებით, სუბიექტურ შეფასებებს. სამიდან ორი მახასიათებლის მიხედვით შესაბამისობის დადგენის შემთხვევაში საბოლოო შეფასება გამოდის დადებითი, ხოლო შეფასების ორი მახასიათებლის მიხედვით შუსაბამობის დადგენის შემთხვევაში საბოლოო შეფასება გამოდის უარყოფითი. შესაბამისობები 1-2 და 1-3 მახასიათებლების მიხედვით უფრო მნიშვნელოვნად ითვლება ვიდრე შესაბამისობა 2-3 მახასიათებლების მიხედვით, რაც იძლევა „წონის“ მიხედვით ამ მახასიათებლების ერთმანეთისგან დიფერენცირების შესაძლებლობას და უფრო მეტი „წონის“ მქონე „შესაბამისობისთვის“ ან „შეუსაბამობისთვის“ უპირატესობის მინიჭების საშუალებას [2]. საკონკურსო-საატესტაციო კომისიების მიერ კონკურსებში მონაწილე აკადემიური კადრების მუშაობის შეფასებისას ეს თვისებრივი მახასიათებლები ერთიანდებიან რაოდენობრივ მახასიათბლებთან, მაგრამ მათ მნიშვნელობებზე ზეგავლენას ვერ ახდენენ, რითიც მიიღწევა კონკურსების ჩატარების დროს კომისიის წევრების სუბიექტივიზმის მაქსიმალურად შემცირება. აღნიშნული თვისებრივი მახასიათბლების გათვალისწინების საჭიროება დგება მხოლოდ და მხოლოდ კონკურსების დროს (და არა ატესტაციების დროს) და ისიც მაშინ, როდესაც იქმნება პრეტენდენტების რაოდენობრივ შეფასებათა ტოლობის სიტუაცია. ამრიგად, კონკურსანტების და საატესტაციო პირების მუშაობის შეფასების დროს რაოდენობრივი მაჩვენებლები წარმოადგენენ უმთავრეს და აუცილებელ მონაცემებს, ხოლო მხოლოდ კონკურსში მონაწილე პირებისთვის მათ რაოდენობრივ მაჩვენებლებს კიდევ ემატება თვისებრივი შეფასების მაჩვენებლებიც. ზემოთ განხილულ ფუნქციონალურ ფორმულაში ფიგურირებს ყველა ის აუცილებელი და მნიშვნელოვანი მახასიათებელი, რომლებითაც სრულყოფილად დგინდება აკადემიური კადრების მუშაობის ეფექტიანობა, როგორც უმთავრესი მაჩვენებელი [1]. ზემოთ განხილული ზოგადი ფუნქციონალური ფორმულა ერთნაირად მოქმედებს აკადემიური კადრების მართვის ოთხივე განხილული მოდელის ფარგლებში, თუმცა მისი შემადგენელი კომპონენტების განსხვავებული წონებით. სხვა სიტვებით რომ ვთქვათ, კადრების შეფასების და მართვის 4 მოდელი წარმოდგენილია ერთიანი სისტემის ფარგლებში, ერთთნაირი კომპონენტების გამოყენებით, მაგრამ მიმართებათა განსხვავებული სტრუქტურებით. მათ შორის ყველაზე უფრო ადეკვატურ და ეფექტიან მოდელს წასრმოადგენს „პროგრესული მოდელი“, რომელიც გარანტირებულად იძლევა აკადემიური კადრების ინტელექტუალური პოტენციალის მაქსიმალური წარმადობით რეალიზების შესაძლებლობას. „ბიზნეს მოდელის“ თავისებურება ის არის, რომ პრეტენდენტების აკადემიური მუშაობის ამსახველ მაჩვენებელთა ჯამური მონაცემის მაღალ ნიშნულამდე ასაწევად საჭირო ხდება მათ მიერ ძვირადღირებული აქტივობების განხორციელება, რაც საკმაოდ პრობლემურია. „ფორმალური მოდელის“ ფარგლებში აკადემიური კადრების მოღვაწეობსითვის მაღალი მნიშვნელობის მქონე სასწავლო და სამეცნიერო აქტივობების მახასიათებლები დამატებით მახასიათებლებთან არის გათანაბრებული, რაც აკადემიური მუშაობის შეფასებას ზედაპირულად აქცევს. „ავტორიტარული მოდელის“ ფარგლებში ხდება შთაბეჭდილების თვისებრივი მახასიათებლების ხელოვნური გარდაქმნა რაოდენობრივ მახასიათებლებად, ხოლო რაოდენობრივი მახასიათებლების ხელოვნური დაყვანა თვისებრივ შეფასებებზე -„შეესაბამება / არ შეესაბამება“. ასეთი უხეში ტრანსფორმაციები ემსახურება ობიექტურ მონაცემთა დამახინჯებას და სუბიექტური შეფასებებისთვის ფართო ასპარეზის შექმნას. „პროგრესული მოდელი“ e = (3t + 2s + a) ( i „პროგრესული მოდელის“ ფარგლებში აკადემიური კადრების სასწავლო-სამეცნიერო აქტივობათა მნიშვნელობები გააზრებულია ქვეყანაში ამჟამად არსებული პირობებისა და მომავლისთვის რეალისტურად გათვლილი შესაძლებლობების გათვალისწინებით. თანამედროვე უნივერსიტეტებში სამივე დონის პროფესორთა ძალისხმევა და დროითი რესურსები ძირითადად ეთმობა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. კვლევითი მუშაობა დიდი ფინანსების მომთხოვნია, რისი რესურსებიც ჩვენი უნივერსიტეტების უმრავლესობას არ გააჩნია. ამიტომ ამ მოდელის ფარგლებში ყველაზე უფრო გამართლებული ხდება ძალისხმევათა განაწილება პედაგოგიური შრომის მეტად გამოკვეთის სასარგებლოდ. სამუშაოების თანაფარდობის ყველაზე უფრო მინიმალისტურ ვარიანტს წარმოადგენს თანაფარდობა: 1,5 / 1 ანუ პედაგოგიური სამუშაოების მოცულობა და მნიშვნელობა 1.5-ჯერ აღემატება სამეცნიერო სამუშაოების მოცულობას და მნიშვნელობას. ეს ორივე არის აკადემიური კადრების მუშაობის აღმწერი ძირითადი მახასიათებლები. დამატებითი მახასიათებლებიდან, რომელთა წილობრივი მონაწილეობა ამ მოდელის სტრუქტურაში არის მინიმუმ 2-ჯერ ნაკლები, მნიშვნელოვანია, სამსახურებრივი გამოცდილება (უწყვეტი ან წყვეტილი სტაჟი) და სხვა დამატებითი აქტივობების მახასიათებლები. მუშაობის როგორც ძირითადი, ისე დამატებითი მახასიათებლების წარმოდგენა ხდება ობიექტური, რაოდენობრივი მაჩვენებლებით. სხვა დამატებითი მახასიათებლების წარმოდგენა ხდება თვისებრივად და ისინი ემსახურებიან მხოლოდ დადებითი ან უარყოფითი შთაბეჭდილებების მოხდენის ასახვას. პერსონალის მართვის „პროგრესული მოდელის“ გამოყენების შემთხვევაში შესაძლებელი ხდება ადამიანური კაპიტალის შენარჩუნება და მისი ეფექტიანი მუშაობისთვის მაქსიმალური ხელის შეწყობა. ასეთი მიდგომის პირობებში ხერხდება აკადემიური კადრების დაგროვებული ინტელექტუალური პოტენციალის მაქსიმალური გამოყენება, შემოსავლების ზრდა და ადამიანური რესურსების შემდგომი განვითარება მოთხოვნადი პროგრამების საკადრო შემადგენლობის გაფართოების გზით. იგივეს თქმა გაძნელდება არამოთხოვნადი და მოწვეულ პროფესორებზე აგებული პროგრამების გაფართოების ხელშეწყობასთან დაკავშირებით ჩვენი ქვეყნის უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების ფინანსური შეზღუდულობიდან გამომდინარე. ე.ი. არსებული მატერიალური რესურსები ქვეყნისთვის აქტუალური და ყველაზე მეტად პროგრესული მიმართულებების განვითარებას უნდა ხმარდებოდეს [2]. ჩვენ ქვეყანაში უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების აკადემიური კადრების სასწავლო-სამეცნიერო მოღვაწეობის შეფასება ყოველთვის დიდი აქტუალობით გამოირჩეოდა, ვინაიდან უნივერსიტეტების ხელმძღვანელობის შეცვლასთან ერთად იცვლებოდა მიდგომები და საჭირო ხდებოდა დამდგარი რეალობის ახლებურად გააზრება, რაც თანამშრომელთა უმრავლესობისთვის იყო საკმაოდ დიდი პრობლემების წარმომშობი ორგანიზაციული თვალსაზრისით. ამდენად, ორგანიზაციული ქცევის პოზიციებიდან გამომდინარე აღნიშნული პრობლემური ვითარებები აუცილებლობით ითხოვს აკადემიური კადრების ურთიერთობათა ისეთ დალადებას, რომლითაც შესაძლებელი გახდება მათი ერთმანეთს შორის და ასევე ხელმძღვანელობასთან ურთიერთობის საუკეთესო გზებისა და საშუალებების გამონახვა, რაც მოემსახურება არსებული ინტელექტუალური პოტენციალის მაქსიმალური რეალიზების და ზნეობრივი გარემოს გაუმჯობესების ამოცანებს უმაღლესი სასწავლო დაწესებულების სწორი განვითარების სასიკეთოდ. მიმდინარე მომენტისთვის უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში შედარებით ყველაზე უკეთესი პირობების შექმნას ხელს შეუწყობს ორგანიზაციული ქცევის „პროგრესული მოდელის“ სისტემის დანერგვა, რომლის ფარგლებშიც გამორიცხულია სუბიექტივიზმის, პროტექციონიზმის, დანაშაულებრივი ვოლუნტარიზმისა და კორუფციული ურთიერთობების განვითარება, რითიც გზას უხსნის ნაყოფიერი შემოქმედებითი ატმოსფეროს დამკვიდრებას და არსებული ინტელექტუალური პოტენციალის მაქსიმალურ ჩაყენებას უმაღლესი სასწავლო დაწესებულების განვითარების სამსახურში. უნივერსიტეტებში აღნიშნული მოდელის სრულფასოვანი ფუნქციონირებისთვის პირობების შექმნას თან ახლავს საკონკურსოსაატესტაციო შეფასების კრიტერიუმების ადეკვატური სისტემის შემუშავება, რომლის ერთ-ერთი ვერსიასიაც წარმოდგენილია ქვემოთ. აკადემიური კადრების მოღვაწეობის შეფასება რაოდენობრივი მახასიათებლების საფუძველზე იძლევა მათი მონაცემების ერთმანეთთან ობიექტური შედარების საუკეთესო შესაძლებლობას და გამოირჩევა გაცილებით უფრო მეტი სანდოობით ვიდრე სუბიექტური თვისებრივი შეფასება. შეფასების რაოდენობრივი მახასიათებლები იყოფა ძირითად და დამატებით მახასიათებლებად. ძირითადი მახასიათებლებია სასწავლო და სამეცნიერო სფეროებში განხორციელებული აქტივობების მეშვეობით მიღწეული შედეგები, რომლებიც არის ყველაზე უფრო ტიპიური და ღირებული აკადემიური პერსონალის მოღვაწეობის შესაფასებლად. დამატებითი მახასიათებლები უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში განხორციელებული კიდევ სხვა სახის აქტივობებია. ამრიგად, აკადემიური კადრების პროფესიული მოღვაწეობის შეფასებითვის გამოიყენება როგორც ობიექტური ანუ რაოდენობრივი მახასიათებლები, ისე სუბიექტური ანუ თვისებრივი მახასიათებლები. ობიექტურ (რაოდენობრივ) მახასიათებელთა კატეგორიაში გამოიყოფა ძირითადი და დამატებითი მახასიათებლები, ხოლო სუბიექტურ (თვისებრივ) მახასიათებელთა კატეგორიაში გამოიყოფა შთაბეჭდილების მახასიათებლები. ცხადია, რომ აკადემიური კადრების მუშაობის შეფასებისთვის ობიექტური მახასიათებლები გამოირჩევიან გაცილებით უფრო მეტი სანდოობით სუბიექტურ მახასიათებლებთან შედარებით და ამიტომ გაცილებით უფრო ინტენსიურ გამოყენებას უნდა ექვემდებარებოდნენ აკადემიური კადრების მუშაობის შეფასების პროცედურებში. აკადემიური კადრების სასწავლო-სამეცნიერო მოღვაწეობის საკონკურსო-საატესტაციო შეფასებებისთვის პირველ რიგში ჩამოსაყალიბებელია ზოგადი, ძირითადი პრინციპები და განმარტებები; ასევე დასასკონკრეტებელია მახასიათებელთა ჩამონათვალი და მათი შინაარსი. ზოგადი პრინციპებია: 1. გამჭვირვალობა; 2. შეფასების ობიექტურობა; 3. ქულების განაწილების სამართლიანობა; 4. შესაფასებელი მაჩვენებლების მიღწევის თანაბარი ხელმისაწვდომობა; 5. პრეტენდენტის სასწავლო-სამეცნიერო მოღვაწეობის მაჩვენებლების უნივერსიტეტის მიზნებთან შესაბამისობა. ძირითადი პრინციპები და განმარტებებია: აკადემიური კადრების სასწავლო-სამეცნიერო მუშაობის ეფექტიანობა დგინდება რაოდენობრივი და თვისებრივი მახასიათებლების საფუძველზე და იძლევა კონკურსანტების და საატესტაციო პირების მონაცემების ერთმანეთთან შედარების შესაძლებლობას. შეფასება კომპლექსურია და მოითხოვს როგორც ძირითადი, ისე დამატებითი მახასიათებლების გამოყენებას. ძირითადი მახასიათებლებია სასწავლო და სამეცნიერო სფეროებში განხორციელებული აქტივობები, რომლებიც არის ყველაზე უფრო ტიპიური და ღირებული აკადემიური პერსონალის მუშაობისთვის. დამატებითი მახასიათებლებია სხვა დანარჩენი აქტივობები. ძირითადი მახასიათებლებია შემდეგი: 1. უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში დაგროვებული პედაგოგიური მუშაობის გამოცდილება (პედაგოგიური მუშაობის სტაჟი); 2. სასწავლო–მეთოდური საქმიანობა (სასწავლო კურსების/სილაბუსების შედგენა, სახელმძღვანელოს შექმნა, თარგმნა, ლექსიკონის, ენციკლოპედიის შექმნაში მონაწილეობა და ა.შ.); 3. სამეცნიერო მუშაობის გამოცდილება: სამეცნიერო პუბლიკაციები (მონოგრაფიის, სტატიის გამოქვეყნება), პუბლიკაციები მაღალრეიტინგულ გამოცემებში; სამეცნიერო კონფრენციებში მონაწილეობა; 4. დარგში განხორციელებული სამეცნიერო-კვლევით პროექტებში მონაწილეობა; 5. ყველა საფეხურის სტუდენტების საკვალიფიკაციო ნაშრომების ხელმძღვანელობა; დამატებითი მახასიათებლებია შემდეგი: 1. უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში დაგროვებული სამსახურებრივი გამოცდილება (მუშაობის უწყვეტი ან წყვეტილი სტაჟი)* ; 2. რეცენზირება (წიგნის, დისერტაციის, სამაგისტრო ნაშრომის); 3. ჟურნალის რედაქტორობა/სარედაქციო კოლეგიის წევრობა; 4. დარგში სასწავლო და სამეცნიერო გამოცემების სამეცნიერო რედაქტირება; 5. კონფერენციებში მონაწილე სტუდენტების ხელმძღვანელობა; 6. დარგში სამეცნიერო-კვლევითი საგრანტო პროექტის ხელმძღვანელობა ან მონაწილეობა; 7. საუნივერსიტეტო და საფაკულტეტო საბჭოების და კომისიების წევრობა; 8. სასწავლო-სამეცნიერო თემატიკის ტრენინგებში მონაწილეობა; შთაბეჭდილების (თვისებრვი) მახასიათებლები მოიცავს გასაუბრებას, სამეცნიერო კვლევების კონცეფციას და პრეზენტაციას [3]. _________________________________________ * ) მუშაობის უწყვეტი სტაჟი უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში გამოხატავს იმას, თუ პრეტენდენტს რამდენად აქვს „მოსწრებული“ ადაპტაცია და რამდენად ინტეგრირებულია იგი მოცემული სასწავლებლის ორგანიზაციულ კულტურაში, რაც წლებს საჭიროებს. სამსახურებრივი გამოცდილება არ არის პედაგოგიური სტაჟის გადამფარავი, ვინაიდან ადამიანი წლების მანძილზე შეიძლება იმყოფებოდეს ადმინისტრაციულ ან ტექნიკურ პოზიციაზე, მაგრამ არ გააჩნდეს პედაგოგიური დატვირთვა. სამაგიეროდ ეს პერიოდი ემსახურება ორგანიზაციული კულტურისადმი მის ადაპტაციას და ღირებულ კადრად ჩამოყალიბებას. ამის შემდეგ დაგროვებული პედაგოგიური სტაჟი ნაკლებია და არ ემთხვევა მისი სამსახურებრივი გამოცდილების ხანგრძლივობას. იგივე პედაგოგიური სტაჟისა და სხვასთან შედარებით მეტი სამსახურებრივი გამოცდილების (მუშაობის უწყვეტი სტაჟის) შემთხვევაში უპირატესობით უნდა სარგებლობდეს ეს საბოლოო. უნივერსიტეტში მიღებული სამსახურებრივი გამოცდილება გვევლინება მასში დამკვიდრებული ორგანიზაციული კულტურის შენარჩუინების ხელშემწყობის როლში. ამ ფაქტის გაუთვალისწინებლობა ბადებს იმის საშიშროებას, რომ ორგანიზაციულ კულტურასთან შეუთავსებელმა კადრებმა, მათი „თავისებური“ მოღვაწეობით უნივერსიტეტს შეიძლება შეუქმნან პრობლემები და ხელი შეუწყონ საუნივერსიტეტო მოღვაწეობის მრავალწლიანი ტრადიციების რღვევას. ეს კი უნივერსიტეტის დასუსტების გამომწვევია. ამიტომ საკონკურსო კრიტერიუმებში უნდა ტარდებოდეს უნივერსიტეტის ტრადიციების დაცვის ინტერესი, რაც მასში მომუშავე კადრების სამსახურებრივი გამოცდილების (უწყვეტი სტაჟის) პრიორიტეტულად გამოცხადებით მიიღწევა. უნივერსიტეტში დაგროვებული მუშაობის უწყვეტი სტაჟი აუცილებლად პოზიტიურად უნდა ფიგურირებდეს საკონკურსო კრიტერიუმებში, ვინაიდან სწორედ ასეთი კონკურსები უქმნის უნივერსიტეტს სტაბილურობის გარანტიებს. ორგანიზაციული კულტურა მართვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მექანიზმია, რომელიც პასუხისმგებელია ორგანიზაციის სტაბილურობის და ეფექტიანობის შენარჩუნებაზე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რამდენადაც ორგანიზაციულად უფრო სოციალიზირებულია კონკურსანტი, მით უფრო პოზიტიურ შენაძენს წარმოადგენს იგი ამ ორგანიზაციისთვის. ამრიგად, უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში დაგროვებული მუშაობის უწყვეტი სტაჟი კონკურსში ღირსეულ დაფასებას და ადეკვატურ შეფასებას მოითხოვს. ამასთან ერთად, ნებისმიერი პირი, კონკურსზე „მოვლენილი“ თუნდაც მაღალრეიტინგულ ადგილობრივ თუ უცხოურ უმაღლეს სასწავლებლებში დაგროვებული განსხვავებული სამსახურებრივი გამცდილებით, შეიძლება წარმოადგენდეს დისონანსის წარმომშობ წყაროს უნივერსიტეტში და ფაკულტეტზე დამკვიდრებული ორგანიზაციული კულტურისთვის თავისი უარყოფითი შედეგებით. ამიტომ, აღნიშნულ საკითხში მათთვის უპირობოდ სხვებზე უფრო მაღალი შეფასებების დაწესება (როგორც არის ხშირად მოაზრებული) იქნება სრულიად არაადეკვატური. ამრიგად, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში უფრო მეტ მხარდაჭერას, დაფასებას და შეფასებას უნდა პოულობდნენ უნივერსიტეტში მუშაობის მეტი უწყვეტი სტაჟის მქონე პირები [ 2, გვ. 88-89 ]. კონკურსანტის შეფასება საკონკურსო კრიტერიუმების საფუძველზე წარმოებს ქულების ზედა ზღვრის არარსებობის პირობებში. ყველა საკონკურსო მონაცემი შედარებითია და არ არსებობს ქულების წინასწარ დადგენილი ის აბსოლუტური ზღვარი, რომლის გადაულახავობის შემთხვევაშიც კონკურსანტი ითვლება ჩაჭრილად. ზედა ზღვრის არსებობისას მსგავს შემთხვევებში დიდი ადგილი რჩება სუბიექტივიზმისთვის და მონაცემთა მანიპულირების ისეთი შესაძლებლობისთვის, რომლითაც ღირსეული კონკურსანტი შეიძლება აღმოჩნდეს დაწუნებული. კონკურსანტების მონაცემთა შედარება ქულების ზედა ზღვრის გარეშე ითხოვს კრიტერიუმებისთვის წონების მინიჭებას, რათა პირველდა მეორეხარისხოვანი კრიტერიუმების საფუძველზე მიღებული შედეგების შეჯამებით ქულების საერთო სურათში არ მოხდეს აკადემიური კადრისთვის მნიშვნელოვანი მონაცემების „განზავება“ და მისი მთავარი მიღწევების დაკარგვა, რაც შეიძლება დაგვირგვინდეს ხარისხიანი კადრის ნაცვლად უხარისხო კადრის მიღებით. ამიტომ ძირითადი მახასიათებლები, ქულობრივ გამოხატულებაში, ორჯერ მაინც უნდა აღემატებოდეს დამატებით მახასიათებლებს. აღნიშნული მახასიათებლების დეტალიზებით შესაძლებელი ხდება ყოველ კატეგორიაში გამოყოფილი კონკრეტული კრიტერიუმების რანგირება მათთვის წინასწარ მინიჭებული წონების საფუძველზე, რაც მოემსახურება საერთო შეფასებაში მეტი წონის მქონე კრიტერიუმების მნიშვნელობებით კონკურსანტის აკადემიურად ღირებული თვისებების გამოკვეთას. ზოგადად საკონკურსო კრიტერიუმების განაწილება შეიძლება წარმოდგენილ იქნას სამი მთავარი კატეგორიით (ძირითადი, დამატებითი და შთაბეჭდილების) შემდეგი სქემის ფარგლებში: პრეტენდენტის შეფასების კრიტერიუმების (მახასიათებლების) კატეგორიზაცია -----------------------------------------------------------------------------------------------რაოდენობრივი შეფასების კომპონენტები (შეფასება ქულების n რაოდენობა) i კატეგორია ძირითადი მახასიათებლები: ● პედაგოგიური საქმიანობა (სტაჟი, კურსები, მეთოდური მუშაობა და ა.შ.); ● სამეცნიერო საქმიანობა ** (სტატიები, მონოგრაფიები, ციტირება და ა.შ.); ii კატეგორია დამატებითი მახასიათებლები: ● სამსახურებრივი გამოცდილება (უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში დაგროვებული მუშაობის სტაჟი (უწყვეტი/წყვეტილი)); ● სხვა ტიპის აქტივობები (რედაქტირება, რეცენზირება, კომისიების წევრობა, გრანტების ხელმძღვანელობა და ა.შ.); თვისებრივი შეფასების კომპონენტები (შეფასება შეესაბამება/არ შეესაბამება) iii კატეგორია შთაბეჭდილების მახასიათებლები: ● გასაუბრება (შესაბამისობა ფაკულტეტის განვითარების სტრატეგიასთან); ● საჯარო პრეზენტაცია (პრეზენტაციის და არგუმენტაციის უნარი); ● სამეცნიერო კვლევების კონცეფცია (აქტუალობა) _______________________________________ ** ) მეცნიერების დანიშნულებას წარმოადგენს ისეთი მოვლენების შესწავლა, რომლებიც ქვეყნის საზოგადოებრივ და ეკონომიკურ განვითარებას ემსახურება. ამ მიზნით ხარჯავს ჩვენი სახელმწიფო თავის მწირ ფინანსებს. სხვა სახის მეცნიერული კვლევები, რომლებიც ამ მიზნით არ წარმოებს, თავიანთი შედეგებით უფრო გამოსადეგი ხდება იმ ქვეყნებისთვის, რომლებსაც მათი გამოყენების მატერიალური შესაძლებლობა გააჩნიათ და ამით კიდევ უფრო ვითარდებიან. ღარიბი ქვეყნები არ უნდა ანვითარებდნენ მეცნიერების ისეთ დარგებს და არ უნდა აწარმოებდნენ ისეთ კვლევებს, რომელთა შედეგებიც მხოლოდ მდიდარი ქვეყნებისთვის შეიძლება აღმოჩნდეს გამოსადეგი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ღარიბი ქვეყანა არ უნდა ემსახურებოდეს მდიდარი ქვეყნების კიდევ უფრო გამდიდრებას, ხოლო თავისი თავის კიდევ უფრო გაღარიბებას (ანუ ღარიბი ქვეყანა არ უნდა აფინანსებდეს მდიდარი ქვეყნების კიდევ უფრო გამდიდრებას). ჩვენ ქვეყანაში მეცნიერული კვლევები არ უნდა იყოს სინამდვილისგან აბსტრაგირებული და უნდა გააჩნდეს ქვეყნის საზოდადიებრივ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში გამოყენების პოტენციალი. უცხოურ რეიტინგულ გამოცემებში სამეცნიერო ნაშრომების პუბლიკაცია დიდი თანხების გაღებასთან არის დაკავშირებული ორი მიზეზის გამო: 1. ასეთი გამოცემებისთვის შესაბამისი კვლევების საწარმოებლად ძვირადღირებული საშუალებების (მეთოდების) გამოყენებისა და კვლევის ჩატარების ძვირადღირებული პროცედურების გამო; 2. ამ გამოცემებში სამეცნიერო ნაშრომის გამასაქვეყნებლად გასაღები სოლიდური თანხების გამო. ეს იმიტომ, რომ მსგავსი გამოცემები უმრავლეს შემთხვევებში საგამომცემლო ბიზნესის სფეროს განეკუთვნებიან. ამდენად, უცხოურ რეიტინგულ გამოცემებში ჩვენი მეცნიერული პროდუქციის განთავსების დავალდებულების უფლება არავის არ აქვს მანამდე, სანამ არ იქნება განხორციელებული სამეცნიერო კვლევების უპირობო სერიოზული დაფინანსება. ვინც ამ აზრს არ გაიზიარებს და მაინც მხარს დაუჭერს დაფინანსების გარეშე მეცნიერული მუშაობისთვის მაღალი მოთხოვნების წაყენებას, დაამტკიცებს მხოლოდ იმას, რომ მეცნიერების განვითარება კი არ აინტერესებს, არამედ გააჩნია მხოლოდ და მხოლოდ კადრების შემცირების მოტივაცია, უტყუარია ის, რომ ასეთ შემთხვევაში დანაკარგები გაცილებით მეტი აღმოჩნდება იმ „შემოსავლებზე“, რომლებიც ამგვარი პოლიტიკის გატარებამ შეიძლება მოიტანოს, რაც ნამდვილი მავნებლობა იქნებოდა. ზემოთქმულის გათვალისწინებით შეიძლება ითქვას, რომ ყველაზე უფრო პრიორიტეტულად და მაღალრეიტინგულად უნდა ითვლებოდეს გამოკვლევევბი, რომლებიც ემსახურება და მიზნად ისახავს ჩვენი საზოგადოების პრობლემური საკითხების გადაწყვეტას. ეს კი, პირველ რიგში, ასახვას პოულობს ადგილობრივ გამოცემებში. ამდენად, ადგილობრივი გამოცემები უფრო პრიორიტეტულად უნდა ჩაითვალოს უცხოურ გამოცემებთან შედარებით, რომელთა სრულ იგნორირება, ცხადია, ყოვლად დაუშვებელია. უცხოური რეიტინგული გამოცემების პრიორიტეტულობა ჩვენთვის აქტუალური გახდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც შეიქმნება სოლიდური საფინანსო ბაზა მეცნიერების ადეკვატური დაფინანსებისთვის და დამყარდება ამ ფინანსების მოპოვების თანაბარი ხელმისაწვდომობის არაკორუფციული გარემო [ 2, გვ. 94-95 ]. რაც შეეხება სასწავლო-სამეცნიერო აქტივობების მონაცემთა დათვლას ბოლო 10 წლის ფარგლებში, რომელიც არის მოთხოვნილი არსებული საკონკურსო ანკეტების ნიმუშებში, არ არის სწორი, ვინაიდან ახალი მოთხოვნების მიხედვით სამეცნიერო პროდუქციის შეფასება საჯაროდ ცნობილი გახდა მხოლოდ 2018 წლის დასაწყისში, როდესაც ავტორიზაციის აქტუალიზების გამო დღის წესრიგში დადგა აფილირების ხელშეკრულებათა გაფორმების საკითხი სახელფასო სარგოებთან მიმართებაში. როგორც აღმოჩნდა, 4 წლის მანძილზე ამაზე იყო დუმილი, რაც დიდი დარღვევაა. ამიტომ სასწავლო-სამეცნიერო აქტივობები უნდა იყოს დათვლილი ან დროითი შეზღუდვის გარეშე ან შეფასების ახლად წაყენებული მოთხოვნების ანულირების პირობებში. საკონკურსო-საატესტაციო შეფასების კრიტერიუმების რანგირება და კოეფიციენტები. „პროგრესული მოდელის“ ფარგლებში აკადემიური კადრების მუშაობის შესაფასებელი კრიტერიუმების მიხედვით ჯამური ქულების გამოანგარიშების ზოგადი ფორმულა არის შემდეგი: e = (3t + 2s + a) ( i სადაც e არის საერთო ქულების ჯამი (ეფექტიანობის მაჩვენებელი), t არის პედაგოგიური საქმიანობის ქულების ჯამი, s არის სამეცნიერო საქმიანობის ქულების ჯამი, ხოლო a არის დამატებითი მახასიათებლების ქულების ჯამი. რაც შეეხება მახასიათებლების მესამე კატეგორიას i შთაბეჭდილების მახასიათებლებს (თვისებრივ მახასიათბლებს), მათი ქვეკატეგორიებია გასაუბრება, საჯარო პრეზენტაცია, სამეცნიერო კვლევების კონცეფცია, ხოლო შეფასება არის თვისებრივი „შეესაბამება/არ შეესაბამება“. ორი ან სამი ქვეკატეგორიის მაჩვენებლების დადებითობის შემთხვევაში საერთო შეფასება გამოდის დადებითი. ორი ან სამი ქვეკატეგორიის მაჩვენებლების უარყოფითობის შემთხვევაში საერთო შეფასება გამოდის უარყოფითი. აღნიშნული შთაბეჭდილების მახასიათებლები მეორედია რაოდენობრივ მახასიათებლებთან შედარებით და უშუალოდ არ გამოიყენება კონკურსანტის მოღვაწეობის შეფასების პროცედურებში საბოლოო შედეგის ანუ აკადემიური მუშაობის ეფექტიანობის მონაცემის გამოსაყვანად. ამ თვისებრივი მახასიათებლების ზემოაღნიშნული შემადგენლობის გამოყენება ხდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც რაოდენობრივი მახასიათებლების მიხედვით კონკურსანტებს დაგროვებული აქვთ ქულების თანაბარი რაოდენობა. რაოდენობრივი მაჩვენებლების არათანაბრობის შემთხვევაში იმარჯვებს ის კონკურსანტი, რომელსაც ქულების მეტი რაოდენობა ექნება დაგროვებული. აქედან გამომდინარე, უშუალოდ შთაბეჭდილების მახასიათებლების საფუძველზე არ შეიძლება განისაზღვრებოდეს კონკურსანტის ვარგისობა და შესაბამისობა ვაკანსიასთან. როგორც ითქვა, ისინი მნიშვნელობას იძენენ მხოლოდ კონკურსანტების მუშაობის შეფასებების რაოდენობრივი მაჩვენებლების თანაბრობის შემთხვევაში. ქვემოთ მოყვანილია აკადემიური მუშაობის შეფასების ფორმის ნიმუში (იხ. დანართი), რომელიც არის მიღებული რამდენიმე იგივე დანიშნულების მქონე არსებული ფორმის საფუძვლიანი, შემოქმედებითი გადამუშავების შედეგად და სრულად მისადაგებულია ზემოაღწერილი „პროგრესული მოდელის“ ფუნქციონირების ლოგიკასთან. ამასთანავე, ბუნებრივად არსებობს მისი სრულყოფის შესაძლებლობებიც (მაგალითად n ქულების კოეფიციენტების ვარირების შესაძლებლობა). ლიტერატურა 1. გოროშიძე გიორგი. ადამიანური რესურსების შეფასების და მართვის მოდელები განათლების სისტემაში (ორგანიზაციული ქცევა განათლებაში). განათლების მეცნიერებანი და ფსიქოლოგია, რეცენზირებადი, იმპაქტფაქტორიანი, ელექტრონული სამეცნიერო ჟურნალი, 2019 | no. 3(53), გვ. 76-90; 2. გოროშიძე გიორგი. საგანმანათლებლო დაწესებულებების ორგანიზაციული კლიმატი და აკადემიური კადრების მიმართ დამოკიდებულების ოპტიმიზების გზები (აკადემიური თანამდებობის დაკავების პრინციპები და პროცედურები). განათლების მეცნიერებანი და ფსიქოლოგია, რეცენზირებადი, იმპაქტფაქტორიანი, ელექტრონული სამეცნიერო ჟურნალი, 2018 | no .3(49), გვ. 84-97; 3. გოროშიძე გიორგი. ორგანიზაციული ქცევის გაუმჯობესების პერსპექტივები უმაღლესი განათლების სისტემაში. განათლების მეცნიერებანი და ფსიქოლოგია, რეცენზირებადი, იმპაქტფაქტორიანი, ელექტრონული სამეცნიერო ჟურნალი, 2019 | no. 2(52), გვ. 55-73; the need of use the "progressive model" of organizational behavior in the higher education system (academic staff competition-attestation assessment) goroshidze george iv. javakhishvili tbilisi state university abstract the article considers the most acute problem of the higher education system a competitive assessment of the teaching staff. the seriousness of this problem is associated with negative processes that often occur due to improper operation of the criteria system during the competition. the solution to these difficulties consists in developing an adequate model for assessing the academic staff and creating on its basis a balanced system of assessment criteria. the article proposes a “progressive model” for assessing the academic staff and a set of criteria for evaluating the work within this model, which allows a comprehensive assessment of the work done by all existing categories of teaching staff. this approach allows more efficient development of academic work and scientific fields by preserving human capital. keywords: organizational behavior model, education system, competition, attestation, evaluation. დანართი ნიმუში აკადემიური მოღვაწეობის შეფასების ფორმა (ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებებათა დარგებისთვის) საბუთების მიმღები კომისიის სამუშაო გვერდი a) ინფორმაცია პრეტენდენტის შესახებ: გვარი ___________________________________________________________________________ სახელი _________________________________________________________________________ მამის სახელი ____________________________________________________________________ b) დასაკავებელი პოზიცია ფაკულტეტი: _____________________________________________________________________ მიმართულება: ___________________________________________________________________ ( პროფესორი ( ასოცირებული პროფესორი ( ასისტენტ პროფესორი c) კვალიფიკაციის შესაბამისობა ვაკანსიის პროფილთან შეესაბამება / არ შეესაბამება 1. განათლება _____________________________________________________________________ 2. აკადემიური/სამეცნიერო ხარისხი ________________________________________________ 3. პედაგოგიური მუშაობის სტაჟი ___________ წელი საერთო შეფასება * : ( შეესაბამება ( არ შეესაბამება *) თუკი a, b, და c მონაცემების მიხედვით დასტურდება პრეტენდენტის შესაბამისობა ვაკანსიის პროფილთან, მაშინ დაიწყება მისი შეფასება წარმოდგენილი დოკუმენტაციის საუძველზე. თუკი არ დასტურდება აღნიშნული შესაბამისობა, მაშინ პრეტენდენტის შეფასების პროცედურა წყდება, ანუ მისი საბუთები აღარ განიხილება. აკადემიური მოღვაწეობის შემფასებელი კომისიის სამუშაო სივრცე i კატეგორია ძირითადი მახასიათებლები p და s პედაგოგიური საქმიანობა p n დასახელება შეფასება ქულა 1.1 პედაგოგიური მუშაობის გამოცდილება 1 წელი = 0.2 ქულა 0.2 n * = 1.2 სალექციო კურსის მომზადება 1 კურსი = 2 ქულა 2 n = 1.3 სალექციო კურსის წაკითხვა 1 კურსი = 2 ქულა 2 n = 1.4 სასემინარო-პრაქტიკული კურსების წაყვანა 1 კურსი = 1 ქულა 1 n = 1.5 სახელმძღვანელოს მომზადება 1 სახელმძღვანელო 5 ქულა 5 n = 1.6 რიდერის მომზადებa 1 რიდერი 3 ქულა 3 n = 1.7 სასწავლო-აკადემიური პროგრამების განვითარების პროექტში მონაწილეობა 1 პროექტი 1 ქულა 1 n = 1.8 სწავლების პროგრამების განვითარების საგრანტო პროექტში მონაწილეობა 1 გრანტი 1 ქულა 1 n = 1.9 ბაკალავრებისთვის გაწეული პედაგოგიური მომსახურება 1 ჯგ. (25 ბაკალავრი) 1 ქულა 1 ჯგ. × n = 1.10 მაგისტრანტებისთვის გაწეული პედაგოგიური მომსახურება 1 ჯგ. (5 მაგისტრანტი) 1 ქულა 1 ჯგ. × n = 1.11 დოქტორანტებისთვის გაწეული პედაგოგიური მომსახურება 1 დოქტორანტი 1 ქულა 1 n = * ) n აღნიშნავს განხორციელებული აქტივობების რაოდენობას. შეფასება პედაგოგიური საქმიანობის მიხედვით: _________ (ქულების ჯამი მრავლდება 3-ზე) სამეცნიერო საქმიანობა s (პუბლიკაციები ადგილობრივ და უცხოურ გამოცემებში სარგებლობს თანაბარი ქულობრივი შეფასებით. მაგრამ პუბლიკაციები უცხოურ გამოცემებში სარგებლობს უპირატესობით დაგროვებულ ქულათა რაოდენობების თანაბრობის შემთხვევაში) n დასახელება შეფასება ქულა 1.11 ციტირების ინდექსი: scopus ან google scholar 1 ციტირება 1 ქულა 1 n = 1.12 h ინდექსი: scopus ან google scholar 1 h ინდექსი 1 ქულა 1 n = 1.13 მონოგრაფია 1 მონოგრაფია 6 ქულა 6 n = 1.14 სტატია საერთაშორისო იმპაქტ-ფაქტორიან ჟურნალში (რომლებიც ინდექსირებულია შემდეგ რეიტინგებში: scimago journal ranking, scopus, web of science, erihplus) 1 სტატია 2 ქულა 2 n = 1.15 სტატია საერთაშორისო რეცენზირებად ჟურნალში ან საერთაშორისო საკონფერენციო მასალები (proceedings) 1 სტატია 2 ქულა 2 n = 1.16 სტატია ადგილობრივ რეცენზირებად ჟურნალში ან ადგილობრივი საკონფერენციო მასალები (conference proceedings) 1 სტატია 2 ქულა 2 n = 1.17 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციებში მონაწილეობა 1 სტატია 2 ქულა 2 n = 1.18 ადგილობრივ სამეცნიერო კონფერენციებში მონაწილეობა 1 სტატია 2 ქულა 2 n = 1.19 სამაგისტრო ნაშრომების ხელმძღვანელობა (მაქსიმალური რაოდენობა 5 მაგისტრანტი) 1 ნაშრომი 2 ქულა 2 n = 1.20 სადოქტორო ნაშრომების ხელმძღვანელვობა (მაქსიმალური რაოდენობა 5 დოქტორანტი) 1 ნაშრომი 3 ქულა 3 n = შეფასება სამეცნიერო საქმიანობის მიხედვით: ___________ (ქულების ჯამი მრავლდება 2-ზე) საერთო შეფასება i კატეგორიის მიხედვით ii კატეგორია a დამატებითი მახასიათებლები ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში სამსახურებრივი გამოცდილების როლში წარმოდგენილია მუშაობის სტაჟი, რომელიც დაგროვებულია უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში მოღვაწეობის დროს. უწყვეტი სტაჟი აღნიშნულ სასწავლო დაწესებულებაში სარგებლობს უპირატესობით წყვეტილ სტაჟთან შედარებით. n დასახელება შეფასება ქულა 2.1 სამსახურებრივი გამოცდილება 1 (მუშაობის წყვეტილი სტაჟი) უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში 1 წელი 0.3 ქულა 0.3 n = 2.2 სამსახურებრივი გამოცდილება 2 (მუშაობის უწყვეტი სტაჟი) უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებაში 1 წელი 0.5 ქულა 0.5 n = 2.3 რეცენზირება (წიგნის, დისერტაციის, სამაგისტრო ნაშრომის) 1 რეცენზია 1 ქულა 1 n = 2.4 ჟურნალის რედაქტორობა/სარედაქციო კოლეგიის წევრობა 1 წევრობა 1 ქულა 1 n = 2.5 დარგში სასწავლო და სამეცნიერო გამოცემების სამეცნიერო რედაქტირება 1 რედაქტირება 1 ქულა 1 n = 2.6 კონფერენციაში მონაწილე სტუდენტების ხელმძღვანელობა 1 სტუდენტი 1 ქულა 1 n = 2.7 დარგში სამეცნიერო-კვლევითი საგრანტო პროექტის ხელმძღვანელობა/მონაწილეობა 1 პროექტი 1 ქულა 1 n = 2.8 საუნივერსიტეტო და საფაკულტეტო საბჭოების და კომისიების წევრობა 1 წევრობა 1 ქულა 1 n = 2.9 სასწავლო-სამეცნიერო თემატიკის ტრენინგებში მონაწილეობა 1 ტრენინგი 1 ქულა 1 n = შეფასება დამატებითი მახასიათებლების მიხედვით: _______________________ საერთო შეფასება ii კატეგორიის მიხედვით iii კატეგორია i შთაბეჭდილების მახასიათებლები კონკურსანტთან გასაუბრება დასახელება შეფასება 3.1 კონკურსანტის სასწავლო-სამეცნიერო მუშაობის მნიშვნელობა ფაკულტეტის სტრატეგიული გეგმის განხორციელებაში. შეესაბამება/ არ შეესაბამება შეფასება გასაუბრების მიხედვით: _______________________ საჯარო პრეზენტაცია დასახელება შეფასება 3.2 პრეზენტაციის და არგუმენტაციის უნარი შეესაბამება/ არ შეესაბამება შეფასება საჯარო პრეზენტაციის მიხედვით: _______________________ სამეცნიერო კვლევების კონცეფცია დასახელება შეფასება 3.3 სამეცნიერო კვლევების კონცეფციის აქტუალობა შეესაბამება/ არ შეესაბამება შეფასება სამეცნიერო კონცეფციის აქტუალობის მიხედვით: _______________________ საერთო შეფასება iii კატეგორიის მიხედვით შედეგების შეჯამება რაოდენობრივი მაჩვენებლები შთაბეჭდილების (თვისებრივი) მაჩვენებლები** 3p + 2s + a = ? ძირითადი დამატებითი ეფექტი ანობა i შეესაბამება / არ შეესაბამება ორი ან სამი დადებითი შეფასება = + ორი ან სამი უარყოფითი შეფასება = სულ: ________________ ქულა (რიცხვის ჩაწერა) + ან (შემოხაზვა) ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ გადაწყვეტილება: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ კომისიის წევრების ხელმოწერა: 1. 2. 3. 4. 5. თარიღი: ________________________ ____________________________________________ ** ) შთაბეჭდილების (თვისებრივი) მაჩვენებლების გათვალისწინება ხდება მხოლოდ რაოდენობრივი მაჩვენებლების თანაბრობის შემთხვევაში. 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 77, #1, 1975 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 77, #1, 1975 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 77, #1, 1975 yдk622.413.3 разработка месторождений и обогащение ш. и. ониани, о. а. ланчава критериальные кривые для теплового расчета горных выработок с термами (представлено академиком а. а. дзидзигури 24.7.1974) при наличии терм в массиве для создания нормальных климатических условий в горных выработках необходим их дренаж. его можно осуществить несколькими способами [1], общим для которых является наличие уровня терм несколько ниже почвы выработки. теплообменные процессы в выработках таких шахт описываются линейным параболическим дифференциальным уравнением второго порядка со следующими краевыми условиями: в начальный момент времени (τ=0) на стенках горной выработки имеются условия дирихле, которые после развития теплообменного процесса (τ>0) переходят в граничные условия третьего рода. на уровне терм независимо от принятого способа водоотвода имеются граничные условия четвертого рода. аналитическое решение этой задачи встречается с принципиальными трудностями, и в настоящее время оно не существует. поэтому в данном случае целесообразно воспользоваться теорией подобия. в развитии процесса, наряду с источником тепла, важную роль играют физические и геометрический параметры, т. е. в общем случае решение имеет вид 𝝑 (𝝉,𝑹) = 𝒇( 𝜶,𝝀, 𝒄𝜸, 𝑹𝟎 ,𝒒𝟎), (1) где приведенная температура на стенках горной выработки; температура неохлажденных горных пород на данной глубине с учетом влияния терм; tb заданная температура рудничного воздуха; α, λ, сγ, r0 физические и геометрический параметры; -средняя мощность источника, приведенная к единице объема окружающих пород (неизвестная величина). решение (1) нами получено математическим моделированием на интеграторе эинп-3/66 [2] в виде кривых распределения для фиксированных параметров распределение имеет вид, представленный на рис. 1. 2 из рассмотренных результатов моделирования следует, что в процессе теплообмена отчетливо выделяются две стадии — нестационарная и квазистационарная. наличие подобных кривых для всех интересующих нас значений τ, λ и α дает возможность построения температурного поля для фиксированного радиуса r. при r-r0 получаем распределение приведенной температуры во времени на стенках горной выработки. рис. 1. распределение приведенной температуры в кровле выработки и в прилегающем массиве при отводе терм специальной выработкой (λ= 2 ккал/м• град час, а = 15 ккал/м2 град-час). расстояние от поверхности кровли (м): 1—r0; 2r0+0,3; 3 r0+1,0; 4 r0+2,0; 5r0+3,3; 6r0+6,0; 7r0+9,0; совместное рассмотрение всех полученных таким путем распределений дало возможность построения критериальных кривых в виде 𝝑 = 𝒇 (𝑭𝟎 ,𝑩𝒊) (2) где f0—число фурье; bi —критерий граничных условий био. на рис. 2 приведены полученные критериальные кривые (2) в случае дренажа терм канавой, имеющей простое перекрытие. нестационарные процессы традиционно изучаются с помощью коэффициента нестационарного теплообмена [3]. поэтому целесообразнее теплообменные процессы для нестационарной стадии и в этом случае рассчитывать через кτ зависимость для определения коэффициента нестационарного теплообмена в данном случае имеет вид 𝑲𝝉 = 𝜶𝝑 (3) здесь —берется из критериальных кривых или при 0,01 ≤f0 ≤ 0,3 определяется эмпирической формулой 𝝑 = 𝝑𝟎 𝒆𝒙𝒑(−𝜷𝑭𝟎 × 𝑩𝒊𝟎,𝟑𝟑), (4) а в случае 0,3 < f0 ≤ 2—выражением 3 𝝑 = 𝝑𝟎 𝒆𝒙𝒑(−𝜷𝑭𝟎 𝟎,𝟓 × 𝑩𝒊𝟎,𝟑𝟑), (5) где —приведенная температура на стенках горной выработки при τ=0. определенные нами значения экспериментального поправочного коэффициента β для разных f0 и bi сведены в таблицу. формулы (4), (5) хорошо отражают реальную картину распределения относительной температуры на стенках горной выработки и можно их рекомендовать для тепловых расчетов. рис. 2. критериальная зависимость 𝝑 = 𝒇 (𝑭𝟎 ,𝑩𝒊) для канавы, имеющей простое перекрытие подобные критериальные кривые составлены также для термоизолированной канавы и для случая отвода терм специальной выработкой. значения поправочного коэффициента β № bi 0.01 ≤f0≤0,09 0,09≤f0≤0,3 0 ,3 ≤f0≤ 0 ,6 0,6≤f0≤ 1 f0=2 1 з÷6 2,094÷2.437 1,324÷1,444 0,461÷0,657 0,439÷0,595 0.381÷0.463 2 6÷8 2,437÷3,652 1,444÷2,1 0,657÷0,879 0,595÷0,75 0,463÷0.545 3 8÷10 3.652÷3,871 2,1÷2,218 0,879÷0,864 0,75÷0,735 0,545÷0.517 4 10÷20 3,871÷4,425 2,2184-2,81 0,864÷0,787 0,735÷0.653 0,517÷0,377 5 20÷40 4,425÷4,619 2,81÷2,708 0,787÷0,748 0,653÷0.612 0.377÷ 0.421 6 ∞ 4,635 2,579 0,703 0,579 0,276 при тепловых расчетах с помощью полученных кривых и формул учитывается не только теплопередача от неохлажденных горных пород через охлажденную толщу, но и тепловыделение источника тепла — термальных вод при разных способах водоотвода. академия наук грузинской сср 4 институт горной механики им. г. а. цулукидзе (поступило 25.7.1974) შ . ონიანი, ო.ლანჩავა თერმებიანი გვირაბების სითბური ანგარიშის კრიტერიული წირები რ ე ზ ი უ მ ე მოცემულია გვირაბის კედლებზე დაყვანილი ტემპერატურის განაწილების კრიტერიული წირები თერმების არინების სხვადასხვა წესისათვის და არასტაციონალური სითბომიმოცვლის kτ კოეფიციენტის გამოსათვლელი ფორმულები. ნაჩვენებია ამ მონაცემების საშუალებით გვირაბის სითბური გაანგარიშების შესაძლებლობა და მიზანშეწონილობა. exploitation of deposits and concentration sh. i. oniani, o. a. lanchava criterion curves for heat calculation in mines with hot water currents summary the problem of building a nonstationary temperature field round the working in a massif with deep hot water currents available has been solved by applying the similarity theory. criterion curves for temperature determination at the walls of the working when various means of drainage are used are presented, as well as the calculation formula for the nonstationary heat exchange coefficient. ლიტერატურა — литература — references 1.ш. и. о н и а н и, т. г. п и р ц х а л а в а, о. а. ланчава. сб. «проблемы горной теплофизики». л., 1973. 2.а. г. т а р а п о н. моделирование нестационарных полей на интеграторах эинп. киев, 1970. 3.а. н. щербань, о. а. кремнев, в. я. журавленке. справочное руководство по тепловым расчетам шахт. м., 1964. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 199 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.22 მარცხენა პარკუჭის ჰიპერტროფია და კარდიომეგალია 10-11 კვირის ცურვით დატვირთულ თეთრ ექსპერიმენტულ ვირთაგვებში ანზორ გოგიბერიძე1, რამაზ ხეცურიანი2, მანანა არაბული-ჭლიკაძე3, ელენე შვანგირაძე4, სოფიკო კანდელაკი5 1ანატომიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; 2ადამიანის ანატომიის დეპარტამენტის ხელმღვანელი, პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; 3ადამიანის ანატომიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 4ადამიანის ანატომიის დეპარტამენტის ასისტენტპროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; 5ადამიანის ანატომიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა 10-11 კვირის ვირთაგვებში 6 კვირიანი დოზირებული ცურვით დატვირთვის შემდეგ მარცხენა პარკუჭის ჰიპერტროფიის ხარისხის შეფასება. ზოგადად, ვირთაგვას ცურვით დატვირთვა მიჩნეულია მარცხენა პარკუჭის ჰიპერტროფიის და საბოლოო დიასტოლური მოცულობის ზრდის საუკეთესო ფიზიოლოგიურ ტრიგერად. ჩვენ საკუთარი კვლევის ფარგლებში უზრუნველვყავით მამრობითი სქესის 10-11 კვირის ვირთაგვების დოზირებული ცურვითი დატვირთვა 6 კვირის მანძილზე და შემდეგ შევისწავლეთ გულის მაკრო და მიკროსტრუქტურული პარამეტრები, რათა შეგვეფასებინა ჰიპერტროფიის ხარისხი. ვირთაგვები დავყავით 3 ჯგუფად: 1) საკონტროლო ჯგუფი, რომელიც არ იღებდა დატვირთვას (n=7); 2) პირველი საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 40წთ-იანი დატვირთვა ცურვით 6 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 2%-ს (n=7). 3) მეორე საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 60წთ-იანი დატვირთვა ცურვით 6 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 4%-ს (n=7). ჰიპერტროფია ნანახი იქნა მხოლოდ საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვებში (დატვირთვა 40 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 2% ტვირთით ან დატვირთვა 60 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 4% ტვირთით). გულის წონის შეფარდება სხეულის წონასთან პროპორციულ დამოკიდებულებაშია დატვირთვის ინტენსივობისა და ხანგრძლივობის ზრდასთან. გულის მასის ზრდა ძირითადად ხდებოდა მარცხენა პარკუჭის მასის ზრდის ხარჯზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 200 ჰისტოლოგიურად 60 წუთიანმა დატვირთვამ გამოიწვია ჰიპერტროფია 7-დან 7 ვირთაგვაში. ხოლო 40 წუთიანი დატვირთვა საკმარისი აღმოჩნდა ჯგუფში ჩარიცხული 7 ვირთაგვიდან 4 ვირთაგვას მარცხენა პარკუჭის ჰიპერტროფიის განვითარებისთვის. აღნიშნული კვლევა შეიძლება ჩაითვალოს კიდევ ერთ წინ გადადგმულ ნაბიჯად მიოკარდიუმის ჰიპერტროფიის და რემოდელირების პათოგენეზური მექანიზმების კვლევის საქმეში. საძიებო სიტყვები: ვირთაგვა, ჰიპერტროფია, ცურვით დატვირთვა, კარდიომიოციტი, გული შესავალი სხვადასხვა სტიმულზე საპასუხოდ მიოკარდიუმი იძენს უნარს, რომ გაზარდოს შეკუმშვის ძალა და განავითაროს ადაპტაცია მექანიკურ, ჰემოდინამიკურ თუ ჰორმონულ ძვრებზე. ადაპტაციის უმთავრეს მექანიზმად გვევლინება ჰიპერტროფია, განვითარებული ინდივიდუალური კარდიომიოციტების დონეზე (1-6). ჰიპერტროფია ვითარდება არა მხოლოდ პათოლოგიურ (სარქვლოვანი მანკები, არტერიული ჰიპერტენზია და ა.შ.), არამედ ფიზიოლოგიურ გამღიზიანებლებზე საპასუხოდ (მაგ. დოზირებული დატვირთვა ფიზიკური ვარჯიშით) (3,4). ბოლომდე გარკვეული არ არის ჰიპერტროფიის მოლეკულური საფუძვლები, ზოგიერთი ავტორი ვარაუდობს გენეტიკური და გარემო ფაქტორების კომბინაციურ როლს როგორც ექსცენტრული, ისე კონცენტრული ჰიპერტროფიის ჩამოყალიბებაში (7-13). არსებული ლიტერატურის მიმოხილვა ცხადყჰოფს, რომ პათოლოგიური ჰიპერტროფია ასოცირებულია სხვადასხვა გენების (მათ შორის ნატრიურეზული პეპტიდების მაკოდირებელი გენების) ჰიპერექსპრესიასთან, ხოლო ფიზიკური დატვირთვის საპასუხოდ განვითარებული ჰიპერტროფიის შემთხვევაში აღნიშნული გენების ჭარბი ექსპრესია არ აღინიშნა (9,17,22). ვირთაგვას დოზირებული ხანგრძლივი ფიზიკური დატვირთვა იწვევს ისეთი კარდიოლოგიური პარამეტრების ცვლილებას, როგორებიცაა: გულისცემის სიხშირე, გულის წუთმოცულობა, მარცხენა პარკუჭის წონა და მოცულობა, პარკუჭის კედლის სისქე (15-18). ფიზიკური დატვირთვის მიმართ ადაპტაციის განვითარება დამოკიდებულია დატვირთვის ინტენსივობაზე, ხანგრძლივობასა და სიხშირეზე (13). ცურვით დატვირთვა მიჩნეულია მარცხენა პარკუჭის ჰიპერტროფიის და საბოლოო დიასტოლური მოცულობის ზრდის საუკეთესო ფიზიოლოგიურ ტრიგერად ვირთაგვებში (10,11). ჩვენ საკუთარი კვლევის ფარგლებში უზრუნველვყავით მამრობითი სქესის 10-11 კვირის ვირთაგვების დოზირებული ცურვით დატვირთვა 6 კვირის მანძილზე და შემდეგ შევისწავლეთ გულის მაკრო და მიკროსტრუქტურული პარამეტრები, რათა შეგვეფასებინა ჰიპერტროფიის ხარისხი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 201 მასალა და მეთოდები საკვლევ მასალად შევარჩიეთ 10-11 კვირის მამრობითი სქესის ვირთაგვები (n=21), რომელთათვისაც უზრუნველყოფილი იყო შენახვის სტანდარტული პირობები (12 საათიანი განათება, 22 გრადუსი ტემპერატურა, კვება სპეციალური დიეტის მიხედვით (16,17) და თავისუფალი წვდომა წყალზე). დატვირთვა ხორციელდებოდა ვირთაგვას ცირკადული რითმის სიბნელის ფაზაში (ჩვენი კვლევის შემთხვევაში 07:00-19:00 პერიოდი). ვირთაგვები დავყავით 3 ჯგუფად: 1) საკონტროლო ჯგუფი, რომელიც არ იღებდა დატვირთვას (n=7); 2) პირველი საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 40წთ-იანი დატვირთვა ცურვით 6 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 2%-ს (n=7). 3) მეორე საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 60წთიანი დატვირთვა ცურვით 6 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 4%-ს (n=7). ვირთაგვებზე ჩატარებული ყველა მანიპულაცია განხორციელდა საერთაშორისოდ აღიარებული გაიდლაინებისა და ეთიკის ნორმების სრული დაცვით (19-22). ყველა ვირთაგვას აწონვა ხდებოდა კვირაში ერთხელ, რათა სწორად შეფასებულიყო წონის კლება ან მატება და განსაზღვრულიყო ტვირთის სიდიდე, რომელიც უნდა დამაგრებულიყო ცურვის დროს ვირთაგვას კუდზე (წონის 2% ან 4%). საკონტროლო ჯგუფის ვირთაგვები კვირაში 3-ჯერ თავსდებოდნენ საცურაო აპარატში, რათა გარემო მიმსგავსებულიყო საკვლევი ვირთაგვებისთვის განკუთვნილ სივრცეს. ბოლო დატვირთვიდან 24 საათის შემდეგ, ანესთეზიის საერთაშორისო პროტოკოლის დაცვით განხორციელდა ვირთაგვების დაძინება, გაკვეთა და მათგან გულის აღება შემდგომი კვლევებისთვის. პირველ ეტაპზე განისაზღვრა გულის მაკროპრეპარატის ზომები და წონა. აღებული იქნა ქსოვილოვანი ნიმუშები პარკუჭებიდან და წინაგულებიდან ცალ-ცალკე, აღნიშნული ნიმუშები ჩაიყურსა 4%-იან ფორმალინის ხსნარში, შემდეგ ჩაყალიბდა პარაფინში, შეიღება ჰემატოქსილინ-ეოზინით და შესწავლილი იქნა ჰისტოლოგიურად სინათლის მიკროსკოპის გამოყენებით. სტატისტიკური ანალიზი მონაცემები დამუშავებული იქნა სპეციალური კომპიუტერული პროგრამების გამოყენებით. კვლევაში მონაწილე სამივე ჯგუფისთვის ცალ-ცალკე დამუშავდა პარამეტრები და შემდეგ მოხდა შედეგების შედარება სტიუდენტის t ტესტის გამოყენებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 202 შედეგები კვლევაში მონაწილე ვირთაგვების საშუალო წონა შეადგენდა 250გ-ს. ჰიპერტროფია ნანახი იქნა მხოლოდ საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვებში (დატვირთვა 40 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 2% ტვირთით ან დატვირთვა 60 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 4% ტვირთით). გულის წონის შეფარდება სხეულის წონასთან პროპორციულ დამოკიდებულებაშია დატვირთვის ინტენსივობისა და ხანგრძლივობის ზრდასთან. გულის მასის ზრდა ძირითადად ხდებოდა მარცხენა პარკუჭის მასის ზრდის ხარჯზე. ჰისტოლოგიურად 60 წუთიანმა დატვირთვამ გამოიწვია ჰიპერტროფია 7-დან 7 ვირთაგვაში (იხ.ცხრილი3, გრაფიკი 2), ხოლო 40 წუთიანი დატვირთვა საკმარისი აღმოჩნდა ჯგუფში ჩარიცხული 7 ვირთაგვიდან 4 ვირთაგვას მარცხენა პარკუჭის ჰიპერტროფიის განვითარებისთვის (იხ.ცხრილი2, გრაფიკი 1). გულის როგორც მაკროსტრუქტურის ანალიზმა, ისე ჰისტოლოგიური პრეპარატების შესწავლამ დაადასტურა ჰიპერტროფიის არსებობა საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვებში, მომატებული იყო მიოფიბრილების სისქე და რაოდენობა (იხ.სურ 1,2). შედეგების განხილვა ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ქრონიკული სტრესის პირობებში გულის ადაპტაციური შესაძლებლობების შესწავლა 10-11 კვირის მამრობითი სქესის ვირთაგვებში. აქცენტი გაკეთებული იყო დატვირთვის ინტენსივობაზე, ხანგრძლივობასა და სიხშირეზე. სათანადო პროტოკოლის დაცვით წარმოებულმა 6 კვირიანმა ცურვით დატვირთვამ შემთხვევათა უმრავლესობაში გამოიწვია მარცხენა პარკუჭის საგრძნობი ჰიპერტროფია, რომელიც ვლინდებოდა გულის მასის ზრდაში და ულტრასტრუქტურულ დონეზე მიოფიბრილების რაოდენობის მატებაში (იხ.სურ.1,2). აღნიშნული კვლევა შეიძლება ჩაითვალოს კიდევ ერთ წინ გადადგმულ ნაბიჯად მიოკარდიუმის ჰიპერტროფიის და რემოდელირების პათოგენეზური მექანიზმების კვლევის საქმეში. საკონტროლო ჯგუფი n=7 სურ1 სურ 2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 203 სხეული (გ) გული (გ) გული/სხეული (%) 1 260 2.7 1.03 2 250 2.6 1.04 3 245 2.4 0.97 4 275 2.6 0.94 5 250 2.7 1.08 6 250 2.6 1.04 7 270 2.7 1 ცხრილი n1 საკონტროლო ჯგუფის ვირთაგვების გულისა და სხეულის მასათა ფარდობა პროცენტებში i საკვლევი ჯგუფი n=7 სხეული (გ) გული (გ) გული/სხეული (%) 1 260 3.1 1.19 2 255 2.3 0.90 3 245 2.4 0.97 4 250 2.7 1.08 5 250 2.8 1.12 6 255 2.7 1.05 7 250 2.9 1.16 ცხრილი n2 – i საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვების გულისა და სხეულის მასათა ფარდობა პროცენტებში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 204 ii საკვლევი ჯგუფი n=7 სხეული (გ) გული (გ) გული/სხეული (%) 1 260 3.4 1.30 2 255 3.1 1.21 3 245 3 1.22 4 245 3.1 1.26 5 250 3.5 1.4 6 265 3.4 1.28 7 260 3.3 1.26 ცხრილი n3 – ii საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვების გულისა და სხეულის მასათა ფარდობა პროცენტებში გრაფიკი n1 – i საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვების გულისა და სხეულის მასათა ფარდობა პროცენტებში 0 0.25 0.5 0.75 1 1.25 1.5 0 1 2 3 4 1 2 3 4 5 6 7 გული(გ)/სხეული(გ) (%) გული (გ) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 205 გრაფიკი n2 – ii საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვების გულისა და სხეულის მასათა ფარდობა პროცენტებში გამოყენებული ლიტერატურა: 1. houser sr. when does spontaneous sarcoplasmic reticulum ca2+ release cause a triggered arrhythmia? cellular versus tissue requirements. circ res.2000; 87: 725–7. 2. mann dl, bristow mr. mechanisms and models in heart failure: the biomechanical model and beyond. circulation. 2005; 111: 2837–49. 3. pogwizd sm, schlotthauer k, li l, yuan wl, bers dm. arrhythmogenesis and contractile dysfunction in heart failure roles of sodium-calcium exchange, inward rectifier potassium current, and residual beta-adrenergic responsiveness. circ res. 2001; 88:1159–67. 4. sipido kr, volders pga, vos ma, verdonck f. altered na/ca exchange activity in cardiac hypertrophy and heart failure: a new target for therapy? cardiovasc res. 2002; 53: 782–805. https://animal.research.uiowa.edu/iacuc-guidelines-anesthesia 5. bers dm. cardiac excitation-contraction coupling. nature. 2002; 415: 198–205. 6. hilgemann dw. new insights into the molecular and cellular workings of the cardiac na+/ca2+ exchanger. am j physiol. 2004; 287: c1167–c1172. https://academic.oup.com/ilarjournal/article/62/1-2/238/6299201 0 0.25 0.5 0.75 1 1.25 1.5 0 1 2 3 4 1 2 3 4 5 გული(გ)/სხეული(გ) (%) გული (გ) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 206 7. reuter h, pott c, goldhaber ji, henderson sa, philipson kd, schwinger rhg. na+ca2+exchange in the regulation of cardiac excitation-contraction coupling. cardiovasc res. 2005; 67: 198–207. 8. gaughan jp, furukawa s, jeevanandam v, hefner ca, kubo h, margulies kb, et al. sodium/calcium exchange contributes to contraction and relaxation in failed human ventricular myocytes. amer j physiol. 1999; 277: h714–h724. 9. houser sr, piacentino v, weisser j. abnormalities of calcium cycling in the hypertrophied and failing heart. j mol cell cardiol. 2000; 32: 1595–607. 10. terracciano cmn, desouza ai, philipson kd, macleod kt. na+ ca2+ exchange and sarcoplasmic reticular ca2+ regulation in ventricular myocytes overexpressing the na+ ca2+ exchanger. j physiol london. 1998; 512: 651–67. 11. weisser-thomas j, piacentino v, gaughan jp, margulies k, houser sr. calcium entry via na/ca exchange during the action potential directly contributes to contraction of failing human ventricular myocytes. cardiovasc res. 2003; 57: 974–85. 12. hampton tg, wang jf, deangelis j, amende i, philipson kd, morgan jp. enhanced gene expression of na+/ca2+ exchanger attenuates ischemic and hypoxic contractile dysfunction. amer j physiol. 2000; 279: h2846–h2854. 13. hobai ia, orourke b. enhanced ca2+-activated na+-ca2+ exchange activity in canine pacinginduced heart failure. circ res. 2000; 87: 690–8. 14. kent rl, rozich jd, mccollam pl, mcdermott de, thacker uf, menick dr, et al. rapid expression of the na+-ca2+ exchanger in response to cardiac pressure overload rapid communication. am j physiol. 1993; 265: h1024–h1029. 15. schillinger w, fiolet jw, schlotthauer k, hasenfuss g. relevance of na+-ca2+ exchange in heart failure. cardiovasc res. 2003;57: 921–33. 16. studer r, reinecke h, bilger j, eschenhagen t, bohm m, hasenfuss g, et al. gene expression of the cardiac na+ ca2+ exchanger in end-stage human heart failure. circ res. 1994; 75: 443–53. 17. wang zy, nolan b, kutschke w, hill ja. na+-ca2+ exchanger remodeling in pressure overload cardiac hypertrophy. j biol chem. 2001; 276: 17706–11. 18. zhang xq, song jl, rothblum li, lun my, wang xj, ding f, et al. overexpression of na+/ca2+ exchanger alters contractility and sr ca2+ content in adult rat myocytes. amer j physiol. 2001; 281: h2079–h2088. 19. gomez am, valdivia hh, cheng h, lederer mr, santana lf, cannell mb, et al. defective excitation-contraction coupling in experimental cardiac hypertrophy and heart failure. science. 1997; 276: 800–6. 20. schultz jej, glascock bj, witt sa, nieman ml, nattamai kj, liu lh, lorenz jn, et al. accelerated onset of heart failure in mice during pressure overload with chronically decreased serca2 calcium pump activity. am j physiol. 2004; 286: h1146–h1153. 21. petit-demouliere b, chenu f, bourin m. forced swimming test in mice: a review of antidepressant activity. psychopharmacology. (berl) 2005; 177: 245–255. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 207 22. david dj, renard ce, jolliet p, hascoet m, bourin m. antidepressant-like effects in various mice strains in the forced swimming test. psychopharmacology (berl) 2003; 166: 373–382. left ventricular hypertrophy and cardiomegaly in swimming exercised 10-11week-old white experimental rats anzor gogiberidze1, ramaz khetsuriani2, manana arabuli-tchlikadze3, elene shvangiradze4, sophiko kandelaki5 1department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia; 2head of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia; 3associate professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia; 4assistant-professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia; 5associate professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia abstract the aim of the study was to assess the quality of hyperthrophy of the left ventricle in 10-11 week-old rats after a 6-week dosed swimming load. in general, rat swimming is considered one of the best physiological triggers for hypertrophy of the left ventricle and end-diastolic volume increase. as part of our study, we ensured 10-11 week-old rats to undergo dosed swimming exercises for 6 weeks and afterward, we studied micro and macro-structural parameters of the heart in order to assess the quality of hypertrophy. the rats were divided into 3 groups: 1) a control group that did not receive any load (n=7); 2) the first study group was subjected to a daily 40-minute swimming load for 6 weeks with a weight in the amount of 2% of the body weight of the rat (n=7) attached to the tail, 3) the second study group, which was subjected to a daily 60-minute swimming exercise for 6 weeks, the weight of the load attached to the tail amounted to 4% of the weight of the rat (n=7). 3) hypertrophy was observed only in rats of the experimental group (exercise load for 40 minutes with a load of 2% of body weight or exercise load for 60 minutes with a load of 4% of body weight). the ratio of heart weight to body weight is proportional to the intensity of load and to the increase in the duration of exercise. the increase in the mass of the heart was mainly due to an increase in the mass of the left ventricle. 60 minutes of histological exercise load induced hypertrophy in 7 of 7 rats. and a 40minute load was sufficient for the development of left ventricular hypertrophy in 4 out of 7 rats included in the group. the mentioned study can be considered another step forward in the study of the pathogenetic mechanisms of myocardial hypertrophy and remodeling. keywords: rat, hypertrophy, swimming exercise, cardiomyocytes, heart 1 უაკ 622.4.536.24 : 624.191.94 ნატურული აეროდინამიკური დაკვირვებების შედეგები ჩაქვიმახინაჯაურის საავტომობილო გვირაბებში ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ო. ლანჩავა, აკად. დოქტორი გ. ნოზაძე, აკად. დოქტორი ი. ბოჭორიშვილი, დოქტორანტი ნ. არუდაშვილი ნაშრომში განხილულია ჩაქვი-მახინჯაურის საავტომობილო გვირაბებში ნატურული ექსპერიმენტული დაკვირვებების შედეგები. გაზომილი, გაანალიზებული და გრაფიკების სახით მოცემულია სავენტილაციო ნაკადის ტემპერატურის, ფარდობითი ტენიანობისა და ჰაერის სიჩქარის ცვალებადობა დროსა და სივრცეში. გვირაბის მთელ სიგრძეზე განსაზღვრულია ნახშირბადის მონოოქსიდის კონცენტრაციის ცვალებადობა სავენტილაციო ჭავლში, რომელიც ასევე წარმოდგენილია გრაფიკების სახით. ამასთან ერთად ნაჩვენებია, რომ მოცემულ ადგილმდებარეობაზე, ქარის შემთხვევათა 8 %, მათი საერთო რაოდენობიდან, მიმართულია ჩაქვიდან მახინჯაურისაკენ, რაც მკვეთრად აუარესებს მაარცხენა გვირაბის ბუნებრივი ვენტილაციის პირობებს. შესაბამისად, როგორც ამ ნიშნის, ისე მოქმედი ნორმის – “სამშენებლო ნორმებისა და წესების” მოთხოვნათა მიხედვით დასაბუთებულია მარცხენა გვირაბში მექანიკური სავენტილაციო სისტემის დაპროექტების, მშენებლობისა და მარჯვენა გვირაბის არსებულ სავენტილაციო სისტემასთან მისი ექსპლუატაციის პირობების შეხამების საჭიროება. სამუშაო შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის საგრანტო პროექტის № ar/61/3-102/13 ფინანსური მხარდაჭერით ჩაქვი-მახინჯაურის ტყუპი საავტომობილო გვირაბები ერთმანეთთან აკავშირებს საქართველოსა და თურქეთის გზატკეცილებს და მდებარეობს უძველესი დროიდან „აბრეშუმის გზის“ სახელით ცნობილი აღმოსავლეთ-დასავლეთი მიმართულების სატრანსპორტო არტერიაზე, რომლითაც ხდებოდა აბრეშუმის გადაზიდვა ჩინეთიდან დასავლეთ ევროპაში შავი ზღვის გამოყენებით ან იმ ტერიტორიის გავლით, რომელიც ახლანდელი თურქეთის შემადგენლობაში შედის. საყურადღებოა, რომ ამ გვირაბით ახლაც ხდება საერთაშორისო ტვირთების გადაზიდვა. 2 საქართველოს ეკონომიკის მდგრადობა დიდად არის დამოკიდებული სატრანსპორტო სისტემის გამართულ მუშაობაზე. ამ სისტემაში გვირაბი საკვანძო ელემენტია, რადგან გზის ყველაზე უფრო რთული მონაკვეთის გადალახვა მისი მეშვეობით ხდება და სწრაფდება ტვირთბრუნვა. გვირაბების ფუნქციონირების ხანგრძლივი პერიოდით მოშლა გამოიწვევს პირდაპირ ზარალს, შეაფერხებს ეკონომიკის განვითარებას და ქვეყანას უმძიმეს მდგომარეობაში ჩააყენებს. აღნიშნულის გამო გვირაბის უსაფრთხო ვენტილაციასთან დაკავშირებული საკითხების ახალი გადაწყვეტების შემოტანა მნიშვნელოვანია, რაც მოითხოვს გვირაბის აეროდინამიკის გულმოდგინე შესწავლას, როგორც თეორიულად, ისე ექსპერიმენტული დაკვირვებების გზით. აღსანიშნავია, რომ ჩაქვი-მახინჯაურის საავტომობილო გვირაბებში გამოყენებული არის გრძივი სავენტილაციო სისტემა. მარჯვენა გვირაბის სავენტილაციო სისტემაში ჩართულია ჭავლური ვენტილატორები, ხოლო მარცხენაში ვენტილაცია არ ფუნქციონირებს, რადგან სათანადო სავენტილაციო სისტემა დაპროექტებულიც კი არ არის. მარჯვენა გვირაბის სავენტილაციო სისტემა უზრუნველყოფს საჭირო ჰაერის ნაკადს გვირაბის მთელ სიგრძეზე ტრანსპორტის მოძრაობის არსებული სიხშირისათვის. შესაბამისად, მოცემულ გვირაბში პრაქტიკულად ყოველთვის სათანადო ხარისხის ჰაერია ჩვეულებრივი რეჟიმით ექსპლუატაციისას და სავარაუდოდ, შესაძლებელი იქნება კვამლის გაწოვა ხანძრის შემთხვევაში. მარცხენა გვირაბში კი, როგორც ქვემოთ მოცემული მასალიდან გამოჩნდება, ვენტილაციის ხარისხი არ არის დამაკმაყოფილებელი, ხოლო სახანძრო უსაფრთხოებაზე ყურადღების გამახვილება უადგილოა არარსებული ვენტილაციის პირობებში. აღნიშნული გარემოება დაღს ასვამს მარჯვენა გვირაბის სახანძრო უსაფრთხოებასაც, რადგან ეს უკანასკნელი მოითხოვს ორივე გვირაბის სავენტილაციო სისტემების შეხამებულ მოქმედებას ხანძრის შემთხვევაში. ნატურული ექსპერიმენტული დაკვირვებები ორივე გვირაბში შესრულებულია ვენტილაციის მახასიათებელი პარამეტრების ცვალებადობის კანონზომიერების დადგენის მიზნით. გაზომილია ჰაერის ბარომეტრული წნევა, ტემპერატურა „მშრალი“ და „სველი“ თერმომეტრების მიხედვით, ჰაერის სიჩქარე, ნახშირბადის მონოოქსიდის (co), გოგირდწყალბადის (h2s), ჟანგბადის (o2), მეთანის (ch4) შემცველობა სავენტილაციო ჰაერში. ჰაერის სიჩქარე და მისი შედგენილობა იზომებოდა ორივე გვირაბის გასწვრივ ყოველ 50 მ მანძილზე, პიკეტების მაჩვენებლებთან, ხოლო ჰაერის წნევა და ტემპერატურა მხოლოდ გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში. გაზომვებისათვის გამოყენებული იყო ბარომეტრ-ანეროიდი, ასმანის ფსიქრომეტრი, ელექტრული ანემომეტრი “ჯტ-816”, გადასატანი აირანალიზატორი „დრაგერ 2500“. 3 ნახ. 1 . ჩაქვი-მახინჯაურის ტყუპი გვირაბების პროფილი ალტიტუდების ჩვენებით ჩაქვი-მახინჯაურის ტყუპი საავტომობილო გვირაბების გრძივი პროფილი ერთნაირია და წარმოდგენილია ნახაზზე 1. აღსანიშნავია, რომ “აბრეშუმის გზის” თანამედროვე სატრანსპორტო ნაკადებისათვის დამახასიათებელია ბათუმიდან თბილისის მიმართულებით დატვირთული, ხოლო საპირისპიროდ ცარიელი მანქანების უპირატესი მოძრაობა. ნახაზიდან ჩანს, რომ ბათუმიდან მომავალი ავტომობილები მოძრაობენ აღმართზე და მარცხენა გვირაბში, რომელშიც, როგორც აღინიშნა, სავენტილაციო სისტემა არ არის, ადგილი აქვს ყველაზე უარეს პირობას ტოქსიკური გამონაბოლქვის რაოდენობის მიხედვით. აღნიშნულ პირობას კიდევ უფრო მეტად ამძიმებს ტრანსპორტის ნაკადის მიერ აღძრული და ჰაერის სიმკვრივეთა განსხვავებულობით გამოწვეული ბუნებრივი წევა, რომელთა მიმართულება წელიწადის უმეტეს პერიოდში ერთმანეთის საპირისპიროა, რის გამოც მარცხენა გვირაბში ვენტილაციის თვალსაზრისითაც უარესი პირობაა. მარჯვენა გვირაბში კი, რომელშიდაც მოქმედებს სავენტილაციო სისტემა, ბუნებრივი ვენტილაციის თვალსაზრისით, უფრო უკეთესი მდგომარეობაა. ამგვარად, თუ დავუშვებთ, რომ ჩაქვი-მახინჯაურის მხოლოდ ერთ გვირაბში უნდა მოეწყოს ვენტილაცია და მეორეში არა, რაც მართალია არ შეესაბამება მოქმედ ნორმას [1], მაგრამ მაინც აღვნიშნავთ, რომ მაშინ ვენტილაცია უნდა მოეწყოს მარცხენა გვირაბში. რეალობაში კი ყველაფერი გაკეთებულია პირიქით, რაც განაპირობა მარჯვენა გვირაბის უფრო ადრე შესვლამ ექსპლუატაციაში. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უპრიანია მარცხენა გვირაბში სავენტილაციო სისტემის სასწრაფოდ დაპროექტება და დამონტაჟება. სავენტილაციო ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის წლიური მსვლელობის ხასიათი ნატურული დაკვირვებების მიხედვით წარმოდგენილია ნახაზზე 2. როგორც აღინიშნა, ამ პარამეტრების გაზომვა მოხდა გვირაბის ცენტრალურ 4 ნაწილში. აქვე აღვნიშნოთ, რომ ბარომეტრული წნევის გაზომვა ხდებოდა ჰაერის ფარდობითი ტენიანობის განსაზღვრის სიზუსტის მიზნით. პრაქტიკულად ცვალებადობას ადგილი არ ჰქონია და შეგვიძლია მივიჩნიოთ, რომ ბარომეტრული წნევა ტყუპ გვირაბებში წლის განმავლობაში იცვლება 100-102 კპა-ის დიაპაზონში. ნახ. 2 . ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობა გვირაბში: 1 – ტემპერატურის ცვალებადობა; 2 ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობა ჰაერის შედგენილობასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია, რომ მეთანისა და გოგირდწყალბადის შემცველობა არცერთი გვირაბის სავენტილაციო ჭავლში გამზომ ხელსაწყოს არ დაუფიქსირებია, ისე როგორც არ დაუფიქსირებია ჟანგბადის კონცენტრაციის შემცირება, ხოლო ნახშირბადის მონოოქსიდის ცვალებადობის ხასიათი გვირაბის სიგრძის მიხედვით წარმოდგენილია ნახაზზე 3. სავენტილაციო ჰაერის სიჩქარის ცვალებადობაზე დაკვირვებები ხდებოდა 11-18 სთ-ის პერიოდში. დაკვირვების შედეგები მოცემულია ცხრილში 1. ცხრილი 1 ჰაერის სიჩქარე ნატურული დაკვირვებების მიხედვით გვირაბში და გვირაბის გარეთ, როცა ვენტილაციის მექანიკური სისტემა გამორთულია № გვირაბის დასახელება ტრანსპორტის ნაკადის სიმჭიდროვე, ჰაერის სიჩქარე გვირაბში, პორტალებთან, ჰაერის სიჩქარე გვირაბის გარეთ, მ/წმ 5 მანქანა/სთ მ/წმ 1. მარცხენა 1000-1100 3,1 0 2. მარჯვენა 700-800 3,2 0 3. მარცხენა 1000-1100 2,4 0,1 (მიმართულება ჩაქვისაკენ) 4. მარჯვენა 700-800 1,7 0,1 (მიმართულება ჩაქვისაკენ) იმ შემთხვევაში, თუ ჩაქვიდან მახინჯაურის (ბათუმის) მიმართულებით 2-3 მ/წმ ქარის სიჩქარე არ იქნება პულსირებული და გაგრძელდება რამდენიმე საათის განმავლობაში, გვირაბში ტოქსიკური გამონაბოლქვის კონცენტრაცია და შესაბამისად, ავტომობილით გადაადგილება, სიცოცხლისათვის საშიში იქნება. გვირაბების დაპროექტების მოქმედი ნორმის “სამშენებლო კლიმატოლოგიის თანახმად, წლის განმავლობაში მოცემულ ადგილზე, ქარის შემთხვევათა 8 % მიმართულია ჩაქვიდან ბათუმის მიმართულებით, ხოლო უდიდესი და უმცირესი ქარის სიჩქარე იანვარში შეადგენს 3,5/1,4 მ/წმ-ს, ხოლო ივნისში 2,3/1,3 მ/წმ-ს. აქედან ცხადია, რომ ნახაზზე 3 მე-5 მრუდით გამოსახული და უფრო უარესი შემთხვევის დადგომის მოლოდინი მოცემულ გვირაბში რელისტურია და სავენტილაციო სისტემა მზადყოფნაში უნდა იყოს მისი მავნე გავლენის შესამცირებლად. შესრულებული კვლევებისა და წარმოდგენილი მასალის საფუძველზე შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ჩაქვი-მახინჯაურის ტყუპი გვირაბების მარცხენა გვირაბის სავენტილაციო სისტემა სასწრაფოდ უნდა დაპროექტდეს, შესრულდეს სისტემის მონტაჟი და მოხდეს მისი მუშაობის შეხამება მარჯვენა გვირაბის სავენტილაციო სისტემასთან. აღნიშნული აგრეთვე გამომდინარეობს საქართველოში მოქმედი “სამშენებლო ნორმებისა და წესებიდან”, რომლის თანახმად 400 მ-ზე უფრო გრძელი გვირაბები აღჭურვილი უნდა იყოს მექანიკური სავენტილაციო სისტემით. 6 ნახ. 3 . ნახშირბადის მონოოქსიდის ცვალებადობის ხასიათი ტყუპ გვირაბებში ექსპერიმენტული დაკვირვებების მიხედვით: 1 – დასაშვები დოზა; 2, 3 – ცვალებადობის ძირითადი დიაპაზონი მარცხენა გვირაბში (მაქსიმუმი და მინიმუმი); 4 – ცვალებადობა მარჯვენა გვირაბში მექანიკური ვენტილაციისა და ბუნებრივი წევის ერთობლივი მოქმედების შედეგად; 5 შემთხვევა, როცა ჩაქვიდან მიმართული ქარის სიჩქარე იცვლება 2-3 მ/წმ-ის დიაპაზონში ლიტერატურა 1. строительные нормы и правила. ii-44-78. москва, 1978. 22 с. 2. o.a. lanchava. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, gtu, tbilisi, 1998, p. 272. javascript:void(0) 7 the natural aerodynamic observation results of the chakvi-makhinjauri road tunnels lanchava o., nozadze g., bochorishvili i., arudashvili n. the work presents the natural aerodynamic experimental observation results of chakvimakhinjauri road tunnels. the air flow of the ventilation systems are measured, analyzed and presented in the form of graphs according to the following options: temperature, humidity of the area and variability of the air flow velocity in particular period of time and spaces. moreover, the concentration variability of carbon monoxide in the ventilation flow is defined and results are provided in the form of graphs. in addition, it is shown that at this location, 8 % of the wind (from the total quantity) incidence is directed towards makhinjauri from chakvi, which dramatically worsen the left tunnel’s natural ventilation conditions. according this aspect as well as the demanded norms of the ‘construction rules and regulations’ the design, construction and operation of the mechanical ventilation system of the left tunnel is justified in accordance with its operational necessity of the combination with the existing right tunnel ventilation system exploitation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.01 დასავლეთ საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული რესურსების პოტენციალის გამოყენების რეგულირება მზია კუბეცია1, მარიამ კუჭავა2 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. საინჟინრო ტექნოლოგიები და სისტემები. დოქტორატი აბსტრაქტი თანამედროვე ტექნოლოგიების ეპოქაში ქვეყნის ეკონომიკის განვითარება წარმოუდგენელია ელექტროენერგიის წარმოების გარეშე. ელექტროენერგიის მაქსიმალური გამოყენების საფუძველზე ქვეყნებს უჩნდებათ ენერგო რესურსებზე ზრდადი მოთხოვნილება, რათა დააბალანსონ ელექტროენერგიის წარმოება. დასავლეთ საქართველოს ბუნებრივ სიმდიდრეთა შორის პირველი ადგილი ჰიდრორესურსებს უჭირავს. ენერგეტიკულ მდინარეთა შორის უმსხვილესია ენგური და რიონი, განსაკუთრებით შავი ზღვის აუზის მდინარეები უხვწყლიანობით, მაღალი ვარდნით, ჩქარი დინებითა და მაღალი ენერგო პოტენციალით გამოირჩევიან. ცხადია, მომავალში დასავლეთ საქართველოს ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის დაბალანსება მოხდება ჰიდროელექტრო სადგურების ზრდით, უსაფრთხო მშენებლობებით, რაც საშუალებას მოგვცემს ელექტროენერგიის ნაწილი საზღვარგარეთ გავიტანოთ და ქვეყნის ეკონომიკა გავაძლიეროთ. დასავლეთ საქართველოს ენერგეტიკული მდინარეები საზრდოობენ მყინვარებით, რაც განაპირობებს მდინარეთა დონის რყევას სეზონების მიხედვით. ზამთრის პერიოდში ჰიდროელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ენერგიის მოხმარება იზრდება და წყლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 2 სიმცირის გამო გენერაციის მაჩვენებელი დაბალია. ამიტომ ადგილი აქვს თბოგენერაციას, რომელიც ზამთარში მთლიანი ენერგიის წარმოების 28%-ია. ჰიდროელექტროსადგურების დიდი ნაწილი მოძველებულია და ეფექტიანობის ასამაღლებლად მოდერნიზებას საჭიროებს, ხშირ შემთხვევაში არ ხდება წყალსაცავების შევსება, დამუშავება, საპროექტო მოთხოვნების დაცვა და დეფიციტური პერიოდისთვის საჭირო ენერგიის აკუმულირება. სხვადასხვა სახის ელექტროსადგურს აქვს სხვადასხვა ინტენსივობის ზემოქმედება ქვეყნის ბუნების ეკოლოგიურ წონასწორობაზე. ზოგიერთი ტიპი ელექტროსადგურის მიერ გამოწვეეულმა ზემოქმედებამ შესაძლოა გარემო პირობებზე უმნიშვნელო ზეგავლნა იქონიოს. ასეთ ელექტროსადგურებს განეკუთვნება ჰესები. მომავალი თაობის წინაშე მდგარი ენერგეტიკული სააფრთხეების მოგვარების ალტერნატიული გზაა მოსახლეობის განათლების დონის ამაღლება და ინტელექტუალური პოტენციალის მობილიზება. ქვეყნის წინაშე მდგარი ენერგეტიკული კრიზისის მთავარი ორიენტირია ეროვნული უსაფრთხოების სტრატეგიის შემუშავება და სისტემის ჩამოყალიბება; განათლებული ადამიანების მოკრება და ენერგოდანაკარგების მინიმიზაცია. საკვანძო სიტყვები: ენერგოდამოუკიდებულება, რესურსები, ჰესი, რეგულირება, ეკოლოგიური წონასწორობა, დერივაცია, რეკრეაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 3 მსოფლიოში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნები დღითი დღე იზრდება, რასაც თანამედროვე ტექნოლოგიების პროგრესული განვითარება განაპირობებს. კაცობრიობის ისტორიაში თანდათან იზრდება სხვადასხვა დარგების გაუმჯობესების მიზნით ელექტროენერგიის გენერაციის წყაროების-რესურსების შესწავლა, ათვისება და ორგანიზება შესაბამის გარემოსდაცვითი წესებით. საქართველოს ენერგეტიკის მამოძრავებელი ძალა არის ენერგო რესურსები და მათი ათვისება, რომლებიც ერთობლივად ზრდის დარგის სოციალურ-ეკონომიკურ მნიშვნელობას და კაპიტალტევადობას. გაანგარიშებამ გვიჩვენა, რომ ენერგეტიკის განვითარებაზე დახარჯული კაპიტალური დაბანდებები 5-ჯერ უფრო მეტ ეკონომიკურ ეფექტს იძლევა ვიდრე მისი განუვითარებლობით გამოწვეული ზარალი. xx-xi საუკუნეების მასალების გაანალიზება ნათლად მიუთითებს, რომ ენერგომოხმარების დონე და დინამიკა გაცილებით უფრო ობიექტური და ადეკვატური პარამეტრია ეკონომიკის განვითარების დასახასიათებლად ვიდრე ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის მაჩვენებელი, რომელსაც ცხადყოფს საქართველოს ენერგეტიკის განვითარება. [დ.ჩომახიძე 2014წ]. საქართველო როგორც შემდგარი სახელმწიფო მსოფლიოს ქვეყნებს შორის ეხმიანება წყლის რესურსების ინტეგრირებულ მართვასთან დაკავშირებულ საკითხებს, სადაც ასახულია გაეროს 2030 წლის მდგრადი განვითარების დღის წესრიგი მე-6 მიზნის ქვეშ, რომელიც წყლის მდგრადი მართვისა და სანიტარული ნორმების დაცვის საყოველთაო უზრუნველყოფას ეხება. მიზნის ერთ-ერთ ინდიკატორს წარმოადგენს 6.5.1. ინდიკატორი, რომლის საშუალებითაც ფასდება ,,წყლის რესურსების ინტეგრირებული მართვის დანერგვის ხარისხი (0-100)“. ელექტროსადგურებიდან მსოფლიოში გავრცელებად სახეებს წარმოადგენენ შესაბამისი რესურსებით: ჰიდროელექტროსადგურები (ჰესი), რომელთა რესურსია მდინარის ჩამონადენი, ატომური ელექტროსადგურები (აესი)-რომლებიც იყენებს ბირთვულ სათბობს u235-ს, u233-სა და pu239-ს, თბოელექტროსადგურები (თესი) ან აირტურბინული დანადგარები, რომლებიც საწვავად იყენებს ნავთობ პროდუქტებს, ნახშირს ან ბუნებრივ აირს, ჰელიოსადგურები მზის ენერგიაზე მომუშავე, ევოლური სადგურები ქარის ენერგიაზე, ზღვის მიქცევა-უკუქცევის სადგურები მიქცევა-უკუქცევის ტალღებზე და ა. შ. თითოეული სადგურის მოქმედება დამოკიდებულია, როგორც ადგილობრივ ბუნებრივ რესურსებზე, ასევე ბუნებრივ პირობებზე. თანამედროვე ტექნოლოგიების ეპოქაში ქვეყნის ეკონომიკის განვითარება წარმოუდგენელია ელექტროენერგიის წარმოების გარეშე. ელექტროენერგიის მაქსიმალური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 4 გამოყენების საფუძველზე ქვეყნებს უჩნდებათ ენერგო რესურსებზე ზრდადი მოთხოვნილება, რათა დააბალანსონ ელექტროენერგიის წარმოება. ამ პრინციპზე დაყრდნობით ქვეყნები მიმართავენ სხვა სახელმწიფოებისაგან ელექტროენერგიის იმპორტით უზრუნველყოფას ან კიდევ საკუთარი რესურსებით ელექტროენერგიის ათვისებას და ხდებიან ენერგოდამოუკიდებელი. ,,ამ მხრივ საქართველო ბედნიერი გამონაკლისია. მას იმდენი ჰიდროენერგეტიკული რესურსი აქვს, რომ შეუძლია მთლიანად გრძელვადიან პერსპექტივაშიც კი დაფაროს თავისი მოთხოვნილება ელექტროენერგიაზე“. {ნ.კოდუა-2017წ}. საქართველო მდებარეობს ამიერკავკასიის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილში. ფართობი აღმატება 69,7 ათას კვ.კმ-ს, ტერიტორიის ორი მესამედი (54%) მთაგორიანია დახრილი ფერდობებით. საქართველოს რელიეფი ვერტიკალურად ვრცელდება შავი ზღვის დონიდან 5068,8 მეტრამდე მწვერვალ შხარამდე. ტერიტორიის ჩრთილოეთი საზღვარი ფიზიკურგეოგრაფიულად შემოსაზღვრულია კავკასიონის მაღალმთიანი სისტემით. კავკასიონის უმეტესი მწვერვალების სიმაღლე საქართველოს ფარგლებში 5000 მ აღემატება, რომლებიც მარადიული თოვლის საფარითაა შემოსილი, განსაკუთრებით აღსანიშნავია დასავლეთ კავკასიონი, რაც განაპირობებს დასავლეთ საქართველოს მდინარეთა წყალუხვობას. აგრეთვე მნიშვნელოვანი ფაქტორია საქართველოს მდებარეობა სუბტროპიკული კლიმატური სარტყლის უკიდურეს ჩრდილოეთით. სწორედ ზემოთხსენებული ფაქტორები განაპირობებენ საქართველოს ტერიტორიაზე:  რაოდენობრივად 26 ათას მდინარეს, რომელთა საერთო სიგრძე 60 ათასი კმ-ია;  წლიური ჩამონადენი უტოლდება 65,8 კმ.კუბ ( დასავლეთ საქართველოში 49,7კმ.კუბი და აღმოსავლეთ საქართველოში 16,1 კმ.კუბ );  ენერგეტიკული ფასეულობებით გამოირჩევა 319 მდინარე;ჯამური პოტენციური სიმძლავრე 15 000 მვტ;  წლიური პოტენციური გამომუშავება 50 მილიარდი კვტ. სთ.  საქართველოს ტერიტორიის თითოეულ კვადრატულ კილომეტრზე მოდის 1 943. ათასი კვტ.სთ. ჰიდროენერგია. {ნ.ბეროძე.-,,კენკუტი“ 2010} დასავლეთ საქართველოს ბუნებრივ სიმდიდრეთა შორის პირველი ადგილი ჰიდრორესურსებს უჭირავს, ენერგეტიკულ მდინარეთა შორის უმსხვილესია ენგური და რიონი, განსაკუთრებით შავი ზღვის აუზის მდინარეები უხვწყლიანობით, მაღალი ვარდნით, ჩქარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 5 დინებითა და მაღალი ენერგო პოტენციალით გამოირჩევიან. დასავლეთ საქართველოშია თავმოყრილი ჰიდროენერგეტიკული რესურსების 70%. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მონაცემებით, საქართველოს ენერგოსისტემის სიმმძლავრე დაახლოებით 4.3 ათასი მგვტ-აღემატება, აქედან ჯამური სიმძლავრის 78% ჰესებზე მოდის. სწორედ ამიტომ სახელმწიფოს ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად ჰიდრორესურსების მაქსიმალური ათვისება გვევლინება. საქართველოში ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობას დიდი ტრადიცია აქვს. პირველი ჰესი 1898 წელს ბორჯომულაზე (სამცხე_ჯავახეთში მდებარეობს) აშნდა,რომელსაც 103 კილოვატი სიმძლავრის ელექტროენერგიის გამომუშავება შეეძლო. ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობით 1913 წელისთვის საქართველოში შვიდი ჰესი მუშაობდა. შემდეგ გაიზარდა მათი რაოდენობა განსაკუთრებით დასავლეთ საქართელოში: სოხუმი, ბათუმი,გაგრა,ახალი ათონი და ა.შ. საქართველოში 1921 წლიდან გავრცელდა ე.წ. გოელროს ( гоэлро) ელექტროფიკაციის საკავშირო გეგმა, რომლის ფარგლებშიც 1922 წელს დაიწყო აღმოსავლეთ საქართველოში ზაჰესის მშენებლობა და დასავლეთ საქართველოში 1927 წელს რიონჰესის მშენებლობა. მდინარე რიონზე, რომლის სიგრძე 327 კმ-ია, აშენდა ჰესების კასკადი: რიონჰესი, გუმათი1, გუმათი 2, ვარციხე i, ii, iii, iv; რიონის შენაერთებზე შაორი და ტყიბული ჰესები; ლაჯანურჰესი. საქართელოს ჰიდროენერგეტიკა დაყოფილია განვითარების 6 პირობით ეტაპად: i 1918—1928 წწ; ii 1929—1940 წწ; iii 1941—1945 წწ; iv 1946—1958 წწ; v 1959—1975 წწ; vi 1976—1991წწ. v და, განსაკუთრებით, vi ეტაპი გამორჩეულია გიგანტური ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობით, თუმცა vi ეტაპი კიდევ იმითაც არის გამორჩეული, რომ ამ გრანდიოზული პროექტების ნაწილის მშენებლობა ვერ დასრულდა, ნაწილი კი სულაც ქაღალდზე დარჩა მწვანე მოძრაობის გააქტიურების გამო. ასეთი პროექტებია: ნამოხვანი, ჟონეთი, ტვიში, ხუდონი, ნენსკრა, ახალციხე და სხვები, თუმცა, როგორც ჩანს, საქართველოს ჰიდროენერგეტიკის vi ეტაპი არც გასულ საუკუნეში დასრულებულა და არც ისტორიის კუთვნილება არ გამხდარა. საქართველოში მე-20 საუკუნის დასაწყისიდან იწყება ჰიდროელექტროსადგურების ფართო მშენებლობა. დროის სვლასთან ერთად, გაიზარდა ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა. სახელმწიფოში არსებულმა ელექტრო ენერგიის დიდმა დეფიციტმა დასაბამი მისცა 1961 წელს ამიერკავკასიაში, ენგურის ჰიდროელექტრო სადგურის უდიდესი ჰესისის მშენებლობას, რომელიც გაგრძელდა 1978 წლამდე. ენგურჰესი არის უნიკალური ტექნიკური და საინჟინრო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 6 ნაგებობების ურთულესი კომპლექსი, რომელიც დაბა ჯვარიდან შავ ზღვამდე, ათასამდე კვადრატულ კილომეტრზეა გადაჭიმული. მნიშვნელოვანია სადერივაციო გვირაბი 9,5 მ დიამეტრით და 15 კმ სიგრძით, კაშხლის სისქე 5.2-10 მ; ჰიდროელექტრო სადგურის ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილი სამი ცენტროვანი ცის თაღის ფორმის თაღოვანი კაშხალია, რამაც კაშხლის კონსტრუქციის საიმედოობა და სიმტკიცე გაზარდა. თაღის საერთო სიმაღლე 271.5 მეტრია, ხოლო განივი სიგრძე 728 მეტრი. 2015 წელს ევროსაბჭოს გადაწყვეტილებით ქვეყნის ინდუსტრიული მემკვიდრეობის განვითარების მიზნით, საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ენგურჰესის თაღოვან კაშხალს კულტურული მემკიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა, ქვეყნის პირველი ინდუსტრიული ძეგლი იქნება,როგორც ანთროპოგენური რეკრეაციული რესურსი, სადაც სამუზეუმო-საინფორმაციო სივრცე და ვიზიტორთათვის გადასახედი პლათფორმები მოეწყობა. ქვეყანაში წარმოებული ელექტროენერგიის მთლიანი მოცულობის ერთ მესამედს გამოიმუშავებს უმსხვილესი ჰიდროელექტროსადგური ,,ენგური“ (ენგურჰესი), რომლის დადგმული სიმძლავრე შეადგენს 1300 მგვტ-ს. ენგურჰესის შემდეგ სიდიდით მეორე ჰესია ,,ვარდნილის კასკადი“. ,,ენგურჰესი“ და ,,ვარდნილის კასკადი“, სხვა შედარებით მცირე ჰესებთან ერთად, წარმოადგენენ მარეგულირებლ ჰესებს და უზრუნველყოფენ დაახლოებით 1990 მგვტ სიმძლავრეს. მაგალითად, 2016 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით მთელ საქართველოში მოქმედებაში იყო 67 ჰიდროელექტროსადგური, მათ შორის 19 საშუალო და მსხვილი, 48 მცირე სიმძლავრის ჰესი, რომლის გამომუშავება 508,78 მლნ.კვტ.სთ-ს შეადგენდა. მთლიანად მთელ საქართველოში ჰიდროელექტროსადგურების გამომუშავებული ენერგია შეადგენდა 8326,014 მლნ.კვტ.სთ. ჯამური დადგმული სიმძლავრე 2921,66 მგვტ. მათი ძირითადი ნაწილი დასავლეთ საქართველოშია განლაგებული (მდინარეების ენგურისა და რიონის აუზებში). ქვემოთ მოცემულ ცხრილში განხილულია დასავლეთ საქართველოს ჰიდროელექტროსადგურების სიმძლავრე და გამომუშავება 2015 წლისათვის. დასავლეთ საქართველოს ჰიდროელექტროსადგურების სიმძლავრე და გამომუშავება 2015წ n ელექტროსადგურების დასახელება ელექტროენერგია (მლნ.კვტ.სთ) ელექტრო სადგურის დადგმული სიმძლავრე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 7 (მვტ) 1 ენგურჰესი 3287,41 1300 2 ვარდნილჰესი 557,53 220 3 ვარციხჰესების კასკადი 763,19 184 4 რიონჰესი 307,07 48 5 გუმათჰესი 282,33 68,8 6 ლაჯანურჰესი 377,73 112,5 7 ძევრულჰესი 117,15 80 8 შაორჰესი 106,19 38,4 9 აწჰესი 58,25 16 {დ.ჩომახიძე, გ.კუბლაშვილი 2017] ბოლო წლებში ვარდნილ ჰესების კასკადის მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიის მაჩვენებლებია: 2015 წელი 592 მლნ;კვტ.სთ; 2016წელი 662 მლნ;კვტ.სთ; 2017 წელი670 მლნ;კვტ.სთ; 2018წლის ბოლოსთვის 700 მლნ;კვტ.სთ; დასავლეთ საქართველოს ენერგეტიკული მდინარეები საზრდოობენ მყინვარებით, რაც განაპირობებს მდინარეთა დონის რყევას სეზონების მიხედვით. ზამთრის პერიოდში ჰიდროელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ენერგიის მოხმარება იზრდება და წყლის სიმცირის გამო გენერაციის მაჩვენებელი დაბალია. ამიტომ ადგილი აქვს თბოგენერაციას, რომელიც ზამთარში მთლიანი ენერგიის წარმოების 28%-ია. ჰიდროელექტროსადგურების დიდი ნაწილი მოძველებულია და ეფექტიანობის ასამაღლებლად მოდერნიზებას საჭიროებს ევროპული სტანდარტის აპარატურა-დანადგარებით, ხშირ შემთხვევაში არ ხდება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 8 წყალსაცავების შევსება, დამუშავება, საპროექტო მოთხოვნების დაცვა და დეფიციტური პერიოდისთვის საჭირო ენერგიის აკუმულირება. სხვადასხვა სახის ელექტროსადგურს აქვს სხვადასხვა ინტენსივობის ზემოქმედება ქვეყნის ბუნების ეკოლოგიურ წონასწორობაზე. ზოგიერთი ტიპი ელექტროსადგურის მიერ გამოწვეეულმა ზემოქმედებამ შესაძლოა გარემო პირობებზე უმნიშვნელო ზეგავლნა იქონიოს. ასეთ ელექტროსადგურებს განეკუთვნება ჰესები. ცხადია, მომავალში დასავლეთ საქართველოს ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის დაბალანსება მოხდეს ჰიდროელექტრო სადგურების მზარდი, უსაფრთხო მშენებლობებით, რაც საშუალებას იძლევა ელექტროენერგიის ნაწილი საზღვარგარეთ გავიტანოთ და ქვეყნის ეკონომიკა გავაძლიეროთ. მომავალი თაობის წინაშე მდგარი ენერგეტიკული სააფრთხეების მოგვარების ალტერნატიული გზაა მოსახლეობის განათლების დონის ამაღლება და ინტელექტუალური პოტენციალის მობილიზება. ქვეყნის წინაშე მდგარი ენერგეტიკული კრიზისის მთავარი ორიენტირია ეროვნული უსაფრთხოების სტრატეგიის შემუშავება და სისტემის ჩამოყალიბება; განათლებული ადამიანების მოკრება და ენერგოდანაკარგების მინიმიზაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 9 გამოყენებული ლიტერატურა 1. დ. ჩომახიძე საქართველოს ენერგეტიკა: ეკონომიკა, რეგულირება, ტერმინოლოგია, სტატისტიკა “ტექნიკური უნივერსიტეტი“ თბილისი. 2014 წ. 2. დ. ჩომახიძე, გ. კუბლაშვილი საქართველოს განახლებადი ენერგეტიკული რესურსები. 2017წ. 3. გ. თავაძე, დ. ჩომახიძე, ი. ქავთარაძე, დ. მენაბდე ენერგეტიკის რეგულირება: თეორია და პრაქტიკა. თბილისი. 2006. 4. ნ. სამსონია, მ. ლომსაძე-კუჭავა. ენერგოკომპანიების საწარმოო მენეჯმენტი თბ. 2011. 5. ნ. ბეროძე. ,,ჰიდროენერგეტიკის რეგულირება“ , კენტუკი” 2010 წელი, მაისი 6. ნ. კოდუა. ,,ჰიდროელექტროსადგურები“თბილისი. 2017 წელი hydroelectric power resources potential regulation of western georgia m. kubetsia1; m. kuchava 2 1georgia. kutaisi. doctor of geographical sciences, akaki tsereteli state university, associate professor 2georgia. kutaisi. akaki tsereteli state university , engineering technologies and systems phd student abstract hydro resources take the first place among the natural resources of western georgia. the enguri and rioni rivers are the largest among the energy ones. the black sea basin rivers, are particularly characterized by waterlogging, high fallout, fast currents and high energy potential. it is clear, in the future, the demand for electricity in western georgia will be balanced by the growth of hydropower plants, safe construction, which will allow us to export some electricity abroad and strengthen the country's economy. the rivers of western georgia are fed by glaciers, which cause fluctuations in river levels according to the seasons. during the winter, the energy consumption generated by hydropower plants increases and the generation rate is low due to lack of water. this is why heat generation occurs, which is 28% of total energy production in winter. moust of the hydropower plants are out-of-date and need to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 10 be modernized to increase efficiency; in many cases, reservoirs are not filled, processed, met design requirements, and the needed energy is not accumulated for a deficient period. each type of power plants has different intensities of impact on the ecological balance of the country's nature. some types of power plant impacts may have a slight influence on environmental conditions; such power plants include hydropower plants. an alternative way to deal with the energy threats that face the future generation is to raise the level of awareness of the population and mobilize their intellectual potential. the main focus of the sustainable energy crisis is to develop a national security strategy and establish a system; gather educated people and minimize energy losses. keywords: energy independence, resources, hpp, regulation, ecological balance, derivation, recreation literature 1. chomakhidze georgian energy "technical university" tbilisi 2014. 2. g. tavadze, d. chomakhidze, i. kavtaradze, d. menabde energy regulation: theory and practice. tbilisi 2006. 3. n. samsonia, m. lomsadze-kuchava-industrial management of energy companies tbilisi 2011. 4. n. berodze "hydropower regulation", kentucky, 2010, may 5. n. kodua "hydro power plants" tbilisi 2017 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 70 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.09 კვერცხსავალი მილისა და საკვერცხის სხვადასხვა ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული სიმსივნეების პროლიფერაციულ-აპოპტოზური, ეპითელურმეზენქიმური და ჰორმონული მახასიათებლების შედარებითი ანალიზი თ.ძოწენიძე1, ა.გვენეტაძე1, მ.გაჩეჩილაძე2, გ.ბურკაძე2 1 ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსტეტი 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსტეტი აბსტრაქტი ბოლო წლების კვლევების მიხედვით არსებობს მოსაზრება, რომ საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეები ვითარდება ფალოპის მილის ფოჩებში არსებული სიმსივნისწინარე პროცესებისგან. თუმცა, ეს მოსაზრება ბოლომდე დადასტურებული არ არის და ჯერ-ჯერობით, აღნიშნული მიმართულებით, ისევ მიმდინარეობს კვლევები. ჩვენ შევისწავლეთ საკვერცხის სეროზული სიმსივნეების და იმავე პაციენტიდან აღებული ფალოპის მილის ჰისტოპათოლოგიური და იმუნოჰისტოქიმიური მახასიათებლები. ჩვენი კვლევის შედეგები აჩვენებს, რომ საკვერცის სიმსივნეების შემთხვევათა დაახლოებით ერთი მესამედი დაკავშირებულია ფალოპის მილში სეროზული დაზიანებების არსებობასთან და შესაძლოა ეს უკანასკნელი წარმოადგენდეს მათ წინამორბედ დაზიანებას. ამ მოსაზრებას ამყარებს ის მონაცემები, რომ შემთხვევათა დაახლოებით 1/3-ში საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეები და ფალოპის მილის სეროზული დაზიანებები ხასიათდებიან მსგავსი პროლიფერაციულ-აპოპტოზური, ეპითელურ-მეზენქიმური მარკერებისა და ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის პროფილით. საკვანძო სიტყვები: საკვერცხის სიმსივნე; ფალოპის მილი; სიმსივნისწინარე პროცესები; ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია; ჰორმული რეცეპტორები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 71 შესავალი საკვერცხის სიმსივნეები წარმოადგენს მსოფლიოს მასშტაბით გავრცელების სიხშირით რიგით მე-7 სისმსივნეს. ამასთანავე, საკვერცხის სიმსივნით სიკვდილიანობა, მნიშვნელოვნად აღემატება, სხვა გინეკოლოგიური სიმსივნეებით გამოწვეულ სიკვდილიანობას[1]. საქართველოში 2020 წლის მონაცემებით, საკვერცხის სიმსივნეები ორივე სქესის ყველა სიმსივნეს შორის მე-5 ადგილზეა და მისი ინციდენტობა შეადგენს 10,9-ს 100 000 მოსახლეზე[2]. საკვერცხის კარცინომების უმეტესობა ეპითელურ წარმოშობისაა და მათი კლასიფიკაცია ჩვეულებრივ ემყარება წარმოშობის უბანს[3]. საკვერცხის ეპითელური კარცინომების დაახლოებით 75% სეროზული ტიპისაა. ისინი ემსგავსებიან ფალოპის მილის ამომფენ სეროზულ ეპითელიუმს. საკვერცხის სეროზული კარცინომები იყოფა დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის (ტიპი i lgsoc low grade serous ovarian carcinoma ) და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის (ტიპი ii hgsoc – high grade serous ovarain carcinoma) ქვეტიპებად[4]. სიკვდილიანობის შემთხვევების უმეტესობა ვითარდება მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომების შემთხვევაში, რაც დაახლოებით 20 – ჯერ უფრო ხშირია[4]. გაცილებით უფრო ნაკლები სიხშირით გვხვდება ფალოპის მილის კარცინომები. სხვადასხვა ქვეყნების მონაცემებით ფალოპის მილის პირველადი კარცინომების ინციდენტობა, მსოფლიოს მასშტაბით, შეადგენს დაალოებით 0,36დან 0,41-მდე ყოველ 100 000 ქალზე, რაც საშუალოდ 300-დან 400-მდე შემთხვევაა წელიწადში[2]. საკვერცხე ვითარდება მრავალი ემბრიონული სტრუქტურისაგან, რომელთა შორისაცაა ცელომური ეპითელიუმი, ქვეცელომური მეზოდერმისა და პირველადი ჩანასახოვანი უჯრედები, ასევე ყვითრის პარკის ენდოდერმა[5]. არსებობს მრავალი თეორია იმის აღსაწერად, თუ როგორ შეიძლება განიცადოს საკვერცხეების მეზოთელიუმმა ეპითელური მეტაპლაზია და დისპლაზია, თუმცა ვერც ერთი თეორია ბოლომდე ვერ ხსნის საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომის პათოგენეზს[6]. კერძოდ, ცნობილია, რომ კეთილთვისებიანი ცისტადენომიდან შესაძლებელია განვითარდეს საკვერცხის მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნე, მაგრამ დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომისგან მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომის განვითარება დადასტურებული არ არის. გარდა ამისა, მრავალი მკვლევარი აღნიშნულ კარცინომებს ყოფს ორ დამოუკიდებელ ნოზოლოგიად, რომელთაც გააჩნიათ განსხვავებული მოლეკულური პროფილი. არსებობს მოსაზრება, რომ საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომები ვითარდება ფალოპის მილის ეპითელიუმისგან, თუმცა, ზუსტი პათოგენეზი ჯერჯერობით უცნობია[7]. ამ მოსაზრებას მხარს უჭერს სხვადასხვა კვლევის შედეგები, რომელთა მიხედვითაც ნაჩვენებია, რომ მაგალითად პროფილაქტიკური სალპინგოოფორექტომიის ჩატარების შემდგომ, brca1/2 მუტაციის მატარებელი ქალების ფალოპის მილებში დიაგნოსტირდება ფალოპის მილის ინტრაეპითელური დაზიანებები[8]. გარდა ამისა, ფალოპის მილის სეროზულ კარცინომებსა და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 72 ახასიათებთ მსგავსი მოლეკულური ცვლილებები, რაც ძირითადად გამოიხატება p53 გენის მუტაციებში, რომლებიც იმუნოჰისტოქიმიურად ვლინდება როგორც მისი სრული დაკარგვა ან ჭარბი ექსპრესია[8]. არსებობს მონაცემები, რომ p53-ის ჭარბი ექსპრესიის მქონე უჯრედები ხშირად აღინიშნება ფალოპის მილის ფოჩებში, brca სტატუსის მიუხედავად, რომელსაც უწოდებენ „p53 ხელწერას“. დეტალური იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზით ნაჩვენებია, რომ p53 ხელწერა უპირატესად აღინიშნება ფალოპის მილის ფოჩისებრ დაბოლოებებში, განსაკუთრებით კი არაწამწამოვან (სეკრეტორულ) უჯრედებში და იგი ასევე ხშირად გვხვდება ფალოპის მილის ინტრაეპითელურ კარცინომასთან ასოციაციაში[9]. დიდი ხნის მანძილზე ესტროგენის ზემოქმედება მოიაზრება საკვერცხის კარცინომის განვითარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტიოლოგიურ ფაქტორად. ერთ-ერთი ბოლოდროინდელი კვლევით ნაჩვენებია, რომ ცირკულაციური ან/და in situ წარმოქმნილი ესტროგენი კრიტიკულ როლს ასრულებს საკვერცხეების სიმსივნის ინიცირებასა და პროგრესირებაში, ზრდის სტიმულაციითა და აპოპტოზის ინჰიბირების საშუალებით. არცთუ ისე ბევრი ინფორმაცია არსებობს, ესტროგენისა (er) და პროგესტერონის რეცეპტორების (pr) ექსპრესიის დონის შესახებ საკვერცხის სიმსივნეებში ან ნორმალურ საკვერცხის მფარავ ეპითელიუმში[10]. ნახევრად-რაოდენობრივი rt-pcrის გამოყენებით, lau და კოლეგებმა აჩვენეს erα და erβ mrna, ასევე pr mrna– ს ექსპრესია ნორმალური საკვერცხის მფარავი ეპითელური უჯრედების პირველად კულტურებში. erα-ს mrna ექსპრესიის ზომიერი შემცირება, რომელსაც თან ახლავს pr ექსპრესიის მკვეთრი შემცირება, აღინიშნებოდა საკვერცხის კარცინომის უჯრედულ ხაზებში, ნორმალური საკვერცხის მფარავ ეპითელურ უჯრედებთან შედარებით[11]. lee და კოლეგების მონაცემებით ასევე ნაჩვენებია, რომ საკვერცხის სიმსივნის შემთხვევების 86% დადებითი იყო erზე, 50% პოზიტიური pr-ზე, და 45% პოზიტიური ორივე მათგანზე. სხვა კვლევაში, pr იმუნოპოზიტიურობა დაფიქსირდა მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეთა უმრავლესობაში, ხოლო საკვერცხის ავთვისებიანი სიმსივნეების თითქმის ყველა (93%) შემთხვევა უარყოფითი იყო pr– ზე. საკვერცხის კარცინომის სხვადასხვა ქვეტიპებს შორის, erα-ზე იმუნოჰისტოქიმიური პოზიტიურობა აღინიშნა სეროზული ადენოკარცინომის 97% ში[12]. ზოგიერთმა კვლევამ კი ვერ გამოავლინა ძლიერი კორელაცია საკვერცხის კარცინომების პროგრესიასა და pr და / ან er გენის ექსპრესიას შორის. ესტროგენის და პროგესტერონის რეცეპტორების ექსპრესია ფალოპის მილში და მათი კავშირი საკვერცხის სიმსივნეებთან იმავე პაციენტში ნაკლებადაა შესწავლილი. საბოლოოდ შესაძლებელია აღვნიშნოთ, რომ საკვერცხის სეროზული კარცინომების პათოგენეზი ჯერ-ჯერობით ისევ წარმოადგენს კვლევის საგანს. მეორეს მხრივ, აღნიშნული დაზიანებების პათოგენეზის შესწავლას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სწორი კლინიკური მიდგომის შემუშავებისათვის. ჩვენ მიზნად დავისახეთ, რომ შეგვესწავლა საკვერცხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 73 კარცინომების ძირითადი კერისა და მიმდებარე ფალოპის მილის ფენოტიპური, პროლიფერაციული-აპოპტოზური, ჰორმონული და ჰეტეროგენულობის მახასიათებლები. მასალა და მეთოდები საკვლევი მასალა საკვლევად გამოყენებული იქნა არაპერსონიფიცირებული ფორმალინში დაფიქსირებული და პარაფინში ჩაყალიბებული ქსოვილოვანი ბლოკები და ჰემატოქსილინ-ეოზინით შეღებილი ანათლები, როგორც საკვერცხიდან ისე ფალოპის მილიდან. საკვერცხიდან აღებული მასალა მოიცავდა შემდეგ ნოზოლოგიებს: საკვერცხის სეროზული მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნე (n=90), დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომა (n=72), მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომა (n=48). ყველა შემთხვევას თან ახლდა იმავე პატიენტიდან აღებული ფალოპის მილი (n=210) ჰემატოქსილინ-ეოზინით შეღებილი ანათლები შეფასებული და დიაგნოსტირებული იქნა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგანატომის მიერ (გ.ბ და მ.გ.). საკვლევი მასალა ფალოპის მილიდან ამოჭრილი იქნა see-fim (sectioning and extensively examining the fimbriated end) პროტოკოლის მიხედვით, რომელიც წარმოადგენს ფალოპის მილის ფოჩიანი დაბოლოებების ამოჭრის სპეციალურ მეთოდს და შემუშავებულია ფალოპის მილში საკვერცხის სეროზული სიმსივნეების წინამორბედი დაზიანებების დეტალური შესწავლისათვის. სტანდარტული იმუნოჰისტოქიმიური პროცედურით გამოვლენილი იქნა შემდეგი მარკერები: პროლიფერაციული მარკერი ki67, აპოპტოზური მარკერი bcl2 და p53, ჰორმონული რეცეპტორები er და pr, ეპითელური მარკერი ck7, მეზენქიმური მარკერები ვიმენტინი და კალრეტინინი. იმუნოჰისტოქიმიურად შეღებილი მინები შეფასდა 10 მხედველობის ველში, x200 გადიდებაზე ორი დამოუკიდებელი პათოლოგანატომის (გ.ბ. და მ.გ.) მიერ. იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების ექსპრესიის რაოდენობრივი მონაცემები განაწილებული იქნა სამ ჯგუფში მარკერ-პოზიტიური უჯრედების რაოდენობის მიხედვით, შემდეგი მეთოდით: თითოეული მარკერის მინიმალური და მაქსიმალური ექსპრესიის მაჩვენებელი ჩაწერილი იქნა, როგორც საკვერცხის დაზიანებებში, ისე ფალოპის მილის დაზიანებებში. რიცხობრივი მონაცემების მიხედვით, მინიმალური და მაქსიმალური პოზიტიურობის გათვალისწინებით, გამოყოფილი იქნა მარკერების ექსპრესიის სამი ჯგუფი, კერძოდ: პროლიფერაციული და აპოპტოზური მარკერების შემთხვევაში დაბალი, საშუალო და მაღალი პროლიფერაციული/აპოპტოზური ინდექსი, ხოლო დანარჩენი მარკერების შემთხვევაში დაბალი, საშუალო და მაღალი ექსპრესია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 74 არაპარამეტრულ მონაცემებს შორის კავშირი შესწავილილი იქნა სპერმანის რანკული მეთოდის გამოყენებით. ჯგუფებს შორის შედარებითი ანალიზი ჩატარდა კრუსკალ-ვალის ტესტის გამოყენებით. სტატისტიკური ანალიზისათვის გამოყენებული იქნა პროგრამა spss v20. შედეგები ფალოპის მილის ფოჩების ჰისტოპათოლოგიური გამოკვლევის შედეგად, გამოვლინდა ორი სახის ძირითადი დაზიანება: სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია და სეროზული კარცინომა in situ. მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სეროზული სიმსივნეების მქონე პაციენტების ფალოპის მილში 10/90 შემთხვევაში გამოვლინდა სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია, ხოლო 4/90 შემთხვევაში სეროზული კარცინომა in situ. საკვერცხის დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომების შემთხვევაში ფალოპის მილში აღინიშნებოდა 15/72 სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია და 8/72 სეროზული კარცინომა in situ. საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომების შემთხვევაში ფალოპის მილში აღინიშნებოდა 3/48 სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია და 15/48 სეროზული კარცინომა in situ. ცხრილი 1. ფალოპის მილის დაზიანებების განაწილება საკვერცხის სეროზულ სიმსივნეებში. საკვერცხის სეროზული სიმსივნეების იმუნოჰისტოქიმიური გამოკვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეებში პროლიფერაციული ინდექსი 86/90 (95,6%) შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 4/90 (4,4%) შემთხვევაში საშუალო. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებში 12/72 (19,7%) შემთხვევაში პროლიფერაციული ინდექსი იყო დაბალი, 42/72 (58,3%) შემთხვევაში საშუალო, ხოლო 18/72 (25%) შემთხვევაში მაღალი. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებში 16/48 (33,3%) შემთხვევაში პროლიფერაციული ინდექსი იყო საშუალო, ხოლო 32/48 (66,7%) შემთხვევაში მაღალი. აპოპტოზური ინდექსი მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეების 12/90 (13,3%) შემთხვევაში იყო დაბალი, 68/90 (75,6%) შემთხვევაში საშუალო და 8/90 შემთხვევაში მაღალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 75 (8,9%). დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებში აპოპტოზური ინდექსი 26/72 (36,1%) შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 46/72 (63,9%) შემთხვევაში საშუალო. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებში აპოპტოზური ინდექსი 36/48 (75%) შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 12/48 (25%) შემთხვევაში საშუალო. ცხრილი 2. პროლიფერაციულ-აპოპტოზური მარკერების განაწილება საკვერცხის სეროზულ სიმსივნეებში ჰორმონული რეცეპტორების იმუნოჰისტოქიმიური გამოკვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ საკვერცხის სეროზულ მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეებში er ინდექსი იყო დაბალი 6/90 (6,7%) შემთხვევაში, საშუალო 72/90 (80%) შემთხვევაში და მაღალი 12/90 (13,3%) შემთხვევაში. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებში er ინდექსი იყო დაბალი 24/72 (33,3%) შემთხვევაში, ხოლო საშუალო 48/72 (66,7%) შემთხვევაში. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომებში er ინდექსი 42/48 (87,5%) შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 6/48 (12,5%) შემთხვევაში საშუალო. pr ინდექსი მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სეროზულ სიმსივნეებში 4/90 (4,4%) შემთხვევაში იყო დაბალი, 78/90 (86,7%) შემთხვევაში საშუალო და 8/90 (8,9%) შემთხვევაში მაღალი. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომებში pr ინდექსი 22/72 (30,6%) შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 50/72 (69,4%) შემთხვევაში საშუალო. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომებში pr ინდექსი 44/48 (91,7%) შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 4/48 (8,3%) შემთხვევაში საშუალო. ცხრილი 3. ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის განაწილება საკვერცხის სეროზულ სიმსივნეებში ck7-ის ექსპრესია მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეებში 18/90 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 72/90 შემთხვევაში მაღალი. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომაში ck7-ის ექსპრესია 12/72 შემთხვევაში იყო დაბალი, 46/72 შემთხვევაში საშუალო და 14/72 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 76 შემთხვევაში მაღალი. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომებში ck7-ის ექსპრესია 10/48 შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 38/48 შემთხვევაში საშუალო. ვიმენტინის ექსპრესია მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეებში 14/90 შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 76/90 შემთხვევაში იყო საშუალო. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომებში ვიმენტინის ექსპრესია 42/72 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 30/72 შემთხვევაში მაღალი. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეებში ვიმენტინის ექსპრესია 12/48 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 36/48 შემთხვევაში მაღალი. კალრეტინინის ექსპრესია მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეებში 18/90 შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 72/90 შემთხვევაში საშუალო. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეებში კალრეტინინის ექსპრესია 40/72 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 32/72 შემთხვევაში მაღალი. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომებში კალრეტინინის ექსპრესია 14/48 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 34/48 შემთხვევაში მაღალი. ცხრილი 4. ck7, ვიმენტინის და კალრეტინინის ექსპრესიის განაწილება საკვერცხის სეროზულ სიმსივნეებში ფალოპის მილის იმუნოჰისტოქიმიური გამოკვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ ფალოპის მილის სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში პროლიფერაციული ინდექსი 6/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 17/28 შემთხვევაში საშუალო და 5/28 შემთხვევაში მაღალი. სეროზულ ინტრაეპითელურ კარცინომაში პროლიფერაციული ინდექსი 8/27 შემთხვევაში იყო დაბალი, 12/27 შემთხვევაში საშუალო და 7/27 შემთხვევაში მაღალი. აპოპტოზური ინდექსი სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში 7/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 15/28 შემთხვევაში საშუალო და 6/28 შემთხვევაში მაღალი. სეროზულ ინტრაეპითელურ კარცინომაში აპოპტოზური ინდექსი 12/27 შემთხვევაში იყო დაბალი, 11/27 შემთხვევაში საშუალო და 4/27 შემთხვევაში მაღალი. er ინდექსი სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში 11/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 12/28 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 5/28 შემთხვევაში მაღალი. er ინდექსი სეროზულ ინტრაეპითელურ კარცინომაში 18/27 შემთხვევაში იყო დაბალი, ხოლო 9/27 შემთხვევაში საშუალო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 77 pr ინდექსი სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში 9/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 13/28 შემთხვევაში იყო საშუალო, ხოლო 6/28 შემთხვევაში მაღალი. pr ინდექსი სეროზულ ინტრაეპითელურ კარცინომაში 16/27 შემთხვევაში იყო დაბალი და 11/27 შემთხვევაში საშუალო. ck7-ის ექსპრესია სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში 7/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 13/28 შემთხვევაში იყო საშუალო და 8/28 შემთხვევაში მაღალი. სეროზულ ინტრაეპითელურ კარცინომაში ck7-ის ექსპრესია 9/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 16/28 შემთხვევაში იყო საშუალო და 2/28 შემთხვევაში მაღალი. ვიმენტინის ექსპრესია სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში 9/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 15/28 შემთხვევაში იყო საშუალო და 6/28 შემთხვევაში იყო მაღალი. სეროზულ ინტრაეპითელურ კარცინომაში ვიმენტინის ექსპრესია 3/27 შემთხვევაში იყო დაბალი, 13/27 შემთხვევაში საშუალო და 11/27 შემთხვევაში მაღალი. კალრეტინინის ექსპრესია სეროზულ ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში 6/28 შემთხვევაში იყო დაბალი, 14/28 შემთხვევაში იყო საშუალო და 8/28 შემთხვევაში იყო მაღალი. ცხრილი 4. იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების ექსპრესიის განაწილება ფალოპის მილის დაზიანებებში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 78 სურათი 1. a. საკვერცხის მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნე, h&e, x200 b. საკვერცხის დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნე, h&e, x100 c. საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნე, h&e, x400 d. ნორმალური ფალოპის მილი, h&e, x100 e. ფალოპის მილის სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია, h&e, x100 f. ფალოპის მილის სეროზული კარცინომა in situ, h&e, x200 g. er ექსპრესია ფალოპის მილის ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიაში, ihc, x200 h. ck7-ის ექსპრესია საკვერცხის მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეში, ihc, x200 i. კალრეტინინის ექსპრესია საკვერცხის დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმისვნეში, ihc, x200 განსჯა ჩვენი კვლევის უპირველეს მიზანს შეადგენდა შეგვესწავლა ფალოპის მილის ცვლილებები საკვერცხის სეროზული სიმსივნეების მქონე პაციენტებში. ჰისტოპათოლოგიური გამოკვლევის შედეგად აღმოჩნდა, რომ მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეების 15,5% შემთხვევაში ფალოპის მილში ასევე აღინიშნება პათოლოგიური ცვლილებები. კერძოდ შემთხვევათა 11,1%-ში ვლინდება ფალოპის მილის სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია, ხოლო 4,4%-ში კი სეროზული კარცინომა in situ. რაც შეეხება დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებს, მათი არსებობისას ფალოპის მილში პათოლოგიური ცვლილებების მქონე შემთხვევების რაოდენობა ორმაგდება, სეროზულ მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეებთან შედარებით სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია გვხვდება 20,8%-ში, ხოლო სეროზული კარცინომა in situ კი 11,1%-ში. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 79 შემთხვევაში, ფალოპის მილში პათოლოგიური ცვლილებების ჯამური სიხშირე დაახლოებით 2ჯერ უფრო მეტია ვიდრე დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომების შემთხვევაში და 4-ჯერ უფრო მეტი ვიდრე მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეების შემთხვევაში. გარდა ამისა მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეების და დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომების შემთხვევაში მკვეთრად ჭარბობს ფალოპის მილის სეროზული ინტრაეპითელური კარცინომები, ხოლო მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომების დროს შემთხვევათა აბსოლუტურ უმეტესობას წარმოადგენს ფალოპის მილის სეროზული კარცინომა in situ, რაც არის შემთხვევათა 31,5%. ლიტერატურაში მრავლად არის მონაცემები brca1/2 მუტაციის მქონე ქალებში პროფილაქტიკური სალპინგოოფორექტომიის დროს ფალოპის მილში არსებული ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების გამოვლენის შესახებ, რომელიც, როგორ წესი შეადგენს შემთხვევათა 0.6-6%-ს[8]. ჩვენ პირველებმა შევისწავლეთ საკვერცხის სხვადასხვა სეროზული სიმსივნეების შემთხვევაში თანაარსებული დაზიანებების დეტალური განაწილება ფალოპის მილში. ჩვენი კვლევა ადასტურებს, რომ მართლაც არსებობს გარკვეული კავშირი საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეებსა და ფალოპის მილის სეროზულ დაზიანებებს შორის, რაც გამოვლინდა შედარებითი ანალიზის საფუძველზე. გრაფა 1. ფალოპის მილის დაზიანებების განაწილება საკვერცხის სხვადასხვა ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ სიმსივნეებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 80 ჩვენი კვლევის მიზანს ასევე შეადგენდა შეგვესწავლა საკვერცხის სეროზული სიმსივნეებისა და ფალოპის მილში თანაარსებული დაზიანებების პროლიფერაციულაპოპტოზური, ჰორმონული რეცეპტორების და ეპითელურ-მეზენქიმური მახასიათებლები. პროლიფერაციული მარკერის ki67-ის შესწავლის საფუძველზე გამოვლინდა, რომ მაღალი პროლიფერაციული ინდექსი აღინიშნება საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომების 66,7%-ში, მაშინ როდესაც მაღალი პროლიფერაციული ინდექსი ვლინდება ფალოპის მილის სეროზული ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების 17,9% და სეროზული კარცინომა in situ-ს 25,9%-ში. რაც შეეხება აპოპტოზურ მარკერს bcl2-ს მისი ექსპრესიის დაკარგვა ყველაზე ხშირია საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებში (75%), მაში როდესაც ფალოპის ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიასა და კარცინომა in situ-ში იგი შედარებით იშვიათია და შეადგენს 7,14% და 44,4%-ს შესაბამისად. გრაფა 2. პროლიფერაციულ-აპოპტოზური მარკერების განაწილება საკვერცხის და ფალოპის მილის სხვადასხვა ხარისხის დაზიანებებში. ჰორმონული რეცეპტორების er და pr ექსპრესიის შემცირება ან სრული დაკარგვა აღინიშნებოდა, საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომების 87% და 91,7%-ში შესაბამისად. ფალოპის მილის დაზიანებების შემთხვევაში ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის შემცირება ან დაკარგვა აღინიშენებოდა სეროზულ ინტრაეპითელური ნეოპლაზიებში ორჯერ უფრო ნაკლები და სეროზულ კარცინომა in situ-ში 1,5-ჯერ უფრო ნაკლები სიხშირით. ცნობილია, რომ საკვერცხის სეროზული კარცინომები, რომლებიც ხასიათდებიან ჰორმონული რეცეპტორების მაღალი ექსპრესიით ხასიათდებიან უფრო დადებითი პროგნოზით, მაშინ როდესაც აღნიშნული რეცეპტორების შემცირების ან დაკარგვა ასოცირდება სიმსივნური უჯრედების მოძრაობისუნარიანობის მომატებასთან და უფრო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 81 აგრესიული, ინვაზიური კარცინომის და მეტასტაზების განვითარებასთან[12]. რაც შეეხება ფალოპის მილს er და pr ექსპრესიის შემცირება ასევე აღინიშნება მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის დაზიანებებში[13]. ჩვენი კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ ერთი და იგივე პაციენტიდან აღებული საკვერცხის კარცინომები და ფალოპის მილის დაზიანებები შემთხვევათა 30-40%-ში ხასიათდება მსგავსი ჰორმონული პროფილით, რაც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს საკვერცხის სიმსივნეების ფალოპის მილის დაზიანებებიდან განვითარებასთან. ამ მოსაზრებას კიდევ უფრო ამყარებს აღნიშნულ დაზიანებებში ეპითელური და მეზენქიმური მარკერების ექსპრესიის თავისებურებები. ეპითელური მარკერების ექსპრესიის შემცირება და მეზენქიმური მარკერების ექსპრესიის მომატება, როგორც წესი ასევე ასოცირდება სიმსივნური უჯრედების მოძრაობის უნარის გაზრდასთან და განსახლებასთან[14]. ჩვენს მიერ შესწავლილი შემთხვევების დაახლოებით 1/3-ში როგორც საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეებში ისე ფალოპის მილის სეროზულ დაზიანებებში აღინიშნება ck7-ის ექსპრესიის მნიშვნელოვანი შემცირება და მეზენქიმური მარკერების ვიმენტინის და კალრეტინინის ექსპრესიის მომატება. ჩვენს ხელთ არსებული მონაცემების თანახმად, ჩვენი კვლევა არის პირველი, რომელშიც დეტალურად არის შესწავლილი საკვერცხის სეროზული სიმსივნეების და იგივე პაციენტიდან აღებული ფალოპის მილის დაზიანებების პროლიფერაციულ-აპოპტოზური, ეპითელურმეზენქიმური და ჰორმონული რეცეპტორების მახასიათებლები. გრაფა 3. ჰორმონული რეცეპტორების განაწილება საკვერცხის და ფალოპის მილის სხვადასხვა ხარისხის დაზიანებებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 82 გრაფა 4. ck7-ის, ვიმენტინის და კალრეტინინის განაწილება საკვერცხის და ფალოპის მილის სხვადასხვა ხარისხის დაზიანებებში. დასკვნები ჩვენი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ საკვერცის სიმსივნეების შემთხვევათა დაახლოებით ერთი მესამედი დაკავშირებულია ფალოპის მილში სეროზული დაზიანებების არსებობასთან და შესაძლოა ეს უკანასკნელი წარმოადგენდეს მათ წინამორბედ დაზიანებას. ამ მოსაზრებას ამყარებს ის მონაცემები, რომ შემთხვევათა დაახლოებით 1/3-ში საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეები და ფალოპის მილის სეროზული დაზიანებები ხასიათდებიან მსგავსი პროლიფერაციულ-აპოპტოზური, ეპითელურ-მეზენქიმური მარკერების და ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის პროფილით. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] r. l. siegel and k. d. miller, “cancer statistics , 2020,” vol. 70, no. 1, pp. 7–30, 2020. [2] h. sung et al., “global cancer statistics 2020: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries.,” ca. cancer j. clin., feb. 2021. [3] a. chandra et al., “ovarian cancer: current status and strategies for improving therapeutic outcomes.,” cancer med., vol. 8, no. 16, pp. 7018–7031, nov. 2019. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 83 [4] p. naik et al., “epithelial ovarian tumors: clinicopathological correlation and immunohistochemical study,” j. midlife. health, vol. 6, no. 4, p. 178, 2015. [5] b. soygur and d. j. laird, “ovary development: insights from a three-dimensional imaging revolution ,” frontiers in cell and developmental biology , vol. 9. 2021. [6] i. n. g. budiana, m. angelina, and t. g. a. pemayun, “ovarian cancer: pathogenesis and current recommendations for prophylactic surgery.,” j. turkish ger. gynecol. assoc., vol. 20, no. 1, pp. 47–54, feb. 2019. [7] s. kyo, n. ishikawa, k. nakamura, and k. nakayama, “the fallopian tube as origin of ovarian cancer: change of diagnostic and preventive strategies.,” cancer med., vol. 9, no. 2, pp. 421–431, jan. 2020. [8] s. h. l. george, r. garcia, and b. m. slomovitz, “ovarian cancer: the fallopian tube as the site of origin and opportunities for prevention,” front. oncol., vol. 6, p. 108, may 2016. [9] i. shih, y. wang, and t. wang, “the origin of ovarian cancer species and precancerous landscape,” am. j. pathol., vol. 191, no. 1, pp. 26–39, 2021. [10] s. chen, x. dai, y. gao, f. shen, j. ding, and q. chen, “the positivity of estrogen receptor and progesterone receptor may not be associated with metastasis and recurrence in epithelial ovarian cancer,” sci. rep., vol. 7, no. 1, p. 16922, 2017. [11] m. buttarelli et al., “identification of a novel gene signature predicting response to first-line chemotherapy in brca wild-type high-grade serous ovarian cancer patients,” j. exp. clin. cancer res., pp. 1–17, 2022. [12] p. lee, d. g. rosen, c. zhu, e. g. silva, and j. liu, “expression of progesterone receptor is a favorable prognostic marker in ovarian cancer.,” gynecol. oncol., vol. 96, no. 3, pp. 671–677, mar. 2005. [13] j. tan et al., “expression of hormone receptors predicts survival and platinum sensitivity of highgrade serous ovarian cancer,” biosci. rep., vol. 41, no. 5, p. bsr20210478, may 2021. [14] r. strauss et al., “analysis of epithelial and mesenchymal markers in ovarian cancer reveals phenotypic heterogeneity and plasticity,” plos one, vol. 6, no. 1, pp. 1–20, 2011. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 84 comparative analysis of the immunohistochemical expression of proliferation-apoptosis, epithelial-mesenchymal and hormone receptor markers in serous ovarian carcinoma and matched fallopian tube t. dzotsenidze1, a. gvenetadze1, m. gachechiladze2, g. burkadze2 1iv. javakhishvili tbilisi state university 2tbilisi state medical university abstract during recent years, there is an accumulating evidence that high grade ovarian carcinoma is developed from the fallopian tube epithelial lesions. however, this subject is not completely understood and still represents the subject of investigation. we investigated the histopathological and immunohistochemical features of fallopian tubes from the patients with serous ovarian carcinoma. the results of our study indicate that in nearly 1/3 of the ovarian serous carcinoma cases, there is the presence of epithelial lesions in fallopian tubes, which might indicate the common origin. in addition, the expression of proliferationapoptosis, epithelial-mesenchymal and hormone receptor markers are similar in nearly 1/3 of matched fallopian tube lesions and high grade serous ovarian carcinoma. which represents additional evidence of the origin of high grade serous ovarian cancer from fallopian tube lesions. keywords: ovarian cancer; fallopian tube; preinvasive lesions; emt; hormonal receptors; горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983 1 о.а.ланчава методика математического моделирования массопереноса в горном массиве как известно, процесс массопереноса в горной массиве описывается дифференциальным уравнением фурье о частным производным /1/. (1) при следующих краеных условиях: где θ, t соответственно значение потенциала массоперенооа и температуры горного массива, дж/моль, время протекания массообменного процесса, коэффициент потенциалопроводности массопереноса для горного массива, м2/ч; 𝛁2 оператор лапласса; δе термоградиентный коэффициент, дж/моль, °с; r цилиндрическая координата ; r0 эквивалентный радиус сечения горной выработки, м; θo -начальное (естественное) значение потенциала массопереноса горного массива; λm коэффициент массопроводности горного массива; кг.моль/дж.м.ч.;αm коэффициент массопроводности отенок кг.моль/дж.м2ч; горной выработки, соответственно потенциал массопереноса отенок горной выработки и рудничного воздуха. члены в формулах (i) и (4), которые в качестве множителя имеют термоградиентный коэффициент δе, показывают эффект термовлагопроводности, т.н. эффект дюффо. в изотермических условиях эффект дюффо отсутствует, следовательно, формулы (i) и (4) принимают вид (5) (6) горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983 2 влагофизические свойства горных пород в зависимости от их.влагосодержания изменяются в широких пределах /2, 3/. например, для сидеролитов ткибули-шаорского каменноугольного месторождения при влагосодержании 0,5% коэффициент влагопроводности λm=1,108˙10-7кг.моль/дж.м.ч, а при влагосодержании 3% (максимальное гигроскопическое значение)λm=36,355˙10-7кг.моль/дж.м.ч. т.е. в процессе массообмена указанный коэффициент в среднем изменяется в 32 раза. для тех же условий коэффициент удельной изотермической массоемкости изменяется 65 раз. при этом коэффициент потенциалопроводности массопереноса меняется на 200%. исходя из вышеизложенного, уравнения (i) и (5) с учетом краевых условий являются существенно нелинейными, в связи о чем их строгое математическое решение связано с непреодолимыми трудностями/4/. поэтому в подобных случаях прибегают к приближенным методам решения. в данном случае, особо удачным является применение rr -сеток электроинтегратора бусэ-70 /5/. метод решения на интеграторе конечно-разностный, с присущим этому методу приближением. однако, о изменением геометрического масштаба и масштаба времени, погрешность при приближении можно свести к минимуму и полученные при этом результаты можно с большой достоверностью применять в инженерной практике. горный массив на модели имитирует сетка, в узлах которой соеди-нены электрические сопротивления с сосредоточенными параметрами. электрические параметры сопротивлений соответствуют влагофизическим и временным параметрам натуры, а также условиям влагообмена на границе системы горный массив-рудничшй воздух. электрические сопротивления интегратора являются регулируемыми, максимальное значение в которых равняется 4,7 мом. в данной работе дается методика решения плоских задач нелинейного массопереноса в горном массиве, описываемого дифференциальным уравнением фурье. в этих задачах горная выработка имеет форму круга, окружающая горная среда которой в радиальном направлении представлена однородной и изотропной породой. рис.1 горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983 3 на рис.1 представлена разбивка окружающего массива на отдельные зоны, которым соответствуют узлы на сетках. очевидно, что чем меньше расстояние между соседними узлами ℓ, т.е. чем меньше длина отдельной зоны в натуре, тем больше точность полученного решения. с другой стороны, электрическая модель должна имитировать бесконечность массива, т.е. она должна охватывать массив с таким радиусом, дальше которого возмущения естественного поля потенциала массопереноса-не распространяются. этот радиус практически меняетоя в пределах 200-250 м. ширина отдельных зон натуры около поверхности горной выработки составляет несколько сантиметров. при увеличении радиуса смоделированного массива указанная ширина прогрессивно растет и в конечных зонах массива составляет 20 и более метров. радиус натуры для любой конечной зоны, которому соответствует узел на rr-сетке с сосредоточенными электрическими параметрами можно определить по формуле (7) где расстояние между -ного узла соответственно, м. следует отметить, что во всех моделях ообладаетоя равенотво электрическое сопротивление модели, имитирующей физический эффект коэффициента влагопроводности λm в натуре, для крайних ι -ных узлов определяется по формуле (8) где электрическое сопротивление, ом; индекс λmι здесь и далее означает, что оно соответствует обратной величине коэффициента влагопроводности натуры в узле ί; rn масштаб моделирования ом. для узлов, с .которыми соседствуют другие узлы, рассчитывается по формуле горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983 4 (9) электрическое сопротивление, имитирующее на модели время протекания процесса в натуре для первого и ί -ного узлов соответственно определяется по формулам где интервал времени, по которому определяется временный масштаб моделирования, ч;сm удельная изотермическая массоемкость горного массива, моль/дж; плотность горной породы, кг/м3. граничные условия третьего рода задаются согласно выражению при вычислениях по формулам (8) (12) rn является неизвестным, его величина в конце расчета выбиравтоя таким образом, чтобы конечная величина каждого сопротивления не превышала номинал 4,7 мом. электричеокая модель из rr -резисторов набирается на сетках электроинтегратора бусэ-70 по координате χ и в каждый узел подключается временное сопротивление . на овободные концы сопротивлений в начале процесоа осушения подается 100% электрический потенциал с помощью делителя напряжения. в дальнейшем, на свободные концы подводятоя напряжения, полученные для соответствующих узлов на предыдущей модели, и так далее, пока не получитоя нужное моделирующее время проветривания. по мере образования осушезной зоны в массиве вокруг выработки меняются влагофизические свойства горного массива (проявлвние нелинейной задачи) и, следовательно, меняются соответствующие электрические параметры на модели. горные машины и рудничная гидроаромеханика, сборник ангсср, институт горной механики им. г. а. цулукидзе. – вып. 1. – тбилиси. 1983 5 через каждый интервал времени необходимо производить корректировку сопротивлений, имитирующих эффект влагофизических коэффициентов. новые, скорректированные, сопротивления в узлах будут соответствовать новым значениям этих коэффициентов, т.е. значениям, которые влагофизические свойства горных пород принимают в процессе сушки. по предложенной методике были решены практические задачи изотермического и неизотермического массопереноса в системе горный массиврудничный воздух для шахт ткибули-шаорского каменноугольного месторождения. литература 1. а.в.лыков. тепломаосообмен. — м., энергия, 1980. 2. о.а.ланчава, ю.р.ксоврали. материалы научно-технической конференции "проблемы наук о земле". тбилиси, 1978. 3. ш.и.0ниани, ю.р.ксоврели. труды международного горного конгресса. катовице, 1981. 4. дж.метьюз, р.уокер. математические методы физики. м., атом.издат, 1972. 5. л.а.коздоба. электрическое моделирование явлений теплои массоперенооа. м., энергия, 1972. 1 третье пленарное заседание международного бюро горной теплофизики, народная республика болгария, 1983 некоторые вопросы тепломассообмена в горных выработках глубоких шахт профессор ш.и. ониани, канд. техн. наук о.а. ланчава институт горной механики им. г. а. цулукидзе ан грузинской сср г. тбилиси, ссср окружающий выработки горный массив характеризуется капиллярнопористей структурой и представляет собой неоднородную и анизотропную среду. движение рудничного воздуха в выработках вызывает перераспределение естественных полей температуры и потенциала массопереноса горного массива. при допущении изотропности и бесконечности массива процесс тепломассопереноса описывается системой дифференциальных уравнений фурье с частными производными 𝜕𝑡 𝜕𝑡 = 𝛼𝛻2𝑡+ 𝑐𝑚 𝑐 𝜕𝜃 𝜕𝜏 , (1) 𝜕𝜃 𝜕𝜏 = 𝛼𝑚𝛻2𝜃 + 𝛼𝑚𝛿𝜃𝛻2𝑡 (2) и следующими краевыми условиями: при τ = о и r= ro , θ = θ0 = const ; t= t0 = const (3) при τ > o и r → ∞ , θ → θo ; t→ to , (4) при τ > o и r= ro −𝜆 𝜕𝜃 𝜕𝜏 +∝ (𝑡𝐶𝑇 − 𝑡𝐵) + (1 − ε) ∝𝑚 (𝜃𝐶𝑇 − 𝜃𝐵) = 0 , (5) −𝜆𝑚 𝜕𝜃 𝜕𝑅 − 𝜆𝑚𝛿𝜃 𝜕𝜃 𝜕𝑅 +∝𝑚 (𝜃𝐶𝑇 − 𝜃𝐵) = 0 (6) где t, 𝑡0 текущая и естественная температура горного массива, °с; θ, 𝜃0 текущий и естественный потенциально горного массива, дж/моль; 𝛼, 𝛼𝑚, коэффициенты температуропроводности и потенциалопроводности массопереноса горного массива, м2/ч; = 𝛻2 = 𝜕2/𝜕𝑅2 + 𝐼/𝑅 𝜕/𝜕𝑅 -оператор лапласса; ε критерий фазового превращения влаги в горном массиве, 0 ≤ ε ≤ 1; удельная энтальпия фазового превращения водапар, кдж/кг; с удельная теплоемкость горного массива кдж/кг. град; cm удельная изотермическая массоемкость горного массива, моль/дж; τ время, ч; 𝛿𝜃термоградиентный коэффициент, дж/моль. грац; r цилиндрическая координата; r0 эквивалентный радиус сечения горной выработки, м; λ коэффициент теплопроводности горного массива, вт/м. град; 𝑡𝐶𝑇 , 𝑡𝐵 температура стенок выработки и воздуха; 𝜆𝑚 -коэффициент массопроводности горного массива, кг. моль/дж. м. ч; ∝𝑚 коэффициент массоотдачи кг. моль/дж. м .ч. 2 вторые члены правой части выражений (1) и (2) обусловлены соответственно эффектами соре и дюффо. диффузионная теплопроводность имеет интенсивный характер при перемещении влаги в горном массиве в виде пара. поэтому в гидроскопической области массопереноса эффект соре отсутствует (ε = 0) и уравнение (1) принимает вид 𝜕𝑡 𝜕𝑡 = 𝛼𝛻2𝑡 (7) решение которого в виде кривых распределения безразмерной температуры стенок горной выработки при граничных условиях третьего рода получены на математических аналогах при помощи интегратора эинп3/66. нами решены также задачи неизотермического массопереноса на комбинированных моделях. в этом случае, процессы теплопереноса моделируются на электропроводной бумаге с распределенными параметрами, а процессы массопереносана блочных электрических сетках электроинтегратора бусэ. параметры электрических сопротивлений изменяются не только в результате массопереноса в горном массиве, но и вследствие образования охлажденной зоны в нем. в гидроскопической области неизотермического массопереноса, при известных параметрах охлажденных зон вокруг выработок, отпадает необходимость составления комбинированных моделей. поперечное сечение горной выработки в указанных задачах имеет форму круга, а окружающий ее горный массив в радиальном направлении представлен однородной и изотропной породой. электрическая модель соответствовала натуре с радиусом около 200м. тем самым бесконечность горного массива имитировалась с большим запасом, т.к. возмущения поля потенциалов теплои массопереноса в горном массиве распространяются на расстоянии 110-120 м. по мере образования осушенной зоны вокруг выработки меняются влагофизические свойства горного массива, следовательно, меняются соответствующие им электрические параметры модели. через каждый временной промежуток, определяемый шагом времени на модели, производили корректировку сопротивлений, имитирующих физический эффект коэффициента влагопроводности. новое, скорректированное сопротивление в узле соответствовал новому значению коэффициента массопереноса, т.е. значению, которое указанный коэффициент принимает в процессе массопереноса. опыт моделирования показал, что достаточно 2-3-х приближений для изотермического массопереноса и 3-4-х в случае неизотермического массопереноса. результата моделирования показали, что степень стабилизации массообменного процесса в системе "горный' массив-шахтный воздух" находится в прямопропорциональной зависимости от коэффициента массоотдачи. однако, даже для максимального значения этого коэффициента не происходит полной стабилизации процесса в течение 20 лет. чем выше значения влагофизических свойств горных пород, при прочих равных условиях, тем значительнее относительный потенциал массопереноса поверхности выработки. в общем случае степень стабилизации процесса обратнопропорциональна соотношению 𝜆𝑚/∝𝑚. в зависимости от интенсивности массообмена в указанной системе ширина осушенной зоны вокруг выработки меняется в широких пределах: от 3-х до 13 метров. через четыре года, после начала интенсивного проветривания, возмущения естественного поля потенциала массопереноса при высоких значениях массообменного критерия био распространяются на 3 расстояние до 7 м, а при низких значенияхне далее 1,5 м. с увеличением продолжительности проветривания ширина зоны этих возмущений по сравнению с температурными медленно возрастает и спустя 21) лет соответственно составляет 13 и 3 м. после анализа дифференциального уравнения массопереноса и краевых условий убедились, что интенсивность неизотермического массопереноса в двухкомпонентной системе "горный массив-шахтный воздух" зависит от массообменных критериев био, фурье и поснова. интенсивность изотермического массопереноса в этой же системе зависит только от критериев био и фурье. массообменные критерии био, фурье и поснова соответственно вычисляются по выражениям: 𝐵𝑖𝑚 = ∝𝑚𝑅0 𝜆𝑚 ; 𝐹0𝑚 = ∝𝑚𝜏 𝑅0 2 ; 𝑃0𝑚 = 𝛿𝜃∆𝑡 ∆𝜃 . если на границе системы "горный массив-шахтный воздух" значение массообменного критерия био достигает до 50, дальнейшее его увеличение практически не влияет на распределение потенциала массопереноса на поверхности массоотдачи. отмеченное обстоятельство является весьма полезным при обработке и обобщении результатов моделирования. обработкой и обобщением данных моделирования составили номограммы изменения безразмерной температуры стенок горной выработка в критериальной форме. зти критериальные зависимости могут быть использованы для выполнения практических инженерных расчетов при решении задач по прогнозу и регулированию теплового режима глубоких шахт с учетом влияния массообменных процессов. при этом, точность результатов расчета, главным образом, будет определяться точностью основных исходных данных влагофизических свойств горных пород и коэффициента массоотдачи. критериальные зависимости построены для широкого интервала изменения этих коэффициентов, охватывающего разновидности пород практически всех месторождений. поэтому применение их рекомендуется для решения широкого круга практических задач горной теплофизики в области тепломассообмена в глубоких шахтах. 1 piston effect analysis for the metro ventilation omar lanchava1, 2, giorgi nozadze1 1 gr. tsulukidze mining institute, 0186, no7, mindeli street, tbilisi, georgia 2 georgian technical university, 0177, no77, kostava street, tbilisi, georgia corresponding author: e-mail: o.lanchava@yahoo.com full postal address: zip 0186, 7, mindeli street, tbilisi, georgia the purpose of the present work is to assess the influence of the piston effect in the subway tunnels depending on the speed of train, geometry of tunnel and train, types of air flows and other variable characteristics. the article deals theoretical analysis of the piston effect and results of numerical modeling in the subway tunnels. tables and graphs of changes in the generated air flows are presented, depending on the speed of the train and the degree of filling of the tunnel. it is noted that of the piston effect is characterized by two phases. in the first phase, the piston effect and changing processes of physical fields are a non-stationary, and in the second phase the processes are stabilized. for the air flow ahead of the train as well as backflow through annular space and direct air flow after the train, it is necessary to consider the influence of these phases. the speed of the circulation flow created by the piston effect, in accordance with the tunnel filling factor, is characterized by a linear relation, and the extent rate of its growth is directly proportional to the speed of the train. maximum value of the air consumption carried out by the piston effect for the train's speed of the 40-45 km/h range, does not exceed 90-100 m3/s, in the tbilisi metro conditions that corresponded to the speed of the stationary phase of moving, when the tunnel filling coefficient  = 0.35. key words: underground, piston effect, ventilation, numerical modeling, air consumption. 1. introduction in nowadays, the underground spaces of large cities should be considered as important part of underground urbanization. more precisely, different levels of underground spaces are designed to accommodate different communications for a large city and the degree of rational use of the marked shows the level of urban development in generally. the uniqueness of these spaces is typical only for large cities, and underground transport arteries occupy a special place in the modern urban planning of large cities. consequently, the underground space should be considered mailto:o.lanchava@yahoo.com 2 as a natural resource, characterized by a specific location, which needs to be used rationally, since it is not renewable. obviously that the need for effective ventilation of underground spaces is a guarantee of their safe operation, which largely depends on the orography of the earth's surface and the complex topology of the underground spaces. the complexity of topology implies not only the geometry of these spaces, but also their connection with the atmosphere and, consequently, the complexity of the aerodynamic processes that occur under the earth. current level of development of computer technologies allows to describe a dynamic of ventilation flows in subway tunnels with high precision by means of numerical simulation of fluids, in particular, using fds and cfd methods. one of the important factors in terms of air distribution in subway tunnels, and passengers’ safety and convenience as mentioned, is a piston effect of a train movement, which should be comprehensively studied. it must be noted that through a piston effect it is possible that uncontrolled flows of air would be found in an underground space and it is especially relevant for the stations and subway lines located at shallow depths. proceeding from this, studying a piston effect is a topical and important issue, which draws a significant attention of scientists and engineers in recent years. in this article, a nature of distribution of ventilation flows induced by a piston effect is reviews, in the non-stationary and stationary phases, which substantially affects the determination of ventilation parameters of subway. the problem was posed for conditions of the tunnels of tbilisi metro, the base models were made by the following data: length of tunnel 1200 m; area of the tunnel cross section 20.24 m2, length of train 80 m; train speed 25-50 km/h; acceleration of the train 1.0-1.2 m/s2; the cross section of the train cross section 7.5 m2. modeling and calculations were performed in the pyrosim 2016 software environment. one of the first works for piston effect analysis was performed by g. abramovich. he theoretically studied the relation between an oncoming airflow and train speeds on an open route and railway tunnels [1]. for experimental analysis of a piston effect, aerodynamic and hydraulic models were used too. in all of them, a train is static and complex non-stationary aerodynamic processes are studied by means of moving air [2, 3] or moving water environment [2]. in the article [3], the results of physical simulation are given. the model is performed in conditions of static train in the cylinder of a large diameter, and ambient air moves by means of fans. the same model – a static train and moving ambient air is used in later works, which are performed by means of digital technologies [4-6]. in [6] an optimization ventilation mode of 3 subway side-platform station was put forward in considering of piston wind. article [7] states that a piston effect causes a circulation of large flows of air in subway stations and tunnels and these flows should be controlled for ensuring an optimal ventilation. it should be noted that energy costs for the system of ventilation and climate control in the new york city subway is 500 million kwh, 200 million kwh for london subway and 50 million kwh for barcelona subway [8]. obviously, the optimal control of the ventilation system means energy savings with large absolute figures, but considering the non-stationary nature of the air flows that have arisen, according to this paper, and according to [5], the airflow calculated by traditional methods is overestima ted, which in reality reduces the noted economic effect. in the article [9], an impact of a piston effect on the technological characteristics of a metro ventilation is reviews, when the coefficient of filling a tunnel by a train is 25.0 . it is stated that among the technological characteristics of ventilation, caused by a piston effect, the following flows are important: an airflow in front of a train, airflow streaming in a gap and airflow following behind a train. it is also stated that, using these flows, it is possible to determine an airflow velocity and air consumption induced by a piston effect. in [10], a wind induced by a piston effect is characterized on the 1:8 scale model. in the article [11], an impact of high and low-pressure zones caused by a piston effect is shown on the capability of a subway ventilation, and the work [12] reviews the similar issues in case of a variability of boundary conditions of numerical simulat ion, when the subway tunnels are equipped with one or two vertical shafts. the articles [13-17] review the fire detection and fire prevention measures in subway stations and transport tunnels. the works [18-23] review the issues of an underground propagation of toxic mixes through a piston effect and a reduction of through flows of air caused by a piston effect, from the perspective of passengers’ convenience and safety. in the article [22], the results of more than 160 studies, conducted in 20 countries of the world, on air contaminants in the underground structures of subway, are presented. the same work [22] reviews the results of observation on the ventilation air for the barcelona subway, in terms of dust particles, co 2 and co components, in conditions of ventilation system working and its shutdown. 2. material and methods numerical simulation was carried out in accordance with the appropriate initial and boundary conditions. in particular, the corresponding boundary condition was met on the left portal 4 in the form of an oncoming airflow velocity. the marked value always corresponded to the speed of the train in the indicated range of 25-50 km/h. the first carriage of the train was placed in various models at 200, 300 and 400 meters from the portal of station. the detailed diagram of the experiment with the train and the speed detectors is given on the figure 1. figure 1. the scheme of velocities in cases of static and moving trains: a – simulated flows: tv oncoming flow; gv – flow in the annular space; b – actual flows: 0v – speed of a train; c – velocity of a circulating flow; w – velocity of air flow in a annular space. as figure 1a shows, numerical modeling was performed in the tunnel for 5 different zones selected in according of placing of the train in the tunnel. in these zones the nature of the velocity flow changing was determined. the speed detectors in any zone were located in different distance from each other. for example, in the first and fifth zone detectors have been placed at every 100 meters (see figure 1a, zones 1 and 5). in the second and fourth zones, at the beginning and end of the train on the distance 20 m, detectors were separated from each other by 5 m (see figure 1a, zones 2 and 4). the speed detectors in annular space between the train and the tunnel were located on every 20 meters (see figure 1a, zone 3). 5 we introduce the notation defined by the formula (1) below 0v vt (1) where  the ratio between the velocity of oncoming flow of the air and the speed of the train; tv the speed of the oncoming flow ahead of the train, m/s; 0v train movement speed, m/s. for conditions of the tbilisi metro, the numerical value of mentioned ratio in accordance of the number of wagons in trains (4-car train) and the starting values for the account are given in table 1. table 1 numerical rates of the ratio between the oncoming flow of the air and the speed of the train with the starting values for the account. f , m2 f , m2  wf ws , m2 r , m wc t  5.00 12.25 0.408 4.8 130 0.88 0.95 10.41 0.667 6.25 12.25 0.510 6.0 147 0.88 0.95 10.41 0.570 7.50 12.25 0.610 7.1 164 0.88 0.95 10.41 0.464 7.50 20.40 0.370 7.1 164 1.27 0.95 7.67 0.652 in the table 1 used the following designations: f the cross-sectional area of train, m2; f the cross-sectional area of the tunnel, m2;  tunnel fill factor; wf the cross-sectional area of the wagon, m2; ws the surface area of the wagon excluding the bottom area, m2; r equivalent radius of tunnel cross-section, m; wc coefficient of drag of a moving train; t tunnel full resistance coefficient;  the ratio between the velocity of oncoming flow of the air and the speed of the train. 3. theory/calculation on the figure 1b show schematic depictions of the real process, which takes place for the moving train in the tunnel. the moving train with the speed 0v generates the air flow ahead the train with the speed c and originates air flow rear the train with similar speed c . in the annular space between perimeters of train and tunnel takes place backflow with the speed w . the value of velocity depends on the difference in dynamic pressures between first and last wagons of the train. the magnitude of the marked speed is also affected by the ejection of air due to the motion of the train. on the marked ejection is also influenced by the rotational and translational motion of the train wheels and axes, and the movement of the airbag between the carriages, along with the train, its internal turbulent and aerodynamic effect on the circulation of air flow in the annular space. 6 depending on the specific values of the above factors, the vector of velocity may be directed towards the train movement as well as in its opposite direction. in according of tunnel filling coefficient and of velocity of the train regarding the sizes of which were used to model, for tbilisi metro conditions, basically generate air flows in the opposite direction of the train, while air flows that coincided with the direction of the train motion, are insignificant. consequently, the reasons for the straight air flows, which were mentioned above, in this case are negligible. the tunnel filling coefficient can be calculated using the formula (2) f f  (2) where, f area of midship section of the wagons, m2; f cross section of the tunnel, m2. consider the air relative movement on the condition that the train will be really motionless and only the ventilation flow will be in motion for the conditions that have been performed numerical modeling. in the real process, the flow of air that generated with the movement of the train is divided into two components: the oncoming flow and the circulated air flow ahead and rear of the train caused by the piston effect, between which the following dependence takes place cvvt  0 (3) where c the speed of air flow caused by the piston effect at the front and rear of the train, m/s. the remaining values have already been determined. on the other hand, in the case of a moving train (for real conditions), the oncoming stream continues its movement and flows into the annular space between perimeters of train and tunnel at relative velocity wvvg  0 (4) where gv stream speed in the annular space, m/s. the remaining values have already been determined. based on the continuity equation can write )( ffvfv gt  (5) from which by means of simple transformations and with consideration formula (2) is obtained )1(   t g v v (6) 7 thus, the formula (6) determines the stream speed in the annular space by means of numerical modeling, in conditions of the fixed train. the stream speed in the annular space in real terms (for the train in motion) also the same formula (6) is calculated. in the tunnels of the subway, due to their relatively small length, in most cases, there is no stabilization of the speed and there is a non-stationary process changing of speeds. based to the numerical modeling results, for the different scenarios of train speed and tunnel filling coefficients, some of which are represented in figures 2, 3 and 4, the process duration is divided into 2 phases. the focusing on these phases is due to the results of numerical modeling in the subway conditions. dependence between the given speeds for both non-stationary and stationary phases follows down that is useful in consideration speeds of these phases w ww t t f s n f f v v 004.01 1 )1( 1 1 1 0        (7) where t the complete tunnel aerodynamic resistivity coefficient in according of tunnel length ( l , m), length of train ( l , m) and of tunnel equivalent radius ( r , m); wf equivalent area of single wagon, m2; n number of wagons in the composition; ws area of the surface of the wagon excluding the area of bottom, m2. the remaining values have already been determined. the tunnel resistance complete coefficient is calculated using a formula (8) r ll t   007.05.1 (8) all of the input symbols in formula (8) have already been interpreted. the equivalent area of the wagon is calculated by considering the value of the frontal resistance coefficient with the following formula (9) fcf we  (9) where wc the frontal resistance coefficient of the wagon. considering the formula (1) speed of train will be calculated by the formula (10)  tv v 0 (10) while considering the formula (3), the formula (11) of circulation flow speed calculat ion is received 8 )1(0 vc (11) the air consumption originated by means of piston effect can be determined by a formula (12) cfq  (12) where q air consumption, m3/s. 3.1. numerical calculation. changing the boundary value of the of the speed of oncoming flow ahead of the train in numerical experimentation have been carried out according to the speed of the train. the results obtained can be analyzed by one of the numerical experiments. consider the dynamic of change of the flow speeds rate in tunnel portals, as well as in the annular space between the perimeters of tunnel and the train (figures 2, 3 and 4). figure 2. the dynamics of the speed of the oncoming flow (a) and the stream speed in the annular space between the train and the tunnel (b) when the speed of the train is 16.8 km/h and  = 0.61, ω = 0.47. from the presented figures it is well illustrated that the dynamics of ventilation flows can be divided into two phases, 1 the non-stationary and 2 the stationary phases. by means of these phases should also be characterized all the flows of air that will be originated out by the underground trains. according to numerical modeling results, the average speed of circulation flow in the nonstationary phase is less than in the stationary phase compared to the same flow rate. this could also be noted a priori, since in the non-stationary phase the changing values are both the speed of the train and the losses caused by the turbulence of the air flow. 9 figure 3. the dynamics of the speed of the oncoming flow (a) and the stream speed in the annular space between the train and the tunnel (b) when the speed of the train is 36.8 km/h and  = 0.61, ω = 0.47. figure 4. the dynamics of the speed of the oncoming flow (a) and the stream speed in the annular space between the train and the tunnel (b) when the speed of the train is 49.8 km/h and  = 0.61, ω = 0.47. 4. results and discussion graphs compiled by numerical modeling results are given in figure 5, from which show that circulation air flow generated by piston effect characterized by direct proportional dependence with speed of the train and tunnel filling rate. it is noteworthy that air consumption, due to the circular flow of piston effect, when the speed of train is in the range of 40-45 km/h, may vary from 90 to 100 m3/s. 10 figure 5. changing of circulation flow speed by tunnel filling coefficient for the trains speeds, km/h: 1 0v = 30; 2 0v = 35; 3 0v = 40. according to the tunnel filling coefficient, the changing of the circulation flow speed is given in figure 6. figure 6. changing of circulation flow speed c by the speed of the train when: 1  = 0.57; 2  = 0.61. figure 7 shows the nature of variation of speeds the oncoming and the circular flows in according of the different tunnel filling coefficient. the sum of the oncoming flow and the circulation flow ahead of the train should be in any case equaled the speed of the train according to which the numerical modeling was performed. based on the analysis of the oncoming flow speeds for simulated processes, it is possible to introduce the characteristic coefficient of the level of non-stationarity of the process by the phase duration 11 p nt t t t k  (13) where ntt duration of non-stationary phase, c; pt complete duration of modeled process, c. so, tk to satisfy the inequality 10  tk . from the inequality shows that the process is completely non-stationary when 1tk and when 0tk , it is stationary. in all other cases, there will be several indicators of phase ratio in the process to be discussed. in the simulated cases, the class of such processes takes place (see fig. 2a, 3a, 4a). figure 7. variation of speeds the oncoming and the circular flows in according of the tunnel filling coefficient: 1 the speed of the oncoming flow; 2 the speed of circulation flow. by means of the speed of the train on account of formula (11) is determined the speed of the circulatory flow generated by the piston effect, and by the formula (12) the air expenditure generated by the same piston effect. if necessary, it is possible to define oncoming air flow speeds as well as air flow in annular space between the perimeters of tunnel and train. it should be taken into account that air expenses are the same for both streams. thus, with the presented material, it is possible to determine and analyze all the technological indicators of ventilation according to numerical modeling data. 4.1. comparison of theoretical and experimental results. it is also noteworthy that the results obtained from numerical calculations in the oncoming flow of air and the flow of air in 12 annular space through our research are in good standing with theoretically calculated values. the margin of error does not exceed 7.2% (see table 2). table 2 comparison of the characteristic values of ventilation flows obtained from numerical experiments trough a theoretical analysis when  = 0.61 and  = 0.47. speed of train 0v , km/h speed of oncoming flow (theory) tv , m/s speed backflow in annular space (theory) gv , m/s speed of oncoming flow (experiment) extv _ , m/s speed of oncoming flow (experiment) exgv  , m/s percentage error % 26.0 3.4 8.7 3.4 8.1 6.9 36.8 4.8 12.3 4.8 11.6 5.8 49.8 6.5 16.6 6.5 15.4 7.2 from the comparison of theoretical analysis and numerical experiments, the experimenta l data is closer to the theoretical, which gives an additional basis for the calculation of the number of circulation air flow with consideration of influence of non-stationary phase of the processes. as was mentioned above, according to the speed of the train, it is possible to calculate the speed of oncoming air flow, the speed of backflow in annular space, the speed of circulation air flow ahead and rear of the train as well as air consumption generated thanks to the piston effect of moving train. these data are mainly intended for calculation of ventilation. in addition, for the forecasted purposes, the calculation of the circulation flows in front and behind the train is more favorable for realistic conditions trough the train speeds, which are shown in figure 7. conclusions as a result of numerical experiments, it is shown that the dynamics of the oncoming flow and backflow in the annular space is characterized by stationary and non-stationary phases, which should be taken into account in determining the flow velocities that arise by moving train. the extent rate of non-stationarity of the process tk for train speeds (25-50 km/h) is close to 1/2, which is a sufficient basis in order to take into consideration the mentioned phases for calculating of the air circulate speed and of air consumption; the speed of the circulation flow created by the piston effect, in accordance with the tunnel filling factor, is characterized by a linear relation, and the extent rate of its growth is directly proportional to the speed of the train; 13 maximum value of the air consumption carried out by the piston effect for the train's speed of the 40-45 km/h range, does not exceed 90-100 m3/s, in the tbilisi metro conditions that corresponded to the speed of the stationary phase of moving, when the tunnel filling coefficient  = 0.35. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli georgian national science foundation (srnsf) [grant number 216968]. references [1] abramobich g.n. prikladnaia gazovaia dinamika. 1991; moscow: 600, (in russian). [2] tsodikov v.y. ventiliacia i teplosnabjenie metropolitenov. 1975; moscow: 568, (in russian). [3] xu s.s. piston wind and environmental conditions in the tunnel. electric appliances, 1987; 3: 42–47. [4] pan s., fan l., liu j., xie j., sun y., cui n., zhang l., zheng b. a review of the piston effect in subway stations. advances in mechanical engineering. 2013: http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205. [5] xue p., you s., chao j., ye t. numerical investigation of unsteady airflow in subway influenced by piston effect based on dynamic mesh. tunneling and underground space technology. 2014; 40: 174-181. [6] yuan f.-d., you s. cfd simulation and optimization of the ventilation for subway sideplatform. tunneling and underground space technology. 2007; 22(4): 474-482. [7] lin c., chuah y.k., liu c. a study on underground tunnel ventilation for piston effects influenced by draught relief shaft in subway system. applied thermal engineering. 2008; 28(5–6): 372–379. [8] gonzález m.l., vega m.g., oro j.m.f. and marigorta e.b. numerical modeling of the piston effect in longitudinal ventilation systems for subway tunnels. tunneling and underground space technology. 2014; 40: 22-37. [9] lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s., moraru r., khokerashvili z., arudashvili n. the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam-2017. bucharest, romania, 2017; 2: 342-352. [10] li z., chen c., yan l., pan s., zhang l. “cross-ventilation” effect of piston wind and energy-saving evaluation for the ventilation and air condition in subway station. proceedings of the 8th international symposium on heating, ventilation and air conditioning. 2017: 147-156. http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779806001167#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779806001167#! https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/22/4 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-39578-9 https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-39578-9 14 [11] wang f., wang m., he s., deng y. computational study of effects of traffic force on the ventilation in highway curved tunnels. tunneling and underground space technology. 2011; 26(3): 481–489. [12] yan w., naiping g., lihui w., xiping w. a numerical analysis of airflows caused by trainmotion and performance evaluation of a subway ventilation system. 2014; 23(6): 854-863. [13] meng n., hu l., wu l., yang l., zhu s., chen l., tang w. numerical study on the optimization of smoke ventilation mode at the conjunction area between tunnel track and platform in emergency of a train fire at subway station. tunneling and underground space technology. 2014; 40:151-159. [14] chiu c.-w., lu t., chao h.-t., shu c.-m. performance assessment of video-based fire detection system in tunnel environment. tunneling and underground space technology. 2014; 40:16-21. [15] lanchava o., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success. bucharest. 2017; 18(s1):69-72. [16] ilias n., lanchava o., nozadze g. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. supplement of quality-access to success. bucharest. 2017; 18(s1):85-88. [17] lanchava o., abashidze g., tsverava d. securing fire safety for underground structures. supplement of quality-access to success. bucharest. 2017; 18(s1):47-50. [18] kim k.-h., ho d.x., jeon j.-s., kim j.-c. a noticeable shift in particulate matter levels after platform screen door installation in a korean subway station. atmospheric environment. 2012; 49:219-223. [19] moreno t., martins v., querol x., jones t., bérubé k., minguillón m.c., amato f., capdevila m., de miguel e., centelles s., gibbons w. a new look at inhalab le metalliferous airborne particles on rail subway platforms. science of the total environment. 2015; 505:367–375. [20] li g., you s. a new system to reduce air pollution in metro platform. procedia environmental sciences. 2011; 11:1454 – 1458. [21] wang j., zhao l., zhu d., gao h.o., xie y., li h., xu x., wang h. characteristics of particulate matter (pm) concentrations influenced by piston wind and train door opening in the shanghai subway system. transportation research. 2016; d47:77–88. [22] xu b., hao j. air quality inside subway metro indoor environment worldwide: a review. environment international. 2017; 107:33–46. [23] lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvil i n. fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal. april 2019, vol. 18 (4): 317-325. http://journals.sagepub.com/author/yan%2c+wu http://journals.sagepub.com/author/naiping%2c+gao http://journals.sagepub.com/author/lihui%2c+wang http://journals.sagepub.com/author/xiping%2c+wu https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 89 გოროშიძე გიორგი. განწყობისეული ადაპტაცია შეფასებისა და დამოკიდებულების ფორმირებაში. დიმიტრი უზნაძის 130 წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენციის მასალები. ქუთაისი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2016, გვ. 62-69. გიორგი გოროშიძე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ფსიქოლოგიის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი. განწყობისეული ადაპტაცია შეფასებისა და დამოკიდებულების ფორმირებაში (განწყობა, ადაპტაცია, შეფასება, დამოკიდებულება) განწყობის ფსიქოლოგიაში დამკვიდრებული განმარტებების თანახმად, განწყობა წარმოადგენს ინდივიდის ადეკვატური და მიზანშეწონილი ქცევის საფუძველს. იგი გვევლინება როგორც მუდმივად ფუნქციონირებადი ადაპტაციის მექანიზმი [3, 87-89], რომელიც განაპირობებს ინდივიდის მიერ მოვლენების შეფასებას და მათი შესაბამისი მოქმედებების განხორციელებას. ეს დასტურდება განწყობის ფსიქოლოგიის სფეროში მეცნიერთა მიერ განხორციელებული მრავალი კვლევის შედეგად მიღებული ობიექტური მონაცემებით (დ. უზნაძე, შ. ნადირაშვილი, მ. ნორაკიძე, შ. ჩხარტიშვილი, ბ. ხაჭაპურიძე და სხვ.). განწყობისეულ შეფასებასა და მოქმედებას შორის აღინიშნება საპირისპირო ურთიერთდამოკიდებულება, რაც განწყობის ფსიქოლოგიაში ცნობილია „განწყობის ასიმილაციური მოქმედების და კონტრასტული შეფასების კანონის“ სახელით [1, 90-98]. ამ ორი ურთიერთსაპირისპირო პროცესის გაერთიანების საფუძველი განწყობის ადაპტაციურ ბუნებაში უნდა ვეძებოთ. ადაპტაცია არაერთი მექანიზმის ურთიერთშეთანხმებული მოქმედებით მიმდინარეობს და ინდივიდში მიზანშეწონილი ცვლილებების განხორციელებას განაპირობებს. ადამიანი განუწყვეტლივ ურთიერთობს სინამდვილესთან და მუდმივად შეიმეცნებს მას. სინამდვილის ასეთი უწყვეტი შემეცნების პროცესში ყოველთვის პირველი რიგის ამოცანას წარმოადგენს ობიექტების და მოვლენების სისტემატიზაცია, კატეგორიზაცია, კლასიფიკაცია. ამ პროცესების განხორციელებისთვის აუცილებელ უპირველეს და უზოგადეს მექანიზმს, არისტოტელეს სწავლების, ჟ. პიაჟეს გამოკვლევების და სხვა მეცნიერთა ნააზრევის მიხედვით, მოვლენათა შორის მსგავსება-განსხვავების დადგენა წარმოადგენს. მის საფუძველზე ხდება შესაძლებელი თუნდაც აღქმის, როგორც სინამდვილის ასახვის პირველადი პროცესის, ისეთი სპეციფიკური თავისებურებების არსებობა, როგორებიცაა აღქმის კატეგორიალობა, აღქმის კონსტანტობა და სხვ. ე.ი. პირველი „შეხვედრა“ სინამდვილესთან მსგავსება-განსხვავების დადგენის ვითარებაში მიმდინარეობს. ეს აუცილებელია ობიექტური სინამდვილის მიმართ ინდივიდის ადეკტავური და მიზანშეწონილი ადაპტაციის განხორციელებისთვის. ფიქსირებული განწყობის ცნობილი კონტრასტ-ასიმილაციის ეფექტებიც მსგავსება-განსხვავების დადგენის ფარგლებში მიიღება და მრავალ ფსიქიკურ პროცესთა წინმსწრებ მოვლენებად უნდა განიხილებოდეს. სწორედ მსგავსება-განსხვავების საფუძველზეა აღმოცენებული განწყობის ის ეფექტები, რომლებიც ფართოდ იქნა შესწავლილი განწყობის ფსიქოლოგიის სფეროში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 90 ფიქსირებული განწყობის ექსპერიმენტებში მრავალჯერ ეკსპონირებული არატოლი ობიექტების შეფასების საფუძვლად უნდა მივიჩნიოთ „ტოლობის“ სუბიექტური შეფასება, რომელიც განიცდის ცვალებადობას ჯერ ზემოქმედი არატოლი ობიექტებისადმი მიმსგავსების მიმართუილებით საგანწყობო ცდებში, ხოლო შემდეგ ტოლი ობიექტებისადმი მიმსგავსების მიმართუილებით კრიტიკულ ცდებში. ეს ნიშნავს იმას, რომ განწყობის ფორმირების პროცესში (ანუ გარემოსთან „ადაპტაციის“ პროცესში) ინდივიდის მიერ სინამდვილის მოვლენათა შეფასების საფუძვლად გვევლინება ისეთი განწყობა, რომელიც სულ უფრო მეტად ემსგავსება ფსიქიკაში ასახულ აქტუალურად ზემოქმედ სტიმულაციას. ეს ყოველივე განწყობისეულ პროცესებში მონაწილე „მოდიფიკაციის ფაქტორს“ უნდა მიეწერებოდეს, რომელიც „ფიქსაციის ფაქტორთან“ ერთად განაპირობებს ხსენებულ პროცესთა ცნობილ მრავალფეროვნებას [4, 189192]. განწყობის ფიქსაციის აღწერილი პროცესი ფაქტობრივად წარმოადგენს ინდივიდის ადაპტაციის მოდელირებულ პროცესს, რომელშიც ადგილი აქვს მასზე არატოლი ობიექტების ზემოქმედების შედეგად „სუბიექტური ტოლობის“, როგორც შეფასების ათვლის წერტილის წანაცვლებას. ამ „სუბიექტური ტოლობის“ წანაცვლების შედეგად აღმოცენდება მიწოდებული ტოლი ობიექტების კონტრასტულად არატოლი შეფასება. იგივე შეიძლება ითქვას დამოკიდებულების, როგორც განწყობის მეორე გამოვლინების შესახებ. აქ სუბიექტური ტოლობის სანაცვლოდ ფიგურირებს ნეიტრალური შეფასება („სუბიექტური ნული“). ამ შემთხვევაში ადაპტაციის პროცესი განაპირობებს ინდივიდის ნეიტრალური შეფასების მიახლოებას (წანაცვლებას) რაიმე მოვლენის თავდაპირველ შეფასებასთან. ადაპტაცია განხორციელებულად შეიძლება ჩაითვალოს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მოხდება რაიმის მიმართ ნეიტრალური დამოკიდებულების შემუშავება (ანუ დამოკიდებულების „განულება“). ამ შემთხვევაშიც ერთი მიმართულებით ნეიტრალური შეფასების წანაცვლების შედეგად აღმოცენდება კონტრასტული შეფასება საპირისპირო მიმართულებით. „სუბიექტური ნული“ (ნეიტრალური შეფასება) წარმოადგენს ყველაზე უფრო კომფორტულ ზონას შეფასებისა და მოქმედების საწარმოებლად. სწორედ ამ ზონაში ხორციელდება განწყობისთვის დამახასიათებელი იმპულსური აქტივობები. მის ფარგლებს გარეთ აღმოცენდება აქტივობათა განხორციელებისთვის აუცილებელი მეტი ძალისხმევების გაღების საჭიროება. სავარაუდოდ ამის გამო ამჯობინებენ ადამიანები ადაპტაციის შედეგად მიღწეული ჩვეული სქემებით აქტივობას (შეფასებას და მოქმედებას). ძალთა ეკონომიით აქტივობა, ზოგადად, ცოცხალი ბუნებისთვისაა დამახასიათებელი და ვერც ადამიანი იქნება აქედან გამონაკლისი. განწყობისეულ შეფასებაში, რომელშიც ფიგურირებს ობიექტების ერთმანეთთან შედარების პროცედურა, უფრო მეტად არის გამოკვეთილი რაოდენობრივი ასპექტი. მას ყოველთვის მეტი ყურადღება ეთმობოდა განწყობის კლასიკურ კვლევებში, რომლებშიც უფრო ტიპიურად ითვლებოდა ობიექტის, ობიექტებს შორის არსებული მიმართების და მათთან დაკავშირებული პროცესების შეფასება ობიექტურ საზომ ერთეულებში. რაც შეეხება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 91 დამოკიდებულებას, მასში უფრო მეტად არის წარმოდგენილი ინდივიდის თვისებრივი მიმართება რაიმე მოვლენასთან. იგი უფრო ტიპიურია ადამიანების, ადამიანებს შორის ურთიერთობების და მათთან დაკავშირებული პროცესების მიმართ გარკვეული პოზიციის შემუშავების შემთხვევებში. განწყობა, როგორც სპეციფიკური ფსიქიკური მდგომარეობა, ინდივიდის გარკვეული მიმართების გამომხატველია: რაიმე ობიექტის, მოვლენისა თუ ადამინისადმი; ობიექტებსა და მოვლენებს შორის მიმართებებისადმი; ადამიანებისადმი, მათ შორის დამოკიდებულებებისადმი და ა.შ. ყველგან და ყოველთვის ადგილი აქვს ერთსა და იგივე მოვლენას გარემოსთან შეგუების პროცესში მოვლენათა შეფასებისთვის და სათანადო მოქმედების განხორციელებისთვის ერთიანი მზაობის განწყობის შემუშავებას ან წარსულში შემუშავებული განწყობის აქტუალიზაციას და მის საფუძველზე ადეკვატური მოქმედების განხორციელებას. შეფასებითი აქტივობა ეტალონთან ობიექტის შედარების ოპერაციის საფუძველზე ხორციელდება და უფრო პროცესუალური ხასიათი გააჩნია. დამოკიდებულება, როგორც განწყობის მეორე გამოვლინება, განვითარებული პროცესების შედეგად მიღწეული ფსიქიკური მდგომარეობაა და, როგორც უკვე არსებული და ჩამოყალიბებული მოცემულომა, შედარების ოპერაციას აღარ საჭიროებს. როგორც არ არსებობს შეფასება შედარების ოპერაციის გარეშე, ისე არ არსებობს დამოკიდებულება შედარების ოპერაციის მონაწილეობით. ისინი ერთი მოვლენის ორი მხარეა და განსხვავებულ თვისობრიობებს წარმოადგენენ, როგორც ფორმა და შინაარსი. ამდენად, დამოკიდებულება ვერ იქნება შეფასებითი და პირიქით. განწყობის, როგორც ქცევის განმსაზღვრელის შესახებ მსჯელობისას მის შინაარსში უნდა იგულისხმებოდეს ან შეფასების მექანიზმი, ან დამოკიდებულება. სხვა შემთხვევებში წინააღმდეგობრივი მსჯელობის მიღება გარდაუვალია. თანამედროვე სინამდვილე და მასში მიმდინარე პროცესები უფრო მეტად საჭიროებენ ყურადღების გამახვილებას განწყობის უფრო მაღალი დონის ასპექტზე დამოკიდებულებაზე. დამოკიდებულებებიდან მეცნიერთა ყურადღებას იპყრობს ისეთები, რომლებიც ფორმალური თვალსაზრისით სამი „მდგომარეობის“ სახით შეიძლება არსებობდეს: უარყოფითი, ნეიტრალური და დადებითი. დამოკიდებულების სიძლიერის სხვადასხვა ხარისხის უფრო დეტალიზებული შესწავლის შესაძლებლობას, როგორც ცნობილია, იძლევა სუბიექტური სკალირების მეთოდი. მისი მეშვეობით რაიმე მოვლენის მიმართ ინდივიდის დამოკიდებულების შესწავლისას ვღებულობთ ფსიქიკაში უფრო ღრმად მიმდინარე პროცესების შესახებ საგულისხმო ინფორმაციას. ეს არ არის შესაძლებელი ობიექტების შეფასების შემთხვევებში, როდესაც ფიქსირებული განწყობის ეფექტების გაზომვა ხდება ობიექტური და ზუსტი საზომი ერთეულებით. ინდივიდში მიმდინარე პროცესების შესწავლა უფრო მეტი ადეკვატურობით არის შესაძლებელი სუბიექტური და არაზუსტი მეთოდების გამოყენების შემთხვევებში, ვიდრე ობიექტური და ზუსტი მეთოდების გამოყენების შემთხვევებში [2, 17-18]. დამოკიდებულება, როგორც პიროვნების განწყობის გამოვლინება, არაერთი ცნობილი მეცნიერის შესწავლის საგანი გახდა (ჰაიდერი, ოსგუდი და ტანენბაუმი, ფესტინგერი, ფიშბეინი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 92 უილიამსი და სხვ.), რაც ადამიანის ქცევისთვის მის დიდ მნიშვნელობაზე მიუთითებს. თუ მოვლენათა შეფასების ამოცანებში ადგილი აქვს ურთიერთსაპირისპირო დამოკიდებულებას შეფასებასა და მოქმედებას შორის, დამოკიდებულების ჩამოყალიბების შემთხვევებში აღინიშნება მასთან მოქმედების შესაბამისობა. ეს ანიჭებს მოვლენისადმი ინდივიდის დამოკიდებულებას მისი მოქმედების პრედიქტორის მნიშვნელობას. დამოკიდებულების ჩამოყალიბება არის იგივე განწყობის შემუშავების პროცესი, რომელიც, თავის მხრივ, ადაპტაციის პროცესის გამოხატულებაა. ალბათ ამის გამო ხდება ის, რომ დამოკიდებულების შეცვლა ითხოვს გარკვეულ დროის შუალედის გავლას, შეფასებათა ცვლილებას, რაც ინდივიდის მიერ მარტივ და ადვილ ამოცანად არ განიცდება. დამოკიდებულებისთვის, ისევე როგორც ფიქსირებული განწყობისთვის, დამახასიათებელია კონტრასტ-ასიმილაციის ეფექტები, რომლებიც იდივიდში აღმოცენდება რაიმე მოვლენის მიმართ სხვა ინდივიდის მიერ გამოვლენილი დამოკიდებულების შეფასებისას. რაიმე მოვლენის მიმართ ინდივიდის მიერ დამოკიდებულების შემუშავების პროცესი უნდა განიხილებოდეს ისევე, როგორც განწყობის ფიქსაციის პროცესი (განწყობის საფიქსაციო ეტაპის ანალოგი კლასიკურ ცდებში), ხოლო იგივე მოვლენის მიმართ სხვა ინდივიდის მიერ გამოვლენილი განსხვავებული დამოკიდებულების შეფასება პირველის მიერ უნდა ჩაითვალოს კრიტიკულ შეფასებად (განწყობის კრიტიკული შეფასების ეტაპის ანალოგი კლასიკურ ცდებში). ამ შემთხვევაში ინდივიდისთვის სხვისი ნეიტრალური დამოკიდებულების ჩვენება იქნება ზუსტი ანალოგი ფიქსირებული განწყობის კრიტიკულ ცდებში ტოლი ობიექტების მიწოდების. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 93 კერძოდ, თუ ერთი და იგივე მოვლენის მიმართ a ინდივიდს გააჩნია უარყოფითი დამოკიდებულება და b ინდივიდი მის მიმართ ამჟღავნებს ნეიტრალურ დამოკიდებულებას, მაშინ a ინდივიდის მიერ b ინდივიდის ნეიტრალური დამოკიდებულება შეფასედება დადებით დამოკიდებულებად, რაც ამ შემთხვევისთვის კონტრასტულ შეფასებას წარმოადგენს (იხ. ნახატი n1). იგივე სურათი გვეძლევა საპირისპირო შემთხვევაშიც, როდესაც რაიმე მოვლენის მიმართ დადებითი დამოკიდებულების არსებობისას სხვის მიერ იგივე მოვლენის მიმართ ნეიტრალური დამოკიდებულების ჩვენებისას ინდივიდში აღმოცენდება კონტრასტულად ნეგატიური შეფასება. ამრიგად, განწყობისეული პროცესების კლასიკური ლოგიკა დამოკიდებულებათა შემუშავებისა და მათი შეფასების შემთხვევებშიც შენარჩუნებულად უნდა ჩაითვალოს. ჩვენ მიერ საუბრის მეთოდით ჩატარებულმა კვლევებმა 80 ცდისპირზე აჩვენა ის, რომ უკლებლივ ყველა მათგანი უარყოფითად შეფასებული მოვლენის მიმართ გამოხატულ ნეიტრალურ დამოკიდებულებას აღიქვამს დადებით დამოკიდებულებად. ამით დასტურდება ზემოთ წარმოდგენილ და თვალსაჩინოდ აღწერილ მოსაზრებათა მართებულობა. როგორც ნათლად ჩანს n1 ნახატიდან, ამ მოსაზრებათა მხოლოდ ვიზუალიზირებაც კი არის სრულიად საკმარისი იმისთვის, რომ თავისთავად ცხადად ჩაითვალოს ინდივიდის დამოკიდებულებასთან (განწყობის მნიშვნელოვან ფორმასთან) დაკავშირებული პროცესების ახსნის წარმოდგენილი ვარიანტის ადეკვატურობა, სისწორე და არაწინააღმდეგობრივი ხასიათი. ზემოხსენებული განწყობისეული მოვლენების ახსნის ერთგვარი მსგავსება სხვა კონცეპციებში ამ მოვლენების ასახსნელად წარმოდგენილ მოსაზრებებთან შეიძლება მეტყველებდეს მხოლოდ და მხოლოდ განწყობის თეორიის მრავლისმომცველობისა და მეტი ადეკვატურობის სასარგელოდ, რომელსაც პოზიციებს უმყარებს ობიექტურად დადასტურებული ფუნდამენტური ფსიქოლოგიური კანონები. ლიტერატურა 1. ნადირაშვილი შოთა. განწყობის ფორმირება და სენსომოტორული აქტივობა. წიგნ.: ექსპერიმენტული კვლევები განწყობის ფსიქოლოგიაში. თბილისი, 1971, გვ. 90-98. 2. გოროშიძე გიორგი. განწყობის ინტეგრაციული ბუნება. ვლ. ნორაკიძის დაბადებიდან 90 წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენციის მასალები. თბილისი 1999, გვ. 17-18. 3. горошидзе г. установочная модификация в приспособительной активности человека. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მაცნე, ფილოსოფიისა და ფსიქოლოგიიის სერია, 1981, n 1, გვ. 87-96. 4. горошидзе г. об отражении фактора модификации в проявлении фиксированной установки. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 101, n 1, 1981, გვ. 189-192. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 94 გიორგი გოროშიძე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ფსიქოლოგიის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი. განწყობისეული ადაპტაცია შეფასებისა და დამოკიდებულების ფორმირებაში განწყობა, ადაპტაცია, შეფასება, დამოკიდებულება რეზიუმე სტატიაში ნაჩვენებია განწყობა, როგორც შეფასებისა და მოქმედების განხორციელების ფუნდამეტური მექანიზმი და ახსნილია მისი ადაპტაციური ბუნება. საუბარია დამოკიდებულების, როგორც მაღალი დონის განწყობისეული მდგომარეობის, დიდ მნიშვნელობაზე. ადაპტაცია გააზრებულია როგორც ინდივიდის დამოკიდებულების ნეიტრალურამდე მიყვანის პროცესი. ფიქსირებული განწყობის კლასიკურ ცდებთან ანალოგიის გამოყენებით ახსნილია ადაპტაციის მეშვეობით ნეიტრალური დამოკიდებულების წანაცვლებით კონტრასტული შეფასების წარმოშობის მექანიზმი. დადასტურებულია, რომ თუ ერთი ინდივიდი უარყოფითად შეფასებული მოვლენის მიმართ ამჟღავნებს ნეიტრალურ დამოკიდებულებას, მაშინ მეორე ინდივიდისთვის იგი ფასდება როგორც კონტრასტულად დადებითი დამოკიდებულება და პირიქით. george goroshidze – ivane javachishvili tbiliosi state univrsity, doctor of psychology, associate professor. set adaptation in the formation of estimation and attitude set, adaptation, estimation, attitude summary this article describes the attitude as a fundamental mechanism for estimation and action. describes its adaptive nature. postulated that attitude is individual’s high-level psychological state. adaptation is understood as the process of bringing the individual’s attitude to the neutral value. by analogy with the classical experiments of the fixed set, explains the mechanism of how the adaptation, shifting the neutral ratio, generates a contrasting estimation. it is argued that if one individual shows the neutral attitude to the negative phenomenon, then by the second individual it estimated as positive and vice versa. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 95 георгий горошидзе – тбилисский государственный университет имени иване джавахиш-вили, доктор психологии, ассоциированый профессор. установочная адаптация в формировании оценки и отношения установка, адаптация, оценка, отношение резюме в статье описывается установка, как фундаментальный механизм осуществления оценки и действия и объясняется ее адаптационная природа. говорится о большом значении отношения как об установочном состоянии высокого уровня. адаптация понимается как процесс приведения отношения индивида к неитральному значению. по аналогии с опытами фиксированной установки, объясняется механизм того, как адаптация, смещая неитральное отношение, порождает контрастную оценку, утверждается, что если один индивид проявляет неитральное отношение к отрицательному явлению, то тогда вторым индивидом это оценивается положительно и наоборот. სტუ-ს შრომები, n 6(439) 2001 1 უაკ 622.41:543.132 ზ. ლებანიძე, ი. ქსოვრელი, ო. ლანჩავა შახტებში ჟანგვის კუთრი სითბოს განსაზღვრა ქვანახშირის შახტების დაპროექტების, მშენებლობის და ექსპლუატაციის დროს აუცილებელია თბოფიზიკური გაანგარიშებები სავენტილაციო ჭავლის კლიმატური პარამეტრების (ტემპერატურის,ფარდობითი ტენიანობის) დასადგენად და მათი ოპტიმალური სიდიდეების უზრუნველსაყოფად საერთო სითბურ ბალანსში ჟანგვითი პროცესების წილი 25%-ის დიაპაზონში მერყეობს. დაახლოებით ამავე რიგისაა ადგილობრივი წყაროების მიერ გამოყოფილი სითბო. ხოლო დანარჩენი 50% სავენტილაციო ნაკადს ქანთა მასივიდან გადაეცემა. ნაშრომი მიძღვნილია ტყიბულის შახტებში ჟანგვითი პროცესების შედეგად გამოყოფილი სითბოს რაოდენობის ექსპერიმენტული შეფასებისადმი, მიღებული შედეგების თბოფიზიკური გამოთვლების .შესასრულებლად გამოყენების მიზნით. მეტ-ნაკლებ ჟანგვას შახტებში ექვემდებარებიან ნახშირი, მისი მტვერი და ხის სამაგრი. ხის სამაგრის ჟანგვის პროცესს აქვს შედარებით ხანგრძლივი (დაახლოებით 20 თვე) საინკუბაციო პერიოდი და მხოლოდ ამ დროის გასვლის შემდეგ იწყება ინტენსიური ჟანგვა. ტყიბულის შახტებში ხის სამაგრი გამოიყენება მხოლოდ გამკვეთებსა დასაწმენდ სანგრევეგში. ამასთან, პირველი გადამაგრება ხდება მაქსიმუმ სამი, ხოლო მეორე და ყველა შემდგომი ერთი თვის შემდეგ) ამიტომ ხის სამაგრის ჟანგვის შედეგად გამოყოფილი სითბო საერთო ბალანსზე გავლენას არ ახდენს. შესაბამისად, აღნიშნული შახტების თბურ ბალანში ჟანგვითი პროცესების წილი მხოლოდ ნახშირის ჟანგეულების წარმოქმნისას გამოყოფილი სითბოთი ამოიწურება. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სავენტილაციო ნაკადში ჟანგბადის კონცენტრაციის შემცირება შეიძლება მიჩნეულ იქნეს მხოლოდ ნახშირისა და მისი მტვრის ჟანგვითი პროცესის საბოლოო შედეგად. მთელი სირთულე კი ის არის, რომ კონცენტრაციის კლება მცირე სიდიდისაა და მისი დაფიქსირების შესაძლებლობას ჰაერის ანალიზის არსებული ხელსაწყოები არ იძლევა. არანაკლები სირთულეა კონცენტრაციის ცვალებადობის დაკავშირება საშახტო პირობებში რეალურად გამოყოფილ ეგზოთერმულ ენერგიასთან. პირველი სირთულის მოსახსნელად შევირჩიეთ აირების საანალიზო ხელსაწყო бти-2 გაზომვის სიზუსტით 0,05 %. ჩვენ მიერ განხორციელებული მოდერნიზაციის შემდეგ მისი სიზუსტე გაიზარდა 0,001%-მდე, რაც დაცულია საავტორო მოწმობით [1]. აღნიშნულის შედეგად შესაძლებელი გახდა შახტის სავენტილაციო ქსელის ნებისმიერ გვირაბში ჟანგბადის კონცენტრაციის მაღალი სიზუსტით განსაზღვრა. სავენტილაციო ნაკადში ჟანგბადის კონცენტრაციის ცვალებადობა განისაზღვრება ლაბორატორიულ პირობებში შახტებში აღებული ჰაერის სინჯების სტუ-ს შრომები, n 6(439) 2001 2 მიხედვით, მოდერნიზებული საანალიზო ხელსაწყოს მეშვეობით. სინჯების აღება ხდებოდა წლისა და დღეღამის სხვადასხვა დროს, სავენტილაციო ქსელის სხვადასხვა დანიშნულების გვირაბებში ჰაერმიმწოდებელი ჭაურებისა და შტოლნების გამოკლებით, რამდენადაც მათში ნახშირისა და მისი მტვრის ჟანგვა და შესაბამისად, ჟანგბადის კონცენტრაციის შემცირება არ ხდება. ამრიგად, სინჯების აღების პროგრამა ისეთნაირად უნდა შედგეს, რომ მიღებული შედეგებით შესაძლებელი იყოს ჟანგბადის კონცენტრაციის ცვალებადობის დადგენა დროსა და სივრცეში და ამ ცვალებადობის დაკავშირება ნახშირის მოპოვება-გამოტანის ტექნოლოგიური ციკლის სხვადასხვა შემთხვევებთან. ლაბორატორიულად დადგენილი ჟანგბადის კონცენტრაციის შემცირების შახტურ პირობებთან მისადაგება მოხდა ეგზოთერმული ეფექტის მიხედვით, მის დასადგენად გამოვიყენეთ მეთოდი [2], რომელიც ემყარება ერთეული მოცულობის ჟანგბადის შთანთქმისას გამოყოფილი სითბოს რაოდენობის განსაზღვრას. ექსპერიმენტული დაკვირვებების საფუძველზე დადგენილი ეგზოთერმული ეფექტის საშუალო აწონილი სიდიდეები ტყიბულ-შაორის ქვანახშირის საბადოს ცალკეული ფენებისათვის მოცემულია ცხრილში. ჟანგვითი პროცესების გასაშუალოებული კუთრი სითბოს გამოყოფის ცვლილება სავენტილაციო ქელში ჰაერის ნაკადის მოძრაობის მიმართულებით: ა) ნახშირის სტუ-ს შრომები, n 6(439) 2001 3 მოპოვებისას; ბ) ნახშირის მოპოვების გარეშე. 1 მაღაროს ეზო და კაპიტალური კვერშლაგი; 2 საველე შტრეკი; 3 -ქანობი; 4 საუბნო კვერშლაგი; 5საშრეო შტრეკი; 6 საწმენდი სანგრევი ცხრილში მოცემული მონაცემების მიხედვით შეიძლება განისაზღვროს ამ საბადოს „სქელი“ ფენის წყებისათვის დამახასიათებელი საშუალოდ აწონილი ეგზოთერმული ეფექტი, რაც შეადგენს 16,64 ჯ/მ3. ნახშირის ჟანგვის კუთრი სითბო განისაზღვრება ფორმულით (1) სადაც v არის საანგარიშო უბანზე დროის ერთეულში მიწოდებული ჰაერის რაოდენობა, მ3/წმ; c1 და c2 -შესაბამისად ჟანგბადის კონცენტრაცია სავენტილაციო ნაკადში განსახილველი გვირაბის თავსა და ბოლოში,%; q1-ნახშირისა და ნახშირის მტვრის ჟანგვის ეგზოთერმული ეფექტი, ჯ/მ3; fსაანგარიშო უბნის გაშიშვლებული ზედაპირის ფართობი, მ2. გაანგარიშებები ზემოაღნიშნული ფორმულით შესრულდა სხვადასხვა ტექნოლოგიური პროცესისათვის, რომელთა შედეგები მოცემულია ნახაზზე. ექსპერიმენტული გამოკვლევების შედეგად შეიძლება დავასკვნათ, რომ ჟანგვითი პროცესების დროს ჰაერმიმწოდებელ გვირაბებში გამოყოფილი სითბოს რაოდენობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ქვანახშირის მოპოვების ტექნოლოგიურ პროცესზე. ამ პროცესის სხვადასხვა ეტაპზე საანგარიშო სითბოს რაოდენობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. საწმენდ და მოსამზადებელ გვირაბებში ხდება ჟანგვის კუთრი სითბოს განსაკუთრებული ზრდა ნახშირის მონგრევისა და ტრანსპორტირების დროს. ჟანგვის კუთრი სითბოს ცვალებადობა ხდება შემდეგ დიაპაზონში: საწმენდი სანგრევისათვის 26—67 ვტ/მ2, საშრეო მტრეკისათვის 12-36 ვტ/მ2 და საუბნო კვერშლაგისათვის 9-24 ვტ//მ2. საწმენდ სანგრევში განსაკუთრებული მოვლენა შეინიშნება კერძოდ, ჟანგბადის კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მცირდება იმ შემთხვევაშიც როცა ნახშირის მონგრევა და ტრანსპორტირება დამთავრებულია. როგორც ეტყობა, ჟანგვითი პროცესის ინტენსიფიკაციის მიზეზი აქ შეიძლება იყოს სავენტილაციო ნაკადის კონტაქტი ახალგაშიშვლებულ ნახშირის ფენის ზედაპირთან. ლიტერატურა литератураreferences 1.0ниани ш.и., ноникашвили m.b. ксоврели ю.р. лебанидзе з.б. устройство для анализа состава рудничного воздуха. авторское свидетельство n 1695l70 go 1 n 7/04, g05 d27/00. 2. забавин b.и. каменные и бурые угли. м.: недра, 1964. -198 с. სტუ-ს შრომები, n 6(439) 2001 4 სასარგებლო წიაღისეულის საბადოთა დამუშავებისა და მიწისქვეშა ნაგებობათა მშენებლობის კათედრა რედაქციაში შემოვიდა 10.06.2001 georgian scientists vol. 3 no. 3 (2021) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 114 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.08 პოლიტიკური ლიდერობის თეორიები და პოსტსაბჭოთა ავტორიტარი ლიდერები ელენე გელაშვილი პროფესორის ასისტენტი, თსუ სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის სწავლის მენეჯმენტის განყოფილების უფროსი ავთანდილ ტუკვაძე ასოცირებული პროფესორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აკაკი აბზიანიძე პროფესორი, საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაშრომში პოლიტიკური ლიდერობის წარმოშობის თეორიებზე (თვისებათა, სიტუაციური, მიმდევრების, ფსიქოლოგიური) დაყრდნობით, კომპარატიული და თვისებრივი კვლევების საფუძველზე, პოსტსაბჭოთა სივრცეში შესწავლილია პოლიტიკური ლიდერობის თავისებურებები. ლიდერი იყენებს სიტუაციას, ეყრდნობა მიმდევრებს, უმეტეს შემთხვევაში ქარიზმით დაჯილდოებულ დიდ ლიდერებს ახასიათებთ მთელი რიგი ფსიქოლოგიური თავისებურებები, მაგრამ ყველა შემთხვევაში განმსაზღვრელ როლს თამაშობს ლიდერული თვისებები, რომელთა უმეტესობა თანდაყოლილია. ჩვენი აზრით, მკვლევარების არგუმენტი, რომ ლიდერის თვისებები ახასიათებს ჩვეულებრივ მოკვდავებს, არაა დამაჯერებელი „თვისებათა თეორიის“ უარსაყოფად ორი გარემოების გამო: ჯერ ერთი, ლიდერი ადამიანია, სოციალური არსებაა (ადამიანი პოლიტიკური არსებაა და ცალკე თვითკმარ არსებად ის ან მხეცია ან ღმერთი –არისტოტელე) და ბუნებრივია იგი ადამიანური თვისებების მატარებელია; მეორე, ლიდერს განსაკუთრებული თვისებები დიდი ხარისხით (დოზით) ახასიათებს და რაც მთავარია ისინი ხელისუფლებისაკენ ლტოლვის პროცესში მამოძრავებელ ძალას წარმოადგენენ და ყველა სხვა ქმედებები მას ემორჩილება. ეს მსჯელობა ეხება კაცობრიობის ისტორიაში გამორჩეულ დიდი ლიდერებს, რომელთა ქმედებამ შეცვალა ისტორიის განვითარების ვექტორი, ხოლო პოსტსაბჭოთა პოლიტიკურ სცენაზე ამ მასშტაბის (დონის) უნარ–ჩვევების მატარებელი ლიდერები ჯერ–ჯერობით არ გვხვდებიან. საკვლევი თემის ჰიპოთეზაა: პოსტსაბჭოთა ქვეყნების პოლიტიკურ არენაზე ლიდერობის თავისებურებებს განაპირობებს ქვეშევრდომული პოლიტიკური კულტურის დომინანტობა, მძიმე https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 115 სოციალ–ეკონომიკური ფონი, მოცემული ერის ეროვნულ–ფსიქოლოგიური, მენტალური განვითარების თავისებურებები, საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციები. თითოეული დასახელებული გარემოება განსხვავებული ხარისხით ახდენს გავლენას ლიდერების არჩევის პროცესზე (მაგ; ქართულ სინამდვილეში საგარეო პოლიტიკური ორიენტაცია მნიშვნელოვნად განაპირობებს ლიდერის ხელისუფლებრივ პოზიციებს, რადგანაც ქვეყნის დამოუკიდებლობის გასაღები ქვეყნის გარეთაა გატანილი და მსგავსი ფსიქოლოგიური განწყობა „უცხოს ბაძი“ შეესაბამება ქართულ მენტალიტეტს და ელექტორატის განწყობას, ხოლო რუსეთში ლიდერი უპირატესად რუსული გეოპოლიტიკური ინტერესებით, მართლამადიდებლურ–მესიანისტური იდეებით არის შთაგონებული და რაც მთავარია– მხარს უნდა უჭერდეს „ველიკორუსული შოვინიზმისა“ და რუსული „სუვერენული დემოკრატიის“ გამაერთიანებელ, ეროვნულ იდეას), მაგრამ ყველა ვითარებაში განმსაზღვრელია ქვეშევრდომული პოლიტიკური ორიენტაციების სიჭარბე (ბალტიისპირეთის გამოკლებით), რომლის პირობებში, ალმონდისა და ვერბას პოლიტიკური კულტურის კონცეფციის მიხედვით, მოქალაქეების უმრავლესობა ელოდება სახელმწიფოსა და ქვეყნის გადამრჩენი ლიდერის მხრიდან სასურველ ქმედებებს; ყოველივე, დაბალი ეკონომიკური განვითარების და სუსტი ინსტიტუტების პირობებში განაპირობებს პოპულისტური ავტორიტარული ლიდერების სიჭარბეს ეროვნულ ხელისუფლებებში. საკვანძო სიტყვები: პოსტსაბჭოთა ლიდერობა, ლიდერობის თეორიები, პოლიტიკური კულტურა, ველიკორუსული შოვინიზმი, ავტორიტარული. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 116 შესავალი ლიდერობა ადამიანთა ცხოვრების ნებისმიერი სფეროს თანმდევ მოვლენას წარმოადგენს; სხვანაირად საზოგადოების ნორმალური ფუნქციონირება შეუძლებელია: ისტორიის განვითარების ყველა ეტაპზე სოციალური სტრუქტურა მმართველ უმცირესობად და მართულ უმრავლესობად იყოფა, ხოლო სახელისუფლებლო და ოპოზიციურ ელიტებს სათავეში, როგორც წესი, გამორჩეული პოლიტიკური ლიდერები უდგანან. პოლიტიკური ლიდერობა გაცილებით ფართო ცნებაა, ვიდრე ლიდერობის ნებისმიერი სხვა ფორმა და საზოგადოებრივი ცხოვრების რთულ ფენომენს განეკუთვნება: საზოგადოების განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე განსხვავებულ ლიდერებზე იყო მოთხოვნილება, ასევე, პოლიტიკური რეჟიმების მრავალფეროვნებაც განაპირობებს ლიდერების ტიპების სიმრავლეს; ამას ემატება სხვადასხვა დარგის სპეციალისტების ინტერესი, განსხვავებული თეორიული და მეთოდოლოგიური მიდგომები, რომლებიც ფაქტობრივად შეუძლებელს ხდის ერთიანი განსაზღვრების ჩამოყალიბებას, რომელიც მეტ–ნაკლებად მისაღები იქნება ყველა ეპოქასა და დროში. ლიდერობის დამახასიათებელი ნიშნებიდან მკვლევარების უმრავლესობა მიუთითებს გავლენის უნარზე, ლიდერს აქვს უნარი ადამიანებზე გავლენის მოხდენის, რომელიც გულისხმობს მათ იდეოლოგიურ, ფასეულობით, ღირებულებით, კულტურულ და სხვა ორიენტაციებზე ზემოქმედებას; ლიდერს უნარი აქვს ადამიანებს გააკეთებინოს ის, რასაც ისინი დამოუკიდებლად არასოდეს გააკეთებდნენ; ლიდერობა პროცესია, პოლიტიკოსია ქმედებაში, რომელსაც გააჩნია ხალხისათვის გასაგები პროგრამა და ხელისუფლებრივი იერარქიის სათავეში დგომით (ფორმალური საერთო ეროვნული ლიდერი), დარწმუნებითა და ხელისუფლებრივი ლეგიტიმური ბერკეტების გამოყენებით საზოგადოებას წარმართავს დასახული ამოცანებისა და იდეალების შესასრულებლად. ლიდერობა და ძალაუფლება იდენტური ცნებებია: არ არსებობს ლიდერობა ძალაუფლების გარეშე, ამ კუთხით განსხვავება ფორმალურ და არაფორმალურ ლიდერებს შორის იმაში მდგომარეობს, რომ ფორმალურ ლიდერს გააჩნია ზემოქმედების ლეგიტიმური სამართლებრივი მექანიზმები (მხოლოდ სახელისუფლებლო ძალას აქვს უფლება ძალის გამოყენების კანონიერი უფლება, როცა ასეთი ქმედება აუცილებელია), ხოლო არაფორმალურ ლიდერებს უპირველეს ყოვლისა თავისი ავტორიტეტის, პიროვნული თვისებიდან გამომდინარე პატივისცემაზე, ნდობაზე, რწმენაზე, შეუძლია დიდი გავლენა მოახდინოს მასებზე და ამდენად მათი წარმატება ბევრადაა ზეგავლენის უნარზე დამოკიდებული, რაც ძალაუფლების გამოვლენის ფორმაა; პიტერ ნორთჰაუზი ეყრდნობა რა ყველაზე ცნობილ კვლევას სოციალური ძალაუფლების საფუძველებზე /french და raven (1959)–ის მიერ ჩატარდა/ აღნიშნავს, ისინი ძალაუფლებას განიხილავს ორმხრივი ურთიერთობის ჭრილში, რომელიც მოიცავს ადამიანს, რომელიც გავლენას ახდენს და რომელზეც გავლენას ახდენენ. პიტერ გ. ნორტჰაუზი (2010). ლიდერს უნდა შეეძლოს პოლიტიკური მოვლენების ღრმა ანალიზი, სწორი დიაგნოზის დასმა, უნდა შეძლოს მასების დასახული მიზნების მიმართულებით წარმართვა; ლიდერობა ნიშნავს თავისი საქმიანობის ყველა ეტაპზე განსხვავებული უნარ–ჩვევების გამოვლენის უნარს, სხვა შემთხვევაში შესაძლებელია ხალხის ნდობის დაკარგვა და დელეგიტიმაცია. ლიდერობა გარკვეული აზრით დისტანციური საქმიანობაა, რადგანაც საზოგადოებასთან ურთიერთობა პარტიების, სხვადასხვა საზოგადოებრივი ინსტიტუტების, მიმდევრების მეშვეობით ხდება, ასევე, ლიდერობა კოლექტიური საქმიანობის პროდუქტია–ნებისმიერი გადაწყვეტილებში https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 117 ჩართულია სხვადასხვა ინსტანციები, ექსპერტები, მრჩევლები, უახლესი გარემოცვა, მაგრამ საბოლო გადაწყვეტილება დროულად უნდა მიიღოს ლიდერმა. ლიდერს უნდა შეეძლოს სიტუაციის საკუთარი ინტერესებისათვის გამოყენება, ხოლო დიდ ლიდერებს ძალუძთ სიტუაციის შეცვლა. პოლიტიკური ლიდერების მრავალი ტიპი გვხვდება ისტორიაში: მელიის, ლომის, ავტორიტარული, ტოტალიტარული, ქარიზმატული, ტრადიციული, რაციონალურ– ბიუროკრატიული, საერთო ეროვნული, მეხანძრე, პოპულისტური, პატერნალისტული, რეფორმისტული, პარანოიდული, პასიური, აქტიური, აგიტატორი, ვაჭარი, თეორეტიკოსი, ადმინისტრატორი, მენეჯერი, ფორმალური, არაფორმალური და სხვა, რომელთა დეფინიციას მკვლევარები ახდენენ სტილის, მმართველობის მექანიზმების გამოყენების, პოლიტიკური რეჟიმების, პიროვნული თვისებების, მიღებული გადაწყვეტილებების, ეპოქების და სხვა მახასიათებლების მიხედვით, რომლის ჩამონათვალი უსასრულოა. ლიდერობის ფენომენის ზოგადი მიმოხილვის შემდეგ საჭიროა განვსაზღვროთ საკვლევი თემის მიზანი, რომელიც გულისხმობს პოლიტიკური ლიდერობის თეორიებზე დაყრდნობით პოსტსაბჭოთა ავტორიტარული ლიდერობის თავისებურებების შესწავლას. h -1. პოლიტიკური ლიდერობის თეორიების განხილვის საფუძველზე მიგვაჩნია, რომ ლიდერობის „თვისებათა თეორია“ უფრო ეფექტურია და იძლევა გასაღებს უკეთ ავხსნათ ლიდერობის ფენომენი, მაგრამ ამავე დროს სხვადასხვა კონტექსტში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სიტუაცია, მიმდევრები, პროფესიული უნარ–ჩვევები. h-2. პოსტსაბჭოთა სივრცეში ავტორიტარული ტიპის ლიდერები გვხვდება: ამის მიზეზი სუსტ ინსტიტუტებთან ერთად მნიშვნელოვანწილად ქვეყანაში არსებული ქვეშევრდომული პოლიტიკური კულტურის დომინანტობა, საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციები, ეროვნულ იდენტობა, ხალხის მენტალიტეტია. თავი პირველი. პოლიტიკური ლიდერობის თეორიები პოლიტიკური ლიდერობის თეორიებს შორის ყველაზე ადრე ჩამოყალიბდა „თვისებათა თეორია“, რომელსაც საფუძვლად დაედო ძველი ეგვიპტელების, ბერძნების და სხვა ხალხების თქმულებებში, მითებში, პოლიტიკურ და სამართლებრივ მოძღვრებებში გამოთქმული შეხედულებები; ოდითგანვე ადამიანები ცდილობდნენ აეხსნათ დიდი მთავარსარდლების, მეფეების, ფარაონების წარმატებების მიზეზები, მიაჩნდათ ისინი ზებუნებრივი თვისებების მქონე პიროვნებებად: ჰომეროსი თვლიდა, რომ წარმატების საწინდარი იყო ვაჟკაცობა–აქილევსი, სამართლიანობა–აგამემნონი, სიბრძნე–ნესტორი, ეშმაკობა–ოდისევსი; პლატონი სიბრძნეს–ფილოსოფოსი მმართველების აუცილებელ თვისებად მოიაზრებდა; არისტოტელე პლატონის მსგავსად იზიარებდა საზოგადოების ელიტური სტრუქტურის თეორიას და წერდა, რომ ნიჭი და სიკეთის ქმნადობა, სიმამაცე და ჰუმანურობა, წესიერება და სამართლიანობა, გამოცდილება და გონიერება ლიდერისთვის აუცილებელი მახასიათებლებია. შუა საუკუნეების საეკლესიო მოღვაწეებმა მორწმუნე ლიდერებს ღვთაებრივი თვისებები მიაწერეს და „ღვთისგან რჩეული ადამიანების“ კონცეფცია დაამკვიდრეს; მოგვიანებით აღორძინების ეპოქაში აზროვნება განთავისუფლდა ქრისტიანული დოგმებისგან და თანდათანობით იწყო განვითარება პიროვნებების რეალურად შეფასების ტრადიციამ: ნ. მაკიაველი (1469-1527) იყო პირველი მოაზროვნე, რომელმაც პოლიტიკა გამოყო საზოგადოებრივი ცხოვრების სხვა სფეროებიდან და ჩამოაყალიბა პოლიტიკური მორალის ცნება, რომლის გაზომვა ხდებოდა მიღწეული შედეგების მიხედვით და მნიშვნელობა არ ქონდა თუ რა ხერხების გამოყენებით დადგებოდა ეს შედეგი; მაკიაველმა პლატონის, https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 118 არისტოტელეს და სხვა მოაზროვნეებისგან განსხვავებით სასურველი–უტოპიური, იდეალური სახელმწიფოს აღწერის ნაცვლად იტალიის გაერთიანების გზაზე მთავრების მიერ გატარებული პოლიტიკა რეალურად შეაფასა ნაშრომში „მთავარი“ და ჩამოაყალიბა ლიდერების მახასიათებლები; მაკიაველმა პირველმა შემოიტანა უარყოფითი თვისებების აუცილებლობა ლიდერისთვის, რადგანაც ხშირად კანონის ფარგლებში მოქმედება არ არის საკმარისი ქვეყნის გაერთიანების გზაზე და მთავარს უნდა შეეძლოს მოწინააღმდეგის მოსყიდვა, ძალადობა, შანტაჟი, მკვლელობა, ღალატი, სიცრუე და ცბიერება. მაკიაველმა გამოყო „მელიისა“ და „ლომის“ ტიპის ლიდერები, რომლებიც მოგვიანებით გაზიარებული იქნა იტალიის მაკიაველისტური სკოლის ელიტიზმის კლასიკოსებისგან (მოსკა, პარეტო, მიხელსი და მათი თანამედროვე ადეპტებისგან); მაკიაველის აზრით პოლიტიკურ ლიდერისთვის თანდაყოლილი თვისებები უნდა იყოს პიროვნული სიმამაცე, სიმტკიცე, ოპტიმიზმი; მთავარი უნდა ითავსებდეს და ისისხლხორცებდეს ადამიანის და მხეცის ბუნებას, და რომ ერთი მეორის გარეშე უდღეურია: „თუ მთავარი იძულებული იქნება იბრძოდეს როგორც მხეცი, ცხოველთა მთელი სიმრავლიდან ლომსა და მელას უნდა ირჩევდეს, ვინაიდან ლომს არ შეუძლია თავი დაიცვას გველისაგან, მელას – მგლებისაგან. მაშასადამე, მელა უნდა იყო, რომ შენიშნო გველი, და ლომი, რომ დაიფრინო მგლები. იმას, ვინც მხოლოდ ლომობას იჩემებს, ბევრი რამ არ ესმის.“ ნ. მაკიაველი (1984) (ნანახია 12.3.2019 https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/makiaveli.pdf) მოგვიანებით შოტლანდიელმა თომას კარლეილმა (1795–1881) თავის ნაშრომში „გმირები და გმირული ისტორიები“ დიადი პიროვნებები გამოაცხადა ისტორიის შემოქმედად, ისინი ღვთისგან გამოგზავნილი ადამიანები არიან, გამოირჩევიან სიბრძნით, თავდადებით, თვითმყოფადი გამოსვლებით და ქცევებით, უშუალობით და ზემდგომისადმი მორჩილებით და ფლობენ ორ არსობრივ თვისებას ––გულწრფელობას და ინტუიციას; კარლეილის შეხედულებებს იზიარებდა ნაცისტური იდეოლოგია, მაგრამ არასწორად მიგვაჩნია, რომ ნიცშე იზიარებდა მის შეხედულებებს და თანხვედრაშია „ზეკაცის” კონცეფციასთან: კარგად არის ცნობილი, რომ აზროვნების ისტორიაში სახელმწიფოს ყველაზე მკაცრი კრიტიკა გერმანელ ფილოსოფოსს ეკუთვნის: „სახელმწიფო უცივესია ცივთა საშინელებათა შორის“, „სახელმწიფო სცრუობს კეთილისა და ბოროტის ყოველი ენით; და რას იტყვის, სიცრუეა და რაც აქვს, მოპარული“, „სად სახელმწიფო თავდება მხოლოდ იქ იწყება ადამიანი“, „ თვით სახელმწიფო ცბიერების ძაღლია“, ამდენად ნიცშესათვის მიუღებელია სახელმწიფო იერარქიის მეშვეობით ადამიანების აღზევება, რადგანც „სახელმწიფო ტალახზე დგას და ტალახშია“; ნიცშე „ხელისუფლების მოყვარეობას პატარა ბალნიანი, სერი ადამიანების თვისებებად მიიჩნევს და ბუნებრივია ამისთვის ვერ გაიმეტებდა თავის იდეალს „ზეკაცს“, „ზეადამიანს“, რომლის კონცეფციაც მის ნაწერებშია ჩამოყალიბებული. ფ. ნიცშე (1992). ვეთანხმებით ს.ლ ფრანკის შეხედულებას, რომლის თანახმადაც, ნიცშე საუბრობს ზეკაცის სულიერ ბატონობაზე, რომელსაც ის მიაღწევს სულიერი სრულყოფილების უმაღლეს საფეხურზე დგომით, რომელიც მიუღწეველია ჩვეულებრივი მოკვდავებისთვის. ამდენად უსაფუძვლოა კარლეილთან, პოლიტიკურ ბატონობის ასპექტით ნიცშეს შედარება франк с.л. (1990). „თვისებათა თეორიის “ ჩამოყალიბებას ინგლისელ ფსიქოლოგსა და ანთროპოლოგს ფრენსის გალტონის (1822–1911) სახელს უკავშირდება, რომელმაც თავის ლექციაში „ადამიანთა შთამომავლობის ტიპიური კანონები“ საფუძველი ჩაუყარა კორელაციური კავშირების ახსნას და შეეცადა მის გაზომვას სტატისტიკური მეთოდებით. იგი ბიომეტრიის მეთოდის ფუძემდებელია. გალტონის აზრით ლიდერული უნარ–ჩვევები მემკვიდრეობით გადაეცემა შთამომავლობას. მას მიაჩნდა, რომ ლიდერული თვისებები განსხვავდება მიმდევრების მახასიათებლებისაგან. ( ნანახია 12.5. 2021 dspace.tsu.ge › xmlui › bitstream › handle). https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/makiaveli.pdf https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 119 მკვლევარებმა დაიწყეს ლიდერული მახასიათებლების ჩამოთვლა–დეფინიცია: ბერდმა შეადგინა ლიდერობისთვის აუცილებელი 79 თვისება, რ. სტოგდილმა 124 მახასიათებელი გამოყო; თვისებებს შორის დომინანტური იყო–კომუნიკაბელურობა, ენთუზიაზმი, თავდაჯერებულობა, იუმორის გრძნობა, ინტელექტი, მჭერმეტყველება, ყურადღებიანობა, პოპულარობა და სხვა. „თვისებათა თეორია“ მნიშვნელოვნად გაამდიდრა მაქს ვებერმა ქარიზმული ლიდერობის კონცეფციით, რომლის თანახმადაც ლიდერი არის თანდაყოლილი განსაკუთრებული ნიჭით დასაჩუქრებული ადამიანი, იგი ფლობს სპეციფიკურ, ზებუნებრივი თვისებათა ნაკრებს, რომელსაც ქარიზმა ეწოდება. ვებერი თვლიდა: ”სამი თვისება გადამწყვეტია პოლიტიკოსისთვის: ვნება, პასუხისმგებლობის გრძნობა და თვალზომა.. ვებერის აზრით, ქარიზმატული ლიდერი დაკავშირებულია ტრანსედენტულ ძალასთან და ქარიზმატულ ლიდერს, მუდმივად შესწევს უნარი მიაღწიოს არსობრივ წარმატებებს. ვებერი არ ითვალისწინებს ”ქარიზმატული პოლუსიდან” გადაადგილების შესაძლებლობას ”ინსტიტუციონალურ,” ქარიზმის ”რუტინიზაციის” შესაძლებლობას. ის არ მიიჩნევს, რომ ქარიზმატულ ძალას შეუძლია შეწყვიტოს "არარაციონალურობა" და გახდეს "ინტელექტუალური" блондель ж. (1992). მეცნიერთა ნაწილს avolio, b. (1999), bass, b. m. (1985) და სხვებს მიაჩნიათ, რომ ქარიზმა არ არის აბსტრაქტული, მისტიკური ცნება და იგი წარმოადგენს გარკვეული მახასიათებლების ნაკრებს, რომელიც გაზომვადია პიროვნების ქარიზმატულობის დასადგენად; მათ მიერ შემუშავდა ინსტრუმენტალური მიდგომა, რომელიც შეიძლება მეცნიერებაში იქნას გამოყენებული. „თვისებათა თეორია“ მნიშვნელოვნად გაამდიდრა ფსიქოლოგიური სკოლის წარმომადგენლებმა, პირველ რიგში ზ. ფროიდმა, რომლის შეხედულებების მიხედვით საზოგადოება იყოფა შემოქმედების უნარის მქონე და არა შემოქმედებით ადამიანებად; ლიდერები ფროიდისა და მისი სკოლის წარმომადგენლების მიხედვით არიან ნახევრად შეშლილი მანიაკალური პიროვნებები, რომლებიც ცხოვრებაში განცდილი წარუმატებლობების, არასრულყოფილების კომპენსაციას ცდილობენ ხელისუფლებრივი იერარქიის უმაღლეს საფეხურზე დგომით; თავიანთი შეხედულებების დასადასტურებლად მოყავთ მაგალითები ისტორიიდან лассуэлл гарольд д. (2005), რომელთა მართებულობა ეჭვს არ იწვევს , თუმცა დღეს დასავლეთში ბევრი წარმატებული, გაწონასწორებული ლიდერია, რომლებსაც არავითარი პათოლოგიური გადახრები არ ახასიათებთ. “თვისებების თეორიის” შესამოწმებლად ჩატარდა ფართომასშტაბიანი კონკრეტული კვლევები, რომელთა შედეგები გახდა საფუძველი სერიოზული კრიტიკისა. გაირკვა, რომ ინდივიდუალური თვისებების დეტალურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ისინი ემთხვევა პიროვნების ფსიქოლოგიურ– სოციალურ თვისებებს ზოგადად. უფრო მეტიც, მეცნიერები აკრიტიკებენ მთელ რიგ თვისებებს; ინტელექტის მაღალი დონეც კი საკამათო გახდა (ჯერ კიდევ მოსკა, თავის ადრინდელ ნაშრომში კატეგორიულ დასკვნას აკეთებდა, რომ იტალიის პარლამენტში ჩვეულებრივი საარჩევნო სიით წარმოდგენილი პიროვნებანი საშუალო დონის პიროვნებები არიან, რაც ბუნებრივია იწვევს წარმომადგენლობითი ორგანოს ხარისხის დამდაბლებას). ашин г.и (1999), ამერიკელმა პოლიტიკურმა ფსიქოლოგებმა სპეციალური ფსიქომეტრიკული მეთოდის გამოყენებით შეადარეს პოლიტიკური ლიდერების გავლენის მასშტაბები და ინტელექტის დონე და მიიღეს პესიმისტური შედეგები: დიდი გავლენით სარგებლობენ ლიდერები, რომელთა ინტელექტის დონე ახლოსაა მიმდევრების და მომხრეების ინტელექტთან. გ. ჯენინგსი აღნიშნავს, რომ „თვისებათა თეორია“ უფრო მეტად ექსპერიმენტატორის თვისებებს ასახავდა, ვიდრე ლიდერების. იმდენად დიდი იყო „თვისებათა თეორიის“ მიმართ იმედგაცრუება, რომ წამოაყენეს ყოვლად უპერსპექტივო კონცეფცია „ლიდერი თვისებების გარეშე“. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 120 “თვისებათა თეორიას”, მეცნიერების აზრით, გააჩნია მთელი რიგი შეზღუდვები, რომლებიც ეჭვქვეშ აყენებს ამ თეორიის მართებულობას: გმირების თვისებების ინტერპრეტაციები მეცნიერულ ხასიათს არ ატარებენ და უფრო მეტად აღწერილობითი შინაარსის არიან და ფაქტობრივად არ იძლევიან შესაძლებლობას ახსნილი იქნას ლიდერობის ფენომენის არსი და ამდენად ნაკლებად პროდუქტიულია. მიუხედავათ ამისა, დღესაც მიმდინარეობს ფსიქოლოგების, სოციოლოგებისა და სხვა დარგის სპეციალისტების მიერ ლიდერული უნარ–ჩვევების ჩამონათვალის გამდიდრების პროცესი; მკვლევარების მიერ ლიდერობისთვის აუცილებელი თვისებების ჩამონათვალი დიდია და რაც მთავარია, ეს თვისებები გააჩნიათ ჩვეულებრივ ადამიანებსაც და ამდენად შეუძლებელია მოახდინო ლიდერობის განმსაზღვრელი თვისებების დეფინიცია; ლიდერობისთვის განსხვავებული თვისებები თამაშობს მნიშვნელოვან როლს სხვადასხვა დროსა და სივრცეში. ამიტომ, ზოგადი, უნივერსალური მახასიათებლების ფორმირება საკმაოდ რთული და ნაკლებად შესრულებადი ამოცანაა; ლიდერისათვის დამახასიათებელი უნარ–ჩვევები თავისი საქმიანობის სხვადასხვა ეტაპზე განსხვავებულია: ადამიანებზე ზემოქმედების უნართან ერთად ლიდერმა უნდა შეძლოს დიაგნოზი დაუსვას ქვეყანაში არსებულ მდგომარეობას, საჭიროა განსაზღვროს მოქმედების მიმართულება. აქედან გამომდინარე, მარტო ქარიზმა და ხალხის მობილიზაციის უნარი, როგორც უკვე აღვნიშნეთ მისთვის საკმარისი არაა, არამედ მას უნდა ჰქონდეს ანალიტიკური აზროვნების უნარ–ჩვევები და შეძლოს შემოთავაზებული ვარიანტებიდან ოპერატიულად შეარჩიოს პრობლემის გადაწყვეტის ოპტიმალური ვარიანტი და პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღება არ გაწელოს დროში. ამრიგად, „თვისებათა თეორიის“ ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ფაქტობრივად შეუძლებელია ლიდერობისთვის დამახასიათებელი აუცილებელი მახასიათებლების დეფინიცია, მაგრამ ეს სრულებითაც არ ნიშნავს, რომ ლიდერები არ არიან განსაკუთრებული თვისებების მატარებელი ადამიანები, რომელთა უნარ–ჩვევები სხვადასხვა სიტუაციაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ. „თვისებათა თეორიის“ კრიტიკამ განაპირობა ახალი თეორიული მიდგომების ძიება, ასე ჩამოყალიბდა სიტუაციური, მიმდევრების, სინთეზური, მენეჯერული და სხვა თეორიები. ლიდერობის თეორიას ხარისხობრივად ავსებს და ანვითარებს „მიმდევრების თეორია“. იგი ლიდერობის ბუნებას ხსნის იმ პრინციპიდან გამომდინარე, რომ ლიდერებს ქმნიან მიმდევრები. ამ კონცეფციის ავტორები ამტკიცებენ, რომ ზუსტად ლიდერი გამოხატავს და წარმოადგენს მიმდევრების ინტერესებს. ეს თეორია ლიდერობის სპეციფიკას ხედავდა არა პიროვნებაში, არამედ იმ მოთხოვნებში, რომლებიც ღებულობდნენ ან უარყოფდნენ ლიდერს. ფაქტობრივად ლიდერი მარიონეტს, ინსტრუმენტს წარმოადგენს მიმდევრების ხელში გარკვეული ჯგუფის ინტერესების აღსრულების საქმეში kelley, r. (1992). ამ თეორიის ნაკლი ლიდერობის ფენომენის ახსნის ცალმხრივობაში მდგომარეობს: მიმდევრები მხოლოდ გამორჩეული უნარ–თვისებების მქონე ადამიანებს ყავს, მართალია მიმდევრები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ საზოგადოების განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე, მაგრამ წამყვანი როლი მაინც ლიდერს ეკუთვნის და მიმდევრების არსებობას მისი გამორჩეული უნარები განაპირობებენ: ლიდერი განსაზღვრავს მიმდევრების საქმიანობის მიმართულებებს და წარმოადგენს მიმდევრებისთვის წარმმართველ ძალას; ასევე, მრავლადაა მაგალითი ისტორიაში, როცა ლიდერი იცვლის მიმდევრებს და კვლავ წამყვან როლს თამაშობს https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 121 საზოგადოების გარდაქმნა–რეფორმირების პროცესში, ხოლო რაც შეეხება მარიონეტის ამპლუაში ლიდერის ყოფნას, ასეთი ფორმულირება საფუძველშივე ეწინააღმდეგება ლიდერობის ბუნებას. „სიტუაციური თეორია“, რომლის წარმომადგენლების აზრით ( ჯ. ვუდვორდი, რ. სტოგდილი, ვ. ფიდერი; რ.დალი; თ. ჰინტონი. კ. ჯები, ხ. პარსონსი, ჯ. შნაიდერმა და სხვები), ლიდერის გამოჩენა არის შედეგი გარკვეული ადგილის, დროის, გარემოებების. ლიდერი ამ თეორიის თანახმად სიტუაციის, გარემოს გავლენით შეირჩევა; ლიდერი კონკრეტული სიტუაციისათვის საჭირო თვისებებს ფლობს, ხოლო სხვა დროსა და განსხვავებულ გარემოებებში სხვა ტიპისა და თვისებების ლიდერზე ჩნდება მოთხოვნილება. სიტუაციური თეორია გამომდინარეობს ლიდერთა ფუნქციური სიმრავლიდან. მოცემული კონცეფციით, ლიდერი ესაა, კონკრეტულია სიტუაციის პროდუქტი. როგორც რ. სტოგდილი წერდა, ლიდერობა კავშირია, რომელიც არსებობს ადამიანებსა და განსაზღვრულ სოციალურ სიტუაციასთან, და ადამიანები, ლიდერები თუ არიან ერთ სიტუაციაში, აუცილებელი არაა, იგივე სოციალური სტატუსი ჰქონდეთ სხვა სიტუაციებში. стогдилл, р. (2000). უდავოა, რომ სიტუაცია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ლიდერზე და ზოგჯერ განმსაზღვრელ როლსაც კი თამაშობს, მაგრამ ამ თეორიასაც ახასიათებს ცალმხრივობა და სწორხაზოვანი მიდგომა ლიდერობის რთული და მრავალმხრივი ფენომენის ახსნის პროცესში: პირველ რიგში მხედველობაში გვაქვს ის გარემოება, ამ თეორიის მიხედვით, ლიდერობისთვის არაა საჭირო „დიადი პიროვნებები“, რადგანაც ლიდერობისათვის განმსაზღვრელია არა პიროვნების, ან მიმდევრების უნარ–ჩვევები, არამედ სიტუაცია, გარემო. (ჩვენი აზრით, სიტუაციური თეორია, უფრო მეტად მიესადაგება ე.წ. „მეხანძრე ლიდერის“ ტიპს, რომლებიც პოლიტიკურ ასპარეზზე ჩნდებიან კონკრეტული მწვავე პრობლემის გადასაწყვეტად და ასევე სწრაფად ქრებიან პოლიტიკური მოღვაწეობის ასპარეზიდან); მეორე და მნიშვნელოვანი მომენტი, ისტორიაში მრავლადაა მაგალითები, როცა ლიდერებმა შეცვალეს სიტუაცია თავის სასარგებლოდ და თვითონ აღმოჩნდნენ ახალი გარემოს შექმნის ინიციატორები; ამის კარგი მაგალითია საფრანგეთის პრეზიდენტის დე გოლის მოღვაწეობა. 1959 წელს, როდესაც დე გოლს პრეზიდენტად ირჩევდნენ, საფრანგეთი ალჟირთან კოლონიურ ომში იყო ჩაბმული და ქვეყანაში მძიმე პოლიტიკური კრიზისი იყო; დე გოლი აქტიურად უჭერდა მხარს ალჟირის დამოუკიდებლობას, მან მოიპოვა რა საყოველთაო მხარდაჭერა, გარდამტეხი გავლენა მოახდინა პოლიტიკურ პროცესებზე, ისარგებლა შექმნილი სიტუაციით, მიიღო კონსტიტუცია, რომლის მიხედვითაც გაიზარდა პრეზიდენტის უფლებამოსილებები, შესაბამისად შეიკვეცა პარლამენტის ფუნქციები და როლი პოლიტიკურ ცხოვრებაში და საბოლოოდ ქვეყანამ ინსტიტუციურ და პოლიტიკურ სიმშვიდეს. „სინთეზური თეორიის“ მიზანია, სიტუაციური, თვისებათა და მიმდევრების თეორიების ინტეგრაციის საფუძველზე კომპლექსურად იქნას შესწავლილი ლიდერობის ფენომენი; ასეთი მიდგომა მათი აზრით უფრო სრულ წარმოდგენას შეგვიქმნის ლიდერების როლისა და ადგილის შესახებ პოლიტიკურ პროცესებში; ჯ. ბერნჰემიდან იწყება ლიდერობის ფენომენის ახსნა კვალიფიკაციის და პროფესიული უნარ–ჩვევების მიხედვით: ბერნხემის ნაშრომში „მენეჯერული რევოლუცია“ ჩამოყალიბებულია მარქსისტული შეფერილობის ელიტისტური თეორია, რომლის თანახმადაც წარმოების საშუალებებზე კონტროლით, მენეჯერების კლასი ცვლის კაპიტალისტურ ელიტას და პოლიტიკურ ხელისუფლებაში მოდის; მკვლევარებს მიაჩნიათ, რომ კარგი მენეჯერი კარგი ლიდერიც არის, თუმცა ჩვენი აზრით, ამ ტიპის ლიდერები წარმატებებს აღწევენ სტაბილურ საზოგადოებებში, „ნორმალურ“ ვითარებაში, მაგრამ პოლიტიკური სისტემის წონასწორობიდან გამოსვლის შემთხვევაში, როცა მისი ცალკეული ელემენტი არღვევს ბალანსს სხვა ინტიტუტებთან მიმართებაში, იქმნება კრიტიკული სიტუაცია და საჭიროა https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 122 არაორდინალური გადაწყვეტილებები, უკვე მენეჯმენტი საკმარისი არაა; ინოვაციური გადაწყვეტილებების მიღება ქვეყნის მასშტაბით, რომელიც რეგულატორულ როლს ითამაშებს პოლიტიკური დაძაბულობის განსამუხტად, ეს მხოლოდ ლიდერული უნარ–ჩვევების ადამიანებს ძალუძთ (სხვა კონტექსტში შეიძლება აღვნიშნოთ, რომ დაუშვებელია უნივერსიტეტების რექტორები იყვნენ მხოლოდ კარგი მენეჯერები, რადგანაც ამ შემთხვევაში შესაძლოა უნივერსიტეტი მეცნიერულ პოტენციალს სერიოზული საფრთხე შეექმნას). ჩვენი აზით, ლიდერობის შესახებ არსებული თეორიების კომპლექსური შესწავლა იძლევა იმის საშუალებას, რომ გარკვეული დასკვნა ჩამოვაყალიბოთ ლიდერობის რთული და მრავალწახნაგოვანი ფენომენის ირგვლივ, რომელიც ქმედით დახმარებას გაგვიწევს პოლიტიკური ლიდერობის კვლევის პროცესში: 1. „თვისებათა თეორია“ მიუხედავად იმისა, რომ მას ბევრი კრიტიკოსი ყავს, აუცილებლად ბაზისურ მიდგომად უნდა იქნას გათვალისწინებული: მიუხედავად იმისა, რომ სხვადასხვა ეპოქაში, გარემო– სიტუაციაში, ლიდერობის სხვადასხვა ეტაპზე განსხვავებული თვისებების მქონე ლიდერებზეა მოთხოვნა, ლიდერული უნარ–ჩვევები ყველა დროსა და ეპოქაში განმსაზღვრელ როლს თამაშობენ; დეტალური გამოკვლევებით ვერ ხერხდება პიროვნული კომპონენტების კონკრეტული როლის ჩვენება ლიდერობის კონტექსტში, მაგრამ ფაქტია, რომ მათი როლი გადამწყვეტია ლიდერობის ყოვლისმომცველ პროცესში. 2. დასკვნა, რომლის თანახმადაც, ლიდერული თვისებების ჩამონათვალი თანხვედრაშია, ზოგადად, ადამიანისათვის დამახასიათებელ თვისებებთან, ძალიან სუსტი არგუმენტია ამ თეორიის კრიტიკოსების მხრიდან: ბუნებრივია, ადამიანური თვისებები ერთმანეთს გავს და ამას სპეციალური კვლევა არ ჭირდება, მაგრამ ჩვენ უნდა ვისაუბროთ იმაზე, თუ რა ხარისხით, ინტენსივობით, დოზით, პროცენტით არის ეს თვისებები მოცემული ლიდერსა და ჩვეულებრივ ადამიანში: ლიდერისათვის ის მამოძრავებელი ძალის როლს თამაშობს, მაგ; ხელისუფლებისაკენ სწრაფვა ლიდერისათვის დომინანტურია და ამ გზაზე ის უარს ამბობს სხვა სურვილებზე და მიზნისათვის ყველა საშუალების გამოყენებას ცდილობს; ლიბიდოსაკენ, ძალაუფლების ტკბობისკენ, გამძაფრებული მისწრაფების გრძნობის გამომწვევი მიზეზები შესაძლოა იყოს არასრულფასოვნების დაძლევის, გამდიდრების, სხვაზე ბატონობის სურვილი ან კიდევ სხვა რამ, მაგრამ ცხადია, ლიდერში ხელისუფლების დაუფლებისკენ დაუოკებელი მისწრაფება სხვაზე ბევრად მეტია და ლიდერის მამოძრავებელი ძალას წარმოადგენს. 3. ლიდერული თვისებების დეფინიცია რთულია, ფაქტობრივად დაუძლეველი ამოცანაა, განსაკუთრებული სიძნელეები ჩნდება მაშინ, როცა მკვლევარებს სურთ, რომ ლიდერული უნარ– ჩვევების მატარებლები იყვნენ მხოლოდ ლიდერები და ეს თვისებები მეტ–ნაკლებად არ ახასიათებდეთ ჩვეულებრივ ადამიანებს; ასეთი მიდგომა საფუძველშივე არასწორია, რადგანაც, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ლიდერი ადამიანია, სოციალური არსებაა და ბუნებრივია, მას ახასიათებს იგივე მახასიათებლები, რაც ადამიანთა მოდგმას განსხვავებს ცხოველთა სამყაროსგან, განსხვავება მხოლოდ იმაშია, თუ რამდენად არის იგი კონკრეტული პიროვნების მამოძრავებელი ძალა; ლიდერული თვისებების არსებობა დასტურდება მიმდევრებთან ურთიერთობაში და ვლინდება სხვადასხვა სიტუაციებში: ლიდერი არა მარტო იყენებს სიტუაციას გამორჩეული უნარ– ჩვევების გამო, არამედ ხშირ შემთხვევაში შეუძლია შეცვალოს სიტუაცია, ე. ი. შექმნას „ახალი გარემო“ თავის იდეის განსახორციელებლად; ამ შემთხვევაში ლიდერი გამოდის სიტუაციის შემქმნელის როლში და არა როგორც გარემოს ფუნქციის ამპლუაში. ასევე, მრავალი მაგალითია ისტორიაში იმის დასადასტურებლად, რომ ლიდერებმა მიმდევრების, მომხრეების ნების საწინააღმდეგო გადაწყვეტილებები მიიღეს და წარმატებას მიაღწიეს პოლიტიკურ ასპარეზზე. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 123 4. დღეისათვის, მკვლევარების ნაწილი „თვისებათა თეორიაზე“ დაყრდნობით ხსნიან ბ. ობამას და სხვა ლიდერების წარმატებების მიზეზებს და ხშირად იყენებენ ბუში–უმცროსის, ბ.კლინტონის, ე.შევარდნაძის მიმართებით „მელიისა“ და „ლომის“ ტიპის ლიდერების მახასიათებლებს ამრიგად, ლიდერობის ფენომენი მოითხოვს კომპლექსურ შესწავლას, მასზე დიდ გავლენას ახდენს მიმდევრები, გარემო და სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტორები, მაგრამ განმსაზღვრელია თანდაყოლილი და შეძენილი უნარ–ჩვევები, რომლითაც არის გამორჩეული ცალკეული პიროვნებები. თავი მეორე. პოსტსაბჭოთა ლიდერობა საქართველოსა და რუსეთში: შედარებითი ანალიზი & 1.მოკლე ისტორიული ექსკურსი უკანასკნელი 250 წლის განმავლობაში რუსეთი განმსაზღვრელ გავლენას ახდენს საქართველოს სუვერენიტეტზე, საშინაო და საგარეო პოლიტიკაზე; რუსეთის დამოკიდებულება ჩვენი ქვეყნის მიმართ არ შეცვლილა: ის ყოველთვის დამპყრობლის სტატუსს ინარჩუნებს (უკრაინის, მოლდოვას, ბალტიისპირეთის და სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში), ასე იყო წარსულში, ასეა ახლაც, და არავინ იცის რამდენ ხანს გაგრძელდება რუსეთის იმპერიული აგრესიული პოლიტიკა– რუსეთში ავტორიტარული რეჟიმის განმტკიცების პროცესი მიმდინარეობს. საქართველოს ისტორიაში მხოლოდ მე–10–13 საუკუნეები იყო სრული დამოუკიდებლობის ხანა, ხოლო მანამდე და შემდგომი პერიოდები ნაწილობრივი დამოუკიდებლობის ეტაპებს მოიცავს, რომელიც ცალკეული ნაწილების სუვერენობას ან ოსმალეთ–ირანის ძლიერ გავლენას გულისხმობდა; მოგვიანებით, ქვეყნის რუსეთისა და საბჭოთა იმპერიებში ყოფნა ნიშნავდა სხვის სახელმწიფოში ცხოვრებას, რამაც მნიშვნელოვნად შეაფერხა ქართველი ხალხის სახელმწიფო ერად ფორმირების პროცესი; სახელმწიფოებრიობის გაცნობიერება დღესაც გვიჭირს და პიროვნულ ინტერესებს ეროვნულზე მაღლა ვაყენებთ; თანამედროვე ხელისუფლების წარმომადგენლები ვერ დაიკვეხნიან სახელმწიფოებრივი აზროვნების და სამართლებრივი კულტურის მაღალი დონით. ინდივიდუალიზმი, საკუთარ თავზე ზრუნვა ქართველებისათვის დამახასიათებელია: ქართველს ყველაზე მეტად უყვარს საკუთარი თავი, პირადობა მისი ბატონია, საზოგადო საქმე ძალდატანებაა –წერს არჩილ ჯორჯაძე. უ. ბლუაშვილი (2009). საქართველოს ისტორიის მატიანე „ქართლის ცხოვრება“, მეფეთა ისტორიაა (ილია): ლიდერისადმი, ქვეყნის მმართველისადმი, მეფისადმი რწმენა ოდითგანვე იყო ქართველი ხალხის ცნობიერების ნაწილი და მეფისათვის სამსახური და სიკვდილი ღირსებად ითვლებოდა; ლიდერისადმი რწმენის ისტორიულმა ტრადიციამ გარდასახვა ჰპოვა და ახალი იერსახე შეიძინა გამსახურდიას, შევარდნაძის, სააკაშვილის, ივანიშვილის პიროვნებებში, ასევე, კარგად ჩანს პარტიების პერსონიფიცირების პროცესშიც; რუსეთში კარგი მეფისადმი რწმენას საკმაოდ დიდი ისტორია აქვს: ტრადიციულად რუსები მეფესა და სახელმწიფოს უკავშირებდა თანასწორობას, თავისუფლებას და კეთილდღეობას– ივანე ბოლოტნიკოვის, სტეფანე რაზინის, ემელიანე პუგაჩოვის გლეხთა ომების მიზანი კარგი მეფის ძიებით იყო განპირობებული, ხოლო 1905 წლის სისხლიანი კვირის შემდეგ, მართალია მეფის მიმართ ნდობა შეირყა, მაგრამ ლიდერისადმი რწმენამ ახალი გარდასახვა სტალინის პიროვნებაში ჰპოვა, რომლის თაყვანისმცემლები რუსეთში ბევრია; ერთმმართველი ლიდერისადმი რწმენის და ქვეშევრდომული ავტორიტარული კულტურის გამოხატულებაა პუტინის მმართველობა, რომელიც შესაძლოა სტალინურ პერიოდზე ხანგრძლივიც აღმოჩნდეს https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 124 და ძალიან ცოტას ანაღვლებს რუსეთში ავტორიტარული მმართველობა და ადამიანის უფლებების უგულვებელყოფა. საქართველოს ისტორია უფრო ხანგრძლივ პერიოდს მოიცავს და ბუნებრივია მეფეების რაოდენობით აღემატება რუსეთს (პირველი მეფე 1547 წელს იკურთხა მეფედ ივანე 4, მრისხანედ წოდებული, მანამდე მთავრები მართავდნენ ცალკეულ სამთავროებს); ტრადიციულ ლიდერებს იკვლევენ მეცნიერთა ნაწილი და მიაჩნიათ, დიდმა მეფეებმა გადამწყვეტი როლი ითამაშეს ეროვნული თვითმყოფადობის, სახელმწიფოებრიობის და კულტურის განვითარების პროცესში; თუმცა, ჟ.ბლონდელის მიხედვით ხელისუფლება მიღებული ერთხელ და სამუდამოდ არ არის ლიდერობა блондель ж (1999), მაგრამ მარტო არჩევითობა და ხელისუფლებაში ყოფნის ვადის კონსტიტუციური რეგლამენტირება, ჩვენი აზრით, არ უნდა იყოს ლიდერობის განმსაზღვრელი ფაქტორი: თუ რუსეთის და საქართველოს ისტორიიდან დავით აღმაშენებლის (1089–1125წწ) და პეტრე პირველის (1689–1725წწ) მაგალითებს მოვიშველიებთ, რომელთა მმართველობის ხანგრძლივობა ერთმანეთს ემთხვევა (თითქმის ერთ ასაკში გარდაიცვალნენ 6 და 8 თებერვალს), მათ სხვადასხვა ეპოქებში რეალური ლიდერული უნარ–ჩვევები გამოავლინეს სახელმწიფოს გარდაქმნის გზაზე და სწორად განჭვრიტეს ქვეყნის განვითარების პრიორიტეტები: დავით აღმაშენებლის და პეტრე პირველის რეფორმებმა ეკლესია სახელმწიფოს სამსახურში ჩააყენა, აღმაშენებელმა შექმნა რეგულარული ჯარი, პეტრე დიდმა განახორციელა სამხედრო რეფორმა (ასევე, მმართველობითი რეფორმა: სენატი, კოლეგიები), და შექმნა სამხედრო ფლოტი, დავითმაც ჩამოაყალიბა ძლიერი სამოხელეო აპარატი, რომელშიც პირველობა მწიგნობარ–უხუცესს გიორგის ერგო (მეფის „აღმზრდელსა და თანააღზრდილს“) და კავკასიის იმპერიისთვის საფუძვლების ჩაყრასთან ერთად განათლებისა და მეცნიერების განვითარებას (გელათის, იყალთოს აკადემიები და საზღვარგარეთის კულტურულ საგანმანათლებლო ცენტრები) დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა; პეტრე პირველმა თავის მხრივ ევროპეიზაციის გზაზე დიდი ნაბიჯი გადადგა („ევროპაში ფანჯარა“ გაჭრა) და ცოდნა–განათლება რუსეთის იმპერიის ქვაკუთხედად აქცია: გახსნა ნავიგაციისა და მათემატიკის მეცნიერების სკოლები, 1701–1712 წლებში მოსკოვში გაიხსნა საარტილერიო, საინჟინრო, მედიცინის სასწავლებლები, სანკტ–პეტერბურში საზღვაო აკადემია, 1724 წელს ხელი მოაწერა მეცნიერების აკადემიის გახსნას და სხვა; ქალების უფლებების დამცველად მოგვევლინა იმპერატორი და სპეციალური ბრძანებით აკრძალა ძალით გათხოვება, შემოიღო ანსამბლეები, რომელიც შესაძლებელს ხდიდა ქალს ქონოდა არჩევანი; სხვა თვისებებთან ერთად ამ ორ ლიდერს გამოარჩევდა ტოლერანტობა: ილია ჭავჭავაძე წერს, რომ დავითი მოყვარე იყო მართმადიდებლური სარწმუნოების, მაგრამ ამავე დროს პატივს ცემდა მუსლიმანურ სარწმუნოებას, კითხულობდა ყურანს, დადიოდა მეჩეთში, თბილისელ მუსლიმებს უფრო ნაკლები საბაჟო გადასახადები ჰქონდათ დაწესებული, ვიდრე ბაღდადში...“განა მეტი რა უნდა გვინდოდეს მეთორმეტე საუკუნის კაცისგან, როცა კაცი კაცს შესაჭმელადაც არ ინდობდა“–დაასკვნის ილია ჭავჭავაძე. ილია იმოწმებს სომეხი მათე ედესელის, ვარდან დიდის, მაჰმადიანი მწერლის ალაიანის შეხედულებებს რომლებიც აღმაშენებლის რელიგიურ–ეროვნულ შემწყნარებლობაზე წერდნენ. ილია ჭავჭავაძე (1984). პეტრე პირველის ტოლერანტობაზე მეტყველებს ის ფაქტი, რომ მრავალეროვან იმპერიაში ხალხი მშვიდობიანად ცხოვრობდა, ქვეყნის მშენებლობაში იმპერატორის ინიციატივით მოწვეული იქნენ უცხოელი არქიტექტორები, მეცნიერები და სხვადასხვა დარგის სპეციალისტები; ორივე მეფემ მოიგო დიდი ისტორიული ბრძოლები– დავითმა დიდგორის (1121 წელს), ხოლო პეტრემ პოლტავის (1709 წელს), მაგრამ ორივე მეფის მოღვაწეობაში ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ნიჭისა და უნარის მიხედვით ადამიანების თანამდებობებზე https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 125 დაწინაურება–პლატონის იდეალურ სახელმწიფოსთან მიახლოება (უფრო მეტიც–პეტრე დიდს სურდა დაწყებითი საერთო განათლება მიეღო ყველა ფენას, თუმცა ეს პროექტი ჩაიშალა). დიდი ანალიტიკა არ ჭირდება იმის მტკიცებას, რომ დავით აღმაშენებელი და პეტრე დიდი სახელმწიფოებრივად აზროვნებდნენ, დაჯილდოებულნი იყვნენ ლიდერობის განმსაზღვრელი თვისებებით და წარუშლელი კვალი დატოვეს არა მარტო თავიანთი ხალხის, არამედ მაშინდელი მსოფლიოს ისტორიაში. ორივე მ. ვებერისეული ტრადიციული, დინასტიური ტიპის „მეფე ლიდერს“? წარმოადგენდა. 2 პოსტსაბჭოთა ავტორიტარი ლიდერები: ვ. პუტინი და მიხეილ სააკაშვილი პოსტსაბჭოთა ქვეყნების უმრავლესობაში, ბალტიისპირეთის გამოკლებით, სუსტი და მყიფეა დემოკრატიული ინსტიტუტები, დაბალია სოციალური და ეკონომიკური განვითარების დონე, დომინანტურია ქვეშევრდომის პოლიტიკური კულტურა, დიდია სახელმწიფოს მოიმედოობის ისტორიული ტრადიცია და დიდია მოთხოვნილება ქვეყნის მხსნელ ლიდერზე, რაც ნოყიერ ნიადაგს უქმნის ავტორიტარული რეჟიმების დამკვიდრებას. ამის ყველაზე ნათელი გამოვლინებაა ვ. პუტინის, ა. ლუკაშენკოს, ნ. ნაზარბაევის, ი. ალიევის, მ. სააკაშვილის და სხვა ლიდერების მოღვაწეობა; სუპერ საპრეზიდენტო მმართველობის კონტექსტში ჯდება დასახელებული ლიდერების მმართველობა, თუმცა უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ სააკაშვილმა, ცალსახა დასავლური ორიენტაციის ჩარჩოში, ვერ გაიხანგრძლივა მმართველობა პრემიერ მინისტრის რანგში და ამ მხრივ საქართველოს სინამდვილეში არ დარღვეულა კონსტიტუციური ნორმა საპრეზიდენტო ვადებთან დაკავშირებით; სამაგიეროდ სააკაშვილი ერთად–ერთი ლიდერია, რომელმაც დასავლური კურსისა და ღირებულებების დეკლარირების პირობებში შეძლო ქვეყანაში დამკვიდრებული რეპრესიული რეჟიმი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში დემოკრატიად გაესაღებინა პარტნიორების თვალში; ყოველივე სააკაშვილის ხელისუფლებამ მოახერხა თავდაპირველად გატარებული წარმატებული რეფორმების ხარჯზე, სტრატეგიულ მოკავშირეებთან მჭიდრო კონტაქტების, დასავლური განათლების მქონე ახალგაზრდა პოლიტიკური ელიტის, ამოუწურავი ენერგიის ხარჯზე, რომელიც მისი ქარიზმის ერთ–ერთი განმაპირობებელი ფაქტორი იყო; ევრაზიულ ორბიტაში მყოფ ქვეყნებში, ბელარუსში, შუა აზიის რესპუბლიკებში ავტორიტარი ლიდერების ხელისუფლებრივი პოზიციები ბუნებრივი მოვლენაა, რუსეთს უადვილდება ერთმმართველებთან ურთიერთობა და ყოველმხრივ ცდილობს რეპრესიულ რეჟიმებს დაუჭიროს მხარი, როგორც პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში, ასევე მსოფლიო არენაზე (სირია, ვენესუელა, და სხვა). პოსტსაბჭოთა ქვეყნებიდან მხოლოდ აზერბაიჯანმა მოახერხა შედარებით დაბალანსებული პოლიტიკის პირობებში წარმატებების მიღწევა (ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებაზე უარი თქვა) და ქვეყანაში მემკვიდრეობით საპრეზიდენტო მმართველობის და მტკიცე ავტორიტარული რეჟიმის ჩამოყალიბება; აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ რუსეთმა, აზერბაიჯანმა, ბელარუსმა, ყაზახეთმა, შეძლეს სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება, პენსიების და სოციალური დახმარების პაკეტების გაზრდა და აქედან გამომდინარე, ტოტალიტარიზმიდან მემკვიდრეობით მიღებული ქვეშევრდომული ორიენტაციების დომინატობის პირობებში და დემოკრატიული მმართველობის ტრადიციების არქონის გამო, ხალხის დიდი ნაწილი იოლად შეეგუა არსებულ რეჟიმებს. პოსტსაბჭოთა ლიდერებს შორის არ გვხვდება მმართველობის დიდი უნარ–ჩვევების მქონე ქარიზმული ლიდერი, რომელმაც თავისი იდეის გარშემო გააერთიანა მასები და შეძლო ქვეყნის პოლიტიკური სისტემისა და ეკონომიკის მოდერნიზაცია და მნიშვნელოვან შედეგებს მიაღწია ხალხის https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 126 კეთილდღეობისა და დემოკრატიზაციის დამკვიდრების გზაზე, მაგრამ დასახელებულ ლიდერებს შორის უდაოდ პირველობა რუსეთის პრეზიდენტს ვლადიმირ პუტინს ეკუთვნის; ჩვენ უნდა შევძლოთ იმის გაცნობიერება, რომ პრინციპულად განსხვავებული შედეგები და შეფასებები აქვს მის მოღვაწეობას ქვეყნის შიგნით და გარეთ: რამდენადაც აღაშფოთებს ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა საქართველოს, უკრაინის, მოლდოვას მოსახლეობას, უფრო მეტი პროცენტული რაოდენობის ხალხი იწონებს რუსეთში პუტინის დაპყრობით პოლიტიკას. პუტინის ავტორიტარული მმართველობით ბევრადაა ხელშეწყობილი პოსტსაბჭოთა და საზღვარგარეთის ქვეყნებში რეპრესიული პოლიტიკური რეჟიმები, რომ არაფერი ვთქვათ ჰიბრიდულ ომებზე, რომლის აქტიური მხარდამჭერია პუტინის ხელისუფლება. პუტინმა პირველი საპრეზიდენტო ვადით არჩევის დროს (2000) თავის საინაუგურაციო სიტყვაში აღნიშნა, რომ „რუსეთში სახელმწიფოს მეთაური ყოველთვის იყო და იქნება ის ადამიანი, რომელიც პასუხისმგებელია ყველაფერზე, რაც ქვეყანაში ხდება“ (mn.ru›blogs/blog_reference/80928 ნანახია 2.06.2019). პუტინს ეკუთვნის სტოლიპინის პერეფრაზირება „მომეცით ოცი წელი და თქვენ ვერ იცნობთ რუსეთს“: ასეთი განცხადებებით პუტინმა დააანონსა ავტორიტარული მმართველობის რუსული ტრადიციის გაგრძელების აუცილებლობა; კარგადაა ცნობილი, რომ ივანე მრისხანიდან დაწყებული, რუსეთში დამკვიდრებული რეჟიმი, ვერ ეგუება კოლექტიური მმართველობას; რუსეთში დემოკრატიული მმართველობა ვერ გაამართლებდა ორი მიზეზის გამო: პირველი, რუსეთის სახელმწიფოებრივი განვითარების ისტორია არის განუწყვეტელი გაფართოების პროცესი, რომელსაც მკაცრად ცენტრალიზებული სახელმწიფო, ძლიერი ჯარი, მოსახლეობის სწრაფი მობილიზაცია ჭირდებოდა და, მეორე, უზარმაზარი ტერიტორიის ფლობა და მართვა ერთმმართველობას მოითხოვდა: ჯერ კიდევ არისტოტელე მიუთითებს დიდი ტერიტორიის მქონე სახელმწიფოს მართვის სირთულეზე, წერს, რომ სახელმწიფოს საშუალო ზომა უნდა ჰქონდეს, მოგვიანებით ჟ.ჟ რუსო, შ. მონტესკიე საუკეთესოდ მიიჩნევს საშუალო ზომის ქვეყანას –საფრანგეთსა და ესპანეთს (მონტესკიეს მიხედვით). ეს ზოგადი მეთოდოლოგიური მიდგომა სახელმწიფოს ტერიტორიულ სიდიდესა და მმართველობის სირთულეს შორის დასტურდება რუსეთის სინამდვილეში. ავტორიტარული პოლიტიკური კულტურა ავტორიტარული რეჟიმი ძლიერი ლიდერით რუსეთის იმპერიის შენარჩუნების აუცილებელი პირობა იყო, ხოლო საპარლამენტო და დემოკრატიული ინსტიტუტების დანერგვის მცდელობები რუსეთში აუცილებლად გამოიწვევს ახალი დემაგოგების, ტერორისტების დიქტატურას; „გაფიქრებაც კი საშინელებაა რას წარმოშობდა, ბედს, რომ გამოეგზავნა ჩვენთვის საბედისწერო საჩუქარი–სრულიად რუსეთის პარლამენტი“ победоносцев к.п. (1996) მკვლევარების ნაწილი დღესაც იზიარებს მსგავს მოსაზრებას. პუტინის კომპეტენტურობას ხაზს უსვამს მკვლევარების უმრავლესობა, იგი გამოხატულებას პოულობს არა მარტო ეკონომიკის, პოლიტიკის, სამხედრო, სპორტის და სხვა სფეროებში, არამედ პუტინმა კარგად იცის რუსეთის ისტორია, ხალხის მენტალიტეტი, ფსიქოლოგია, კულტურული და პოლიტიკური ორიენტაციები; პუტინმა კონსტიტუციაში მითითებული ჩანაწერი ზედიზედ ორჯერ საპრეზიდენტო ვადის განსაზღვრა, ფორმალობად აქცია; ორჯერ არჩევის შემდეგ პუტინი მედვედევმა ჩაანაცვლა და თვითონ პრემიერ მინისტრის სავარძელში გადაინაცვლა (ამერიკის სინამდვილეში ჯ. ვაშინგტონის ზეპირმა განცხადებამ, რომ იგი მესამედ პრეზიდენტად აღარ იყრიდა კენჭს, 150 წელზე მეტხანს იმუშავა და რუზველტამდე ეს ტრადიცია არ დარღვეულა), მოგვიანებით გაზარდა საპრეზიდენტო ვადა 6 წლამდე, ერთი წლის წინათ სახელმწიფო დუმის „ინიციატივით“ გაანულა თავისი წინა მმართველობის წლები, ყოველივემ ასახვა ჰპოვა კონსტიტუციაში, რომელიც საერთო სახალხო განხილვისა და რეფერენდუმის გზით დამტკიცებული იქნა; ეს უპრეცედენტო შემთხვევაა http://www.mn.ru/ http://yandex.ru/clck/jsredir?bu=2cbl&from=yandex.ru%3bsearch%2f%3bweb%3b%3b&text=&etext=1864.lm3cr3gf1l5agwgu6ii-8g50lcvkvjn3wmwkaz2ealmsozr3cvryq2hhkifkv4yuak1xzlc1ezg-o79lvk8m1g.47b3be05bc6ccc44e91f3acf03becc66ba034929&uuid=&state=petffutevd4jaxywosuvtb2i7c0_vxgd2e9er729kuiqgppxckwqshsdfi63is_-dnbkz8oezi2x1ss52i2gmyywsxm3fodw&&cst=aiuy0dbwfj5hyx_fyvalfjkaclf4u2orubramabsqgh7epxdlv_noi9c7ljsp9yfzq4vjq9nhh1xudnhp0k_khrvhtuig-blzxfvuy5madwueisozdehglwgu-txz2573duo_oeuempi6pxfm272xdyvnol2thihtjqfwbxkqjhizixorkqfzkpisgdfez2xioivvbehkldiv3p8c-vsvvpltrm88ytgroww5ghvpq25ris1uel4py_lv3xaqowp_-6nzs-oydrqs97migzuxnw4gjtsmmg3lsluq2gq7nurxw_z09-rcjmpg1f3kzdccgj0npxxzdnkonvxu9dky5hq9qbdvlgo9mf9axmbyhij5ugj01aq6htugvsyckycyvvvtbtlrdy6tspf37nij75bdwope0o2uimfwl468f15hxzsiaedcsdw27slbtnjdebfqai_p_kcly32mxmt1k1kqyei8s6vhjwyfbtdipbrqkpflo7m8nhla8rwvhs3brfdnzdj3wc7nultvrsglc2ny0ugtgzxiwh0-hbgf6ojl4sbajx1bqchpohogl1youljbgf17whhk3cb2yyzij8rsvhieaxq&data=ulnrnmk5wktyejr0ewjfyk1ldmtxamfpb0pfsvd2m2vrakfyv1zxsllkouvsd09joezyx0jtawnlslvkul8yn3jfwuhwdndcdfbwtg5emmzqvxpfz1pbrmstb1rkvjlwqmr1vmo1c0tpnxd4cm1mvfhubuzmdlmxvuzbuelmdlpezzjqaw5smeridyw,&sign=6a265c9543f2a8023e4fd17c25ce06f6&keyno=0&b64e=2&ref=orjy4mgprjk5bodnw0uvlrrd71vzw9kpjly_ysfdx80,&l10n=ru&cts=1533005986789 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 127 თანამედროვე დემოკრატიებში, მაგრამ უფროსი თაობის მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა, განსაკუთრებით რეგიონებიდან (2020 წლის ოქტომბრის მონაცემებით ახალგაზრდობის თვალში პუტინის რეიტინგი 36% დან 20 % დაეცა– https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-umolodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 ნანახია 3. 5.2021), მას მხარი დაუჭირა, ხოლო ოპოზიციის აქტიურობას შედეგი არ მოყოლია; ეს რუსულ სინამდვილეში ბუნებრივი მოვლენა, რადგანაც ხალხი ძლიერი ლიდერის და სახელმწიფოსაგან ელის თავის სოციალური და პოლიტიკური უფლებების დაცვას; პუტინი მოხერხებულა იყენებს რუსი ხალხის კოლექტიურ ცნობიერებას, თანასწორობისკენ მისწრაფებებს (რუსები, თანასწორობაზე, კოლექტიურ აზროვნებაზე ორიენტირებული ერია და კოლექტივში გრძნობს თავს უფრო თავისუფლად ადამიანი), ქვეშევრდომული ორიენტაციების ტრადიციებს და ხშირად აპელირებს სოციალური უფლებების თანასწორობაზე, ხალხს მოსწონს თავისი არაკორუმპირებული და წესიერი პრეზიდენტი, რომელსაც მათ მსგავსად აღიზიანებს „ახალი რუსების“ სიმდიდრე, ქცევები, ამიტომ, დრო და დრო მილიარდერების წინააღმდეგ წარმოებულ კამპანიას მხარს უჭერენ (იმის გამოთაც, რომ მდიდარი ადამიანების დიდი უმრავლესობა ეთნიკურ რუსებს არ განეკუთვნებიან) პრეზიდენტის გარშემო კონსოლირდებიან, ხალხის მხარდაჭერის მიმართულებით პრეზიდენტი იყენებს პენსიების გაზრდის მექანიზმს და სხვა სოციალურ ბერკეტებს. პუტინის ხასიათის ირგვლივ მრავალი ურთიერთსაწინააღმდეგო მოსაზრებები არსებობს, ვერ თანხმდებიან მის ფიზიკურ მონაცემებზეც, რომელიც სხვადასხვა ვერსიით 162–170 სმ შორის მერყეობს, მაგრამ უმრავლესობის აზრით, იგი დახურული პიროვნებაა, „შავ ყუთსაც“ უწოდებენ, რადგან გარედან შემავალ სიგნალებზე, არაა დამოკიდებული მისი ქმედება, იგი ცდილობს, რომ არავის მიცეს უფლება მასთან დისტანცია შეამციროს, წერენ იმასაც, რომ მისი კომპეტენტურობა კომპეტენტური ორგანოდან მოსვლას (უშიშროება) უკავშირდება, ასევე, საკადრო პოლიტიკაში მეტ ნდობას უცხადებს უსაფრთხოების, სამხედროების, პოლიციელების, მესაზღვრეების წარმომადგენლებს, რადგანაც მიაჩნია, რომ ისინი უკეთესად წარმოაჩენენ თავს ექსტრემალურ სიტუაციებში, სამბოში და ძიუდოში მიღწეულმა სპორტის ოსტატობამ მასში გააძლიერა იერარქიულობისადმი პატივისცემა (რომელიც განსაკუთრებით გამოვლინდა მისი მოღვაწეობის საწყის ეტაპზე), მისდევს აქტიურ სპორტს და ცდილობს დიდხანს შეინარჩუნოს მამაკაცური იმიჯი, განსაკუთრებით ყურადღებას აქცევს კვებას და დასვენებას, სურს ორგანიზმის ფუნქციონირება შეინარჩუნოს რაც შეიძლება მეტხანს; აქვს იუმორის გრძნობა: ზღვისპირეთის გუბერნატორ ნაზდრატენკოს სიტყვით გამოსვლისას აღნიშნა: „ევგენი ივანეს ძე, თქვენ მე ისე მაქეთ, რომ მომეჩვენა მოვკვდი“. ასევე, პუტინის სახეზე ვერ გაიგებ ხუმრობს თუ არა; უყვარს ხშირად თვითონ ანეგდოტების მოყოლა, მაგრამ სამწუხაროდ ყოველთვის არაა სასაცილო. მოყავს მაგალითები თავისი ცხოვრებიდან, ძალიან აქვს განვითარებული ინტუიცია, ფლობს ლოგიკური და ანალიტიკური აზროვნების უნარ– ჩვევებს, პუტინის რელიგიური გრძნობები გააძლიერა პეტერბურგთან ახლოს აგარაკზე მომხდარმა ხანძარმა, რომლის დროსაც გადაარჩინა თავისი ქალიშვილები, ატარებს დედისგან ნაჩუქარ ჯვარს, რომელიც იერუსალიმში აკურთხა, საკითხს წყვეტს მოლაპარაკებების გზით, მაგრამ თუ საჭირო გახდა თვითონ ღებულობს ერთპიროვნულ გადაწყვეტილებებს, დოკუმენტების მომზადების დროს მისი საყვარელი კითხვაა „ეს კანონიერია“, მიჩნია რომ პოლიტიკოსი პირველ რიგში პატიოსანი ადამიანი უნდა იყოს, ადამიანებზე შეხედულებას იშვიათად იცვლის, პუტინის ჰობში შედის: კლასიკური მუსიკა, მწერლებიდან–მაიაკოვსკი, ტოლსტოი, ნაბოკოვი, უყვარს–ჭადრაკი, ნარდი, აბანოში წასვლა, თევზაობა, ფეხბურთი, ავტომობილით სწრაფი მოძრაობა, მეგობრებთან ხუმრობა, იხრება https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-u-molodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-u-molodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 128 მისტიკისკენ, სრულფასოვნად ფლობს გერმანულს, ისწავლა ინგლისური, მაგრამ იყენებს განსაკუთრებულ შემთხვევაში. სხვადასხვა სოციალური კვლევები მითითებენ, რომ პუტინი დიდი ენერგიით, პატრიოტიზმით და ბრძოლის ჟინით გამოირჩევა; ზოგჯერ ჟარგონებით ხალხის ენაზე საუბრობს (გავლილი აქვს “ქუჩის უნივერსიტეტი“ და „ხულიგნობის“ ხანა), გამოირჩევა ცხოვრების მოკრძალებული სტილით, „რუსული იდეის“ ერთგულებით, რაც განაპირობებს მის წარმატებებს; მოსახლეობა პუტინის შემდეგ პიროვნულ თვისებებს ანიჭებს უპირატესობას: ჭკვიანი და კომპეტენტური (21%), მიზანმიმართული და პრინციპული (20%). 2020 წლის 3 ოქტომბრის გამოკითხვის შედეგებმა გერმანიაში აჩვენა, რომ მთლიანობაში დადებითად არის აღქმული პუტინი და მიუთითეს პუტინის თავდაჯერებულობაზე, რომელიც აკლიათ მათ ლიდერებს, გერმანელებს მოწონთ, რომ რუსეთის პრეზიდენტს შეუძლია ეროვნული ღირებულებების დაცვა, აღმოსავლეთ გერმანიის 33% და დასავლეთ გერმანიის 20% თვლის, რომ პუტინი ეფექტური ლიდერია. (ნანახია, 28.9.2021, https://uf.ru/news/politics/u9/2020/10/03/303686?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop) ძნელია შეადგინო პუტინის ფსიქოლოგიური და პოლიტიკური პორტრეტი, რადგანაც საბჭოთა ტრადიცია გრძელდება და ქვეყნის პირველი პირების ცხოვრება, ხასიათი, ინტერესები მკაცრადაა გასაიდუმლოებული, ამიტომ, ზემოთ ჩამოთვლილი პუტინის მახასიათებლების ნაწილი შესაძლოა ვირტუალურიც კი იყოს. „რუსული ვერსით ვირტუალური და არარეალური ღირსებები ჭარბობენ წარმატებული პოლიტიკოსების დახასიათებისას“. the ashgate research companion to political leadership (2016) პუტინის წარმატებების გასაღები პირველ რიგში რუსულ მენტალიტეტის, იმპერიულ აზროვნების მხარდაჭერაში უნდა ვეძებოთ: მან „ველიკორუსული შოვინიზმი“, რომელიც იმპერიული აზროვნების და რუსი ხალხის გამაერთიანებელ იდეას წარმოადგენს, მოხერხებულად გამოიყენა პრეზიდენტის ინსტიტუტის გასაძლიერებლად, პუტინი საჯარო განცხადებებში გმობს შოვინიზმის გამოვლენას და მას არქაულ გრძნობებს უწოდებს, მაგრამ სინამდვილეში სარგებლობს ხალხში მყარად გამჯდარი სტერეოტიპებით, რაც სხვა ხალხების მოძულეობას, ზიზღს, არასრულფასოვნებას გულისხმობს. დღევანდელი საინფორმაციო საშუალებები აქტიურად ტირაჟირებენ უკრაინელი ხალხის არასრულფასოვნებას, საქართველოს და სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მარიონეტული სახელმწიფოების კონტექსტში მოხსენიებას; ხაზს უსვამენ, რომ მხოლოდ რუსეთია სუვერენული სახელმწიფო და დემოკრატიაც სუვერენულია, „სუვერენული დემოკრატიის“ რუსული დოქტრინის სუბიექტი კოლექტივია და არა პიროვნება; ეროვნულ საკითხში არ არსებობს ორი რუსეთი (პროგრესული და რეაქციული), რუსეთი ერთია, ის არ ცნობს თავისი ორბიტის გარეთ მყოფ პოსტსაბჭოთა ქვეყნებს; ასეთი მიდგომა, „ველიკორუსული შოვინიზმის“ გამოვლენაა, რომელიც რუსული ეროვნული ხასიათის ნაწილია, და საერთო ეროვნული იდეაა, რადგანაც დეკაბრისტებიდან დაწყებული, გრიბოედოვით და სხვა რუსი მოაზროვნეების ჩათვლით, თვით სახაროვიც ამ მიდგომას იზიარებდა; დღესაც პუტინის გარშემო გაერთიანებული ელიტა, ასევე, ოპოზიციის დიდი ნაწილი (ნავალნი და სხვ), მწერლები, მეცნიერები, საზოგადო მოღვაწეები, „ველიკორუსული შოვინიზმის“ პროპაგანდით მას საერთო ეროვნული იდეად აქცევენ; უცხოელ მკვლევარებს (ბჟეჟინსკი) პოსტსაბჭოთა ბალტიისპირელ, ჩრდილოეთ კავკასიის, შუა აზიის ლიდერებს მიაჩნიათ, რომ „ველიკორუსული შოვინიზმი“ პუტინიდან მოედინება, რაც ჩვენი აზრით, საკითხის გაუბრალოებაა, სინამდვილე იმაში მდგომარეობს, რომ იგი ხალხის მენტალიტეტის, იმპერიული აზროვნების ნაწილია, რომელიც საუკუნეები ყალიბდებოდა და მის აღმოფხვრას დიდი და ხანგრძლივი ძალისხმევა დასჭირდება. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 129 პუტინის ხელისუფლებაში მოსვლის დროს, რუსეთი ფაქტობრივად კვაზი სახელმწიფოს წარმოადგენდა, მოშლილი იყო სახელმწიფო ინსტიტუტების ფუნქციონირება, ვერ გაამართლა ლიბერალური საბაზრო ეკონომიკის მოდელმა, ქვეყანა ეკონომიკური და პოლიტიკური კატასტროფის წინაშე იდგა, ფაქტობრივად რეალური საფრთხე შეექმნა ქვეყნის სუვერენიტეტს და ფედერაციის დაშლის პროცესი რეალური გახდა; პუტინმა განამტკიცა მმართველობის ვერტიკალი, დაიქვემდებარა ძალოვანი უწყებები, დაიწყო ეფექტური რეფორმები სამხედრო სფეროში და განამტკიცა სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტები; საერთაშორისო ასპარეზზე რუსეთის გეოპოლიტიკური ინტერესები ნათლად გააჟღერა 2007 წლის მიუნხენის უსაფრთხოების კონფერენციაზე: თანამედროვე მსოფლიოსთვის მიუღებელია და შეუძლებელიც არის ერთპოლუსიანი მსოფლიოს არსებობა.. რუსეთი არის ქვეყანა ათასწლოვანი ისტორიის, პრაქტიკულად ის ყოველთვის სარგებლობდა დამოუკიდებელი პოლიტიკის გატარების პრივილეგიით და ჩვენ არ გვსურს ამ ტრადიციის შეცვლა დღესაც (https://ru.wikisource.org/wiki/rec putina v miunxene _(2007) ნანახია 10.06.2014). პუტინმა შეძლო რუსეთის გეოპოლიტიკური ინტერესების დაცვა საერთაშორისო ასპარეზზე, სირიაში, ვენესუელაში და სხვა რეგიონებში გააქტიურებით, ფაქტობრივად ერთპოლუსიანი მსოფლიოს მოდელი შეიცვალა და რუსეთი საერთაშორისო პოლიტიკის ძირითად მოთამაშედ იქცა; პუტინი საერთაშორისო ასპარეზზე ხაზს უსვამს რუსეთის ეროვნული ინტერესების უპირატესობას: ჰელსინკში ტრამპთან შეხვედრის დროს ჟურნალისტის კითხვას, ენდობა თუ არა იგი ტრამპს, პუტინმა უპასუხა აქ ნდობა არაფერ შუაშია, მე ვიცავ რუსეთის ეროვნულ ინტერსებს, ტრამპი აშშ–ის ეროვნულ ინტერესებს (discred.ru›tag/press…putina-i-trampa-v-helsinki/ ნანახია 29.07.2018). ჯერ კიდევ წინა საუკუნეებში რუსეთში ჩამოყალიბდა სლავიანოფილობა და მედასავლეთელობა, სლავიანოფილები ქადაგებდნენ რუსეთის განვითარების სპეციფიკურ გზას, რომელის განსხვავდებოდა დასავლეთისგან: კერძოდ რევოლუცია და ბატონყმობის გაუქმება იყო აუცილებელი ევროპისთვის, ხოლო რუსულ სინამდვილეში, მეფე, მართლმადიდებლობა, ხალხურობა ერთიან განუყოფელ ცნებას წარმოადგენდა; მედასავლეთელობამ, რომელიც ლიბერალურ ღირებულებებს ქადაგებდა, რუსეთში ფეხი ვერ მოიკიდა; ასეა დღესაც, ლიბერალური ეკონომიკა და ღირებულებები მიუღებელია რუსეთისთვის და პუტინი ხშირად ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ დასავლეთმა გადაუხვია ქრისტიანულ ფასეულობებს, მხარს უჭერს ერთსქესიანების ქორწინებას და ასეთი პარტნიორობის სტატუსი გათანაბრებულია მრავალშვილიან ოჯახებთან, ეს რუსეთისთვის მიუღებელია, ფაქტობრივად ლიბერალიზაციას პუტინი ჰომოსექსუალიზაციასთან აიგივებს და ამით კიდევ უფრო ნეგატიურ განწყობას აღვივებს მოსახლეობაში. აშშ–თან და ევროკავშირთან პოლიტიკური ურთიერთობები ვითარდება „მტრის ხატის“ კონტექსტში, რომელიც კარგად იყო აპრობირებული საბჭოთა პერიოდში; პუტინის საგარეო პოლიტიკა ამ ქვეყნებთან დაპირისპირების კონტექსტში მიმდინარეობს და ამაში ჩართულია ქვეყნის პროპაგანდისტული ინსტიტუტები: ამერიკა მტრულ ქვეყნად არის აღქმული, ასევე, ბოლო პერიოდში გართულდა ურთიერთობა ევროკავშირის ინსტიტუტებთან და მათ ხელმძღვანელ ჩინოვნიკებთან; ს. ლავროვმა ისიც კი განაცხადა, რომ ურთიერთობები ექნება ევროკავშირის ცალკეულ ქვეყნებთან, განსაკუთრებით რუსეთს აღიზიანებს აშშ–ის და ევროკავშირის მიერ დაწესებული სანქციები ყირიმის ანექსიის გამო (სოციოლოგიური კვლევების მიხედვით დასავლეთთან ურთიერთობის მომხრე მოსახლეობის პროცენტული რაოდენობა კატასტროფულად შემცირდა: რუსეთის მოქალაქეების მხოლოდ 10% უჭერს მხარს ევროპასთან დაახლოებას, როგორც „საერთოევროპულ სახლთან“. ეს გაცილებით ცოტაა ვიდრე 20 წლის წინათ იყო, როცა „ევრო– ოპტიმისტები“ იყო 30%–მდე. общественное мнение (2012)//левада-центр; https://ru.wikisource.org/wiki/rec%20putina%20v%20miunxene%20_(2007) https://ru.wikisource.org/wiki/rec%20putina%20v%20miunxene%20_(2007) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 130 http://www.levada.ru/books/obshchestvennoemnenie-2012 ნანახია 03.09.2013); მიუხედავად იმისა, რომ გლობალური მსოფლიო ეკონომიკისა და ბაზრის პირობებში ძნელია ცალკე აღებული ქვეყნის განვითარება, რუსეთმა შეძლო და უზარმაზარი რესურსების ხარჯზე, ეკონომიკური კოლაფსის აცილება: შეაჩერა რუბლის გაუფასურების პროცესი, დასავლური სანქციების ფონზე, რუსეთმა ფაქტობრივად დაასრულა გაზსადენის ჩრდილოეთის დინება, რომელიც მნიშვნელოვანი ბერკეტია არა მარტო ეკონომიკური განვითარების თვალთახედვით, არამედ ევროკავშირზე გავლენის გასაძლიერებლად, კავკასიაში წარმატებას მიღწია ყარაბახის ომის შედეგად, განმტკიცდა რუსეთის პოზიციები ავღანეთში. პუტინმა რუსული სახელმწიფო ინსტიტუტების წარმატებული მოდერნიზაცია მოახდინა, თანამედროვე იარაღით აღჭურვა რუსეთის არმია, მნიშვნელოვნად აამაღლა მისი ბრძოლის უნარიანობა, გააუმჯობესა მოსახლეობის სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობა, ქვეყანაში დაიმკვიდრა პატიოსანი, მოუსყიდავი ლიდერის იმიჯი, გააფართოვა რუსეთის ტერიტორიები, გააძლიერა გავლენა მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონებში, ქვეყანას დაუბრუნა ძირითადი მოთამაშის ადგილი საერთაშორისო ასპარეზზე, ის თანამედროვეობის გამორჩეული ავტორიტარი ლიდერია, რომელიც თავის ძალასა ენერგიას რუსეთის ეროვნული ინტერესების გატარებას ახმარს; მოქალაქეების უმრავლესობა ადამიანის უფლებების დარღვევებს, ოპოზიციის დევნას, ჯარისკაცების სხვადასხვა სამხედრო მისიებში დაღუპვას გამართლებულად თვლის რუსეთის მესიანისტური თუ გეოპოლიტიკური ინტერესებიდან გამომდინარე; ვ. პუტინი რუსეთის სინამდვილეში ქვეყნის ხელახალი ამღორძინებელი საერთო ეროვნული ავტორიტარი ლიდერია. 2021 წლის 23 აპრილის მდგომარეობით მოსახლეობის 63% დადებითად აფასებს პუტინის საქმიანობას, ენდობა მოქალაქეების 64,8% (https://www.interfax.ru/russia/762948 ნანახია 23.8. 2021); 2021 წლის „ლევადა–ცენტრის“ კვლევების მიხედვით პუტინის, როგორც პოლიტიკისადმი ნდობა 33–31% დაეცა; ცოტათი დაეცა პუტინის საქმიანობის დადებითად შეფასების რეიტინგი 66–64%–მდე. (https://www.the-village.ru/shorts/reyting-putina-kanava ნანახია 28. 9.2021) ქართულ სინამდვილეში დაბალანსებული საგარეო პოლიტიკის მოდელი, რომელმაც საუკუნეების გამოცდას გაუძლო და ქვეყნის დამოუკიდებლობას მეტ–ნაკლებად უზრუნველყოფდა, დასრულდა შევარდნაძის ხელისუფლების შეცვლასთან ერთად და მას შემდეგ, მხოლოდ ცალსახა დასავლური ორიენტაციის, ნატოსა და ევროკავშირში ინტეგრაციის მომხრე ლიდერები მოდიან ხელისუფლებაში (რასაც მნიშვნელოვანწილად რუსეთის დამპყრობლური პოლიტიკა განაპირობებს). პატარა სახელმწიფოს, რომელიც აგრესიული რუსეთის უშუალო მეზობელია სხვა გზა არ რჩება გარდა იმისა, რომ სტრატეგიული მოკავშირე ეძებოს თავისი სუვერენიტეტის დასაცავად (ამ მხრივ შეიძლება გამონაკლისი იყოს ისრაელი, რომლის სამხედრო პოტენციალი აღემატება მოსაზღვრე არაბული სახელმწიფოების სიძლიერეს). ამიტომ, ბუნებრივია საქართველოს მეფეები ძნელბედობის ჟამს ხსნას გარედან ელოდნენ, ასე ჩამოყალიბდა ქართულ ეროვნულ მენტალიტეტში სხვის მოიმედოობის და „უცხოს ბაძის“ (ილია) ტრადიცია; ქვეყანა ახლაც ამ გამოწვევის წინაშე დგას და ლიდერის არჩევის დროს გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს ევროკავშირის და აშშ–ის სტრატეგიული პარტნიორობის პრობლემა; ამ მიმართულებით ქმედითი ნაბიჯები გადადგა მ. სააკაშვილმა და 2008 წელს საქართველოსთვის ბუქარესტის სამიტზე შეიძლებოდა ნატოში გაწევრიანების კანდიდატი ქვეყნის სტატუსი მიენიჭებინათ; მ. სააკაშვილი გარდამავალი პერიოდის გამოკვეთილი, ავტორიტარული ლიდერი იყო, რომელმაც თავისი პრეზიდენტობის საწყის ეტაპზე წარმატებული რეფორმები გაატარა ძალოვან https://www.interfax.ru/russia/762948 https://www.the-village.ru/shorts/reyting-putina-kanava https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 131 სტრუქტურებში, შემოიღო ერთიანი ეროვნული გამოცდები, დაუნდობელი ბრძოლა გამოუცხადა კორუფციას და ქურდულ მენტალიტეტს. მ. სააკაშვილს მჭიდრო ურთიერთობები ჰქონდა ამერიკის მმართველ ელიტასთან, კონგრესმენებთან, დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა ლობისტურ საქმიანობას და დასავლეთში დაიმკვიდრა წარმატებული რეფორმატორის იმიჯი. მ. სააკაშვილი ქარიზმატული პიროვნება არის და ის საქართველოში ერთადერთი მმართველი იყო, რომლის ხელისუფლებაში მოსვლას ერთდროული მხარდაჭერა ჰქონდა, ქვეყნის შიგნით და ქვეყნის გარეთ; თუმცა ქვეყნის შიგნით მომხრეების რაოდენობით ბევრად აღემატებოდა ზ. გამსახურდია, რომელსაც ქარიზმატული თვისებები გაცილებით მეტი გააჩნდა; სააკაშვილის პიროვნული თვისებებიდან აღსანიშნავია: აქვს ხალხის ენაზე და ხალხის ნაწილად წარმოსახვის უნარი, კორუფციის წინააღმდეგ უკომპრომისო მებრძოლის იმიჯი, დიდი ენერგია, მოუსვენარი ხასიათი და ბრძოლის ჟინი, დასავლური განათლება, ფლობს რამდენიმე ენას, ადამიანების დარწმუნების და ცრუ დაპირებების გაცემის და დემაგოგიის უნარი: შეუძლია მიღწეული წარმატებების გაზვიადება, წაგებულ ომში გამარჯვებულად წარმოსახვა, ნატოში და ევროკავშირში გაწევრიანების დროის შემცირება; სტივენ ჯონსი „პოლიტიკურ შიზოფრენიას“ უწოდებს (ნანახია 4. 5. 2013 http.//www.cicerofoundation.org/legtures/stephenjonesgeorgia.pdf), ნაციონალების მმართველობას; ჩვენი მხრივ დავამატებთ, რომ საქართველოს ისტორიაში სააკაშვილის დროს ითქვა ყველაზე მეტი ტყუილი და გაიცა ცრუ დაპირებები. ა. ტუკვაძე (2014) სააკაშვილმა განათლების სფეროში გატარებული რეფორმის მოტივით უმაღლესი სასწავლებლებიდან განდევნა უფროსი თაობის პროფესორები, მეცნიერები და კულტურის გამოჩენილი მოღვაწეები, აქტიური ბრძოლა გამოუცხადა უფროს თაობას, ასევე, დიდი უკმაყოფილება მოყვა შინაგან საქმეთა სამინისტროდან კორუმპირებული კადრების მასობრივ განთავისუფლებას; ფაქტობრივად საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის საბაბით სამუშაო დაკარგა ათასობით ადამიანმა, უარყოფილი იქნა მემკვიდრეობის პრინციპი პოლიტიკაში, მეცნიერებაში, საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში; სააკაშვილმა და მისმა ელიტამ ბოლშევიკური აზროვნების თარგს მოარგეს საკადრო პოლიტიკა; ყველგან და ყველაფერში ჩანაცვლდა კადრები დასავლური განათლების მეტისმეტად ახალგაზრდა დილეტანტებით; სააკაშვილის პოლიტიკური ელიტის მიმართ ნდობა თავდაპირველად დიდი იყო: მაგ; ქართველი მილიარდელი ბ. ივანიშვილი იხდიდა სახელმწიფო მოხელეების გასამრჯელოს; სააკაშვილი სოციალური დასაყრდენის შექმნის მიზნით ერთმანეთს უპირისპირებდა სოციალურ ჯგუფებს, თაობებს, საზაფხულო ბანაკებში დასასვენებლად აგზავნიდა მხარდამჭერ პრივილეგირებულ ახალგაზრდობას და მიზანმიმართულად ცდილობდა ქართული ტრადიციებისა და კულტურის ჩანაცვლებას დასავლური ლიბერალური ღირებულებებით (ხელს უწყობდა სექტების გააქტიურებას), რომელთა ნაწილი მიუღებელი იყო მართლმადიდებელი ერისთვის, ქვეყანაში დაიწყო მასობრივი პრივატიზაციის პროცესი, გაუქმდა სტრატეგიული ობიექტების ცნება და პრეზიდენტს მიეცა უფლება ყოველგვარი აუქციონის გარეშე ერთ ლარად გაესხვისებინა ისინი; სააკაშვილი და მისი გარემოცვა სარგებლობდნენ განუსაზღვრელი პრივილეგიებით; განხორციელდა უამრავი საკონსტიტუციო ცვლილება, რომლებიც პრეზიდენტის უფლებების ზრდას ემსახურებოდა; სააკაშვილმა და მის გარშემო გაერთიანებულმა ნაციონალების პარტიამ თავი თვითკმარ ძალად გამოაცხადა, ფაქტობრივად მოახდინა სახელმწიფოს პრივატიზაცია, დაამკვიდრა ელიტური კორუფცია, მაგრამ არ ეყოთ ინტელექტუალური პოტენციალი გარდაექმნათ ეკონომიკა, განევითარებინათ მეურნეობის მომგებიანი დარგები, გადასახადებით შეევსოთ სახელმწიფო ბიუჯეტი; ამიტომ, სხვა ავტორიტარი მმართველების მსგავსად დაადგა ტერორისა და შანტაჟის გზას: მეწარმეებს ართმევდა ქონებას, აიძულებდა https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 132 სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ გადაეხადათ დიდი თანხა, ოპოზიციას მოუწყო ნამდვილი ტერორი, ათასობით ადამიანი ციხეში აღმოჩნდა, რეპრესიული სადამსჯელო ღონისძიებები ყოველდღიური მოვლენა გახდა, არბევდა მიტინგებს და რაც, მნიშვნელოვანია ყოველმხრივ შეიზღუდა ოპოზიციური არხების მაუწყებლობა, დაშინება და პოლიტიკური ნიშნით მკვლელობებმა სისტემური ხასიათი მიიღო: მასში ჩართული იყო პენიტენციალური დაწესებულებები, იუსტიციის და შინაგან საქმეთა სამინისტროები, პროკურატურა, სასამართლო; სტრასბურგის სასამართლომ არა ერთი გამამტყუნებელი განაჩენი გამოიტანა მაშინდელი ხელისუფლების წინააღმდეგ. პარალელურ რეჟიმში, სააკაშვილი, დასავლელი მეგობრების მხარდაჭერით, კვლავაც წარმატებით აგრძელებდა დასავლეთის თვალში, საქართველოს, როგორც დემოკრატიულ სანიმუშო ქვეყნად წარმოჩენას და მასში ქმედით დახმარებას ამერიკელი და ევროპელი პარლამენტარები უწევდნენ; სააკაშვილის რიტორიკა აგრესიულ ხასიათს ატარებდა და იქმნებოდა შთაბეჭდილება, რომ იგი დიდი და ძლიერი სახელმწიფოს ლიდერი იყო; მან ზედმეტად შეაფასა აშშ–ის სტრატეგიული პარტნიორობა და იოლად გაება პუტინის ხაფანგში: ვრცელდებოდა ინფორმაცია, რომ ავღანეთიდან დაიძრა აშშ–ის ჯარი საქართველოს დასახმარებლად, ომის დროს ქმნიდა ცრუ წარმოდგენებს მოწინააღმდეგის სამხედრო ძალების განადგურების შესახებ, ხოლო კრიტიკულ მომენტში პიროვნული სიმხდალის მაგალითი აჩვენა ქვეყანას; რუსეთისგან და სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებისგან განსხვავებით საქართველოში იმედგაცრუებით დამთავრდა ავტორიტარი ლიდერის მმართველობა, რადგანაც ეკონომიკურ სიდუხჭირესთან ერთად, ქვეყანამ დროებით დაკარგა ტერიტორიების 20 %, დღეისათვის საქართველო გადავიდა საპარლამენტო მმართველობის მოდელზე და იმედია კოლექტიური პასუხისმგებლობის პირობებში უფრო სწრაფად განვითარდება დემოკრატიული ინსტიტუტები და დაჩქარდება ევროსტრუქტურებში ინტეგრაციის შეუქცევადი პროცესი. ამრიგად, პოლიტიკური ლიდერობის თეორიების განხილვის საფუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ყველა ეპოქაში, მმართველობის ნებისმიერ სტადიაში, მნიშვნელოვანი ფაქტორებია გარემო–სიტუაცია, მიმდევრების მხარდაჭერა, საშინაო და საგარეო ვითარება, კვალიფიკაცია, გამოცდილება, მაგრამ ყოველთვის გადამწყვეტ როლს თამაშობს ლიდერის თვისებები, რომელთა დიდი ნაწილი თანდაყოლილია, ნაწილს პოლიტიკური ბრძოლის პროცესში შეიძინება; ხელისუფლებისთვის ბრძოლის ჟინი ლიდერში მამოძრავებელ პრინციპს წარმოადგენს და ყველა სხვა მისწრაფებებს მას უმორჩილებს; ასეთი უნარ–ჩვევები ლიდერს მეტი პროცენტით ახასიათებს, თუმცა სხვა ადამიანებშიც არის ანალოგიური გრძნობები, მაგრამ ისინი სურვილების დონეზე რჩებიან და აქვთ უნარი ძალაუფლებისკენ სწრაფვა მამოძრავებელ ძალად აქციონ. გამორჩეული ლიდერებს ძალუძთ სიტუაციის შეცვლა, სასურველი გარემოს შექმნა, საზოგადოებრივი ცხოვრების ძირფესვიანი გარდაქმნა, მიმდევრების შეცვლა, არაორდინალური გადაწყვეტილებების მიღება; პოსტსაბჭოთა სივრცეში, ასეთი გაქანების ლიდერები არ გვხვდებიან, რომლებმაც შეძლეს პოლიტიკური სისტემისა და ეკონომიკის მოდერნიზაცია და დაამკვიდრეს დემოკრატიული ცხოვრების წესი; პოსტსაბჭოთა არეალის ქვეყნების უმრავლესობაში ავტორიტარი ლიდერები მოღვაწეობენ და ამის მიზეზი სუსტ სახელმწიფო ინსტიტუტებთან ერთად, ქვეშევრდომული ორიენტაციების სიჭარბეა; მათგან გამორჩეულია ვ. პუტინი, რომელმაც ხელახლა ააღორძინა რუსული სახელმწიფოებრიობა, მნიშვნელოვან წარმატებებს მიღწია საშინაო და საგარეო ასპარეზზე, დაუბრუნა მას დიდი სახელმწიფოს სტატუსი, მაგრამ რუსეთში სხვა პოსტსაბჭოთა https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 133 რესპუბლიკების მსგავსად ირღვევა ადამიანის ფუნდამენტალური უფლებები და თავისუფლებები: მასმედია ფაქტობრივად მეზობელი ხალხების არასრულფასოვნების პროპაგანდით არიან დაკავებული და ფაქტობრივად ველიკორუსული შოვინიზმი ნაციონალურ იდეად აქციეს; შედარებით კარგი ეკონომიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე, საქართველოსგან განსხვავებით, მყარია ავტორიტარიზმი აზერბაიჯანის, ბელარუსის, რუსეთის, ყაზახეთის რესპუბლიკებში, ხოლო საქართველოს სინამდვილეში, გამოკვეთილი ავტორიტარი ლიდერის–სააკაშვილის რეჟიმმა მოღვაწეობა კრახით დაამთავრა. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 134 გამოყენებული ლიტერატურა 1. პიტერ გაი ნორთჰაუზი. (2010) ლიდერობა: თეორია და პრაქტიკა/ მე-5 გამოცემა. გვ 23; 2. ნ. მაკიაველი (1984) თბ; გვ 183–184. (https://library.iliauni.edu.ge/wpcontent/uploads/2017/03/makiaveli.pdf) 3. ფ. ნიცშე (1992) ესე იტყოდა ზარატუსტრა თბ; გვ 43; 144; 145. 4. франк с.л. (1990). сочинения. м გვ 61–62; 5. მერაბ ხმალაძე. კორელაციურ-რეგრესიული ანალიზის სტატისტიკური. მეთოდების განვითარება. (https://dspace.tsu.ge › bitstream › handle › develo. ნანახია 12.5.2021). 6. блондель ж. (1999) политическая лидерства раигородский д. я. психология и психоанализ власти: хрестоматия, т 1. самара გვ 61–62, 406. 7. bass, b.m., & riggio, r.e. (2006). transformational leadership (2d edition). new york: taylor & გვ 244; bass, b.m. (1990). bass and stogdill’s handbook of leadership: a survey of theory and research. new york: free press bennis, w. g., & nanus, b. (1985). leaders: the strategies for taking charge. new york: harper & row. bryman, a. (1992). charisma and leadership in organizations. london: sage. 8. lasswell h. (1948) power and personality. n.y ; 9. лассуэлл гарольд д. (2005) психопатология и политика: монография / пер. с англ. л 26 т.н.самсоновой, н.в.коротковой. м.: издательство рагс, გვ 71. 10. ашин г.и (1999) курс элитологии. м გვ 37; 11. kelley, r. (1992). the power of followership. new york, ny . გვ 12; 12. რ. სტოგდილის ლიდერული თვისებების ანალიზი: (https://studbooks.net/1384459/menedzhment/teoreticheskie_aspekty_vospitaniya_lidera ნანახია 13.5. 2020) 13. ილია ჭავჭავაძე. (1984) თხზ; თბ; გვ 606–607; 14. ვ. პუტინის საინაუგურაციო სიტყვა (2000) (https://www.mn.ru/blogs/blog_reference/80928) 15. победоносцев к.п. (1996) московский сборник. победоносцев к.п. pro et contra. გვ 110 16. „ლევადა“ ცენტრი: პუტინის რეიტინგი ახალგაზრდებს შორის დაეცა 36%–დან–20%–მდე (https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-u-molodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 ნანახია 3.5. 2021) 17. 2020 წლის 3 ოქტომბრის გამოკითხვის შედეგებმა გერმანიაში: (https://uf.ru/news/politics/u9/2020/10/03/303686?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop ნანახია 28. 8.2021) 18. gaman-golutvina o. (2016) elites and leadership in russian politics. the ashgate research companion to political leadership. 1st edition. london and new york: published by routledge. 23. 19. პუტინის სიტყვა მიუნხენში (2007) (https://ru.wikisource.org/wiki/rec putina v miunxene )_ 20. პუტინის შეხვედრა ტრამპთან (2018) (discred.ru›tag/press…putina-i-trampa-v-helsinki) 21. პუტინის რეიტინგი გაიზარდა პარლამენტისადმი მიმართვის შემდეგ: (https://www.interfax.ru/russia/762948) 22. პუტინის რეიტინგი განაგრძობს კლებას: (https://www.the-village.ru/shorts/reyting-putina-kanava ნანახია 8.25.2021) 23. სტივენ ფ. ჯონსი. (2013) დემოკრატია საქართველოში. (http.//www.cicerofoundation.org/legtures/ stephen jones georgia.pdf) 24. ა. ტუკვაძე (2014) პოლიტიკური კულტურის შედარებითი ანალიზი, თბ; გვ 125 https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/makiaveli.pdf https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/makiaveli.pdf https://www.scirp.org/(s(czeh2tfqw2orz553k1w0r45))/reference/referencespapers.aspx?referenceid=2093425 https://www.scirp.org/(s(czeh2tfqw2orz553k1w0r45))/reference/referencespapers.aspx?referenceid=2093425 https://studbooks.net/1384459/menedzhment/teoreticheskie_aspekty_vospitaniya_lidera https://www.mn.ru/blogs/blog_reference/80928 https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-u-molodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 https://uf.ru/news/politics/u9/2020/10/03/303686?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop https://ru.wikisource.org/wiki/rec%20putina%20v%20miunxene%20)_ https://www.interfax.ru/russia/762948 https://www.the-village.ru/shorts/reyting-putina-kanava https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 135 leadership theories and post soviet authoritarian leaders heleen gelashvili faculty of social and political sciences head of learning management department avtandil tukvadze associate professor, ivane javakhishvili tbilisi state university akaki abzianidze professor, georgian national university seu abstract based on the theories (of personality traits’, situational, followers’, psychological) related to the emergence of political leadership, on the basis of comparative and qualitative methods, the characteristics of political leadership have been studied in the post-soviet era. a leader uses the situation, relies upon the followers, and, in most cases, the great leaders awarded with charisma are characterized by a whole range of psychological features, but in all cases the determining role is played by the qualities of a leader, the majority of which are inherited. in our opinion, the argument provided by researchers that regular mortals may be gifted with the traits of a leader, is not convincing in disproving “the theory of traits ” due to two reasons: first, a leader is a human being, a social creature (human is a political being and separately, as a selfsufficient entity, it is either a beast or a god – aristotle) and naturally they possess human features; second, a leader has to be characterized by a high degree (dosage) of distinguishing attributes and, most importantly, they are the main force in the process of striving towards the governance and all the other actions subordinate to them. this judgement is concerning the great leaders distinguished in the history of humankind, the actions of whom have changed the vector of the history development, and there are no leaders with such skills and capacity on the post-soviet political stage yet. the hypothesis of the topic to be researched is as follows: the traits of leadership in the political arena of post-soviet countries are determined by the dominance of the subject political culture, heavy social-economic background, the specifics of a national-psychological and mental development of a given nation, foreign policy orientations. each of the above-mentioned variables influence the process of selecting leaders in different degrees (for example: in the reality of georgia the foreign policy orientation is a significant condition to the position of a leader in the government, because the key of country’s independence lies outside the country and the inclination towards “looking up to the foreign/a foreigner” is relevant to georgian mentality and the mindset of electorate, while in russia a leader is mainly characterized and inspired by the russian geo-political interests, orthodox-messiah ideas and mainly has to support the national idea consolidating the “great russian chauvinism” and russian “sovereign democracy”, but in all settings the determining factor is the excessiveness of the subordinate political orientations (except for the baltic countries) in the presence of which, according to almond and verba’s concept of political culture, the majority of citizens expect the desirable actions from the leader – the savior of the country and the state; all of this, in the environment of poor economic development and weak institutions, consequently leads to excessive number of populist, authoritative leaders in national governments. keywords: post soviet leaders, theories of leadership, political culture, “big russian chauvinism,” authoritarian georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 23 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.04 მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების პრიორიტეტების იდენტიფიცირების საკითხისათვის მამუკა მაცაბერიძე1, ჯიმშერ ქერქაძე2, ინგა ჯანელიძე3, გიგო ჯანდიერი4 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტი, პროფესორი orcid id: https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტი; გარემოსდაცვითი ინჟინერიისა და ეკოლოგიის დეპარტამენტი, აკადემიური დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს საინჟინრო აკადემიის წევრ-კორესპოდენტი. ელ.ფოსტა: j.kerkadze@gtu.ge 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ქიმიური ტექნოლოგიისა და მეტალურგიის ფაკულტეტი, ქიმიის აკადემიური დოქტორი, e-mail: i.janelidze@gtu.ge; orcid id: https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 4შპს „მეტალურგიული ინჟინერია და კონსულტაციები“, დირექტორი; აკადემიური დოქტორი, ელ-ფოსტა: gigo.jandieri@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 რეზიუმე მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების დარგობრივი პრიორიტეტები განაპირობებენ სოციალეკონომიკური ზრდის ფაქტორებს, რაც თავის მხრივ წარმოადგენს საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სისტემურ მდგენელს. ყველა დარგობრივი პრიორიტეტის უმნიშვნელოვანესი მახასიათებელია ე.წ. სინერგეტიკულ-ჰიბრიდული ტექნოლოგიები, ანუ ისეთი ტექნოლოგიები რომლებიც დარგთაშორისი კომპეტენციების ველზეა წარმოშობილგანთავსებული. სინერგეტიკულ-ჰიბრიდული ტექნოლოგიების პრიორიტეტთა დამდგენ ამოცანებში მეცნიერების და ტექნოლოგიების ფილოსოფიური გააზრების იმპლემენტირება არის მდგრადი განვითარების საკვანძო პრობლემათა რეალიზებისათვის ყველაზე თანამედროვე და ეფექტური გადაწყვეტილების მიღების მეთოდოლოგია. საკვანძო სიტყვები: ტვინის მეცნიერება; მეცნიერების მათემატიზირებული სამყარო; მწვანე ეკონომიკა; nbic-ტექნოლოგია; ტრანსჰუმანიზმი; პოსტადამიანი. mailto:j.kerkadze@gtu.ge mailto:i.janelidze@gtu.ge https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 mailto:gigo.jandieri@gmail.com https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 24 მეცნიერება და ტექნოლოგიები კაცობრიობისათვის პარადიგმატული განვითარების ახალ ჰორიზონტს აჩენს, თუმცა ახალმა ტექნოლოგიებმა შესაძლოა ადამიანის სიცოცხლე უფრო მოწყვლადი გახადონ და დედამიწის მოსახლეობის არსებობის რისკი რეალობად აქციოს. დღევანდელი მეცნიერების განვითარების მთავარი ვექტორი გადის ადამიანის შემსწავლელ მეცნიერებებზე. ბევრი გაკეთდა ადამიანის გენომის შესასწავლად. ინტენსიურად მიმდინარეობს ტვინის შესწავლა აშშ-სა და ევროპაში. აშშ-ში ტვინის შესახებ მეცნიერება (brain sciences) უკეთ ფინანსდება ვიდრე მეცნიერების სხვა დარგები. სწრაფად ვითარდება კოგნიტური მეცნიერებები. გაჩნდა შესაძლებლობა ადამიანის გენური რუკის „რედაქტირებისა“, რითაც მის (ადამიანის) კოგნიტურ პროცესებზე ხდება ზეგავლენა. მაგრამ აქ ერთი გაუთვალისწინებელი პრობლემა ჩნდება, როგორც აღმოჩნდა ადამიანი შესაძლოა გაქრეს არა იმის გამო, რომ არ ვითარდებოდა ადამიანის შემსწავლელი მეცნიერებები, არამედ იმიტომ, რომ ეს უკანასკნელი (ადამიანის შემსწავლელი მეცნიერებები) განვითარდა, უფრო სწორად, ამ მეცნიერების კვლევათა შედეგების იმგვარი გამოყენებით, რაც არაპროგნოზირებადი კატასტროფების გენერირებას იწვევს. მეორე მხრივ, ადამიანი სხეულის, ტვინის და ფსიქიკის გარდა ფლობს ცნობიერებას, ქვეცნობიერს, თავისუფალ ნებას და ღირებულებებს, რისი მეცნიერული იდენტიფიცირებაც სურთ ნეირომეცნიერებების, ტვინის ქიმიის და კოგნიტური მეცნიერებების წარმომადგენლებს, თუმცა ჯერჯერობით შედეგი არ ჩანს ამგვარი კონცეპტუალიზებისათვის. ისტორიულად, მეცნიერებაში დამკვიდრდა პარადიგმა, რომ თუ პროცესი დამკვირვებლის (ე.ი. მეცნიერის) მხრიდან აღქმადია, მაშინ შესაძლებლობა ჩნდება პროცესის მიმდინარეობის პროგნოზირებისა, მისი კონტროლისა და მართვისა, სწორედ აღნიშნულზეა დამყარებული სამეცნიერო კვლევების შედეგების ტექნოლოგიური კონცეპტუალიზება. აქვე ხაზგასასმელია, რომ არსებობენ იმგვარი პროცესები, რომელთა მართვაც შეუძლებელია, იმ მიზეზით, რომ შეუძლებელია ამგვარი პროცესების მიმდინარეობის პროგნოზირება. აღნიშნული შესაძლოა ეხებოდეს ბუნებასაც და ადამიანსაც, მაგალითად ჰომოსაპიენსისთვის დამახასიათებელი იმგვარი განმსაზღვრელი თავისებურებები, როგორებიცაა: სიყვარულის, შემოქმედების, თავისუფალი ნების და ზნეობის გამოვლინება ვერ იმართება გარედან, იმიტომ რომ შეუძლებელია მათი კონტროლი და პროგნოზირება, ისევე როგორც შეუძლებელია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 25 ღირებულებების მართვა, იმიტომ რომ ადამიანი ღირებულებას ან აღიარებს ან არა და მოქმედებს ღირებულებათა შესაბამისად შინაგან თავისუფლებაზე დაყრდნობით. რომაული სიბრძნეა: „დრონი იცვლებიან და ჩვენც ვიცვლებით მათთან ერთად“. დღეს არის მცდელობა ადამიანის ტრანსფორმირებისა nbic-ტექნოლოგიებით1 [1-4] ე.წ. პოსტადამიანში, რაც თავის მხრივ შესაძლოა გარკვეულ ლოგიკას ექვემდებარებოდეს, კერძოდ: მეცნიერების, კულტურის, ფილოსოფიის, ლიტერატურის და ხელოვნების განვითარებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ადამიანის თვითტრანსფორმირება ღირებულებათა ახალი სისტემის ჩამოყალიბების გზით. ეს პროცესი უნდა მიმდინარეობდეს ადამიანის და მისი ფუნქციურ გამოვლენათა ჰუმანიზაციის გზით და არა მისი გაარაადამიანების გზით, რისი საფრთხეც დღეს გამოჩნდა თავისი შემზარავი კონტურებით, თუნდაც გლობალური ტერორიზმი და გეოპოლიტიკური დარვინიზმი საკმარისი შტრიხია ნახსენები შემზარავობის სახის პირველადი აღქმისათვის. მესამე ათასწლეულში, საინფორმაციო ტექნოლოგიების ინტენსიურმა განვითარებამ წარმოშვა სამეცნიერო ცოდნის ინტეგრაციის და დისციპლინათშორისი პარადიგმების ახალი ტალღის ჩამოყალიბების საშუალება. უკვე ნახსენებ nbic-ტექნოლოგიებში ტრანსდისციპლინარობის პრობლემები ნათლადაა გამოკვეთილი. ტრანსდისციპლინარობა ესაა დისციპლინათშორისი დამოკიდებულების ახალი დონე, ანუ ტრანსდისციპლინარობა გულისხმობს თანამედროვე სამეცნიერო ცოდნის საინტეგრაციო მობილიზებას, რაც თვისობრივად, სულ სხვა, გაცილებით მაღალი დონის ამოცანაა, თუნდაც იმიტომ, რომ ცოდნის მონოსაფუძვლიანობა იცვლება თვალუწვდენელი დარგობრივი კომპეტენციების ოკეანით, რომლებიც არასაკმარისადაა სისტემატიზებული და თეორიულად გააზრებული. დაწყებულია შედარებით ავტონომიური დარგობრივი კლასტერების ორგანიზება, რომლებიც ორიენტირებულნი არიან პრაქტიკული ამოცანების რეალიზებაზე. მეცნიერებაში გამოყენებითობის პრიორიტეტულობა განპირობებულია სახელმწიფოთა და მსხვილ კორპორაციათა ინტერესებით, რომელთათვისაც თეორიებს არავითარი ინტერესი არ ახლავს, თუ საქმე ახალი თაობის შეიარაღებას ან უნიკალური ფუნქციის სუბსტანციას არ ეხება. 1 nbic (nano-, bio-, information technology and cognitive science) ტექნოლოგიები: ნანო-, ბიო-, საინფორმაციო ტექნოლოგიების და ქცევითი მეცნიერებების ერთობლიობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 26 მეცნიერებაში „საბაზრო ცნობიერება“ იკავებს რა დომინანტურ პოზიციას, ბლოკავს კლასიკური სამეცნიერო ეთოსის [5, 6] იმანენტურ ფუნქციას ახალი ცოდნის შემოქმედებით ძიებას, რამაც კაცობრიობა შეიძლება მიიყვანოს საბაზრო მოთხოვნილებასა და ფინანსურ უკუგებას მოკლებული მთელი რიგი სამეცნიერო დარგების ეტაპობრივ გაქრობამდე. ამ მხრივ საყურადღებოა „საბაზრო ეკონომიკის“ მოთხოვნებისადი არამდგრადი, ამჟამად ფუნქციონირებადი ტრადიციული/კონსერვატორული სტრუქტურის საგანმანათლებლოსამეცნიერო სექტორის ინოვაციური საქმიანობის სისტემური მოდერნიზაცია-წახალისების ახალ, უფრო მოქნილ და კონკურენტუნარიან მეთოდებზე გადაწყობის პრომლემების გადაჭრის გზების ძიება, რასაც ჯეროვანი ყურადღება ჯერ კიდევ არ ეთმობა. [7, 8]. მეცნიერება აღმოჩნდა სიტუაციაში როცა ემპირიული ცოდნის კოლოსალური ზრდა აჩენს იმგვარ პრობლემათა რიცხვის ზრდის რეალობას, რომელთა გაკონტროლება შეუძლებელია, რაც საზოგადოების განვითარების სტრატეგიულ პერსპექტივას ასევე უკონტროლოს ხდის და აყალიბებს განუზღვრელობის შეგრძნებას, ესაა „ცოდნის საზოგადოების“ „მედლის“ მეორე მხარე, რაც სამომხმარებლო ცივილიზაციის ჩიხურ პერსპექტივაზე მეტყველებს. თანამედროვე სპეციალურ კვლევათა და მათემატიკურ მოდელთა თანახმად, მიმდინარე საუკუნის შუა პერიოდისთვის დედამიწის ცივილიზაცია შევა პოლიფურკაციის ფაზაში და მიუახლოვდება სინგულარობის მიჯნას, რის შემდგომაც, ან განვითარების თვისობრივად ახალი ეტაპია ან დეგრადაცია და დაღუპვა [9]. რაოდენ საოცარიც არ უნდა იყოს ნახსენებ გარემოებასთან დაკავშირებით, არც მსოფლიოს პოლიტიკური ელიტის და არც სამეცნიერო საზოგადოების მხრიდან არანაირი რეაგირება არ შეინიშნება. მეორე მხრივ, კაცობრიობის ისტორიული გამოცდილება ცალსახად განმარტავს, რომ სოციუმის თვისობრივად შეცვლა შეუძლებელია ადამიანის თვისობრივი ცვლილების გარეშე და რაშიცაა ტრანსჰუმანიზმის მთავარი იდეა, ანუ საქმე ეხება ადამიანის ბუნების იმგვარი მდგრადი ნეგატიური თვისებების განეიტრალება-ტრანსფორმირებას ანუ ცვლილებას, როგორებიცაა: მომხმარებლობითი გაუმაძღრობა, აგრესიულობა, ზღვარგადასული ეგოისტური თვითნებობა, რომლებიც ვლინდებოდნენ ყველა ხალხში, ყველა დროსა და ეპოქაში. ტრანსჰუმანიზმის წინააღმდეგ მობილიზებული პარადიგმატული თეზები დაკავშირებულია ისეთ მოსაზრებებთან, სადაც გამოთქმულია შიში ჰუმანიზმის და ადამიანური ღირებულებების „წაშლის“ გამო, რადგან თავად ტერმინის წინსართი „ტრანს“-ი მიანიშნებს ჰუმანიზმის ჩარჩოდან გასვლას, მისი საზღვრის გადალახვას. ასეთივე რამ შეინიშნება ტერმინ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 27 „პოსტადამიანთან“ დაკავშირებითაც, რომელიც მოიაზრება, როგორც ტრანსჰუმანისტური გარდაქმნების პროდუქტი და ვეღარ ჩაითვლება ადამიანად დღევანდელი გაგებით, მაგრამ აღნიშნულთან დაკავშირებით წამოიჭრება გარკვეული „წინააღმდეგობები“. პირველ ყოვლისა დასაზუსტებელია ღირებულებათა ის სისტემა რასთანაც კავშირშია ჰუმანიზმის ცნება და სადაც თავმოყრილია მრავალი, სხვადასხვა მნიშვნელობის და სემანტიკის ფასეულობები ათი მცნებიდან დაწყებული და პოლიტკორექტობით დამთავრებული. ცხადია, რომ ჰუმანიზმის და ტრანსჰუმანიზმის შედარებისას განხილული უნდა იქნას ფუძემდებლური ღირებულებები, მაგალითად სიყვარული, სიმართლე, თავისუფლება, სამართლიანობა, კრეატიულობა, სილამაზე და სხვა. სავსებით შესაძლებელია, რომ შევინარჩუნოთ ეს უმაღლესი ფასეულობები და მათი გამდიდრება მოხდეს ახალი ეგზისტენციალური სემანტიკით. საისტორიო გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ მეცნიერების თვისობრიობის ახალ, მანამდე არნახულ ეტაპამდე განვითარებისას, წინარე ეპოქის ცოდნითი ფასეულობები ინარჩუნებენ საკუთარ ადგილს და მნიშვნელობას, მაგალითად: აინშტაინის ალბათობის თეორია არ უარყოფს ნიუტონის მექანიკას. ისე, რომ „ტრანსჰუმანიზმიც“ შესაძლოა გაგებული იქნას, როგორც დღევანდელი ჰუმანიზმის შეზღუდულობის პრევენცია, ანუ ჩნდება შესაძლებლობა ჰუმანიზმის ახალი ტიპის ორგანიზებისათვის, მით უფრო, რომ დღევანდელი ჰუმანიზმი, როგორც ნაკრები გარკვეული იდეებისა, კონცეფციებისა, წარმოდგენებისა, სურვილებისა, სიმბოლოებისა და მითოლოგემებისა ძალზე დაშორებულია იდეალთან, მაგალითად ადამიანის განმღრთობის იდეასთან. ცნობილია, რომ ადამიანს გააჩნია ცვლილების იმანენტური თვისება, რის გამოც იგი თავად ქმნის საკუთარ ბედს და ადამიანი თავადაა საკუთარი ეკზისტენციალური ფასეულობების შემოქმედი, ან სხვანაირად პიროვნების თვითგარგარდასახვა აჩენს პერსპექტივას ადამიანურობის ცივილიზაციური გაუმჯობესებისა. ადამიანთან მიმართებაში შეუძლებელია თავი ავარიდოთ ინფოლოგიური ასპექტების გავლენას სოციუმის განვითარების პარადიგმაზე, ანუ დისციპლინათშორისი ან ტრანსდისციპლინარული პრობლემების თანამედროვე კონცეპტუალიზება ხდება ინფორმაციის მაინტეგრებელი ფუნქციის გამოყენებით. ინფოლოგიური მიდგომით ხდება ცნობიერების ფენომენის ახსნა, და როგორც ყველა დეფინიცია, ის ჭეშმარიტია მხოლოდ გარკვეული თეორიის პირობებში, ჩარჩოებში, რაც თავისთავად შეზღუდვას ნიშნავს. აქვე ხაზგასასმელია, რომ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 28 ინფოლოგიური მიდგომებით, ცნობიერების ყველა გამოვლინების ახსნა შეუძლებელია, მაგრამ მიუხედავად აღნიშნულისა, მიღწეულია მნიშვნელოვანი შედეგები ცნობიერების და ტვინის ურთიერთმიმართების პრობლემათა შესწავლის დარგში. როგორც, ცნობილი ფილოსოფოსი ზურაბ კაკაბაძე საკუთარ „რჩეული ფილოსოფიური შრომების“ ერთტომეულში აღნიშნავს „მეცნიერებათა მათემატიზირებული სამყარო და „სიცოცხლის სამყარო”შესახებ: „მათემატიკა წარმოიშვა რეალურ-ფაქტიური სინამდვილის მოვლენებისა და ხდომილობების წინასწარხედვისა და წინასწარგანსაზღვრის მიზნით. „აშენებს” რა თავის ცხოვრებას, ადამიანს, კაცობრიობას სჭირდება ასეთი წინასწარხედვა და წინასწარგანსაზღვრა. და, მათემატიკა ამ მხრივ დიდ დახმარებას გვიწევს. იგი, თუკი მას მივუყენებთ სინამდვილის რეალურ-ფაქტობრივ მოვლენებს, წინასწარხედვისა და წინასწარგანსაზღვრის ეფექტური საშუალებაა. ამის გამო თანამედროვე საბუნებისმეტყველო მეცნიერებანი მათემატიკას მიუყენებს ბუნებას, სინამდვილის რეალურ-ფაქტობრივ მოვლენებს და ამით ახდენენ სინამდვილის, ბუნების „მათემატიზირებას” [10] . მეორე მხრივ, ინფორმაცია, ესაა სიგნალის შემცველობა რაიმე ფაქტობრივ გარემოებაზე რომ მიანიშნებს, ხოლო სიგნალთა ციფრული დამუშავება წარმოადგენს xxi-საუკუნის უმძლავრეს ტექნოლოგიას, რომელიც მსაზღვრელია მეცნიერების და ტექნოლოგიების პარადიგმატული განვითარებისა მესამე ათასწლეულის დასაწყისისთვის. ჩვენ თვალწინ უკვე დაწყებულია სისტემური ცვლილებები ყველა დარგობრივ სფეროში, სადაც ყველა დარგს გააჩნია სიგნალთა ციფრული დამუშავების საკუთარი იდეოლოგია, თავისივე მათემატიკური აპარატით და სპეციალიზებული მეთოდოლოგიებით. უზარმაზარია სფერო სიგნალთა ციფრული დამუშავებისა, რის გამოც, ათვისების კომფორტულობისათვის, ორი მთავარი ამოცანა შეიძლება ჩამოყალიბდეს: 1. სიგნალთა ციფრული დამუშავების ზოგადი კონცეპტუალიზება; 2. დარგობრივი სფეროს სიგნალთა ციფრული დამუშავების სპეციალური მეთოდოლოგიები. სიგნალთა ციფრული დამუშავება იმით განსხვავდება გამოთვლითი მეცნიერებებისაგან, რომ მას საქმე აქვს უნიკალურ მონაცემთან, სიგნალთან. უმრავლეს შემთხვევაში სიგნალი ყალიბდება იმ ინფორმაციის საფუძველზე, რომელიც ასახავს რეალური სამყაროს მოვლენას, მაგალითად: ბგერითი და სეისმო ტალღები, ოპტიკური გამოსახულებები, რადიაციის გამოვლინებები და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 29 სხვა. სხვაგვარად, სიგნალთა ციფრული დამუშავება ანუ გაციფრულება წარმოდგენს მათემატიკური მეთოდოლოგიების, ალგორითმების და იმ ტექნიკური მეთოდების ერთობლიობას, რომლებიც გამოიყენებიან სიგნალთა მართვისათვის მხოლოდ მას შემდეგ როცა ამ სიგნალს გარდავქმნით ციფრულ2 ფორმატში. ინფორმაციის ციფრული ფორმით წარმოდგენა ფართოდ გამოიყენება ინფორმაციის დამუშავების, მართვის ავტომატურ და ავტომატიზებულ, ციფრულ საკომუნიკაციო სისტემებში, საკვლევ აპარატურასა და საყოფაცხოვრებო ტექნიკაში. ინფორმაციის ციფრული ფორმით ანუ კოდებით წარმოდგენილი ფორმატი წარმოადგენს დღევანდელ მსოფლიოში მონიტორინგის, იდენტიფიცირების და დარგობრივ სფეროებში გადაწყვეტილების მიმღები ტექნოლოგიის, ყველაზე ეფექტურ დამხმარე ინსტრუმენტს. დასკვნებისათვის ზემომოყვანილი ანალიზიდან გამომდინარე შეიძლება დავასკვნათ, რომ მსოფლიოს სამეცნიერო და ტექნოლოგიური პრიორიტეტების განსაზღვრისა და ორგანიზებისას ორი მთავარი კრიტერიუმია გასათვალისწინებელი: 1) მსოფლიოს ინდუსტრიულ ლიდერთა პრიორიტეტები და, 2) ქვეყნის ეკონომიკის სპეციფიკიდან გამომდინარე პრიორიტეტები. ინდუსტრიულ ლიდერთა პრიორიტეტები კი შემდეგნაირად გამოიყურება: მეცნიერებები და ტექნოლოგიები სიცოცხლის შესახებ, ბიოტექნოლოგია.  ელექტრონიკა და ციფრული ტექნოლოგიები;  ახალი მასალები, მასალათმცოდნეობა. რაც შეეხება ცალკეული სახელმწიფოების, ამ შემთხვევაში საქართველოს სამეცნიერო ტექნოლოგიურ პრიორიტეტებს [11], ამ თვალსაზრისით პირველადი პრიორიტეტებია: 2 ციფრული ფორმატი ანუ კოდებით წარმოდგენილი ინფორმაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 30  აგროტექნოლოგიები;  გადამამუშავებელი ტექნოლოგიები;  ეკოლოგიური სტაბილურობა და რეგენერირებადი (circular) ეკონომიკა;  მათემატიკა და საინჟინრო დარგების გაციფრულების ტექნოლოგიები;  ქიმიური, ბიოლოგიური, რადიოლოგიური და ბირთვული რისკების კვლევა;  სურსათის და სასურსათო უსაფრთხოების კვლევები;  ევროკავშირის სანიტარიული და ფიტოსანიტარიული სტანდარტების ქვეკომიტეტის სანიტარიული და ფიტოსანიტარიული სტანდარტების დანართის (დანართი xi-b) შესაბამისი კვლევები;  საქართველოში ციფრულ ეკონომიკის ორგანიზებისა და ევროკავშირის ერთიან ციფრულ ბაზართან თანმიმდევრული ინტეგრაციის დაჩქარების კვლევები;  მწვანე ეკონომიკის სამეცნიერო და ტექნოლოგიური უზრუნველყოფა;  მწვანე საწარმოო ტექნოლოგიები. ხაზგასასმელია, რომ განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს მწვანე ეკონომიკის ორგანიზაციისა და სამეცნიერო უზრუნველყოფის მიმართულება, ვინაიდან მწვანე ეკონომიკა არის ეკონომიკური განვითარების ის თანამედროვე მოდელი, რომელიც დამყარებულია მდგრად განვითარებასა და ეკოლოგიური ეკონომიკის ცოდნაზე. მწვანე ეკონომიკა ქმნის მწვანე სამუშაო ადგილებს, უზრუნველყობს რეალურ, მდგრად ეკონომიკურ განვითარებას, ამცირებს გარემოს დაბინძურებას, გლობალურ დათბობას, გარემოს დეგრადაციას და რაც მთავარია, აფერხებს რესურსების უკონტროლო ხარჯვის საშიშროებას [12, 13]. მწვანე ეკონომიკა სტიმულს აძლევს და მოტივაციას უქმნის ბიზნესს, აწარმოოს მწვანე პროდუქტი და მომსახურება [14]. მწვანე ეკონომიკა მიჩნეულია ეკონომიკური თეორიის იმ კომპონენტად, სადაც იგი ეკოსისტემის ნაწილად მოიაზრება. კლასიკური ეკონომიკის თანახმად, იგი არ განიხილება დამოუკიდებლად, რადგან ისინი მას როგორც მეცნიერების კომპონენტს ისე განიხილავენ. კერძოდ, მიიჩნევენ, რომ ტრადიციულად მიწა, როგორც წარმოების ერთ-ერთი ფაქტორი მოიცავს ბუნებრივ კაპიტალს და დაკავშირებულია წარმოების მეორე ფაქტორთან, შრომასთან. განსაკუთრებით აღსანიშნავია, რომ 2010 წელს ბრეტონ ვუდსის სისტემის მთავარმა ინსტიტუტებმა, მსოფლიო ბანკმა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა განსაკუთრებული დაინტერესება გამოხატეს მსოფლიო ბიომრავალფეროვნების შეფასების მიმართ, რაც მის აქტიურ დაფინანსებას გულისხმობს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 31 ნიშანდობლივია, რომ მწვანე ეკონომიკა სახელმწიფო და კერძო სექტორს ერთმანეთისაგან არ მიჯნავს. იგი ცდილობს მოძებნოს ეკონომიკური გადაწყვეტილების პოზიტიური ალტერნატივა. მწვანე ეკონომიკის მთავარი რეგულატორი არა სახელმწიფო ან კერძო ბიზნესია, არამედ საზოგადოება, რომელიც ირჩევს და თავად მართავს მას [15]. მრავალი სპეციალისტის აზრით, მწვანე ეკონომიკა ექვს მთავარ სექტორს მოიცავს: 1. განახლებადი ენერგია (მზის, ქარის, გეოთერმული, საზღვაო, მათ შორის ტალღების და ბიოგაზის ენერგია); 2. მწვანე შენობები (ენერგიის მწვანე მოდიფიკატორები, მწვანე პროდუქტები და სამშენებლო მასალები); 3. ეკოლოგიურად სუფთა ტრანსპორტი (ალტერნატიული საწვავი, საზოგადოებრივი ტრანსპორტი, ჰიბრიდული და ელექტრო სატრანსპორტო საშუალებები); 4. წყლის მენეჯმენტი (წყლის გამწმენდი ინოვაციური და ლიცენზირებული სისტემები); 5. ნარჩენების მენეჯმენტი (უტილიზაცია, მუნიციპალური ნარჩენი მასალების გამოყენება, ნიადაგის ნაყოფიერების გაუმჯობესება, გაწმენდა); 6. მიწის მენეჯმენტი (ორგანული სოფლის მეურნეობა, ურბანული ტყეები და პარკები, ტყეების განაშენიანება). გლობალური ეკონომიკური კრიზისის დროს, გაეროს გლობალური პროგრამის ფარგლებში, სახელმწიფოებს რეკომენდაცია გაეწიათ მოეხდნინათ ეკონომიკური ტრანსფორმაცია მწვანე ეკონომიკისაკენ. შეიქმნა ეკონომიკური სტიმულირების პაკეტები, რაც რამდენიმე კომპონენტს ითვალისწინებს:  განახლებად ენერგიაზე გადასვლა.  მდგრადი სატრანსპორტო საშუალებების გაზრდა.  მდგრადი სოფლის მეურნეობის, ორგანული წარმოების მხარდაჭერა;  ეკოლოგიური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება. მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ მწვანე ეკონომიკა არ არის აბსტრაქტული კონცეფცია, ის რეალობაა, რასაც სამუშაო ადგილების შექმნისა და ეკონომიკური ზრდისაკენ მივყავართ. სუფთა ენერგის გეგმის შემუშავებისას, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, კერძოდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 32 კალიფორნიის შტატში 500 000 ახალი “მწვანე” სამუშაო ადგილი შეიქმნა [13]. მსოფლიო ფინანსური კრიზისის დროსაც კი მწვანე სექტორში სამუშაო ადგილები იქმნება. მწვანე ეკონომიკა აქტიურად ვრცელდება მთელ მსოფლიოში, როგორც მიმდინარე ტენდენციები აჩვენებს, მსოფლიოს ბევრი ქვეყანა აქტიურად მიისწრაფვის მწვანე ეკონომიკის დანერგვისაკენ. მწვანე ეკონომიკა არის xxi საუკუნის ეფექტური ბიზნეს შესაძლებლობა. გამომდინარე იქიდან, რომ მსოფლიოს მოსახლეობა მუდმივად იზრდება, ხოლო რესურების უმეტესობა არაგანახლებადი წარმოშობისაა, მწვანე ბიზნესის განხორციელება სულ უფრო მზარდ აქტუალურობას იძენს [16]. ამრიგად უდავოა, რომ მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების პრიორიტეტების სწორი იდენტიფიცირება წარმოადგენს მსოფლიო მოსახელოების არსებობის რისკების შემცირებისა და სოციალ-ეკონომიკური კეთილდღეობის ზრდის აუცილებელ წინაპირობას. აღნიშნული პრობლემის წარმატებით გადაჭრა კი, თავის მხრივ, დაკავშირებულია სინერგეტიკულჰიბრიდული ტექნოლოგიების პრიორიტეტთა დამდგენ ამოცანებში მეცნიერების და ტექნოლოგიების ფილოსოფიური გააზრების იმპლემენტირებას აუცილებლობასთან. მაშასადამე, აღნიშნული მიდგომა უნდა მივიჩნიოთ მსოფლიო ეკონომიკისა და სრულიად კაცობრიობის მდგრადი განვითარების საკვანძო პრობლემათა დაძლევის ყველაზე თანამედროვე და ეფექტური გადაწყვეტილების მიღების მეთოდოლოგიად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 33 ლიტერატურა 1. converging technologies for improving human performance nanotechnology, biotechnology, information technology and cognitive science. edited by mihail c. roco and william sims bainbridge national science foundation kluwer academic publishers (currently springer), dordrecht, the netherlands, 2003, 482 p. 2. i. matyushenko, dr. sc. of economics, professor, o. azarenkova, phd. department of international economic relations, school of international economic relations and travel business, v.n. karazin kharkiv national university, ukraine. organic combination of converging nbic-technologies and smart temp advanced technologies of industry 4.0. international scientific journal "industry 4.0", 2019, year iv, issue 1, pp. 11-14 3. m.c. roco and w.s. bainbridge. converging technologies for improving human performance: nanotechnology, biotechnology, information technology and cognitive science. kluwer, 2002. 4. james canton ph.d. designing the future. nbic technologies and human performance enhancemen. institute for global futures, san francisco, california 94123, usa. url: https://pdfs.semanticscholar.org/9b19/ae6ecd6ae66edc85b257d5e902dcd9838217.pdf 5. r.k. merton. the institutional imperatives of science. sociology of science; ed. b. barnes. l.: penguin books, 1972; p. 65–79; merton r.k. the sociology of science. chicago: chicago university press, 1973, p.p. 267–278 6. r.k. merton. the ambivalence of scientists. science and society; ed. n. kaplan. chicago: rand mcnally, 1965. 7. глобальное будущее 2045. антропологический кризис. 2013, стр. 353. https://www.hse.ru/data/2015/03/07/1315916450/%d0%93%d0%bb%d0%be%d0%b1%d0%b0%d 0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5%20%d0%b1%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%89%d 0%b5%d0%b5%202045.%20%d0%90%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d 0%bb%d0%be%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%20%d 0%ba%d1%80%d0%b8%d0%b7%d0%b8%d1%81.pdf 8. i. janelidze, g. jandieri, m. matsaberidze. to a general analysis of the problems of the development of georgian universities: a brief description and justification of ways to solve them. conference: international scientific-practical conference csasr 2021: "system «science – technologies – https://pdfs.semanticscholar.org/9b19/ae6ecd6ae66edc85b257d5e902dcd9838217.pdf https://www.hse.ru/data/2015/03/07/1315916450/%d0%93%d0%bb%d0%be%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5%20%d0%b1%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%89%d0%b5%d0%b5%202045.%20%d0%90%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%20%d0%ba%d1%80%d0%b8%d0%b7%d0%b8%d1%81.pdf https://www.hse.ru/data/2015/03/07/1315916450/%d0%93%d0%bb%d0%be%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5%20%d0%b1%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%89%d0%b5%d0%b5%202045.%20%d0%90%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%20%d0%ba%d1%80%d0%b8%d0%b7%d0%b8%d1%81.pdf https://www.hse.ru/data/2015/03/07/1315916450/%d0%93%d0%bb%d0%be%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5%20%d0%b1%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%89%d0%b5%d0%b5%202045.%20%d0%90%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%20%d0%ba%d1%80%d0%b8%d0%b7%d0%b8%d1%81.pdf https://www.hse.ru/data/2015/03/07/1315916450/%d0%93%d0%bb%d0%be%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5%20%d0%b1%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%89%d0%b5%d0%b5%202045.%20%d0%90%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%20%d0%ba%d1%80%d0%b8%d0%b7%d0%b8%d1%81.pdf https://www.hse.ru/data/2015/03/07/1315916450/%d0%93%d0%bb%d0%be%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5%20%d0%b1%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%89%d0%b5%d0%b5%202045.%20%d0%90%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9%20%d0%ba%d1%80%d0%b8%d0%b7%d0%b8%d1%81.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 34 innovations»: methodology, experience, perspective"at: minsk, belarusvolume: https://center.basnet.by/wp-content/uploads/2021/07/conference_programme_2021.pdf 9. ზურაბ კაკაბაზე. რჩეული ფილოსოფიური შრომები (ერთტომეული). ბათუმის „შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი“. 2012. 10. digital signal processing. a practical guide for engineers and scientists by steven w. smith. 2011. 720 p. 11. ანგარიში საქართველოს მიერ ასოცირების პროცესის განხორციელების შესახებ. ბრიუსელი , 9 ნოემბერი 2017. 12. g. jandieri, o. portyanko. recycling – a modern solution for improving the operational efficiency of the mining and metallurgical enterprises. international conference “the development of mining and geology is the precondition for the revival of economy”, book of abstracts, 2021, pp. 42-46 url: http://msgeorgia2012.com/files/sul%20bolo%20tezisebi2021.pdf#page=42 13. g. jandieri, i. janelidze. on climate change mitigation measures in ferrous and non-ferrous metallurgy (general analysis). international scientific conference „natural disasters in the 21st century: monitoring, prevention, mitigation“. proceedings, isbn 978-9941-491-52-8, tbilisi, georgia, december 20-22, 2021. publish house of iv. javakhishvili tbilisi state university, tbilisi, 2021, pp. 42 45. url: http://openlibrary.ge/bitstream/123456789/9574/1/12_conf_nd_2021.pdf 14. g. jandieri. a generalized model for assessing and intensifying the recycling of metal-bearing industrial waste: a new approach to the resource policy of manganese industry in georgia, resources policy, volume 75, 2022, https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2021.102462 15. მწვანე ეკონომიკის მნიშვნელობა თანამედროვე პირობებში. url: http://www.bec.ge/images/doc/green%20economy.pdf 16. ევროპის ახალი ინდუსტრიული გზა გარემოს დაცვა და ციფრული ტექნოლოგიები, 06.04.2020. url: http://eugeorgia.info/ka/article/819/evropis-axali-industriuli-gza---garemos-dacvada-cifruli-teqnologiebi/ https://center.basnet.by/wp-content/uploads/2021/07/conference_programme_2021.pdf http://msgeorgia2012.com/files/sul%20bolo%20tezisebi2021.pdf#page=42 http://openlibrary.ge/bitstream/123456789/9574/1/12_conf_nd_2021.pdf https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2021.102462 http://www.bec.ge/images/doc/green%20economy.pdf http://eugeorgia.info/ka/article/819/evropis-axali-industriuli-gza---garemos-dacva-da-cifruli-teqnologiebi/ http://eugeorgia.info/ka/article/819/evropis-axali-industriuli-gza---garemos-dacva-da-cifruli-teqnologiebi/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 35 to identify priorities in science and technology m. matsaberidze1, j. kerkadze2, i. janelidze3, g. jandieri4 1georgian technical university, doctor of chemistry, professor orcid id: https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 2member-corresponding of the georgian engineering academy. georgian technical university; faculty of chemical technology and metallurgy; department of environmental engineering and ecology; ph. doctor, associate professor; e-mail: j.kerkadze@gtu.ge 3georgian technical university: faculty of chemical technology and metallurgy, phd in chemistry, professor (assistant) e-mail: i.janelidze@gtu.ge; orcid id: https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 4 metallurgical engineering and consulting ltd; director, phd (technical sciences), e-mail: gigo.jandieri@gmail.com; orcid id: https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 summary the sectoral priorities of science and technology determine the socioeconomic factors of the growth of states, which in turn provides for the system components of public safety. the most important components of all sectoral priorities are synergistic-hybrid technologies, i.e. such technologies that are formed in the field of inter-sectoral competence. to solve the problems of determining priorities in the field of synergistic-hybrid technology, the decisive function is the implementation of philosophical understanding of the problem, which is put forward as the main factor in decision making through the key components of sustainable development. keywords: brain sciences; mathematized world of science; green economy; green jobs; nbictechnology; transhumanism; posthuman. https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 mailto:j.kerkadze@gtu.ge https://www.researchgate.net/institution/georgian_technical_university mailto:i.janelidze@gtu.ge https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 mailto:gigo.jandieri@gmail.com https://orcid.org/0000-0003-2976-1201 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 208 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.23 გულის შეკუმშვის სიხშირის ცვლილებები 12-13 კვირის ცურვით დატვირთულ თეთრ ექსპერიმენტულ ვირთაგვებში ნიკოლოზ ვაჩაძე1, რამაზ ხეცურიანი2, მარინა ფაილოძე3, რამაზ ჩიხლაძე4, ნინო ფრუიძელიპარტელიანი5 1ადამიანის ნორმალური ანატომიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; 2ადამიანის ანატომიის დეპარტამენტის ხელმღვანელი, პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; 3ადამიანის ნორმალური ანატომიის დეპარტამენტის ასისტენტ-პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 4მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი 5ადამიანის ანატომიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა 12-13 კვირის ვირთაგვებში 6 კვირიანი დოზირებული ცურვით დატვირთვის პირობებში გულის შეკუმშვის სიხშირის განსაზღვრა. ზოგადად, ვირთაგვას ცურვით დატვირთვა მიჩნეულია კარდიოლოგიური პარამეტრების და გულის ადაპტაციური შესაძლებლობების შესწავლის ერთ-ერთ საუკეთესო მეთოდად. ჩვენ საკუთარი კვლევის ფარგლებში უზრუნველვყავით მამრობითი სქესის 12-13 კვირის ვირთაგვების დოზირებული ცურვითი დატვირთვა 4 და 6 კვირების მანძილზე, ყოველი კვირის ბოლოს ვსწავლობდით ვირთაგვას ელექტროკარდიოგრაფულ მონაცემებს რათა შეგვეფასებინა შეკუმშვის სიხშირის ცვლილებათა დინამიკა საკვლევ ჯგუფებში. ვირთაგვები დავყავით 3 ჯგუფად: 1) საკონტროლო ჯგუფი, რომელიც არ იღებდა დატვირთვას (n=6); 2) პირველი საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 30წთ-იანი დატვირთვა ცურვით 4 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 3%-ს (n=6). 3) მეორე საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 60წთ-იანი დატვირთვა ცურვით 6 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 4%-ს (n=6). გულის შეკუმშვათა მკვეთრი ცვლილებები დაფიქსირდა მხოლოდ საკვლევ ვირთაგვებში (დატვირთვა 30 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 3% ტვირთით ან დატვირთვა 60 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 4% ტვირთით). ვირთაგვათა უმრავლესობაში ინიციალურ ტაქიკარდიას მოსდევდა ხანგრძლივი ბრადიკარდია. აღნიშნული კვლევა შეიძლება ჩაითვალოს კიდევ ერთ წინ გადადგმულ ნაბიჯად დატვირთვის ფონზე აღმოცენებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 209 რითმისა და სიხშირის პათოლოგიური ცვლილებების პათოგენეზური მექანიზმების კვლევის საქმეში. საძიებო სიტყვები: ვირთაგვა, ბრადიკარდია, ცურვით დატვირთვა, გული, ვაგუსი შესავალი სხვადასხვა სტიმულზე საპასუხოდ გული იძენს უნარს, რომ სხვა ადაპტაციურ მექანიზმებთან ერთად დამაზიანებელ ფაქტორზე პასუხის ფორმირებისთვის გამოიყენოს შეკუმშვის სიხშირის ცვლილებები. შეკუმშვის როგორც ძალა ასევე სიხშირე იცვლება არა მხოლოდ პათოლოგიურ (სარქვლოვანი მანკები, კარდიომიოპათიები და ა.შ.), არამედ ფიზიოლოგიურ გამღიზიანებლებზე საპასუხოდ (მაგ. დოზირებული დატვირთვა ფიზიკური ვარჯიშით) (1,2,3,4). ბოლომდე გარკვეული არ არის რითმის ცვლილების მოლეკულური საფუძვლები, ზოგიერთი ავტორი ვარაუდობს გენეტიკური და გარემო ფაქტორების კომბინაციურ როლს(713). ვირთაგვას დოზირებული ხანგრძლივი ფიზიკური დატვირთვა იწვევს ისეთი კარდიოლოგიური პარამეტრების ცვლილებას, როგორებიცაა: გულისცემის სიხშირე, გულის წუთმოცულობა, მარცხენა პარკუჭის წონა და მოცულობა, პარკუჭის კედლის სისქე (11-16). ფიზიკური დატვირთვის მიმართ ადაპტაციის განვითარება დამოკიდებულია დატვირთვის ინტენსივობაზე, ხანგრძლივობასა და სიხშირეზე (13). ცურვით დატვირთვა მიჩნეულია კარდიოლოგიური პარამეტრების ცვლილებათა საუკეთესო ფიზიოლოგიურ ტრიგერად ვირთაგვებში (10,11). ჩვენ საკუთარი კვლევის ფარგლებში უზრუნველვყავით მამრობითი სქესის 12-13 კვირის ვირთაგვების დოზირებული ცურვითი დატვირთვა 4 და 6 კვირების მანძილზე (საკვლევი ჯგუფების შესაბამისად) და ყოველი კვირის ბოლოს ვახორციელებდით ვირთაგვათა ელექტროკარდიოგრაფულ მონიტორინგს. მასალა და მეთოდები საკვლევ მასალად შევარჩიეთ 12-13 კვირის მამრობითი სქესის ვირთაგვები (n=18), რომელთათვისაც უზრუნველყოფილი იყო შენახვის სტანდარტული პირობები (12 საათიანი განათება, 22 გრადუსი ტემპერატურა, კვება სპეციალური დიეტის მიხედვით (16,17) და თავისუფალი წვდომა წყალზე). დატვირთვა ხორციელდებოდა ვირთაგვას ცირკადული რითმის სიბნელის ფაზაში (ჩვენი კვლევის შემთხვევაში 07:00-19:00 პერიოდი). ვირთაგვები დავყავით 2 ჯგუფად: 1) საკონტროლო ჯგუფი, რომელიც არ იღებდა დატვირთვას (n=6); 2) პირველი საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 30წთ-იანი დატვირთვა ცურვით 4 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 3%-ს (n=6). 3) მეორე საკვლევი ჯგუფი, რომელსაც უტარდებოდა ყოველდღიური, 60წთიანი დატვირთვა ცურვით 6 კვირის მანძილზე, კუდზე მიმაგრებული ტვირთის მასა შეადგენდა ვირთაგვას წონის 4%-ს (n=6). ვირთაგვებზე ჩატარებული ყველა მანიპულაცია განხორციელდა საერთაშორისოდ აღიარებული გაიდლაინებისა და ეთიკის ნორმების სრული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 210 დაცვით (19-22). ყველა ვირთაგვას აწონვა ხდებოდა კვირაში ერთხელ, რათა სწორად შეფასებულიყო წონის კლება ან მატება და განსაზღვრულიყო ტვირთის სიდიდე, რომელიც უნდა დამაგრებულიყო ცურვის დროს ვირთაგვას კუდზე (წონის 3% ან 4%). საკონტროლო ჯგუფის ვირთაგვები კვირაში 3-ჯერ თავსდებოდნენ საცურაო აპარატში, რათა გარემო მიმსგავსებულიყო საკვლევი ვირთაგვებისთვის განკუთვნილ სივრცეს. ყოველი კვირის ბოლოს ვირთაგვათა ელექტროკარდიოგრაფული კვლევის საერთაშორისო გაიდლაინის შესაბამისად ხორციელდებოდა ეკგ მონიტორინგი ექსპერიმენტული ცხოველებისთვის განკუთვნილი მრავალარხიანი ელექტროკარდიოგრაფით. სტატისტიკური ანალიზი მონაცემები დამუშავებული იქნა სპეციალური კომპიუტერული პროგრამების გამოყენებით. კვლევაში მონაწილე სამივე ჯგუფისთვის ცალ-ცალკე დამუშავდა პარამეტრები და შემდეგ მოხდა შედეგების შედარება სტიუდენტის t ტესტის გამოყენებით. შედეგები კვლევაში მონაწილე ვირთაგვების საშუალო წონა შეადგენდა 250გ-ს. გულის შეკუმშვათა სიხშირის მკვეთრი ცვლილებები დაფიქსირებულ იქნა მხოლოდ საკვლევ ვირთაგვებში. (დატვირთვა 30 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 3% ტვირთით ან დატვირთვა 60 წთ-ის მანძილზე სხეულის მასის 4% ტვირთით). საკონტროლო ჯგუფებში შემავალ ვირთაგვებში დაფიქსირდა ინიციალური ტაქიკარდია (გულის შეკუმშვათა მაქსიმალური სიხშირე: 530). მეორე კვირის ბოლოდან გამოვლინდა გულის შეკუმშვათა სიხშირის შემცირების ტენდენციისაკენ მიდრეკილება, მესამე კვირის ბოლოს, ვირთაგვათა უმრავლესობაში გულის შეკუმშვათა სიხშირე იყო ნორმის ქვედა ზღვარზე, ხოლო მეოთხე კვირის ბოლოდან ვაგუსური ჰიპერაქტივობის ფონზე ვირთაგვებს უვლინდებოდათ ბრადიკარდია. გულის შეკუმშვათ მინიმალური სიხშირე: 200 შედეგების განხილვა ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ხანგრძლივი დატვირთვის პირობებში გულის ადაპტაციური შესაძლებლობების შესწავლა 12-13 კვირის მამრობითი სქესის ვირთაგვებში. აქცენტი გაკეთებული იყო დატვირთვის ინტენსივობაზე, ხანგრძლივობასა და სიხშირეზე. სათანადო პროტოკოლის დაცვით წარმოებულმა 4 და 6 კვირიანმა ცურვით დატვირთვამ შემთხვევათა უმრავლესობაში გამოიწვია ინიციალური ტაქიკარდიის შემდგომი ხანგრძლივი ბრადიკარდია (ცხრილი 1,2,3; სურ. 1,2,3). აღნიშნული კვლევა შეიძლება ჩაითვალოს კიდევ ერთ წინ გადადგმულ ნაბიჯად მიოკარდიუმის შეკუმშვის ძალისა და სიხშირის ცლილებათა პათოგენეზური მექანიზმების კვლევის საქმეში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 211 n i კვირა ii კვირა iii კვირა iv კვირა v კვირა vi კვირა 1 490 427 434 413 402 417 2 495 433 440 426 412 408 3 498 411 407 418 409 410 4 503 448 454 411 416 403 5 492 436 441 412 431 420 6 509 465 434 407 438 426 ცხრილი 1. საკონტროლო ჯგუფის ვირთაგვების გულის შეკუმშვათა სიხშირის მაჩვენებლები კვირების მიხედვით n i კვირა ii კვირა iii კვირა iv კვირა 1 430 445 458 450 2 495 508 514 441 3 500 510 521 473 4 487 498 507 456 5 492 507 521 466 6 503 518 530 478 ცხრილი 2. i საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვების გულის შეკუმშვათა სიხშირის მაჩვენებლები კვირების მიხედვით n i კვირა ii კვირა iii კვირა iv კვირა v კვირა vi კვირა 1 490 507 515 468 402 335 2 497 508 517 446 398 252 3 496 510 519 472 372 200 4 504 498 510 457 399 247 5 501 507 521 461 374 209 6 492 518 524 475 401 303 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 212 ცხრილი 3. ii საკვლევი ჯგუფის ვირთაგვების გულის შეკუმშვათა სიხშირის მაჩვენებლები კვირების მიხედვით სურ 1. ლაბორატორიული ვირთაგვას ეკგ ჩანაწერი. სინუსური ტაქიკარდია სურ 2. ლაბორატორიული ვირთაგვას ეკგ ჩანაწერი. ნორმალური სინუსური რითმი სურ 3. ლაბორატორიული ვირთაგვას ეკგ ჩანაწერი. სინუსური ბრადიკარდია გამოყენებული ლიტერატურა: 1. noninvasive recording of electrocardiogram in conscious rat: a new device. kumar p, srivastava p, gupta a, bajpai m. indian j pharmacol. 2017 jan-feb; 49(1): 116-118. doi: 10.4103/0253-7613.201031. 2. sgoifo a, stilli d, medici d, gallo p, aimi b, musso e. electrode positioning for reliable telemetry ecg recordings during social stress in unrestrained rats. physiol behav. 1996; 60: 1397–401. 3. pogwizd sm, schlotthauer k, li l, yuan wl, bers dm. arrhythmogenesis and contractile dysfunction in heart failure roles of sodium-calcium exchange, inward rectifier potassium current, and residual beta-adrenergic responsiveness. circ res. 2001; 88: 1159–67. 4. sipido kr, volders pga, vos ma, verdonck f. altered na/ca exchange activity in cardiac hypertrophy and heart failure: a new target for therapy? cardiovasc res. 2002; 53: 782–805. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 213 5. janse, mj, wit, al. electrophysiological mechanisms of ventricular arrhythmias resulting from myocardial ischemia and infarction. physiol rev. 1989; 69(4): 1049–1169. 6. the impact of artifact correction methods of rr series on heart rate variability parameters. rincon soler ai, silva lev, fazan r jr, murta lo jr. j appl physiol (1985). 2018 mar 1;124(3):646-652. doi: 10.1152/japplphysiol.00927.2016. epub 2017 sep 21. 7. https://academic.oup.com/ilarjournal/article/62/1-2/238/6299201 reuter h, pott c, goldhaber ji, henderson sa, philipson kd, schwinger rhg. na+-ca2+exchange in the regulation of cardiac excitation-contraction coupling. cardiovasc res. 2005; 67: 198–207. 8. gaughan jp, furukawa s, jeevanandam v, hefner ca, kubo h, margulies kb, et al. sodium/calcium exchange contributes to contraction and relaxation in failed human ventricular myocytes. amer j physiol. 1999; 277: h714–h724. 9. houser sr, piacentino v, weisser j. abnormalities of calcium cycling in the hypertrophied and failing heart. j mol cell cardiol. 2000; 32: 1595–607. 10. terracciano cmn, desouza ai, philipson kd, macleod kt. na+ ca2+ exchange and sarcoplasmic reticular ca2+ regulation in ventricular myocytes overexpressing the na+ ca2+ exchanger. j physiol london. 1998; 512: 651–67. 11. weisser-thomas j, piacentino v, gaughan jp, margulies k, houser sr. calcium entry via na/ca exchange during the action potential directly contributes to contraction of failing human ventricular myocytes. cardiovasc res. 2003;57:974–85. 12. petit-demouliere, b; chenu, f; bourin, m (january 2005). "forced swimming test in mice: a review of antidepressant activity". psychopharmacology. 177(3): 245–55. doi: 10.1007/s00213-004-2048-7. 13. hobai ia, orourke b. enhanced ca2+-activated na+-ca2+ exchange activity in canine pacinginduced heart failure. circ res. 2000; 87: 690–8. 14. kent rl, rozich jd, mccollam pl, mcdermott de, thacker uf, menick dr, et al. rapid expression of the na+-ca2+ exchanger in response to cardiac pressure overload rapid communication. am j physiol. 1993; 265: h1024–h1029. 15. schillinger w, fiolet jw, schlotthauer k, hasenfuss g. relevance of na+-ca2+ exchange in heart failure. cardiovasc res.2003; 57: 921–33. 16. studer r, reinecke h, bilger j, eschenhagen t, bohm m, hasenfuss g, et al. gene expression of the cardiac na+ ca2+ exchanger in end-stage human heart failure. circ res. 1994; 75: 443–53. 17. chapman s, windle j, xie f, mcgrain a, porter tr. incidence of cardiac arrhythmias with therapeutic versus diagnostic ultrasound and intravenous microbubbles. j ultrasound med. 2005; 24: 1099–1107. [pubmed] [google scholar] 18. zhang xq, song jl, rothblum li, lun my, wang xj, ding f, et al. overexpression of na+/ca2+ exchanger alters contractility and sr ca2+ content in adult rat myocytes. amer j physiol. 2001; 281: h2079–h2088. 19. walden, a. p.; dibb, k. m.; trafford, a. w. (april 2009). "differences in intracellular calcium homeostasis between atrial and ventricular myocytes". journal of molecular and cellular cardiology. 46(4): 463–473. doi:10.1016/j.yjmcc.2008.11.003. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 214 20. schultz jej, glascock bj, witt sa, nieman ml, nattamai kj, liu lh, lorenz jn, et al. accelerated onset of heart failure in mice during pressure overload with chronically decreased serca2 calcium pump activity. am j physiol. 2004; 286: h1146–h1153. 21. porsolt, rd; le pichon, m; jalfre, m (21 april 1977). "depression: a new animal model sensitive to antidepressant treatments". nature. 266(5604): 730–2.natur.266..730p. doi:10.1038/266730a0. 22. kmecova j, klimas j. heart rate correction of the qt duration in rats. eur j pharmacol. 2010; 641: 187–92. heart rate changes in swimming exercised 12-13-week-old white experimental rats nikoloz vachadze1, ramaz khetsuriani2, marina pailodze3, ramaz chikhladze4, nino-pruidze liparteliani5 1 tsmu department of human anatomy; 2 tsmu, head of the department of human anatomy; 3 tsmu, department of human anatomy assistant professor; 4tsmu professor, head of department of anatomic pathology; 5 tsmu, department of human anatomy, associate professor abstract the aim of the study was to determine the heart rate in 12-13-week-old rats under conditions of a 6week dosed swimming load. in general, rat swimming is considered one of the best methods for studying cardiological parameters and the adaptive capabilities of the heart. as part of our study, we ensured 12-13-weeks-old male rats to undergo dosed swimming exercises for 4 and 6 weeks, at the end of each week we studied the electrocardiographic data of rats in order to assess the dynamics of changes in the frequency of contractions in experimental groups. the rats were divided into 3 groups: 1) a control group that did not receive any load (n=6); 2) the first study group was subjected to a daily 30minute swimming load for 4 weeks with a weight in the amount of 3% of the body weight of the rat (n=6) attached to the tail, 3) the second study group, which was subjected to a daily 60-minute swimming exercise for 6 weeks, the weight of the load attached to the tail amounted to 4% of the weight of the rat (n=6). significant changes in cardiac contractility were observed only in experimental rats (30-minute exercise with a load of 3% of body weight or a 60-minute load with a load of 4% of body weight). in most rats, initial tachycardia was followed by prolonged bradycardia. the mentioned study can be considered as another step forward in the study of the pathogenetic mechanisms of pathological changes in rhythm and frequency that occur during exercise. keywords: rat, bradycardia, swimming exercises, heart, vagus 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 105, #3, 1982 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 105, #3, 1982 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 105, #3, 1982 yдk 622.413.3 разработка месторождении и обогащение ш. и. ониани, о. л. ланчава, ю. р. ксоврели к вопросу определения термоградиентного коэффициента влажных горных пород (представлено академиком а. а. дзидзигури 26.6.1981) в горном массиве движение основного потока массы обусловлено наличием градиента влажности. однако вследствие того, что процессы теплои влагопроводности взаимосвязаны, градиент температуры вызывает дополнительный поток массы [1]. поэтому интенсивность переноса влаги, выраженная через плотность потока, определяется как •сумма двух потоков, вызванных градиентами влагосодержанйя и температуры 𝑗𝑚 = −λ𝑚(∇𝑈 + 𝛿∇𝑇) (1) где jm плотность потока массы; λm коэффициент влагопроводности; оператор лапласса; u влагосодержание горных пород; δ термоградиентный коэффициент; т абсолютная температура. очевидно, что влияние термоградиентного коэффициента на процесс массообмена тем существеннее, чем больше температурный перепад между обменивающимися системами. для глубоких шахт, из-за повышения естественной температуры горного массива, влияние термоградиентного коэффициента в общем тепловлажностном балансе рудничного воздуха имеет существенное значение. при отсутствии потока массы (𝑗𝑚 = 0) из формулы (1) получаем 𝛿 = ( ∇𝑈 ∇𝑇 ) 𝑗𝑚=0 ≃ ( ∂𝑈 ∂𝑇 ) 𝑗𝑚=0 = ( ∂𝑈 ∂𝛩 ) 𝑇 ( ∂𝛩 ∂𝑇 ) 𝑈 (2) где 𝛩 —потенциал влагопереноса. учитывая, что удельная изотермическая массоемкость 𝑐𝑚 = ( ∂𝑈 ∂𝛩 ) 𝑇 окончательно получаем 𝛿 = 𝑐𝑚( ∂𝛩 ∂𝑇 ) 𝑈 (3) для горных пород ткибули-шаорского каменноугольного месторождения определены значения cm и в литературе [2] приведены кривые зависимости 𝑐𝑚=f(u, т). следует отметить, что 2 коэффициент удельной изотермической массоемкости с влагосодержанием имеет прямопропорциональную, а с температурой обратнопропорциональную зависимость. величина ( ∂𝛩 ∂𝑇 ) 𝑈 характеризует изменение потенциала влагопереноса с изменением температуры при постоянном влагосодержании горной породы и называется температурным коэффициентом влагопереноса. для его определения изотермы сорбции водяного пара с разновидностями горных пород обрабатывались и в результате строились кривые 𝛩 = 𝑓(𝑈,т)𝑈 (рис. 1), графическим дифференцированием которых получены значения рис. 1. кривые зависимости 𝛩 = 𝑓(𝑇) для известнякового песчаника при влагосодержаниях: 1 1,5%; 2-2%; 3-2,5%; 4-3%;5-4% зависимости = 𝑓(𝑈) для разных пород при температуре 275°к приведены на рис. 2. температурный коэффициент влагопереноса практически не зависит от температуры (в пределах 275—325k) а с увеличением влагосодержания горных пород уменьшается. рис. 2. кривые зависимости = 𝑓(𝑈) при температуре 275к. 1 — песчаник (плотность 3500 кг/мз); 2 алевролит (2500); 3 аргиллит (2470); 4 сидеролит (2925); 5 глинистый алверолит (2800); 6 известковый песчаник (2900) результаты экспериментов по определению термоградиентного коэффициента сведены в таблицу. кривые зависимости δ = 𝑓(𝑈) при т = 275к приведены на рис. 3. 3 анализ приведенных данных позволяет заключить, что при постоянной температуре термоградиентный коэффициент в зависимости от влагосодержания пород изменяется нелинейно. в гигроскопической области влагопереноса с повышением влагосодержания величина термоградиентного коэффициента увеличивается, достигает максимального значения при максимальном гигроскопическом влагосодержании и в области гидроскопического влагопереноса неуклонно уменьшается. повышение температуры при постоянном влагосодержании горной породы вызывает значительное уменьшение термоградиентного коэффициента, что в большинстве случаев обусловлен характером зависимости коэффициента изотермической массоемкости от температуры. значения термоградиентного коэффициента (δ:10³) в зависимости от влагосодержания и темпеартуры горных пород в л аг о со д ер ж а н и е п о р о д ы u , % температура породы г, к 275 289 303 323 275 289 303 323 песчаники γ0=2900 кг/м3 алевролиты γ0=2500 кг/м3 1,5 13,7 6,5 4,4 4,1 — — — — 2,0 14,2 7,5 6,8 6,2 24,4 13,3 11,5 5,3 2,5 16,2 15,5 14,2 13,9 27,0 25,2 21,3 22,4 3,0 22,8 22,5 22,5 22,2 27,8 ; 27,1 26,0 26,0 4,0 40,0 39,9 32,2 32,7 : 18,2 1.9,1 16,1 16,0 5,0 43,2 41,3 33,3 32,6 14,3 13,9 12,6 11,0 6,0, 41,0 — -— — 11,8 13,5 12.0 10,6 при этом максимальные значения термоградиентного коэффициента смещаются влево. рис. 3. кривые зависимости δ = 𝑓(𝑈). при температуре 275k. цифровые обозначения те же, что и на рис. 2 4 приведенные результаты можно использовать для построения температур и влагосодержания горного массива при решении вопросов прогноза и регулирования климатических условий глубоких шахт. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г. а. цулукидзе (поступило 3.7.1981) საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება შ . ონიანი, ო.ლანჩავა, ი. ქსოვრელი ტენიანი ქანების თერმოგრადიენტული კოეფიციენტის განსაზღვრის საკითხისათვის რ ე ზ ი უ მ ე მოცემულია ტენიანი ქანებისათვის თერმოგრადიენტული კოეფიციენტის განსაზღვრის წესი გრაფიკული დიფერენცირების მეთოდით. განსაზღვრულია ქანების თერმოგრადიენტული და ტემპერატურული კოეფიციენტები ტყიბულ-შაორის ქვანახშირის საბადოს პირობებისათვის. ნაჩვენებია ამ კოეფიციენტების ცვალებადობის დამოკიდებულება ქანების ბუნებრივ ტემპერატურასა და ტენშემცველობაზე. exploitation of deposits and concentration sh. i. oniani, o. a. lanchava, i. r. ksovreli towards the determination of the thermo-gradient coefficient of moist rocks summary a technique is presented for determining the thermo-gradient coefficient of moist rocks by the method of graphic differentiation. the thermogradient and temperature coefficients of the rocks of the tkibuli-shaori deposits have been determined. these coefficients are shown to vary depending on the natural temperature and moisture content of the rocks. ლიტერატურა литература — references 1. а. в. лыков. тепломассообмен. м., 1978. 2. ш. и. о н и а н и, ю. р. к с о в р е л и. сб. «труды международного симпозиума*. катовице, 1980. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 281 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.32 allium ponticum 1, 2, 3, 1 1 , , , , ; 2 , , , , ; 3 , , , , , ; allium ponticum micscz ex grossh. . a. ponticum ; ; . ; ; . , , . ( ) , , . ; ; ; . , , ; : allium ponticum; allium; ; georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 282 (allium l.) 1233 , , [1]. allium 36 , 5 , 2 [2]. allium ponticum micscz ex grossh. . , . a. ponticum , , . . , , , , [3, 4]. . . , , . 24 . carl zeiss, jeneval omax; (canon digital ixus75) adobe photoshop cs5 . . . a. ponticum , , , . , , , . , . . , , . . , , , , . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 283 . . , , . , , 6-8 , , ( . 2.). . ; [5]. . , . . , ; , . ( . 1.). 1. a. ponticum a. ; b. 1. , , 2. ; 3. ; 4. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 284 2. a. ponticum a. ; b. ; c. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. . . a. ponticum. . , , . . , , , , . . . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 285 , , , , ( .3). , . . , . , , . . . ; ( . 4.; 5.). 3. a. ponticuma. b. 1. , ; 2. ; 3. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 286 4. a. ponticuma. ; b. ; c. ; d. ; e. 1. ; 2. ; 3. , 4. 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 287 5. a. ponticuma. ; b. ; c. ; d. 1. ; 2. , 3. 4. ; 5. 6. ; 7. . a. ponticum , , . , . , , , , . , . 6, , , , 1/3-4/5, , , . , , . , , , , , 2-2georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 288 , 6 ( . 6.). , , . , , , , . ( ) , , . , , , , . ( . 7.). 6. a. ponticuma. ; b. ; c. d. e. ; f. ; g. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 289 1. ; 2. 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. ; 7. a. ponticuma. b. ; c. , d. e. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. , . a. ponticum , ; , . , , . , , . . , , . , , , . , , . , . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 290 . . ( .8.). 8. a. ponticuma. ; b., d. ; c., e. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. allium ponticum micscz ex grossh.. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 291 : a. ponticum , , , . , , , ; a. ponticum , , . ; a. ponticum; ; ; a. ponticum , , ; , ; , , , , ; 6, , , , 1/3-4/5, , , ; a. ponticum ( ) , , ; a. ponticum , ; , . , , ; , , ; : [1] allium l. in gbif secretariat (2021). gbif backbone taxonomy. checklist dataset https://doi.org/10.15468/39omei accessed via gbif.org [2] r. gagnidze, vascular plants of georgia a nomenclatural checklist, institute of botany. tbilisi, republic of georgia, 2005. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 292 [3] .xvi, 2011, .192 [4] . – .ii, 1940; .118 [5] . ; .“ “ 1975, .36 microstructural features of generative and vegetative organs of allium ponticum growing in georgia giorgi jgerenaia1; ketevan mchedlidze2; michel frederich3; lasha mskhiladze1 1 department of pharmacognosy, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany, tbilisi state medical university. tbilisi, georgia 2 direction of pharmaco-botany, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university. tbilisi, georgia 3 laboratory of pharmacognosy, department of pharmacy, centre center for interdisciplinary research on medicinescirm, university of liège, liège, belgium abstract the aim of the study is to determine diagnostic characteristics based on the study of the macroand microstructural characteristics of the generating and vegetative organs of allium ponticum micscz ex grossh. bilateral epidermis of leaves of a. ponticum has identical structure. paracytic type of stomatas are concentrated on the narrowed edge of cells of leaf epidermis. vascular bundle of collateral type. the protective tissue of the stem is cutinized, the epidermis is one-line, the outer periclinary wall of epidermal cells is powerfully thickened. in the epidermis, slightly submerged stomatas are differentiated. the leaf is abundantly equipped with collateral-type vascular bundle of different diameters. the flower is a round, hemisphere, frequent-flowered umbrella. basal cells of the epidermis of the filament are characterized by straight or indirect tilt of elongated, linear periclinal walls. the bulb is well developed, free. it is spherical-oval in shape, its shell is almost leathery. on the panorama of the texture of the cross section of the bulb, in the basipetal direction, tendency of differentiation of fibrous root system is manifested. keywords: allium ponticum; allium; microstructure; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.01 დაწყებითი კლასების ასაკის ბავშვთა ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლებისა და ცხოვრებისეული ანამნეზის კავშირის განხილვა დინამიკაში თეიმურაზ ლომსიანიძე მედიცინის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივესიტეტი, ქუთაისი, საქართველო აბსტრაქტი ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების ცვლილება ნორმის ფარგლებში ერთ-ერთია, რომელიც გვიჩვენებს ადამიანის ორგანიზმის დინამიურ განვითარებას. დაკვირვებისათვის აღებულია სხეულის სიგრძე, მასა, თავისა და გულმკერდის გარშემოწერილობა. მოცემული ნაშრომის მიზანია ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების ცვლილებების ანალიზი, ცხოვრებისეულ ანამნეზთან კავშირში, რომელიც ჩატარდა დაწყებითი კლასების პრაქტიკულად ჯანმრთელ მოსწავლეებში, 2018 წლის გაზაფხულიდან მოცემულ მომენტამდე. დაკვირვებას კვლავ ვაწარმოებდით ქუთაისის სამ სკოლაში, უკვე მეხუთე კლასის მოსწავლეებში, იგივე ბავშვებში. ამ დროისათვის გაანალიზებულმა ფიზიკური განვითარების საშუალო მაჩვენებელმა გვიჩვენა: 1. 10 და 11 წლის ბავშვთა შორის ფიზიკური განვითარების საშუალოზე მაღალი მაჩვენებლები დაფიქსირდა 73,9% შემთხვევაში, ორივე სქესის წარმომადგენლებში ერთად. თუმცა მათგან თითქმის ნახევარს ჰქონდა საშუალო მაჩვენებლებთან მიახლოებული მონაცემები. მაღალი მაჩვენებლები უმეტესად კვლავ დაფიქსირდა მაღალი ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების მქონე მშობლების ბავშვებში, აგრეთვე მოსწავლეებში, რომლებიც დაიბადნენ საკმარისი შუალედის შემდეგ მშობიარობებს შორის (4 წლამდე) და სადაც არ იყო სამედიცინო აბორტი ამ შუალედში. სადაც ანამნეზში არ ჰქონდათ რაიმე სერიოზული დაზიანება საყრდენ–მამოძრავებელი სისტემაში. 2. 4 წლის განმავლობაში მოსწავლეებში შესაბამისი მატება განიცადა ანალიზისათვის აღებულმა ფიზიკური განვითარების ყველა საშუალო მაჩვენებელმა. ეს მნიშვნელოვანია ბოლო 2 წლის შეზღუდვებისა და ზოგიერთი მათგანისათვის გადატანილი კოვიდ ინფექციის ფონზე. 3. და კვლავ საშუალო მაჩვენებლები ძირითადად დაფიქსირდა იმ ბავშვებში, რომელთა დედებს ორსულობის პერიოდში ჰქონდათ გარკვეული კორექტირებადი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 2 ექსტრაგენიტალური პათოლოგიები, დამძიმებული სამეანო და გინეკოლოგიური ანამნეზი, ხანმოკლე პერიოდი მშობიარობებს შორის (2 წლამდე). მიუხედავად მშობლების მაღალი ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლებისა. საკვანძო სიტყვები: ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლები; დაწყებითი კლასების ასაკის ბავშვები; ცხოვრებისეული ანამნეზი; კავშირის განხილვა დინამიკაში რა თქმა უნდა, უფრო სრულყოფილი და სარწმუნო მონაცემებისათვის საჭიროა გამოკვლეულ ბავშვების მეტი რაოდენობა, კვლევის სხვა მეთოდების ჩართვა, დინამიკაში დაკვირვების გაგრძელება მინიმუმ 10 წლის მანძილზე. ეს იქნება მომავალი მუშაობის საგანი, რის შედეგადაც შეგვიძლია დავდოთ უფრო მეტად ამომწურავი ინფორმაცია. ჩვენი ორგანიზმი, სხვადასხვა მექანიზმით მიმდინარე პროცესების ერთობლიობაა და მუდმივად განიცდის გარე სამყაროს ზემოქმედებას. შესაბამისად ხდება ცვლილება ნორმის ფარგლებში. ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების ცვლილება ერთ-ერთია მათ შორის. ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში ჩვენს მიერ იქნა გამოკვლეული და გაანალიზებული ქართველ ჭაბუკთა, ახალშობილთა, სკოლამდელი ასაკის ბავშვების და სკოლის დაწყებითი კლასების მოსწავლეთა ფიზიკური განვითარება. კვლევა კომპლექსური ხასიათისაა და თითოეულ ასაკობრივ კატეგორიაზე მუშაობის შედეგი აისახებოდა შესაბამის შრომებში და მონოგრაფიაში. ანალიზმა გვიჩვენა ფიზიკური მაჩვენებლები, რომლებიც საშუალო და მაღალ მონაცემებს მიეკუთვნება. აგრეთვე გამოჩნდა აქსელერაციის ანუ დაჩქარებული ფიზიკური განვითარების არსებობა სხვადასხვა დოზით ყველა ასაკობრივ განაწილებაში. [1,2,3,4,5,6,10,12,13,14] ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლებად აღებულია სიმაღლე (სხეულის სიგრძე), მასა, თავისა და გულმკერდის გარშემოწერილობა. ლიტერატურაში გვხვდება ისეთი მონაცემების აღწერა როგორიცაა წელის გარშემოწერილობა, კისრის გარშემოწერილობა, მაჯის გარშემოწერილობა, ბარძაყის გარშემოწერილობა, მუცლის გარშემოწერილობა, მხრების გარშემოწერილობა და სხვა. თუმცა ზემოთ აღნიშნული პირველი ოთხი პრიორიტეტულია და უფრო ნათლად გვიჩვენებს შესასწავლ საკითხს. ისევე როგორც წინა კვლევების დროს ახლაც ყურადღება ექცევა მრავალ ფაქტორს. უპირველეს ყოვლისა ამ ეტაპზე კვლევას დაქვემდებარენ ის ბავშვები, რომლებიც მიეკუთვნებიან პრაქტიკულად ჯანმრთელთა ჯგუფს. ეს უფრო მიგვაახლოვებდა სარწმუნო მონაცემებთან ამ კატეგორიიაში. გათვალისწინებული იყო ბავშვების ცხოვრებისეული ანამნეზი: დაბადებიდან გამოკვლევის პერიოდამდე. გადატანილი დაავადებებიდან გამოირიცხა ისეთი რთული ნოზოლოგიები, რომლებიც მოახდენდნენ გავლენას საყრდენმამოძრავებელი აპარატის ჩამოყალიბებაზე. ყურადღება ექცეოდა იმას, იზრდება თუ არა ბავშვი დამაკმაყოფილებელ პირობებში. გარდა ამისა გათვალისწინებული იყო მშობლების ცხოვრებისეული ანამნეზი: ჯანმრთელობა და ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლები. აგრეთვე საყურადღებო, დედების სამეანო და გინეკოლოგიური ანამნეზი, ორსულობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 3 მიმდინარეობა, იმ თვალსაზრისით, რომ გამოგვერიცხა ორგანოგენეზზე უარყოფითად მოქმედი ფაქტორები. ინფორმაციის შეგროვება ხდებოდა მშობელთა დაწვრილებით გამოკითხვის შედეგად.[1,2,3,4,5,6,7,8,9,11,12] მოცემული ნაშრომის მიზანია იმ ცვლილებების ანალიზი, რომელიც მოხდა ოთხი წლის განმავლობაში დაწყებითი კლასების მოსწავლეებში. 2018 წლის გაზაფხულზე აღწერილი იყო პირველი მაჩვენებლები. დაკვირვებას ვაწარმოებდით ქუთაისის სამ სკოლაში, პირველი კლასის მოსწავლეებში, რომელთა ასაკი იყო 6 და 7 წელი. გამოკვლეულთა რაოდენობა რომელთაც შედარებით სრულყოფილი ანალიზი ჩაუტარდათ 105-ს შეადგენდა. აქედან 55 გოგო და 50 ბიჭი. მიღებული ფიზიკური განვითარების საშუალო მაჩვენებლები დაჯგუფებული იქნა ცხრილის სახით, თითოეული ასაკობრივი კატეგორიისათვის, სქესის გათვალისწინებით. ისინი შედარებული იყო სხვადასხვა ლიტერატურული მონაცემებისა და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებთან. 2018 წლის გაზაფხულის მონაცემების ანალიზის შემდეგ მივიღეთ: 1. გამოკვლეული ბავშვებიდან ყველას ჰქონდა დამაკმაყოფილებელი საყოფაცხოვრებო პირობები. 2. მიღებული მაჩვენებლების სხვადასხვა მონაცემებთან შედარებისას მივიღეთ, რომ მოცემული სკოლების პირველი კლასის ასაკის პრაქტიკულად ჯანმრთელ ბავშვთა ფიზიკური განვითარება არ ჩამორჩება საშუალო მონაცემებს. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ამ ასაკობრივ კატეგორიაში ფიზიკური განვითარება შეფერხების გარეშე მიმდინარეობს. 3. გამოკვლეულ ბავშვთა შორის ფიზიკური განვითარების საშუალოზე მაღალი მაჩვენებლები დაფიქსირდა 67,6 % შემთხვევაში, ორივე სქესის წარმომადგენლები ერთად აღებული. ერთი წლის შემდეგ 2019 წელს დაკვირვებას ვაწარმოებდით იმავე მუდმივ კონტიგენტში. რაოდენობა 98, აქედან 52 გოგო და 46 ბიჭი. რაოდენობის კლება გამოწვეული იყო მიგრაციული ფაქტორით. ყურადღება ამ შემთხვევში გამახვილებული იყო ანამნეზური მონაცემებისა და ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების ურთიერთკავშირზე. მეორე წელს მეორე კლასის ასაკის ბავშვთა ფიზიკური განვითარების მონაცემების კომპლექსური ანალიზის შემდეგ მივიღეთ: 1. მაღალი მაჩვენებლები დაფიქსირდა ბავშვებში, რომლებსაც ანამნეზში არ აღენიშნებოდათ საყრდენ–მამოძრავებელი სისტემის რაიმე პრობლემა. 2. მაღალი მაჩვენებლები უმეტესად დაფიქსირდა მაღალი ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების მქონე მშობლების ბავშვებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 4 3. საშუალო მაჩვენებლები ძირითადად დაფიქსირდა იმ ბავშვებში, რომელთა დედებს ორსულობის პერიოდში ჰქონდათ გარკვეული კორექტირებადი ექსტრაგენიტალური პათოლოგიები. 4. საშუალო მაჩვენებლები დაფიქსირდა ბავშვებში, რომელთა დედებს ჰქონდათ ხანმოკლე პერიოდი მშობიარობებს შორის(2 წლამდე). 5. მაღალი მაჩვენებლები მოგვცა იმ ბავშვებმა, რომელთა დედებს ჰქონდათ საკმარისი შუალედის მშობიარობებს შორის (4 წლამდე) და სადაც მშობიარობებს შორის. არ იყო სამედიცინო გზით ორსულობის შეწყვეტა. შემდეგ კი შეზღუდვების გამო იყო 2 წლიანი პაუზა, თუმცა მონაცემები ინახებოდა. და ბოლოს 2022 წელს როგორც იყო ზემოთ აღნიშნული, კვლევას კვლავ დაექვემდებარენ პრაქტიკულად ჯანმრთელი ბავშვები. კვლავ გამოირიცხა ისეთი რთული ნოზოლოგიები, რომლებიც მოახდენდნენ გავლენას ძვლოვანი სისტემის ჩამოყალიბებაზე. კვლავ გათვალისწინებული იყო მოსწავლეთა ცხოვრების პირობები. გარდა ამისა ისევ, განმეორებით შეგროვებული იქნა მშობლებისა და ბავშვების ანამნეზი მათი დაწვრილებით გამოკითხვის შედეგად. დაკვირვებას კვლავ ვაწარმოებდით ქუთაისის იმავე სამ სკოლაში., უკვე მე-5 კლასის მოსწავლეებში, რომელთა ასაკი 10 და 11 წელი გახდა, გამოკვლეული იყო იგივე ბავშვები, რომელთა რაოდენობამ 90 შეადგინა. აქედან 46 გოგოა და 44 ბიჭია. რაოდენობის კლება გამოწვეული იყო ისევ მიგრაციული ფაქტორით. ამ დროისათვის გაანალიზებული არის ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლები და მათი კავშირი ანამნეზურ მონაცემებთან. მიღებული საშუალო შედეგები, (მოცემულია სანტიმეტრებში) დაჯგუფებული იქნა ცხრილის სახით თითოეული ასაკობრივი კატეგორიისათვის. შედარება მოხდა სხვადასხვა ლიტერატურულ და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებთან და აისახა წინამდებარე გამოქვეყნებულ ნაშრომში. [1,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14] გარდა ამისა გამოკითხვისას დადგინდა, რომ დაკვირვების ქვეშ მყოფ მოსწავლეებიდან რვამ გადაიტანა კოვიდ ინფექცია, საშუალო და მსუბუქ ფორმაში, გართულებისა და სტაციონარიზაციის გარეშე. ამ ეტაპზე ანალიზის შემდეგ მივიღეთ: 1. 10 და 11 წლის ბავშვთა შორის ფიზიკური განვითარების საშუალოზე მაღალი მაჩვენებლები დაფიქსირდა 73,9% შემთხვევაში, ორივე სქესის წარმომადგენლები ერთად აღებული. თუმცა მათგან თითქმის ნახევარს ჰქონდა საშუალო მაჩვენებლებთან მიახლოებული მონაცემები. და კვლავ მაღალი მაჩვენებლები უმეტესად დაფიქსირდა მაღალი ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლების მქონე მშობლების ბავშვებში. კვლავ მაღალი მაჩვენებლები მოგვცა იმ ბავშვებმა, რომლებიც დაიბადნენ საკმარისი შუალედის შემდეგ მშობიარობებს შორის (4 წლამდე) და სადაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 5 არ იყო სამედიცინო აბორტი ამ შუალედში. ასეთივე მაჩვენებლები დაფიქსირდა მოსწავლეებში, რომლებსაც ანამნეზში არ ჰქონდათ რაიმე სერიოზული დაზიანება საყრდენ–მამოძრავებელი სისტემაში. დანარჩენ შემთხვევებში კი იყო საშუალო მონაცემები, ან უმნიშვნელოდ ჩამორჩებოდა მათ. 2. 4 წლის განმავლობაში მოსწავლეებში შესაბამისი მატება განიცადა ანალიზისათვის აღებულმა ფიზიკური განვითარების ყველა საშუალო მაჩვენებელმა. ანუ დაწყებითი კლასების მოსწავლეთა ამ ჯგუფში, ფიზიკურ განვითარების დინამიკაში შეფერხება არ აღინიშნება, რაც მნიშვნელოვანია ბოლო 2 წლის შეზღუდვებისა და ზოგიერთი მათგანისათვის გადატანილი კოვიდ ინფექციის ფონზე. 3. და კვლავ საშუალო მაჩვენებლები ძირითადათ დაფიქსირდა იმ ბავშვებში, რომელთა დედებს ორსულობის პერიოდში ჰქონდათ გარკვეული კორექტირებადი ექსტრაგენიტალური პათოლოგიები, დამძიმებული სამეანო და გინეკოლოგიური ანამნეზი, ჰქონდათ ხანმოკლე პერიოდი მშობიარობებს შორის(2 წლამდე). მიუხედავად მშობლების მაღალი ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლებისა. რა თქმა უნდა, უფრო სრულყოფილი და სარწმუნო მონაცემებისათვის საჭიროა გამოკვლეული ბავშვების მეტი რაოდენობა, კვლევის სხვა მეთოდების ჩართვა, დინამიკაში დაკვირვების გაგრძელება მინიმუმ 10 წლის მანძილზე. ამ დროს შეიძლება როგორც ერთ ასაკობრივ კატეგორიაში კვლევა, ასევე ამ კატეგორიის სხვა ასაკობრივ კატეგორიაში გადასვლის დაკვირვება. კომპლექსური კვლევის დროს გათვალისწინებული იქნება ასევე ბავშვები საყრდენ-მამოძრავებელ სისტემაზე მომქმედი გარკვეული შემაფერხებელი ფაქტორებით. ეს იქნება მომავალი მუშაობის საგანი, რის შედეგადაც შეგვიძლია დავდოთ უფრო მეტად ამომწურავი ინფორმაცია. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ზარანდია მ.ი. ბავშვის განვითარების კანონზომიერებანი თბ.მეცნიერება 1985წ.-211გვ. 2. კაციტაძე გ.ზ. აფხაზეთიდან დროებით ადგილნაცვალ ოჯახებში დაბადებულ ახალშობილთა და ადრეული ასაკის ბავშვთა ფიზიკური განვითარების მაჩვენებელი საკანდიდატო დისერტაციის ავტორეფერატი თბილისი 2001 წ.27 გვ. 3. შუკაკიძე ა.ქ. რუსთავის სკოლამდელი ასაკის ბავშვთა ფიზიკური განვითარების მაჩვენებლები საკანდიდატო დისერტაციის ავტორეფერატი. თბილისი 1992წ.23 გვ. 4. alfredo r. tinajero and anaïs loizillon -the review of care, education and child development indicators in early childhood -desk review prepared for unesco on existing indices and indicators-2012 5. butenko h. ,goncharova n.,salenko v., tolchieva h.,-physical condition of primary school children in school year dynamics-journal of physical education and sport 2017(2):543 549 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 6 6. баранов а. а. состояние здоровья современных детей и подростков и роль медикосоциальных факторов в его формировании вестн. рамн. – 2009. – №5. – с. 6–11. 7. беляков в.а. физическое развитие детей школьного возраста, проживающих в кирове, за 10-летний период вісник лну імені тараса шевченка. – 2012. – №8 (243). – с. 11. 8. виноградов п.а., жолдак в.и. и др. основы физической культуры.челябинск, 1997. – 80 с. 9. власова и.н. методы комплексной оценки состояния здоровья детей раннего возраста: метод. реком. – нижний новгород, 1998. – 37 с. 10. дегтярев и.п. физическое развитие. киев 2005 – ст.23-48 11. еренков в.а. клиническое исследование ребенка / в.а. еренков.– к.: здоровье,1984.–336 с. 12. лаптев а. управление физическим развитием. – москва. 2003 180ст 13. хорошева т.а., бурханов а.и. морфофункциональные особенности развития организма учащихся начальных классов // гигиена и санитария. – 2006. – № 4. – с. 58–60. 14. . щуров в.а., могеладзе н.о., горбачёва л.ю. децелерация роста тела детей как форма адаптации к изменившимся социально-экономическим условиям жизни фундаментальные исследования discussion of the relationship between physical development indicators and life anamnesis of primary school age children in dynamics teimuraz lomsianidze doctor of medicine, associate professor, akaki tsereteli state university, kutaisi, georgia abstract the change of physical development indicators within the norm is one of those that shows the dynamic development of the human body. for observation were taken the body length, mass, head and chest circumference. the aim of this article is to analyze the changes in physical development indicators, in connection with life anamnesis, which occurred in practically healthy elementary school students, from the spring of 2018 to the present moment. we continued observation in three schools of kutaisi, already among the fifth grade students, the same children. the average indicator of physical development analyzed for this time showed us: 1. among 10and 11-year-old children, above-average indicators of physical development were observed in 73.9% of cases, in representatives of both genders together. however, almost half of them had data close to the average values. high rates were again mostly observed in children of parents with high physical development indicators, as well as in students who were born after a sufficient interval between births (under 4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 7 years) and where there was no medical abortion in this interval. where they did not have a history of any serious damage to the locomotor system. 2. during 4 years, all average indicators of physical development taken for analysis experienced a corresponding increase among students. this is important from the restrictions of the last 2 years and the covid infection carried by some of them. 3. and again, the average indicators were mainly occurred among the children whose mothers had certain correctable extragenital pathologies during pregnancy, heavy obstetric and gynecological anamnesis, a short period between births (up to 2 years). despite the high physical development indicators of the parents. of course, for more complete and reliable data, it is necessary to have a larger number of examined children, to include other research methods, to continue observing the dynamics for at least 10 years. this will be the subject of my future work, as a result of which we can provide more comprehensive information. keywords: physical development indicators; elementary school students; life anamnesis; connection discussion in dynamics georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 134 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.15 კულტურული მემკვიდრეობის ქიმიისათვის (ნაწილი iiქვის კონსერვაცია/რესტავრაციისათვის) მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი რეზიუმე სტატიაში განხილულია ქვის, კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატების კონსერვაციარესტავრაციის აქტუალური საკითხები, რაც ინფორმაციული უზრუნველყოფის თვალსაზრისით საინტერესოა კულტურული მემკვიდრეობის მართვის დარგში მომუშავე სპეციალისტებისა და დარგობრივი ექსპერტებისათვის. საკვანძო სიტყვები: კულტურული მემკვიდრეობა, ქართული ხელოვნება, აკად. ვახტანგ ბერიძე, ძეგლის კონსერვაციის მართვის გეგმა, ძეგლის/ექსპონატის კონსერვაციის დაგეგმვის საერთაშორისო პრაქტიკა, „ბურას ქარტია და მისი პროცედურა“, „ნარას დოკუმენტი ავთენტიკურობის შესახებ“, icomos-ის „მეოცე საუკუნის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის მიდგომები“, მადრიდი-ნიუ-დელის 2017 წ. დოკუმენტი, ქვის ძეგლის ზედაპირის გამწმენდი ქიმიური შემადგენლობები, ფირწარმომქმნელი პოლიმერული ხსნარები და ლატექსები, ქვის გამაგრებელი ქიმიური ნაერთები, სილოქსანები, სილაზანები, პოლიორგანოსილოზანი, პოლიბუთილ მეთაკრილატი (pbma), ლაოკოონი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 135 ცნობილია, რომ კულტურული მემკვიდრეობა ადამიანის და მისი სამყაროსადმი კოგნიტურმხატვრული დამოკიდებულების სისტემური გამოვლინებაა. კულტურის მემკვიდრეობითობა მიგვითითებს ერის ტრადიციების, სარწმუნოების და სააზროვნო მიღწევების შესახებ. ასევე ცნობილია, რომ მატერიალური კულტურის ძეგლში მოიაზრება ფიზიკურად აღქმადი მემკვიდრეობა ქალდაკება, მხატვრობის ნიმუში, ხელნაწერი ან შენობა/ნაგებობა და ა.შ. კულტურული მემკვიდრეობის ცნება დღეისათვის ტრანსფორმირებულია თავდაპირველ მნიშვნელობასთან შედარებით და მოიაზრებს ყოველივეს, რასაც საზოგადოება გამორჩეულ მნიშვნელობას ანიჭებს. სიტყვა მემკვიდრეობის სემანტიკაში მოიაზრება როგორც კულტურული, ასევე ბუნებრივი მემკვიდრეობა და კულტურულ მრავალფეროვნებაში არაა განცალკევებული კულტურა ბუნებისაგან. კულტურა და ბუნება განუყოფელი სისტემაა, რის გამოც ადამიანის შეცვლილმა გარემომ ფუნდამენტური გავლენა იქონია შემოქმედებასა და კულტურაზე. დღეს მემკვიდრეობის ფუნქციის მატარებელი ძეგლები იყოფა ორ მდგენელად კულტურულ და ბუნებრივ მემკვიდრეობად, თუმცა ზოგიერთი ძეგლი ორივე კატეგორიას, ახალ ერთობაში აერთიანებს, რომლის სახელდებაცაა „შერეული მემკვიდრეობა“ (იხილე მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენცია13 კონვენციის მიზანია დაიცვას და შეინახოს ის ადგილები და ღირსშესანიშნაობანი, რომლიც წარმოადგენს მთელი კაცობრიობის მემკვიდრეობის განუმეორებელ ნაწილს. ამაში შედის ისტორიული და არქეოლოგიური ადგილები, მონუმენტები და ნაგებობები, ასევე ბუნებრივი მახასიათებლები, ბუნების ადგილები, გეოგრაფიული და ფიზიოგრაფიული ფორმირებები. კონვენცია ასევე განსაზღვრავს მისი ხელმომწერი ქვეყნების მოვალეობებს და აღნიშნავს თუ როგორ უნდა იქნას გამოყენებული მსოფლიო მემკვიდრეობის ფონდი სხვადასხვა დანიშნულებისთვის, კერძოდ, სწავლებისა თუ ტრეინინგების დასახმარებლად, ტექნიკური კოოპერირებისა თუ საგანგებო სიტუაციების დროს დახმარების აღმოსაჩენად. 2012 წლის ივლისში გაეროს 189 ქვეყანამ მოახდინა კონვენციის რატიფიკაცია და მსოფლიო მემკვიდრეობის ჩამონათვალში შეყვანილ იქნა ათასამდე ღირსშესანიშნაობა.) აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ზოგიერთი დარგის ექსპონატი მატერიალურია, მაგალითად ტრადიციული ხელოსნობის ტექნოლოგიით მოქსოვილი ხალიჩა, რომელიც თავის მხრივ მოძრავ მატერიალურ მემკვიდრეობას წარმოადგენს. ხალხში გავრცელებული ხელოსნობის მაორგანიზებელი ცოდნა და უნარი ზეპირსიტყვიერებით გადაეცემა თაობებს. ამგვარი მემკვიდრება საკუთარი ბუნებით და სემანტიკით არამატერიალური ღირებულებაა, რომელ სფეროშიც სიცოცხლისუნარიანობა ან სასიცოცხლო ციკლი ექსპონატის „ცოცხალი“ მატარებლებითაა განსაზღვრული [1,2]. კულტურული მემკვიდრეობის ნიმუში მოიცავს შემდეგ კატეგორიებს:  არქიტექტურული ნაგებობები და ძეგლები; 13 მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენცია ეხება მსოფლიოს კულტურისა და ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვას, მიღებულ იქნა 1972 წლის 16 ნოემბერს, იუნესკოს xvii გენერალური კონფერენციის მიერ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 136  საისტორიო ცენტრები;  ნაგებობათა აგლომერაციები;  მუზეუმები;  არქივები;  ბიბლიოთეკები;  არქეოლოგიური ძეგლები;  კლდეში ნაკვეთი საცხოვრისები;  კულტურული ლანდშაფტები14;  ისტორიული პარკები და ბაღები;  ზოოლოგიური და ბოტანიკური ბაღები;  ინდუსტრიული არქეოლოგიის15 ექსპონატები; არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობა16 განფენილია შემდეგ სფეროებზე:  ზეპირსიტყვიერების ტრადიციები და გამოხატვის ფორმები, მათ შორის ენა როგორც ვერბალიზაციის საშუალება;  საშემსრულებლო ხელოვნება;  წეს-ჩვეულებები, დღესასწაულები, ხალხის მეხსიერებაში ჩაშენებული თარიღები;  ბუნებისა და სამყაროს აღქმასთან დაკავშირებული ცოდნა და ჩვეულებები;  ტრადიციული ხელოსნობის დარგებთან დაკავშირებული ცოდნა და უნარ-ჩვევები; ბუნებრივ მემკვიდრეობას განეკუთვნება:  თვითნაბადი მშვენიერების მქონე ლანდშაფტები;  სამეცნიერო ან ესთეტიკური ღირებულების გეოლოგიური და ფიზიკური ფორმაციები;  გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი ცხოველებისა და მცენარეების სამყოფელი ტერიტორიები;  მღვიმეები. ადამიანი საკუთარ იდენტობას კულტურული მემკვიდრეობის მეშვეობით ინარჩუნებს. ზოგადად, ესა თუ ის ქვეყანა გაიგივებულია მის რომელიმე ძეგლთან, მაგალითად, იტალია პიზის კოშკთან, ვენეციასა ან ფლორენციასთან; ეგვიპტე გიზის დიდ პირამიდასთან; ინდოეთი ტაჯ-მაჰალთან; გაერთიანებული სამეფო შექსპირთან და ლონდონის 14 კულტურული ლანდშაფტი (გერმ. “land” მიწა, “schaft” სახე, იერი) ბუნებრივ-გეოგრაფიული არეალი ან ბუნებისა და ადამიანის მოქმედებით შექმნილი მატერიალური და არამატერიალური ფასეულობის მომცველი სისტემა. 15 ინდუსტრიული არქეოლოგია წარსულის საწარმოო და ფიზიკური შრომის არსობრივი კვლევა დღემდე შენარჩუნებული დოკუმენტური და არტეფაქტული მტკიცებულებების შესწავლის საფუძველზე. 16 არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის მატარებელი პირი ან პირთა ჯგუფია, რომელთაც გააჩნიათ არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული ცოდნა ან უნარ-ჩვევები, რომლისთვისაც ეს ტრადიცია მისი ყოფისა და კულტურული იდენტობის განუყოფელი ნაწილია. გამორჩეული ცოდნისა და უნარჩვევების მატარებლებს „ცოცხალ საუნჯედ“ მოიხსენიებენ და როგორც ტრადიციის საუკეთესო შემნახველთ, განსაკუთრებულ სტატუსს ანიჭებენ. არამატერიალური კულტურული მემკვიდრების სივრცე გეოგრაფიული არეალია, რომელიც დაკავშირებულია არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრებასთან და წარმოადგენს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრების არსებობისათვის აუცილებელ გარემოს. http://www.imsa.ge/webmill/data/file/icomos-saxelm(2).pdf http://www.imsa.ge/webmill/data/file/icomos-saxelm(2).pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 137 ღირსშესანიშნაობებთან; საქართველო კი სვეტიცხოველთან, ვარძიასთან, უფლისციხესთან, ღვინოსა და ნიკო ფიროსმანთან. დღეისათვის გახშირდა იერიშები ქვეყნების იდენტობის მსაზღვრელი კულტურული მემკვიდრეობის საგანძურზე, მათი, როგორც ეროვნული სიმბოლოების განადგურების მიზნით. ასე მოხდა საომარი მოქმედებების დროს ყოფილ იუგოსლავიაში, საქართველოს ორ რეგიონში აფხაზეთსა და ცხინვალის ზონაში, ავღანეთსა, ერაყსა და სირიაში. აღნიშნულის ფონზე კიდევ უფრო ცხადად ჩანს კულტურული მემკვიდრების შენარჩუნების მრავალმდგენელიანი ტექნოლოგიის მდგრადი განვითარების გადაუდებელი აუცილებლობა. აკად. ვახტანგ ბერიძე მონოგრაფიაში „ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება“ [3] წერდა: „საქართველოს მიწა წყალზე მგონი არ მოიძებნება არც ერთი კუთხე, არც ერთი ხეობა და სოფელი, რომ წარსულის რაიმე ნაშთი არ იყოს დარჩენილი ან ძველი ეკლესია და სამრეკლო, ან ციხის ნანგრევი, ან სადარაჯო კოშკი, ან ნასახლარი. ჩვენი ქვეყნის მძიმე ისტორიული ხვედრის მოწმეებია ნასოფლარები და ნაქალაქარები, რომლებიც უმეტესად სამხრეთის რაიონებშია, იმ კუთხეებში, რომელთაც პირველად უხდებოდათ მტრის შეხვედრა და გამკლავება. თბილისისა და საქართველოს სხვა ქალაქების მუზეუმებში ინახება ოქრომჭედლობის, დეკორაციული ქანდაკების, გამოყენებითი ხელოვნების სხვადასხვა დარგთა მშვენიერი ნიმუშები, მრავალი ათასი ხელნაწერი წიგნი, რომელთაგან ბევრი ოსტატურად შესრულებული სამკაულებითა და მინიატურებითაა მორთული. ტაძრების კედლებმა შემოგვინახა სხვადასხვა დროის ფრესკები და მოზაიკები ამ მხატვრობაში მარტო საღვთო წერილის სიუჟეტებს კი არ ვხვდებით, არამედ ისტორიულ პირთა მეფეთა, ფეოდალთა, სასულიერო მოღვაწეთა საინტერესო პორტრეტებსაც. ბოლო ათეული წლების არქეოლოგიურმა კვლევა-ძიებამ დიდად განავრცო ქართული ხელოვნების ქრონოლოგიური არე: მეცნიერებამ უკვე ჩააღწია ძველი წელთაღრიცხვის მეხუთე ათასწლედამდე, როდესაც ჩვენი შორეული წინაპრები სრულიად პრიმიტიულ საცხოვრებლებს ქმნიდნენ, და, ამგვარად, პირველ ნაბიჯებს დგამდნენ სამშენებლო ხელოვნების დარგში (აღარაფერს ვამბობთ პირველყოფილ ადამიანთა ნაკვალევის შესახებ). ეს ყველაფერი მოწმობს, რომ მრავალი ათეული საუკუნის მანძილზე ჩვენი ხალხის შემოქმედება უწყვეტი და უშრეტი იყო. საქართველოსთვის არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა მის გეოგრაფიულ მდებარეობას დიდი სავაჭრო გზების ჯვარედინზე, ევროპისა და აზიის მიჯნაზე, დასავლეთისა და აღმოსავლეთის უმნიშვნელოვანეს ცენტრთა შორის. მოხერხებულმა მდებარეობამ ბევრი გაჭირვება და უბედურება მოუტანა მას გამუდმებით უხდებოდა დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა, მაგრამ ამავე მდებარეობის წყალობით, საქართველომ იმთავითვე შეძლო კულტურული ურთიერთობა დაემყარებინა სხვადასხვა ქვეყნებთან და ერებთან. იგი მოქცეული იყო წინა აზიისა და ხმელთაშუაზღვეთის სახელმწიფოთა და ხალხთა წრეში, ე.ი. არსებითად, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 138 ცივილიზებული სამყაროს შუაგულში, მჭიდრო კავშირი ჰქონდა ჯერ აქემენელთა, შემდეგ კი სასანიანთა ირანთან, ელინისტურ აღმოსავლეთსა და რომთან. ქართული სახელმწიფო იბერია ერთი პირველთაგანი იყო იმათ შორის, ვინც ქრისტიანობა ოფიციალურ სარწმუნოებად აღიარა. ამ გარემოებამ, რა თქმა უნდა, განსაზღვრა საქართველოს ორიენტაცია, მისი კავშირი ბიზანტიასა და სხვა ქრისტიანულ ქვეყნებთან. იმავე დროს, უკვე vii ს-ში, საქართველოს მოუხდა ისლამურ სამყაროსთან შეჯახება: ჯერ არაბთა შემოსევის მსხვერპლი გახდა, შემდეგ, რამდენიმე საუკუნის მანძილზე, მათი განდევნისათვის იბრძოდა, ებრძოდა სელჯუკებსაც, დასასრულ, ურთიერთობა ჰქონდა გამაჰმადიანებულ ირანთან, არა მარტო როგორც მტერთან, არამედ როგორც გარკვეული კულტურული ტრადიციების მატარებელ ქვეყანასთანაც. სხვა ერებთან, მათ კულტურასთან ურთიერთობის პროცესში ქართული ხელოვნება ბევრ რასმე ითვისებდა, მაგრამ თვითონაც შეჰქონდა წვლილი საერთო განვითარებაში; საუკუნეთა მანძილზე მან მკაფიოდ გამოსახული ეროვნული თავისებურება შეიმუშავა, და ეს თავისებურება არც არასოდეს არ დაუკარგავს; აყვავების ეპოქებში ქართული ხელოვნება მუდამ იდგა მოწინავე ქვეყნების მიერ დასახულ იდეურ და მხატვრულ ამოცანათა დონეზე, იგი თვითონვე იყო ერთ-ერთი დამსახველი და ამომხსნელი ამ ამოცანებისა. ქართულ ხელოვნებაში განსაკუთრებული ადგილი ეჭირა მით უფრო, შუა საუკუნეთა მანძილზე ხუროთმოძღვრებას. საქართველოს მცირე ტერიტორიაზე აღრიცხულია რამდენიმე ათასი ხუროთმოძღვრული ნაგებობა სხვადასხვა დანიშნულებისა სამარხები, საკულტო შენობები, სამოქალაქო, სათავდაცვო, სამეურნეო, საინჟინრო ნაგებობანი. ვისაც კი სერიოზულად აინტერესებს წინა აღმოსავლეთისა და ევროპის შუა საუკუნეთა არქიტექტურის შესწავლა, აუცილებლად უნდა გაეცნოს ქართულ ხუროთმოძღვრებას, განსაკუთრებით შუა საუკუნეების საეკლესიო ხუროთმოძღვრებას; სწორედ საქართველოში მოიძებნება ზოგი ისეთი ხუროთმოძღვრული თემისა და პრობლემის ძირები, რომლებიც საერთოა ყველა ქრისტიანული ქვეყნისათვის; საქართველოში შემონახულია "ქრისტიანული არქიტექტურის" ძალიან ადრეული ნიმუშები; ქართულ ძეგლებში ძალიან ადრე გვხვდება კონსტრუქციები, რომლებიც უფრო გვიან რომანულმა ხუროთმოძღვრებამ შეითვისა. ამას გარდა, ქართული ძეგლების გაცნობა საინტერესო შედარებათა საშუალებას გვაძლევს, გვიჩვენებს, თუ რამდენად მრავალფეროვანი, ეროვნულად თავისებური შეიძლება იყოს ერთისა და იმავე ხუროთმოძღვრული თემის რეალური ხორცშესხმა. აყვავების პერიოდებში ქართული ხუროთმოძღვრება ქმნიდა მხატვრულად მომწიფებულ ნაწარმოებთ, რომელნიც შეიძლება მივაკუთვნოთ შუა საუკუნეების მსოფლიო ხელოვნების საუკეთესო ნიმუშთა რიცხვს. მაგრამ ქართული არქიტექტურის ძეგლები მარტო სპვციალისტებისათვის კი არ არის საინტერესო. მათი მხატვრული ღირსებები, მათი მდებარეობა და ორგანული შერწყმა გარემო ბუნებასთან, მათი სიძველე, ამ "სიძველეთა სურნელება" არ შეიძლება არ იზიდავდეს ყოველ ადამიანს, ვისაც კი სილამაზე უყვარს, ვისაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 139 უყვარს და აღელვებს თავისი ქვეყნისა და ერის წარსული და გული შესტკივა მისი მომავლისათვის“. თანამედროვე პირობებში, ძალზე მნიშვნელოვანია იმ დამდგარი რეალობის შეხსენება, რომ ძეგლის კონსერვაციის მართვის გეგმის შემუშავებისას გამოყენებული მეთოდოლოგია უნდა ემყარებოდეს ძეგლის/ექსპონატის კონსერვაციის დაგეგმვის საერთაშორისო პრაქტიკას, „ბურას ქარტიასა და მის პროცედურას“, „ნარას დოკუმენტს ავთენტიკურობის შესახებ“ და იზიარებდეს icomos-ის „მეოცე საუკუნის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის მიდგომების“, ე. წ. მადრიდი-ნიუ-დელის 2017 წ. დოკუმენტის სულისკვეთებას [4]. ზოგადად, ძეგლის კონსერვაციის მართვის გეგმა სისტემური დოკუმენტია, სადაც ყველა სტრატეგიაა მიმოხილული, რაც შენობის კონსერვაციისა და ადაპტაციის დეტალურ პოლიტიკასა და მეთოდოლოგიას ეხება და იძლევა რეკომენდაციებს შენობის ღირებულებათა ინტერპრეტირების, რეგულარული მოვლა-პატრონობისა და მართვის შესახებ. ესაა პრაქტიკული დოკუმენტი, რომელიც იქმნება ძეგლის/ნაგებობის მართვის, მისი მახასიათებლების და ღირებულებების კონსერვაციის პროცესში მარეგლამენტირებელი გამოყენებისათვის. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2010 წელს icomos–ის მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის საერთაშორისო სამეცნიერო კომიტეტმა (isc20c) დაიწყო სარეკომენდაციო დოკუმენტის შედგენა, რომელშიც მოცემულია ის პრინციპები, რომლებიც გამოყენებულ უნდა იქნას მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის ადგილებისა და ძეგლების მართვისა და ინტერპრეტირებისათვის. საერთაშორისო სტანდარტის დადგენა ძალზე ამბიციური მიზანი იყო. გაიმართა დებატები კომიტეტის წევრებს შორის, მათი მსოფლიოს ყველა რეგიონში დაგროვილი პრაგმატული გამოცდილების საფუძველზე. ჩატარდა საერთაშორისო კონფერენციები, შეხვედრები და კონსულტაციები. შეიქმნა დასკვნითი დოკუმენტი სახელდებით: მეოცე საუკუნის არქიტექტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნების მიდგომები, რომელსაც შემოკლებით მადრიდის დოკუმენტს უწოდებენ, [5] აღნიშნული წარდგენილ იქნა პარიზში icomos-ის მე17 გენერალურ ასამბლეაზე და გავრცელდა ესპანურ, ფრანგულ და ინგლისურ ენებზე. ეს დოკუმენტი 2011-2014 წლებში ითარგმნა ათზე მეტ ენაზე, მათ შორის რუსულ, იტალიურ, ფინურ, გერმანულ, იაპონურ, პორტუგალიურ, ჩინურ, ჰინდი, ბასკურ და კატალანურზე. რაც ადასტურებს ამ დოკუმენტის საერთაშორისო სახელმძღვანელოდ საჭიროებას. მიღებული კომენტარების განხილვის შემდეგ icomos-ის მე-18 გენერალურ ასამბლეაზე, ფლორენციაში, გამოიცა მეორე გამოცემა ოთხ ენაზე, თუმცა აშკარა იყო, რომ ძირეული რედაქტირება – და ახალი სათაური – აუცილებელი იყო იმისთვის, რომ ამ დოკუმენტში გათვალისწინებული ყოფილიყო მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის სხვა ისეთი ტიპოლოგიები, როგორებიცაა: კულტურული ლანდშაფტები, ინდუსტრიული ადგილები და ურბანული არეალები. თანამშრომლობა icomos-ის კულტურული ლანდშაფტების საერთაშორისო სამეცნიერო კომიტეტთან (isccl), icomos-ის ისტორიული ქალაქებისა და სოფლების საერთაშორისო კომიტეტთან (civvih), ინდუსტრიული მემკვიდრეობის დაცვის საერთაშორისო ტექნიკურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 140 კომიტეტთან (ticcih) და ენერგეტიკის, მდგრადობისა და კლიმატის ცვლილების icomos-ის საერთაშორისო სამეცნიერო კომიტეტთან (isces+cc) შედეგიანად დასრულდა და დოკუმენტმა მოიცვა მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილებისა და ძეგლების სრული ფართო სპექტრი. მეოცე საუკუნის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციისათვის მთავარი სტრატეგიები/მიდგომები წარმოდგენილი იქნა icomos-ის მე-19 გენერალურ ასამბლეაზე, დელიში, 2017 წლის დეკემბერში. ამ სტრატეგიის მიზანი ფორმულირებულია შემდეგნაირად: „მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის ადგილებისა და ღირსშესანიშნაობათა კონსერვაციისა და მართვის ვალდებულება ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც წინა საუკუნეების მნიშვნელოვანი კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა. მეოცე საუკუნის კულტურული მემკვიდრეობა საფრთხეშია დაფასებისა და ზრუნვის ნაკლებობის გამო. უკვე ბევრია დაკარგული და უფრო მეტს საფრთხე ემუქრება. ეს არის ცოცხალი, განვითარებადი მემკვიდრეობა და აუცილებელია მისი კარგად გაგება, დაცვა, ინტერპრეტაცია და სწორი მართვა მომავალი თაობებისთვის. მიდგომები მეოცე საუკუნის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციისათვის მოწოდებულია, წვლილი შეიტანოს ამ მნიშვნელოვანი პერიოდის კულტურული მემკვიდრეობის სათანადო და საპატიო მართვაში. აღიარებს რა მემკვიდრეობის კონსერვაციის არსებულ დოქტრინებს, მეოცე საუკუნის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის მიდგომები გამოავლენს იმ მრავალ საკითხს, რომლებიც სპეციფიკურად ახლავს მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის შენარჩუნებას. იგი მოიცავს მემკვიდრეობის ტიპების ფართო სპექტრს, ჩვეულებრივ, დაცვის ღირსად აღიარებულს, როგორებიცაა: არქიტექტურა, ნაგებობები, ხალხური და სამრეწველო მემკვიდრეობა, კულტურული ლანდშაფტები ისტორიული პარკებისა და ბაღების ჩათვლით, ისტორიული ურბანული ლანდშაფტები, კულტურული მარშრუტები და არქეოლოგიური ძეგლები. ეს დოკუმენტი გამოსაყენებლად განკუთვნილია ყველასთვის, ვინც მონაწილეობს მემკვიდრეობის დაცვისა და მართვის პროცესებში, რომლებმაც შეიძლება გავლენა მოახდინონ მეოცე საუკუნის მემკვიდრეობის ადგილებსა და ღირსშესანიშნაობებზე“ [5]. xxi საუკუნის დასაწყისში რეკონსტრუირებულ სარფის იოანე ღვთისმეტყველის დარბაზულ ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი აქვს. სალოცავი მაღალი ბორცვის მოსწორებულ მოედანზეა აღმართული, საიდანაც ზღვისა და სოფლის ულამაზესი ხედები იშლება [6]. ეკლესია ნაგებია დუღაბის ფენაში ჩართული სხვადასხვა ფორმისა და ზომის ქვიშაქვის ფილებითა და დიდი ზომის რიყის ქვებით. კუთხეებში მოზრდილი ქვის ფილებია გამოყენებული. დასავლეთის კარის კიდეები ნაგებია სწორკუთხა ფორმის კარგად გათლილი ქვის კვადრებით. კედლების ქვედა ნაწილებში გამოყენებულია მაგარი ტიპის, სქელი ქვები. ეკლესია მოხატული ყოფილა, რასაც ადასტურებს ფრესკების კვალი ჩრდილოეთის კედლის დასავლეთ მონაკვეთში. ფრესკები შესრულებული იყო კედლის დაუმუშავებელ ზედაპირზე დადებული ბათქაშის თხელ ფენაზე ოხრანარინჯისფერი, ღვინისფერი, ცისფერი და იისფერი ტონებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 141 საეკლესიო ხუროთმოძღვრების ზოგიერთი თავისებურება: მცირე ზომები, შვერილი ნახევარწრიული აფსიდი, სხვადასხვა ფორმის, ზომისა და სახეობის ჯიშის ქვებით შედგენილი კედლების ირეგულარული წყობა, წახნაგოვანი კაპიტელების მქონე ერთსაფეხურიანი პილასტრები, სარკმლის ნაკლებად დამრეცი წირთხლები ეკლესიის აგების თარიღს ix-x საუკუნეებით განსაზღვრავს. მოგვიანებით, სავარაუდოდ, გვიან შუა საუკუნეებში, განხორციელდა ეკლესიის განახლება და ფრესკებით შემკობა, რასაც მიანიშნებს კედლის დაუმუშავებელ ზედაპირზე დატანილი ბათქაშის თხელი ფენა. სარფის ეკლესიის თავისებურებას წარმოადგენს შვერილი აფსიდი, რაც, ძირითადად, შავი ზღვისპირეთის ეკლესიების დამახასიათებელი ნიშანია. კულტურული მემკვიდრეობის აღნიშნული ძეგლის სამშენებლო მასალათმცოდნეობის კომპეტეციები შესაძლებელს ხდის ვიზრუნოთ ნახსენები და რეკონსტრუირებული სარფის იოანე ღვთისმეტყველის დარბაზული ეკლესიის მატერიალური კულტურული მემკვიდრების შენარჩუნების უზრუნველსაყოფად, კერძოდ კი ამგვარი პრობლემის მართვისათვის საჭიროა სპეციალური ცოდნა, სატაძრო სამშენებლო მასალების კონსერვაციის და რესტავრაციის ტექნოლოგიათა შესახებ. ზოგადად ქვის მასალები, ღია ცის ქვეშ სხვადასხვა ქიმიური და ფიზიკური აგენტის ზემოქმედების შედეგად თანდათან იშლებიან. ქიმიური აგენტების ზემოქმედებაში მოიაზრება კარბონატული ნაერთების მიმართ რეაქციისუნარიანი და ატმოსფერულ ჰაერში მყოფი: გოგირდის ჟანგი, აზოტის ორჟანგი, ქლორწყალბადი, ნახშირორჟანგი და სხვ. ფიზიკური აგენტების ზემოქმედებათ მიეკუთვნება: ტემპერატურის და ტენიანობის ცვლილებები, ქარის ნაკადის მიერ მოძრავი ნაწილაკების აბრაზიული(ხეხვითი) ცვეთა. აღწერილი ზემოქმედებების შედეგად, იცვლება ძეგლის გარეგანი სახე, ყალიბდება მასალის ზედა შრის ფორიანობა, ჩნდება ბზარები. ძეგლის მასალის ზედაპირი იწოვს ტენს ჰაერიდან, რაც ტემპერატურის ცვლილებისას განაპირობებს მასალის რღვევას. ჭვარტლი და ტალახი აღწევს ძეგლის ფორებსა და ბზარებში 1,5 მმ-ისა და ზოგჯერ უფრო მეტ სიღრმეზეც, ძეგლის სამშენებლო მასალის ზედაპირიდან. გარდა აღნიშნულისა, ძალზე რთულია ბაქტერიათა ცხოველმოქმედების პროდუქტების კვალის მოხსნა, რომლებიც ძეგლის ზედაპირს ფარავენ მუქი ფერის ლაქებით, რისი მოხსნაც დაკავშირებული შეიძლება იყოს ძეგლის ზედაპირის დეფორმირებასთან. ზოგიერთ შემთხვევაში ბაქტერიული ცხოველმოქმედებით განპირობებული დაბინძურების მოხსნა შეუძლებელიც კია. ქვის ნაკეთობების რესტავრაცია რამდენიმე სტადიისაგან შედგება, რომელთა თანმიმდევრობა შეიძლება შეიცვალოს ქვის ობიექტის/ექსპონატის მდგომარებიდან გამომდინარე, ასეთი სამუშაოები იწყება და მიმდინარეობს შემდეგი თანამიმდევრობით: 1. მასალის ზედაპირიდან დაბინძურების მოხსნა; 2. მასალის ბზარების შელესვა, გამაგრება, დაკარგული ნაწილების შევსება; 3. მასალის შემდგომი რღვევისგან დაცვა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 142 ჭუჭყისგან გამწმენდი საშუალებები უნდა მოქმედებდნენ მხოლოდ დაბინძურებაზე და უნდა იყვნენ ინერტულნი ძეგლის მასალის მიმართ. თუ ძეგლი იშლება შეხებისას, გასუფთავებამდე ის უნდა გამაგრდეს, თუმცა ამგვარი გამაგრება კიდევ უფრო ართულებს დაბინძურების მოხსნას. ქვის ძეგლის ზედაპირის გამწმენდი ქიმიური შემადგენლობები ქვის ზედაპირის გასასუფთავებლად წარმატებით გამოიყენება კომპლექსონები, ძირითადად კი „ტრილონ ბ“ . ზოგჯერ გამოიყენება „ტრილონ ბ“-ს შემცველი პასტა, რომლის შემადგენლობაში ასევე არის ამონიუმის ჰიდროკარბონატი, ნატრიუმის კარბოქსიმეთილცელულოზა, ანტისეპტიური ნივთიერება და წყალი. ამ პასტით იფარება გასაწმენტი ქვის ზედაპირი და ტოვებენ გაშრობამდე(ეს პროცესი შესაძლოა გაგრძელდეს რამდენიმე საათიდან ორ-სამ დღემდე). შემდეგ ამ გამშრალი პასტის ფენის მოცილება ქვის ზედაპირიდან ხდება წყალში დასველებული ჯაგრისით, აღსანიშნავია, რომ ამ მეთოდით ორგანული დაბინძურების მოხსნა არ ხდება, მაგრამ ხდება გარკვეულწილად სორბირება ამ ორგანული დამაბინძურებლისა ნახსენები პასტით. ამ მეთოდის არასასურველი გამოვლინებაა „ტრილონ ბ“-ს მიერ, გასაწმენდი ქვის შედგენლობაში მყოფი კალციუმის წყალში ხსნად ფორმაში გადაყვანა, რაც შესაძლოა წარიმართოს ქვის გამაჭუჭყიანებელი არაორგანული მარილების წყალში ხსნად ფორმაში გადაყვანის პარალელურად. არქეოლოგიური გათხრებით მოძიებული სკულპტურების რესტავრაციის მოსამზადებელ ეტაპზე საჭიროა კარბონატული დანაშრევების მოცილება, რა მიზნითაც ხდება სკულპტურული ექსპონატის ჩამორეცხვა შემდეგი შემადგენლობის ხსნარით: დისტილირებულ წყალს დამატებული ეთილის სპირტი ან 1-2% ამიაკი, ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებები ბავშვის საპნიდან, ასევე გამოიყენება დამატენიანებელი საშუალებები17 (დამხმარე ნივთიერებები). საყურადღებოა, რომ ანტიკური სკულპტურის ჩამორეცხვისას გამოყენებული იქნას წყლის მინიმალური რაოდენობა, რათა გამოირიცხოს წყლის მოხვედრა მცირე ბზარებშიც კი. მარმარილოს ზედაპირიდან რკინის ოქსიდის ლაქების (ანუ ე.წ. „ჟანგის“) მოსაცილებლად გამოიყენება ხსნარები მჟაუნმჟავასთან, ჰიდროფთორმჟავასთან (ფტორწყალბადის წყალხსნარი), ლიმონმჟავასთან, ორთოფოსფორმჟავთან. ამ ხსნარებით მუშაობისას სიფრთხილეა საჭირო, რომ ნახსენები მჟავები არ მოხვდნენ მარმარილოს სიღრმეში, თუმცა გასათვალისწინებელია რომ მარმარილოს ზედაპირის გაპრიალება(ე.წ. „პოლირება“) პრობლემური ხდება მჟავებთან კალციუმის შესაბამისი მარილების წარმოქმნით, რის გამოც 17 ეს არის მსუბუქი, ზეთის მსგავსი სითხე ან პასტა. დამატენიანებელი აგენტის ფერი მერყეობს ღია ყვითელიდან ღია ყავისფერამდე. დამატენიანებელი აგენტები არის არაიონური ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებები. დამატენიანებელი აგენტები კარგად ხსნადია წყალში, აქვთ არაშემაწუხებელი სუნი და ოდნავ ტუტე რეაქცია. დამატენიანებელი საშუალებები მიიღება მონოდა დიალკილფენოლების ეთილენის ოქსიდით დამუშავებისას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 143 მჟავების გამოყენება მხოლოდ გადაუდებელი აუცილებლობისას უნდა მოხდეს. ასეთ შემთხვევებში საერთოდ გამორიცხულია მარილმჟავის ან გოგირდმჟავის გამოყენება რამეთუ აღნიშნულნი კარბონატული მასალის რღვევას იწვევენ. სკულპტურიდან „ჟანგის“ ფენა იხსნება „ტრილონ ბ“-ს ფრთხილი გამოყენებით. ყველაზე უსაფრთხოდ ითვლება რკინის ოქსიდის ლაქების გაუფერულება ნატრიუმის ციტრატის (ლიმონმჟავა ნატრიუმი) 15%-იანი ხსნარით, რასაც ახორციელებენ ამ ხსნარში დასველებული ბამბის კომპრესებით ან მარლით. სპილენძის ჟანგის, მწვანე ფერის ლაქა, უნდა მოიხსნას შემდეგი შედგენლობის პასტის გასაწმენდ ზედაპირზე დადებით პასტის შედგენილობა ასეთია: ამონიმუმის ქლორიდის ერთი მასური წილი, ოთხი მასური წილი ტალკი18 და 25% ამიაკის ხსნარი. პასტას ქვის ზედაპირზე აყოვნებენ გაშრობამდე და ამასთან ლაქა თანდათანობით უფერულდება. ქვის ზედაპირიდან ობის, ლიქენის და მელნის ლაქებს აცილებენ ეთილის სპირტის ან ამიაკის სუსტი ხსნარის გამოყენებით. ზოგჯერ გამოიყენება მჟანგველები ქლორამინ t 19-ს 2%-იანი ან წყალბადის ზეჟანგის 6%-იანი ხსნარები. ფისების, ზეთების, კანიფოლის, ბიტუმის, შელაკის20, ცვილის ლაქები მარმარილოს ზედაპირიდან ამოღებადია ქვის ორგანული გამხსნელებით დამუშავებისას. ქვის ზედაპირის გასაწმენდად გამოიყენება, როგორც ინდივიდუალური გამხსნელები (სპირტები, კეტონები, ალკანური და არომატული ნახშირწყალბადები, რთული ეთერები), ისე მათი ნარევები. გაწმენდის პროცედურისას ჩვეულებრივ ქვის ზედაპირის ლაქებს ადებენ გამხსნელში დასველებულ ბამბის ტამპონებს ან პასტებს, რომლებიც მზადდება გამხსნელთა შერევით ისეთ ინერტულ ნივთიერებებთან, როგორებიცაა: ცარცი, ტალკი და სახამებელი (ე.წ. „კრახმალი“), რა დროსაც გამხსნელთა აორთქლების შესანელებლად ქვის დასამუშავებელ ზედაპირს ფარავენ პოლიეთილენის ან ლავსანის21 ფენით. 18 ტალკი mg3si4o10(oh)2, მინერალი, კრისტალური ნივთიერებაა. წარმოადგენს ცხიმიან ფხვიერ ფხვნილს, აქვს თეთრი ფერი (არსებობს მწვანეც). სამრეწველო მიზნებისთვის არსებობს დაფხვნილი ტალკი, მიკროტალკი. 19 chloramin t უნივერსალური ფხვნილოვანი სადეზინფექციო საშუალება აქტიური ქლორის საფუძველზე. 20 შელაკი [ჰოლანდ. schellak] ბუნებრივი ფისი, რომელსაც გამოყოფს ზოგიერთი ტროპიკული მცენარე ინდოეთსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. 21 ლავსანი ხელოვნური ბოჭკო, რომელსაც იღებენ ნავთობის გადამუშავების პროდუქტებისაგან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 144 ფირწარმომქმნელი პოლიმერული ხსნარები და ლატექსები22 სკულპტურის ზედაპირიდან დაბინძურების მოხსნის ეფექტური და უსაფრთხო მეთოდია პოლიმერთა ფირწარმომქმნელი ხსნარების ან ლატექსების დატანა. პოლიმერის ხსნარს ან ლატექსს დაიტანენ გასაწმენდ ზედაპირზე და ტოვებენ გამხსნელის აორთქლებამდე. ზოგჯერ გამწმენდი სითხის ფენაზე ადებენ ბამბას ან მარლას, გაშრობის შემდგომ ჩამოყალიბებული ფირის უფრო ადვილად მოსახსნელად. გამხსნელის აორთქლების შემდგომ ფირს ხსნიან მასზე ადსორბირებულ ჭუჭყთან ერთად. ამგვარი მეთოდი გამორიცხავს სკულპტურის ზედაპირის დამუშავებას მექანიკური მეთოდებით (ჯაგრისი, გამწმენდ ნივთიერებაში დასველებული ტამპონი) და აღარაა ალბათობა იმისა, რომ გამხსნელი მოხვდეს ქვის მასალის ფორებში. გარდა აღნიშნულისა, პოლიმერული ფირის ადსორბირების თვისება თანაბრად ნაწილდება ექსპონატის მთელ ზედაპირზე. აღწერილი ფუნქციის პოლიმერები უნდა აკმაყოფილებდნენ შემდეგ პირობებს: ქიმიური ინერტულობა ექსპონატის მასალის მიმართ; 1. ფართოდ გავრცელებულ გამხსნელებში ხსნადობა; 2. ქიმიურად ინერტულ პლასტიფიკატორებთან შეთავსებადობა; 3. პოლიმერის იმგვარი სიბლანტის ხსნარის დამზადების შესაძლებლობა, რომლის ჩამოდენა ძეგლის ვერტიკალური ზედაპირიდან არ მოხდება; 4. ელასტიური ფირების შექმნის უნარი, რისი მეშვეობითაც გამოირიცხება ქვის არამკვრივი ზედაპირის რღვევა; 5. ექსპონატის მასალისადმი მცირე ადგეზიურობა, რაც გააადვილებს პოლიმერული ფირის ადვილად მოხსნას; 6. ფირის იმგვარი სიმტკიცე, რაც საკმარისი იქნება, გაუგლეჯავად მისი მოხსნისათვის ძეგლის ზედაპირიდან; 7. პოლიმერის სტრუქტურა და მოლეკულური წონა უნდა გამორიცხავდეს მის შეღწევას ექსპონატის ქვის ფორებში. ამგვარ მოთხოვნებს აკმაყოფილებენ წყალში ხსნადი მაღალმოლეკულური პოლიმერები: ნატრიუმის კარბოქსიმეთილცელულოზა და პოლივინილის სპირტი. ამ პოლიმერებს იყენებენ წყალხსნართა სახით, სადაც მოლეკულურ მასაზე დამოკიდებული პოლიმერის შემცველობა შეიძლება მერყეობდეს 5-დან 30% მდე. ფირების პლასტიფიცირებისათვის პოლიმერების გახსნისას, და ასევე ფირის ქვასთან ადგეზიის შესამცირებლად, წყალში ამატებენ გლიცერინს ან პოლიგლიკოლებს, მაგალითად პოლიეთილენგლიკოლს შემდეგი თანაფარდობით წყალი: მრავალატომიანი სპირტი = 90:10 ან 70:30. გამოყენებული პლასტიფიკატორის რაოდენობა დამოკიდებულია გასაწმენდი ქვის ზედაპირის სიმტკიცეზე, რომელიც უნდა დაექვემდებაროს გასუფთავებას, 22 ლატექსი (ლათ. latex – სითხე, წვენი) პოლიმერული ხსნარი. ბუნებაში გვხვდება როგორც სქელი სითხე, რომელსაც შეიცავს სხვადასხვა მცენარე. https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%9a%e1%83%90%e1%83%97%e1%83%98%e1%83%9c%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%98_%e1%83%94%e1%83%9c%e1%83%90 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%9e%e1%83%9d%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%98 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%ae%e1%83%a1%e1%83%9c%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 145 პლასტიფიკატორის რაოდენობა იზრდება ანთროპოგენული მიზეზებით დასუსტებული მასალებისათვის. ქვის ჭვარტლით დაბინძურების პოლიმერული ფირით გასაწმენდად, გამწმენდ ხსნარში ამატებენ 10-15% ეთილის სპირტს ან 5-10% ამიაკს. ნატრიუმის კარბოქსიმეთილცელულოზის ფირისწარმომქმნელი ხსნარის წილობრივი შედგენილობაა: ნატრიუმის კარბოქსიმეთილცელულოზა 5 – 10 გლიცერინი 5 – 30 წყალი 60 – 90 ქვაზე დადებული ხსნარის გაშრობისას წარმოიშობა ფირი რამდენიმე საათიდან ორ დღეღამემდე. თუ ამგვარი პროცედურით დაბინძურება არ ცილდება ქვის მასალას, იყენებენ პოლიმერების 3-5% ფირწარმომქმნელ ორგანულ ხსნარებს, მაგალითად პოლივინილბუტირალის23 ან სპირტში ხსნადი პოლიამიდი. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ პლასტიფიკატორისა და ანტიადჰეზიური დანამატების სახით ხსნარებში შეყავთ გლიცერინი პოლიმერის მასის 10%-მდე რაოდენობით. კარბონატული და სულფატური ნადებების მოცილება მარმარილოს ან კირქვის ექსპონატიდან უაღრესად რთული პროცესია. აღნიშნული მიზნით ხშირად იყენებენ მექანიკურ მეთოდს და ქვის24 ზედაპირიდან დანაფარებს ეტაპობრივად ხსნიან სკალპელის გამოყენებით. ასევე შეიძლება ნახსენები ნადებების დაფარვა კარბოქსილშემცველი პოლიმერებით [7-8-9-10], მაგალითად პოლიმეთაკრილმჟავით, რომელიც თანაპოლიმერია მეთაკრილმჟავის ნატრიუმის მეთაკრილატით პროპორციით 1:3, თანაპოლიმერი სტიროლისა, მალენ მჟავისა და ნატრიუმის მალეინატით თანაფარდობით 2:1:1, ასევე გამოიყენება, ამავე მიზნებით, სტირომალია სტიროლის და მალეინის ანჰიდრიდის თანაპოლიმერი. კიდევ უფრო რბილი ზემოქმედებისათვის ექსპონატის ზედაპირზე, პოლიმერების კარბოქსილური ჯგუფებს ანეიტრალებენ ნატრიუმის ან მაგნიუმის ჰიდროქსიდით ph ხსნარისა უნდა იყოს 4,5-5. პოლიაკრილატების მოლეკულური მასა უნდა იყოს შეძლებისდსაგვარად არც თუ ისე მაღალი პოლიმერიზაციის ხარისხი 300-400. აქვე აღსანიშნავია, რომ შრომის [10] ავტორებმა ჩაატარეს შესატყვისი ლიტერატურის ვრცელი მიმოხილვა, 1986-2018 წლებში რეცენზირებული სტატიების მიხედვით ბუნებრივ ბიოციდებთან დაკავშირებით ქვის ბიოდაბინძურების კონტროლისათვის, გამოკვლევამ 23 პოლივინილ ბუტირალი (pvb) არის ფხვნილი, უფერო პოლიმერი. ხსნადი სპირტებში, კეტონებში, ეთერებში. მის გამხსნელად გამოიყენება არომატული ნახშირწყალბადები, ეთერები. სრულად ხსნადი მეთილში, ეთილში, პროპილში, იზოპროპილში, ბუტილში და იზობუტილის სპირტებში. 24 ქვის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის სახელმძღვანელო მითითებების ევროპული სტანდარტი დამტკიცებულია cen-ის მიერ 2015 წლის 7 თებერვალს https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/ef51ab49-a9274e13-bccf-f1fa6eef79d1/en-16515-2015 https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/ef51ab49-a927-4e13-bccf-f1fa6eef79d1/en-16515-2015 https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/ef51ab49-a927-4e13-bccf-f1fa6eef79d1/en-16515-2015 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 146 აჩვენა 61 ბუნებრივი ნივთიერების, ძირითადად ეთერზეთების ეფექტურობა ბიოდაბინძურების ნეიტრალიზებისათვის. ქვის გამაგრებელი ქიმიური ნაერთები ქვის გასამაგრებლად იყენებენ ან ექსპონატის ზედაპირის დასაცავ დანაფარებს, ან ქვის ფორებში შეყავთ კონსერვაციის ფუნქციის მქონე და ჰიდროფობიზებადი ნივთიერებები, რომელნიც ზრდიან ქვის მასალის სიმტკიცეს. ქვის ზედაპირის დასაცავად გამოიყენება რამდენიმე მეთოდი, მაგალითად „ფლუატირება“ რომლის დროსაც ქვის ზედაპირს ამუშავებენ სილიციუმის ფტორიდის, მაგნიუმის, თუთიის ან ალუმინის ხსნარებით: mgsif6 + 2caco3 → 2caf2 + mgf2 + sio2 + co2 ამ პროცესისას წარმოშობილი sio2 ხვდება რა ქვის ფორებში, ზრდის ქვის ზედაპირული შრის სიმკვრივეს, თუმცა ცვლის ექსპონატის „გარეგნობას“. აქვე არ უნდა გამოგვრჩეს მხედველობიდან, რომ ქვეს ზედაპირზე ახლად შექმნილი ნაერთები, ფიზიკური თვისებებით, განსხვავდებიან ქვის ექსპონატის მასალისგან, რის გამოც ტემპერატურის და ტენიანობის მკვეთრი ცვლილებისას ხდება მათი განშრევება და იწყება ექსპონატის რღვევა. ძველი დროიდან, მარმარილოს ამუშავებენ გათეთრებული ცვილით25 ქვის ექსპონატს შეათბობენ და მის ზედაპირზე დაიტანენ ცვილის 10%-იან ხსნარს სკიპიდარში (გამხსნელი პინენი) ან პეტროლეინის ეთერში26, ამგვარი დამუშავებისას მარმარილო იცვლის ფერს, ხოლო ქვის ზედაპირის დაბინძურება ეწებება ცვილს და ცვილთან ერთად იხსნება. ატმოსფერული ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად ქვის ექსპონატს ამუშავებენ პოლიეთილენიანი ცვილით (polyethylene wax), რომელიც წარმოადგენს მყარ და ქიმიურად ინერტულ ნივთიერებას, რომელიც არ იჭრება ქვის ფორების გავლით მასალის სიღრმეში. პოლიეთილენიანი ცვილი გამოიყენება პასტის სახით უაიტ-სპირიტის27 ან მყარი ნივთიერების 25 ცვილის გაუფერულების ყველაზე უსაფრთხო მეთოდი მზის სხივებია, მაგრამ ეს მეთოდი ყველაზე შრომატევადი და შრომატევადია. ამგვარი გაუფერულების დროს ცვილს ჭრიან ძალიან თხელ ფირფიტებად და ათავსებენ მზის შუქზე რამდენიმე საათის განმავლობაში, ზედა ფენა თანდათან იწყებს გათეთრებას. შემდეგ ცვილს აბრუნებენ ან ურევენ და ისევ დიდხანს ტოვებენ მზის ქვეშ. ყველა ამ პროცედურის შემდეგ ცვილი თუ არ აღმოჩნდება მთლიანად თეთრი, შიგნით რჩება ისეთივე ყვითელი, როგორიც იყო მზეზე მოთავსებამდე, პროცესს აგრძელებენ. ცვილის მზეზე გათეთრების პროცედურა გრძელდება მანამ, სანამ ცვილი არ მიიღებს თეთრ ფერს. 26 პეტროლეინის ეთერი (40-60) ანუ პეტროლეინბენზინი (40-60). name in chemical abstracts naphtha (petroleum), hydrotreated ligh https://www.oc-praktikum.de/nop/ka-substance-223 27 სინთეთიკური ემალის, ზეთოვანი და ანტიკოროზიული ნადებების მოსაცილებელი გამხსნელი (ინგლ. white spirit). https://www.sanowax.com/ka/polyethylene-wax-for-powder-coating.html https://www.oc-praktikum.de/nop/ka-substance-223 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 147 (10-15%) შემცველი ქსილოლის28 თანაობისას, სურ.1.-ზე მოცემულია ორთომეტა და პარა ქსილოლების მოლეკულების სტრუქტურული სქემები: სურ.1. ორთომეტა და პარაქსილოლების მოლეკულების სტრუქტურული სქემები; გრაფიკული ინფორმაციის წყარო: http://mastsavlebeli.ge/uploads/qimia/organuli%20naertebi.pdf ზემოთაღნიშნულის გაგრძელების ნაწილში პოლიეთილენიანი ცვილის პასტას დაიტანენ და რბილი ქსოვილით შეაზელენ ქვის ზედაპირზე. პოლიეთილენიანი ცვილის ფენა მარმარილოს ზედაპირზე პრაქტიკულად არ ჩანს, ასეთ პირობებში ექსპონატს შეუძლია „სუნთქვა“ და იძენს ჰიდროფობიურ თვისებას. შესაძლოა, 3 ან 5 წლის შემდეგ „პროცედურის“ განმეორება გახდეს საჭირო. პოლიეთილენური ცვილი ადვილად ცილდება ექსპონატს ნაჯერი ან არომატული ნახშირწყალბადების [11] გამოყენებით. ქვის ექსპონატის ფორიანობის შესამცირებლად და მისი ჰიდროფობიურობის უზრუნველყოფისათვის ექსპონატის ჩამორეცხვისა და გაშრობის შემდგომ მასზე დაიტანენ სინთეზურ პოლიმერებს, ისეთებს როგორებიცაა: ა). პოლიბუთილ მეთაკრილატის (pbma) 25% ხსნარი. პოლიბუთილ მეთაკრილატი (pbma) არის მყარი კრისტალური პოლიმერი, ხსნადი ეთერებში, არომატულ ნახშირწყალბადებში, უაიტ-სპირიტიში, პინენში. მასალა ხასიათდება სხვადასხვა სუბსტრატებთან მაღალი ადგეზიის უნარიანობით; მაღალი ბიო, სინათლის და ცვალებადი ამინდის მიმართ მდგრადობით; ინარჩუნებს სრულ ხსნადობას „დაბერების“ შემდგომ, ე.ი. არის შექცევადი ფუნქციის მატარებელი მასალა. პოლიბუთილ მეთაკრილატი (pbma) ფართოდ გამოიყენება ორგანულ გამხსნელებში ხსნარების სახით ნახატებისა და გამოყენებითი ხელოვნების აღდგენა/კონსერვაციისას: კედლის მხატვრობის ფრაგმენტების დასაწებებლად, კედლებიდან მოხსნილი ფერწერული ფრაგმენტების ახალ ბაზაზე დასამაგრებლად; არქეოლოგიური ობიექტების საველე კონსერვაციისთვის, ხის, კერამიკის, ფაიფურის და სხვა მასალებით შექმნილი გამოყენებითი ხელოვნების ობიექტების აღდგენისთვის. ბ). პერქლორვინილის29 28 ქსილოლი დიმეთილბენზოლი (ქიმიური ნაერთი, უპირატ. გამოიყენება საღებრების სინთეზისას და საღებავების, ლაქების და მისთ. გამხსნელად; აგრ. xylol, dimethylbenzene). 29 პერქლორვინილი – სუბსტანცია, რომელიც მიიღება 100-115°c ტემპერატურის პოლიმერის აირადი ქლორით დაქლორვისას. შეიცავს 60-68% ქლორს. კარგად იხსნება კეტონებში, რთულ ეთერებში, არომატულ ნახშირწყლებში. გამოიყენება წებოს დასამზადებლად, რომელიც ფართოდ მოიხმარება ავეჯის წარმოებაში ორგანული და ხელოვნური მასალის მერქანზე დასაწებებლად. http://mastsavlebeli.ge/uploads/qimia/organuli%20naertebi.pdf https://techdict.ge/ka/word/xylol/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 148 15% ხსნარი, რომელიც შეიცავს თეთრ ცემენტს30 და მარმარილოს ფხვნილს თანაფარდობით (10:1). მყარი ნივთირებების თანაფარდობა პოლიმერის ხსნარებში შეირჩევა იმგვარად, რომ ხსნარების ექსპონატის ზედაპირზე დადება ადვილად მოხერხდეს. ექსპონატის ზედაპირზე დამცავი ფენის ჩამოყალიბების შემდგომ ნამეტ ფენას ხსნიან ხსნარში დასველებული კომპრესებით. საყურადღებოა, რომ პოლიბუთილ მეთაკრილატით დაფარული ექსპონატი ინტენსიურად იმტვერება და ხდება რუხი ფერის. პერქლორვინილიანი დანაფარები ხასიათდებიან მაღალი სიმტკიცით, ელასტიურობით, ქიმიური, ატმოსფერული და ცეცხლმედეგომით, მიუხედავად აღნიშნულისა ნახსენები დანაფარები განიცდიან „დაბერებას“. ქვის ექსპონატების კონსერვაციისა და ჰიდროფობიზაციის საუკეთესო საშუალებებად მიჩნეულია სილიციუმორგანული ნაერთები სილოქსანები, განსაკუთრებით კი სილაზანები. ქვის ექსპონატის ზედაპირს ამუშავებენ, ფუნჯის საშუალებით, 2% პოლიორგანოსილოზანის გამამაგრებელი ხსნარით (ბენზინთან ან ტოლუოლთან), ამგვარ „პროცედურას“ იმეორებენ 2 ჯერ, რომლის დროსაც ქვის ექსპონატის გარეგანი სახე არ იცვლება. ექსპონატის ქვის მასალის დესტრუქციიდან გამომდინარე ნახსენები ხსნარი ხვდება ქვაში 1,5 – 2 სმ-ის სიღრმეში. პოლიორგანოსილოზანის გამამაგრებელი ხსნარის ჰიდროფობიზირებადი ფუნქცია ნარჩუნდება რამდენიმე წლის განმავლობაში. პოლიორგანოსილოქსანები არის მაღალმოლეკულური ნაერთები, რომელთა ძირითადი ჯაჭვი შედგება სილიციუმის და ჟანგბადის ატომების მონაცვლეობით სხვადასხვა ჩამნაცვლებელი ჯგუფებით ან ორგანული რადიკალებით სილიციუმის ატომთან. პოლიორგანოსილოქსანები იყვნენ მაკრომოლეკულური ნაერთების პირველი წარმომადგენლები მოლეკულების არაორგანული ძირითადი ჯაჭვებით, რომლებიც გარშემორტყმულია ორგანული ჯგუფებით. ამ პოლიმერებმა შექმნეს ახალი არეალი, რომელსაც ქიმიურ-ტექნოლოგიური მეცნიერება ახლა ავითარებს, ბუნებრივი ნივთიერებების ან მასალების კოპირების გარეშე, რადგან ასეთი შემადგენლობის პოლიმერები ბუნებაში არ არსებობს და ამგვარი პოლიმერები თავიდან ბოლომდე ლაბორატორიაშია შემუშავებული. ხაზგასასმელია ის რეალობა, რომ ელემენტ-ორგანული მაკრომოლეკულური ნაერთების ინტენსიური კვლევები მიმდინარებს ყველა ინდუსტრიულად განვითარებულ ქვეყანაში. ყველაზე საფუძვლიანად შესწავლილი და ყველაზე ფართოდ გამოყენებული პოლიმერებია პოლიორგანოსილოქსანები, პოლიმეტალოორგანოსილოქსანები და პოლიორგანოსილაზა-ნები [13]. 30 თეთრი ცემენტი არის ყინვა გამძლე. თეთრი ცემენტი შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც ღია ცის ქვეშ, ასევე შენობაში. ხასიათდება სწრაფი გამკვრივებით და ბეტონების მაქსიმალური სიმაგრით. არაა საზიანო გარემოსა და ადამიანის ჯანმრთელობისთვის. ამ ტიპის ცემენტი დამზადებულია ბუნებრივი მინერალოგიური კომპონენტებისგან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 149 ზოგადად რესტავრაციის კლასიკურ მაგალითად შეიძლება ელინისტური ხანის, ლაოკოონის31 ქანდაკებასთან დაკავშირებული შემთხვევა დასახელდეს. ქანდაკება 1506 წელს მიწიდან ამოიღეს. ამ ქანდაკებაზე ყველაზე ადრეული აღდგენა მიქელანჯელოს ინიციატივით მოქანდაკე ჯოვანი მონტორსოლმა 1532 წელს განახორციელა მან მიაწება ფრაგმენტები და ცენტრალური ფიგურის დაკარგული ხელის რეკონსტრუქცია მოახდინა მანიერიზმის32 სტილში. ამასთან ერთად კომპოზიციას მთლიანობაც დაუბრუნდა. ქანდაკება ანტიკური პლასტიკით მსოფილოში ცნობილ ნაწარმოებად გადაიქცა და ამგვარ ფორმაში xx საუკუნემდე რჩებოდა. 1920 წელს ლუდვიგ პოლაკმა ლაოკოონის ხელის ნამდვილი ფრაგმენტი აღმოაჩინა. მხოლოდ 1955-1957 წლებში ჯოვანი მონტორსოლის რესტავრაციის ფრაგმენტები მოშორებულ იქნა და ორიგინალი ფრაგმენტი თავის ადგილას დაუბრუნდა. დღესდღეობით სკულპტურულმა ჯგუფმა, არც თუ ისე სრული, მაგრამ მეტად ორიგინალური ფორმა შეიძინა. ამ მაგალითზე ცხადი ხდება, რომ ავთენტურობის ფორმის პრიორიტეტს ის ფაქტი ხსნის, რომ რესტავრაცია, თავდაპირველი სახის წარმოდგენების თანახმად ხშირად ნაკლებად ახლოა ორიგინალურ ნამუშავართან [14], რის გამოც თანამედროვე პრაქტიკა მეტ უპირატესობას ფრაგმნტების რეინტეგრაციას და არა „სანდოობას“ ანიჭებს. 31 კუნძულ როდოსზე, დაახლოებით ძვ.წ პირველი საუკუნის შუა ხანებში, მოქანდაკეების აგესანდროსის, ათენოდოროსისა და პოლიდოროსის მიერ შექმნილი ქანდაკება ლაოკოონი. სიუჟეტი ჰომეროსის პოემიდან არის აღებული, რომლის მიხედვითაც აქაველებმა ტროას ბჭესთან დიდი ხის ცხენი დადგეს შიგ დამალული მეომრებით. ქალაქის მცხოვრებნი, რომლებსაც ცხენის ქალაქში შეყვანა სურდათ, ტროელმა ქურუმმა, ლაოკოონმა, მოსალოდნელი საფრთხის შესახებ გააფრთხილა. ამისთვის აპოლონმა, აქაველების მფარველმა, იგი სასტიკად დასაჯა და ზღვიდან გამოსული გველები მიუსია მას და მის ორ ვაჟს. 32 მანიერიზმი მიმდინარეობა xvi საუკუნის დასავლეთ ევროპის ხელოვნებაში. მისი ძირითადი ესთეტიკური კრიტერიუმებია მხატვრული სახის სუბიექტური „შინაგანი იდეა“. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 150 სურ. 2. კუნძულ როდოსზე, დაახლოებით ძვ.წ პირველი საუკუნის შუა ხანებში, მოქანდაკეების აგესანდროსის, ათენოდოროსისა და პოლიდოროსის მიერ შექმნილი ქანდაკება ლაოკოონი. გრაფიკული ინფორმაციის წყარო: “ლაოკოონის ქანდაკება.” intermedia.ge ინტერმედია. accessed october 28, 2022. https://intermedia.ge/%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%98%e1%83%90/88296%e1%83%9a%e1%83%90%e1%83%9d%e1%83%99%e1%83%9d%e1%83%9d%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a5%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%99%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%90/84/user:%e1%83%9a%e1%8 3%90%e1%83%9a%e1%83%98%20%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%97%e1%83%a3%e1%83%90%e1%83%a8%e1%83%95%e1%83%98%e1% 83%9a%e1%83%98:show:channel. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. monuments of cultural heritage and historical protection of cities. help guide for teachers in georgia (in georgian). © unesco-iccrom 2003, 2006. © icomos georgia, 2014. tbilisi 2014. 160 pages. http://www.imsa.ge/webmill/data/file/icomos-saxelm(2).pdf 2. recognition of japan's cultural and natural heritage by the world. https://www.ge.emb-japan.go.jp/files/japan_fact_sheet/world%20heritage%20list.pdf 3. vakhtang beridze. old georgian architecture (in georgian) tbilisi 1974. http://saunje.ge/index.php?id=932&option=com_content&lang=en 4. conservation management plan (in georgian). tbilisi 2021. https://www.getty.edu/foundation/pdfs/kim/chess_palace_alpine_club_georgia_cmp_geo.pdf 5. the manual was created within the project “conservation of modernist architecture and its sustainable use in georgia“ supported by the getty foundation through its keeping it modern initiative. georgian national committee of the blue shield, 2020. http://blueshield.ge/wpcontent/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1 %83%9a%e1%83%98%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e 1%83%90_online.pdf 6. maia tchitchileishvili. monuments of cultic architecture. https://www.openjournals.ge/index.php/nbi/article/download/3820/4090 7. veeran gowda kadajji and guru v. betageri / water soluble polymers for pharmaceutical applications. received: published: 11 november 2011. polymers 2011, 3 (4), 1972-2009. https://doi.org/10.3390/polym3041972 8. edna johana bolı´var-monsalve and its. / engineering bioactive synthetic polymers for biomedical applications: a review with emphasis on tissue engineering and controlled release / received 31’st january 2021, accepted 2 nd may 2021 doi: 10.1039/d1ma00092f / mater. adv., 2021, 2, 4447–4478. http://www.imsa.ge/webmill/data/file/icomos-saxelm(2).pdf https://www.ge.emb-japan.go.jp/files/japan_fact_sheet/world%20heritage%20list.pdf http://saunje.ge/index.php?id=932&option=com_content&lang=en https://www.getty.edu/foundation/pdfs/kim/chess_palace_alpine_club_georgia_cmp_geo.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf http://blueshield.ge/wp-content/uploads/2020/12/%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%92%e1%83%9d%e1%83%a0-%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%9d%e1%83%9b-%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%90-%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%97-%e1%83%9b%e1%83%9d%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98-%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%a5%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a2%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%90_online.pdf https://www.openjournals.ge/index.php/nbi/article/download/3820/4090 https://sciprofiles.com/profile/10533 https://sciprofiles.com/profile/1146819 https://doi.org/10.3390/polym3041972 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 151 9. conservation of cultural heritage guidelines to characterize natural stone used in cultural heritage https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/ef51ab49-a927-4e13-bccff1fa6eef79d1/en-16515-2015 10. maria rosaria fidanza, giulia caneva / natural biocides for the conservation of stone cultural heritage: a review / department of science, roma tre university, rome, italy. received 13 november 2018, accepted 10 january 2019, available online 8 february 2019, version of record 15 june 2019. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s1296207418308434?via%3dihub 11. how to name organic compounds? (in georgian) http://mastsavlebeli.ge/uploads/qimia/organuli%20naertebi.pdf 12. sh. samsonia, m. gevdtsiteli, i. chikvaidze, l. kvirikadze. organic chemistry. publishing house of tbilisi state university 2017; 259 pages. 13. a range of polymer bioconjugation or custom synthesis services for companies and research institutions. https://polymer.bocsci.com/products/silicones-4189.html 14. ella saakian. restoration of the statue / several types of restoration. tbilisi state art academy 2017-18; 30 pages. for the chemistry of cultural heritage (part ii for stone conservation/restoration) mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract the article discusses current issues of conservation and restoration of stone, cultural heritage exhibits, which is interesting from the point of view of information provision for specialists and industry experts working in the field of cultural heritage management. keywords: cultural heritage, georgian art, acad. vakhtang beridze, monument conservation management plan, international practice of monument/exhibit conservation planning, "bura charter and its procedure", "nara document on authenticity", icomos "twentieth century cultural heritage conservation approaches", madrid-new delhi 2017. the document, stone monument surface cleaning chemical compositions, film-forming polymer solutions and latexes, stone hardening chemical compounds, siloxanes, silazanes, polyorganosilosane, poly butyl methacrylate (pbma), laocoone. https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/ef51ab49-a927-4e13-bccf-f1fa6eef79d1/en-16515-2015 https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/ef51ab49-a927-4e13-bccf-f1fa6eef79d1/en-16515-2015 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s1296207418308434?via%3dihub#! https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s1296207418308434?via%3dihub#! https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s1296207418308434?via%3dihub http://mastsavlebeli.ge/uploads/qimia/organuli%20naertebi.pdf https://polymer.bocsci.com/products/silicones-4189.html samto jurnali #1(8), 2002 1 analizi анали3 analysis უაკ 622.413:536.24 ტექ. მეც. დოქტ. ო. ლანჩავა წყალტუბოს კარსტული მღვიმის ოპტიმალური ექსპლუატაციის საკითხისათვის კარსტული მღვიმეების მომზადება ტურისტული და სამკურნალო მიზნებისათვის მოითხოვს სპეციალური გვირაბების გაყვანას მისასვლელად და წყალმოვარდნის ასაცილებლად, აგრეთვე, მოაჯირიანი ბილიკებისა და დასათვალიერებელი მოედნების, განათების მოწყობას, რაც მღვიმისა და მღვიმური წარმონაქმნების მდგრადობას ხელს არ უწყობს . განათებისა და ექსკურსანტების მიერ გამოყოფილი სითბო ცვლის სპელეოკლიმატურ პარამეტრებს, რაც მასტიმულირებელია მღვიმეში ახალი მიკრო და მაკროორგანიზების წარმოშობისა, რომლებიც თავის მხრივ შლიან მღვიმური წარმონაქმნების ზედაპირს, რაც უარყოფითად მოქმედებს მღვიმის უსაფრთხოებაზე და მის ესთეტიკურ აღქმაზე. კარსტული მღვიმეების ტურისტული მიზნებისათვის საექსპლუატაციოდ მომზადება, რაც ითვალისწინებს წყალმოვარდნის ასაცილებელ და მისასვლელ გვირაბთა სისტემის, ვით მღვიმეში სავალი ბილიკების, დასათვალიერებელი მოედნების და სხვათა მოწყობას, მეტნაკლებად ხელს უწყობს მიკროტექტონიკური პროცესების ინიციაციას და ეკოლოგიური წონასწორობის დარღვევას. გარემოსათვის ეს საშიში არაა, მაგრამ მღვიმისათვის არასასურველია და შეიძლება დამღუპველიც კი აღმოჩნდეს. ნახ.1 ჰაერის ტემპერატურის ცვალებადობა წყალტუბოს მღვიმეში სიგრძის მიხედვით : 1 ზაფხული, 2 ზამთარი მღვიმეების ექსპლუატაციისას ექსკურსანტებისა და განათების მიერ გამოყოფილი სითბოს გამო ხდება სპელეოკლიმატური პარამეტრების ცვალებადობა, რაც ეკოლოგიური წონასწორობის დარღვევის დამატებითი მიზეზია. ასე მაგალითად, ახალი ათონის მღვიმის ექსპლუატაციის დაწყებიდან ოთხი წლის შემდეგ მღვიმური ჰაერის ტემპერატურამ ცელსიუსის 2 გრადუსით მოიმატა. ეს გარემოება სხვა ფაქტორებთან ერთად მღვიმური წარმონაქმნებისა (სტალაქტიტების, სტალაგმიტების, ჰელისტიტების და სხვათა) და თვით მღვიმის მდგრადობას ამცირებს, ხელს უწყობს მღვიმისა და მღვიმური წარმონაქმნების ზედაპირზე ხავსის ზრდა-განვითარებას. აღნიშნული უარყოფითად მოქმედებს მღვიმის samto jurnali #1(8), 2002 2 ესთეტიკურ აღქმაზე, აგრეთვე, ექსკურსანტებისა და მომსახურე პერსონალის უსაფრთხოებაზე. ზემოაღნიშნულის გამო კარსტული მღვიმეების საექსპლუატაციოდ მომზადება მეტად საინტერესო საინჟინრო ამოცანაა, რადგან მოითხოვს ურთიერთსაწინააღმდეგო და ერთი შეხედვით ერთმანეთთან შეუთავსებადი საკითხების ოპტიმალურ გადაწყვეტას. უმთავრესი კი სპელეოკლიმატური პარამეტრების შესწავლა და შენარჩუნებაა ექსპლუატაციის მთელი პერიოდისათვის. სწორედ ამ მიზნით შემუშავდა და შესრულდა მღვიმის კლიმატური კვლევის პროგრამა, რომლის მიხედვით შემსრულებელი კვლევების შემდეგები მღვიმის კლიმატურ თავისებურებებს სრულად ახასიათებს. აუცილებლად მიგვაჩნია აღნიშნოს წყალტუბოს მღვიმის უნიკალურობა, საქმე ის არის, რომ ყველა ცნობილი მღვიმური წარმონაქმნი, რაც მსოფლიოს სხვადასხვა მღვიმეებში ფორმირდება, აქ ერთადაა წარმოდგენილი. აქ არის „ცრუ ბლითები", „ფიჭები", „დათვის ტყავები" მიწისქვეშა ნაკადული და ქვიშის პლაჟი (დაახლ. 300 მ2 ფართობით),უამრავი სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, ფრინველთა და მუსიკალურ საკრავთა თითქმის ზუსტი ასლები, მიწისქვეშა მთათა სისტემა და მხოლოდ ამ მღვიმისათვის დამახასიათებელი დასტებად ჩამოკიდებული „სახაშე მასალა" და „ქაჯეთის ციხე“, რომლის „ქონგურებზედაც“ ანთებული სანთლები წარუშლელ შთაბეჭდილებას ტოვებს. ნახ.2 ჰაერის ტემპერატურის დღეღამური ცვალებადობა წყალტუბოს მღვიმის დარბაზებში: 1 -ზედაპირი: 2დარბაზი „ქუთაისი“ : 3ალპინისტთა დარბაზი : 4. მიწისქვეშა პლაჟთან დეპრესიულ აგეგმვასთან ერთად კვლევის პროგრამა ითვალისწინებდა ტემპერატურის, ფარდობითი ტენიანობისა და ბარომეტრული წნევის ცვალებადობათა დადგენას მღვიმეში და ზედაპირზე სეზონების მიხედვით და ღონისძიებების დასახვას ექსპლუატაციის პერიოდში მათი შენარჩუნების მიზნით. samto jurnali #1(8), 2002 3 ჰაერის მოძრაობა. მღვიმის ვრცელი დარბაზებისა და დერეფნებისთვის ჰაერის მოძრაობის სიჩქარე არ იზომება. ერთადერთი უბანი, სადაც ჰაერის აქტიური ცირკულაცია ხდება, მისი შესასვლელია. აქ ჰაერის სიჩქარე 0,3-0,5 მ/წმ დიაპაზონში იცვლება. ჰაერის ნაკადის სუსტი მოძრაობა დამახასიათებელია მღვიმის წყლოვანი უბნებისა და დარბაზების შემაერთებელი მცირე კვეთის დერეფნებისთვის (0,1-0,2 მ/წმ). მღვიმეში ჰაერის ნაკადის წარმომშობ ძირითად ფაქტორს ზედაპირულ და მიწისქვეშა ჰაერის სიმკვრივეთა შორის სხვაობა წარმოადგენს. აღნიშნული სიდიდის გამოსათვლელად ვისარგებლეთ მღვიმის შესასვლელთან და მის წინა ნაწილში სპელეო კლიმატური დაკვირვებების 24 საათიანი ციკლისა და სეზონური დაკვირვებების მასალებით. მღვიმის წინა მონაკვეთი, ამ შემთხვევაში, მოქმედ დინამიკურ ზონას წარმოადგენს. ხშირ შემთხვევაში, ტექტონიკური ნაპრალებისა და წყლის სადინარების მეშვეობით ატმოსფერული ჰაერი ხვდება მღვიმურ სივრცეში. პროცესი განსაკუთრებით გამოკვეთილია ჰაერის ტემპერატურის ექსტრემალური მნიშვნელობებისათვის წლის პერიოდების მიხედვით. მიწისქვეშ ატმოსფერული წნევის რეჟიმი რეგიონის ჰაერის ცირკულაციური პირობებით, სითბური ბალანსის რეჟიმითა და კარსტული რელიეფის თავისებურებებითაა განპირობებული. ამდენად, მღვიმური ჰაერის ცირკულაციური რეჟიმი მჭიდრო კავშირშია საკვლევი ტერიტორიის ატმოსფერული წნევის ცვალებადობასთან. წყალტუბოს მღვიმის ჰაერის მოძრაობის რეჟიმის შესასწავლად, თვითმწერი მეტეოხელსაწყოების დახმარებით დაგროვილი იქნა ჰაერის ტემპერატურის, ფარდობითი ტენიანობის და წნევის ცვალებადობათა 1200 საათიანი თითქმის უწყვეტი დაკვირვების მონაცემები აღმოჩნდა, რომ მიწისქვეშ ჰაერის წნევა 99575-100108 პასკალის, ხოლო ზედაპირზე, შესატყვის პერიოდში 98375-99750 პასკალის ფარგლებში მერყეობს. მღვიმეში და ზედაპირზე ჰაერის წნევის საშუალო დღეღამური სიდიდე სინქრონულად იცვლება წნევის მინიმუმი i7-დან 19 სთ-მდე, ხოლო მაქსიმუმი შუადღით აღინიშნება ჰაერის წნევის ცვალებადობით დღეღამური ამპლიტუდა მღვიმეში და მის გარეთ, უმნიშვნელოდ განსხვავდება ერთმანეთისაგან (100-160 პა და 170-200 პა შესაბამისად), ხოლო დეკადური თითქმის თანხვდება ერთმანეთს (500-700 პა). მაშასადამე, წყალტუბოს მღვიმეში ჰაერის წნევის დღეღამური და დეკადური ცვალებადობა ზედაპირული ჰაერის წნევის ცვალებადობის იდენტურია. მღვიმის სიგრძის მიხედვით ატმოსფერული წნევის ცვალებადობას შემდეგი კანონზომიერება ახასიათებს: შესასვლელიდან დაწყებული, ბარომეტრული წნევა მცირდება, აღწევს მინიმუმს ჰიფსომეტრიულად მაღლა განლაგებულ დარბაზებში, ხოლო შემდეგ განუხრელად იზრდება; მაქსიმუმი დაფიქსირებულია ჰიფსომეტრიულად დაბლა მდებარე „ალპინისტთა დარბაზში"; მღვიმის მთელ სიგრძეზე წნევათა მაქსიმალური სხვაობა შეადგენს დაახლოებით 400 პასკალს. აღსანიშნავია, რომ მღვიმის ჰაერის სვეტის დაახლოებით 8,5 მ სიმაღლეზე ატმოსფერული წნევა 100 პასკალით იცვლება და ბარიული გრადიენტის მეშვეობით შესაძლებელია სარწმუნოს შედეგების მიღება. ჰაერის ტემპერატურა. მღვიმის ძირითადი დერეფნის გასწვრივ ჰაერის ტემპერატურა არათანაბრადაა განაწილებული. საწყისი მონაკვეთი და პირველი დარბაზი თითქმის იზოლირებულია დანარჩენი მღვიმისაგან. აქ, ხეობის ფსკერზე ჩაგუბებული შედარებით ცივი samto jurnali #1(8), 2002 4 ჰაერის მასა მხოლოდ აღმავალ საფეხურამდე ვრცელდება, ამ ადგილას შესამჩნევია ტემპერატურის დღეღამური და სეზონური ცვალებადობა, რომლის ამპლიტუდაც შეადგენს 1,5 და 4,5 გრადუსს. წყალტუბოს მღვიმე სტალაგმიტები მიწისქვეშა პლაჟთან ფოტო მ. თათარაშვილის ცხრილი თვეები ჰაერის ხარჯი მღვიმეში, მ3 სთ მღვიმეში ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა რიცხვი დღე-ღამეში დასაშვებ ადამიანთა რიცხვი i,ii 40, 40 60, 60 360. 360 iii,iv 30, 10 45, 15 270, 90 v, vi 30, 40 45, 60 270, 360 vii, viii 40 40 60, 60 360, 360 ix, x 30, 20 45, 30 270, 180 xi, xii 20,40 30,60 180 360 მღვიმის დანარჩენი ნაწილი იმ მონაკვეთამდე, სადაც მიწისქვეშა ნაკადული გაედინება და აჩენს სიფონურ ტბებს, სუსტად ნიავდება, რის გამოც ტემპერატურა შედარებით მაღალია (14—14‚2°с) და დღეღამური ცვალებადობა არ შეიმჩნევა. ტემპერატურის სეზონური ცვალებადობა კი ამ მონაკვეთზე, რომლის სიგრძეც დაახლოებით 650 მ შეადგენს, შესამჩნევია და ამპლიტუდა უტოლდება 0,4 გრადუსს (იხ. ნახ.1). კარსტული ნაკადულის სათავესთან ჰაერის ტემპერატურა ეცემა 13,6 გრადუსამდე და სტაბილურობას ინარჩუნებს დაახლოებით 100 მ მანძილზე, ხოლო შემდეგ მატულობს და ტრასის მთელ სიგრძეზე 14 გრადუსის ფარგლებში რჩება. როგორც ეტყობა, აქ გავლენას ახდენს მიწისქვეშა ნაკადული, რომელიც გაედინება ტრასის ბოლომდე. წყლის ტემპერატურა დროის მიხედვით პრაქტიკულად მუდმივია და შეადგენს 12 გრადუსს. წყლის დებიტი ცვალებადია —60 ლ/წმ (აგვისტო) და 800 ლ/წმ (აპრილი). ჰიფსომეტრიულად მაღლა განლაგებული დარბაზები (წყალტუბო, ქუთაისი) samto jurnali #1(8), 2002 5 გამონაკლისად შეიძლება ჩაითვალოს. აქ ყველაზე მაღალი ტემპერატურაა, დაახლოებით 14,8 გრადუსი, რომელიც სეზონურ ცვალებადობას არ განიცდის. ამგვარად, წყალტუბოს მღვიმეში ბუნებრივი წნევის სიმცირისა და სუსტი განიავების გამო შესასვლელი მონაკვეთის გარდა ტემპერატურის დღეღამური ცვალებადობა პრაქტიკულად არ შეიმჩნევა (იხ. ნახ.2). სუსტი ჰაერცვლის დამადასტურებელია ის ფაქტორიც, რომ ჰაერის ტემპერატურა ცალკეულ დარბაზებში თითქმის ავტონომიურია, სიმპტომურად უახლოვდება გარემომცველ ქანთა მასივის ტემპერატურას და პრაქტიკულად არ განიცდის სეზონურ ცვალებადობას. ფარდობითი ტენიანობა. მღვიმის ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა სტაბილური კლიმატის პარამეტრია. წელიწადის სეზონის მიხედვით მღვიმეში ხდება ჰაერის კონდენსაცია, ან ინტენსიური აორთქლება მღვიმისა და მღვიმური წარმონაქმნების ზედაპირიდან. მღვიმეში ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა 97-99%-ის დიაპაზონში მერყეობს და ატმოსფერული ჰაერის ფარდობით ტენიანობას საშუალოდ 40%-ით აჭარბებს. გარდა შესასვლელისა, დღე-ღამის განმავლობაში ფარდობითი ტენიანობის, ექსტრემალური მნიშვნელობები არ აღინიშნებოდა (ნახ. 3). ეს მაშინ, როცა ატმოსფერულ ჰაერს გამოკვეთილი ცვალებადობა ახასიათებს ამ მხრივ, რომლის ამპლიტუდა შეადგენს დაახლოებით 12%-ს. უნდა დავასკვნათ, რომ წყალტუბოს მღვიმის ექსპლუატაციის მთელ პერიოდში აუცილებელია ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ბუნებრივი ფონის შენარჩუნება. მღვიმის საექსპლუატაციო ვითარება. 8 საათიან მუშაობის რეჟიმში, ექსკურსანტების 0,7 კმ/სთ საშუალო სიჩქარით გადაადგილებისას, იმ დროს, როცა მღვიმეში მხოლოდ ერთი ჯგუფია, მიიღება საექსკურსიო ჯგუფების მაქსიმალური შესაძლო რაოდენობა. თვით საექსკურსიო ჯგუფში ადამიანების რაოდენობა ცვალებადია სეზონის მიხედვით და დამოკიდებულია ბუნებრივ წევაზე, ანუ ჰაერცვლაზე მღვიმის სივრცეში. ჯგუფში ექსკურსანტთა დასაშვები რაოდენობა, ჰაერის ხარჯი მღვიმეში და ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა რიცხვი თვეების მიხედვით მოცემულია ცხრილში. ცხრილის მონაცემები ადასტურებს, რომ წყალტუბოს მღვიმე მიეკუთვნება ე.წ. ელიტურ მღვიმეებს, რომლის დათვალიერებაც ადამიანთა ჯგუფების მიერ შეუძლებელია განსაკუთრებული ტექნიკური პირობების გამო. ცხადია, რომ ერთდროულად დასაშვებ დამთვალიერებელთა რიცხვი დადგენილია ადამიანთა უსაფრთხოების პირობებიდან გამომდინარე ჰაერის ხარჯის მიხედვით, მაგრამ სპელეოკლიმატური პარამეტრების და მღვიმის ეკოლოგიური წონასწორობის დარღვევა ამ შემთხვევაშიც გარდაუვალია. ეს ხდება იმის გამო, რომ ადამიანებისა და განათების მიერ გამოყოფილი სითბური ენერგია მთლიანად გადაეცემა მღვიმურ ჰაერს და იწვევს მისი ტემპერატურის ზრდას. გათვლებმა ცხადყო, რომ ცხრილის მონაცემების შესაბამისად მღვიმის 8 საათიანი რეჟიმის დასასრულისათვის ჰაერის ტემპერატურა 4,5-5,0 გრადუსით მატულობს ტრასის მთელ სიგრძეზე. ეს ნამატი დღე-ღამის დანარჩენ პერიოდში ნაწილობრივ მოიხსნება და რჩება მხოლოდ მომატებული ტემპერატურული ფონი, რომელიც თვეში 0,2-0,4 გრადუსის ფარგლებში იცვლება. ხანგრძლივი ექსპლუატაციის შემდეგ მღვიმის ტემპერატურული samto jurnali #1(8), 2002 6 რეჟიმი არსებითად შეიცვლება, რადგან ბუნება აღნიშნულ ფონს დამოუკიდებლად ვერ შეცვლის (ვერ გაანეიტრალებს). ნახ. 3 ჰაერის ფარდობითი ტენიანობის დღეღამური ცვალებადობა წყალტუბოს მღვიმის დარბაზებში: 1 – ზედაპირი: 2 შესასვლელი მონაკვეთი: 3 -— მიწისქვეშა პლაჟთან მღვიმეში ირღვევა ტენიანობის ბუნებრივი ფონიც ჰაერის ტემპერატურის 5 გრადუსიანი ადიაბატური მატება მის ფარდობით ტენიანობას 32-37 %-ით შეამცირებს. სინამდვილეში კი მღვიმეში მოხდება ინტენსიური აორთქლება ზედაპირიდან, რაც მათემატიკურმა მოდელირებამაც დაადასტურა. ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა არ შემცირდება არსებითად, მაგრამ ეს მოხდება მღვიმის საერთო გამოშრობის ფონზე, რომელიც შეუქცევადი იქნება. ზემოაღნიშნულიდან ცხადიაო, რომ ცხრილის მონაცემების მიხედვით მღვიმის ექსპლუატაცია გამოიწვევს სპელეოკლიმატური რეჟიმის ცვლილებას და აუცილებელი გახდება მისი ხელოვნური რეგულირება. აღსანიშნავია აგრეთვე, რომ ბუნებრივი სპელეო კლიმატური პარამეტრების შენარჩუნება უნდა უზრუნველვყოთ არა მღვიმეებში ერთდროულად დასაშვები ადამიანთათვის საჭირო ჰაერის რაოდენობით, არამედ სპელეოკლიმატური რეჟიმის მიხედვით. ასეთ შემთხვევაში აპრილის თვეში მღვიმე ექსკურსანტებისათვის საერთოდ უნდა დაიკეტოს, ხოლო დანარჩენ თვეებში ცხრილში ნაჩვენები ერთდროულად დასაშვებ ადამიანთა რიცხვი რვაჯერ მაინც უნდა შემცირდეს. საკითხი ასეთი კუთხით საერთოდ არ დამდგარა დღის განრიგში, რადგან ამ შემთხვევაში მღვიმის კეთილმოწყობაზე გაწეული ხარჯების ამოღებადობა პრობლემურია. დღის განრიგში აგრეთვე არ დამდგარა მღვიმეში კონდიცირებული ჰაერის მიწოდება, რაც ტექნიკურად შესაძლებელია და რითაც მოიხსნება შეზღუდვა ექსკურსანტთა რიცხვთან დაკავშირებით. samto jurnali #1(8), 2002 7 წყალტუბოს მღვიმე, სტალაქტიტები დარბაზში „ ქუთაისი“, ფოტო მ. თათარასვილის მხედველობაშია მისაღები ის გარემოება, რომ მღვიმის ექსპლუატაციაში შესვლამდე, პერიოდულად) განსაკუთრებით გაზაფხულის წყალდიდობისას, ხდება მღვიმის მთელი სივრცის ავსება წყლით და კედლებისა და მღვიმური წარმონაქმნების კონტაქტური დასველება. ექსპლუატაციის პირობებით ასეთი რამ გამორიცხულია, რასაც მოემსახურება სპეციალური წყალსარინი გვირაბი, რაც ბუნებრივ ტენშემცველობას მღვიმის გარშემომცველ ქანთა მასივში აუცილებლად შეამცირებს. ღონისძიება მღვიმის სპელეოკლიმატური რეჟიმის შესანარჩუნებლად. მღვიმის ექსპლუატაცია, როგორც აღინიშნა, საჭიროებს სპელეო კლიმატური პარამეტრების ხელოვნურ რეგულირებას, ანუ ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ნამატი ლიკვიდაციის, სეზონების მიხედვით ჰაერის მოძრაობის ბუნებრივი რეჟიმის შენარჩუნებას, აგრეთვე, გარშემომცველ ქანების მასივის ტემპერატურისა და ტენშემცველობის ბუნებრივი ფონის დაცვას. samto jurnali #1(8), 2002 8 ზემოაღნიშნული შესაძლებელია კარსტული ნაკადულის წყლით პერიოდული გაფრქვევით სივრცეში. ეს მიიღწევა მღვიმის გადატვირთვისა და ზედმეტი ტექნიკური სირთულეების გარეშე. უბედური შემთხვევების თავიდან ასაცილებლად და ექსკურსანტთა უსაფრთხოებისათვის, სავალ ბილიკებსა და დასათვალიერებელ მოედნებს უკეთდება მოაჯირები, რომლებიც ამ შემთხვევაში წყალსადენის როლსაც შეასრულებს მოაჯირის სახელურების სიღრუეში წყალი დაიჭირხნება კარსტული ნაკადულიდან ხოლო გაფრქვევა მოხდება ერთმანეთის საპირისპიროდ ერთი და იმავე კუთხით დახრილად დამონტაჟებული ფრქვევანებიდან. მაგალითად, ლუწნომრიანი ფრქვევანები დამონტაჟებული იქნება ჰაერის მოძრაობის მიმართულებით 30°-იანი კუთხით, ხოლო კენტნომრიანი კი საწინააღმდეგო მიმართულებით იმავე კუთხით. ასეთ შემთხვევაში გაფრქვეული წყლის მიერ გამოწვეული დეპრესია ერთმანეთს დააკომპენსირებს და ჰაერის მოძრაობის ბუნებრივი რეჟიმი არ შეიცვლება. სწორედ ამიტომ არ შეიძლება ფრქვევანების განლაგება მღვიმის წარმოსახვითი ღერძის ხაზის მართებულად. ჰაერის კონდიცირების ტექნოლოგია შემდეგნაირად წარმოგვიდგება: დასათვალიერებელი მოედნიდან დამთვალიერებელთა გასვლის შემდეგ ექსკურსიამძღოლი ჩართავს ფრქვევანებს ავტონომიურად, რომელთა გამორთვაც ავტომატურად მოხდება 10 წუთის შემდეგ. კარსტული წყალი აცივებს, ატენიანებს ჰაერს, მღვიმურ წარმონაქმნებს და თვითდინებით გაედინება იატაკზე. იგივე განმეორდება ყველა დათვალიერებულ მოედანსა და გასასვლელში. კონდიცირებისათვის საჭირო წყლის ხარჯი არ აღემატება 2,8 ლ/წმ-ს რაც გავლენას ვერ მოახდენს კარსტული ნაკადულის რეჟიმზე. უარეს შემთხვევაში აღებული წყალი ნაკადულის დებიტის 5%-ის ფარგლებში მერყეობს. ამასთანავე, ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ნამუშევარი წყლის დიდი ნაწილი თვითდინებით ჩაედინება ნაკადულში. კარსტული ნაკადულის ტემპერატურის ცვლილება ამ ღონისძიების შედეგად გაზომვის ცდთმილებაზე ნაკლებია, რადგან წყლის კუთრი თბოტევადობა 4-ჯერ აღემატება ჰაერისას, ხოლო დებიტი კი ყველაზე უარეს შემთხვევაში (აგვისტო) მინიმუმ 90-ჯერ აჭარბებს ჰაერის ხარჯს (60 ლ/წმ, 40 მ3/წთ შესაბამისად). ამის გამო მღვიმური ჰაერის 5 გრადუსიანი ტემპერატურული ნამატის მოხსნით წყლის ტემპერატურა მხოლოდ 0,016 გრადუსით შეიცვლება. ამგვარად, წყალტუბოს მღვიმის ბუნებრივი სპელეოკლიმატური რეჟიმის შენარჩუნება შესაძლებელია კარსტული ნაკადულის წყლის მეშვეობით, ხოლო კონდიცირების განხილული პრინციპი მეტად უსაფრთხო და ეფექტურია. о.а. ланчава к вопросу оптимальной эксплуатации цхалтубской карстовой пещеры составлена программа, предусматривающая изучение естественного климатического фона путем натурных наблюдений, а также изыскание способов и средств по его поддержанию, которые не требуют coopyжения дополнительных устройств в пещерном пространстве. samto jurnali #1(8), 2002 9 o lan chava on optinium exploitation of the tskaltubo karts cave a program is drawn up providing investigation of natural climate background by field observations, as well as finding means and ways on the upkeep of the cave. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 159 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.13 ტურიზმის სექტორის აღდგენა პანდემიის შემდეგ მანანა შალამბერიძე აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ტექნიკის აკადემიური დოქტორი. ასოცირებული პროფესორი აბსტრაქტი პანდემიურმა კრიზისმა ყველაზე მეტად ტურისტული ინდუსტრია დააზარალა, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ ტურიზმის სექტორს აქვს ადაპტაციისა და რეაგირების მრავალწლიანი გამოცდილება. ტურიზმის სექტორმა გვიჩვენა გზა ისეთი გადაწყვეტილებების საპოვნელად, რომელიც ტურიზმის ინდუსტრიაში ტურისტების მოზიდვას, საბაზრო წილის ზრდას, მოგების გაზრდას უზრუნველყოფს. საქართველოს ტურისტული პოტენციალის ანალიზის შედეგად ტურიზმის სექტორის შემოსავლების აღდგენის პროგნოზის გაკეთება არის შესაძლებელი, კერძოდ. პანდემიის მიერ გამოწვეული კრიზისის შემდეგ აღდგება ტურიზმის სექტორი ეტაპობრივად. 2024 წლისთვის სრულად მოხდება გარკვეული შედეგების მიღწევა. დღეისათვის მისი ძალზედ მცირე ნაწილია ათვისებული, რაც გვაძლევს იმის შესაძლებლობას, რომ რეალური ძვრების, აქტიური ქმედითი პოლიტიკის შემუშავების შედეგად მიღებული ღონისძიებების გატარებით, შევამცირდება ტურიზმის ინტენსიურ და ესტენსიურ განვითარებაზე შემაფარხებელი ფაქტორების ზეგავლენით და მოვახდება მათი შეძლებისდაგვარად მინიმიზაცია. ნაწილი ამ ხელისშემშლელი ფაქტორებისა ობიექტურად ქვეყნის ზეგავლენის არეალის გარეთაა, დანარჩენი პრობლემების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 160 გამოსწორება მთლიანად ქვეყნის ძალისხმევაზეა დამოკიდებული. პირველ რიგში უნდა განხორციელდეს საერთაშორისო ბაზარზე საქართველოს ტურისტული ბაზრის სათანადო რეკლამირება. ამასთანავე უნდა შეიქმნას უცხოელი და ადგილობრივი ტურისტების უსაფრთხოების საგარანტიო სისტემა. საკვანძო სიტყვები. პანდემია, ტურისტული პოტენციალი, ტურიზმის სექტორი ტურიზმის ინდუსტრის აღდგენა პანდემიის შემდგომი პერიოდისათვის საჭიროებს შემდეგი ღონისძიებები დაგეგმვსა და განხორციელებსა:  ტურიზმის აღდგენისა და კრიზისების მართვის მიმართულებით სტრატეგიული გეგმის მომზადება და განხორციელება .  პანდემიის შემდგომ გარემოში ტურიზმის ინდუსტრიის მხარდასაჭერად და სექტორის გასაძლიერებლად შიდა ტურისტული ნაკადების გაზრდისათვის უნდა განხორციელდეს მიზნობრივი მარკეტინგული აქტივობები.  საკანონმდებლო ბაზის მეშვეობით უნდა დაინერგოს მოგზაურობის უსაფრთხოებისა და მოხმარებელთა უფლებების დაცვის მაღალი სტანდარტი.  ტურისტული საწარმოს საბაზრო პოტენციალის შეფასება;  ბაზრის მახასიათებლების შესწავლა;  საქმიანი აქტივობის ტენდენციის შესწავლა; პოტენციური მომხმარებელების პოვნა, მათი მოთხოვნილებების, არსებული და მომავალი მოთხოვნის შეფასება;  ბაზრის განვითარების გრძელვადიანი ტენდენციების პროგნოზირება; ტურიზმის ინდუსტრიის განვითარება შეუძლებელია ფაქტორების მთელი სისტემის გათვალისწინების გარეშე. ტურიზმი ვერ განვითარდება თუ ქვეყანა პოლიტიკურად და ეკონომიკურად სტაბილური არაა. ტურიზმის განვითარება შეუძლებელია ქვეყნის მთლიანი სოციალური და ეკონომიკური წინსვლის გარეშე. ტურიზმს სჭირდება განვითარებული ენერგეტიკა, საავტომობილო გზები და მარავალი სტანდარტების სატრანსპორტო საშუალებები, მოწესრიგებული საბანკო და სადაზღვევო საქმიანობა, საზოგადოებრივი წესრიგი და ქვეყნის შიგნით დემოკრატიული, კანონის უზენაესობაზე დაფუძნებული ურთიერთობები, სოფლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 161 მეურნეობის, კავშირგაბმულობისა და მომსახურების სფეროს განვითარება, კულტურის, ხალხური რეწვისა და სასუვენირო წარმოების მაღალი დონე, ტურიზმის სფეროში დასაქმებულთა სწავლება, კვალიფიციური კადრების მომზადება და უცხოელი სტუმრებისათვის კეთილმოსურნე გარემოს შექმნა. ტურიზმი მსოფლიო ეკონომიკის ერთ–ერთ წამყვან და დინამიკურ დარგს წარმოადგენს. ტურიზმის როლი და მნიშვნელობა თანამედროვე მსოფლიოში მუდმივად იზრდება, რაც განპირობებულია სხვადასხვა ქვეყნების შემოსავლების ზრდითა და მოსახლეობის ცხოვრების დონის გაუმჯობესებით. ასევე ტურიზმის სწრაფ განვითარებას განაპირობებს ის, რომ ტურისტული ბიზნესის დასაწყებად არაა საჭირო დიდი ფინანსური ინვესტიციები, უდიდესი მოთხოვნაა ტურისტულ მომსახურებაზე და ძალზედ მაღალია რენტაბელურობის მაჩვენებელი. მრავალი ქვეყნის ეკონომიკაში ტურიზმს წამყვანი როლი ეკისრება მთლიანი შიდა პროდუქტისა და დამატებითი სამუშაო ადგილების შექმნაში, მოსახლეობის დასაქმებასა და სახელმწიფო ბიუჯეტის შევსებაში. თავის მხრივ ტურიზმის განვითარებაზე მოქმედებს შემდეგი ფაქტორები: დემოგრაფიული, ბუნებრივ–გეოგრაფიული, სოციალურ–ეკონომიკური, ისტორიული, კულტურული, რელიგიური და პოლიტიკურ– სამართლებრივი, სამეცნიერო–ტექნიკური, მოსახლეობის ცხოვრების დონე, თავისუფალი დროის ხანგრძლივობა, კულტურული მოთხოვნების დაკმაყოფილების ზრდა, ეკონომიკური და პოლიტიკური სტაბილურობა და სხვა. ტურიზმის სექტორში პანდემიის გავლენის დასადგენად. ჩატარდა კვლევა, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო სასტუმროებმა, რესტორნებში დასაქმებულებულებმა, გიდები და ა.შ. გამოკითხულთა 49,2 %-სთვის ტურიზმი შემოსავლის ერთადერთი წყაროა, 47,7%-ისთვის კი – დამატებით, მაგრამ მნიშვნელოვანი წყარო, ხოლო დანარჩენისთვის ტურიზმი შემოსავლის დამატებითი, თუმცა უმნიშვნელო წყაროა. გამოკითხულთა 41,5 %-მა კვლევისას მიუთითა, რომ პანდემიამ ძალიან ცუდად იმოქმედა ტურიზმის სექტორზე, ხოლო 21.5%-ზე არანაირი გავლენა არ მოუხდენია. ზოგი მიიჩნევს, რომ უცხოელი ტურისტების შემცირების პარალელურად გააქტიურდება შიდა ტურიზმი – გამოკითხულთა 33,8 პროცენტი სწორედ ასე ფიქრობს, თუმცა გაცილებით მეტს, 52,3%-ს მიაჩნია, რომ შემცირდება შიდა ტურისტების გადაადგილებაც. 13.8%ის მოსაზრებით შიდა ტურიზმი შარშანდელ დონეზე დარჩება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 162 გამოკითხულთა ნახევარზე მეტი, 50,8% ამბობს, რომ ტურიზმში შეფერხებების შემდეგ დარჩა ყველანაირი შემოსავლის გარეშე და პანდემიამ ძალიან ცუდად იმოქმედა მათ შემოსავლებზე, გამოკითხულთა 41,5 პროცენტი ამბობს, რომ პანდემია ფინანსური კუთხით მათზე ცუდად აისახა და მხოლოდ 7,7 პროცენტზე პანდემიას უმოქმედია ფინანსურად. პანდემიის შემდეგ ტურიზმის გარდა ალტერნატიული შემოსავალი გამოკითხულთა მხოლოდ 10,8%-ს აღმოაჩნდა, 40%-ს არ აქვს არანაირი სხვა ალტერნატიული წყარო, 49,2% ამბობს, რომ აქვს მინიმალური ალტერნატიული შემოსავალი.გამოკითხულთა 67,7%-ს გარკვეული მოსაზრებები აქვს, თუ როგორ გადაეწყონ სხვა საქმიანობაზე 2020 წლის მეორე ნახევრისთვის, თუმცა ეს მოსაზრებები გეგმის სახით არ აქვთ ჩამოყალიბებული; 18,5 პროცენტს ამ საკითხზე არავითარი გეგმა არ აქვს და გამოკითხულთა მხოლოდ 13,8 პროცენტმა განაცხადა, რომ აქვს გეგმა. ამ მონაცემების უტყუარობა დასტურდება საქართველოში 2021 წელს ვიზიტორთა შემოსვლით. წყარო. საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია საქართველომ 2021 საერთაშორისო მოგზაურებიდან 1,244,941,717 აშშ დოლარის შემოსავალი მიიღო. ე.ი. ტურიზმი ეფექტური და მომგებიანი ინდუსტრიაა და მას ბევრი სარგებელი მოაქვს სახემწიფოსთვის და მისი მოქალაქეებისთვის, არსებობს გარკვეული ფაქტორები, რომლებიც წინ უდგებიან, ან დროებით აფერხებენ სექტორის განვითარებას. 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 2020 2021 ცვლილებები პროცენტებში 2020-2021 წლებში ვიზიტორების შემოსვლა საქრთველოში თურქეთი რუსეთი უკრაინა ისრაელი საუდის არაბეთი აზერბაი უზბეკეთი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 163 უახლესი გამოწვევა, რომლის წინაშეც დღეს დგას ტურიზმი, ეს არის კოვიდ-19, რომელმაც სრულიად ამოატრიალა ჩვენი ცხოვრების რიტმი და სტილი. არ არსებობს იდუსტრია ან ბიზნესი, რომელზეც გავლენა არ მოუხდენია კორონა ვირუსს. თუმცა, მაშინ, როდესაც სხვა სექტორებში კოვიდ-19-ის ეფექტი არათანაბრად არის გადანაწილებული, ტურიზმის სფერო ერთიანად დიდი დაბრკოლების წინაშე დგას. ამ კრიზისის საპასუხოდ საჭიროა საზოგადოებასთან ერთად ქვეყნის მთავრობის მიერ სწორი ეკონომიკური პოლიტიკის გატარება, რათა პროგნოზები გამართლდეს და ტურიზმის ინდუსტრია პოსტკრიზისულ პერიოდში მიუახლოვდეს მაინც პანდემიამდელი პერიოდის ეკონომიკურ მაჩვენებლებს. დასკვნა. საქართველოს ტურისტული პოტენციალის ანალიზის შედეგად შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ტურიზმის სექტორის შემოსავლების აღდგენის პროგნოზი. აღნიშნული კვლევის მიხედვით, პანდემიის მიერ გამოწვეული კრიზისის შემდეგ აღდგება ეტაპობრივად 2024 წლისთვის მოხდება გარკვეული შედეგების მიღწევა. დღეისათვის მისი ძალზედ მცირე ნაწილია ათვისებული, რაც გვაძლევს იმის შესაძლებლობას, რომ რეალური ძვრების, აქტიური ქმედითი პოლიტიკის შემუშავების შედეგად მიღებული ღონისძიებების გატარებით, შევამცირდება ტურიზმის ინტენსიურ და ესტენსიურ განვითარებაზე შემაფარხებელი ფაქტორების ზეგავლენით და მოვახდება მათი შეძლებისდაგვარად მინიმიზაცია. ნაწილი ამ ხელისშემშლელი ფაქტორებისა ობიექტურად ქვეყნის ზეგავლენის არეალის გარეთაა, დანარჩენი პრობლემების გამოსწორება მთლიანად ქვეყნის ძალისხმევაზეა დამოკიდებული. პირველ რიგში უნდა განხორციელდეს საერთაშორისო ბაზარზე საქართველოს ტურისტული ბაზრის სათანადო რეკლამირება. ამასთანავე უნდა შეიქმნას უცხოელი და ადგილობრივი ტურისტების უსაფრთხოების საგარანტიო სისტემა. გამოყენებული ლიტერატურა. 1. საქართველოს სტატისტიკის სახელმწიფო დეპარტამენტი ოფიციალური მონაცემები 2. ტურიზმის ეკონომიკა, ქართულენოვანი სალექციო კურსი,2019 3. მერაბ კაკულია ნოდარ კაპანაძე ანტიპანდემიური ნტიპანდემიური შეზღუდვების ეზღუდვების და მთავრობის თავრობის ანტიკრიზისული ნტიკრიზისული ღონისძიებების ონისძიებების გავლენა დასაქმებაზე ასაქმებაზე, შემოსავლებსა ემოსავლებსა და სიღარიბის იღარიბის დონეზე საქართველოში აქართველოში 2020. 4. https://forbes.ge/2021-tsels-thbiliss-gareth-sastumroebis-70-ith-adgilobrivi-turistebisargeblobdnen/?fbclid=iwar3b7fknb9qxnqrwimskoiubxvwcb2wjezoxyxasw77x91jaxtlj xemta8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 164 recovery of the tourism sector after the pandemic manana shalamberidze akaki tsereteli state university. academic doctor of technology. associate professor abstract the pandemic crisis has hit the tourism industry hardest, but it turns out that the tourism sector has many years of experience in adaptation and response. the tourism sector has shown the way to find solutions that will attract tourists to the tourism industry, increase market share, increase profits. as a result of the analysis of georgia's tourism potential, it is possible to make a forecast for the recovery of the tourism sector, in particular. after the crisis caused by the pandemic, the tourism sector is gradually recovering. by 2024, certain results will be fully achieved. at present, a very small part of it is mastered, which gives us the opportunity to reduce the impact of factors that hinder the intensive and intensive development of tourism by taking real measures, as a result of active effective policy development, and minimize them as much as possible. some of these impediments are objectively outside the country's sphere of influence, while the rest of the problems depend entirely on the country's efforts. first of all, the georgian tourism market should be properly advertised on the international market. in addition, a security guarantee system for foreign and local tourists should be established. keywords. pandemic, tourism potential, tourism sector 1 ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი vaxusti bagrationis geografiis instituti sromata krebuli ახალი სერია #6(83) წყალტუბოს (პრომეთეს) მღვიმის აღმოჩენის 30-ე წლისთავისათვის ომარ ლანჩავა*, კუკური წიქარიშვილი** *გრიგოლ წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსტიტეტი **თსუ ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი საქართველოს სამართლიანად უწოდებენ კარსტული მღვიმეებისა და სხვა კარსტული წარმონაქმნების ქვეყანას და მართლაც, ბოლო გამოკვლევებმა სრულად დაადასტურა ქართველ მეცნიერთა პროგნოზი იმის შესახებ რომ მღვიმე-უფსკრულების კვლევის პერსპექტივებით და, შეიძლება ითქვას, უკვე მიღწეული შედეგებით, საქართველო არათუ ტოლს არ უდებს მიწისქვეშა ძეგლებით უმდიდრეს სახელმწიფოებს, არამედ დროის შედარებით მოკლე პერიოდში მოპოვებული სპელეოაღმოჩენებით და სამეცნიერო შედეგების მიხედვითაც კი, მოწინავე პოზიციებზეა. საქართველომ უკვე დაიმკვიდრა კლასიკური სპელეოქვეყნის იმიჯი და საერთაშორისო სპელეოლოგიური მოძრაობის ყურადღების ცენტრში აღმოჩნდა. ამას ხელი შეუწყო ქართველ მკვლევართა მიერ ახალი ათონის გიგანტური მღვიმის აღმოჩენამ (1961), კვლევამ (1963-1980) და ტურისტული მიზნებისათვის აღჭურვამ (1975). ამ მღვიმის აღმოჩენასა და შესწავლაში მონაწილე ქართველ . მეცნიერ-სპელეოლოგთა ჯგუფი (შალვა ყიფიანი, ზურაბ ტატაშიძე, არსენ ოქროჯანაშვილი), ინჟინერ-მშენებლებთან და არქიტექტორებთან ერთად, სსრკ სახელმწიფო პრემიის მფლობელები გახდნენ. წყალტუბო-ქუთაისის მიდამოები მდიდარია ბუნებრივ-რეკრეაციული და ისტორიულ-კულტურული ძეგლებით. ასევე მდიდარი და მრავალფეროვანია აქაური მიწისქვეშეთი. კირქვულ მასივს სხვადასხვა დროს იკვლევდნენ გამოჩენილი მეცნიერები პეტრე ჭაბუკიანი, ლევან მარუაშვილი, შალვა ყიფიანი, ზურაბ ტატაშიძე, გრიგოლ დევდარიანი, გიორგი ძოწენიძე, გიორგი ჩანგაშვილი, არსენ ოქროჯანაშვილი, ოთარ ჩხეიძე, ალიმ თვალთვაძე, თამაზ კიკნაძე, ჯუმბერ ჯიშკარიანი, ლადო ქალდანი, ბორის გერგედავა, კარლო ლიფონავა და სხვები ამ სტატიის ავტორებსაც აქვს მოკრძალებული წვლილი ამ საქმეში, რაც მღვიმის საჰაერო აგეგმვით, მღვიმის მიკროკლიმატის შესწავლით და სეზონის მიხედვით მღვიმეში ერთდროულად .დასაშვებ ექსკურსანტთა რიცხვის დადგენით არის გამოხატული. ყუმისა და ღლიანას სიფონების დაკვირვებებში მოსკოველი, როსტოველი და კრასნოიარსკელი სპელეოლოგებიც ღებულობდნენ მონაწილეობას. გეოგრაფიის ინსტიტუტის სპელეოჯგუფს არაერთი სეზონი უმუშავია ამ მასივზე, არაერთი მღვიმე და შახტი შეუსწავლიათ, მაგრამ „ოფიჭო" ყოველთვის განზე რჩებოდათ. ეს კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ კარსტული რაიონი ბევრ საიდუმლოს ინახავს და მათი გამოვლენა მხოლოდ დეტალური შესწავლითაა შესაძლებელი. მანამდე წყალტუბო-ქუთაისის კირქვულ მასივზე მიკვლეული მღვიმეებიდან აღსანიშნავია „სათაფლიას", „თეთრას“, „სოლკოტას“, „საწურბლიას", „დიდღელეს”, „ქვილიშორის" და სხვა მღვიმეები. 1983 წლის გაზაფხულზე გეოგრაფიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომლები ჯუმბერ ჯიშკარიანი, თამაზ ქობულაშვილი და კარლო ლიფონავა სოფ. ყუმისთავში ყოფნისას ოფიჭოს 2 მღვიმე-ესტაველადან ამოვარდნილი წყლის ნაკადის კვალმა ორპირის გვირაბის გავლით წყალტუბოს (პრომეთეს) მღვიმის დღევანდელ შესასვლელთან მიიყვანა. სამოცდაათი-ოთხმოცი მეტრის შემდეგ მღვიმე დახშული აღმოჩნდა. წინამორბედი მკვლევარების მსგავსად ჯგუფიც უკან დაბრუნდა, თუმცა მათი აზრით ოფიჭოს მღვიმიდან დროდადრო ამოვარდნილი წყლის მასას თავისი კვალი ხომ უნდა დაეტოვებინა არსენ ოქროჯანაშვილი მდ. ყუმის სიფონში (ზურაბ ტატაშიძის ფოტო. 159) ბორის გერგედავა, ჯუმბერ ჯიშკარიანი და არსენ ოქროჯანაშვილი სათაფლიაწყალტუბოს მასივის მღვიმეებში მუშაობის დროს (ზურაბ ტატაშიძის ფოტო, 1959) 1983 წლის შემოდგომაზე, გეოგრაფიის ინსტიტუტის მცირერიცხოვანი რაზმი თამაზ ქობულაშვილის, ვახტანგ კაპანაძის და ამირან ჯამრიშვილის შემადგენლობით მდ. ყუმის ვოკლუზის თავზე მოზრდილ ძაბრს წააწყდა, რომლის ფსკერზე გახსნილი ვიწრო საფორთხი ხვრელით მკვლევარები ორ დახრილფსკერიან მცირე ზომის დარბაზში, ხოლო შემდეგ, 40 მეტრის ვიწრო დერეფნის გავლით საკმაოდ ვრცელ და მოზრდილ დარბაზში გაიყვანა, რომლის ფსკერზე გამდინარე ნაკადი სიფონურ ტბას ერთვოდა. 1984 წლის 15 ივლისს გეოგრაფიის ინსტიტუტის სპელეოლოგიური ექსპედიცია (ჯუმბერ ჯიშკარიანი ხელმძღვანელი). თამაზ ქობულაშვილი, ამირან ჯამრიშვილი. ვახტანგ კაპანაძე, კოტე ნიჟარაძე) კვლავ ეწვია ყუმისთავს. მღვიმის შესასვლელი დარბაზის შორეულ კუთხეში, 30 სმ სიმაღლის ვიწრო ხვრელის მიღმა სპელეოლოგები სტალაქტიტებისა და სტალაგმიტების გარემოცვაში აღმოჩნდნენ. უცნობ მიწისქვეშა სამყაროში მოსახვედრად, 3 მკვლევარები მოთმინებით ნაბიჯ-ნაბიჯ აფართოებდნენ ვიწრო გასასვლელს. დარბაზს დარბაზი მოსდევდა, ფართო დერეფანს ვიწრო სახოხი ხვრელები. ყოველი წინააღმდეგობის დაძლევა ახალ-ახალი, ერთმანეთისაგან ნაღვენთი ფორმების სიუხვით სრულიად განსხვავებული სხვადასხვა ზომის დარბაზების აღმოჩენით მთავრდებოდა. „მოგზაურობის“ მესამე დღეს ჯგუფი ლოდნარის თავზე (დღეს ე.წ. „უღელტეხილი“ ) „სტალაგმიტების ტყეს“ მიადგა, საიდანაც 1983 წელს უკვე „ნაცნობი“ გიგანტური დარბაზის ხედი გადაიშალა. ემოცია იმდენად ძლიერი იყო, რომ ჯგუფის წევრებმა ერთხმად შეჰყვირეს კიდეც „შ-ე-ე-რ-თ-დ-ა!!!“. ლოდნარიდან ჯგუფი დარბაზისკენ დაეშვა და უკვე ნაცნობი გზით დარბაზის ბოლოს ულამაზეს სიფონურ ტბამდე მივიდა. შემდეგ კი... ნაღვენთი ფორმებით ჩინებულად შემკული მიწისქვეშა სასახლეები პირველად იხილა ადამიანის თვალმა. ის, რაც საუკუნეების განმავლობაში იდუმალებით იყო მოცული, ქართველ მკვლევართა სპელეორაზმის დიდი ენთუზიაზმისა და თავდადების მეოხებით მნახველებისათვის ხელმისაწვდომი გახდა. პირველ დღეს ექვსასი მეტრი გაიარეს, მეორე დღეს კილომეტრზე მეტი. გამოკვლეული მონაკვეთების სიგრძე იმ დროისათვის ათას ხუთას მეტრზე მეტი აღმოჩნდა. თამაზ ქობულაშვილი, ამირან ჯამრიშვილი და ვახტანგ კაპანაძე გეოგრაფიის ინსტიტუტის სამეცნიერო სემინარზე (1985) ახლად შესწავლილ მღვიმეს პირველ აღმომჩენთა უფლებით „წყალტუბოს მღვიმე" ეწოდა, ხოლო მისმა დარბაზებმა მიიღეს შემდეგი სახელწოდებები: პირველ ნაღვენთებიან დარბაზს წყალტუბო დაერქვა, გეოგრაფიის ინსტიტუტის დაარსების ნახევარ საუკუნოვან იუბილესთან დაკავშირებით მომდევნო დარბაზებს ინსტიტუტის დამაარსებლის „აკადემიკოს ალექსანდრე ჯავახიშვილის" და ინსტიტუტის ყოფილი დირექტორის „აკადემიკოს თეოფანე დავითაიას", მრავალფეროვანი ნაღვენთებით შემკულ ერთერთ დიდ დარბაზს „დავით აღმაშენებლის", ყველაზე ვრცელ დარბაზს „მშვიდობის“, ხოლო დანარჩენებს გამარჯვების „რუსთაველის", „კოსმონავტების", "წყალტუბო-ქუთაისის„ და სხვა სახელები უწოდეს. იმავე წელს (1984) უშბაზე დატრიალებული ტრაგედიის დროს დაღუპულ მთამსვლელთა ხსოვნის პატივსაცემად მღვიმის ყველაზე დაბალ ნიშნულზე და აქტიური დატბორვის ზონაში მდებარე, შავი ფერის ნაღვენთი ფორმებით შემკული დარბაზი „მთამსვლელთა ხსოვნის დარბაზად" მოინათლა, ხოლო მის მიღმა მდებარე დარბაზს „მარშალ გელოვანის" სახელი ეწოდა. 4 წყალტუბოს მღვიმის გენერალური გეგმა მღვიმის დარბაზების ახალი სახელწოდებები კეთილმოწყობის შემდეგ მღვიმის კეთილმოწყობის შემდგომ პერიოდში (2010) სპელეოტურისტულ ობიექტს თვითნებურად თავს მოახვიეს მიუღებელი და რეგიონისათვის შეუფერებელი სახელები, რომელსაც აქ აღარ გავიმეორებთ. აღვნიშნავთ, რომ სახელების თვითნებური შეცვლა არის გეოგრაფიული ობიექტების პირველაღმომჩენთა და მკვლევართა დამკვიდრებული ტრადიციის უხეში დარღვევა. გეოგრაფთა ეს შესანიშნავი აღმოჩენა გულთან ახლოს მიიტანეს და მღვიმის დაცვისა და სამეურნეო ათვისების საქმეში ბევრი რამ გააკეთეს წყალტუბოს რაიონის ხელმძღვანელმა მუშაკებმა და თვით სოფ. ყუმისთავის მოსახლეობამ. წყალტუბოს რაიონის ხელმძღვანელობამ ოპერატიულად ჩააყენა საქმის კურსში ზემდგომი ორგანოები. უპირველესად არასანქცირებულ ექსკურსანტთა მღვიმეში შეღწევის გამოსარიცხად, მათივე უსაფრთხოების მიზნით, მღვიმის შესასვლელს გაუკეთდა რკინის კარები, გაიჭრა და გაფართოვდა დარბაზებს შორის დამაკავშირებელი ვიწრო გასასვლელები, გაკეთდა კიბეები, მოაჯირები, მღვიმეში დამონტაჟდა ელექტროგანათება. ამ საქმეში დიდი დახმარება გაგვიწიეს „საქგუმბრინის" მაღაროთა სამმართველოს, წყალტუბოს ელექტრომეურნეობის და წყალტუბოს სამეურნეობათაშორისო სატყეო მეურნეობის თანამშრომლებმა. საქალაქო საბჭოს აღმასკომის თავმჯდომარე მირზა ქორქაშვილი ყოველდღიურად პირადად ამოწმებდა სამუშაოების მიმდინარეობას. ექსპედიციას დიდი ამაგი დასდო ტურიზმისა და ექსკურსიების საქართველოს რესპუბლიკურმა საბჭომ, ქუთაისის კემპინგის თანამშრომლებმა, განსაკუთრებით სპორტის ოსტატმა გივი ყალაბეგიშვილმა, მთელი ექსპედიციის პერიოდში იგი ჭაბუკური გატაცებით მონაწილეობდა მღვიმესთან დაკავშირებულ ყველა საქმეში. გასაოცარი ხალისითა და ენთუზიაზმით ამოგვიდგნენ მხარში ყუმისთავისა და ქვილიშორის მცხოვრებლები. ყოველდღიურად ოცდაათი ორმოცი კაცი გვეხმარებოდა, რომელთაც სათავეში ედგათ ცხუნკურის კოლმეურნეობის თავმჯდომარე იმედო ტყაბლაძე და სასოფლო საბჭოს აღმასკომის თავმჯდომარე გურამ სვანიძე — იგონებს ბ-ნი ჯუმბერ ჯიშკარიანი. მშრომელთა უანგარო დახმარება და თანადგომა რომ არა ყოვლად შეუძლებელი იყო იმ მოცულობის სამუშაოების შესრულება. გვინდა ვისარგებლოთ შემთხვევით და მადლობა მოვახსენოთ ყველა მათ, ვინც ექსპედიციას ხელი შეუწყო მუშაობაში. 5 განსაკუთრებული თავგამოდებით იშრომეს ყუმისთაველმა ამირან, მამია, ზაური, გიგლა, ვაჟა, თამაზ და ინდიკო ტყაბლაძეებმა, სულიკო ზაქარიაძემ, ნუგზარ გამყრელიძემ გელა მაღლაფერიძემ, მიხეილ შალამბერიძემ, გვიშტიბელმა შოთა ფუტკარაძემ, რომან ბაბუნაშვილმა, ევტიხი სვანიძემ, ქვილიშორელმა ბიჭიკო, პლატონ, ნიკუშა სულაბერიძეებმა და სხვ. ყველას ჩამოთვლა შეუძლებელია, ისინი უანგაროდ და დიდი ენთუზიაზმით ემსახურებოდნენ ამ მამულიშვილურ საქმეს. მთელი ამ ხნის განმავლობაში სრულიად უსასყიდლოდ შესრულდა 50 ათასი მანეთის პირველადი სამშენებლო სამუშაოები. გაიჭრა და გაფართოვდა დარბაზებს შორის დამაკავშირებელი ვიწრო გასასვლელები. გაკეთდა კიბეები, ხიდესტაკადები დამონტაჟდა 1500 მეტრი სიგრძის შვიდსადენიანი ელექტროგანათება, რის მეოხებითაც შესაძლებელი გახდა საუკუნეობით გამეფებული წყვდიადის ერთბაშად გაჩირაღდნება. ცხუნკურის კოლმეურნეობის თავმჯდომარე იმედო ტყაბლაძე, ჯუმბერ ჯიშკარიანი და სასოფლო საბჭოს აღმასკომის თავმჯდომარე გურამ სვანიძე მღვიმეს დეტალურად გაეცნენ საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივანი ედუარდ შევარდნაძე, ცენტრალური კომიტეტის მდივანი ჯუმბერ პატიაშვილი, საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო წარმოების სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარე გურამ მგელაძე, ჩაის მრეწველობის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარე ენვერ მალაზონია, სხვა ოფიციალური პირები. 6 ედუარდ შევარდნაძე, ჯუმბერ პატიაშვილი, გივი აბზიანიძე და სხვა საპატიო სტუმრები წყალტუბოს მღვიმეში (1984) სტუმრები აღფრთოვანდნენ მიწისქვეშა საოცრების ხილვით, მღვიმე ბუნების მნიშვნელოვან ძეგლად მიიჩნიეს და დადებითად შეაფასეს აქ ჩატარებული პირველადი კეთილმოწყობის სამუშაოები. მღვიმის ვრცელმა დარბაზებმა, ნაღვენთი ფორმების სიუხვემ და მრავალფეროვნებამ მღვიმის კეთილმოწყობის პერსპექტივა ცხადი და კონკრეტული გახადა იმავე დღეს, იქვე მღვიმეში გადაწყდა მისი კეთილმოწყობა ტურისტული მიზნით, რასაც საგანგებო დადგენილება მოჰყვა. დადგენილებით განისაზღვრა არა მარტო ახლად აღმოჩენილი სპელეოლოგიური ობიექტის კომპლექსური შესწავლა, არამედ მისი კეთილმოწყობის გრაფიკი და დასახელდა სამშენებლო სამუშაოთა ძირითადი შემსრულებლები. რესპუბლიკის აგრომრეწვის კომიტეტმა აქტიურად მოჰკიდა ხელი ამ დადგენილების ხორცშესხმას. მიღებული გადაწყვეტილებით წყალტუბოს მღვიმის მეცნიერული კვლევის, მშენებლობისა და კეთილმოწყობის დამკვეთის ფუნქცია დაეკისრა საქართველოს სასოფლოსამეურნეო წარმოების სახელმწიფო კომიტეტს. ჯუმბერ პატიაშვილი ჯუმბერ ჯიშკარიანი და ედუარდ შევარდნაძე წყალტუბოს მღვიმეში (1984) გამოიყო თანხები, შედგა ძეგლის კეთილმოწყობის პროექტი (ავტორი აკადემიკოსი ვახტანგ დავითაია, არქიტექტორი ზურაბ სუჯაშვილი). მოგვიანებით (2007) პროექტი განსახორციელებლად ასოციაცია „ატუს" („ქართუ ჯგუფს“) გადაეცა. მშენებლები შეეცადნენ მაქსიმალურად შეენარჩუნებინათ მღვიმის პირვანდელი სახე. მათ მეტად რთული და მძიმე სამუშაოების ჩატარება მოუხდათ. მიწისქვეშა დერეფნებში მინიატურული სატრანსპორტო საშუალებების გამოყენებაც კი არ ხერხდებოდა, აფეთქებითი სამუშაოების წარმოებაც გამორიცხული იყო. სამშენებლო მასალა ცემენტი, ხისა და ლითონის კონსტრუქციები ზურგით გადაჰქონდათ. მშენებელთა სასახელოდ უნდა ითქვას რომ მათ ჩინებულად გაართვეს თავი შექმნილ სიტუაციას. სრული უგზოობის პირობებში გაიყვანეს თითქმის 1200 მ სიგრძის კეთილმოწყობილი ბეტონის ბილიკები. მღვიმის ძირითად 7 საატრაქციონო ტრასაზე განსაკუთრებული ყურადღება მიექცა ცალკეული დარბაზებისა და დერეფნების განათებას, ელნათურები საგულდაგულოდ არის შენიღბული, დარბაზებს ლამპიონების არეკლილი სხივები ანათებს მიუხედავად ამისა, მიწისქვეშა განათება არსებით გაუმჯობესებას საჭიროებს. 2012 წლის დასაწყისში უკვე კეთილმოწყობილი ტურისტული ობიექტი ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ ჩაიბარა. ამჟამად მღვიმე საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს დაცული ტერიტორიების სააგენტოს დაქვემდებარებაშია. ისტორიის კუთვნილება გახდა ამ უნიკალური მღვიმური სისტემის აღმოჩენის. მშენებლობისა და კეთილმოწყობის მღელვარე წლები. დაიწყო ზღაპრული მიწისქვეშა სამყაროს ახალი ცხოვრება. 2011 წლის 26 მაისს, წყალტუბოს მღვიმე გაიხსნა ექსკურსანტებისათვის და გახსნის პირველივე წელს 80700, მომდევნო წელს კი 45300 ადამიანმა იხილა ბუნების ეს საოცრება. დროის მოკლე პერიოდში, მღვიმემ 200 ათასზე მეტ ტურისტს უმასპინძლა. რომელთა შორის 50 000-ზე მეტი ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებიდან ჩამოსული უცხოელი სტუმარი გახლდათ. წყალტუბოს მღვიმისა და მისი შემოგარენის კვლევის კომპლექსური მეცნიერული პროგრამა დამუშავდა გეოგრაფიის ინსტიტუტში, სახელმწიფო პრემიის ლაურეატის, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტის პროფესორ ზურაბ ტატაშიძის და ინსტიტუტის დირექტორის გეოლოგია-მინერალოგიის მეცნიერებათა დოქტორის თამაზ კიკნაძის (1982-1991) ხელმძღვანელობით. სამეცნიერო-კვლევითი სამუშაოების ხელმძღვანელობა, სათანადო რეკომენდაციების შემუშავება და კეთილმოწყობის სამუშაოების შესრულება ჯუმბერ ჯიშკარიანს დაევალა. იმავე წელს (1984) გეოგრაფიის ინსტიტუტის სპელეოლოგიური ექსპედიცია შეუდგა დაკისრებული მოვალეობის შესრულებას. პირველ რიგში საჭირო შეიქმნა მღვიმური სისტემის მორფოლოგიური, მორფომეტრიული და მორფოგენეტური თავისებურებების, გეოლოგიურსტრუქტურული პირობების, მღვიმური სისტემისა და მიმდებარე ტერიტორიების ჰიდროგეოლოგიური პირობების დადგენა, მღვიმის საჰაერო აგეგმვა, მღვიმის კლიმატის, მღვიმური სისტემის ამგები ქანების სიმკვრივის, სიმტკიცის და დეფორმაციული თვისებების შესწავლა, მღვიმის ატმოსფეროში რადონის, გამა გამოსხივებისა მსუბუქი იონების შემცველობის განსაზღვრა, ჰაერში მყარი აეროზოლებისა და ჰაერის სხვა მინარევების დადგენა და მისი გაჭუჭყიანების თავიდან აცილების ღონისძიებების შემუშავება. მომდევნო წლებში გეოგრაფიის ინსტიტუტის თანამშრომლებთან ერთად მნიშვნელოვანი კვლევითი სამუშაოები ჩაატარეს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ალექსანდრე ჯანელიძის გეოლოგიური, მიხეილ ნოდიას გეოფიზიკის, გრიგოლ წულუკიძის სამთო მექანიკის ინსტიტუტების, სსრ კავშირის მინისტრთა საბჭოსთან არსებული გეოდეზიისა და კარტოგრაფიის მთავარი სამმართველოს, ჰიდროტექნიკისა და მელიორაციის, სანიტარიისა და ჰიგიენის, ალერგოლოგიის, ასთმისა და კლინიკური იმუნოლოგიის წყალტუბოს სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტების, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის, „ჰიდრომეტსამსახურის" და რესპუბლიკის სხვა უწყებათა საექსპედიციო რაზმებმა. აქვე საგანგებოდ უნდა გამოიყოს გეოგრაფიის ინსტიტუტის კარსტოლოგია სპელეოლოგიის ლაბორატორიასთან არსებული სპელეოაქვალანგისტთა ახალგაზრდული რაზმის (ამირან და ელგუჯა ჯამრიშვილები, ვახტანგ კაპანაძე, ირაკლი შეშელიძე, იუზა 8 ფოფხაძე) ფრიად ნაყოფიერი საქმიანობა გამოცდილი მყვინთავის კობა მთიულიშვილის ხელმძღვანელობით. შემდგომში, ახალგაზრდა მყვინთავებს გვერდით ედგნენ გამოცდილი მოსკოველი სპეციალისტები ვლადიმირ კისელიოვი, ვლადიმირ არეფიევი, ილია ალექსანდროვი და როსტოველი ვლადიმირ იაშკინი, რომელთა უშუალო მონაწილეობით პირველად აიგეგმა წყალტუბოს მღვიმის სიფონური მონაკვეთები. უკვე 1985 წლის იანვრისათვის, ყუმის ვოკლუზის მხრიდან დაძლეულ იქნა ოთხი სიფონი, 250 მეტრიანი წყლიანი გვირაბი (ჭერი 34 მეტრის სიღრმეზე ეშვებოდა წყალში), ვრცელი მიწისქვეშა ტბები, რომელთა სარკის ფართობი 1000 და 1350 მ2-ს აღემატება. ამ გვირაბის გავლას პრინციპული მნიშვნელობა ჰქონდა, რამაც გარკვეული კორექტივები შეიტანა მღვიმის დაპროექტების საქმეში. მთელი იმ ცოდნის დაგროვებაში, რაც სადღეისოდ გაგვაჩნია ბუნების ამ შესანიშნავ ძეგლზე, მღვიმის პირველაღმომჩენებთან ერთად ღირსეული წვლილი შეიტანეს ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის მკვლევრებმა ზურაბ ტატაშიძემ, ლევან მარუაშვილმა შალვა ყიფიანმა, კარლო ლიფონავამ, გივი გიგინეიშვილმა, ელენე სოხაძემ, დემურ ტაბიძემ. ნანა მამაცაშვილმა, ზურაბ ლაოშვილმა, გიორგი გელაძემ, თამაზ აფხაიძემ, და სხვ. სხვადასხვა დროს კვლევებში მონაწილეობდნენ მერაბ თათარიშვილი, ავთანდილ აბესაძე, მიხეილ კაკაბაძე, ავთანდილ ამირანაშვილი, ალბერტ ნოდია, გივი ჯაში, იორამ თარხანმოურავი, კობა მთიულიშვილი, იუზა ფოფხაძე და სხვა. საქართველოს მოწისქვეშა სამყაროს ათვისებასა და პოპულარიზაციის საქმეში აგრეთვე აქტიურად ჩაება „საქართველოს სპელეოლოგთა ასოციაცია”, რომლის ბირთვი დაკომპლექტებული იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემის გეოგრაფიის, გეოლოგიის და სამთო მექანიკის ინსტიტუტის ახალგაზრდა მეცნიერებით: ამირან და ელგუჯა ჯამრიშვილები, ვახტანგ კაპანაძე, გიგი გელაძე, მამუკა ნიკოლაძე, ვახტანგ ჩიხრაძე, გიორგი ნოზაძე, იური დავლიანიძე და სხვ. ახალგაზრდების აღნიშნული ჯგუფის თაოსნობით იტალიელი და ფრანგი სპელეოლოგიური კლუბების თანამონაწილეობით ჩატარდა მნიშვნელოვანი დაზვერვითი სპელეოლოგიური ექსპედიციები ბზიფის, ასხის, ხვამლისა და წყალტუბოს კარსტულ მასივებზე. საქართველოში 90-იანი წლების დასაწყისში შექმნილი მძიმე პოლიტიკური და ეკონომიკური სიტუაციების ფონზე მღვიმის სამეცნიერო კვლევითი სამუშაოები დროებით შეწყდა. თუმცა გეოგრაფიის ინსტიტუტს წლების განმავლობაში (1989-2009) ყურადღება არ მოუკლია ამ უნიკალური ძეგლისადმი. ჩვენ ყოველ წელს ვაკვირდებოდით მღვიმის ბუნებრივ რიტმს, ვაფიქსირებდით შექმნილ მდგომარეობას. მღვიმის ძირითად პრობლემაზე ყურადღების გამახვილება წინამდებარე საიბილეო მოხსენების მიზანს წარმოადგენს. პრობლემის არსი არის მღვიმის სპელეოკლიმატური პარამეტრების არსებითი შეცვლა მისი კეთილმოწყობის შემდეგ. კერძოდ, წყალსარინი გვირაბის აგებისა და მღვიმეში გასასვლელების გაფართოების შემდეგ ჰაერის ხარჯი გაზრდილია 12-15%-ით. აღნიშნული მღვიმის საერთო გამოშრობის ფონზე შეამცირებს ჰაერის ფარდობით ტენიანობას, ხოლო ჰაერის ტემპერატურა მოიმატებს. ადამიანის სუნთქვისათვის საკმარისი ჰაერცვლიდან გამომდინარე, ცხრილში მოცემულია ჰაერის ხარჯისა და ერთდროულად დასაშვებ ექსკურსანტთა რიცხვი მღვიმეში. მითითებული მაჩვენებლების დაცვა აუცილებელია ადამიანთა უსაფრთხოებისათვის. ჰაერის ხარჯის შესაბამისი ექსკურსანტთა დასაშვები რიცხვი მღვიმეში 9 თვე ჰაერის ხარჯი, მ3/წთ ექსკურსანტების რიცხვი i 57,5 7068 ii 55,2 6216 iii 46,0 5580 iv 23,0 2700 v 39,1 4500 vi 49,5 5760 vii 57,0 6882 viii 58,3 7068 ix 48,3 5760 x 25,3 2976 xi 32,2 3780 xii 50,6 6163 ჰაერის ხარჯისა და მღვიმის მოცულობიდან (203000 მ3) გამომდინარე, სრული ჰაერცვლა მღვიმეში ხდება საშუალოდ 2-5 დღე-ღამის განმავლობაში. ცხრილის მაჩვენებლების შემთხვევაშიც მღვიმის ეკოლოგიური პირობები დაცული არ იქნება და პრობლემის გადაჭრის გზად ჩვენ მიგვაჩნია: 1. მღვიმის ბაზაზე მკვლევართათვის სამეცნიერო სტაციონარის შექმნა; 2. მღვიმის ექსპლუატაციის პირობების კორექტირება პრაქტიკიდან გამომდინარე. მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, პროფესორი ზურაბ ტატაშიძე წყლის სინჯის აღებისას წყალტუბოს მღვიმის აღმოჩენაში, კვლევასა და ათვისებაში ძალზე დიდია გეოგრაფიის ინსტიტუტის წვლილი. დღევანდელი სოციალური და ეკონომიკური პირობებიდან, აგრეთვე მსოფლიო სპელეოტურისტული ობიექტების ექსპლუატაციის მაგალითებიდან გამომდინარე. სპელეოლოგიური სამუშაოების გასაშლელად გეოგრაფიის ინსტიტუტს სრული საფუძველი აქვს მტკიცედ მოითხოვოს და უნდა მიიღოს კიდეც მღვიმის ექსპლუატაციით განპირობებული შემოსავლის წილი, რომელსაც გამოიყენებს კვლევითი და 10 ძიებითი სამუშაოების დასაფინანსებლად, ზემოანიშნული სტაციონარული დაკვირვების პუნქტის ფუნქციონირებისათვის. for 30th anniversary 0f tskaltubo (prometheus) karst cave discovery lanchava omari*, tsikarishvili kukuri* * grigol tsulukidze mining institute, georgian technical university ts u, vakhushti bagrationi institute of geography summary in the early eighties of last century important speleo—discoveries were done in tskhaltubo limestone massif. expedition unit of the vakhushti bagrationi institute of geography of georgian academy of sciences became the discoverer of the multientrance labyrinth cave system, the total length of the corridors of which partially filled with water exceeded 15 km. exited years of discovery and improvement works of this unique cave system became the property of the history. this article is dedicated to the events and people involved in them. k тридцатой годивщине открытия цхалтубской (прометеевской) карстовой пещеры 0.a. ланчава*, к.д. цикаришвили ** *горный институт им. г.а. цулукидзе, грузинский технический университет “институт географии им. вахушти багратиони тгу b начале восьмидесятых годов прошлого столетия в цхалтубском известковом массиве были сделаны важные спелеооткрития. экспедиционный отряд института географии им. вахушти багратиони ан грузии стал открывателем многовходной лабиринтной пещеры. суммарная длина коридоров которой, частично наполненных водой, составляет более чем 15 км. стала собственностью истории вольнующие годы открытия и благоустройства этой уникальной пещерной системы. данная статья посвящена тем событиям и людям, участвовавших в них. ლიტერატურა: ლანჩავა ო, წიქარიშვილი კ. წყალტუბოს (ყუმისთავის) მღვიმის ბუნებრივი კლიმატის შენარჩუნების აუცილებლობა მისი ექსპლუატაციის პირობებში. საერთაშორისო კონფერენციის მასალები „გეოგრაფიის თანამედროვე პრობლემები", ახალი სერია №5 (84), 2013, გვ 170—173. ტატაშიძე ზ., წიქარიშვილი კ., ჯიშკარიანი ჯ. საქართველოს კარსტული მღვიმეების კადასტრი. თბ., „პეტიტი”, 2009, 670 გვ. ტატაშიძე ზ. წიქარიშვილი კ., ჯიშკარიანი ჯ., ჯამრიშვილი ა., გელაძე გ., ლომინაძე გ. წყალტუბოს მღვიმური სისტემა. თბ., „პეტიტი“, 2009, 72 გვ. წიქარიშვილი კ., ბოლაშვილი ნ. საქართველოს კარსტული მღვიმეები (მოკლე ცნობარი). თბ., თსუ-ს . გამომცემლობა, 2013, 157 გვ. წიქარიშვილი კ, ლანჩავა ო. მღვიმეებში კონდენსაციური ტენის გამოთვლის საკითხისათვის. საერთაშორისო კონფერენციის მასალები „გარემო და გლობალური დათბობა“, ეძღვნება 11 აკადემიკოს თეოფანე დავითაიას დაბადებიდან 100 წლისთავს, ახალი სერია, №3 (82), 2011, გვ. 226-229. ხარაძე კ არაორგანული ბუნების ღირსშესანიშნაობები. საქართველოს გეოგრაფია. თსუ, 2013, გვ. 202-212. ხარაძე კ. საქართველოს ბუნების ძეგლები, თბ., 2014, 424 გვ. ჯიშკარიანი ჯ., ბარანოვი ს. საქართველოს მღვიმეებში. თბ., „საბჭოთა საქართველოი, 1986, 92 გვ. (რუს.). ჯიშკარიანი ჯ. გამცემლიძე ნ, ჯავრიშვილი ა, და სხვ. წყალტუბოს მღვიმური სისტემა. ვახუშტი ბაგრატიონის სახ. გეოგრაფიის ინსტიტუტის შემაჯამებელი სამეცნიერო სესია, მოხსენებათა თეზისები, 1985. ჯიშკარიანი ჯ., ტატაშიძე ზ., წიქარიშვილი კ., ლანჩავა ო. წყალტუბოს მღვიმური სისტემის კომპლექსური კვლევის ძირითადი შედეგები //საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მოამბე, 2010, ტ 4., №2, გვ. 92-95. ჯიშკარიანი ჯ,. ქალდანი ლ. წყალტუბოს მასივის სპელეოლოგიისათვის. საქართველოს ბუნებრივი რესურსები და მათი კვლევის მეთოდები თბ„ „მეცნიერება“, 1979, გვ. 124— 132. ჯიშკარიანი ჯ, ქალდანი ლ. ახალი მონაცემები წყალტუბოს კირქვული მასივის მღვიმეებზე და მათი რეკრეაციული მნიშვნელობა ვახუშტი ბაგრატიონის სახ. გეოგრაფიის ინსტიტუტის შემაჯამებელი სამეცნიერო სესია, მოხსენებათა თეზისები 1973. ჯიშკარიანი ჯ„ წიქარიშვილი კ., ქობულაშვილი თ. და სხვ. წყალტუბოს მღვიმური სისტემის კვლევის უახლესი შედეგები. ვახუშტი ბაგრატიონის სახ. გეოგრაფიის ინსტიტუტის შემაჯამებელი სამეცნიერო სესია, მოხსენებათა თეზისები, 1986. samto jurnali #1-2(16-17), 2006 1 samto meqanika горная механика mining mechanics უაკ 622.4.536.24:624.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტ. ო. ლანჩავა რიკოთის საავტომობილო გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაციის საკითხისათვის რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სისტემის ექსპლუატაცია ხდება არაეკონომიურ რეჟიმში, რასაც განაპირობებს განიავების გრძივ-განივი სქემისა და საშახტო ვენტილატორების გამოყენება. მოდერნიზაციის ერთი მიმართულებაა სატრანსპორტო გვირაბებისათვის განკუთვნილი თანამედროვე ენერგიადამზოგი ვენტილატორებით არსებულთა შეცვლა, ხოლო მეორე და უმთავრესი განიავების გრძივ-განივი სქემის შეცვლა გრძივით, რაც 15-ჯერ მაინც შეამცირებს გვირაბის აეროდინამიკურ წინაღობას და საექსპლუატაციო დანახარჯებს ვენტილაციაზე . აღსანიშნავია, რომ კომბინირებული (გრძივ-განივი, განივ-გრძივი) სქემით გვირაბის ექსპლუატაცია გაცილებით ძვირი ჯდება და მას მიმართავენ გრძივი სქემის შესაძლებლობების ამოწურვის შემდეგ. შევნიშნოთ აგრეთვე, რომ კომბინირებული სქემა, თითქოსდა, ხასიათდება უსაფრთხოებით ხანძრის შემთხვევაში, რაც ხდება მისი შერჩევის მიზეზი ზომიერი სიგრძის გვირაბებისათვის, რომელთა განიავება შესაძლებელია გრძივი სქემით. მიჩნეულია, რომ ასეთ შემთხვევაში სავენტილაციო ფანჯრების გაღება-დაკეტვისა და ვენტილატორების რევერსირების შეხამებით შესაძლებელია ხანძრის კერაზე მიმართული სუფთა და გაჭუჭყიანებული ჰაერის ნაკადების მართვა ადამიანთა ევაკუაციის და ხანძრის ჩაქრობის მიზნით . სინამდვილეში ადამიანების საევაკუაციოდ გამოსაყენებელია არა ყველა კომბინირებული, არამედ მხოლოდ განივგრძივი სქემა, ისიც იმ შემთხვევაში, თუ შესაძლებელია ადამიანების გადაყვანა სუფთაჭავლიან არსში. იმავე პირობით, ანუ სავენტილაციო არხში ადამიანების გადაყვანის შესაძლებლობის შემთხვევაში გრძივ-განივი სქემა ტექნიკურად გამოუსადეგარია საევაკუაციოდ, რადგან მასში, ჩვეულებრივი რეჟიმით გაჭუჭყიანებული ჰაერია ხოლო სუფთა ჰაერით მისი “ავსება„ მოხდება მხოლოდ სავენტილაციო სისტემის რეცირკულაციის შემდეგ. თუ გავითვალისწინებთ ჰაერისა და სატრანსპორტო საშუალებათა სიჩქარეებს შორის თანაფარდობას, აგრეთვე, მოძრავი გაჭუჭყიანებული ჰაერის ინერციის გადალახვის საჭიროებას რეცირკულაციის შემთხვევაში, მაშინ ზომიერი სიგრძის გვირაბებში უფრო რეალურია ხანძრის კერიდან ტრანსპორტით გასწრება, ვიდრე რეცირკულაციის შედეგის მოლოდინი. მთავარი კი ისაა, რომ რეცირკულაცია ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში შეუძლებელი იქნება ტექნიკურად, რაც ადვილი მისახვედრია ქვემოთ გადმოცემული მასალიდან. ჩვენთვის აქ უფრო არსებითია რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სქემის ხანძარუსაფრთხოების შესახებ არსებული მცდარი შეხედულების გაქარწყლება, რადგან ამ გვირაბის პირობებში ნაკადის რეცირკულაციას აზრი მაინც არ აქვს, ტექნიკურად შესაძლებელიც რომ იყოს: საქმე ისაა, რომ ადამიანების გადაყვანა არ მოხერხდება ცრუ განთავსებულ სავენტილაციო არხში. განვიხილოთ ამ გვირაბის განიავების სქემის მოქმედების პრინციპი ხანძრის შემთხვევაში (ნახ. 1), რაც დამაჯერებელია მხოლოდ ერთი შეხედვით და ჩვენც ვეთანხმებოდით. samto jurnali #1-2(16-17), 2006 2 თუ ხანძრის კერა არის მე-2 და მე-3 პუნქტებს შორის მარცხენა ფრთაზე, მაშინ მე-3 და მის შემდეგ განლაგებული ყველა სავენტილაციო ფანჯარა, მე-40-ის ჩათვლით, ავტომატურად იკეტება, სოლო მე-2 ფანჯარა იღება მაქსიმალური კვეთით. შესაბამისად, მარცხენა ფრთაზე ჰაერი იმოძრავებს მხოლოდ 011′0 და 022′0′ გზებით. ამასთან, მე2 ფანჯარაში მოხდება ჰაერის უფრო ენერგიული გაწოვა ჩვეულებრივ რეჟიმთან შედარებით, რასაც სელს შეუწყობს აგრეთვე მაღალტემპერატურიანი ნამწვი აირები. აღნიშნულის შედეგად კერის მიღმა მე-3 პუნქტიდან მე-40-ის ჩათვლით ჰაერის მოძრობა აღარ გვექნება და ტოქსიკური აირები არ გავრცლდება, ხოლო მარჯვენა ფრთის სქემა იმოქმედებს ჩვეულებრივი რეჟიმით. აქ იგულისხმება, რომ სახანძრო შეტყობინების სისტემამ იმუშავა, მანქანების შეშვება გვირაბში აღკვეთილია, ხოლო კერის ორივე მხარეს მოძრაობა გახდა ცალმხრივი პორტალებისაკენ. დაახლოებით 2-3 წთ-ის შემდეგ ევაკუაცია დასრულდება, მარცხენა ფრთა ხელუხლებლად რჩება, მარჯვენა ფრთაზე მოხდება პორტალის ჩაკეტვა ლითონის კარით და ნაკადის რეცირკულაცია, რის შედეგადაც ჰაერი გაიწოვება მხოლოდ მე-2 და მე-3 ფანჯრებიდან (ნახ. 2) და მუშაობას დაიწყებს სახანძრო სამსახური, რომელიც კერას მიადგება ორივე მხრიდან. მეხანძრეებს მუშაობას გაუადვილებს ჰაერის შემცირებული ხარჯი, რომელიც ჟანგბადის უფრო ნაკლებ რაოდენობას მიაწვდის კერაზე. სუფთა ჭავდი სატრანსპორტო ზონა-f= 60 მ2 გაჭუჭყიანებული ჭავდი ● ნახ .1 რიკოთის გვირაბის ვე ნტილაციის სქე მა ჩ ვე ულე ბრივი რე ჟ იმით სუფთა ჭავდი სატრანსპორტო ზონა-f= 60 მ2 გაჭუჭყიანებული ჭავდი ● ნახ .1 რიკოთის გვირაბის ვე ნტილაციის სქე მა ჩ ვე ულე ბრივი რე ჟ იმით ცხადია, რომ აღწერილი მოქმედების პრინციპი გულისხმობს ფანჯრების კვეთის ავტომატური სარეგულირებელი მოწყობილობების, ხანძრის აღმომჩენი სენსორების, მომხდარი ხანძრის შესახებ პორტალებთან შეტყობინების სისტემის და პორტალების გადასაკეტი კარების გამართულ მუშაობას. როგორც ცნობილია, ასეთი სისტემა რიკოთის გვირაბში მოწყობილი არ არის. შესაბამისად, ხანძრის შემთხვევაში, ტექნიკურად შესაძლებლობის ფარგლებშიც სავენტილაციო სისტემა ვერ იმუშავებს აღწერილის მსგავსად. შევნიშნოთ, რომ ორივე ნახაზზე წარმოდგენილი ჰაერის ნაკადების მიმართულება განპირობებულია ვენტილატორების მუშაობით ხანძრის მიერ აღძრული და ვენტილატორის samto jurnali #1-2(16-17), 2006 3 დეპრესიები ალგებრულად შეჯამდება. ხანძრის წევა იმოქმედებს ბუნებრივი წევის ანალოგიურად: მიმართულების თანხვედრობისას მწარმოებლობა იზრდება, ხოლო საპირისპირო მიმართულებისას მცირდება. თუ დავასაბუთებთ, რომ ხანძარი აღძრავს შედარებით გაცილებით დიდ დეპრესიას მაშინ ცხადი გახდება რომ სავენტილაციო სისტემა ასეთ დროს აღარ იქნება გრძივ-განივი, ხოლო ვენტილატორები იქცევიან წინაღობად ხანძრის დეპრესიისათვის, აქედან გამომდინარე ყველა უარყოფითი შედეგით. შევთანხმდეთ, რომ ვენტილატორების მაქსიმალური დეპრესია აღწევს 15 კპა-ს უფრო მეტ წნევას ავითარებს კომპრესორები, შემდეგ ტუმბოები, ხოლო რიკოთის გვირაბში დამონტაჟებული ვენტილატორების მიერ განვითარებული სტატიკური წნევა არის 0,4 კპა. ვენტილატორების გაანგარიშების დამზადების, გამოცდის და ექსპლუატაციის პირობებში ჰაერის სტანდარტული სიმკვრივე y = 1,2 კგ/მ3 [1], რომელიც იანგარიშება ფორმულით [2] (1) სადაც p არის ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე, p =101325 პა ≈ 101,3 კპა: r ორატომიანი აირის მუდმივა, r=287 ჯ/(კგ. k); t აბსოლუტური ტემპერატურა, т=293 k. ამ პირობებისათვის y = 1,2 კგ/მ3. აღნიშნული ფორმულა მიღებულია იდეალური აირის კლაპეირონის განტოლებიდან, რომელსაც აქვს სახე pv=r7: (2) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა v არის აირის კუთრი მოცულობა (v=1/), მ3/კგ. იდეალური აირისათვის წნევის საანგარიშო ფორმულას აქვს სახე pv=yt. (3) სატრანსპორტო გვირაბებში მომხდარი ხანძრების სტატისტიკიდან ჩანს, რომ ამ დროს ტემპერატურა т=1273 k [2]. აღნიშნული მონაცემების გამოყენებით ხანძრის მიერ განვითარებული წნევის სიდიდე თუ სავენტილაციო ჰაერს მივიჩნევთ იდეალურ აირად, არის 447,6 კპა, რაც დაახლოებით 4-ჯერ აღემატება ატმოსფერულ წნევას, 30-ჯერ ყველაზე მძლავრი ვენტილატორების სტატიკურ წნევას, ხოლო 1124-ჯერ რიკოთის გვირაბში დამონტაჟებული ვენტილატორების მიერ განვითარებულ მაქსიმალურ წნევას. ხანძრის კერა გაძლიერების კვალობაზე მოითხოვს ჟანგბადის ახალ პორციებს ზრდადი ტენდენციით. აქედან გამომდინარე, ცხადია, რომ 1-ელ და მე-2 სავენტილაციო ფანჯრებში ჰაერს ექნება არა 1-ელ ნახაზზე ნაჩვენები, არამედ საპირისპირო მოძრაობის მიმართულება, მარცხენა ფრთის ვენტილატორები გადატვირთვის გამო აგრძელებენ მუშაობას გაწოვის რეჟიმით ძრავას გადაწვამდე (ვენტილატორების საკმარისი სიმტკიცის პირობით). ამ ვენტილატორების გადარჩენა შეიძლება არხების ან სარქვლების გადაკეტვით. მაშასადამე, ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში მე-2 და მე3 პუნქტებს შორის მარცხენა ფრთის ვენტილატორები სავენტილაციო ქსელიდან უნდა გაითიშოს მათი გადაკეტვის გზით. samto jurnali #1-2(16-17), 2006 4 ყველა შემთხვევაში ეს ვენტილატორები სავენტილაციო ქსელსა და ნაკადის მიმართულებაზე გავლენას ვერ მოახდენენ. ადვილი მისახვედრია რომ ნამწვი აირები იმოძრავებს მეორე პორტალისაკენ გვირაბის სავალი ნაწილის გავლით. ამ შემთხვევაში გვირაბის სავალი ნაწილი და სავენტილაციო არხი ფანჯრების ჩათვლით შეძლება მიმართ პარალელურ ქსელებად და მათში გავლილი ჰაერის რაოდენობა დააკმაყოფილებს პარალელური ქსელების ძირითად კანონს. (4) სადაც r1 არის სავენტილაციო არხის, ფანჯრების და ვენტილატორის ჯამური აეროდინამიკური წინაღობა; r2— გვირაბის სავალი ნაწილის აეროდინამიკური წინაღობა; q1 q2ჰაერის მოცულობითი ხარჯები, შესაბამისად სავენტილაციო არხსა და გვირაბის სავალ ნაწილში, მ3/წმ. (4) ფორმულიდან ცხადია, რომ r1 q1=r1 q2 (5) მაშასადამე, როგორც არხში, ისე გვირაბის სავალ ნაწილში დეპრესიები ერთმანეთის ტოლია და უტოლდება ხანძრის მიერ აღძრულ დეპრესიას. შესაბამისად, მარჯვენა ფრთაზე გვირაბის სავალ ნაწილში ჰაერის მოძრაობას ექნება 1-ელ ნახ-ზე ნაჩვენების საპირისპირო მიმართულება, ხოლო არხში მოძრაობის მიმართულება უცვლელი დარჩება. ამასთან, მაღალი ტემპერატურის მქონე ნამწვი აირები (t=1273 k) დაწვავენ ვენტილატორებს, რომელთა გადარჩენა, მარცხენა ფრთის ანალოგიურად, შესაძლებელია არხების ან სარქველების გადაკეტვით. ცხადია, რომ მარჯვენა ფრთის ვენტილატორების რევერსირება (ნახ. 2) განუხორციელებელია ხანძრის დეპრესიის გაცილებით დიდი სიდიდის გამო. ამგვარად, არც ერთი ვენტილატორი ხანძრის შემთხვევაში თავის ფუნქციას არ შეასრულებს, ხოლო გრძივ-განივი სქემა ხანძრის გავლენით გრძივად გადაკეთდება. შესაბამისად, არაა საჭირო ასეთი ძვირად ღირებული სავენტილაციო სქემის გამოყენება მოცემულ გვირაბში ჩვეულებრივი რეჟიმით მუშაობისას, რადგან გრძივ სისტემებთან შედარებით გრძივ-განივი სისტემის ხანძარუსაფრთხოებაზე აქცენტირება არ არის მართებული. აღნიშნული დასკვნა არ არის საკმარისად დასაბუთებული, რადგან ხანძრის მიერ აღძრული დეპრესია გავიანგარიშეთ იდეალური აირის განტოლების მიხედვით. უფრო მართებულ შედეგებს მოგვცემს ვან-დერ-ვაალსის განტოლება რეალური აირებისათვის, რომელსაც აქვს სახე (6) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა არის აირის მოლეკულების შეჭიდულობის მახასიათებელი კოეფიციენტი; b აირის მოლეკულების მოცულობის მახასიათებელი კოეფიციენტი. მაღალ ტემპერატურაზე 1000°c და მეტი მიჩნეულია, რომ =0, ხოლო მაღალი წნევებისას b არის მოლეკულების მიერ დაკავებული ჯამური მოცულობა. იმ შემთხვევაში, samto jurnali #1-2(16-17), 2006 5 როცა აირის წნევა იცვლება 2000-4500 ატმოსფეროს დიაპაზონში, მოლეკულათა ჯამური მოცულობა საერთო მოცულობის 8-12,5%ია [4]: p (v-b) = r t, (7) საიდანაც გამოდის და ექსპერიმენტულადაც დასტურდება, რომ რეალური აირების შემთხვევაში საარტილერიო იარაღის კამერასა და ლულაში მაქსიმუმ 12,5 %-ით უფრო მაღალი წნევა ვითარდება იმ შემთხვევასთან შედარებით, თუ გაანგარიშება მოხდება კლაპეირონის განტოლებით. გვირაბებში ხანძრის პირობებისათვის შეგვიძლია მივიჩნიოთ, რომ =0, ხოლო b პრაქტიკულად არ განსხვავდება ნულისაგან. ნულისაგან განსხვავების შემთხვევაში b-ს ექნება ნიშნის შეცვლის ტენდენცია. საქმე ისაა, რომ ხანძრის მიერ აღძრული წნევა თვისებრივად არის დინამიკური და ის არ იწვევს სტატიკური წნევის გაზრდას გვირაბში, რადგან გვირაბის ორივე ბოლო ღიაა. საწინააღმდეგოს დაშვება ნიშნავს ხანძრის თვითჩაქრობას, რაც ბუნებაში არ გვხვდება, ამიტომ b-ს ის მდგენელი, რომელიც მოლეკულების მოცულობას ითვალისწინებს, დიდი უტყუარობით უტოლდება ნულს. კედლებიდან ინტენსიური აორთქლების და სამთო მასივიდან ჰიგროსკოპული მასის გაცემის გამო გვირაბში საქმე გვაქვს კუთრი მოცულობის უმნიშვნელო ზრდასთან, რომელიც არ გამოდის გაზომვის ცდომილების ფარგლებიდან. შესაძლებელია აღნიშნული სიდიდის გაანგარიშება დიდი სიზუსტითაც [5], მაგრამ ამ შემთხვევაში მას პრაქტიკული მნიშვნელობა არა აქვს. შესაბამისად, კლაპეირონის განტოლებით გვირაბებში ხანძრის შემთხვევისათვის მიიღება სარწმუნო შედეგები პირველი მიახლოებით მაინც. ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაციის ძირითადი მიმართულება არის გრძივ-განივი სქემის შეცვლა უფრო ეკონომიური გრძივი სქემით, რადგან ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში გრძივ-განივი სქემა ავტომატურად გადაკეთდება გრძივად, რაც პირველი მათგანის სისტემური ნაკლია. ისიც აღსანიშნავია, რომ ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში მაღალი წევის აღძვრის გამო ნებისმიერი კომბინირებული სქემის პირობებში შეუძლებელია ნაკადის რევერსირება. ლიტერატურა 1. systemair. ventilation produqts 2002.578 p. ( კატალოგი). 2. ა. ძიძიგური, ლ. მახარაძე. საშახტო სტაციონარული მანქანები, წიგნი ii, თბილისი, 1998,194 გვ. 3. თ. ჭურაძე. სატრანსპორტო გვირაბებში განსაკუთრებული შემთხვევების სტატისტიკა. ტრანსპორტი, №2, თბილისი, 2004. 11-13 გვ. 4. м. е. серебряков. внутренняя балистика. м., оборонгиз, 1949. 670с. 5. ო. ლანჩავა. ჰიგროსკოპული თბომასაგაცვლა მიწისქვეშა ნაგებობებში. თბილისი, ტექნიკური უნივერსიტეტი, 1998. 272გვ. samto jurnali #1-2(16-17), 2006 6 ланчава о.а. к вопросу модернизации вентиляционной системы рикотского автодорожного тоннеля показан системный недостаток комбинированных (продольно-поперечной, поперечнопродольной) схем вентиляции для рикотского автодорожного тоннеля, заключающийся в том, что при сильном пожаре направление движения воздуха, а также его расход определяется не вентиляторами, а напором тяги, вызванной наличием пожара, которая примерно в 30раз больше, чем статический напор самых мощных вентиляторов. основным направлением модернизации системы вентиляции рикотского автодорожного тоннеля следует считать замену комбинированной схемы вентиляции на продольную схему проветривания. lanchava o. to the matter of modernization of ventilation system of the rikoti roadtransport tunnel system defect of me combined schemes of the rikoti road-transport tunnel ventilation is show. particularly, in the case of widespread fire the direction of air current, as well as is rate is not defined by fans but by air draught head caused with fire and is about 30 times stronger than static head of the strongers fans . the main trend of up-dating of the rikoti road transport tunnel ventilation system is the substitution of combined ventilation scheme with longitudinal ventilation scheme. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 97 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.07 evaluation of chakvi red soils and secondary phytocoenoses developed on them n.kiknadze1, n.gvarishvili1, i.mikeladze2, a.sharabidze3, s.zoidze4, 1 associate professor at the batumi shota rustaveli state university, faculty of natural sciences and health care 2 senior research fellow, institute of ptytopathology and biodiversity at the batumi shota rustaveli state university 3 doctoral student majoring biology, batumi shota rustaveli state university, faculty of natural sciences and health care 4 bachelor of chemistry specialty at the batumi shota rustaveli state university, faculty of natural sciences and health care abstract: the given work envisages results of physical-chemical parameters of red soils in chakvi (adjara a.r., georgia) and multi-element analysis for the purpose of identification and evaluation of their chemical composition and modern fertility level. besides, in the given work the present conditions of naturally formed co-societies are reviewed which are resulted from irrational usage of phyto-landscapes of seaside adjara, their anthropogenic influence and abandoning and neglecting agricultural land plots; the peculiarities for development of secondary phytocenoses being formed via mutual participation of aborigine and adventitious species are studied. the research has showed that research soils are acidic; they are poor in general humus and nitrogen. from macro-elements k, mg, p are with minimum concentration and cd, cr, hg, li, sb, se, ti, tl, v, pb are beyond the permissible concentration norm. the concentrations of microelements as, ba, cu does not exceed mpc. phyto-cenotic structure is formed in parallel with growth of coniferous plants via gradual introduction of cenotic inter-relations which is differentiated like rows. formed secondary phytocenosis are characterized with high potential of species of foreign origin (adventitious). at present stage of restoration successive change in serial phytocenosis totally 63 families, 137 breeds, 191 species from which local is 61 and 130 of a foreign origin are described. key words: red soils, fertility, multi-element analysis, secondary phytocenosis, adventitious species. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 98 introduction. almost all types of soils are met in the territories of georgia starting from red soils of subtropical zone of western georgia ending with mountainous-meadow soils of hilly areas. the main soil types of georgian subtropical zone where various agricultural lands are located are red soils, yellow soils and subtropical bleached soils. red soils are widely distributed in subtropical hilly foothill zone of western georgia. they are represented with highest percentage in adjara region, from 80 to 200 m height above sea level [1, 2]. the dominant crops are citrus and tea at most territories of them. at present tea is changed mostly by nuts and annual crops. the most common soil-producing rocks of red soils are the products exhausting volcanic mountainous rocks: andesite, basalts, tuffs, clays and loamy soils (pic.1). the main source of collecting humus in red soil is “kolkheti type” forests under which they have been formed. the high saturation of roots and aluminum in absorbed conditions together with hydrogen causes acidic reaction of the mentioned soils [3, 4, 5]. on the basis of non-desirable socio-economic conditions of georgia since past 90s some part of red soils (especially territories where tea plantations were cultivated) are degraded and abandoned at present. the only way out from the mentioned conditions is evaluation of modern conditions of red soils, for the purpose evaluation and enhancing their fertility level. pic. 1. soil-forming rock of red soi adjara flora is distinguished with special diversity and originality which is stipulated by ancient plant groups and relicts formed in the third period (palaeogene). since ancient times the southern part of densely populated kolkheti – adjara flora was enriched by foreign species. in the last decades of the past centuries strengthened colonization of adventitious plants was vividly expressed and formation of secondary phytocenosis by them. therefore, it has become more and more common reaching and introducing invasients in aborigine plants. herewith, foreign plants invase in local flora and exotic species georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 99 become wild. the wide distribution of adventitious species made local natural flora incognizable, many of them invased in agro-cenosis and became grass [6]. in the first decades of twentieth century the formation of agrocenosis of various crops was followed by formation of secondary (changed) plants (mostly grass) in the place of mixed-leafy forest in seaside bar and hilly areas. since 1885 tea plantations are cultivated in chakvi territories. the invasion and introduction of many foreign species is connected to cultivation of tea plantations [7, 8, 9]. this is a longterm and still on-going process. at the end of twentieth century since tea plantation are considered to be non-profitable crops, agro-chemical and other activities were terminated and local and foreign coniferous plants start growing together with grass in tea plantation territories. the spectrum of coniferous plants distribution is well envisaged in google map photos (pic 2, 3). hence, studying adventitious species will create a clear picture about their gradual invasion in a new environment, and will show modern transformation peculiarities of flora and plants with the influence of anthropogenic factors. pic.2. research object (2004) pic.3. research object (2017) the research goal was the following: to identify chemical composition of red soils in chakvi area and evaluation of their fertility level with main parameters; as well as, studying secondary phytocenosis of chakvi bar area, geo-botanic diagnostics of naturally formed secondary phtytocenosis, formation of data base for foreign plants inhabited in research objects, taxonomic and geographical analysis, studying dynamics of successive processes. materials and methods. the used red soil samples were taken from adjara a.r. chakvi area, the samples were taken from two depths: 0-40, 40-80 cms. the research methods were: potentiometric, titrimetric, photo-colorimetric, plasm atomic eissive specter analysis [10]. the research material in chakvi bar area in secondary natural cenosis was plants of local and foreign origin. totally 5 objects were selected where geo-botanic descriptions were made through method of squares. the main research method was traditional route expedition method. for identification of species various data and scientific literature/sources were used georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 100 [11, 12]. internet sources and data base of world invasive species. in secondary natural phytocenosis plants description is made through releve and square methods [13, 14]. results and discussion. evaluation of chakvi red soils fertility level, based on their agro-chemical parameters: the tea crops were cultivated as red soils for a long period (more than 50-60 years) which caused strong acidic reaction of the mentioned soils. in 0-40 cm layer of the soil, where there are mostly agricultural crops root system, ph (h2o) is 4.3-4.6, in kcl suspension ph 4.0-4.5, according to the depth ph of the soils are increased (table 1). by reducing ph the changeable and hydrolysis acidity of the soils are regularly increasing. humus (in latin humus means land, soil) is organic, dark part of soil which is produced through bio-chemical transformations of vegetal and animal residuals. humus includes all the elements necessary for feeding the plant, which become easily assimilating for plants by the influence of microorganisms. the soils are poor in general humus (3.57-3.02%). humus concentration regularly decreases according to the depths. general nitrogen is the sum of mineral and organic nitrogen, which is identified in order to have an idea on balance of nitrogen substances. it includes easily soluble nitrogen admixtures (nitrates, nitrites, ammoniacal nitrogen), as well as hardly soluble nitrogen organic admixtures (mostly nitrogen in proteins). organic-mineral admixtures in nitrogen is one of the most important nutritious components. according to the received results it was identified that general nitrogen is 5% of general humus. multi-element analysis of red soils showed that from macroand semi-micro elements, al (93.7mg/kg) > fe (48.06 mg/kg) > si (41.6 mg/kg) are dominant. macro-elements are in the first row according to their composition: al > fe > si > ca > mg > k-p > n (diagram 1). from necessary macroelements used for feeding plants k, mg, p are with minimum composition. the soils are poor for absorption forms level of potassium and phosphorus. the composition of calcium and magnesium movable forms in soils are not sufficient for feeding plants. table 1 basic fertility parameters of chakvi red soil place of taking sample depth of taking sample, cm ph acidity, mg.equivalent/l general, % nutritious elements, mg/100g h2o kcl changeable hydro -lysis humu s n p2o5 k2o cao mgo chakvi 0-40 4.3 4.0 6.2 13.0 3.57 0.15 15.5 13.4 16.8 11.5 40-80 4.6 4.5 5.0 10.0 3.02 0.12 13.0 9.3 15.4 11.0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 101 toxic elements are beyond discovering norm in soils where tea plantations used to be: cd, cr, hg, li, sb, se, ti, tl, v, pb. the determined micro-elements are classified as follows according to decrease: mn>mo>b-cu> co-zn > as (diagram 2, table 2). composition of microelements including toxic elements does not exceed mpc in any soil samples. among defined microelements mn (17.3 mg/kg) was with the highest concentration, which once more underlines the acidic reaction of red soils where tea plantations used be. molybdenum was with minimal concentration in soils (0,0277mg/kg). diagram 1. multi-element composition of red soil, macro-elements, mg/kg table 2 element analysis of soil acid extract ( 0,1 n h2so4 ), mg/kg micro-elements ( including toxic ) elements mg/kg location as b ba co cu mn mo zn chakvi 1.60 0.421 1.84 2.19 1.76 17.3 0.0277 0.723 mpc, mg/kg 2,0 55 2,5 5,0 3,0 70-80 3,5 1,0 0 20 40 60 80 100 al fe si ca k mg na p 93,7 48,06 41,6 34,8 14,1 14,65 15,4 8,94 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 102 diagram 2. multi-element composition of red soil, micro-elements, mg/kg floristic and cenotic analysis of secondary phyto-cenosis in chakvi bar and hilly areas: based on background description and researches in chakvi bar area four formations were selected and classified in secondary cenosis: plant groups created from japanese criptometry (cryptomeria japonica) dominance; plant groups created from hardbeam and oak dominance (carpinus caucasica, quercus palustris, quercus falcata); plant groups created from alder (carpinus caucasica, cryptomeria japonica); japanese hardhack and american edible pokeweed dominance (alnus barbata, spiraea japonica, phytolacca americana) (pic. 3). in secondary natural cenosis totally 63 families, 137 breeds, 191 species from which local is 61 and 130 of a foreign origin are described. in the nearest past in he mentioned territories deforestation of representatives of local flora – beech (fagus orientalis), chestnut (castanea sativa), hardbeam (carpinus caucasica), hartvis oak (quercus hartvisiana), teil (tilia caucasica), phloem (pterocarya pterocarpa), persimmon (diospyros lotus), rhododendrons (rhododendron luteum, r. ponticum) and others took place and tea plantations were cultivated. though since agro-technic measures were terminated in plantations tea bushes were degraded. on the places where plantations used to be successive processes of naturally formed phyto-cenosis started by the participation of aborigine and (adventitious) species of a foreign origin. in plant groups created with the dominance of japanese kriptometries (cryptomeria japonica) 71 species are described, from which 25 are local and 46+ are foreign. in tree-plant row cryptomeria japonica is dominant, (height 8-10m)б quercus falcata, quercus palustris, frangula alnus (height 2-4 m). sambucus nigra, smilax exselsa, lonicera japonica, polygonum perfoliatum, rubus caesius, rubus hirtus, rubus serpens are met in underwood. tea bushes are covered with ferns(pteridium tauricum). two kinds of peat are met in open areas of groups (polytrichum strictum, calliergonella cuspidata). the grass cover is poorly developed, units of castanea sativa, corylus avellana, aleurites fordii, acer negundo are met. in groups created by dominance of hardbeam and oak (carpinus caucasica, quercus palustris, quercus falcata) 119 species are described from which 37 is local and 82 is foreign; 26 species of coniferous 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 as b ba co cu mn mo zn 1,6 0,421 1,84 2,19 1,76 17,3 0,0277 0,723 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 103 plants from which 10 is local (alnus barbata, carpinus caucasica, castanea sativa, corylus avellana, frangula alnus, laurocerasus officinalis, rhododendron luteum, r. ponticum, vaccinium arctostaphylos, sambucus nigra) and 16 foreign (ailanthus altissima, aleurites fordii, cedrus deodara, chamaecyparis lawsoniana, cinnamomum glanduli-ferum, cryptomeria japonica, quercus acutissima, q. falcata, q. myrsinifolia, q. glauca, q. palustris, mallotus japonicus, rhus javanica, robinia pseudoacacia, spiraea japonica, thea sinensis). carpinus caucasica, quercus palustris, q. falcata are dominant in coniferous species, other coniferous plants are met as single units. from liana plants lonicera japonica, polygonum perfoliatum, smilax exselsa, hedera colchika are met. the major territories are covered with ferns (pteridium tauricum) and bushes (rubus caesius,r. hirtus, r. serpens). in the mentioned cenosis dominance of hardbeam, rhodonendrons, plushes and laurel cherries and excess amount of grass species gives the prognosis for returning mono-climax co-societies. in plant groups created by the dominance of alder (alnus barbata), japanese hardhack (spiraea japonica) and american phytolacca (phytolacca americana) 106 species of plants are described from which 40 is local and 66 is foreign. from coniferous plants 7 (alnus barbata, acer pseudoplatanus, cornus australis, ficus carica, hedera colchica, hedera helix, paliurus spina-christi) is local and 11 (acacia dealbata, acer negundo, ailanthus altissima, cedrus deodara, cryptomeria japonica, juglans ailanthifolia, paulownia tomentosa, platanus occidentalis, quercus palustris, rosa multiflora, ulex europaeus) is foreign. lianas presented of polygonum perfoliatum, hedera helix, h. colchica და smilax excelsa. pic. 3. secondary cenosis in tree-plant row alnus barbata is dominant , height 8-12 m. in the second row spiraea japonica, phytolacca americana are represented mostly. projective coverage of grasses (hydrocotyle ramiflora, h. vulgaris, duchesnea indica, polygonum perfoliatum, p. posumbu, p. thunbergii) is high. 6 species of fern are described in group (asplenium scolopendrium, blechnum spicant, dryopteris remota, cyrtomium georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 104 falcatum, pteridium tauricum, thelypteris limbosperma). in formed cenosis more than 75% of plant species in formed cenosis are of a foreign origin. conclusion chakvi red soils are having acid reactions, the changeable and hydrolysis acidity importance regularly increases by reducing ph. the soils are poor in humus; general nitrogen concentration is 5 % of humus. from macro-elements al, fe, si is dominant. soils are poor in elements k, mg, p. the movable forms concentrations of calcium and magnesium in soils are not sufficient for feeding the plants. toxic elements are beyond discovering norm: cd, cr, hg, li, sb, se, ti, tl, v, pb. from micro-elements mn is dominant. the micro-elements concentration does not exceed mpc. irrational usage of natural plants, anthropogenic factors influence on them and ignorance and abandoning agricultural crops in seaside adjara phyto-landscapes caused peculiar transformation of flora and plants which was expressed in formed secondary phyto-cenosis which are characterized by high potential of invasion of foreign plants (adventitious). in secondary groups by the way of regular formation of cenotic inter relations, in parallel with growth of coniferous plants, phytocenotic structure is formed which is differentiated like rows. a certain system for natural rejuvenation is created. based on background descriptions and researches in chakvi bar areas in naturally developed secondary phytocenosis there are described 63 families, 137 breeds, 191 species from which local is 61 and 130 of a foreign origin. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 105 references: [1] world data base for soil resources (2017). tbilisi: agrarian university. -221 pg. [2] field soil studies (2016). tbilisi: georgian national academy of sciences. 171 pg. [3] georgian laws on environmental protection №519-i (1996). -tbilisi, 10 december. 29 pg. [4] decree n 297/n dated 16 august, 2001 of the minister of labour, health and social affairs of georgia on “approving qualitative condition norms of environment” (2001). tbilisi, 16 august. pg. 48-104. [5] kiknadze n.o. phosphorus in some types of soils and the efficacy of phosphorus fertilizers (2003). auto-thesis for gaining scientific degree of doctor of agriculture. tbilisi. 281 pg. [6] davitadze m. “adventitious flora of adjara” (2001). batumi: publishing: “batumi university”. 199 pg. [7] davitadze m. “east asian elements in adjara adventitious flora” (1974). batumi botanical garden “moambe”, № 20. – tbilisi. pg. 64-71. [8] grossgame a.a., makashvili a.k. about origin, composition and characteristics of tea plantation weeds in western of georgia and adjara. works on applied botanic, genetics and selection (1929). volume 22, № 4. pg. 11-72. [9] dmitrieva a.a. about issues of invasive and local plants of batumi coastline. batumi botanical garden herald (1967). tbilisi, № 14. pg. 58-65. [10] oniani o., margvelashvili g. soil chemical analysis (1975). tbilisi: publishing “ganatleba”. pg. 168258. [11] reference book of plants of georgia (1964). volume 1. tbilisi: publishing “science”. 462 pg. [12] flora of georgia. volume 15 (2015). tbilisi: publishing: “science”. 158 pg. [13] mueller-dombois d., elenberg h. aims and methods of vegetation ecology. printed in the (1925). usa. pg.45-66. [14] müller p.h., schmetterer l. introduction to mathematical statistics (1974). berlin-heidelberg-new york. springer-verlag. 502 s., pg.11. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 106 ჩაქვის წითელმიწა ნიადაგების შეფასება და მათზე განვითარებული მეორადი ფიტოცენოზები ნინო კიკნაძე1, ნანი გვარიშვილი1, ი.მიქელაძე2, ა. შარაბიძე3, ს.ზოიძე4, 1ასოცირებული პროფესორი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ჯანდაცვის ფაკულტეტი 2უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიის და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტი 3ბიოლოგიის სპეციალობის დოქტორანტი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ჯანდაცვის ფაკულტეტი 4ქიმიის სპეციალობის ბაკალავრი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ჯანდაცვის ფაკულტეტი აბსტრაქტი სტატიაში წარმოდგენილია ჩაქვის (აჭარის ა/რ, საქართველო) წითელმიწა ნიადაგების ფიზიკო-ქიმიური მაჩვენებლების და მულტიელემენტური ანალიზის შედეგები, მათი ქიმიური შედგენილობის და ნაყოფიერების თანამედროვე დონის დადგენის და შეფასების მიზნით; განხილულია ზღვისპირა აჭარის ფიტო-ლანდშაფტებში ბუნებრივი მცენარეულობის არარაციონალური გამოყენების, მათზე ანთროპოგენური ფაქტორების ზემოქმედების და სასოფლო–სამეურნეო კულტურათა სავარგულების მოუვლელობა-მიტოვების შედეგად, ბუნებრივად ფორმირებული თანასაზოგადოებების არსებული მდგომარეობა; შესწავლილია აბორიგენული და ადვენტური სახეობების ერთობლივი მონაწილეობით ფორმირებული მეორადი ფიტოცენოზების განვითარების თავისებურებები. კვლევამ გვიჩვენა, საკვლევი ნიადაგები მჟავეა, ისინი ღარიბია საერთო ჰუმუსით და აზოტით. მაკროელემენტებიდან მინიმუმში იმყოფება k, mg, p. აღმოჩენის ზღვარს ქვემოთ არის: cd, cr, hg, li, sb, se, ti, tl, v, pb. მიკროელემენტების as, ba, cu შემცველობა არ აღემატება ზდკ-ს. სახეობებს შორის ცენოტური ურთიერთკავშირების თანდათანობითი ჩამოყალიბების გზით, მერქნიან მცენარეთა ზრდის კვალდაკვალ, ფორმირებულია ფიტოცენოზური სტრუქტურა, რომელიც დიფერენცირებულია იარუსობრივად. ფორმირებული მეორადი ფიტოცენოზები ხასიათდებიან უცხო წარმოშობის (ადვენტური) სახეობათა ინვაზიის მაღალი პოტენციალით. აღდგენითი სუქცესიური ცვლის არსებულ ეტაპზე, სერიულ ფიტოცენოზებში სულ აღწერილია 63 ოჯახის, 137 გვარის, 191 სახეობა, მათგან ადგილობრივია 61, ხოლო უცხო წარმოშობისაა 130 სახეობა. საკვანძო სიტყვები: წითელმიწა ნიადაგი, ნაყოფიერება, მულტიელემენტური ანალიზი, მეორადი ფიტოცენოზი, ადვენტური სახეობები. samto jurnali #2(27), 2011 1 samto eleqtromeqanika горная электромеханика mining elektromechanycs უაკ 622.4.536.24:624.191.94 ტექ. მეცნ. დოქტორი ო. ლანჩავა, დოქტორანტი ი. გვენცაძე ერთ -და ორ გვირაბიანი კომბინირებული სავენტილაციო სისტემების ხანძარუსაფრთხოების კვლევა გვირაბის ვენტილაციის დიდი მნიშვნელობა ენიჭება, კვამლისა და ტოქსიკური ნივთიერებების არინებისათვის ან მათი გავრცელების შესამცირებლად გვირაბში მომხდარი ხანძრის. გვირაბის სავენტილაციო სისტემის დასაბუთებისა და დამუშავების მიზნით მნიშვნელოვანია ვენტილაციის სისავსის ფუნქციური შესაძლებლობების დადგენა როგორც ხანძრის საწყის სტადიაზე, ისე მისი სიმძლავრის სრულად განვითარების დროს . ნაშრომი განხილულია ერთგვირაბიანი სავენტილაციო სისტემის ნახევრად განივი და განივი სქემების სისტემური ნაკლი, რომელიც თავს იჩენს ხანძრისას. განვითარებული ძლიერი ხანძრის დროს ჰაერის ხარჯი და მოძრაობის მიმართულება განპირობებულია ხანძრის არსებობით და დამოკიდებელი არ არის ვენტილატორზე აღნიშნული ძირითადად ვრცელდება აგრეთვე ისეთ სავენტილაციო სისტემაზე , რომელიც ერთზე მეტ გვირაბს შეიცავს . გაეროს პატრონაჟით დამუშავებული სარეკომენდაციო ხასიათის ნაშრომი [1] ვროპის ქვეყნების მთავრობებს მოუწოდებს გვირაბების საექსპლუატაციო ნორმების შეთანხმების შესახებ ამ უკანასკნელთან ვარაუდობენ აგრეთვე დებულებების გავრცელებას აშშ-სა და იაპონიაში. მასში აღნიშნულია, რომ მას შემდეგ, რაც რადიკალურად არის შემცირებული დიდი ტვირთამწეობის სატრანსპორტო საშუალებებიდან გამონაბოლქვის რაოდენობა, სავენტილაციო სისტემის განმსაზღვრელი ფაქტორი არის ხანძრის შემთხვევაში მისი გავლენა წვის პროდუქტების მოცილებისათვის. ხანძრის სიმძლავრე აღნიშნულ ნაშრომში შემოფარგლულია 30 მეგავატით. ციტირებული ნაშრომით დაძლეული არაა კლასიკური მიდგომის ხარვეზი, რომელიც იმით არის გამოხატული, რომ სახანძრო უსაფრთხოების თვალსაზრისით, განივი და კომბინირებული სავენტილაციო სისტემები უპირობოდ არიან მიჩნეული უფრო ეფექტურებად გრძივ სისტემასთან შედარებითი. კლასიკური მიდგომის მაგალითად შეიძლება მივუთითოთ ნაშრომი [2], აგრეთვე ყველა სახელმძღვანელო, რომლითაც ხდება ავტოსაგზაო გვირაბების ვენტილაციის სწავლება. ამგვარად, [1] ნაშრომის ავტორები აღჭურვილი არიან კლასიკური ცოდნით, მათ ხელთ აქვთ აგრეთვე ძლიერი ხანძრების შედეგების მცდარი ანალიზი სენ-გოტარდის. ფრეჟიუს და მონბლანის გვირაბებში და აგრეთვე ფაქტები, როცა ვენტილატორები მწყობრიდან არ იყო გამოსული, მაგრამ მსხვერპლი მაინც მოხდა, რადგან ვენტილატორებმა ვერ შეძლეს საჭირო ჰაერის ხარჯის მიწოდება დანიშნულების ადგილებზე. ანალიზის მცდარობა პირდაპირ ჩანს [3] წყაროდან: მე-9 პუნქტში აღნიშნულია იმის შესახებ, რომ ხანძრის კერიდან 1—2 კმ მანძილზე აღმოჩენილი იქნა 11 დაღუპული ადამიანი. არცერთ მათგანს არ ჰქონდა ფიზიკური ტრავმის ნიშნები. ყველა მათგანი გარდაიცვალა ტოქსიკური კვამლის შესუნთქვის შედეგად. მე-8 პუნქტში კი აღნიშნულია, რომ ვენტილაციის სისტემა ფუნქციონირებდა გამართულად და ეფექტურად. ჩვენს მიერ მოდელირებულმა ხანძრის სცენარებმა აჩვენა [3], რომ 30 მეგვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაშიც, ამ უკანასკნელის მიერ განვითარებული წევა მინიმუმ ერთი რიგით მაინც აღემატება ვენტილატორების მიერ განვითარებულ წნევას ხანძრის სითბური პიკის მიღწევიდან პირველივე წამების შემდეგ, ხოლო პიკის მიღწევას დაახლოებით samto jurnali #2(27), 2011 2 5 წთ ესაჭიროება. ამასთან ერთად რაც უფრო დიდი სიმძლავრისაა ხანძარი, მით უფრო გვიან დგება პიკური მომენტი. ამგვარად, 30 მეგვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაში ყოველთვის კი არ აქვს უპირატესობა განიავების განივ და კომბინირებულ სისტემებს გრძივთან შედარებით, არამედ ხანძრის დაწყებიდან პირველი 5 წთ-ის განმავლობაში და ამ პერიოდში უნდა დამთავრდეს ევაკუაცია სიცოცხლის გადარჩენის მიზნით. ამ პერიოდის გასვლის შემდეგ ჰაერის მოძრაობა უნდა შეიზღუდოს ან აღიკვეთოს იმის გამო, რომ იგი აღარაა კონტროლირებადი, რადგან მის მოძრაობას უკვე განაპირობებს ხანძარი და არა სავენტილაციო სისტემა და ყველა სავენტილაციო სქემა ამ პერიოდის შემდეგ, გრძივად ან მასთან მიახლოებულად გარდაიქმნება ხანძრის გავლენით. ჩვენს მიერ უკვე მიღებული შედეგებით, ხანძრის სიმძლავრის გავრცელება შესაძლებელია 100 მეგვტ-მდე, ანუ ხანძრის დაწყებიდან პირველი 5 წთ-ის განმავლობაში სავენტილაციო სისტემა კლებადობით იმუშავებს 100 მეგვტ სითბური სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაშიც, ხოლო ის, რომ ასეთი სიმძლავრის ხანძარი თავის პიკს მიაღწევს ვთქვათ 10 წთის შემდეგ უკვე საინტერესო აღარაა, რადგან ამ დროისათვის ევაკუაცია დასრულებული უნდა იყოს. [4] ნაშრომში აღნიშნულია, რომ 4 მ2 ფართობის ხელოვნურად წარმოქმნილი ხანძრის შემთხვევაში, გრძივი სისტემის პირობებში, სასუნთქად ვარგისი ჰაერი შენარჩუნებულია პირველი 3,5-4‚0 წთ-ის განმავლობაში. წინამდებარე ნაშრომის შედეგებთან ერთად აღნიშნულის საფუძველზე შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ზომიერი (4 კმ-მდე) სიგრძის გვირაბისათვის გრძივი სისტემის გამოყენება სახანძრო უსაფრთხოებას არ შეამცირებს განივ და კომბინირებულ სქემასთან შედარებით, გვირაბში შეტყობინების გამართული სისტემის არსებობის პირობითი კერძოდ შეტყობინების შედეგი იქნება ახალი სატრანსპორტო საშუალებების შეშვების აღკვეთა ხანძარმოდებულ გვირაბში, ხოლო უახლოესი პორტალისაკენ მოძრავ ავტომობილს 4 კმ-მდე სიგრძის გვირაბში დასაფარი ექნება მაქსიმუმ 2 კმ მანძილი, რომლის დაფარვაც რეალურია საევაკუაციო დროის განმავლობაში, თუ ერთმანეთს შევადარებთ 3,5-4,0 წთ-ის ხანგრძლივობის დროის შუალედს და 2 კმ მანძილის დასაფარი დროის მონაკვეთს ავტომობილის 50-60 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობის შემთხვევაში. როგორც ცნობილია, ავტოსაგზაო გვირაბების მშენებლობისას კაპიტალური დანახარჯების შემცირების მიზნით აგებენ ორმხრივი მოძრაობის ერთ გვირაბს შედარებით მცირე კვეთის პარალელური შტოლნით ან მის გარეშე უკანასკნელ შემთხვევაში გვირაბის თაღში ან სავალი ნაწილის ქვემოთ აწყობენ სავენტილაციო არხს. შტოლნის ან არხის კვეთი შეირჩევა ჰაერის ხარჯის მიხედვით, რომელზედაც დიდადაა დამოკიდებული საექსპლუატაციო დანახარჯები. ცნობილია რომ სავენტილაციო ქსელის დეპრესია იზრდება ჰაერის ხარჯის კვადრატის, ხოლო ელექტრული ქსელიდან წაღებული სიმძლავრე ჰაერის ხარჯის კუბის პროპორციულად. გვირაბის ვენტილაცია შესაძლებელია განხორციელდეს გრძივი, განივი და ერთ-ერთი კომბინირებული სქემით (იხ. ნახაზი 1). ერთგვირაბიანი სისტემა, ნებისმიერი სქემის შემთხვევაში, არ გამოირჩევა უსაფრთხოებით გრძივთან შედარებით, რის გამოც მოძველებულია შეხედულებები მისი უსაფრთხოების შესახებ. კერძოდ, ერთგვირაბიანი განივი სქემაც კი კლასიკური სახით (ნახ. 1,გ), რომელიც მიჩნეულია უსაფრთხოდ, რადგან გვირაბში ჰაერის მცირე სიჩქარეები არის და თითქოსდა ხანძრის გავრცელება უნდა შეფერხდეს, სხვაგვარად გამოავლენს თავს ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში. samto jurnali #2(27), 2011 3 ერთ და ორგვირაბიანი ნახევრად განივი სავენტილაციო სქემისას გაჭუჭყიანებული ჰაერი გაიწოვება შტოლნის ან არხის პორტალებთან დამონტაჟებული ვენტილატორების მეშვეობით, რომელთა მიერ შექმნილი დეპრესიის ხარჯზე სუფთა ჰაერი შემოედინება გვირაბის ორივე პორტალიდან გვირაბი და არხები დაკავშირებულია სავენტილაციო ღიობებით, რომელთა კვეთი ცვალებადია და მათი რეგულირებით შესაძლებელია სასურველი ჰაერგანაწილების მიღწევა. ნახევრად გრძივი სქემის შემთხვევაში სუფთა ჰაერი დაიჭირხნება ვენტილატორებით, ხოლო გაჭუჭყიანებული გამოიდევნება გვირაბის პორტალებიდან დანარჩენი ძალაში რჩება და 1,ბ ნახაზზე მხოლოდ “+” და “-” გაცვლიან ადგილებს. სარეკომენდაციო ხასიათის ციტირებული ნაშრომი [1] ასეთ სისტემას საერთოდ არ განიხილავს. მაშინ როდესაც, სახანძრო უსაფრთხოების თვალსაზრისით ეს სქემა უფრო უკეთესია, რადგან ჭერში ამ დროს სუფთა ჰაერი გვაქვს. ერთგვირაბიანი განივი სქემისას (oხ. ნახ. 1,3) გვირაბის თაღურ ნაწილში ორი არხი არის, ხოლო სუფთა ჰაერი სპეციალური გვერდითი არხებით შემოდის გვირაბის სავალი ნაწილის დონეზე. საქართველოს გვირაბებიდან როკის გვირაბი ნიავდება განივი სქემით ორგვირაბიანი სისტემით (იხ. ნახ. 1,დ). თაღის ჭერში, მუდმივად ღია სავენტილაციო ფანჯრების გარდა, არის დამატებითი დახურული ფანჯრები, რომლებიც ხანძრისას ავტომატურად უნდა გაიღოს მაღალი ტემპერატურის გავლენით ჰაერის აღმავალი მოძრაობის შედეგად ან სენსორების მეშვეობით. მიუხედავად იმისა, რომ ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში ყველაფერი ისე არ მოხდება, როგორც საპროექტო გადაწყვეტაში არის გათვალისწინებული, როკის გვირაბს ის უპირატესობა აქვს, რომ აქ ადამიანების ევაკუაცია შესაძლებელია სუფთა ჭავლიან შტოლნაში და მისი ვენტილაციის სქემის შეხამება ახალ მონაცემებთან შედარებით გაადვილებულია. იმავე პირობით, ანუ სავენტილაციო არხში ადამიანების გადაყვანის შესაძლებლობის შემთხვევაში, ნახევრად განივი სქემა ტექნიკურად გამოუსადეგარია საევაკუაციოდ რადგან მასში ჩვეულებრივი რეჟიმით გაჭუჭყიანებული ჰაერია, ხოლო სუფთა ჰაერით მისი “ავსება„ მოხდება მხოლოდ სავენტილაციო სისტემის რეცირკულაციის შემდეგ. თუ გავითვალისწინებთ ჰაერისა და სატრანსპორტო საშუალებათა სიჩქარეებს შორის თანაფარდობას, აგრეთვე მოძრავი გაჭუჭყიანებული ჰაერის ინერციის გადალახვის საჭიროებას რეცირკულაციის შემთხვევაში, მაშინ უფრო რეალურია ხანძრის კერიდან ტრანსპორტით გასწრება ზომიერი სიგრძის გვირაბებში, ვიდრე რეცირკულაციის შედეგის მოლოდინი. მთავარი კი ისაა, რომ რეცირკულაცია ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში შეუძლებელი იქნება ტექნიკურად. რიკოთის გვირაბის ერთი ფრთის სიგრძიდან გამომდინარე ჰაერის ნაკადის 2 მ/წმ სიჩქარით გადაადგილების შემთხვევაში, იდეალურ პირობებში ამისათვის 7 წთ-ზე მეტია საჭირო, ხოლო როგორც აღინიშნა, 5 წთ-ის შემდეგ დომინანტი გახდება ხანძრის მიერ განვითარებული წევა. ჩვენთვის აქ უფრო არსებითია რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სქემის (იხ. ნახ. 1,ა და ნახ. 2) ხანძარუსაფრთხოების შესახებ არსებული მცდარი შეხედულების უარყოფა, რადგან ამ გვირაბის პირობებში ნაკადის რეცირკულაციას აზრი მაინც არ აქვს, თავი რომ დავანებოთ ტექნიკურად შეუძლებლობას. საქმე ისაა, რომ ადამიანების გადაყვანა არ მოხერხდება თაღის სავენტილაციო არხში. samto jurnali #2(27), 2011 4 ნახ . 1 . გვირაბის სავე ნტილაციო სქე მე ბის განივი ჭრილი: აერთგვირაბიანი ნახევრად განივი; ბორგვირაბიანი ნახევრად განივი; გერთგვირაბიანი განივი; ბ ორგვირაბიანი განივი; 1 სატრანსპორტო გვირაბი; 2 სავე ნტილაციო არხი გვირაბის ჭე რში; 3 პარალე ლური შტოლნა , რომე ლიც წარმოადგე ნს სავე ნტილაციო არხს ნახ .2 რიკოთის გვირაბის ვე ნტილაციის სქე მა ჩ ვე ულე ბრივი რე ჟ იმით განვიხილოთ ამ გვირაბის განიავების სქემის მოქმედების პრინციპი ხანძრის შემთხვევაში (იხ. ნახ. 3), რასაც ჩვენც ვიზიარებდით. თუ ხანძრის კერა არის 2 და 3 პუნქტებს შორის მარცხენა ფრთაზე მაშინ 3 და მის შემდეგ განლაგებული ყველა სავენტილაციო ფანჯარა 40-ის ჩათვლით, ავტომატურად იკეტება, ხოლო 2 ფანჯარა იღება მაქსიმალური კვეთით. შესაბამისად მარცხენა ფრთაზე ჰაერი იმოძრავებს მხოლოდ 011’0’ და 022’0’ გზებით. ამასთან, 2 ფანჯარაში მოხდება ჰაერის უფრო ენერგიული გაწოვა ჩვეულებრივ რეჟიმთან შედარებით, რასაც ხელს შეუწყობს აგრეთვე მაღალტემპერატურიანი ნამწვი აირები. აღნიშნულის შედეგად კერის მიღმა 3 პუნქტიდან 40ის ჩათვლით, მარცხენა ფრთაზე ჰაერის მოძრაობის მიმართულება ისეთი იქნება, რომ წვის ტოქსიკური აირები არ გავრცელდება, ხოლო მარჯვენა ფრთის სქემა იმოქმედებს ჩვეულებრივი რეჟიმით. აქ იგულისხმება, რომ სახანძრო შეტყობინების სისტემამ იმუშავა, მანქანების შეშვება გვირაბში შეწყვეტილია, ხოლო კერის ორივე მხარეს მოძრაობა გახდება ცალმხრივი პორტალებისაკენ. დაახლოებით 2-3 წთ-ის შემდეგ ევაკუაცია დასრულდება. მარცხენა ფრთა ხელუხლებლად რჩება. მარჯვენა ფრთაზე მოხდება პორტალის ჩაკეტვა ლითონის კარით და ნაკადის რეცირკულაცია, რის შედეგადაც ჰაერის გაწოვა იქნება მხოლოდ 2 და 3 ფანჯრებიდან (იხ ნახ. 3) და მუშაობას დაიწყებს სახანძრო სამსახური, რომელიც კერას მიადგება ორივე მხრიდან. მეხანძრეებს მუშაობას გაუადვილებს ჰაერის შემცირებული ხარჯი, რომელიც ჟანგბადის უფრო ნაკლებ რაოდენობას მიაწოდებს კერაზე. ცხადია, რომ აღწერილი მოქმედების პრინციპი გულისხმობს ფანჯრების კვეთის ავტომატური სარეგულირებელი მოწყობილობების, ხანძრის აღმომჩენი სენსორების მომხდარი ხანძრის შესახებ პორტალებთან შეტყობინების სისტემის და პორტალების გადასაკეტი კარებების გამართულ მუშაობას. შევნიშნავთ, რომ ყველა ნახაზზე წარმოდგენილი ჰაერის ნაკადების მიმართულება განპირობებული არის ვენტილატორების მუშაობით. ხანძრის მიერ აღძრული და ვენტილატორის დეპრესიები ალგებრულად იკრიბება. ხანძრის წევა მოქმედებს ბუნებრივი samto jurnali #2(27), 2011 5 წევის ანალოგიურად: მიმართულების თანხვედრისას მიწოდება იზრდება, ხოლო საპირისპირო მიმართულებისას მცირდება. ხანძრის მიერ განვითარებული წნევის სიდიდე თუ სავენტილაციო ფანჯრებში მივიჩნევთ იდეალურ აირად [5], შეადგენს 447,6-ს კპა, რაც დაახლოებით 4-ჯერ აღემატება ატმოსფერულ წნევას, 30-ჯერ ყველაზე მძლავრი ვენტილატორების სტატიკურ წნევას, ხოლო 1000-ჯერ და უფრო მეტად რიკოთის გვირაბის ყველა ვენტილატორის მიერ განვითარებულ ჯამურ საერთო წნევას. ხანძრის კერა გაძლიერების კვალობაზე მოითხოვს ჟანგბადის ზრდად ახალ ულუფებს აქედან გამომდინარე ცხადია, რომ l და 2 სავენტილაციო ფანჯრებში ჰაერს ექნება არა ნახ. 2-ზე ნაჩვენები, არამედ საპირისპირო მოძრაობის მიმართულება. მარცხენა ფრთის ვენტილატორები გააგრძელებენ მუშაობას გაწოვის რეჟიმით გადატვირთვის გამო ძრავას გადაწვამდე (ვენტილატორების საკმარისი სიმტკიცის პირობით) ამ ვენტილატორების გადარჩენა შეიძლება არხების ან სარქვლების გადაკეტვით. მაშასადამე ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში 2 და 3 პუნქტებს შორის, მარცხენა ფრთის ვენტილატორები სავენტილაციო ქსელიდან უნდა გაითიშოს მათი გადაკეტვის გზით. ყველა შემთხვევაში ეს ვენტილატორები სავენტილაციო ქსელზე და ნაკადის მიმართულებაზე გავ ლენას ვერ მოახდენენ. ადვილი მისახვედრია, რომ ნამწვი აირები იმოძრავებს მეორე პორტალისაკენ გვირაბის სავალი ნაწილის გავლით. ამ შემთხვევაში გვირაბის სავალი ნაწილი და სავენტილაციო არხი ფანჯრების ჩათვლით შეიძლება მივიჩნიოთ პარალელურ ქსელებად და მათში გავლილი ჰაერის რაოდენობა დააკმაყოფილებს პარალელური ქსელების ძირითად კანონს (1) სადაც r1 არის სავენტილაციო არხის, ფანჯრების და ვენტილატორის ჯამური აეროდინამიკური წინაღობა, r2 გვირაბის სავალი ნაწილის აეროდინამიკური წინაღობა; q1,q2 -ჰაერის მოცულობითი ხარჯები შესაბამისად ნახ . 3 რიკოთის გვირაბის ვე ნტილაციის სქე მა ხანძრის ჩ აქრობის რე ჟ იმში. სავენტილაციო არხსა და გვირაბის სავალ ნაწილში, მ3/წმ. (1) ფორმულიდან ცხადია, რომ r1q1=r2q2 (2) მაშასადამე, როგორც არხში, ისე გვირაბის სავალ ნაწილში დეპრესიები ერთმანეთის ტოლი გახდება და გაუტოლდება ხანძრის მიერ აღძრულ დეპრესიას. შესაბამისად მარჯვენა ფრთაზე გვირაბის სავალ ნაწილში ჰაერის მოძრაობას არხში ექნება ნახაზზე 1 ნაჩვენების samto jurnali #2(27), 2011 6 საპირისპირო მიმართულება. ამასთანავე მაღალი ტემპერატურის მქონე ნამწვი აირები დაწვავენ ვენტილატორებს, რომელთა გადარჩენა, მარცხენა ფრთის ანალოგიურად, შესაძლებელია არხების ან სარქვლების გადაკეტვით. ცხადია, რომ მარჯვენა ფრთის ვენტილატორების რევერსირება განუხორციელებელია ხანძრის დეპრესიის გაცილებით დიდი სიდიდის გამო. მაშასადამე არცერთი ვენტილატორი ხანძრის შემთხვევაში 5 წთ-ის შემდეგ თავის ფუნქციას აღარ შეასრულებს, ხოლო ნახევრად განივი სქემა ხანძრის გავლენით გრძივად გადაკეთდება. შესაბამისად არაა საჭირო ასეთი ძვირადღირებული სავენტილაციო სქემის გამოყენება მოცემულ გვირაბში ჩვეულებრივი რეჟიმით მუშაობისას, რადგან ნახევრად განივი სისტემის ხანძარუსაფრთხოებაზე აქცენტირება გრძივ სისტემებთან შედარებით, არ არის მართებული. ამგვარად შეგვიძლია დავასკვნათ: 1. ვენტილაციის გრძივ-განივ სქემას ახასიათებს სისტემური ნაკლი ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში მოცემული სქემა ავტომატურად გარდაიქმნება გრძივად. 2. გრძივ-განივი სქემის ეფექტური მუშაობის დროის შუალედი შეადგენს 5 წთ-ს 30 მეგვტ თბური სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაში. 3. ნებისმიერი სქემის პირობებში ერთგვირაბიანი სისტემისათვის შეუძლებელია სავენტილაციო ნაკადის რევერსირება, რადგან ხანძრის შემთხვევაში აღიძვრება ძლიერი წევა, რომელიც დაახლოებით, 30-ჯერ აღემატება ყველაზე მძლავრი ვენტილატორის წნევას ეს გათვალისწინებული უნდა იქნეს მიწისქვეშა ნაგებობების ხანძარუსაფრთხოების საკითხების გადაწყვეტისას, სიცოცხლის გადარჩენისა და ხანძრის ლიკვიდაციის გზების დასახვისას. 4. აღნიშნული გათვალისწინებული უნდა იქნეს სატრანსპორტო გვირაბების და სხვა მიწისქვეშა ნაგებობების დაპროექტების, მშენებლობის, ექსპლუატაციისა და მოდერნიზაციის საკითხების გადაწყვეტისას. ლიტერატურა 1. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/9 2001. p. 59. 2. храпов в.г.‚ демешко ea, наумов с.н. и др. тоннели и метрополитены. транспорт, москва, 1989. 383 c. 3. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac. 7/11, 2002. p. 6. 4. a. haack. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, volume 13, n9 2. pp. 377-381. 5. ო. ლანჩავა, ი. გვენცაძე. საგანგებო სიტუაციების მართვის შესახებ სატრანსპორტო გვირაბებში. ჟურნალი "ტრანსპორტი", № 2, თბილისი, 2010 გვ. 8-9. ланчава о.а.‚ гвенцадзе и.t. к вопросу пожаробезопасности однои двухтоннельной комбинированных вентиляционных систем samto jurnali #2(27), 2011 7 вентиляция b туннеле имеет весьма важное значение для предотвращения или ограничения распространения дыма и токсичных газов b случае пожара. с точки зрения выбора и разработки вентиляционных систем туннеля, большое значение приобретает установление функциональных возможностей систем вентиляции b случае пожара, как в начальной стадии его развития, так и в полном режиме его действия. в настоящей работе показан системный недостаток полупоперечной и поперечной схемы вентиляции для однотоннельной вентиляционной системы тоннелей, заключающегося в том, что при сильном пожаре направление движения воздуха, а также его расход определяется не вентиляторами, а тягой, вызванной наличием пожара. установлено, что динамический напор этой тяги примерно 30 раз больше, чем общий напор самых мощных вентиляторов, выпускаемых промышленностью. отмеченное в основном распространяется также на вентиляционных системах, содержащих более одного тоннеля. lanchava о.‚ gvencadze i. abstract for one and two -tunneled combined ventilation system fire-safety it is therefore important tunnel ventilation for avoiding smoke and toxic or for reduction their distribution during the fire in tunnel. during processing and planning tunnel ventilation system its very important determination of ventilation system ability as for fire start as for developing its maximum power. in the previous work there is shown semi-transverse ventilation systems and transverse ventilation systems disadvantages which appears during the fire. exactly in such situations motion direction of air and air consumption will be caused by fire and will not be depended on ventilators. as we. determined the dynamic pressure launched by fire is at least 30 times more than most powerful ventilators which has been issued. mentioned basic applies to also in such ventilation systems which contains two tunnels. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 141 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.10 ელექტრული სიმძლავრის დანაკარგის ოპტიმალური ფარდობითი ნაზრდი პეტრე კაჭკაჭიშვილი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოქტორანტი ანოტაცია სტატიაში გაანალიზებული არის ელექტრული სიმძლავრის დანაკარგის ოპტიმალური ფარდობითი ნაზრდის მნიშვნელობა. კონკრეტული ქსელის შემთხვევაში განხილული არის დანაკარგების ფადობითი ნაზრდის განსაზღვრული სიდიდე, რომლის შემდეგ დატვირთვის შემდგომი კომპენსაცია არაეკონომიურია, ამ სიდიდიდეს ოპტიმალური ფარდობითი ნაზრდი ვუწოდეთ. სტატიაში განხილული არის ქსელში რეაქტიული დატვირთვისათვის კომპენსაციის ხარისხი. სტატიაში მოცემული არის ოპტიმალური ფარდობითი ნაზრდის რიცხვით მნიშვნელობაზე რა გავლენას ახდენს ქსელის ტექნიკური და ეკონომიკური მაჩვენებლები. საკვანძო სიტყვები: კომპენსაცია, რეაქტიული სიმძლავრე ელექტროგადაცემის ქსელში დანაკარგების მინიმიზაცია და მუშაობის მაღალეფექტურობა ქსელის მეპატრონის დაინტერესების საგანს წარმოადგენს. დანაკარგები დამოკიდებული არის ქსელის კვანძების დატვირთვაზე და ასევე კვანძების საკუთარ და ურთიერთ წინღობაზე. ∆𝑃𝑃 = 1 𝑈ნ 2 ∑ ∑ 𝑃𝑘,𝑃𝑓𝑅𝑓𝐾 𝑛 𝑘=1 𝑛 𝑓=1 (1) ∆𝑃𝑄 = 1 𝑈ნ 2 ∑ ∑ 𝑄𝑘,𝑄𝑓𝑅𝑓𝐾 𝑛 𝑘=1 𝑛 𝑓=1 (2) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 142 გენერაციის შემთხვევაში p და q აიღება ‘’+’’ ნიშნით, მოხმარების კვანძების შემთხვევაში კი ‘’-‘’ ნიშნით. ნებისმიერი სამომხმარებლო კვანძის რეაქტიულ დატვირთვის შემცირება გამოიწვევს ქსელში აქტიური სიმძლავრის დანაკარგის შემცირებას. რეაქტიული დატვირთვის მიხედვით დანაკარგების ფარდობითი ნაზრდი გამოითვლება შემდეგი ფორმულით 𝜎𝑓(𝑄) = 𝜕∆𝑃𝑄 𝜕𝑄𝑓 (2) გამოსახულების გათვალისწინებით მივიღებთ 𝜎𝑓(𝑄) = 2 𝑈ნ 2 ∑ 𝑅𝑓,𝑘𝑄𝑘 𝑛 𝑘=1 (3) (3)-ში მიღებული სიდიდე გვიჩვენებს f კვანძში რეაქტიული დატვირთვის ცვალებადობით ქსელში დანაკარგების შემცირების სისწრაფეს. f კვანძში რეაქტიული დატვირთვის კომპენსაციის მიზანშეწონილობა ამ სიდიდის მიხედვით უნდა იქნეს შეფასებული. ნებისმიერი კვანძისათვის დანაკარგების ფარდობითი ნაზრდის ნულამდე დაყვანა ეკონომიკურად არამიზანშეწონილი არის, რადგან მაკომპენსირებელი დანადგარის დაყენება დამოკიდებული არის მნიშვნელოვან კაპიტალურ და საქსპლუატაციო ხარჯებთან. მოცემული კონკრეტული ქსელის შემთხვევაში იარსებებს დანაკარგების ფარდობითი ნაზრდის რაღაც ზღვრული სიდიდე, რომლის შემდეგ დატვირთვის შემდგომი კომპენსაცია არაეკონომიურია ნახ.1. ნახ.1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 143 ამ სიდიდეს ფარდობითი ნაზრდის ოპტიმალური სიდიდე ვუწოდოთ 𝜎ოპტ = 𝛼 a პარამეტრისათვის ვღებულობთ 𝑎 = (𝐸ნ+𝛼კ)𝐾0,კ+∆𝑃კ%𝑇0𝐶0 ∙10−2 𝜏𝐶0 (4) a პარამეტრის რიცხვით მნიშვნელობაზე გავლენას ახდენს ქსელისა და მაკომპენსირებელი დანადგარის ტექნიკურ-ეკონომიკური მაჩვენებელი. კერძოდ: მაკომპენსირებელი დანადგარის ხვედრითი ღირებულება (k0); საექსპლუატაციო ხარჯების ნორმა (aკ); დანადგარში აქტიური სიმძლავრის დანაკარგბის სიდიდე (δpკ%); ქსელში მაქსიმალური კარგვების დრო (𝜏); ელექტრული ენერგიის ტარიფი (c0); გადავწეროთ (4) გამოსახულება შემდეგი სახით 𝛼 = 1 𝜏 [ (𝐸ნ+𝛼)𝐾0 𝐶0 + ∆𝑃კ%𝑇0 ∙ 10−2] (5) (5) გამოსახულებით შეგვიძლია ვიმსჯელოდ ქსელში რეაქტიული დატვირთვის კომპენსაციის ხარისხზე. 1. ქსელში, სადაც დანაკარგების დრო (𝜏 ) მაღალი არის, დანაკარგების ფარდობითი ნაზრდის ოპტიმალური მნიშვნელობა დაბალი არის, ახლოს არის ნულთან. ამ შემთხვევაში მაქსიმალურად უნდა განხორციელდეს რეაქტიული დატვირთვის კომპენსაცია, ე.ი. ქსელში კომპენსაციის ხარისხი უნდა იყოს მაღალი. 2. მაკომპენსირებელ დანადგარებში აქტიური სიმძლავრის დანაკარგების სიდიდე (δpკ%) რეაქტიული დატვირთვის კომპენსაციის ხარისხზე შემზღუდავ ფაქტორად მოქმედებს. როდესაც ეს დანაკარგები მაღალი არის a დიდი არის და შესაბამისად დაბალი არის კომპენსაციის ხაისხი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 144 3. ასევე შემზღუდავ ფაქტორად მოქმედებს რეაქტიული დატვირთვის კომპენსაციის ხარისხზე მაკომპენსირებელი დანადგარის ხვედრითი ღირებულება (k0), (k0)-ის მაღალი მნიშვნელობა იწვევს კომპენსაციის ხარისხის შემცირებას. 4. (c0) ელექტრული ენერგიის მაღალი ტარიფის მნიშვნელობისას დაბალი არის a-ს აბსოლიტური სიდიდე. რაც უფრო მაღალი არის (c0), მით მაღალი არის რეაქტიული დატვირთვის კომპენსაციის ხარისხი. ნახაზზ 2-ზე მოცემული არის a=f(k0,c0) დამოკიდებულების გრაფიკი, როდესაც (𝐸ნ + 𝛼კ) = 0,17, ∆𝑃კ% = 0,3, 𝑇0 = 7000სთ, 𝜏 = 3000 სთ ნახ.2 გამოყენებული ლიტერატურა 1. მახარაძე გ. ენერგოსისტემების რეჟიმების მართვა და ოპტიმიზაცია. ტექნიკური უნვერსიტეტი. თბილისი 2005წ. microsoft word 20220401 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 158 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.14 ტუბოოვარიული ეპითელიუმის ცვლილებების მოლეკულური თავისებურებები საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების დროს კრიტიკული მიმოხილვა თ. ძოწენიძე1; ა. გვენეტაძე1; გ. ბურკაძე2; 1 ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; აბსტრაქტი საკვერცხის სეროზული კარცინომების ეტიოლოგია და პათოგენეზი, ისევე როგორც მათი პროგნოზი და მკურნალობისადმი დაქვემდებარება ჯერ კიდევ კარგად შესწავლილი არაა. არსებობს მონაცემები, რომ მას საფუძვლად უდევს ფალოპის მილში განვითარებული ცვლილებები, რასაც რამდენადმე ადასტურებს მსგავსი მოლეკულური ცვლილებების არსებობა საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებსა და ფალოპის მილის ნეოპლაზიურ დაზიანებებში. თუმცა, მეორე მხრივ, აღნიშნული საკითხი საჭიროებს დამატებითი კვლევების ჩატარებას. მნიშვნელოვანია საკვერცხის სიმსივნეებსა და მასთან ასოცირებული ფალოპის მილის ეპითელიუმში შესწავლილი იქნას, სოლიდური სიმსივნეების ისეთი პათოგენეზური მექანიზმები როგორებიცაა პროლიფერაციული და აპოპტოზური ცვლილებები, რაც კიდევ უფრო გაამყარებს ან პირიქით ეჭვის ქვეშ დააყენებს საკვერცხის კარცინომების ფალოპის მილიდან წარმოშობის თეორიას. ასევე მნიშვნელოვანია ამ ორ ანატომიურ ერთეულში შესწავლილი და შედარებული იქნას ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის თავისებურებები, რადგანაც არსებობს საკმაოდ დიდი რაოდენობით მონაცემები საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების პათოგენეზში სასქესო სტეროიდული ჰორმონების როლის შესახებ. თუმცა, თითქმის არ არსებობს ინფორმაცია იმის შესახებ თუ რამდენად ახდენს გავლენას ჰორმონების ზემოქმედება ფალოპის მილში მიმდინარე ნეოპლაზიურ პროცესებზე, რაც თავის მხრივ გამოიხატება ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის ცვლილებებით. საკვერცხის სიმსივნეების ეტიოპათოგენეზური რგოლის შესწავლა მნიშვნელოვანია აღნიშნული სიმსივნეების პრევენციისა და პროგნოზის განსაზღვრის, ისევე როგორც სამკურნალო მიდგომების შემუშავების მიზნით. ასევე მნიშვნელოვანია შესწავლილი იქნას საკვერცხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 159 სიმსივნეების დამატებითი მახასიათებლები, რომლებიც გავლენას ახდენენ მის პროგრესიასა და მკურნალობისადმი დაქვემდებარებაზე. ასეთი მახასიათებლებია ღეროვანი უჯრედების განაწილება, როგორც ფალოპის მილსა და მასში არსებულ ნეოპლაზიურ პროცესებში, ისე საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში. ასევე, მნიშვნელოვანია სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობის გამოკვლევა და საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების ახალი კლასიფიკაციის შემოღება სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობის გათვალისწინებით, რაც მნიშვნელოვნად გააადვილებსს პერსონალიზებული სამკურნალო მიდგომების შემუშავებას. საკვანძო სიტყვები: კვერცხასავალი მილის სიმსივნეები; საკვერცხის სიმსივნეები; ტუბოოვარიული კანცეროგენეზი; ფალოპის მილის პირველადი კარცინომების ინციდენტობა, მსოფლიოს მასშტაბით, შეადგენს დაალოებით 0,36-დან 0,41-მდე ყოველ 100 000 ქალზე, რაც საშუალოდ 300-დან 400მდე შემთხვევაა წელიწადში [1]. საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეები მოიცავს ნეოპლაზიური დაზიანებების ჰეტეროგენულ ჯგუფს, მათ შორის სეროზულ (68%), ნათელუჯრედოვან (13%), ენდომეტრიოიდულ (9%) და მუცინურ (3%) ტიპებს. 2020 წლისათვის, მსოფლიოს მასშტაბით დაფიქსირდა საკვერცხის სიმსივნეების 313 959 შემთხვევა და 207 252 სიკვდილიანობა, რაც შეადგენს ქალებში დაფიქსირებული სიმსივნეების საერთო რაოდენობის 3,4%-ს და სიმსივნით სიკვდილიანობის 4,7%-ს. საკვერცხის სიმსივნეების შემთხვევათა დაახლოებით 30% მოდის ევროპულ ქვეყნებზე, ხოლო სიკვდილიანობის მაჩვენებელი კი ყველაზე მაღალია აზიურ ქვეყნებში[2]. საკვერცხე ვითარდება მრავალი ემბრიონული სტრუქტურისაგან, რომელთა შორისაცაა ცელომური ეპითელიუმი, ქვეცელომური მეზოდერმისა და პირველადი ჩანასახოვანი უჯრედები, ასევე ყვითრის პარკის ენდოდერმა. ქალის გენიტალიური ტრაქტის დანარჩენი ნაწილი, საშვილოსნოს მილების, საშვილოსნოს, საშვილოსნოს ყელის და ზედა საშოს ჩათვლით, ვითარდება მიულერის სადინრებიდან. განვითარების ამ მკაფიოდ განსხვავებულ გზას ასევე ადასტურებს ის ფაქტი, რომ მიულერული აგენეზიის მქონე პაციენტებში, საკვერცხეები, ჩვეულებრივ, განვითარებული და ფუნქციურია. რთული ემბრიოლოგიური განვითარების შედეგად, საკვერცხე შედგება უჯრედის სხვადასხვა ტიპისაგან, რომლებიც ემსახურებიან სპეციფიკურ სტრუქტურულ, ჰორმონალურ ან რეპროდუქციულ ფუნქციებს. გარდა ამისა, თითოეული უჯრედის ტიპი დასაბამს აძლევს ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავებულ ნეოპლაზიურ პროცესებს. მაგალითად, გრანულოზურ უჯრედეული სიმსივნეები და ფიბროთეკომები ვითარდება სტრომულიი უჯრედებიდან, ხოლო ტერატომები და ყვითრის პარკის სიმსივნეები წარმოიქმნება სასქესო უჯრედებიდან. ამასთან, საკვერცხე რეალურად არ შეიცავს კარგად დიფერენცირებულ ეპითელიუმს. ამის ნაცვლად, საკვერცხე დაფარულია ერთშრიანი მეზოთელური ფენით, რომელსაც უწოდებენ "საკვერცხის ზედაპირის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 160 ეპითელიუმს". ეს ფენა ვითარდება ცელომური ეპითელიუმისგან და არა მიულერის სადინრებისგან და ასევე დასაბამს აძლევს საშვილოსნოს მილების, საშვილოსნოს და პერიტონეული ღრუს სეროზულ გარსებს. საკვერცხის ზედაპირული ეპითელური უჯრედები განსხვავდება სხვა დიფერენცირებული ეპითელური უჯრედებისგან მოლეკულური თვალსაზრისითაც. მაგალითად, მათში არ ექსპრესირებს კარცინომული ანტიგენი 125 (ca125) და eკადჰერინი, რომლებიც წარმოადგენენ, დიფერენცირებული ეპითელიუმის მარკერებს. შესაბამისად იბადება კითხვა, თუ რატომ და საიდან ვითარდება საკვერცხეში ეპითელური დიფერენციაციის სიმსივნეები [3]. ფალოპის მილის პირველადი კარცინომები გაცილებით უფრო იშვიათია ვიდრე საკვერცხის კარცინომები. ერთ-ერთი კვლევის მიხედვით ნაჩვენებია, რომ ეს სიმსივნეები ხასიათდებიან პოზიტიურობით ck7, wt1-სა და p53-ზე. ფალოპის მილის კარცინომების გამოვლენის სიხშირე ბოლო წლებში შედარებით გაიზარდა პროფილაქტიკური სალპინგოოფორექტომიით მიღებულ მასალაში, brca1 და 2 მუტაციის მატერებელი ქალებიდან, რამაც წარმოშვა ჰიპოთეზა საკვერცხის კარცინომების ფალოპის მილის მიერი წარმოშობის შესახებ [3][4]. საკვერცხის კანცეროგენეზის დახასიათების ადრეული მცდელობების შედეგად გამოვლინდა მკაფიო კავშირი ოვულაციასა და საკვერცხის კიბოს რისკს შორის. ამ თეორიას მხარს უჭერს ეპიდემიოლოგიური მონაცემები, რომლებიც აჩვენებენ კავშირს ოვულაციასა და საკვერცხის კიბოს მომატებულ რისკს შორის. ქალებში, რომლებიც იღებენ პერორალურ კონტრაცეპტივებს და შესაბამისად, აქვთ შემცირებული ოვულაციური ციკლი, საკვერცხის კიბოს რისკი შემცირებულია თითქმის 50% -ით. თუმცა, ყველა ეპიდემიოლოგიური მტკიცებულება არ ამტკიცებს ჰიპოთეზას, რომ განუწყვეტელი ოვულაცია არის სიმსივნის ინიციატორი[5]. მაგალითად, პოლიკისტოზური საკვერცხის სინდრომის მქონე ქალები, რომლებიც ჩვეულებრივ იშვიათ ოვულაციას განიცდიან, იმყოფებიან საკვერცხის ეპითელური კარცინომის განვითარების რისკის ქვეშ. გარკვეულწილად იმ ხარვეზების გამო, რაც გამოვლინდა უწყვეტი ოვულაციის ჰიპოთეზაში, შემოთვაზებულ იქნა სხვა თეორია იმის შესახებ, თუ როგორ გარდაიქმნება საკვერცხის ზედაპირული ეპითელიუმი ავთვისებიან სიმსივნედ. გონადოტროპინის ჰიპოთეზის თანახმად საკვერცხის ზედაპირული ეპითელიუმის ჭარბი სტიმულაცია ფოლიკულის მასტიმულირებელი ჰორმონის და მალუთეინიზირებელი ჰორმონის რეცეპტორების საშუალებით იწვევს აღნიშნული უჯრედების ჭარბ პროლიფერაციას, რაც თავისთავად ზრდის ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის რისკს. ორსულები და ქალები, რომლებიც იღებენ ორალურ კონტრაცეპტივებს ასევე ინარჩუნებენ გონადოტროპინის დაბალ მაჩვენებლებს, რაც ასევე შეიძლება ნაწილობრივ აიხსნას საკვერცხის ეპითელური კარცინომების განვითარების რისკის ზრდა არანამშობიარებ ქალებში, პოლიკისტოზური საკვერცხის სინდრომის დროს და სხვა პირველადი უშვილობის მქონე ქალებში, რომლებსაც აღენიშნებათ გონადოტროპინის გამომუშავება. პერიმენოპაუზის პერიოდში გონადოტროპინების მომატებულმა სინთეზმა შესაძლებელია ასევე განაპირობოს საკვერცხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 161 ეპითელური კარცინომების განვითარების რისკის მომატება, მენოპაუზიდან დაახლოებით 10 წლის შემდეგ. ამ თეორიების მიუხედავად, ფოლიკულომასტიმულირებელი ჰორმონის და მალუთეინიზირებელი ჰორმონის შემცველობა პლაზმაში არ უკავშირდება დაავადების რისკს არც პრემენოპაუზურ და არც პოსტმენოპაუზური ასაკის ქალებში. უფრო მეტიც, მიუხედავად იმისა, რომ ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ გონადოტროპინის ზემოქმედება ხელს უწყობს სიმსივნის ზრდას, ვერცერთმა კვლევამ ვერ შეძლო იმის სარწმუნოდ ჩვენება, რომ საკვერცხის ზედაპირული ეპითელიუმი ან კორტიკალური ინკლუზიური ცისტები განიცდიან ავთვისებიან ტრანსფორმაციას გონადოტროპინის ზემოქმედებით[6]. მიუხედავად იმისა, რომ ეს და სხვა თეორიები შემოთავაზებულია იმის აღსაწერად, თუ როგორ შეიძლება განიცადოს საკვერცხეების მეზოთელიუმმა მეტაპლაზია და დისპლაზია, ყველაზე დიდი ხარვეზი საკვერცხის ზედაპირული ეპითელიუმიდან საკვერცხის კანცეროგენეზის პროცესის სწორ აღქმაში არის საკვერცხეში მაღალი ხარისხის კარცინომის წინამორბედი დაზიანების იდენტიფიკაცია. მართალია, საკვერცხის კეთილთვისებიანი ცისტადენომა შეიძლება პროგრესირდეს მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნედ (და შემდეგში დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომად), თუმცა დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეების მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომად პროგრესია ძალზე იშვიათია [7]. ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცინომის განვითარების კონცეფცია. ამ ცვლილებას საფუძვლად დაედო, brca1 და brca2 სიმსივნის სუპრესორი გენების აღმოჩენა. საკვერცხის კიბოს შემთხვევათა დაახლოებით 5% -10% ვითარდება აღნიშნული გენების მემკვიდრეობითი მუტაციების შედეგად [8]. მეორე მხრივ, brca1 და brca2 მუტაციის მატარებლებს აქვთ საკვერცხის კიბოს განვითარების 40%-დან ‐60%-მდე რისკი 70 წლის ასაკისათვის, მაშინ როდესაც ჩვეულებრივ პოპულაციაში ეს რისკი შეადგენს მხოლოდ 1,3%-ს. შესაბამისად, 35-40 წლის ასაკის brca1 მუტაციის მატარებელი და ასევე 40-45 წლის ასაკის brca2 მატარებელი ქალებისთვის რეკომენდებულია რისკის შემამცირებელი ორმხრივი სალპინგო-ოოფორექტომია. 2000 წლის დასაწყისში პირველად დაფიქსირდა რამდენიმე მოხსენება ფალოპის მილების ეპითელური პათოლოგიების არსებობის შესახებ პროფილაქტიკური სალპინგოოფორექტომიით მიღებულ ნიმუშებში, რომლებიც წარმოდგენილი იყო ე.წ. ფალოპის მილის სეროზული ინტრაეპითელური კარცინომების სახით (serous tubal intraepithelial carcinoma stic) [9]. 2005 წელს, ბრიგჰამის ქალთა საავადმყოფოს ჯგუფის მიერ შემოღებულ იქნა ფალოპის მილის ფიმბრიების დაბოლოებიდან ანათლების აღების, მომზადებისა და დეტალური გამოკვლევის პროტოკოლი brca მუტაციის მქონე ქალთა ფალოპის მილების რუტინული ანალიზისთვის. ასევე მათთვის, ვისაც ოჯახური ანამნეზი დატვირთული აქვს ძუძუს და/ან საკვერცხის კიბოთი [10]. შესაბამისად ფალოპის მილის სეროზული ინტრაეპითელური კარცინომების ან ადრეული სეროზული დაავადებების შესახებ აღინიშნა მონაცემთა მატება. პროფილაქტიკური სალპინგოოფორექტომიით მიღებული მასალის შემთხვევათა დაახლოებით 2% –ში აღინიშნებოდა ასეთი ადრეული დაზიანებები. brca– ს მუტაციის მატარებლების კიბოსწინარე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 162 ან ადრეული სეროზული კარცინომის გამოვლენამ ჩამოაყალიბა ჰიპოთეზა, რომ სეროზული კარცინომა საკვერცხეში ან მენჯის ღრუს სხვა ლოკაციებში ვითარდება ფალოპის მილებიდან. ამ ჰიპოთეზას ამყარებს ის ფაქტი, რომ საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომით დაავადებულ პაციენტთა დაახლოებით 50%-ში აღმოჩნდა stic-ის თანაარსებობა. ზემოთაღნიშნული პროტოკოლის გამოყენებით ჩატარებულ შემდგომ კვლევებში აღსანიშნავია ამ ასოციაციის ვარიაბელური სიხშირე (20% ‐60%), თუმცა, ეს შეუსაბამობა შესაძლებელია გამოწვეული იყოს ინტაქტური ფალოპის მილების იდენტიფიკაციის სირთულეებით, რომლებიც სავარაუდოდ ჩათრეულნი არიან საკვერცხის მასებში. stic და სეროზული კარცინომის კავშირის ყველაზე თვალსაჩინო მაჩვენებელია, tp53ის სომატური მიტაციების არსებობა ორივე დაზიანებაში. ასევე, სხვა მოლეკულური მარკერების ცვლილებები, როგორებიცაა შემცირებული ტელომერები და ციკლინ-e-ს ამპლიფიკაცია [11]. stic– სა და სეროზულ კარცინომაში ვლინდება ხშირი p53 მუტაცია და შესაბამისად, p53 ჭარბი იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესია. ამასთან, არსებობს მონაცემები, რომ p53-ის ჭარბი ექსპრეიის მქონე უჯრედები ხშირად აღინიშნება ფალოპის მილის ფოჩებში, brca სტატუსის მიუხედავად, რომელსაც უწოდებენ „p53 ხელწერას“. დეტლური იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზით ნაჩვენებია, რომ p53 ხელწერა უპირატესად აღინიშნება ფალოპის მილის ფოჩისებრ დაბოლოებებში, განსაკუთრებით კი არაწამწამოვან (სეკრეტორული) უჯრედებში და იგი ასევე ხშირად გვხვდება stic– თან ასოციაციაში. p53-ის ჭარბი ექსპრესია ხშირად ასოცირდება γ ‐ h2ax შეღებვასთან, რომელიც წარმოადგენს დნმ – ის ორმაგი ჯაჭვის გაწყვეტის იმუნოჰისტოქიმიურ მარკერს. რაც მიუთითებს არსებულ დნმ-ის დაზიანებაზე. ამრიგად, p53ის ჭარბი ექსპრესია შესაძლებელია წარმოადგენდეს რეაქტიულ ცვლილებას გენოტოქსიური გარემოებების საპასუხოდ. მაგალითად, როგორიცაა ოვულაციის შემდგომ პერიოდში ფოლიკულურ სითხეში ოქსიდანტების ზემოქმედება. როგორც ცნობილია, p53-ის ჭარბი ექსპრესიის დროს, ასევე შემთხვევათა 50% -ში გვხვდება სხვა გენური მუტაციებიც, რომლებიც მსგავსი ან იდენტურია stic– ში არსებული მუტაციებისა [11]. ფალოპის მილის ეპითელური უჯრედების ორი ტიპის, ე.წ. სეკრეტორულ და მოციმციმე უჯრედებში, პირველი ნაკლებად მომწიფებულია და მიჩნეულია, რომ მგრძნობიარეა ტრანსფორმაციის მიმართ. ასევე ნაჩვენებია, რომ სეკრეტორული უჯრედები ყველაზე მგრძნობიარეა დნმ-ის დაზიანების მიმართ in vitro. p53-ის ჭარბ ექსპრესიას ასევე თან ახლავს დაბალი პროლიფერაციული აქტივობა. რაც მიუთითებს იმაზე, რომ დნმ დაზიანება ხელს უწყობს atm / atr– ით რეგულირებადი სასიგნალო გზების აქტივაციას, რომლებიც იწვევენ უჯრედის ციკლის შეჩერებას. თუმცა, აღნიშნული ცვლილებების stic– ად პროგრესიის პროცესში, პროლიფერაციული აქტივობა იმატებს, რაც ვლინდება ki67 (mib1) მაღალი ექსპრესიით და ციტოლოგიური ატიპიით, ასევე უჯრედული პოლარობის დაკარგვით. განსაკუთრებით საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ხშირად გვხვდება გარდამავალი დაზიანებები p53ის ჭარბ ექსპრესიასა და stic-ს შორის, შუალედური პროლიფერაციული და მორფოლოგიური მახასიათებლებით, ე.წ. სეროზული ინტრაეპითელური დაზიანება (stil). ამ გარდამავალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 163 დაზიანების არსებობა მიანიშნებს, რომ p53-ის ჭარბი ექსპრესია წარმოადგენს stic-ის წინამორბედს. ასევე არსებობს მოსაზრება, რომ p53-ის მუტაციების განვითარებას, წინ უძღვის სეკრეტორული უჯრედების ჭარბი ზრდა, რომელიც ჩვეულებრივ აღინიშნება მილის უფრო პროქსიმალურ არეებში ვიდრე p53-ის ჭარბი ექსპრესიის უბნებია. მიჩნეულია, რომ სეკრეტორული უჯრედების ჭარბი ზრდის უბანი შედგება მინიმუმ 30 სეკრეტორული ეპითელური უჯრედისაგან, რომლებიც იძენენ ფსევდოსტრატიფიცირებულ კეთილთვისებიან შესახედაობას და ხასიათდებიან დაბალი პროლიფერაციული აქტივობით. ზოგჯერ, აღნიშნულ უჯრედებში ასევე აღინიშნება p53-ის მუტაციები. ამრიგად, აღნიშნული უჯრედები შესაძლებელია წარმოადგენდნენ p53-ის მუტაციების განვითარების პოტენციური წინამორბედს. ჩატარდა რამოდენიმე გენეტიკური კვლევა ფალოპის მილის წინამორბედ დაზიანებებსა და საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებს შორის მოლეკულური კავშირის გამოსავლენად. ლაზერული მიკროდისექციითა და p53ის სამიზნე თანმიმდევრობის განსაზღვრით, ნაჩვენები იქნა, რომ p53 მუტაციები აღინიშნებოდა შემთხვევათა 57% -ში, რომელთაგან უმეტესობას წარმოადგენდა მისენს მუტაციები დაყველა stic-სა და stic/საკვერცხის კიბოს ყველა წყვილში აღინიშნებოდა p53-ის იდენტური მუტაციები. ამასთან, მომდევნო კვლევებმა ასევე აჩვენეს, რომ p53-ის იდენტური მუტაციები ვლინდებოდა stic და საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცნინომების შემთხვევებში[12]. ბოლოდროინდელმა გლობალურმა გენომურმა ანალიზმა, შემდეგი თაობის სექვენირების ტექნოლოგიის გამოყენებით აჩვენა მაღალი სარწმუნოობის კავშირი stic-სა და საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის კარცნინომებს შორის. გარდა p53-ის იდენტური მუტაციებისა, ასევე გამოვლინდა მსგავსი ცვლილებები სხვა გენებში, კერძოდ brca1, brca2 ან pten–ში. თუმცა უკვე ჩამოყალიბებულ საკვერცხის კიბოში, ასევე ვლინდება დამატებითი გენეტიკური ცვლილებები. ევოლუციური ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ p53-ის მუტაციები და stic წარმოადგენს საკვერცხის კარცინომის წინამორბედს და განსაზღვრავს 7 წლიან ფანჯარას stic– ის განვითარებასა და საკვერცხის კარცინომის ინიციაციას შორის, შემდგომში მეტასტაზების სწრაფი განვითარების პერსპექტივით. საზოგადოდ, არსებობს მოსაზრება, რომ საკვერცხის სეროზული მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეები ვითარდებიან საკვერცხის კორტექსიდან და არ იზიარებენ საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზული კარცინომების მსგავსად ფალოპის მილიდან წარმოშობას [13]. თუმცა, ეს მოსაზრება ბოლომდე დადასტურებული არაა და საჭიროებს დამატებით კვლევებს, რადგან ზოგიერთ კვლევაში ნაჩვენებია, რომ აღინიშნება ფალოპის მილის სეკრეტორული გამონაზარდების უჯრედებში pax-2-ის დაკარგვა. საკვერცხის კიბოს სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ქვეტიპის არსებობის გარდა, დაავადების სირთულეს კიდევ უფრო აძლიერებს სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობა, რომელიც შეიძლება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 164 დაიყოს ინტერ-სიმსივნურ და ინტრა-სიმსივნურ ჰეტეროგენულობად. ინტერ-სიმსივნური ჰეტეროგენულობა განისაზღვრება, როგორც ის გენოტიპური და ფენოტიპური ვარიაციები, რომლებიც გვხვდება ერთი და იგივე ტიპის მრავალ სიმსივნეს შორის ერთი პაციენტისგან, მაგალითად, პირველადი სიმსივნისა და მეტასტაზურ დაზიანებას შორის ან სხვადასხვა მეტასტაზურ დაზიანებებს შორის. უჯრედების სხვადასხვა პოპულაციების თანაარსებობა ერთ ცალკეულ დაზიანებაში იწვევს ინტრა-სიმსივნურ ჰეტეროგენურობას. ინტრასიმსივნურ ჰეტეროგენულობას გადამწყვეტი როლი აქვს სიმსივნის ინვაზიაში, მეტასტაზირებაში, გავრცელებასა და რეციდივების განვითარებაში, ისევე როგორც თერაპიიისადმი რეზისტენტობაში[14]. ინტარსიმსივნური ჰეტეროგენულობა ვითარდება სიმსივნური უჯრედების კლონური ექსპანსიის საფუძველზე, რომელსაც განპირობებს გენეტიკური მოდიფიკაციები, კერძოდ, სომატური მუტაციები, სტოქასტიკური გენეტიკური ან ეპიგენეტიკური ცვლილებები. მოწოდებულია ორი ძირითადი თეორია, სიმსივნიშიდა ჰეტეროგენულობის განვითარების მექანიზმებთან დაკავშირებით. ესენია კლონური ევოლუციისა და სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების თეორიები. ამასთან, ფიქრობენ, რომ სიმსივნური ჰეტეროგენულობის ნაწილი ყალიბდება, ღეროვანი უჯრედებისგან, ხოლო ჩამოყალიბებულ სიმსივნეში კი უკვე მოქმედებს კლონური ევოლუციის მოდელი. ამ დროს სიმსივნის უჯრედულ პოპულაციებში ცვლილებების დაგროვების შედეგად, დროთა განმავლობაში, ყალიბდება განსხვავებული უნიკალური თვისებების მქონე უჯრედები, რის შედეგადაც საბოლოოდ წარმოიქმნებიან დროში და სივრცეში განსხვავებული კლონები. სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობა, თავისთავად მოიცავს სიმსივნური უჯრედების მრავალფეროვნებას, რომლებიც ხასიათდებიან მკურნალობის მიმართ განსხვავებული დაქვემდებარებით. ასევე ნაჩვენებია, რომ მაღალი ჰეტეროგენულობის მქონე სიმსივნეების მქონე პაციენტები ხასიათდებიან შედარებით უფრო დაბალი გადარჩენადობით სტანდარტული მკურნალობის შედეგ. საკვერცხის სიმსივნეების ჰეტეროგენულობა ჯერ კიდევ წარმოადგენს კვლევის საგანს. მეორეს მხრივ არსებობს, ამ მიმართულებით ინფორმაციის დაგროვების საჭიროება, რათა შემუშავებული იქნას შესაბამისი, პერსონალიზირებული მკურნალობის მიდგომები. მაგალითად, სტანდარტული პლატინუმსა და ტაქსანების კომბინაციაზე დაფუძნებლი მკურნალობა, ხშირად თავდაპირველად ეფექტურია, თუმცა დროში ვითარდება მკურნალობისადმი რეზისტენტულობა. ნაჩვენებია, რომ სიმსივნის ღეროვან უჯრედებს აქვთ მკურნალობის პირობებში გადარჩენის უნარი, რის შემდეგაც შესაძლებელია მათი პროლიფერაცია და სიმსივნის რეპოპულაცია ქიმიორეზისტენტული შთამომავლებით. ამ მოსაზრების დასამტკიცებლად, liu და კოლეგებმა აჩვენეს, რომ cd44 + / ck19 + სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების გავრცელება ასოცირდება პროგრესირების გარეშე გადარჩენადობის შემცირებასთან, ხოლო steffensen და კოლეგებმა კი დაადგინეს, რომ აღნიშნულ მარკერებზე პოზიტიური სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების არსებობისას ადრეულ ეტაპზე, უფრო ხშირია რეციდივების განვითარება. შესაბამისად, სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობასთან ერთად, დიდი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 165 მნიშვნელობა ენიჭება სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების განაწილების თავისებურებების კვლევას საკვერცხის კარცინომის მქონე პაციენტებში, ერთის მხრივ მათი პროგნოზის განსაზღვრის, ხოლო მეორეს მხრივ კი შესაბამისი თერაპიული მიდგომების შემუშავების მიზნით. რაც შეეხება საკვერცხის კარცინომების ღეროვანი უჯრედების ბიომარკერებს, სადღეისოდ არსებობს რამოდენიმე კანდიდატი მარკერი, რომლებიც გამოიყენება ღეროვანი უჯრედების გამოსავლენად. ერთ-ერთი მათგანია cd117, რომელიც პირველად იქნა იდენტიფიცირებული, როგორც საკვერცხის კარცინომის ღეროვანი უჯრედების მარკერი. მისი ექსპრესია კორელაციაშია სიმსივნის ფორმირებასთან და ცუდ პროგნოსთან. სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების მარკერად ასევე ხშირად გამოიყენება cd133, იგი ასოცირდება სხვადასხვა ღეროვან-უჯრედულ მახასიათებლებთან, როგორებიცაა სიმსივნის ფორმირება, დაზიანების პორგრესია, ქიმიორეზისტენტობა და ცუდი პროგნოზი. იგი ასევე მოაზრება, როგორც დამიზნებითი თერაპიული მიდგომის ერთ-ერთი კანდიდატი მარკერი. საკვერცხის კარცინომის ღეროვანი უჯრედების შემდეგი მნშვნელოვანი მარკერია cd44, რომელიც ასევე ასოცირდება სიმსივნეების ფორმირებასთან, დაზიანების პროგრესიასა და უარყოფით პროგნოზთან. დიდი ხნის მანძილზე ესტროგენების მოქმედება მოიაზრება საკვერცხის კარცინომის განვითარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტიოლოგიურ ფაქტორად [15]. მიუხედავად იმისა, რომ ცნობილია, რომ ესტროგენზე დაფუძნებული პერორალური კონტრაცეპტივები ამცირებს საკვერცხის კიბოს განვითარების რისკს. თუმცა აღსანიშნავია, რომ პერორალური კონტრაცეპტივების ეფექტი, პირველ რიგში, გამოწვეულია ოვულაციის სიხშირის შემცირებით. ესტროგენის დონე საკვერცხის ქსოვილში მინიმუმ 100-ჯერ აღემატება ესტროგენის მოცირკულირე დონეს. ესტროგენის დონე ოვულატორული ფოლიკულების სითხეში კი, კიდევ უფრო მაღალია ვიდრე საკვერცხეში. ძუძუს კიბოზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა ესტროგენის პირდაპირი გენოტოქსიური მოქმედება. აქედან გამომდინარე, ლოგიკურია ვივარაუდოთ, რომ საკვერცხის ეპითელური უჯრედების გენომიური დაზიანება, რომელიც მოიცავს ოვულაციურ ფოლიკულებს ან ინკლუზიურ კისტებს, ნაწილობრივ შეიძლება გამოწვეული იყოს ფოლიკულურ სითხეში ან საკვერცხის სტრომაში ესტროგენის მაღალი შემცველობით. უჯრედების გენეტიკური დაზიანებების გარდა, syed და კოლეგებმა, ასევე, აჩვენეს საკვერცხის ნორმალური და ავთვისებიანი უჯრედების სტიმულაცია ესტრადიოლ -17 ბეტას და ესტრონით, რომლებიც მოქმედებენ ესტროგენის რეცეპტორების (er) საშუალებით. აღსანიშნავია დაკვირვება, რომ ესტრადიოლ-17-ბეტა და ესტრონი თანაბრად ეფექტურია საკვერცხის ზედაპირული ეპითელური უჯრედების ზრდის სტიმულირებაში, თუმცა ცნობილია, რომ ესტრონი გაცილებით ნაკლები სიძლიერის ესტროგენია, ვიდრე ესტრადიოლ17-ბეტა. ეს მნიშვნელოვანი აღმოჩენაა, რადგან მენოპაუზის შემდეგ იგი წარმოადგენს მთავარ მოცირკულირე ესტროგენს, რომელიც წარმოიქმნება კანში და ცხიმოვან ქსოვილში ანდროსტენედიონიდან არომატიზაციის შედეგად. ამ მხრივ, პოსტმენოპაუზურ ქალებზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 166 ჩატარებულმა პროსპექტულმა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ საკვერცხის კიბოთი სიკვდილის მაჩვენებლების მატებაზე მოქმედებს ჭარბი წონა [სხეულის მასის ინდექსი (bmi)> / = 25] და სიმსუქნე (bmi> 30). სავარაუდოდ პერიფერიული ესტროგენის წარმოქმნა წარმოადგენს საკვერცხის კარცინომის პროგრესირების ერთ-ერთ ფაქტორს. კვლევებით ასევე ნაჩვენებია, რომ ესტროგენების, ანდროგენებისა და გონადოტროპინების საკვერცხის ზედაპირულ ეპითელურ უჯრედებზე მიტოგენური ზემოქმედების მედიატორი იყო il-6 / stat-3 სასიგნალო გზის აქტივაცია და ის ფაქტორი, რომ საკვერცხის კიბოს უჯრედები ხასიათდებიან მაღლი დონის კონსტიტუციურად გააქტიურებული stat-3-ის ექსპრესიით, რომელიც თავის მხრივ ცნობილია, როგორც ტრანსფორმირებადი უჯრედული მოლეკულა. ერთ-ერთი ბოლოდროინდელი კვლევით ნაჩვენებია, რომ საკვერცხის კიბოს მქონე პაციენტებისგან მიღებული პირველადი უჯრედეოვანი კულტურები გამოყოფენ ესტრადიოლ -17-ბეტას, მაგრამ არა ტესტოსტერონს ან პროგესტერონს. აღნიშნულმა კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ ესტროგენს აგააჩნია ანტიაპოპტოზური ზემოქმედება საკვერცხის კიბოს უჯრედებზე. საბოლოოდ, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ესტროგენების კომბინირებული გენოტოქსიური და მიტოგენური აქტიურობა ძლიერად ზემოქმედებს ნორმალური საკვერცხის ზედაპირული ეპითელური უჯრედების ნეოპლასტიური ტრანსფორმაციის პროცესზე. გარდა ამისა, ცირკულაციური ან/და in situ წარმოქმნილი ესტროგენები ზრდისსტიმულაციაში მონაწილეობისა და აპოპტოზის ინჰიბირების საშუალებით, კრიტიკულ როლს ასრულებენ სიმსივნის ინიცირებასა და პროგრესირებაში. რაც შეეხება პროგესტერონს, სავარაუდოდ იგი უზრუნველყოფს საკვერცხის კანცეროგენეზისგან დაცვას. 11q23.3-24.3-ზე ჰეტეროზიგოტურობის დაკარგვა, რომელიც ატარებს პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) გენის ლოკუსს, ხშირად აღინიშნება საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში (~75%) [16]. თუმცა, მეორე მხრივ აღნიშნული გენეტიკური ცვლილება ასოცირდება ცუდ პროგნოზთან. ეპიდემიოლოგიური მონაცემები ასევე მხარს უჭერს მოსაზრებას, რომ პროგესტერონი თამაშობს დამცავ როლს საკვერცხის კარცინომის განვითარებასა და პროგრესიაში. საკვერცხის კიბოს შემთხვევების სიხშირის ზრდა დაფიქსირდა ქალებში პროგესტერონის უკმარისობით. გარდა ამისა, მრავალნამშობიარებ ქალებში, შემცირებულია საკვერცხის კიბოს განვითარების რისკი. ორსულობის დამცავი ეფექტი შეიძლება გამოწვეული იყოს საკვერცხის ზედაპირულ ეპითელურ უჯრედებზე პროგესტერონის გაძლიერებული გავლენით. ასევე ნაჩვენებია, რომ ტყუპებზე ორსულობის ისტორიის მქონე ქალები ავლენენ საკვერცხის კარცინომის განვითარების უფრო დაბალ რისკს, რაც შეიძლება გამოწვეული იყოს ტყუპებზე ორსულობის დროს დედის სისხლში აღმოჩენილი პროგესტერონის უფრო მაღალი დონით. არცთუ ისე ბევრი ინფორმაცია არსებობს, ესტროგენის რეცეპტორების (er) და პროგესტერონის რეცეპტორების (pr) ექსპრესიის დონის შესახებ საკვერცხის სიმსივნეებში ან ნორმალურ საკვერცხის მფარავ ეპითელიუმში. ნახევრად-რაოდენობრივი rt-pcrის გამოყენებით, lau და კოლეგებმა აჩვენეს erα და erβ mrna, ასევე pr mrna– ს ექსპრესია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 167 ნორმალური საკვერცხის მფარავი ეპითელური უჯრედების პირველად კულტურებში. erα-ს mrna ექსპრესიის ზომიერი შემცირება, რომელსაც თან ახლავს pr ექსპრესიის მკვეთრი შემცირება, აღინიშნებოდა საკვერცხის კარცინომის უჯრედულ ხაზებში, შედარებით ნორმალური საკვერცხის მფარავ ეპითელურ უჯრედებთან. lee და კოლეგების მონაცემებით ასევე ნაჩვენებია, რომ საკვერცხის სიმსივნის შემთხვევების 86% დადებითი იყო erზე, 50% პოზიტიური pr-ზე, და 45% პოზიტიური ორივე მათგანზე. სხვა კვლევაში, pr იმუნოპოზიტიურობა დაფიქსირდა მოსაზღვრე ავთვისებიანობის სიმსივნეთა უმრავლესობაში, ხოლო საკვერცხის ავთვისებიანი სიმსივნეების თითქმის ყველა (93%) შემთხვევა უარყოფითი იყო pr– ზე. საკვერცხის კარცინომის სხვადასხვა ქვეტიპებს შორის, erα-ზე იმუნოჰისტოქიმიური პოზიტიურობა აღინიშნა სეროზული ადენოკარცინომის 97% -ში, ენდომეტრიოიდული ადენოკარცინომის 100% -ში, ლორწოვანის ადენოკარცინომის 70% -ში და არცერთ ნათელ-უჯრედოვან კარცინომაში (0%). აღნიშნულისგან განსხვავებით, erβ-ზე იმუნოპოზიტიურობა ნანახი იქნა საკვერცხის კარცინომების ყველა ქვეტიპში (ნათლუჯრედოვანი კარცინომების 39%, სეროზული ადენოკარცინომის 41%, მუცინური ადენოკარცინომის 30% და ენდომეტრიოიდული ადენოკარცინომის 75%-ში). ნათელუჯრედოვანი კარცინომის გარდა, pr-ის ექსპრესია გამოხატული იყო საკვერცხის სხვადასხვა კარცინომების 30% -დან 70% -მდე შემთხვევაში. სხვა კვლევამ შეადარა pr– ის ორი ძირითადი იზოფორმის (pr-a და pr-b) ექსპრესიის დონე, საკვერცხის სიმსივნეებში და ნორმალურ და კეთილთვისებიან საკვერცხის ქსოვილებში. თუმცა pr-b ექსპრესიის დონის მნიშვნელოვანი სხვაობა ნორმალური/კეთილთვისებიანი საკვერცხის ქსოვილისა და კიბოს შემთხვევებს შორის ნანახი არ იქნა. ამის საპირისპიროდ, აღმოჩნდა, რომ pr-a ვლინდება ნორმალურ და კეთილთვისებიან საკვერცხის ქსოვილებში, მაგრამ ავთვისებიანი სიმსივნეების შემთხვევაში აღინიშნება მისი მკვეთრი შემცირება. საერთო ჯამში, როგორც ჩანს, ორი pr ქვეტიპი განსხვავებულად რეგულირდება ესტროგენებით და განსხვავებულად ექსპრესირდება ნორმალურ საკვერცხის ზედაპირულ უჯრედებსა და საკვერცხის კარცინომას შორის. pr-a– ს დაკარგვა ძირითადად ასოცირდება საკვერცხის ავთვისებიან დაავადებებთან. pra ექსპრესიის დაკარგვის მიზეზი უცნობია, მაგრამ ის შეიძლება ასოცირდებოდეს საკვერცხის კარცინომის უჯრედებში ესტროგენისადმი მგრძნობელობის დაქვეითებასთან ან/და pr ჰეტეროზიგოტურობის დაკარგვასთან. progins განეკუთვნება pr კომპლექსური გენის პოლიმორფიზმების ჯგუფს. იგი მოიცავს პოლიმორფიზმს ადამიანის pr -ის g ინტრონში, გამოწვეულს ალუს (alu) ინსერციით, g– დან t– ს ჩანაცვლებით ეგზონ 4 –ში, რამაც გამოიწვია ვალინის ლეიცინით ცვლილება რეცეპტორის რეგიონში და შესაბამისად c–ს t–თი ჩანაცვლება ეგზონ 5-ში,რაც დაკავშირებული უნდა იყოს ალუს (alu) ინსერციასთან. დემონსტრირებული იქნა, რომ progins ალელის კოდი წარმოადგენს pr– ს გაზრდილ სტაბილურობასა და ჰორმონებით გამოწვეულ ტრანსკრიფციულ აქტივობას. progins პოლიმორფიზმი ასოცირდება საკვერცხის კარცინომებთან რიგ ევროპელ და ჩრდილოეთ ამერიკის კავკასიურ პოპულაციებში [18]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 168 ზოგიერთმა კვლევამ ვერ იპოვა ძლიერი კორელაცია საკვერცხის კარცინომების პროგრესიასა და pr და / ან er გენის ექსპრესიას შორის. ამასთან, ერთმა ბოლოდროინდელმა კვლევამ აჩვენა, რომ pr-b მონიშვნის ინდექსი (იმუნოპოზიტიურობა) წარმოადგენს დამოუკიდებელ პროგნოზულ ფაქტორს საკვერცხის კარცინომის მქონე პაციენტებში[17]. გარდა ამისა, ნაჩვენებია, რომ erუარყოფითი და prდადებითი (er-pr+) საკვერცხის კარცინომები, რომელიც მთლიანი სიმსივნეების დაახლოებით 10% -ს შეადგენს, ხასიათდებიან მნიშვნელოვნად უკეთესი პროგნოზი er და pr ექსპრესიის ყველა სხვა კომბინაციასთან შედარებით. er-pr+ სიმსივნეების მქონე პაციენტების ხუთწლიანი გადარჩენის მაჩვენებელი შეადგენდა 80% -ზე მეტს, ხოლო იმ სიმსივნეებისთვის, რომლებიც ხასიათდებიან სტეროიდული ჰორმონის რეცეპტორების ექსპრესიის ყველა სხვა კომბინაციით, ანალოგიური მაჩვენებელი შეადგენდა და 45%-ს. მაშასადამე საკვერცხის სეროზული კარცინომების ეტიოლოგია და პათოგენეზი, ისევე როგორც მათი პროგნოზი და მკურნალობისადმი დაქვემდებარება ჯერ კიდევ კარგად შესწავლილი არაა. არსებობს მონაცემები, რომ მას საფუძვლად უდევს ფალოპის მილში განვითარებული ცვლილებები, რასაც რამდენადმე ადასტურებს მსგავსი მოლეკულური ცვლილებების არსებობა საკვერცხის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სეროზულ კარცინომებსა და ფალოპის მილის ნეოპლაზიურ დაზიანებებში. თუმცა, მეორეს მხრივ, აღნიშნული საკითხი საჭიროებს დამატებითი კვლევების ჩატარებას. მნიშვნელოვანია საკვერცხის სიმსივნეებსა და მასთან ასოცირებული ფალოპის მილის ეპითელიუმში შესწავლილი იქნას, სოლიდური სიმსივნეების ისეთი პათოგენეზური მექანიზმები როგორებიცაა პროლიფერაციული და აპოპტოზური ცვლილებები, რაც კიდევ უფრო გაამყარებს ან პირიქით ეჭვის ქვეშ დააყენებს საკვერცხის კარცინომების ფალოპის მილიდან წარმოშობის თეორიას. ასევე მნიშვნელოვანია ამ ორ ანატომიურ ერთეულში შესწავლილი და შედარებული იქნას ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის თავისებურებები, რადგანაც არსებობს საკმაოდ დიდი რაოდენობით მონაცემები საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების პათოგენეზში სასქესო სტეროიდული ჰორმონების როლის შესახებ. თუმცა, თითქმის არ არსებობს ინფორმაცია იმის შესახებ თუ რამდენად ახდენს გავლენას ჰორმონების ზემოქმედება ფალოპის მილში მიმდინარე ნეოპლაზიურ პროცესებზე, რაც თავის მხრივ გამოიხატება ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის ცვლილებებით. საკვერცხის სიმსივნეების ეტიოპათოგენეზური რგოლის შესწავლა მნიშვნელოვანია აღნიშნული სიმსივნეების პრევენციისა და პროგნოზის განსაზღვრის, ისევე როგორც სამკურნალო მიდგომების შემუშავების მიზნით. ასევე მნიშვნელოვანია შესწავლილი იქნას საკვერცხის სიმსივნეების დამატებითი მახასიათებლები, რომლებიც გავლენას ახდენენ მის პროგრესიასა და მკურნალობისადმი დაქვემდებარებაში. ასეთი მახასიათებლებია ღეროვანი უჯრედების განაწილება როგორც ფალოპის მილსა და მასში არსებულ ნეოპლაზიურ პროცესებში, ისე საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში. ასევე, მნიშვნელოვანია სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობის გამოკვლევა და საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების ახალი კლასიფიკაციის შემოღება სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულობის გათვალისწინებით, რაც მნიშვნელოვნად გააადვილებსს პერსონალიზებული სამკურნალო მიდგომების შემუშავებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 169 გამოყენებული ლიტერატურა [1] rexhepi m, trajkovska e, ismaili h, besimi f, rufati n. primary fallopian tube carcinoma: a case report and literature review. open access maced j med sci. 2017;5(3):344-348. published 2017 may 20. doi:10.3889/oamjms.2017.044 [2] khazaei z, namayandeh sm, beiranvand r, naemi h, bechashk sm, goodarzi e. worldwide incidence and mortality of ovarian cancer and human development index (hdi): globocan sources and methods 2018. j prev med hyg. 2021;62(1):e174-e184. published 2021 apr 29. doi:10.15167/24214248/jpmh2021.62.1.1606 [3] kurman rj, shih iem. the origin and pathogenesis of epithelial ovarian cancer: a proposed unifying theory. am j surg pathol. 2010;34(3):433-443. doi:10.1097/pas.0b013e3181cf3d79 [4] jarboe e, folkins a, nucci mr, kindelberger d, drapkin r, miron a, lee y, crum cp. serous carcinogenesis in the fallopian tube: a descriptive classification. int j gynecol pathol. 2008 jan;27(1):1-9. doi: 10.1097/pgp.0b013e31814b191f. pmid: 18156967. [5] fathalla mf. incessant ovulation and ovarian cancer a hypothesis re-visited. facts views vis obgyn. 2013;5(4):292-297. [6] feng d, zhao t, yan k, liang h, liang j, zhou y, zhao w and ling b: gonadotropins promote human ovarian cancer cell migration and invasion via a cyclooxygenase 2-dependent pathway. oncol rep 38: 1091-1098, 2017 [7] ricciardi e, baert t, ataseven b, heitz f, prader s, bommert m, schneider s, du bois a, harter p. low-grade serous ovarian carcinoma. geburtshilfe frauenheilkd. 2018 oct;78(10):972-976. doi: 10.1055/a-0717-5411. epub 2018 oct 19. pmid: 30364401; pmcid: pmc6195427. [8] neff rt, senter l, salani r. brca mutation in ovarian cancer: testing, implications and treatment considerations. ther adv med oncol. 2017 aug;9(8):519-531. doi: 10.1177/1758834017714993. epub 2017 jun 19. pmid: 28794804; pmcid: pmc5524247. [9] kotsopoulos j, narod sa. prophylactic salpingectomy for the prevention of ovarian cancer: who should we target? int j cancer. 2020 sep 1;147(5):1245-1251. doi: 10.1002/ijc.32916. epub 2020 feb 29. pmid: 32037528. [10] soong tr, kolin dl, teschan nj, crum cp. back to the future? the fallopian tube, precursor escape and a dualistic model of high-grade serous carcinogenesis. cancers (basel). 2018 nov 28;10(12):468. doi: 10.3390/cancers10120468. pmid: 30486509; pmcid: pmc6316244. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 170 [11] kuhn e, kurman rj, vang r, sehdev as, han g, soslow r, wang tl, shih iem. tp53 mutations in serous tubal intraepithelial carcinoma and concurrent pelvic high-grade serous carcinoma--evidence supporting the clonal relationship of the two lesions. j pathol. 2012 feb;226(3):421-6. doi: 10.1002/path.3023. epub 2011 dec 23. pmid: 21990067; pmcid: pmc4782784. [12] hatano, y., fukuda, s., makino, h. et al. high-grade serous carcinoma with discordant p53 signature: report of a case with new insight regarding high-grade serous carcinogenesis. diagn pathol 13, 24 (2018). [13] vergara d, tinelli a, martignago r, malvasi a, chiuri ve, leo g. biomolecular pathogenesis of borderline ovarian tumors: focusing target discovery through proteogenomics. curr cancer drug targets. 2010 feb;10(1):107-16. doi: 10.2174/156800910790980269. pmid: 20088785. [14] roberts cm, cardenas c, tedja r. the role of intra-tumoral heterogeneity and its clinical relevance in epithelial ovarian cancer recurrence and metastasis. cancers (basel). 2019 jul 30;11(8):1083. doi: 10.3390/cancers11081083. pmid: 31366178; pmcid: pmc6721439. [15] ho sm. estrogen, progesterone and epithelial ovarian cancer. reprod biol endocrinol. 2003 oct 7;1:73. doi: 10.1186/1477-7827-1-73. pmid: 14577831; pmcid: pmc239900. [16] mcdonnel ac, van kirk ea, isaak dd, murdoch wj. inhibitory effects of progesterone on plasma membrane fluidity and tumorigenic potential of ovarian epithelial cancer cells. exp biol med (maywood). 2003 mar;228(3):308-14. doi: 10.1177/153537020322800310. pmid: 12626776. [17] lenhard, m., tereza, l., heublein, s. et al. steroid hormone receptor expression in ovarian cancer: progesterone receptor b as prognostic marker for patient survival. bmc cancer 12, 553 (2012). [18] leite db, junqueira mg, de carvalho cv, massad-costa am, gonçalves wj, nicolau sm, lopes la, baracat ec, da silva id. progesterone receptor (progins) polymorphism and the risk of ovarian cancer. steroids. 2008 jul;73(6):676-80. doi: 10.1016/j.steroids.2008.02.005. epub 2008 feb 23. pmid: 18384825. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 171 molecular features of tubo-ovarian epithelial changes in ovarian epithelial tumours critical review t. dzotsenidze1; a. gvenetadze1; g.burkadze2; 1ivane javakhishvili tbilisi state university; 2tbilisi state medical university; abstract the etiology and pathogenesis of ovarian serous carcinomas as well as prognoses and clinical management are still under vigorous research. the data provided by many studies support the idea that ovarian serous carcinomas are mainly influenced by the changes occurring in the fallopian tube epithelium. this theory is supported by molecular lesions present in high-grade ovarian cancers and fallopian tube neoplasms. this topic needs some additional studies using pathogenetic characteristics like proliferative and apoptotic changes, which will further support and even may take it under suspicious the theory that ovarian carcinomas are originating from the fallopian tube. it is also crucial to study hormonal expressions while there is a lot of information that steroid hormones have a huge role in the pathogenesis of ovarian carcinomas but there is almost very little data on how these influences are related to the fallopian tube neoplasms. a deeper understanding of ovarian tumours and their etiological pathways are important to prevent and determine prognoses, which will enable better therapeutic methods. it has utmost importance to study additional characteristics like stem cell distribution in the fallopian tube epithelium and in ovarian neoplasms. the cancer heterogeneity need also further discussion regarding ovarian cancer novel classifications. this will finally aid the modification of betterpersonalized treatment. keywords: fallopian tube tumours; ovarian tumours; tubo-ovarian carcinogenesis; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 152 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.16 კელოიდისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურის ჰისტოპათოლოგიური და ფენოტიპური თავისებურებების პრობლემური საკითხები ჭრილობის კომპრესიული და არაკომპრესიული ძაფებით დახურვის დროს კონსტანტინე სულამანიძე1, ზურაბ ჩხაიძე2, გიორგი ბურკაძე3 1თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; პლასტიკური ქირურგი; 2ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, გადაუდებელი ქირურგიისა და კრიტიკული მედიცინის კათედრის ხელმძღვანელი; 3 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი კელოიდები და ჰიპერტროფირებული ნაწიბურები ფიბროპროლიფერაციული დარღვევებია, რომლებიც გამოწვეულია ჭრილობის არანორმალური შეხორცებით. ისინი ვრცელდებიან პირველადი ჭრილობის საზღვრებს გარეთ, სპონტანურად არ რეგრესირებენ და ამოკვეთის შემდეგ მიდრეკილნი არიან თავიდან განვითარებისკენ. ყოველწლიურად განვითარებულ ქვეყნებშიდაახლოებით 100 მილიონი ადამიანს ექმნება ნაწიბურებთან დაკავშირებული პრობლემები. ჰიპერტროფირებული ნაწიბურები და კელოიდები, რომლებიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ პაციენტის ცხოვრების ხარისხზე, ფიზიკურ მდგომარეობასა და ფსიქოლოგიურ ჯანმრთელობაზე. ჭრილობის დახურვისათვის ტრადიციულად კლინიკურ პრაქტიკაში გამოიყენება კომპრესიული ძაფები. კომპრესიულ ძაფებში იგულისხმება რეგულარული საკერავი ძაფები, რომლის გამოყენებითაც ჭრილობის დახურვა ხორციელდება კვანძოვანი ნაკერის საშუალებით, რაც იწვევს ქსოვილის კომპრესიას. არაკომპრესიულ ძაფებში იგულისხმება უნიკალური ტექნოლოგიით დამუშავებული ჩვეულებრივი შემადგენლობის ძაფები, რომელთაც გააჩნიათ ბუსუსოვანი აგებულება და ამ ბუსუსების ხარჯზე ახორციელებენ ჭრილობის დახურვას კვანძების წარმოქმნის გარეშე. მათი გამოყენების შემთხვევაში კელოიდებისა და კანის ნაწიბურების განვითარების ჰისტოპათოლოგიური და ფენოტიპური თავისებურებები არაკომპრესიულ ძაფებთან შედარებით საჭიროებს მეტ კვლევას. ისტოპათოლოგიურ პრაქტიკაში ის ჰისტოპათოლოგიური მაჩვენებლები რომელიც შესაძლებლობას მოგვცემს განვსაზღვროთ კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურის განვითარების მაღალი და დაბალი რისკის ჯგუფები ჯერ კიდევ არ არის კარგად შესწავლილი; რასაც დიდი კლინიკური ღირებულება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 153 შესაძლოა გააჩნდეს რადგანაც punch-ბიოფსიის საფუძველზე კელოიდის შესაძლო განვითარების მაღალი და დაბალი რისკის გამოვლენის საშუალებას მოგვცეს. კელოიდის წარმოქმნის კომპლექსური მექანიზმები დღემდე უცნობია და სავარაუდოდ დამოკიდებულია ერთი მხრივ ორგანიზმის თავისებურებაზე უპასუხოს დაზიანებას და მეორე მხრივ გარემო ფაქტორებზე, მათ შორის კომპრესიული ძაფების გამოყენებაზე. საკვანძო სიტყვები: კელოიდი; ჰიპერტროფიული ნაწიბური; არაკოპრესიული ძაფები; კანი შედგება ექტოდერმული წარმოშობის შრეებისგან და წარმოადგენს ძირითად ბარიერს ქვეშმდებარე კუნთების, ძვლების, ნერვული დაბოლოებებისა და შინაგანი ორგანოების გარემო ფაქტორების დამაზიანებელი ზემოქმედებისგან დაცვისთვის. არსებობს მრავალი დესტრუქციული გარეგანი სტიმული, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს კანის დაზიანება, როგორიცაა ტრავმა, დამწვრობა, ქირურგიული ჩარევა, ჰერპეს-ვირუსული ინფექციები და მწერის ნაკბენიც კი. კანის ზედაპირული დაზიანებების უმეტესობა არ ტოვებს მნიშვნელოვან ნაწიბურებს, კანის განსაკუთრებულად მაღალი რეგენერაციული პოტენციალიდან გამომდინარე, მაგრამ ღრმა დაზიანება ისეთ სერიოზულ პრობლემებს იწვევს, როგორიცაა ჰიპერტროფირებული ნაწიბურები და კელოიდები, რომლებიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ პაციენტის ცხოვრების ხარისხზე, ფიზიკურ მდგომარეობასა და ფსიქოლოგიურ ჯანმრთელობაზე [1]. ჭრილობის შეხორცება წარმოადგენს ფიზიოლოგიურ, რთულ და კარგად რეგულირებულ პროცესს, რომელიც მოიცავს უჯრედების მიგრაციის, ანთების, ინერვაციისა და ანგიოგენეზის პროცესების ერთობლიობას. ჭრილობის შეხორცების პროცესი შედგება ხუთი ძირითადი ფაზისგან. ესენია ჰემოსტაზი, ანთება, პროლიფერაცია, რე-ეპითელიზაცია და რემოდელირება[2]. დაზიანების შემდგომ დაუყოვნებლივ ხდება თრომბოციტების მობილიზება და თრომბის წარმოქმნა, რომელიც საჭიროა სისხლდენის შეჩერებისათვის. მეორე საფეხურზე დაზიანებული ქსოვილები, მათ შორის, გააქტიურებული თრომბოციტები ახდენენ ანთებითი რეაქციის ინიცირებას და დაზიანების კერაში იზიდავენ იმუნურ უჯრედებს, როგორებიცაა ნეიტროფილური ლეიკოციტები და მაკროფაგები. მას შემდეგ რაც ანთებითი ფაზა დასასრულს უახლოვდება, ჩნდება ახალი სისხლმილები და შემაერთებელი ქსოვილი. პროფილერაციის ფაზაში ხდება ე.წ ჭრილობის არის პირველადი დაჭიმვა, რაც გულისხმობს ჭრილობის არის შეჭმუხვნას. კერატინოციტების მიგრაციის შედეგად დგება რე-ეპითელიზაციის ფაზა. ეს სტადია მოიცავს ახლადწარმოქმნილი სისხლმილების რეგრესიასა და უჯრედგარე მატრიქსის რეკონსტრუქციას, რაც საბოლოოდ მთავრდება დაზიანებულ უბანში ორგანიზებული კოლაგენური ბოჭკოების ჩალაგებით. თითოეული სტადია ჭრილობის შეხორცებაში მოიცავს უჯრედთა პოპულაციების სინქრონიზებულ რეგულაციას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 154 დარღვევამ რომელიმე სტადიაზე შესაძლოა გამოიწვიოს ჭრილობის შეხორცების პათოლოგიები, როგორიცაა შეუხორცებელი ჭრილობები, ან ჰიპერტროფიული ნაწიბურები და კელოიდები. კოლაგენის დაგროვება, როგორც წესი, პიკს აღწევს ქირურგიული ჩარევიდან სამ კვირაში და შემდეგი ექვსი თვის განმავლობაში გადის რემოდელირების ფაზას სტაბილურად მზარდი კოლაგენის ორგანიზაციით. ნორმალურ ნაწიბურსაც კი ახასიათებს ფაზა, როდესაც უმწიფარია, რაც კლინიკურად გამოიხატება ვარდისფერი შეფერილობითა და შეშუპებით. საბოლოოდ, ყველა ნაწიბურში ქრება ერითემა, თუმცა, გარკვეულ პროცენტში ხანგძლივდება და ორ წელზე მეტი დრო სჭირდება, ჰიპერტროფიული ნაწიბურების შემთხვევაში კი ამ ფაზის ხანგრძლივობა ათ წელს აღწევს. ნაწიბურის მომწიფება ვიზუალურად გამოიხატება ერითემის გაქრობით. ამ ეტაპზე ანთებითი უჯრედები, ენდოთელური უჯრედები და ფიბრობლასტები განიცდიან აპოპტოზს და და ეპითელიუმი გამოიყურება სრულიად ნორმალურად მიმდებარე დაუზიანებელ კანთან შედარებით. ზოგიერთ შემთხვევაში ნაწიბური, შესაძლოა, გახდეს ატროფიული. ეს ხდება მაშინ, როდესაც კოლაგენის სინთეზი დაქვეითებულია, ხოლო ანთებითი რეაქციის ინტენსივობა შემცირებული. ატროფიული ნაწიბურების მაგალითია სტრიები, რასაც იწვევს სისტემური სტეროიდების ჭარბი რაოდენობა მათი ეგზოგენურად მიღების, ან კუშინგის დაავადებით განპირობებული ენდოგენური ჰიპერპროდუქციის გამო. ხშირ შემთხვევაში, ნაწიბურები ვერ გადადის უმწიფარი ფაზიდან მომწიფების ფაზაზე, რის გამოც კოლაგენი აგრძელდებს დაგროვებას და ნაწიბური იზრდება ზომაში, რაც საბოლოოდ განაპირობებს კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების განვითარებას. კელოიდები და ჰიპერტროფირებული ნაწიბურები პათოგენეზის მიხედვით ფიბროპროლიფერაციული დარღვევებია, რომლებიც გამოწვეულია ჭრილობის არანორმალური შეხორცებით. ისინი ვრცელდებიან პირველადი ჭრილობის საზღვრებს გარეთ, სპონტანურად არ რეგრესირებენ და ამოკვეთის შემდეგ მიდრეკილნი არიან თავიდან განვითარებისკენ [2]. ყოველწლიურად განვითარებულ ქვეყნებში დაახლოებით 100 მილიონი ადამიანს ექმნება ნაწიბურებთან დაკავშირებული პრობლემები. მიუხედავად იმისა, რომ კელოიდები და ჰიპერტროფიული ნაწიბურები წარმოიქმნება სპონტანურად, ან ტრავმის შემდეგ, მის განვითარებაში გენეტიკურ და გარემო ფაქტორების ზემოქმედებას გარკვეული წილი მიძღვის. გარკვეული კვლევების გამოვლენილია კავშირი კანის პათოლოგიური ნაწიბურების წარმოქმნასა და სხვადასხვა დემოგრაფიულ რისკ-ფაქტორებს შორის, კერძოდ, გეოგრაფიულ რეგიონსა და ეთნიკურ კუთვნილებას შორის [3]. თუმცა, კლინიკური ინფორმაცია ამ დემოგრაფიული ფაქტორების გავლენისა კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების ეპიდემიოლოგიური კვლევის სიმცირისა და შეუსაბამობის გამო შეზღუდულია. ამ საკითხთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 155 დაკავშირებული კვლევები დამატებით ხელს შეუწყობს ეფექტური თერაპიული მიდგომების განვითარებას. ჭარბად გამოხატული დანაწიბურება განპირობებულია უჯრედგარე მატრიქსის ანომალური პროლიფერაციითა და ფიბრობლასტების დიფერენციაციით. განსხვავება ჰიპერტროფიულ ნაწიბურებსა და კელოიდებს შორის მდგომარეობს მათ პროგნოზსა და კლინიკურ გამოსავალში. პირველი ვითარდება ძირითადად ჭრილობის საზღვრებში და დროთა განმავლობაში, შესაძლოა, განიცადოს რეგრესია, ხოლო მეორე ხასიათდება შეუზღუდავი ზრდითა და იშვიათად რეგრესირებით [3]. კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების განვითარების მექანიზმი არ არის სრულყოფილად შესწავლილი. კვლევათა უმეტესობის თანახმად, ძირითად განმსაზღვრელ ფაქტორს წარმოადგენს ანთებითი რეაქცია, რომელიც ჩართულია კოლაგენის სინთეზის მოდელირებაში და მისი ინტენსივობა პოზიტიურ კორელაციაშია წარმოქმნილი ნაწიბურის ზომასთან [2]. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ჭრილობის შეხორცების პროცესი ხასიათდება უწყვეტი და ჰისტოლოგიურად ლოკალიზებული ანთებით. შედეგად, კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების რეტიკულური შრე შეიცავს ანთებით უჯრედებს, ფიბრობლასტების გაზრდილ რაოდენობას, ახლად წარმოქმნილ სისხლძარღვებსა და კოლაგენის დეპოზიტებს. გარდა ამისა, პრო-ანთებითი ფაქტორები, როგორებიცაა ინტერლეიკინი (il)-1α, il-1β, il-6 და სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორი α, ჭარბობს კელოიდურ ქსოვილებში. ამან, შესაძლოა, თავის მხრივ ხელი შეუწყოს ქრონიკულ ანთებას, რაც იწვევს კელოიდების ინვაზიურ ზრდას. პრო-ანთებითი ფაქტორების სიჭარბის გათვალისწინებით, რის გამოც სავარაუდოა, რომ კელოიდები და ჰიპერტროფიული ნაწიბურები წარმოადგენენ არა სიმსივნურ, არამედ რეტიკულური დერმის ანთებით დაზიანებებს [4]. კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების განვითარებაში ანთებით უჯრედებს, ანთებით მედიატორებსა და ზოგადად, სიგნალის გადაცემის მოლეკულურ გზებს, შესაძლოა ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი და განსხვავებული პოტენციური როლი გააჩნდეს, რაც ამ ეტაპზე კარგად შესწავლილი არ არის. სავარაუდოა, რომ კლინიკური განსხვავება კელოიდებსა და ჰიპერტროფიულ ნაწიბურებს შორის, განპირობებულია სწორედ ანთების ინტენსივობით, სიხშირითა და ხანგრძლივობით. ამ მექანიზმის შემდგომი შესწავლა მნიშვნელოვანია ახალი თერაპიული სტრატეგიების შემუშავებისთვის, რაც მიზნად ისახავს ანთების რომელიმე საფეხურის, ან მონაწილე რგოლის სპეციფიკურ სუპრესიას [2]. კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების წარმოქმნა ასევე დამოკიდებულია ადგილობრივ ფაქტორებზე, როგორებიცაა ჭრილობის დაგვიანებული შეხორცება, დაზიანების სიღრმე და კანის დაჭიმულობა ნაწიბურის გარშემო. ნაწიბურების სიმძიმე კი დამოკიდებულია ამ ლოკალური ფაქტორების ურთიერთქმედებაზე გენეტიკურ და სისტემურ ფაქტორებთან, კერძოდ, ჰიპერტენზიასა და სქესობრივ ჰორმონებთან. ჭრილობის ირგვლივ კანის დაჭიმულობა იწვევს ანთების გახანგრძლივებულ, ან განმეორებით ეპიზოდებს, რაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 156 განაპირობებს დიდი რაოდენობით სისხლძარღვების, ნერვული დაბოლოებებისა და კოლაგენის მობილიზებას. საბოლოოდ კი ხდება ნაწიბურის განვითარება ენდოთელური დისფუნქციის გზით. ამ ჰიპოთეზის სასარგებლოდ მეტყველებს ის ფაქტი, რომ კელოიდების მკურნალობაში ეფექტური საშუალებები, როგორებიცაა სხივური და ლაზერული თერაპია, სტეროიდები ნაწილობრივ მოქმედებენ სისხლძარღვების დათრგუნვის გზით. ამჟამად, კელოიდები კლასიფიცირდება, როგორც ძლიერი ანთებითი ნაწიბური, ხოლო ჰიპერტროფიული ნაწიბურები ითვლება მსუბუქ ანთებით ნაწიბურებად. რიგი კვლევებით ნაჩვენებია, რომ ეს ორი პათოლოგია განსხვავდება მხოლოდ ენდოთელიუმის დისფუნქციის ხარისხით და შესაბამისად ანთებითი რეაქციის ინტენსივობით რის მიხედვითაც, მოწოდებულია პათოლოგიური ნაწიბურების კლასიფიკაცია, იმ ფაქტორების მიხედვით, რომლებიც იწვევენ ენდოთელიუმის დისფუნქციას [5]. ამრიგად, პირველადი ნაწიბურები გამოწვეულია თანდაყოლილი ენდოთელური დისფუნქციით, ხოლო მეორეული ნაწიბურები კი დაბერებით, აორტული სკლეროზით, ან ძლიერი მექანიკური ძალის ზემოქმედებით გამოწვეული ენდოთელური დისფუნქციით. შესაბამისად, პირველადი კელოიდები ვითარდება ახალგაზრდა ასაკის პაციენტებში, ხოლო მეორეული კი გვხვდება ყველა ასაკში და განსხვავდება კლინიკური სიმძიმით [5]. ფიბრობლასტები დერმის ძირითადი უჯრედები არიან, რომლები მონაწილეობენ უჯრედგარე მატრიქსის წარმოქმნაში და მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ჭრილობის შეხორცებასა და ნაწიბურების წარმოქმნის პროცესში. ჭრილობის შეხორცებისას ეს უჯრედები დიფერენცირდებიან მიოფიბრობლასტებად. ეს უკანასკნელი უჯრედები აწარმოებენ დიდი რაოდენობით უჯრედგარე მატრიქსის კომპონენტებს და შეიცავენ გლუვი კუნთების შეკუმშვის პროტეინს (αsma). მისი შემცველობა გამოიხატება ნაწიბურის ირგვლივ კანის დაჭიმულობით [6]. ეპიგენეტიკა, რომელიც წარმოადგენს გენეტიკურ და გარემო რისკ-ფაქტორებს შორის რთული ურთიერთქმედების შედეგს, ამჟამად ინტენსიური შესწავლის საგანია. ნაჩვენებია, რომ მრავალფეროვანი და შექცევადი ეპიგენეტიკური მოდიფიკაცია, რაც გამოიხატება დნმ-ის მეთილაციით, ჰისტონების მოდიფიკაციითა და არამაკოდირებელი რნმ-ებით (ncrna), გადამწყვეტ როლს თამაშობს კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების წარმოქმნაში. მნიშვნელოვანია, რომ გარკვეული კვლევების თანახმად პათოლოგიური ეპიგენეტიკური მოდიფიკაცია გავლენას ახდენს კელოიდური წარმოშობის ფიბრობლასტების ქცევაზე, მათ შორის, პროლიფერაციაზე, მიგრაციაზე, აპოპტოზსა და დიფერენციაციაზე თუმცა, ეს საკითხები ჯერ კიდევ შესწავლის საგანია [7]. კელოიდების წარმოქმნის ფუნდამენტური მოლეკულური მექანიზმი ჯერ კიდევ გაურკვეველი რჩება, თუმცა, არსებობს ვარაუდი, რომ tgf-b1 სასიგნალო გზა წარმოადგენს მათი განვითარების ძირითად მექანიზმს. tgf-b1 სასიგნალო გზა ცნობილია, როგორც ძირითადი ფიბროზული ციტოკინი უჯრედგარე მატრიქსის წარმოქმნისა და ქსოვილის ფიბროზის გაძლიერებისთვის [8]. კელოიდურ ფიბრობლასტებში ნაჩვენებია tgf-b პირველი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 157 და მეორე ტიპის (tgf-br1 და tgf-br2) რეცეპტორების ექსპრესიის ზრდა ნორმალურ ფიბრობლასტებთან შედარებით. მიუხედავად ამისა, არ არსებობს დასკვნა იმის შესახებ, tgfb რეცეპტორების ჭარბი ექსპრესია წარმოადგენს კელოიდების განვითარების მიზეზსა, თუ შედეგს. tgf-b-ის სასიგნალო კასკადის გადაჭარბებული ექსპრესია შესაძლოა კელოიდის ფორმირების პრინციპულ მექანიზმად მივიჩნიოთ. tgf-b1 ლიგანდი გადასცემს ინტრაცელულურ სიგნალს ორი ტრანსმემბრანული სერინ/თრეონინკინაზას რეცეპტორით, tgf-b ტიპი 1 და ტიპი 2 რეცეპტორებით (tgf-br1 და tgf-br2). ლიგანდის tgf-br2-თან დაკავშირება აინდუცირებს tgf-br1-ის მოზიდვას და ფოსფორილირებას, რაც იწვევს smad-ის რეცეპტორების მიერ უკუსიგნალის ჩართვას. smad ცილები ფუნქციურად სამ ჯგუფად იყოფა: r-smad-ები, co-smad-ი და i-smad-ები. r-smad-ები ან რეცეპტორ-რეგულირებული smad-ები, როგორიცაა smad2 და smad3, პირდაპირ ფოსფორილირდებიან tgf-br1-ით. შემდეგ r-smad-ები აფორმირებენ ჰეტეროგენურ კომპლექსს co-smad-ით (smad4) და ტრანსლოცირდებიან უჯრედის ბირთვში. ბირთვში smad-ების კომპლექსი (smad2/3/4) უკავშირდება სპეციფიურ დნმ-თან დაკავშირებულ სხვადასხვა ცილებს, რათა დაარეგულირონ ტრანსკრიფციული პასუხები. ამის საკონტრასტოდ, smad-ების მესამე კლასი, ინჰიბიტორული smad-ი (i-smad) რომელიც მოცავს smad7-ს, მოქმედებს r-smad-ების საპირისპიროდ და იგი tgf-b-ს სასიგნალო გზის ანტაგონისტია. მიუხედავად იმისა, რომ კელოიდი განისაზღვრება, როგორც კეთილთვისებიანი ფიბროპროლიფერაციული პროცესი, ავლენს სიმსივნისთვის დამახასიათებელ ბევრ თვისებას, როგორებიცაა პროგრესირებადი, უკონტროლო ზრდა, სპონტანური რეგრესიის ნაკლებობა და რეციდივის მაღალი მაჩვენებლები [9]. ფენოტიპურად კელოიდი შეესაბამება კანის კეთილთვისებიან სიმსივნეს, რომელიც გამოწვეულია კოლაგენის გადაჭარბებული წარმოქმნით და არ ახასიათებს მეტასტაზი. არსებობს ბევრი მტკიცებულება კელოიდებში სიმსივნური ინიციაციისა და სუპრესიის ფაქტორების ურთიერთქმედების შესახებ, რითაც შეიძლება აიხსნას მათი აგრესიული კლინიკური გამოხატულება. სიმსივნესა და კელოიდებს შორის არსებული მსგავსების ყველაზე დამაჯერებელ მტკიცებულებას წარმოადგენს საერთო ბირთვული ბიოენერგეტიკა, ეპიგენეტიკური მეთილაცია და ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია [9]. კელოიდური ფიბრობლასტები ავლენენ სიმსივნის მსგავს ბიოენერგეტიკას atp-ის გლიკოლიზის შედეგად წარმოქმნის გამო, რაც დემონსტრირდება ლაქტატის გაზრდილი პროდუქციით. ამის საპირისპიროდ, ნორმალურ ფიბრობლასტებში atp-ის წარმოქმნა მიმდინარეობს ოქსიდაციური ფოსფორილირებით. კელოიდურ ფიბრობლასტებში ჰექსოკინაზასა და ლაქტატდეჰისდროგენაზას აქტივობა ასევე მნიშვნელოვნად გაზრდილია ნორმალურ ფიბრობლასტებთან შედარებით [10]. არსებობს გარკვეული რაოდენობის კვლევთა შედეგად დაგროვილი მოსაზრებები კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების პათოგენეზის შესახებ, თუმცა ზუსტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 158 მექანიზმი ჯერ კიდევ უცნობია. შესაბამისად, მკურნალობის მეთოდის შერჩევა საკამათო საკითხია. ამჟამად, tgf-β/smad წარმოადგენს კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების განვითარების ფუნდამენტურ სასიგნალო გზას და მისი უწყვეტი გააქტიურება იწვევს ფიბრობლასტებისა და მიოფიბრობლასტების ხანგრძლივ აქტივაციას, რაც აუცილებელია ნაწიბურებში კოლაგენის წარმოქმნისთვის [11]. კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების სამკურნალოდ შემუშევბულია ორი ძირითადი მეთოდი, რომელთა სამიზნესაც წარმოადგენს სწორედ tgf-β/smad სასიგნალო გზა. პირველი მათგანი მოიცავს მედიკამენტოზურ მკურნალობას, მეორე კი გენეტიკურ და უჯრედულ თერაპიულ საშუალებებს. შესწავლილია რამდენიმე ფაქტორი, რომლებიც გავლენას ახდენენ პრო-ფიბროზულ და ანტი-ფიბროზულ გზებზე. სავარაუდოა, რომ ჰიპოქსიური გარემო დაკავშირებულია კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების წარმოქმნასთან. ჰიპოქსია განაპირობებს პრო-ფიბროზულ მდგომარეობას tgf-β1/smad3 სასიგნალო გზის მეშვეობით. ნაწიბურების პათოგენეზში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ასევე პერიოსტინი. ის წარმოადგენს უჯრედგარე მატრიქსის ცილას, რომელიც გვხვდება ბაზალურ მემბრანაში, დერმაში და თმის ფოლიკულებში. ტრავმიდან რამდენიმე დღის შემდეგ პერიოსტინის ექსპრესია იზრდება და პიკს აღწევს მეშვიდე დღეს. მისი ექსპრესია პათოლოგიურად იმატებს კელოიდებსა და ჰიპერტროფიულ ნაწიბურებში. გარდა ამისა, პათოლოგიური ნაწიბურის წარმოქმნის პროცესში მნიშვნელოვანია მიკრო რნმ-ები (mirnas). ამჟამად, მისი მოქმედების მექანიზმი კარგად შესწავლილი არ არის, თუმცა ბევრი მკვლევარის აზრით, მიკრო რნმ-ები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ როგორც კანის ავთვისებიანი სიმსივნეების განვითარებაში, ასევე კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების წარმოქმნაში. ამ ფაქტორების მოქმედების ზუსტი მექანიზმი შესწავლა მნიშვნელოვანია კლინიკურ პრაქტიკაში მკურნალობის ახალი სტრატეგიების დასანერგად. ნაწიბურის წარმოქმა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ჭრილობის შეხორცების პროცესთან, შესაბამისად, პაციენტების მართვა იწყება საფუძვლიანი, ინფორმირებული თანხმობით. ამ დროს, პაციენტი ეცნობა ნაწიბურის წარმოქმნის არამოდიფიცირებად და მოდიფიცირებად ფაქტორებს. პირველ მათგანს მიეკუთვნება ასაკი, ეროვნება და ანამნეზში პათოლოგიური ნაწიბურების არსებობა[12]. ნაწიბურების პროფილაქტიკაში ერთადერთ მოდიფიცირებად ფაქტორს წარმოადგენს ჭრილობის დაჭიმულობა პროლიფერაციისა და რემოდელირების ფაზების განმავლობაში, რაც განისაზღვრება განაკვეთის ფორმით. ქირურგიული ჭრილობის მართვა არ მთავრდება ნაკერების მოხსნისას და პაციენტის მონაწილეობა უმნიშვნელოვანესია ოპტიმალური შედეგის მისაღწევად. აუცილებელია, პოსტოპერაციული ვიზიტები ნაწიბურის ჰიპერტროფიის ნიშნების აღმოსაჩენად. ადრეული ჩარევა წარმოადგენს ჰიპერპლასტიკური რეაქციის კონტროლის მთავარ მექანიზმს. ჰიპერტროფიული ნაწიბურები, რომლებიც დადებით დინამიკას არ აჩვენებენ ექვსი თვის მანძილზე, უნდა იმართონ როგორც კელოიდები და აუცილებელია, რომ დაიწყოს მათი მართვა სტეროიდების ინექციებით, ან ალტერნატიული მეთოდებით [12]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 159 ვინაიდან კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურების წარმოქმნის პროცესი ჯერ კიდევ არ არის ბოლომდე შესწავლილი, მკურნალობისა და პრევენციის სტრატეგიები მიმართულია ანთებითი რეაქციის შემცირებისკენ. სხვა თერაპიის სახეები, რომელთა სამიზნესაც წარმოადგენს გენები და მოლეკულები, საჭიროებს მეტ შესწავლას კლინიკურ პრაქტიკაში დანერგვამდე [13]. მიუხედავად იმისა, პაციენტი ავლენს თუ არა მიდრეკილებას პათოლოგიური ნაწიბურების წარმოქმნისკენ, პრევენციისთვის შეუცვლელ მეთოდს წარმოადგენს დაბინძურებული ქსოვილის მოშორება, ადეკვატური ჰემოსტაზის უზრუნველყოფა ჰემატომისა და აბსცესების წარმოქმნის თავიდან ასარიდებლად და ჭრილობის სწრაფი დახურვა. ჭრილობის ეპითელიზაცია, რომელიც გრძელდება 10-14 დღეზე მეტ ხანს, ზრდის ჰიპერტროფიული ნაწიბურების განვითარების რისკს. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ჭრილობის შეხორცება გულისხმობს სისხლძარღვოვანი გრანულაციური ქსოვილის წარმოქმნას, რომელიც ხურავს კანში არსებულ ნაპრალს. ამის შემდეგ, გრანულაციურ ქსოვილზე იქმნება ეფექტური ეპიდერმული ბარიერი. ჭრილობები, რომლებშიც ნაკერები მიახლოვებული კიდეებს, ნაკლებად განიცდიან გრანულაციას იმ ღია ჭრილობებთან შედარებით, რომლებიც უნდა შეხორცდნენ მეორადი დაჭიმვით. ორივე შემთხვევაში, დროთა განმავლობაში ძლიერდება ჭრილობის კიდეების ადჰეზია და დაახლოებით სამ თვეში გაჭრილი კანი აღიდგენს მიმდებარე ნორმალური კანის სიმტკიცის 80%-ს . კლინიკური მონაცემების მიხედვით, მექანიკური სტრესი ასრულებს მნიშვნელოვან როლს ნაწიბურების განვითარებაში. კოლაგენური ბოჭკოები კანის უჯრედგარე მატრიქსში განლაგენულია სპეციფიკური ნიმუშით და აყალიბებს ე.წ ლანგერის ხაზებს, რაც განსაზღვრავს კანის დაჭიმულობის მიმართულებას. ცნობილია, რომ ამ ხაზების პარალელურად გატარებული განაკვეთი ხასიათდება შედარებით მცირე ზომის ნაწიბურის წარმოქმნით ლანგერის ხაზების პერპენდიკულარულ ჭრილობებთან შედარებით. სახსრების მიმდებარე ჭრილობები ხასიათდებიან ჰიპერტროფიული ნაწიბურების განვითარებით. ეს განპირობებულია იმით, რომ სახსრის მოძრაობა იწვევს ჭრილობის მიმდებარე კანის ძლიერ ციკლურ დაჭიმულობას. ეს დაჭიმულობა განაპირობებს დერმის ქრონიკულ ანთებას, კერძოდ, ანთებითი უჯრედების განუწყვეტელ შემოდინებასა და აქტივაციას, სისხლძარღვებისა და ნერვული ბოჭკოების მუდმივ წარმოქნას, გააქტივებული ფიბრობლასტების მიერ კოლაგენის ჰიპერპროდუქციას. ქრონიკული ანთება ბლოკავს რემოდელირების პროცესით გრანულაციური ქსოვილის დერმის მსგავს ქსოვილად გარდაქმნას და იწვევს მოუმწიფებელი, ჰიპერტროფიული ნაწიბურის წარმოქმნას, რომელიც ძლიერ მტკივნეულია. შესაბამისად, ოპერაციის შემდეგ პათოლოგიური ნაწიბურების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 160 განვითარების თავიდან ასაცილებლად, აუცილებელია იმის უზრუნველყოფა, რომ ჭრილობის კიდეები ერთმანეთს უკაშვირდებოდნენ დაჭიმვის გარეშე მაშინაც კი, როცა მასზე ძლიერი გარეგანი ძალები მოქმედებს. ეს საშუალებას მისცემს გრანულაციურ ქსოვილს გარდაიქმნას დერმის მსგავს ქსოვილად მინიმალური ნაწიბურის წარმოქმნით [13]. პათოლოგიური ნაწიბურების განვითარების რისკი, შესაძლოა, მნიშვნელოვნად შემცირდეს კანქვეშა/ფასციალური ნაკერების გამოყენებით [13]. ამ ტიპის ნაკერი დერმის მინიმალური დაჭიმვის პირობებში შეუფერხებლად აამაღლებს ჭრილობის კიდეებს. მხოლოდ ამის შემდეგ უნდა იქნეს გამოყენებული ზედაპირული ნაკერები. ძალიან მნიშვნელოვანია იმის გაგება, რომ კანის ნაკერები დამოუკიდებლად ვერ შეამცირებენ დერმის დაჭიმულობას. ეს კონცეფცია ოპერაციის შემდეგ პათოლოგიური ნაწიბურის წარმოქმნის თავიდან აცილების საფუძველი შეიძლება გახდეს [14]. მაღალი დაჭიმულობის უბნებში პათოლოგიური ნაწიბურების განვითარების თავიდან აცილების კიდევ ერთი მეთოდია ზიგზაგისებური ნაკერების ტექნიკის გამოყენება, როგორიცაა z-პლასტიკა [15]. ეს მეთოდი განსაკუთრებით ხელსაყრელია სახსრებისა და კიდურების ქირურგიისთვის. ამ უბნებში ცხიმოვანი ქსოვილი თხელია, რაც იმას ნიშნავს, რომ გაძნელებულია ზედაპირული ფასციის პოვნა და კანქვეშა/ფასციალური ნაკერების გამოყენება. z-პლასტიკის კიდევ ერთ უპირატესობას წარმოადგენს ის, რომ სეგმენტირებული ნაწიბურები უფრო სწრაფად მწიფდება, ვიდრე გრძელი, ხაზოვანი ნაწიბურები. ამრიგად, თუ ნაწიბური, ან ჭრილობა კვეთს სახსარს, ზიგზაგისებური ნაკერი მნიშვნელოვნად შეამცირებს პათოლოგიური ნაწიბურის რეციდივის რისკს. z-პლასტიკის ტექნიკა გულისხმობს, რომ ყოველი სამკუთხედის გვერდი უნდა იყოს 7-10მმ სიგრძის და მათ შორის დაშორება უნდა შეადგენდეს 2-4სმ-ს, რაც დამოკიდებულია ჭრილობის მთლიან სიგრძეზე. დერმალური ნაკერების დადება შესაძლებელია მას შემდეგ, რაც დადასტურდება, რომ სამკუთხა ნაკერების კიდეები სრულად არის ამაღლებული. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ რადგანაც ჰიპერტროფიულ ნაწიბურებთან შედარებით კელოდებისთვის დამახასიათებელია ბევრად ინტენსიური ანთებითი რეაქცია, მათი რევიზიული ქირურგიის დროს, უმჯობესია, გამოყენებულ იქნას როგორც დაჭიმულობის შემამცირებელი ნაკერი, ასევე z-პლასტიკა. ეს მნიშვნელოვნად შეამცირებს რეციდივის რისკს. რეციდივის თავიდან ასაცილებლად ძალიან ეფექტურ მეთოდს წარმოადგენს ასევე პოსტოპერაციული სხივური თერაპია [15]. ჭრილობის დახურვისათვის ტრადიციულად კლინიკურ პრაქტიკაში გამოიყენება კომპრესიული ძაფები. კომპრესიულ ძაფებში იგულისხმება რეგულარული საკერავი ძაფები, რომლის გამოყენებითაც ჭრილობის დახურვა ხორციელდება კვანძოვანი ნაკერის საშუალებით, რაც იწვევს ქსოვილის კომპრესიას. არაკომპრესიულ ძაფებში იგულისხმება უნიკალური ტექნოლოგიით დამუშავებული ჩვეულებრივი შემადგენლობის ძაფები[13], georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 161 რომელთაც გააჩნიათ ბუსუსოვანი აგებულება და ამ ბუსუსების ხარჯზე ახორციელებენ ჭრილობის დახურვას კვანძების წარმოქმნის გარეშე. გათი გამოყენების შემთხვევაში კელოიდებისა და კანის ნაწიბურების განვითარების ჰისტოპათოლოგიური და ფენოტიპური თავისებურებები არაკომპრესიულ ძაფებთან შედარებით საჭიროებს მეტ კვლევას. ჰისტოპათოლოგიურ პრაქტიკაში ის ჰისტოპათოლოგიური მაჩვენებლები რომელიც შესაძლებლობას მოგვცემს განვსაზღვროთ კელოიდებისა და ჰიპერტროფიული ნაწიბურის განვითარების მაღალი და დაბალი რისკის ჯგუფები ჯერ კიდევ არ არის კარგად შესწავლილი; რასაც დიდი კლინიკური ღირებულება შესაძლოა გააჩნდეს რადგანაც punch-ბიოფსიის საფუძველზე კელოიდის შესაძლო განვითარების მაღალი და დაბალი რისკის გამოვლენის საშუალებას მოგვცეს. კელოიდის წარმოქმნის კომპლექსური მექანიზმები დღემდე უცნობია და სავარაუდოდ დამოკიდებულია ერთი მხრივ ორგანიზმის თავისებურებაზე უპასუხოს დაზიანებას და მეორე მხრივ გარემო ფაქტორებზეa, მათ შორის კომპრესიული ძაფების გამოყენებაზე. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] t. zhang et al., “current potential therapeutic strategies targeting the tgf-β/smad signaling pathway to attenuate keloid and hypertrophic scar formation,” biomedicine and pharmacotherapy, vol. 129. elsevier masson s.r.l., sep. 01, 2020. doi: 10.1016/j.biopha.2020.110287. [2] z. c. wang et al., “the roles of inflammation in keloid and hypertrophic scars,” frontiers in immunology, vol. 11. frontiers media s.a., dec. 04, 2020. doi: 10.3389/fimmu.2020.603187. [3] a. shaheen, “comprehensive review of keloid formation,” journal of clinical research in dermatology, vol. 4, no. 5, pp. 1–18, oct. 2017, doi: 10.15226/2378-1726/4/5/00168. [4] r. ogawa, “keloid and hypertrophic scars are the result of chronic inflammation in the reticular dermis,” international journal of molecular sciences, vol. 18, no. 3. mdpi ag, mar. 10, 2017. doi: 10.3390/ijms18030606. [5] r. ogawa and s. akaishi, “endothelial dysfunction may play a key role in keloid and hypertrophic scar pathogenesis – keloids and hypertrophic scars may be vascular disorders,” med hypotheses, vol. 96, pp. 51–60, nov. 2016, doi: 10.1016/j.mehy.2016.09.024. [6] walraven m., “cellular and molecular mechanisms involved in scarless wound healing in the fetal skin.,” amsterdam: vu university medical center, 2016. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 162 [7] w. lv et al., “epigenetic modification mechanisms involved in keloid: current status and prospect,” clinical epigenetics, vol. 12, no. 1. biomed central ltd, dec. 01, 2020. doi: 10.1186/s13148-020-00981-8. [8] t. unahabhokha, a. sucontphunt, u. nimmannit, p. chanvorachote, n. yongsanguanchai, and v. pongrakhananon, “molecular signalings in keloid disease and current therapeutic approaches from natural based compounds,” pharmaceutical biology, vol. 53, no. 3. informa healthcare, pp. 457–463, mar. 01, 2015. doi: 10.3109/13880209.2014.918157. [9] s. tan, n. khumalo, and a. bayat, “understanding keloid pathobiology from a quasineoplastic perspective: less of a scar and more of a chronic inflammatory disease with cancer-like tendencies,” frontiers in immunology, vol. 10. frontiers media s.a., 2019. doi: 10.3389/fimmu.2019.01810. [10] a. s. vincent, t. t. phan, a. mukhopadhyay, h. y. lim, b. halliwell, and k. p. wong, “human skin keloid fibroblasts display bioenergetics of cancer cells,” journal of investigative dermatology, vol. 128, no. 3, pp. 702–709, 2008, doi: 10.1038/sj.jid.5701107. [11] t. zhang et al., “current potential therapeutic strategies targeting the tgf-β/smad signaling pathway to attenuate keloid and hypertrophic scar formation,” biomedicine and pharmacotherapy, vol. 129. elsevier masson s.r.l., sep. 01, 2020. doi: 10.1016/j.biopha.2020.110287. [12] d. son and a. harijan, “overview of surgical scar prevention and management,” journal of korean medical science, vol. 29, no. 6. korean academy of medical science, pp. 751– 757, 2014. doi: 10.3346/jkms.2014.29.6.751. [13] harn hi, ogawa r, hsu ck, hughes mw, tang mj, and chuong cm, “the tension biology of wound healing.,” exp dermatol., 2017. [14] l. téot, t. a. mustoe, e. middelkoop, and g. g. gauglitz, “state of the art management and emerging technologies textbook on scar management 123.” [15] arima j, dohi t, kuribayashi s, akaishi s, and ogawa r, “z-plasty and postoperative radiation therapy for anterior chest wall, keloids: an analysis of 141 patients.,” plast reconstr surg glob, 2019. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 163 the histopathological and phenotypic characteristics of keloid and hypertrophic scar during wound closure with compressive and non-compressive sutures critical review konstantin sulamanidze1, zurab chkhaidze2, giorgi burkadze3 1phd student at tbilisi state university, plastic surgeon; 2 md, phd professor at tbilisi state university; 3professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology abstract keloids and hypertrophic scars are fibroproliferative disorders caused by abnormal wound healing. they extend beyond the borders of the primary wound, do not regress spontaneously, and tend to recur after excision. every year in developed countries, about 100 million people face problems related to scars. hypertrophied scars and keloids have a significant impact on the patient's quality of life, physical condition and psychological health. compression sutures are traditionally used for wound closure in clinical practice. compression sutures mean regular sutures, which are used to close the wound with a knotted suture, which causes tissue compression. non-compressive sutures are sutures of ordinary composition treated with a unique technology, which have a tufted structure, and at the expense of these tufts, they close the wound without forming knots. in case of their use, the histopathological and phenotypic features of the development of keloids and skin scars compared to compressive threads require more research. in histopathological practice, the histopathological indicators that will allow us to determine the high and low risk groups for the development of keloids and hypertrophic scars are still not well studied; which may have a great clinical value because it allowed us to identify the high and low risk of possible development of keloid based on punch-biopsy. the complex mechanisms of keloid formation are still unknown and probably depend on the body's ability to respond to damage on the one hand and environmental factors, including the use of compression threads, on the other hand. key words: keloid; hypertrophic scar; non-compressive threads; ჟ. „მეცნიერება და ტექნოლოგიები", #1-3, 2006 წ 1 უაკ 622.4:624.19 აეროლოგია ბუნებრივი წევის სიდიდისა და მიმართულების სეზონური ცვალებადობა რიკოთის საავტომობილო გვირაბში ო.ლანჩავა ნ. შურაძე (საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი) საუღელტეხილო გვირაბებში ბუნებრივი წევა განპირობებულია პორტალების განლაგების ადგილის კლიმატურ ზონათა განსხვავებულობით, გარემომცველ ქანთა მასივთან თბომასაგაცვლის გამო გვირაბში ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობით ატმოსფერულთან შედარებით და სატრანსპორტო საშუალებათა მოძრაობით. ბუნებრივი წევის დეპრესია შეიძლება წარმოვადგინოთ ჯამის სახით hn=hp + ht,φ +htr (1) სადაც hn არის ბუნებრივი წევის დეპრესიის სრული სიდიდე, პა; hp, ht,φ, htr -შესაბამისად ატმოსფერული წნევის სხვაობით, ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ცვალებადობით და სატრანსპორტო საშუალებათა გადაადგილებით აღძრული მდგენლები, პა. არსებითი ისაა, რომ გვირაბის სავენტილაციო სისტემებზე ყოველთვის მოქმედებს ბუნებრივი წევა, რომელიც სეზონურად იცვლის სიდიდესა და მიმართულებას. შედარებით ნაკლები ამპლიტუდა ახასიათებს დღეღამურ ცვალებადობას, რომელიც, ისევე როგორც სეზონური ცვალებადობა, სინუსოიდურთან მიახლოებული კანონ-ზომიერებით ხასიათდება. აღნიშნული კანონზომიერების რაოდენობრივი მხარის დადგენა კონკრეტული გვირაბისათვის და სავენტილაციო სისტემის მისადაგება ბუნებრივი წევის ცვალებადობასთან, სისტემის ეკონომიკურობის, ეფექტიანობისა და მდგრადობის წინაპირობაა სავენტილაციო სისტემა იდეალურია, როცა ჰაერის ნაკადის მოძრაობის მიმართულება თან ხვდება ბუნებრივი წევის მიმართულებას, ჰაერის ჭავლი აღძრულია ბუნებრივად და ხელოვნურად ხდება მხოლოდ იმ რაოდენობის დამატება, რაც აუცილებელია გამოყოფილი ტოქსიკური ნაერთების უსაფრთხო კონცენტრაციამდე დასაყვანად. იდეალური სისტემა ტექნიკურად ძნელი განსახორციელებელია, მაგრამ თანამედროვე მმართველ-საკონტროლო აპარატურის გამოყენებით შესაძლებელია იდეალურთან მეტ-ნაკლები მიახლოება, ე.ი. გვირაბების უფრო ეკონომიური განიავება იმ შემთხვევასთან შედარებით, როცა ბუნებრივი წევის გათვალისწინება არ ხდება. ბუნებრივი წევის გამოვლენის თავისებურება ისაა, რომ ჰიდროსტატიკურ წნევათა სხვაობა ენერგიის სახით ნაკადს გადაეცემა არა მარტო მის რომელიმე ერთ წერტილში, არამედ მთელ სიგრძეზე. აღნიშნულის გამო ბუნებრივი წევის დეპრესიის უშუალო გაზომვა რომელიმე წერტილში შეუძლებელია, რადგან ნაკადის ყველა წერტილში მისი სიდიდე ნულს უტოლდება. მაშასადამე, ბუნებრივი წევის გავლენა შეიძლება შევადაროთ უსასრულოდ მცირე დეპრესიის მქონე ვირტუალური ვენტილატორების ერთობლივ ჟ. „მეცნიერება და ტექნოლოგიები", #1-3, 2006 წ 2 მუშაობას, როცა მათი რაოდენობა (n) უსასრულოდ დიდია, ხოლო ყოველი ვენტილატორის დეპრესია მიისწრაფვის ნულისაკენ. მაშასადამე, (2) სადაც h არის ერთი ვირტუალური ვენტილატორის დეპრესია (პა) და როცა n→∞‚ h→ 0. ამ შემთხვევაში მიღებული ენერგიის აკუმულირება ნაკადში არ ხდება, ის იქვე იხარჯება აეროდინამიკური წინაღობის გადალახვაზე და ატმოსფერული წნევის სხვაობის დაფიქსირება გვირაბის ნებისმიერ წერტილში მოძრავი ნაკადის შემთხვევაში შეუძლებელია. ამიტომ ბუნებრივი დეპრესიის გასაზომად საჭიროა სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის შეწყვეტა კვეთის სრული გადაღობვით, რაც შესაძლებელია განხორციელდეს ჩარჩოზე გადაჭიმული ბრეზენტის მეშვეობით. ბრეზენტი შეიზნიქება იმ მხრიდან საიდანაც არის ბუნებრივი წევა, ხოლო გადაღობვის ორივე მხარეს დეპრესიომეტრით მიღებულ განაზომთა სხვაობა არის კლიმატური ფაქტორებით განპირობებული წევის დეპრესია (hp + ht,φ). პარალელურად პორტალებთან მიკრობარომეტრით გაზომილ წნევათა სხვაობა არის კლიმატურ ზონათა განსხვავებულობით განპირობებული დეპრესია (∆p=hp) და შესაძლოა როგორც დეპრესიის განსახილველი ორი ძირითადი მდგენელის ჯამური ეფექტის, ისე მათი დიფერენცირებული განხილვა. მთელი სირთულე კი ისაა, რომ გვირაბში ჰაერის და ტრანსპორტის მოძრაობის პერიოდული შეწყვეტა სხვადასხვა მიზეზის გამო ვერ შევძელით და სხვა გზა ავირჩიეთ. კერძოდ, რადგანაც ვიცით, რომ ht,φ შეადგენს საერთო დეპრესიის 1-5 %-ს [1,2], დეპრესია (hp + ht,φ) მივაკუთვნეთ მხოლოდ hp -ს და ht,φ -ის სიდიდე მხედველობაში არ მივიღეთ. ამ შემთხვევაში დავუშვით მაქსიმუმ 5%-იანი ცდომილება, რაც აპრობირებული მეთოდებით გვირაბების ვენტილაციის საინჟინრო გაანგარიშებისათვის მისაღებად მიგვაჩნია. აღსანიშნავია, რომ ჩატარებული ექსპერიმენტული დაკვირვებისას ერთდროულად იზომებოდა ბარომეტრული წნევა ორივე პორტალთან და ჰაერის ხარჯი გვირაბში. დაკვირვებებისათვის შერჩეული იყო ღამის საათები, როცა ტრანსპორტის მოძრაობა გვირაბში შეზღუდული იყო და უმეტეს შემთხვევაში (დაკვირვებების პროცესში) საერთოდ არ მოძრაობდა. ამავე დროს შესაძლებელი იყო ვენტილატორების ჩართვაგამორთვა. დღის განმავლობაში ვაგროვებდით სტატისტიკურ მონაცემებს ტრანსპორტის მოძრაობის ინტენსიურობის შესახებ, რომელთა შედეგების ნაწილი მოცემულია 1-ლ ცხრილში. აქ მოცემულია გვირაბში ავტომობილების საშუალო, მაქსიმალური და მინიმალური რაოდენობა, საშუალო კვადრატული გადახრა (б), მედიანა (me), მოდა (mo) და მოძრაობის უთანაბრობის კოეფიციენტი (kუ) დღის განმავლობაში 9—21 სთ-ის შუალედში. შედეგები დამუშავებულია ექსელის სტანდარტული პროგრამის დახმარებით. ექსპერიმენტული დაკვირვებების შედეგები ბუნებრივი წევის (hp + ht,φ) სეზონური ცვალებადობის სახით მოცემულია 1-ლ ნახ-ზე, ხოლო ჰაერის შესაბამისი ხარჯი მე-2 ცხრილში: აღსანიშნავია, რომ გამწოვი ვენტილატორის ჩართვით ფრთაზე საიდანაც იყო ჟ. „მეცნიერება და ტექნოლოგიები", #1-3, 2006 წ 3 მიმართული ბუნებრივი წევა (ნახ. 2), სავენტილაციო ჰაერის ხარჯი მხოლოდ 40 მ3/წმ-ით გაიზარდა (ცხრილი 2, №№ 4 და 8). საქმე ისაა რომ დასავლეთიდან მიმართული ბუნებრივი წევა ეხმარება იმავე ფრთაზე მომუშავე ვენტილატორს რომელიც ნამუშევარ ჰაერს გაიწოვს სავენტილაციო არხიდან, დასავლეთის პორტალის პირთან ქმნის დამატებით შეწოვის ეფექტს და ეწინააღმდეგება მეორე ფრთაზე მომუშავე ვენტილატორს. ნულოვანი ბუნებრივი წევის შემთხვევაში ორივე ვენტილატორის მწარმოებლურობა დაახლოებით 100 მ3/წმ (მისი ნომინალური სიდიდე) იქნებოდა. დაკვირვების შედეგები ცხადყოფს, რომ ვენტილატორის ამოქმედებით, რომელმაც დასავლეთის პორტალის სავალ ნაწილში დამატებითი დეპრესია შექმნა, ჰაერის ხარჯი დასავლეთის ფრთაზე ეკვივალენტურად არ გაიზარდა. ამის მიზეზად მიგვაჩნია წარმოდგენილი გრძივ-განივი სქემის ნაკლი. აღნიშნული ძალაში რჩება აგრეთვე აღმოსავლეთის ფრთის ვენტილატორისათვის იმ შემთხვევაში, როცა ბუნებრივი წევა მიმართულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ. ჰაერის ხარჯის გაზრდის თვალსაზრისით, პირველ შემთხვევაში უფრო მეტ ეფექტს მოგვცემდა აღმოსავლეთის ფრთაზე არსებული ვენტილატორის ჩართვა, რომელიც თავის ჟ. „მეცნიერება და ტექნოლოგიები", #1-3, 2006 წ 4 ნომინალურ მწარმოებლურობას (100 მ3/წმ) განავითარებდა, რაც დაემატებოდა ბუნებრივი წევით აღძრულ ხარჯს და შეადგენდა 123 მ 3/წმ-ს (ცხრილი 2, № 3). ამ შემთხვევაში წარმოდგენილი გრძივ-განივი სქემა ფაქტობრივად იმუშავებდა გრძივი სქემის პრინციპით, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს რიკოთის გვირაბის განიავების გრძივ სისტემაზე გადაყვანის აუცილებლობას. ექსპერიმენტული დაკვირვებების შედეგების მიხედვით შეიძლება გამოვიტანოთ შემდეგი დასკვნები: 1. ბუნებრივი წევის დეპრესიის სეზონური ცვალებადობა რიკოთის გვირაბში სინუსოიდურთან მიახლოებული კანონზომიერებით ხასიათდება. ჟ. „მეცნიერება და ტექნოლოგიები", #1-3, 2006 წ 5 2. სავენტილაციო სისტემის მდგრადობის, ეკონომიურობისა და საიმედოობის უზრუნველსაყოფად საჭიროა მისი გადაყვანა გრძივ სქემაზე. ლიტერატურა references – литература: 1. eugenio а. merzagora.the world’s longest tunnel page (the internet). 2. gunnar lotsberg. content of bhr group publication. summary of paper presented at_the 9th international conference on aerodynamics and ventilation of vehicle tunnels held in aosta valley, italy, 6-8 october, 1997. aerology seasonal change of size and direction of natural draft in rikoti road tunnel o. lanchava, n. shuradze (georgian technichal university) summary with the purpose of an establishment of character of parameters change of natural draft in rikoti road tunnel are carried out experimental supervisions the depression of natural draft caused by the climatic factors is reduced to a difference of pressure at portals. the statistical parameters of natural draft and intensity of movement the automobiles are given. there is judged possible expediency of application of the longitudinal circuit of airing in the given tunnel. аэрология сезонное изменение величины и направления естественной тяги в рикотском автомобильном тоннеле о. ланчава, н. шурадзе (грузинский технический университет) резюме с целью установления характера изменения параметров естественной тяги в рикотском автодорожном тоннеле проведены экспериментальные наблюдения. депрессия естественной тяги, обусловленная климатическими факторами, сводится к разности давлений у порталов. приведены статистические параметры естественной тяги и интенсивности движения транспорта делается вывод o возможной целесообразности применения продольной схемы проветривания в данном тоннеле. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 21 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.04 разработка рецептуры дневного косметического крема с использованием побочных продуктов производства масла из лепестков rosa x damascene произрастающей в грузии. *мcхиладзе л. в1., кахетелидзе м. б2., явич п. а3. 1 ассоциированный профессор, кафедры фармакогнозии и фармацевтической ботаники, исполняющий обязанности директора института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета 2доктор фармации, старший научный сотрудник института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета 3доктор фармацевтических наук, профессор, главный научный сотрудник института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета аннотация. одним из основных средств ежедневного ухода за кожей лица является дневной крем. исходя из климатических условий грузии и специфических условий его применения, он должен осуществлять ряд функций. он должен быть защитным фильтром при солнечном облучении, увлажнять и питать кожу, решать специфические проблемы кожи – уменьшать сухость и обезвоженность кожи при нахождении в открытом пространстве, снижать вероятность раздражения кожи, уменьшать количество морщин и тонких линий, способствовать их разглаживанию, иметь антиоксиданую активность. в связи с этим, при разработке рецептуры крема, в его составе были использованы вещества, обладающие специфической активностью, как органического, так и неорганического происхождения. благодаря чему, исходя из данных спектрофотометрического изучения, достигается уф-защитная активность крема в области 1801000нм солнечного облучения. клучевые слова: rosa damascena, отходы, гидрозоль, шрот. rosa x damascena широко используется в парфюмерной и медицинской промышленностях. из ее лепестков получаются 3 основных продукта розовое масло, экстракты из лепестков различными растворителями и сушеные лепестки. побочными продуктами производства можно считать гидрозоль (водный раствор, остающийся после отделения масла из лепестков роз, получаемый в процессе гидродистиляциии) и шрот остаток после завершения georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 22 технологического цикла. в процессе переработки эфирномасличных растений, образуется значительное количество отходов технологического цикла во многих случаях порядка 8090% от массы исходного сырья. большинство заводов выбрасывают отходы биомассы, что связано с экологическими проблемами, воды от дистилляции розового масла тоже обычно в большом количестве сбрасываются в канализацию либо в почву. это связано с их ограниченным применением и сложностью утилизации. использование в качестве органических удобрений, компостов, кормовой витаминной муки для питания животных, попытки выделения из них биологически активных веществ, использования в лечебной практике, остаются на уровне исследований, только незначительное количество гидрозолей используется в косметике и парфюмерии в виде растворов [1 -8]. гидрозоль розы обладает определенным ароматом, освежающим эффектом, противовоспалительным действием и используется в ограниченом количестве для ухода за кожей. судя по литературным данным, в нём содержатся, в качестве основного компонента, фенэтиловый спирт (69,7–81,6%), в небольших количествах цитронеллол (1,8–7,2%) и гераниол (0,9–7%), нерол (до 4,6%) и нонадекан (до 3,8%) [9,10]. гидрозоли по литературным данным, имеют различную биологическую активность, в том числе уф –защитную, противовоспалитедьную, антиоксидантную, для уменьшения окислительного стресса, борьбы со старением кожи, для профилактики и лечения кожных заболеваний и ряд других [11 -13]. следует учитывать и тот факт, что кожа наиболее часто подвегается влиянию уфизлучения и связанному с этим действию свободных радикалов, которые способны повреждать структуру кожи, уменьшать выработку коллагена, способствуют ослаблению влияния кожного барьера и уменьшению иммунитета. все это в совокупности может быть связано с деградацией соединительной ткани, снижением эластичности кожи, образованием морщин и довольно часто, возникновением таких заболеваний, как псориаз, витилиго, атопический дерматит, контактный дерматит, а так же рак кожи. противодействие гидрозолей уфоблучению связано с высоким содержанием в них ряда биологически активных веществ. так, по литературным данным, в гидрозолях дамасской розе суммарное содержание фенолов может составлять до 25,21 мг /л, причем наблюдается достаточно высокая восстановительная способность. благодаря высокому антиоксидантному потенциалу гидрозолей они способны ингибировать процессы окисления, есть мнение, что это связано и с наличием в нем эфирных масел растения. антиоксидантные свойства гидрозолей могут быть использованы в космецевтике, для борьбы со старением кожи, для естественной профилактики, лечения кожных заболеваний и т.п. [14,15]. необходимо учитывать, что обонятельная система участвует в индуцировании антистрессовых реакций кожи. судя по литературным данным, гидрозоль дамасской розы содержит ряд соединений имеющий запах, который позволяет снижать биомаркеры кожного стресса. поэтому его рекомендуется использовать в лечебной косметике, как средство для georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 23 повышения естественной защиты кожи от постояных стрессорных агентов, для уменьшения усталости [16]. после окончания технологического процесса использования лепестков розы, остается шроттвердые остатки. по литературным данным, шрот после переработки цветков розы красной крымской (тверды е отходы), представляет собой слипшиеся комки, состоящие из разных остатков цветков. установлено, что влажность достигает 10%, общая зола 7%, экстрактивные вещества 20% (из них сумма полифенолов до 6%, дубильных веществ 2,43%), обнаружены рутин, гиперозид, астрагалин, кемпферол, кверцетин, стерины, свободные органические кислоты. характеризуются двумя интенсивными полосами поглощения в уфспектре (с максимумами в интервалах 350-375 нм и 250-268 нм), что дает возможность прогнозирования уф-защитного эффекта [17]. в более позднем исследование [18], сухой остаток после переработки розы дамасской, измельчали и экстрагировали водой при комнатной температуре. экстракт концентрировали и его суспензию в воде экстрагировали смесью этилацетат-этанол. методом химического анализа в извлечение обнаружены кверцетин, кемпферол, галловая кислота, протокатеховая кислота, пирогалловая кислота, 2-фенилэтил 3,4,5-тригидроксибензоат, метилгаллат, п –оксибензойная кислота, р-гидроксифенэтиловый спирт, трагааслин. причем, общее содержание в экстракте фенольных кислот составляло 63,73%. это позволяет сделать вывод о том, что шрот должен иметь явную антиоксидантную активность,что было подтверждено в последующих экспериментах. это указывает на перспективу применения этого побочного продукта в медицине и косметологии. целью данного иследования являлось создание дневного косметического крема с использованием побочных продуктов производства масла розы дамасской rosa damascene, amigdalus communis cultivar nonpareil, произрастающей в грузии. материалы и методы исследования. использовались вещества, реактивы и материалы разрешенные к использованию фармакопеями грузии и россии, безопасность которых при применение в накожной практике, описана в литературе. учитывая направленность исследования и литературные данные по фармакологической активности, при разработке рецептуры дневного косметического крема, использовалась эмульсионная основа, содержащая моноглицериды дисстилированные, эмульсионный воск, масла миндальное и оливковое, растительные экстракты, цетил пальмитат, стеарин, глицерин, воду обессоленую, полисорбаты-20 и 60 в соотношенин 1:3, оксид титана, оксид цинка, оксид железа, перлит. защитная активность от солнечного излучения использованного гидролата, шрота и полученного крема, оценивалось по спектрам. физикохимические свойства полученого крема оценивалось по исследованию внешней стабильности в течение 35 дней хранения при температуре 370, и по истечению этого периода, по сенсорным характеристикам, внешнему виду, гомогенности, методом центрифугирования, осмотической активности, ph, высвобождаемости и растекаемости. учитывая климатические характеристики грузии, использование в дневных кремах средств защиты от солнечного облучения, необходимо. уф излучение солнечного спектра состоит из 3 областей: уфа (от 320 до 400 нм), уфb (от 290 до 320 нм), уфc (от 200 до 290 нм). последнее, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 24 практически безопасно, т. к. отфильтровывается атмосферой озонового слоя. остальные два могут вызывать солнечные ожоги, морщины, снижение иммунитета к инфекциям, преждевременное старение кожи и ее рак [19-21]. так, уфb-излучение способствует выработке меланина и стимуляции образования эпидермиса большей толщины и более стойкого загара, что является основной причиной солнечных ожогов. излучение уфа способно достигать более глубоких слоев эпидермиса и дермы, что связано с ожогами, потерей эластичности, образованием морщин и с преждевременным старением кожи, но наиболее опасна его способность образовывать высокоактивные свободные радикалы, приводящие достаточно часто к образованию рака кожи. гидрозоль розы, полученый в качестве побочного продукта водно-паровой перегонки лепестков роз amigdalus communis cultivar nonpareil в процессе получения розового масла, представляет собой жидкость светло-коричневатого цвета со специфическим запахом розы. удельный вес 0.97г/см3, содержание сухих веществ 1.4%. шрот, оставшийся после переработки лепестков, светло-коричневатого цвета с розоватым оттенком, со специфическим запахом. в уф-спектре 0,05% раствора гидрозоля в дистилированной воде наблюдаются пики при 262,5нм и защищеная область в пределах 260-350 нм. в уф-спектре 0,01 % экстракта шрота 80% этиловым спиртом наблюдаются пики при 224, 267,5, 284,5 нм. и защищеная область в пределах 220-390нм. это предопределяет достаточно высокую их уф защитную активность. использование в основе крема оливкового и миндальных масел целессообразно по 2 причинам. первая миндальное масло, полученое из плодов миндаля amigdalus communis cultivar nonpareil, произрастающего в грузии, судя по данным уфспектрофотометрии, способно к поглощению солнечной энергии в пределах 250-300 нм с максимумами при 275 и 284 нм, что делает целеесообразным включение его в средства косметологического направления; второе благодаря наличию в нем профильных триглицеридов жирных кислот в основном олеиновой кислоты, также линолевой, пальмитиновой и ряда других, витаминов, оно так же способно питать кожу, уменьшать ее сухость, предохраняя кожу от солнечных ожогов и лечить её в случае осложнений. такие же эффекты проявляет оливковое масло, которое содержит те же виды кислот и витаминов. в уфспектре наблюдаются пики при 262,276, 285 нм, оно способно к поглощению солнечной энергии в пределах 250-300 нм. для повышения биологической активности крема, использовались растительные сухие экстракты( полученные путем высушивания вытяжек и спиртовых экстрактов), из растений произрастающих в грузии. в уф-спектре водно спиртового раствора сухого экстракта из листьев и побегов алоэ (aloe vera dry extract) обнаружены пики при 270, 299, 360 нм. наряду с этим, по литературным данным, он оказывает противовоспалительное действие, имеет антибактериальный, противовирусный и ранозаживляющий эффекты, способствует регенерации тканей, увлажняет и тонизирует кожу. сухой экстракт из листьев зеленого чая (camellia sinensis leaf extract) – имет уф защитную активность в пределах 300-380нм., является антиоксидантом, обладает антибактериальными, тонизирующими и вяжущими свойствами, способствует регенерации тканей, нормализует https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 25 секрецию жирной кожи, применяется при бактериально вирусных высыпаниях на коже, трещинах, нарывах. увеличение антисептических, противовирусных и заживляющих свойств, достигалось использованием эфирных масел из цедры лимона и листа и побегов эвкалипта, которые эффективно применяются при ряде кожных инфекций, избыточной жирности кожи, для заживления садин, ожогов и ран. изучение процесса солюбилизации гидрозоля с основой показало возможность использования дистиллированой воды содержащей до 25 % гидрозоля без нарушения коллоидной и термо стабильности и с незначительным изменением цвета крема . при хранение подобной основы крема в термостате в течение 6 месяцев при температуре 37 0не наблюдалось каких либо изменений внешнего вида. подобные данные позволяют говорить об досточно высоких антиоксидантных свойствах гидрозоля. изучение процесса солюбилизации основы ,не содержащей стабилизаторов, со шротом в аналогичных условиях показало возможность его добавления до 1,0% без образования плесени. при увеличение его концентрации до 3% и добавление в основу 1,5 % смеси бензойной, сорбиновой и салициловой кислот в соотношение 1:1:1.образования плесени не наблюдается, но происходит изменение цвета до бежевого, что поддавляется в дальнейшем при использование оксида титана. срок хранения основы и крема без изменения внешнего вида в этом случае до 18 месяцев. не наблюдается изменения внешнего вида и коллоидной стабильности при введение в состав крема, содержащего оксид титана, до 15% суммы оливкового и миндального масел в соотношение 1:1, а так же до 4% сумм растительных экстрактов в том же соотношение. следует учитывать и возможное влияние инфракрасного излучения, поэтому эффективно использование в подобных косметических средствах и определенных видов неорганических веществ, способных противодействовать солнечному излучению путем его поглощения, отражения или рассеивания. в частности, использование диоксида титана (который регулирует и цветовую гамму крема), оксид цинка (который обладает и легким подсушивающим и антисептическим действием на кожу), оксид железа, (является и натуральным минеральным пигментом), микроизмельченного диоксида кремния и др. наличие в нем перлита обуславливает присутствие определенного количества необходимых компонентов,т.к. он содержит до 65-75 % sio2, 10-16% ai2o3, до 4-5% к2о и na2o, так же fe2o3, mgо, cao. все эти вещества достаточно мягкие для повседневного использования, особенно для людей с чувствительной кожей, редко вызывают её раздражение. в качестве фильтров обеспечивающих, наряду с поглощением, отражение и рассеивание, в состав крема добавлялись 2.0 % оксида титана, 1.5 % оксида цинка, 0.4 % оксида железа, 1% диоксида кремния, 5% перлита. спектроскопическое исследование получаемых кремов, проводимое с использованием спектрофотометров avaspec-2048 fiberopticspectrometer’’ и cecilce9500 aquarius’, показало, что получен продукт обладающий защитной активностью от солнечного излучения в диапазоне 180-1000нм., т.е в достачно широкой области. причем, полностью защищен ультрафиолетовый диапазон в области uva, uvb и частично uvc, наряду с этим, крем предохраняет от видимого и инфракрасного излучения. https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae https://www.google.com/aclk?sa=l&ai=dchcsewjq3nqos8j3ahwg4xckhra4czuyabaaggjlzg&sig=aod64_3buc8lh4sl8cvmv9fiosctlxb6cg&q&adurl&ved=2ahukewicz9gos8j3ahwt_7sihy_5azmq0qx6bagceae georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 26 изучение процесса высвобождения ряда биологически активных веществ из крема методом диффузии в агаровый гель для «микробиологических целей», позволяет предположить, что в течение достаточно большого времени крем находится в верхнем слое кожи, предохраняя ее от возможного раздражающего действия солнечного излучения. полученные данные при изучение осмотической активности крема, позволяют прогнозировать возможность достаточно быстрого и большого оттока гнойно-некротического отделяемого в случае солнечного облучения. наряду с вышеуказаными, в составе крема использованы глицерин, азелаиновая, гиалуроновая кислоты, мочевина (для подержания водного баланса) гидроксид натрия, этилендиаминтетрауксусная кислота (для подерживания уровня рн), витамины (питание кожи), сорбитол, ниацинамид (нормализации состояния кожи), вода дистилированная, спирт этиловый 96% (дезинфекция). судя по полученным данным дневной крем удовлетворяет требованиям по физикохимическим свойствам предъявляемым к данной продукции [22 -28 ]. характеристики полученных кремов: внешний вид однородная масса, не содержащая посторонних примесей, цвет свойственный цвету данного крема, запах свойственный запаху данного крема, массовая доля воды не менее 60%, ph = 6,3-6,5, коллоидная стабильность, термостабильность – стабилен, осмотическая активность 135-145%, высвобождаемость увеличение размера пятна 30,4-32,5 %, растекаемость 2.9-3.1 мм2/г references 1. d. vlahova-vangelova, s.dragoev, d., balev, d., bozhilov, d. dagnon, and others. valorization of waste by-products of rose oil production as feedstuff phytonutrients. bulg. j. agric. sci., 2021, 27(1), pр. 209–219. 2. anton slavov, petko denev, ivan panchev, vasil shikov and others. combined recovery of polysaccharides and polyphenols from rosa damascena wastes.industrial crops and products. 2017, vol. 100, pр. 85-94. 3. almira georgieva, yana ilieva, zlatina kokanova-nedialkova, maya margaritova and others. redox ability and antitumor activity of wastewater obtained from the distillation of essential oils of four bulgarian oil-bearing roses. antioxidants 2021, 10(10), pр.1615-1621. 4. timchuk, t. zheleznyak, 3. vornik. engineering technologies and systems. 2008, 18, 2, pp. 146-147. 5. sabahi, fatemeh farmani, elham mousavinoor, mahmoodreza moein. valorization of waste water of rosa damascena oil distillation process by ion exchange chromatography. 2020, |article id 5409493 | https://doi.org/10.1155/2020/5409493. 6. esra capanoglu, elifsu nemli, francisco tomas-barberan. novel approaches in the valorization of agricultural wastes and their applications j. agric. food chem. 2022, 70, 23, pp. 6787–6804. 7. a. slavov, i. vasileva, l. stefanov, and a. stoyanova. valorization of wastes from the rose oil industry. reviews in environmental science and bio/technology. 2017, vol. 16, no. 2, pp. 309–325. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s0926669017301206#! https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s0926669017301206#! https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s0926669017301206#! https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s0926669017301206#! georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 27 8. d'amato s., serio a., chavez lopez s., paparella a. hydrosols: biological activity and potential as food antimicrobials. food control. 2018, 86, pp. 126–137. 9. aruna gupta, b. k. kapahi, baleshwar meena. chemical composition of rose water volatiles.journal of essential oil research. 2005, 17(3), рр. 265-267. 10. mahmoodreza moein. chemical composition analysis of rose water samples from iran. pharmaceutical biology. 2014, vol. 52, рр.1358-1361. 11. burch-machin m.a., bowman a. oxidative stress and aging. br. j. dermatol. 2016,175, рр. 26–29. 12. karen mulkijanyan, natela gogitidze, marine sulakvelidze, nadezhda mushkiashvili, zhana novikova, lasha mskhiladze. pharmacological assessment of the aqueous extract of rose oil waste from rosa x damascena herrm cultivated in georgia. world journal of biology pharmacy and health sciences, 2021, 07(01), рр. 001-008. 13. maru gb., gandhi k., ramchandani a., kumar g. (2014). the role of inflammation in the development of skin cancer. add. exp. honey. biol. 2014, 816, рр. 437–469. 14. aleksandratuchowska, katarzyna janda-milczarek. plant hydrolates – antioxidant properties, chemical composition and potential applications. biomedicine & pharmacotherapy. 2021,vol. 142.112023. 15. romain duroux, anne mandeau, gaelle guiraudie-capraz, yannick quesnel, estelle loing. a rose extract protects the skin against stress mediators: a potential role of olfactory receptors. molecules 2020, 25(20), рр. 4743-4748. 16. myunghee lee, tae gyu nam, inil lee, eun ju shin, ahram han, and others. skin anti in flammatory activity of rose petal extract (rosa gallica) through reduction of mapk signaling pathway 17. food sci nutr. 2018 nov; 6(8), 2560–2567. 18. kovtun v.m. study of tea waste and rose flower meal and creation of a complex preparation based on them. dissertations. cand. farm. sciences. pyatigorsk.1975. 19. yun-yuwang, zhe bai, fang-fengmeng, yue-fengbi, and others. antioxidation and active constituents’ analysis of flower residue of rosa damascena. chinese herbal medicines . 2020,vol. 12, issue 3, рр. 336-341. 20. b. c. armstrong, a. e kast. sun exposure and skin cancer, and the mystery of skin melanoma. cancer epidemiology. 2017. vol. 48. рр. 147–156 21. e. craythorne, f. al-niamy. skin cancer. medicine (baltimore), 2017, 45, pp. 431–434. 22. b. manaya, r.k.k. kaminsky, m.a. correa, l.a. chiavacchi. inorganic uv filters. braz.j. pharm. scientific. 2013. vol. 49. рр. 201–209. 23. state pharmacopoeia of georgia. tbilisi 2003. "ointments", vol. 2, рр. 71-74. 24. gost 31460-2012. "cosmetic creams" general specifications. 25. gost 31679-2012. "liquid cosmetic products" general specifications. 26. h.a.e. benson, m.s. roberts, v.r. leite-silva, k. walters. cosmetic formulation: principles and practice, 1st ed., florida: crc press, 2019, p. 498. 27. ali fadi ahmad. development and biopharmaceutical evaluation of topical anti-inflammatory formulations of tenoxicam and naproxen. diss. cand. pharmaceutical sciences, moscow 2011. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0753332221008167#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0753332221008167#! https://www.sciencedirect.com/journal/biomedicine-and-pharmacotherapy/vol/142/suppl/c https://www.sciencedirect.com/journal/biomedicine-and-pharmacotherapy/vol/142/suppl/c https://sciprofiles.com/profile/1147638 https://sciprofiles.com/profile/1533114 https://sciprofiles.com/profile/1378015 https://sciprofiles.com/profile/1180486 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s1674638420300617#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s1674638420300617#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s1674638420300617#! georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 28 28. m.s makieva, yu.a. morozov. determination of the osmotic activity of creams by diffusion through a semi-permeable membrane. pharmacy and pharmacology. 2014, 6 (7), pp. 42-47. 29. lucas almeida rigo ,julia weber, cristiane bona , silvaruy carlos r beck. evaluation of the spreadability of pharmaceutical or cosmetic semisolid formulations using scanned images. latin american journalof pharmacy. 2012, 31(10), pр.1387-1391. development of a formula for a cosmetic day cream using by-products of oil production from the petals of rosa x damascena, which grows in georgia. mskhiladze l. v1., kakhetelidze m. b2., yavich p. a3. 1associate professor, departments of pharmacognosy and pharmaceutical botany, acting director institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. 2doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 3doctor of pharmaceutical sciences, professor, chief researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; abstract. one of the main means of daily facial skin care is a day cream. based on the climatic conditions of georgia and the specific conditions for its use, it must perform a number of functions.it must be a protective filter during sun exposure, solve specific skin problems –secure its nutrition, reduce skin dryness and dehydration when in open space, reduce the likelihood of skin irritation, reduce the number of wrinkles and fine lines, help to smooth them out, have antioxidant activity. in this regard, in the development of the cream formulation in its composition were used substances with specific activity, both organic and inorganic by-products of the oil production from rosa x damascena, which grows in georgia, vegetable oils and extracts having uv protective activity and exhibiting antioxidant properties, inorganic substances, capable to counteract solar radiation by absorbing, reflecting or scattering it, and a number of other substances. based on the data of the spectrophotometric study, the resulting cream exhibits protective activity against solar radiation in the region of 180-1000 nm. key words: rosa damascena, waste, hydrosol, meal. georgian scientists/ . 4 n 4, 2022 248 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.27 physical chemistry partipication of oxygen hydroxyl groups, covered the aluminum oxide surface in the reaction of catalytic oxidation of carbon monoxide on pd/al2o3 system catalysts giorgi kakhniashvili, revaz kokhreidze, irakli nakhutsrishvili v.chavchanidze institute of cybernetics of georgian technical university, 5 z.anjapharidze, 0186, tbilisi, georgia abstract using oxygen enriched with the isotope , the contribution of various forms of catalyst oxygen to the oxidation process was studied. it turned out that, contrary to expectations, the content of the isotopic label in the formed is significantly lower than expected and at the initial stage of the reaction is close to the natural content of . taking into account that the pretreatment of the catalyst excluded the existence of any noticeable amount of adsorbed oxygen on the surface of both palladium and the support, it was concluded that is oxidized due to oxygen , and the study of the sims spectra showed that oxygen is involved in the process of oxidation hydroxyl cover . key words: palladium, carbon monoxide, oxidation, catalysis 1. introduction the most effective way to clean car exhaust gases from carbon monoxide is its post-oxidation to . the highest catalytic activity in this reaction is exhibited by the supported platinum group metals. the study of the mechanism of this reaction and the nature of the interaction of the metal with the support will make it possible to select the most efficient catalyst. in this work, was studied the mechanism of the reaction of low-temperature oxidation of on catalysts, which are palladium deposited in an amount of mass 0.003 0.1% on the surface of . georgian scientists/ . 4 n 4, 2022 249 the peculiarity of the catalytic properties of metals deposited on an oxide substrate, as compared with bulk metals, are usually explained by a change in the state as a result of their interaction with the support and by their high degree of dispersity [1]. 2. materials and methods supported palladium catalysts were prepared by impregnating the – support with a solution, subsequent drying and reduction of to the metallic state with sodium formate. the reaction was carried out in a circulating-static setup in an excess of oxygen and an initial concentration of ~12 % and a pressure of = 0,4 in the temperature range of 360–435 k. the analysis of the reaction mixture and isotopic composition was carried out during the reaction by mass spectrometry. the standard treatment of the samples consisted in their evacuation (p 0.1 pa) at a temperature of 673 k. the oxygen enriched in the isotope (~80 .%) used in the study as a reagent was obtained by electrolysis of water, containing . secondary ion mass spectroscopy (sims) was used to study the nature of the reactive ( ) recorded for = 17, 19, 43, 45, 70, 72, which correspond to fragments +, +, , , , . at t 373k, values of catalytic activity close to stationary are established within 15–30 s. their activity, calculated per unit mass of palladium, than that of pd black studied under comparable conditions. in order to study the nature of reactive oxygen species in the co oxidation reaction on the above catalysts, oxygen enriched in the isotope (~80 .%) was used as a reagent [2], also was using the method of secondary ion mass spectroscopy (sims). at 373 , values of catalytic activity close to stationary are established within 15–30 sec. their activity, calculated per unit mass of palladium than, that of black studied under comparable conditions. 2. result and discussions considering the extremely low activity of , compared to copper ( ) and iron ( ) oxides in the reaction of oxygen isotope exchange [3, 4] indicates a low reactivity of aluminum oxide oxygen, the use of oxygen enriched in the isotope in the oxidation reaction led to an unexpected result. assuming, according to [5], that interacts with oxygen adsorbed on the palladium surface, it was natural to expect the appearance of with a high content of the isotope . nonetheless, concentration of the isotopic label ( ) remains low even at the relative high consumption of oxygen during the reaction (fig. 1). to test the possible effect of oxygen isotopic exchange on the content of the isotopic label in the formed , oxidation was carried out by freezing during the reaction. in this case, there is no significant change in the value of , which allows us to assume that there is no noticeable transfer of the isotope label between and the catalyst under the reaction conditions. this assumption is also georgian scientists/ . 4 n 4, 2022 250 confirmed by the results of experiments in which the change in the value of in , containing the isotopic label ( ), was determined in one pass through the catalyst layer, which was carried out by refreezing from a trap located in front of the catalyst into a trap behind the reactor. fig.1 change in the content of the isotope in carbon dioxide during oxidation with labeled oxygen: 0.1% (upper curve) and 0.04% (lower curve) in those cases when such refreezing was carried out in a flow of a mixture of + 2, the change in was relatively small (tab.1). when determining the final value of , we took into account changes in due to formed in the reaction + 2. this change was determined in the course of so-called blank experiments by mixing the formed with the ), preliminarily frozen in a trap, the amount of which corresponded to standard experimental conditions. table 1 sample , , .% 378 0,07 42,5 22,0 388 0,4 2,66 0,16 42,5 40,88 thus, under the conditions of the oxidation reaction, it is possible to exclude a significant effect of oxygen isotopic exchange on the content of in formed in the reaction. then, for the system, the low value of observed in the reaction can be explained only by the participation in the formation of of oxygen atoms of the catalyst, which had a natural isotopic composition before the start of the reaction. the participation oxygen of studied catalysts in the oxidation reaction suggests the possibility of carrying out this reaction in the mode of catalyst reduction with carbon monoxide. it turned out that the oxidation reaction actually proceeds on these catalysts in the absence of oxygen in the gas phase, but its rate becomes noticeable only at 623–673 k. in this case, the formation of is accompanied by hydrogen evolution. this fact leads to the natural conclusion that the oxygencontaining form interacting with is the hydroxyl groups of the support. it is natural to assume that the oxidation of in the catalytic mode can be carried out with the participation of the oh groups of the support. this assumption is confirmed by the analysis of the sims 0 2 4 6 8 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 , ,t% , min, georgian scientists/ . 4 n 4, 2022 251 spectra of samples preliminarily enriched with an isotopic label by repeated experiments on the oxidation of with labeled oxygen (423 k) under freezing conditions. enrichment of samples with an isotopic label under these conditions occurs as a result of the reoxidation of oxygen-containing centers with labeled oxygen ( ) reacting with . from the sims spectra, the relative content of the isotope in various oxygen-containing fragments formed during the bombardment of both initial samples (tab. 2 a) and samples enriched with an isotope label (tab. 2 b) with argon ions was estimated. an increased content of the isotope label was found only in oh fragments, which indicates the occurrence of the oxidation reaction on catalysts under the studied conditions through the interaction of molecules with oxygen atoms of the hydroxyl cover . table 2 sample + + + a) 0,58 0,21 0,014 b) 0,74 0,18 0,012 thus, the oxidation of on supported palladium both in the reduction and catalysis regimes can proceed through the interaction of with oxygen atoms of oh groups, however, the temperature ranges for the implementation of these regimes differ by more than 250°c. we see the reason for this difference in the fact that in the catalysis regime there is no breaking of bonds in oh groups, and the formation of and the regeneration of oh groups are carried out by redistribution of bonds in the intermediate complex with the participation of adsorbed oxygen. since, in the case under consideration, interacts directly with oh groups and not with oxygen under the reaction conditions, adsorption is accompanied by the formation of carboxyl-type structures [4, 5]. the formation of such structures is apparently the stage that determines the reaction rate. in this case, the role of adsorbed oxygen is reduced to the reoxidation of palladium atoms reduced in previous events and the initiation of the decomposition of carboxyl structures with the formation of and the regeneration of oh groups. the possibility of such a mechanism is consistent with a similar phenomenon of initiation of the decomposition of surface structures of the carbonate-carboxylate type by molecular oxygen [6, 7]. a similar mechanism has been proposed in the photocatalytic oxidation of co using a supported platinum catalyst [8]. references 1. h. li, m. shen, j. wang, h.wang, j. wang (2020), ind. eng. chem. res., 59, 1477. 2. xiaoying ye, brian luke, thorkell andresson and josip blonder: 18o stable isotope labeling in ms-based proteomics. briefings in functional genomics and proteomics. 2009, vol 8. no 2. 136-144; georgian scientists/ . 4 n 4, 2022 252 3. a.v. bagazeeva, v. b. vykhodetsb, e. v. vykhodetsc, t. e. kurennykhb, a. ya. fishmand t. m. deminaa, a. i. medvedeva, and a. m. murzakaeva: oxygen isotope exchange in nanosized powders of the al2o3 oxide. the physics of metals and metallography vol. 113 no. 5 (2012), p 513-519; 4. crayton j. yapp: oxygen isotope effects associated with the solid-state cu-feooh to ar-fez03 phase transformation. (1990) geochimica et cosmochimico acla vol. 54, pp. 229-236; 5. v.a. shwets, v.e. shubin, v.b. kazansky (1982), proc. mater. iii all-union conf. mechanism of catalytic reactions. novosibirsk, 122. 6. p. r. chen, m.s.hoang, k.y.lai, h.s.chen (2022), nanomaterials, 12, 573. 7. . , (1974), , 214, 1361, 216, 599. 8. k. czupryn, i. kocemba, j. rynkowski; photocatalytic co oxidation with water over pt/tio2 catalysts (2018), react. kinet. mech. cat., 124, 187-201. (ii) , , , 0186 , . 5 . , , . , , , (sims) , . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 93 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.12 ეს საინტერესოა! მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი ირაკლი ნადირაძე https://orcid.org/0000-0002-4764-655x რუსები: ვინ არიან ისინი? რუსეთის(!) მეცნიერთა მიერ დადგენილია, რომ რუსები გენეტიკურად მიეკუთვნებიან არა სლავურ, არამედ ფინურ-უგორულ ხალხთა ჯგუფს(!) xx საუკუნეში გენეტიკამ მიაღწია უდიდეს წარმატებებს. დღეისათვის, xxi საუკუნეში კი მეცნიერებს შეუძლიათ ადამიანის ყველა გენების გაშიფრვა. „დნმ” ანალიზის ყველაზე მოწინავე მეთოდებად ითვლება ადამიანის მიტოქონდრიულ „დნმ”-სა და y-ქრომოსომის „დნმ”-ის სეკვენირება (გენეტიკური კოდის ასო-ასო წაკითხვა). მიტოქონდრიული „დნმ”-ი გადაიცემა მდედრობითი ხაზით თაობიდან თაობაზე პრაქტიკულად უცვლელად დედამიწაზე homo sapiens-ის გაჩენის დროიდან. y-ქრომოსომა აქვთ მხოლოდ მამაკაცებს, ამიტომ ისიც ასევე პრაქტიკულად უცვლელად გადაეცემა მამრობით შთამომავლობას. დანარჩენი ქრომოსომები კი შვილებზე მშობლების მიერ გადაცემისას ირევა ბუნებით, როგორც ბანქოს დასტა დარიგების წინ. ამრიგად, განსხვავებით ირიბი ნიშნებისაგან (გარეგნობა, სხეულის პროპორციები), მიტოქონდრიული და y-ქრომოსომის „დნმ”-ების სეკვენირება უდავოდ ადასტურებს ადამიანთა ნათესავობის ხარისხს. დასავლეთში ეს მეთოდები გამოიყენება უკვე ბოლო სამი ათწეულია. ყოფილ საბჭოთა კავშირში ეს მოხდა მხოლოდ ერთხელ – წინა საუკუნის შუა 90-იანებში იმპერატორ ნიკოლოზ ii-ისა და მისი ოჯახის ნეშტის იდენტიფიკაციისას. მაგრამ 2000 წელს რუსეთის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 94 ფუნდამენტური კვლევების ფონდმა გამოუყო გრანტი რუსეთის მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის მედიკო-გენეტიკური ცენტრის პოპულაციური გენეტიკის ლაბორატორიის მეცნიერებს, და ამ უკანასკნელებმა მაქსიმალურად შეისწავლეს რუსი ხალხის გენოფონდი. კვლევების შედეგებმა გააოცა მეცნიერები. მაგალითად, გაირკვა, რომ y-ქრომოსომის მიხედვით ე.წ. „გენეტიკური მანძილი” რუსებისა და ფინურ-უგორულ ხალხებს შორის, რომლებიც დასახლებული არიან რუსეთის ფედერაციის ტერიტორიაზე (მარიელები, ვეფსები, მორდვა და სხვ.), უდრის 2-3 პირობით ერთეულს, ანუ გენეტიკურად ისინი პრაქტიკულად იდენტურნი არიან. ანალოგიური მაჩვენებელია მიღებული რუსების მხრიდან ფინელებთან მიმართებაში – 30 ერთეული (ახლო ნათესავობა). მიტოქონდრიული „დნმ”-ის ანალიზის შედეგებმა აჩვენა, რომ რუსებისთვის ახლო ნათესავებს წარმოადგენენ თათრებიც, რომლებიც იმყოფებიან მათგან 30 პირობითი ერთეულის მანძილზე. რაც შეეხება ბელორუსებს, რომლებიც ითვლებიან რუსებისთვის ყველაზე ახლო მონათესავე ხალხად, ისინი სინამდვილეში გენეტიკურად ძალზე შორს იმყოფებიან რუსებისგან (!) და, ფაქტიურად, იდენტურნი არიან პოლონელებთან, ჩეხებთან და სლოვაკებთან, ანუ შედიან დასავლეთ სლავების ჯგუფში. უკრაინის ტერიტორიაზე დასახლებულია ორი პრაქტიკულად სხვადასხვა ეთნოსი. თუ აღმოსავლეთ უკრაინელები გენეტიკურად თითქმის არ განსხვავდებიან რუსების, კომის, მორდვასა და მარიელებისაგან, დასავლეთ უკრაინელები არ არიან რუსეთისა და აღმოსავლეთ უკრაინის „რუსოფინელები” და წარმოადგენენ სლავებისა და სარბატული ფესვების მქონე ხალხების ნაზავს. ეს ორი ეთნოსი განსხვავდება ერთმანეთისაგან გარეგნულადაც: ტიპიური რუსი – ეს არის საშუალო აღნაგობისა და საშუალო სიმაღლის ღია წაბლისფერთმიანი ადამიანი ნაცრისფერი ან ცისფერი თვალებით, ეტალონური უკრაინელი კი – შავგვრემანი, სახის სწორი ნაკვთებითა და თაფლისფერი თვალებით. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ტერიტორია, რომლის მოსახლეობა ატარებს „ჭეშმარიტ რუსულ” (არსებითად უგრო-ფინურ) გენებს, გეოგრაფიულად ემთხვევა შუა საუკუნეების „მოსკოვის სახელმწიფოს” ტერიტორიას, რომელიც დასავლეთით ესაზღვრებოდა „დიდ ლიტვურ სათავადოს”. ეს საზღვარი ჰყოფდა ორ მოწინააღმდეგე ქვეყანას, რომლებიც xiii-xv საუკუნეების მანძილზე გარდამავალი უპირატესობითა და წარმატებით აცხადებდა პრეტენზიას ჰეგემონის როლზე აღმოსავლეთ ევროპაში. ფაქტიურად, ეს იყო საზღვარი ორ ეთნოსს (ფინურ რუსეთსა და სლავურ რუსეთს) შორის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 95 აღსანიშნავია, რომ „დიდი ლიტვური სათავადოს” ბირთვს წარმოადგენდნენ თანამედროვე ბელორუსები, რომლებსაც მაშინ ერქვათ „ლიტვინები”, ბელორუსულ მიწებს კი „ლიტვა”; ამასთან, მკაფიოდ იყო გამოყოფილი „ბალტიის ჟემაიტია”, ანუ „სამოგიტია” (ახლანდელი ლიტვა) „დიდი ლიტვური სათავადოს” ჩრდილო-დასავლეთი პროვინცია. მიუხედავად მართლმადიდებლური სარწმუნოების ერთობისა, გენეტიკური განსხვავებები ამ ორ ეთნოს შორის წარმოუდგენლად დიდი იყო. დასავლეთ, ანუ „სლავური” რუსეთი, მიილტვოდა პოლონელებისკენ, რომლებთანაც შექმნა ერთიანი სახელმწიფო „речь посполитая”. აღმოსავლეთ, ანუ „ფინური” რუსეთი კი, გენეტიკურად ახლო მყოფ თათრებთან, შედიოდა „ოქროს ორდის” შემადგენლობაში, რომელსაც შემდგომში მოსკოვის თავადობამ, ჩაიგდო რა ხელში ძალაუფლება, დაარქვა „მოსკოვია”. შესაძლოა, სწორედ ეთნიკური განსხვავებები გახდა ძირითადი მიზეზი მრავალსაუკუნოვანი მტრობისა აღმოსავლეთ ევროპის ორ წამყვან სახელმწიფოებს შორის. საბოლოოდ, ეს ურთიერთდაპირისპირება და მტრობა დამთავრდა „მოსკოვიის” გამარჯვებით, მაგრამ შესაძლოა ყველაფერი მომხდარიყო პირიქით. თუმცა, ისტორია „არ აღიარებს” კავშირებით კილოს... გამოყენებული ლიტერატურა 1. ვ. მედნიკოვის სტატია ჟურნალიდან «тайны хх века», 2018, № 42. 2. დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია; 3. ბ. აკუნინი: «история российского государства», 3-ტომიანი, 2013. 1 უაკ 622.4.536.24 : 624.191.94 ხანძრით განპირობებული საგანგებო სიტუაციის მართვა ერთგვირაბიანი კომბინირებული სავენტილაციო სისტემის პირობებში ტექნ. მეცნ. დოქტორი ო.ლანჩავა, აკად. დოქტორი ნ.ბოჭორიშვილი, აკად. დოქტორი გ.ნოზაძე, აკად. დოქტორი მ.ჯანგიძე, დოქტორანტი ნ.არუდაშვილი, ინჟინერი ს.დემეტრაშილი ნაშრომი შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის № ar/61/3-102/13 გრანტის ფარგლებში. ნაშრომში განხილულია ერთგვირაბიანი სავენტილაციო სისტემის ნახევრად განივი და განივი სქემები და მოსალოდნელი საგანგებო სიტუაციების ფაზები, რომლებიც თავს იჩენენ ხანძრისას. რიკოთის გვირაბის პირობებისათვის დადგენილია, რომ ადგილი აქვს ბუნებრივად და ანთროპოგენურად მიმდინარე პროცესების ნორმალური მსვლელობიდან გადახრის აკუმულაციას, ხოლო საგანგებო სიტუაციის პრევენციის ზომად შემოთავაზებულია განრიგის დაწესება საშიში ტვირთებისათვის, რასაც დიდი მნიშვნელობა ენიჭება კვამლისა და ტოქსიკური ნივთიერებების არინებისა და ადამიანების სიცოცხლის გადარჩენისათვის სატრანსპორტო გვირაბში, ან მის არეალში მომხდარი ხანძრისას. გვირაბის სავენტილაციო სისტემის დამუშავების მიზნით მნიშვნელოვანია მისი ფუნქციური შესაძლებლობების დადგენა საგანგებო სიტუაციის სამართავად, როგორც ხანძრის საწყის სტადიაზე, ასეე სრული სიმძლავრის შემთხვევვაში. როგორც ცნობილია, ყოველ საგანგებო სიტუაციას ახასიათებს საფრთხის გავრცელების მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი სიჩქარე. ხანძრით განპირობებული საგანგებო სიტუაცია არის სწრაფად გავრცელების საფრთხის შემცველი. მასშტაბის მიხედვით კი აღნიშნული საგანგებო სიტუაცია არის საობიექტო, რომლის შედეგები არ სცილდება ობიექტის საზღვრებს და მისი ლიკვიდაცია შესაძლებელია ობიექტის საკუთარი ძალებითა და რესურსებით. შესაბამისად, წინამდებარე ნაშრომის შედეგები სასარგებლო იქნება გვირაბის დირექციისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის 2 სამსახურისათვის ადამიანების სიცოცხლის გადასარჩენი ღონისძიებების ადეკვატურად განხორციელებისათვის. სატრანსპორტო გვირაბის არეალში მომხდარი ხანძარი გავლენას ახდენს გვირაბის სავენტილაციო სისტემაზე. აქ იგულისხმება როგორც თვით გვირაბში გაჩენილი ხანძარი, ისე სავენტილაციო სისტემით ისეთი ხანძრის წვის პროდუქტების გვირაბში გავრცელება, რომლის კერა გვირაბის მიღმაა. გაეროს პატრონაჟით დამუშავებული სარეკომენდაციო ხასიათის ნაშრომში [1] აღნიშნულია, რომ მას შემდეგ, რაც რადიკალურად არის შემცირებული დიდი ტვირთამწეობის სატრანსპორტო საშუალებებიდან გამონაბოლქვის რაოდენობა, სავენტილაციო სისტემის განმსაზღვრელი ფაქტორი არის ხანძრის შემთხვევაში მისი ფუნქციონირების შესაძლებლობა წვის პროდუქტების მოცილებისათვის. ევროპის ქვეყნების მთავრობებს რეკომენდაცია ეძლევა, რომ გვირაბების საექსპლუატაციო ნორმები შეთანხმდეს მითითებულ ნაშრომთან. ხანძრის სიმძლავრე აღნიშნულ ნაშრომში შემოფარგლულია 30 მეგავატით, რაც ერთი ავტობუსის, ან სატვირთო მანქანის სრულ წვას შეესაბამება. ევროკავშირი განსაკუთრებით ამახვილებს ყურადღებას საავტომობილო გზების ტრანსევროპულ ქსელზე (ტექ), რომლის ფარგლებში არსებულ და ასაშენებელი გვირაბების უსაფრთხოება პირველი პრიორიტეტია. გაეროს ევროპული კომისიის მიერ მომზადებულ და 2001 წელს გამოცემულ “თეთრ წიგნში” [2] ხაზგასმულია გვირაბების ექსპლუატაციის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ეროვნული სტანდარტების ჰარმონიზაციის საჭიროება მაღალი დონის საიმედოობის უზრუნველსაყოფად. ტრანსევროპული ქსელის 500 მ-ზე უფრო გრძელი გვირაბებისათვის 2004 წელს ევროპის პარლამენტმა და ევროპის საბჭომ გამოსცა დირექტივა 54/2004ec უსაფრთხოების აუცილებელი მინიმალური დონის შესახებ, რომელიც ფაქტობრივად გვირაბებზე წაყენებული საორგანიზაციო და ტექნიკური მოთხოვნებია. ევროკავშირის ქვეყნებში ასეთი გვირაბების ჯამური სიგრძე 1000 კმ-ზე მეტია, რომელთა დიდი ნაწილი ტექ-ის ფარგლებშია. 3 ევროკავშირის ქვეყნებს მიეცათ რეკომენდაცია, რომ დირექტივის მოთხოვნები გაავრცელონ ისეთ გვირაბებზეც, რომლებიც არ შედიან ტექ-ის ფარგლებში. უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ძვირადღირებული ღონისძიებაა, ხოლო ხარჯების სტრუქტურა კი შემდეგია: საექსპლუატაციო, რეკონსტრუქციის, ტექნიკური გადაიარაღებისა და მოძრაობის შეფერხებით გამოწვეული. ამათგან ყველაზე კაპიტალტევადია გვირაბების რეკონსტრუქცია დირექტივის მოთხოვნების შესაბამისად. დახლოებით 2,6-6,3 მლრდ ევროს ფარგლებშია მითითებული დირექტივის შესრულებისათვის გასაწევი ხარჯები ევროკავშირის ქვეყნებისათვის [3]. 2,6 მლრდ-ის შესაბამისია უსაფრთხოების დონის ამაღლება ვენტილაციისა და განათების სისტემების მოდერნიზაციით. ისიც აღსანიშნავია, რომ საჭიროა სავენტილაციო სისტემების ხელახალი გაანალიზება მათი ხანძარუსაფრთხოების დაზუსტების მიზნით [4]. ჩვენს მიერ მოდელირებულმა ხანძრის სცენარებმა აჩვენა, რომ 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის მიერ აღძრული წევა მინიმუმ ერთი რიგით მაინც აღემატება ვენტილატორების მიერ განვითარებულ წნევას ხანძრის სითბური პიკის მიღწევიდან პირველივე წამების შემდეგ, ხოლო პიკის მიღწევას დაახლოებით 5_25 წთ ესაჭიროება. ანალოგიური მაჩვენებლები მოცემულია ნაშრომში [7]. ამასთან ერთად, შესაძლებელია აღინიშნოს, რომ რაც უფრო დიდი მასის ავტომობილი იწვის, მით უფრო გვიან დგება პიკური მომენტი. ხანძრის სიმძლავრე ამ შემთხვევაში გულისხმობს არა მთლიანად გამოყოფილ ენერგიას, არამედ ენერგიის გამოყოფის პიკურ მაჩვენებელს, რაც სავენტილაციო სისტემის კოლაფსის ფაქტის დასადგენად მნიშვნელოვანია. თუ გავითვალისწინებთ ყველაზე უარეს მაჩვენებელს, ისიც შეგვიძლია აღვნიშნოთ, რომ 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაში ყოველთვის კი არ აქვს უპირატესობა განიავების განივ და კომბინირებულ სისტემებს გრძივთან შედარებით, არამედ ხანძრის დაწყებიდან პირველი 5 წთ-ის განმავლობაში. შესაბამისად, ამ პერიოდში უნდა დამთავრდეს ევაკუაცია სიცოცხლის გადარჩენის მიზნით. ამ პერიოდის გასვლის შემდეგ ჰაერის მოძრაობა უნდა შეიზღუდოს, ან აღიკვეთოს იმის გამო, რომ იგი აღარაა კონტროლირებადი, რადგან მის მოძრაობას უკვე 4 განაპირობებს ხანძარი და ყველა სავენტილაციო სქემა ამ პერიოდის შემდეგ გრძივად, ან მასთან მიახლოებულად გარდაიქმნება ხანძრის გავლენით. ნაშრომში [5] აღნიშნულია, რომ 4 მ2 ფართობის ხელოვნურად წარმოქმნილი ხანძრის შემთხვევაში, გრძივი სისტემის პირობებში, სასუნთქად ვარგისი ჰაერი შენარჩუნებულია პირველი 3,5_4,0 წთ-ის განმავლობაში. აღნიშნულისა და ჩვენი შედეგების საფუძველზე შესაძლებელია ვივარაუდოთ, 4 კმ-მდე სიგრძის გვირაბისათვის გრძივი სისტემის გამოყენება სახანძრო უსაფრთხოებას ვერ ამცირებს განივ და კომბინირებულ სქემასთან შედარებით. უახლოესი პორტალისაკენ მოძრავ ავტომობილს ასეთი სიგრძის გვირაბში დასაფარი ექნება მაქსიმუმ 2 კმ მანძილი, რომლის დაფარვაც რეალურია საევაკუაციო დროის განმავლობაში, თუ ერთმანეთს შევადარებთ მითითებულ დროისა და 2 კმ მანძილის დასაფარი დროის შუალედებს 60 კმ/სთ სიჩქარით ავტომობილის მოძრაობისას. ჰაერის ნაკადის რეცირკულაციასთან დაკავშირებითაც უნდა აღინიშნოს, რომ, თუ გავითვალისწინებთ ჰაერისა და სატრანსპორტო საშუალებათა სიჩქარეებს შორის თანაფარდობას, აგრეთვე მოძრავი გაჭუჭყიანებული ჰაერის ინერციის გადალახვის საჭიროებას რეცირკულაციის შემთხვევაში, მაშინ უფრო რეალურია ხანძრის კერიდან ტრანსპორტით გასწრება ზომიერი სიგრძის გვირაბებში, ვიდრე რეცირკულაციის შედეგის მოლოდინი. ავტოსაგზაო გვირაბების მშენებლობისას კაპიტალური დანახარჯების შემცირების მიზნით აგებენ ორმხრივი მოძრაობის ერთ გვირაბს, ხოლო გვირაბის თაღში, ან სავალი ნაწილის ქვემოთ აწყობენ სავენტილაციო არხს. ასეთი წესით არის აგებული რიკოთის გვირაბი. არხის კვეთი შეირჩევა ჰაერის ხარჯის მიხედვით, რომელზედაც დიდადაა დამოკიდებული საექსპლუატაციო დანახარჯები, რადგან სავენტილაციო ქსელის დეპრესია იზრდება ჰაერის ხარჯის კვადრატის, ხოლო ელექტრული ქსელიდან წაღებული სიმძლავრე _ ჰაერის ხარჯის კუბის პროპორციულად. გვირაბის ვენტილაცია შესაძლებელია განხორციელდეს გრძივი, განივი და ერთერთი კომბინირებული სქემით (იხ. ნახ. 1). ერთგვირაბიანი სისტემა, ნებისმიერი სქემის შემთხვევაში, არ გამოირჩევა უსაფრთხოებით გრძივთან შედარებით, რის გამოც მოძველებულია შეხედულებები მისი უსაფრთხოების შესახებ. კერძოდ, ერთგვირაბიანი განივი სქემაც კი კლასიკური 5 სახით (იხ. ნახ. 1. ბ), რომელიც მიჩნეულია უსაფრთხოდ, რადგან გვირაბში ჰაერის მცირე სიჩქარეები არის და თითქოსდა ხანძრის გავრცელება უნდა შეფერხდეს, იმავე ნახაზზე მოცემული “ა” და “გ” სქემების მსგავსად გამოავლენს თავს ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში. ნახ. 1. გვირაბის სავენტილაციო სქემების განივი ჭრილი: ა _ ერთგვირაბიანი ნახევრად განივი (რიკოთის გვირაბში გამოყენებული სისტემა მოდერნიზაციამდე_2011 წლამდე); ბ _ერთგვირაბიანი განივი; გ_ ერთგვირაბიანი ნახევრად განივი განცალკევებული არხით ელექტრული მოწყობილობებისათვის (რიკოთის გვირაბში გამოყენებული სისტემა მოდერნიზაციის შემდეგ). 1 – სატრანსპორტო გვირაბი; 2 _ სავენტილაციო არხი გვირაბის თაღში; 3 _ სავენტილაციო არხი ვენტილატორების, მათი კვებისა და მართვის ბლოკებისათვის ერთგვირაბიანი ნახევრად განივი სავენტილაციო სქემისას გაჭუჭყიანებული ჰაერი გაიწოვება არხის პორტალებთან დამონტაჟებული ვენტილატორების მეშვეობით, რომელთა მიერ შექმნილი დეპრესიის ხარჯზე სუფთა ჰაერი შემოედინება გვირაბის ორივე პორტალიდან. გვირაბი და არხები დაკავშირებულია სავენტილაციო ღიობებით, რომელთა კვეთი ცვალებადია და მათი რეგულირებით შესაძლებელია სასურველი ჰაერგანაწილების მიღწევა. ნახევრად გრძივი სქემის შემთხვევაში სუფთა ჰაერი დაიჭირხნება ვენტილატორებით, ხოლო გაჭუჭყიანებული გამოიდევნება გვირაბის პორტალებიდან. დანარჩენი ძალაში რჩება და ნახაზზე 1, ა მხოლოდ “+” და “_” გაცვლიან ადგილებს. ერთგვირაბიანი განივი სქემისას (იხ. ნახ. 1. ბ) გვირაბის თაღურ ნაწილში ორი მაგისტრალური არხია, ხოლო სუფთა ჰაერი სპეციალური გვერდითი არხებით შემოედინება გვირაბის სავალი ნაწილის დონეზე. 6 აქ არსებითია რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სქემის ხანძარუსაფრთხოების შესახებ არსებული მცდარი შეხედულების უარყოფა. ამ მიზნით განვიხილოთ გვირაბის განიავების სქემის მოქმედების პრინციპი ხანძრის შემთხვევაში (იხ. ნახ. 2). ნახ. 2. რიკოთის გვირაბის ვენტილაციის სქემა ხანძრის ჩაქრობის რეჟიმში თუ ხანძრის კერა არის 2 და 3 პუნქტებს შორის მარცხენა ფრთაზე, მაშინ 3 და მის შემდეგ განლაგებული ყველა სავენტილაციო ფანჯარა 40-ის ჩათვლით, ავტომატურად იკეტება, ხოლო 2 ფანჯარა იღება მაქსიმალური კვეთით. შესაბამისად, მარცხენა ფრთაზე ჰაერი იმოძრავებს მხოლოდ 0101  და 0202  გზებით. ამასთან, 2 ფანჯარაში მოხდება ჰაერის უფრო ენერგიული გაწოვა ჩვეულებრივ რეჟიმთან შედარებით, რასაც ხელს შეუწყობს აგრეთვე მაღალტემპერატურიანი ნამწვი აირები. აღნიშნულის შედეგად კერის მიღმა 3 პუნქტიდან 40-ის ჩათვლით, მარცხენა ფრთაზე, ჰაერის მოძრაობის მიმართულება ისეთი იქნება, რომ წვის ტოქსიკური აირები არ გავრცლდება, ხოლო მარჯვენა ფრთის სქემა იმოქმედებს ჩვეულებრივი რეჟიმით. აქ იგულისხმება, რომ სახანძრო შეტყობინების სისტემამ იმუშავა, მანქანების შეშვება გვირაბში შეწყვეტილია, ხოლო კერის ორივე მხარეს მოძრაობა გახდება ცალმხრივი _ პორტალებისაკენ. დაახლოებით 2_3 წთ-ის შემდეგ ევაკუაცია დასრულდება. მარცხენა ფრთა ხელუხლებლად რჩება. მარჯვენა ფრთაზე მოხდება პორტალის ჩაკეტვა ლითონის კარით და ნაკადის რეცირკულაცია, რის შედეგადაც ჰაერის გაწოვა იქნება მხოლოდ 2 და 3 ფანჯრებიდან და მუშაობას დაიწყებს სახანძრო სამსახური, რომელიც კერას მიადგება ორივე მხრიდან. მეხანძრეებს მუშაობას გაუადვილებს ჰაერის შემცირებული ხარჯი, რომელიც ჟანგბადის უფრო ნაკლებ რაოდენობას მიაწოდებს კერაზე. 7 შევნიშნავთ, რომ ნახაზებზე წარმოდგენილი ჰაერის ნაკადების მიმართულება განპირობებული არის ვენტილატორების მუშაობით. ხანძრის მიერ აღძრული და ვენტილატორის წარმოქმნილი დეპრესიები ალგებრულად იკრიბება. ხანძრის წევა მოქმედებს ბუნებრივი წევის ანალოგიურად: მიმართულების თანხვედრისას მიწოდება იზრდება, ხოლო საპირისპირო მიმართულებისას მცირდება. ხანძრის მიერ განვითარებული წნევის ნაზარდი, თუ სავენტილაციო ჰაერს მივიჩნევთ იდეალურ აირად [8], შესაძლებელია ანგარიშით განისაზღვროს მიახლოებითი ფორმულით 03,02,0 pp  , (1) სადაც p _ წნევის ნაზარდი, პა; 0p _ ჰაერის ნორმალური ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე, პა. ფორმულიდან (1) ჩანს, რომ ძლიერი ხანძრის პირობებში სავენტილაციო სისტემისათვის, ნაკადების ურთიერთსაპირისპირო მიმართულების შემთხვევაში, მოსალოდნელია კოლაფსი, რადგან ყველაზე მძლავრი ვენტილატორებიც კი 02,0 p mnisvnelobaze daaxloebit ერთი რიგით ნაკლებ წნევას ანვითარებენ, ხოლო რიკოთის გვირაბში გამოყენებული ვენტილატორები ორი რიგით ნაკლები წნევის განვითარებით ხასიათდება. ხანძრის კერა გაძლიერების კვალობაზე მოითხოვს ჟანგბადის ზრდად ახალ ულუფებს. აქედან გამომდინარე ცხადია, რომ 1 და 2 სავენტილაციო ფანჯრებში ჰაერს ექნება არა ნახაზზე 2 ნაჩვენები, არამედ საპირისპირო მოძრაობის მიმართულება. მარცხენა ფრთის ვენტილატორები გააგრძელებენ მუშაობას გაწოვის რეჟიმით გადატვირთვის გამო ძრავას გადაწვამდე (ვენტილატორების საკმარისი სიმტკიცის პირობით). ამ ვენტილატორების გადარჩენა შეიძლება არხების ან სარქვლების გადაკეტვით. მაშასადამე, ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში 2 და 3 პუნქტებს შორის, მარცხენა ფრთის ვენტილატორები სავენტილაციო ქსელიდან უნდა გამოითიშოს მათი გადაკეტვის გზით. ყველა შემთხვევაში ეს ვენტილატორები სავენტილაციო ქსელზე და ნაკადის მიმართულებაზე გავლენას ვერ მოახდენენ. 8 ადვილი მისახვედრია, რომ ნამწვი აირები იმოძრავებს მეორე პორტალისაკენ გვირაბის სავალი ნაწილის გავლით. ამ შემთხვევაში გვირაბის სავალი ნაწილი და სავენტილაციო არხი ფანჯრების ჩათვლით შეიძლება მივიჩნიოთ პარალელურ ქსელებად და მათში გავლილი ჰაერის რაოდენობა დააკმაყოფილებს პარალელური ქსელების ძირითად კანონს 2 1 2 2 2 1 q q r r  , (2) სადაც 1r _ სავენტილაციო არხის, ფანჯრების და ვენტილატორის ჯამური აეროდინამიკური წინაღობა, ნ.წმ2/მ8; 2r _ გვირაბის სავალი ნაწილის აეროდინამიკური წინაღობა; 21,qq _ ჰაერის მოცულობითი ხარჯები შესაბამისად სავენტილაციო არხსა და გვირაბის სავალ ნაწილში, მ3/წმ. ფორმულიდან (2) ცხადია, რომ 2211 qrqr  . (3) მაშასადამე, როგორც არხში, ასევე გვირაბის სავალ ნაწილში დეპრესიები ერთმანეთის ტოლი გახდება და გაუტოლდება ხანძრის მიერ აღძრულ დეპრესიას. შესაბამისად, მარჯვენა ფრთაზე გვირაბის სავალ ნაწილში ჰაერის მოძრაობას არხში ექნება ნახაზზე 2 ნაჩვენების საპირისპირო მიმართულება. ამასთანავე, მაღალი ტემპერატურის მქონე ნამწვი აირები დაწვავენ ვენტილატორებს, რომელთა გადარჩენა, მარცხენა ფრთის ანალოგიურად, შესაძლებელია არხების ან სარქვლების გადაკეტვით. ცხადია, რომ მარჯვენა ფრთის ვენტილატორების რევერსირება განუხორციელებელია ხანძრის დეპრესიის გაცილებით დიდი სიდიდის გამო. მაშასადამე, არცერთი ვენტილატორი ხანძრის შემთხვევაში 5 წთ-ის შემდეგ თავის ფუნქციას ვეღარ შეასრულებს, ხოლო ნახევრად განივი სქემა ხანძრის გავლენით გრძივად გადაკეთდება. შესაბამისად, ნახევრად განივი სისტემის ხანძარუსაფრთხოებაზე აქცენტირება გრძივ სისტემებთან შედარებით, კონკრეტულ პირობებში, მართებული არ არის. აღსანიშნავია, რომ რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაცია მოხდა გერმანული სტანდარტით rabt , რომელიც ჰარმონიზებულია გაეროს ევროპული ეკონომიკური კომისიის რეკომენდაციებთან, რომლის თანახმად 9 გვირაბების სავენტილაციო სისტემები გაანგარიშებული უნდა იქნეს 30 მგვტ ხანძრის პირობებში ფუნქციონირებისთვის, რომლის ტემპერატურაც შეადგენს 6000 k . სურათი დამძიმებულია იმის გათვალისწინებით, რომ რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სისტემას არ შეუძლია 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის მიერ გენერირებული კვამლის განზავება და გაზრდილი რაოდენობის ჰაერის გატარება. შეგვიძლია აღვნიშნოთ, რომ საგანგებო სიტუაციის განვითარების ცნობილი 5 ფაზიდან [9] (ბუნებრივად ან ანთროპოგენურად მიმდინარე პროცესების ნორმალური მსვლელობიდან გადახრის აკუმულაცია; საგანგებო სიტუაციის ინიცირება; თვით საგანგებო სიტუაციის მიმდინარეობა და განვითარება; თანამდევი და ნარჩენი მოვლენების მოქმედება-მილევა; დამდგარი მავნე შედეგების შემცირება-ლიკვიდაცია). რიკოთის გვირაბის პირობებში ადგილი აქვს პირველ ფაზას. აქ აკუმულაცია განპირობებულია ერთგვირაბიანი სავენტილაციო სისტემის არსებობით და საშიში ტვირთების გადაზიდვაზე განრიგის დაუწესებლობით. დანარჩენი 4 ფაზა რიკოთის გვირაბის პირობებისათვის თავისებურებით არ უნდა გამოირჩეოდეს ობიექტურად და შესაძლებელია ამ შემთხვევაში ვისარგებლოთ მსოფლიოს გვირაბებში მომხდარი საგანგებო სიტუაციების ანალიზით და მათთან მსგავსებით. შესაბამისად, ხანძრის გავლენით გამოწვეული საგანგებო სიტუაციების პრევენციისა და მომხდარი ხანძრის შემთხვევაში დამდგარი მავნე შედეგების მინიმიზაციისათვის საჭიროა განრიგის დაწესება საშიში ტვირთებისა და დიდი მასის მქონე დატვირთული ავტომობილებისათვის, რადგან სტატისტიკის თანახმად, ტვირთების აღნიშნულმა კატეგორიამ გამოიწვია მასშტაბური ხანძრები მსოფლიოს გვირაბებში. აღნიშნული ტვირთის ტრანსპორტირება უნდა მოხდეს მაშინ, როცა გვირაბში მოძრაობის ინტენსიურობა არის მინიმალური. ისიც აღსანიშნავია, რომ ლოდინის რეჟიმში შესაძლებელი იქნება ავტომობილების ტექნიკური მდგომარეობის დათვალიერება, რაც კიდევ უფრო მეტად გააძლიერებს მიღებულ ეფექტს. ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ: _ რიკოთის გვირაბში გამოყენებული სავენტილაციო სისტემა სახანძრო უსაფრთხოებით არ ხასიათდება; 10 _ ხანძრის გავლენით გამოწვეული საგანგებო სიტუაციების პრევენციის მიზნით რეკომენდებულია გვირაბში გატარებულ ტვირთებს მასისა და საშიშროების ხასიათის მიხედვით დაუწესდეს განრიგი. ლიტერატურა 1. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9, 2001. 59 p. 2. the white book 2001, published in april 24, 2001, sweet & maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. 3. theologitis d.. eurotransport, 2005, ¹ 3. рp. 16 – 22. 4. ო. ლანჩავა, ი. გვენცაძე. ხანძრის გავლენის შემცირების გზები სატრანსპორტო გვირაბებში ევაკუაციის განსახორციელებლად. “სამთო ჟურნალი”, n2 (29), თბილისი, 2012, გვ. 75-77. 5. haack a. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, volume 13, № 2. pp. 377-381. 6. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/11, 2002. 6 p. 7. distribution analysis of the fire severity characteristics of single passenger road vehicles using heat release rate data. http://www.firesciencereviews.com/content/2/1/5. published: september, 2013. 8. ო. ლანჩავა, გ. ნოზაძე, ნ. ბოჭორიშვილი, ზ. ლებანიძე, ნ. არუდაშვილი. საავტომობილო გვირაბში ძლიერი ხანძრის მიერ გამოწვეული საფრთხის ანალიზი. “სამთო ჟურნალი”, n1 (32), თბილისი, 2014, გვ. 86-89. 9. o.a. lanchava. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, gtu, tbilisi, 1998, p. 272. management of emergencies caused by influence of the fire for the combined ventilation system in two-way traffic tunnels lanchava o., bochorishvili n., nozadze g., jangidze m., arudashvili n., demetrashvili s. in this paper have been considered the semi-transverse and transverse scheme of system of ventilation for two-way traffic for single tunnel. in same time have been investigated the expected phases of emergencies caused by influence of fire. for conditions of rikoti road tunnel have been determined that there is accumulation of deviations from the normal course of natural http://www.firesciencereviews.com/content/2/1/5 javascript:void(0) 11 and anthropogenic processes. measure for the prevention of hazards in tunnel is proposed the establishing a schedule for dangerous goods, when ventilation becomes important, because for saving lives is the need to remove smoke and toxic materials. to design the ventilation system, it is important to establish its functional capabilities for disaster management, both in the initial stage of the fire, and when it is in full development. as is well known, each emergency is characterized by its own rate of development. emergency same situation due to the presence of fire is a rapidly developing phenomenon. on the scale of the fire situation is within the object. consequently, the main results of this work are relevant to the management of the tunnel and the corresponding service of emergency management for the implementation of adequate measures to save lives. georgian scientists/ 4(02), 2022 117 georgian scientists vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.09 , luminal a luminal b 1; 2; 3 1 , 2 3 , (ffpe) (nst) 55 . : ; ; e ; ; her2, ki67; ,, ’’ h&e qupath ( 0.3.2). luminal b . , . , , . : ; ; (tb); georgian scientists/ 4(02), 2022 118 [1]. [2]. , , . emt : 1 , ; 2 ; 3 , [1,2,3]. emt ; e n, . emt , [4] . , . , (met). met , [2]. emt tgf, notch wnt ; , (mirnas) [5,6]. , (er) [9]. : luminal a, luminal b; her2 ; georgian scientists/ 4(02), 2022 119 , . , kras , kras , snai2 [4]. [4]. (tumor budding) [2]–[4]. , , (tb) , . ( ) ( ). , , , , [4]–[9]. , (lvi) [8]. , , . (tb) , , . , (emt)[10], [11]. , , emt , , . [10], [12]– [16]. , 30% georgian scientists/ 4(02), 2022 120 . , , . (ffpe) 55 luminal a 33 22 – luminal b. , . 2017-2021 . 1-3): ; ; st. gallen 2013 criteria [18]; ; ki67; e, , her2 ( antibody clones: er–clone:6f11; pr-clone:16; her2-clone: cb11; ki67-clone:mm1; vimentin – clone:v9; e-cadherin – clone:36b5; beta-catenin clone:17c2; novolinktm max polymer detection system). . h&e qupath. (tb ) h&e ( ; ). h&e , qupathquantitative pathology & bioimage analysis 0.3.2. [19] 1 2). georgian scientists/ 4(02), 2022 121 georgian scientists/ 4(02), 2022 122 ,, ’’ 2016 international tumor budding consensus conference (itbcc) 2016[20]. (tb) : : 5 [20]. h&e ( ; ). : spearman’s rank test mann-whitney kruskal-wallis . 95% . p <0.05 . spss statistical software v20.0. georgian scientists/ 4(02), 2022 123 luminal a 33 grade 1 3 (9,1%); grade 2 – 11 (33.3%); grade 3 – 19 (57.6%); luminal a 33 0-10% 7 (21.2%); 11-50% 12 (36.4%), >51% 14 (42.4%); 0-10% 10 (30.3%); 11-50% 12 (36.4); >51%> 14 (42.4%); 0-10% 6 (18.2%); 11-50% >51%. 0-10% 7 (21.2%); 11-50% >51%; ki-67 1-3% 33 3 (9.1%), 4-9% 8 (24.2%); 9-14% 22 (66.7%), >14 % . luminal b 22 grade 1 3 (13.6%); grade 2 -12 (54.5%); grade 3 – 7 (31.8%); luminal b 22 0-10% 5 (22.7%); 11-50% 9 (40.9%), >51% 8 (36.4%); 0-10% 4 (18.2%); 11-50% 11 (50.0%); >51%> 7 (31.8%); 0-10% 9 (40.9%); 11-50% >51%. 0-10% 11 (50.0%); 11-50% >51%; ki67 1-3% , 4-9% 1 (4.5%) 914% 3 (13.6%) 18 >14% 1). georgian scientists/ 4(02), 2022 124 1: (n=55) table 1 luminal a luminal b n % n % luminal 33.0 60.0 22.0 40.0 nottingham grade grade 1 3 9.1 3 13.6 grade 2 11 33.3 12 54.5 grade 3 19 57.6 7 31.8 er 0-10% 7 21.2 5 22.7 11-50% 12 36.4 9 40.9 >51% 14 42.4 8 36.4 pr 0-10% 10 30.3 4 18.2 11-50% 12 36.4 11 50.0 >51% 11 33.3 7 31.8 0-10% 6 18.2 9 40.9 11-50% 0 0.0 0 0.0 >51% 0 0.0 0 0.0 0-10% 7 21.2 11 50.0 11-50% 0 0.0 0 0.0 >51% 0 0.0 0 0.0 ki67 1-3% 3 9.1 0 0.0 4-9% 8 24.2 1 4.5 9-14% 22 66.7 3 13.6 14 >% 0 0.0 18 81.8 luminal a 33 (tb: 0-5) 6/33 (18.2%); 6 11-50 % 2 (33.3%); 51% 4 (66.7%); 11-50% 3 (50.0%); 51%> 3 (50.0%). 0-1% 2 (33.3%); 1-10% 3 (50.0%); 11-50% 1 (16.7%); 0-1% 3 (50.0%); 1-10% 2 (33.3%); 11-50% 1 (16.7); e 11-50% 2 (33.3); 51%> 4 (66.7%); ki67 4-9% 1 (16.7%); 9-14% 5 (83.3%); georgian scientists/ 4(02), 2022 125 (tb: 5-9) 18/33 (54.5%); 18 11-50% 7 (38.9%); 51%> 11 (61.1%); 11-50% 10 (55.6%) >51% 8 (44.4%); 0-1% 4 (22.2%); 1-10% 11 (61.1%) 11-50% 3 (16.7%) >51% ; 0-1% 5 (27.8%) 1-10% 9 (50.0%); 11-50% 4 (22.2%), >51%. e 18 11-50% 8 (44.4%) >51% 10 (55.6%), 1-10% 0-1% e. ki67 18 1-3% 3 (16.7%), 4-9% 6 (33.3%) 9-14% -9 (50.0%) <14%. (tb: >9) 9/33 (27.3%); 9 1-10% 6 (66.7%) 11-50% 3 (33.3%) >51% . 1-10% 4 (44.4%) 11-50% 5 (55.6) >51% . 0-1% 2 (22.2%), 1-10% 3 (33.3%) 11-50%% 4 (44.4%) >51% . 0-1% 1 (11.1%) 1-10% 2 (22.2%), 11-50% 6 (66.7%) >51% . e 0-1% 1-10% . 11-50% 8 (44.4%) >51% 10 (55.6%). ki 67 1-3% 4 (44.4%) 4-9% 2 (22.2%), 9-14% 2 (22.2%) ki67 >14%. luminal b 22 (tb :0-5) 3/22 (13.6%); 1georgian scientists/ 4(02), 2022 126 10% 2 (66.7%), 11-50% 1 (33.3%) >51% . 1-10% 1 (33.3%), 11-50% 2 (66.7%), >51%. 0-1% 1 (33.3%), 11-50% 2 (66.7%) 1-10% >51% . 0-1% 1 (33.3%), 1-10% 1 (33.3%), 1150% 1 (33.3) >51%. e 11-50% 3 (100%) 01%, 1-10% >51% e. ki67 9-14% 1 (33.3%) >14% 2 (66.7%) 4-9% 1-3%. (tb: 5-9) 5/22 (22.7%); 1-10% 3 (60%), 11-50% 2 (40.0%) >51. 1-10% 2 (40%) 1150% 3 (60.0%) >51% . 0-1% 1 (20.0%) 11-50% 4 (80%) 1-10 >51% . 0-1% 1 (20%) 1-10% 1 (20%) 11-50% 3 (60%) >51% . e 1-10% 1 (20%) 11-50% 4 (80%) 0-1% >51% e. ki67 9-14% 2 (40%), >14% 3 (60%) 1-3% 4-9% (tb: >9) 14/22 (63.6%); 1-10% 10 (71.4%) , 11-50% 4 (28.6%), >51% . 1-10% 9 (64.3%), 11-50% 5 (35.7%), >51% . georgian scientists/ 4(02), 2022 127 0-1% 2 (14.3%) 11-50% 5 (35.7%) >51% 7 (50.0%). 1-10% . 0-1% 2 (14.3%) 11-50% 3 (21.4%) >51% 9 (64.3%). 1-10% . e0-1% 2 (14.3%) 1-10% 5 (35.7%) 11-50%7 (50.0%) >51% . ki-67 4-9% 2 (14.3%) 9-14% 4 (28.6%) >14% 8 (57.1%) 2). 2: ; luminal a 33 luminal b 22 tb tb 0-5 low 5-9 (medium) >9 (high) 0-5 low 5-9 (medium) >9 (high) n/frequency 6 18.2 18 54.5 9 27.3 3 13.6 5 22.7 14 63.6 er 1-10% 0 0 0 0 6 66.7 2 66.7 3 60 10 71.4 11-50% 2 33.3 7 38.9 3 33.3 1 33.3 2 40 4 28.6 51%> 4 66.7 11 61.1 0 0 0 0 0 0 0 0 pr 1-10% 0 0 0 0 4 44.4 1 33.3 2 40 9 64.3 11-50% 3 50 10 55.6 5 55.6 2 66.7 3 60 5 35.7 51%> 3 50 8 44.4 0 0 0 0 0 0 0 0 0-1% 2 33.3 4 22.2 2 22.2 1 33.3 1 20 2 14.3 1-10% 3 50 11 61.1 3 33.3 0 0 0 0 0 0 11-50% 1 16.7 3 16.7 4 44.4 2 66.7 4 80 5 35.7 51%> 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 7 50 0-1% 3 50 5 27.8 1 11.1 1 33.3 1 20 2 14.3 1-10% 2 33.3 9 50 2 22.2 1 33.3 1 20 0 0 11-50% 1 16.7 4 22.2 6 66.7 1 33.3 3 60 3 21.4 51%> 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 9 64.3 0-1% 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 14.3 e1-10% 0 0 0 0 3 33.3 0 0 1 20 5 35.7 11-50% 2 33.3 8 44.4 5 55.6 3 100 4 80 7 50 51%> 4 66.7 10 55.6 0 0 0 0 0 0 0 0 ki67 1-3% 0 0 3 16.7 4 44.4 0 0 0 0 0 0 4-9% 1 16.7 6 33.3 2 22.2 0 0 0 0 2 14.3 9-14% 5 83.3 9 50 2 22.2 1 33.3 2 40 4 28.6 14 >% 0 0 0 0 0 0 2 66.7 3 60 8 57.1 georgian scientists/ 4(02), 2022 128 luminal a 33 (tb: 05) 6 1-10% 1 (16.7%) 11-50% 2 (33.3%) >51% 3 (50.05%) 0-1% . (tb: 5-9) 18 1-10% 3 (16.7%), 11-50% 6 (33.3%) >51% 9 (50.0) 0-1% . (tb: >9) 9 0-1% 2 (22.2%), 1-10% 6 (66.7%) 11-50% 1 (11.1%) >51% . luminal b 22 (tb: 05) 3 1-10% (100.%) 0-1%; 11-50% >51% . (tb: 5-9) 5 1-10% 4 (80%) 11-50% 1 (20%). 0-1% >51% . (tb: >9) 14 0-1% 3 (21.4%) 1-10% 9 (64.3%) 11-50% 2 (14.3%). >51% . luminal a (tb: 0-5) 6 (6/33) 1-10% 1 (16.7%) 11-50% 3 (50.0%), >51% 2 (33,3), 0-1% . (tb: 5-9) 18 (18/33) georgian scientists/ 4(02), 2022 129 0-1% 1 (5.56%), 1-10% 3 (16.7%), 11-50% 8 44,4%, >51% 6 (33,3%). (tb: >9) 9 (9/33) 0-1% 1 (11.1%), 1-10% 5 (55.6%), 11-50% 3 (33,3%), >51% . luminal b (tb: 0-5) 3 (3/22) 1-10% 2 (66,7%) 11-50% 1 (33,3%), 0-1% >51% . (tb: 5-9) 5 (5/22) 1-10% 3 (60.0%) 11-50% 2 (40.0%), 0-1% >51%. (tb: >9) 14 0-1% 3 (21.4%) 1-10% 8 (57.1%) , 11-50% 3 (21.4%) %), 0-1% >51%. luminal a (tb: 0-5) 6 (6/33) 0-1% 4 (66.7%), 1-10% 2 (33.3%), 11-50% >51% . (tb: 5-9) 18 (18/33) 0-1% 8 (44.4%) 1-10% 7 (38.9%), 11-50% 3 (16.7%) >51% . (tb: >9) 9 (9/33) 0-1% 4 (44.4%), 1-10% 4 (44.4%), 11-50% 1 (11.1%) >51% . georgian scientists/ 4(02), 2022 130 luminal b (tb: 0-5) 3 (3/22) 0-1% 2 (66.7%), 1-10% 1 (33.3%) 11-50% >51% . (tb: 5-9) 5 (5/22) 0-1% 3 (60%) 1-10% 2 (40%) 11-50% >51% . (tb: >9) 14 0-1% 4 (28,6%) 1-10% 5 (35.7%), 11-50% 5 (35,7%) >51%. luminal a (tb: 0-5) 6 (6/33) 01% 2 (33.3%) 1-10% 3 (50%), 1150% 1 (16.7%), <51% . (tb: 5-9) 18 (18/33) 0-1% 7 (38.9%), 1-10% 7 (38.9%), 11-50% 4 (22.2%), >51% . (tb: >9) 9 (9/33) 0-1% 4 (44.4%), 1-10% 3 (33.3%), 11-50% 2 (22.2%) >51% . luminal b (tb: 0-5) 3 (3/22) 0-1% 3 (100%). 1-10% , 11-50% >51% . (tb: 5-9) 5 (5/22) 0-1% 3 (60%), 1-10% 1 (20%), 11-50% 1 (20%), >51 . (tb: >9) 14 georgian scientists/ 4(02), 2022 131 0-1% 6 (42.9%), 1-10% 4 (28.6%), 11-50% 2 (14.3%) >51% 2 (14.3%). luminal a (tb: 0-5) 6 (6/33) e 1150% 1 (16.7%) >51% 5 (83.3%) 0-1% 1-10% . (tb: 5-9) 18 (18/33) e 11-50% 9 (50%), >51% 9 (50%) 0-1% 1-10% . (tb: >9) 9 (9/33) e1-10% 1 (11.1%) 11-50% 6 (66.7%) >51% 2 (22.2%) 0-1% . luminal b (tb: 0-5) 3 (3/22) e 11-50% 2 (66.7) >51% 1 (33,3%) 01% 1-10% . (tb: 5-9) 5 (5/22) e 11-50% 4 (80%), >51% 1 (20%) 0-1% 1-10% . (tb: >9) 14 (14/22) e 1-10% 3 (21.4%) 11-50% 9 (64.3%) >51% 2 (14.3%) 0-1% 3). georgian scientists/ 4(02), 2022 132 3: luminal a 33 luminal b 22 tb score 0-5 low 5-9 (medium) >9 (high) 0-5 low 5-9 (medium) >9 (high) n/frequency 6 18.2 18 54.5 9 27.3 3 13.6 5 22.7 14 63.6 0-1% 0 0 0 0 2 22.2 0 0 0 0 3 21.4 er 1-10% 1 16.7 3 16.7 6 66.7 3 100 4 80 9 64.3 1150% 2 33.3 6 33.3 1 11.1 0 0 1 20 2 14.3 51%> 3 50 9 50 0 0 0 0 0 0 0 0 0-1% 0 0 1 5.56 1 11.1 0 0 0 0 3 21.4 pr 1-10% 1 16.7 3 16.7 5 55.6 2 66.7 3 60 8 57.1 1150% 3 50 8 44.4 3 33.3 1 33.3 2 40 3 21.4 51%> 2 33.3 6 33.3 0 0 0 0 0 0 0 0 vimentin 0-1% 4 66.7 8 44.4 4 44.4 2 66.7 3 60 4 28.6 1-10% 2 33.3 7 38.9 4 44.4 1 33.3 2 40 5 35.7 1150% 0 0 3 16.7 1 11.1 0 0 0 0 5 35.7 51%> 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0-1% 2 33.3 7 38.9 4 44.4 3 100 3 60 6 42.9 1-10% 3 50 7 38.9 3 33.3 0 0 1 20 4 28.6 1150% 1 16.7 4 22.2 2 22.2 0 0 1 20 2 14.3 51%> 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 14.3 0-1% 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 e1-10% 0 0 0 0 1 11.1 0 0 0 0 3 21.4 1150% 1 16.7 9 50 6 66.7 2 66.7 4 80 9 64.3 51%> 5 83.3 9 50 2 22.2 1 33.3 1 20 2 14.3 , luminal a , (11-50 <51%), luminal b georgian scientists/ 4(02), 2022 133 ( n1). 01% 110% 1150% 51%> a 1 21 36 42 b 1 23 41 36 a tb: 1 1 33 67 a tb: 1 1 39 61 a tb: 1 67 33 1 b tb: 1 67 33 1 b tb: 1 60 40 1 b tb: 1 71 29 1 a tb: / 1 17 33 50 a tb: / 1 17 33 50 a tb: / 22 67 11 1 b tb: / 1 100 1 1 b tb: / 1 80 20 1 b tb: / 21 64 14 1 luminal a luminal b , . , (tb) 96.5%, 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 22 0 0 2121 23 0 0 67 67 60 71 17 17 67 100 80 64 36 41 33 39 33 33 40 29 33 33 11 0 20 14 42 36 67 61 0 0 0 0 50 50 0 0 0 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 a b a -t b: a -t b: a -t b: b -t b: b -t b: b -t b: a -t b: / a -t b: / a -t b: / b -t b: / b -t b: / b -t b: / 1: erluminal a b , (tb) 0-1% 1-10% 11-50% 51%> georgian scientists/ 4(02), 2022 134 luminal a luminal b [6 ]. luminal a . luminal b ( n2). 01% 110% 1150% 51%> a 1 18 1 1 b 1 41 1 1 a tb: 33 50 17 1 a tb: 22 61 17 1 a tb: 22 33 44 1 b tb: 33 1 67 1 b tb: 1 80 1 20 b tb: 14 1 36 50 a tb: / 67 33 1 1 a tb: / 44 39 17 1 a tb: / 44 44 11 1 b tb: / 67 33 1 1 b tb: / 60 40 1 1 b tb: / 29 36 36 1 0 0 33 22 22 33 0 14 67 44 44 67 60 29 18 41 50 61 33 0 80 0 33 39 44 33 40 36 0 0 17 17 44 67 0 36 1 17 11 1 1 36 0 0 0 0 0 0 20 50 1 1 1 1 1 1 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 a b a -t b: a -t b: a -t b: b -t b: b -t b: b -t b: a -t b: / a -t b: / a -t b: / b -t b: / b -t b: / b -t b: / 2: luminal a b , (tb) 0-1% 1-10% 11-50% 51%> georgian scientists/ 4(02), 2022 135 luminal a 2/3 luminal b. . [21] luminal a . luminal b . 1/3. luminal b 100% 30% ( n3). 01% 110% 1150% 51%> a 1 21 1 1 b 1 50 1 1 a tb: 50 33 17 1 a tb: 28 50 22 1 a tb: 11 22 67 1 b tb: 33 33 33 1 b tb: 20 20 60 1 b tb: 14 1 21 64 a tb: / 33 50 17 1 a tb: / 39 39 22 1 a tb: / 44 33 22 1 b tb: / 100 1 1 1 b tb: / 60 20 20 1 b tb: / 43 29 14 14 georgian scientists/ 4(02), 2022 136 e. 15% n4). 01% 110% 1150% 51%> a tb: 1 1 33 67 a tb: 1 1 44 56 a tb: 1 33 56 1 b tb: 1 1 100 1 b tb: 1 20 80 1 b tb: 14 36 50 1 a tb: / 1 1 17 83 a tb: / 1 1 50 50 a tb: / 1 11 67 22 b tb: / 1 1 67 33 b tb: / 1 1 80 20 b tb: / 1 21 64 14 0 0 50 28 11 33 20 14 33 39 44 100 60 43 21 50 33 50 22 33 20 0 50 39 33 0 20 29 0 0 17 22 67 33 60 21 17 22 22 0 20 14 0 0 0 0 0 0 0 64 0 0 0 0 0 14 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 a b a -t b: a -t b: a -t b: b -t b: b -t b: b -t b: a -t b: / a -t b: / a -t b: / b -t b: / b -t b: / b -t b: / 3: luminal a b , (tb) 0-1% 1-10% 11-50% 51%> georgian scientists/ 4(02), 2022 137 luminal b . , . , , . references [1] r. l. siegel, k. d. miller, and a. jemal, “cancer statistics, 2019,” ca: a cancer journal for clinicians, vol. 69, no. 1, pp. 7–34, jan. 2019, doi: 10.3322/caac.21551. [2] o. okcu, ç. öztürk, b. en, m. arpa, and r. bedir, “tumor budding is a reliable predictor for death and metastasis in invasive ductal breast cancer and correlates with other prognostic 0 0 0 0 0 14 0 0 0 0 0 00 0 33 0 20 36 0 0 11 0 0 21 33 44 56 100 80 50 17 50 67 67 80 6467 56 0 0 0 0 83 50 22 33 20 14 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 a -t b: a -t b: a -t b: b -t b: b -t b: b -t b: a -t b: / a -t b: / a -t b: / b -t b: / b -t b: / b -t b: / 4: e-cadherinluminal a b (tb) 0-1% 1-10% 11-50% 51%> georgian scientists/ 4(02), 2022 138 clinicopathological parameters,” annals of diagnostic pathology, vol. 54, oct. 2021, doi: 10.1016/j.anndiagpath.2021.151792. [3] f. j. a. gujam, d. c. mcmillan, z. m. a. mohammed, j. edwards, and j. j. going, “the relationship between tumour budding, the tumour microenvironment and survival in patients with invasive ductal breast cancer,” british journal of cancer, vol. 113, no. 7, pp. 1066–1074, sep. 2015, doi: 10.1038/bjc.2015.287. [4] b. salhia et al., “high tumor budding stratifies breast cancer with metastatic properties,” breast cancer research and treatment, vol. 150, no. 2, pp. 363–371, apr. 2015, doi: 10.1007/s10549-015-33333. [5] r. agarwal, n. khurana, t. singh, and p. agarwal, “tumor budding in infiltrating breast carcinoma: correlation with known clinicopathological parameters and hormone receptor status,” indian journal of pathology and microbiology, vol. 62, no. 2, p. 222, apr. 2019, doi: 10.4103/ijpm.ijpm_120_18. [6] f. liang, w. cao, y. wang, l. li, g. zhang, and z. wang, “the prognostic value of tumor budding in invasive breast cancer,” pathology research and practice, vol. 209, no. 5, pp. 269–275, may 2013, doi: 10.1016/j.prp.2013.01.009. [7] f. liang, w. cao, y. wang, l. li, g. zhang, and z. wang, “the prognostic value of tumor budding in invasive breast cancer,” pathology research and practice, vol. 209, no. 5, pp. 269–275, may 2013, doi: 10.1016/j.prp.2013.01.009. [8] b. salhia et al., “high tumor budding stratifies breast cancer with metastatic properties,” breast cancer research and treatment, vol. 150, no. 2, pp. 363–371, apr. 2015, doi: 10.1007/s10549-015-33333. [9] b. n. kumarguru, a. s. ramaswamy, s. shaik, a. karri, v. s. srinivas, and b. m. prashant, “tumor budding in invasive breast cancer an indispensable budding touchstone,” indian j pathol microbiol, vol. 63, no. supplement, pp. s117–s122, feb. 2020, doi: 10.4103/ijpm.ijpm_731_18. [10] j. van staalduinen, d. baker, p. ten dijke, and h. van dam, “epithelial–mesenchymal-transitioninducing transcription factors: new targets for tackling chemoresistance in cancer?,” oncogene, vol. 37, no. 48, pp. 6195–6211, nov. 2018, doi: 10.1038/s41388-018-0378-x. [11] y. wu, m. sarkissyan, and j. v. vadgama, “epithelial-mesenchymal transition and breast cancer,” journal of clinical medicine, vol. 5, no. 2, pp. 1–18, jan. 2016, doi: 10.3390/jcm5020013. georgian scientists/ 4(02), 2022 139 [12] a. dongre et al., “epithelial-to-mesenchymal transition contributes to immunosuppression in breast carcinomas,” cancer research, vol. 77, no. 15, pp. 3982–3989, aug. 2017, doi: 10.1158/00085472.can-16-3292. [13] m. matadamas-guzman, c. zazueta, e. rojas, and o. resendis-antonio, “analysis of epithelialmesenchymal transition metabolism identifies possible cancer biomarkers useful in diverse genetic backgrounds,” frontiers in oncology, vol. 10, jul. 2020, doi: 10.3389/fonc.2020.01309/full. [14] s. y. cheung et al., “role of epithelial–mesenchymal transition markers in triple-negative breast cancer,” breast cancer research and treatment, vol. 152, no. 3, pp. 489–498, aug. 2015, doi: 10.1007/s10549-015-3485-1. [15] v. mittal, “epithelial mesenchymal transition in tumor metastasis,” annual review of pathology: mechanisms of disease, vol. 13, pp. 395–412, jan. 2018, doi: 10.1146/annurev-pathol020117-043854. [16] i. zlobec and a. lugli, “epithelial mesenchymal transition and tumor budding in aggressive colorectal cancer: tumor budding as oncotarget.” oncotarget, vol. 1, no. 7, pp. 651–661, 2010, doi: 10.18632/oncotarget.199. [17] i. pastushenko and c. blanpain, “emt transition states during tumor progression and metastasis,” trends in cell biology, vol. 29, no. 3, pp. 212–226, mar. 2019, doi: 10.1016/j.tcb.2018.12.001. [18] n. harbeck, c. thomssen, and m. gnant, “st. gallen 2013: brief preliminary summary of the consensus discussion,” 2013, doi: 10.1159/000351193. [19] p. bankhead et al., “qupath: open source software for digital pathology image analysis,” scientific reports, vol. 7, no. 1, dec. 2017, doi: 10.1038/s41598-017-17204-5. [20] a. lugli et al., “recommendations for reporting tumor budding in colorectal cancer based on the international tumor budding consensus conference (itbcc) 2016,” modern pathology 2017 30:9, vol. 30, no. 9, pp. 1299–1311, may 2017, doi: 10.1038/modpathol.2017.46. [21] k. a. bhuvaneshwari, “expression of vimentin in breast carcinoma and its correlation with histopathological parameters,” indian journal of pathology and oncology journal homepage: www.ijpo.co.in original research article, vol. 8, no. 2, pp. 207–212, 2021, doi: 10.18231/j.ijpo.2021.041. georgian scientists/ 4(02), 2022 140 comparative analysis of phenotypic features in the primary tumor, tumour buds and metastatic lymph nodes within luminal a and luminal b molecular subtypes of invasive ductal carcinoma of the breast shota kepuladze1, irakli kokhreidze2, george burkadze3 1tbilisi state medical university phd student, md 2associated professor md., phd. vice rector of tbilisi state medical university head of oncology department of tsmu first university clinic 3professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology abstract the study included 55 cases of formalin-fixed and paraffin-embedded (ffpe) tissues of breast invasive ductal carcinoma. the following algorithm has been made for further discussion by using immunohistochemical examination: antibodies against hormonal receptors; her2; e-cadherin, vimentin, beta-catenin; ki-67; tumour buds were evaluated by using h&e stained slides and computer software qupath (version 0.3.2). the results of the study show that estrogen expression is different in primary tumour mass and in tumour buds and its expression is diminished in the luminal b molecular subtype respectively. vimentin and beta-catenin expression is showing similar changes, the quantity is much higher in tumour microclusters compared to the primary tumour and metastatic lymph nodes. it can demonstrate features of epithelial-mesenchymal transformation. modifications in dynamics of proliferative activity are showing the lowest proliferative activity in tumour microclusters which can be discussed as the indirect manifestation of epithelial-mesenchymal transformation. key words: breast cancer; epithelia-mesenchymal transition; tumor buds; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 74 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.09 electrophysical properties of monocrystalline n-si+0.4at%ge:p alloy irradiated by 60co gamma photons ia kurashvili1, tornike kimeridze1,2 , giorgi chubinidze1 , nargiza gogolashvili1, giorgi darsavelidze1 1 lepl ilia vekua sukhumi institute of physics and technology 2 lepl david aghmashenebeli national defence academy of georgia abstract in the monocrystal n-si+0.4at.%ge:p alloy irradiated with 60co gamma photons non-monotonic changes in electrical resistance, current carrier concentration and mobility were detected by isochronal annealing at a temperature range of 20-400°c. the contribution of current transformations in the structure of radiation defects (pv, vo, vo2, cics, cioi) to the temperature changes of electrical characteristics is analyzed. n-p conversion was detected at the critical temperature (~100°c) of isochronal annealing. dissociation of pv centers and formation of electrically active vo centers were detected in the 120-150°c range. as a result, the concentration of current carriers increases. at elevated temperatures (> 150°c) non-monotonic changes in electrical characteristics are observed.the paper analyzes the contribution of ge to the anomalous temperature changes of the electrophysical characteristics of the n-sige alloy. keywords: monocrystalline sige, γ-radiation, n-p conversion, radiation defect, isochronal annealing. introduction. monocrystalline si-ge system alloys are the basic materials for heterostructures of bipolar and field-effect transistors. based on them, effective nuclear radiation detectors [1, 2], thermal neutron monochromators and x-ray diffractometry devices [3, 4], pressure sensors, thermoresistors have been developed. the prospects for using them in integrated circuits, devices in microelectromechanical and nanoelectromechanical systems are quite high. over the last two decades complex research studies have been carried out on the mechanisms of changes in the structure and physical properties (electrophysical, optical, thermal, mechanical,...)of si-ge alloys generated by thermal, mechanical and radiation influence. today significant results are obtained in the field of research of thermomechanical and radiation defects. from the analysis of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 75 modern scientific sources, it is clear that under isothermal and isochronal annealing conditions the regularities of changes in electrophysical properties under the influence of types of structural defects, thermal stability and transformations in si-ge system alloys are clearly insufficiently studied. the paper presents the results of a study of the electrical properties of a monocrystalline nsi+0.4at%ge:p alloy. the test crystal was obtained by the czochralski method [111] in the crystallographic direction. experimental measurements were performed on the double sided polished plates orientated along (111). electrophysical characteristics were determined by measuring the hall effect at room temperature using the van der pauw method 0.5 tesla in a constant magnetic field of 0,5 tesla induction on a standard device: ecopia hms-3000. irradiation with high-energy gammaphotons was performed using a 60co source. the irradiation fluence was 2∙1016cm-2. the specimens are characterized by dislocation density of ~ 1.104cm2 on the (111) plane. it has been experimentally shown that the electrical resistivity of a samples irradiated with 60co gamma photons increases by ~ 2.5 times. this is to be expected as e-centers (phosphorus + vacancy) are formed during the irradiation process. it is known, that e-centers introduce a deep acceptor energy level (ec 0.43 ev) in the forbidden zone of the sige alloy.the vacancy formed during the irradiation process by interaction with the phosphorus atom produces a negatively charged e-center in the si (and also sige) crystal lattice.during the irradiation process, two electrons move from the conduction zone to the forbidden zone and are localized to the e-center (figure 1.). 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 0 250 500 750 1000 1250 1500 1750 2000 2250 2500 r e s is ti v it y , (o h m ∙c m ) temperature (oc) after irrad. before irrad. figure 1.change in the electrical resistivity of the 60co gamma photon irradiated n-si+0.4 at% ge:p alloy by isochronal annealing at a temperature range of 20-400°c by increasing of the annealing temperature, additional vacancy-phosphorus pairs are formed (e-centers), which continues to reduce the concentration of electrons in the conduction zone and therefore, increase the electrical resistivity. the process is continued at a temperature of 120 °c; it reaches a peak at 80°c temperature. such changes in electrical resistivity are due to changes in electronic states in the deformed areas of the single crystal and in the vicinity core of the dislocation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 76 with further increase of temperature, the electrical resistivity decreases, which lasts up to a maximum temperature of 400 °c. a slight increase in electrical resistivity in the temperature range of 200-250°c has been detected. at temperatures above ~100°c the e-centers are annealed faster and the a-centers (o + v) multiply simultaneously. these two processes are taking place with the zigzag changes in the current carriers concentration. weak peak shape increase of the electrical resistivity at 300°c might be stipulated by reducing the concentration of electrically active a-centers and vacancies in the annealing process. non-monotonic changes in electron concentration were detected in the range of 20-400°c of isochronal annealing. the concentration of current-carrying electrons decreases by 3.5 times compared to the initial state under the influence of radiation, which correlates well with the increase of electrical resistivity. such changes are mainly due to the compensative action of e-centers. this is followed by the reverse process of dissociation of e-centers. the electrically active a-centers (vos) are generated intensively and the concentration of current-carrying holes are a. they are revealed by n-p conversion near a critical temperature of 120°c. following temperature changes of the electrophysical properties up to the temperature of 400°c are carried out under the p-type conductivity of the sample. 0 50 100 150 200 250 300 350 400 5.0x1012 0.0 1.0x1013 1.5x1013 2.0x1013 2.5x1013 3.0x1013 c o n c e n tr a ti o n , (c m -3 ) temperature (oc) after irrad. before irrad. n-type p-type figure 2.changes of current carriers concentration in the temperature range of 20-400°c of nsi+0.4at%ge:p alloy irradiated by 60co gamma-photons intense dissociation of e-centers at the range of 120-150°c is followed by the release of vacancies from them. some of them are associated with oiatoms, which at a concentration of 1017− 1018cm-3 are constantly present in the si and sige crystals obtained by the czochralski method. the second part of the vacancies creates divacancies. divacancies in turn are associated with oi atoms and v2o complexes are formed. this type of transformations in the structure of defects lead to the realization of opposite processes of bonding and release of current-carrying electrons and holes. ci atoms displaced by gamma radiation in the carbon intenstitial position are also involved in changes in electronic states. they are intensively annealed to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 77 temperature of 110°c, thereby significantly increasing the concentration of current-carrying holes. in this case, the inverse proportions of the electrical resistivity and the current carriers concentration are not clearly observed. this is due to the fact that according to the literature data [5] in the temperature range of 100-200°c the processes of association and dissociation of other types of defects under thermal influence in the conditions of variability of their electrical activity. intensive annealing of ev + 0.28 ev center is expected in the temperature range of 200-300°c. consequently, the concentration of divacancies is significantly reduced. the process is accompanied by a decrease in the electrical resistivity and an increase in the concentration of the current-carrying holes in the form of a peak near temperature of 280°c. significant changes in the rate of increase of concentration of current carriers are observed in the range of 300-400 °c. this can be explained as follows: in the process of dissociation of divacancies, it is possible to multiply new types of defects containing vacancies with energy level ev + 0.22 ev, which are annealed in two stages at temperature range of 300-330°c and 360-400°c. the nature of these defects has not yet been determined. their features are clearly influenced by other defects. in particular, localized areas in the crystal lattice with a high density of dislocations. annealing processes of radiation defects in si and sige alloys also take place at elevated temperatures (t> 300 ° c). this especially refers to crystals obtained by the chokhralski method, in which the concentration of oi and cs impurities is relatively high. gradual annealing of thermally steady complexes containing them leads to a sharp increase in the current carriers concentration. the temperature changes in current carriers mobility under isochronal annealing conditions are significantly dependent on the real structure, which is characterized by a very peculiar dislocation structure under relatively low concentrations of phosphorus and germanium. dislocational deformed areas with high density of dislocations are energetically favorable positions for the replacement of technological impurities (o, c, ...) and their clusters. according to well-known experimental and theoretical studies, it is the deformed areas associated with dislocations that create the potential for anomalous changes in electrophysical characteristics (primarily mobility and lifetime). indeed, in the present case the mobility undergoes the following anomalous changes. the electrons mobility of the initial nonirradiated sample is high. its reduction is observed after irradiation by 60co gamma photons (fig. 3). the gradual decrease in mobility with predominant scattering on radiation defects (e-centers) continues until the temperature of isochronal annealing of 100°c. ci-cs complexes experience accelerated dissociation from temperatures of 120-130°c, e-centers dissociation is practically completed and by migration of a significant number of vacancies released from it to oxygen oi, a-centers (vo) are formed.all of the above stimulates the formation of currentcarrying holes and enhances their scattering by radiation defects. this circumstance causes a significant decrease of mobility in the temperature range of 100-250°c. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 78 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 2000 c h a rg e s c a rr ie rs m o b ili ty ( c m 2 /v s e c ) temperature (oc) after irrad. before irrad. figure 3. temperature changes of current carriers mobility in the isochronal annealing process of n-si + 0.4 at% ge: p irradiated by 60co gamma-photons in the test sample, which is a solid solution of low-content germanium sige, peculiar changes in the mobility of electrons and holes are expected, which may be one of the main reasons for the n-p conversion. in particular, in the alloys of si1-xgex structure with increasing concentrations from x ≃ 0.02, the mobility decreases slowly and when of x≤0.02 the holes mobility significantly exceeds the mobility of the electrons. these germanium-depleted areas may exist in experimental specimens structure. according to the atomic theory of alloy scattering, it is expected that electrons will be more dispersed in dilute sige solid solutions under bond variation conditions than holes, with variation of local atomic composition. it is also noteworthy that the effect of electron dispersion in sige solid solutions with high germanium content is strongly represented. because of this, even under conditions of unequal distribution of germanium, the changes of holes and electrons mobility are limited and, consequently, it is more difficult to detect n-p conversion in the irradiated state. this is experimentally confirmed by specific changes in the electrophysical properties of n-si +0.4at%ge:p alloy under isochronous annealing conditions in the temperature range of 20-400 °c. in the range of 270-280°c, a slight increase of the holes mobility is observed, which corresponds to the temperature range of peak shape increase of their concentrations. here it is possible to detect the influence of dispersion phase inclusions. they may have existed in dislocation groups or in a set of deformation origin defects. annealing of multicomponent complexes begins from 300 °c. some of them are current carriers scattering centers, for example, v3 + o3 and v3 + o2 complexes. in contrast, the ci, v4, v3+o3 and v2+o2 complexes are not recombination centers and practically do not participate in mobility changes at elevated temperatures. based on the abovementioned, gradually reduce of the mobility of the holes in the interval 300400°c might be related to the intensive dissociation of electrically active complexes and, consequently, a significant increase of current carriers concentration, thereby enhancing scattering and reducing mobility. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 79 references 1. ruzin a., marunko s., gusakov y., j. app. phys., 2004, vol. 95, jss. 9, p.5081-5087. 2. ruzin a., marunko s., abrosimov n.v., riemann h., nucl. instrum. methods, phys., res. sect., a 2004, vol. 518, jss. 1-2, p.373-375. 3. erko a., abrosimov n.v., alex s.v., j. crystal res., techn., 2002, vol. 37, n 7, p.685-704. 4. londos c.a., sgourou e.n., hall d., chroneos. j. mater. sci.: mater electron (2014) 25, p.23952410. 5. londos c.a., sgourou e.n., hall d., chroneos. j. mater. sci.: mater electron (2014) 25, p.23952410. 6. londos, c. a., angeletos t., antonaras g.d.,potsidi m.s., infrared spectroscopy studies of localized vibrations in neutron irradiated silicon. journal of materials science: materials in electronics, (2019), doi:10.1007/s10854-019-01909-6. 60co გამა-ფოტონებით დასხივებული მონოკრისტალური n-si+0.4 ატ%ge:p შენადნობის ელექტროფიზიკური თვისებები ია ყურაშვილი1, თორნიკე ქიმერიძე1,2, გიორგი ჩუბინიძე1, ნარგიზა გოგოლაშვილი1, გიორგი დარსაველიძე1 1 სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი 2 დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია აბსტრაქტი. შესწავლილია 60co გამა-ფოტონებით დასხივებული მონოკრისტალური nsi+0.4ატ%ge:p შენადნობში ელექტროფიზიკური თვისებები. იზოქრონული მოწვების 20400°c ტემპერატურულ ინტერვალში გამოვლენილია კუთრი ელექტრული წინაღობის, დენის მატარებლების კონცენტრაციისა და ძვრადობის არამონოტონური ცვლილებები. გაანალიზებულია რადიაციული დეფექტების (pv, vo, vo2, cics და cioi) სტრუქტურაში მიმდინარე გარდაქმნების წვლილი ელექტრული მახასიათებლების ტემპერატურულ ცვლილებებში. იზოქრონული მოწვის კრიტიკული ტემპერატურის (~100°c) არეში გამოვლენილია n-p კონვერსია. 120-150°c ინტერვალში გამოვლინდა pv ცენტრების დისოციაცია და ელექტრულად აქტიური vo ცენტრების ფორმირება. აღნიშნულის შედეგად იზრდება დენის მატარებლების კონცენტრაცია. ამაღლებულ ტემპერატურებზე (t≥150°c) ელექტრული მახასიათებლები განიცდიან არამონოტონურ ცვლილებებს. გაანალიზებულია გერმანიუმის წვლილი n-sige შენადნობის ელექტროფიზიკური მახასიათებლების ანომალურ ტემპერატურულ ცვლილებებში. საკვანძო სიტყვები: მონოკრისტალური sige შენადნობი, γ-რადიაცია, n-p კონვერსია, რადიაციული დეფექტი, იზოქრონული მოწვა. samto jurnali #2(29), 2012 1 sromis dacva защита труда labour protection უაკ 622.4536.24:624.191.94 ტექ. მეცნ. დოქტორი ო. ლანჩავა, დოქტორანტი ი. გვენცაძე ხანძრის გავლენის შემცირების გზები სატრანსპორტო გვირაბებში ევაკუაციის განსახორციელებლად კომპიუტერული მოდელირების გზით, cfd მოდელების მეშვეობით, შესწავლილია ხანძრისა და წვის პროდუქტების გავრცელების ხასიათი გვირაბის პროფილისა და გრძივი გრადიენტის, სავენტილაციო სისტემის ტიპის, თერმული გრავიტაციის ეფექტით აღძრული ჭავლის და სხვა მნიშვნელოვანი პარამეტრების მიხედვით . დადგენილია, რომ ევაკუაციის განხორციელების მიზნებისათვის შესაძლებელია თერმული გრავიტაციის ეფექტის გამოყენება მაშინ, როცა იგი აღძრავს სავენტილაციო ნაკადის საპირისპირო ჭავლს, რაც შესაძლებლობას ქმნის ხანძრის კერაზე ნულის ტოლი გახდეს ჰაერის სიჩქარე და გახანგრძლივდეს ევაკუაციის შესაძლებლობის პერიოდი. იმავე ეფექტის მიღწევა შეიძლება ტრანსფორმირებადი სისტემით სარგებლობის შემთხვევაში, როცა სისტემა გამოყენებამდე დაკეცილი არის კომპაქტურად, ხოლო გაშლის შემდეგ გადაფარავს გვირაბის პერიმეტრს, ახდენს ხანძრის კერის იზოლირებას და აფერხებს ხანძრისა და წვის პროდუქტების გვირაბში გავრცელებას . ძლიერი ხანძრის გაჩენის მიზეზი შესაძლებელია იყოს საგზაო ინციდენტი, საბოტაჟი, ტერორისტული აქტი, სხვა წინასწარ დაგეგმილი ან დაუგეგმავი შემთხვევა. ძლიერი ხანძარი გვირაბში ხასიათდება ტენდენციით: ჰქონდეს უფრო მაღალი ტემპერატურა, იყოს უფრო ხანგრძლივი და უფრო დამანგრეველი ვიდრე ეს ზოგადად არის მოსალოდნელი. აღნიშნულმა შესაძლებელია გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი ზარალი, ადამიანების მსხვერპლი და დიდი რისკის ქვეშ დააყენოს ადამიანების ევაკუაცია და სახანძრო ოპერაციები. ხანძრის შემთხვევაში როგორც ევაკუაციის, ისე ხანძრის ჩაქრობისათვის არსებითია სავენტილაციო ჰაერის სხვადასხვა პარამეტრების ოპერატიულად დადგენა ხანძრის განვითარების სცენარის მიხედვით ამდენად მნიშვნელოვანია როგორც პროგნოზის შესრულების მეთოდების მართებულობა, ისე საგანგებო სიტუაციის მართვის შესაძლებლობა და ევაკუაციის ეფექტურად განხორციელების უზრუნველყოფა [1]. მეორე მხრივ, ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში, ჰაერის მოძრაობის თვალსაზრისით, გვირაბში დომინანტი ხდება თერმული გრავიტაციით გამოწვეული ეფექტი. ამ დროს ჰაერის მოძრაობა უპირატესად განპირობებული იქნება ხანძრის გავლენით (როგორც ხანძრის „მუშაობისა" და ვენტილატორის მუშაობის მიმართულებათა თანხვედრისას ისე მათი საპირისპირო მიმართულების შემთხვევაში). ცნობილია, რომ ხანძრის წევა ალგებრულად აიჯამება ვენტილატორის მიერ განვითარებულ წნევასთან და მათი ურთიერთსაპირისპირო მიმართულებისას ადგილი აქვს ნაკადის უკუდინებას [2]. ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში, ნაკადის უკუდინებამ შესაძლებელია საერთოდ გაანულოს ვენტილატორების მწარმოებლურობა და ჰაერის გაჭუჭყიანებული ნაკადი აღმოჩნდეს გვირაბის ისეთ ნაწილებში, რაც არ არის პროგნოზირებადი მხოლოდ ვენტილატორების მუშაობის გათვალისწინებით. აღსანიშნავია, რომ აღიარებული ექსპერტებიც კი შეცდომას უშვებენ ვენტილაციის შესაძლებლობების შეფასებისას ხანძრის შემთხვევაში. მაგალითად, შესაძლებელია განვიხილოთ ექსპერტების დასკვნა სენგოტარდის გვირაბში მომხდარ ხანძართან samto jurnali #2(29), 2012 2 დაკავშირებით [3]. აღნიშნული დასკვნის მემ პუნქტში აღნიშნულია, რომ გვირაბის ვენტილაცია მუშაობდა ეფექტურად, ხოლო მე-9 პუნქტის თანახმად ადამიანები დაიღუპა ტოქსიკური აირებით სუნთქვის შედეგად ანუ ვენტილაცია არ იყო ეფექტური. აღნიშნულის გამო პროგნოზის მეთოდების დაზუსტება, საგანგებო სიტუაციების მართვის წესების გამრავალფეროვნება და მიღებული შემდეგების გამოყენება გვირაბების დაპროექტების, მოდერნიზაციისა და ექსპლუატაციის საქმეში არის მნიშვნელოვანი და აქტუალური ამოცანა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შესრულდა სხვადასხვა სახეობის სავენტილაციო სისტემების შესაძლებლობების კრიტიკული ანალიზი, კოლაფსის პერიოდის დადგენა კომპიუტერული მოდელირების ბზით cfd მოდელებზე და დამუშავდა მავნე გავლენის შესარბილებელი ღონისძიებები. აღნიშნულის საფუძველზე დადგინდა ნაკადის უკუდინების გამომწვევი ძირითადი მიზეზები და მისი თავიდან აცილების, შესუსტების ან სასარგებლოდ გამოყენების გზები. ისიც დადგინდა, რომ შესაძლებელია კოლაფსის პერიოდის დადგომისა და უკუდინების მანძილის გაანგარიშების მეთოდის დამუშავება ხანძრის სიმძლავრის, მისი განვითარების ინტენსიურობის, ვენტილატორების წნევის, ვენტილაციის სქემის, გვირაბის პროფილის, გრადიენტისა და სხვა მნიშვნელოვანი პარამეტრების შესაბამისად. ნახაზზე 1 წარმოდგენილია ვენტილაციის პრინციპული სქემა, როცა ჭავლური ვენტილატორებით აღძრული ჰაერის ნაკადისა და ხანძრით აღძრული წევის მიმართულება თანხვედრილია. ასეთ შემთხვევაში ხანძრის წევა და ვენტილატორების მიერ აღძრული ნაკადი ერთმანეთს აძლიერებენ, რის შედეგადაც ჰაერის სიჩქარე ხანძრის გაძლიერების კვალობაზე განუხრელად მატულობს და ხანძრის კერის წინ ადგილი აქვს კვამლით და ტოქსიკური აირებით გაჯერებული ჰაერით გვირაბის მთელი პერიმეტრის პრაქტიკულად ავსებას ხანძრის სრული სიმძლავრის განვითარებიდან დაახლოებით 1-2 წთ-ის განმავლობაში. ხილვადობის შემცირებისა და მომწამვლელი ნახ . 1 . გვირაბის ვ ე ნტილაციის სქე მა , როცა ვე ნტილატორე ბით აღძრულ ჰაე რის ნაკადს და ხანძრით განპირობებულ კვამლის ნაკადს თანხვედრილი მიმართულე ბა აქვთ : 1 ჰაე რის ნაკადის მიმართულე ბა ჭავლური ვე ნტილატორიდან ; 2 სავე ნტილაციო ნაკადის მოძრაობის მიმართულე ბა ; 3 ე ვაკუაციის მიმართულე ბა ; 4 კვამლის გავრცე ლე ბის მიმართულე ბა გარემოს შექმნის გამო ევაკუაცია ამ ადგილებში, დროის მითითებული პერიოდის გასვლის შემდეგ შეუძლებელი ხდება. მითითებული პერიოდის 5-6 წუთამდე გაზრდა და ხანძრის კერის ორივე მხარეზე ევაკუაციის შესაძლებლობის უზრუნველყოფა ვენტილატორების მიერ აღძრული ჰაერის ნაკადისა და ხანძრის წევის ურთიერთსაპირისპირო მიმართულებათა ისეთი შეხამებით არის შესაძლებელი, რომ ჰაერის სიჩქარე ხანძრის კერაზე იქნეს ნულის ტოლი ან მასთან ახლოს. ჭავლური ვენტილატორების რევერსირების შემდეგ, ნახაზზე 2 მოცემული სქემის შემთხვევაში, როცა ვენტილატორებით აღძრულ ჰაერის ნაკადს და ხანძრის წევით განპირობებულ კვამლის ნაკადს ურთიერთსაპირისპირო მიმართულება აქვთ, ხდება უკუდინება. ნაკადების ალგებრულად შეჯამების პირობებში ჰაერის სიჩქარე ხანძრის კერაზე samto jurnali #2(29), 2012 3 პრაქტიკულად ნულის ტოლი ხდება, ხანძრის კერის ორივე მხარეზე გვირაბში შენარჩუნდება სუფთა ჰაერი და შესაძლებელი ხდება ევაკუაცია. აღსანიშნავია, რომ გვირაბის ვენტილაციის სქემა შესაძლებელია ისე იყოს დამუშავებული დაპროექტების სტადიაზე, რომ ბუნებრივად აღძრული ხანძრის წევა კი არ აძლიერებდეს ნაკადს ნახაზზე 1 გამოსახული სქემის ანალოგიურად, არამედ ასუსტებდეს მას ნახაზზე 2 გამოსახულის ანალოგიურად და შედარებით ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში პირდაპირ, ვენტილატორების რევერსირების განხორციელების გარეშე, შენარჩუნდეს ევაკუაციის შესაძლებლობა ხანძრის კერიდან ორივე მხარეზე. ექსპლუატაციაში არსებული კონკრეტული გვირაბის პირობებისათვის, რიცხვითი ანალიზის მეთოდით, შესაძლებელია დადგინდეს დროის ის შუალედი, როცა ადგილი აქვს ნახაზზე 2 გამოსახულ პირობას. ამის შედეგად გაკეთდება დასკვნა, თუ რამდენად შეესაბამება მოცემული გრძივი გრადიენტის პირობებში საგანგებო გასასვლელებს შორის მანძილი ევაკუაციის შესაძლებლობას ამ გვირაბში. იმავე ანალიზის მეთოდით, სითბოსა და ბოლის გენერაციის ხასიათის მიხედვით, გვირაბის სხვადასხვა გრძივი გრადიენტისა და სხვა მნიშვნელოვანი პარამეტრების შესაბამისად, შესაძლებელია დადგინდეს ერთი გვირაბიდან მეორეში საგანგებო გასასვლელებს შორის დაშორებიის მანძილი, რომელიც გამოსაყენებელი იქნება უბედურების აცილებისადმი მზადმყოფი სავენტილაციო სისტემების მოწყობისათვის. ხანძრის შემდგომი განვითარების სტადიაზე დგება სავენტილაციო სისტემის კოლაფსის პერიოდი, როცა ვენტილატორები გავლენას ვეღარ ახდენენ ჰაერის მოძრაობის მიმართულებასა და ინტენსიურობაზე და აღნიშნული ორივე კომპონენტი მთლიანად განპირობებულია ხანძრის არსებობით. ამ პერიოდიდან დაწყებული, გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის გაზრდის გზით, წინააღმდეგობა უნდა გაეწიოს ტოქსიკური მინარევებითა და კვამლით გაჯერებული ჰაერის უკონტროლო გავრცელებას გვირაბში. გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის გაზრდის ყველაზე ეფექტური გზაა მისი დაყოფა მოკლე მონაკვეთებად ზღუდარების საშუალებით. ანალოგიური ხასიათის ზღუდარების შესაძლებელია გამოყენებული იქნეს სხვადასხვაგვარი ტრანსფორმირებადი სისტემა, რომლითაც სარგებლობენ კოსმოსში და ისეთ ადგილებში, სადაც ადამიანების შეღწევა გართულებული ან გამორიცხულია. გვირაბის შემთხვევაში ტრანსფორმირებადი სისტემა არის ლითონის დასაკეცგასაშლელი კონსტრუქცია მასზე გადაჭიმული ბაზალტის ცეცხლგამძლე ქსოვილით, ან მის გარეშე. დაკეცილ მდგომარეობაში სისტემა კომპაქტურია და მცირე ადგილს იკავებს. გაშლის შემდეგ აღნიშნული სისტემას უნდა შეეძლოს გვირაბის პერიმეტრის გადაფარვა. შესაბამისად, მან ობიექტურად უნდა შეძლოს ხანძრის კერის იზოლაცია. ტრანსფორმირებადი სისტემის მეშვეობით იმავე ცეცხლის კერის იზოლაციის მაგალითი წარმოდგენილია ნახაზზე 3. ნახ.2 გვირაბის ვენტელაციის ნახაზზე 1 გამოსახული სქემა ჭავლური ვენტილატორების რევერსირე ბის შე მდე გ samto jurnali #2(29), 2012 4 ნახ. 3. გვირაბის ვენტილაციის სქემა , როცა ხანძრის კე რა იზოლირე ბულია ტრანსფორმირე ბადი სისტე მის მე შვე ობით : 1 ,2 ტრანსფორმირე ბადი სისტე მის ე ლე მე ნტე ბი აღსანიშნავია, რომ კოლაფსის პერიოდისათვის სავენტილაციო სისტემაში ტრანსფორმირებადი სისტემის ჩართვა მოახდენს ხანძრის კერის ლოკალიზებას, ხელს შეუშლის მის გავრცელებას გვირაბის დანარჩენ ნაწილში და აგრეთვე შეასუსტებს ან სრულად აღკვეთს წვის მომწამლავი პროდუქტებისა და კვამლის გავრცელებას. ისიც აღსანიშნავია, რომ არსებული გვირაბების ვენტილაციის სისტემის ნაკლები დანახარჯებით მოდერნიზაცია შესაძლებელია სტაციონარულად დამონტაჟებული ტრანსფორმირებადი სისტემის გამოყენებით, რომლითაც, საჭიროების შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნება გვირაბის დაყოფა ერთმანეთისაგან იზოლირებულ მონაკვეთებად, რაც ხანძრის გავრცელების შემაფერხებელი უნდა გახდეს. ჩატარებული ანალიზის შედეგად შესაძლებელია გავაკეთოთ შემდეგი დასკვნები: 1. მშენებარე გვირაბებისათვის პროფილისა და გრძივი გრადიენტის მიხედვით სავენტილაციო ჰაერის მოძრაობის მიმართულება ისეთნაირად უნდა შეირჩეს. რომ ხანძრის შემთხვევაში კერის ორივე მხარეზე რაც შეიძლება ხანგრძლივად იყოს საგზაო მოძრაობის მონაწილეთა ევაკუაციის შესაძლებლობა; 2. აღნიშნულის უზრუნველსაყოფად, ურთიერთსაპირისპირო უნდა იყოს სავენტილაციო ნაკადისა და თერმული გრავიტაციით აღძრული ჭავლის მოძრაობის მიმართულება; 3. ექსპლუატაციაში არსებული გვირაბებისათვის იმავე ეფექტის მიღება შესაძლებელია ტრანსფორმირებადი ელემენტების გამოყენებით, რაც არსებული გვირაბების ნაკლები დანახარჯებით მოდერნიზაციის ერთერთ გზად უნდა მივიჩნიოთ. ლიტერატურა 1. ланчава о.а.‚ гвенцадзе и.т. к вопросу управления чрезвычайными ситуациями в транс портных тоннелях. «транспорт», n 1-2 (37—38), тбилиси, 2010. c. 18-21. 2. ланчава о.а.‚ лебанидзе з.б. по поводу коллапса системы вентиляции тоннеля при сильном пожаре. «транспорт», № 3-4 (31-32), тбилиси, 2008. c. 29-31. 3. un, economic and social council, economic comission for europe, multidisciplinary group of experts on safety in tunnels, report trans/ac 7/11, february, 2002. ланчава о.а.‚ гвенцадзе и.т. минимизация вшеия пожара в транспортных тоннелях с целью осугцествления эвакуации путем компьютерного моделирования, c помощю сfd-моделей, изучен характер распространения огня и продуктов горения в зависимости от профиля и продольного градиента samto jurnali #2(29), 2012 5 тоннеля; типа вентиляционной системы; влияния эффекта термической гравитации и других параметров. установлено, что в целях осуществления эвакуации, возможно применение эффекта термической гравитации в том случае, если он вызывает возникновение обратного потока относительно вентиляционной струи. b результате отмеченного, скорость воздушного потока на очаге пожара становится равной нулю, что будет продлевать период возможности осуществления эвакуации. получение того же эффект возможно также применением трансформируемой системы, которая до использования компактно складывается, а после раскрытия перекрывает периметр тоннеля, осуществляет изоляцию очага и препятствует распространению огня и продуктов горения вдоль тоннеля. lanchava о, gvencadze i. minimizin g the impact of tunnel fire for the implementation of evacuation by means of computer simulation, using cfd models, have studied the nature of the spread of fire and products of combustion, depending on the profile and of the longitudinal gradient of the tunnel, the type of ventilation system, the effect of the thermal effect of gravity and other important parameters. established that in order to implement the evacuation is possible to use thermal effect of gravity in the event that it causes the emergence of reverse flow relative to main air flow. as a result of the marked, the rate of air flow on the place of the fire will continue to be zero, which will extend the period of the feasibility of the evacuation. to get the same effect may also use the transformable systems, which has to be folded and after disclosure covers the perimeter of the tunnel, provides isolation place of the fire and prevents the spread of fire and combustion products along the tunnel. [author name] 1 შრომათა კრებული., ახალი სერია № 5 (84) „გეოგრაფიის თანამედროვე პრობლემები". მიძღვნილი ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტის დაარსების 80 წლისთავისადმი., თბილისი. 2013 წყალტუბოს (ყუმისთავის) მღვიმის ბუნებრივი კლიმატის შენარჩუნების აუცილებლობა მისი ექსპლუატაციის პირობებში ო. ლანჩავა,* კ. წიქარიშვილი** *გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი **ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი როგორც საზღვარგარეთის რიგი ქვეყნების (აშშ, საფრანგეთი, ბელგია, სლოვენია, ესპანეთი და სხვ.) გამოცდილება გვიჩვენებს, კეთილმოწყობილი მღვიმეების კლიმატური რეჟიმი წლიდან წლამდე მნიშვნელოვან ცვლილებას განიცდის: ირღვევა წლობით დამყარებული ბუნებრივი განიავების პროცესი, იზრდება ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა, მცირდება ფარდობითი ტენიანობა, უარესდება ჰაერის აირული შედგენილობა. ამის დასტურია ჩვენს მიერ (ტატაშიძე, ....1992) წლების განმავლობაში ზოგიერთ კეთილმოწყობილ მღვიმეში წარმოებული სპელეოკლიმატური, გეოდინამიკური, ატმოსფეროს ელექტრობის ზოგიერთი ელემენტის, აეროზოლებისა და ჰაერის აირული შედგენილობის კვლევის შედეგები. 1. მღვიმის კლიმატური პარამეტრები მის კეთილმოწყობამდე ჰაერის მოძრაობა. მღვიმეში ჰაერის ნაკადის წარმოშობის ძირითადი მიზეზი ზედაპირულ და მიწისქვეშა ჰაერის სიმკვრივეთა შორის სხვაობაა. აღნიშნული სიდიდის გამოსათვლელად ვისარგებლეთ სპელეოკლიმატური დაკვირვებების 24 საათიანი ციკლისა და სეზონური დაკვირვებების მასალებით. აღმოჩნდა, რომ მიწის ქვეშ ჰაერის წნევა 99,575-100,108 კპა ფარგლებში, ხოლო ზედაპირზე, შესაბამის პერიოდში 98,375-99,750 კპა ფარგლებში მერყეობს. მღვიმეში და ზედაპირზე ჰაერის წნევის საშუალო დღე-ღამური სიდიდე სინქრონულად იცვლება წნევის მინიმუმი 17— 19 სთის შუალედში, ხოლო მაქსიმუმი შუადღით აღინიშნება წნევის ცვალებადობის დღეღამური ამპლიტუდა მღვიმეში და ზედაპირზე, უმნიშვნელოდ განსხვავდება ერთმანეთისაგან (100-160 პა და 170-200 პა შესაბამისად), ხოლო დეკადური თითქმის თანხვედრილია (500-700 პა). აღსანიშნავია, რომ მღვიმის ჰაერის სვეტის ≈8,5 მ სიმაღლეზე ატმოსფერული წნევა 100 პასკალით იცვლება და ბარიული გრადიენტის მეშვეობით შესაძლებელია სარწმუნო შედეგების მიღება. [author name] 2 ჰაერის ტემპერატურა. მღვიმის ძირითადი დერეფნის გასწვრივ ჰაერის ტემპერატურა არათანაბრად არის განაწილებული. საწყისი მონაკვეთი და პირველი დარბაზი თითქმის იზოლირებულია დანარჩენი მღვიმისაგან. აქ შესამჩნევია ტემპერატურის დღეღამური და სეზონური ცვალებადობა, რომლის ამპლიტუდა შესაბამისად შეადგენს 1,5°c და 4,5°c-ს. მღვიმის დანარჩენი ნაწილი იმ მონაკვეთამდე, სადაც მიწისქვეშა ნაკადი გაედინება და სიფონურ ტბებს აჩენს, სუსტად ნიავდება, რის გამოც ჰაერის ტემპერატურა შედარებით მაღალია (14,0°c-l4,2°c) და დღეღამური ცვალებადობა არ შეინიშნება ტემპერატურის სეზონური ცვალებადობა კი ამ მონაკვეთზე (სიგრძე ≈650 მ), შესამჩნევია და ამპლიტუდა უახლოვდება 0,40c. მიწისქვეშა ნაკადის სათავესთან ჰაერის ტემპერატურა ეცემა 13,6°c-მდე და სტაბილურობას ინარჩუნებს ≈100 მ მანძილზე, შემდეგ მატულობს და ტრასის მთელ სიგრძეზე 14°c ფარგლებში რჩება. როგორც ეტყობა, აქ ტემპერატურის ფორმირებაზე გავლენას ახდენს მიწისქვეშა ნაკადი, რომელიც საექსკურსიო ტრასის ბოლომდე გაედინება. წყლის ტემპერატურა ყველა სეზონში პრაქტიკულად მუდმივია და შეადგენს 12°c დებიტი ცვალებადია 60 ლ/წმ (აგვისტო) და 800 ლ/წმ (აპრილი). ჰიფსომეტრულად მაღლა განლაგებული დარბაზები („წყალტუბო", "ქუთაისი") გამონაკლისად შეიძლება ჩაითვალოს. აქ ყველაზე მაღალი ტემპერატურა ახასიათებს ჰაერს (≈14,8°c ), რომელიც სეზონურ ცვალებადობას პრაქტიკულად არ განიცდის. სუსტი ჰაერცვლის დამადასტურებელია ის ფაქტორიც, რომ ჰაერის ტემპერატურა ცალკეულ დარბაზებში თითქმის ავტონომიურია, ასიმპტომურად უახლოვდება გარემომცველ ქანთა მასივის ტემპერატურას და არ განიცდის სეზონურ ცვალებადობას. უნდა დავასკვნათ, რომ წყალტუბოს მღვიმის ექსპლუატაციის მთელი პერიოდის განმავლობაში აუცილებელია ჰაერის ტემპერატურისა და ფარდობითი ტენიანობის ბუნებრივი ფონის შენარჩუნება (jishkariani,..., 2010). 2. მღვიმის კლიმატური პარამეტრები კეთილმოწყობის შემდეგ ჰაერის ტემპერატურა პრაქტიკულად არ შეცვლილა კეთილმოწყობის სამუშაოების ჩატარების შედეგად, ჰაერის ხარჯი ≈12-15%-ით არის გაზრდილი, ფარდობითი ტენიანობა კი შემცირდა ≈12-15%-ით. ჰაერის ხარჯი თვეების მიხედვით და მღვიმეში დასაშვებ ექსკურსანტთა რიცხვი მოცემულია ცხრილში. [author name] 3 ჰაერის შედგენილობის კვლევის შედეგებმა გვიჩვენა, რომ იგი არ შეიცავს წვად და ტოქსიკურ აირებს: сh4, h2s, so2, ჟანგბადისა და ნახშირორჟანგის შემცველობა არის ნორმის ფარგლებში. 3. მღვიმის საექსპლუატაციო ვითარება. გაანგარიშებებმა ცხადყო, რომ ცხრილის მონაცემების შესაბამისად, მღვიმის 8 საათიანი რეჟიმის დასასრულისათვის, ჰაერის ტემპერატურა 4,5-5,0°c-ით იქნება მომატებული ტრასის მთელ სიგრძეზე. ეს ნამატი დღე-ღამის დანარჩენ პერიოდში მოიხსნება და დარჩება მხოლოდ ტემპერატურის ფონური ნაზარდი, რომელიც თვის განმავლობაში 0,2—0,40c დიაპაზონში შეიცვლება. ხანგრძლივი ექსპლუატაციის შემდეგ მღვიმის ტემპერატურული რეჟიმი არსებითად შეიცვლება, რადგან ბუნება აღნიშნულ ფონს დახმარების გარეშე ვერ გაანეიტრალებს. მღვიმეში უკვე დარღვეულია ტენიანობის ბუნებრივი ფონი, რაც გამოიწვია წყალსადანარი გვირაბის აგებამ. ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა არ შეიცვლება არსებითად, მაგრამ მიწისქვეშა სიღრუის საერთო გამოშრობა და წყლის დონის დაწევა შეუქცევადი პროცესი გახდება. ზემოაღნიშნულიდან ცხადია, რომ ცხრილის მონაცემების მიხედვით მღვიმის ექსპლუატაცია გამოიწვევს სპელეოკლიმატური რეჟიმის ცვლილებას და აუცილებელი გახდება აღნიშნული რეჟიმის ხელოვნური რეგულირება. აღსანიშნავია, რომ ბუნებრივი სპელეოკლიმატური პარამეტრების შენარჩუნებას ხელს ვერ შეუწყობს ცხრილით განსაზღვრული ექსკურსანტების ვერც მაქსიმალური და ვერც ოპტიმალური რიცხვი, რადგან მათი გაანგარიშება შესრულებულია ადამიანის სუნთქვისათვის საკმარისი ჰაერცვლის უზრუნველყოფიდან გამომდინარე. როგორც ცნობილია, ადამიანი ჰაერში არსებული ჟანგბადის 1/5 ნაწილს ითვისებს, სამაგიეროდ 17% ჟანგბადს და 4% ნარშირორჟანგს გამოჰყოფს (უშაკოვი და სხვ., 1978). ე.ი. საშუალოდ 20 კაციანი ჯგუფი მღვიმის ჰაერში ნარშირორჟანგის შემცველობას 0,3-0,4 მგ/ლ-ით ზრდის. [author name] 4 სინამდვილეში ერთდროულად დასაშვებ ექსკურსანტთა რიცხვის განსაზღვრის დროს ამოსავალი უნდა იყოს სპელეოკლიმატური რეჟიმის დაცვა. ასეთ შემთხვევაში აპრილის თვეში მღვიმე საერთოდ უნდა დაიკეტოს ექსკურსანტებისათვის, ხოლო დანარჩენ თვეებში ცხრილში მონაცემები საშუალოდ 8-ჯერ უნდა შემცირდეს. 4. ღონისძიება მღვიმის სპელეოკლიმატური რეჟიმის შესანარჩუნებლად როგორც ადვილი მისახვედრია, სპელეოკლიმატური რეჟიმის შესანარჩუნებლად საჭიროა ჰაერის მოძრაობის ბუნებრივი რეჟიმის შენარჩუნება სეზონების მიხედვით, ჰაერის ტემპერატურის ნამატისა და ფარდობითი ტენიანობის დეფიციტის ლიკვიდაცია, გარემომცველი სამთო მასივის ტემპერატურისა და ტენშემცველობის ბუნებრივი ფონის დაცვა. აღნიშნული პარამეტრების დასაცავად რეკომენდაციას ვაძლევთ მიწისქვეშა ნაკადულის წყლის საშუალებით ჰაერის კონდიცირებას, რის შედეგადაც ჰაერის ტემპერატურა შემცირდება და ფარდობითი ტენიანობა მოიმატებს, რაც ხელს შეუწყობს გარემომცველი მასივის ბუნებრივი მითითებული ფონის შენარჩუნებას. ნაკადულის წყალი უნდა მიეწოდოს დასათვალიერებელი მოედნების მოაჯირების სიღრუეში 2-3 ატმოსფერო წნევით ტუმბოების მეშვეობით. წყლის გაფრქვევა ჰაერში მოხდება მას შემდეგ, რაც დამთვალიერებელთა ჯგუფი დატოვებს მოცემულ მოედანს. წინასწარ განსაზღვრული დროის შუალედის შემდეგ ფრქვევანები ავტომატურად უნდა გამოირთოს. ამასთან ერთად, ლუწნომრიანი ფრქვევანები ჰაერის მოძრაობის მიმართულებით დახრილი იქნება 30°-იანი კუთხით, ხოლო კენტნომრიანი იმავე კუთხით საპირისპირო მიმართულებით. ასეთ შემთხვევაში გაფრქვეული წყლის მიერ აღძრული დეპრესია დაკომპენსირდება და ჰაერის მოძრაობის რეჟიმს არ შეცვლის. კონდიცირებისათვის საჭირო წყლის ხარჯი არ აღემატება 2,8-3,0 ლ/წმ, რაც გავლენას ვერ მოახდენს კარსტული ნაკადულის რეჟიმზე, რადგან უარეს შემთხვევაში აღებული წყალი ნაკადულის დებიტის 5% არ აღემატება წყალმარჩხობის პერიოდში. ამასთან ერთად, ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ნამუშევარი წყლის დიდი ნაწილი თვითდინებით ისევ ნაკადულს უბრუნდება. კარსტული ნაკადულის ტემპერატურის ცვალებადობა ამ ღონისძიების შედეგად, გაზომვის ცდომილებაზე ნაკლებია, რადგან წყლის კუთრი თბოტევადობა 4-ჯერ აღემატება ჰაერისას, ხოლო მასური დებიტი ყველაზე უარეს შემთხვევაში (აგვისტო) მინიმუმ 70-ჯერ აჭარბებს ჰაერის ხარჯს (60 ლ/წმ და 0,7 მ3/წმ) აღნიშნულის გამო მღვიმის ჰაერის 5 გრადუსიანი ტემპერატურული ნამატის მოხსნით წყლის ტემპერატურა მხოლოდ 0,02°c -ით შეიცვლება. ამგვარად, წყალტუბოს მღვიმის ბუნებრივი სპელეოკლიმატური რეჟიმის შენარჩუნება შესაძლებელია მღვიმეში გამდინარე ნაკადის წყლის მეშვეობით, [author name] 5 ხოლო კონდიცირების განხილული პრინციპი მეტად უსაფრთხო და ეფექტური იქნება. necessity of preservation of the natural climate of tskhaltubo (kumistavi) cave during its operation lanchava 0.* tsikarishvili k.** *grigol tsulukidze mining institute **vakhushti bagrationi institute of geography summary to preserve the natural climate regime in the tskhaltubo cave systems it is necessary to carry out the permanent seasonal meteorological observations on the climatic parameters in the underground area. which will ensure the optimum operation of the cave system. by means of mentioned conditions will be to the conservation and this facility. for preservation of the natural regime of air circulation and for preservation of the optimum climate parameters, we consider it is necessary to introduce the following restrictions: during the cold period, the number of visitors should not exceed 7,000 person/season, and. in summer and spring — 20002700 person relatively. it is necessary to establish a special research laboratory. during the operation of the cave, the following activities should be carried out systematically: monitoring the inside environment microclimate: obtaining data on ionization and radioactivity of the air. on gas and bacteriological compositions of the air. on changes in the levels of underground waters according to diurnal and seasonal cycles and the attention should be paid to the prevention of pollution. необходимость сохранения естественного климata цхалтубской (кумиставской) пещеры при ее эксплуатации ланчава о * цикаришвили k. ** *горный институт им. г цулукидзе **институт географии им. вахушти багратиони резюме для сохранения естественного климатического режима цхалтубской карстовой пещеры необходимо постоянные сезонные наблюдения за изменением [author name] 6 климатических параметров подземного пространства. отмеченным будут выявлены условия, обеспечивающие сохранение и оптимальное функционирование этого объекта; для сохранения природного режима циркуляции воздуха и его оптимальных климатических параметров необходимо примененик: следующих ограничений: в холодное время года, количество посетителей не должно превышать 7000 человек/сезон а весной и летом 2000-2700 чел/сезон: необходимо создание специального научного стационара. 3a период эксплуатации пещеры систематически должны проводиться следующие мероприятия: исследование состояния микроклимата пещеры и ее окрестностей; научный анализ информации относительно радиоактивного фона и ионизации воздуха в пещерном комплексе; исследование газового и бактериологического режима воздуха в подземном пространстве; изучение сезонного изменения уровня подземной речки а также исследование состава поздемных вод. ლიტერატურა references ტატაშიძე ზ., ყიფიანი შ., ჯიშკარიანი ჯ., წიქარიშვილი კ. (1992). ახალი ათონის მღვიმის აღმოჩენის 30-ე წლისთავისა და მისი ექსპლუატაციის საკითხისათვის ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის სამეცნიერო სესია, თბილისი, გვ. 12-14. jishkariani j., tatashidze z., tsikarishvili k., lanchava o. (2010). main results of complex research into the tskaltubo cave system. // bulleten of the georgian academi of sciences. vol. 4, no. 2, p. 92-95. ушаков к. 3. и др. (1978). рудничная аэрология. м.‚ «недра». 440 с. процессы горных работ / грузинский политехнический институт. 1987 n7 1 ш. и. ониани, о. а. ланчава, б. 3. гвритишвили моделирование теплопереноса в горном массиве на интеграторе бусэ-70 при решении инженерных занач по тепломасоообмену в горных выработках часто возникают практически неразрешимые -математические трудности. поэтому в подобных случаях прибегают к методам моделирования. как известно, моделированием на интеграторе бусэ-70 можно решать нелинейные дифференциальные уравнения второго перядка с частными производными (1). в основу решения задач положен конечно-разностный метод, характеризующийся некоторой приближенностью. целью настоящей работы является разработка практических рекомендаций по получению заданной степени приближения при моделирования. путем сопоставления известных точных решений элементарных задач теплопроводности с результатами их моделирования можно выявить признаки, подтверждающие корректность выбора масштаба времени и “разбивки” моделируемой среди на отдельные зоны. рассмотрим следующую элементарную задачу: дан неограниченный цилиндр, состояший из горной породи с равномерной начальной температурой t=0°c и эквивалентним радиусом r0. в начальный момент времени он помешен в неограниченную горную среду с равномерной температурой t0=30°c. физические свойства цилиндроподобного горного массива и среди одинаковы (λ=2,1 вт/м.град; q=83,3.10-8м2/c; c=2300 кдж/м3.град. γ0=1096 кг/м3). нагревание цилиндра происходят только за счет тепловой энергии среды т.е. перенос осуществляется только теплоцроводностью. требуется найти распределение температуры в системе цилиндр-среда в любой момент времени. задача симметричная относительно оси цилиндра. решение поставленной задачи относительно безразмерной температуры имеет вид [2] где (2) -текущая температура окружаюшей среды по рациальному направлению в ортогональной плоскости оси симметрии; -цилиндрическая координата в среде; -функции бесселя первого рода нулевого и первого порядков соответственно; μ аргумент фундаментальной функции; z – время. моделирование производится по редиальному направлению в ортогональной плоскости оси симметрии. как известно (1) при моделировании на интеграторе бусэ-70 задаются интервалами времени, внутри которых искомую величину находят для средах значений физических параметров задачи, в данной работе приводятся результаты 12 контрольных задач для четырех процессы горных работ / грузинский политехнический институт. 1987 n7 2 интервалов времени (δz=336;672; 1008; 1344z) в двух вариантах. в обоих вариантах был смоделирован горный массив с одиноковими физическими свойствами. в первом случае был смоделирован горный массив с радиусом 115 м с 13 узлами на блоках интегратора, а во втором случае радиус равнялся 33,6 м с 8 узлами. на рис 1. приведена "разбивка” горного массива на отдельные зоны, которым соответствуют узлы на блоках, где сосредоточены регулируемые электрические сопротивления. электрическое сопротивление модели, имитирушее сопротивление переносу тепла в натуре для крайних ί-тых узлов н для узлов, находящихся посередине, соответственно определяется по формулам: где ℓ -расстояние между узлами, м; rn -масштаб моделирования, ом, м град/вт; z-радиус конечной зоны натуры,м; ί = 1,2,3,........, n. электрическое сопротивление, имитирущее на модели время протекания процесса в натуре, для первого я ί -того узлов соответственно определяется по формулам: электрическое сопротивление узлов, рассчитанные по формулам (3)-(6) для каждой зоны смоделированного горного массива (см. рис 1), приведены в таблице комбинацией электрических сопротивлений rτ, rλ1, rλ2, rλ3 соответствующими сопротивлениями rλ можно восстановить рассмотренные нами контрольные задачи для обоих вариантов. процессы горных работ / грузинский политехнический институт. 1987 n7 3 на рис. 2 и 3 приведено сравнение результатов точного расчета и моделирования во времени и в пространстве для оси симетрии и по ее нормали. на рис.3 группы условных знаков в кругах, обозначенных цифрами 1 и 2, соответствуют результатам моделирования по первому и второму вариантам. из рис.2 следует, что выбранные нами интервалы времени практически не влияют на конечные результаты. .установлено, что погрешность моделирования не превышает 5%, если отношение интервала времени моделирования к максимальному значению промежутка времени (к продолжительности протекания процесса по условиям задачи) варьирует в пределах 1/6 ÷1/30. в случае изменения указанного отношения в пределах 1/4, 5÷ 1/5, 5 погрешность доходит до 10%. в специальной литературе /1/ указывается о необходимости монотонного увеличения радиуса последующих зон моделируемого массива. с этой точки зрения "разбивка" массива в первом варианте (см. рис. 1) близка к идеальной. например, приращение радиуса второй и четвертой зон соответственно составляет 0,5 и 2 м, чего нальзя сказать о втором варианте; здесь приращение радиусов аналогичных зон соответственно составляет 0,2 и 4 м. в первом варианте радиус увеличился в 4 раза, а во втором в 20 раз. процессы горных работ / грузинский политехнический институт. 1987 n7 4 процессы горных работ / грузинский политехнический институт. 1987 n7 5 однако, несмотря на такое различие изменения радиуса отдельных элементов разбивки, и в этом случае моделирование дает удовлетворительные результаты, о чем свидетельствует рис.3. как видно из этого рисунка, приращение радиуса зон смоделиронного горного массива не оказывает существенного влияния на результаты моделирования, которые в значительной степени зависят от порядка величия сопротивлений, подключаемых в узлах блока интегратора. в заключение необходимо отметить, что «разбивку» моделируемого горного массива на отдельные зоны можно производить довольно произвольно. в этом случае достоверность подучаемых результатов будет обеспечена при условия, что величины электрических сопротивлений, в узлах блока, имитируюшие сопротивление среды переносу тепловой энергии, не отличались друг от друга более чем на порядок. в отношении интервала времени необходимо отметить, что при наличии срока службы подземного сооружения (τ) и необходимой степени точности определения температуры окружающего горного массива методом моделирования, интервал времени можно определить согласно приведенным выше значением соотношения δτ/τ, не прибегая к довольно сложным и трудоемким вычислениям. литература 1. коздоба л. а. электрическое моделирование явлений тепло-и массопереноса. м.: энергия, 1972 – 296 с. 2.ликов а.в. теория теплопроводности м.:высшая школа, 1967 600 с.. институт горной механики ан гсср поступила в редакцию 7.10.1986 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 406 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.42 the future of education in the epoch of social-technological mutations based on the experience acquired and the challenges revealed in relation to the distance teaching (moodle) in the period of the pandemic amiranberdzenishvili1, kakha ketsbaia2 1doctor of philosophy, iv. javakhishvili tbilisi state university professor, department of sociology and social work 2doctor of philosophy, iv. javakhishvili tbilisi state university, associate professor, department of sociology and social work https://orcid.org/ 0000-0001-9149-5376 abstract in the article consists of two parts. the first part is theoretical, concerned with the future of education in the epoch of social-technological mutations and is based on alvin toffler’s futurological conception of education and zygmunt bauman’s theory of liquid education (a. berdzenishvili, k. ketsbaia). the second part is ofthe practical character and is concerned with the experience (personal experience) gained in the sphere of distance teaching and the challenges revealed (a. berdzenishvili). keywords: the future of education, the crisis of contemporary education, liquid education, digital generation, distance teaching, information-communication technologies. part one: the issue of the future of education will not be clear without a theoretical basis. in our case such a basis is alvin toffler’s conception who supposed that the period up to 2025 would be a turning point in the history of the humanity since the industrial world order will, finally, become part of history and a super-industrial, information epoch will start which will be followedby such struggles and conflicts for the power that will shatter the world (toffler, 1970, p. 120). it is 2022 now and we are facing the fact. we are witnessing the result of the global transformation – a new society – a knowledge society is being established. we think that the pandemic (and other similar global phenomena) process plays the role of an accelerator in the process of the transformation and thus makes the faults of knowledge, education and science of the industrial epoch more evident. nowadays the future shock and phobias accompanying it are present and disorient the socius and people since the system of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 407 knowledge, education and upbringing of the earlier epochs were oriented not to adapting to such transformations but looked back to the past. according to toffler, transformation and mutation will concern almost everything: family, genetic revolution, politics, economics and, of course, education (toffler, 1974, p. 50). the education system of the previous epoch becomes useless in the super-industrial epoch, therefore, the xxi century will be the century of social conflicts, numerous global problems and challenges. in this situation, a question arises: what will education be like, and what form will it accept in the future? toffler’s answer to this question is the following: the traditional system of education will cease its existence or to put it more simply, schools and universities will not exist anymore. a noteworthy interpretation as to why it willhappen should be looked for in alvin toffler’s social-futurological conception of education. and an answer regarding the kind of future education is given by an outstanding sociologist zygmunt bauman (bauman, 2000. p. 130). according to him, the future belongs to liquid education. at the same time, standardized instruments of measuring knowledge and systems of its transmission do not correspond anymore to the character of obtaining this knowledge. even more, the system of education itself loses its position and priorities in the distribution of knowledge. it is possible to learn without them and quite successfully at that. in this new world, everyone must independently find his/her own self and in opposition to the mass ideas or traditional opinions, we have to learn to produce our ideas of some value. nowadays the young strive for freedom in everything – beginning with the freedom of choice to the freedom of expression. the choice is like oxygen for them. while the old generation is irritated by brands, a variety of products, etc. the “digital generation” accepts everything as delegated to them. for them, technology is a means to reach the goal and they, when necessary, find the marketing messages and solve uncertainties (ketsbaia, 2020, p. 530). they use technology to escape from the institutional limitations of traditional offices and work from their own homes. the “digital generation” needs freedom to express their own personalities and follow their own paths. the internet grants them the freedom to choose what to purchase, where to work, when to talk to friends and where to be at the necessary time. these young people choose where and when to work, they use technologies to get rid of traditional offices and routine work. they unite staying at home and working; prefer to work from various places than stay in a particular office. they also want to work without leaving their houses, in their rooms and using their computers (dewey, 2010, p. 230). the search for freedom substantially changes education. more and more information becomes available to the young. they can receive information at any time andany place. in addition, it is not any more necessary to attend lectures and it is possible to listen to them without leaving one’s house. in the epoch of a range of splitting transformations and social-technological mutations, it is of utmost importance for education to retain its moral ethos (berdzenichvili, ketsbaia, 2022, p. 330). part two: in the information epoch, without digital technologies it is impossible to speak about “receiving knowledge through knowledge”, the management of knowledge and the contemporary education based on it. technologies are an intermediator between students and lecturers. informationcommunication technologies are the best means for increasing the quality of education. using electric appliances enhances the integration process and eliminates passive participation. students can any time georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 408 suitable for them (even if they do not attend the lecture or the seminar) join discussions on issues interesting to them on the forum. it is true that georgia and georgian universities are rather far from the achievements of the western information-open society systems of education, but if our society wants to occupy its place in this new information era, using informative methods and introducing electronic teaching cannot be postponed. nowadays the young have plenty of various means to obtain information, though in our conditions they lack the skills necessary to systematize information and education is nothing more than “systematized knowledge”. applying information-communication technologies in the process of teaching will enhance forming of the skills corresponding to the demands of the contemporary epoch and the process “of receiving new knowledge through knowledge” and thus will become aguarantee of the development of georgian society to occupy its deserved place in the global system of the world distribution of labour and knowledge. distance teachingas a colossal resource – as a university in a “box” – has numerous positive aspects. first of all, it is its mass character. the time when there was a deficit of computers among the students passed long ago and despite social status and economic situation the majority of students have personal computers at home and if anyone does not have a computer, the university resource centres offer comfortable conditions to work with computers and prepare lecture materials. the system of distance teaching is a perfect time-saving means and it is very important for students. when no lecture books are available, students have to spend much time and material resources to copy the necessary materials. one more positive aspect consists in the fact that students can have constant online contact with their lecturers and ask them questions if they fail to do it during the group work. this mode of teaching is very comfortable for those students who are abroad, ordered and purposeful planning of the system creates the feeling of presence in students even if only virtually. theoretically, if they wish, they can receive no less knowledge than those who physically attend the lectures. it may be an exaggeration but i think that distance teaching may be used to spread knowledge over the territories which are temporarily occupied: in the case when lecture courses are professionally prepared and made available on the internet students who live in the occupied territories will receive a possibility to acquaint with the georgian system of education and education sciences. regarding my personal experience, i would like to stress that working in this system was rather pleasing from the aspect of self-development. i have discovered plenty of new aspects of presenting the teaching material to my students and setting them various tasksto fulfil. though there were quite a lot of problems as well. these problems in main were associated with the bureaucratic functions of the site, where there are lots of functions but it is not strictly determined, what they are to be used for. of course, i could always address the program coordinators who were always ready to help but i think that the site should itself ensure the possibility to work easily,especially when the majority of professors have no experiencein working with such systems. it is possible to do more to elaborate the system of distance teaching, there can always be a new sphere that needs further development. i think that more must be done to make the process of presentation easier using either photo collages or video presentations. of course, such means exist and active work is necessary to elaborate on them. we hope that professors and teachers will soon eventually adapt to this system, the style of the uploaded material georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 409 will become better and the system will gain more popularity with the students. certain improvements should be introduced in this direction as well, it is necessary to arrange meetings where we will be able to share our experience, and it is desirable to interview students as well since it will help to better adjust the system to its main users – students. finally, it should not be forgotten that interactive teaching is unimaginable without live communication, especially in social and humanitarian sciences. students must have immediate contact with their professors and teachers. this system can be only a subsidiary and complementary means to traditional lectures. references:  toffler a. (1970), future shock, bantam books;  toffler a. (1974), learning for tomorrow, random house;  bauman z. (2000), liquid modernity, cambridge;  ketsbaia k. (2020), sociology of education (in georgian);  dewey j. (2010), democracy and education (in georgian);  berdzenichvili a, ketsbaia k. (2022), modern sociological discourse (modern sociological theories) (in georgian). განათლების მომავალი სოციალურ-ტექნოლოგიური მუტაციების ეპოქაში პანდემიის პერიოდში დისტანციურ სწავლებაში (moodle) დაგროვილი გამოცდილებისა და და გამოწვევების მიხედვით ამირან ბერძენიშვილი1, კახა ქეცბაია2 1ფილოსოფიის მეცნ. დოქტორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციოლოგიისა და სოციალური მუშაობის დეპარტამენტის პროფესორი, 2ფილოსოფიის მეცნ. დოქტორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციოლოგიისა და სოციალური მუშაობის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, https://orcid.org/ 0000-0001-9149-5376 აბსტრაქტი სტატია ორი ნაწილისაგან შედგება. მისი პირველი ნაწილი თეორიულია და სოციალურტექნოლოგიური მუტაციების ეპოქაში განათლების მომავალს შეეხება, რასაც საფუძვლად ელვინ ტოფლერის „განათლების ფუტუროლოგიური კონცეფცია“ და ზიგმუნტ ბაუმანის „თხევადი განათლების თეორია“ უდევს (ა. ბერძენიშვილი, კ. ქეცბაია). მეორე ნაწილი პრაქტიული ხასიათისაა და პანდემიის პერიოდში გამოყენებული დისტანციური სწავლების სფეროში დაგროვილ გამოცდილებასა (პირადი გამოცდილება) და გამოწვევებს შეეხება (ა. ბერძენიშვილი). ნაწილი პირველი: განათლების მომავლის შესახებ საკითხი გარკვეული კონცეპტუალური საფუძვლის გარეშე, ვფიქრობთ რომ, გაუგებარია. ჩვენს შემთხვევაში მსგავს კონცეპტუალურ საფუძველს ელვინ ტოფლერის კონცეფცია წარმოადგენს, რომელმაც გამოთქვა ვარაუდი, რომ 2025 https://en.wikipedia.org/wiki/future_shock https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=learning_for_tomorrow&action=edit&redlink=1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 410 წლამდე პერიოდი საკაცობრიო ისტორიაში გარდამტეხი იქნება, რადგანაც ინდუსტრიული მსოფლიო წესრიგი, საბოლოოდ, ისტორიას ჩაბარდება და ზეინდუსტრიული, ინფორმაციული ერა დადგება, რასაც ძალაუფლებისათვის ისეთი ბრძოლა და კონფლიქტები მოჰყვება, რომელიც მსოფლიოს შესძრავს. ამჟამდ 2022 წელია და ფაქტი სახეზეა. გლობალური ტრანსფორმაციის შედეგი ახალი ცოდნის საზოგადოების, საბოლოოდ, დამკვიდრება სახეზეა. ვფიქრობთ, რომ პანდემიამ ამ ტრანსფორმაციაში ამაჩქარებლის როლი შეასრულა, რომელმაც კიდევ უფრო ნათელი გახადა ინდუსტრიული ეპოქის ცოდნის, განათლებისა და მეცნიერების ნაკლოვანებაბა. ტოფლერის მიხედვით, ტრანსფორმაცია და მუტაცია შეეხება თითქმის ყველაფერს: ოჯახს, გენეტიკურ რევოლუციას, პოლიტიკას, ეკონომიკას და, რა თქმა უნდა, განათლებას. ადრეული ეპოქის განათლების სისტემა ზეინდუსტრიულ ერაში უვარგისი გახდება, ამიტომ xxi საუკუნე სოციალური კონფლიქტების, მთელი რიგი გლობალური პრობლემებისა და გამოწვევების საუკუნე იქნება. ასეთ ვითარებაში ჩნდება კითხვა: როგორი იქნება და რა სახეს მიიღებს სამომავლოდ განათლება. ტოფლერის პასუხი ამ კითხვაზე ასეთია: განათლების ტრადიციული სისტემა აღარ იარსებებს ანუ უბრალო ენაზე რომ ვთქვათ, დღევანდელი სკოლები და უნივერსიტეტები, რა სახითაც ისინი ამჟამად არსებობენ, უბრალოდ, არ იარსებებენ. ხოლო რა სახე ექნება მომავლის განათლებას ამაზე პასუხი ცნობილ სოციოლოგს ზიგმუნტ ბაუმანს აქვს. მის მიხედვით მომავალი თხევად განათლებას ეკუთვნის. ამასთანავე ცოდნისა და მისი ტრანსლირების სისტემათა გაზომვის სტანდარტიზებული ინსტრუმენტები ამ ცოდნის წვდომის ხასიათს უკვე აღარ შეესაბამებიან. უფრო მეტიც, განათლების სისტემაც კი ცოდნის გავრცელებაში თავის პოზიციებსა და პრიორიტეტებს კარგავს. შეიძლება მათ გარეშეც კი ისწავლო და თანაც წარმატებით. ამ ახალ სამყაროში თითოეულმა თვითონ უნდა იპოვოს თავისი თავი, თანაც მასობრივი შეხედულებების თუ ტრადიციული წარმოდგენების საპირისპიროდ, ღირებულების მქონე საკუთარი იდეების პროდუცირება (წარმოება) უნდა ვისწავლოთ. ნაწილი მეორე: დისტანციურ სწავლებას, როგორც კოლოსალურ რესურსს – უნივერსიტეტს ერთ ,,ყუთში“ მრავალი დადებითი ასპექტი აქვს. ერთ ერთი დადებითი მომენტი ისაა რომ სტუდენტს შეუძლია მუდმივი ონლაინ კავშირი ჰქონდეს ლექტორთან და დამატებით კითხვები დაუსვას თუ ჯგუფური მუშაობის დროს ვერ მოახერხებს ამის გაკეთებას. ასევე ეს საშუალება ძალიან კარგია უცხოეთში გამგზავრებული სტუდენტებისთვის, სისტემის მოწესრიგებული და მიზანმიმართული დაგეგმარება ხელს უწყობს სტუდენტებში, შექმნას ლექციებზე დასწრების განცდა, თუნდაც ვირტუალურად. თეორიაში, მათივე მონდომების შემთხვევაში, ისინი არანაკლებ ცოდნას მიიღებენ ვიდრე ის სტუდენტები, რომლებიც ლექციას ფიზიკურად ესწრებიან. შეიძლება გადაჭარბებულიც არის, მაგრამ ფაქტია, რომ ეს საშუალება შეიძლება იქნას გამოყენებული ცოდნის გასავრცელებლად დროებით დაკარგულ ტერიტორიებზე, სალექციო კურსების დახვეწილად ჩამოყალიბებისა და განთავსების შემთხვევაში შეიძლება ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებმა სტუდენტებმა შეძლონ ქართული განათლების სისტემაზე და სასწავლო მეცნიერებებზე წარმოდგენის შექმნა. რაც შეეხება პირად გამოცდილებას, უნდა აღინიშნოს, რომ ამ სისტემაში მუშაობა საკმაოდ სასიამოვნო იყო თვითგანვითარების კუთხით, მრავალი ახალი ასპექტი გამოვლინდა სტუდენტებისთვის მასალის მიწოდებისა და დავალებების მიცემაში. დისტანციური სწავლების სისტემის დახვეწის მიმართულებით დაუსრულებელი მუშაობაა შესაძლებელი, ყოველთვის არის შესაძლებელი გამოიძებნოს ახალი სფერო, რომლის დახვეწაც შესაძლებელი იქნება. იმედია, პროფესორ – მასწავლებლები თანდათან გაივლიან ადაპტაციას და მოერგებიან ამ სისტემას, უფრო დაიხვეწება მასალების განთავსების სტილი, ეს სისტემა სულ უფრო მეტ პოპულარობას მოიპოვებს სტუდენტებში. ამ მიმართულებითაც არის გასატარებელი ღონისძიებები, საჭიროა გაიმართოს შეხვედრები სადაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 411 მოხდება გამოცდილების გაზიარება, ასევე გამოკითხვების ჩატარება სტუდენტებში, რათა სისტემა მაქსიმალურად იყოს გათვლილი მის უმთავრეს მომხმარებელზე – სტუდენტზე. საბოლოოდ, არ უნდა დაგვავიწყდეს რომ ინტერაქტიული სწავლება შეუძლებელია არსებობდეს ცოცხალი ურთიერთობის გარეშე, განსაკუთრებით სოციალურ და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში. სტუდენტის ჩამოყალიბებისთვის აუცილებელია მას ჰქონდეს პირდაპირი კომუნიკაცია პროფესორ – მასწავლებელთან, ეს სისტემა ჩვეულებრივი ლექციების მხოლოდ დამხმარე და შემვსები შეიძლება იყოს. საკვანძო სიტყვები: განათლების მომავალი, თანამედროვე განათლების კრიზისი, თხევადი განათლება, ციფრული თაობა, დისტანციური სწავლება, ინფორმაციულ კომუნიკაციური ტექნოლოგიები. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 1 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.01 improving the quality of medical education: students’ achievements and perceptions on simulation based learning. irma manjavidze1; dali chitaishvili2; pirdara nozadze 1, 2 department of clinical skills and multidisciplinary simulation, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 1 : https://orcid.org/0000-0002-9298-4187; 2 : https://orcid.org/0000-0002-7631-9785 abstract background. simulation based learning (sbl) revolutionized medical education. today's challenge is to control and improve the quality of the sbl. one way to monitor the quality of the learning process is to conduct regular surveys. methods.. 4th year medical students were asked to fill out a questionnaire consisting of likert scale, to assess the training course and sbl in general. improvement of their knowledge after taking the course was analyzed on the basis of preand post-test results. results. eighty-two 4th year medical students responses to the 35 questions in the questionnaire were positive and the average score was 4.57 on a 5-point likert scale. preand post-test analysis proved that the course was really productive. the average points for pretest was 20 points (sd=5,39) and 29 points for pot-test (sd=4,64). conclusions. “clinical skills” course has caused a high satisfaction and motivation of the students and improved their knowledge. knowledge enhancement and skills acquisition took place in a comfortable environment. keywords: simulation based learning, students’ perception, preand post-tests, likert scale, medical education. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 2 background georgia is in a process of innovation and reform of the higher education institutions trying to meet international standards .this process is quite complex which implies that we need to realize our role as educators, teaching should become more student-oriented and outcome-based, and medical education programs should be increasingly enriched with modern methods of teaching that will help students not only acquire theoretical knowledge, but also practical skills. outcome-based education is focused on what the students are expected to know and to do. nowadays simulation based learning and osce format assessment is considered as the best way to acquire and test performance and competence in skills such as communication, clinical examination, medical procedures etc with unnecessary risks to patient. the use of medical simulators revolutionized medical education and has brought a level of expertise and confidence to medical personnel at all levels.the idea of practicing on inanimate objects before contact with real patients backs to antiquity. earliest simulators in the history of medicine were used for teaching anatomy, surgery, obstetrics etc. (1) when describing the history of simulation based learning madame du cudrey, the “king’s midwife” must be mentioned. she was midwife in the court of king louis xv and in the 1700s she created the "machine" i.e. simulators to train midwives in france (2). her mannequins were very popular as they looked very realistic and could be used to learn how to manage normal childbirth and childbirth complications. also noteworthy is the german professor b. schultze, head of the university women’s clinic in jena, who created bony pelvic phantoms in the 1890s; for the teaching of pelvimetry (2). the beginning of the twentieth century is considered as the "black age" of simulation teaching. and it received special attention back in the late 20th century. the fundamental reforms of medical education in the 20th century were driven by a significant discovery, which was made in 1984 by the harvard medical practice study 1, which randomly selected 30,000 hospitals in new york state, with histories showing that medical malpractice affected 3.7% of hospital admissions, of which 27.6% were due to negligence. 13.6% of them caused death. (3) a 1999 report by the institute of medicine (iom), err is human, found that medical errors harmed approximately 3% of hospital patients and resulted in an estimated 98,000 deaths in the united states. (4) the modern model of medical simulation training is considered to be taken from aviation, where errors are reduced to zero, because in such industries, which are termed as high reliability organizations there is a high culture of security, which is somewhat conditioned by simulation based training. the need to learn lesson from aviation was driven by the issue of patient safety. and over past decades many centers and laboratories of simulation training in medical schools were opened, and training courses were prepared. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 3 the call to enrich curriculum with modern teaching methods which will ensure to fill the existing gap between reality and classrooms led to the inclusion of simulation based learning (sbl) in the undergraduate curriculum. today's challenge is to control and improve the quality of the sbl. tbilisi state medical university (tsmu) is a member of the european higher education area, so it must meet the quality standards of higher education, which will determine its competitiveness throughout the world. the quality is determined by the content of the curriculum, the qualification of the teachers, the availability of relevant resources. one way to monitor the quality of the learning process is to conduct regular surveys. at tsmu the academic and invited staff as well as training courses are regularly evaluated both by the administration and the student. appropriate questionnaires are developed by the university quality assurance service and the departments to assess the course and the teacher. at the department of clinical skills and multidisciplinary simulation (csms) at the end of each rotation the student anonymously completes a questionnaire, the data of which is analyzed by the staff of department and then with the dean of the faculty. the results and recommendations are discussed at the department meeting and then at the faculty board, and / or, if necessary, individually with particular academic or invited teacher. based on the evaluation result, success is rewarded with promotion and bonus. csms department offers courses for various faculties of the tsmu. among them are three compulsory training courses for students of the 2nd, 4th and 6th years of the english-language program of the faculty of medicine, where they are given the opportunity to learn various procedures and manipulations using manikins and simulators. the mandatory course for 4th year students (vii or viii semester) includes the following thematic lessons: 3 days: obstetrics and gynecology: ” insertion of intrauterine device”, “gynecological examination with pap smear” and “active management of the third stage of labor.”; 4 days: pediatrics: “newborn physical examination”, “newborn emergency care”, “auscultation of heart in newborn” and “auscultation of newborn’s lungs”, 1 day: nursing: “nasogastric intubation” and “bladder catheterization”. 1 day: communication scenarios. the aim of our study was 1. to evaluate how our rotation improves knowledge of our students. 2. to learn the perception of 4th year students' regarding our training course, sbl, teachers and learning environment. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 4 methods: our department conducted prospective study in the spring semester from march, 2021 to may, 2021. inclusion criteria were: viii or vii semester students of faculty of medicine. there were 8 groups who met our inclusion criteria and had rotation at our department during this period. all students were enrolled (n=82) in our study. a week before the start of our rotation, we send all our students the address of our website, where they have the opportunity to view their training schedule, presentation and video materials on each topic, etc. in the context of the pandemic, students are encouraged to come well prepared for each class in order to devote more time to practice during face to face learning. study participants were no exception. when students came to our department, before the first class, students were invited to attend a 20minute presentation to give an explanation of our study: in particular, that as part of this study, they would be asked to write preand post-tests that the evaluation of tests would not affect their rating. they were also explained how to fill out the questionnaire. brief information about our study was provided on the title page of the pre-/posttest and questionnaire. the anonymity of the survey was emphasized. then the students were then given 30 minutes to write a pre-test consisting of 40 questions that included thematic topics. each question had 4 possible answers and for each correct answer the student was given 1 point, so the maximum score of the test was 40 points. at the end of the rotation there were asked to complete the same test plus the questionnaire to assess the training course. this time we used a new questionnaire, which is more adopted to simulation based learning. the questionnaire included questions from our department's old questionnaire (which was later replaced by a shorter version), some questions were taken from the literature (6), and also used questions from a questionnaire proposed by tsmu quality assurance service. the questionnaire was divided into three blocks, in the first block the students were asked to evaluate the training course and express their attitudes toward sbl, in the second block they were asked to evaluate teachers and in the third block -learning environment that has a significant impact on students’ academic achievement. students were asked to express their level of agreement with 35 items using a likert scale ranging from 1 to 5, from strongly disagree to strongly agree with neutral option in the middle. with 36 question we asked them to rate the course: very poor, poor, moderate, good, excellent. space was left for additional comments. results: a total of 82 4th year medical students participated in our study between march 2021 and may 2021. students ranged in age from 20 to 24 and had a mean age of 21.82 (sd = 0.82). the sample was represented https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 5 by seventh(58.5%, n = 48), and eighth(41.5%%, n = 34) semester students. there were 45 female (54.9%) and 37 male (45.1%) participants. see table 1 table 1: demographic characteristics of the sample. sex n % female 45 54.9 male 37 45.1 semester vii 48 58.5 viii 34 41.5 m sd range age 21.82 0.82 20-24 pre and post-test results were statistical analyses were performed using excel t-test. alpha was set at 0.05, and p-values of less than 0.05 were considered statistically significant. the average points for pretest was 20 points (mode=25 points; sd=5,39) and 29 points for pot-test (mode=33 points; sd=4,64). preand post-test analysis revealed that students' knowledge was significantly improved. preand post-test more detailed results are presented in table 2. table 2. preand post-test analysis. pre-test points post-test points mean 20,31707317 29,09756098 variance 29,10809997 21,5459199 observations 82 82 pearson correlation 0,273829978 hypothesized mean difference 0 df 81 t stat -13,08228918 p(t<=t) one-tail 0,00 t critical one-tail 1,663883913 p(t<=t) two-tail 0,00 t critical two-tail 1,989686288 through our questionnaire we wanted to understand the attitude of students towards our training course and simulation teaching in general. as their objective and honest answers on the questions of the questionnaire will be of the greatest help to evaluate how our department work; analysis of the answers will aid in improving the quality of our academic activities. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 6 through the first 16 statements of our questionnaire, we wanted to understand what rating is given to our particular course. great majority of students think that the course was important, enjoyable, and they learned some manipulations and procedures while working on manikins and that they improved their skills. (see table 3: statements:-1,2,5,6,8,11). there is no such unanimity among the students regarding the time allotted for each course and for the duration of the course. (table 3: statements 3, 13, 14). majority of students think that the learning objectives were well formulated, the assessment was objective and that the learning material was appropriate (table 3: statements 9, 12, 15,16). statements -4, 7, 10 of questionnaire show that students want to be better prepared for such practical classes and wish that cases were brought from real life. table 3. questionnaire (part-1) statement n sa (%) a (%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 1. the course of "clinical skills" is important for my future profession. 82 91% (75) 9% (7) 0% 0% 0% 4,91 0,28 2. the experience has improved my skills. 82 95% (78) 5% (4) 0% 0% 0% 4,95 0,22 3. timing for each simulation case was adequate. 82 39% (32) 30% (25) 26% (21) 5% (4) 0% 4,037 0,92 4. the degree of difficulty of the cases has been adequate to my knowledge. 82 48% (39) 48% (39) 5% (4) 0% 0% 4,43 0,59 5. i have improved my technical skills. 82 68% (56) 24% (20) 7% (6) 0% 0% 4,61 0,62 6. i have learned some clinical cases, procedures and manipulation within this course. 82 68% (56) 24% (20) 7% (6) 0% 0% 4,61 0,62 7. i knew the theoretical side of cases. 82 43% (35) 43% (35) 12% (10) 2% (2) 0% 4,26 0,77 8. i have learned from the mistakes i made during simulation. 82 78% (64) 15% (12) 7% (6) 0% 0% 4,71 0,59 9. objectives were clear . 82 71% (58) 20% (16) 10% (8) 0% 0% 4,61 0,66 10. cases recreated real situations. 82 51% (42) 24% (20) 24% (20) 0% 0% 4,27 0,83 11. the course was enjoyable. 82 88% (72) 12% (10) 0% 0% 0% 4,88 0,32 12. the information i received beforehand was relevant 82 66% (54) 29% (24) 5% (4) 0% 0% 4,61 0,58 13. the length of course was appropriate 82 32% (26) 15% (12) 34% (28) 7% (6) 12% (10) 3,46 1,34 14. the course content and delivery pace was appropriate 82 51% (42) 37% (30) 7% (6) 5% (4) 0% 4,34 0,82 15. the course material (ppt and videos )was appropriate for learning 82 72% (59) 18% (15) 7% (6) 2% (2) 0% 4,59 0,73 16. the grading of the course was fair 82 73% (60) 27% (22) 0% 0% 0% 4,73 0,45 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 7 with statements 17-25 we wanted to learn our students view on simulation based learning in general. the vast majority of them strongly agree or agree with the statements that describe the positive aspects of simulation based learning. (see table 4). table 4. questionnaire (part-2) question n sa(%) a(%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 17. simulation is useful to assess the clinical status of a patient. 82 77% (63) 21% (17) 2% (2) 0% 0% 4,74 0,49 18. simulation practice lets you learn how to avoid making mistakes. 82 83% (68) 12% (10) 5% (4) 0% 0% 4,78 0,52 19. simulation helps to set priorities for action 82 62% (51) 33% (27) 5% (4) 0% 0% 4,57 0,59 20. simulation made me think about my next clinical practice. 82 62% (51) 23% (19) 15% (12) 0% 0% 4,48 0,74 21. simulation improves communication and the ability to work with the team. 82 65% (53) 21% (17) 15% (12) 0% 0% 4,5 0,74 22. simulation is helpful as it relates theory with practice. 82 76% (62) 20% (16) 5% (4) 0% 0% 4,7 0,55 23. simulation promotes self-confidence. 82 71% (58) 27% (22) 2% (2) 0% 0% 4,68 0,52 24. this type of practice has increased my commitment. 82 59% (48) 34% (28) 7% (6) 0% 0% 4,51 0,63 25. interaction with the simulation improves clinical competence. 82 60% (49) 27% (22) 13% (11) 0% 0% 4,46 0,72 with statements 26-32, we tried to get information about what assessment students gave teachers. the analysis of the questionnaire showed that students positively evaluate the work done by teachers. (see table 5). table 5. questionnaire (part-3) statement n sa (%) a (%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 26. i felt comfortable and respected during the sessions. 82 88% (72) 10% (8) 2% (2) 0% 0% 4,85 0,42 27. the teacher gave constructive feedback after each simulation 82 80% (66) 20% (16) 0% 0% 0% 4,8 0,39 28. the teachers at the end of my performance helped me reflect on the cases. 82 65% (53) 30% (25) 5% (4) 0% 0% 4,59 0,58 29. the teacher s helped me correct mistakes 82 78% (64) 22% (18) 0% 0% 0% 4,78 0,42 30. the teachers were helpful and supportive 82 85% (70) 12% (10) 2% (2) 0% 0% 4,82 0,44 31. i felt able to ask any questions i had 82 78% (64) 17% (14) 5% (4) 0% 0% 4,73 0,55 32. the proposed scheme of students' work during sessions was acceptable. 82 66% (54) 27% (22) 7% (6) 0% 0% 4,59 0,63 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 8 with statements 33-35 of the questionnaire, we literally tried to find out how students evaluate learning environment and the work of our technical staff and support staff. table 6. questionnaire (part-4) statement n sa (%) a (%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 33. facilities and equipment were real. 82 59% (48) 24% (20) 12% (10) 5% (4) 0% 4,37 0,88 34. the webpage of the centre was useful. 82 61% (50) 22% (18) 15% (12) 2% (2) 0% 4,41 0,83 35. the course was well organized. 82 65% (53) 27% (22) 9% (7) 0% 0% 4,56 0,65 with final statement we asked to rate training course in which responders were asked to specify their assessment by marking one of the following words: very poor; poor; moderate; good and excellent. 4 th year student’s level of satisfaction with “clinical skills” course is presented in diagram 1. majority of the students (79.0%) rated their satisfaction with “clinical skills” rotation experience as excellent or good, while 7% rated as moderate or poor. 4th year student responses to the 35 questions in the questionnaire were positive and the average score was 4.57 on a 5-point likert scale. diagram 1. rate the training course 0 (0%) 1(1%) 6 (7%) 7 (9%) 68 (70%) very poor poor moderate good excellent https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 9 conclusions feedback from students allows us to monitor the quality of the learning process to some extent. csms department regularly conduct such surveys. analysis of the answers helps us to improve the quality of our academic activities.we always respond to the trends reflected in the questionnaire answers. there were several cases where it was on the basis of these results that we made changes to the curriculum. at the end of the course, the final evaluation of the students is always done by the objective structured clinical examination (osce), however, before the osce our student have to write the mcq. within this study we ask our students to write the test before and after the training course thus we tried to reveal how much the knowledge of students improved after taking our course. the best evaluation of the course we think we read in the comments of the questionnaire. "when i was writing the pretest, i wondered how i could answer such difficult questions and i could not imagine that at the end of the course i would be able to answer all the questions and that i would be able to do so many manipulations on my own." https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 10 references 1. gardner r, raemer db. simulation in obstetrics and gynecology. obstet gynecol clin north am. 2008 mar;35(1):97-127, ix. doi: 10.1016/j.ogc.2007.12.008. pmid: 18319131. 2. buck gh. development of simulators in medical education. gesnerus. 1991;48 pt 1:7-28. pmid: 1855669.. 3. bates dw, spell n, cullen dj, burdick e, laird n, petersen la, small sd, sweitzer bj, leape ll. the costs of adverse drug events in hospitalized patients. adverse drug events prevention study group. jama. 1997 jan 22-29;277(4):307-11. pmid: 9002493. 4. al-elq ah. simulation-based medical teaching and learning. j family community med. 2010 jan;17(1):35-40. doi: 10.4103/1319-1683.68787. pmid: 22022669; pmcid: pmc3195067. 5. lateef f. simulation-based learning: just like the real thing. j emerg trauma shock. 2010 oct;3(4):348-52. doi: 10.4103/0974-2700.70743. pmid: 21063557; pmcid: pmc2966567. 6. alconero-camarero ar, -romero ag, sarabia-cobo cm, arce am. "clinical simulation as a learning tool in undergraduate nursing: validation of a questionnaire". nurse educ today. 2016 apr;39:128-34. doi: 10.1016/j.nedt.2016.01.027. epub 2016 feb 4. pmid: 27006044. 7. codeço a, dias coutinho vr, pereira-lopes o, faria-almeida r, santos resende m. assessing clinical simulation as a learning tool when training motivation skills in periodontologystudents' perceptions. eur j dent educ. 2020 nov;24(4):644-649. doi: 10.1111/eje.12544. epub 2020 jun 1. pmid: 32396273. 1 საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მოამბე, 172, n 3, 2005 bulletin of the georgian national academy of sciences, 172, n 3, 2005 mechanics о. lanchava separation and evaluation of simultaneous heat-mass exchange in binary systems presented by corr. member of the academy t. lamanidze, july 26, 2005 abstract. a new criterion for separation and evaluation of simultaneous heat and mass exchange process obtained on the basis of tertiary boundary condition analysis is introduced using я-theory and l’hospital’s rule. the numerical value of the criterion shows whether consideration of additional heat flow during simultaneous heat-mass exchange is necessary or not. © 2005 bull. georg. acad. sci. key words: heat mass exchange, air flow, mass emission, heat emission, exchange potential. during ventilation of underground constructions, aerodynamical, thermal and mass boundary layers arise on the side of the moving component of a “mountain range air flow” binary system and stabilizes by time. the airflow disturbs natural heat and mass exchange fields in an open mountain range causing cooling and drying of layers of the binary system heat mass exchange takes place through. their thickness and, respectively, the transferred mass and energy values become stabile. the goal of this work is to evaluate these processes for thermalphysic estimation of constructions. it requires separating the processes and introducing some simplifying assumptions. let us assume that mountain massif is characterized by temperature and mass transmission potential force fields, kinetic coefficients describing the environment do not change by time within the range of temperature and potential variations and also the current temperature, mass exchange potential and relative humidity are invariable. in such conditions, the mutual heat mass exchange can be described by luitov-mikhailov’s differential equation system [1]. in order to obtain unambiguous solution of this system, it is necessary to meet tertiary boundary conditions on the interface of the binary system: -λ 𝜕𝑡 𝜕𝑅 + α(t1 − t2) + 𝑎𝑚𝑟(𝜃1 − 𝜃2)=0, (1) where λ is the heat conductivity coefficient of the massif (w/ m.deg.); t, t1, t2, temperatures of the body, the passageway walls and the air respectively (°c); α heat emission factor (w/ m2.deg.), αm mass emission factor (kg.kmol/kj.m2.sec), r specific heat of the phase change (kj/kg); θ1 mass transmission potential of the wall (kj/kmol), θ2 mass transmission potential of the air (kjj/kmol); r cylindrical coordinate (m). 2 equation (1) is an expression of the energy conservation law for the mentioned system. to analyze it, application of a new similarity criterion is needed. according to 7itheorem, similarity criterions for dimensional, primary dimensional and dimensionless quantities in this equation are 9,5 and 4 respectively [2]. these criterions are dimensionless temperature, bioand mass transmission posnov complexes: (2) where τ is time (sec.); t0 natural temperature of undisturbed mountain massif (°c); r0 equivalent radius of the passageway (m.); δθ thermal gradient factor in the mass transmission potential scale showing additional mass transmission in the system in the form of soret effect (kj/kmol.deg.); ∆t, ∆q temperature and potential increments respectively. the rest of the symbols were determined previously. after insertion of limited proportional quantities according to l’hospital’s rule and multiplication by r/λ∆τt, equation (1) will transform as: (3) for the passageway wall, i. e. when r=r0 after simple transformations equation (3) will get the following form: (4) where a new criterion 𝐿𝑎 = 𝛿𝜃𝑎𝑚𝑟 𝑎 (5) is introduced. as it is seen from equation (4), dimensionless temperature of a passageway wall is combination of the appointed complexes. thus, criterion expressed by formula (5) is the very fourth dimensionless complex that is necessary for the process analysis according to π-theorem. the new criterion is a synthesis of lewis, kosovich and posnov criteria. to prove it, let us consider heat and mass densities on the binary system interface according to the basic fourier conduction law and newton-rikhman law, which are expressed as: α(t1-t2)=-λgradt, α(θ1-θ2)=-λgradθ (6) 3 respectively. in addition to already defined values there is a new one λm denoting mass conductivity factor of the massif(kg·kmol/kjj·m·sec). the basic relations of heat and mass physical characteristics of rocks are [3,4]: λ=αcγ0, λm=αmcmγ0, (7) where α is heat conductivity factor of the rock and αm, mass transmission potential conductivity factor (m2/sec.); с specific heat (kjj/kg.deg.); cm specific isothermal mass capacity (kmol/kj); 𝛾0the rock density (kg/m3). using simple transformations and considering (7) and (6) we get: (8) taking into account expressions of lewis and kosovich criteria, which are (9) respectively and inserting equati6n (8) in (5), after simple transformations we get: la = lekopnm (10) that is the proof of our suggestion. the new criterion relates thermal resistance 1/α with mass transmission analogical resistance 1/αm within the limits of corresponding boundary layers. thus, estimation of a ventilation air flow by it appears to be possible as both of those values are the current characteristics. the first impression is that the same result can be obtained by lewis, kosovitch, or posnov criteria separately. this is not quite correct as each of them taken separately characterizes just the massif showing only a rate of increase of cooled and dried up layers thicknesses. the mentioned rate for a layer is what lewis criterion shows in its classical form. coefficient a shows temperature exchange rate in a massif caused by distortion introduced by an air flow energy impulse. analogically, αm is an indicator of potential exchange rate. it is impossible, to estimate air flow parameters by relation between them. such estimation was done in [5] wrongly assuming that √𝑎/𝑎𝑚 = 1, based on a pointed out in [1] statement considering that if le=1, then the thicknesses of the heat and body boundary layers are equal and the heat and the mass transmissions are identical. this statement is formally correct, but in reality, it is wrong as appointed coefficients for the same layer differ from each other at least by two degrees [4]. moreover, neither kosocvitch, nor posnov criteria allow the correct thermophysical calculation of air flow as it requires knowledge of the 4 desired quantities such as flow temperature and potential in advance. the point is that temperature and potential increments in the first approximation are ∆t = t1-t2 and ∆θ = θ1θ2 , where t2 and θ2 are the desired values. in fact, temperature gradient always causes additional mass flow and vise versa potential gradient causes additional thermal current, but there are cases in practice, when consideration of these additional currents is not necessary for calculation of flow temperature, mass transfer potential and relative humidity. the said is corroborated by the critical value of the new criterion 106lα=l. consideration of interference of these two processes for solution of multiparametric tasks is needed when this equality fails. in any case, dimentionless temperature by solution of the afore mentioned luitov mikhailov’s differential equations has the following form: (11) this equation makes it possible to determine nonstationary heat transmission factor considering an additional heat flow or without it. as a result, it may be concluded that separation and evaluation of simultaneous heat mass exchange processes using the criterion introduced in this paper is possible. georgian academy of sciences g. tsulukidze mining institute references 1. a. a. likov. teplomassoobmen. moskva, 1978, 480p. (russian). 2. с. c. kutateladze. analiz podobiya v teplofizike, novosibirsk, 1982, 308p. (russian). 3. a. a. dzidziguri, g. v. duganov, sh. i. oniani i dr. teplofizicheskie svoistva gornikh porod i metodi ikh opredeleniya. tbilisi, 1966, 288p. (russian). 4. sh. i. oniani, o. a. lanchava, ly. p. ksovreli. ygol ukraini, 4, 1984 (russian). 5. o. a. kremnev, vt ya. zhuravlenko. teploi massoobmen v gornom massive i podzemnikh sooruzheniyakh. kiev, 1980, 380p. (russian). 5 მექანიკა ო. ლანჩავა ერთობლივი თბომასაგადაცემის პროცესების გამიჯვნა და შეფასება ბინარულ სისტემებში რეზიუმე. ბინარულ სისტემებში ერთობლივი თბომასაგადაცემის პროცესების გამიჯვნისა და შეფასების მიზნით შემოტანილია ახალი კრიტერიუმი, რომელიც მიღებულია მესამე რიგის სასაზღვრო პირობის ანალიზის გზით πთეპრემისა და ლოპიტალის წესის გამოყენებით. ახალი კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე უჩვენებს იმ შემთხვევებს, როცა ერთობლივი თბომასაგადაცემისას აღძრული დამატებითი სითბოს ნაკადის გათვალისწინება აუცილებელია და როცა მისი გათვალისწინება საჭირო არაა. estimation of ventilation stream dynamics and tunnel geometry affect over the evacuation period adjusted to the model of motorcar tunnel in case of modelled fires t. kunchulia1, z. khokerashvili1, n. arudashvili1, z. lanchava1 1georgian technical university, tbilisi, georgia the quality of the motorcar tunnels operation is determined according to its safety for which, every single danger should be identified and the volume of risk consequently evaluated. the volume of risk arisen from existing danger depends on heavy results from dangerous action and the probability of possible dangerous action. due to certain reasons, one of the dangers in motorcar tunnel is considered initiation and spreading the fire. the fire initiated and increasing in such space features few damaging factors: great volume of heat formed during the burning process of inflammable material influencing basic infrastructure and toxic products, released from incomplete burn influencing human vitality. upon the possible arrival of such circumstances, the supreme priority is to save human lives; at that moment, the only right move is to perform timely and organized self-evacuation from the risk zone. while the self – evacuation can be completed since the moment of fire initiation till the collapse of ventilation system. overall, the time of evacuation significantly depends on the opportunity of spreading the burnt products throughout the tunnel. as commonly known, the burnt products, formed from the absence of multiple ventilation flows in the horizontal tunnel, shall be spread in both directions of the tunnel, while in case of longitudinal ventilation flow, most part of the burnt shall spread towards the stream direction, however, the less part of it shall be spread in the opposite direction of the tunnel, as long as the speed of spreading burnt products exceeds the critical speed of the ventilation flow. moreover, spreading the burnt products has also the great influence over the length of reversal ventilation flow. with bending tunnel, spreading burnt gases is asymmetric, due to the high temperature of burning material, less firmness and the “floating”, thus caused. apart from the given factors, spreading the burnt products are also affected with gradient factors. determination of correlation among each factor with spreading burnt material under such circumstances is quite important. the report focuses on one of the motorcar tunnel models created in terms of the grant provided by the shota rustaveli national scientific foundation. it specifically refers to the model of operating motorcar tunnel in which the fire, initiated and developed can be modelled at the decreased scale. amendment can be possible in ventilation air flows, pressure, bending of the tunnel angle as well as in other specifications therefore, determining regularity of burning products distribution according to critical speed of ventilation flow, reversal length, gradient factor and other characteristic specifications shall also be permitted considering the influence of transformable systems and elements as well as without consideration of those factors. moreover, there is numerical modelling of fires also planned for further respective modelling of motorcar tunnels, considering specific characteristics of tunnels geometry and aerodynamics of ventilation flows upon which, corresponding conclusions shall be made based on the obtained results. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar-19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. references 1. о. lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze. prospects of usage of transforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009, pp. 302-308. 2. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze. some problems for assessment of fire in road tunnels. quality access to success, vol. 18, s1, 2017, pp. 69-72. 3. n. ilias, o. lanchava, g. nozadze. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. quality access to success, vol. 18, s1, 2017, pp. 7780 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 134 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.16 ბიოპრეპარატ „ფიტოკატენას“ და ფუნგიციდ „რიდომილ გოლდის“ გავლენა პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს მიკროფლორაზე მცენარის ყვავილობის ფაზაში გულიკო დვალი1,ლეილა ზვიადაძე2,მაია კობახიძე3,ნაილი ლომთაძე4თამარ შამათავა5 1. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი ბიოლოგირ მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი 2. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის მეცნიერი თანამშრომელი 3. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის მეცნიერი თანამშრომელი 4. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის მეცნიერი თანამშრომელი 5. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი, ეკოლოგიის აკადემიური დოქტორი ა ბ ს ტ რ ა ქ ტ ი სტატია ეძღვნება პომიდორის რიზოსფეროს და ფესვის მიკროფლორის შესწავლას, ასევე ფესვის ლპობის გამომწვევ პათოგენ სოკოებზე ფუნგიციდ „რიდომილ გოლდის“ და საქართველოში წარმოებულ ბიოპრეპარეპატ „ფიტოკატენას“ მოქმედებით შედარებით შესწავლას. დადგინდა, რომ ფუნგიციდი „რიდომილ გოლდი“ მკვეთრად თრგუნავს პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს როგორც სასარგებლო, ასევე პათოგენი მიკროორგანიზმების განვითარებას, ხოლო ბიოპრეპარატი „ფიტოკატენა“ არ იწვევს სასარგებლო მიკროორგანიზმების მნიშვნელოვან დათრგუნვას და აფერხებს პათოგენი სოკოების განვითარებას, რაც ხელს უწყობს ნიადაგის ჯანსაღი გარემოს შენარჩუნებას და მცენარის აქტიურ განვითარებას. საკვანძო სიტყვები: ბიოპრეპარატი, ფიტოკატენა, პათოგენები, როზოსფერო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 135 შესავალი გარემოს დაბინძურების მკვეთრი ზრდა და სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების ხარისხის დაქვეითება უმეტესწილად გამოწვეულია ქიმიური პრეპარატების, მათ შორის ფუნგიციდების გამოყენებით, რის გამოც მცირდება ნიადაგში არსებული სასარგებლო მიკროორგანიზმების რაოდენობა. მცენარეთა დაცვის მიზნით, ნიადაგში მიკრობიოლოგიური პროცესების შესწავლის აუცილებლობამ სტიმული მისცა მკვლევარებს დაენერგათ ბიოლოგიური ბრძოლის საშუალებები, კერძოდ გამოეყენებინათ ბიოპრეპარატები, რომელთა შემადგენლობაში შემავალ აქტიურ ნივთიერებებს წარმოადგენენ მიკროორგანიზმები და მათი მეტაბოლიტები. ბრძოლის ეს მეთოდი უზრუნველყოფს გარემოს დაცვას დაბინძურებისაგან: არ ბინძურდება ნიადაგი, ჩამდინარე წყალი; არ გროვდება ქიმიური ნარჩენები ნიადაგსა და მცენარეში, რაც განაპირობებს ბიოლოგიურად სუფთა პრტოდუქტის მიღებას [1], [2]. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა: პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს მოკროფლორის შესწავლა, ფესვის ლპობის გამომწვევი პათოგენი სოკოების გამოყოფა და მათ წინააღმდეგ ბიოლოგიური ბრძოლის მეთოდის გამოყენება კერძოდ, საქართველოში წარმოებული ბიოპრეპარატ „ფიტოკატენას“ გამოცდა და მისი შედარება ფუნგიციდ „რიდომილ გოლდის“ მოქმედებასთან. ობიექტი და მეთოდი ცდის ჩასატარებლად შეირჩა მარნეულის რაიონის სოფ. წერეთელში არსებული კერძო ფერმერული მეურნეობა, რომელიც აწარმოებს სხვადასხვა ბოსტნეულ კულტურებს, მათ შორის პომიდვრის კულტურას. საცდელად ავიღეთ პომიდვრის ჯიში „სლივკა ტორკოელის“ ჩითილები. ექსპერიმენტისათვის გამოვიყენეთ ფუნგიციდი „რიდომილ გოლდი“ და ბიოპრეპარატი „ფიტოკატენა“, აგრეთვე ბიოაგრო თხევადი ორგანული სასუქი „ორგანიკა“. მიკრობთა საერთო რაოდენობა და პათოგენი სოკოების სუფთა კულტურები გამოვყავით და შევისწავლეთ მ.ა. ლიტვინოვის მეთოდით [5]. მიკრობთა კულტივირებისათვის გამოყენებული იქნა როგორც ხელოვნური, ასევე ბუნებრივი მყარი საკვები არეები: ჩაპეკი, სუსლო, კარტოფილი განზავება 10-2, 10-3, 10-4. მიკრობთა საერთო რაოდენობას ვანგარიშობდით ათასობით 1გრ. აბსოლუტურად მშრალ ნიადაგზე. შედეგები და მათი განხილვა ცნობილია, რომ ბიოპრეპარატები მნიშვნელოვან გავლენას იმ შემთხვევაში ავლენენ პათოგენებზე თუ ბიოპრეპარატის შემადგენლობაში შემავალ მიკროორგანიზმის მოქმედებას ხელს უწყობს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 136 ნიდაგურ-კლიმატური პირობები[3]. ამიტომ აუცილებლობას წარმოადგენდა მარნეულის რაიონის კლიმატურ-ნიადაგური პირობების შესწავლა. მარნეული ქვემო ქართლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ზღვის დონიდან 250მ-დან 600მ-მდე მდებარეობს. ნალექების წლიური რაოდენობა 490-550მმ-ია. ნალექების მაქსიმუმი ფიქსირდება მაისის თვეში, მინიმუმი დეკემბერში. გავრცელებულია მდელოს რუხი-ყავისფერი ნიადაგი, რომელიც ხასითდება სუსტი ტუტე რეაქციით, ჰუმუსის დაბალი შემცველობით (4). საცდელად ავიღეთ 0.5ჰა მიწის ფართობი, რომელიც დავყავით სამ თანაბარ ნაწილად, თითოეული მიწის ფართობზე დავრგეთ 50-50 პომიდვრის ჩითილი. პირველ ფართობზე შევიტანეთ ფუნგიციდი „რიდომილ გოლდი“, რომელიც წარმოადგენს სისტემური მოქმედების პრეპარატს და ხასიათდება პათოგენების მიმართ გამანდგურებელი მოქმედებით. სამუშაო ხსნარის მოცულობაა 500ლ ჰა-ზე, ჩვენს შემთხვევაში 83ლ 2%-იანი ხსნარი 0,167ჰა-ზე. მეორე ფართობზე შევიტანეთ ბიოპრეპარატი „ფიტოკატენა“, რომლის შემადგენლობაში აქტიური ნივთიერების სახით შედის pseudomonas fluorescens. აღნიშნული პრეპარატი წარმოებულია საქართველოში, კერძოდ მცენარეთა ბიოლოგიური დაცვის ცენტრის მიერ, როგორც მცენარეთა ბიოლოგიური დაცვის ფუნგიციდური და ბაქტეროციდური მოქმედების საშუალება. გამოიყენება მცენარის განვითარების ნებისმიერ ფაზაში, როგორც ნიადაგის დასამუშავებლად ასევე ფოთლებზე შესხურებისათვის (დოზირება: 3ლ 2%-იანი „ფიტოკატენას“ ხსნარი 50 ჩითილზე. მესამე ფართობი საკონტროლო, პრეპარატებით დაუმუშავებელი ნიადაგი. ცდის დაწყების წინ, პომიდვრის ჩითილების დარგვამდე, გამოფიტული ნიადაგის აღსადგენად და ბიოპრეპარატის მოქმედების ხელსაყრელი ფონის შესაქმნელად, ნიადაგში პირველ და მეორე მიწის ნაკვეთზე შევიტანეთ თხევადი ორგანული სასუქი „ორგანიკა“, რომელიც არის ამავე ცენტრის მიერ წარმოებული უნივერსალური სასუქი და შეიცავს მიკრო და მაკრო ელემენტებს. იგი დაშვებულია ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტის მისაღებად (დოზირება: 3ლ 2%-იანი „ორგანიკას“ ხსნარი 50 ჩითილზე. დარგვის წინ ჩითილის ფესვები ამოვავლეთ „ფიტოკატენას“ 2%-იან სამუშაო ხსნარში, ხოლო დარგვისას თითოეული ძირი მოვრწყეთ სამუშაო ხსნარით. პომიდვრის ჩითილების გამოკვება ხდებოდა 3-4-ჯერ 10-15 დღის ინტერვალით (ყოველ 100-150ლ წყალში გახსნილი 1ლ ბიოპრეპარატი). ნიადაგის ანალიზი ჩავატარეთ მ. ა. ლიტვინოვის მეთიდით{5]. მიკრობთა კულტურების შესასწავლად გამოვიყენეთ როგორც ხელოვნური, ისე ბუნებრივი საკვები არეები ჩაპეკის, სუსლოს და კარტოფილის. პომიდვრის ჩითილის დარგვამდე შევისწავლეთ აღებული ნაკვეთის ნიადაგის მიკროფლორა სოკოები, (მათ შორის პათოგენი სოკოები), ბაქტერიები და აქტინომიცეტები. ანალიზის შედეგად საცდელად აღებულ ნიადაგში დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა სოკოები, მათ შორის პათოგენები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 137 ცხრილი 1. დაუმუშავებელ ნიადაგში მიკროორგანიზმების (სოკოები, ბაქტერიები, აქტინომიცეტები, მათ შორის პათოგენები) საერთო რაოდენობა (ათასობით 1გ. აბსოლუტურად მშრალ ნიადაგში). ნიმუში სოკოები ბაქტერიები აქტინომიცეტები დაუმუშავებელი ნიადაგი 500000 მათ შორის პათოგენები 400000 180000 210000 პომიდვრის ჩითილით დარგული ნიადაგი და ფესვი დავამუშავეთ ბიოპრეპარატ „ფიტოკატენათი“. შესადარებლად გამოვიყენეთ ფუნგიციდი „რიდომილ გოლდით“ დამუშავებული პომიდვრის ჩითილი და ნიადგი. მიკრობიოლოგიური ანალიზებისათვის ნიმუშები ავიღეთ ყვავილობის ფაზაში, რადგან პომიდვრის ჩითილი პათოგენებით უმეტესად ამ ფაზაში ავადდება. საკონტროლოდ აღებული იყო დაუმუშავებელი ნიადაგი. ჩატარებული ანალიზების შედეგად აღმოჩნდა, რომ სოკოების საერთო რაოდენობა საკონტროლო ნიმუშებში მეტია ვიდრე ფუნგიციდით და ბიოპრეპარატით დამუშავებულ ნიადაგში, ხოლო ფუნგიციდით დამუშავებულ ფესვზე და რიზოსფეროში პათოგენი სოკოების რაოდენობა ბიოპრეპარატით დამუშავებულთან შედარებით მცირეა, მაგრამ ბიოპრეპარატით დამუშავების შემთხვევაში ბაქტერიების და აქტინომიცეტების საერთო რაოდენობა მეტია ფუნგიციდით დამუშავებულთან შერეაბით, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ფუნგიციდი იწვევს მთლიანი მიკროფლორის, კერძოდ, როგორც სასარგებლო, ისე პათოგენი სოკოების დათრგუნვას, ხოლო „ფიტოკატენა“ დადებითად მოქმედებს სასარგებლო მიკროფლორის განვითარებაზე (ბაქტერიები, აქტინომიცეტები). ჩატარებული ცდების შედეგები თვალნათლივ ჩანს ცხრილში 2 და სურათებზე 1, 2, 3. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 138 ცხრილი 2. ფუნგიციდ „რიდომილ გოლდის“ და ბიოპრეპარატ „ფიტოკატენას“ გავლენა პომიდორის ფესვის და რიზოსფეროს მიკროფლორაზე მცენარის განვითარების ყვავილობის ფაზაში (ათასობით 1გრ. აბსოლუტურად მშრალ ნიადაგში) კვლევის ობიექტი ფუნგიციდი „რიდომილ გოლდი“ ბიოპრეპარატი „ფიტოკატენა“ საკონტროლო (დამუშავების გარეშე) სოკო ბაქტ ერია აქტინო მიცეტი სოკო ბაქტ ერია აქტინო მიცეტი სოკო ბაქტ ერია აქტინო მიცეტი ფესვი 225 პათო გენი 25 60 55 135 პათო გენი 30 98 85 500 პათო გენი 400 210 180 რიზო სფერო 150 პათო გენი 36 55 42 120 პათო გენი 32 80 108 200 პათო გენი 105 301 200 1 2 3 , 3 სურ. 1 დაუმუშავებელი სურ.2ფუნგიციდით დამუშ. სურ.3 ბიოპრეპარატით დამუშავებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 139 პომიდვრის ფესვიდან და რიზოსფეროდან გამოყოფილ იქნა მცენარის დაავადების გამომწვევი პათოგენი სოკოების სუფთა კულტურები. იდენტიფიკაციის შედეგად პათოგენი სოკოების უმრავლესობა მიეკუთვნებოდა phytophtora infestans და fusarium expansum-ს. სურ.4 phytophtora infestans სურ.5 fusarium exspansum დასკვნა ამრიგად, ჩვენს მიერ ჩატარებულ პირველად კვლევებზე დაყრდნობით ფუნგიციდ „რიდომლ გოლდი“ მკვეთრად თრგუნავს პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს როგორც სასარგებლო, ისე პათოგენური მიკროორგანიზმების განვითარებას, ხოლო ბიოპრეპარატი „ფიტოკატენა“ მნიშვნელოვნად ანადგურებს პათოგენ სოკოებს და არ იწვევს სასარგებლო მიკროორგანიზმების მნიშვნელოვან დათრგუნვას, რაც ხელს უწყობს ნიადაგის ჯანსაღი გარემოს შენარჩუნებას და მცენარის აქტიურ განვიათარებას ყვავილობის ფაზაში. ლიტერატურა 1. биологическая защита растений. м.в. штерншис, ф.у. джалилов и др. .ст.18-22. м. ,,колосс,, 2004. 2. бадей с.в. штам trichoderma lignorum нии ккм гнц вв ,,вектор,, f5, используемый против фитопатогенных гривов и бактерий. “защита растений” ст. 10-11. .№5,1986г. 3. системное использование препаратов на основе бактерий и грибов в защите растений и улучшении микробиологического состава почв – научный журнал кувгау, №105(01), ст. 2426. 2015 г. 4. საქართველოს ნიადაგები. ატლასი. თბილისი, 2015. 5. литвинов м.а. методы изучения почвенных микроскопических грибов. изд. наука ст. 282290. ленинград 1969 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 140 the effect of biological prepate “phytokatena” and fungicide “ridomil gold” on fungal diseases of tomato root and phizospher in booming period guliko dvali 1, leila zviadadze2, m.kobakhidze3, naili lomtadze4, tamar shamatava5 1. biotechnology center, georgian technical university. senior researcher scientist, doctor of biology 2. biotechnology center, georgian technical university. research scientist 3. biotechnology center, georgian technical university. research scientist 4. biotechnology center, georgian technical university. research scientist 5. biotechnology center, georgian technical university. senior researcher scientist, doctor of ecology summary fungicide “ridomil gold” strongly suppresses development of both beneficial and pathogenic microorganisms of the plant root and rhizosphere while the biological product “phitokatena” does not cause strong suppression of beneficial microorganisms that contributes to the preservation of the healthy soil environment and active plant development in the blooming period. keywords: biopreparation, pathogenic, phytocatena, rhyzosphere ლელა ბახტაძე სახელმწიფო ხელისუფლებისა და მართვის სხვადასხვა დონეებს შორის საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილების საკითხები სახელმწიფო ხელისუფლებისა და მართვის სხვადასხვა დონეებს შორის ხარჯების განაწილების ამოცანათა გადაწყვეტას თან ახლავს სახელმწიფო ხელისუფლების დონეებს შორის საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადანაწილების შესახებ გადაწყვეტილებების მიღების აუცილებლობა. საგადასახადო უფლებამოსილებათა ვერტიკალური სტრუქტურის აგების საერთაშორისო გამოცდილების შესწავლა გვიჩვენებს, რომ არ არსებობს სახელმწიფო ხელისუფლების განსაზღვრულ დონეებზე ამა თუ იმ შემოსავლის მიკუთვნების გაბატონებული სტრატეგია. თუმცა, მეორე მხრივ, ამ სფეროში ჩატარებული თეორიული კვლევები ადასტურებს, რომ საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადანაწილების ზოგიერთ ფორმას შეუძლია მიგვიყვანოს მნიშვნელოვან დანაკარგებამდე, რაც ზიანს აყენებს საზოგადოებას როგორც სამართლიანობის, ისე ეფექტიანობის თვალსაზრისით. სახელმწიფო ფინანსების თეორიის ძირითადი მოდელები ცხადყოფს, რომ რამდენიმე ტერიტორიული წარმონაქმნის არსებობისას ინდივიდები დამოუკიდებლად ახორციელებენ საცხოვრებელი ტერიტორიის არჩევას, ახდენენ რა საზოგადოებრივი დოვლათის მიღებიდან ზღვრული გამორჩენის შედარებას ზღვრულ დანახარჯებთან. ამასთან, ინდივიდების მიერ ტერიტორიებს შორის თავისუფალი გადაადგილებისას საცხოვრებელი ადგილის არჩევის უპირატესობის გამოვლენის პროცესს მივყავართ ისეთი გაერთიანებების წარმოქმნამდე, რომლებშიც მცხოვრები ინდივიდები აღნიშნულ საკითხებს დაახლოებით ერთნაირ უპირატესობას ანიჭებენ. ფისკალური თვალსაზრისით ასეთი სისტემა ოპტიმალურია. ხოლო უპირატესობათა ერთგვაროვნებისას რეზიდენტები ყოველი გაერთიანებიდან გადასახადების ან სხვა სახის გადასახდელების სახით იხდიან მიღებული საზოგადოებრივი დოვლათის ღირებულებას. ჭარბმოსახლეობის, ასევე დანახარჯების შემოსავლებზე გადაჭარბების ან ამ მოდელის სხვა გართულებების შემთხვევაში შესწორებების შეტანისას, ამგვარი სისტემა კვლავ თვითრეგულირებად მექანიზმად რჩება, რომელიც უზრუნველყოფს ოპტიმალურ შედეგს. მრავალდონიანი სახელმწიფოების რეალური სტრუქტურა შორსაა კლასიკურ თეორიებში აღწერილი მოდელებისგან. ჯერ ერთი, ფედერალური და უნიტარული სახელმწიფოების ჩარჩოებში არსებული ტერიტორიული წარმონაქმნები ყალიბდება უპირველესად პოლიტიკურ-გეოგრაფიული, ეროვნული და ასევე სოციალურ-ეკონომიკური ფაქტორების ზეგავლენით. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, არ არის მართებული ვამტკიცოთ, რომ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ წარმონაქმნთა ფორმირების პროცესში მხედველობაში მიიღება საზოგადოებრივი დოვლათის მიღებიდან სივრცობრივი განაწილების (სარგებლობის) საკითხები ან ის, რომ ინდივიდთა დაჯგუფება წარმოებს საკუთარი გამორჩენისა და უპირატესობათა ერთგვაროვნების მაქსიმიზაციის კრიტერიუმის მიხედვით. ზემოთაღნიშნული და რიგი სხვა მიზეზების გამო ისეთი სისტემა, რომელსაც არ შესწევს უნარი დააფინანსოს ხელისუფლების და მართვის სხვადასხვადონისათვის მიმაგრებული ხარჯვითი ვალდებულებანი ეფექტიანად არ შეიძლება ჩაითვალოს. მოკლედ განვიხილოთ საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადანაწილების შესაძლებელი ვარიანტები სახელმწიფო ხელისუფლების დონეებს შორის ბიუჯეტთაშორისი ურთიერთობების განხორციელების პრაქტიკის თვალსაზრისით. ტერმინი საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადანაწილება გულისხმობს საბიუჯეტო სისტემის დონეების მიხედვით შემოსავლების განაწილების სტრუქტურისა და საგადასახადო განაკვეთების განსაზღვრას, იმის მიხედვით, აღნიშნული საგადასახადო შემოსავლები სახელმწიფო ხელისუფლების თუ რომელი დონის ბიუჯეტში მიემართება. საჭიროა აღინიშნოს, რომ გადასახადების გადანაწილება სახელმწიფო ხელისუფლების დონეებს შორის შეიძლება მოხდეს ხარჯვითი ვალდებულებების დეცენტრალიზაციის პრინციპით, რომლის თანახმად რეგიონული და ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოების განმანაწილებლობითი ფუნქცია მდგომარეობს ძირითადად ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების მოსახლეობისათვის სახელმწიფო მომსახურების შეთავაზებაში. ცნობილია, ხელისუფლების სუბეროვნულ ორგანოებზე საგადასახადო უფლებამოსილებათა მიმაგრების სამი ვარიანტი. 1. ხელისუფლების სუბეროვნულ ორგანოებზე შეიძლება იყოს მიმაგრებული უფლებამოსილებანი მისი იურისდიქციის ქვეშ მყოფ ტერიტორიაზე ყველა აკრეფილი გადასახადის რეგულირების შესახებ. ამასთან ერთად შემოსავლების ნაწილი გადაეცემა საბიუჯეტო სისტემის უმაღლეს დონეს სახელმწიფო ხელისუფლების ხარჯვითი ვალდებულებების დასაკმაყოფილებლად. იმის შედეგად, რომ ასეთ ვარიანტს შეუძლია შემოსავლების ტერიტორიათაშორისი გადანაწილების ეფექტიანობის შემცირება, აგრეთვე ფისკალური სტაბილიზაციისათვის ხელის შეშლა იგი სახელმწიფო რესურსების მობილიზაციის მეტ-ნაკლებად ეფექტიან მეთოდად არის მიჩნეული, რადგან შეუძლია შექმნას არაადეკვატური სტიმულები ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოებისათვის საერთო-სახელმწიფოებრივი ხარჯვითი ვალდებულებების დაფინანსების თვალსაზრისით. 2. საგადასახადო შემოსავლების განაწილების მეორე ვარიანტი პირველის საპირისპიროა და გულისხმობს ყველა საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადაცემას სახელმწიფო ხელისუფლებაზე, ასევე ფულადი სახსრების შემდგომ გადაცემას ხელისუფლების ქვემდგომი ორგანოებისათვის გრანტების ან ტრანსფერტების გზით, აგრეთვე ყველა ან ცალკეულ გადასახადზე გადარიცხვების ნორმატივების დადგენას ქვემდგომი დონის ბიუჯეტებისათვის. ასეთი სისტემის ძირითადი ნაკლია კავშირის სრული უქონლობა ხელისუფლების დონესა და ხარჯების გაწევის შესახებ გადაწყვეტილებების მიღების იმ დონეს შორის, რომლის ტერიტორიაზეც იკრიბება ესა თუ ის გადასახადი, რაც ძირითადი წანამძღვარია ბიუჯეტთაშორისი ურთიერთობების ეფექტიანი სისტემის შექმნისა. მსგავსი კავშირის უქონლობის შემთხვევაში წარმოიშობა ფისკალური ილუზიის რისკი, ე.ი. ადგილობრივი ხარჯვითი ვალდებულებების დაფინანსების ჭარბი რისკი. მეორე მხრივ, საბიუჯეტო სისტემის ქვედა დონეებისათვის გადაცემული ფინანსური რესურსების მოცულობათა ხშირი და დაუსაბუთებელი კლების ალბათობა შეუძლებელს ხდის ადგილობრივ ან რეგიონულ დონეზე სახელმწიფო მომსახურების დაფინანსების სტაბილური სისტემის შექმნას. 3. საშემოსავლო უფლებამოსილებათა გადანაწილების მესამე ვარიანტს წარმოადგენს საგადასახადო უფლებამოსილებათა გარკვეული ნაწილის გადაცემა ადგილობრივ ან ხელისუფლების რეგიონულ ორგანოებზე, ხოლო აუცილებლობის შემთხვევაში არასაკმარისი შემოსავლების კომპენსაცია მოხდება ადგილობრივ ბიუჯეტში მარეგულირებელი და მიმაგრებული გადასახადების წილის გადაცემის ან ტრანსფერტების გადარიცხვის გზით. შემოსავლების განაწილების მსგავსი სქემის განხორციელებისას საკვანძო საკითხია იმ გადასახადების შერჩევა, რომლებიც გადაეცემა ადგილობრივი ან რეგიონული ხელისუფლების ორგანოებს (ადგილობრივი ან რეგიონული გადასახადები), აგრეთვე საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადები, რომელთა განსაზღვრული წილი ირიცხება ადგილობრივ ან რეგიონულ ბიუჯეტებში მარეგულირებელი გადასახადების სახით. ხელისუფლების ქვედა დონეებზე საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადაცემის შემთხვევაში, რაც საშუალებას იძლევა საგადასახადო ტვირთის სიდიდე დავუკავშიროთ გასაწევი ხარჯების ოდენობას, ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოები თავის მოქმედებებში ხელმძღვანელობენ „დანახარჯი-გამორჩენის” პოზიციიდან, რასაც მივყავართ ეკონომიკური ეფექტიანობის ამაღლებამდე. სახელმწიფო ხელისუფლების რამდენიმე დონისათვის ერთბაშად იმ უფლების მინიჭება, რომ მოახდინოს სხვადასხვა გადასახადის ამოღების წესების რეგულირება წარმოქმნის მოცემულ დონეებს შორის საგადასახადო უფლებამოსილებათა ოპტიმალური განაწილების პრობლემას. ხელისუფლების ეროვნულსა და სუბეროვნულ დონეებს შორის საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილების პრობლემის გადაწყვეტისას შეიძლება გამოვყოთ ორი ძირითადი მიდგომა. საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილების ტრადიციული მოდელის თანახმად, სუბეროვნული ხელისუფლებას საკუთარი საგადასახადო ბაზა (ე.ი. ბაზა იმ გადასახადებისა, რომელთა რეგულირება შესაძლებელია მოცემულ დონეზე) ყოველთვის ნაკლები აქვს მის მიერ დასაფინანსებელ ხარჯვითი ვალდებულებებთან შედარებით. იმავე ტრადიციული მიდგომის მიხედვით, ასეთი შეუსაბამობის შედეგად წარმოშობილი საბიუჯეტო სისტემის დისბალანსი ექვემდებარება გამოთანაბრებას ბიუჯეტთაშორისი ტრანსფერტების დახმარებით. ტრადიციული ანალიზის ჩარჩოებში ცნობილია, რომ სუბ-ეროვნულ დონეზე საგადასახადო უფლებამოსილებათა უმეტესობის გადაცემა ქმნის დამახინჯებას რესურსების ტერიტორიათაშორის გადანაწილებაში. საგადასახადო უფლებამოსილებათა ეფექტიანი განაწილების მიზანს კი წარმოადგენს მსგავსი დამახინჯებების მინიმიზაცია. ასევე მოცემულ შემთხვევაში ბიუჯეტთაშორისი გამოთანაბრების თვალსაზრისით დიდი ყურადღება ეთმობა ტრანსფერტების განაწილების ეფექტიანი სისტემის შექმნას. ტრადიციული მიდგომის ჩარჩოებში სახელმწიფო ხელისუფლების დონეებს შორის საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილების პრობლემასთან მიმართებაში შეიძლება გამოვყოთ საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილების რამდენიმე წესი, რომლებიც 1983 წელს მიუსგრავეს მიერ იქნა ჩამოაყალიბებული: 1. სუბეროვნული ხელისუფლების ორგანოების საშუალო (შუალედური) და განსაკუთრებით კი ქვედა დონეები უნდა ფლობდეს უფლებამოსილებებს მეტნაკლებად მობილური სახის საგადასახადო ბაზის დაბეგვრაზე. ფედერალური (მრავალდონიანი) სახელმწიფო რესურსების ეფექტიანი გამოყენების ამოცანებს უნდა წყვეტდეს სახელმწიფო დონეზე, რაც ნიშნავს რესურსების განაწილებისას საგადასახადო განაკვეთებში ტერიტორიათაშორისი განსხვავებების დამამახინჯებელი ეფექტების აღკვეთის აუცილებლობას. შემოსავალების საგადასახადო დაბეგვრის შემთხვევაში (რომელთა ბაზა შედარებით მობილურია), მათ ამოღებაზე ხელისუფლების ქვედა დონეებზე უფლებამოსილებათა გადაცემისას მსგავსი ეფექტიანობა მიიღწევა მხოლოდ მისი მიმღების იურიდიქციის მიხედვით, ე.ი. იმ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ წარმონაქმნში, რომლის რეზიდენტსაც იგი წარმოადგენს. ასეთი პრინციპის გამოყენება მოითხოვს მნიშვნელოვან და საკმაოდ დიდ დანახარჯებს საგადასახადო ადმინისტრირებაზე, რომელიც, ყოველთვის შედეგის მომტანი როდია. რაც უპირველეს ყოვლისა, გამოიხატება იურიდიული პირის ან ინდივიდის შემოსავლებისთვის საგადასახადო დაბეგვრის მიყენებაში, რომლებიც მიღებულია მათი რეგისტრაციის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ. მოცემული პრობლემის გადაჭრა შესაძლებელია ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე მობილური ფაქტორების მიმართ ერთიანი საგადასახადო განაკვეთების (და შეძლებისდაგვარად საგადასახადო შეღავათების) დადგენით. თუმცა უნდა ითქვას, რომ პრობლემის ამგვარი გადაწყვეტა ამცირებს სახელმწიფოს დეცენტრალიზაციის ხარისხს. მართვის ქვედა დონეებს საჭიროა გადაეცეთ უფლებამოსილება იმ გადასახადების ამოღებაზე, რომელთა ბაზა ყველაზე ნაკლები ხარისხით ექვემდებარება ტერიტორიათაშორის გადანაცვლებას. უფლებამოსილებათა ასეთი განაწილება ეფექტიანია არა მარტო სახელმწიფო, არამედ ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოების ინტერესების თვალსაზრისითაც, ვინაიდან არამობილური საგადასახადო ბაზა სხვა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ წარმონაქმნებში მისი გაჟონვის შესაძლებლობას ამცირებს. ამდენად, საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილებისას აუცილებელია ვიხელმძღვანელოთ დებულებით იმის შესახებ, რომ ხელისუფლების სუბეროვნულმა ორგანოებმა თავი უნდა შეიკავოს იმ ეკონომიკურ ერთეულთა საგადასახადო დაბეგვრისაგან, რომელთაც გააჩნიათ მაღალი ხარისხის მობილურობა (იქნება ეს საოჯახო მეურნეობა, კაპიტალი თუ საქონელი (მომსახურება). ჩვენი აზრით, განხილული კრიტერიუმების მიხედვით, გადასახადები შემოსავალზე, აგრეთვე გადასახადები მოხმარებაზე მიზანშეწონილია ვარეგულიროთ საბიუჯეტო სისტემის ეროვნულ დონეზე. უფლებამოსილებანი მოხმარებაზე, აგრეთვე გადასახადები ხელფასზე, შეიძლება გადაეცეს მართვის საშუალო სუბ-ეროვნული დონეს. ისეთი გადასახადები კი, როგორიცაა გადასახადები ქონებაზე, უძრავ ქონებაზე, მიწაზე, ყველაზე ეფექტიანად ადმინისტრირებას ექვემდებარება სუბეროვნულ დონეებზე ისე, რომ არ მივყავართ სახელმწიფო დონეზე რესურსების განაწილების ეფექტიანობის შემცირებამდე. 2. ტერიტორიული წარმონაქმნის დონეზე პროგრესული გადასახადები ფიზიკურ პირთა შემოსავლებზე, შეიძლება დადგინდეს „გლობალური” საგადასახადო ბაზის ადმინისტრირების შესაძლებლობისას. როგორც ზემოთ უკვე ავღინიშნეთ, რესურსების ტერიტორიათაშორის გადანაწილებაში დამახინჯებათა აღსაკვეთად ინდივიდის ან ფირმის შემოსავალი უნდა იბეგრებოდეს ერთიანი განაკვეთებით და იმ ტერიტორიული წარმონაქმნის წესებით, რომელსაც მიეკუთვნება მოცემული სუბიექტი (ე.ი. საგადასახადო ბაზა უნდა იყოს „გლობალური” _ შემოსავლის მიღების ტერიტორიის მიუხედავად). ამასთან, თუკი შემოსავალი მიღებულია სხვა რეგიონის ან მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, მაშინ გადასახადის გადამხდელს მოცემულ ტერიტორიულ წარმონაქმნში უნდა მიეცეს საგადასახადო კრედიტი, ვინაიდან მისი შემოსავალი საგადასახადო დაბეგვრას ექვემდებარება სხვა ადგილას. ადმინისტრირების თვალსაზრისით, საგადასახადო ბაზის „გლობალურობის” მოთხოვნა ძნელადშესასრულებელია მოგების გადასახადის მიმართ, მაგრამ მისაღწევია ფიზიკურ პირთა საშემოსავლო გადასახადის დაბეგვრისას იმ შემთხვევაში, თუკი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული წარმონაქმნი საკმაოდ დიდია. 3. საბიუჯეტო დონეებს შორის შემოსავლების გადანაწილებისას საგადასახადო დაბეგვრის რეგულირებაზე უფლებამოსილებები უნდა იყოს მიმაგრებული ხელისუფლების სახელმწიფოებრივ (ეროვნულ) დონეზე. მოცემული წესი გამომდინარეობს დებულებიდან იმის შესახებ, რომ უფლებამოსილებანი შემოსავლების გადანაწილებაზე უნდა იყოს მიკუთვნებული სახელმწიფო ხელისუფლებისათვის. თუკი ქვეყნის ხელისუფლების ამოცანას წარმოადგენს შემოსავლების გადანაწილების პოლიტიკის გატარება საერთოსახელმწიფოებრივ დონეზე, ამა თუ იმ ტერიტორიულ წარმონაქმნზე ინდივიდების მიკუთვნების მიუხედავად, საგადასახადო დაბეგვრის წესები, რომლებიც ამ მიზნებს ემსახურება, უნდა იყოს ერთიანი ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. შემოსავლების გადანაწილების პოლიტიკის გასატარებლად სუბერვონულ დონეზე უფლებამოსილებათა გადაცემისას გარდაუვალია მეტ-ნაკლებად სასურველი იურისდიქციის წარმოშობა სხვადასხვა შემოსავლის მქონე მოსახლეობის ჯგუფებისათვის. ამასთან, ყოველი ინდივიდი უნდა ირჩევდეს თავისთვის საცხოვრებელ ადგილს, შემოსავლების გადანაწილებაზე იქ გატარებული პოლიტიკის მიხედვით. ასეთი მდგომარეობა მიგვიყვანს ეფექტიანობის მისაღწევად დანახარჯთა მნიშვნელოვან ზრდამდე, შედეგად კი _ შემოსავლების გადანაწილების უარყოფამდე. 4. უფლებამოსილებები იმ გადასახადების რეგულირებაზე, რომელთაც უნარი შესწევთ შეასრულონ სტაბილიზაციური ფუნქცია, უნდა გადაეცეს სახელმწიფო ხელისუფლებას. ამავე დროს, აუცილებელია სუბეროვნული გადასახადები იყოს ციკლურად მდგრადი. ფისკალური პოლიტიკის ინსტრუმენტების გამოყენება ეკონომიკური სტაბილიზაციის უზრუნველსაყოფად წარმოადგენს სახელმწიფო ხელისუფლების უპირატეს ფუნქციას. სახელმწიფო ხელისუფლების მრავალდონიანი სისტემის პირობებში მასტაბილიზებელი მექანიზმების გამოყენებამ სუბეროვნულ დონეზე შეიძლება მიგვიყვანოს მნიშვნელოვან დანაკარგებამდე, რაც ერთობლივი მოთხოვნის შემცირებას იწვევს. ამასთან აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო ხელისუფლება ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის მექანიზმების გამოყენების პრიორიტეტსაც ფლობს. ეფექტიან სუბეროვნულ გადასახადებს შეიძლება მივაკუთვნოთ გადასახადები, რომლებიც ციკლური რყევების მიმართ მაღალი ხარისხის მდგრადობით გამოირჩევა (გადასახადები ქონებაზე და გადასახადები მოხმარებაზე). 5. იმ შემთხვევაში, თუ საგადასახადო ბაზა უთანაბროდაა განაწილებული ქვეყნის ტერიტორიაზე, უფლებამოსილებანი მის საგადასახადო დაბეგვრაზე უნდა ეკუთვნოდეს ეროვნულ ხელისუფლებას. ნათელია, რომ ბუნებრივი რესურსებით ტერიტორიის მნიშვნელოვან დაჯილდოებას შეუძლია სუბეროვნულ ხელისუფლე-ბას საშუალება მისცეს, გასწიოს სახელმწიფო მომსახურება დაბალი „საგადასახადო ფასებით” (ე.ი. შედარებით დაბალი დონის საგადასახადო დაბეგვრის ხარჯზე), რასაც შეუძლია მიგვიყვანოს რესურსების არაეფექტიან გამოყენებამდე. ამგვარად, უფლებამოსილებანი ბუნებრივი რესურსების საგადასახადო დაბეგვრაზე, რომლე-ბიც ქვეყნის ტერიტორიაზე უთანაბროდაა განაწილებული, უნდა ეკუთვნოდეს სახელმწიფო ხელისუფლებას, თუმცა მოცემული მტკიცება წინააღმდეგობაში მოდის საგადასახადო უფლებამოსილებათა გადანაწილების ზემოთმოყვანილი წესებიდან პირველთან, რომლის თანახმადაც ხელისუფლების სხვადასხვა დონეს უნდა მიენიჭოს საგადასახადო უფლებამოსილებები შესატყვისი საგადასახადო ბაზების მობილურობის შესაბამისად. ჩვენი აზრით, ხელისუფლების დონეებს შორის საგადასახადო უფლება-მოსილებათა განაწილებისას აუცილებელია: პირველი, სახელმწიფოს ნებისმიერი პოლიტიკურ დეცენტრალიზაციას თან ახლდეს როგორც ხარჯვითი, ისე საგადასახადო უფლებამოსილებათა დეცენტრალიზაცია. სახელმწიფო ხელისუფლებისათვის გადასახადის რეგულირების უფლებამოსილებათა გადაცემისას, რასაც თან ახლავს შემოსავალთა გადაცემა საბიუჯეტო სისტემის ქვედა დონეებისათვის გრანტების სახით, საზოგადოებრივი დოვლათის განაწილებისას იკარგება კავშირი ხელისუფლების ორგანოების ხარჯებსა და მათ შემოსავლებს შორის. მეორე, სხვადასხვა დონის ხელისუფლების ორგანოებს შორის საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილების შემთხვევაში ტერიტორიის მოსახლეობა გადასახადის გადახდაზე უნდა ატარებდეს ტვირთს იმ ხარისხით, რა ხარისხითაც იგი იღებს გამორჩენას სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ შეთავაზებული საზოგადოებრივი დოვლათიდან. სახელმწიფო ხელისუფლების დონეებს შორის საგადასახადო უფლება-მოსილებათა გადანაწილების საკითხების კვლევას მივყავართ ორ ურთიერ-თსაწინააღმდეგო შედეგთან. ტრადიციული მიდგომის თანახმად, ხარჯვითი უფლე-ბამოსილებების დეცენტრალიზაციის ეფექტიანობის კრიტერიუმების მიხედვით, არსებობს სახელმწიფო ხელისუფლების დონეებს შორის საგადასახადო უფლება-მოსილებათა განაწილების განსაზღვრული წესების ნაკრები. მეორე მხრივ, საზოგადოებრივი არჩევანის თეორიის თვალსაზრისით, საგადასახადო უფლება-მოსილებათა ანალიზს მივყავართ საბიუჯეტო სისტემის ყველა დონეზე ხარჯვითი და საგადასახადო უფლებამოსილებათა მკაცრი შესაბამისობის აუცილებლობამდე. მსოფლიო პრაქტიკაში დამკვიდრებული ტენდენციის მიხედვით მრავალდონიანი სახელმწიფო მოწყობის ქვეყნებში საგადასახადო უფლებამოსილებანი განაწილებულია რამდენიმე კრიტერიუმის შესაბამისად. ერთი მხრივ, ფედერაციათა უმრავლესობაში (ისეთების, როგორიცაა აშშ და კანადა) ყოველი დონის საგადასახადო უფლებამოსილებანი იმთავითვე შეესაბამება ხარჯვით უფლება-მოსილებებს. თუმცაღა თანამედროვე ეპოქაში ბიუჯეტთაშორისი გრანტების უფრო ფართოდ გამოყენებასთან ერთად, დაიწყო საგადასახადო უფლებამოსილებათა ერთგვარი გადანაწილება ზემოთ მოყვანილი ეფექტიანობის ტრადიციული კრიტერიუმების შესაბამისად. უნიტარულ სახელმწიფოთა უმეტესობაში, სადაც საკითხთა გარკვეულ წრეში სუბეროვნული ხელისუფლება იმთავითვე არ ფლობს საკონსტიტუციო სუვერენიტეტს, საგადასახადო უფლებამოსილებათა განაწილება ხდება უმეტესწილად ეფექტიანობის ტრადიციული კრიტერიუმების შესაბამისად მათი ხარჯვით უფლებამოსილებებთან შესაბამისობაში მოყვანასთან შედარებით. лела вахтадзе вопросы распределение налоговых полномочий между уровнями государственной власти и управления р е з ю м е в статье рассмотрены возможные варианты распределения налоговых полномочий с точки зрения практики взаимоотношений между уровнями государственной власти и бюджетами. известны три варианта прикрепления налоговых полномочий к субнациональным органам власти. к субнациональным органам власти могут быть прикреплены все полномочия по регулированию собранных налогов на находящихся под их юрисдикцией территориях. вместе с тем устанавливается, что часть налогов для обеспечения затратных обязательств национальное правительство должно передать высшему уровню бюджетной системы. поскольку такой вариант может снизить эффективность распределения доходов между территориями, а также помешать фискальной стабилизации, он считается более или менее эффективным методом мобилизации государственных ресурсов, так как может создавать неадекватные стимулы для местных органов власти с точки зрения финансирования общегосударственных обязательств по затратам. второй вариант распределения налоговых доходов противоречит первому и подразумевает передачу всех налоговых полномочий центральному правительству, дальнейшую передачу средств нижестоящим уровням власти в виде грантов и трансфертов, а также установление норма тивов на все или на отдельные налоговые перечисления для бюджетов нижних уровней власти. основной недостаток такой системы – полное отсутствие связи между уровнем власти и уровнем принятия решений по затратам на какой-либо территории, на которой взимаются те или иные налоги, что является важной предпосылкой создания эффективной системы взаимоотношений между бюджетами. третий, средний вариант распределения доходных полномочий подразумевает передачу части налоговых полномочий местным или региональным органам власти и только в необходимом случае произойдет компенсация недостаточных средств в местном бюджете путем передачи определенной доли регулирующих и прикрепленных налогов или перечисления трансфертов. узловым вопросом осуществления похожей схемы распределения доходов является выбор тех налогов, которые передаются местным или региональным органам (местные или региональные налоги), а также общегосударственных налогов, определенная доля взносов которых числится в местных или региональных бюджетах в виде регулирующих налогов. в случае передачи налоговых полномочий нижним уровням власти, когда обеспечивается возможность увязать величину налогового бремени с решением принятых затрат, местные органы власти в своих действиях исходят из позиции «затраты– выгода», что приводит к повышению экономической эффективности. для нескольких уровней государственнной власти внезапное придание прав по регулированию правил изымания налогов создает между данными уровнями проблему оптимального распределения полномочий. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 1 ш.и.ониани, т.о.лацабидзе, о.а.ланчава температурное поле шахты № 8 ткварчельского каменноугольного месторождения чрезвычайно сложные геоморфологические и геологические условия в рассматриваемом случае усугубляются еще особенностями, вызванными наличием термальных вод. поэтому практически единственно приемлемым способом построения температурного поля шахты следует считать метод математического моделирования с использованием данных имеющихся шахтных наблюдений. минимальный возраст термальных вод составляет 1000000 лет, поэтому процесс рассеивания их тепловой энергии в горном массиве можно считать установившимся. в течение продолжительности существования шахты температура любой точки горного массива остается постоянной, т.е. естественное температурное поле шахты для данной задачи является стационарным. поэтому искомое температурное поле шахты было построено методом электротепловой аналогии с применением интегратора эгда 9/60. методика электрического моделирования температурных и других потенциальных полей на интеграторе эгда-9/60 подробно изложена в работах /1, 2/. здесь остановимся лишь на некоторых особенностях построения температурных полей месторождений с учетом влияния термальных вод обычно построение потенциального поля на плоскости с источник тепла постоянной температуры при известных граничных условиях не представляет особой трудности. но для этого необходимо иметь подробную характеристику источника тепла, как-то: температуру, форму и размеры источника, характер распределения потенциала внутри источника, распределение температуры в среде до начала процесса и условия теплообмена в особых местах системы. большая часть перечисленных данных, необходимых для реализации подобия действия источника тепла, в данном случае отсутствует. степень влияния термальных вод на температурное поле шахты зависит ох их распространённости в пространстве .это влияние максим мально у поверхности земли в районе выхода термальных источников. с увеличением глубины оно постепенно уменьшается и на какой-то определенной глубине совершенно исчезает. на этой глубине температура термальных вод равна первоначальной температуре горных пород. с этой глубины в сторону поверхности начинает сказываться влияние рассеивания тепла гидротерм и поэтому для моделирования необходимо ее достоверное определение. глубина равных температур горных пород и хермальных вод определялась следующим образом. естественная, невозмущенная термальными водами плотность глубинного теплового потока в районе движения горячих вод берется равной плотности потока для соответствующих условий (подразумевается одинаковость отметок, температур нейтрального слоя и структур стратиграфических разрезов) ткибули-шаорского каменноугольного месторождения, кохорая определяется по известным профилям геотемпературного поля месторождения /2/. зная плотность теплового потока и теплофизические свойства горных пород, горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 2 составляющих стратиграфический разрез рассматриваемого района, строится геотермограмма толщи (ломаная линия 2, рис.1). далее температура термальных вод в пределах 3-4-х км принимается однозначной функцией глубины и по данным термометрии горячих вод на разных горизонтах строится гермограмма термальных вод (прямая 1, рис.1). точна пересечения этих термограмм (3125 м от поверхности, рис.1) представляет искомую глубину, нижнюю границу действия источника тепла. таким образом, приближенным oпределением по гидрогеологическим данным области распространения восходящего движения термальных вод, нижней границы возможных возмущений температурного поля шахты и характера распределения температуры внутри источника, создается возможность электрического моделирования влияния источника тепла на распределение температуры в горном массиве шахты. рис. 1 изменение температуры горных пород и термальных вод в зависимости от глубины: i термограмма термальных вод; 2 термограмма горного массива без учета влияния термальных вод; 3 реальная термограмма горного массива по стволу № 2. отклонение термограммы пород (рис.1), построенной по результатам термометрии в слепом стволе от термограммы термальных вод объясняется увеличением расстояния между основным каналом восходящего движения горячих вод и стволом с повышением отметки точки наблюдения. для моделирования температурного поля iу угленосной площади были выбраны 12 стратиграфических разрезов, из которых 4 находятся в районе восходящего движения термальных вод (рис.2). из электропроводных бумаг, вырезанных в соответствующем масштабе, горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 3 изготовлялись модели отдельных свит литологических разностей. путем склеивания этих моделей в нужной последовательности, строились полные аналоги стратиграфических рагрезов, ва которых осуществлялась реализация граничных условий, означенных в работе /2/, а также условия линейного изменения температуры термальных источников по глубине: tn=to+bh, рис.2. геологическая карта iу угленосной площади ткварчельского каменноугольного месторождения где to= 35 температура термальной воды на отметке 1100 м от уровня моря, °c; b=0,017 коэффициент, характеризующий повышение температуры термальных вод при увеличении глубины на 1 м, град/м; h – глубина, м. реализация этого граничного условия осуществлялась с помощью шины из низкоомной электропроводной бумаги, которая специальным клеем приклеивалась к аналогу в районе воcходящего движения термальных вод. в этой шине о помощью делителей напряжения интегратора создавалось падение потенциала, соответствующее распределению температуры в термальных водах по глубине. горный массив шахты неоднородный. поэтому подбор электропроводной бумаги для моделирования такой неоднородной среды осуществлялся по соотношению где λ1 и λn теплопроводности угольной толщи и n-ой области натуры, соответственно; g1 и gn электропроводности бумаг, заменяющих угольную толщу и n-ую область в аналоге, соответственно. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 4 результаты подбора электропроводной бумаги представлены в табл. 1, ив которой видно, что расхождение между реальными и смоделированными значениями теплопроводностей литологических разностей пород не превышает 3,5%. ниже приводятся наиболее характерные пять разрезов, которые находятся в районе влияния термальных вод. разрез а-б проходит по вскрывающим штольням и слепым стволам № 1 и 2. paзpeз 1-1 охватывает капитальные квершлаги, полевые штреки и слепые стволы № i и 2. вое остальные разрезы охватывают бремсберги, уклоны и скаты (рис.2). на рис.2 представлена геологическая карта iу угленосной площади с нанесением направлений стратиграфических разрезов, характеризующих шахтное поле. проявление основных термальных вод было зафиксировано при проходке поевого штрека гор. +950 м и капитальной штольни(гор. +500 м). по обоим местам излива термальных вод проходят разрезы а-б, i-i и 3-3. термальные источники на поверхности были зафиксированы между разрезами 2-2 и 3-3 около сброса № 3. на рис. 3-6 приведены профили геотемпературного поля по 4-ом стратиграфическим разрезам. глубина приложения нижней токозадающей шины на всех разрезах составляла 3500 и ниже уровня моря. на рисунках приведены только верхние участки профилей, так как тепловое состояние горного массива рассматриваемого шахтного поля ниже залегания угольной толщи в данном случае интереса не представляет. при моделировании расстояние от боковых контуров до выходов угольных пластов на поверхности составляло 7-1,5 ки (на рис.3-6 эти расстояния опущены с целью уменьшения размеров чертежей). переход от потенциальных полей аналогов к температурным полям разрезов и распределение относительных потенциалов по верхнему контуру осуществлялась по величинам температур в точках k1 и к2 (рис.з и 4), определенных путем непосредственных измерений температур пород при проходке штольни. на рис.7 представлена термогипсометрическая карта почвы угольной толщи (i пласт) в пределах iу угленосной площади. карта построена путем интерполяции данных всех двенадцати профилей температурных полей. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 5 таблица 1 результаты подбора электропроводных бумаг № № пп наименование пород теплопровод ность, вт/м.град. термическое сопротивление r., м.град/ва расчетное сопротив ление бумаги ro.ком количество и сопротивление бумаги ro.,ком фактическое сопротивление бумаги ro.ком смодели рованная теплопро водность λ, вт/ м.град погрешность подборабумаги, %% 1. четвертичные отложения 1,00 1,00 38,2 3x114 38 1,00 0,0 2. пестроцветная свита 1,92 0,52 19,8 19,6 19,6 1,90 1,0 3. непродуктивная свита 2,09 0,48 18,3 18,9 18,9 2,16 3,3 4. песчаник угленосной свиты 2,86 0,35 13,4 13,5 13,5 2,88 0,7 5. угольная толща(при γ = 1300 кг/м3) 0,25 4,35 166 166 166 0,23 0,0 6. песчаники байоса 2,24 0,45 17,1 17,7 17,7 2,32 3,5 горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 6 рис.з. профиль геотемпературного поля по разрезу а-б рис.4. профиль геотемпературного поля по разрезу i-i горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 7 рис.5. профиль геотемпературного поля по разрезу п-п рис.6. профиль геотемперагурного поля по разрезу ш-ш горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 8 рис. 7. термогипсометрическая карта почвы пласта 1 горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 9 анализ полученных результатов моделирования показывает, что термальные воды существенно возмущают естественное температурное поле шахты. искажения температурного поля максимального значения достигают в местах выхода горячих вод на поверхности и в зависимости от конкретных условий составляют 12-20 град. с увеличением глубины, вследствие снижения первоначальной разности температур между источником и средой, возмущения теплового поля постепенно уменьшаются и на глубине 1600-2000 м от поверхности практически исчезают. область распространения температурных возмущений вдоль горизонтальной плоскости не превышает 4-5 км. возмущения температурного поля, вызванные восходящим движением горячих вод, распространяются на весь западный участок шахты. восточнее сброса № 8 прямое влияние термальных вод отсутствует, однако повышение плотности теплового потока на западном участке косвенно предопределяет некоторое уплотнение теплового потока и на восточном участке и тем самым повышение потенциала температурного поля этого района. вдоль капитальных полевых штреков гор. + 500 м температура горных пород колеблется в пределах 37-43°с, на гор. +750 м температура не превышает 39°с, в северном направлении она постепенно снижается и на границе западного участка составляет 3233°с. о характере распределения температуры, по падению угольных пластов ясное представление дают профили геотемпературного поля. распределение потенциала внутри источников тепла на пис.5 определялось по соответствующим данным рис.з. во всех поперечных профилях температурного поля шахты, независимо от степени возмущенности теплового состояния, хорошо прослеживается влияние формы залегания неоднородных и анизотропных пород. например, несмотря на действие довольно сильного источника тепла на рис.6, изотермы 30 и 35°с как бы притягиваются угольной толщей, на значительном расстоянии следуют по ней и принимают форму ее залегания. то же самое наблюдается и на других профилях. рассмотрение термогипсометрической картых) показывает, что в районе движения термальных вод на горизонтах +700 -+800 м температура по почве пласта i достигает 32-34°с. за сбросом № 8 температура угля на горизонтах +300 +400 м составляет 34-36°с. изотерма 36°с начинается от сброса № 8 и прослеживается почти до конца шахтного поля. примерно по всей глубине стратиграфических разрезов главным фактором, предопределяющим распределение температуры в породном массиве восточного участка, являются теплофизические свойства и форма залегания пород, а также тектонические нарушения. влияние рельефа поверхности имеет подчиненное значение. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 1 0 электротепловые аналоги отдельных стратиграфических разрезов по вертикальным линиям пересечения дают одинаковое распределение температуры с глубиной (одноименные изотермы разных профилей на линиях пересечения имеют одинаковую глубину залегания от поверхности). таким образом, приведенные на рис.3-7 денные, дающие достаточно полную и точную картину теплового состояния пласта i (по почве) и подстилающих пород, по которым будут проведены подготовительные выработки, указывают на то, что на нижних горизонтах шахты № 8 следует ожидать ненормальные тепловые атмосферные условия. следовательно, поргноз и регулирование теплового режима этих горизонтов следует очитать неотложной задачей горной науки и техники грузии. литература 1. п.ф.фильчаков, в.и.панчишин. интеграторы эгда. изд-во ан усср, киев, 1961. 2. а.а.дзидзигури, ш.и.оннани, т.о.лацабидзе. вопросы геотермии ткибулишаорокого каменноугольного месторождения. "мецниереба", тбилиси, 1967. х) на рис.7 она дана только для западного участка. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 71 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.05 მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში სადენთა განივკვეთის ოპტიმალური ფართობის შერჩევით ღია განშტოებული გამანაწილებელი ელექტრული ქსელის რეჟიმის პარამეტრთა რეგულირება ლაშა მაჭავარიანი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ენერგეტიკისა და ტელეკომუნიკაციის დეპარტამენტი. სადოქტორო პროგრამის, საინჟინრო ტექნოლოგიები და სისტემები, დოქტორანტი რეზიუმე. ნაშრომში წარმოდგენილია ქ. ქუთაისის 6კვ ძაბვის ღია განშტოებული გამანაწილებელი ელექტრული ქსელის მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის გამოკვლევის შედეგები. კერძოდ: განსაზღვრულია ქსელის, როგორც 6 ისე 0,38კვ ძაბვის კვანძებში ძაბვის მუშა მნიშვნელობები. შედეგად გამოთვლილია ქსელის ყველა კვანძში ძაბვის გადახრა და დადგენილია პრობლემური კვანძები. ასევე განსაზღვრულია ქსელის უბანთა რეჟიმის პარამეტრები და მის საფუძველზე მიღებულია ქსელში აქტიური და რეაქტიული სიმძლავრის ჯამური დანაკარგები. შეფასებულია ქსელის მუშაობის ეფექტურობა მარგი ქმედების კოეფიციენტის საშუალებით. ყოველივე ამის ანალიზის საფუძველზე გაკეთებულია რიგი დასკვნები და დასმულია ამოცანა, რომლის მიზანსაც წარმოადგენს ქსელის იმ კრიტერიუმების შესრულება, რომელსაც ის უნდა აკმაყოფილებდეს ნორმალურ დამყარებულ რეჟიმში. კერძოდ: დატვირთვის კვანძებში მიწოდებული ძაბვის მაღალი ხარისხი და მუშაობა სიმძლავრეთა მცირე დანაკარგებით. ქსელის თავისებურების საფუძველზე { ∆𝑈მაქს ≤ ∆𝑈დასაშ 𝐹ე.გ.ხ ⟹ 𝑚𝑖𝑛 პირობით გამოთვლილია მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ოპტიმალური ფართობი და ანგარიშებით დასაბუთებულია ამ ღონისძიების მართებულობა. ნაშრომში წარმოდგენილი ქსელის რეჟიმის პარამეტრების საანგარიშოდ გამოყენებულია საინჟინრო კომპიუტერული პროგრამა “neplan”. საკვანძო სიტყვები: მუშა ძაბვა, ძაბვის გადახრა, სიმძლავრის დანაკარგი, განივკვეთის ფართობი, ოპტიმალური. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 72 შესავალი. ნებისმიერი ძაბვისა და დანიშნულების ელექტრული ქსელი ნორმალურ დამყარებულ რეჟიმში უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ ტექნიკურ-ეკონომიკური ხასიათის მოთხოვნებს: მომხმარებელთა ელექტრომომარაგება უნდა იყოს საიმედო, ელექტრომიმღებები უნდა იკვებებოდნენ მაღალი ხარისხის ელექტროენერგიით და ქსელი უნდა მუშაობდეს როგორც აქტიურ, ისე რეაქტიულ სიმძლავრეთა მცირე დანაკარგებით, ანუ ეკონომიურად[5]. აქედან გამომდინარე, ელექტრული ქსელების ექსპლუატაციისას საჭიროა ჩატარდეს შესაბამისი ტექნიკურ–ეკონომიკური ხასიათის გაანგარიშებები სიმძლავრისა და ენერგიის დანაკარგების დადგენის მიზნით და ასევე ძაბვის ვარდნისა და დანაკარგების შეფასების თვალსაზრისით, რათა დადგინდეს და შემდგომი ანალიზის საფუძველზე შეფასდეს მისი ელექტრომაგნიტური მდგომარეობა[6]. შედეგად დაისმება იმ დამატებითი ღონისძიების ან ღონისძიებათა ჯგუფის გატარების საკითხი, რომელიც უზრუნველყოფს მისადმი წაყენებული მოთხოვნების შესრულებას. თავის მხრივ ქსელის ელექტრომაგნიტური მდგომარეობა დამოკიდებულია დატვირთვის რეჟიმზე და ქსელის ელექტრულ პარამეტრებზე, ამიტომ ქსელთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტისას უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ქსელის ზღვრული, მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის გამოკვლევას[7]. სამუშაოს მიზანი. სამუშაოს მიზანს წარმოადგენს ქ. ქუთაისის გამანაწილებელი ქსელის, 35/6 კვ ძაბვის ქვესადგურის, ღია განშტოებული ელექტრული ქსელის მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის პარამეტრთა ანგარიში. მათი შემდგომი ანალიზის საფუძველზე მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ოპტიმალური ფართობის შერჩევა და ქსელის ახალი ელექტრული პარამეტრებით მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის განმეორებითი ანგარიში. მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში 35/6 კვ ძაბვის ქვესადგურის, ღია განშტოებული ელექტრული ქსელის რეჟიმის პარამეტრთა ოპტიმალური რეგულირება სურ.1-ზე მოცემულია 6 კვ ძაბვის ღია განშტოებული გამანაწილებელი ელექტრული ქსელის ცალხაზოვანი სქემა, ხოლო სურ.2-ზე ქსელის საანგარიშო ჩანაცვლების სქემა მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 73 სურ.1. 6 კვ ძაბვის ღია განშტოებული გამანაწილებელი ელექტრული ქსელის ცალხაზოვანი სქემა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 74 სურ.2-ის საფუძველზე ჩატარებულია ქსელის მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის პარამეტრთა ანგარიში, რომლის შედეგები წარმოდგენილია ცხრილების სახით(ცხრილი1; ცხრილი2; ცხრილი3). უნდა აღინიშნოს, რომ 6/0.38 კვ ძაბვის სატრანსფორმატორო ქვესადგურთა მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის პარამეტრები გამოთვლილია ქსელის საანგარიშო ჩანაცვლების სქემის საფუძველზე მიღებულ, მათი 6კვ ძაბვის სალტეებზე ძაბვის მუშა მნიშვნელობით. სურ.2. ქსელის საანგარიშო ჩანაცვლების სქემა მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 75 𝑼 კვ 𝑼° 𝑼% კვ-0 6,54 0,0 109 კვ-1 6,40 0,14 106,74 კვ-2 6,31 0,22 105,10 კვ-3 6,28 0,24 104,73 კვ-4 6,27 0,25 104,52 კვ-5 6,27 0,25 104,52 კვ-6 6,26 0,25 104,41 კვ-7 5,88 0,57 97,96 კვ-8 5,87 0,57 97,82 კვ-9 5,85 0,59 97,53 კვ-10 5,85 0,59 97,53 კვ-11 5,79 0,64 96,57 კვ-12 5,74 0,69 95,59 კვ-13 5,78 0,65 96,41 კვ-14 5,79 0,64 96,49 ქსელის უბანი 𝑺𝟏კვა 𝑷𝟏კვტ 𝑸𝟏კვარ 𝑺𝟐კვა 𝑷𝟐კვტ 𝑸𝟐კვარ �̇� ა ∆𝑷კვტ ∆𝑸კვარ 𝟎 ↔ 𝟏 1623,3 1316,3 949,9 1622,7 1275 925,1 142 41,3 24,9 𝟏 ↔ 𝟐 1292,6 1047 758,1 1272,8 1029,9 747,8 116,5 17,1 10,3 𝟐 ↔ 𝟑 469,7 378,9 277,4 468 377,5 276,6 43 1,44 0,87 𝟑 ↔ 𝟒 185,4 149,5 109,6 185 149,2 109,4 17 0,31 0,19 𝟒 ↔ 𝟓 71,2 57,5 42 71,18 57,48 41,99 6,6 0,02 0,01 𝟒 ↔ 𝟔 113,78 91,7 67,36 113,66 91,6 67,3 10,5 0,1 0,06 𝟐 ↔ 𝟕 803,1 651 470,3 748,5 604,1 442 73,5 46,91 28,29 𝟕 ↔ 𝟖 113,82 91,73 67,38 113,7 91,6 67,3 11,2 0,14 0,1 𝟕 ↔ 𝟗 634,6 512,3 374,6 631,9 509,9 373,2 62,3 2,4 1,4 𝟗 ↔ 𝟏𝟎 113,7 91,62 67,32 113,66 91,6 67,3 11,2 0,03 0,02 𝟗 ↔ 𝟏𝟏 518,2 418,31 305,9 513,2 414 303,2 51,1 4,40 2,65 𝟏𝟏 ↔ 𝟏𝟐 285,5 230,48 168,5 282,6 228 167 28,4 2,48 1,49 𝟏𝟏 ↔ 𝟏𝟑 113,8 91,76 67,39 113,66 91,6 67,3 11,3 0,16 0,1 𝟏𝟏 ↔ 𝟏𝟒 113,7 91,67 67,34 113,6 91,6 67,3 11,3 0,08 0,05 ქსელი 6კვ ძაბვის კვანძებში ძაბვის მუშა მნიშვნელობები მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში „ცხრილი 1“ ქსელის უბანთა რეჟიმის პარამეტრები მაქსიმალური დატვირთვისას „ცხრილი 2“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 76 ცხრილში 4 წარმოდგენილია ქსელში აქტიური და რეაქტიული სიმძლავრის ჯამური დანაკარგები. აქ ასევე მოცემულია ქსელის მუშაობის დამახასიათებელი სხვა ენერგეტიკული პარამეტრებიც, რომელთა დახმარებით დადგენილია ქსელის მარგი ქმედების კოეფიციენტი. ცხრილი 3 აჩვენებს, რომ მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში ქსელის ხუთ კვანძში, კვანძები: 8; 10; 12; 13; 14, მიერთებულ 6/0.38კვ ძაბვის სატრანსფორმატორო ქვესადგურთა დაბალი ძაბვის სალტეზე, ძაბვის გადახრა აღემატება ±5%-ს, რაც მიგვითითებს, რომ მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში ქსელის უბნებზე, განსაკუთრებით 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე, ძაბვის დანაკარგი დიდია. ამასთან, თითოეულ უბანზე ძაბვის დანაკარგის 2 3⁄ სადენთა აქტიური წინაღობითაა გამოწვეული. გარდა ამისა, 0 ÷ 12 მაგისტრალის ჯამური განფენილობის სიგრძე, მოცემული ძაბვის ქსელისათვის, მნიშვნელოვან სიდიდეს აღწევს(8.9კმ). შესაბამისად, ცხადია, რომ 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე, გამოყენებული სადენთა განივკვეთის ფართობი, მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში, ვერ უზრუნველყოფს ქსელის რიგ კვანძებში ძაბვის სასურველ სიდიდემდე რეგულირებას და საჭიროებს კორექტირებას. ქსელის მეორე მაგისტრალზე, უბნები: სატრანსფორმატორო ქვესადგური 𝑼მ (კვ) 𝑼დ კვ /𝑼დ % пбв-ს საფეხური სიმძლავრის დანაკარგი ∆𝑺(კვტ) tm400/6(კვანძი1) 6,40 0,396/104,47 0 3,54 + 𝑗16,17 = 16,55∠77,65° tm400/6(კვანძი3) 6,28 0,389/102,35 0 3,61 + 𝑗16,14 = 16,54∠77,39° tm400/6(კვანძი12) 5,74 0,353/92,79 0 3,85 + 𝑗15,86 = 16,32∠76,36° tm100/6(კვანძი5) 6,27 0,387/102,06 0 1,27 + 𝑗4,34 = 4,51∠73,65° tm160/6(კვანძი6) 6,26 0,386/101,69 0 1,81 + 𝑗7,1 = 7,33∠75,70° tm160/6(კვანძი8) 5,87 0,361/94,84 0 1,92 + 𝑗7,01 = 7,27∠74,60° tm160/6(კვანძი10) 5,85 0,359/94,5 0 1,93 + 𝑗7,01 = 7,27∠74,60° tm160/6(კვანძი13) 5,78 0,354/93,3 0 1,94 + 𝑗6,97 = 7,23∠74,45° tm160/6(კვანძი14) 5,79 0,354/93,3 0 1,94 + 𝑗6,97 = 7,23∠74,45° ∆𝑷ე.გ.ხ ∑ კვტ ∆𝑷ტ ∑კვტ 𝑷დატვ 𝜮 კვტ 𝑸დატვ 𝜮 კვარ 𝑷იმპ კვტ 𝑸იმპ კვარ ∆𝑸ტ ∑ კვარ ∆𝑸ე.გ.ხ ∑ კვარ 𝜼 მ. ქ. კ 116,83 21,8 1176,5 788,3 1316,33 949,96 87,57 70,46 0,89 სატრანსფორმატორო ქვესადგურთა რეჟიმის პარამეტრები მაქსიმალური დატვირთვისას „ცხრილი 3“ ქსელის მუშაობის ეფექტურობის მაჩვენებელი ენერგეტიკული პარამეტრები მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში „ცხრილი 4“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 77 2↔3;3↔4;4↔6 ძაბვის დანაკარგი მცირეა და 1;3;5;6 კვანძებში დადგმულ 6 0.38კვ⁄ ძაბვის სატრანსფორმატორო ქვესადგურთა დაბალი ძაბვის სალტეზე ძაბვის გადახრა არ ცდება ±5%-ს, შესაბამისად ქსელის ამ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდის ღონისძიება არ განიხილება. ამრიგად, გამართლებულია დაისვას ქსელის 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის შერჩევის საკითხი შემდეგი ფორმით: სადენთა განივკვეთის ფართობის შერჩევა ძაბვის დასაშვები დანაკარგისა და გამტარი მასალის მინიმალური ხარჯით, ანუ მიზნის ფუნქცია ჩაიწერება შემდეგი ფორმით[1]: { ∆𝑈მაქს ≤ ∆𝑈დასაშ 𝐹ე.გ.ხ ⟹ 𝑚𝑖𝑛 რადგან ქსელის რიგ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობი არ შეესაბამება ამ უბანთა მაქსიმალურ დატვირთვას, ბუნებრივია, რომ ქსელი იმუშავებს სიმძლავრეთა დიდი დანაკარგით. შესაბამისად, ადგილი აქვს ქსელის არაეკონომიურ მუშაობას, რაც დაამტკიცა ანგარიშებმა, 𝜂 = 0.89. თანაც მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში, ქსელის ელექტროგადამცემ ხაზებში სრული სიმძლავრის ჯამური დანაკარგის ვექტორი ნამდვილ რიცხვთა ღერძიდან დაძრულია 31°-ით ∆𝑆ე.გ.ხ 𝛴 = 116.83 + 𝑗70.46 = 136.43∠31, რაც კიდევ უფრო ამყარებს დასმული ამოცანის მართებულობას. ქსელის 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ოპტიმალური ფართობის შესარჩევად განვსაზღვროთ ძაბვის დანაკარგი 0 ÷ 12 მაგისტრალური უბნების აქტიურ და რეაქტიულ წინაღობებში: ∆ur 0−1 = 0,137კვ ∆ux 0−1 = 0,062კვ ∆ur 1−2 = 0,069კვ ∆ux 1−2 = 0,031კვ ∆𝑈𝑅 2−7 = 0,3კვ ∆𝑈𝑋 2−7 = 0,135კვ ∆ur 7−9 = 0,017კვ ∆ux 7−9 = 0,009კვ ∆ur 9−11 = 0,04კვ ∆ux 9−11 = 0,017კვ ∆ur 11−12 = 0,04კვ ∆ux 11−12 = 0,02კვ ∆ur ∑ = 0,603კვ ∆ux ∑ = 0,274კვ მოცემული ქსელისათვის ∆ur დასაშ გამოვთვალოთ ∆ux ∑ − ის საფუძველზე. ∆𝑈𝑅 დასაშ = ∆𝑈დასაშ − ∆𝑈𝑋 ∑ = 0,6 − 0,274 = 0,326კვ მოცემულ შემთხვევაში ∆uდასაშ = 0,1uნომ , რადგან ∆ux ∑ გამოთვლილია არა კვანძური ძაბვების ნომინალური, არამედ ფაქტიური მნიშვნელობებით. სადენთა გამტარი მასალის ხარჯის კოეფიციენტი განვსაზღვროთ ფორმულით[2]: 𝑘 = ∑ (𝐿𝑖𝑗√𝑃𝑖𝑗)𝑛 𝑖𝑗=1 𝛾∆𝑈𝑅 დასაშ 𝑈ნომ ∙ 103 გამოსახულებიდან ჩანს, რომ 𝑘 − ს გამოსათვლელად აუცილებელია დადგინდეს 𝐿𝑖𝑗√𝑃𝑖𝑗 თითოეული უბნისათვის. 𝐿0−1√𝑃0−1 = 1,191 𝐿1−2√𝑃1−2 = 0,657 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 78 𝐿2−7√𝑃2−7 = 3,472 𝐿7−9√𝑃7−9 = 0,226 𝐿9−11√𝑃9−11 = 0,559 𝐿11−12√𝑃11−12 = 0,752 ∑(𝐿𝑖𝑗√𝑃𝑖𝑗) 𝑛 𝑖𝑗=1 = 6,857 შედეგად, 𝑘 = (6,857 32 ∙ 0,326 ∙ 6) ∙ 103 = 110⁄ ქსელის 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ოპტიმალური ფართობი განვსაზღვროთ ფორმულით[3]: 𝐹𝑖𝑗 = 𝑘√𝑃𝑖𝑗 მმ2 მიღებული შედეგები დამრგვალდება უახლოეს სტანდარტულ განივკვეთამდე. ამრიგად, 𝐹0−1 = 110 ∙ √1,28663 = 124,77 [120მმ 2] 𝐹1−2 = 110 ∙ √1,03928 = 112,14 [120მმ 2] 𝐹2−7 = 110 ∙ √0,60866 = 85,82 [95მმ 2] 𝐹7−9 = 110 ∙ √0,51379 = 78,85 [70მმ 2] 𝐹9−11 = 110 ∙ √0,41692 = 71,03 [70მმ 2] 𝐹11−12 = 110 ∙ √0,2296 = 52,71 [50მმ 2] ანგარიშებით შერჩეული სადენთა განივკვეთის ოპტიმალური ფართობები უნდა გადამოწმდეს მაქსიმალურად დასაშვები დენით, რისთვისაც ჩატარდება ქსელის მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის პარამეტრთა ანგარიში შესაბამის უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდის პირობებში. აქვე დადგინდება სრულდება თუ არა ∆𝑈მაქს ≤ ∆𝑈დასაშ პირობა და მის საფუძველზე შეფასდება განხორციელებული ღონისძიების მართებულობა[4]. სურ.3-ზე წარმოდგენილია ქსელის განახლებული საანგარიშო სქემა, რომლის რეჟიმის პარამეტრები წინა შემთხვევის მსგავსად ნაპოვნია „neplan”-ის გამოყენებით და მოცემულია ცხრილებში(ცხრილი 5; ცხრილი 6; ცხრილი 7; ცხრილი 8). ანგარიშებმა აჩვენა, რომ ქსელის 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდამ მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში მნიშვნელოვნად აამაღლა ქსელის კვანძებში მიწოდებული ძაბვის ხარისხი, კერძოდ მე-12 კვანძში სატრანსფორმატორო ქვესადგურის 0,38კვ ძაბვის სალტეზე ძაბვის მუშა მნიშვნელობა გაიზარდა 3,54%-ით და გახდა 96,33%-ის ტოლი. მე-13 და მე-14 კვანძებში სატრანსფორმატორო ქვესადგურების 0,38კვ ძაბვის სალტეზე ძაბვის მუშა მნიშვნელობები გაიზარდა 3,5 და 3,6 პროცენტით და მივიღეთ: 𝑈13 დ = 96,79%; 𝑈14 დ = 96,88%. მე-10 და მე-8 კვანძებში კი სატრანსფორმატორო ქვესადგურების 0,38კვ ძაბვის სალტეზე ძაბვის მუშა მნიშვნელობები გაიზარდა 3,2 და 3,1 პროცენტით, შედეგად მივიღეთ 𝑈10 დ = 97,69%; 𝑈8 დ = 97,91%. ამრიგად, მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმში ქსელის 0,38 კვ ძაბვის კვანძებში ძაბვის პრობლემები სრულად აღმოიფხვრა, და დადასტურდა, რომ ∆𝑈მაქს ≤ ∆𝑈დასაშ პირობა სრულდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 79 სურ.3. ქსელის მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის განახლებული საანგარიშო სქემა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 80 𝑼 კვ 𝑼° 𝑼% კვ-0 6.45 0 107.5 კვ-1 6.37 -0.29 106.16 კვ-2 6.31 -0.45 105.23 კვ-3 6.29 -0.43 104.86 კვ-4 6.28 -0.42 104.65 კვ-5 6.277 -0.418 104.62 კვ-6 6.272 -0.414 104.54 კვ-7 6.047 -0.965 100.79 კვ-8 6.039 -0.958 100.65 კვ-9 6.027 -0.976 100.46 კვ-10 6.026 -0.975 100.43 კვ-11 5.983 -1.002 99.72 კვ-12 5.927 -0.954 98.78 კვ-13 5.974 -0.994 99.57 კვ-14 5.979 -0.998 99.65 ქსელის უბანი 𝑺𝟏კვა 𝑷𝟏კვტ 𝑸𝟏კვარ 𝑺𝟐კვა 𝑷𝟐კვტ 𝑸𝟐კვარ �̇� ა ∆𝑷კვტ ∆𝑸კვარ 𝟎 ↔ 𝟏 1565.81 1252.11 940.21 1540.12 1236.15 918.64 136.97 15.95 21.57 𝟏 ↔ 𝟐 1257.51 1008.15 751.64 1246.99 1001.61 742.8 111.84 6.53 8.83 𝟐 ↔ 𝟑 469.59 378.9 277.39 467.98 377.52 276.55 42.12 1.38 0.83 𝟑 ↔ 𝟒 185.36 149.52 109.55 185 149.22 109.37 16.68 0.298 0.18 𝟒 ↔ 𝟓 71.22 57.52 42.01 71 57.5 42 6.42 0.0185 0.0112 𝟒 ↔ 𝟔 113.78 91.70 67.36 113.66 91.6 67.3 10.26 0.10262 0.0619 𝟐 ↔ 𝟕 777.42 622.71 465.42 745.87 601.29 441.34 69.72 21.42 24.08 𝟕 ↔ 𝟖 113.8 91.72 67.37 113.66 91.6 67.3 10.64 0.123 0.074 𝟕 ↔ 𝟗 632 509.57 373.96 630 508.05 372.7 59.1 1.52 1.26 𝟗 ↔ 𝟏𝟎 113.68 91.62 67.31 113 91.6 67.3 10.66 0.024 0.015 𝟗 ↔ 𝟏𝟏 516.4 416.43 305.39 512.77 413.63 303.06 48.42 2.799 2.324 𝟏𝟏 ↔ 𝟏𝟐 285.2 230.22 168.34 282.6 228 167 26.93 2.22 1.34 𝟏𝟏 ↔ 𝟏𝟑 113.82 91.74 67.38 113 91.6 67.3 10.75 0.141 0.085 𝟏𝟏 ↔ 𝟏𝟒 113.7 91.67 67.34 113 91.6 67.3 10.74 0.068 0.041 ქსელის 6კვ ძაბვის კვანძებში ძაბვის მუშა მნიშვნელობები სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდის პირობებში „ცხრილი 5“ ქსელის უბანთა რეჟიმის პარამეტრები სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდისას „ცხრილი 6“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 81 0 ÷ 12 მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდამდე ქსელში აქტიური სიმძლავრის ჯამური დანაკარგის 84% ელექტროგადამცემ ხაზებზე მოდიოდა, ხოლო 6 0,38⁄ კვ ძაბვის ტრანსფორმატორებზე 16%. სადენთა განივკვეთის ფართობის შეცვლამ გარკვეული ცვლილება შეიტანა ამ თანაფარდობაში, კერძოდ ხაზებში დაიკარგა აქტიური სიმძლავრის ჯამური დანაკარგის 70%, ხოლო 30% ტრანსფორმატორებში. ეს ცვლილება კი გამოიწვია სადენებში აქტიური სიმძლავრის დანაკარგის 55%-ით შემცირებამ. შედეგად მივიღეთ, რომ ქსელში აქტიური სიმძლავრის ჯამური დანაკარგი სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდის შემდეგ შემცირდა 47%-ით, რამაც ასევე შეამცირა ქსელში აქტიური სიმძლავრის იმპორტი და გაზარდა ქსელის მარგი ქმედების კოეფიციენტი 94%-მდე, ანუ ამაღლდა 5%-ით. ასევე შემცირებულია ელექტროგადამცემ ხაზებში რეაქტიული სიმძლავრის დანაკარგი 14%-ით, შედეგად ქსელში რეაქტიული სიმძლავრის ჯამური დანაკარგი შემცირდა 6%ით. ეს გარემოება განაპირობა მან, რომ ტრანსფორმატორებში რეაქტიული სიმძლავრის სატრანსფორმატორო ქვესადგური 𝑼მ (კვ) 𝑼დ კვ /𝑼დ % пбв-ს საფეხური სიმძლავრის დანაკარგი ∆𝑺(კვტ) tm400/6(კვანძი1) 6.37 0.395 103.88⁄ 0 3.56 + 𝑗16.17 tm400/6(კვანძი3) 6.29 0.389 102.52⁄ 0 3.6 + 𝑗16.14 tm400/6(კვანძი12) 5.927 0.366 96.33⁄ 0 3.79 + 𝑗16.03 tm100/6(კვანძი5) 6.277 0.388 102.18⁄ 0 1.26 + 𝑗4.34 tm160/6(კვანძი6) 6.272 0.387 101.9⁄ 0 1.8 + 𝑗7.1 tm160/6(კვანძი8) 6.039 0.372 97.91⁄ 0 1.87 + 𝑗7.05 tm160/6(კვანძი10) 6.026 0.371 97.69⁄ 0 1.88 + 𝑗7.05 tm160/6(კვანძი13) 5.974 0.368 96.79⁄ 0 1.89 + 𝑗7.04 tm160/6(კვანძი14) 5.979 0.369 96.88⁄ 0 1.89 + 𝑗7.04 ∆𝑷ე.გ.ხ ∑ კვტ ∆𝑷ტ ∑კვტ 𝑷დატვ 𝜮 კვტ 𝑸დატვ 𝜮 კვარ 𝑷იმპ კვტ 𝑸იმპ კვარ ∆𝑸ტ ∑ კვარ ∆𝑸ე.გ.ხ ∑ კვარ 𝜼 მ. ქ. კ 52.61 21.1 1176.5 788.3 1250.2 937.2 88.2 60.71 0.94 სატრანსფორმატორო ქვესადგურთა მაქსიმალური დატვირთვის რეჟიმის პარამეტრები სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდის პირობებში „ცხრილი 7“ მაგისტრალურ უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის გაზრდისას, ქსელის მუშაობის ეფექტურობის მაჩვენებელი ენერგეტიკული პარამეტრები „ცხრილი 8“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 82 დანაკარგის ზრდის სიდიდე მნიშვნელოვნად ჩამორჩება ხაზებში რეაქტიული სიმძლავრის დანაკარგის შემცირების მასშტაბებს. ისევე როგორც აქტიური სიმძლავრის შემთხვევაში, შემცირებულია ქსელში რეაქტიული სიმძლავრის იმპორტი. აქვე აღვნიშნოთ, რომ შერჩეული თითოეული სადენისთვის სრულდება ზემოთ დასმული პირობა 𝐼𝑖𝑗 მმმმ ≤ 𝐼𝑖𝑗 მმმ. ამრიგად, ყველა პირობა გვაქვს, რომ დავადასტუროთ განხორციელებული ღონისძიების მართებულობა. დასკვნები.  როდესაც გამანაწილებელი ქსელის დატვირთვის კვანძებში აქტიური სიმძლავრის კოეფიციენტი cos 𝜑 ≥ 0,8, ანუ tan 𝜑 ≤ 0,75 და სადენთა განივკვეთის ფართობი 𝐹 ≤ 95მმ2, ქსელის რეჟიმის ხასიათი უმეტესად აქტიური წინაღობითაა განპირობებული, ხოლო რეაქტიული წინაღობა რეჟიმის მხოლოდ საბოლოო სიდიდით დამყარებაში იღებს მონაწილეობას. შესაბამისად, ქსელის მუშა რეჟიმის ოპტიმალური მართვის ამოცანის დასმა აღნიშნული ფაქტორის გათვალისწინების გარეშე დაუშვებელია.  ქსელის უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობის { ∆𝑈მაქს ≤ ∆𝑈დასაშ 𝐹ე.გ.ხ ⟹ 𝑚𝑖𝑛 პირობით შერჩევისას ძაბვის დანაკარგი უმჯობესია გამოვთვალოთ არა ნომინალურ, არამედ კვანძურ ძაბვათა მუშა მნიშვნელობებით. ასევე სასურველია, რომ ∆𝑈მაქს ელექტრულად უშორეს კვანძამდე გავუტოლოთ 10%-ს, ნაცვლად 6 ÷ 8%, წინააღმდეგ შემთხვევაში შესაძლოა ქსელის სათავე უბნებზე სადენთა განივკვეთის ფართობი აღმოჩნდეს მეტისმეტად გადიდებული და შეუსაბამო გამანაწილებელი ქსელებისათვის.  როდესაც ქსელის ჯამური განფენილობის სიგრძე ძაბვის შესაბამისი საფეხურისათვის აღწევს ზღვრულ მნიშვნელობას, მეტად გამართლებულია, რომ ∆𝑈𝑋 ∑ გამოითვალოს სადენთა რეაქტიული წინაღობის არა საშუალო, არამედ ფაქტიური მნიშვნელობით, რადგან მიუხედავად იმისა, რომ სადენთა რეაქტიული წინაღობა მცირედაა დამოკიდებული მის რადიუსზე, ქსელი დიდი განფენილობის შემთხვევაში მაინც მნიშვნელოვან ცვლილებებს ვიღებთ ანგარიშებში, რაც ბუნებრივია ამცირებს განხორციელებულ სამუშაოთა ხარისხს და სანდოობას. გამოყენებული ლიტერატურა. 1. ананичева с. с., шелюг с.н. электроэнергетические системы и сети: учебное пособие — екатеринбург: изд-во урал. ун-та 2019. —296 с. 2. герасименко а. а., федин в. т. передача и распределение электрической энергии: учебное пособие 4-е изд., стер. – м.: кнорус, 2014 – 648 с. 3. глазунов а. а., глазунов а. а. электрические сети и системы, м-л., гэи, 1960, 368 с. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 83 4. веников в. а., глазунов а. а., жуков л. с., солдаткина л. а. электрические системы, т.2. электрические сети. под ред. в. а. веникова. м., высщая школа, 1971, 440 с. 5. мельников н. а., солдаткина л. а. регулирование напряжения в электрических сетях, м., энергия, 1968. 152 с. 6. william h. kersting. distribution system modeling and analysis, third edition. crc press, taylor & francis group, new york, 2012. 7. turan gonen. electric power distribution engineering, third edition. crc press, taylor & francis group, new york, 2014. adjusting the parameters of the open branched distribution network mode by selecting the optimal area of the wires cross-section in the maximum load mode lasha matchavariani akaki tsereteli state university. department of energetics and telecommunications. phd student of phd program, engineering technologies and systems. summary. the paper presents the results of the research of maximum load mode of 6 kv open branched distribution network of kutaisi. for instance, the operating values of the voltage at both 6 and 0.38 kv nodes of the network are defined. as a result, voltage deviations in all nodes of the network are calculated and problem nodes are identified. the mode parameters of the particular sections of the network are also defined and based on it, the total losses of active and reactive power in the network are obtained. the efficiency of network operation is evaluated by means of efficiency. based on the analysis of all this, a number of conclusions are made and a task is set, the purpose of which is to fulfill the criteria of the network, which it must meet in a normally established mode. in particular: high quality of the voltage supplied to the load nodes and operation with small power losses. based on the network characteristics and provided condition { ∆uმაქს ≤ ∆uდასაშ fე.გ.ხ ⟹ min the optimal area of wires cross sections at the highway is calculated and the validity of this measure is substantiated by the reports. the engineering computer program “neplan” is used to calculate the network mode parameters presented in the paper. keywords: actual voltage, voltage deviation, power losses, area of cross section, optimal. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 11 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.02 ; . , , , , , . . , . . : , , , , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 12 . 80. , . , . , , , , , . , , , , , , . , . , , , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 13 . , , : ; , ; , ; ; , , , . . . , , , , , . . . , , . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 14 3-5-7 . . 2019 , 25 2 , , , . , , . , . : ; : ; ; ; , . , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 15 , , , , , . , . , , , . , , , , . , , . 52 , . . , , . , 1,5 -2 , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 16 , . , , , . , , . 5 , , . . 15 . , . . . , . . , , , . . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 17 1. . . : . . 2015 .44–472 2. . . 2015 . .21–24. 3. . . . . . . 2016 4. . . , . 2017. 21–23 substantial challenges of road construction merab baratashvili; tornike baratashvili resume in the form of a representative review of the construction of central drugs georgia, solutions, acceptance of stages of design, deficiencies, names of their own reasons, important guarantees of trusts, which must be technically and painfully necessary transportation of goods and passengers. his role in the economy of georgia and the international court. concrete examples are taken, which, obviously, required good solutions and unfavorable results, half-baked in the result of your most important solution. presented perspectives that follow are considered. what is permissible to avoid of risk. keywords: highway, slope, safety, transportation, road surface, construction, technical and economic parameters, inert material, deformation 1 1,2, 3, 3, 1,2, 1 1 . , , 7 2 , , 77 3 , , . 20, : . , . : . , . , , , . , . , , . : ; ; ; ; . 2 1. , (ten), . ten 500 ec 2004/54 . , , 2.6-6.3 . 2.6 , [1-3]. , , (mont blanc, gotthard and viamala) , , . [4]. , , {5-7]. , , „ “ , , , [8, 9]. 2. , ( ) , 3 . [10-14]. , , . , . , . , . ( ) . , , . . , , 300 . 1 . . 1. ( ) : 1 – ( ); 2 ( ) 4 . . , . , . a a1, a-2 , a-3 a ( . 2). a a-4 , . . 2. a b 5 b , , , a. b-1. b-2, , ( . . 2, . 2) . b-3, b-1 . b 4 . , , b , . b b-5 , , . ( ) 1 ( . 2). b ( ) , , b-6, . . . a . , , . b . a a a -5. a 6 a-5, . . 1 , . 2, . 1 . b b , . . 2. 2. b-8 , . b-7, b-9, b-5 b-10 . b-9 . b9 . b-3 ( ), b-4 („ “ ). b , , , 7 . b b-3 (b-4) 2 b-6, . , , . , . ( . . 3), , . : , , , . . 3. : 1 ( ); 2 ( ); 3 8 3. , , . : . . . , . , . . . : ar–19-1936, : “. 1. d. theologitis (2005) euro transport, # 3, p. 16 – 22. 2. un, economic and social council, economic commission for europe (2001) report trans/ac.7/9, p. 59. 3. un, economic and social council, economic commission for europe (2002) report trans/ac.7/11, p. 6. 4. bettelini m., rigert s., seifert n. flexible devices for smoke control in road tunnels, amberg engineering ltd., regensdorf-watt, switzerland, 6th international conference ‘tunnel safety and ventilation’ 2012, pp 265-272, graz 5. , . , , ru 2 351 378 c1, 2007. 6. seitlinger gunter, sicherheitseeinrichtung bei tunnelbranden, deutshland patent de 101 27 091 a1, 2002. 9 7. wagner ernst werner at al, verfahern und vorrichtung zum loschen von branden in tunneln, europaisches patentamt ep 1 312 392 a1, 2003 8. o. lanchava (2019) analysis of critical air velocity for tunnel fires controled by ventilation. mining journal n1 (42), pp. 126-132, tbilisi (in georgian). 9. . lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze (2009) prospects of usage of transforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, pp. 301-308, tbilisi. 10. o. lanchava, g. nozadze, n. bochorishvili, z. lebanidze, n. arudashvili, m. jangidze, k. tsikarishvili (2014) criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. “transport bridge europe-asia”, materials of international conference, pp. 29-34, tbilisi, 11. o. lanchava, g. nozadze, n. arudashvili (2015) analize of fatal fires in transport tunnels and measures of its preventing. mining journal n2 (35), pp. 85-89, tbilisi (in georgian). 12. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze (2017) some problems for assessment of fire in road tunnels. quality access to success, vol. 18, s1, pp. 69-72, bucharest. 13. n. ilias, o. lanchava, g. nozadze (2017) numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. quality access to success, vol. 18, s1, pp. 77-80, bucharest. 14. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu (2019) heat and hygroscopic mass exchange modeling for safety management in tunnels of metro. quality access to success, vol. 20, s1, pp. 27-33, bucharest. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 57 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.06 ქართული ყურძნის ჯიშებისგან წარმოებული კახური და ევროპული სტილის ღვინოების ბიოაქტიური კომპონენტების და ანტიოქსიდანტური აქტივობის შესწავლა მახვილაძე თამარი1, ქვარცხავა გიორგი2, ხაჭაპურიძე ჟუჟა3 1დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, t.makhviladze@gtu.ge 2პროფესორი, სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა და ბიოსისტემების საინჟინრო ფაკულტეტის დეკანი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, g.kvartskhava@gtu.ge, 599227333 3დოქტორანტი, საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტი, zh.khachapuridze@agruni.edu.ge, 595399292 აბსტრაქტი აღნიშნული კვლევის ფარგლებში შევისწავლეთ შემდეგი ბიოქიმიური პარამეტრები: ტანინების შემცველობა (%), ანტიოქსიდანტური აქტივობა (მგ/ლ ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი), მონომერული ანთოციანების და საერთო პოლიფენოლების რაოდენობა (მგ/ლ გალის მჟავის ექვივალენტი) თეთრ ღვინოის 16 ნიმუშში (რქაწითელი, მწვანე კახური, ქისი, ხიხვი) დამზადებული ევროპული და კახური მეთოდით. კახური მეთოდით დამზადებულ ღვინოებში აღნიშნული პარამეტრები მერყეობს ტანინების 0.067-0.155%, მონომერული ანთოციანების 2.093-14.472 მგ/ლ, საერთო პოლიფენოლების რაოდენობა 174.634-743.740მგ/ლ (გალის მჟავის ექვივალენტი), ანტიოქსიდანტური აქტივობა 317.323-2460.675 მგ/ლ (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი), ხოლო ევროპულში შესაბამისად 0.037-0.055%, 1.202-2.004; 20.764-53.772 მგ/ლ (გალის მჟავის ექვივალენტი); 130.702-367.935 მგ/ლ ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი); ღვინის ბიოქიმიური მაჩვენებლების მიხედვით ყველა კომპონენტში გამოირჩევა ქისი და ხიხვი,როგორც ევროპული ასევე კახური. გამოიკვეთა მჭიდრო დამოკიდებულება საერთო პოლიფენოლებსა და ანტიოქსიდანტურ აქტივობას შორის (r2=0.934). თუმცა უფრო მაღალი ეს დამოკიდებულება იყო ტანინები-ანტიოქსიდანტურ აქტივობასა და ტანინები-საერთო პოლიფენოლების რაოდენობას შორის (r2=0.957). ყველაზე დაბალი კი აღინიშნება მონომერული ანთოციანების რაოდენობის ურთიერთდამოკიდებულებაში ანტიოქსიდანურ აქტივობასთან (r2=0.767) და საერთო პოლიფენოლების რაოდენობასთან (r2=0.767). საკვანძო სიტყვები: თეთრი ღვინო, კახური მეთოდი, ანტიოქსიდანურ აქტივობა, ბიოქტიური კომპონენტები mailto:t.makhviladze@gtu.ge mailto:g.kvartskhava@gtu.ge mailto:zh.khachapuridze@agruni.edu.ge georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 58 შესავალი ღვინო ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ მოხმარებადი სასმელია, მის შემადგენლობაში შემავალი სხვადასხვა ქიმიური კომპონენტი, რომლებიც მიეკუთვნება მცენარეულ მეტაბოლიტებს ასრულებენ მომხმარებელთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის ხელშემწყობ ფუნქციას [1,2]. ეს მეტაბოლიტები ამავდროულად განსაზღვრავენ სურსათისა და სასმელების ხარისხს [3]. არომატი და გემო მნიშვნელოვნად განაპირობებს ღვინის ხარისხს, რაზეც გავლენას სხვადასხვა ფაქტორი ახდენს: გარემო პირობები, ნიადაგი, ვენახის კულტივირების პირობები, ყურძნის ჯიში და ღვინის დამზადების მეთოდი [4]. მთავარი სხვაობა ევროპული კლასიკური მეთოდით დამზადებულ ღვინოებსა და ტრადიციული კახური მეთოდით დამზადებულ ღვინოებს შორის არის დუღილის პროცესი [5]. კახური მეთოდით დუღილისას კვლევები უპირველეს ყოვლისა ფოკუსირებულია ყურძნის კანის და მყარი ნაწილების პიგმენტების, ფენოლების,ტანინების და სხვა ბიოლოგიურად აქტიური კომპონენტების მოპოვებაზე. ჩვეულებრივ დუღილის ორივე მეთოდის გამოყენებისას, ყურძნის წვენში ხდება გოგირდის დიოქსიდის მყისიერი დამატება, რათა თავიდან ავიცილოთ ფერმენტული დაჟანგვა. ღვინის შემადგენლობაში შემავალი პოლიფენოლური ნაერთები განსაზღვრავს ღვინის ანტიოქსიდანტურ აქტივობას, რაც ხელს უწყობს ანტიმუტაგენურ, ანთების საწინაღმდეგო და ანტიბაქტერიულ მოქმედებებს [6]. ღვინის ძირითადი პარამეტრების, ტანინების, პოლიფენოლების, ანთოციანების და ანტიოქსიდანტური თვისებების დადგენა შეიძლება განისაზღვროს როგორც ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი პარამეტრი ღვინის ხარისხის განმარტებისთვის [7]. ფენოლური ნაერთები ხელს უწყობს ღვინის ფერის, სიმწარის და პირის ღრუში ღვინის აღქმის გაძლიერებას, რომლებიც თავის მხრივ ქმნიან ღვინის ხარისხს. ღვინოში ფენოლური ნაერთები ხვდება ღვინის სხვადასხვა ნაწილიდან: კანიდან, წიპწადან, წვენიდან. კანიდან ძირითადად ხდება ანთოციანების მოპოვება, რომელიც განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით წითელ ღვინოშია წარმოდგენილი. ღვინოში ფენოლური ნაერთების საბოლოო შემცველობა დამოკიდებულია: ყურძნის ჯიშზე, ღვინის დუღილის მეთოდზე, დუღილის შემდგომ დამუშავებასა და მის დაძველებაზე [6]. ღვინის ფენოლური ნაერთებისა და მისი ანტიოქსიდანტური თვისებების ურთიერთკავშირზე მრავალი კვლევა ჩატარდა. თუმცა, შეზღუდულია ხელმისაწვდომობა კომერციულად ყველაზე გავრცელებულ ქართული თეთრი ყურძნის ჯიშებისგან, ტრადიციული მეთოდით დამზადებული ღვინოების შესახებ-თეთრი ღვინოების შედარება პოტენციური ქიმიური აღწერის მიხედვით ნიადაგის, გარემოსა და მევენახეობის მეთოდების გავლენის გარეშე. 2. მეთოდები ღვინის ნიმუში გამოკვლეულია თეთრი ღვინის 16 ნიმუში, რომელიც დამზადებულია თეთრი ყურძნის ოთხი ჯიშისგან: რქაწითელი, მწვანე კახური, ქისი და ხიხვი. აღნიშნული ყურძნის ჯიშებისგან დამზადდა ორი სახეობის ღვინო -ევროპული (e ) და კახური სტილის(k). ღვინოები არის წარმოებული 2020 წლის სსპ სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის, მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფ. ჯიღაურას საცდელ-სადემონსტრაციო ბაზის ვენახებიდან მიღებული ყურძნით. დუღილის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 59 პროცესი წარიმართა დახლოებით +20 0c-ზე. ნიმუშები ინახებოდა +40c-ზე ანალიზის ჩატარებამდე. ტანინების განსაზღვრა განხორციელდა რედოქსის ტიტრირების მეთოდით [8]. ანტიოქსიდანტური აქტივობის განსაზღვრა მოხდა ბენზის და სტრეინის მიხედვით [9]. საერთო პოლიფენოლების შემცველობა შევისწავლეთ ფოლინ-ჩიკოლტეოს რეაგენტის გამოყენებით, სპექტროფოტომეტრული მეთოდის საშუალებით, გალის მჟავაზე გაანგარიშებით [10]. მონომერული ანთოციანები რაოდენობრივი შეფასება მოხდა სპექტროფოტომეტრზე ph დიფერენციალური მეთოდით [11]. 3. შედეგი და განსჯა საერთო ფენოლების, ტანინების და მონომერული ანთოციანების შემცველობა თეთრ ღვინოში წითელ ღვინოსთან შედარებით მცირეა [12]. თუმცა შესწავლილი კახური მეთოდით დამზადებული ღვინოები (საერთო ფენოლური ნაერთები (გალის მჟავის ექვივალენტი)რქაწითელი: 225.041-241.301 მგ/ლ; მწვანე კახური: 274.634-203.902 მგ/ლ; ქისი: 636.423743.740მგ/ლ; ხიხვი: 478.699-504.715მგ/ლ) აჩვენებენ შედარებით მაღალ მაჩვენებელს თეთრ ღვინოებთან მიმართებაში. ღვინის ბიოქიმიური მახასიათებლები მოცემულია ცხრილ 1-ში. ცხრილი #1. შესწავლილი ღვინოების ბიოქიმიური მახსიათებლები ღვინის ნიმუში ტანინები % მონომერული ანთოციანები მგ/ლ საერთო პოლიფენოლები (გალის მჟავის ექვივალენტი) მგ/ლ ანტიოქსიდანტური აქტივობა (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი) მგ/ლ რქაწითელი e 0.037±0.001 1.559±0.021 22.390±1.849 130.702±24.822 რქაწითელი k1 0.083±0.002 2.449±0.013 233.171±8.31 661.247±63.455 რქაწითელი k2 0.077 ±0.002 2.405±0.1 225.041±7.424 777.155±83.681 რქაწითელი k3 0.087 ±0.002 2.360±0.020 241.301±3.415 725.852±89.452 მწვანე კახური e 0.055 ±0.001 1.603±0.012 20.764±.0.691 158.454±23.204 მწვანე კახურიk1 0.067±0.001 2.093±0.009 174.634±3.032 418.030±13.764 მწვანე კახურიk2 0.078±0.001 2.137±0.002 176.260±3.031 317.323±27.925 მწვანე კახურიk3 0.072±0.001 2.137±0.01 203.902±6.163 321.123±23.705 ქისი e 0.040±0.001 2.004±0.007 30.276±1.921 367.935±21.028 ქისი k1 0.123±0.002 12.780±0.294 636.423±31.621 1651.217±19.489 ქისი k2 0.155±0.002 13.671±0.253 743.740±35.111 2460.675±148.209 ქისი k3 0.135±0.002 13.315±0.117 670.569±28.455 2629.787±129.095 ხიხვი e 0.052±0.002 1.202±0.002 53.772±5.86 273.937±17.215 ხიხვი k1 0.103±0.001 14.428±0.193 22.390±1.849 1548.610±93.637 ხიხვი k2 0.093±0.002 14.161±0.0869 233.171±8.31 765.754±81.132 ხიხვი k3 0.108±0.001 14.472±0.142 225.041±7.424 965.269±79.420 კახური სტილის ქისი აჩვენებს თითქმის ყველა პარამეტრში უმაღლეს მაჩვენებლებს, გარდა მონომერული ანთოციანებისა. ყველა შესწავლილი ნიმუში აჩვენებს ტანინების, მონომერული ანთოციანების, საერთო პოლიფენოლების, ანტიოქსიდანტურ აქტივობას უფრო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 60 მაღალს კახური მეთოდით დამზადებულ ღვინოებში, ვიდრე ევროპული მეთოდით. რაც თავიდანვე სავარუდო იყო –კახური სტილის ღვინოების დიდი ხნის განმავლობაში ყურძნის კანთან და მყარ ნაწილებთან კონტაქტის გამო. თუმცა, ხაზგასასმელია ის ფაქტი რომ ტანინების შემცველობა მნიშვნელოვნად არ იცვლება ევროპული მეთოდით დამზადებულ ღვნოებში და დაახლოებით თანაბარია ოთხივე ყურძნის ჯიშისგან დამზადებულ ღვინოში (0.04-0.05%), სხვა პარამეტრის მიხედვით მსგავსი მუდმივობა არ შეიმჩნევა. მოცემულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ღვინის ბიოქიმიური მაჩვენებლების მიხედვით ყველა კომპონენტში გამოირჩევა ქისი და ხიხვი, როგორც ევროპული ასევე კახური სტილის. ეს ცალსახად მიუთითებს აღნიშნული ყურძნის ჯიშების გამორჩეულ ტექნოლოგიურ მახასიათებლებზე,მაშინ როდესაც რქაწითელის ვაზის ძირების რაოდენობა (49 675.1 ათასი ძირი) დაახლოებით 300-ჯერ აღემატება ქისის ვაზის ძირების რაოდენობას (173. 2 ათასი ძირი) და დახლოებით 1000-ჯერ ხიხვის (51.8ათასი ძირი) ვაზის ძირების რაოდენობას [13]. კახური რქაწითელის მეორე და მესამე ნიმუშები ტანინების შემცველობის (0.08-0.09%) და ანტიოქსიდანტური აქტივობის (777.16-725.85 მგ/ლ ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი) მიხედვით კახური ხიხვის მეორე ნიმუშის მსგავსია (0.09%; 765.75 მგ/ლ ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი), რაც სავარაუდოდ მიუთითებს რომ კახური მეთოდით ღვინის დამზადებისას მაცერაციის და დუღილის განმავლობაში ბიოაქტიური კომპონენტები სრულად გადადიოდა რქაწითელის ნიმუშში, ხოლო ხიხვის ნიმუშში მინიმალური რაოდენობით განხორციელდა მიგრაცია. ცნობილია რომ ანტიოქსიდანტების მაღალი შემცველობა დაკავშირებულია პოლიფენოლების რაოდენობრივ შემცველობასთან [14]. საერთო პოლიფენოლების და ანტიოქსიდანტურ აქტივობას შორის კორელაციის დასადგენად გამოვიყენეთ პირსონის კორელაცია. მაღალი დადებითი კორელაცია არის ნაჩვენები აღნიშნულ პარამეტრებში (r2=0. 0.934). მაგრამ მჭიდრო ურთერთკავშირის მიუხედავად შეინიშნება რამდენიმე გადახრა. მაგ: კლასიკური სტილის რქაწითელისთვის საერთო პოლიფენოლების შემცველობა არის 22.390 მგ/ლ (გალის მჟავის ექვივალენტი), ხოლო ანტიოქსიდანტური აქტივობა 130.702 მგ/ლ (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი). მაშინ როდესაც კლასიკური სტილის მწვანე კახურის საერთო პოლიფენოლების შემცველობა არის 20.764მგ/ლ, ხოლო ანტიოქსიდანტური აქტივობა 158.454 მგ/ლ (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი). ეს შეიძლება გამოწვეული იყოს ფენოლების ქიმიური სტრუქტურით, რადგან ცნობილია რომ მაღალი ანტიოქსიდანტური აქტივობა ახასიათებს პოლიფენოლებს დიდი რაოდენობით ჰიდროქსილის ჯგუფის შემცველობისას [15]. y = 49.728x 116.28 r² = 0.9366 -200 -100 0 100 200 300 400 500 600 700 800 სა ერ თ ო პ ო ლ ი ფ ენ ო ლ ებ ი (გ ალ ი ს მჟ ავ ი ს ექ ვი ვა ლ ენ ტ ი ) მგ /ლ ანტიოქსიდანტური აქტივობა (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი ) მგ/ლ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 61 გრაფიკი#1.გამოკვლეული ღვინის ბიოაქტიური კომპონენტების ურთიერთდამოკიდებულება *n1-საერთო პოლიფენოლებისა და ანტიოქსიდანტური აქტივობის ურთიერთდამოკიდებულება; n2-ტანინების და ანტიოქსიდანტური აქტივობის ურთიერთდამოკიდებულება; n3-მონომერული ანთოციანების და ანტიოქსიდანტური აქტივობის ურთიერთდამოკიდებულება; n4 ტანინიებისა და საერთო პოლიფენოლების შემცველობის ურთიერთდამოკიდებულება; n5-მონომერული ანთოციანების და საერთო პოლიფენოლების შემცველობის ურთიერთდამოკიდებულება. ყველაზე მაღალი დადებითი ურთიერთდამოკიდებულება შეინიშნება ტანინების შემცველობა-ანტიოქსიდანტურ აქტივობასა (r2=0.957) და ტანინები-საერთო პოლიფენოლების რაოდენობა (r2=0.957). ყველაზე დაბალი კი აღინიშნება მონომერული ანთოციანების რაოდენობის ურთიერთდამოკიდებულებაში ანტიოქსიდანტურ აქტივობასთან (r2=0.767) და საერთო პოლიფენოლების რაოდენობასთან (r2=0.767). y = 0.0069x + 0.0268 r² = 0.9566 0.000 0.050 0.100 0.150 0.200 13 0. 70 2 36 7. 93 5 27 3. 93 7 15 8. 45 4 41 8. 03 0 32 1. 12 3 77 7. 15 5 31 7. 32 3 66 1. 24 7 72 5. 85 2 76 5. 75 4 15 48 .6 10 96 5. 26 9 16 51 .2 17 26 29 .7 87 24 60 .6 75 ტ ან ი ნე ბ ი % ანტიოქსიდანტური აქტივობა (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი ) მგ/ლ n2 y = 1.0902x 2.8433 r² = 0.7671 -5.000 0.000 5.000 10.000 15.000 20.000 მო ნო მე რ უ ლ ი ა ნთ ო ც ი ან ებ ი მგ /ლ ანტიოქსიდანტური აქტივობა (ასკორბინის მჟავის ექვივალენტი ) მგ/ლn3 y = 0.0069x + 0.0268 r² = 0.9566 0.000 0.050 0.100 0.150 0.200 22 .3 90 30 .2 76 53 .7 72 20 .7 64 17 4. 63 4 20 3. 90 2 22 5. 04 1 17 6. 26 0 23 3. 17 1 24 1. 30 1 47 8. 69 9 50 4. 71 5 48 6. 82 9 63 6. 42 3 67 0. 56 9 74 3. 74 0 ტ ან ი ნე ბ ი % საერთო პოლიფენოლები (გალის მჟავის ექვივალენტი) მგ/ლn4 y = 1.0902x 2.8433 r² = 0.7671 -4.000 -2.000 0.000 2.000 4.000 6.000 8.000 10.000 12.000 14.000 16.000 მო ნო მე რ უ ლ ი ან თ ო ც ი ან ებ ი მ გ /ლ საერთო პოლიფენოლები (გალის მჟავის ექვივალენტი) მგ/ლn5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 62 4.დასკვნა ბოლო ათწლეულის განმავლობაში მრავალი კვლევა ჩატარდა ყურძნისა და ღვინის მცენარეული მეტაბოლიტების შესწავლის მიზნით. გამოყენებული მიდგომით ხაზი გაესვა მხოლოდ ჯიშური წარმოშობის ხარისხის პარამეტრებს. კვლევა ორიენტირებული იყო ღვინის ბიოაქტიური კომპონენტების შესწავლაზე. გამოკვლეული იყო როგორც ცალკეული პარამეტრები, ასევე მათ შორის კორელაციები. გამოიკვეთა მჭიდრო დამოკიდებულება საერთო პოლიფენოლებსა და ანტიოქსიდანტურ აქტივობას შორის, თუმცა უფრო მაღალი დამოკიდებულება იყო ნაჩვენები ტანინების რაოდენობასა და ანტიოქსიდანტურ აქტივობასა შორის. გამოკვლევამ აჩვენა ჯიშობრივი თავისებურები ყველა ბიოაქტიურ კომპონენტთან მიმართებაში. ქისის და ხიხვის ჯიშის ყურძნისგან დამზადებული ორივე ტიპის ღვინო ხასიათდება მაღალი ბიოაქტიური კომპონენტების შემცველობით. თუმცა, თავად ღვინის ტიპებს შორის კი კახური მეთოდით დამზადებული ღვინოები გამოირჩევა. კლასიკური მეთოდით დამზადებულ ქისში დაბალია ტანინები და პოლიფენოლები, თუმცა კახური მეთოდის შემთხვევაში მხოლოდ მონომერული ანთოციანების შედარებით დაბალი შემცველობით ხასიათდება ქისი, ხიხვთან შედარებით. 5. გამოყენებული ლიტერატურა 1. castaldo, l., narváez, a., izzo, l., graziani, g., gaspari, a., minno, g. d., & ritieni, a. (2019). red wine consumption and cardiovascular health. molecules (basel, switzerland), 24(19), e3626. https://doi.org/10.3390/molecules24193626 2. pang, g., xie, j., chen, q., & hu, z. (2012). how functional foods play critical roles in human health. food science and human wellness, 1(1), 26–60. https://doi.org/10.1016/j.fshw.2012.10.001 3. morata, a., & loira, i. (2016). grape and wine biotechnology. bod – books on demand. 4. reynolds, a. g. (2010). 11 viticultural and vineyard management practices and their effects on grape and wine quality. in a. g. reynolds (ed.), managing wine quality (pp. 365–444). woodhead publishing. https://doi.org/10.1533/9781845699284.3.365 5. capece, a., siesto, g., poeta, c., pietrafesa, r., & romano, p. (2013). indigenous yeast population from georgian aged wines produced by traditional “kakhetian” method. food microbiology, 36(2), 447–455. https://doi.org/10.1016/j.fm.2013.07.008 6. luna-guevara, ma. l., luna-guevara, j. j., hernández-carranza, p., ruíz-espinosa, h., & ochoavelasco, c. e. (2018). chapter 3 phenolic compounds: a good choice against chronic degenerative diseases. in atta-ur-rahman (ed.), studies in natural products chemistry (vol. 59, pp. 79–108). elsevier. https://doi.org/10.1016/b978-0-444-64179-3.00003-7 7. merkytė, v., longo, e., windisch, g., & boselli, e. (2020). phenolic compounds as markers of wine quality and authenticity. foods, 9(12), 1785. 8. determination of tannins and sulfur dioxide content of different wine samples by titrimetric method. (2016). chemical science transactions, 5(2). 9. benzie, i. f., & strain, j. j. (1996). the ferric reducing ability of plasma (frap) as a measure of “antioxidant power”: the frap assay. analytical biochemistry, 239(1), 70–76. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 63 10. singleton, v. l., orthofer, r., & lamuela-raventós, r. m. (1999). [14] analysis of total phenols and other oxidation substrates and antioxidants by means of folin-ciocalteu reagent. in methods in enzymology (vol. 299, pp. 152–178). academic press. 11. wrolstad, r. e., acree, t. e., decker, e. a., penner, m. h., reid, d. s., schwartz, s. j., sporns, p. (2005). handbook of food analytical chemistry: pigments, colorants, flavors, texture, and bioactive food components. handbook of food analytical chemistry: pigments, colorants, flavors, texture, and bioactive food components. 12. foods | free full-text | comprehensive chemical and sensory assessment of wines made from white grapes of vitis vinifera cultivars albillo dorado and montonera del casar: a comparative study with airén. (n.d.). retrieved january 29 13. census ნაწილი 3. მრავალწლოვანი ნარგავები. (n.d.). retrieved january 30, 2022, from http://census.ge/ge/results/agro-census/meurneobebis-ganatsileba-sargeblobashi-arsebuli-mitsisfartobis-mikhedvit-ბოლოს გადამოწმდა 02.02.2022 14. paixão, n., perestrelo, r., marques, j. c., & câmara, j. s. (2007). relationship between antioxidant capacity and total phenolic content of red, rosé and white wines. food chemistry, 105(1), 204–214. 15. bendary, e., francis, r. r., ali, h. m. g., sarwat, m. i., & el hady, s. (2013). antioxidant and structure–activity relationships (sars) of some phenolic and anilines compounds. annals of agricultural sciences, 58(2), 173–181. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 64 study of bioactive components and antioxidant activity of kakhetian and european style wines produced from georgian grape varieties makhviladze tamar1, kvartskhava giorgi2, khatchapuridze zhuzha3 1 phd student, georgian technical university, t.makhviladze@gtu.ge 598854546 2professor, dean of the faculty of agricultural sciences and biosystems engineering, georgian technical university, g.kvartskhava@gtu.ge, 599227333 3 phd student, georgian agrarian university, zh.khachapuridze@agruni.edu.ge, 595399292 abstract in this work, the following biochemical parameters: tannins content (%), antioxidant activity mg /laac-1, monomeric anthocyanins content and total polyphenols content mg/l gae-1 in white wines 16 samples (rkatsiteli, msvane kakhuri, kisi, khikhvi) obtained by european and kakhetian method were studied to identify differences among variety and winemaking methods. the mentioned parameters range for tannin content from 0.067 to 0.155%, for total monomeric anthocyanin content :2.093-14.472 mg/l, for total polyphenol content 174.634-743.740 mg/l gae-1, antioxidant activity 317.323 mg/l (aae-1) in kakhetian wines. while corresponding results 0.037-0.055%, 1.202-2.004 mg/l; 20.76453.772 mg/l gae-1; 130.702-367.935 mg/l aac-1 are shown in european style wine. based on the biochemical parameters of the wine, both european and kakhetian style kisi and khikhvi are distinguished. a high positive correlation was observed between total polyphenol content and antioxidant activity (r2 = 0.934). however, the highest was determined in tannins-antioxidant activity and tannins-total polyphenol content (r2 = 0.957). a relatively weak correlation was found between total monomeric anthocyanin content and the antioxidant activity (r2 = 0.767) and total monomeric anthocyanin -total polyphenols (r2 = 0.767). keywords: white wine, kakhetian method, antioxidant activity, bioactive components [author name] 1 сборник докладов международной научно-практической конференции, посвященной 100летнему юбилею научной и туристско-экскурсионной деятельности в кунгурской ледяной пещере и 100-летию со дня рождения в.с. лукина.26 – 31 мая 2014 г. кунгурская ледяная пещера, пермский край, россия о термоградиентном массопереносе в горном массиве о.а. ланчава1 , к.д. цикаришвили2 1горный институт им. г.а.цулукидзе, грузинский технический университет; 2институт географии им. вахушти багратиони, тбилисский государственый университет для любого физического поля, формирующегося вследствие протекания взаимосвязанных необратимых процессов и проявляющего себя в виде потоков энергии или субстанции, справедлива линейная система уравнений онзагера [1]. где ji– скорость протекания процесса, или же вектор соответствующего потока; l ik – кинетические параметры изменения (характеристики проводящей среды); xk – движущие силы, обусловливающие возникновение потоков. естественно, что в качестве xk могут быть представлены градиенты всех природных сил взаймодействия (температуры, потенциала массопереноса и т.д.). в любом случае xk поддерживает возникновение соответствующих одноименных и дополнительных (неодноименных) потоков и протекание процессов. в капиллярно-пористых средах градиент температуры может вызвать потоки тепла и массы. в этом случае основной поток тепла возникает из-за теплопроводности и поддерживается прямой движущей силой градиентом температуры. т.е., передача термической энергии в основном обусловлена одноименным градиентом. одновременно, этот же градиент порождает перенос субстанции в виде термоградиентного массопереноса, или же дополнительного эффекта соре, который суммируется с основным потоком массы. причиной же появления основного потока массы является градиент потенциала массопереноса. очевидно, что и этот градиент, вызывающий и поддерживающий основной процесс массопереноса, т.е., прямая движущая сила для массопереноса, способствует также передаче энергии термическим путем в виде дополнительного эффекта дюфура. безусловно, что и этот эффект усиливает основной тепловой поток. таким образом, в капиллярно-пористых средах, при наличии соответствующих градиентов, возникает процесс совместного тепломассопереноса, в котором суммарные потоки [author name] 2 тепла и массы обусловлены обеими движущими силами. при этом, превалющая доля в одноименных потоках принадлежат одноименным градиентам. отличить процесс «чистого» теплопереноса в этих средах можно только теоретически, путем сравнения с переносом сплошных средах [2]. заметим, что следствием отмеченного отличия и являются понятия теплои массофизических характеристик (lik) капиллярно-пористых материалов, и в частности, искомых характеристик термоградиентного массопереноса. обозначая индексами 1 и 2, соответственно, потоки тепла и массы и основные силы, поддерживающие одноименные потоки, на основе (1) можно представить систему уравнений для онзагеровских потоков переноса энергии и массы в капиллярно-пористых средах: j1= l11 x1+ l12 x2, (2) j2= l21 x1+ l22 x2 (3) очевидно, что для случая теплопроводности в сплошной среде, движущей силой является только градиент температуры (x1), отсутствует эффект дюфура (l12= 0) и уравнение (2) превращается в основное уравнение теплопроводности фурье: q = –λgradt, (4) где q – плотность теплового потока, вт/м2 ; λ – коэффициент теплопроводности, вт/(м.к); gradt – градиент термодинамической температуры, к/м. в зависимости от выбора градиента превалирующей движущей силы для случая изотермического массопереноса из (3) получается либо уравнение диффузии фика, либо уравнение массопроводности лыкова и соответствующее содержание приобретают кинетические параметры lik. следует иметь в виду, что эти параметры хотя и характеризуют проводящую среду, но все же зависят от выбора потенциала массопереноса. отмеченное, скорее всего, указывает на то, что эти коэффициенты являются относительными от системы отсчета. необходимо добавить, что выбираемая нами превалирующая движущая сила, не является неопровержимой системой отсчета. следует также иметь в виду, что уравнения фика и лыкова не характеризуются достаточной строгостью даже для изотермичекого массопереноса, но в любом случае j2 является плотностью потока массы. по причинам, которые будут очевидны ниже, мы останавливаем свой выбор на градиенте потенциала массопереноса. следовательно, из (3) получается уравнение лыкова: qm= –λmgrad9, (5) [author name] 3 где qm – плотность потока массы, кг/(м2 .с); λm – коэффициент массопроводности, кг.кмоль/(кдж.м.с); grad9 – градиент потенциала массопереноса, кдж/( кмоль.м). из вышеизложенного следует, что феноменологические уравнения (1) (3) более общие, чем основные законы теплои массопроводности. поэтому для адекватной оценки совместно протекающего тепломассопереноса в капиллярно-пористых средах необходим учет полных потоков переноса термической энергии и массы на основе этих зависимостей. заметим также, что для горного массива, расположенного ниже первого водонепроницаемого слоя, характерно гигроскопическое массосодержание и процессы гигроскопического массопереноса. эти процессы и проявляют себя при формировании микроклимата в подземных сооружениях, расположеннных в этой зоне. для расчетного определения микроклиматических параметров, необходимы значения феноменологических коэффициентов l ik и движущих сил xk. поскольку основное поровое пространство угольного массива в отмеченной зоне представлено микропорами с радиусом капилляров rk< 10-7 м и длина свободного пробега молекул водяного пара находится около этой величины, мы склоняемся к выводу о том, что массоперенос в этой среде следует интерпретировать как эффузию (направленного движения отдельных молекул, или их ансамблей). при рассмотрении процесса с помощью диффузионной модели, возникают непреодолимые трудности в определении концентрации молекул воды в поровом пространстве. дело в том, что один из компонентов диффундирующей системы «водяной пар – воздушная струя», а именно водяной пар, находится в поле внешних сил, т.е. в сорбционном силовом поле порового пространства. поэтому теоретическое определение движущей силы невозможно [3], не существует также надежная аппаратура для измерения концентрации водяного пара в поровом пространстве. исходя из вышеизложенного, мы отдаем предпочтение энергетическому потенциалу [4], который рассчитывается по формуле: 9 = rt ln uv, (6) где r – универсальная газовая постоянная, кдж/(кмоль.к); uv– сорбционное относительное массосодержание, в долях единицы. прямой движущей силой массопереноса в горном массиве по нашему мнению является градиент этого потенциала. для вышеотмеченных движущих сил совместного тепломассообмена на основе уравнений (2) (5) в любом случае получается, что l11= λ, l22= λm, 𝐿12 = 𝑟𝑐𝑚 𝑐 , l21= δ9, где r – удельная энтальпия фазового превращения, кдж/кг; cm, c – коэффициенты удельной массои теплоемкости, соответственно, кмоль/кдж; кдж/(кг.к); δ9– термоградиентный коэффициент, отнесенный к потенциалу массопереноса, кдж/( кмоль.к). [author name] 4 из вышеизложенного очевидно, что коэффициент термоградиентного массопереноса следует определять согласно уравнению (3). при j2= 0 и λm> 0 из этого уравнения получается: для горных пород ткибули-шаорского каменноугольного месторождения нами были составлены изотермы сорбции водяного пара, с помощью которых удалось построить новые кривые и определить численные значения термоградиентного коэффициента. следует отметить, что для исследованных горных пород этот коэффициент удовлетворяет принципу взаимности онзагера с 7%-ным приближением. согласно этому принципу, при соответствующем выборе движущих сил, феноменологические коэффициенты l12 и l21 численно равны и отличаются друг от друга только по размерности. таким образом, термоградиентный коэффициент можно определить расчетным путем по соотношению: (8) результаты экспериментальных опрделений этого коэффициента сопоставлены с теоретическими значениями, вычисленных по формуле (8) и приведены на рисунке 1. как видно из рисунка, для малых значений потенциала массопереноса, термоградиентный коэффициент является практически постоянным. кроме того, для всех исследованных горных пород в области малых величин потенциала массопереноса, численные значения этого коэффициента отличаются друг от друга весьма незначительно, а с увеличением потенциала отмеченное отличие становится существенным. литература 1. де гроот с.р. термодинамика необратимых процессов. – м., гостехиздат, 1976. – 280 с. 2. ланчава о.а. о тепломассообмене в капитальных горных выработках. – фтпрпи, новосибирск, наука, №6, 1982. – с. 87-91. 3. акоста в., кован к., грэм б. основы современной физики. – м., просвещение, 1981. – 496 с. [author name] 5 4. цимерманис л.б. термодинамические и переносные свойства капиллярно-пористых тел. – челябинск, юуки, 1971. – 202 с. georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 51 georgian scientists vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.03 1,4,5, 2, 1, 3,4, 4 1 , , , ; 2 , , ; 3 , , , ; 4 , , , ; 5 „ “, , : , , , , , . , , , , , , , . 2 . 40 (20 ). , . . georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 52 , . , , (lovrov et al., 2007; alavi et al., 2018; al-haifi et al., 2021). , , , , , , , (bhushan et al., 2021; eltayeb et al., 2017 . , , (julien et al., 2013; cardoso et al., 2017; eroglu et al., 2019; flynn et al., 2022). , , (patel et al., 2016; andrade et al., 2018;campos zeffaet al., 2022). (bhavsar et al., 2017; simon et al., 2022; bevinagidad et al., 2020; alhudaithi et al., 2021; archie et al., 2017). , , , (alp) , , , (cardoso et al., 2017). . (gao et al., 2016). , , . , 2 . . 40 (15-25 ), ( 20 ). georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 53 „ “. . . , , , . . , . . , „ “. ca, mg, (biolabo, ). statistica 12.0 (statsoft, usa) . anova. t . , 2 , (cardos et al., 2017). , 2 , , ca alp. , (stasinopoulos et al., 2018; baeshen et al., 2021), , 2 . 25 , 15.933+3.417 ( 15,000, 24,000), georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 54 12, 13. , , . 1 t2 t3 p (t2-t3) ca 0,846+0,313 1,822+1,013 0,00002 mg 0,504+0,081 0,54+0,068 0,51682 p 393,246+170,49 247,369+148,260 0,60382 alp 26,342+32,767 80,297+113,808 0,00001 ca – , mg – , p , alp ,t2 2 ; t3 2 ; , p<0,05 1, ca 2, , (p=0,00002, 1). . (2018) , . , . , , ca 1 acl 27%. , ca2+ acl (lindwati et al., 2018). cardoso. (2017) 1 3 . , . , , (archie et al., 2017; bhavsar et al., 2017). georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 55 1 2 0 2 , 3 2 2 , , . , , , , (p=0,06382, 2). bevinagidad. (2020), , eltayeb . (2017) . 2 2 0 2 , 3 2 , , georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 56 (p<0,00001) ( 3). (alp) , , . , . 3 2 0 2 , 3 2 , : 2 . : 1. alavi s, yaraghi n. the effect of fluoride varnish and chlorhexidine gel onwhite spots and gingival and plaque indices in fixed orthodontic patients: aplacebo-controlled study. dent res j (isfahan). 2018 jul-aug;15(4):276-282. 2. al-haifi haa, ishaq raa, al-hammadi msa. salivary ph changes under the effect of stainless steel versus elastomeric ligatures in fixed orthodontic patients: a single-center, randomized controlled clinical trial. bmc oral health. 2021 oct 22;21(1):544. 3. alhudaithi fs, alshammery da. screening of biochemical parameters in the orthodontic georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 57 treatment with the fixed appliances: a follow-up study. saudi j biol sci. 2021 dec;28(12):6808-6814. 4. andrade sa, marcon szymanski m, hashizume ln, santos mundstock k, ferraz goularte j, hauber gameiro g. evaluation of stress biomarkers and electrolytes in saliva of patients undergoing fixed orthodontic treatment. minerva stomatol. 2018 aug;67(4):172-178. 5. archie b, santosh g, jay p. comparative evaluation of salivary parameters before and during orthodontic treatment. int j recent sci res 2017;8:18630-4. 6. bevinagidad s, setty s, patil a, thakur s. estimation and correlation of salivary calcium, phosphorous, alkaline phosphatase, ph, white spot lesions, and oral hygiene status among orthodontic patients. j indian soc periodontol 2020;24:117-21 7. bhavsar a., goje sk., patelet j. comparative evaluation of salivary parameters before and during orthodontic treatment. int j recent sci res. 2017; 8(7), pp. 18630-18634. 8. bhushan r, shruti s, prasanth ps, afzal ft, saheer a, chandran t. assessment of the effectiveness of different fluoride-releasing bonding agents on prevention of enamel demineralization around orthodontic bracket: an in vitro study. j contemp dent pract. 2021 oct 1;22(10):1130-1134. 9. campos zeffa a, dias bg, silva dcms, rotta lo, jussiani ei, andrello ac, de paula ramos s. influence of conventional or invisalign orthodontic treatment on mineral and trace element salivary levels: longitudinal study with total reflection x-ray fluorescence. biol trace elem res. 2021 jul;199(7):2565-2572. 10. cardoso aa, lopes lm, rodrigues lp, teixeira jj, steiner-oliveira c, nobre-dos-santos m. influence of salivary parameters in the caries development in orthodontic patients-an observational clinical study. int j paediatr dent. 2017 nov;27(6):540-550. 11. eltayeb mk, ibrahim ye, el karim ia, sanhouri nm. distribution of white spot lesions among orthodontic patients attending teaching institutes in khartoum. bmc oral health 2017;17:88. 12. eroglu a.k., baka z.m., arslan u. comparative evaluation of salivary microbial levels and periodontal status of patients wearing fixed and removable orthodontic retainers am. j. orthod. dentofac. orthop., 156 (2) (2019), pp. 186-192 13. flynn ln, julien k, noureldin a, buschang ph. the efficacy of fluoride varnish vs a filled resin sealant for preventing white spot lesions during orthodontic treatment. angle orthod. 2022 mar 1;92(2):204-212. 14. gao x, jiang s, koh d, hsu cy. salivary biomarkers for dental caries. periodontol 2000. 2016;70:128-41. 15. julien kc, buschang ph, campbell pm. prevalence of white spot lesion formation during orthodontic treatment. angle orthod. 2013 jul;83(4):641-7. 16. lindawati, y., sufarnap, e. and munawwarah, w. effects of fixed orthodontic appliances on salivary conditions. doi: 10.5220/0010075804910494 in proceedings of the international conference of science, technology, engineering, environmental and ramification researches (icosteerr 2018) research in industry 4.0, pages 491-494 isbn: 978-989-758-449-7 17. lovrov s, hertrich k, hirschfelder u. enamel demineralization during fixed orthodontic georgian scientists/ . 5 n 1, 2023 58 treatment incidence and correlation to various oral-hygiene parameters. j orofac orthop. 2007 sep;68(5):353-63. 18. patel rm, varma s, suragimath g, zope s. estimation and comparison of salivary calcium, phosphorous, alkaline phosphatase and ph levels in periodontal health and disease: a crosssectional biochemical study. j clin diagn res. 2016 jul;10(7):zc58-61. 19. simon ls, dash jk, u d, philip s, sarangi s. management of post orthodontic white spot lesions using resin infiltration and cpp-acp materialsa clinical study. j clin pediatr dent. 2022 jan 1;46(1):70-74. the effect of conventional and self-ligating brackets on salivary biochemical indicators nino orjonikidze1,4,5, irine kvachadze2, tinatin mikadze1, ia pantsulaia3,4, tinatin chikovani4 1department of orthodontics, tsmu, tbilisi, georgia; 2department of physiology, tsmu, tbilisi, georgia; 3vl. bakhutashvili institute of medical biotechnology, tsmu, tbilisi, georgia; 4department of immunology, tsmu, tbilisi, georgia; 5dentistry clinic and training-research center "unident", tbilisi, georgia abstract the use of orthodontic fixed systems is often accompanied by physical discomfort, pain of varying intensity, psycho-emotional stress, and sleep disturbances. treatment also affects salivary cortisol, alpha-amylase, magnesium, calcium, and inorganic phosphorus concentrations, although data are conflicting and scarce. the aim of our study was to compare of electrolytes and alkaline phosphatase concentrations in oral fluid after 2 months of treatment (conventional and self-ligating braces respectively). in total40 patients (20 in each group) were studied. according to the obtained results, the concentrations of calcium and alkaline phosphatase differ significantly between standard and self-ligating treatments, while magnesium and phosphorus ions do not change. based on the results of the study, calcium and alkaline phosphatase indicators can be used to prevent expected side effects of treatment. key words: conventional and self-ligating brackets, electrolytes, alkaline phosphatase georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 142 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.16 დემოკრატიული მმართველობის გამოწვევა მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის ინფორმირებულობა ადგილობრივი თვითმმართველობის არსის და ფუნქციების შესახებ თამარ ჩარკვიანი კავკასიის უნივერსიტეტი, კავკასიის ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა სკოლა, ასოცირებული პროფესორი ა ბ ს ტრა ქ ტი ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელების პროცესში მოქალაქეთა ჩართულობის უზრუნველყოფა სხვადასხვა მექანიზმებით არის შესაძლებელი, თუმცა ბუნებრივია რომ თავდაპირველად უნდა იქნას შესწავლილი რამდენად არიან მოქალაქეები ინფორმირებული ადგილობრვი თვითმმართველობის არსის, მიზნებისა და ფუნქციების შესახებ და როგორ ხედავენ საკუთარ როლს ადგილებზე მართვის განხორციელებაში. მოცემული სტატია ეყრდნობა 2018 წლის ემპირიული სოციოლოგიური კვლევის მონაცემების ანალიზს. სოციოლოგიური კვლევა მიზნად ისახავს ადგილობრივი თვითმმართველობის სფეროში მიმდინარე პროცესების შესახებ მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის ინფორმირებულობის შესწავლას. კვლევამ აჩვენა, რომ წინა წლებთან შედარებით მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ ინფორმირებულების მაჩვენებელი საგრძნობლად არ გაუმჯობესებულა. საკვანძო სიტყვები: ადგილობრივი თვითმმართველობა, მოქალაქეთა ინფორმირებულობა, მოქალაქეთა ჩართულობა, გამჭვირვალე, ანგარიშვალდებული მმართველობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 143 შესავალი ადგილობრივი თვითმმართველობის საქმიანობის ეფექტურობა პირველ რიგში დამოკიდებულია თავად ადგილობრივი თვითმმართველობების წარმომადგენლებისა და მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის შეხედულებებზე ადგილობრივი თვითმმართველობის პრინციპებსა და მასში მიმდინარე პროცესებზე. რაც მჟღავნდება ცოდნასა და წარმოდგენებში ერთის მხრივ, ადგილობრივი თვითმმართველობის კონცეფციის თეორიული მოდელის და მეორეს მხრივ, ამ მოდელის რეალობაში განხორციელების საშუალებებისა და მექანიზმების შესახებ. საქრთველოში მიმდინარე დემოკრატიზაციის პროცესის აქტუალური კომპონენტი ძალაუფლების სისტემის დეცენტრალიზაციაა, რომლის არსიც მდომარეობს პრინციპის “დემოკრატია ქვემოდან” განხორციელებაში. ეს გამოიხატება ძლიერი ადგილობრივი თვითმმართველობის ჩამოყალიბებაში ანუ მასზე ცენტრალური ხელისუფლების გავლენის/ზეწოლის მინიმალიზაციაში. ადგილებზე დემოკრატიის განვითარება აუცილებლად მოითხოვს თვითმმართველობის წარმომადგენლებისა და მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის თვითმმართველობის შესახებ ინფორმირებულობის მაღალ ხარისხს და მისი ადექვატურად რეალიზების უნარს. გამჭვირვალე და ანგარიშვალდებული მმართველობისთვის აუცილებელია მოქალაქეთა მონაწილეობის ეფექტური მექანიზმების არსებობა ყველა დონეზე. დღეს არსებული მდგომარეობით, აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მოქალაქეთა ჩართულობა მნიშვნელოვანი გამოწვევაა, ადგილობრივი თვითმმართველობის ფუნცქიონირების ერთ-ერთი მთავარი მსაზღვრელი მოქალაქეთა მონაწილეობაა მართვით პროცესებში რისი უზრუნველყოფის ვალდებულებაც გააჩნია ადგილობრივ ბიუროკრატიას. ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელების პროცესში მოქალაქეთა ჩართულობის უზრუნველყოფა სხვადასხვა მექანიზმებით არის შესაძლებელი, თუმცა ბუნებრივია რომ თავდაპირველად უნდა იქნას შესწავლილი რამდენად არიან მოქალაქეები ინფორმირებული ადგილობრვი თვითმმართველობის არსის, მიზნებისა და ფუნქციების შესახებ და როგორ ხედავენ საკუთარ როლს ადგილებზე მართვის განხორციელებაში. ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოების საქმიანობის და მათი მოვალეობების შესახებ ინფორმირებულობა გაიზომა სოციალური კვლევისა და ანალიზის ინსტიტუტის მიერ 2011 წელს ჩატარებული კვლევის ფარგლებში. აღნიშნული კვლევის შედეგებიდან ჩანს, რომ იმ რესპონდენტთა რიცხვი, რომლებიც საკუთარ თავს აღნიშნული საკითხის მიმართ ნაწილობრივ ინფორმირებულებად მიიჩნევენ, 5.7%–ია, ხოლო მათი ხვედრითი წილი, ვინც არ არის ინფორმირებული, 90.9%–ია. 2011 წელს და 2013 წელს ჩატარებული კვლევების შედარების საფუძველზე აშკარაა, რომ ნაწილობრივ ინფორმირებულთა რიცხვი გაიზარდა (გახდა 18.2%, ხოლო მათი პროცენტული მაჩვენებელი, ვისაც არ აქვს ინფორმაცია ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 144 ორგანოების საქმიანობის და მათი მოვალეობების შესახებ, შემცირდა (გახდა 77.6%) (იხ. დიაგრამა 1). აღნიშნული მონაცემები ცხადყოფს, რომ ინფორმირებულობის ხარისხის გაზრდის მუხედავად, ის კვლავ ძალიან დაბალია.36 დიაგრამა 1. რამდენად ინფორმირებული ხართ ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოების საქმიანობის და მათი მოვალეობების შესახებ ადგილობრივ პოლიტიკაში ჩართულობა რამდენიმე შეკითხვით გაიზომა და აღმოჩნდა, რომ სრულ უმრავლესობას მონაწილეობა არ მიუღია არც ადგილობრივი ბიუჯეტის ფორმირებაში და არც რაიონის/ქალაქის განვითარების პრიორიტეტების განსაზღვრაში, ასევე მუნიციპალური პროგრამების დაგეგმვასა და განხორციელებული მუნიციპალური პროგრამების შეფასებაში/მოსახლეობის კმაყოფილების დონის შესწავლაში (იხ. დიაგრამა 2): დიაგრამა 2. მიგიღიათ თუ არა მონაწილეობა ადგილობრივ ხელისუფლებასთან ერთად შემდეგი საკითხების გადაწყვეტაში: იმის გათვალისწინებით, რომ მოსახლეობის საკმაოდ მცირე პროცენტია ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში ჩართული, გასაკვირია ის რომ, კომპანია "ეისითის" 2016 წლის კვლევის მიხედვით37, რესპონდენტების 47.1%-ის აზრით, გადაწყვეტილების მიღებისას ზოგჯერ ხდება ადგილობრივი მოსახლეობის აზრის 36 გაეროს ქალთა ორგანიზაცია (un women). ეთნიკური უმცირესობების ქალთა საჭიროებები და პრიორიტეტები ქვემო ქართლის რეგიონში 37 ანალიზისა და კონსულტაციის გუნდი (ეისითი). 2016. სოფლის მეურნეობისა და ადგილობრივი განვითარების სისტემების გენდერული შეფასება. http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/156812/1/soflismeorneobisadaadgilobriviganvitarebissistemebisgenderulishefaseba.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 145 გათვალისწინება. 5.6% ფიქრობს, რომ ადგილობრივი მოსახლეობის აზრს გადაწყვეტილების მიღებისას ყოველთვის ითვალისწინებენ და მხოლოდ 25.7% ფიქრობს, რომ მათ აზრს გავლენის მოხდენა არ შეუძლია. ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე ქალების ზეგავლენასთან დაკავშირებით შეხედულებები მსგავსია ერთი მხრივ, რესპონდენტების დაახლოებით 50% აცხადებს, რომ მათი აზრი გათვალისწინებულია, მეორე მხრივ, ისინი ამბობენ, რომ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში არ მონაწილეობენ. ასეთი საპირისპირო სურათის მიღება შეიძლება განპირობებული იყოს პასუხებზე ე.წ. „სოციალური სასურველობის“ ზეგავლენით, როდესაც რესპონდენტი ცდილობს, ისეთი პასუხი გასცეს, როგორიც მისი აზრით მისაღები იქნება ინტერვიუერისათვის. ეს შეიძლება იმითაც იყოს გამოწვეული, რომ რესპონდენტები ნაკლებად ინფორმირებულები არიან გადაწყვეტილებების შესახებ და არ აქვთ მკაფიოდ ჩამოყალიბებული მოსაზრებები. სოციოლოგიური კვლევის მონაცემების ანალიზი მოცემული სტატია ეყრდნობა 2018 წლის ემპირიული სოციოლოგიური კვლევის მონაცემების ანალიზს. სოციოლოგიური კვლევა მიზნად ისახავს ადგილობრივი თვითმმართველობის სფეროში მიმდინარე პროცესების შესახებ მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის ინფორმირებულობის შესწავლას. მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის ინფორმირებულობა ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ პირდაპირ კავშირშია მოსახლეობასა და თვითმმართველობის ერთეულებს შორის ეფექტური კომუნიკაციის დამყარებასთან, რაც მნიშვნელოვანია იმისათვის, რომ მოსახლეობამ გავლენა მოახდინოს ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე. რადგან კომუნიკაცია ორმხრივ ნება-სურვილზეა დამოკიდებული, ორივე მხარის დაინტერესება დიალოგსა და თანამშრომლობაში თანაბრად მნიშვნელოვანია. ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელების პროცესში მოსახლეობის მონაწილეობის მნიშვნელობა არასათანადოდ არის გაცნობიერებული ორივე მხარის მიერ. სტატიაში აღწერილი და გაანალიზებულია საქართველოს სხვადასხვა მუნიციპალიტეტების საკრებულოებისა და გამგეობების თანამშრომელების და ადგილობრივი მოსახლეობის (დიფერენცირებულად ქალებისა და მამაკაცების) დამოკიდებულებები აღნიშნულ საკითხთან მიმართებაში. სოციოლოგიური კვლევა დაეყრდნო თვისებრივი და რაოდენობრივი სოციოლოგიური კვლევის მეთოდებს. შერჩევამ მოიცვა საქართველოს 4 რეგიონის 6 მუნიციპალიეტის ადმინისტრაცია და ადგილობრივი მოსახლეობა. თვისებრივმა კვლევამ აჩვენა, რომ ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელეებს არ აქვთ სათანადო წარმოდგენა იმაზე თუ რა საშუალებები არსებობს საზოგადოების მხრიდან ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლების საქმიანობის კონტროლისათვის და რა მეთოდებს (ღონისძიებს) უნდა მიმართავდნენ ისინი ადგილობრივი თვითმმართველობის საქმიანობის საჯაროობის უზრუნველყოფის მიზნით. ადგილობრივი თვითმმართველობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 146 წარმომადგენლებს გაუჭირდათ იმ მეთოდების (ღონისძიებების) დასახელება, რომელთაც ისინი მიმართავენ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მოსახლეობის ჩართულობის უზრუნველყოფის მიზნით (მაგალითად, მათი დასწრების უზრუნველყოფისათვის სხდომებზე, ან რაიმე სხვა ღონისძიებებზე რომლებზეც განიხილება მუნიციპალიტეტისათვის აქტუალური პრობლემები). ასევე, მწირია იმ ღონისძიბების ჩამონათვალი, რომლებიც მათ განახორციელეს მოსახლეობის ინფორმირებულობის უზრუნველსაყოფად ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების (საკრებულო, გამგეობა/მერია) საქმიანობის შესახებ. ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენელთა მხრიდან იშვიათია მიმართვა მოსახლეობისადმი ადგილობრივი თვითმმართველობის სხვადასხვა საკითხებთან დაკავშირებით მათი შეხედულებების გასაცნობად. რაც მჟღავნდება, იმაში რომ თემები, რომლებიც განიხილება მოსახლეობასთან შეხვედრებზე აწვდის მოსახლეობას ინფორმაციას არა ადგილობრივი თვითმმართველობაში მიმდინარე ცვლილებების შესახებ, არამედ მათ ან წინა საარჩევნო კამპანიის ხასიათი აქვთ, ან ყოფით საკითხებს უკავშირდება. ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმოადგენელთა მხრიდან მოსახლეობის აქტიურობა მუნიციპალიტეტებში სიტუაციის გაუმჯობესებაში ფასდება როგორც პასიური. კითხვაზე: რა კეთდება მოსახლეობის გასააქტიურებლად? ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლების გულწრფელი პასუხი ასეთია: “გულახდილად რომ ვთქვათ, არცერთ ქვეყანაში, როგორი განვითარებულიც არ უნდა იყოს ის, ხელისუფლება, სახელმწიფო მოხელეები სიხარულით არ ხვდებიან ხალხის ჩარევას საკუთარ საქმეებში. ეს მათ ნებაზე რომ მიუშვა არასოდეს მოხდება. ერთადერთი გამოსავალი იძულებაა, რომელიც ხალხის ზეწოლის შედეგად იქნება შესაძლებელი. ხალხს ეს არ ესმის, არც აქტიურობენ და არც ინტერესს იჩენენ, მითუმეტეს ეს ინტერესი არ გაჩნდება თავისთავად.” (რესპონდენტი ახალციხის გამგებიადან) ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლების მცირე ნაწილი აღიარებს, რომ მოსახლეობაში არსებობს თვითმმართველობის სფეროს შესახებ ინფორმაციის დეფიციტი. აქედან გამომდინარე, სიღრმისეული ინტერვიუების მონაწილეთა ის ნაწილი, რომელიც აცნობიერებს ამ პრობლემას ასახელებს რამდენიმე საკითხს, რომლებზეც მათი აზრით, აუცილებელია დროული რეაგირება მუნიციპალიეტეტების მხრიდან. აუცილებელია მოქალაქეთა მონაწილეობა ბიუჯეტის განხილვაში. აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია ბიუჯეტის პროექტის გამოქვეყნება და მოსახლეობამდე მიტანა, რასაც სისტემატიური და კარგად ორგანიზებული ფორმა არ აქვს. მოქალაქეთა ნაწილის აზრით, საჯარო შეხვედრების ხშირად გამართვა შესაძლებლობას მისცემდა მოსახლეობას, მეტი ინფორმაცია მიეღოთ ადგილობრივი თვითმმართველობის საქმიანობის შესახებ და უფრო აქტიურადაც ჩაებმეოდნენ თვითმმართველობის საქმიანობაში, რაც ნაკლებად სურთ გამგებელსა და საკრებულოს თავჯდომარეს. საპირისპირო მოსაზრება გამოთქვეს მუიციპალიტეტების მაღალი რანგის წარმომადგენლებმა. მათ განაცხადეს: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 147 “მოსახლეობა ინფორმირებულია საკრებულოს საქმიანობის შესახებ ადგილობრივი ტელეარხებისა და პრესის, საიტის, აგრეთვე საკრებულოს შენობაში განთავსებული სტენდისა და ინტერნეტის საშუალებით. აგრეთვე, ადგილობრივი თვითმმართველობა მზად არის დაიწყოს კონსტრუქციული დიალოგი საზოგადოებასთან და უზრუნველყოს ეფექტიანი თანამშრომლობა მოქალაქეებთან ხშირი შეხვედრებისა და მათგან კონკრეტული წინადადებების მიღების გზით.” (რესპონდენტი სიღნაღის საკრებულოდან) მოსახლეობაში თვითმმართველობის შესახებ ინფორმაციის დეფიციტის გამომხატველია ერთ-ერთი რესპონდენტის შენიშვნა: “ხალხს უამრავი ყოფითი პრობლემა აქვს და ვის ახსენდება თვითმმართველობა?!! უმეტესობა ჩვენს სოფლებში გამგეობას და საკრებულოს ისევ რაიკომს ეძახის”. (რესპონდენტი მარნეულის გამგეობიდან) პროექციულ შეკითხვას, რამდენად იცის მოსახლეობამ ადგილობრივი თვითმმართველობების ძირითადი უფლებამოსილებები გამოკითხული რესპონდენეტების დიდმა უმრავლესობამ 85%-მა უპასუხა, რომ მოსახლეობა არსაკმარისად არის ინფორმირებული ამ სფეროს შესახებ. (იხ. დიაგრამა #1.). დიაგრამა 1. თქვენი აზრით, რამდენად იცის მოსახლეობამ ადგილობრივი თვითმმართველობების ძირითადი უფლებამოსილებები? დიაგრამა #1. თქვენი აზრით, რამდენად იცის მოსახლეობამ ადგილობრივი თვითმმართველობების ძირითადი უფლებამოსილებები? მოსახლეობა არამხოლოდ პროექციულ შეკითხვაზე, ანუ სხვათა ცოდნის შეფასებისას გამოთქვამს უკმაყოფილებას, არამედ არც საკუთარი ინფორმირებულობის დონეს მიიჩნევს დამაკმაყოფილებლად. საკმაოდ დიდია იმ რესპონდენტთა რაოდენობა 22%, რომლებსაც გაუჭირდათ პასუხის გაცემა, ანუ ვერც კი შეძლეს საკუთარი ცოდნის დონის შეფასება, რაც თვითმმართველობის სფეროს მიმართ ინტერესის უქონლობაზე მიანიშნებს. (იხ. დიაგრამა #2.). 7% 8% 31% 54% sakmarisad met-naklebad sakmarisad met-naklebad arasakmarisad arasakmarisad georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 148 დიაგრამა 2. იცით თუ არა პირადად თქვენ რა ძირითადი უფლებამოსილებები გააჩნია ადგილობრივ თვითმმართველობის ერთეულებს (სკრებულოს, გამგეობას)? დიაგრამა #2. იცით თუ არა პირადად თქვენ რა ძირითადი უფლებამოსილებები გააჩნია ადგილობრივ თვითმმართველობის ერთეულებს (სკრებულოს, გამგეობას)? ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის ინფორმირებულობის თვითშეფასება და სხვათა შეფასება, როგორც აღინიშნა, არ იძლევა ობიექტური რეალობის ასახვის შესაძლებლობას. ამიტომ, სოციოლოგიური კვლევის კითხვარში მომდევნო თემატური ბლოკი დაეთმო ტესტურ შეკითხვებს, რომლებიც იძლევიან რეალობის უფრო ადექვატური ასახვისა და სუბიექტური და ობიექტური სურათების შედარების საშუალებას. ადგილობრივი თვითმმართველობის სფეროს შესახებ მოსახლეობის პროექციული და თვითშეფასების მაჩვენებლები დაემთხვა ტესტური კითხვების შედეგებს. რაც გამოიხატა იმაში, რომ ადგილობრივი თვითმმართველობის რეფორმის შესახებ სმენია გამოკითხული რესპონდენტების მხოლოდ 25%-ს. საკმაოდ საგულისხმოა, რომ პასუხის გაცემა ამ შეკითხვაზე გამოკითხული რესპონდენეტების 45%-ისთვის სირთულეს წარმოადგენდა, შესაბამისად 30%ს საერთოდ არ სმენია თვითმმართველობის რეფორმის შესახებ. ასევე, მწირია ინფორმაცია საკრებულოს თავჯდომარის, გამგებელის, სოფლის რწმუნებულის ვინაობის შესახებ. გამოკითხული რესპონდენეტების 37%-მა არ იცის საკუთარი მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავჯდომარის, 41%-მა გამგებლის და 59%-მა სოფლის რწმუნებულის ვინაობა. გამონაკლისს წარმოადგენს გორისა და რუსთავის მოსახლეობა, სადაც თვითმმართველობის წარმომადგენელთა ცნობადობა შედარებით მაღალია. მოქალაქეთა აზრით, სოფლის რწმუნებეული ვერ ახერხებს სრული და ამომწურავი ინფორმაციის მიწოდებას სოფლებში არსებული პრობლემების შესახებ და ვერც მოსახლეობას 10% 11% 57% 22% sruli codna gamacnia sakmarisi codna gamacnia mcire codna gamacnia miwirs pasuxis gacema georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 149 უზრუნველყოფს სათანადო ინფორმაციით. სოფლის რწმუნებულს არ შეუძლია მოსახლეობის ინტერესების დაცვა და პრობლემების გადაჭრა. შედეგად, მისი ერთადერთი ფუნქცია გამგებლის ინფორმირებაა“. „ეს ერთი რწმუნებული გამგებელთან ვერაფერს ვერ გახდება, ადრე ბევრნი იყვნენ სოფლის წარმომადგენლები და გავლენას ახდენდნენ. ამ ერთმა რწმუნებულმა მთელი სოფელიც რომ ამოიყვანოს ვერაფერს გახდება, უფლებამოსილი ერთი კაცია, თან მისი ქვეშევრდომია, თვითონ ნიშნავს და ათავისუფლებს, აბა გაუწიე წინააღმდეგობა.” (რესპონდენტი ბორჯომიდან) “მუნიციპალიტეტების გამოგონილი ხო არ არის ეს წესი, რომ გამგებელს უნდა დაეთანხმონ და ისე გააკეთონ როგორც საჭიროა. ამას ზევიდან კარნახობს ვიღაც, ვერცერთი რწმუნებული ვერ გაბედავს მაგდენს რომ სხვანაირი უფლება ქონდეს და არ გამოიყენოს. პირიქით, რაც უფრო გაუზდიან უფლებებს უკეთესია, სოფლისთვის უკეთესი”. (რესპონდენტი გარდაბნიდან) გამოკითხვა ითვალისწინებდა ადგილობრივი თვითმმართველობის საკითხების გადაწყვეტაში მოსახლეობის ჩართულობის ხარისხისა და ინტენსიობის გარკვევას. საინტერესოა ერთის მხრივ, რამდენად ხშირია მოსახლეობის მიმართვები ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებისადმი ამა თუ იმ პრობლემის გადასაჭრელად, ხოლო, მეორეს მხრივ, რამდენად ქმედითუნარიანია ადგილობრივი ხელისუფლება დახმარების აღმოსაჩენად. გამოკითხვამ დაადასტურა, რომ ყველა სამიზნე მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას არასოდეს ან იშვიათად მიუმართავს ადგილობრივი ხელისუფლებისათვის დახმარებისათვის. ცხადია, არ უნდა ჩავთვალოთ, რომ ამის მიზეზი მოსახლობაში პრობლემების არქონაა. უფრო ადეკვატური ისაა, რომ მოქალაქეებში ძალზე სუსტია ადგილობრივი ხელისუფლების მხრიდან დახმარების მოლოდინი და მოსახლეობა ან პერმანენტულად გადაუწყვეტელი პრობლემების ქვეშ ცხოვრობს, ან საკუთარი ძალებით ცდილობს მათ მოგვარებას (თუ ეს შესაძლებელია). რესპონდენტების ის მცირე ნაწილი, რომელსაც მიუმართავს (გარკვეული სიხშირით) ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებისათვის აღნიშნავს, რომ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ გაწეული მომსახურება არ იყო კვალიფიციური (75%), გაწეულ მომსახურებას კვალიფიციურად მხოლოდ რესპონდნეტთა 14% აფასებს. როგორც მონაცემები აჩვენებს, მოსახლეობის (უფრო ზუსტად, მისი მცირე ნაწილის) მიმართვა მუნიციპალიტეტებისადმი პრობლემების გადასაჭრელად არ არის გავრცელებული პრაქტიკა. მოსახლეობის მხრიდან მიმართვების მცირე ხვედრითი წილი და გაწეული მომსახურების არაკვალიფიციურობა მოწმობს, რომ ამომრჩევლის მიმართ ანგარიშვალდებულების პრაქტიკა არ არსებობს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 150 მნიშვნელოვანია ყურადღება გამახვილდეს, მოსახლეობის აქტიურობის მოტივაციურ ნაწილზე. საქართველოში საზოგადოებრივი აქტიურობა და სამოქალაქო ცნობიერება დაბალია, ეს გამოიხატება მოქალაქეთა ინტერესთა პრივატულობასა და ლოკალური სოციალური პრობლემების გადაწყვეტაზე ორიენტაციაში. მოქალაქეები აქტიურდებიან როდესაც დგებიან ყოფითი პრობლემების წინაშე: გაზმომარაგება, ელექტრომომარაგება, წყალმომარაგება, ჯანდაცვა, სოციალურ დახმარება, უხიდობა და ა.შ. ცნობილია, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც ადგილობრივი ხელისუფლება, ამა თუ იმ მიზეზის გამო, ვერ აგვარებს მოსახლეობის წინაშე მდგარ მწვავე პრობლემებს, არსებობს მოსახლეობის მხრიდან საპასუხო რეაქციის რამდენიმე გზა: ხელისუფლების მიმართ აქტიური პროტესტი (მიტინგები, გამოსვლები და სხვ.), სამოქალაქო ინსტიტუტების (მედია, არასამთავრობო სექტორი) ჩართვა და მათი საშუალებით ზეწოლა; არაფორმალური ერთობების (სამეზობლოები, ამხანაგობები და სხვ.), როგორც ალტერნატიული ინსტიტუტების ჩამოყალიბება და პრობლემების საკუთარი ძალებით გადაჭრა და ა.შ. საინტერესოა, იციან თუ არა მოქალაქეებმა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების რა კონტროლის მექნიზმებს ფლობენ და იყენებენ თუ არა მათ? კვლევამ აჩვენა, რომ მოსახლეობის ინფორმირებულობა ამ საკითხთან დაკავშირებით ძალზე დაბალია. მოსახლეობის 84% აცხადებს, რომ ასეთი მექანიზმები საერთოდ არ არსებობს, ან არ იცის მათ შესახებ. ხოლო ის მცირე ნაწილი (16%), რომელიც მეტ-ნაკლებად გათვითცნობიერებულია ამ საკითხში კონტროლის შემდეგ საშუალებებს ასახელებს: მედიას, არასამთავრობო ორგანიზაციებსა და საზოგადოების აქტიურობას. თუმცა, რესპონდენტთა ეს ნაწილიც საკმაოდ პესიმისტურად არის განწყობილი და მიიჩნევს, რომ პრაქტიკულად ამ ეტაპზე კონტროლი უმნიშვნელო დონეზე ხორციელდება. შესაბამისად, ლოგიკურია შემდეგ შეკითხვებზე მიღებული შედეგები: მოსახლეობა არ ახდენს გავლენას ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულების მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე (85%), მოსახლეობა არ აქტიურობს ადგილობრივ თვითმმართველობასთან დაკავშირებულ საკითხებთან მიმართებაში (73%), თვითმმართველობის საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაცია არ არის საჯარო და ხელმისაწვდომი (68%), ადგილობრივი თვითმმართველობის წევრები გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მოსახლეობის ჩართულობის უზრუნველყოფის მიზნით არ ატარებენ რამე სახის შეხვედრებს მოქალაქეებთან (88%), რესპონტთა იმ ნაწილიდან (12%) რომელიც აცხადებს, რომ ამგვარი შეხვედრები ტარდება, მხოლოდ 15% დასწრებია ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულების მიერ ჩატარებულ სხდომებს ან რაიმე სხვა ღონისძიებებს რომლებზეც განიხილება რაიონისთვის აქტუალური პრობლემები. “მოსახლეობასთან გამართულ საინფორმაციო შეხვედრებზე ძირითადად ერთი და იგივე კატეგორია მოდის. ბიუჯეტის პროექტი იხილება გამოვაცხადებთ ვთქვათ მოსახლეობაში, გამოვაკარით, რადიო, ტელევიზია, არ მოდის ხალხი. ერთი და იგივე 5 კაცი. მათაც სამსახური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 151 არ აქვთ მოცლილები არიან, ძირითადად კაცები არიან აქვე სკვერში რომ სხედან ჭადრაკს თამაშობენ.” (რესპონდენტი ლაგოდეხის საკრებულოდან) რესპონდნტები ასახელებენ შემდეგ თემებს, რომლებიც განიხილება ძირითადად ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლების შეხვედრებზე: მოსახლეობის წყალმომარაგება, ელექტროენერგიის მიწოდება, სამედიცინო დახმარება, სამედიცინო დაზღვევა, მიწის საკითხები, გზების მშენებლობა და ა.შ. გარდა ამისა, რესპონდენტები მიიჩნევენ, რომ მოსახლეობასთან შეხვედრებს პრაქტიკული შედეგი არ მოყვება (82%). ჩვენს მიერ აღწერილი მდგომარეობა მოსახლეობის ჩართულობის შესახებ ადგილობრივი თვითმმართველობის საკითხების გადაწყვეტაში სერთოა საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონისათვის. სქესისა და ეთნიკური კუთვნილების ნიშნით მოსახლეობის აქტიურობაზე დაკვირვებამ აჩვენა, რომ ორივე სქესის წარმომადგენლები მეტ-ნაკლებად თანაბრად აქტიურები არაიან ადგილობრივი თვითმმართველობის საკითხების გადაწყვეტაში. ხოლო ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლები აქტიურობენ იმ რეგიონებში, სადაც კომპაქტურად არიან დასახლებულები. თუმცა, მათი აქტიურობა ისეთივეა, როგორც ეთნიკურად ქართველი მოსახლეობის. ანუ, არცერთი ცვლადი: სქესი და ეთნიკური კუთვნილება არ იძლევა სანდო კორელაციას მოსახლეობის აქტიურობასთან. მოსახლეობის აქტიურობის სახეებსა და ფორმებს შორის განსხვავება ხელშესახები არ არის. დასკვნა რეგიონისათვის საჭირბოროტო საკითხების ერთობლივად გადასაჭრელად ადგილობრივი თვითმმართველობის კონცეფცია მოსახლეობისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლების მჭიდრო თანამშრომლობას მოიაზრებს. ეფექტური კომუნიკაციის არსი მდგომარეობს თვითმმართველობის კონცეფციის შესახებ კარგად ინფორმირებული საზოგადოების არსებობაში. საზოგადოების ინფორმირებულობის უზრუნველყოფა რამდენიმე სოციალური აქტორის დანიშნულებაა. რა თქმა უნდა ამის ნება, უპირველეს ყოვლისა, უნდა არსებობდეს თავად ადგილობრივ ხელისუფლებაში. ასევე უმნიშვნელოვანესია სამოქალაქო სექტორის როლი – არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და მედიის. მათი აქტიური მუშაობის შედეგი თავად მოსახლეობის მაღალი ინფორმირებულობა და აქტიური ჩართულობაა თვითმმართველობის განხორციელების პროცესში. დღეს პრობლემები რომლებიც ამ თეორიული მოდელის რეალობაში განხორციელებას აფერხებს ძირითადად უკვშირდება ცენტრალური და ადგილობრივი ხელისუფლების დაუინტერესებლობას გასცეს ინფორმაცია საკუთარი საქმიანობის შესახებ. შესაბამისად, ბოლო ერთი წლის განმავლობაში გაღრმავდა ინფორმაციის დეფიციტი თვითმმართველობის საქმიანობასთან დაკავშირებით სამოქალაქო სექტორში/მას-მედიაში. ლოგიკურია, რომ არც მოსახლეობა ფლობს სათანადო ინფორმაციას თვითმმართველობაში მიმდინარე პროცესების შესახებ და პასიურად არის ჩართული თვითმმართველობის განხორციელების პროცესში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 152 ბიბლიოგრაფია 1. ბუაძე ს. მოქალაქეთა ჩართულობის პრაქტიკის შეფასება ქალაქ ბათუმის, ქალაქ ქუთაისისა და ქალაქ ახალციხის მუნიციპალიტეტებში, 2017, „ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი“. engagement practice assessment in municipalites of georgia final (idfi.ge) ბოლო ნახვა: 22.08.2021 2. ევროპული ქარტია ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ საქართველოს ორგანული კანონი “ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ”, 2006; 3. სვანიშვილი ს., მ. ჯიბუტი, “ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ” ბუდაპეშტის ღია საზოგადოების საქართველოს ორგანული კანონის კომენტარები, 2007; 4. კიკნაძე თ, დონაზე ნ. გენდერი _ “სოციალური და პოლიტიკური სწავლებანი”, წიგნი მომზადებული და გამოცემულია “სოციალურ მეციერებათა ცენტრის” მიერ, ფონდის osizug, ინსტიტუტის უმაღლესი განათლების მხარდაჭერის პროგრამის (hesp) ფინანსური ხელშეწყობით, 2006; 5. პადავიჩი ი., რესკინი ბ. “ქალები და მამაკაცები სამსახურში”, წიგნი გამოიცა o osi-zug და ბუდაპეშტის ღია საზოგადოების ინსტიტუტის უმაღლესი განათლების მხარდაჭერის პროგრამის (hesp) ფინანსური ხელშეწყობით, 2006. 6. კოპალეიშვილი მ. “ადგილობრივი თვითმმართველობის ინსტიტუციონალური (სამართლებრივი მოწესრიგების) საფუძვლები” _ ალმანახი #10, (სახელმწიფო სამართალი) – საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია; 7. ცარციძე, ბესელია, ცუხიშვილი, ყალიჩავა, საჯარო მმართველობის კულტურა საქართველოში სოციოლოგიური კვლევა, თსუ ადმინისტრაციულ მეცნიერებათა ინსტიტუტის (ias), 2017 giz20017_ge_culture_of_public_administration.pdf (lawlibrary.info) ბოლო ნახვა: 27.03.2022 8. ყიფიანი დ. მონაწილეობითი ბიუჯეტირება საერთაშორისო გამოცდილება და საქართველოში დანერგვის პრაქტიკის კვლევა, სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი, 2018 microsoft word pb research 11.18 (civilin.org) ბოლო ნახვა: 21.04.2022 9. ღია მმართველობის პარტნიორობის საქართველოს 2016-2017 წლების სამოქმედო გეგმა, georgia_nap_ 2016-2018_geor.docx (live.com) ბოლო ნახვა: 11.05.2022 10. ogp-ის მიერ შემუშავებული სახელმძღვანელო წესები, guidance for national ogp dialogue. 11. kighuradze k,; challenges to the citizen participation in the local self-governance policy paper, eastern european centre for multiparty democracy (eecmd), 2020 policy-paper_citizenparticipation_lsg.pdf (eecmd.org) ბოლო ნახვა: 8.05.2022 https://idfi.ge/public/upload/idfi_photos_2017/idfi_general/engagement_practice_assessment_in_municipalites_of_georgia_final_geo.pdf https://idfi.ge/public/upload/idfi_photos_2017/idfi_general/engagement_practice_assessment_in_municipalites_of_georgia_final_geo.pdf http://lawlibrary.info/ge/books/giz20017_ge_culture_of_public_administration.pdf?fbclid=iwar1u4h4socp3bua55vtgx_se-beaxmihlyaxlvlykqtqmykgj11biit4bbo https://civilin.org/wp-content/uploads/2021/08/pb_research.pdf https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3a%2f%2fwww.opengovpartnership.org%2fwp-content%2fuploads%2f2001%2f01%2fgeorgia_nap_%25202016-2018_geor.docx&wdorigin=browselink https://eecmd.org/wp-content/uploads/2021/02/policy-paper_citizen-participation_lsg.pdf https://eecmd.org/wp-content/uploads/2021/02/policy-paper_citizen-participation_lsg.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 153 12. democracy at the local level the international idea handbook on participation, representation, conflict management, and governance international idea handbook series 4.; 2001 13. commission for citizenship, governance, institutional and external affairs the role and place of local democracy and decentralisation in the modernisation and consolidation of democratic processes in the eastern partnership countries, european union, 2022 the challenge of democratic governance awareness of the municipal population about the essence and functions of local self-government tamar charkviani associated professor, caucasus school of humanities and social sciences, caucasus university abstract there are various mechanisms to ensure the involvement of citizens in the implementation process of local self-government, although it is obvious that initially the awareness of citizens about the essence, goals and functions of local self-government should be studied, and also it should be clarified how they see their own role in the implementation of self-governance. this article is based on the analysis of empirical sociological research data of 2018.the aim of the sociological research was to study the awareness of regional population about processes taking place in the sphere of local government. the article higlited that indicator of awareness about local government hasn’t significantly improved. key words: local self-government, citizen awareness, citizen involvement, transparent, accountable governance microsoft word 20210304.docx https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 43 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.05 “მინი კივის” (actinidia arguta planch.) კულტურის დახასიათება და განვითარების პერსპექტივები საქართველოში ე. მაღლაკელიძე მეხილეობის კვლევის სამსახურის მთავარი სპეციალისტი, ზ. ბობოქაშვილი მეხილეობის კვლევის სამსახურის უფროსი, სსიპ სოფლის მეურნეობის სამეცნიეროკვლევითი ცენტრი აბსტრაქტი სტატიაში მოცემულია ეგზოტიკური ხილის აქტინიდიას (actinidia lindl.) ერთ-ერთი სახეობის მინი კივის (actinidia arguta planch) ზოგადი დახასიათება და განვითარების შესაძლებლობები, რომელიც საქართველოში ჯერ კიდევ ექსპერიმენტის ფაზაშია და მნიშვნელოვანი თემაა ხილის სორტიმენტის გამრავალფეროვნების კუთხით. კვლევა ითვალისწინებს საქართველოში უკანასკნელ პერიოდში ინტროდუცირებული ორი ჯიშის ვაიკი და კენს რედი ბიოლოგიურ და სამეურნეო დახასიათებას. მინი კივის სორტიმენტის განახლების და ადგილობრივი ფერმერბისთვის დივერსიფიკაციის შესაძლებლობების გაუმჯობესების მიზნით ამჟამად მიმდინარეობს ამ კულტურის ჯიშების კენს რედი და ვეიკი, კომპლექსური, საველე და ლაბორატორიული კვლევა, სსიპ სამეცნიერო–კვლევითი ცენტრის, მეხილეობის კვლევის სამსახურის მიერ, 2019-2020 წ.წ. საკოლექციო ბაღში (სოფ. ჯიღაურა, მცხეთის მუნციპალიტეტი). კვლევა მოიცავდა შემდეგი სამეცნიერო სამუშაოების განხორციელებას: ჯიშების პომოლოგიური აღწერა, ფენოლოგიური ფაზების მიმდინარეობის კალენდარული ვადების განსაზღვრა, ბიოლოგიური-სამეურნეო მახასიათებლების (მოსავალი, მავნებელ-დაავადებების მიმართ გამძლეობა, ნაყოფის მექანიკური და ბიოქიმიური მაჩვენებლები) შესწავლა. საკვანძო სიტყვები: ჯიში, სახეობა, ნაყოფი, მსხმოიარობა, ფენოლოგია. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 44 შესავალი ბოლო რამდენიმე წელია, საქართველომ აქტიურად დაიწყო ეგზოტიკური ხილის წარმოება. ეგზოტიკური ხილის პოზიციებში მოიაზრება სუბტროპიკული და ტროპიკულ ხილი, რომლებსაც ამ ეტაპამდე, კლიმატური პირობების მიმართ განსაკუთრებული მოთხოვნების გამო, არ ქონიათ კომერციული დატვირთვა. ერთ-ერთი ასეთი პერსპექტიული კულტურაა აქტინიდია. აქტინიდია (კივი) წარმოშობის კერაა სამხრეთ აღმოსავლეთ აზია (იაპონია, ჩინეთი, უსურიის მხარე), სადაც ველური ნაყოფებიც კი დიდად ფასობს. მცენარეს კივის უწოდებენ ნაყოფის ფრინველ-კივთან მსგავსების გამო. სწორედ ნაყოფის მაღალმა საგემოვნო თვისებებმა და კვებითმა ღირებულებამ განსაზღვრა ხანმოკლე პერიოდში კულტურის ფართო გავრცელება. დღეს აქტინიდიას (კივი) კულტურას აწარმოებენ როგორც ჩრდილოეთ, ისე სამხრეთ ნახევარსფეროში [5]. აქტინიდიას თანამედროვე პლანტაციები გაშენებულია 20 -მდე სხვადასხვა ქვეყანაში. იგი მოყავთ ახალ ზელანდიაში, აშშ-ში, იტალიაში, საფრანგეთში, საბერძნეთში, ესპანეთში. ჩინეთი (2.1 მილიონი ტონა) არის კივის ნაყოფის ყველაზე დიდი მოცულობით მწარმოებელი ქვეყანაა. მას უკავია ამ კულტურის მთლიანი წარმოების 50% და მეტი. მსოფლიოს სიდიდით მეორე მწარმოებლია, იტალია (555 ათასი ტონა), შემდეგ მოდის ახალი ზელანდია (437 ათასი ტონა). საქართველოში აქტინიდიას წარმოება დაიწყო საკმაოდ გვიან, გასული საუკუნის 80-90-იან წლებში შავიზღვისპირეთში. პირველი ნერგები ანასეულის კვლევითი ინსტიტუტის მიერ იქნა შემოტანილი. ნაყოფის მაღალმა ფასმა და მოთხოვნილების ზრდამ ბევრ ფერმერს გაუჩინა ამ კულტურის პლანტაციის გაშენების სურვილი [1,2]. აქტინიდია კარგად ხარობს, როგორც დასავლეთ (აფხაზეთი, აჭარა, სამეგრელო, გურია), ისე აღმოსავლეთ საქართველოში (კახეთი). მაგრამ ძირითადი მწარმოებელი დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკულ რაიონებია. საქართველოში აქტინიდია ხასიათდება განვითარების მაღალი პოტენციალით. 2011 წელს კომპანიამ "ნერგეტა" სამეგრელოში 24 ჰა-ზე გააშენა ჰაივარდის ჯიშის პლანტაცია. კომპანიის მენეჯერის კონსტანტინე ვეკუას განცხადებით, რომელიც მეურნეობის 200 ჰა-მდე გაფართოებას აპირებს, ნაყოფის კარგი საგემოვნო თვისებების და მაღალი შაქრიანობის გამო, საქართველოში წარმოებული აქტინიდია მალე წარმატებული საექსპორტო პროდუქტი გახდება, რაც განპირობებულია ადგლობრივი ნიადაგურკლიმატური პირობებით [4]. დღეს დასავლეთ საქართველოს ფერმერთა უმრავლესობას გააჩნიათ პლანტაციები მხოლოდ მიკრო ნაკვეთებზე (0,1-0,5-ჰა). როგორც გურიაში (ოზურგეთი სოფ. გურიანთი) მცხოვრები მცირე მეწარმე, აკაკი ღლონტი აღნიშნავს, აქტინიდიას წარმოება ძალიან კარგი საშუალებაა, რომ ნაკლებად მომგებიანი კულტურები ჩავანაცვლოთ. საქართველოში აქტინიდია პლანტაციის საერთო ფართობი 250 ჰა-ს შეადგენს, ხოლო ნაყოფის რაოდენობა 1500-1700 ტონას. ამ კულტურის ჯიშები (ჰაივარდი, ბრუნო, მონტი, აბოტი) ექსპერიმენტულ ფორმატში იწარმოება. მათ შესახებ არსებული მონაცემები მეტად ფრაგმენტული და მწირია, რადგან არ არის ჩატარებული სამეცნიერო კვლევები ჯიშების აგრონომიული და კომერციული თავისებურებების გარშემო [3]. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 45 მინი კივის (a. arguta) წარმოშობა და გავრცელება გვარი აქტინიდია (actinidia lindl.) აერთიანებს 60-ზე მეტ სახეობას, მათგან მსოფლიოში მხოლოდ სამი სახეობა ჩინური აქტინიდია a. chinensis planch; აქტინიდია დელიჩიოსა a. deliciosa (a. chev.) c.f. liang et a.r. ferguson და მინი კივი a. arguta (sieb. et zucc.) planch იქნა წარმატებით კულტივირებული[10,27]. ჩინური აქტინიდიის (a. chinensis ) სახეობის ჯიშების წარმოება, პირველად დაიწყო ჩინეთმა, დაახლოებით 30 წლის წინ, რამაც ხელი შეუწყო მსოფლიოში ამ კულტურის ინდუსტრიის წახალსებას. მეოცე საუკუნის ბოლოს მცირე მაშტაბით დაიწყო ჩინური აქტინიდიის (a. chinensis) გაშენება ახალ ზელანდიასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. დღეს მსოფლიოში ჩინურ აქტინიდიას ჯიშები ყველაზე ფართოდ არის გავრცელებული. აქტინიდია დელიჩიოსას (a. deliciosa) სამშობლო ჩინეთია. მისი კულტივაცია დაიწყო მე-20 საუკუნის დასაწყისში და მრავალი წლის განმავლობაში ითვლებოდა მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებული სახეობად. დღეს ამ სახეობის ჯიშები მსოფლიოში დაახლოებით 100 ათასი ჰა-ზეა გაშენებული. მინი კივი (a. arguta) აღმოჩენილი იქნამე-19 საუკუნის ბოლოს აღმოსავლეთ აზიის (წაროშობის კერა) გარეთ. სახეობამ მალე მოიპოვა პოპულარობა. იგი მიეკუთვნება leiocarpae ჯგუფს და პოლიპლოიდური ფორმაა (2n, 3n 4n) [12]. მინი კივის ყველაზე ძველი სასელექციო პროგრამა დაკავშირებულია ი. მოჩურინთან (1949). ჯერ კიდევ 1893 წელს, ამერიკის შეერთებული შტატებში დაიწყო მინი კივის სელექცია (anon., 1893), მინი კივი ითვლებოდა საკმაოდ კომერციულ კულტურად darrow და yerkes (1937). მნიშვნელოანია აშშ-ს სელექციური ჯიშებიი, მაგალითად, „ანანასის“ მოკლედ „ანნე“. მიუხედავად ამისა, 50 წლის განმავლობაში ვერ მოხერხდა ახალი ჯიშების სელექცია [15]. მინი კივი აშშ-ში ითვლებოდა ენთუზიასტების მცენარედ, სანამ ორეგონში ერთ-ერთი კომპანია (hurst’s berry farm) არ დაინტერესდა ამ ეგზოტიკური ხილით, რამაც გამოიწვია კულტურის პოპულარიზაცია. 1994 წლიდა აშშ-ს სხვადასხვა შტატში გაშენდა რამდენიმე ბაღი, რომელთა ფართობი დღეისათვის 40 ჰა-ზე მეტია. კომერციული ბაღები ძირითადად გაშენდა ჯიშით ანანსის. ამ ჯიშით გაშენდა მინი კივის ბაღები ვაშინგტონში (5ჰა), პენსილვანიაში (3ჰა), ომნტარიოში (91ჰა) და ა.შ. ახალ ზელანდიაში ჯიშით-ანანასის არის გაშენებული 15 ჰა. მცირე ფართობებზე მინი კივის ბაღები გვხვდება ჩილეში, საფრანგეთში, გერმანიაში, იტალიაში[11.22]. ამ კულტურის კომერციული ფართობების სიმცირე, სხვა სახეობების ჯიშებისგან (a. chinensis ან a. deliciosa) განსხვავებით შეიძლება აიხსნას მოვლის რთული რეპუტაციით, რომელიც განპირობებულია მინი კივის ბიოლოგიური თავისებურებებით, როგორიცაა, ნაყოფი არარეგულარული სიმწიფე; შენახვის შეზღუდული ვადა და მარკეტინგული ფაქტორი ნაყოფის მცირე ზომა. მინი კივი (actinidia arguta), ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული სახეობაა, რომელიც გვხვდება აღმოსავლეთ ციმბირში, კორეაში, იაპონიაში და ჩინეთში. ციმბირსა და ჩრდილოეთ ჩინეთში იგი ვრცელდება თითქმის ზღვის დონეზე, ხოლო სამხრეთ ნაწილში კი ზღვის დონიდან 3500 მ სიმაღლეზეც. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 46 უკანასკნელი ათეული წლებია მსოფლიოში დაიწყო მინი კივის პოტენციალის რეალიზება. გამოყვანილი იქნა ახალი ჯიშები გაუმჯობესებული საგემოვნო თვისებებით, ნაყოფის მასით, მოსავლით, გახანგრძლივებული სიმწიფის და შენახვის პერიოდით. ამჟამად, კულტურის კომერციული წარმოება მიმდინარეობს აშშ-ში (ძირითადად ორეგონში), ევროპაში, ახალ ზელანდიასა და სამხრეთ ამერიკაში. მსოფლიოში მინი კივის ჯიშების მიერ დაკავებული ფართობი შეადგენს 200 ჰა-ს. ისევეა როგორც აქტინიდიას სხვა სახეობები, მინი კივი პოლიმორფული სახეობაა, შედგება მორფოლოგიურად განსხვავებულია ვარიანტებისგან, რომლებიც გვხვდება გეოგრაფიულად სრულიად განსხვავებულ რეგიონებში. აღწერილია სხვადასხვა ბოტანიკური სახესხვაობები, მაგალითად იაპონიაში გავრცელებული a. hypoleuca nakai. თუმცა მორფოლოგიურ ნიშნები (ფოთლი, ღეროს, ფოთლის, ყვავილის ფერი და ფორმა) არ განსაზღვრავს მათ კომერციული დანიშნულებას. მინი კივის გარდა ამ სახეობის პოპულარული სახელებია კოქტეილის კივი, კივაი, ძლიერი კივი, ქიშმიში, ლიანა კივი, ტარა, ვაიკი[16]. მინი კივის (a. arguta) მორფოლოგიური და ბიოლოგიური დახასიათება. კივი (a. arguta) ახალი პროდუქტია, რომელიც გამოირჩევა მზარდი მოთხოვნილებით მსოფლიო ბაზარზე. ამ კულტურით დაინტერესება განაპირობა ნაყოფის მაღალმა კვებითმა ღირებულებამ და ადამიანის ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო ორგანულ-მინერალური ნივთიერებების შემცველობამ. იგი ადამიანის ბალანსირებული კვების მნივნელოვანი დანამატია. მინი კივი კლასიფიცირებულია როგორც სუპერხილი, რომელის ნაყოფი შეიცავს 20-ზე მეტ აუცილებელ საკვებ ნივთიერებას და რიგ ვიტამინებს. ის ერთ-ერთი მდიდარი პროდუქტია c ვიტამინით (430მგ/100გ). ნაყოფი ასევე დიდი რაოდენობით შეიცავს ლუტეინს (0.93მგ/100გ), ფენოლებს (1301.1მგ/100გ), ანტიოქსიდანტებს ორგანული მჟავეების, მინერალური ნივთიერებების (კალიუმი, კალციუმი, თუთია და სხვ.) ნაყოფი გამოირჩევა განსაკუთრებული საგემოვნო თვისებებით და არომატით, შეუბუსავი და გლუვი კანით. რაც ძალიან მნიშვნეოვანია კომერციული თვალსაზრისით. ნაყოფი გამოიყენება, როგორც ნედლი სახით, ასევე გადამამუშავებელ მრეწველობაში [8,16,26]. მინი კივის (a. arguta) არის ფოთოლმცვენი, ფართოფოთლოვანი, ძლიერ მოზარდი ლიანის ტიპის მცენარე, რომლის მცოცავი ღეროები ტყეში 30 მეტრის სიმაღლის ხეს ფარავს, ან მიწაზეა გართხმული. ხშირად მცირე ზომის ხეებსა და ბუჩქებზეა შემოხვეული. სხვა სახეობებისგან განსხვავებით ღეროები არ არის შებუსული. ახალგაზრდა ყლორტები ყავისფერია, ასაკის მატებასთან ერთად იცვლის ფერს და ხდება ნაცრისფერი. ოპტიმალური ტენიანობის და ტემპერატურის დროს შეიძლება მოგვცეს 5-7მ სიგრძის ნაზარდი. პირველ სავეგეტაციო წელსვე, ნორმალური განათებისა და კვების პირობებში ნათესარმა შეძლება მიაღწიოს 50-80სმ სიმაღლეს. მსხმოიარობაში შედის მე-3-4 წელს [7]. ფოთოლი დიდი ზომის (სიგრძე 5სმ), მწვანე, კვერცხისებური ფორმის, ხერხკბილა, ქვევით დაშვებული მახვილი წვერით. მორიგეობით არის განლაგებული ყლორტზე. ფოთოლი დიდხანს, ვეგეტაციის ბოლოდე ინარჩუნებს ფერს. ყვავილი ცალსქესიანიანია, ორსახლიანი (იშვიათად ერთსახლიანი), ანუ ცალ-ცალკეა მამრობითი და მდედრობითი მცენარეები. 6-8 მდედრობით მცენარესთან ირგვება 1 მამრობითი მცენარე. ყვავილი პატარა, სიდიდით დაახლოებით 1სმ დიამეტრის, ძალიან თეთრი, ან კრემისფერი, 5 გვირგვინის და 5 ჯამის ფურცლებით და მუქი შავი ფერის მტვრიანებით. მამრობითი https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 47 ყვავილს 6 გვირგვინის ფურცელი აქვს და სიცოცხლისუნარიანია 2-4 დღე. ყვავილები განლაგებულია ერთეულად, ან ყვავილედებში. ყვავილის დამტვერვა ხდება მწერებით. ყვავილი არ შეიცავ ნექტარს, ამიტომ იგი არ არის მიმზიდველი ფუტკარისთვის. თესლი ღია ყავისფერია და სიმწიფის ხარისხის მიხედვით იცვლის ფერს. თესლში არის ერთ ჩანასახი. მინი კივს იაპონელ („issai“) და ამერიკელი სელექციონერები (“119-40b”) მიაჩნევდნენ ჰერმაფროდიტ სახეობად, რაც არ დადასტურდა [20]. ნაყოფი კენკრაა, ნაზი, წვნიანი. სხვა სახეობებისგან განსხვავდება მცირე ზომის ნაყოფით (ყურძნის მარცვლის სიდიდის), რომლის მასა შეადგენს 6-20გ-ს. იშვიათად 30გ და მეტს აღწევს. კანი რბილია, არ არის შებუსული, სხვადასხვა შეფერვის, მწვანედან მოწითალო-მოლურჯომდე, სრულ სიმწიფეში ხდება მეწამული წითელი. სახეობათაშორისი ჰიბრიდის (a. argutaxa. melanandra franch) რბილობიც წითელია. მინი კივის კანსაც აქვს საკვები დანიშნულება. ნაყოფის შენახვის პერიოდი შედარებით ხანმოკლეა. ნაყოფი გამოირჩევა მომჟაო-მოტკბო გემოთი და განსაკუთრებული არომატით [13,24]. გამოიყენება, როგორც სასუფრე ხილი ასევე საუკეთესო პროდუქტია გადამამუშაებელი მრეწველობისთვის (ხილფაფა, წვენი, ღვინო). ნაყოფი ყურადღებას იქცევს c ვიტამინის დიდი რაოდენობით შემცველობის გამო [19]. კვლევებზე დაყრდნობით, რიგი ავტორები [18,23] აღნიშნავენ, რომ c ვიტამინის შემცველობა ნაყოფში მაღალია, საშუალოდ 45-100მგ/100გ. მინი კივი (a. arguta) საკმაოდ მნივნელოვანი სახეობაა ზოგიერთი ბიოლოგიური თავისებურებების გამო. მას ახასიათებს გამრავლების კარგი უნარი, მაღალი ყინვაგამძლეობა (აქტინიდიას გვარში შემავალი სახეობებიდან ყველაზე ყინვაგამძლეა) და კარგი რეზისტენტულობის უნარი მავნებელ-დაავადებების მიმართ, რაც ხელს უწყობს მის ფართო განვითარებას [6] მინი კივი აქტინიდიის შეიძლება წარმატებით გავაშენოთ მსოფლიოს იმ რეგიონებში (შეერთებულ შტატების აღმოსავლეთ ნაწილი, გერმანია და ცენტრალურ ევროპა და რუსეთი), სადაც ზამთარში ტემპერატურა -300c-ია და სხვა სახეობები (a. chinensis ან a. deliciosa) ვერ ხარობს. სწორედ ამიტომ მას "გამძლე კივის" უწოდებენ. ზოგჯერ ზამთრის ბოლოს თბილი ამინდი და შედარებით მაღალი ტემპერატურები ხელს უწყობს საყვავილე კვირტების ნაადრევ გაშლას. ყვავილები და ახალგაზრდა ყლორტები კი ძალიან მგრძნობიარეა დაბალი ტეპერატურების მიმართ. მინი კივი ჩრდილის საშუალოდ ამტანი ტენის მოყვარული მცენარეა მას ინტენსიური ზრდა ახასიათებს გაზაფხულზე და ზაფხულში. ახალი აღმონაცენი ძალიან სუსტია და ძლიერ მგრძნობიარეა მზის პირდაპირი რადიაციის მიმართ. ახალგაზრდა ყლორტებს ახასიათებს სწრაფი ზრდა და საჭიროებს ყურადღებას, რომ ერთმანეთში გადაიხლართოს, რადგან შემდგომ რთულია მისი მოვლის ღონისძიებები. სავეგეტაციო პერიოდი 150 დღეს შეადგენს. ყვავილობს ივნის-ივლისში, ჩინური აქტინიდიას შემდეგ (a. chinensis) და აქტინიდია დელიჩიოსაზე (a. deliciosa) ადრე. ცალკეული გენოტიპები ყვავილობა საშუალოდ გრძელდება 10 დღე. ნაყოფს ახასიათებს სწრაფი ზრდა. ყვავილობიდან 40 დღის შემდეგ ნაყოფი აღწევს საბოლოო სიდიდის 80%. დღეთა რიცხვი ყვავილობიდან სიმწიფემდე საშუალოდ 100 დღეს შეადგენს. ჩინური აქტინიდიას (a. chinensis) შემთხვევაში კი 180-210 დღეს [14,7]. მინიკივი ნიადაგის მიმართ საშუალოდ მომთხოვნია. მისთვის საუკეთესოა კარგად დრენირებული ფხვიერი, ორგანული ნივთიერებებით მდიდარი სუსტი მჟავე, ან ნეიტრალური რეაქციის მქონე ნიადაგები (ph=5-6.5). მცენარევეგეტაციის პერიოდში მოითხოვს დიდი რაოდენობით წყალს. ცუდად იტანს ნიადაგში მარილების სიჭარბეს. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 48 კვლევის ობიექტი და მეთოდიკა კვლევის ობიექტია მინი კივის 2 ინტროდუცირებული ჯიში: კენს რედი და ვაიკი. ჯიშების პირველადი შესწავლა ჩატარდა 2019-20 წ.წ, ს/მ სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის საგურამოს სოფ. ჯიღაურას (მცხეთის რ-ნი) საკოლექციო ნაკვეთში. ბაღი გაშენებულია 2012 წელს. 5,0x2.5,0მ კვების არეზე. მამრობითი და მდედრობითი მცენარეების შეფარდება 1:5. თითოეული ჯიშიდან, სააღრიცხვოდ გამოყოფილია 10 ზრდასრულ მცენარე, რომლებიც არის დამაგრებული 3 მავთულიან ჰორიზონტალურ შპალერზე. კვლევა მოიცავდა შემდეგ ასპექტებს: ჯიშების პომოლოგიურ (ხე, ყლორტი, ყვავილი, ნაყოფი) აღწერას, upov-ის დესკრიპტორის მიხედვით [25]. ფენოლოგიური ფაზების კალენდარული ვადების აღრიცხვას (კვირტების დაბერვა, ყვავილობა, სიმწიფე და ფოთოლცვენა) bbch სკალის მოდიფიცირებული ვარიანტის მიხედვით [17]. ასევე შესწავლილ იქნა ჯიშების ზოგიერთი ბიოლოგიურ-სამეურნეო მახასიათებლები. აღირიცხა მოსავალი (ერთი მცენარიდან კგ-ში). ჩატარდა სიმწიფის ფაზაში ნაყოფის (თითოეული ჯიშის 10 ნაყოფის 3 განმეორებად) მექანიკური ანალიზი განისაზღვრა ნაყოფის მასა (გ) ანალიზური სასწორით და სიდიდე ციფრული შტანგენფარგალით (სიმაღლე (მმ), სიგანე (d1; d2 მმ), ფორმა, შეფერვა. ბიოქიმიური ანალიზით განისაზღვრა ხსნადი მშრალი ნივთიერება (brix, %, ციფრული რეფრაქტომეტრი "atago") და ტიტრული მჟავიანობა (აციდომეტრული მეთოდით, ავტომატური ტიტრატორი "hanna"). c ვიტამინის შემცველობა ქრომატოგაფიის (hplc) მაღალი ხარისხის სითხით) [29]. განისაზღვრა მავნებელ-დაავადებების დაზიანების ხარისხი (მცენარის ცალკეულ ორგანოებზე შეფასდა თვალზომით, 5 ბალიანი სისტემითსისტემით. 0 ბალი-დაზიანება არ არის, 5 ბალი-დაზიანებულია ორგანოს 50%-ზე მეტი) ხეხილოვანი, კენროვანი და კაკლოვანი კულტურების ჯიშთაშესწავლის მეთოდიკის მიხედვით [28]. მონაცემების სტატისტიკური დამუშავება და ჯიშის მახასიათებლებს შორის, სხვაობა წლების მიხედვით, დადასტურდა ერთფაქტორიანი anova-ს სტატისტიკური ანალიზის (უას (lsd=0,05)) მეშვეობით. კვლევის შედეგები. ფენოლოგიური დაკვირვებები. ფენოფაზების მსვლელობაზე ჩატარებულმა დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ მოცემული ჯიშები ვეგეტაციას (კვირტების დაბერვა) საშუალოდ იწყებს მარტის მესამე დეკადაში. სავეგეტაციო პერიოდის დაწყების მიხედვით ჯიშებს შორის სხვაობა 4 დღეს შეადგენს. ჯიშები ყვავილობას იწყებენ მაისის დასაწყისში და გრძელდება 8-10 დღე. ყვავილობის საშუალო პერიოდია 1-11 მაისი. ჯიშ კენს რედი ყვავილობას იწყებს 5 დღით ადრე. მამრობით და მდედრობით ყვავილების ყვავილობას შორის სხვაობა 2-4 დღეა. მინი კივი ჯიშების კრეფის და მასობრივისი სიმწიფის პერიოდის შესწავლამ აჩვენა, რომ ჯიში კენს რედი მასობრივად მწიფდება ოქტომბრის პირველ დეკადაში (4-10.10), ხოლო ჯიში ვეიკი ოქტომბრის მეორე დეკადაში (14-18.10). ჯიშების კრეფა უნდა ჩატარდეს მასობრივ სიმწიფემდე 3-4 დღით ადრე, ნაყოფის დარბილების და შენახვის პერიოდი გახანგრძლივების მიზნით. ფოთოლცვენა იწყება ოქტომბრის მესამე დეკადაში და გრძელდება ნოემბრის ბოლომდე. ფენოფაზების კალენდარულ ვადებზე ჩატარებული ოთხი წლის (2019-2020) დაკვირვების შედეგები მოცემულია ცხრილში 1. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 49 ცხრილი 1 ჯიში კვირტები ს დაბერვა ყვავილობა სიმწიფი ს პერიოდი ნაყოფის განვითა რების პერიოდ ი დასა წ ყისი მასობ რივი დასასრ ული სიძლიერ ე (1-5 ბალი) ხანგრძ ლ ივობა კენს რედი 03.03 01.05 08.05 10.05 5.0 10 05-10.11 120-126 ვაიკი 06.03 05.05 08.05 11.05 5.0 8 16-20.11 134-141 მოსავლიანობა. ჯიშები მსხმოიარობას იწყებს საკმაოდ ადრე დარგვიდან მე-3 წელს. ახასიათებს რეგულარული და უხვი მსხმოიარობა. მოსავლიანობა მაღალია. სრულმსხმოიარე მცენარე საშუალოდ იძლევა 9.2კგ (ვაიკი) -12.0კგ (კენს რედი) მოსავალს. ნაყოფების სიდიდე და ბიოქიმიური ანალიზი. ნაყოფების მოროლოგიურმა შესწავლამ აჩვენა, რომ ნაყოფები არის მოგრძო ცილინდრული ფორმის, გვერდებზე ოდნავ შებრტყელებული. სიდიდის მიხედვით ორივე ჯიშის ნაყოფები მსხვილია. საშუალო მასა 10.2 და 8.8 გრამს. დიამეტრი 21-23 მმ-ს (იხ. ცხრილი 2.). ცხრილი 2 ნაყოფში c ვიტამინის შემცველობას განსაზღვრავს ნიადაგურ-კლიმატურ ფაქტორები (მზის ინტენსივობა), აგროტექნიკური ფონი (განოყიერება, მორწყვა) და ანალიზის ჩატარების დრო. ნაყოფები ჯიში ნაყოფის მასა (გ) ნაყოფის სიდიდე (მმ) ვიტამინი c (მგ/100გ) ხსნადი მშრალი ნივთიერება % ტიტრული მჟავიანობა % სიმაღლე სიგანე(d1) სიგანე (d2) კენს რედი 10.2 ±0.12a 28.4±0.12a 23.8±0.04a 20.2±2.241a 8.6±1.2b 19.0 1.25±1.2a ვეიკი 8.8±0.04b 26.1±0.12a 21.2±0.02a 19.6±1.31a 10.5±0.8a 21.4 1.03±1.2b უას (lsd, p=0,05) 1.1 0.22 0.54 1.36 0.31 1.8 2.04 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 50 ყველაზე დიდი რაოდენობით c ვიტამინს ფიზიოლოგიური სიმწიფის ფაზაში. სრულ სიმწიფის პერიოდში c ვიტამინის შემცველობა დაახლოებით 8-10%-ით ნაკლებია. შესწავლის მონაცემების მიხედვით, c ვიტამინის შემცველობა წლების მიხედვით უმნიშვნელოდ იცვლება და შეადგენს 8.610.5მგ (ცხრილი 2.). ნაყოფის ბიოქიმიური ანალიზით განისაზღვრა, რომ ხსნადი მშრალი ნივთიერების შემცველობა ცვალებადობს 19.0-21,4%-ს შორის, ხოლო ტიტრული მჟავიანობა შეადგენს 1.03-1,25%-ს. (ცხრილი 2). დაავადებების მიმართ მიმღებიანობა. საველე პირობებში 2018 წელს, ჯიშების დაავადებების მიმართ მიმღებიანობის შესწავლამ აჩვენა, რომ სტანდარტული აგროფონის პირობებში, ჯიშები ნაკლებად ზიანდება მავნებელ-დაავადებებით. ფიტოფტოროზით (phytophthora infestans) დაზიანების ხარისხი საშუალოდ 2,40 ბალია. შედარებით ნაკლებად დაზიანდა ჯიში კენს რედი. დაზიანებს ხარისხმა შეადგინა 1,73 ბალი. მავნებლებიდან შეიმჩნევა ფარიანებით და ბუგრებით დაზიანება, რაც უმნიშვნელოა, მაგრამ ორივე ჯიშზე. კონტროლისთვის აუცილებელია მცენარეთა დაცვის ღონისძიებების ჩატარება. ნაყოფების სადეგუსტაციო შეფასების შედეგად გაირკვა, რომ მოცემული ჯიშების ნაყოფის რბილობი მაღალი საგემოვნო თვისებების, ტკბილი, ბალანსირებული სიმჟავით, საკმაოდ არომატული. რბილობის ტექსტურა მკვრივი. სასაქონლო სახე კარგი. კანი შუბუსავი. საერთო სადეგუსტაციოშეფასება-კარგი -8.6 (10 ბალიანი სისტემით). ჯიშების პომოლოგიური დახასიათება. ჯიში კენს რედი გამოყვანილია ახალზელანდიაში გასული საუკუნის ბოლოს, ჯიშების a. argunta var cordifolia x a.malanandra შეჯვარებით. ამ ჯიშის შესწავლა არ არის ჩატარებული მსოფლიოში ფართო მაშტაბით. ლიანა ხასიათდება ძლიერი ზრდით. ყლორტები გრძელი, საშუალო სიმსხოსი, ყავისფერი, შეუბუსავი. ყლორტს ახასიათებს სწრაფი ზრდა. ფოთოლი მუქი მწვანე, დიდი ზომის, მახვილი წვერით, დაშვებული. ფოთლის ქვედა მხარე შებუსულია. ყვავილი დიდი, გადაშლილი ფორმის, თეთრი გვირგვინის ფურცლებით, რომლებიც ერთმანეთს ნაწილობრივ ფარავს. ნაყოფი საშუალოზე მსხვილი (მასა 12-14გ), ცილინდრული ფორმის (h3.6x d2.2სმ). კანი ოდნავ მაგარი, მწვანე ფერის, მზის მხარეს მეწამული წითელი შეფერვით. რბილობი მწვანე ფერის დიდი რაოდენობით შავი ფერის თესლით. ნაყოფი ტკბილი, არომატული. მარტივი ბიოქიმიური შედგენილობა ასეთი აქვს: ხსნადი მშრალი ნივთიერება -9.4-12.5 % (brix); შაქარი 12.6-14.1 გ/100გ). ჯიში მსხმოიარობაში შედის დარგვიდან მე-2-3 წელს. სრულმსხმოარეა მე-6 წელს. მოსავლიანობა მაღალი. კვლევის მიხედვით დადგენილია, რომ საშუალო მოსავალი 1 ძირზე 35კგ. ყვავილობს ივნისის მაისის პირველი მეორე დეკადაში. (ს. ჯიღაურას პირობებში). მაღალია მოსავალი ჯვარედინი დამტვერვის დროს. ჯიში ნაკლებად ზიანდება მავნებლებით და საშუალოდ იმუნურია სოკოვანი დაავადებებს მიმართ. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 51 კენს რედი მაღალხარისხოვანი სადესერტო მიმართულების ჯიშია. ნაყოფი მწიფდება არაერთდროულად. იკრიფება სექტემბრის მესამე დეკადაში (ს. ჯიღაურას პირობებში). სრულ სიმწიფეში ნაყოფი რბილია და შენახვის უნარი დაბალი აქვს. შენახვის პერიოდის გახანგრძლივების მიზნით ნაყოფები უნდა დაიკრიფოს, მაშინ როცა ძირზე ნაყოფების მხოლოდ 1%-ია რბილი და ნაყოფში ხსნადი მშრალი ნივთიერების მხოლოდ 20%ია დაგროვებული. სამაცივრო პირობებში (0-1 0c) ინახება 3-4 თვემდე. ჯიში ვეიკი. გერმანული წარმოშობის ჯიშია. ლიანას ახასიათებს ძლიერი ზრდა. გრძელი და ძლიერი ნაზარდი. ყლორტები მსხვილი, ძლიერი. კანი გლუვი, შეუბუსავი. ფოთოლო ლამაზი, დიდი, მუქი მწვანე, მბრწყინავი, წითელი ყუნწები, მცენარეს აძლევს დეკორატიულ სახეს. ყვავილი მკვეთრი თეთრი შეფერვის დიდი ზომის გადაშლილი. ნაყოფი საშუალო სიდიდის (მასა 7-12გ), ცილინდრული ფორმის (h2.8x d2.2სმ). კანი საშუალო სიმკვრივის, მწვანე ფერის, მზის მხარეს მუქი ყავისფერი შეფერვით. რბილობი მწვანე ფერის დიდი რაოდენობით შავი ფერის თესლით. ნაყოფი ტკბილი, სასიამოვნო საგემოვნო ტვისებების. მარტივი ბიოქიმიური შედგენილობა ასეთი აქვს: ხსნადი მშრალი ნივთიერება -8.7-10.7 % (brix); შაქარი 8.8-12.1 გ/100გ). ჯიში მსხმოიარობაში შედის დარგვიდან მე-3 წელს. მოსავლიანობა მაღალი. კვლევის მიხედვით დადგენილია, რომ საშუალო მოსავალი 1 ძირზე 28კგ. ყვავილობს ივნისის მაისის მეორე დეკადაში. (ს. ჯიღაურას პირობებში). საუკეთესო დამამტვერიანებელია მინი კივის ყველა სახეობისთვის. მავნებელ დაავადებების მიმაღთ საშუალოდ რეზისტენტული. ჯიში კარგი სადესერტო ხილია. ნაყოფი მწიფდება ოქტომბრის პირველ დეკადაში (ს. ჯიღაურას პირობებში). სამაცივრო პირობებში (0-1 0c) ინახება 2-3 თვემდე. დასკვნები: მინი კივის ინტროდუცირებული ჯიშების: კენს რედი და ვაიკი პომოლოგიური აღწერის და ბიოლოგიურ საწარმოო კვლევის პირველი ეტაპის (2019-2020წ.წ.) ჩატარების შედეგად შეიძლება დავასკვნათ, რომ ჯიშები წარმოადგენს საუკეთესო სადესერტო ხილს, რომლებსაც ახასიათებთ მსხმოიარობაში ადრე შესვლა, რეგულარული და უხვი მოსავლიაობა, ნაყოფის კარგი საგემოვნო თვისებები, შენახვის უნარი და სოკოვანი დაავადებების მიმართ რეზისტენტულობა. სამეცნიერო კვლევა უნდა გაგრძელდეს სსიპ სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის, მეხილეობის კვლევის სამსახურის პროექტის ფარგლებში საბოლოო შედეგების მიღების მიზნით. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 52 ლიტერატურის სია: 1. ბობოქაშვილი ზ.,(2018); თბ. აგრობაზისი. #8, გვ:16 – 21. 2. საქართველოს აგრობიომრავალფეროვნება (კატალოგი) (2015) თბილისი. 3. საქართველოს ხილი (კატალოგი) (2001); ვ. კვალიაშვილის რედაქციით, თბ, გამ-ბა "გეორგია". 4. საქსტატი (2019). საქსტატის ეროვნული სტატისტიკური ოფისი საქართველოში 2019. www.geostat.ge 5. ჩხაიძე გ. სუბტროპიკული კულტურები 1998. თბილისი, გვ:482-495. 6. bieniek a. (2012) yield, morphology and biological value of fruits of actinidia arguta and actinidia purpurea and some of their hybrid cultivars grown in north-eastern poland acta scientiarum polonorum. hortorum cultus = ogrodnictwo 11(3):117-130. 7. chesoniene l., (2000): comparison of some biological features and fruiting potential of actinidia kolomikta cultivars acta hort. 538: 769–774. 8. debersaques f.and mekers o.(2003) growing and production of kiwifruit and kiwi berry . encyclopedia of life support systems (eolss) vol.ii 9. ferguson a.r., (1999) kiwifruit cultivars: breeding and selection. acta hort. 498, 43–51. 10. ferguson, a.r. and huang, h. (2007). genetic resources of kiwifruit: domestication and breeding. hortic. rev. 33: 1-121. 11. ferguson, a.r. and seal, a.g. (2008). kiwifruit. in: j. f. hancock, ed. temperate fruit crop breeding. chapter 8: 235-264. 12. jo y.s., ma h.s., cho h.s., park j.o. (2007). ’chiak’, a new selection of actinidia arguta. acta horticulturæ 753: 259–262. 13. latocha, p. (2007). the comparison of some biological features of actinidia arguta cultivars fruit ann. warsaw univ. of life sci.sggw hortic. and landscape architecture, 28: 105-109 14. latocha, p. (2008). frost resistance and spring frost sensibility of a few cultivars of actinidia grown in central poland. annals of warsaw university of life sciences – sggw horticulture and landscape architecture no 29: 111–120. 15. latocha p., jankowski p. 2011. genotypic difference in postharvest characteristics of hardy kiwifruit (actinidia arguta and its hybrids), as a new commercial crop, part ii. consumer acceptability and its main drivers. food research international 44: 1946–1955. 16. latocha p. 2017. the nutritional and health benefits of kiwiberry (actinidia arguta) – a review. plant foods for human nutrition 72: 325-334. 17. meier u. (2001) growth stages of mono and dicotyledonous plants. bbch monograph, federal biological research centre for agriculture and forestry, bonn. 11. program and methods cultivar fruit, berry and nut crops. (1999) orel, 1999. pp. 430-486. (in russian). 18. nishiyama i., yamashita y., yamanaka m., shimohashi a., .fukuda t., oota t., (2004): varietal difference in vitamin c content in the fruit of kiwifruit and other actinidia species. j. agric. food chem. 52/17: 5472–5475. 19. okamoto g., goto s., (2005). juice constituens in actinidia arguta fruits produced in shinjo, okayama. sci. fac. agr. okayama univ. 94, 9–13. 20. testolin, r. and fergusson, a.r. (2009). kiwifruit (actinidia spp.): production and marketing in italy. new zealand j. crop hortic. sc., 37: 1-32. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 53 21. tiyayon c., strick b.,(2003). flowering and fruiting morphology of hardy kiwifruit. actinidia arguta. acta hort., 610, 171–176. 22. stanica f., zuccherelli g. (2007). new selections of actinidia arguta from the romanien breeding program. acta horticulturæ 753: 263–268. 23. strik b., (2005). growing kiwifruit. pnw ext. bull. 507. corvallis, oregon state univ. extension service, 23 p. 24. strik b., hummer k.e., (2006). ‘ananasnaya’ hardy kiwifruit. j. am. pom. sci., 60 (3), 106–112. 25. upov (2012). international union the protection of new varieties of plants. actinidia upov code: actin actinidia lindl. tg/98/7. 26. williams, m.h., boyd, l.m., mcneilage, m.a., mcrae, e.a., ferguson, a.r., beatson, r.a., and martin, p.j. (2003). development and commercialization of baby kiwi (actinidia arguta planch.). acta horta (ishs) 610: 81-86. 27. xiao x-g. (1999). progress of actinidia selection and breeding in china. acta horticulturæ 498: 25–31. 28. программа и методика сортоизучения плодовых, ягодных и орехоплодных культур (1999).oрелюю 29. широков е.п., полегаев в.и.(1989) хранение и переработка плодов и овощей – м., агропромиздат. c 111-134. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 54 characterization and development perspectives of “baby kiwi “ (actinidia arguta planch.) culture in georgia ellen maglakelidze1 phd in agricultural sciences, chief specialist at the division of fruit-growing research. zviad bobokasvili1 associate professor, phd in agricultural sciences, head of fruit-growing research division. division of fruit-growing research, 1lepl scientific-research center of agriculture abstract the article presenta general description and development opportunities of “baby kiwi “(actinidia arguta planch,), one of the species of exotic fruit (actinidia lindl.), which is still in the experimental phase in georgia and is an important topic in terms of the fruit assortment. the research has been carried out in collection orchard located in one of the leading regions of fruit-growing of georgia shida (inner) kartli (vil. jighaura, saguramo mtskheta municipality) and belonging to lepl scientificresearch center of agriculture (srca) in 2019-2020. the research aims at study of “baby kiwi “(actinidia arguta planch,) varieties ( waik and kens reddy ) with the purpose of further propagation in shida kartli itself and also in various fruit growing regions of georgia. the following agronomic and biological characteristics were studied according to the cultivars: calendar periods of phenological phases; pomological description of fruits, their chemical analysis and productivity. keywords: variety, species, fruit, vegetation, phenology. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 1 ш. и. ониани, т. г. пирцхалава, о. а. ланчава тепловой режим горных выработок при наличии термальных вод на примере шахты им. ленина ткварчели горные выработки, расположенные в районах восходящего движения термальных вод, характеризуются интенсивным водоизливом и значительной обводненностью. проведенные нами наблюдения и расчеты показали, что при изливе горячих вод в выработки, в основном вследствие интенсивной теплои массоотдачи от вод к воздуху, приращение теплосодержания вентиляционной струи резко повышается и на протяжении 100—300 м (в зависимости от скорости воздушного потока) температура насыщенного водяными парами рудничного воздуха становится примерно равной температуре горячих вод. поэтому без предварительного отвода или устранения притока горячих вод, в рассматриваемом случае, создание нормальных климатических условий в горных выработках практически невозможно. излив горячих вод из массива в горные выработки можно устранить цементацией стенок выработки, проведением на 4—5 м ниже основной, специальной водоотводящей выработки, сооружением водоотводящего канала в почве выработки или насосных установок, засасывающих горячие воды из специальных скважин или резервуаров и отводящих их по теплоизолированному или простому трубопроводу. при этом, водоотводящий канал может быть открытым или изолированным от вентиляционной струи простым или теплоизоляционным перекрытием. при устранении излива горячих вод путем цементации стенок горячие воды продолжают омывать горные породы, расположенные вокруг выработки. теплоотдача от нагретого горного массива к воздуху компенсируется притоком тепла от термальных вод и температура стенок выработки сохраняет свое первоначальное значение, примерно равное температуре горячих вод. вследствие этого вокруг выработки не образуется охлажденная зона и температура поверхности стенок становится величиной постоянной, не зависящей от продолжительности и интенсивности проветривания. на шахте им. ленина ткварчели горячие воды имеюг многочисленные выходы в капитальные штольни. вследствие этого отвод горячих вод с помощью насосных установок, по нашему мнению, является заведомо нецелесообразным. во-первых, при таком способе водоотвода у каждого выхода горячих вод придется сооружать насосную установку, что, из-за многочисленности выходов, потребует значительных капитальных затрат; во-вторых, для нормальной работы насосов потребуются сравнительно большие эксплуатационные расходы и, в-третьих, большая часть потребляемой насосами энергии превратится в тепло и повысит теплосодержание вентиляционной струи, что будет способствовать ухудшению климатических условий выработки. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 2 необходимо отметить, что характер распределения температуры в горном массиве вокруг выработки при отводе вод насосами и каналом, имеющим простое перекрытие, будет примерно одинаковым. некоторое расхождение тепловых воздействий горячих вод на горный массив может возникнуть вследствие того, что в первом случае уровень термальных вод является постоянным, а во втором случае он будет колебаться (из-за периодического включения и выключения насосов) около некоторого среднего значения, которое, в общем, не совпадает с уровнем воды в канале. при наличии восходящих потоков горячих вод существующая методика теплового расчета горных выработок становится неприемлемой, т. к. она построена для горного массива, свободного от каких-либо источников и стоков тепла и влаги. поэтому, в данном случае, без предварительного изучения температурного поля горного массива вокруг выработки, точнее без предварительного установления реальной картины распределения температуры вдоль поверхности теплоотдачи практически невозможно решение задачи прогноза и регулирования теплового режима горных выработок. кроме этого, исследование теплового поля вокруг выработки, обусловленного нестационарными процессами тепло — и массообмена между термальными водами* горными породами и вентиляционной струей, необходимои для сравнительной оценки приведенных выше способовводоотвода с точки зрения улучшения климатических ус-ловий выработки. исходя из сказанного, нами методом математического моделирования на интеграторе эинп—3/66 [1], изучено распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки при разной продолжительности проветривания (1, 5, 10, 25 и 50 лет) и разном способе водоотвода. на рисунках 1, 2, 3, 4, 5 и 6 приведены сечения выработки и водоотделяющих сооружений с указанием направления съема информации на электрической модели и даны кривые распределения относительной температуры по этим направлениям. электрическая модель представляет собой плоский конденсатор и состоит из трех слоев. в качестве верхнего слоя модели натуры, нами применена сравнительно однородная электропроводная бумага с удельным электрическим сопротивлением 1,25 мом на квадрат. нижний слой — модель начальных условий, представлен низкоомной электропроводной бумагой с удельным сопротивленим 1500 ом, а диэлектрик — полиэтилентерефталатной пленкой толщиной 15 мкм. масштабы моделирования имели следующие значения: на рис. 1 и 2 приведены кривые распределения относительной температуры в горном массиве при минимальной и максимальной продолжительности горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 3 проветривания и отводе термальных вод специальной выработкой, заложенной на расстоянии четырех метров под основной. температура t по кривым распределения относительной температуры определяется из выражения где t искомая температура; t0 = 19°стемпература вентиляционной струи; tmax=42°с температура горячих вод. на рисунках цифрами 1, 2 и т. д. обозначены направления съема информации с модели о состоянии потенциального поля вокруг выработки и соответствующие им кривые изменения относительной температуры горного массива, начиная от поверхности обнажения в выработке до распространения температурных возмущений в массиве. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 4 рис. 1. распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки через год после начала проветривания при отводе термальных вод специальной выработкой. рис. 2. распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки через 50 лет после начала интенсивного проветривания при отводе термальных вод специальной выработкой. из приведенных графиков следует, что при отводе термальных вод специальной водоотводящей выработкой, заложенной под основной на расстоянии 4 м от почвы, в результате интенсивной теплоотдачи к вентиляционной струе вокруг последней по периметру образуется охлажденная зона. мощность ее с увеличением продолжительности проветривания повышается и спустя 50 лет от начала горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 5 рис. 3. распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки через год после начала интенсивного провевтривания при отводе термальных вод каналом, имеющим теплогидроизоляционное перекрытие. эксплуатации превышает 50 м. температурное поле в почве выработки стабилизируется в течение нескольких месяцев. при этом среденевзвешенная относительная температура поверхности стенок выработки составляет не более 11,2%. охлажденная зона имеет минимальную толщину в почве выработки. с удалением от нее по периметру мощность зоны охлаждения увеличивается и достигает максимальной величины в кровле выработки. распределение температуры вдоль поверхности стенок по периметру выработки характеризуется значительной неравномерностью. если отвод горячих вод производится водоотводящим каналом, имеющим теплоизоляционное перекрытие, то поверхность почвы быстро принимает и сохраняет почти нулевую относительную температуру (рис. 3 и 4), а по остальному периметру, аналогично предыдущему, образуется зона охлаждения, препятствующая переносу тепла от нагретого водами горного массива к воздуху. изоляционное перекрытие канала вызывает отклонение теплового потока от вертикального направления и повышение его плотности у боковых стенок выработки. из-за этого существенно изменяется характер распределения температуры по периметру — минимальная температура наблюдается на почве (линия i), максимальная — на поверхности боковых стенок у почвы; с увеличением высоты от почвы температура горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 6 рис. 4. распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки через 50 лет после начала интенсивного проветривания при отводе термальных вод каналом, имеющим теплогидроизоляционное перекрытие. стенки понижается и минимальной величины достигает в кровле выработки. средневзвешенная относительная температура всей теплоотдающей поверхности по сравнению с предыдущим случаем повышается и достигает 14,4%. первый участок ломанной линии i представляет распределение температуры в несущей (железобетонной) части, а второй — в теплоизоляционной части перекрытия. характерной особенностью данного способа водоотвода является значительная неравномерность распределения температуры по периметру выработки. при отводе горячих вод по каналу с обычным железобетонным перекрытием без теплоизоляции (рис. 5 и 6), относительная температура почвы сохраняет высокое значение (35%, прямые i); по остальному периметру температура стенок практически одинаковая. средневзвешенная относительная температура поверхности стенок выработки достигает 19%. в том случае, когда водоотводящий канал сооружается без перекрытия картина распределения температуры вокруг выработки аналогична рассмотренной; изменяется лишь интен сивность теплоотдачи от почвы за счет непосредственного контакта воздушного потока с поверхностью воды в канале и возникновения массоотдачи от горячих вод к рудничному воздуху. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 7 рис. 5. распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки через год после начала интенсивного проветривания при отводе термальных вод каналом с простым перекрытием. необходимо отметить, что во всех рассмотренных случаях распределение температуры по периметру выработки ста-билизируется быстро, в течение нескольких месяцев. время стабилизации минимально на поверхности обнажения в почве, с удалением от него увеличивается и в кровле выработки достигает максимального значения. распределение температуры в горном массиве под выработкой стабилизуется почти сразу. с удалением от источника тепла, т. е. от потока горячих вод, скорость изменения распределения температуры растет и наибольшего значения достигает в массиве над выработкой. таким образом, температура поверхности теплоотдачи выработки в данном случае является величиной постоянной, не зависящей от продолжительности и интенсивности проветривания. причиной такой неожиданной картины распределения температуры по периметру выработки является приток тепла от горячих вод, полностью компен сирующий отвод тепла вентиляционной струей. прогноз теплового режима горных выработок с восходящими потоками горячих вод следует выполнить с учетом этого важнейшего положения. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 8 рис. 6. распределение относительной температуры в горном массиве вокруг выработки через 25 лет после вачала интенсивного проветривания при отводе термальных вод каналом с простым перекрытием. результаты тепловых расчетов, проведенных для сравнительной оценки рассмотренных способов водоотвода, представлены на рис. 7, где точками обозначены ожидаемые температуры в начале и конце расчетных участков. в результате тепло — и массоотдачи от термальных вод и нагретых горных пород к рудничному воздуху при отсутствии других источников тепла, постоянной относительной влажности, начальной температуры воздуха 19°с и скорости движения 5 м/сек, приращение температуры вентиляционной струи в зависимости от принятого способа водоотвода существенно изменяется и характер зависимости температуры рудничного воздуха от длины выработки принимает вид кривых, представленных на рис. 7. анализ полученных результатов показывает, что наилучшие тепловые атмосферные условия следует ожидать при устранении излива горячих вод путем сооружения специаль ной водоотводящей выработки под основной. при этом, приращение температуры на 500 м участке не превышает 3,6 градусов, а температура рудничного воздуха в конце выработки составляет всего лишь 22,6°с. горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 9 рис. 7. кривые изменения температуры рудничного воздуха в выработке при отводе горячих вод: 1—специальной выработкой; 2— каналом с теплогидроизоляционным перекрытием; 3— каналом с простым перекритием; 4—открытым каналом; 5— цементацией стенок выработкии. остальные мероприятия по улучшению климатических условий выработок, подверженных воздействию термальных вод с учетом их эффективности, располагаются в следующем порядке: водоотвод каналом с теплогидроизоляционным перекрытием (кривая 2), отвод вод каналом с простым перекрытием (кривая 3), отвод вод открытым каналом (кривая 4) и устранение водопритоков путем цементации стенок выработки (кривая 5), в последнем случае температура вентиляционной струи в конце выработки достигает 37°с. при первых трех способах водоотвода (кривые 1, 2, 3) температура рудничного воздуха в конце выработки не выходит из допустимых пределов. в случае водоотвода открытым каналом, на расстоянии 310 м от начала выработки, температура воздушного потока становится равной максимально допустимой величине— 26°с. для создания нормальных климатических условий в этом месте необходима установка воздухоохладителя с полезной холодопроизводительностьто 760 000 ккал/час. особенно тяжелые тепловые атмосферные условия создаются при устранении водопритока цементацией стенок выработки. на расстоянии 110 м от начала выработки температура воздуха достигает предельной величины. для нормализации климатических условий необходима установки не менее двух воздухоохладителей с общей полезной холодопроизводительностью 4 700 000 ккал/час. таким образом, дв;\ последних способа борьбы с изливом горячих вод в горные выработки не удовлетворяют требованиям, предъявляемым к мероприятиям горная электромеханика и рудничная аэрология. издательство «мецниереба» тбилиси, 1975 1 0 по улучшению климатических условий и поэтому они не могут быть рекомендованы для практического применения. учитывая затраты и трудности, связанные с проведением специальной водоотводящей выработки, наиболее целесообразным мероприятием по улучшению климатических условий в выработках при наличии восходящих потоков термальных вод следует считать отвод горячих вод каналом, имеющим теплогидроизоляционное перекрытие. литература 1 а. г. тарапон. моделирование нестационарных полей на интеграторах эинп. им ан усср, киев, 1970. 6. горная элокромеханика* 1 ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი., შრომათა კრებული. ახალი სერია № 3(82) ivane javakhishvili tbilisi state university vakhushti bagrationi institute of geography collected papers new series № 3(82) „environment and global warming“ proceedings of international conference dedicated to the 100th birthday anniversary of academician feofan davitaya tbilisi 2011 on problem of calculation of condensation moisture in the caves kukuri tsikarishvili 1 , omar lanchava2 1 vakhushti bagrationi institute of geography, tbilisi, georgia; 2 g. tsulukuidze mining institute, tbilisi, georgia; e-mail: kukuritsikarishvili@ymail.com microclimate of karst caves are formed by the simultaneous process of heat and moisture (mass) exchange in the double-component thermodynamic system of “cave air environment rock massif”. cave formations in this case are belonged to the rock massif. the simultaneous heat-masstransferring process can be considered as a simple process of transferring heat and mass, or isolation of heat transfer itself and the occurrences of evaporation and condensation for the purpose of simplifying the evaluation of the rests. accordingly, relatively reliable must be the observations results on occurrences of evaporation and condensation in case when it is possible to isolate indicated simple processes from each other. though the importance of condensation precipitation is great in the annual balance of underground karst waters and it has a substantial impact on intensity of karsting processes and is of particular importance in formation of underground or ground waters of karst areas, this issue is considered oppositely in speleological references. most of the researchers (s. dolgov, m. preobrazhenskaia, p. koloskov) consider, that precipitation play the substantial role in the balance of underground karst sources and their feeding based on the data of v. dublianskii (dublianskii v. n., 1977), but to his mind, even the opposite idea has its followers (m. abramova, a. lebedev, a. schvebs). it is notable that even for one and the same cave the different results are achieved by different authors that can be explained by the different approaches to the problem and complexity of measuring on locations. it should be taken into account the circumstances that the isolated moisture amount depends on volume of the cavity, as well as on intensity of air exchange and surface air vapor resilience in the system of “cave air environment rock massif”, et al. in addition, reliable measurement of the speed and discharge of the air stream is complicated due to the objective and subjective reasons. researches and observations on locations carried out by us in the karst caves of west georgia first of all aimed at identification of the amount of condensation precipitation isolated in the karst 2 cavities according to the seasons, and on the other hand, to test the equity of present calculation formulas for the caves in the caucasus generally. as a result of observations on locations, it has been stated by us that the occurrences of evaporation and condensation in the caves of medium and foothills limestone massifs are underway in the isothermal conditions basically, as the air temperature in the observation points along to all caves are unchangeable during the whole year practically. we used the formula of v. obolenskii (obolenskii v.p., 1944).), worked up by v. dublianskii (dublianskii v. n., 1977), obolenskii v.p. (1944), in order to analyze the observations on locations: q=ivt (е1e2), (1) where: q amount of condensation moisture, gr; i air exchange coefficient in the cave (1,5 in average); v cavity volume, m3, v= 1,5.106 m3; t duration of condensation process, daily (166). e1 surface air water vapor resilience, mm; e1=14,7 mm; e2 — cave air vapor resilience, mm. e2=10,9 mm. q=qv.86400, (2) where: q amount of condensation moisture, gr; q water vapor resilience, mm; vcavity volume, m3. the first method is based on the identification of difference among values of surface atmospheric precipitation and the runoff at defined area of the cave. in addition, it must be foreseen the values of possible evaporation and the runoff percolated in the underground cracks. during the condensation process we have to do with the caves or the volume objects, which may contain the other cavities, foreseeing of which is related to the great complications, and sometimes it is even impossible. the second method is based on the following facts: on the walls and ceiling of the cave the water vapor condensation occurs from the air with high temperature saturated with moisture; as it is known, the speed of air stream intruded in the underground, as well as the area of entry’s cross section and the humidity content of the air, the amount of isolated moisture due to condensation of given area for given observation time period can be calculated. it is supposed that the evaporationcondensation is a dynamic process and maybe we will have to do with oversaturated water vapor, as a lack of the dust particles — the condensation cores is a general occurrence and it is also supposed that the mountain massif environment and the cave formations are mainly of hygroscope and hygrophilous by their nature. 3 according to the formula (1), analysis of the results of observations of the entire period (may october, 1970-1980) for the akhali athoni cave resulted in amount of condensation moisture as q=1414,0 m3, and by the formula (2) as q=1414,6 m3, or obtained results differ from each other only with 0.25 % and both of formulas are of the same exactness for given conditions. by our supposed calculations total amount of condensation moisture in the tskaltubo cave is 18702000 m3 or 115-120 mm/year, which is 6,3% of annual sum of surface atmospheric precipitation (1818 mm) and 25% of the seasonal one (460 mm). proceeding from this the 259,2 m3 of condensation precipitation is observed in september and it is lower (216 m3) in june. as it was expected, process of condensation is intense during the warm spell of the year, when on the surface the water vapor resilience exceeds the resilience under the ground. in the caves of hills and foothills, karst regions of western georgia the condensation processes are characterized with sharp annual course. the process starts in april (0.06%), intensifies in may (4.3%) and june (17%), and reaches its maximum in july (32,2%) and august (34%), (table). table. mean monthly and daily values of water vapor condensation (+) and evaporation (-) in the akhali athoni cave (april-october, 1970-1980) month c o nd e ns a t i o n , m 3 monthly mean daily evaporation condensation evaporation condensation january -482.3 -15.55 february -409.9 -14.63 march -345.0 -11.12 april -146.2 0.97 -5.84 0.13 may 60.45 1.95 june 230.8 7.99 july 456.39 14.72 august 483.0 15.58 september 161.75 5.39 october -90.72 17.64 -3.94 0.14 november -234.0 -7.8 december -383.62 -12.37 annual -2091.64 -71.25 during the cold spells of the year in most of the caves the evaporation takes place by poorly expressed daily variation. difference among the water vapor resiliencies reaches its maximum in january and february (4-5 mm). in march the daily course of evaporation is well expressed it is 4 reduced at night and increased at daytime. at that moment the occurrence of condensation is possible in some of the caves of foothills karst. maximum value (482.3 m3) of evaporation is observed in january. in april (146.2 m3) and october (90.7 m3) it is reduced considerably (fig.). though this value does not have any impact on the water balance of siphon lakes located in the akhali athoni cave, as in the huge halls of the cave due to complex ventilation conditions the evaporated water is isolated again as dews on the cold walls of the cave. fig. annual course of condensation (+) and evaporation (-) in the foothills’ karst caves (166 – duration of condensation process) it should be taken into account the horizontal or surface precipitation (dew, ice crust, hoarfrost, et al.). in the low-mountain landscape zone the number of days with dew equals to 110-130. according to m. kordzakhia (kordzakhia м., 1970) in the low-mountain landscape zone of western georgia, where the area is characterized with moderate humid climate and rich deciduous vegetation, the horizontal precipitation should not be less than 1300-1500 mm. taking into account the mentioned factors, the condensation moisture in the low-mountain karst caves makes only 2.63.6 % of the atmospheric and surface precipitations. in these conditions the inflow of infiltrated waters is more intensive in the caves than the precipitations isolated by the condensation of water vapor. it is notable that in the akhali athoni cave the total amount of condensation precipitation is more than in the karst caves in the north that can be explained by the closeness of akhali athoni cave to the sea coast and its location in the humid subtropical zone. here, under the ground, the condensation process is much longer than that of the caves located in the northern latitudes. condensation precipitations are of hydrocarbonate or of natrium-calcium by its chemical composition, mineralization of which reaches 0.3-0.5gr/l. in the moment of origin the condensation precipitations are characterized by zero mineralization and high aggressiveness. as a rule, in the caves it should be of main importance in modeling of underground karst microforms (trombe f., 1952, ustinova t.i., 1963, gvozdetskii n.a., 1972, gergedava b.a., 1983). though, on the basis of observations conducted in the adjacent karst regions (alek, atskhu, vorontsov) of western caucasus, it was stated, that the condensation corrosion (50.7m3 per year, or 2.9 %) is unimportant 5 in formation of karst cavities, though the corrosion induced by condensant plays certain role in modeling of cave rocks. thus, amount of condensation moisture of akhali athoni cave makes 1400 m3 per year. for assessment of its amount application of the formulas (1) and (2) are available. as researches showed, isolation of condensation precipitation is characterized with sharp zonality according to the altitude of the area, and by chemical composition the moisture obtained due to water vapor condensation is of hydrocarbonate or of natrium-calcium, mineralization of which does not exceed 0.3-0.5 gr/1. მღვიმეებში კონდენსაციური ტენის გამოთვლის საკითხისათვის კუკური წიქარიშვილი1 . ომარ ლანჩავა2 1ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი 2გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი ელ.ფოსტა: kukuritsikarishvili@ymail.com რეზიუმე საქართველოს დაბალმთიანი კარსტისათვის განხილულია წყლის ორთქლის კონდენსაცია, როგორც წყლის ბალანსის ელემენტი. მრავალწლიური დაკვირვებებით განისაზღვრა კონდენსაციური ტენის სავარაუდო რაოდენობა ახალი ათონისა და წყალტუბოს მღვიმური სისტემებისათვის დადგინდა კონდენსაციური ტენის მნიშვნელოვანი როლი კარსტული მასივების წყლის ბალანსში. როგორც მოსალოდნელი იყო, კონდენსაციის პროცესი მაღალია წელიწადის თბილ დროს, როდესაც ზედაპირზე წყლის ორთქლის სიმკვრივე აღემატება სიმკვრივეს მიწის ქვეში დასავლეთ საქართველოს კარსტული რეგიონების მთისა და მთისწინეთის მღვიმეებში კონდენსაციის პროცესი ხასიათდება მკვეთრი წლიური მიმდინარეობით. პროცესი იწყება აპრილში (0,06%), ძლიერდება მაისსა (4,3 %) და ივნისში (17%) და აღწევს თავის მაქსიმუმს ივლისსა (32,2 %) და აგვისტოში (34 %). წლის ცივ პერიოდში მღვიმეების უმეტესობაში აორთქლებას ადგილი აქვს სუსტად გამოხატული დღეღამური ვარიაციით განსხვავება წყლის ორთქლის სიმკვრივეებს შორის აღწევს მაქსიმუმს იანვარსა და თებერვალში (4,5 მმ). მარტში აორთქლების დღეღამური მსვლელობა კარგადაა გამოხატული ის მცირდება ღამით და მატულობს დღისით. ამ მომენტში შესაძლებელია კონდენსაციის წარმოშობა მთისწინეთის კარსტის ზოგიეთ მღვიმეში. references dublianskii v. n. (1977). karst caves and mines of the mountainous crimea. i.. (in russian); dublianskii v. n., kiknadze tl, kolomiets aa (1983). bulletin of an. gssr, v.110, n 2; gergedava ba. (1983). underground landscapes. tbilisi (in russian). 6 gvozdetskii na. (1972). problems of studying karst and practice. moscow (in russian); kordzakhia m. (1970). dew in the kolkheti lowland. proceedings of georgian ssr geographical society, v. 11, tbilisi (in georgian); obolenskii vp. (1944). course of meteorology. moscow—sverdlovsk, (in russian); trombe f. (1952). traite de speleologie. paris; ustinova ti (1963). method of calculation condensation moisture in the caves. in the book: methodology of studying karst. perm, issue 9, (in russian). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 47 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.06 key employability skills ani kalandia assistant professor, kutaisi university llc, kutaisi, georgia. abstract there are suggestions that employers are usually dissatisfied with the lower levels of skills graduates have before starting employment. there also appears to be a debate among different stakeholders about how teaching and learning institutions prepare graduates. the aim of this paper is to identify what employers perceive employability to mean and what are appropriate work skills that correspond with it. empirical analysis done by famous researchers was analyzed and the results indicate that while employability skills could be identified, there was no clear what universities need to provide in order for graduates to gain important employment. the findings suggest that while the stakeholders are concerned that graduates starting employment may lack certain employment skills, they still base their hiring decisions to take on graduates upon an historical perspectives of employment skills developed overtime, without taking into account the future requirements of ‘employment’, the possible challenges of an increasingly competitive economy and other possible labor changes which could be considerable and as yet, very much unknown. this study tries to make a contribution to research on employability by recognizing the gaps that may exist between employers and graduates and any incongruence in understanding of what ‘employability’ means and which employability skills might take significance. keywords: employability; work; selection criteria; critical theory; skilled graduates. introduction the concept of employability became an important aspect in work practices (knight & yorke, 2001; haug & tauch, 2001; cranmer, 2006) and higher education institutions (heis) have a huge role to play in terms of employability skills (fallow & steven, 2000). much of the research and stakeholders on employability sustained the view that graduates lack generic workplace skills (green, 1990; nabi & georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 48 bagley, 1999; yorke, 2004; raybould & sheedy, 2005; clarke & patrickson, 2008; bbc news, 8th december 2011), higher education institutions (heis) do a lot in terms of aiding graduates to develop certain skills. browne (2010) states that it is now the responsibility of all staff in heis to consider the key performance indicators (kpis) of employer organisations with a view for improving graduates’ chances of getting employment. other studies also show some good practices in the development of employment skills and attributes (dearing report, 1997; knight & yorke, 2001; yorke, 2001; harvey et al., 2002). this article provides an empirical research into what employers understand as employability and thoughts they have about graduates starting their career. in particular the article points out the conflict and the settlement between what is perceived as employability and what are the key skills which are required by employers. it concludes by making recommendations of what heis should do to enhance graduates performance. while main emphasis is placed on what skills graduates have and do not have in the terms of getting employment, firstly employability needs to be defined and some explanation provided. before we explore i the notion of employability, an understanding of the term ‘work’ perhaps is required. the whole question of what is work, what individual need for that work and boundaries of work remain central to individual’s social and economic settings. watson (2003, p.41) concludes that “the meaning attached by individuals to their work predisposes them to think and act in particular ways with regard to that work”. therefore ‘employability’ is to be questioned and could be discussed from many perspectives. harvey & knight (2005) view employability as acquiring a job and as developing characteristics of graduates in employment. the increased competition in the labor market among job seekers (cipd, 2011) has seen a change in emphasis, involving some factors from employers in inspiring the young potential job seeker to be involved in voluntary work just for their cv’s. securing a job is often the rough test of employability, but that can be subjective; questions such as; how useful is particular work to society, how long will the employment last, how candidate matches ultimately for that work, etc. those questions not always put into the equation in calculating employment, unemployment and/or employability levels. employment has always existed but its nature is constantly changing over time. traditionally survival forced most people to work and/or search for a type of employment. employability, in more liberal times has come to cover more transformational concepts such as ‘team-player’, ‘intelligent’, ‘selfmotivated’, ‘problem solver’ etc. what ‘employability’ will come to underline in thirty years’ time nobody knows? perhaps more creative thinking, intuition, willingness to accept robotic ‘leadership’, and adjust with almost nonstoppable change. the term employability has to be adaptable enough to include those who work for payment (skilled and semi-skilled) and those who work for no free (volunteers) and/or those prepared to work either financially or voluntary based work placement (students) and who work across cultures, countries and organizations formally and informally. employability criteria involve knowledge, attitudes, beliefs, skills and psychology that come from a wider meaning of the word “education” and qualification. we claim that the nature of work is changing, the reality of much employment too and thereby what is meant by ‘employability’ is changing consequently in line with macroeconomic and societal factors and the changing nature of work and employment e.g. temporary contracts, periods of selfemployment, cooperative associations, volunteer work and other hybrids of type of work. definitions georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 49 of work/employment and employability and cultural attitudes are followed by regimes of subsequent education and training priorities (rae, 2007) but they have not always changed in favor of those speedier shifts in society. today’s ‘employability skills’ may not apply for tomorrow, indeed in a way they may be pledge to ‘employability’ and even employment requirements. employment history begun by hunter gatherer to farming, then to heavy industry, moving to services with industries, currently pursuing path towards hitech, digital, nano-technology, genetic engineering and so on. which filed will be the next stop? who knows ?we are already seeing drastic changes in short time periods; mass industrialization by developing economies and wholesale changes of the services to ‘virtual’ trading. institutional changes employment skills mostly mentioned by organizations are about their requirements such as having “problem solving abilities”, “team player”, “understanding the business and self-managing effectively” etc; much of these, is what society and the individual needs to address in the rest of their careers. robotics and automation advance the need for ‘team work’ and ‘decision making’ areas often are considered main job selection criteria, but advanced technological changes are altering the emphasis regularly, those job criteria’ may totally disappear in some areas. when it comes to ‘problem solving’, along technological advances, artificial intelligence will be able to solve its own problems and those of decision makers, therefore what should be taught in that area becomes hard to determine. for example; nowadays students are required to solve complicated formulas for stock decisions or inventory control. meanwhile plenty of software are programmed that can do it better. question here is to find out how important is it to know basic concepts and understanding when relatively soon robots with voice recognition system can answer most of the things after working them out in a mille second? we have some insights with the growth of search engines, data drilling, and artificial intelligence devices. what higher education institutions teach students about “ how to use numbers effectively”, “use informational technology effectively” those areas are typical as today’s selection criteria but future graduates will need different set of skills applicable to new world. today’s’ definitions of employability will definitely shift. they may move from ones about skills and aptitudes which hold employers’ needs to ones more about of self-development and then to unknown area such as intuition, and perhaps about nonemployment (which is not the same as unemployment). probably questions asked of job applicants today won’t be the same as in ten or more years’ time or even over a shorter period and yet we may not suspect what the future questions will be. in the meantime that leaves us with the problem of what to educate the workforce of the future. hypothesis about key skills traditional categories of skills that determine employability highlight the practicalities and didactic nature of who should get a employment, typically; qualifications, experience, i.q, references, motivation, personal circumstances (rodgers, 1952; munro-fraser, 1954). authors consider that the nature of employment and employability will reflect growing complexity and ambiguity. we have already seen a trend of using team approaches by modern organizations with employees who also need georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 50 to be risk averse and cope with constant changes without having a total picture of why. regular employees are required to read situations quickly and stay focused on details in the midst of even more growing uncertainty. much of the current staff selection process is reactive and where we have to argue what is really important for a potential job and which people with what set of qualifications will best fit. the employer finds themselves selecting on criteria which is often didactic (cox & king, 2006) and full of a need for conformity. even if job interviewers are not necessarily very conformist there’s always the anxiety for what other stakeholders might think; customers, coworkers even employers about who will be hired. most employers like conformers, but that’s not where we could find the source of creativity. we shouldn’t forget that employability is not one sided and job seekers are looking for a package that best suits them, which is not always consistent with an employers’ interest. candidates’ self-perception and commitments (rothwell et al., 2009), and expectations (gedye et al., 2004) are but two of the many things to be considered alongside the approaches to employability today. according to world economic forum’s (wef) published future of jobs report of 2019, were predicted the top ten employability skills for 2020. report established the top three appropriate workplace skills at the start of a new decade would be “complex problem-solving, “critical thinking,” and “creativity.” “emotional intelligence” and “cognitive flexibility” were also in the top 10 list. while those surveyed at that time certainly didn’t expect a pandemic such as covid-19 would occur and the significant interfering it would have on the global workforce, it is indeed telling that recent valuations of the key employability skills needed for a postcoronavirus world certainly align closely with those earlier predicted skill requirments. these skills will be crucial as the world continues to respond to the covid-19 pandemic and its longlasting impact on future work practices. those who improve these skills while at university and can apply them in real life will be best placed to find important employment upon graduation. many factors contribute to employability, starting from the range of skills and personal attributes that recent graduates need to hold in order to find meaningful employment. it includes a strong foundation of discipline-specific knowledge and skills, and the cognitive, interpersonal skills that enable productive working relationships. skills for employability can be stated to as “hard skills” (including knowledge and technical proficiency) and “soft skills” (such as interpersonal skills and personal qualities. soft skills are hard to measure in traditional university assessments, yet they are essential components of an employability attitude. conclusion ‘employability’ is a very complex and subjective matter. the short term view about job skills is an ongoing debate and has to align with the longer term broader needs of individuals. it would not be reasonable from this article to suggest a number of changes to higher education, particularly one that necessarily recommends more emphasis on today’s employment skills. somehow institutions might emphasize a need to introduce some work element to their learning courses, especially it becomes a must in today’s competitive labor market. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 51 however there are other findings that suggest that work placement alone can’t increase chances of gaining employment to such an extent in all circumstances; (rothwell et al., 2009). there is an emphasis on what employers needs are e.g. questions asked in interviews were often around; “what do (graduate) bring that is useful? “what are you best at?, “why should we choose you?”, “what can you do as an applicant that can help us?” since the new normal would be full of ambiguity and distraction, structured learning programs should be the part of the curriculums. therefore, problem-based learning (pbl) programs would be the most suitable alternative. pbl programs also help the workplace to adopt ‘learner centered approach’ faster without disregarding the educational and training requirements. the combination of both learnercentred and problem-based learning approach has been proving to be effective in medical sciences and engineering fields. these experiences could also be applied to other disciplines in the new normal to develop the capacity and viability towards newly realized life and livelihood challenges. references: harvey, l. & knight, p.t. (2005). briefings on employability: helping departments to develop employability. york, england: esect fallows, s., & steven, c. (2000). building employability skills into the higher education curriculum: a university-wide initiative. education and training, 42, 75-83 bbc news, (2007) many graduates 'lack soft skills' 30th january. http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6311161.stm dearing report, (1997).the dearing report. higher education in the learning society hillage, j. & pollard, e. (1998). employability: developing a framework for policy analysis. research report rr85, department for education and employment. (london, dfee). http://www.employmentstudies.co.uk/pubs/summary.php?id=emplblty rae, d.(2007). connecting enterprise and graduate employability challenges to higher education culture and curriculum. 49(8), 605 cbi (2011). boosting employability skills [online]. available at: http://www.cbi.org.uk/businessissues/education-and-skills/in-focus/employability/ cox, s. & king, d. (2006).skill sets: an approach to embed employability in course design, education and training, 48 (4), 262-74. (cox & king, 2006) rothwell, a., jewell, s. &hardie, m. (2009). self perceived employability; investigating the responses of post graduate students. journal of vocational behaviour, 75, 152-161. economic forum’s (wef) published future of jobs report of 2019 https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2020/ http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6311161.stm http://www.employment-studies.co.uk/pubs/summary.php?id=emplblty http://www.employment-studies.co.uk/pubs/summary.php?id=emplblty https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2020/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 52 ძირითადი დასაქმების უნარები ანი კალანდია ქუთაისის უნივერსიტეტის აფილირებული ასისტენტ პროფესორი. ქუთაისი, საქართველო. აბსტრაქტი არსებობს მოსაზრება, რომ დამსაქმებლები როგორც წესი უკმაყოფილოები არიან კურსდამთავრებულთა დაბალი დონის უნარებით. სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარეს შორის მუდმივი დისკუსიაა იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ უნდა მოამზადონ კურსდამთავრებულები უმაღლესმა საგანმანათლებლო დაწესებულებებმა დასაქმებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების დასაუფლებლად. სტატიის მიზანია გაარკვიოს რას აღიქვამენ დამსაქმებლები დასაქმებისთვის საჭირო უნარებად. სხვადასხვა ცნობილი მეცნიერის მიერ ჩატარებული ემპირიული კვლევები იქნა გაანალიზებული და წარმოდგენილია შედეგები. მიუხედავად იმისა, რომ შედეგები მიუთითებს დასაქმების უნარების იდენტიფიცირების შესაძლებლობაზე, არ შეგვიძლია მკაფიო დასკვნები გამოვიტანოთ თუ როგორ უნდა უზრუნველყონ უნივერსიტეტებმა კურსდამთავრებულების უკეთ მომზადება დასაქმების პოტენციალის გასაზრდელად. დასკვნები ვარაუდობენ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ დაინტერესებული მხარეები შეშფოთებულნი არიან, რომ დასაქმების მსურველ კურსდამთავრებულებს შეიძლება არ ჰქონდეთ დასაქმებისთვის აუცილებელი გარკვეული უნარები, დამსაქმებლები კურსდამთავრებულების სამსახურში მიღებაზე გადაწყვეტილებებს აყალიბებენ წარსული გამოცდილების გათვალისწინებით იმ უნარების გარშემო, რომლითაც წარსულში ხელმძღვანელობდნენ, „დასაქმების“ მომავალი მოთხოვნების გათვალისწინების გარეშე. დამსაქმებლის მხრიდან ძირითადად არ ხდება გათვალისწინება მზარდი კონკურენტუნარიანი ბიზნეს გამოწვევების და სხვა შესაძლო შრომითი ცვლილებების, რომლებიც შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი და ჯერჯერობით უცხო ფენომენი. ნაშრომი ცდილობს თავისი წვლილი შეიტანოს დასაქმების კვლევაში დამსაქმებლებსა და კურსდამთავრებულებს შორის არსებული ხარვეზების ამოცნობით და ნებისმიერი შეუსაბამობის დადგენით, რაც შეიძლება დასაქმების პერსპექტივის სხვადასხვაგვარი აღქმით იყოს გამოწვეული. საკვანძო სიტყვები: დასაქმება; მუშაობა; სამსახურში შერჩევის კრიტერიუმი; დასაქმებისთვის აუცილებელი უნარები. 1 всесоюзная научно-техническая конференция, посвященная 200-летию ленинградского горного института (30 октября 2 ноября 1973 г.) ленинград 1973 проблемы горной теплофизики тезисы выступлений, тепловой режим шахт и рудников кондиционирование рудничного воздуха удк 622.413.3 тепловой режим горных выработок при наличии термальных источников ш. и. ониани, т. г. пирцхалава, о. а. ланчава, (ин-т горной механики ан грузсср) восходящие потоки термальных вод вызывают существенное возмущение естественного температурного поля месторождения и в значительной мере ухудшают тепловые атмосферные условия г* горных выработок* при изливе горячих вод в горные выработки, в основном из-за интенсивной теплои массоотдачи от вод к воздуху, приращение теплосодержания вентиляционной струи резко повышается и на протяжении 100-300 м (в зависимости от скорости воздушного потока) температура насыщенного водяными параш рудничного воздуха становится примерно равной температуре горячих вод. вследствие этого без предварительного отвода или устранения притока горячих вод, в рассматриваемом случае, невозможно создание нормальннх климатических условий в горных выработках. излив горячих вод в горные выработки можно устранить цементацией стенок выработки; сооружением специальной водоотводящей выработки на расстоянии 4-5 м от почвы основной; сооружением водоотводящего канала в почве выработки, который может быть либо открытым либо гидроизотарованным от вентиляционной струи простым или теплоизоляционным перекрытием. при устранении излива термальных вод путем цементации стенок горячие воды продолжают омывать горные порода, расположенные вокруг выработки. теплоотдача от нагретого горного массива к воздуху компенсируется притоком тепла от термальных вод, и температура стенок выработки сохраняет свое первоначальное значение, равное температуре горячих вод. вследствие этого охлажденной зоны вокруг выработки не образуется и температура поверхности стенок становится величиной постоянной, не зависящей от продолжительности и интенсивности проветривания. при отводе горячих вод специальной водоотводящей выработкой, заложенной под основной на расстоянии 4 м от почвы, в результате интенсивной теплоотдачи к вентюшционной струе вокруг выработки по периметру, за исключением почвы, 2 образуется охлажденная зона. мощность ее с увеличением продолжительности проветривания повышается и спустя пять лет от начала эксплуатации выработки достигает около 50 м при скорости воздушного потока 5 м/сек, относительной температуре рудничного воздуха 0,0% и термальных вод 100%. в почве выработки температурное поле становится стационарным в течение нескольких месяцев. средневзвешенная относительная температура поверхности стенок выработки составляет не более 11,2%. если горячие воды отводятся с помощью водоотводящего канала, имеющего теплоизоляционное герметическое перекрытие, то поверхность почвы быстро принимает и затем сохраняет почти нулевую относительную температуру, а по остальному периметру, аналогично предыдущему, образуется зона охлаждения, препятствующая переносу тепла от нагретого водами горного массива к воздуху. средневзвешенная относительная температура всей теплоотдающей поверхности достигает 14,4%. при сооружении водоотдающего канала с обычным железобетонным перекрытием относительная температура почвы сохраняет высокое значение (35%), а средневзвешенная относительная температура поверхности стенок достигает 19%. если же водоотводящий канал сооружается без перекрытия, то характер динамики температурного поля вокруг выработки сохраняется, изменяется лишь интенсивность теплоотдачи от почвы зачет непосредственного контакта воздушного потока с поверхностью воды в канале и возникновения массоотдачи от горячих вод к рудничному воздуху. в результате теплои массоотдачи от термальных вод и нагретых горных пород к рудничному воздуху при отсутствии других источников тепла, постоянной относительной влажности, начальной температуре воздуха, равной 19°с, и скорости движения 5 м/сек температура вентиляционной струи в конце выработки длиной 500 м составляет: 1) при отводе горячих вод с помощью специальной выработки, заложенной на 4 м ниже основной, 22,6°c; 2) при использовании водоотводящего канала с теплогидроизоляционным перекрытием 23,5°с: 3) при том же канале с перекрытием без теплоизоляции 24,7°с; 4) в случае отвода горячих вод с помощью открытого канала 29,3°с; 5) при устранении излива горячих вод путем цементации стенок выработки 37,0°с. таким образом, наихудшие климатические условия создаются при цементации стенок выработки, наилучшие – при сооружении специальной выработки. с учетом затрат на сооружение водоотводащей выработки наиболее целесообразным для улучшения климатических условий выработки следует считать сооружение водоотводящего канала с теплогидроизоляционным перекрытием. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 30 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.04 უჯარმის ციხე-ქალაქში აღმოჩენილი სასუფრე კერამიკის ადრეული ნაწილის დათარიღებისათვის ირაკლი სოზიაშვილი საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ოთარ ლორთქიფანიძის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის მეცნიერ-თანამშრომელი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოქტორანტი აბსტრაქტი ნაშრომში მოცემულია ავტორის მცდელობა დაათარიღოს 1950-52 წლებში უჯარმის ციხის გათხრებისას აღმოჩენილი კერამიკა. უჯარმა მდებარეობს აღმოსავლეთ საქართველოში, გარე კახეთში, მდინარე ივრის მარჯვენა სანაპიროზე. უჯარმა გაითხარა ივრის ხეობის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ გ. ლომთათიძის ხელმძღვანელობით. გათხრების შედეგები გამოქვეყნდა 1989 წელს, თუმცა მიუხედავად ამისა მოპოვებული კერამიკა არ არის დაყოფილი ფენების და პერიოდების მიხედვით და არ მომხდარა მასალის დიდი ნაწილის ფოტოფიქსაცია. წინამდებარე სტატიაში მასალის გენერალური ერთობლიობიდან ამოირჩა ის მასალა რომელიც ადრე შუა საუკუნეების კუთვნილად მივიჩნიეთ, მოვუძებნეთ პარალელური მასალა და მოვახდინეთ ფოტოფიქსაცია. სულ ამოირჩა 36 ფრაგმენტი, აქედან თექვსმეტი დოქი და ორი ჯამი. მასალის ნაწილს არ ქონდა მკაფიოდ გამოხატული მორფოლოგიური ნიშნები და მათი მიკუთვნება ადრე შუა საუკუნეებისათვის ხდება ფერის, კეცის შემადგენლობის და ზედაპირის დამუშავების მიხედვით. ადრე შუა საუკუნეების კერამიკისათვის დამახასიათებელი ნიშნები განსხვავდება იმის მიხედვით თუ რა დანიშნულებისაა კერამიკა, სამზარეულო კერამიკა თავის ნიშან თვისებებით განსხვავდება სასუფრე კერამიკისაგან და პირიქით. პარალელურ მასალას ვეძებდით საქართველოში და არა მხოლოდ საქართველოში გათხრილ ადრე შუა საუკუნეების ძეგლებზე, შეგვხვდა პარალელები საქართველოს ფარგლებს გარეთაც, რაც მარტივად აიხსნება ქართლის სამეფოს ჩართულობით რეგიონულ და საერთაშორისო ვაჭრობაში. საკვანძო სიტყვები: არქეოლოგია, კერამიკა, უჯარმა, ადრე შუა საუკუნეები https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 31 უჯარმის ციხე-ქალაქი მდებარეობს გარე კახეთში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში. სიმაგრე მდებარეობს გომბორის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ივრის მარჯვენა ნაპირზე, თანამედროვე სოფლებს უჯარმასა და პალდოს შორის, კლდოვანი ქედის თხემსა და ფერდობზე. უჯარმის ციხე-ქალაქი (მიუხედავად იმისა, რომ ამ დროისათვის მხოლოდ ციხეა აღმოჩენილი, ისტორიულ წყაროებსა და სამეცნიერო ლიტერატურაში უჯარმა მაინც ციხექალაქის სახელით მოიხსენიება, ამიტომ ჩვენც ასე ვიხსენიებთ) შედგება ორი ნაწილისაგან: ზედა ციხისაგან რომელიც განლაგებულია გორაკის თხემზე და ქვედა ციხისაგან, რომელიც მდებარეობს ამავე გორაკის ფერდობზე. უჯარმის ციხე-ქალაქს, მიუხედავად იმისა, რომ რთულ რელიეფზეა განლაგებული, მაინც გეომეტრიული მოყვანილობა აქვს. განსაკუთრებით ქვედა ციხეს, რომელსაც გვიანდელი გადაკეთების კვალი არ ეტყობა. ქვედა ციხე მართკუთხა მოყვანილობისაა, შედგება სასიმაგრო კედლისა და კედელში დატანებული საბრძოლო კოშკებისაგან, სულ 9 კოშკია. კედლები აგებულია ოთხკუთხედი, თანაბარი ზომის ქვებისაგან, ჰორიზონტალური რიგების დაცვით. ქვების შემაკავშირებლად ნახმარია კირხსნარი, რომელშიც საკმაოდ დიდი რაოდენობით კენჭებია შერეული. არქიტექტურული დეტალების და ისტორიული წყაროების მიხედვით უჯარმის ციხე-ქალაქი ახ.წ აღ. v საუკუნით თარიღდება [ციციშვილი. 1982, 15-17] და პარალელები ეძებნება რეგიონის სასანური პერიოდის ძეგლებს შორის [ამირანაშვილი. 1944, გვ 154-156.] უჯარმის დაარსებას ლეონტი მროვლი მეფე ასფარუგს მიაწერს [ქ.ც. i გვ. 59], ხოლო ვახუშტი ბატონიშვილი კი მეფე საურმაგს. [ქ.ც. iv გვ. 530] რომელი თარიღიც არ უნდა ავიღოთ ცხადია, რომ "ქართლის ცხოვრების" ავტორებისათვის უჯარმა საკმაოდ ძველ ციხედ ითვლება. უჯარმის გაძლიერება და მისი მნიშვნელოვან ქალაქად ქცევა დაკავშირებულია ვახტანგ გორგასლთან და მის მიერ ჩატარებულ აღმშენებლობით საქმიანობასთან. ვახტანგ გორგასალი უჯარმაშივე გარდაიცვალა [ქ.ც. i გვ. 199. ქ.ც. ii გვ. 17]. ქართლში მეფობის გაუქმების შემდეგ უჯარმას განაგებენ დაჩი ვახტანგის ძის ნათესავები რომლებიც ქართლის ერისმთავარს ემორჩილებიან, [ქ.ც. i გვ. 213], მოგვიანებით უჯარმა ახალ ფუნქციას იძენს, viii საუკუნეში არჩილ მეფემ სამეფო საგანძური უჯარმის მახლობლად გადამალა [ქ.ც. i გვ. 233]. უჯარმის შესახებ შემდეგი ცნობა უკვე x საუკუნეს ეკუთვნის: 914 წელს უჯარმა აიღო და დაანგრია არაბმა სარდალმა აბულ კასიმმა [ქც. i. გვ. 263], თუმცა მალევე აღადგინეს რადგან x საუკუნეშივე იგი ისევ იხსენიება: უჯარმას გადასცემს კვირიკე ii ქორეპისკოპოსისის ძმა შურტა, გიორგი ii აფხაზთა მეფეს გაწეული დახმარების სანაცვლოდ [ქც. i. გვ. 268], განჯის ამირა ფადლონის გადაცემისთვის, უჯარმას კახეთის მეფე აღსათანს აძლევს ბაგრატ iv. მოგვიანებით უჯარმა სამეფო განძსაცავად იხსენიება გიორგი iii ის დროს [ქც. iv. გვ. 169]. მონღოლთა ბატონობის პერიოდში უჯარმა კარგავს პოლიტიკურ მნიშვნელობას და წყაროებში იშვიათად იხსენიება. გვიან შუა საუკუნეებში უჯარმის მეპატრონეებად კახელი თავადები, ჩოლოყაშვილები გვევლინებიან. როგორ დაკარგეს ვახტანგ გორგასლის შთამომავლებმა უჯარმა, რომელი საგვარეულოს საკუთრებაში იყო ციხე ერთიანი საქართველოს პერიოდში და როგორ მიიღეს ის ჩოლოყაშვილებმა უცნობია. გვიანი შუა საუკუნეებისათვის უჯარმა უკვე დაბად იხსენიება [ქც. iv გვ. 530]. მიზეზი რის გამოც მოხდა უჯარმის ჯერ დაარსება ხოლო შემდეგ გაქალაქება და განვითარება, დ. მუსხელიშვილის მოსაზრებით მის გეოგრაფიულ მდებარეობაში უნდა ვეძებოთ. ...უჯარმის დაწინაურება დიდად იყო განპირობებული ივრის ხეობის ბუნებრივი და ეკონომიკური პირობებით, მისი მდებარეობით კახეთ-კუხეთ-ჰერეთის საზღვრების შესაყართან. [მუსხელიშვილი 1966. გვ. 46]. ამავე აზრს იზიარებს ლევან ჭილაშვილიც https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 32 ...უჯარმა ივრის ხეობის შუა წელის გეოგრაფიულ გარემოშია აღმოცენებული რომელიც აღმოსავლეთ საქართველოს სამი უმნიშვნელოვანესი პროვინციის, კახეთის, კუხეთის და ჰერეთის მიჯნაზე მდებარეობდა. [ჭილაშვილი 1970. გვ. 35]. როგორც ჩანს გვიან შუა საუკუნეებში მისი დამცრობაც გეოგრაფიული მიზეზით ხდება. უჯარმის ციხე-ქალაქზე 1950-1952 წლებში მუშაობდა ივრის ხეობის არქეოლოგიური ექსპედიცია გ. ლომთათიძის ხელმძღვანელობით, აღნიშნული ექსპედიცია ორი არქეოლოგიური სეზონი გრძელდებოდა და მიუხედავად გათხრების დიდი მასშტაბებისა არ მოუცავს ციხის მთელი ფართობი. გათხრები მიმდინარეობდა ზედა ციხეზე. გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალის აღწერილობა და ფოტოების ნაწილი გამოქვეყნდა [ლომთათიძე. 1989.] თუმცა დღემდე არ მომხდარა მასალის სრული კლასიფიკაცია, ინვენტარი არ არის დაყოფილი პერიოდების მიხედვით და არ არის სათანადოდ გააზრებული. მასალა გამოქვეყნებულია ერთიანი, გამჭოლი ნუმერაციით, კატალოგის სახით. მასალის დიდ ნაწილს არ ახლავს ფოტოები. წინამდებარე სტატიაში მოცემულია ჩვენი მცდელობა მასალის გენერალური ერთობლიობიდან ამოგვერჩია ადრე შუა საუკუნეების კერამიკა. დაგვესაბუთებინა თუ რატომ მიგვაჩნია იგი ადრე შუა საუკუნეების მასალად, მოგვეძიებინა მისი პარალელები საქართველოს და არა მარტო საქართველოს სხვა ძეგლებზე. მოხდა მისი ფოტოფიქსაცია და შემოგვაქვს სამეცნიერო მიმოქცევაში როგორც ადრე შუა საუკუნეების კერამიკა უჯარმიდან. უჯარმის გათხრებისას გამოიკვეთა სამი ქრონოლოგიური ფენა: ადრე შუა საუკუნეების, განვითარებული შუა საუკუნეების და გვიანი შუა საუკუნეების ფენები, ამ ფენებიდან ყველაზე უკეთ წარმოდგენილია განვითრებული შუა საუკუნეების ფენა, რომელმაც ძლიერ დააზიანა ადრე შუა საუკუნეების ფენა. [ლომთათიძე 1989. გვ. 120-128]. როგორც აღვნიშნეთ მოპოვებული მასალის კატალოგი გამოქვეყნებულია, თუმცა მასალა არ არის დაყოფილი ფენების მიხედვით, როგორც ჩანს დაზიანებების გამო არც მოხერხდა ადრე შუა საუკუნეების ფენის დამაჯერებლად გამოყოფა, ამიტომ ინვენტარის საერთო მასიდან ჩვენთვის საინტერესო პერიოდის მასალის გამოყოფა მხოლოდ მორფოლოგიური ნიშნების, ზედაპირის დამუშავების და გამოწვის თავისებურების მიხედვით გვიხდებოდა. არჩეული მასალის პარალელების მოძებნას ვცდილობდი ურბნისის, თბილისის, რუსთავის და სხვა ადრეფეოდალური ხანის დამაჯერებლად დათარიღებულ მასალებში. გ. ლომთათიძის მიხედვით მასალა რომელსაც ადრე შუა საუკუნეების იერი ქონდა ამოდიოდა ზედა ციხის, "სასახლის" ქვედა სართულიდან, ქვედაციხის n1 და n5 გოდოლიდან და საყდრის უბნის "ნ. ლომოურის" შენობიდან. გარეგნული იერსახის მიხედვით ამოვარჩიეთ შემდეგი მასალა: (აღწერილობა აღებულია ნაშრომიდან "არქეოლოგიური კვლევა ძიება ალგეთისა და ივრის ხეობებში" ლომთათიძე გ. თბილისი 1989. ) 2-57-54 ძვ. n. 51 ხელადა, მოვარდისფრო კეცით, აკლია პირი-ტუჩი და ყურის ნაწილი, აქვს ცილინდრული ყელი, სფერული მუცელი და ბრტყელი ძირი, ბრტყელ ღეროიანი ყური მიძერწილია მუცელზე და ყელზე. მხარი და მუცლის უდიდესი დიამეტრი შემკული აქვს წრიული ნაჭდევებით. თიხა სილანარევია მკვრივია და გამომწვარია სრულად, სიმაღლე -21 სმ, ძირის დმ. 10,7 სმ. მუცლის დმ. 15,2 სმ. ყურის ღეროს სიგანე, 3.1 სმ. მეორე უბანი, n1 სათავსოს დასავლეთ კედელთან, კორდოვანი ფენის ქვეშ. (ტაბ. i, 1) 2-57-55 ძვ. n. 53 ხელადის ყელ-ტუჩი, მოწითალო კეცით, მკვეთრად დანაკვთული, სამტუჩა პირიდან შემორჩენილია წინა ტუჩი, კეცი მკვრივია, გამოწვა არასრული, ტუჩის სიგანე 6,1 სმ. კეცის სისქე 0,6 სმ. ii უბანი, დერეფნის სამხრეთ კედლის მახლობლად. (ტაბ. i, 2.) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 33 2-57-145 ძვ. n. 152 ხელადის პირ-ყელის ნატეხი მოვარდისფრო კეცით, პირი სწორი, მასიური, ბაკო ბრტყელი, ყელი მაღალი, შემოუყვება რელიეფური წიბო. კეცი მკვრივია, ბაკოს სიგანე 0.8 სმ., კეცის სისქე, 0,3 სმ. ii უბანი, v ქვეუბანი, სიღრმე 1.7 მ. 2-57-201 ძვ. n. 217. ხელადის ძირ-გვერდის ნატეხი თეთრი კეცით, ძირისკენ შევიწროვებული გვერდით, ბრტყელი ძირით, ძირზე კონუსური შვერილით, თიხა განლექილია. კეცის სისქე 0.5 სმ. შვერილის სიგრძე 1,8 სმ. ii უბანი, n5 კოშკი, სიღრმე 0.5 მ. (ტაბ. i, 3.) 2-57-236 ძვ. n. 249. (ფრაგმენტზე მითითებულია 2-57-232) ხელადის პირ-ყელის ნაწილი, შეკოწიწებული, მოწითლო კეცით, სამტუჩა, პირს ქვემოთ რელიეფური წიბო შემოუყვება ყელის ძირსა და მხარზე კი ტალღისებური ხაზებისაგან შემდგარი სარტყელი, თიხა მინარევებიანია, არასრულადაა გამომწვარი, კეცის სისქე 0,8. სმ. სათავსო n1, სიღრმე 4 მ. (ტაბ. i, 4.) 2-57-254 ძვ. n. 259. ხელადის გვერდის ნატეხი, მოვარდისფრო კეცით, ზედაპირზე ამიკაწრული ტალღისებრი ორნამენტით, კეცის სისქე -0.7 სმ. სასახლის ხევი, კოშკი n5. 2-57-255 ძვ. n. 259. ხელადის ყელის ნატეხი. წითელი კეცით, სამტუჩა უნდა ყოფილიყო, დაბალი ყელით, ყელზე რელიეფური წიბოთი, კეცი ფოროვანია, გამოწვა არასრული. კეცის სისქე 0,8 სმ. სასახლის ხევი, კოშკი n5, სიღრმე 2 მ. (ტაბ. i, 5) 2-57-256 ძვ. n. 259. ჩაფის გვერდის ნატეხი, წითელი კეცით, ზედაპირი დაფარულია, მოთეთრო წერნაქით, ამოკაწრულია ურთიერთმონაცვლე, წვრილად ამოკაწრული, სწორხაზოვანი და ტალღოვანი სარტყელები, თიხა მინარევებიანია, გამოწვა არასრული, კეცის სისქე 0.8 სმ. სასახლის ხევი, კოშკი n5, სიღრმე 2მ. (ტაბ. i, 5) 2-57-257 ძვ. n. 259. დერგის კედლის ნატეხი, მოწითალო კეცით, შემკულია რელიეფური სარტყელით, რომელზედაც ტალღური ორნამენტია ამოღარული, გამომწვარია სრულად, კეცის სისქე -1 სმ. სასახლის ხევი, კოშკი n5. სიღრმე 2 მ. (ტაბ. i, 5) 2-57-489 ძვ. n 429. ჯამის პირ-გვერდის ნატეხი, პირმოყრილი, გვერდ მომრგვალებული, თიხა განლექილია, გამოწვა არასრულია, ზედაპირი ნაპრიალები, მოყვითალო წერნაქის ნაშთებით. კეცის სისქე 0.7 სმ. ეკლესიის ქვეუბანი, სიღრმე 0,5 მ. (ტაბ. i, 6) 2-57-570 ძვ. n 575. ხელადის ნატეხები, მოვარდისფრო კეცით, სამტუჩა საშუალო სიმაღლის ფართო ყელით, გამობერილი მუცლით, ოვალურ განივკვეთიანი ყურით, ყელის ფუძე რელიეფური წიბოთია შემკული, კეცი მკვრივია, გამომწვარია სრულად, ყურის სიგანე 2,9 სმ. "ბეღლის" სამხრ-აღმ. სიღრმე 3 მ. (ტაბ. i, 7) 2-57-571 ძვ. n 575. სასმისის ქვედა ნახევარი, მოჩალისფრო კეცით, გამობერილი მუცლით, ბრტყელი ძირით. მუცლის უდიდეს დიამეტრზე ამოღარული სარტყელი შემოსდევს რომლის ზედა და ქვედა მხარე რადიალური ხაზებითაა შემკული, გამომწვარია სრულად, ძირის დმ.6,2 სმ, "ბეღლის" სამხ-აღმ. სიღრმე -3,1 მ. (ტაბ. ii. 1) 2-57-603 ძვ. n 551. ხელადის ყელ-გვერდის ნატეხი, მოჩალისფრო კეცით, ფართო ყელით, ყელი რელიეფური წიბოთია შემკული, ტანი მოხატულია წითელი წერნაქით, გამომწვარია სრულად, კეცის სისქე 0,7 სმ. ოთახი n1, ამოქოლილ კართან. (ტაბ. ii, 2) 2-57-624 ძვ. n 574. (2 ც.) თიხის ჭურჭლის ნატეხი, წითელი კეცით, ზედაპირგაპრიალებული, შემკულია გაცვილული ზოლებით, კეცის სისქე 0,5-0,7 სმ. სასახლის უბანი, სასახლის ეზო, სიღრმე 3,4 მ. (ტაბ. ii, 3) 2-57-630 ძვ. n 580. ხელადის პირ-გვერდის ნატეხი, ჩალისფერი კეცით, სამტუჩა, ცილინდრული ყელით, მხრებში გამობერილი, მრგვალგანივკვეთიანი ყური პირზეა დაძერწილი, მცირე მეჭეჭები აქვს დაძერწილი ნისკარტის ორივე მხარეს, კეცის სისქე -0,7 სმ. პირის ზომა 7-7,5 სმ. ყურის სისქე -1,8 სმ. (ტაბ. ii, 4) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 34 2-57-666 ძვ. n 624. ჯამის ძირი, წითელი კეცით, ქუსლგამოყოფილი, შეღრუებული ძირით, ძირის დმ 6 სმ, ნასახლარი, დას. კედლის ძირას, სიღრმე 1მ.? (აღწერილობაში შეცდომაა ამ ნომრით ორი სხვა ადრე შუა საუკუნეების ფრაგმენტია გატარებული. ტაბულაზე მოტანილია რეალურად წარმოდგენილი ფრაგმენტები) (ტაბ. ii, 5) 2-57-684 ძვ. n 698. ქილის ძირ-გვერდის ნატეხი, მოწითალო კეცით, ოდნავ გამოყოფილი ქუსლით და ბრტყელი ძირით კეცი მკვრივია, კეცის დმ. 7 სმ. სასახლის უბანი, სასახლის ეზო. 2-57-692 ძვ. n 664. ხელადის გვერდის ნატეხი წითელი კეცით, ზედაპირი შემკულია ღრმად ნაჭდევი წერტილებით და ხაზებით, დაფარულია წითელი წერნაქით, კეცის სისქე 0,5 სმ, iv ნაგებობა, გადანაყარ მიწაში. (ტაბ. iii, 1) 2-57-702 ძვ n 581. ხელადის პირ-ყელის ნატეხი ნაცრისფერი კეცით, სამტუჩა, ყელდაბალი, მხრებში გამობერილი, ოვალურ განივკვეთიანი ყური მიძერწილია პირზე და მხარზე, პირის ზომა 9×9 სმ. ყურის სიგანე 3,5 სმ. კეცის სისქე 0,6 სმ. სასახლის უბანი, ოთახი n 2. (ტაბ. iii, 2.) 2-57-727 ძვ. n. არ აქვს, სასმისის ყელ-გვერდის ნატეხი, მოვარდისფრო კეცით, მხარზე შემორჩენილია მრგვალგანივკვეთიანი ყურის ფუძის ანაბეჭდი, ზედაპირი ნაპრიალებია, გამომწვარია სრულად, კეცის სისქე 0,3 სმ. ნათლისმცემლის სამაროვანი, ქვის სამარხი n 5. (ტაბ. iii, 3.) 2-57-727/1 ძვ. n. არ აქვს, სასმისის გვერდის ნატეხი, ზედაპირი შეღებილია წითელი წერნაქით და ნაპრიალებია, გამომწვარია სრულად, კეცის სისქე 0,4 სმ, ნათლისმცემლის სამაროვანი, სამარხი n 5. (ტაბ. iii, 3.) (ქვევით მოყვანილი აღწერილობა აღებულია უჯარმის ფონდის სააღრიცხვო დავთრიდან,) 2-57-738 თიხის, ჩალისფრად გამომწვარი პირ-გვერდის ნატეხი, გვერდზე წიბო შემოუყვება, დეფორმირებული, 5×5 სმ. აღმოჩნდა i უბნის, i კოშკის ნაშალ ფენაში. (ტაბ. iii, 4-5.) 2-57-741 თიხის, ჩალისფრად გამომწვარი გვერდის ნატეხი, თხელკედლიანი, წითელი და შავი საღებავებით მოხატული. 8×8 სმ. აღმოჩნდა i უბნის, i კოშკის ნაშალ ფენაში. (ტაბ. iii, 4-5.) 2-57-754 თიხის, ჩალისფრად გამომწვარი გვერდის ნატეხი, წიბოიანი, 4×4,3 სმ. ორი ცალი. აღმოჩნდა i უბანზე, n 6 სათავსოს სამხრეთ კედელთან, საძირკველთან, ქვა-ღორღიან ფენაში. (ტაბ. iii, 4-5.) 2-57-758 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, მოვარდისფრო კეცით, თხელკედლიანი ძირის ნატეხი, ძირი ბრტყელია. ზომა 5×2 სმ. აღმოჩნდა i უბანზე, n 6 სათავსოს სამხრეთ კედელთან, საძირკველთან, ქვა-ღორღიან ფენაში. (ტაბ. iii, 6) 2-57-762 ჭურჭლის ფრაგმენტი თიხის, წითლად გამომწვარი, პირ-გვერდის ნატეხები, თხელკედლიანი, ზომა 2,8×3 სმ, 2 ცალი. აღმოჩნდა i უბანზე, n 6 სათავსოს სამხრეთ კედელთან, საძირკველთან, ქვა-ღორღიან ფენაში. (ტაბ. iii, 6) 2-57-763 ჭურჭლის ფრაგმენტი თიხის, მოყავისფროდ გამომწვარი, მუცლის ნატეხი ყურის ნაშთით, წითლად შეღებილი ზედაპირით, ზომა 4×6 სმ. აღმოჩნდა i უბანზე, n 6 სათავსოს სამხრეთ კედელთან, საძირკველთან, ქვა-ღორღიან ფენაში. (ტაბ. iii, 6) 2-57-781 ჭურჭლის ფრაგმენტი, მოწითალოდ გამომწვარი ყურის ნატეხი, ბრტყელი, ზომა 3,4×2,5 სმ. აღმოჩნდა n 17 სათავსოს აღმოსავლეთი კედელთან, ფენა n1. (ტაბ. iv, 1.) 2-57-782 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, მოვარდისფროდ გამომწვარი გვერდის ფრაგმენტი, ზედაპირი შემკულია სავარცხლისებური იარაღით დატანილი ზიგზაგისებური ორნამენტით, ზომები 3×1,6 სმ. აღმოჩნდა n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედელთან, ფენა n1. (ტაბ. iv, 2.) 2-57-783 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, რუხად გამომწვარი გვერდის ფრაგმენტი. ზომები 2,8×1,5 სმ. აღმოჩნდა n 17 სათავსოს აღმოსავლეთი კედელთან, ფენა n1. (ტაბ. iv, 3.) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 35 2-57-784 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, ჩალისფრად გამომწვარი, ყური ბრტყელი და განიერია, ძირში ჩაღარული. ზომა 15×5 სმ. აღმოჩნდა vi ეზოში, n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირას, ფენა n3. (ტაბ. iv, 2.) 2-57-785 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, ჩალისფრად გამომწვარი გვერდის ნატეხი, ზომა 5×5 სმ. აღმოჩნდა vi ეზოში, n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირას, ფენა n3. 2-57-786 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, ჩალისფრად გამომწვარი, ზედაპირი წითლად და შავადაა მოხატული. ზომა 8×5 სმ. აღმოჩნდა vi ეზოში n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირას, ფენა n3. 2-57-790 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის ჩალისფრად გამომწვარი, ძირ-გვერდის ფრაგმენტები. ორი ცალი, ზომები 8,5×6,5 სმ. და 8,8×5,7 სმ. აღმოჩნდა vi ეზოში n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირას, ფენა n3. 2-57-791 ჯამის ფრაგმენტი, თიხის. ჩალისფრად გამომწვარი პირ-გვერდის ფრაგმენტი. ზომა 8,1×6,3 სმ. აღმოჩნდა vi ეზოში n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირას, ფენა n3. 2-57-792 ჭურჭლის ფრაგმენტი, თიხის, ვარდისფრად გამომწვარი ყელის ნატეხი, თხელკედლიანი, აღმოჩნდა vi ეზოში n 17 სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირას, ფენა n3. როგორც აღწერიდან ჩანს არჩეულ მასალაში თითქმის არ შედის დიდი ზომის სამეურნეო ჭურჭელი. ამგვარი არჩევის მიზეზი ისაა რომ დიდი ზომის სამეურნეო ჭურჭლის ფრაგმენტებში არ გვხვდება ადრე შუა საუკუნეებისათვის დამახასიათებელი პირის გვირგვინის ან პროფილის მქონე მასალა, ხოლო მხოლოდ ზედაპირის დამუშავების მიხედვით დიდი ზომის ჭურჭლის (ქვევრების დერგების და სხვა) დათარიღება ამ დროისათვის ჩვენთვის რთულია. აღნიშნული მასალა ავარჩიეთ გარეგნული იერსახის გამო, მხედველობაში ვიღებდით შემდეგ ნიშნებს: კეცის სისქეს, ფერს, ზედაპირის მოხატვას, გაპრიალების ხარისხს, ზედაპირის შემკობის ხერხებს და მორფოლოგიურ ნიშნებს. მასალის გენერალური ერთობლიობაში გამოიყოფა: ქილები, ხელადები, თასები და უსახო ფრაგმენტები. აქედან ხელადები 16 ცალი და თასები 2 ცალი. ხელადებში ერთიანდება ფრაგმენტები შემდეგი ნომრებით 2-57-54, 2-57-55, 2-57-145, 2-57201, 2-57-236, 2-57-254, 2-57-255, 2-57-570, 2-57-603, 2-57-630, 2-57-666, 2-57-692, 2-57-702, 2-57727, 2-57-762, 2-57-763. უჯარმაში აღმოჩენილ ხელადების დიდ ნაწილს პარალელები ეძებნება როგორც საქართველოს ტერიტორიაზე, ასევე საქართველოს ფარგლებს გარეთ ხოლო ნაწილის დათარიღება გარეგნული ნიშნებით ხდება. ფრაგმენტი n 2-57-236-ის ანალოგიური პროფილის კერამიკა აღმოჩენილია ქუშანაანთგორის სამაროვანზე, სადაც მისი ანალოგი გვიანარმაზული ხანით iii-iv სს-ით თარიღდება, [რამიშვილი 2018. ტაბ xcv]. თუმცა უჯარმის ცალი, უჯარმის ციხის მშენებლობის თარიღის გამო შედარებით მოგვიანო პერიოდით, v სს-ით უნდა დათარიღდეს. ხელადა n 2-57-570-ს ანალოგი ეძებნება მინგეჩაურში, მსგავსი ხელადა სურიდაგილანის ii ფენაშია ნაპოვნი, სადაც გამთხრელის მიერ v-viii სს.-ით თარიღდება, [ваидов. 1954 გვ. 134.] n2-57-603 ხელადას თითქმის ზუსტი ანალოგი ეძებნება ქუშნაანთგორის ნამოსახლარზე აღმოჩნილ კერამიკას შორის, მიუხედავად იმისა რომ იქ აღმოჩნილი მასალა შედარებით ადრეული ხანით, ii-iii საუკუნეებით თარიღდება, რ. რამიშვილის ცნობით ხელადების ამგვარი ტიპი არსებობას აგრძელებს iv-v საუკუნეებშიც. [რამიშვილი 2018. გვ. 45] n 2-52-630 მთელი რიგი ნიშნებით: პირის სამყურისებური ფორმა, ყურის თავზე კოპი და მოჩალისფრო გამოწვა, უახლოვდება გვიან რომაული ხანის კერამიკას, თუმცა შეინიშნება განსხვავებებიც, შედარებით უფრო განიერი ყელი, შეუმკობელი კორპუსი, გამოწვის ხარისხი და სხვა, ამიტომ მისი დათრიღება უნდა მოხდეს ადრე შუა საუკუნეებით, უფრო ზუსტად კი iv-vi https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 36 სს-ით. ფრაგმენტი n 2-57-666-ს პარალელი ვარდციხეში ეძებნება და ამგვარ ხელადას ვ. ჯაფარიძე iv-v სს. ათარიღებს. [ჯაფარიძე 1989. 20-22]. n 2-57-702-ს პირდაპირი პარალელი შეგვიძლია მოვუძებნოთ ურბნისის ნაქალაქარის ზედა ფენაში, ურბნისში აღმოჩენილ ეგზემპლარს ლ. ჭილაშვილი vii-viii სს ათარიღებს [ჭილაშვილი 1964. სურ 49.], თავის მხრივ n 2-57-702 პირის ფორმით ემთხვევა n 2-57-630-ს. რაც დამატებითი არგუმენტია n 2-57-630-ის ადრეფეოდალური ხანით დათარიღებისათვის. პარალელი ეძებნება n 2-57-727-საც. შორაპანში აღმოჩენილი ანალოგიური ხელადა თარიღდება iv-v სს. [ჯაფარიძე 2006. გვ. 45]. n 2-27-762 ანალოგიური ხელადის პირი აღმოჩნდა ვარდციხეში, სადაც გამთხრელი მას vi-viii სს-ით ათრიღებს [ჯაფარიძე 1989. გვ. 81.] უჯარმაში აღმოჩენილი ადრე შუა საუკუნეების ხელადებისათვის დამახასიათებელია: სამტუჩა ან სწორი, შესქელებული პირი, ოვალურ ან მრგვალ განივკვეთიანი ყური რომელიც პირზე ან ყელზეა მიძეწილი, ხელადის ყელზე გვხვდება წიბო, კორპუსის სიმაღლე, თუ შევადარებთ მუცლის მაქსიმალურ დიამეტრს, მეტია რაც ხელადებს ზოგადად მაღალ, ვიწრო ფორმას აძლევს. სასუფრე კერამიკის ძირი როგორც წესი განიერია. ზოგადად ადრე შუა საუკუნეების დოქებისა და ხელადებისათვის დამახასიათებელია შედარებით მაღალი, ვიწრო პროპორციები. ამ მხრივ უჯარმაში აღმოჩენილი ხელადები დიდად არ განსხვავდება აღმოსავლეთ საქართველოს სხვა ძეგლებზე აღმოჩენილი, ადრე შუა საუკუნეებით დათრიღებული, ხელადებისაგან. თასებად იდენტიფიცერდება შემდეგი ფრაგმენტები: n 2-57-489, n 2-57-791. თასებს, ისევე როგორც ხელადებს, პარალელები ეძებნებათ საქართველოს ტერიტორიაზე გათხრილ სხვა ადრე შუა საუკუნეების ძეგლებზე აღმოჩენლ მასალაში. 2-57-489 თითქმის ანალოგიურია ვარდციხეში აღმოჩენილი ლანგრის, რომელსაც გამთხრელი ტიპი iii-ს მიაკუთვნებს და iv-vi საუკუნეებით ათარიღებს. [ჯაფარიძე 1989. გვ 23-35. გვ.] ხოლო 2-57-791 კი პროფილის მიხედვით გავს შორაპანში აღმოჩენილ v-vi სს. დათარიღებულ პირმომრგვალებულ ჯამს, [ჯაფარიძე 2006. 43]. დანარჩენი ფრაგმენტებს არ აქვთ მკაფიოდ გამოხატული მორფოლოგიური ნიშნები და მათი დათრიღება, ზოგადად ადრეფეოდალური ხანით, ხდება კეცის და ზედაპირის დამუშავების მიხედვით. ადრე შუა საუკუნეების კერამიკისათვის დამახასიათებელი ნიშნები განსხვავდება კერამიკის დანიშნულების მიხედვით. სამზარეულო კერამიკა მოშავო, მორუხო ან მოწაბლისფროა, კეცი გამჭლევებულია სხვადასხვა მინარევებით, ცეცხლის მრავალჯერადი ზემოქმედების გამო, კეცი შეიძლება არათანაბრად იყოს შეფერილი. სასუფრე კერამიკა მოწითალო, წითელი ან მოჩალისფროა. როგორც წესი კეცი სრულადაა გამომწვარი და მკვრივია. სასუფრე კერამიკაზე გვხვდება მოგლუვება, ზოგჯერ წერნაქის კვალიც თუმცა წერნაქით მოხატვა და სხვადასხვა ორნამენტი იშვიათია, ხშირად ჭურჭელის ზედაპირი წერნაქით მთლიანად იღებებოდა. რომაული პერიოდთან შედარებით ზედაპირის დამუშავების დონე შედარებით დაბალია. ყოველივე ზემოთქმულის გათვალისწინებით შეგვიძლია დავასკვნათ რომ უჯარმის ციხექალაქში აღმოჩენილ კერამიკას შორის გვხვდება როგორც გვიანი და განვითარებული შუა საუკუნეების, ასევე ადრე შუა საუკუნეების კერამიკა. ადრე შუა საუკუნეების მასალის თარიღი მერყეობს iv-viii სს შორის. უჯარმაში აღმოჩენილი მასალის პარალელები გვხვდება საქართველოს სხვა ადრე შუა საუკუნეების ძეგლებზე, ცალკეულ ფრაგმენტებს პარალელები შეგვიძლია მოვუძებნოთ საქართველოს ფარგლებს გარეთაც: აზერბაიჯანსა და ჩრდილოეთ შავი ზღვისპირეთში. კერამიკის ამგვარი გაბნევა, რეგიონის მასშტაბით, არქეოლოგიაში ჩვეულებრივი მოვლენაა. ქართლის სამეფო მთელი ისტორიის მანძილზე ჩაბმულია საერთაშორის ვაჭრობაში და როგორც იმპორტული საქონლის აღმოჩენა ქართლში, ასევე https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 37 ქართლში წარმოებული საქონლის აღმოჩენა საქართველოს ფარგლებს გარეთ ადვილი შესაძლებელია. ტაბულები ტაბულა i 1 2 3 4 5 6 7 ტაბულა i. 1. დოქის ფრაგმენტები, n 2-57-54 2. დოქის ყელი n 2-57-145, 3. ხელადის ძირგვერდის ფრაგმენტი. 4. დოქის პირ-ყელი n 2-57-201, 5. კერამიკული ფრაგმენტები nn 2-57-236, 257-254, 2-57-255, 6. ჯამის პირ-გვერდის ფრაგმენტი n 2-57-256, 7. ხელადის ფრაგმენტები n 2-57-257. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 38 ტაბულა ii 1 2 3 4 5 ტაბულა ii. 1. სასმისის ქვედა ნახევარი n 2-57-571 2. ხელადის ყელ-გვერდის ნახევარი n 2-57-603 3. ჭურჭლის გვერდის ფრაგმენტი n 2-57-624 4. ხელადის ზედა ნაწილი n 2-57-630 5. თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები n 2-57-666 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 39 ტაბულა iii 1 2 3 4 5 6 ტაბულა iii 1. ხელადის გვერდის ფრაგმენტი n 2-57-692 2. ხელადის პირ ყელის ფრაგმენტი n 257-702 3. სასმისის გვერდის ნატეხი n 2-57-727 4-5 კერამიკის ფრაგმენტები nn 2-57-727/1, 2-57738, 2-57-741, 2-57-754 6. კერამიკის ფრაგმენტები n 2-57-685, n 2-57-686. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 40 ტაბულა iv 1 2 3 ტაბულა iv 1. კერამიკის ფრაგმენტები nn 2-57-758, 2-57 762, 2-57-763. 2. კერამიკის ფრაგმენტები n 2-57-781 3. კერამიკის ფრაგმენტები n2-57-782, 2-57-784 4. კერამიკის ფრაგმენტები n 2-57-783. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 41 გამოყენებული ლიტერატურა 1. ვახუშტი ბატონიშვილი "აღწერა სამეფოის საქართელოისა" წ. "ქართლის ცხოვრება" ტექსტი დადგენილია ყველა ძირითდი ხელნაწერის მიხედვით. ტომი iv. თბილისი 1973 წ. 2. ლეონტი მროველი "ცხოვრება ქართუელთა მეფეთსა და პირველთგან მამათა და ნათესავთა" წ. "ქართლის ცხოვრება," ტექსტი დადგენილია ყველა ძირითდი ხელნაწერის მიხედვით. ტომი i. თბილისი 1955. 3. უცნობი ავტორი "ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი" წ. "ქართლის ცხოვრება" ტექსტი დადგენილია ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით თბილისი 1959 წ. 4. ამირანაშვილი შალვა "ქართული ხელოვნების ისტორია" ტომი i. თბილისი 1944. 5. ლომთათიძე გიორგი "არქეოლოგიური კვლევა ძიება ალგეთისა და ივრის ხეობებში" თბილისი 1989. 6. მუსხელიშვილი დავით "ციხე ქალაქი უჯარმა." თბილისი. 1966 წ. 7. რამიშვილი რამინ "ქართლის სამეფო ახალი წელთაღრიცხვის i ათასწლეულის პირველ ნახევარში" თბილისი 2018 წ. 8. ციციშვილი ირაკლი "უჯარმა", თბილისი, 1982 წ. 9. ჭილაშვილი ლევან "ნაქალაქარი ურბნისი" თბილისი 1964 წ. 10. ჭილაშვილი ლევან "ქალაქები ფეოდალურ საქართველოში" თბილისი 1970. 11. ჯაფარიძე ვახტანგ "ვარდციხის ნაქალაქარი" თბილისი 1989 12. ჯაფარიძე ვახტანგ "ეგრისის ახ. წ i-viii სს მატერიალური კულტურის ძეგლები" თბილისი 2006 წ. 13. ваидов р. м. "раннесредневековое городише сугылан" ксим. №54 москва 1954 г. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 42 for the dating of of early medievel ceramic, founded in ujarma castle summary this arthicl is about of early medievel ceramic, founded in ujarma castle. ujarma castle is situated in eastern georgia, on the right side of river iori. castle was excavated in 1950-52 by giorgi lomtatidze. founded material was publeshed in 1989, but unfortunatly, in publication materials was not divided by layers and peroids and not fotofixed properly. in this article from all ceramic fragments founded in this settlmant we choosed material dated early medievel period. we also find parallel materials for them and fotofixed. there are choosed totaly 36 ceramic fragments, among them we can marking out: 16 jag and 2 bowl, all another fragments are unfigured and were assign to early medeval period by color, consistuent and surface treatment. signs for ceramic created for defferent purpose are defferent: for tableware ceramic was used well shaped and well burned reddish, red or strow-colored ones. in the other hand for kitchen was used rud, dark colored ceramic with meny mixed minerals in clay. somtimes surface of the ceramic is somoothened, somtimes pottery can be covered with red dye, but generaly ceramic is little bit downgraded, in decoradion, compear to previous, roman, and period. paralel materials for those ceramic we can finde in all territory of georgia and caucasian region. outside of geogia paralels are finde in azerbaijan and in north shore of black sea, scattering ceramic in this way is common thing for medievel archaeology, kingdom of kartli was widly involved in international trade, so finding exported materials on the teritory of kartli kingdom as kartlian materials outside of kingdom is normal appearance. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 36 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.04 (gipa) , , , , . , . : , . , : . , . , ( ) . , , , . „ “. . . . . , , , . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 37 . , , , . , . 1918-1921 , . : , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 38 . , . . , . . . , , , , , . . . , , , . , -19 . , , , , . , : , . , . : 1811 . . . , , . , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 39 . . , , . , . : , ? , . , . , , . . : (“ ”), . , . , , . , , . , , . , , , . , , . , , . , . , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 40 , , ” “ ”. , , , . , . , , , . , . , . , , , . , , , . , . , .1 , , , . , , , , , . , , , . , , . , . : , , . , , . . , . , , , , , . , , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 41 , , , . , , . , , , , , , . . , . , , . , , . , , , , . , , . , , , , . , . , , , , , ( ) . , . ( ) , , 90. 90, . , , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 42 . , . , - ( , ), . , , , . , , , : , , , , . ? , , . , . , , . , . „ “ . , , , . , . , . . , . , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 43 . 313 , . , . , . , . ( ). , . , . .2 11 . , , , 1073-1085 vii . , , . , . , . , iv, vii. , 1122 , , . . , , , . , . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 44 , , . : „ , .“ , . , , . , , , . .3 , . . xx . , . , . . xix , , , , , . , . , . “ , , — , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 45 , xix „ “ , . —„ , , , : „ “. xix „ “ , , . , : , , , ? . xix , , , „ “ , . , 1921 , , . , , , . , , , . . : “ , , , , .”4 , . , , . , , , , , . , . , , . . 1922 .5 , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 46 , “ ” , . , . 1932 , , iii . : “ .” 6 , . , , , , . , 1939 , , . , , 1943 1917 12 . , , . , , . , 1927-1952 , , . 1977 . 1988 . . -20 80. , . , . , . , . , . , 25.11.1979 , , . : , , 1988-1989 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 47 . , . , 1990 .“7 , , . 1991 , 1992 . . „ “ , „ “ . , . , 1993 ( , ) , . 1193 31 . , 2004 #174 . , , . 1992 , . , . , , . .8 ii. 1992 7 , . 1995 . , , . , , . , , . . . xiii , 1995 18-19 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 48 . 9 , , . , . , , . 14.09.1993 : “ , ”, . , , . . 2003 “ ” . . ii. , , 2005 : “ , . , , . , . .” 10 ” , nato. : 1. , . „ “ „ “. 2. . . , , , . , . : 2000 , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 49 . , , , . : 1. , . 2. . ,, . , . : 1. -9 , ,, “. 2. ,,2002 14 “ , , . 3. -6 -3 , ,, .“, -5 , ,, – , , , .“ 4. -11 , ,, xix-xx ( 1921-90 ), , . , ( 183; 12.04.90)“. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 50 , , 2015 31 , 565 , 16 742 987.82 . (1674.3 ). 2011 , . , . , . , , . , . , , . , . : 2012 , “ ” , . , . 11 , : . , . , ( ) . , , , . „ “. . , , , “ ” , . . . . . . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 51 , , . : , , , , . , . , . . , , , . , . 1918-1921 , . : 1. , . ( . .) (2003) . : . 2. , . (2018) ii. : . 3. , . (2001) 1927-1952 . : . 4. , . (2000) ii (1960-72 .). : . 5. , . (2018) 17 . https://www.radiotavisupleba.ge/a/ -17/29228152.html (22.10.2020) 6. , . (1999) : . http://eprints.iliauni.edu.ge/25/1/1999%20simulations%20of%20power.pdf (22.10.2020) 7. , . (2014) . : . https://tdi.ge/sites/default/files/tolerantobis-skola.pdf (23.10.2020) 8. , . . . . (2009) . : . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 52 https://library.iliauni.edu.ge/wpcontent/uploads/2017/03/kvlevismetodebisociologiurmecnierebebshi.pdf (24.10.2020) 9. , . (2019) . . . . : 10. , . ( . ) (2014) . : . 11. , . ( . . , . , . , . , . , . ) (2019) . : 12. , . (1987) . : . 13. , . . (2007) , . : . 14. diamond, l. j. (1996) is the third wave over? journal of democracy. vol. 7. no. 3 (july) 15. geremek, b. (1999) the transformation of central eaurope. journal of democracy. vol.10. no. 3 (july) 16. huntington, s. p. (1997) after twenty years: the future of the third wave. journal of democracy, vol.8, no. 4, (october) 17. lipset, s. m. (1998) george washington and the founding of democracy. journal of democracy. vol. 9. no. 4 (october) 18. locke, j. (trans. william, popple) a letter concerning toleration. https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/locke/toleration.pdf (24.10.2020) 19. soares, m. (1999) the democratic invention. journal of democracy. vol. 10. no. 2 (april) 20. shavtvaladze, m. (2018) the state and ethnic minorities: the case of georgia. region 21. vol. 7, no. 1 (january), pp. 43-68 https://ezproxy.iliauni.edu.ge:2111/stable/26537991?search=yes&resultitemclick=true&searchte xt=georgian+religious+nationalism&searchuri=%2faction%2fdobasicsearch%3fquery%3dge orgian%2breligious%2bnationalism%26acc%3don%26wc%3don%26fc%3doff%26group%3dno ne&ab_segments=0%2fbasic_search_solr_cloud%2fcontrol&refreqid=fastlydefault%3a1fd76708a8fef65236c54299eabc927b&seq=1#metadata_info_tab_contents (22.10.2020) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 53 the problem of ethno-religious nationalism in georgia tinatin kavtaradze phd student in public administration, georgian institute of public affairs (gipa), faculty of social sciences, ilia state university, faculty of arts, lecturer in social sciences https://orcid.org/0000-0003-3703-9294 abstract this research aims to demonstrate the range of georgian orthodox church constructing the georgian ethnoreligious nationalism. how ethnoreligious identity affects the functioning of a modern state? the pre-modern tradition of identity was based on religion and dynasty. religious identity, under the church (mostly in eastern christianity), could be associated with some ethnos. for example, kartvelian”, in the middle ages, is determiner not for ethnos but faith. from this derived the term – kartvelian (georgian) by faith. ethnoreligious nationalism and liberal nationalism are different. according to the tradition of state nationalism, religion is not a determinative factor for nationalism. even non-christian can be georgian. the ethnoreligious nationalism is a non-modern project created during the modernity. in the period of nationalism religious identity, in some cases, was transformed into an ethnoreligious identity that contradicts a liberal understanding of the modern nation by which the idea of nation is not limited by religion or ethnos. georgian orthodox church is an important factor forming georgian ethnoreligious nationalism. based on this, we can claim that the church’s anti-western trends, often, hinder the functioning of the modern state. this trend was formed in the period of the russian empire and the soviet union. this point of view is dramatically different from the 1918-1921 years’ church’s aspiration for which western and liberal values were natural and vital setting. keywords: church, secularism, state georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 344 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.38 შარდის ბუშტის არაინვაზიური პაპილური კარცინომების პროლიფერაციულაპოპტოზური და ჰორმონული სტატუსის ცვლილებების შედარებითი ანალიზი ინვაზიური კარცინომის მოლეკულურ ქვეტიპებთან დ. ქაჯაია დ. ქოჩიაშვილი შ. კეპულაძე გ. ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ინვაზიური უროთელური კარცინომა არის შარდის ბუშტის ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც მოიცავს შარდის ბუშტის ყველა პირველადი კარცინომის 90%-ს. საქართველოს სტატისტიკის მიხედვით, ncdc-ს მონაცემებით, კაცებს შორის შარდის ბუშტის სიმსივნე გავრცელებით მესამე ადგილს იკავებს. არაინვაზიური უროთელური კარცინომის მიზეზით, შარდის ბუშტზე ქირურგიული ჩარევის შემდგომ 5 წლიან პერიოდში რეციდივი განუვითარდა ნაოპერაციებთა 70%-ს, მათ შორის შორსწასულ, მეტასტაზირებულ შემთხვევათა წილი 10-20%-ია. შესაბამისად ერთი და იმავე დიფერენცირების ხარისხის და სტადიურობის მიუხედავად, უროთელური კარცინომის განმეორებითობა და პროგრესირების შემთხვევები ვარირებს სხვადასხვა პაციენტში. ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2021 წლების საარქივო მასალა. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ უროთელური ინვაზიური კარცინომების მოლეკულური ქვეტიპები სხვადასხვა ინტენსივობით აექსპრესირებენ ck20 და ck5-ს. უფრო მეტიც არსებობს შერეული, ჰიბრიდული ფორმები ორივე მარკერის თანაარსებობით, რაც მიუთითებს ინვაზიური კარცინომების სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულ ბუნებაზე, რაზეც სავარაუდოდ არის დამოკიდებული ერთი და იგივე ჰისტოლოგიური ტიპის სიმსივნეების სხვადასხვა კლინიკური მიმდინარეობა და პროგნოზი. დაბალი და მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომების ფენოტიპური მახასიათებლები პრინციპულად განსხვავდება ინვაზიური უროთელური კარცინომის მახასიათებლებისაგან, რაც საფუძველს იძლევა ვივარაუდოთ, რომ ისინი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 345 განსხვავებული სიმსივნეებია და ინვაზიურ კარცინომად ტრანსფორმირებისათვის საჭიროებენ გენომის დამატებითი ცვლილებებს. მათ შორის არსებული ფენოტიპური განსხვავებები სავარაუდოდ განსაზღვრას რეციდივისა და ინვაზიურად ტრანსფორმაციის რისკს. ck20, ck5, აპოპტოზური და პროლიფერაციული მახასიათებლები ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესიასთან ერთად შესაძლებელია გამოყენებული იქნას დაბალი და მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომების რეციდივისა და ინვაზიურ კარცინომად ტრანსფორმაციის რისკის შესაფასებლად. საკვანძო სიტყვები: უროთელური კარცინომა; მოლეკულური ქვეტიპები; არაინვაზიურიპაპილური უროთელური კარცინომა; პროლიფერაციული ინდექსი; აპოპტოზური ინდექსი; მიმოხილვა ინვაზიური უროთელური კარცინომა არის შარდის ბუშტის ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც მოიცავს შარდის ბუშტის ყველა პირველადი კარცინომის 90%-ს. საქართველოს სტატისტიკის მიხედვით, ncdc-ს მონაცემებით, კაცებს შორის შარდის ბუშტის სიმსივნე გავრცელებით მესამე ადგილს იკავებს. ის უფრო ხშირია მამაკაცებში, ვიდრე ქალებში. ეს პათოლოგია იკავებს მე-9 ადგილს მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებულ სიმსივნეთა შორის. აშშ-ში 2019 წელს დაფიქსირდა შარდის ბუშტის კიბოს 80,470 ახალი შემთხვევა და გარდაცვალების 17,670 ახალი შემთხვევა, გავრცელების მიხედვით კი მეხუთე, ხოლო სიკვდიალიანობის მიხედვით მერვე ადგილზეა. [1] საქართველოს სტატისტიკას, ncdc-ს მონაცემებით, კაცებს შორის შარდის ბუშტის სიმსივნე გავრცელებით მესამე ადგილს იკავებს. არაინვაზიური უროთელური კარცინომის მიზეზით, შარდის ბუშტზე ქირურგიული ჩარევის შემდგომ 5 წლიან პერიოდში რეციდივი განუვითარდა ნაოპერაციებთა 70%-ს, მათ შორის შორსწასულ, მეტასტაზირებულ შემთხვევათა წილი 10-20%-ია [2]. შესაბამისად ერთი და იმავე დიფერენცირების ხარისხის და სტადიურობის მიუხედავად, უროთელური კარცინომის განმეორებითობა და პროგრესირების შემთხვევები ვარირებს სხვადასხვა პაციენტში. არსებობს სიმსივნეთა მადიფერენცირებელი სხვადასხვა კრიტერიუმი, რომელთა შორის მოიაზრება განსხვავებები: ქსოვილოვან, უჯრედულ და მოლეკულურ დონეზე. ხშირ შემთხვევაში უროთელური კარცინომის მორფოლოგიური განსხვავება განისაზღვრება მოლეკულურ დონეზე [1]– [3]. პაპილურ უროთელურ სიმსივნეებში ერთიანდება განსხვავებული ქსოვილოვანი შენების ჯგუფები, რომელთა შორის განასხვავებენ სამ ძირითად ტიპს: პაპილური უროთელური ნეოპლაზიები დაბალი ავთვისებიანობის პოტენციალით (punlmp; papillary urothelial neoplasm with low malignancy potential), დაბალი ხარისხის მქონე პაპილური უროთელური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 346 კარცინომა (lgpuc; low grade papillary urothelial carcinoma) და მაღალი ხარისხის მქონე პაპილური უროთელური კარცინომა (hgpuc; high grade papillary urothelial carcinoma). ჩამოთვლილთაგან პირველი ხასიათდება სიმსივნის რეციდივის განვითარების დაბალი შესაძლებობით, თუმცა სიმსივნის ჰეტეროგენურობის გამო შეუძლებელია პაპილური უროთელური კარცინომის განმეორებით განვითარების გამორიცხვა და ქცევის პროგნოზი [4]– [6]. გარკვეული კვლევების შედეგად დაგროვილმა ინფორმაციამ ცხადყო, რომ ki67 ბირთვული ანტიგენის მაღალი პროლიფერაციის ინდექსი და საშუალო ბირთვული არე (გაზომილი ციფრული ანალიზატორით), წარმოადგენს ორ დამოუკიდებელ პროგნოზულ ფაქტორს პაპილური უროთელური კარცინომის მქონე პაციენტებში [7]– [9]. ზოგიერთი კვლევით ნაჩვენებია პათოლოგიური მიტოზების არსებობის დიაგნოსტიკური ღირებულება ჰემატოქსილინ და ეოზინით (h&e) შეღებილ პრეპარატებში. დადგინდა, რომ პაპილური უროთელური კარცინომის რეციდივები ხასიათდებოდა ხუთზე მეტი პათოლოგიური მიტოზის ფიგურების არსებობით [10], [11], ასევე დამატებით ჩატარებული კვლევებით დადგინდა სხვადასხვა ციტოკერატინების ექსპრესიის მნიშვნელობა შარდის ბუშტის არაინვაზიური კარცინომის განმეორებითი შემთხვევის განვითარებაში [12], [13]. მაგალითად, ციტოკერატინ 5/6-ის დაკარგვა წარმოადგენს დამოუკიდებელ ფაქტორს დაავადების რეციდივის განვითარებაში, გარკვეულ კვლევევში აღიწერა ციტოკერატინ 20-ისა და ციტოკერატინ 7-ის განსხვავებული ექსპრესია, რომლებიც თანხვედრაში იყვნენ მეტასტაზირებული ლიმფური კვანძების ექსპრესიის თანმიმდევრობასთან [10]. შარდის ბუშტის სიმსივნე იწვევს ცვლილებებს ჰომეოსტაზურ გზებში ძირითადი კომპლექსური მოლეკულური მექანიზმების დარღვევით. შესწავლილია, რომ შარდის ბუშტის უროთელური კარცინომის ინვაზიური და არაინვაზიური ფორმები იწვევენ განსხვავებულ მოლეკულურ დაზიანებებს. სიმსივნის გამოსავალზე შეგვიძლია ვიმსჯელოთ ამ დარღვევების უჯრედულ პროცესებზე მოხდენილი ეფექტის მიხედვით. აქედან გამომდინარე, დაზიანებათა გამოვლენა ემსახურება შედეგის პროგნოზირებას და გარდა ამისა, შესაძლოა გამოყენებული იქნას, როგორც ახალი თერაპიული სამიზნეების შესაქმნელად. მიუხედავად იმისა, რომ ტრანსურეთრული რეზექციით შესაძლებელია ta და t1 სიმსივნეების სრული ერადიკაცია, ისინი განიცდიან რეციდივს და შესაძლოა, შარდის ბუშტის კუნთში ინვაზიურ სიმსივნედ პროგრესირდნენ. ტრანსურეთრული რეზექციიდან 5 წლის შემდეგ პროგრესირების რისკი დაახლოებით 45%-ია [14], [15]. შარდის ბუშტის სიმსივნე აღიარებულია, როგორც დაავადება, რომლის მკურნალობის ტაქტიკის განსაზღვრა შეუძლებელია მხოლოდ სიმსივნის სტადიის საფუძველზე; თერაპიული მეთოდები შერჩეულ უნდა იქნეს ცალკეულ შემთხვევაში მოლეკულური ცვლილებების მიხედვით. დახვეწილი გენომური, პროტეომული, გამოთვლითი და სტატისტიკური ინსტრუმენტების ხელმისაწვდომობამ გაზარდა ცოდნა იმ მოლეკულურ მოვლენებზე, რომლებიც იწვევენ უროთელური სიმსივნის წარმოქმნასა და პროგრესირებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 347 მომავალში შარდის ბუშტის უროთელური კარცინომის მართვისთვის შესაძლოა გამოყენებული იქნას მარკერების პანელი, რომელიც უზრუნველყოფს გამოსავლისა და თერაპიული პასუხის პროგნოზირებას ცალკეულ პაციენტებში. ეს მოითხოვს ერთობლივ ძალისხმევას, რომელიც ფოკუსირებულია აღმოჩენაზე, საფუძვლიან ვალიდაციასა და კლინიკურ სტანდარტიზაციაზე. უროთელური კარცინომისთვის ნაჩვენებია სხვადასხვა იმუნოჰისტოქიმიური მარკერის როგორც სადიაგნოსტიკო ასევე შესაძლო პროგნოზული როლი. ანდროგენი არის სტეროიდებზე დაფუძნებული სასქესო ჰორმონი და ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სხვადასხვა ორგანოებში, როგორიცაა შარდის ბუშტი, პროსტატის ჯირკვალი, კუნთები და ტვინი. ანდროგენი არის ერთ-ერთი მარკერი, რომლის ექსპრესია შეიძლება აღინიშნებოდეს ნორმალურ უროთელიუმის ლორწოვან გარსში, ისევე როგორც შარდის ბუშტის უროთელურ კარცინომაში. არსებობს გარკვეული რაოდენობის კვლევები, რომელიც მიზნად ისახავდა ანდროგენული რეცეპტორის (ar) სტატუსის როლის განხაზღვრას, როგორც შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომების პროგნოზირებადი მარკერი. [16], [17] ანდროგენული ჰორმონის შებოჭვა ააქტიურებს ar-ს, რაც იწვევს შარდის ბუშტის კიბოს პროგრესირებას. ანდროგენის ჰორმონის დაქვეითებას ანტი-ანდროგენების გამოყენებით აქვს დამცავი ეფექტი უროთელურ კარცინომაში. პროსტატის კარცინომის დიაგნოზირებულ პაციენტებზე ჩატარებულ კვლევაში, ანდროგენის შემზღუდავი თერაპია ჩატარდა ანდროგენის რეცეპტორების ბლოკატორებით, რაც იწვევს ანდროგენის ჰორმონის დონის დაქვეითებას. გრძელვადიანი დაკვირვებით, დაფიქსირდა, რომ ანდროგენის ნაკლებობა ამცირებს შარდის ბუშტის კიბოს სიხშირეს. დადგინდა, რომ ანდროგენის ჰორმონი და მისი რეცეპტორი მტკიცედ არის დაკავშირებული შარდის ბუშტის კიბოს პროგრესირებასთან და სიმსივნესთან. დიდ მრავალეროვნულ კოჰორტულ კვლევაში არ იქნა ნაპოვნი კავშირი ar-ის დაკარგვასა და კლინიკურ შედეგებს შორის. მკვლევარებმა ჩაატარეს კვლევა ორ სხვადასხვა ქალაქის საავადმყოფოში და ორივე ცენტრში არ აღინიშნა ar-ის კავშირი პაციენტების სიმსივნის ხარისხთან, ტიპთან, სტადიასთან და სქესთან დაკავშირებით. ar ექსპრესიის დაკარგვა დაფიქსირდა მაღალი ხარისხის უროთელიუმის კიბოს და ინვაზიურ სიმსივნეებში, მაშინ როდესაც არ აღინიშნა კავშირი ar გამოხატულებასა და სიმსივნის რეციდივას შორის. შარდის ბუშტის კარცინომა მიეკუთვნება სიმსივნეთა იმ ჯგუფს, რომლებსაც აქვთ რეციდივის მაღალი მაჩვენებელი; ამიტომ, რეგულარული მეთვალყურეობა შარდის ციტოლოგიით და ცისტოსკოპიით მკურნალობის პროტოკოლის არსებითი ნაწილია. აუცილებელია მარკერების შემუშავება, რომლებიც შეიძლება იყოს პროგნოზული ინდიკატორები შარდის ბუშტის სიმსივნეებში. ar სტატუსი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ენდოკრინული თერაპიის ჩასატარებლად შერჩეულ პაციენტებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 348 მასალა და მეთოდები განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2021 წლების საარქივო მასალა. საერთო ჯამში, კვლევა მოიცავდა ფორმალინში დაფიქსირებულ და პარაფინში ჩაყალიბებულ (ffpe) 40 შემთხვევას, რომელიც გაყოფილი იყო ორ ჯგუფად. პირველი ჯგუფი 20 შემთხვევა, დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა და მეორე ჯგუფი 20 შემთხვევა მაღალი ხარისხის არაინვაზიური უროთელური პაპილური კარცინომისა და ინვაზიური პაპილური კარცინომის თანაარსებობა. ინვაზიური კარცინომის მოლეკულურ ქვეტიპებად დაყოფა განხორციელდა cytokeratin 20-ისა (კლონი) და cytokeratin 5-ის (კლონი) შესწავლით. პროლიფერაციული ინდექსის განსაზღვირათვის გამოყენებლ იქნა ki67 (კლონი), cyclin d1, აპოპტოზის მარკერი bcl2, ანდროგენული რეცეპტორები, ვიზუალიზაციის სისტემა novolinktm max polymer detection system. კვლევა მხარდაჭერილია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომისიის მიერ. h&e და იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (თ.მ; გ.ბ). რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mann-whitney და kruskal-wallis ტესტი. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. შედეგები მარკერების მიხედვით პირველ ჯგუფში (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ck20 პოზიტიური აღმოჩნდა ლუმინალური ქვეტიპის 11 შემთხვევაში (55%), პოზიტიურობა გადანაწილებული იქნა შემდეგნაირად: დაბალი ხარისხის ექსპრესია 4 შემთხვევაში (36%), ზომიერი ექსპრესია 5 შემთხვევაში (45%), მაღალი ექსპრესია 2 შემთხვევაში (19%), ბაზალურ ქვეტიპში ck20 მარკერის პოზიტიურობა გადანაწილებული იქნა შემდეგნაირად: დაბალი ხარისხის ექსპრესია 2 შემთხვევაში (40%), ზომიერი ექსპრესია 2 შემთხვევაში (40%), მაღალი ექსპრესია 1 შემთხვევაში (20%), შერეულ ქვეტიპში ექსპრესია გამოვლინდა 4 შემთხვევაში (100%), რომელთაგან დაბალი ხარისხის ექსპრესიით გამოვლინდა 3 შემთხვევა (75%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 1 შემთხვევა (25%). პირველი ჯგუფის (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 349 კარცინომის თანაარსებობა) უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არანივაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში გამოვლინდა ck 20-ის ექსპრესია 4 შემთხვევაში (38%), მათ შორის დაბალი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევა (19%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევა (19%), ნეგატიური 7 შემთხვევა (62%), მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არანივაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის დროს კი ck 20 პოზიტიური აღმოჩნდა ერთ შემთხვევაში (20%). უროთელური კარცინომის შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არანივაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის შემთხვევაში ck20 მარკერის პოზიტიურობა გამოვლინდა ზომიერი ხარისხით 1 შემთხვევაში (25%), ხოლო ნეგატიური აღმოჩნდა 3 შემთხვევა (75%). მეორე ჯგუფში (მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალური მოლეკულური ქვეტიპისთვის ck 20 პოზიტიური აღმოჩნდა 4 შემთხვევაში ზომიერი ხარისხის ინვაზიით (57%), ნეგატიური აღმოჩნდა 3 შემთხვევა. ბაზალური ქვეტიპისთვის ck20 პოზიტიური აღმოჩნდა 2 შემთხვევაში ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით (25%), ნეგატიური აღმოჩნდა 6 შემთხვევა (75%). შერეული მოლეკულური ქვეტიპისთვის ck20 პოზიტიური აღმოჩნდა 3 შემთხვევაში (60%) ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით, ხოლო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 350 ნეგატიური კი 2 შემთხვევა (40%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ck20 პოზიტიური აღმოჩნდა 7 შემთხვევაში (20%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესიით 3 შემთხვევა (4%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 4 შემთხვევა (57%). ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ck20 ნეგატიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში (8 შემთხვევა, 100%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ck20 პოზიტიური აღმოჩნდა 5 შემთხვევაში (100%), აქედან ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 3 შემთხვევა (60%), ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევა (40%)(იხილეთ სურათი n1). პირველ ჯგუფში (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ck 5 პოზიტიური აღმოჩნდა ბაზალური ქვეტიპის 5 შემთხვევაში (25%), ხოლო ინვაზიური კარცინომის შერეული ქვეტიპი ck 20-ისა და ck 5-ის ერთდროული ექსპრესიით გამოვლინდა 4 შემთხვევაში (20%), საიდანაც დაბალი ხარისხის ექსპრესიით 3 შემთხვევა (75%), ერთი შემთხვევა კი გამოვლინდა მაღალი ხარისხის ექსპრესიით (25%). პირველი ჯგუფის (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) უროთელური კარცინომის ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არანივაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ck5 პოზიტიური აღმოჩნდა 2 შემთხვევაში (40%), შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არანივაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის შემთხვევაში კი ck 5 მარკერის პოზიტიურობა დაბალი ექსპრესიით გამოვლინდა ერთ შემთხვევაში (25%), ზომიერი პოზიტიურობა ასევე ერთ შემთხვევაში (25%). მეორე ჯგუფში (მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალური მოლეკულური ქვეტიპისთვის ck 5 პოზიტიური აღოჩნდა 2 შემთხვევაში (29%) ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით, ნეგატიური კი 5 შემთხვევაში (71%). ბაზალური მოლეკულური ქვეტიპისთვის ck 5 პოზიტიური აღოჩნდა 5 შემთხვევაში (62%) ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით, ნეგატიური 3 შემთხვევა (38%). შერეული მოლეკულური ქვეტიპისთვის ck 5 პოზიტიური აღოჩნდა 3 შემთხვევაში (60%) ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით, ნეგატიური კი 2 შემთხვევაში (40%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის შემთხვევაში ck5 ნეგატიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში (100%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ck5 პოზიტიური აღმოჩნდა 8 შემთხვევაში (100%), მათგან ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 4 შემთხვევა (50%), მაღალი ხარისხის ექსპრესიით ასევე 4 შემთხვევა (50%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული მაღალი ხარისხის არაინვაზიური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 351 პაპილური უროთელური კარცინომის შემთხვევაში ck5 პოზიტიური აღმოჩნდა 5 შემთხვევაში (100%), მათგან ზომიერი ხარისხის ექსპრესია გამოვლინა 4-მა შემთხვევამ (80%), მაღალი ხარისხის ექსპრესია კი ერთმა შემთხვევამ (20%) (იხილეთ სურათი n2) . პირველ ჯგუფში (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალური მოლეკულური ქვეტიპში bcl2 მარკერის პოზიტიურობა აღინიშნა 10 შემთხვევაში (90%), მათ შორის დაბალი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევა (18%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 4 შემთხვევა (36%), მაღალი ხარისხის ექსპრესიით 4 შემთხვევა (36%), ნეგატიური კი აღმოჩნდა ერთი შემთხვევა (10%). ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპში bcl2-ის ექსპრესია გამოვლინდა ხუთივე შემთხვევაში(100%), მათ შორის დაბალი ხარისხის ექსპრესია 3 შემთხვევაში (60%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 2 შემთხვევაში (40%) შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპში bcl პოზიტიური აღმოჩნდა 3 შემთხვევა ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით (75%), ნეგატიური კი აღმოჩნდა 25%. პირველი ჯგუფის (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში bcl2 პოზიტიური აღმოჩნდა თერთმეტ შემთხვევაში (100%), მათ შორის დაბალი ხარისხის ექსპრესიით 8 შემთხვევა (73%), ზომიერი ხარისხი ექსპრესიით 3 შემთხვევაში (27%). პირველი ჯგუფის (დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 352 ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპში პროლიფერაციული მარკერები ki67, პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ექსპრესით გამოვლინდა 4 შემთხვევაში (36%), ზომიერი ექსპრესიით 7 შემთხვევაში (64%); ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპში ki67 პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში, აქედან ზომიერი ექსპრესიით გამოვლინდა ერთ შემთხვევაში (20%), მაღალი ექსპრესიით კი 4 შემთხვევაში (80%); შერეულ მოლეკულ ქვეტიპში ki67 პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში (100%). დაბალი ექსპრესიით გამოლინდა 3 შემთხვევაში (75%), ზომიერი ექსპრესიით ერთ შემთხვევაში (25%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის შემთხვევაში ki67პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში, დაბალი ხარისხის ექსპრესიით გამოვლინდა 11 შემთხვევაში (100%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის შემთხვევაში ki67 პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში, აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესიით გამოვლინდა 2 შემთხვევაში (40%), ზომიერი ექსპრესიით კი 3 შემთხვევაში (60%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებული დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომის დროს ki67პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში, დაბალი ექსპრესიით გამოვლინდა 4 შემთხვევაში (100%). მეორე ჯგუფის (მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპში ki67პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესით გამოვლინდა 5 შემთხვევაში (71%), ზომიერი ექსპრესიით 2 შემთხვევაში (29%). ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპში ki67 პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში, აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესიით გამოვლინდა 5 შემთხვევაში (63%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით კი 3 შემთხვევაში (37%). შერეულ მოლეკულ ქვეტიპში ki67 პოზიტიური აღმოჩნდა ყველა შემთხვევაში (100%), დაბალი ხარისხის ექსპრესიით გამოლინდა 4 შემთხვევაში (80%), ზომიერი ექსპრესიით ერთ შემთხვევაში (20%). ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (100%), დაბალი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევაში (40%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 3 შემთხვევაში (60%). შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (100%), დაბალი ხარისხის ექსპრესიით სამ შემთხვევაში (75%), ზომიერი ხარისხის ექსრესიით 1 შემთხვევაში (25%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (100%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 6 შემთხვევა (55%), მაღალი ხარისხის ექსპრესიით 5 შემთხვევა (45%). (იხ. სურ. 3) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 353 ინვაზიური უროთელური კარცინომის ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (100%) (იხილეთ სურათი n4), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 3 შემთხვევაში (60%), მაღალი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევაში (40%). ინვაზიური უროთელური კარცინომის ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში გამოვლინდა ანდროგენული რეცეპტორების ზომიერი ექსპრესიით ოთხ შემთხვევაში (100%). მეორე ჯგუფის (მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომისა და ინვაზიური უროთელური კარცინომის თანაარსებობა) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 354 ინვაზიური უროთელური კარცინომის ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (7 შემთხვევა, 100%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 3 შემთხვევაში (43%), მაღალი ხარისხის ექსპრესია 4 შემთხვევაში (57%). ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (8 შემთხვევა, 100%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 6 შემთხვევაში (75%), მაღალი ხარისხის ექსპრესიით 2 შემთხვევაში (25%). შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპში ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლინდა ყველა შემთხვევაში (5 შემთხვევა, 100%), ზომიერი ხარისხის ექსპრესიით 4 შემთხვევაში (80%), მაღალი ხარისხის ექსრესიით 1 შემთხვევაში (20%). შედარება ck20 მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ლუმინალურ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 2.6-ჯერ, აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 1.8-ჯერ, საშუალო ხარისხის ექსპრესია2.3-ჯერ, ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. ck20 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში შერეულ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 4-ჯერ, აქედან დაბალი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია კი გამოხატულია თანაბრად ორივე შემთხვევაში (იხ. დიაგრამა n1). ck20 მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ლუმინალურ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 1.7-ჯერ, აქედან დაბალი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია კი ორივე შემთხვევაში თანაბრადაა გამოხატული. ck20 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 355 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და შერეულ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში, ზომიერი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია ვლინდება ერთნაირად, შესაბამისად, 60% და 40%-ში. ck5 მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ბაზალურ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 2.5-ჯერ, აქედან დაბალი და ზომიერი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 2-ჯერ. ck5 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში შერეულ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 2-ჯერ, აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 3-ჯერ, შერეული ქვეტიპისგან განსხვავებით მისთვის დამახასიათებელია ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 25%-ში, მაღალი ხარისხის ექსპრესია კი არ ვლინდება (იხილეთ დიაგრამა n2). ck5 მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ბაზალურ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 1.6-ჯერ, აქედან დაბალი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია კი მეტია 1.24-ჯერ. ck5 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში შერეულ ქვეტიპთან შედარებით ნაკლებია 1.6-ჯერ, აქედან დაბალი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია კი ნაკლებია 1.3ჯერ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 356 bcl2 მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში ლუმინალურ ქვეტიპთან შედარებით მეტია 1.1-ჯერ, აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 4-ჯერ, საშუალო ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 1.3-ჯერ, ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. bcl2 მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ბაზალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 1.6-ჯერ, ხოლო საშუალო და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. bcl2 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომაში შერეულ ქვეტიპთან შედარებით მეტია 1.3-ჯერ, აქედან შერეული ქვეტიპისგან განსხვავებით დაბალი ხარისხის ექსპრესია ვლინდება ყველა შემთხვევაში (100%), ხოლო ზომიერი და დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება (იხ. დიაგრამა n3). ki67 მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ლუმინალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 2.7-ჯერ, ზომიერი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. ki67 მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ბაზალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან ზომიერი ხარისხის ექსპრესია მეტია 3-ჯერ, ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ არის დამახასიათებელი. ki67 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და შერეულ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 1.3-ჯერ, ხოლო ზომიერი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. (იხ. დიაგრამა n4). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 357 ki67 მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ლუმინალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 1.24-ჯერ, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 1.48-ჯერ, ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. ki67 მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ბაზალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 1.4ჯერ, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია მეტია 3-ჯერ, მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. ki67 მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და შერეულ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია მეტია 2-ჯერ, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 3-ჯერ, ხოლო მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება. ar მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ლუმინალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია ვლინდება თანაბრად ორივე შემთხვევაში. ar მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ბაზალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია ვლინდება თანაბრად ორივე შემთხვევაში (60%). ar მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და შერეულ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი და მაღალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ხოლო ზომიერი ხარისხის ექსპრესია მეტია 4-ჯერ (100%) (იხ. დიაგრამა n5). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 358 ar მარკერის პოზიტიურობა ლუმინალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ლუმინალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია ნაკლებია 1.7-ჯერ. ar მარკერის პოზიტიურობა ბაზალურ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და ბაზალურ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია მეტია 2-ჯერ. ar მარკერის პოზიტიურობა შერეულ მოლეკულურ ქვეტიპთან ასოცირებულ მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ პაპილურ უროთელურ კარცინომასა და შერეულ ქვეტიპში დადებითია ყველა შემთხვევაში (100%), აქედან დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ ვლინდება, ზომიერი ხარისხის ექსპრესია მეტია 2-ჯერ. დასკვნა კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ უროთელური ინვაზიური კარცინომების მოლეკულური ქვეტიპები სხვადასხვა ინტენსივობით აექსპრესირებენ ck20 და ck5-ს. უფრო მეტიც არსებობს შერეული, ჰიბრიდული ფორმები ორივე მარკერის თანაარსებობით, რაც მიუთითებს ინვაზიური კარცინომების სიმსივნისშიდა ჰეტეროგენულ ბუნებაზე, რაზეც სავარაუდოდ არის დამოკიდებული ერთი და იგივე ჰისტოლოგიური ტიპის სიმსივნეების სხვადასხვა კლინიკური მიმდინარეობა და პროგნოზი. დაბალი და მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომების ფენოტიპური მახასიათებლები პრინციპულად განსხვავდება ინვაზიური უროთელური კარცინომის მახასიათებლებისაგან, რაც საფუძველს იძლევა ვივარაუდოთ, რომ ისინი განსხვავებული სიმსივნეებია და ინვაზიურ კარცინომად ტრანსფორმირებისათვის ჭირდებათ გენომის დამატებითი ცვლილებები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 359 მათ შორის არსებული ფენოტიპური განსხვავებები სავარაუდოდ განსაზღვრას რეციდივისა და ინვაზიურად ტრანსფორმაციის რისკს. ck20, ck5, აპოპტოზური და პროლიფერაციული მხასიათებლები ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესიასთან ერთად შესაძლებელია გამოყენებული იქნას დაბალი და მაღალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომების რეციდივისა და ინვაზიურ კარცინომად ტრანსფორმაციის რისკის შესაფასებლად. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] a. g. robertson et al., “comprehensive molecular characterization of muscle-invasive bladder cancer,” cell, vol. 171, no. 3, pp. 540-556.e25, oct. 2017, doi: 10.1016/j.cell.2017.09.007. [2] l. trilla-fuertes et al., “biological molecular layer classification of muscle-invasive bladder cancer opens new treatment opportunities,” bmc cancer, vol. 19, no. 1, jun. 2019, doi: 10.1186/s12885-019-5858-z. [3] a. tripathi and e. r. plimack, “immunotherapy for urothelial carcinoma: current evidence and future directions,” curr urol rep, vol. 19, no. 12, dec. 2018, doi: 10.1007/s11934-018-0851-7. [4] h. ide, s. inoue, and h. miyamoto, “histopathological and prognostic significance of the expression of sex hormone receptors in bladder cancer: a meta-analysis of immunohistochemical studies,” plos one, vol. 12, no. 3, mar. 2017, doi: 10.1371/journal.pone.0174746. [5] p. a. humphrey, h. moch, a. l. cubilla, t. m. ulbright, and v. e. reuter, “the 2016 who classification of tumours of the urinary system and male genital organs—part b: prostate and bladder tumours,” eur urol, vol. 70, no. 1, pp. 106–119, 2016, doi: 10.1016/j.eururo.2016.02.028. [6] e. m. compérat et al., “grading of urothelial carcinoma and the new ‘world health organisation classification of tumours of the urinary system and male genital organs 2016,’” eur urol focus, vol. 5, no. 3, pp. 457–466, may 2019, doi: 10.1016/j.euf.2018.01.003. [7] n. t. gaisa et al., “different immunohistochemical and ultrastructural phenotypes of squamous differentiation in bladder cancer,” virchows archiv, vol. 458, no. 3, pp. 301–312, mar. 2011, doi: 10.1007/s00428-010-1017-2. [8] j. de la rosette, f. smedts, c. schoots, h. hoek, and p. laguna, “changing patterns of keratin expression could be associated with functional maturation of the developing human bladder,” j urol, pp. 709–717, aug. 2002, doi: 10.1097/00005392-200208000-00085. [9] k. t. mai, a. busca, and e. c. belanger, “flat intraurothelial neoplasia exhibiting diffuse immunoreactivity for cd44 and cytokeratin 5 (urothelial stem cell/basal cell markers): a variant of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 360 intraurothelial neoplasia commonly associated with muscle-invasive urothelial carcinoma,” applied immunohistochemistry and molecular morphology, vol. 25, no. 7, pp. 505–512, 2017, doi: 10.1097/pai.0000000000000334. [10] s. jung et al., “the role of immunohistochemistry in the diagnosis of flat urothelial lesions: a study using ck20, ck5/6, p53, cd138, and her2/neu,” ann diagn pathol, vol. 18, no. 1, pp. 27–32, feb. 2014, doi: 10.1016/j.anndiagpath.2013.10.006. [11] d. sikic et al., “immunohistochemiocal subtyping using ck20 and ck5 can identify urothelial carcinomas of the upper urinary tract with a poor prognosis,” plos one, vol. 12, no. 6, jun. 2017, doi: 10.1371/journal.pone.0179602. [12] t. kawahara et al., “enzalutamide inhibits androgen receptor–positive bladder cancer cell growth,” urologic oncology: seminars and original investigations, vol. 34, no. 10, pp. 432.e15-432.e23, oct. 2016, doi: 10.1016/j.urolonc.2016.05.016. [13] t. powles et al., “efficacy and safety of durvalumab in locally advanced or metastatic urothelial carcinoma: updated results from a phase 1/2 open-label study,” jama oncol, vol. 3, no. 9, sep. 2017, doi: 10.1001/jamaoncol.2017.2411. [14] h. d. pearse, r. r. reed, and c. v. hodges, “radical cystectomy for bladder cancer,” journal of urology, vol. 119, no. 2, pp. 216–218, 1978, doi: 10.1016/s0022-5347(17)57437-6. [15] d. m. parkin, “the global burden of urinary bladder cancer.,” scand j urol nephrol suppl, no. 218, pp. 12–20, 2008, doi: 10.1080/03008880802285032. [16] a. tripathi and s. gupta, “androgen receptor in bladder cancer: a promising therapeutic target,” asian j urol, vol. 7, no. 3, p. 284, jul. 2020, doi: 10.1016/j.ajur.2020.05.011. [17] m. yasui et al., “androgen receptor mrna expression is a predictor for recurrence-free survival in non-muscle invasive bladder cancer,” bmc cancer, vol. 19, no. 1, apr. 2019, doi: 10.1186/s12885019-5512-9. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 361 comparative analysis of changes in proliferative-apoptotic and hormonal status of noninvasive papillary urothelial carcinomas with molecular subtypes of invasive carcinomas d. kajaia d. kochiashvili sh. kepuladze g. burkadze abstract invasive urothelial carcinoma is the most common bladder malignancy, comprising 90% of all primary bladder carcinomas. according to the statistics of georgia, according to ncdc data, bladder cancer is the third most common cancer among men. as a result of non-invasive urothelial carcinoma, 70% of the operated patients developed a recurrence in the 5-year period after the surgical intervention on the urinary bladder, among which the share of advanced, metastatic cases is 10-20%. therefore, regardless of the same degree of differentiation and staging, the recurrence and progression of urothelial carcinoma varies in different patients. a cohort retrograde study was carried out, for which archival material of the teaching-scientific and diagnostic laboratory of tbilisi state medical university for the years 2019-2021 was used. the results of the study showed that molecular subtypes of urothelial invasive carcinomas express ck20 and ck5 with different intensity. moreover, there are mixed, hybrid forms with the coexistence of both markers, which indicates the intratumoral heterogeneous nature of invasive carcinomas, which probably depends on the different clinical course and prognosis of tumors of the same histological type. the phenotypic characteristics of lowand highgrade non-invasive papillary urothelial carcinomas are fundamentally different from the characteristics of invasive urothelial carcinoma, which gives reason to assume that they are different tumors and require additional genomic changes to transform into invasive carcinoma. the phenotypic differences between them are likely to determine the risk of recurrence and invasive transformation. ck20, ck5, apoptotic and proliferative characteristics with androgen receptor expression together, it can be used to assess the risk of recurrence and transformation to invasive carcinoma of lowand high-grade noninvasive papillary urothelial carcinomas. key words: urothelial carcinoma; molecular subtypes; non-invasive papillary urothelial carcinoma; proliferative index; apoptotic index georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 116 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.15 საქართველოში ადგილობრივ დონეზე გენდერის სფეროში არსებული მდგომარეობა და გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმები კავკასიის უნივერსიტეტი, კავკასიის ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა სკოლა, ასოცირებული პროფესორი აბსტრაქტი ნაშრომი მიზნად ისახავს, საქართველოში ადგილობრივ თვითმმართველობაში გენდერული თანასწორობის პრინციპების დამკვიდრებასთან დაკავშირებული აქტუალური მდგომარეობის აღწერას და საჭიროებების/მოთხოვნილებების იდენტიფიცირებას, ვითარების შემდგომი გაუმჯობესების მიზნით ბიუჯეტის, მომსახურების, დაგეგმვის, კანონმდებლობისა და ქალთა სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური ცხოვრების ხელშეწყობის კუთხით. კვლევის მიზანია, საქართველოში ადგილობრივ დონეზე გენდერის სფეროში არსებული მდგომარეობის ანალიზი და გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმები შესწავლა. საძიებო სიტყვები: ადგილობრივი თვითმმართველობა, გენდერული თანასწორობა, მოქალაქეთა ჩართულობა, ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელე, ინსტიტუციური მექანიზმები შესავალი სახელმწიფო და ადგილობრივ დონეზე ეფექტური გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის გატარებისათვის აუცილებელია ქვეყანაში არსებობდეს შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზა და ინსტიტუციური მექანიზმები, რომლებიც უზრუნველყოფენ გენდერული თანასწორობის მიღწევის სტრატეგიის შემუშავებასა და განხორციელებას, აგრეთვე, ამ სფეროში აღებული საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულების კოორდინირებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 117 სწორედ ამ მიზნებიდან გამომდინარე, ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით განისაზღვრა, რომ, ერთი მხრივ, საერთო კრების საქმიანობაში უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ქალისა და მამაკაცის თანასწორი მონაწილეობის შესაძლებლობა24 და, მეორე მხრივ, სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოში ერთი სქესის წარმომადგენელთა რაოდენობა 1/3-ზე ნაკლები არ უნდა იყოს. სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო უფლებამოსილი არ არის, თუ დარღვეულია ამ პუნქტის მოთხოვნა.25 კვლევების უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ საქართველოში პოსტსაბჭოთა პერიოდთან შედარებით გენდერული თანასწორობის პოლიტიკა განვითარდა რაც გამოიხატება იმაში, რომ უახლოეს წარსულში გენდერული ნიშნით დისკრიმინაციას, ოჯახში ძალადობას არანაირი აღიარება არ ჰქონდა არც საკანონმდებლო და არც საზოგადო სივრცეში. ამ ეტაპზე სიტუაცია გაუმჯობესებულია, საკანონმდებლო დონეზე არაერთი რეგულაცია შემუშავდა 2006 წელს სახელმწიფომ კანონი მიიღო ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ, ხოლო 2010 წელს გენდერული თანასწორობის კანონი, ცვლილებები შევიდა საარჩევნო კვოტებთან დაკავშირებით კანონში, რომელიც პოლიტიკურ გაერთიანებებს ეხება და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში პოლიტიკოს ქალთა მონაწილეობის გაზრდის ხელშეწყობას გულისხმობს.26 კანონმდებლობის თვალსაზრისით მდგომარეობის გაუმჯობესების პარალელურად შეიქმნა კანონის და სახელმწიფოს გენდერული პოლიტიკის განხორციელების პარლამენტის თავჯდომარესთან არსებული მუდმივმოქმედი გენდერული თანასწორობის საკონსულტაციო საბჭო, რომელიც უშუალოდ ჩართულია გენდერული პოლიტიკის გატარების პროცესში და მონაწილეობს სამოქმედო გეგმების დასახვაში გაზრდილია საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლებისგან დაინტერესება. ბოლო წლების განმავლობაში იგრძნობა საზოგადოების განწყობების მცირედი ცვლილება უკეთესობისაკენ გენდერული თანასწორობის მიმართულებით, რაც საზოგადოების მხრიდან რეაქციიების და მგრძნობელობის გაზრდის მიმართულებით შეინიშნება. თუ ადრე ოჯახურ ძალადობის თემას ცინიკურად ეკიდებოდნენ, დღეს ეს დამოკიდებულება მეტ-ნაკლებად შეცვლილია. გაიზარდა იმ ადამიანების რიცხვი, ვინც თვლის, რომ პოლიტიკაში თანაბრად უნდა იყვნენ ქალებიც და მამაკაცებიც. გაიზარდა იმ ადამიანების რიცხვი, ვინც თვლის, რომ ქალს უნდა ჰქონდეს დამოუკიდებელი ეკონომიკური შემოსავალი. იმ ქალების რიცხვი გაიზარდა ვინც აცნობიერებს და აღიარებს, რომ დისკრიმინირებულია. თუმცა, სოციოლოგიური კვლევები და ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ აღნიშნული ცვლილებების და წინ გადადგმული ნაბიჯების მიუხედავად საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის გატარება დიდ სირთულეს წარმოადგენს. საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის გატარება მთელრიგ სირთულეებს აწყდება და გენდერის აქტივისტების მიერ საკმაოდ არადამაკმაყოფილებლად ფასდება: 24 ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ კოდექსი, მუხლი 852. 25 იქვე, მუხლი 861. 26 ჯაფარიძე ელენე, 2012. css. გენდერული თანასწორობის პროგრამა. საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის შეფასება ქალთა ორგანიზაციების მიერ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 118  უპირველესად, იმიტომ, რომ არსებული კანონები საკმარისად დახვეწილი და ქართულ რეალობას მორგებული არ არის და რაც მთავარია, კანონთა აღსრულება ხშირ შემთხვევაში არ ხდება. საკუთარი მოსაზრების განსამტკიცებლად გამოკითხულ ექსპერტთა უმეტესობას სტატისტიკური მონაცემები მოყავს მაგალითად, რომლებიც ცხადყოფს, რომ საქართველო ეუთოს ქვეყნებს შორის გენდერული თანასწორობის მიმართულებით 135 ქვეყნიდან 86-ე ადგილს იკავებს.  გვაქვს ფურცელზე უამრავი კანონი, cedaw კონვენცია მივიღეთ, მაგრამ რეალურად არანაირი ქმედებები არ არის.  მმართველობითი სტრუქტურები სათანადოდ ვერ აცნობიერებენ გენდერული თანასწორობის რეალურ მნიშვნელობას და შესაბამისად, არაეფექტურად ცდილობენ უთანასწორობასთან გამკლავებას.  ექსპერტებმა ყურადღება იმ საკითხზეც გაამახვილეს, რომ სახელმწიფოს მხრიდან არ არსებობს ნება, რომ სრულყოფილი გენდერული პოლიტიკა გაატაროს. გენდერული თანასწორობის განხორციელება არ უნდა იყოს დამოკიდებული საერთაშორისო დონორებზე, რომლეთა პრიორიტეტი და სამოქმედო გეგმაში შესული პუნქტია საქართველოში ამ სფეროს განვითარება.  გენდერულ პოლიტიკას დღეს სქართველოში ქმნიან ის ნორმატიული მოთხოვნები რაც ახლავს საერთაშორისო საზოგადოებას, იმიტომ რომ ქვეყნის შიგნით ძალიან ცოტა ძალაა იმისთვის, რომ ეს პოლიტიკა განხორციელდეს.  ექსპერტები თვლიან რომ სახელმწიფოს მხრიდან გენდერული თანასწორობის მიმართულებით ღონისძიებების ჩასატარებლად არასაკმარისი თანხები გამოყოფა; მათ მიაჩნიათ, რომ ამ ეტაპზე საქართველოში გენდერული პოლიტიკის განსახორციელებლად ბევრად მეტი ფიზიკური, ადამიანური და ფინანსური რესურსია საჭირო, ხოლო სახელმწიფო საკითხზე ფოკუსირებას არ ახდენს და მწირ თანხებს გამოყოფს. ამ თანხებსაც იმიტომ გამოყოფს, რომ უნდა დაემორჩილოს საერთაშორისო საზოგადოების მოთხოვნას.  სახელმწიფოს მიერ გამოყოფილი არასაკმარისი დაფინანსების გარდა, კვლევები ყურადღებას ამახვილებენ ქალთა პასიური მდგომარეობის კავშირზე ეკონომიკურ ფაქტორებთან. ეკონომიკური სიღარიბის ფონზე შეუძლებელია ქალს ჰქონდეს მოტივაცია და დრო სხვადასხვა სოციალურ და მითუმეტეს პოლიტიკურ პროცესებში აქტიურად იყოს ჩართული. ქალების გააქტიურება მათი ეკონომიკური გაძლიერებაშია. გამოითქმის ვარაუდი, რომ როგორც კი საშუალო ფენის წარმომადგენელი ქალები ეკონომიკურად გაძლიერდებიან, მათი ინერტული პოზიციაც გაქრება და სხვადასხვა სოციალურ პროცესში უფრო აქტიურად ჩაებმებიან. თუმცა მეორეს მხრივ, თუარ გააქტიურდნენ ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების რეალური პერსპექტივებიც ნაკლებ რეალისტურია.  პეკინის მოქმედებათა პლატფორმის 289 პუნქტის თანახმად, ქალისა და მამაკაცის თანასწორობაზე დამყარებული სოციალური, ეკონომიკური, პოლიტიკური და ინტელექტუალური კლიმატის შექმნა საქართველოს რეალობაში სუსტად არის განხორციელებული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 119 1. სოციოლოგიური კვლევის მონაცემების ანალიზი 1.1 კვლევის დიზაინი კვლევის მეთოდოლოგია მოცემული ემპირიული სოციოლოგიური კვლევა მიზნად ისახავს საქართველოში ადგილობრივ დონეზე გენდერის სფეროში არსებული ვითარების და გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმების შესწავლას. კვლევაში აღწერილი და გაანალიზებულია საქართველოს სხვადასხვა მუნიციპალიტეტების საკრებულოებისა და გამგეობების თანამშრომელების და ადგილობრივი მოსახლეობის სურვილები, მოთხოვნები, პრეტენზიები და მოსაზრებები ადგილობრივი თვითმმართველობის პრიორიტეტულ საჭიროებებთან დაკავშირებით. დასახული მიზნებიდან გამომდინარე გამოიყო ემპირიული სოციოლოგირი კვლევის ორი ობიექტი:  სხვადასხვა მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის წევრები;  სხვადასხვა მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა. სოციოლოგიური კვლევა დაეყრდნო თვისებრივი და რაოდენობრივი სოციოლოგიური კვლევის მეთოდებს. თვისებრივი კვლევის მეთოდები. მოხდა მოცემული კვლევისათვის ადეკვატური მეთოდების შერჩევა კვლევა დაეყრდნო სიღრმისეული ინტერვიუების და დოკუმენტების ანალიზის მეთოდებს: სიღრმისეული ინტერვიუები ჩატარდა ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელეებთან საკვლევ საკითხებთან დაკავშირებით, არასტრუქტურიზებული სოციოლოგიური კვლევის კითხვარით, რაც გულისხმობს საუბარს კითხვების მკაცრი დეტალიზაციის გარეშე, მაგრამ ერთიანი გეგმის მიხედვით. სიღრმისეული ინტერვიუ არის პირისპირ საუბარი რესპონდენტთან (face to face interview), რომელიც ტარდება წინასწარ შემუშავებული გეგმის მიხედვით. დოკუმენტების ანალიზის მეთოდის გამოყენებით მოხდა თვითმმართველობის სამართლებრივი დოკუმენტაციის ანალიზი. კერძოდ, გამოვითხოვეთ სამიზნე მუნიციპალიტეტებიდან სხვადასხვა სამსახურების დებულებები და თანამშრომლების შრომით აღწერილობები (სამოქმედო გეგმა, გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელი პირების სამუშაო აღწერილობები და ა.შ.). დოკუმენტების ანალიზი განხორციელდა ძირითადად თვისებრივი ანუ დისკურსული ანალიზის მეთოდის გამოყენებით; თვისებრივი (დისკურსული) ანალიზი დაეყრდნო თვითმმართველობის მიერ მოწოდებული დოკუმენტების ტექსტების გაგების მექანიზმს. მისი არსი მდგომარეობს დოკუმენტების სიღრმისეულ ლოგიკურ კვლევაში, მათ ავტორთა პოზიციების გარკვევაში, კანონთან შესაბმისობისდადგენაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 120 სოციოლოგიური კვლევა ასევე დაეყრდნო რაოდენობრივ კვლევის მეთოდს. რაოდენობრივი კვლევის მეთოდის, ანკეტირების საშუალებით, ადგილობრივ მოხელეების და მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის გამოკითხვა საკვლევ საკითხთან დაკავშირებით. ანკეტირების პროცესში ადგილობრივი თვითმმართველობის წევრებმა და მუნიციპალიტეტის მოსახლეობამ წერილობით გასცა პასუხი კითხვებზე, რომლებიც დასმული იყო ანკეტაში. მუნიციპალიტეტების შერჩევის კრიტერიუმების განსაზღვრა თვისებრივი კვლევისათვის კვლევის მიზნებისა და ამოცანების გათვალისწინებით ჩამოყალიბდა შერჩევის კრიტერიუმები, რომელთა შესაბამისადაც განისაზღვრა მუნიციპალიტეტების ნუსხა, რომლებშიც ჩატარდა სოციოლოგიური კვლევის საველე სამუშაოები. შერჩევაში განმსაზღვრელია შემდეგი ფაქტორები: გათვალისწინებული იქნება საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა, შერჩევის მთავარი კრიტერიუმები სწორედ აქედან გამომდინარეობს. სიღრმისეული ინტერვიუებისათვის მუნიციპალიტეტების შერჩევის მთავარი კრიტერიუმი იყო მუნიციპალიტეტები, რომლებშიც სხვადასხვა კვლევების და მუნიციპალიტეტების ოფიციალური ვებ-გვერდების ანალიზის შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის თანახმად მეტ-ნაკლებად ფუნქციონირბდა გენდერული თანასწორობის მრჩეველის ინსტიტუტი. შესაბამისად შემუშავებული არასტრუქტურიზებული კითხვარის საფუძველზე ინტერვიუების განხორციელდა 2018 საქართველოს 9 რეგიონის 27 მუნიციპალიტეტში (იხ. ცხრილი 1). ცხრილი 1. თვისებრივი კვლევის შერჩევა კახეთის რეგიონი ქვემო ქართლის რეგიონი იმერეთის რეგიონი აჭარის რეგიონი 1.ლაგოდეხი 8.მარნეული 15.ხარაგაული 23.ქობულეთი 2.სიღნაღი 9.ბოლნისი 16.ზესტაფონი 24.ხულო 3.ახმეტა 10.დმანისი 17.თერჯოლა 25.შუახევი შიდა ქართლის რეგიონი სამცხე-ჯავახეთის რეგიონი 18.წყალტუბო 26.ხელვაჩაური 4.გორი 11.ბორჯომი 19.სამტრედია 27.ბათუმი 5. ქ.გორი 12.ასპინძა 20.ჭიათურა მცხეთა-მთიანეთის რეგიონი 13.ახალციხე 21.საჩხერე 6. თიანეთი სამეგრელს რეგიონი გურიის რეგიონი 7.ყაზბეგი 14.ზუგდიდი 22.ოზურგეთი სიღრმისეული ინტერვიუ ჩატარდა სულ 81 სუბიექტთან მათ სამუშაო ადგილას, წინასწარი შეთანხმებისა და კონფიდენციალურობის დაცვის გარანტიის საფუძველზე. თითეული ინტერვიუ დაახლოებით 50-70 წუთი გრძელდებოდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 121 მუნიციპალიტეტების შერჩევის კრიტერიუმების განსაზღვრა რაოდენობრივი კვლევისათვის კვლევის მიზნებისა და ამოცანების გათვალისწინებით ჩამოყალიბდა შერჩევის კრიტერიუმები, რომელთა შესაბამისადაც განისაზღვრა მუნიციპალიტეტების შერჩევითი ერთობლიობა, რომლებშიც ჩატარდა სოციოლოგიური კვლევის საველე სამუშაოები. შერჩევაში განმსაზღვრელია შემდეგი ფაქტორები: გათვალისწინებული იქნება საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა, შერჩევის მთავარი კრიტერიუმები სწორედ აქედან გამომდინარეობს. მუნიციპალიტეტების შერჩევის მთავარი კრიტერიუმი იყო ადგილობრივ თვითმმართველ ერთეულებში არსებული გენდერული ბალანსი. შეირჩა მუნიციპალიტეტები სადაც, ბალანსი მნიშვნელოვნად დარღვეულია მამაკაცების სასარგებლოდ და ქალთა წარმომადგენლობა დაბალია, ასევე სადაც ქალთა წარმომადგენლობა უფრო დიდია და ორივე სქესი მეტ-ნაკლებად თანაბრად არის წარმოდგენილი. რეპრეზენტატული სურათის შესაქმნელად გათვალისწინებულია მუნიციპალიტეტების სიდიდე (ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობრივი მაჩვენებელი) და ეთნიკური შემადგენლობა. მოცემულ შერჩევაში არ მონაწილეობენ დიდი ქალაქები, რადგან მათში წარმომადგენლობითი კვლევა დამატებით ხარჯებსა და რესურსებს მოითხოვს (დროის თვალსაზრისით, ბიუჯეტის მხრივ და ა.შ.). რაოდენობრივი კვლევა ჩატარდა საქართველოს 4 რეგიონის 6 მუნიციპალიტეტში (იხ. ცხრილი 2). ცხრილი 21. რაოდენობრივი კვლევის შერჩევა: კახეთის რეგიონი ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი სიღნაღის მუნიციპალიტეტი იმერეთის რეგიონი თერჯოლის მუნიციპალიტეტი სამცხე-ჯავახეთის რეგიონი ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ახალციხის მუნიციპალიტეტი ქვემო ქართლის რეგიონი მარნეულის მუიციპალიტეტი ადგილობრივ თვითმმართველობებში რესპონდენტების შერჩევის კრიტერიუმები კვლევის სპეციფიკის გათვალისწინებით და თვითმმართველობის პროცესში ჩართული სოციალური აქტორების დიფერენცირებულად წარმოდგენისათვის, სხვადასხვა სტატუსის მქონე თვითმმართველობების მოხელეების განწყობების გაგებისა და ახსნის მიზნით გამოიყო კვლევის შემდეგი ობიექტები/ჯგუფები: ადგილობრივი თვითმმართველობის საკრებულოს წარმომადგენლები – აღნიშნული სამიზნე ჯგუფი სუბორდინაციის თვალსაზრისით არაერთგვაროვანია, ამიტომ საჭიროა მათი შეხედულებების დიფერენცირებულად შესწავლა, რათა შესაძლებელი იყოს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 122 ჯგუფებს შორის მსგავსი და განსხვავებული განწყობების დადგენა. შესაბამისად, გამიყო შემდეგი ქვეჯგუფები:  საკრებულოების თავჯდომარეები.  საკრებულოების თავჯდომარეების მოადგილეები.  საკრებულოების კომისიების თავჯდომარეები.  საკრებულოების ფრაქციების თავჯდომარეები.  საკრებულოების წევრები. ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოს გამგეობის შემდეგი წარმომადგენლები:  გამგებლები (მუნიციპალიტეტი)/მერები (თვითმმართველი ქალაქი).  გამგებლის თანაშემწეები გენდერულ საკითხებში.  სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელები. მუნიციპალიტეტების მოსახლეობის შერჩევის კრიტერიუმები სოციოლოგიური კვლევა ჩატარდა ალბათური შერჩევის მეთოდით. ადგილობრივი მოსახლეობის შერჩევითი ერთობლიობა შემუშავდება სხვადასხვა ინდიკატორების გათვალისწინებით: სქესი, ასაკი, საცხოვერებელი ადგილი, განათლება, ეროვნება, საქმიანობის სფერო და ა.შ. შემუშავებული კრიტერიუმების გათვალისწინებით რაოდენობრივ კვლევაში სპეციალურად შედგენილი სოციოლოგიური კვლევის კითხვარით გამოიკითხება 350 რესპონდენტი. სულ გამოიკითხა მუნიციპალიტეტში მცხოვრები 150 საარჩევნო უფლების მქონე მოქალაქე (ძირითადად, გამოკითხულთა შორის იყო 18-დან 60 წლამდე ასაკობრივი ჯგუფი) და თვითმმართველი ორგანოს 200 მოხელე (იხ. ცხრილი 3). ცხრილი 3. სოციოლოგიურ კველევაში მონაწილე რესპონდენტების დემოგრაფიული მონაცემები27 გამოკითხული რესპონდენტები მოსახლეობა გამგეობა საკრებულო 43% 31% 26% გამოკითხული რესპონდენტების სქესი ქალი კაცი 62% 38% გამოკითხული რესპონდენტების ასაკი 18-25 26-35 36-45 46-55 56+ 8% 39% 31% 17% 5% გამოკითხული რესპონდენტების ეროვნება ქართველი სომეხი აზერბაიანელი სხვა 90% 6% 4% 0% რაოდენობრივი სოციოლოგიური კვლევის (ანკეტირების) პირველადი მონაცემების დამუშავება განხორციელდა სტატისტიკური პროგრამის spss საშუალებით. მონაცემის ანალიზისათვის გამოყენებული იქნა ისეთი მეთოდები, როგორიცაა მონაცემების დაჯგუფება, ტიპოლოგია, კორელაციური ანალიზი და ა.შ. 27 კვლევის ყველა პროცენტული მაჩვენებლები დამრგვალებულია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 123 2. გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმების მიმოხილვა სოციოლოგიური კვლევის ძირითადი საკითხი ადგილობრივ თვითმმართველობაში გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის ინსტიტუციური მექანიზმების შესწავლა წარმოადგენდა. ამ ინსტიტუტების გამართული ფუნქციონირება ქალთა მონაწილეობისა და ჩართულობის ხარისხის, გენდერული თანასწორობის მნიშვნელოვანი ინდიკატორი და წინაპირობაა. 2014 წელს გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის განხორციელების ღონისძიებათა 2014−2016 წლების სამოქმედო გეგმი28 გათვალისწინებულ იქნა საქართველოს მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩევლის თანამდებობის შემოღება და მათთვის შესაბამისი ტრენინგების ჩატარება.29 2016 წელს, როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს კანონში „გენდერული თანასწორობის შესახებ“ შევიდა ცვლილება (მუხლი: 13 11; 12), რომლის მიხედვითაც ადგილობრივ თვითმმართველობებში გენდერის საკითხებში მრჩევლის თანამდებობა და საკრებულოების მიერ მუნიციპალური გენდერული თანასწორობის საბჭოების შექმნა სავალდებულო გახდა. გენდერის საკითხებში მრჩევლის ფუნქციებში შედის სწორედ გენდერული საკითხების მეინსტრიმინგი და ქალების მონაწილეობის ხელშეწყობა გადაწყვეტილების მიღებისა და დაგეგმარების პროცესებში. აღნიშნული საბჭოს შემადგენლობა, სტატუსი, ფუნქციები და უფლებამოსილება განისაზრღვრება საკრებულოს რეგლამენტით და მუნიციპალური გენდერული თანასწორობის საბჭოს დებულებით, რომელსაც ამტკიცებს შესაბამისი საკრებულო. მოცემულ თავში ყურადღება გამახვილდება მუნიციპალიტეტების, იურიდიული დოკუმენტების (დადგენილებები, დებულებები და ა.შ.), desk research-ის შედეგად მოპოვებული მონაცემების და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების წარმომადგენლებთან ინტერვიუების30 ანალიზზე. დადგინდა და შეფასდა გამგეობებსა და საკრებულოებში, ასევე ზოგიერთი თვითმმართველი ქალაქების მერიაში გენადერული თანასწორობის მრჩეველთა და მუნიციპალური გენდერული თანასწორობის საბჭოების არსებობა/არ არსებობა, მათი საქმიანობა, უფლებამოსილების ფარგლები, გამოწვევები, მათი ეფექტური საქმიანობისთვის მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო თემატიკა და საჭიროებები, საქმიანობის ხელისშემშლელი ფაქტორები და ადგილობრივ თვითმმართველობებში ინსტიტუციური მექანიზმის განვითარებისათვის არსებული შესაძლებლობები, ადამიანური და ტექნიკური 28 „გენდერული თანასწორობის სამოქმედო გეგმა 2014-2016 წლებისათვის“.https://mod.gov.ge/assets/up-modul/uploads/pdf/gender/genderuli-tanasworobis-erovnulisamoqmedo-gegma.pdf 29 იხ. „საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის განხორციელების ღონისძიებათა 2014−2016 წლების სამოქმედო გეგმა“; პუნქტი 5.1.3.მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩევლის თანამდებობის შემოღება და დაკავება; მათთვის შესაბამისი ტრენინგების ჩატარება 30 შენიშვნა: ქალთა საინფორმაციო ცენტრმა 2015 წელს, გენდერული საინფორმაციო სააგენტოს პორტალის ბაზაზე შექმნა მონაცემთა რუკა, სადაც განთავსდა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩეველთა საკონტაქტო მონაცემები. ინტერვიუებისათვის რესპონდენტები შეირჩა გენდერული საინფორმაციო სააგენტოს პორტალზე განთავსებულ მონაცემთა რუკისა და მუნიციპალიტეტების ვებ-გვერდების ანალიზის საფუძველზე. რუკა იხ.: http://www.ginsc.net/map_georgia_mncp.php?lang=ge http://www.ginsc.net/map_georgia_mncp.php?lang=ge georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 124 რესურსები. რათა გახდეს შესაძელებელი ინფორმირებულობის, ცოდნის დონის ამაღლებისა და უნარ-ჩვეევების გაძლიერებისათვის სამომავლო გზების დასახვა. 2.1 გენდერული თანასწორობის მრჩეველი კვლევის საწყის ეტაპზე გამოვლინდა მუნიციპალიტეტები, სადაც საკრებულოებსა და გამგეობებში, ასევე თვითმმართველ ქალაქების მერიაში, 2014 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებისა და ატესტაციების პროცედურების გავლის შემდეგ, დაინიშნა გენდერული თანასწორობის საკითხებში პასუხისმგებელი პირები. 2015 წლისათვის, ქალთა საინფორმაციო ცენტრის მიერ მოწოდებული ინფორმა31 საქართველოს 72 მუნიციპალიტეტიდან მრჩეველი გენდერული თანასწრობის საკითხებში 25–მდე მუნიციპალიტეტში დაინიშნა, თუმცა დანიშვნების პროცესი გრძელდებოდა, რაც არც იმდენად დაბალი მაჩვენებელია, თუ გავითვალისინებთ რომ, გენერული თანასწორობის ინსტიტუციური მექანიზმის არსებობა მხოლოდ გამგებლის ან საკრებულოს თავმჯდომარის კეთილ ნებაზე იყო დამოკიდებული. აღსანიშნავია, რომ ჯერ ერთი წელიც არ გასულა საკანონმდებლო ცვლილებების ძალაში შესვლიდან, შესაბამისად ადგილობრივ დონეზე ცვლილებები თითქმის არ დაფიქსირებულა. გენდერულ თანასწორობის მრჩეველთა პოზიციების რაოდენობა ადგილობრივ დონეზე ამჟამად გენადერული თანასწორობის საკითხებში შეთავსებით ან საშტატო ერთეულით დანიშნულ პასუხისმგებელ პირთა/მრჩეველთა პოზიცია ნომინალურად მაინც არსებობს 32 მუნიციპალიტეტში32. 2014 წელს ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების შემდეგ გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩეველი დაინიშნა საქართველოს სხვადასხვა მუნიციპალიტეტის საკრებულოსა და გამგეობაში, ხოლო ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში ახალგაზრდულ საქმეთა და გენდერული თანასწორობის განყოფილება შეიქმნა. მოგვიანებით ასეთივე განყოფილება შეიქმნა ქობულეთისა და ასპინძის მუნიციპალიტეტებშიც. ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში გენდერული თანასწორობის საკითხებში მრჩევლის ფუნქციის შესასრულებლად მუნიციპალიტეტის გამგეობის ან საკრებულოს ადმინისტრაციულ სამსახურში დაიშვა საშტატო ერთეული, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში კი აღნიშნული უფლებამოსილება უმეტესად საკრებულოს წევრებს დაეკისრათ შეთავსებით. ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში კვლევამ მხოლოდ მრჩევლის შესაბამისი თანამდებობის არსებობა გამოავლინა, მაგრამ რაიმე ინფორმაციის მოპოვება განხორციელებული საქმიანობის შესახებ ვერ მოხერხდა, მაგალითად მესტიის გამგეობის განათლების, კულტურის, ძეგლთა დაცვის, სპორტისა და ახალგაზრდულ საქმეთა სამსახურის სტრუქრურაში გათვალისწინებულია წამყვანი სპეციალისტი განათლებისა და გენდერული 31 ქალთა საინფორმაციო ცენტრის მიერ ბრიტანული საქველმოქმედო ორგანიზაცია oxfamსაქართველოს წარმომაგენლობის (oxfam) მხარდაჭერით 2014 წელს მომზადდა კვლევა „ადგილობრივ თვითმმართველობებში გენდერული თანასწორობის საკითხებში პასუხისმგებელ პირთა საჭიროებების“ შესახებ. 32 რაოდენობრივი მონაცემი ეყრდნობა რუკისა და ადგილობრივი თვითვმმართველობების ოფიცილაური ვებ-საიტების ანალიზს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 125 თანასწორობის საკითხებში; ხობის გამგეობის კულტურის, განათლების, სპორტის, ძეგლთა დაცვისა და ახალგაზრდულ საქმეთა სამსახურის საქმიანობის განმსაზღვრელ დოკუმენტში ფუნქციებში გათვალისწინებულია წინადადებების შემუშავება ახალგაზრდობის და გენდერული თანასწორობის საკითხებზე; ცაგერის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2016 წლის 01 ივნისის განკარგულებით ცაგერის მუნიციპალიტეტის გამგეობის საშტატო ნუსხის დამტკიცების შესახებ განსაზღვრულია განათლების, კულტურის და გენდერული თანასწორობის განყოფილების თანამშრომლები და ა.შ. გენდერულ თანასწორობის მრჩეველთა პოზიციების განაწილება ადგილობრივ დონეზე აღმასრულებელ და საკანონმდებლო ორგანოში წარმომადგენლობის მიხედვით სამ მუნიციპალიტეტში: წყალტუბოში, ჭიათურასა და ლაგოდეხში გენდერის საკითხებში პასუხისმგებელი პირები/მრჩევლები დანიშნულია როგორც საკრებულოში, ისე გამგეობაში. გორში, როგორც მუნიციპალიტეტის საკრებულოში, ისე ქალაქ გორის საკრებულოში, და ასევე გენდერული მრჩევლები დანიშნულია ბათუმის, ახალციხის, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობებში და ქალაქ ბათუმის, ქალაქ ახალციხის და ქალაქ ოზურგეთის მერიებშიც. მიუხედავად გამოყოფილი საშტატო ერთეულისა ლაგოდეხის გამგეობის და ოზურგეთის და ახალციხის მერიების საქმიანობაზე ინფორმაციის მოპოვება ვერ მოხერხდა. ზოგადად, მუნიციპალიტეტის გამგეობებში უფრო მეტია დანიშნული პასუხისმგებელი პირები ვიდრე საკრებულოებში, ხოლო მერიაში იშვიათობაა (იხ. ცხრილი 4). ცხრილი 2: თვითმმართველ ქალაქებსა და მუნიციპალიტეტებში გენდერულ საკითებზე პასუხისმგელ პირთა მაჩვენებელი აღმასრულებელ და საკანონმდებლო ორგანოში წარმომადგენლობის მიხედვით. # მუნიციპალიტეტის გამგეობა მუნიციპალიტეტის საკრებულო მერია 1 ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის გამგეობა ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის საკრებულო ბათუმის მერია 2 სიღნაღის მუნიციპალიტეტის გამგეობა მარნეულის მუნიციპალიტეტის საკრებულო ოზურგეთის მერია 3 ახმეტას მუნიციპალიტეტის გამგეობა ბორჯომის მუნიციპალიტეტის საკრებულო ახალციხის მერია 4 ბოლნისის მუნიციპალიტეტის გამგეობა დუშეთის მუნიციპალიტეტის საკრებულო 5 დმანისის მუნიციპალიტეტის გამგეობა ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის საკრებულო 6 ასპინძას მუნიციპალიტეტის გამგეობა გორის მუნიციპალიტეტის საკრებულო 7 ახალციხეს მუნიციპალიტეტის გამგეობა ქ.გორის მუნიციპალიტეტის საკრებულო 8 თიანეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობა სამტრედიას მუნიციპალიტეტის საკრებულო 9 ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობა საჩხერეს მუნიციპალიტეტის საკრებულო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 126 10 ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის გამგეობა ჭიათურას მუნიციპალიტეტის საკრებულო 11 ჭიათურას მუნიციპალიტეტის გამგეობა 12 ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 13 თერჯოლას მუნიციპალიტეტის გამგეობა 14 წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის გამგეობა 15 ვანის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 16 ცაგერის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 17 მესტიას მუნიციპალიტეტის გამგეობა 18 ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 19 ხობის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 21 ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 22 ქობულეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 23 ხულოს მუნიციპალიტეტის გამგეობა 24 შუახევის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 25 ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 26 ბათუმის მუნიციპალიტეტის გამგეობა 27 ახლციხის მუნიციპალიტეტის გამგეობა შეთავსებით ან საშტატო ერთეულით დანიშნული გენდერულ თანასწორობის მრჩეველები საკრებულოებში შეთავსებით დანიშნულ პირთა უმრავლესობა წარმოადგენს საკრებულოს წევრს, რომლებიც გენდერულ საკითხებზეც არიან პასუხისმგებლები (მათ მიერ გაწეული შრომა არ ანაზღაურდება), თითქმის არ გვხვდება შემთხვევები, როცა საკრებულოს ადმინისტრაციაშია დასაქმებული პირი საშტატო ერთეულით და კონკრეტულად გენდერულ საკითხებზეა პასუხისმგებელი. გამგეობებში უფრო ხშირად ხდება პირთა საშტატო ერთეულით დანიშვნა, ასევე ხშირია შემთხვევები როდესაც გენდერული თანასწორობის საკითხები სხვადასხვა განყოფილებასთან გაერთიანდა, მაგალითად, ახალგაზრდობისა და გენდერული თანასწორობის განყოფილება, ან – ტურიზმის, სპორტის, ახალგაზრდობასთან ურიერთობისა და გენდერული თანასწორობის განყოფილება. მუნიციპალიტეტის გამგეობებში, უმეტეს შემთხვევაში, გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებლობა დაევალათ იმ პირებს, რომლებიც წარმოადგენენ ტურიზმის, სპორტის, ახალგაზრდობასთან ურთიერთობის, კულტურის და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის უფროსებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 127 გენდერულ თანასწორობის მრჩეველთა სქესი გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელ პირთა სრული უმრავლესობა ქალია, მხოლოდ სამ მუნიციპალიტეტში (ასპინძა, ხელვაჩაური, ზუგდიდი) აკისრია გენერულ საკითხებზე პასუხისმგებლობა მამაკაცს. განათლება და პროფესიული გამოცდილება კვლევამ გამოავლინა, რომ მუნიციპალიტეტებში მრჩევლის პოზიციაზე დანიშნულ პირების უმრავლესობას ჰუმანიტარული განათლება აქვს მიღებული მაგალითად, ფილოლოგი, ჟურნალისტი, ისტორიკოსი, მთარგმნელ–რეფერენტი, იურისტი (სამართალმცონე), მხოლოდ რამდენიმეს აქვს სხვა კუთხით მიღებული განათლება (ბიზნესის, სასოფლო-სამეურნეო ან სამედიცინო სფეროში). ხშირად გენდერულ თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელ პირებს/მრჩეველებს აქვთ პედაგოგიურ საქმიანობის სამუშაო გამოცდილება და ხშირ შემთხვევაში ისინი დასაქმებულები იყვნენ გამგეობის ან რომელიმე სხვა უწყების საზოგადოებასთან ურთიერთობის სპეციალისტის, ან სამსახურის უფროსების პოზიციაზე. გამოკითხული რესპოდენტების ძალიან მცირე ნაწილს აქვს პარტიული საქმიანობის და არასამთავროობო ორგანიზაციაში მუშაობის გამოცდილება. გენდერულ თანასწორობის მრჩეველთა დანიშვნის პერიოდი გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელ პირთა უმრავლესობას მუნიციპალიტეტებში გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებლობა დაეკისრათ 2014-2015 წლებიდან ნაწილს 2016 წლიდან. გენდერული თანასწორობის მრჩეველის უფლებამოსილების განმსაზღვრელი დოკუმენტები გენდერელი მრჩევლის თანამდებობაზე დაკავებულ პირთა ნაწილი (მაგ.: დმანისი, ჭიათურა, ყაზბეგი, ლაგოდეხი) ხელმძღვანელობს გენდერული მრჩევლის თანამდებობრივი ინსტრუქციით, (არსებობს მუნიციპალიტეტის გენდერული მრჩევლის თანამდებობრივი ინსტრუქციის ნიმუში/შაბლონი, რომლშიც იწერება მუნიციპალიტეტის დასახელება და მტკიცდება კონკრეტული ბრძანებით ან მუნიციპალიტეტის სამსახურის კონკრეტული დებულებით, რომელშიც ინტეგრირებულია გენდერული თანასწორობის საკითხებთან დაკავშირებული ვალდებულებები გამონაკლისს წარმოადგენს დმანისის მუნიციპალიტეტი სადაც მოქმედებს როგორც, გენდერული მრჩევლის თანამდებობრივი ინსტრუქცია ასევე თანამდებობრივი უფლება მოვალეობების განმსაზღვრელი დებულება. გენდერული თანასწორობის მრჩეველის საქმიანობის არეალი ინტერვიურების შედეგად გამოიკვეთა, რომ გენდერული თანასწორობს საკითხებზე პასუხისმგებელი პირები/მრჩევლები ძირითადად ახორციელებენ შემდეგ ფუნქციამოვალეობებს, საქმიანობებს: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 128  ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების თანამდებობის პირთა და საზოგადოების ინფორმირებულობა გენდერული თანასწორობის საკითხებზე;  რეგიონში არსებული პრობლემური შემთხვევების გამოვლენისა და მართვის მიზნით ადგილზე ვიზიტების განხორციელება;  მათ კომპეტენციაში შემავალი კორესპოდენციების მიღება, დამუშავება და შესაბამის რეაგირება;  ცალკეული ორგანიზაციებიდან და დაწესებულებებიდან ინფორმაციისა და საჭირო დოკუმენტაციის გამოთხოვა და მიღება;  თანამშრომლობა, როგორც მუნიციპალიტეტში არსებულ ყველა დაწესებულებასთან, ასევე არასამთავრობო ორგანიზაციებთან;  გენდერული თანასწორობის შესახებ საინფორმაციო საგანმანათლებლო ხასიათის შეხვედრების ორგანიზება მოსწავლეებთან და საზოგადოების წარმომადგენებთან;  გენდერული საკითხების ინფორმაციული უზრუნველყოფა;  ადამიანური რესურსებისა და მუნიციპალიტეტის საქმიანობის გენდერული ანალიზი;  გენდერულ საკითხებთან დაკავშირებული ღონისძიებების კოორდინაცია;  გენდერული თანასწორობის შესახებ ნორმატიული აქტების პოპულარიზაცია;  ინფორმაციის მოძიება;  სოციალურ-ეკონომიკური და ინსტიტუციური პროგრამებისა და რეფორმების განხორციელების თაობაზე წინადადებების შემუშავება და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებისათვის რეკომენდაციების მიცემა, მათი განხორციელების მონიტორინგი;  არსებული წინააღმდეგობების დაძლევა, მიღწეულის გაანალიზება;  გენდერული სტატისტიკის წარმოება;  მუნიციპალიტეტში გენდერული თანასწორობის დამკვიდრების მიზნით სხვადასხვა სახის ტრენინგების, სემინარების მომზადება;  ადგილობრივი თვითმმართველობის ბიუჯეტის შემუშავების პროცესში მონაწილეობა;  გენდერული საკითხების ინფორმაციული და ანალიტიკური უზრუნველყოფა;  გენდერული თანასწორობის საკითხებზე ღონისძიებებში მონაწილეობის მიღება;  თანამდებობის პირთა და მოქალაქეთა კოორდინირება გენდერული თანასწორობის საკითხთან დაკავშირებულ ღონისძიებებზე;  მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებთან ურთიერთობის უზრუნველყოფა  მონიტორინგი ქალთა დისკრიმინაციისა და ოჯახური ძალადობის ფაქტების აღმოფხვრის მიზნით. ყველაზე დიდ სირთულეებს რესპონდენტების შეფასებით ისინი შემდეგი ფუნქციების განხორციელებისას აწყდებინ:  პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ, სამოქალაქო ან სხვა სფეროებში ადამიანის უფლებების, თავისუფლებებისა და შესაძლებლობების რეალიზაციისათვის თანაბარი პირობების შექმნა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 129  ადგილობრივი თვითმმართველობის ბიუჯეტის შემუშავების პროცესში მონაწილეობა;  საზოგადოების მენტალიტეტიდან გამომდინარე ქალთა ინტერესის გაზრდა და მათი ჩართულობა ადგილობრივი თვითმმართველობის საკითხების განხილვასა და გადაწყვეტაში;  საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში დისკრიმინაციის დაუშვებლობის უზრუნველყოფა;  პერიოდული კვლევების ჩატარება. რესპონდენტები თვლიან რომ თავისი საქმიანობის უკეთ შესასრულებლად საჭიროა გაიწეროს კონკრეტული, რეალობასთან ახლოს მდგომი უფლება-მოვალეობანი, რომელიც მათ საქმიანობას ადგილზე უფრო ეფექტურს და ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე რეალობასთან მორგებულს გახდის. მათი შეფასებით კანონი ,,გენდერული თანასწორობის შესახებ“ და უფლება-მოვალეობები, რომელიც გამგეობის მიერ თანამდებობრივ ინსტრუქციებშია გაწერილი ზოგადია და კონკრეტიკას მოკლებულია. გენდერული თანასწორობის საკითხების მიმართულებით მუნიციპალიტეტებში განახორციელებული ღონისძიებები: კვლევამ გამოავლინა რომ 2014-2017 წლებში ძირითადი აქტივობები და ღონისძიებები, რომლებიც გენდერული საკითხების მიმართულებით განხორციელდა სხვადასხვა მუნიციპალიტეტში შემდეგ კატეგორიებად შეიძლება დაიყოს: გენდერული თანასწორობის საკითხებზე და საინფორმაციო შეხვედრებს, ღონისძიებებს, ტრენინგებში მონაწილეობა ინფორმირება გენდერული თანასწორობის საკითხებზე საინფორმაციო შეხვედრებს, ღონისძიებებს, ტრენინგებს ჩატარება საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების გენდერულ პროექტებთან თანამშრომლობა სტატისტიკის წარმოება და ინფორმაციის გამოთხოვა გენდერულ ჭრილში ადგილობრივი ბიუჯეტის ფორმირების პროცესში მონაწილეობა 2.2 გენდერული თანასწორობის საკითხებზე და საინფორმაციო შეხვედრებს, ღონისძიებებს, ტრენინგებში მონაწილეობა გენდერულ საკითხებე პასუხისმგებელი პირების უმრავლესობას (ქობულეთი, შუახევი, ლაგოდეხი, ზესტაფონი, თერჯოლა, ჭიათურა, გორი, ქალაქი გორი, თიანეთი, ასპინძა, მარნეული, ყაზბეგი, წყალტუბო და ა.შ) მიუღია მონაწილეობა ქალთა საინფორმაციო ცენტრის მიერ ორგანიზებული ტრენინგებში. გენდერულ საკითხების მრჩეველთა ნაწილს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 130 მონაწილეობა აქვთ მიღებული არასამთავრობო ორგანიზაცია ,,მერსი ქორპის“ (“merci corps“) მიერ ორგანიზებულ ტრენინგში და რამდენიმეს გაეროს ქალთა ორგანიზაციისა (un women), საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს დემოკრატიული ჩართულობის ცენტრებთან არსებული ქალთა კლუბებისათვის გამართულ ტრენინგებსა და ფონდი ტასოს მიერ ორგანიზებულ ერთობლივ ტრენიგში გენდერული ბიუჯეტირების საკითხებზე. ხოლო, რესპოდენტების მცირე ნაწილს არასდროს გაუვლიათ გენდერული თანასწორობისა და ქალთა უფლებების თემაზე ტრენინგი. სატრენინგო თემატიკა მოიცავდა შემდეგ საკითხებს:  მედია ადვოკატირება გენდერული თანასწორობის მრჩევლებისათვის;  კოალიციის საზოგადოებასთან ურთიერთობისა და მედია ადვოკატირების სტრატეგია;  სოფლად მცხოვრები ქალების ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების შესახებ ცოდნის ამაღლება, სამოქალაქო საზოგადოების როლის გაძლიერება და დემოკრატიული პროცესების სტიმულირება;  გენდერული ინსტიტუციური მექანიზმის გაძლიერება ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე;  გენდერული თანასწორობის პრინციპები, გენდერული ბიუჯეტირება, გენდერული თანასწორობის საკითხებში ეროვნული და საერთაშორისო ვალდებულებები;  გენდერული თანასწორობა, ადგილობრივი თვითმმართველობა და მოქალაქეთა მონაწილეობის მექანიზმები თვითმმართველობის განხორციელებაში;  ქალების მონაწილეობა პოლიტიკურ პროცესებში;  თვითმმართველობის არჩევნებში ქალთა აქტიურობა;  ადგილობრივი თვითმმართველობა და საარჩევნო კოდექსი;  ოჯახში ძალადობასთან ბრძოლის პრევენციული სტრატეგიები. გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელ პირებს ასევე მონაწილეობა აქვთ მიღებული გენდერულ თემატიკაზე ორგანიზებულ კონფერენციებში, ვორქშოპებსა და სხვა სამუშაო შეხვედრებში: ქალთა საინფორმაციო ცენტრის მიერ გამართული შეხვედრები და კონფერენციები, ასევე ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის რეგიონული ბიუროს მიერ ორგანიზებული ლექციების ციკლი ,,ვის ეშინია ფემინიზმის საქართველოში?“, საზოგადოებრივი ორგანიზაცია კონსტიტუციის 42–ე მუხლის მიერ ორგანიზებული მრგვალი მაგიდა თემაზე ,,ქალისა და მამაკაცის თანასწორობა“ და გენდერული თანასწორობის ქსელისა და ფონდი სოხუმის მიერ ჩატარებულ კონფერენციები. ინფორმირება გენდერული თანასწორობის საკითხებზე საინფორმაციო შეხვედრების, ღონისძიებების, ტრენინგების ჩატარება, (მათ შორის კინო–ჩვენებისა და დისკუსიების ორგანიზება): მუნიციპალიტეტებში, სადაც გენდერული საკთხების მიმართულებით საქმიანობა მეტად გამოკვეთილია (მაგ. ბოლნისი, გოდეხი, ახმეტა, ქობულეთი, ხულო, შუახევი, ზესტაფონი, თერჯოლა, სიღნაღი და ა.შ) ყველაზე გავრცელებული საქმიანობის ფორმას ინფორმირების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 131 კუთხით განხორციელებული სხვადსხვა სახის შეხვედრები წარმოადგენს. ხოლო, განხორციელებული ღონისძიებების ბენეფიციარებს ძირითადად წარმოადგენენ ადგილობრივი თვითმმართველობის (გამგეობისა და საკრებულოს) თანამშრომლები, ადგილობრივ მოსახლეობა, საჯარო სკოლის მოსწავლეებსა და მასწავლებლებს, სოფლად მცხოვრები ქალები, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და მედიის წარმომადგენლები და სხვა დაინტერესებულ მხარეები. საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების გენდერულ პროექტებთან თანამშრომლობა (მაგ. ქალთა ოთახები): გამოკითხული რესპონდენტების საკმაოდ დიდმა ნაწილმა (ქობულეთი, ხულო, შუახევი, ხელვაჩაური, ბათუმი, ახალციხე, ბოლნისი) მიუთითა, რომ მის მიერ ორგანიზებული ღონისძიებები ქალთა საკითხებთან და გენდერულ თანასწორობასთან დაკავშირებით განხორციელდა მუნიციპალიტეტში შექმნილი ,,ქალთა ოთახის“ ფარგლებში და მისი რესურსების გამოყენებით. ქალთა ოთახები შვეიცარიის განვითარების ფონდის დაფინანსებით და სხვა ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით, “merci corps“-მა, 2012 წელს, სამცხე-ჯავახეთსა და შიდა ქართლში სოფლის განვითარების მიმართულებით გენდერული მეინსტრიმინგის პირდაპირი აქტივობები წამოიწყო. აქტივობების მიზანი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ქალების დაბალი ჩართულობისა და მუნიციპალურ სერვისებზე შეზღუდული წვდომის პრობლემის აღმოფხვრა იყო. მას შემდეგ ქალთა ოთახების რიცხვი იზრდება. ეს ოთახები: განთავსებულია მუნიციპალიტეტის შენობაში; მათ ემსახურებათ მუნიციპალიტეტის მიერ დაფინანსებული მენეჯერი და აღჭურვილია კომპიუტერებით, ინტერნეტით, ბიბლიოთეკითა და ბავშვთა კუთხეებით. ქალებს, რომლებიც მუნიციპალიტეტში საკუთარ საქმეზე მიდიან, საშუალება აქვთ, გამოიყენონ ეს ოთახები და კონსულტაციები მიიღონ მუნიციპალიტეტის მომსახურებების თაობაზე. ქალთა ოთახების ფუნქციებიდან ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მუნიციპალური სერვისების შესახებ კონსულტაციების გაწევაა და იგი მუნიციპალურ სერვისებზე ქალთა დაბალი წვდომის პრობლემის აღმოფხვრას ისახავს მიზნად, თუმცა „ინოვას“ მიერ მოპოვებული ინფორმაციის თანახმად, ეს მომსახურება ძალიან ცოტა ქალმა გამოიყენა („ინოვას“ კვლევაში ეს საკითხი ხაზგასმული არ არის). ასევე კვლევები აჩვენებს, ყველა მუნიციპალიტეტის გამგებელი მზად არ არის სახსრების გამოყოფა მომავალშიც გააგრძელოს33. ოთახის მენეჯერების მიერ წარმოებული სტატისტიკის მიხედვით, ქალთა ოთახებს საკმაოდ მოკრძალებული რაოდენობის ქალები სტუმრობენ34. 2.3 სტატისტიკის წარმოება და ინფორმაციის გამოთხოვა გენდერულ ჭრილში 33 2015 წელს, როგორც iccn პროექტის ერთ-ერთი აქტივობა, „ინოვას“ დაევალა ქალთა ოთახების სტრატეგიული განვითარების გეგმის შემუშავება. ორგანიზაციამ ინფორმაცია ფოკუსური ჯგუფებისა და ადგილობრივ მოსახლეობასთან ჩატარებული ინტერვიუების მეშვეობით მოიპოვა. 34 ანალიზისა და კონსულტაციის გუნდი (ეისითი). 2016. სოფლის მეურნეობისა და ადგილობრივი განვითარების სისტემების გენდერული შეფასება. http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/156812/1/soflismeorneobisadaadgilobriviganvitarebissistemebisgenderulishefaseba.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 132 ზოგიერთ შემთხვევაში (მაგ.: შუახევი, ბოლნისი, ჭიათურა) გენდერულ საკითხებზე მრჩევლები მუნიციპალურ დონეზე აწარმოებენ/ცალკეული ორგანიზაციებიდან და დაწესებულებებიდან გამოითხოვენ შემდეგი სახის სტატისტიკას გენდერულ ჭრილში:  მუნიციპალიტეტის სოფელებში ოჯახების რაოდენობა, სადაც ოჯახის უფროსი ქალია;  სოფლის მოსახლეობის სტატისტიკური მონაცემები გენდერულ ჭრილში;  ქალების სოფლის კრებებზე დასწრების სტატისტიკა (ხდება თუ არა მათი ინიციატივების მხარდაჭერა);  მუნიციპალიტეტის მიერ სოციალური დახმარების გაწევის სტატისტიკა (რამდენია დახმარების მიმღები ქალი);  თვითმმართველობის არჩევნებში ქალთა მონაწილეობის სტატისტიკა;  საკრებულოებსა და მუნიციპალიტეტის გამგეობებში დასაქმებულ, მათ შორის, გადაწყვეტილების მიმღებ პირთა შესახებ მონაცემები გენდერულ ჭრილში;  ა(ა)იპ-ებში დასაქმებულ ქალთა და კაცთა სტატისტიკა;  მუნიციპალიტეტში დასაქმებული ქალებისა და მამაკაცების ყოველთვიური საშუალო ხელფასის ოდენობა;  ინფორმაცია მრავალშვილიანი დედების შესახებ;  შემოსული განცხადებებიდან რამდენია გენდერულ საკითხებზე და რა რეაგირება მოჰყვა მას;  სოფლის პროექტების შედგენა–განხილვისას რამდენად დაცულია გენდერული ბალანსი;  საინფორმაციო შეხვედრებსა და ტრენინგებზე მონაწილე ქალთა სტატისტიკა. ადგილობრივი ბიუჯეტის ფორმირების პროცესში მონაწილეობა: გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელ პირთა უმრავლესობა არ მონაწილეობს ადგილობრივი თვითმმართველობის ბიუჯეტის შემუშავების პროცესში, მცირე ნაწილი არის ჩართული მხოლოდ ნაწილობრივ, მაგალითად საფინანსო-საბიუჯეტო კომისიის წევრის ან მუნიციპალიტეტის გენდერული ბიუჯეტირების ჯგუფის წევრის სტატუსით. გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელ პირთა ჩართულობა ბიუჯეტის შემუშავების პროცესში გამოიხატება მაგალითად ბიუჯეტის ფორმირების დროს, მათი ინიციატივით რიგი სოციალური საკითხების გათვალისწინებაში. ზოგ შემთხვევაში რესპოდენტები ადასტურებდნენ ბიუჯეტის ფორმირების პროცესში მონაწილეობას, მაგრამ მხოლოდ იშვიათ შემთხვევაში ასაბუთებენ თუ რომელი წინადადებებისა და კონკრეტული რეკომენდაციების გათვალისწინება მოხდა ბიუჯეტის ფორმირების პროცესში. ამიტომ უნდა ვივარაუდოთ, რომ ამ ეტაპზე მათი ჩართულობა მხოლოდ ფორმალური ხასითისაა. გამოკითხულ რესპონდეტთა უმეტეს ნაწილს გავლილი აქვს ტრენინგი გენდერული ბიუჯეტირების საკითხებზე, მცირე ნაწილს საერთოდ არ აქვს ამ საკითხთან დაკავშირებით ინფორმაცია, მაგრამ უმრავლესობა თანხმდება რომ სამომავლოდ მეტი ინფორმაცია ესაჭიროებათ ამ მიმართულებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 133 სამომავლო გეგმები ღონისძიებები მრჩეველთა უმრავლესობას არ აქვს საქმიანობის განსახორციელებლად შემუშავებული კონკრეტული სამოქმედო გეგმა. გამოკითხულთაგან მხოლოდ მცირე ნაწილმა (მაგ.: ბოლნისი, წყალტუბო, თიანეთი, ზუგდიდი) მიუთითა, რომ ხელმძღვანელობენ მათ მიერ შემუშავებული სამოქმედო გეგმით. არსებული გეგმებიც არასრულყოფილია და მოითხოვს განვრცობას და დამუშავებას. გამოკითხულთაგან რამდენიმე რესპოდენტმა დაასახელა თუ რა სახის ღონისძიებები აქვთ დაგეგმილი უახლოეს მომავალში:  ქობულეთის მუნიციპალიტეტი იგეგმება საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარება მოსახლეობასთან და გენდერული თანასწორობის დღესთან დაკავშირებით ღონისძიებების და ტრენინგების ჩატარება.  ხულოს მუნიციპალიტეტი დაგეგმილია მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება გენდერული თანასწორობის საკითხებში. მცირე ბიზნესის ხელშეწყობა, განსაკუთრებით ქალბატონებისთვის. გამგეობის მთავარი სპეციალისტი (გენდერული თანასწორობის საკითხებში) დაეხმარება ხულოს მოსახლეობას ბიზნეს პროექტების მომზადებაში.  შუახევის მუნიციპალიტეტი მუნიციპალიტეტში ქალთა ცნობიერების ამაღლების კუთხით ტრენინგების ჩატარება, სხვადასხვა საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ, რომლებთანაც მემორანდუმები აქვთ გაფორმებული. ძირითადი გეგმები ბათუმის ქალთა ოთახის სამოქმედო გეგმის განხორციელებას ეხება.  ბოლნისის მუნიციპალიტეტი შეიმუშავეს გენდერული სამოქმედო გეგმა, რომელიც გაწერილია გრძელვადიან (3 წლიან) და მოკლევადიან (1 წლიან) პერიოდზე და მოიცავს შემდეგ პუნქტებს: ამოცანა, მიზანი/საქმიანობა, პასუხისმგებელი ორგანიზაცია, შემსრულებელი, ვადა, შედეგი. მუნიციპალიტეტის ხელმძღვანელობამ და გენდერულმა თანაშემწემ დასახეს მიზნები და ამოცანები, გაიწერა სამოქმედო გეგმა, გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის განხორციელების მიზნით. სამოქმედო გეგმაში გაწერილია ის საკითხები, რომელთა ამოცანაა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ქალთა და მამაკაცთა თანაბარი მონაწილეობა. მიზნები: ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოში გენდერული თანასწორობის პრინციპების დანერგვა/ცნობიერების ამაღლება; სოფლად მცხოვრებ ქალთა ეკონომკური ხელშეწყობა; გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ქალთა და მამაკაცთა თანაბარი ჩართულობის ხელშეწყობა/უზრუნველყოფა; ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენცია; სხვადასხვა მიზნობრივი პროექტების განხორციელება.  დმანისის მუნიციპალიტეტის დაგეგმილი ღონისძიებები ,,ქალთა ოთახის” 1 წლიანი (2016 – 2017) სამოქმედო გეგმის განხორციელებას უკავშირდება.  ზესტაფონის მუნიციპალიტეტს დაგეგმილი აქვთ: საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით საინფორმაციო ბუკლეტების გამოცემა, სპორტულ აქტივობებში ქალთა მონაწილეობის ხელშეწყობა, ტრენინგების მოწყობა, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 134 ქალთა მონაწილეობის გაზრდის ხელშეწყობა, ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა დაცვა და ამ კუთხით საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება და ა.შ.  თერჯოლას მუნიციპალიტეტი 1. სკოლამდელი აღზრდის პოლიტიკის ეფექტურად განხორციელებისათვის შესაბამის აღმზრდელთა გადამზადების პროგრამაში გენდერული თანასწორობის საკითხების ასახვა. 2. სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებების ინფრასტრუქტურის გაუმჯობებსება. 3. გადაწყვეტილების მიმღებ თანამდებობებზე ქალთა დანიშვნის ხელის შემშლელი ფაქტორების გამოვლენა და ანალიზი.  წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი გენდერული თანასწორობის საბჭო გეგმავს გენდერული მუშაობის არეალის გაფართოვებას და გენდერულ საკითხებთან დაკავშირებული ღონისძიებებისათვის უფრო მასშტაბური ხასიათის მიცემას სამოქმედო გეგმის შესაბამისად.  ჭიათურას მუნიციპალიტეტი 1. გენდერული თანასწორობის საბჭოს შექმნა და მისი დებულების დამტკიცება 2. განხორციელებული პროგრამების გენდერული ანალიზი 3. ადგილობრივი საკითხების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღებისას ქალთა მაქსიმალური ჩართულობის უზრუნველყოფა.  გორის მუნიციპალიტეტი გენდერის კუთხით ცნობიერების ასამაღლებელი ტრენინგების და საინფორმაციო ხასიათის შეხვედრების ჩატარება მუნიციპალიტეტში მომქმედ არასამთავრობო ორგანიზაციების ახალგაზრდულ ჯგუფებთან. ასევე „ლიდერთა ლიგის“ ახალგაზრდებთან, რომლებიც არიან თითქმის ყველა სოფილად აქტიური ახალგაზრდების გაერთიანება და თანამშრომლობენ მუნიციპალიტეტთან სხვადასხვა კუთხით. სოფლებში დასახლებათა საერთო კრებებში მონაწილეობა, შეხვედრები სოფლის მოსახლეობასთან საჭიროებების გამოვლენის მიზნით.  ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ახალგაზრდულ საქმეთა და გენდერული თანასწორობის განყოფილებამ დაგეგმა 2017 წელს შესასრულებელი ისეთი სახის აქტივობები, როგორიცაა: გენდერული კუთხით ცნობიერების ასამაღლებელი საინფორმაციო შეხვედრები გამგეობის თანამშრომლებისა და სოფლის რწმუნებულებისთვის, ინტელექტუალური თამაშები, შიდასასკოლო საგანმანათლებლო ღონისძიებები, ადმინისტრაციულ ერთეულებში საინფორმაციო თანასწორობის თემაზე ესეების კონკურსი, საზოგადოებრივი კამპანიები, ფესტივალები და ა. შ. გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელი პირების პრიორიტეტული საჭიროებები ფუნქციების უკეთ შესასრულებლად გენდერულ საკითხებზე პასუხისმგებელი პირები შემდეგ დახმარას საჭიროებენ: მატერიალურ-ტექნიკური რესურსები: პრაქტიკულმა გამოცდილებამ აჩვენა, რომ თითქმის ყველა მუნიციპალიტეტიში გენდერული თანასწორობის საკითხებში პასუხისმგებელ პირთა განსაკუთრებული საჭიროებების კატეგორიას მიეკუთვნება მატერიალურ-ტექნიკური რესურსები: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 135 ტექნიკური რესურსები: სამუშაო ოთახი, კომპიუტერი, პროექტორი, ფოტოაპარატი, საკანცელარიო მასალა, პრინტერი, ასევე სპეციალური ლიტერატურა; მატერიალური რესურსები:  ფინანსური მხარადაჭერა სხვადასხვა სოციალური ჯგუფებისათვის გენდერული ხასიათის მინი-პროეტქების განსახორციელებლად.  საჭიროა თანხები, რათა დაიგეგმოს სხვადასხვა სახის შეხვედრები, აქციები, ჩატარდეს ტრენინგები და განხორციელდეს პროექტები ამ კუთხით.  გენდერის სფეროში განსახორციელებელ ღონისძიებებისათვის გარკველი დაფინანსების გამოყოფა;  ტრანსპორტირების ხარჯი (მაგ.: მუნიციპალიტეტის სოფლებში გადასაადგილებლად) რეგულარული ტრენინგები საქმიანობის ეფექტურობის გასაზრდელად: კითხვაზე თუ რა ტრენინგის გავლა გსურთ მომავალში თქვენი საქმიანობის ეფექტურად წარმართვისათვის, რესპოდენტების მოსაზრებები და სურვილები საკმაოდ მრავალფეროვანი აღმოჩნდა. ყველაზე ხშირად მათი ინტერესებიდან გამომდინარე დასახელდა ბიუჯეტის შემუშავების პროცესთან და გენდერულ ბიუჯეტირებასთან დაკავშირებული თემატიკა. გენდერული თანასწორობის იდეოლოგიის სიღრმისეული ანალიზი, სხვა ქვეყნების გამოცდილების გაზიარება გენდერული თანასწორობის დასამკვიდრებლად, მათ შორის, საკანონმდებლო დონეზე; სატრენინგო თემატიკათა შორის დასახელდა ქალის როლი და პოლიტიკურ პროცესებში ქალის აქტიურობის ხელშემწყობი ფაქტორები, რის გაკეთება შეიძლება საზოგადოებაში გენდერული ცნობიერების ასამაღლებლად; ერთ–ერთი რესპოდენტის მიერ დასახელებული სატრენინგო თემატიკის ინტერესის საგანს წარმოადგენდა მართმადიდებლობა და გენდერი; დაინტერესდნენ ფსიქოლოგიური საკითხებითა და პოლიტიკური ტექნოლოგიებით, ასევე საინფორმაციო ტექნოლოგიებისა და სოციალური ქსელების გამოყენებით. ძირითადად რესპოდენტებს სურდათ ტრენინგების გავლა კვოტირების სისტემის არსის, გენდერული მეინსტრიმინგის, ადგილობრივი თვითმმართველობის, ქალთა და ბავშვთა უფლებების, უმცირესობების უფლებების, ადგილობრივი სამართლებრივი აქტებისა და მუნიციპალიტეტში შემოსული წერილების გენდერული ანალიზის შესახებ. ზოგადად რესპოდენტების მიერ ყველაზე ხშირად დასახელებულ ინტერესთა სიას ემატება ცალკეული რესპოდენტების მიერ გამოვლენილი ინტერესთა თემატიკაც, მიიღონ მათი უფლებამოსილებისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესთან დაკავშირებით პრაქტიკული გამოცდილება. ასევე ინფორმაცია საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალისა და კონფლიქტების შესახებ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 136 უნარ-ჩვევების განვითარება: კითხვაზე თუ რა უნარ-ჩვევების განვითარება გესაჭიროებათ გენდერული თანასწორობის მრჩევლის მოვალეობის შესასრულებლად რესპოდენტებმა დაასახელეს გენდერული მრჩევლებისთვის მათი საქმიანობისთვის სამუშაო და სტრატეგიული გეგმის, ასევე სოციალურ ეკონომიკური ხასიათის მინი-პროექტებზე მუშაობის, შეხვედრების ფასილიტაციის უნარ–ჩვევები. სურთ შეძლონ მუნიციპალიტეტში საჯარო მოხელეებისთვის სატრენინგო მოდულის შედგენა გენდერული ცნობიერების ამაღლების საკითხებზე; ადგილობრივი სამართლებრივი აქტების და მუნიციპალიტეტში შემოსული წერილების გენდერული ანალიზი; გაიუმჯობესონ საჯარო გამოსვლის და პრეზენტაციის უნარები. მათ ესაჭიროებათ გუნდური მუშაობის, სტატისტიკისა და გენდერული თანასწორობის შესახებ კვლევების წარმოების ტექნიკების გაუმჯობესება, ასევე სამშვიდობო მოლაპარაკებებში მონაწილეობის პრაქტიკული უნარ–ჩვევები. ერთიანი, სისტემური და კოორდინირებული მუშაობა: ერთ-ერთი ყველაზე სენსიტიური თემა გენდერული თანასწორობის პოლიტიკაში ჩართული სხვადასვა აქტორების არაკოორდინირებული და არასისტემური საქმიანობაა. გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირები ძირითადად მათი საქმინობის განხორციელების პროცესში თანამშრომლობენ მუნიციპალიტეტის სოციალურ სამსახურთან, საგანმანათლებლო რესურს–ცენტრებთან, გამგებობის ადმინისტრაციულ სამსახურთან და საკრებულოსთან, თუმცა აღნიშნავენ, რომ მუნიციპალიტეტის თანამშრომელთა და გადაწყვეტილების მიმღებ პირთა ცნობიერება გენდერული თანასწორობის საკითხებზე ძალიან დაბალია, რაც ნაკლებ ეფექტურს ხდის მათ საქმაინობას და ხელს უშლის განახორციელონ ახალი ინიციატივები და ღონისძიებები გენდერული თანასწორობის უზრუნველსაყოფად. ასევე უჭირთ სამოქმედო გეგმების შემუშავება და ადგილობრივი ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში მონაწილეობა, ვინაიდან მათი მონაწილობა ფორმალურ ხასიათს ატარებს და რეალურ ცვლილებებს ვერ ახდენენ. ამის მიზეზი მათი დაბალი ინფორმირებულობა, პრაქტიკული გამოუცდელობა და საჭირო უნარ–ჩვევების ნაკლებობაა. რესპონდენტების მოსაზრებით, პირველ რიგში აუცილებელია მუნიციპალიტეტის თანამდებობის პირების და თანამშრომლების ცნობიერების ამაღლება აღნიშნულ საკითხზე, მათი მხარდაჭერა და ჩართულობა ინიციატივების კუთხით. გადაწყვეტილების მიმღებები პირების დაბალი გენდერული სენსიტივობა განაპირობებს მრჩევლების ლეგიტიმიზაციისა და მათი თანამდებობრივი დამოუკიდებლობის დაბალ ხარისხს. შესაბამისად, რესპონდენტების უმრავლესობა ასახელებს მნიშვნელოვნად ერთობლივი ღონისძიებებების განხორციელებას, რომელსაც როგორც არსებული მრჩევლები, ისე საკრებულოს თავმჯდომარეები და გამგებლები დაესწრებიან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 137 ასევე აუცილებელია მოხდეს მოცემულ საკითებზე მომუშავე ორგანიზაციების საქმიანობის კოორდინირება. იქიდან გამომდინარე, რომ დაინტერესებული ორგანიზაციები ქალთა საინფორმაციო ცენტრი, კონსტიტუციის 42 მუხლი, გაერო, მერსი კორპი ახორციელებენ სხვადასხვა აქტივობებს, პროცესი არაკოორდინირებულია და შედეგად ზოგ მრჩეველს არ აქვს გავლილი საბაზისო ტრენინგიც კი და არ იცის რა აკეთოს, ხოლო ნაწილს კი რამდენიმე ტრენინგი შეიძლება ქონდეს გავლილი ერთი და იგივე თემატიკაზე. აუცილებელია მომზადდეს კვალიფიკაციის ამაღლების პროგრამა, რომელიც კოორდინირებურად უნდა განხორციელდეს. აუცილებელია, იმ შემთხვევაში, თუ მომავალში ადგილობრივ თვითმართველობებში საჯარო მოხელეები გაივლიან ატესტაციებს, საატესტაციო პროგრმაში შევიდეს გენდერული თანასწორობის საკითხები. ასევე, რესპონდენტების აზრით საჭიროა მეტი ყურადღება მიექცეს ამ სფროს მაკონტროლებელი ორგანოების მხრიდან, ერთიან, სისტემურ მუშაობას ქვეყნის მასშტაბით. მნიშვნელოვანია გენდერის მრჩეველს ეწოდოს გენდერულ თანასწორობაზე პასუხისმგებელი პირი და თანამდებობრივი პოზიციის დეფინიცია მოვიდეს შესაბამისობაში კანონპროექტში მითითებულ დეფინიციასთან. მუნიციპალიტეტებს ესაჭიროებათ დახმარება სამოქმედო გეგმის პროექტების შემუშავებაში და აუცილებელია შემდგომში მის განხორციელებაზე ზედამედველობა. 3. მუნიციპალიტეტებში საკრებულოსთან არსებული გენდერული თანასწორობის საბჭოები საკანონმდებლო ცვლილებები მუნიციპალურ დონეზე გენდერული თანასწორობის საბჭოების შექმნას ითვალისწინებს. გენდერული თანასწორობის საბჭოს მუნიციპალიტეტის საკრებულო ქმნის მუნიციპალიტეტში გენდერულ საკითხებზე სისტემური და საქართველოს პარლამენტის მიერ შექმნილ გენდერული თანასწორობის საბჭოსთან კოორდინირებული მუშაობის უზრუნველსაყოფად. გენდერული თანასწორობის საბჭოების რაოდენობა ადგილობრივ დონეზე კვლევავამ გამოავლინა რომ, საკმაოდ მცირეა იმ მუნიციპალიტეტების რაოდენობა (3 საკრებულო ზესტაფონი, წყალტუბო, თიანეთი), სადაც შექმნილია გენდერული თანასწორობის საბჭოები. თუმცა, ზოგიერთი საკრებულოების (ქ.გორი, ჭიათურა, თერჯოლა, ბოლნისი, ხულო, შუახევი, ზუგდიდი) რესპონდენტების მიერ მოწოდებული ინფორმაციით გენდერული თანასწორობის საბჭოების შექმნა უახლოეს მომავალში იგეგმება. გენდერული თანასწორობის საბჭოების შექმნის პერიოდი აღნიშნულ მუნიციპალიტეტებში გენდერული თანასწორობის საბჭოები შეიქმნა 2015-2016 წლების პერიოდში. გენდერული თანასწორობის საბჭოების სიმცირე აიხსნება იმ ფაქტით რომ ბოლო დრომდე (2016) მათი შექმნა სავალდებულო ხასიათს არ ატარებდა და კანონში ცვლილების შემდეგ ხანგრძლივი პერიოდი არ არის გასული. რაც თავისთავად მიანიშნებს ამგვარი ცვლილებების გატარების ნების ნაკლებობაზე ადგილობრივ დონეზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 138 გენდერული თანასწორობის საბჭოების უფლებამოსილების განმსაზღვრელი დოკუმენტები გენდერული თანასწორობის საბჭოების დებულებები დამტკიცებული აქვთ წყალტუბოს, ზესტაფონის, თიანეთის, ჩოხატაურის და ბათუმის საკრებულოებს. ასევე, თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულომ მიიღო განკარგულება35 თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს გენდერული თანასწორობის საბჭოს დებულების დამტკიცების შესახებ, მაგრამ საბჭოს წევრების შემადგენლობა არ არის განსაზღვრული და შესაბამისად ის ჯერ არ ფუნქციონირებს. საკრებულოს გენდერული თანასწორობის საბჭოები ხელმძღვანელობენ მუნიციპალიტეტის საკრებულოს გენდერული თანასწორობის საბჭოს დებულებით (არსებობს ქალთა საინფორმაციო ცენტრის მიერ შემუშავებული მუნიციპალიტეტის გენდერული თანასწორობის საბჭოების დებულების ნიმუში/შაბლონი, რომლშიც იწერება მუნიციპალიტეტის დასახელება და მტკიცდება კონკრეტული ბრძანებით). გენდერული თანასწორობის საბჭოების საქმიანობის არეალი მუნიციპალიტეტეტებში, რომლებშიც არსებობს საკრებულოსთან არსებული გენდერული თანასწორობის საბჭოები, კვლევამ ვერ გამოავლინა გენდერული უთანასწორობის საკითხების მიმართ მათი აქტიური ფუნქციონირება. ამჟამად, გენდერული თანასწორობის საბჭოს სამოქმედო გეგმა, მხოლოდ წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მიერ არის შემუშავებული და დამტკიცებული. 4. თბილისის მუნიციპალიტეტი გენდერული თანასწორობის პოლიტიკა გენდერულ საკითხებზე სისტემური და საქართველოს პარლამენტის მიერ შექმნილ გენდერული თანასწორობის საბჭოსთან კოორდინირებული მუშაობის უზრუნველსაყოფად 2016 წლის 1 ნოემბერს შექმნია ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის გენდერული თანასწორობის საბჭო და დამტკიცდა მისი დებულება. 2015 წელს თბილისის წარმომადგენლობით ორგანოში გენდერული აუდიტი ჩატარდა, რომელის საფუძველზეც განხორციელდა სტრატეგიის ძირითადი მიმართულებების განსაზღვრა. 2017 წლის 3 თებერვალს თბილისის საკრებულომ თბილისის მერიის მიერ წარდგენილი მუნიციპალიტეტის გენდერული თანასწორობის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა დაამტკიცა. სტრატეგიის დოკუმენტი მომზადდა ქალთა საინფორმაციო ცენტრის ინიციატივით, გაეროს განვითარების პროგრამის (undp) და შვედეთის მთავრობის ხელშეწყობით, გაეროს ერთობლივი პროექტის „გენდერული თანასწორობისათვის“ ფარგლებში. მუნიციპალიტეტის გენდერული თანასწორობის სტრატეგია თბილისის მუნიციპალიტეტის გენდერულ პოლიტიკას, მის მიზნებსა და ამოცანებს, ასევე პრინციპებსა და განვითარების პრიორიტეტებს განსაზღვრავს 2017-2020 წლების პერიოდისათვის. 35 თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს განკარგულება გენდერული თანასწორობის საბჭოს დებულების დამტკიცების შესახებ. განკარგუბა #4644 თარიღი 06/09/2016 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 139 სტრატეგიის მიზანია, ხელი შეუწყოს ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში ქალთა და მამაკაცთა თანაბარ მონაწილეობას, მათი უფლებებისა და შესაძლებლობების თანაბარ და ეფექტიან რეალიზებას. სტრატეგია ითვალისწინებს რამდენიმე მიმართულებას, მათ შორის საფინანსო-ეკონომიკურ სფეროში გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფას. როგორც დადგენილებაშია აღნიშნული, სტრატეგია გულისხმობს, გენდერული ბიუჯეტის შემუშავებას, რომელიც მოიცავს გენდერული ჯგუფების მოთხოვნათა გათვალისწინებით გენდერულად ორიენტირებული მუნიციპალური ბიუჯეტის ფორმირებას; ამასთან, გენდერული ასპექტის გათვალისწინებით მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარებისათვის სპეციალური პროგრამების შემუშავებას, უფრო კონკრეტულად, ქალებისა და მამაკაცებისათვის საწარმოო რესურესებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას, ბიზნესსაქმიანობაში ქალთა მონაწილეობის გაზრდისათვის საჭიროებების გამოვლენას, შესაბამისი პროგრამების შემუშავებასა და განხორციელებას. სტრატეგია ასევე მოიცავს, თბილისის მუნიციპალიტეტის ორგანოების მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ქალისა და მამაკაცის თანაბარი მონაწილეობის მექანიზმების დამკვიდრებას, რაც გულისხმობს პოლიტიკურ პროცესებში ქალთა მონაწილეობის სტიმულირებას, ქალ პოლიტიკოსთა ფორუმების ორგანიზებას, ქალთა საბჭოების შექმნას; გენდერულ საკითხებზე ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის თანამშრომლებისა და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებას და სხვა. 5. ძირითადი პრობლემატური საკითხები და რეკომენდაციები ქართულ საზოგადოებაში მთელი პოსტსაბჭოთა პერიოდის მანძილზე მომხდარი მნიშვნელოვანი ცვლილებების მიუხედავად, გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფისაკენ მიმართული მიდგომების დანერგვა სახელმწიფო თუ ადგილობრივი პოლიტიკის ფორმირებაში ჯერ კიდევ დიდ ძალისხმევას მოითხოვს. სქესთა შორის უთანასწორობის პრობლემის აქტუალიზებას ხელს უშლის წლების მანძილზე დაგროვილი და გადაუჭრელი უამრავი სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემა, რომლებიც როგორც პოლიტიკური სპექტრის, ისევე საზოგადოების უმეტესი ნაწილის მიერ უფრო მნიშვნელოვნად აღიქმება. ამავე დროს, ჯერ არ არის სათანადოდ გააზრებული, რომ ნებისმიერი სფეროს პოლიტიკის შემუშავებისას, ნებისმიერი ეროვნული თუ ადგილობრივი დონის პროგრამის წარმატებულობისათვის აუცილებელია მასში გენდერული მიდგომების დანერგვა. საერთაშორისო ორგანიზაციები და დასავლეთის ქვეყნები დიდი ხანია აღიარებენ, რომ გენდერული მეინსტრიმინგი, ანუ გენდერული პარამეტრების სისტემური ინტეგრაცია პოლიტიკის ფორმირების, განხორციელების, მონიტორინგისა და შეფასების პროცესში არა მარტო გენდერული თანასწორობის მიღწევას უწყობს ხელს, არამედ, ნებისმიერი პოლიტიკის ეფექტურობის მნიშვნელოვანი წინაპირობაცაა. გენდერული მიდგომების დანერგვა, ანუ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 140 განსხვავებული საჭიროებებისა და პრობლემების დანახვა, გამოცდილებისა და ხედვების მთელი მრავალფეროვნების გათვალისწინება, თავისთავად ძალიან ღირებულია და ხელს უწყობს სოციალურად მგრძობიარე, საზოგადოების ინტერესებზე დამყარებული პოლიტიკის განხორციელებას. მდგრადი განვითარების თანამედროვე კონცეფცია გენდერული თანასწორობის პრინციპის გათვალისწინების გარეშე წარმოუდგენელია. ქვეყანაში ეფექტური გენდერული თანსაწორობის პოლიტიკის განხორცილებისათვის და ადგილობრივ დონეზე პოლიტიკასა და სოციალურ ცხოვრებაში ქალების აქტიური მონაწილეობისათვის შესაბამისი გარემოს შესაქმნელად არსებობს არაერთი ხელისშემშლელი ფაქტორი. კვლევაში მონაწილე რესპონდენტთა უმრავლესობამ აღნიშნა, რომ ამ ეტაპზე მათ მუნიციპალიტეტებში მიმდინარეობს გენდერული თანასწორობის ხელშემწყობი სხვადასხვა ღონისძიებების განხორციელება, თუმცა, მათი აზრით, მიმდინარე მუშაობას არა აქვს ინტენსიური და კოორდინერებული ხასიათი. ბიბლიოგრაფია 1. ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების გენდერული პოლიტიკის შეფასება საქართველოს სახალხო დამცველი 2020, 2020061711084253805.pdf (ombudsman.ge) ბოლო ნახვა: 04.05.2021 2. ილურიძე, პავლიაშვილი, ჯალაღანია, კახიძე, „გენდერული თანასწორობა საქართველოში − ბარიერები და რეკომენდაციები”, 2017, undp_ge_dg_parliament_gender-equality-ingeorgia_2021_part-1_geo.pdf ბოლო ნახვა: 15.10.2021 3. საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „საქართველოში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის განხორციელების ღონისძიებათა 2014−2016 წლების სამოქმედო გეგმის“ დამტკიცების შესახებ, საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე დავით უსუფაშვილი ქუთაისი, 24 იანვარი 2014 წ. n1945-რს genderuli-tanasworobis-erovnuli-samoqmedo-gegma.pdf (mod.gov.ge) ბოლო ნახვა: 24.09.2021 4. სექსიზმის პრევენცია და აღკვეთა ადგილობრივ დონეზე საქართველოში სახელმძღვანელო ადგილობრივ პოლიტიკაში ჩართული პირებისთვის, ევროპის საბჭო, 2021 5. ქვეყნის გენდერული თანასწორობის პროფილი, გაეროს ქალთა ორგანიზაცია გენდერული თანასწორობის და ქალთა გაძლიერებისთვის (un women), 2021 6. ქვეყნის გენდერული თანასწორობის პროფილი | გაეროს ქალთა ორგანიზაცია – საქართველო (unwomen.org) ბოლო ნახვა: 25.07.2021 7. ჯალაღანია ლ. გენდერული მეინსტრიმინგი საქართველოს მიერ აღიარებული ვალდებულებებისა და მათი შესრულების სტატუსის მომიხილვა; 2021, 2021031012092173973.pdf (ombudsman.ge) ბოლო ნახვა: 05.06.2021 https://ombudsman.ge/res/docs/2020061711084253805.pdf https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/ge/undp_ge_dg_parliament_gender-equality-in-georgia_2021_part-1_geo.pdf https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/ge/undp_ge_dg_parliament_gender-equality-in-georgia_2021_part-1_geo.pdf https://mod.gov.ge/uploads/public/strtegiebi_kocefciebi/%e1%83%92%e1%83%94%e1%83%9c%e1%83%93%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%98/genderuli-tanasworobis-erovnuli-samoqmedo-gegma.pdf https://georgia.unwomen.org/ka/digital-library/publications?f%5b0%5d=published_by:2215 https://georgia.unwomen.org/ka/digital-library/publications?f%5b0%5d=published_by:2215 https://georgia.unwomen.org/ka/digital-library/publications/2021/11/country-gender-equality-profile-of-georgia#view https://georgia.unwomen.org/ka/digital-library/publications/2021/11/country-gender-equality-profile-of-georgia#view https://www.ombudsman.ge/res/docs/2021031012092173973.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 141 current situation in the field of gender at the local level and the institutional mechanisms for ensuring gender equality in georgia tamar charkviani associated professor, caucasus school of humanities and social sciences, caucasus university abstract the aim of the paper is to describe the current situation in georgia in relevance to establishing the principles of gender equality in local self-government and identification of needs / requirements in order to improve the situation in the future in terms of budget, services, planning, legislation and promoting women's socio-economic and political life. the purpose of the research is to analyze the current situation in the field of gender at the local level and to study the institutional mechanisms for ensuring gender equality in georgia. key words: local self-government, gender equality, citizen involvement, local government official, institutional mechanisms https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 9 georgian scientists vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.02 religionin the information society (sociological etude) amiran berdzenishvili 1professor ; kakha ketsbaia2 associate professor 1,2 iv. javakhishvili tbilisi state universitty, tbilisi, georgia; 2 : https://orcid.org/ 0000-0001-9149-5376 abstract the main central questions asked in the article are the following: is the role of religion belittled in the contemporary information society? if culture turned into mass-culture, is it possible that the same fate awaits religion? if it is so and religion will lose its significance for and influence on society, then what final result will this process bring? are we moving towards an areligious society? but if the processes go vice-versa, they can evoke an opposite reaction and traditional religions will fill with fresh energy and begin a full-blooded life. according to the authors of the article, an information space is simply a superficial cover of man’s spiritual life. that is why a virtual cyber-church will never replace a real temple. it is a parody and simulation of a real church. and the day will come when man escapes from the slavery of this simulation and virtual reality and will return to the eternal truth and genuine religious faith. it seems that man enfeebled by the illusion of pseudo-religion and pseudo faith has a serious exam to pass. it can be easily seen that pseudo-religion which is constructed in the artificial virtual space has no future and that any experiments in this sphere are, from the very beginning doomed to failure. religious life means a live communication with the transcendent and it is lost in the case of virtualization. the internet can be a fine means for spreading the word of god, but it (internet) has its own rules of speech that are not relevant for the language of the divine service. we think that a digital expression of religion is absurd and nothing more. keywords: religion, information society, virtual religiosity, simulation, digital religion https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 10 the question of future of religion has always been topical in sociology of religion since its founders (durkheim and weber). a number of current global processes taking place in modern society have added sharpness and relevance to the question of future of religion and it became one the most debatable issues. the purpose of sociology of religion, as the scientific discipline studying religion, is seeing its subject in its perspective and prognostication of future, especially when situation concerning religion today is rather alarming. it is a generally approved fact and there is no novelty that mankind is in postclassical epoch and that means devaluation of classical values. precursor of the beginning of this process was friedrich nietzsche. he was one of the first who proclaimed “death of god” to the mankind. “death of god” also meant the “death of man”, but mankind obsessed by luxury, comfort and everyday trifles of life did not pay proper attention to it. but at the end, everything finished with “god murdered” mankind “killing the man”. if the xx century is stigmatized by “death of god”, for the xxi century such a stigma will be “death of man” (existing reality is so pessimistic and terrible, that even the greatest pessimist shoppenhauer would be envious of living is such an epoch). without dramatizing of given reality, it can be said that everything this is very painfully reflected on future of religion. nowadays nobody argues that a new type of society, transforming society, is being developed simultaneously with globalization process, where every social institute is under alteration. for example, during the last century culture, economics, politics, system of values changed and likely religious life of society will also change. in modern society, which is based upon high technologies and scientific approach to the universe, the role of religion has been shifted into the background which made modern sociology of religion (like classic sociology of religion) began to speak about its annihilation. in robert bell’s words globalization caused the origin of “civil religion”, which is quasireligious loyalty, where citizenship acquires religious colouring. everything this assists developing of postconfessional society. according to sociologists, the concept of electronic, so-called cyber-church is being arisen into the foreground in this type of society, which in the end is considered as the origin of “virtual religion” (1. p. 641642). in this case, the main line of development of society is the way from “sacral to secular”, from “divine to worldly”, during which sacral society becomes weaker and weaker and finally we get desacralised society. the process of secularization is the base of everything this, which in modern sociology of religion is not so groundlessly connected with modernization process. side by side with concept of “virtual religion”, one more new term “religious innovations” has come into sociology of religion (2. p. 545). the concept of “virtual religion” is in connection with notions of “virtual society” and “virtual man”. new technologies are one of the most vital questions, which are connected with future of religion; they are from their side essential characteristic for postmodern reality, because there is a talk on importance of replacement of industrial technologies by information communication technologies, which, in itself, means the disappearance of existing reality. a new reality takes its place, which is delivered to man by means of new technologies – television (already outdated), social nets and enormously enlarged modern media means. in order to feel its own existence, the man must be in this virtual space – on the communication screen, facebook, myspace and so on. according to postmodernist bodrillard, media means, industries of learning and entertainment are the masters of modern society, which have shifted industrial society and the world of its values. net society manipulates with the sign-producing systems, but they do not signify anything but themselves. such a total virtual reality is being formed which is based https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 11 upon simulation, hypocrisy and imitation. this is a new reality, so-called virtual reality – artificial copy of existing reality, which is already so important that true reality has lost its meaning. it is called the death of social in sociology (bodrillard). since that moment, the man is simulated – instead of real man there is his simulation (see: 3). man exists in virtual reality in his digital form, as the only reality is a super-real, virtual space, which excludes the reality of other kind. actually, it is this that we call “death of a man”. naturally, virtualization of a man and society has also concerned religion. because of which sociologists became disturbed and began talking about future of religion. discussion and debates started about the fate of religion in postclassical virtual society. the main, central questions are: has the role of religion become weaker in modern society? if it is so, and religion really loses its importance and influence upon society, what will be the end of this process? aren’t we going to unreligious society? should this everything finish in originating of so-called new religions in perspective? or contrary – everything this will cause opposite reaction and traditional religions will be filled with new energies in new conditions and begin full-blooded life. these questions are real, as the accelerating rate of transformation of society is real. the main question is this: if culture has become mass culture, does not the same threaten religion? especially – when, if we say in bodrillard’s words, modern culture has become producer of garbage and the man has nearly become garbage himself. the answer to this question is demand of time. this is the challenge which sociology of religion faces today. these questions, which in the view of religion are blasphemy, require answers. traditional religions have their own answers. that is another matter, what do the representatives of scientific disciplines, whose professional business is studying of religion, say about it. in this case, the fact, that the question of theoretical analysis in sociology is based on the empiric material and facts, must be taken into account. number of factors affects religion directly on indirectly. these are: culture, education, science, technique, moral-ethical norms, political life and economics; the processes taking place in these spheres complicate the question of future of religion more, that is why this issue in the end is one of the fundamental segments of question on future of religion. if religion does not have future, neither has society, and vice versa. historically the first prognosis on future of religion belongs to the father of sociology comte. in his prognosis, religion has to be replaced by science in future society. such idea existed in the history of thought for a long time since the end of xix century to the middle of xx century. ernst mach and bertrand russell with other representatives of positivism were well-known followers of it in sociology. in their opinion, science would bring happiness to the mankind. but it was the time, when even comte had doubts in the rightness of this statement. in spite of this, he as a sociologist knew that society always needs some ideal, which causes altruism and generosity in his members. and his positive religion was motivated by similar noble enthusiasm. comte’s prediction didn’t materialize. like other his similar ideas, it was having no prospects from the very beginning, because religion can not be artificially formed. it seems it is beyond the strength of ordinary mortal. moreover, the life has shown that science not even made the man happy, but on the contrary, it brought him a lot of misfortunes and tragedies. and now desirable for everybody science has become a puzzle. comte’s idea appeared to be successful only in one point; https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 12 namely, he showed society the necessity of religion. greater representative of sociology of religion durkheim pointed out at his mistake. he underlined that that comte had failed to take into consideration – that religion never represents the result of man’s realized, intellectual activity, that its creative powers are unknown to man. it appears by itself, as the beginning and guarantor of man’s social life. the fact of rational projecting of religion had always finished unsuccessfully in history, as the irrational always exceeds rational in it. marxist social theory also spoke about vanishing of religion. marx considered religion as result of estrangement and form of “false consciousness”. but his sociological analysis of religion was one-sided. he didn’t appreciate properly the role of religion in society. marxist sociology of religion was utopian theory, falseness and unfeasibility of which well appeared in the period of downfall of marxist ideology in our society, when not religion, but marxist theory and marxism itself had vanished. after marx weber offered us to think on the question if there is such a social function in which religion is irreplaceable. due to sociological analysis of this question, he concluded that without religion it will be difficult for man to consider his own life critically; religion always delivers new ideas for him; according to weber, religion possesses potential of radical social alterations (protestantism is meant). weber is also the author of theory of lose of sacral. he thought that domination of technology and bureaucracy in modern society determines man’s consciousness and aspirations by pragmatic interests, and by caring about comfort forms the type of society where everything is determined and defined beforehand. in this case, aspiration for high ideals, love of beauty and heroic inspiration are lost together with religion. he brought in a notion of “disenchantment”, for denoting this process. he proceeded from concept of conflict between religion and modern consciousness and like comte predicted the victory of last upon religion. in modern society, weber sees lessening of role of religion in establishing of banal utilitarianism by rational sight of the universe, which, from the side of religion, is perceived as a syndrome of insanity, caused by hypertrophy of rationality. in spite of such unpleasant predictions on future of religion from the side of classical sociological theories, religion continues its existence in usual rhythm. moreover, in many countries in the xx century (for example, georgia) religious renaissance takes place, that points to the fact that existence of sacral continues. that gives sociologists possibility of saying that religion is a specific phenomenon and it always takes part in man’s life in this or that form. durkheim was just pointing to that when said that eternal dwells in religion; that religion is not illusion and a false vision of universe, but the most living reality compared to other social institutes, equalizing of which with science or ideology is impossible, though religion somehow contains some ideological moments. religious man will not like durkheim’s attitude towards religion, in spite of its positive contents, as it gives sociological conception of religion, and it means that religion is interesting for durkheim as much as it provokes social energy in humans; durkheim as sociologists is interested in religion because he sees in it strong factor developing a man into member of society (generally, it must be said, that opposition between science and religion negatively affected possibilities of sociology of religion, but since this opposition was neutralized and equal primacy of knowledge and faith was recognized, it became possible to speak on sociology of religion more freely. today it is most interesting and distinguished among sociological disciplines, not only by its subject, but because values of secular, civil and supersecular, super-civil meet in it, and it is the place of meeting of earthly and heavenly). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 13 durkheim like weber noticed the direction of society and that is why he thought that traditional religions can not answer or do not correspond to social experience of modern human and society. and that is why he supposed that their transformation in future was irreversible. in his opinion, a new type of society will need new religion. if it is so, when the question of future of religion must be put in another foreshortening. namely, is it possible for society to be without religion? if we understand religion as durkheim does, when the answer to this question will be negative. but the existence of sacral will be in force, as society can not exist without holy, sacral objects. need in sacral always will be. but the god who traditional religion offered us will be overcome (bohnhoeffer). in the process of seeking of key of mysteries of society, great representative of sociological religion did not take into account the most important thing – that true religion and religious faith are always new and modern. we see that existence of traditional religions is the fact. hence, it is not difficult to say that in a certain sense classical theories of comte, durkheim, marx and weber on religion were wrong and that religion is eternal. despite of it, a number of problems is left, which presents the question of future of religion negatively. such is tillich’s idea on the crisis of theism. what tillich calls crisis of theism is the result of rationalization of spiritual and social life, pointed by weber. in spite of this, these processes do not create real danger for existence of religion. p. berger (american sociologist, representative of social-constructivist direction in modern sociology, the head of institute of research of culture, religion and world problems of boston university) also focuses his attention to this question. in his opinion, religion understood the progress of modern society well. instinct of self-saving became stronger in it and it adjusted to modern society (p. berger means catholicism and protestantism in this case). in his words, religion is in good relations with modern society. that means that it is limited only by the private live of the members of this society and has lost the former function of central, “universe-constructing” institute. as for pressure from the side of state, it happens when state uses religion as a guarantor of its own legitimacy and etc, i.e. religion exists in modern society nominally, as a museum exhibit, because following the development of society, ethnos, culture and state lose religious meaning step by step. but it does not mean the end of religion. in modern sociologists’ opinion, it means only the end of traditional forms of religion. when sociologists speak of future of religion, they comprehend concept of religion in different ways. representatives of classical sociology of religion mean traditional conception of religion; but the conception of modern researchers of sociology of religion is somehow different from traditional, because, as much as it would not be disputable, they think that in the conditions of domination of democracy, pluralism, freedom and other similar basic values in modern secularized society, god is represented as a tyrant and religion is monopolized (for ex. g. zimmel). according to g. zimmel the question is in following: traditional religions will not be able to conserve their values in time, which does not forebode desacralisation of society, but crisis of theism. in this case his ideas correspond tillich’s ideas, who sees future of religion “beyond theism”, but that means the transformation of traditional religion into so-called civil religion. religiousness in modern society becomes the part of mass culture, but such theism could be worse than atheism. according to tillich’s prognosis, finally, religious faith will lose religious garment, and will stay only faith, which does not have own body – church, cult, theology. such is nonstandard, modern conception of religion that is probably difficult to imagine. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 14 r. bell gave us sociological portray of religious faith by means of nontraditional religions as it had been presented by tillich in the middle of xx century. in his books “habit of heart. individuality and “commitment” in “american life”, religion is presented as one of the common structural elements of public life of usa, by means of which americans are included in the life of own parish. the conclusion of this modern investigator of religion is following: the role of religion in american society, like other institutes has essentially changed. it doesn’t only deal with the lessening of role of religion; loss of importance of religious doctrines is equal to the end of religion. side by side with transformation of american society, religion undergoes transformation too, which was followed by the limitation of religious social space. in opinion of american believer, his relationship with god oversteps the limits of religious identity. for that, he doesn’t consider it necessary to be follower of any religion. in opinion of american sociologists, it is the ultramodern stage of religion and religiousness, which they call postmodern stage. before that, american society passed “early modern” stage of religious progress. that is why they differ from each other religions of high developed and developing countries. in american sociologists’ opinion, what form religion will get at “early modern” stage is much dependent on the socio-cultural transformation, which modern society experiences. in such case, traditional religions will face great difficulties. in the opinion of a. schuetz, american sociologist and founder of phenomenological sociology, religion will have only personal character in such type of society, and nothing more. quite different situation is in developed countries. here traditional religions, feeling forthcoming danger, fight for keeping their identity as far as possible, but the processes of motion from historical to “early modern” religion have already started, though the level of including of modern newest technologies in public life in these countries is very low. here we deal only with similar tendencies or blind, thoughtless export of similar technologies, which do not correspond to the level of development of society. in spite of this, religion does not concede its positions and tries to save itself by working out the skill of adaptation to needs of modern societies. in this case, the task of first degree is overcoming of process of secularization and modernization or coping with it, finding proper alternatives for it and so on. prognosis of e. toffler, famous social futurologist and author of scandalous book – “future shock” – on future of religion is also of great interest, and unlike such types of prognosis of other researchers, is optimistic and hopeful. in toffler’s opinion, speed of current processes in modern society and high degree of freedom will be a great shock for humans. he calls it “shock of future”. in his book he analysis in detail unimaginable scale of transformation, which does not leave anything unaffected in human and in society. religion is the only exception in this total and comprehensive process, and it still retains its being and, correspondingly, its future is full of light (4. p. 146-147). the mounting influence of modern newest informational technologies is the basis of pessimistic and nihilistic ideas on future of religion. many new terms appeared in religion of sociology to nominate processes taking place in sphere of religion. among them one, comparatively outdated, term is tv-evangelism, which means using of tv and media-technologies for preaching testament topics. in fact, it is american-protestant version of evangelistic practice (2. p. 563). internet-practice is ultramodern version of tv-evangelism in this sphere. this issue belongs to most painful and debatable issues nowadays. there is no finally established, principal position about it not only among sociologists, but also among the representatives of traditional religions. two main positions are marked out in different opinions: some see unprecedented transformation, final of traditional religions and the https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 15 beginning of “a new religion”, so-called virtual religion, in it; others do not notice any transformation of religion and consider current processes only as effective usage of modern means of communications, passing of information in religious practice. according to this opinion, nihilistic sociological theories about future of religion purposefully complicate the situation, or, otherwise, it is the result of their religious ignorance. but today virtualization of religious life is real fact, which, from its side, makes its future rather pessimistic. as though there should not be anything alarming, if computer technologies were used only for preaching, attempt of using it for performing divine mysteries complicates everything. we mean mystery of confession. its virtualization, which happens today, is quite new and unknown phenomenon. problem of finality of religion originates just right from here. but today this technology has already got its customers, as much as it would not seem unacceptable from the point of religious view (the facts confirming this interested reader will find in any sociological textbook). there are many various programs, by means of which virtual excursion is possible for visiting any temple in world even without going out from your own apartment. only visiting would not mean so much, but such a fact, as lighting of virtual candle, is unprecedented. in religious conception, it is heaviest sin, as in this case we deal with profanation of religious act of bloodless sacrifice. but in desacralised society, where “religion has become special effect”, it is quite real (5. p. 36). informational space is only superficial membrane of spiritual life of humans, that is why virtual and cyber church will never replace real temple. it is only parody and simulation of real temple. once human will reach out of prison of this simulation and virtual reality and will return to eternal truth and real religious faith. weary by the illusion of pseudo religion and pseudo truth, he will probably be faced great trial. it is not difficult to understand that artificially created, constructed in virtual space pseudo religion does not have any future and all the experiments in this sphere are doomed to perish. religious life is living relations with transcendental, which in the case of virtualization loses. virtual church will never be able to help even the man who because of his health state can not attend church services. it will not satisfy this person’s great desire for praying. as regards innovation of getting confession by means of internet, perhaps it is permissible, but, in this case, the question of anonymity of confession should be taken into account. moreover, it can be dangerous, especially when it concerns spiritual life of a person, because everything this resembles the action of a physician, who never saw his patient and prescribes him this or that treatment. function of confession is not only absolving of sins, its aim is to make man the member of church again, and it is natural not having desire of entering the church where it does not exist. virtual church, on the contrary, suppresses desire of visiting temple. it misdirects true religious feelings. church is christ’s body. in order to become part of this body, living contact is necessary with it. but internet confession hinders this process. as for preaching and spreading divine word, internet can be good means for it. but preaching is not only audio and video recordings; it is god’s living word, which should be spread from ambo. moreover, internet has got its own rule of speech, which does not correspond to the language of divine service (see: 6). and digital expression of religion is absurd and nothing more, is not it? while analyzing these questions, reproach, which modern authors express towards the supporters of classical theories, must be taken into consideration. namely, it is groundless to speak in the language of secular society in the post-secular epoch (see: 7). this reproach really requires consideration, but not with respect to https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 16 religion, as religion is eternally new and living phenomenon. by conclusions of the same sociologists, nothing can change personal attitude of a man to god, which is observed best of all in traditional religious life. that is why in such situation general conclusion in connection with discussing question can be such: transformation of society is fact, but in the point of religious view, it is not such a fact, which puts existence of world religions under the interrogation. rationalization, virtualization of modern society and need in based on intellect managing (net economics) probably will arouse natural inverse reaction in traditional religions, and society will again face the need in irrationalism and mystics. this process will return desacralized society to eternal values, assist the discredit of mass consciousness and bring to the light moral helplessness of omnipotent reason to even greater degree. religion has got much more possibility of dialogue with society in the result of modern globalization processes. in spite of many pessimistic predictions of classical or non-classical sociological theories, its fate is much dependent on the moral state of the man, who faces global problems and challenges. besides, the fact is also worthy of noting, that values on guard of which traditional religion stands: love, peace, tolerance and hope are those common to all mankind values, in case of negation of which future of mankind itself will be doubtful. in this context, future of religion is more optimistic, then modern sociologists predict. openness of modern religious thought regarding society and diverse cultures also gives ground of optimism. dialogue between secular and religious responds well to ethics of “planetary consciousness” and common to all mankind idea of solidarity. isolated various religious reactions existing in modern society indicate to opposition, which follow leveling globalization processes. if more or less important factor, on which modern society depends, is the dignity of a man – the man living on the earth today – then future of religion will depend on what kind of socially important share will man put into world where he lives. in short, it will depend on how a man will retain his humanity. references: 1. masionis j. (2004), sociology, m. (in russian). 2. see about it: k. calhoun, d. licht, s. keller, (2008), sociology, tb. 2008. ch.13. religion, (in georgian). 3. bodrillard j. (1997), „simulated and simulations”, tb. (in georgian). 4. toffler e. (2002), future shock, m. (in russian). 5. bodrillard j. (2000),, america., s-p. p. 36 (in russian). 6. challenge of modern society. letters of juergen habermas and joseph ratzinger. (2010), tb. (in georgian). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 17 ) 1 ; 2 1,2 . 2 : https://orcid.org/ 0000-0001-9149-5376 : ? , ? , , ? ? . , , . , , , , . , , , . , „ “ . . , , . . , . . „ “ . “, „ “ , . , , , . “ „ “. , . . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 18 . . , , , . , . , , , . , . . , , . : , , , , georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 147 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.13 საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების იმუნური მიკროგარემოს ფენოტიპური თავისებურებანი და მისი როლი სიმსივნის პროგრესიაში კრიტიკული მიმოხილვა რ. დევაძე1; ა. გვენეტაძე1; გ. ბურკაძე2; 1ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; აბსტრაქტი სიმსივნეები ხასიათდება სხვადასხვა რაოდენობით ლიმფოციტური ინფილტრატის არსებობით, რომელიც ვლინდება სიმსივნის სხვადასხვა უბნებში და ამ ლიმფოციტურ ინფილტრატებს გააჩნიათ არამარტო პროგნოზული, არამედ პრედიქტული ღირებულებაც. საკვერცხის კარცინომებში ლიმფოციტური ინფილტრაციის არსებობა ასოცირდება ზოგ შემთხვევაში კარგ, ზოგ შემთხვევახში ცუდ პროგნოზთან. სიმსივნის იმუნური მიკროგარემოს შემადგენლობა წარმოადგენს აქტიური შესწავლის საგანს საკვერცხის კარცინომებში მათი როგორც პოტენციური პროგნოზული, ისე პრედიქტული ღირებულების გამო. თუმცა, ამასთანავე არსებული ლიტერატურული მონაცემები ურთიერთწინააღმდეგობრივია, რაც თავისთავად მიუთითებს დამატებითი კვლევების ჩატარების საჭიროებაზე. გარდა ამისა, ხშირ შემთხვევაში დეტალურად მითითებული არ არის თუ საკვერცხის კარცინომის რომელი ჰისტოპათოლოგიური ქვეტიპი იქნა შესწავლილი და ხშირ შემთხვევაში საკვერცხის კარცინომების სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ტიპები გაერთიანებულია. აღნიშნული რამდენადმე ხსნის ამ დრომდე ჩატარებულ კვლევებში ურთიერთსაწინააღმდეგო შედეგების არსებობას. შესაბამისად მნიშვნელოვანია საკვერცხის კარცინომების იმუნური მიკროგარემოს შესწავლა განხორციელდეს განცალკევებულად სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ქვეტიპებში. საკვანძო სიტყვები: საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეები; მიკროგარემო; იმუნური მიკროგარემო; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 148 საკვერცხის კარცინომების დაახლოებით 90%-ს შეადგენს ეპითელური კარცინომები, რომელიც წარმოადგენს ნეოპლაზიურ დაზიანებათა ჰეტეროგენულ ჯგუფს. 2020 წლისათვის, მსოფლიოს მასშტაბით დაფიქსირდა საკვერცხის სიმსივნეების 313 959 შემთხვევა და 207 252 სიკვდილიანობა, რაც შეადგენს ქალებში დაფიქსირებული სიმსივნეების საერთო რაოდენობის 3,4%-ს და სიმსივნით სიკვდილიანობის 4,7%-ს [1]. საკვერცხის სიმსივნეების შემთხვევათა დაახლოებით 30% ფიქსირდება ევროპულ ქვეყნებში, ხოლო სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია აზიურ ქვეყნებში. რაც შეეხება საქართველოს, 2020 წლის მონაცემებით, საკვერცხის სიმსივნეები ორივე სქესის ყველა სიმსივნეებს შორის გავრცელებით მე-5 ადგილზეა და მისი ინციდენტობა შეადგენს 10,9-ს 100 000 მოსახლეზე [2]. საკვერცხის სეროზული კარცინომები იყოფა დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის (ტიპი i) და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის (ტიპი ii) ქვეტიპებად (lgsoc და hgsoc). მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მიერ, მოწოდებულია საკვერცხის კარცინომების ბიოლოგიური ქცევის სამ-საფეხურიანი შეფასების სისტემა. კერძოდ, კეთილთვისებიანი, მოსაზღვრე ავთვისებიანობის და ავთვისებიანი კარცინომები. შეფასების ასეთი სისტემა სავარაუოდ მოწოდებულია ძირითადად კლინიკური პროგნოზის განსაზღვრისათვის. თუმცა, სხვადასხვა კვლევები აჩვენებს, რომ აღნიშნული ჯგუფები თავის მხრივ წარმოადგენს ნეოპლაზიური დაზიანებების ჰეტეროგენულ ჯგუფს და საჭიროა, მათი ჰისტოპათოლოგიური, იმუნოჰისტოქიმიური და მოლეკულური მახასიათებლების უფრო დეტალური შესწავლა, მათი ბიოლოგიური და კლინიკური ქცევის უკეთესი განსაზღვრის მიზნით [3]. სიმსივნეები ხასიათდება სხვადასხვა რაოდენობით ლიმფოციტური ინფილტრატის არსებობით, რომელიც ვლინდება სიმსივნის სხვადასხვა უბნებში და ამ ლიმფოციტურ ინფილტრატებს გააჩნიათ არამარტო პროგნოზული, არამედ პრედიქტული ღირებულებაც. კერძოდ სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების შეფასებამ, ბოლო წლებში მიიქცია მეცნიერთა და კლინიცისტთა ყურადღება, მათი გამოყენების, როგორც იმუნოთერაპიული სამკურნალო საშუალებებისათვის პაციენტების შერჩევის მიზნით [4]. შეცვლილი ცილოვანი პროდუქტები, რომლებიც წარმოადგენს სიმსივნურ უჯრედებში გენეტიკური მუტაციების შედეგს, ფუნქციონირებენ, როგორც ნეოანტიგენები და ააქტიურებენ მასპინძელი ორგანიზმის იმუნურ სისტემას ’’უცხო’’ უჯრედის მიმართ. გარდა ამისა, ანთებითი, ჰიპოქსიური და ხშირად ნეკროზული მიკროგარემო აგზავნის სასიგნალო მოლეკულებს მასპინძელი ორგანიზმის იმუნურ სისტემაში [4]. მაინფილტრირებელ იმუნურ უჯრედებს ერთი მხივ შეუძლიათ სიმსივნის ზრდის და პროგრესიის კონტროლი, ხოლო მეორე მხრივ შესაძლებელია იმუნოსუპრესიული მიკროგარემოს ჩამოყალიბება, რომელშიც შესაძლებელია სიმსივნის გადარჩენა. ინფილტრაციული ლიმფოციტები ძირითადად წარმოდგენილია t ლიმფოციტებით, ბუნებრივი მკვლელი (natural killer nk) უჯრედებით, b ლიმფოციტებით და მაკროფაგებით, რაც მიუთითებს აქტიურ, შესაძლო სიმსივნური უჯრედების წინააღმდეგ მიმართულ. იმუნური პასუხის არსებობაზე მასპინძელ ორგანიზმში. სადღეისოდ სიმსივნური დაზიანებების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 149 მიკროგარემოში ინფილტრაციული ლიმფოციტების არსებობა ითვლება მასპინძელი ორგანიზმის საპასუხო რეაქციის ბიომარკერად [5]. სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები ვლინდება საკვერცხის კარცინომებშიც. საკვერცხის კარცინომებში ლიმფოციტური ინფილტრაციის არსებობა ასოცირდება კარგ პროგნოზთან [6]. სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები ზოგადად იყოფა ორ ნაწილად. ერთნი, რომელნიც პენეტრირებენ სიმსივნის პარენქიმაში (ინტრაეპითელური) და მეორენი, რომლებიც ბინადრობენ პერიტუმორულ სივრცეში (სტრომული). ითვლება, რომ იმუნური სისტემა, კერძოდ, ინტრაეპითელური სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სიმსივნის ზრდის კონტროლში. ცნობილია, რომ cd8 + ან cd4 + t ლიმფოციტებს შეუძლიათ ამოიცნონ კიბოს ანტიგენები ან ჭარბად მოექსპრესირე აუტოანტიგენები და აღკვეთონ კიბოს განვითარება, მიუხედავად ამისა ზოგიერთ კიბოს უჯრედს შეუძლია ხელი შეუშალოს იმუნურ ამოცნობას და რეაგირებას. თუ ლოკალურ იმუნურ სისტემას შეუძლია ქსოვილის მზარდი სიმსივნის ამოცნობა, ის აძლიერებს ანთების სიგნალებს დაზიანების ადგილზე. ამ გარემოში, სიმსივნის სპეციფიკური ანტიგენის წარმომქმნელი უჯრედები იწვევენ tუჯრედების რეაქციას და ციტოკინები, როგორიცაა ინტერფერონ-გამა, ხელს უწყობენ ადგილობრივ ანთებას, რაც იწვევს სიმსივნის სრულ განადგურებას, ამ პროცესს ელიმინაციას უწოდებენ [7][4]. აღმოფხვრის შემდეგ გადარჩენილი სიმსივნური უჯრედები შედიან წონასწორობის ფაზაში, რითიც იმუნური ზეწოლა ციტოკინებისა და ლიმფოციტების შეტევების სახით ბალანსირდება სიმსივნის ზრდასთან. ბოლოს, სიმსივნეში ვითარდება ე.წ. იმუნური გასხლტომის ფაზა. ამ დროს ხდება იმუნური ამოცნობისა და განადგურების თავიდან აცილება და საბოლოოდ ავთვისებიან სიმსივნედ ჩამოყალიბება, რომელსაც გააჩნია შემდგომში მეტასტაზირების უნარი[7][8]. ნაჩვენებია, რომ სტრომული სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები ასოცირდება გადარჩენის მაჩვენებლებთან და ატარებს პროგნოზულ ღირებულებას [8]. აღნიშნული მონაცემები განსაკუთრებით იყო გამოხატული ძუძუს კიბოს შემთხვევაში, სადაც სტრომული სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების არსებობას ჰქონდა არამარტო პროგნოზული არამედ პრედიქტული ღირებულებაც. კერძოდ მათი არსებობა დაკავშირებული იყო ნეოადიუვანტურ და ადიუვანტურ თერაპიაზე პასუხთან [8]. ამ შედეგებზე დაყრდნობით, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების შეფასება, შესაძლებელია ასევე გამოყენებული იქნას საკვერცხის სიმსივნეებში, თუმცა აღნიშნული საჭიროებს დამატებითი კვლევებს. აღსანიშნავია, რომ სადღეისოდ არსებულ ლიტერატურულ მონაცემებზე დაყრდნობით, მხოლოდ ერთმა კვლევამ შეაფასა სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები ჰემატოქსილინით და ეოზინით (h&e) შეღებილ ანათლებში, საკვერცხის ეპითელურ კარცინომებში. კვლევათა უმეტესობაში კი, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების შეფასებისათვის გამოყენებულია სხვადასხვა იმუნური მარკერები, როგორებიცაა cd3, cd8 ან foxp3. james და კოლეგებმა აჩვენეს, რომ შესაძლებელია სიმსივნის მაინფილტრირებელი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 150 ლიმფოციტების ჰემატოქსილინით და ეოზინით შეღებილ ანათლებში შეფასებას ჰქონდეს უფრო მეტი პროგნოზული ღირებულება, ვიდრე ცალკეული ტიპის ლიმფოციტების იმუნოჰისტოქიმიურ კვლევას. ნაჩვენებია, რომ სტრომული სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების არსებობა წარმოადგენდა დამოუკიდებელი პროგნოზულ ფაქტორს საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების ყველა ჰისტოლოგიურ ქვეტიპში. თუმცა, ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, სიმსივნის მაინფილტირებელი ლიმფოციტების არსებობა არ წარმოადგენს დამოუკიდებელ პროგნოზულ ფაქტორს საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში. რაც ერთი მხრივ შესაძლებელია აიხსნას აღნიშნულ კვლევებში სხვადასხვა საკვლევი ჯგუფის არსებობით. თუმცა, ლიტერატურაში არსებული აღნიშნული ურთიერთსაწინააღმდეგო მონაცემები მიუთითებს, რომ საჭიროა დამატებითი კვლევების ჩატარება, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების განაწილების შესასწავლად საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების სხვადასხვა ქვეტიპში. t ლიმფოციტური ხაზის საერთო მარკერია cd3. სხვადასხვა ქვეტიპებად მათი დიფერენცირება ხდება სპეციფიკური cd მარკერების ექსპრესიის მიხედვით. cd4 ან cd8 მარკერების ექსპრესიის მიხედვით, მომწიფებული t უჯრედები იყოფა cd3 + cd4 + და cd3 + cd8 + t უჯრედებად და cd4 + treg უჯრედებად. cd3 + cd4 + t უჯრედებს უწოდებენ დამხმარე t უჯრედებს (th უჯრედები) და არეგულირებენ იმუნურ რეაქციებს ციტოკინების გამოყოფით, რომლებიც ხელს უწყობენ ან აფერხებენ ანთებას. cd3 + cd4 + t უჯრედები შეიძლება დაიყოს th1 და th2 უჯრედებად. მათ შორის, th1 უჯრედები წარმოქმნიან და ათავისუფლებენ ანთების საწინააღმდეგო ციტოკინებს და ხელს უწყობენ cd3 + cd8 + t უჯრედების მიერ განხორციელებულ სიმსივნის საწინააღმდეგო ციტოტოქსიკური ფუნქციების აღსრულებას. შესაბამისად th1 უჯრედები განიხილება, როგორც ანტი-სიმსივნური პროფილის მქონე ლიმფოციტები. რაც შეეხება th2 უჯრედებს, ნაჩვენებია, რომ ისინი ძირითადად ასოცირდებიან სიმსივნის პროგრესიასთან[9]. cd3 + cd8 + t უჯრედები, რომლებსაც ციტოტოქსიკურ t ლიმფოციტებს (ctl) უწოდებენ, აწარმოებენ ანთების ციტოკინებსა და უჯრედის ლიზისურ მოლეკულებს, როგორიცაა პერფორინი და გრანზიმი. ისინი სპეციფიკურად ამოიცნობენ და ანადგურებენ პათოგენებით ინფიცირებულ ან ავთვისებიან უჯრედებს [10]. treg უჯრედები (cd4 + cd25 + foxp3 +) ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ იმუნურ რეაქციებში. თიმუსში განვითარების დროს, treg უჯრედები აექსპრესირებენ foxp3ს და შეადგენენ საერთო cd4 + t უჯრედული პოპულაციის 5-10% -ს. უჯრედების ეს ჯგუფი ხასიათდება იმუნოსუპრესორული თვისებებით [10] [11]. treg უჯრედები იცავენ მასპინძელ უჯრედებს აუტოიმუნური დაავადებებისგან, აუტორეაქტიული t უჯრედების ინჰიბირებით. გარდა ამისა, treg უჯრედები ასევე მონაწილეობენ ანტი-სიმსივნური იმუნური პასუხის ინჰიბირებაში. აღნიშნული უჯრედები არეგულირებენ იმუნურ პასუხს ოთხი ძირითადი მექანიზმის საშუალებით, როგორებიცაა: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 151 1) იმუნოსუპრესიული მოლეკულების გამოყოფა. treg უჯრედები თრგუნავს t უჯრედიების ეფექტორულ ფუნქციებს, ისეთი ციტოკინების გამოყოფით, როგორებიცაა il-10, il-35 და tgfβ. გარდა ამისა, il-10 და tgfβ ცნობილია, როგორც ძირითადი შუამავლები, რომლებიც ზღუდავენ სიმსივნის საწინააღმდეგო იმუნიტეტს და ხელს უწყობენ სიმსივნის პროგრესირებას. საინტერესოა, რომ ეს ციტოკინები არა მხოლოდ თრგუნავენ ეფექტორული უჯრედების ფუნქციონირებას, არამედ ხელს უწყობენ დენდრიტული უჯრედების პოლარიზაციას იმუნოლოგიურად ტოლერანტული ფენოტიპებისკენ. გარდა ამისა, treg უჯრედები გამოყოფენ vegfს, რომელიც ასევე წარმოადგენს ერთგვარ იმუნოსუპრესიულ მოლეკულას. vegf-ის საშუალებით, treg უჯრედები ახდენენ იმუნური პასუხის ინჰიბირებას და არეგულირებენ დენდრიტული უჯრედების დიფერენცირებას; 2) ციტოლიზი. treg უჯრედები იწვევენ ეფექტორული უჯრედების აპოპტოზს b გრანზიმის და პერფორინის გამოყოფით; 3) მეტაბოლური დაზიანება. ნაჩვენებია treg უჯრედების მიერ რეგულირებული მეტაბოლური დაზიანების რამდენიმე მექანიზმი, თუმცა, აღნიშნული კვლავ წარმოადგენს სადაო საკითხს. treg უჯრედები შთანთქავს il-2ს რაც იწვევს ეფექტორული უჯრედების შიმშილს და მათ აპოპტოზს. უფრო მეტიც, cd73 და cd39 ექსპრესიის მქონე, treg უჯრედები კატალიზატორულ ზემოქმედებას ახდენენ atp-ის ადენოზინზე, რომელიც თრგუნავს ეფექტორი t უჯრედების ფუნქციონირებას. 4) დენდრიტული უჯრედების მომწიფებისა და ფუნქციონირების მოდულაცია. ctla-4 (ციტოტოქსიკური t-ლიმფოციტების ანტიგენი 4 ) ექსპრესირებს treg უჯრედებზე, ხოლო cd80 და cd86 კი ექსპრესირებს დენდრიტულ უჯრედებზე. treg უჯრედები იწვევენ დენდრიტული უჯრედების მოდულაციას ctla4 – cd80/cd86 ურთიერთქმედების საშუალებით, რაც იწვევს ido– ს (ინდოლეამინი 2,3 – დიოქსიგენაზას) გამოყოფას. ido ექსპრესია კი თავის მხრივ თრგუნავს ეფექტორი t უჯრედების ფუნქციონირებას. გარდა ამისა, treg უჯრედები თრგუნავს დენდრიტული უჯრედების ფუნქციონირებას თანასტიმულატორული მოლეკულების დაბლოკვითა და lag3 (ლიმფოციტების აქტივაციის გენი 3) ინჰიბირებით. ცნობილია, რომ tlr (toll-ის მსგავსი რეცეპტორი), gitr (გლუკოკორტიკოიდით გამოწვეული tnf რეცეპტორი), ctla-4 და fr (ფოლატის რეცეპტორი) პირდაპირი ან არაპირდაპირი გზით არეგულირებს treg უჯრედების ფუნქციონირებას. tlr აქტივაცია ამცირებს treg უჯრედების სუპრესორულ ეფექტს ნაწილობრივ il-6– ის საშუალებით. gitr, თანასტიმულატორულ მოლეკულას აქვს მაღალი ექსპრესიის დონე treg უჯრედებზე. ანტი-gitr mab-ით მკურნალობა არეგულირებს treg უჯრედების ინჰიბირებას. ნაჩვენებია სიმსივნის მიკროგარემოს ლიმფოციტებით ინფილტრაცია კორელაციაშია საკვერცხის კიბოს კლინიკურ გამოსავალთან. ასევე ნაჩვენებია, რომ საკვერცხის კარცინომის მიკროგარემოს პლაზმური უჯრედებით და b უჯრედებით ინფილტრაცია გავლენას ახდენს საკვერცხის კიბოს პროგნოზზე [12]. cd138 და cd20 არის პლაზმური უჯრედებისა და b უჯრედების მარკერები. პაციენტებში, რომელთა სიმსივნის მიკროგარემოშიც აღინიშნებოდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 152 cd138 და cd20 მაღალი ექსპრესია, ასევე ხასიათდებოდნენ შედარებით მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეების არსებობით. გარდა ამისა, კაპლან-მეიერის გადარჩენადობის ანალიზის მიხედვით cd138-ის მაღალი ექსპრესია კავშირში იყო როგორც ზოგად, ისე საკვერცხის სიმსივნით სპეციფიკური გადარჩენადობის მაჩვენებელთან. ასევე ნაჩვენებია, სიმსივნის მაინფილტრირებელი t უჯრედების ასოციაცია საკვერცხის კიბოს მქონე პაციენტების კლინიკურ გამოსავალთან. zhang-ის კვლევამ 186 გაყინული ქსოვილის ნიმუშების შეფასებით, შორსწასული საკვერცხის კიბოთი დაავადებულ პაციენტებში აჩვენა, რომ 5 წლიანი ოპერაციის შემდგომი გადარჩენადობის მაჩვენებელი უფრო მაღალი იყო იმ პაციენტებში, რომელთა სიმსივნეებშიც აღინიშნებოდა t უჯრედების ინფილტრაცია, ვიდრე იმ პაციენტებში რომელთა სიმსივნეებშიც t უჯრედების ინფილტრაცია არ აღინიშნებოდა. მათ ასევე აჩვენეს, რომ ინტრატუმორული t უჯრედები მნიშვნელოვნად ასოცირდება დაგვიანებულ რეციდივთან [13]. საკვერცხის სიმსივნეების უარყოფითი კლინიკური გამოსავალის არსებობა, ზოგიერთ შემთხვევებში ასოცირდება treg უჯრედებით ინფილტრაციასთან. საკვერცხის კარცინომის მქონე 104 ქალიდან აღებული მასალის შეფასების შედეგად, გამოვლინდა, რომ პაციენტებში, რომლებშიც აღინიშნებოდა შორსწასული კარცინომის არსებობა, უფრო მაღალი იყო cd4 + cd25 + foxp3 + treg უჯრედების პროცენტული შემადგენლობა. გარდა ამისა, treg უჯრედების არსებობა სიმსივნის მიკროგარემოში დაკავშირებული იყო საერთო გადარჩენადობის შემცირებასთან. საკვერცხის კიბოს მქონე პაციენტებში, სიმსივნის მიკროგარემოში მაღალი ლიმფოციტური ინფილტრაციის არსებობა ასევე მოიაზრება აღნიშნული პაციეტების იმუნოთერაპიისადმი დაქვემდებარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ბიომარკერად [14]. მაკროფაგები წარმოადგენს სიმსივნის იმუნური მოკროგარემოს შემადგენელ ერთ-ერთ ძირითად კომპონენტს. სიმსივნურ დაზიანებებში მყოფ მაკროფაგებს უწოდებენ სიმსივნესთან ასოცირებულ მაკროფაგებს (tumor associated macrophages tams). სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგები შესაძლებელია წარმოადგენილი იყოს ორი ძირითადი ფენოტიპით, როგორებიცაა სიმსივნის საწინაღმდეგო m1 მაკროფაგები და პრო-სიმსივნური m2 მაკროფაგები. ინტერფერონგამას (ifn-γ) და გრანულოციტ-მაკროფაგ-კოლონიის მასტიმულირებელი ფაქტორით (gm-csf) სტიმულირებისას, მონოციტები დიფერენცირდება m1 მაკროფაგებად, რომლებსაც შეუძლიათ il-1, il-12, tnfα და cxcl12-ის სეკრეცია. m1 მაკროფაგებს ახასიათებთ ციტოტოქსიკურობა, აქვთ სიმსივნური პროცესის ჩახშობისა და იმუნური სტიმულაციის ფუნქციები [15]. რიგი სხვა ციტოკინებით სტიმულირებისას, როგორებიცაა მაგალითად il-4, il-10 და il13, მონოციტები დიფერენცირდება m2 მაკროფაგებად. სიმსივნის განვითარების იმუნური გასხლტომის სტადიაზე, სიმსივნის მიკროგარემოში აღინიშნება სიმსივნური უჯრედების მიერ მრავალი იმუნოსუპრესიული ზრდის ფაქტორის და ციტოკინის გამოყოფა, როგორებიცაა მაგალითად il-4 და il-13. ამ დროს, იმუნოსუპრესიული ციტოკინების წყალობით ასევე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 153 ადგილი აქვს სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების m2 ქვეტიპად დიფერენციაციას, რომლებიც თავის მხრივ ხელს უწყობენ სიმსივნის პროგრესიის პროცესს. m2 მაკროფაგებს შეუძლიათ დათრგუნონ t უჯრედების გამრავლება და დააჩქარონ treg უჯრედების სიმსივნის მიკროგარემოში ინფილტრაცია, ქემოკინ ccl22 წარმოქმნით. მეორეს მხრივ, m2 მაკროფაგები ახდენენ ctla-4 და pd-1 ექსპრესიას. pd-1 და ctla-4 აქტივაცია აფერხებს ციტოტოქსიკურ ფუნქციას და არეგულირებს t უჯრედების უჯრედულ ციკლს. m2 მაკროფაგებს ასევე შეუძლიათ დათრგუნონ t უჯრედების გააქტიურება lარგინინის შემცირებით, რაც თავის მხრივ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს t უჯრედების ფუნქციონირებაში. არგინაზა i (arg1) m2 მაკროფაგების ერთ-ერთი მარკერია, რომელიც წარმოადგენს lარგინინის გადამამუშავებელი ფერმენტს. სიმსივნის მიკროგარემოში arg1 იშლება lარგინინად, lორნიტინად და შარდოვანად. lარგინინის დაქვეითება თრგუნავს cd3 ζ ჯაჭვის განმეორებით ექსპრესიას, რომელიც მონაწილეობს ანტიგენით სტიმულაციასა და t უჯრედების რეცეპტორების (tcr) სასიგნალო გზაში [16]. იმუნოსუპრესიის გარდა, m2 მაკროფაგები ასევე მონაწილეობენ ქსოვილების რეპარაციის პროცესში, ექსტრაცელულური მატრიქსის რემოდელირებასა და ანგიოგენეზში, რომლებიც თავის მხრივ წარმოადგენს სიმსივნის პროგრესიაში მონაწილე პროცესებს. მათ შეუძლიათ ექსტრაცელულური მატრიქსის რესტრუქტურიზაცია და დეგრადაცია მატრიქსის მეტალოპროტეინაზების და კატეპსინების წარმოებით. ეს უკანასკნელი კი თავის მხრივ ხელს უწყობს სიმსივნური უჯრედების მიგრაციას, ინვაზიასა და მეტასტაზირების პროცესს. გარდა ამისა, m2 მაკროფაგების მიერ ხდება vegf-a-ს სეკრეცია, რომელიც წარმოადგენს ანგიოგენურ ფაქტორს. ასევე, m2 მაკროფაგების მიერ ხდება პროანგიოგენური ციტოკინების წარმოქმნა, როგორიცაა il-1β, tnfα და upa (უროკინაზას ტიპის პლაზმენოგენის აქტივატორი). m2 მაკროფაგებში არსებობს ქვეტიპი, რომელიც ახდენს tie2-ის ექსპრესიას, რომელიც წარმოადგენს თიროზინკინაზას რეცეპტორს. tie2 მაკროფაგები მონაწილეობენ ანგიოგენეზში. tie2 მაკროფაგები, რომლებიც წარმოქმნიან ccl3, ccl5, ccl8 და tie2-ლიგანდს ang2-ს ითვლებიან სიმსივნის ვასკულარიზაციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ხელშემწყობ ფაქტორად. ნაჩვენებია, რომ აღნიშნული ტიპის მაკროფაგების დეფიციტი ხელს უწყობს სიმსივნის ანგიოგენეზის შემცირებას[16][17]. სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგები ხასიათდება პლასტიკურობით. m1/m2 მაკროფაგების უბრალო დიქოტომია საერთო ჯამში ვერ ითვალისწინებს სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების ჰეტეროგენურობის სირთულეს. ტრანსკრიპტომის ანალიზით გამოვლენილია სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების მთელი სპექტრი. შესაბამისად, m1 და m2 მაკროფაგები შეიძლება განვიხილოთ როგორც ფუნქციური მდგომარეობების ფართო სპექტრით. გარდა ამისა, ნაჩვენებია, რომ არსებობს სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების პოპულაცია, რომლებიც ხასიათდებიან m1/m2 მარკერების თანაექსპრესიით, t უჯრედების თანაინჰიბიტორულ და თანა-სტიმულატორულ რეცეპტორებთან ერთად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 154 ნაჩვენებია, რომ საკვერცხის კარცინომებში, სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების სიმკვრივე და განაწილების თავისებურებები განსხვავდება სეროზულ, მუცინურ, ენდომეტრიოიდულ, ნათელუჯრედოვან და არადიფერენცირებულ ჰისტოპათოლოგიურ ქვეტიპებში. სიმსივნის ზრდასა და პროგრესიასთან ერთად, დება სიმსივნის მიკროგარემოს შემადგენლობის და სასიგნალო მოლეკულების ექსპრესიის შეცვლა, რაც წარმოადგენს სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების ინფილტრაციის ცვლილებებისა და პოლარიზაციის ცვლილებების წინაპირობას. საკვერცხის კიბოს მქონე პაციენტებზე ჩატარებულ კვლევებში აღმოჩნდა, რომ m2 მაკროფაგების სიმკვრივე იზრდება სიმსივნის სტადიისა და ასციტების მოცულობის გაზრდის ან ლიმფური ინვაზიის პარალელურად. ამის საწინააღმდეგოდ, ასევე ნაჩვენებია, რომ m1/m2 თანაფარდობა მცირდება სიმსივნის პროგრესიის კვალდაკვალ[18]. მსგავსი მარკერების ექსპრესიის მიუხედავად, სიმსივნესთან ასოცირებულ მაკროფაგებს, შეიძლება ყოველთვის არ ჰქონდეს მსგავსი ფუნქციური გავლენა სხვადასხვა სიმსივნეების განვითარების პროცესში. მაგალითად, მსხვილი ნაწლავის კიბოს შესწავლისას, pd-1 ექსპრესიის მქონე სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგები, ავლენენ დასუსტებულ ფაგოციტურ პოტენციალს. ხოლო ფილტვის კიბოს ადრეულ კვლევაში pd-1+ სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების არსებობა, გავლენას არ ახდენს t ლიმფოციტების ციტოტოქსიკურ ფუნქციაზე. მსგავსი კვლევები საკვერცხის სიმსივნეებში ჩატარებული არ არის, თუმცა აღნიშნული მიუთითებს, რომ აუცილებელია მომავალში სიმსივნის შემადგენელი მაკროფაგების პოპულაციების სიმსივნე-სპეციფიკური შესწავლა. აღნიშნული განსაკუთრებით მნიშვენლოვანია საკვერცხის კარცინომების შემთხვევაში, რადგან იგი ხასიათდება მრავალი სხვადასხვა ჰისტოპათოლოიური ქვეტიპისა და ამავედროს მაღალი სიმსივნური ჰეტეროგენულობის არსებობით. სიმსივნის იმუნური მიკროგარემოს შემადგენლობა წარმოადგენს აქტიური შესწავლის საგანს საკვერცხის კარცინომებში მათი როგორც პოტენციური პროგნოზული, ისე პრედიქტული ღირებულების გამო. თუმცა, ამასთანავე არსებული ლიტერატურული მონაცემები ურთიერთწინააღმდეგობრივია, რაც თავისთავად მიუთითებს დამატებითი კვლევების ჩატარების საჭიროებაზე. გარდა ამისა, ზემოთ აღნიშნულ კვლევებში, ხშირ შემთხვევაში დეტალურად მითითებული არ არის თუ საკვერცხის კარცინომის რომელი ჰისტოპათოლოგიური ქვეტიპი იქნა შესწავლილი და ხშირ შემთხვევაში საკვერცხის კარცინომების სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ტიპები გაერთიანებულია. აღნიშნული რამდენადმე ხსნის ამ დრომდე ჩატარებულ კვლევებში ურთიერთსაწინააღმდეგო შედეგების არსებობას. შესაბამისად მნიშვნელოვანია საკვერცხის კარცინომების იმუნური მიკროგარემოს შესწავლა განხორციელდეს განცალკევებულად სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ქვეტიპებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 155 გამოყენებული ლიტერატურა [1] torre la, trabert b, desantis ce, et al. ovarian cancer statistics, 2018. ca cancer j clin. 2018;68(4):284-296. doi:10.3322/caac.21456 [2] დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი ჯანმრთელობის დაცვა სტატისტიკური ცნობარი 2018; ქალებში რეგისტრირებული ავთვისებიანი ახალწარმონაქმნების ყველაზე მაღალი ავადობის მქონე ლოკალიზაცია, საქართველო 2018 წელი; გვერდი 72 [3] meinhold-heerlein i, fotopoulou c, harter p, kurzeder c, mustea a, wimberger p, hauptmann s, sehouli j. the new who classification of ovarian, fallopian tube, and primary peritoneal cancer and its clinical implications. arch gynecol obstet. 2016 apr;293(4):695-700. doi: 10.1007/s00404-016-4035-8. epub 2016 feb 19. erratum in: arch gynecol obstet. 2016 jun;293(6):1367. pmid: 26894303. [4] paijens, s.t., vledder, a., de bruyn, m. et al. tumor-infiltrating lymphocytes in the immunotherapy era. cell mol immunol 18, 842–859 (2021). https://doi.org/10.1038/s41423-020-00565-9 [5] bie, f., tian, h., sun, n. et al. comprehensive analysis of pd-l1 expression, tumor-infiltrating lymphocytes, and tumor microenvironment in luad: differences between asians and caucasians. clin epigenet 13, 229 (2021). [6] santoiemma pp, powell dj jr. tumor infiltrating lymphocytes in ovarian cancer. cancer biol ther. 2015;16(6):807-20. doi: 10.1080/15384047.2015.1040960. epub 2015 apr 20. pmid: 25894333; pmcid: pmc4622931. [7] yang j, hong s, zhang x, liu j, wang y, wang z, gao l, hong l. tumor immune microenvironment related gene-based model to predict prognosis and response to compounds in ovarian cancer. front oncol. 2021 dec 13;11:807410. doi: 10.3389/fonc.2021.807410. pmid: 34966691; pmcid: pmc8710702. [8] xu m, li y, li w, zhao q, zhang q, le k, huang z, yi p. immune and stroma related genes in breast cancer: a comprehensive analysis of tumor microenvironment based on the cancer genome atlas (tcga) database. front med (lausanne). 2020 mar 5;7:64. doi: 10.3389/fmed.2020.00064. pmid: 32195260; pmcid: pmc7066229. [9] lee, h.l., jang, j.w., lee, s.w. et al. inflammatory cytokines and change of th1/th2 balance as prognostic indicators for hepatocellular carcinoma in patients treated with transarterial chemoembolization. sci rep 9, 3260 (2019). [10] gabrielson a, wu y, wang h, jiang j, kallakury b, gatalica z, reddy s, kleiner d, fishbein t, johnson l, island e, satoskar r, banovac f, jha r, kachhela j, feng p, zhang t, tesfaye a, prins p, loffredo c, marshall j, weiner l, atkins m, he ar. intratumoral cd3 and cd8 t-cell densities georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 156 associated with relapse-free survival in hcc. cancer immunol res. 2016 may;4(5):419-30. doi: 10.1158/2326-6066.cir-15-0110. epub 2016 mar 11. pmid: 26968206; pmcid: pmc5303359. [11] lu, l., barbi, j. & pan, f. the regulation of immune tolerance by foxp3. nat rev immunol17, 703– 717 (2017). [12] jovanović l, janković r, ćirković a, jović m, janjić t, djuričić s, milenković s. pd-l1 expression in different segments and histological types of ovarian cancer according to lymphocytic infiltrate. medicina (kaunas). 2021 nov 29;57(12):1309. doi: 10.3390/medicina57121309. pmid: 34946254; pmcid: pmc8703734. [13] sakellariou-thompson d, forget ma, hinchcliff e, et al. potential clinical application of tumorinfiltrating lymphocyte therapy for ovarian epithelial cancer prior or post-resistance to chemotherapy. cancer immunol immunother. 2019;68(11):1747-1757. doi:10.1007/s00262-019-02402-z [14] freedman, ralph s., et al. "intraperitoneal adoptive immunotherapy of ovarian carcinoma with tumor-infiltrating lymphocytes and low-dose recombinant interleukin-2: a pilot trial." journal of immunotherapy with emphasis on tumor immunology: official journal of the society for biological therapy 16.3 (1994): 198-210. [15] liu, j., geng, x., hou, j. et al. new insights into m1/m2 macrophages: key modulators in cancer progression. cancer cell int 21, 389 (2021). [16] sun, j., sun, j., song, b. et al. fucoidan inhibits ccl22 production through nf-κb pathway in m2 macrophages: a potential therapeutic strategy for cancer. sci rep 6, 35855 (2016). [17] oshi, m., tokumaru, y., asaoka, m. et al. m1 macrophage and m1/m2 ratio defined by transcriptomic signatures resemble only part of their conventional clinical characteristics in breast cancer. sci rep 10, 16554 (2020). [18] macciò, a., gramignano, g., cherchi, m.c. et al. role of m1-polarized tumor-associated macrophages in the prognosis of advanced ovarian cancer patients. sci rep 10, 6096 (2020). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 157 phenotypic features of the immune microenvironment in ovarian epithelial neoplasms and its role in tumour progression critical review r.devadze1; a. gvenetadze1; g. burkadze2; 1. ivane javakhishvili tbilisi state university; 2. tbilisi state medical university; abstract the tumour is characterised by the presence of various amounts of lymphocytic infiltration, which is seen in different areas of cancer and has not only prognostic value the predictive value as well. tumourinfiltrating lymphocytes (tils) in ovarian cancer can be associated either with good prognoses or bad prognoses in some cases. the constituent which makes the tumour immune microenvironment is still under vigorous research while they may have the potential to be well modified predictive and prognostic values in ovarian cancer. the data provided by already conducted research are controversial which suggests the need for further deeper studies. besides this fact, there is no clear determination which histological subtype of ovarian cancer is under research or in many cases all of the morphological types are united. all of these facts mentioned can clarify why the results of many pieces of research provide controversial information. it is crucial that the immune microenvironment of various morphological subtypes of ovarian carcinomas be studied separately and individually. keywords: ovarian epithelial tumours; tumour microinvorenment (tme); immune microenvironment; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 73 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.08 სერვისის კლიმატს, თანამშრომლის გამოცდილებასა და ორგანიზაციულ ლოიალობას შორის მიმართება მაია რობაქიძე, მედეა სოლოღაშვილი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი კვლევა მიზნად ისახავს სერვისის კლიმატს, თანამშრომლის გამოცდილებას (ex) და თანამშრომლის ორგანიზაციულ ლოიალობას შორის კავშირის შესწავლას. კვლევის ინსტრუმენტებად გამოყენებული იყო სამი კითხვარი: სერვისზე ორიენტაციის სკალა serv*or (lytle, hom, & mokwa, 1988), თანამშრომლის გამოცდილების ინდექსი (morgan, 2017) და თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსი -enps (reichheld, 2011). კვლევა ჩატარდა მომსახურების სფეროში მომუშავე 370 სუბიექტზე, რომლებიც აფასებდნენ იმ ორგანიზაციას, სადაც მიმდინარედ მუშაობდნენ. კვლევის ფარგლებში შემუშავდა სერვისის კლიმატის საზომი ინსტრუმენტის ქართული ვერსია. კვლევის შედეგებმა დაადასტურა კვლევითი ჰიპოთეზები: თანამშრომლის აღქმული სერვისის კლიმატი დადებითადაა დაკავშირებული თანამშრომლის გამოცდილებასა და ორგანიზაციულ ლოიალობასთან, კერძოდ, მენეჯმენტის სერვისის ხედვა თანამშრომლის გამოცდილებისა და ლოიალობის ყველაზე ძლიერი პრედიქტორია; თავის მხრივ, თანამშრომლის გამოცდილება მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს მის ლოიალობას ორგანიზაციის მიმართ. საკვანძო სიტყვები: სერვისის კლიმატი, თანამშრომლის გამოცდილება, თანამშრომლის ორგანიზაციული ლოიალობა, მომსახურების ხარისხი, მომხმარებლის მომსახურების ქცევა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 74 შესავალი სერვისის ზოგადი განსაზღვრება გულისხმობს მომხმარებელთა გარკვეული მოთხოვნილებებისა და ინტერესების დაკმაყოფილებას, მასში მოიაზრება დახმარების, ინფორმაციის გაზიარების, პროდუქტის მიწოდების და სხვა ქცევები (კოტლერი, 2015). ორგანიზაციებში სერვისის მიმწოდებლები არიან თანამშრომლები, ამიტომ ორგანიზაციები მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობენ თანამშრომელთა მომსახურების ქცევის მონიტორინგს, განვითარებასა და წახალისებას; ხოლო მკვლევრებისათვის პირველ რიგში საინტერესოა მომსახურების ქცევის ეფექტიანობის პრედიქტორების განსაზღვრა. მეცნიერთა ნაწილი თვლის, რომ თანამშრომლის ხარისხიანი მომსახურება მის ინდივიდუალურ თავისებურებებზეა დამოკიდებული, შესაბამისად ისინი თავიანთ კვლევებში თანამშრომელთა იმ უნარებსა და პიროვნულ თვისებებზე აკეთებენ აქცენტს, რომელიც წარმატებული მომსახურების ქცევის საწინდარია; ხოლო მკვლევართა მეორე ნაწილი ყურადღებას ამახვილებს ორგანიზაციულ ფაქტორებზე, კერძოდ, თანამშრომელთა განწყობებზე მომსახურების ქცევის მიმართ, რომლის ჩამოყალიბებაშიც მნიშვნელოვანი როლი აქვს ორგანიზაციების პოლიტიკას, პრაქტიკებსა და პროცედურებს (ryan&ployhart, 2013). ორგანიზაციული კლიმატი არის კონსტრუქტი, რომელიც წარმოადგენს ორგანიზაციის თანამშრომელთა გაზიარებულ შეხედულებებს ორგანიზაციის პოლიტიკისა და პრაქტიკების მიმართ (schneider et al., 2013), ხოლო სერვისის კლიმატს შნაიდერი განსაზღვრავს როგორც თანამშრომელთა მიერ ორგანიზაციის იმ პრაქტიკების, პროცედურების და ქცევის აღქმას, რომელიც დაკავშირებულია მომხმარებელთა მომსახურებასთან და რომელთაც ორგანიზაცია მხარს უჭერს, აჯილდოებს და მოელის თანამშრომლისგან (schneider, 1990). პირველად მსგავსი შინაარსის ტერმინი (სერვისზე ორიენტაცია) გამოიყენეს ჯ.ჰოგანმა და მისმა კოლეგებმა (hogan et al., 1985). თანამშრომლის სერვისზე ორიენტაციას ისინი განსაზღვრავდნენ როგორც თანამშრომლის განწყობილებებსა და ქცევებს, რომელიც გავლენას ახდენს პერსონალსა და მომხმარებელს შორის ურთიერთობაზე. თუმცა სერვისის კლიმატის საკითხების კვლევაში ლიდერებად ორგანიზაციულ ფსიქოლოგიაში მიჩნეულნი არიან შნაიდერი და მისი კოლეგები (ryan&ployhart, 2013). რა განზომილებებისაგან შედგება სერვისის კლიმატი, რა ქმნის მის შინაარს? პირველ რიგში ესაა ორგანიზაციის ლიდერების ჩართულობა მომსახურების ხარისხის მართვისათვის ეფექტიანი სისტემის შექმნაში, მათი ხედვა სერვისზე, რადგან მათი განწყობა და ღირებულებები მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ორგანიზაციულ კულტურას ზოგადად და ასევე კონკრეტული საკითხებისადმი კლიმატს (heskett, sasser, and schlesinger, 1997; kotter and heskett, 1992; schneider, 1990). სერვისის ხედვა ერთგვარი მანიფესტია, თუ როგორია კომპანიის მიზნები სერვისთან მიმართებაში. ეს ხედვა, თუ როგორი ურთიერთობა უნდა ჰქონდეს კომპანიას მომხმარებელთან, რეალიზდება ხოლმე სერვისის სტრატეგიაში და საბოლოოდ იმ სტანდარტებში, რომლებიც იქმნება თანამშრომლებისათვის, როგორც სახელმძღვანელო, თუ როგორ უნდა მოემსახურონ მომხმარებლებს. ხშირად ცუდი მომსახურება, სწორედ ასეთი სისტემური მიდგომის არარსებობის შედეგია (berry, parasuraman, and zeithaml, 1994). თავის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 75 მხრივ, მომსახურების ხარისხის სისტემა მოიაზრებს რამდენიმე სტრუქტურულ კომპონენტს, რომელშიც გამოიყოფა სერვისის პრობლემების პრევენცია და მათი აღმოფხვრა, ანუ სერვისის შეფერხების მართვა; სერვისის ტექნოლოგიებთან ადაფტაცია და სხვა (lytle et al., 1998). სერვისის კლიმატის ნაწილია ასევე თანამშრომლის მიერ მომხმარებელზე ზრუნვის ქცევის შეფასება, ამიტომ ხშირად სერვისის კლიმატის საზომ ინსტრუმენტებში გვხდება კითხვები იმის თაობაზე თუ როგორ ექცევა მომსახურე პერსონალი მომხმარებელს (მაგალითად, „კონკურენტებთან შედარებით, ჩვენი თანამშრომლები გაცილებით მეგობრულები და თავაზიანები არიან მომხმარებლების მიმართ“). მომსახურების ხარისხის მნიშვნელოვანი ინდიკატორია მომსახურების სენსიტიურობა, ოპერატიულობა. ეს კი შეუძლებელი იქნება, თუ სერვისის მიმწოდებელ თანამშრომლებს გარკვეული თავისუფლება არ ექნებათ მომსახურების ქცევის განხორციელებისას. შესაბამისად ის თუ რა ხარისხით ენიჭებათ მათ მოქმედების თავისუფლება, სერვისის კლიმატის ერთ-ერთ განზომილებას წარმოადგენს (hartline & ferrell, 1996). სერვისის კლიმატისათვის ძალიან მნიშვნელოვანია ადამიანური რესურსების მართვის პოლიტიკა. კვლევებით დასტურდება, რომ ექსტერნალური სერვისი მჭიდროდ უკავშირდება ინტერნალურ სერვისს. თანამშრომელთა შრომითი განწყობები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს მომსახურების ქცევისას (jonson, 1996). შესაბამისად, ადამიანური რესურსების ისეთი ფუნქციები, როგორიცაა თანამშრომელთა ტრენინგი, შესრულებული სამუშაოს შეფასება და მათი დაჯილდოვება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მომსახურების ხარისხის უზრუნველყოფაში. სერვისის ტრენინგები მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს სერვისზე თანამშრომელთა ინდივიდუალურ ორიენტაციას, როგორც გარკვეულ უნარს, რომელიც გულისხმობს ისეთი ბაზისური ჩვევების ჩამოყალიბებას როგორიცაა, ღიმილი, მადლობა, კონფლიქტის მოგვარება და ეფექტური კომუნიკაციის სხვა უნარები. სერვისის კლიმატის მნიშვნელოვანი განზომილებაა მომხმარებლის მომსახურების ქცევასთან დაკავშირებული თანამშრომელთა მოტივაციის სისტემები. კვლევებით დადასტურებულია, რომ თანამშრომელთ დაჯილდოვებისა და აღიარების პოლიტიკა მნიშვნელოვნად უკავშირდება მომხმარებელთა კმაყოფილებას. შესაბამისად სერვისის ხარისხის გაუმჯობესებისათვის ძალიან მნიშვნელოვანია მომხმარებლის მომსახურების ქცევასა და მის წახალისება-დაჯილდოვებას შორის სწორი კავშირების იდენტიფიცირება (bowen & schneider, 2013). საკითხის დასმა სერვისის კლიმატის კვლევებიდან ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიგნება ისაა, რომ პოზიტიური სერვისის კლიმატი ზრდის მომხმარებლის ლოიალობას და როგორც შნაიდერი ვარაუდობს, ეს კავშირი რეციპროკული უნდა იყოს, ანუ კმაყოფილი მომხმარებლის განწყობა პოზიტიურად აისახება თანამშრომელზე (schneider et al., 1998). აქედან გამომდინარე ჩვენ ვივარაუდეთ, რომ სერვისის კლიმატი პოზიტიურად უკავშირდება არა მარტო მომხმარებლის ლოიალობას, არამედ თანამშრომლის ორგანიზაციულ ლოიალობასაც. რამდენიმე ათწლეულია ადამიანური რესურსებისა მართვისა და მარკეტინგის ფუნქციები ერთმანეთში მნიშვნელოვნად გადაიჯაჭვა, რამაც აკადემიურ სფეროშიც ჰპოვა ასახვა და გაიზარდა ინტერდისციპლინარული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 76 კვლევების რაოდენობა. ჩვენი კვლევის სიახლე იმაშია, რომ გადავწყვიტეთ თანამშრომლის შრომითი განწყობების საკვლევად გამოგვეყენებინა მარკეტინგული მიდგომები და თანამშრომლის ორგანიზაციული ლოიალობას გასაზომად შევარჩიეთ მარკეტინგის სფეროდან ადამიანური რესურსების მართვაში გავრცელებული ინსტრუმენტი, ე.წ. enps (employee net promotion score), რომელიც ზომავს თუ რამდენად კარგი რეკომენდატორია თანამშრომელი თავისი კომპანიისათვის, ანალოგიურად, იმისა, როგორც მარკეტინგში ფართოდ გამოყენებული საზომი nps (net promotion score) აფასებს თუ რამდენად გაუწევს მომხმარებელი კონკრეტულ კომპანიას თუ ბრენდს რეკომენდაციას (reichheld, 2011). ემპირიული კვლევებით ასევე დასტურდება, რომ სერვისის კლიმატი დადებითად უკავშირდება თანამშრომელთა შრომით განწყობებს, კერძოდ, კმაყოფილებას და ჩართულობას (liao & chuang, 2007; liao, toya, lepak, & hong, 2009). ბოლო პერიოდში ადამიანური რესურსების სპეციალისტების მხრიდან გაიზარდა ინტერესი თანამშრომლის გამოცდილების (employee experience) კონსტრუქტის მიმართ, რომელიც მარკეტინგულ კვლევებში ფართოდ გამოყენებული კონსტრუქტების -ux (user experience) და cx(customer experience) ანალოგია იმ თვალსაზრისით, რომ ასახავს თანამშრომლის ემოციებს, განცდებს ორგანიზაციის მიერ შემოთავაზებული ბენეფიტების მიმართ, ხოლო თანამშრომლის გამოცდილების მართვა მსგავსად მომხმარებლის გამოცდილების მართვისა, გულისხმობს მისი საჭიროებების, მოთხოვნილებებისა და ინტერესების დაკმაყოფილებას დამსაქმებლის მიერ. ტერმინი პირველად გამოიყენა ჯ.მორგანმა (morgan, 2017), რომელიც მას ხსნიდა, როგორც თანამშრომელზე სამი გარემოს ტექნოლოგიური გარემოს, ფიზიკური გარემოსა და კულტური გარემოს პარალელური ურთიერთმოქმედების შედეგს. ჩვენი ვარაუდით სერვისის კლიმატი პოზიტიურ გავლენას ახდენს თანამშრომლის გამოცდილებაზე. ჩვენ ასევე გვაინტერესებს სერვისის კლიმატის რომელი ფაქტორი ახდენს გავლენას ყველაზე მეტად თანამშრომლის პოზიტიური გამოცდილების შექმნაზე. მეთოდი მონაწილეები კვლევის მონაცემები შეგროვდა 2021 წელს. 370 სუბიექტი მონაწილეობდა კვლევის ინსტრუმენტის ადაპტაციის ეტაპზე, თუმცა კვლევაში გამოყენებული სამივე ინსტრუმენტი შეავსო კვლევის 191-მა მონაწილემ. შერჩევის პროცესი ხელმისაწვდომობის პრინიპით განხორციელდა. კვლევის მონაწილეები იყვნენ საქართველოს ზრდასრული დასაქმებული მოქალაქეები, რომელთა სამუშაო სტაჟი მიმდინარე ორგანიზაციაში აღემატებოდა 6 თვეს. კვლევითი მიზნებიდან გამომდინარე, მონაწილეები აუცილებლად უნდა ყოფილიყვნენ სერვისის მიმწოდებელ ინდუსტრიებში დასაქმებულები. მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე გაგვეთვალიწინებინა შერჩევის სტრუქტურა იმ კუთხით, რომ მასში წარმოდგენილი ყოფილიყო, როგორც უშუალოდ მომხმარებლებთან მომუშავე დასაქმებულები, ასევე მათი ხელმძღვანელობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 77 და სპეციალისტები, რომლებიც მუშაობენ სერვისის მიმწოდებელ ორგანიზაციებში, თუმცა თავად არ არიან მომხმარებლებთან მომუშავე თანამშრომლები (ე.წ. ბექ ოფისის თანამშრომლები არიან). მონაწილეთა ასაკი მერყეობდა 19 წლიდან 50 წლამდე, საშუალო ასაკი იყო 29 წელი; კვლევაში მონაწილეთა 82% ქალი იყო, ხოლო 18% მამაკაცი; მომხმარებლებთან მომუშავე თანამშრომლები შეადგენდნენ გამოკითხულთა უმრავლესობას, კერძოდ, 75%-ს; მონაწილეთა მიმდინარე კომპანიაში მუშაობის საშუალო სტაჟი იყო 3.5 წელი; კვლევაში წარმოდგენილნი იყვნენ სხვადასხვა სფეროებში დასაქმებულები. ცხრილი 1-ზე აღნიშნულია კვლევის მონაწილეთა რაოდენობა (%) დასაქმების სფეროების მიხედვით. ცხრილი 1. კვლევის მონაწილეთა გადანაწილება დასაქმების სფეროების მიხედვით დასაქმების სფერო მონაწილეთა რაოდენობა გართობა/დასვენება 16% საჯარო სერვისები 20% საცალო ვაჭრობა და კვება 23% კლინიკები 18% ფინანსური სერვისები 23% კვლევის პროცედურა მონაცემები შეგროვდა google forms ონლაინ პლატფორმის გამოყენებით. კითხვარის გავრცელების ძირითად გზას წარმოადგენდა სოციალური ქსელები, როგორიცაა facebook და linkedin, ასევე მეილები. კითხვარის შესავალ ნაწილში განმარტებული იყო კვლევის მიზნები, კითხვარების შევსების ინსტრუქცია და კვლევის შედეგების კონფიდენციალობა. გამოკითხვა ანონიმური იყო, კვლევის მონაწილე არ აფიქსირებდა თავის ვინაობას. გამოკითხვა შედგებოდა ოთხი ბლოკისგან: პირველი იყო 8 კითხვიანი დემოგრაფიული ბლოკი, რომელიც მოიცავდა კითხვებს რესპონდენტის ასაკის, სქესის, პროფესიის, დასაქმების სფეროს (თუ რომელ ინდუსტრიაში მუშაობს ამჟამად), მიმდინარე თანამდებობის დასახელებას, პოზიციის ტიპის (ფრონტ ოფისში მუშაობდა თუ ბექ ოფისში), მიმდინარე სამსახურში სტაჟის და ანაზღაურების შესახებ. ყველა შეკითხვა იყო სავალდებულოდ შესავსები, გარდა ანაზღაურების ველისა; კითხვარის მეორე ბლოკში წარმოდგენილი იყო თანამშრომლის მიერ ორგანიზაციის სერვისის კლიმატის აღქმის 35 დებულებისგან შემდგარი ინსტრუმენტი (serv*or სკალა), მესამე ბლოკში თანამშრომლის გამოცდილების 17 დებულებიანი კითხვარი; ხოლო მეოთხე ბლოკი შეიცავდა თანამშრომლის ორგანიზაციული ლოიალობის საზომ ინსტრუმენტს (enps). კვლევის შედეგები დამუშავდა ibm spss პროგრამის საშუალებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 78 კვლევის ინსტრუმენტები სერვისის კლიმატის გასაზომად კვლევაში გამოყენებულია სერვისზე ორიენტაციის სკალა serv*or (lytle, hom, & mokwa, 1988)). სკალა შედგება 35 დებულებისაგან. კვლევის მონაწილე თითოეულ დებულებას აფასებდა ლაიკარტის სკალაზე თანხმობის ხარისხით. ინსტრუმენტი შედგება 10 სკალისაგან, რომელიც თავის მხრივ 4 კატეგორიად ერთიანდება:  სერვისის მართვის პრაქტიკები (სერვისის მართვა, სერვისის ხედვა)  სერვისის მიწოდების პროცესთან დაკავშირებული პრაქტიკები (მომხმარებელზე ზრუნვა, თანამშრომლის ავტონომია),  ადამიანური რესურსების მართვის პრაქტიკები (სერვისის ტრენინგი, სერვისის წახალისება) სერვისის სისტემის პრაქტიკები (სერვისის შეფერხების პრევენცია, სერვისის შეფერხების მოგვარება, სერვისის ტექნოლოგიები, სერვისის სტანდარტები) სერვისის შეფასების კითხვარის ჩვენს კვლევაში გამოყენების მიზნით შემუშავდა მისი ქართული ვერსია. ეს პროცესი მოიცავდა თარგმანი/უკუთარგმანის, ექსპერტების მიერ შინაარსობლივი ვალიდობის შემოწმებისა და ფსიქომეტრული ანალიზის ეტაპებს. ფაქტორული ანალიზის პირველ ეტაპზე შემოწმდა მონაცემების ადეკვატურობა, kmo-ს (kaiser-meyer-olkin) მნიშვნელობა .93-ის ტოლი იყო, რაც აჭარბებს რეკომენდირებულ ზღვარს -0.6-ს (pallant, 2013). სტატისტიკურად სანდოა ასევე ბარტლეტის სფერულობის ტესტი, χ2 (595) = 5390, p < .05). serv*or-ის ფაქტორული ანალიზის (კერძოდ, ძირითადი კომპონენტების ანალიზით) შედეგად მივიღეთ ორიგინალური ვერსიისაგან განსხვავებული ფაქტორული სტრუქტურა, რომელიც შედგებოდა 6 ფაქტორისაგან: სერვისის ხედვა და სტანდარტები (ამ ფაქტორში გაერთიანდა დებულებები, სადაც მენეჯმენტის ხედვა და სტანდარტების ნაწილია ასახული), სერვისის შეფერხების მართვა, თანამშრომლის მიერ მომხმარებელზე ზრუნვა, თანამშრომლის ავტონომია, თანამშრომლის განვითარება სერვისის მიმართულებით და სერვისის ტექნოლოგიები). ფორმირებული ფაქტორები მთლიანი ვარიაციის 70%-ს ხსნის. აქედან 47% სერვისის ხედვის ფაქტორული წონაა. ქართული ვერსიის კითხვარის სანდოობა, კერძოდ შინაგანი შეთანხმებულობის კრონბახის კოეფიციენტი მაღალია და 0.96-ის ტოლია, რაც თითქმის არ განსხვავდება ორიგინალი კითხვარის სანდოობის მაჩვენებლისაგან (0.97). ასევე მაღალი სანდოობა აქვს ინსტრუმენტის სკალებს მათი მნიშვნელობა მერყეობს 0.7-0.95-მდე. ჩატარდა კითხვარის დებულებათა დისკრიმინაციული ანალიზი. ყველა დებულება ხასიათდება მაღალი დისკრიმინაციის ინდექსით (0.44-დან 0.8-მდე). კითხვარის ვალიდობას რაც შეეხება, რადგან მისი ქვესკალები შინაარსობლივად მჭიდროდ უკავშირდება ერთმანეთს, მათ შორის კორელაცია დადებითი უნდა იყოს. კორელაციები შეფასდა პირსონის კორელაციის კოეფიციენტის გამოყენებით. კითხვარის სკალებს შორის ინტერკორელაციები მოცემულია ცხრილში 2. როგორც ცხრილიდან ჩანს სკალებს შორის კორელაციები სტატისტიკურად სანდო და მაღალია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 79 ცხრილი 2. კლიმატის სერვისის სკალებს შორის ინტერკორელაციები 1 2 3 4 5 6 1 თანამშრომლის ზრუნვა მომხმარებელზე _ 2 თანამშრომლის ავტონომიურობა .432** _ 3 სერვისის ტექნოლოგია .421** .350** _ 4 შეფერხების მართვა .531** .454** .561** _ 5 სერვისის ხედვა .602** .474** .620** .789** _ 6 თანამშრომლის განვითარება .462** .352** .579** .774** .850** _ შენიშვნა: **, p < .01, *p <.05. თანამშრომლის გამოცდილება (employee experience-ex) საზომად კვლევაში გამოყენებულია მორგანის კითხვარის (morgan, 2017) ქართული ვერსია. კითხვარი შედგება 17 დებულებისაგან, რომელთაც კვლევის მონაწილეები აფასებენ ლაიკარტის სკალაზე, სადაც 1=სრულიად არ ვეთანხმები, 2=ვეთანხმები, 3=ნეიტრალური(არც ვეთანხმები, არც უარვყოფ), 4=ვეთანხმები, 5=სრულიად ვეთანხმები. კითხვარის ორიგინალი ვერსია 3 ფაქტორიანია და გულისხმობს თანამშრომლის მიერ ორგანიზაციის სამი გარემოს ფიზიკური, ტექნოლოგიური და კულტურული გარემოს შეფასებას. კითხვარი ადაპტირებული იყო სამაგისტრო კვლევის ფარგლებში (კინწურაშვილი, 2020). მიმდინარე კვლევის ფარგლებში შემოწმდა ინსტრუმენტის ფაქტორული სტრუქტურა ძირითადი კომპონენტების ანალიზის მეთოდის გამოყენებით. ფაქტორული ანალიზის პირველ ეტაპზე შემოწმდა მონაცემების ადეკვატურობა, kmo-ს (kaisermeyer-olkin) მნიშვნელობა .95-ის ტოლი იყო, რაც აჭარბებს რეკომენდირებულ ზღვარს 0.6-ს. სტატისტიკურად სანდოა ასევე ბარტლეტის სფერულობის ტესტი, χ2 (136) = 33620, p < .05. ფაქტორული ანალიზის შედეგად მივიღეთ ორიგინალური ვერსიისაგან განსხვავებული ფაქტორული სტრუქტურა, რომელიც შედგებოდა 2 ფაქტორისაგან: კულტურული გარემო და ფიზიკურ-ტექნოლოგიური გარემო, რომელშიც გაერთიანდა ფიზიკური და ტექნოლოგიური გარემოს შემაფასებელი დებულებები, ასევე ერთი დებულება კულტურული გარემოდან („მთლიანობაში, თქვენს ორგანიზაციას აქვს ძლიერი პოზიტიური ბრენდის აღქმა“). ფორმირებული ფაქტორები მთლიანი ვარიაციის 59%-ს ხსნის. ქართული ვერსიის კითხვარის სანდოობა, კერძოდ შინაგანი შეთანხმებულობის კრონბახის კოეფიციენტი მაღალია და 0.94-ის ტოლია. ასევე მაღალია კითხვარის სკალების სანდოობის მაჩვენებლები: ორგანიზაციის კულტურული გარემოს შინაგანი შეთანხმებულობის კოეფიციენტი -0.92-ის ტოლია, ხოლო ფიზიკურ-ტექნოლოგიური გარემოსი 0.86. ჩატარდა კითხვარის დებულებათა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 80 დისკრიმინაციული ანალიზი. ყველა დებულება ხასიათდება მაღალი დისკრიმინაციით (0.5-დან 0.82-მდე). კითხვარის კონსტრუქტული ვალიდობა, რომელიც შეფასდა სკალების ურთიერკორელაციით, ასევე მაღალია. კორელაცია შეფასდა პირსონის კორელაციის კოეფიციენტის გამოყენებით და 0.79-ის (r (370)=0.79, p<0.05). კვლევაში გამოყენებული მესამე ინსტრუმენტი იყო ე.წ. enps სკალა (employee net promoter score), რომელიც აფასებს თანამშრომლის ლოიალობას ორგანიზაციის მიმართ. აღნიშნული სკალა ერთდებულებიანია: რესპონდენტი 0-10 ქულიან სკალაზე აფასებს, თუ რამდენად გაუწევდა რეკომენდაციას ორგანიზაციას, როგორც დამსაქმებელს. ამ სკალის მიხედვით, ხდება კვლევის მონაწილეთა დაყოფა სამ კატეგორიად: რეკომენდატორებად (promoters), პასიურებად (passives) და კრიტიკოსებად (detractors) (reichheld, 2011). enps სკალის ვალიდურობა გადამოწმებულია სამაგისტრო კვლევების ფარგლებში, კერძოდ, დადებითი კორელაცია დასტურდება enps სკალასა და დამსაქმებლის ბრენდის პოზიტიურ განზომილებებს შორის (ბრენდის კომპეტენტურობა, გულწრფელობა, სიძლიერე და სხვა). პირსონის კორელაციის კოეფიციენტები დამსაქმებლის ბრენდის პიროვნების სხვადასხვა მახასიათებელთან მერყეობს 0.42-დან 0.59-მდე. (ლორთქიფანიძე, 2018) კვლევის შედეგები კვლევის ძირითად კონსტრუქტს წარმოადგენს სერვისის კლიმატი, რომელიც კვლევის ფარგლებში განსაზღვრულია, როგორც ორგანიზაციის ეფექტური სერვისის უზრუნველსაყოფად ჩატარებული ღონისძიებების შეფასება თანამშრომლის მიერ. კვლევის მთავარი მიზანია სერვისის კლიმატისა და დასაქმებულს შრომით განწყობებს შორის კავშირების შესწავლა, რისთვისაც პირველ ეტაპზე საკვლევ კონსტრუქტებს შორის კორელაციურ ანალიზს მივმართეთ. ჩვენი კვლევის პირველი ჰიპოთეზა(h1), სერვისის კლიმატის პოზიტიური აღქმა დადებითად უკავშირდება თანამშრომლის გამოცდილებას (ex) დადასტურდა, კერძოდ სერვისის კლიმატის აღქმასა და თანამშრომლის გამოცდილებას შორის მაღალი დადებითი კორელაციაა: r (191)=0.75, p<0.05. რაც უფრო მაღალია სერვისის კლიმატის დადებითი შეფასება, მით უფრო მაღალია დასაქმებულის პოზიტიური სამუშაო გამოცდილება, ანუ ორგანიზაციის მიერ თანამშრომელთა საჭიროებების დაკმაყოფილების დონე. სერვისის კლიმატის სხვადასხვა განზომილებებსა და თანამშრომლის გამოცდილების ფაქტორებს შორის კავშირი ასევე დადებითია, მონაცემები მოცემულია ცხრილში 3. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 81 ცხრილი 3. სერვისის კლიმატისა და თანამშრომლის გამოცდილების ფაქტორებს შორის კორელაციები 1 2 3 4 5 6 7 8 1 თანამშრომლის ზრუნვა მომხმარებელზე _ 2 თანამშრომლის ავტონომიურობა .432** _ 3 სერვისის ტექნოლოგია .421** .350** _ 4 შეფერხების მართვა .531** .454** .561** _ 5 სერვისის ხედვა .602** .474** .620** .789** _ 6 თანამშრომლის განვითარება .462** .352** .579** .774** .850** _ 7 ორგანიზაციულ-კულტურული გარემო .441** .451** .509** .602** .688** .591** _ 8 ფიზიკური და ტექნოლოგიური გარემო .484** .392** .596** .597** .704** .632** _ შენიშვნა: **, p < .01, *p <.05. სერვისის კლიმატისა და თანამშრომლის გამოცდილების ურთიერთმიმართების სპეციფიკის დასადგენად ჩავატარეთ რეგრესიული ანალიზი. ანალიზის შედეგად დავადგინეთ, რომ სერვისის კლიმატი თანამშრომლის გამოცდილების პრედიქტორია (r2=56,3%, f(1, 190)=243,3, p<0.000). სერვისის კლიმატის აღქმა თანამშრომლის გამოცდილების ქულათა ვარიაციის 56,3%-ს ხსნის. ჩვენ ასევე ჩავატარეთ მრავლობითი რეგრესიული ანალიზი, რათა გვენახა თუ რომელია სერვისის კლიმატის ფაქტორებიდან ყველაზე ძლიერი პრედიქტორი. აღმოჩნდა, რომ სერვისი ხედვის ფაქტორი ყველაზე დიდ გავლენას ახდენს თანამშრომლის პოზიტიური გამოცდილების შექმნაზე (β=0.46, p<0.001). წრფივი რეგრესიული ანალიზის შედეგები მოცემულია ცხრილში. ცხრილი 4. წრფივი რეგრესიული ანალიზი: თანამშრომლის გამოცდილება და სერვისის კლიმატი არასტანდარტიზებუ ლი კოეფიციენტი სტანდარტიზებული კოეფიციენტი t sig. b std. error beta (constant) 8.429 5.181 1.627 .105 თანამშრომლის ზრუნვა მომხმარებელზე .165 .358 .029 .460 .646 თანამშრომლის ავტონომიურობა .716 .386 .105 1.854 .065 სერვისის ტექნოლოგია .906 .316 .179 2.870 .005 შეფერხების მართვა .213 .250 .072 .850 .397 სერვისის ხედვა .565 .134 .467 4.223 .000 თანამშრომლის განვითარება .082 .217 .037 .378 .706 შენიშვნა: დამოკიდებული ცვლადი თანამშრომლის გამოცდილება (ex) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 82 ჩვენი კვლევის მეორე ჰიპოთეზა(h2), სერვისის კლიმატის პოზიტიური აღქმა დადებითად უკავშირდება თანამშრომლის ლოიალობას (enps) ასევე დადასტურდა, კერძოდ სერვისის კლიმატის პოზიტიურ აღქმასა და თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსს შორის პირსონის კორელაციის კოეფიციენტი 0.6-ის ტოლია (r (191)=0.6, p<0.001). რაც უფრო პოზიტიურია სერვისის კლიმატის აღქმა, მით უფრო მაღალია თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსი, მით უფრო მეტად უწევს თანამშრომელი რეკომენდაციას მას, როგორც დამსაქმებელს. სერვისის კლიმატის სხვადასხვა განზომილებებსა და თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსს შორის კავშირები ასევე დადებითია, მონაცემები მოცემულია ცხრილში 5. ცხრილი 5. სერვისის კლიმატის სკალებსა და თანამშრომლის ორგანიზაციულ ლოიალობას (enps) შორის კორელაციები 1 2 3 4 5 6 7 1 თანამშრომლის ზრუნვა მომხმარებელზე _ 2 თანამშრომლის ავტონომიურობა .432** _ 3 სერვისის ტექნოლოგია .421** .350** _ 4 შეფერხების მართვა .531** .454** .561** _ 5 სერვისის ხედვა .602** .474** .620** .789** _ 6 თანამშრომლის განვითარება .462** .352** .579** .774** .850** _ 7 თანამშრომლის ლოიალობა (enps) .357** .376** .470** .519** .606** .505** _ შენიშვნა: **, p < .01, *p <.05. სერვისის კლიმატსა და თანამშრომლის ლოიალობას შორის ურთიერთმიმართების თავისებურებათა შესასწავლად ჩავატარეთ წრფივი რეგრესიული ანალიზი. ანალიზის შედეგად დავადგინეთ, რომ სერვისის კლიმატი თანამშრომლის ლოიალობის კარგი პრედიქტორია (r2=36%, f(1, 189))=106, p<0.000). სერვისის კლიმატის პოზიტიური აღქმა თანამშრომლის ლოიალობის ქულათა ვარიაციის 36%-ს ხსნის. ასევე გავაანალიზეთ სერვისის კლიმატის ცალკეული ფაქტორების პრედიქტორული ღირებულება მრავლობითი წრფივი რეგრესიული ანალიზის მეთოდით. აღმოჩნდა, რომ ამ შემთხვევაშიც სერვისის კლიმატის სხვადასხვა განზომილებებიდან ყველაზე მაღალი პრედიქტორული ღირებულება აქვს მენეჯმენტის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 83 სერვისის ხედვისა და სერვისის სტანდარტების ფაქტორს (β=0.51, p<0.001). წრფივის რეგრესიული ანალიზის შედეგები მოცემულია ცხრილში 6. ცხრილი 6. წრფივი რეგრესიული ანალიზი: სერვისის კლიმატი და თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსი არასტანდარტიზებული კოეფიციენტი სტანდარტიზებული კოეფიციენტი t sig. b std. error beta (constant) -.228 1.071 .212 .832 თანამშრომლის ზრუნვა მომხმარებელზე -.062 .074 -.062 .833 .406 თანამშრომლის ავტონომიურობა .117 .080 .100 1.47 .143 სერვისის ტექნოლოგია .127 .065 .145 1.94 .053 შეფერხების მართვა .048 .052 .095 .932 .352 სერვისის ხედვა .107 .028 .510 3.86 .000 თანამშრომლის განვითარება -.035 .045 -.093 .785 .433 შენიშვნა: დამოკიდებული ცვლადი თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსი (enps) ჩვენი კვლევის მესამე ჰიპოთეზა(h3), თანამშრომლის გამოცდილება გავლენას ახდენს თანამშრომლის ლოიალობაზე (enps) დადასტურდა. თანამშრომლის გამოცდილებასა და თანამშრომლის ლოიალობას შორის მაღალი დადებითი კორელაციაა: r(191)=0.79, p<0.000. წრფივი რეგრესიული ანალიზით დავადგინეთ, რომ თანამშრომლის გამოცდილება მისი ორგანიზაციული ლოიალობის მნიშვნელოვანი პრედიქტორია და წინასწარმეტყველების თანამშრომლის ლოიალობის ქულათა ვარიაციის 62,9%-ს (r2=62,9%, f(1, 189))=320,6, p<0.000). თანამშრომლის გამოცდილება მოიცავს ორ სკალას კულტურულ და ფიზიკურ-ტექნოლოგიურ გარემოს. იმის დასადგენად, თუ რომელ გარემოს აქვს უფრო მაღალი პრედიქტორული ღირებულება ჩავატარეთ წრფივი მრავლობითი რეგრესიული ანალიზი. ცხრილში 7 მოცემული შედეგებიდან ჩანს, რომ ორგანიზაციულ-კულტურული გარემო უფრო მნიშვნელოვნად განაპირობებს თანამშრომლის მიერ კომპანიის როგორც კარგი დამსაქმებელის რეკომენდაციას, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 84 ვიდრე ფიზიკური და ტექნოლოგიური გარემო, თუმცა ორივე ფაქტორის პრედიქტორული ღირებულება მაღალია. ცხრილი 7. წრფივი რეგრესიული ანალიზი: თანამშრომლის ლოიალობა და თანამშრომლის გამოცდილება არასტანდარტიზებული კოეფიციენტი სტანდარტიზებული კოეფიციენტი t sig. b std. error beta (constant) -1.605 0.524 3.065 0.002 ორგანიზაციულკულტურული გარემო 0.156 0.022 0.514 7.052 0.000 ფიზიკური და ტექნოლოგიური გარემო 0.115 0.026 0.321 4.406 0.000 შენიშვნა: დამოკიდებული ცვლადი თანამშრომლის ლოიალობის ინდექსი (enps) თანამშრომელთა ჯგუფების შედარება სერვისის კლიმატის მიხედვით ცალმხრივი დისპერსიული ანალიზის (anova) გამოყენებით შევადარეთ ერთმანეთს სერვისი კლიმატის მაჩვენებლები სხვადასხვა ინდუსტრიაში, აღმოჩნდა, რომ სტატისტიკურად სანდო სხვაობაა სხვადასხვა სფეროს ორგანიზაციების სერვისის კლიმატს შორის (f(5, 185)=4.992, p<0.02). კერძოდ, ყველაზე კრიტიკულები თავიანთი ორგანიზაციის სერვისის კლიმატის მიმართ აღმოჩნდნენ საცალო ვაჭრობისა და კვების ობიექტების თანამშრომლები (m=3.18, sd=0.59), ხოლო ყველაზე მაღალი ქულით სახელმწიფო სერვისების თანამშრომლები აფასებდნენ თავიანთი ორგანიზაციის სერვისის კლიმატს (m=3.61, sd=0.54). ცალმხრივი დისპერსიული ანალიზით ასევე გადავამოწმეთ მონაწილეთა თანამდებობის მიხედვით განსხვავებები სერვისის კლიმატის აღქმაში. მონაწილეები დაყოფილნი იყვნენ სამ ჯგუფად: სპეციალისტები (რომლებიც უშუალოდ არ იყვნენ მომხმარებელთა ურთიერთობის პროცესში ჩართული), ე.წ. ფრონტის თანამშრომლები, ანუ, ვინც ურთიერთობს მომხმარებელთან და მათი ხელმძღვანელები (მენეჯერული პოზიცია). სტატისტიკურად სანდო სხვაობა დადასტურდა ამ სამ ჯგუფს შორის (f(2, 188)=6.29, p<0.002). ყველაზე კრიტიკულად ორგანიზაციის სერვისის კლიმატს აფასებდა უშუალოდ კლიენტების მომსახურე პერსონალი. განსხვავება დაფიქსირდა, როგორც სერვისის კლიმატის ჯამურ ქულას, ასევე ყველა სკალას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 85 შორის გარდა ერთისა (თანამშრომლის მიერ მომხმარებელზე ზრუნვა), თანამშრომლები უფრო მეტ უკმაყოფილებას გამოხატავენ მენეჯმენტის მხრიდან მომხმარებლებზე ზრუნვისა და სერვისის სტანდარტების მიმართ, ვიდრე უშუალოდ თანამშრომელთა მომსახურების ქცევის მიმართ. შედეგების განხილვა როგორც სერვისის კლიმატის კვლევების მეტანალიტიკურმა ანალიზმა ცხადყო ამ საკითხთან დაკავშირებული კვლევების უმრავლესობა ინტერდისციპლინარულია და განიხილავს ისეთ ცვლადებს შორის მიმართებას, როგორიცაა სერვისის კლიმატი, მომხმარებლის ლოიალობა, მისი კმაყოფილება და ამის შედეგად კომპანიის მიერ მიღებული სარგებელი (bowen & schneider, 2014). ამ ასპექტში სერვისის კლიმატი განიხილება როგორც მომსახურების ქცევის და შესაბამისად მომხმარებლის კმაყოფილების პრედიქტორი, ხოლო შრომითი კმაყოფილება და ჩართულობა -როგორც მოდერატორი ცვლადი სერვისის კლიმატსა და მომხმარებლის კმაყოფილებას შორის. ემპირიული კვლევებით ასევე დადასტურებულია, რომ serv*or-ით გაზომილი სერვისის კლიმატი კორელაციაშია თანამშრომელთა კმაყოფილებასთან, თვითეფექტიანობასთან და ადაფტურობასთან და მათ შორის კორელაცია შესაბამისად 0.69, 0.4 და 0.33-ის ტოლია (robinson et al, 2011; robinson l& williamson, 2014). ჩვენი კვლევის რეზულტატები გარკვეულწილად ეთანხმება ამ შედეგებს, რადგან ჩვეს მიერ შესწავლილი კონსტრუქტები თანამშრომლის გამოცდილება და ლოიალობა ასევე წარმოადგენს თანამშრომელთა შრომითი განწყობების ამსახველ ცვლადებს; ხოლო თანამშრომელთა შრომით კმაყოფილებასა და enps-ით გაზომილ თანამშრომლის ლოიალობას შორის დადებით კავშირი დასტურდება თანამედროვე კვლევებში (yaneva, 2018). ჩვენს კვლევაში, როგორც ვივარაუდეთ ჰიპოთეზებში სერვისის კლიმატსა, თანამშრომლის გამოცდილებასა და ორგანიზაციულ ლოიალობას შორის კორელაცია მაღალია (შესაბამისად 0.75 და 0.6). ეს კავშირი მოწმობს იმას, რომ თანამშრომლის გამოცდილებაზე, ორგანიზაციის გარემოს მიმართ მის პოზიტიურ ემოციებზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ორგანიზაციის დამოკიდებულება მომსახურების პროცესის მიმართ, მისი ხედვები, პრაქტიკები და სტანდარტები. ეს საკითხები, როგორც ჩანს, მნიშვნელოვნად განაპირობებს მათ დადებით დამოკიდებულებას ორგანიზაციის მიმართ და განსაზღვრავს თანამშრომლის ლოიალობას. ჩვენი კვლევის ერთ-ერთი თვალსაჩინო შედეგი ის იყო, რომ მენეჯმენტის სერვისის ხედვას, მათ როლს, ერთიან სისტემაში გაერთიანებული სტანდარტების შექმნას, როგორც სერვისის კლიმატის ერთ-ერთი ფაქტორს, ყველაზე მაღალი ფაქტორული წონა ჰქონდა სერვისის კლიმატის ერთიანი ქულის ვარიაციაში (47%-ს 70% -დან). ის ასევე ძლიერი პრედიქტორი აღმოჩნდა, როგორც თანამშრომლის გამოცდილებისათვის, ისე თანამშრომლის დამსაქმებლის ბრენდისადმი ლოიალობისათვის. როგორც ჩანს, თანამშრომლებს ეამაყებათ ისეთ ორგანიზაციაში მუშაობა, რომელიც დიდ ყურადღებას აქცევს მომხმარებელს, სადაც მენეჯმენტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 86 არა მარტო სიტყვით, არამედ საქმით ასაბუთებს მომხმარებელზე ზრუნვის პრიორიტეტულობას და ასეთ დამსაქმებელს თამამად უწევენ რეკომენდაციას თავიანთ ახლობლებსა თუ მეგობრებთან. ეს შედეგი ეხმაურება liao & chuang -ის (2007) კვლევას, სადაც მათ დაადასტურეს, რომ ტრანსფორმაციულ ლიდერობას მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს სერვისის კლიმატზე და თანამშრომლის მიერ მომხმარებლის მომსახურების ქცევაზე. კვლევის ერთ-ერთ საინტერესო მიგნებას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ სერვისის ხედვის შემდეგ სერვისის კლიმატის შემადგენელი ისეთი ფაქტორი აღმოჩნდა ყველაზე ძლიერი პრედიქტორი თანამშრომლის გამოცდილებისა და ასევე ლოიალობისათვის, როგორიცაა მომსახურების პროცესში გამოყენებული ტექნოლოგიები. ის თუ როგორ იყენებს ორგანიზაცია თანამედროვე ტექნოლოგიებს, რამდენად ცდილობს ამ ტექნოლოგიებით თანამშრომლებს გაუმარტივოს მომსახურების პროცესი, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს იმაზე, თუ რამდენად გაუწევს თანამშრომელი ორგანიზაციას რეკომენდაციას, როგორც დამსაქმებელს. ყოველივე ზემოთქმულის გათვალისწინებით, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და ორგანიზაციის მენეჯმენტისათვის საყურადღებო შედეგი, რომელიც რესპოდენტთა ჯგუფების ანალიზმა მოგვცა ისაა, რომ სერვისის მიმწოდებელ თანამშრომლებს, რომლებიც უშუალოდ ურთიერთობენ კლიენტებთან, მნიშვნელოვნად დაბალი ქულები აქვთ სერვისის კლიმატის სკალაზე, ვიდრე ბექ-ოფისის სპეციალისტებსა თუ მენეჯერებს. ისინი ყველაზე კრიტიკულები არიან კომპანიების სერვისის ხარისხის მიმართ, იმ ხედვების, სტანდარტების თუ პროცედურების მიმართ, რომელიც დანერგილი აქვს კომპანიას. განსაკუთრებით იმ დებულებებშია დიდი სხვაობა, რაც ეხება კომპანიის მიერ მომხმარებლისადმი დამოკიდებულების ფილოსოფიას (მაგალითად, „მომხმარებელი განიხილება როგორც ადამიანი, რომელსაც უნდა მოემსახურო და არა როგორც შემოსავლის წყარო“). ანალოგიური შედეგები იყო მიღებული ამ კითხვარით ამერიკაში ჩატარებულ კვლევებში (lytle, 1998). ასევე საყურადღებოა, განსხვავება დასაქმების სფეროებს შორის. მათ კვლევებში, რომელიც ჩატარდა განსხვავებულ ინდუსტრიებში (საცალო ვაჭრობა და საბანკო სფერო) იგივე კანონზომიერება გამოვლინდა, როგორც ჩვენს კვლევაში საცალო ვაჭრობის თანამშრომლების მიერ თავიანთი ორგანიზაციების სერვისის კლიმატის აღქმა მეტად კრიტიკულია, ვიდრე საბანკო სფეროს თანამშრომლებისა. დასკვნა თეორიული მოდელების, განხილული შრომებისა და ჩვენი კვლევის მონაცემების საფუძველზე შეიძლება დავასკვნათ, რომ სერვისის კლიმატი, როგორც ორგანიზაციის სერვისზე ფოკუსირებული პოლიტიკის, პროცედურებისა და პრაქტიკების აღქმა თანამშრომლების მიერ, მჭიდროდ უკავშირდება თანამშრომლის გამოცდილებასა და ორგანიზაციულ ლოიალობას. ეს დასკვნა განსაკუთრებით საყურადღებოა ორგანიზაციის მენეჯერებისათვის: ბოლო დროს საქართველოში მომსახურების სფეროს კომპანიებს ხშირად აქვთ თანამშრომელთა მოზიდვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 87 პრობლემა, კვლევა ავლენს, რომ ერთ-ერთი მიზეზი შესაძლოა იყოს სერვისის საკითხებზე თანამრომლებთან არასაკმარისი ან არასწორი კომუნიკაცია, გაუმართავი პროცედურები, ხარისხის უზრუნველყოფის სისტემა, რომლებსაც თანამშრომლები აღიქვამენ კრიტიკულად. ჩვენი რეკომენდაცია იქნება პირველი ხაზის თანამშრომლების ჩართულობის გაზრდა სერვისის სტანდარტის შექმნის პროცესში, კომპანიის ხედვაში; მისიებსა და პოლიტიკაში მეტი აქცენტის კეთება არა სარგებელსა და მოგებაზე, არამედ მომხმარებელზე ზრუნვაზე; ადამიანური რესურსების პოლიტიკაში, კერძოდ თანამშრომლების წახალისებისა თუ განვითარების პრაქტიკებში ყურადღების გადატანა წარმატებული მომსახურების ქეისების გაცნობასა თუ სტიმულირებაზე. კვლევის ერთ-ერთ პრაქტიკულ ღირებულებას წარმოადგენს კვლევის ფარგლებში შემუშავებული სერვისის კლიმატის გასაზომი ერთ-ერთი სანდო და ვალიდური ინსტრუმენტის serv*or ქართული ვერსია, რომელიც შეიძლება ორგანაზაციის მენეჯერების მიერ გამოყენებული სხვადასხვა მიზნით. კითხვარი გამოიყენება პრაქტიკაში როგორც თანამშრომელთა სერვისზე ორიენტაციის აღქმის საზომი, ის გამოიყენება განსხვავებულ სამუშაო გარემოებებში. კითხვარი ისეა შედგენილი, რომ განკუთვნილია ნებისმიერი თანამდებობის პერსონალის დამოკიდებულებათა შესწავლისათვის, ემსახურება ის უშუალოდ კლიენტს, თუ მხარდამჭერი (ბექ ოფისის) თანამშრომელია. კითხვარი გამოცდილია სხვადასხვა ინდუსტრიაზე (საბანკო, საცალო ვაჭრობაზე და დელივერი სერვისების მიმწოდებელ კომპანიებზე). ის შეიძლება კომპანიებმა გამოიყენონ როგორც არა მარტო ორგანიზაციის სერვისის კლიმატის სადიაგნოსტიკო ინსტრუმენტი და შეადარონ ორგანიზაციის სხვადასხვა დეპარტამენტები ან უფრო ფართოდ, კომპანიები თუ ინდუსტრიები. ასევე საინტერესოა ხოლმე კომპანიების სერვისზე ორიენტაციის ცალკეული სკალების შედარება და სხვაობების აღმოჩენის შემთხვევაში კომპანიას შეუძლია იმუშავოს იმ საკითხებზე კონკრეტულად, სადაც დაბალი ქულები აქვს. სერვისის კლიმატის კითხვარის ჩატარება რეკომენდირებულია ასევე ამ სფეროში დაგეგმილ ცვლილებებამდე და მას შემდეგ. მოცემული კვლევის პირველ შეზღუდვად შეიძლება დავასახელოთ შერჩევის რეპრეზენტატულობა, მასში არ იყო წარმოდგენილი სხვადასხვა სფეროს რესპოდენტები იმ რაოდენობით, რომ შესაძლებელი ყოფილიყო შედეგების გენერალიზება განსხვავებულ ინდუსტრიებზე (მაგალითად, შედარებით მცირე იყო მონაწილეთა რაოდენობა horeca სფეროდან, უფრო მეტი იყო საცალო ვაჭრობიდან). კვლევის გარკვეულ ნაკლად ასევე შეიძლება ჩაითვალოს შერჩევა ხელმისაწვდომობის პრინციპით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 88 გამოყენებული ლიტერატურა berry, l, conant, j., &parasuraman, a. (1991). a framework for conducting a services marketing audit. journal of the academy of marketing science,19 (3)(summer): 255-268. doi: 10.1177/009207039101900309 bowen, d.e.& schneider, b. a(2014) service climate synthesis and future research agenda. journal of service research. 17, 5–22. doi:10.1177/1094670513491633 hartline, m., & ferrell, o. (1996). the management of customer-contact service employees: an empirical investigation. journal of marketing, 60(4), 52–70. doi: 10.2307/1251901 hogan, j., hogan, r., & busch, c. m. (1984). how to measure service orientation. journal of applied psychology, 69(1), 167–173. doi: 10.1037/0021-9010.69.1.167 heskett, j., earl sasser, jr., & schlesinger,l (1997). the service profit chain: how leading companies link profit and growth to loyalty, satisfaction, and value. new york: the free press johnson, j. w. (1996). linking employee perceptions of service climate to customer satisfaction. personnel psychology, 49(4), 831–851. doi: 10.1111/j.1744 6570.1996.tb02451.x kotter, j.,& heskett, j. (1992). corporate culture and performance. new york: free press liao, h., & chuang, a. (2007). transforming service employees and climate: a multilevel, multisource examination of transformational leadership in building long-term service relationships. journal of applied psychology, 92(4), 1006–1019. doi: 10.1037/0021-9010.92.4.1006 liao, h., toya, k., lepak, d. p., & hong, y. (2009). do they see eye to eye? management and employee perspectives of high-performance work systems and influence processes on service quality. journal of applied psychology, 94(2), 371–391. doi: 10.1037/a0013504 lytle, r. s., hom, p. w., & mokwa, m. p. (1998). serv∗or: a managerial measure of organizational service-orientation. journal of retailing, 74(4), 455–489. doi: 1 0.1016/s0022-4359(99)80104-3 morgan, j., (2017), employee experience advantage, john wiley & sons, inc., hoboken, new jersey reichheld, f. (2011) the ultimate question 2.0 (revised and expanded edition): how net promoter companies thrive in a customer-driven world. harvard business press, boston robinson, l., neeley, s.e. and williamson, k. (2011), "implementing service recovery through customer relationship management: identifying the antecedents", journal of services marketing, vol. 25 no. 2, pp. 90-100. doi: 10.1108/08876041111119813 robinson l., & williamson,.k. (2014) organizational service orientation: a short-form version of the serv*or scale, services marketing quarterly, 35:2, 155-172, doi: 10.1080/15332969.2014.885369 ryan, a. m., ployhart, r. e. (2013). consumer service behavior. in i. weiner(ed.), handbook of psychology, v.12: industrial and organizational psychology. john wiley & sons, inc. new jersey. schneider, b. (1990). the climate for service: an application of the climate construct. in b. schneider (ed.), organizational climate and culture (pp. 383-412). san francisco: jossey-bass schneider, b., wheeler, j., & cox, f. (1992). "a passion for service: using content analysis to explicate service climate themes, journal of applied psychology, 77 (5): 705-716. doi: 10.1037/00219010.77.5.705 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 89 schneider, b., white, s. s., & paul, m. c. (1998). linking service climate and customer perceptions of service quality: tests of a causal model. journal of applied psychology, 83(2), 150–163. doi: 10.1037/0021-9010.83.2.150 schneider, b., ehrhart, m., & macey, w. (2013). organizational climate and culture. the annual review of psychology. 64 (2013): 361–388. doi: 10.1146/annurev-psych-113011-143809 pallant, julie. (2013). spss survival manual : a step by step guide to data analysis using spss. maidenhead: open university press/mcgraw-hill yaneva, m. (2018). employee satisfaction vs. employee engagement vs. employee nps. european journal of economics and business studies, 4(1), 221-227. doi: 10.2478/ejes-2018-0024 კოტლერი ფ. (2015). მარკეტინგის საფუძვლები. ბაკურ სულაკაურის გამოცემა, თბილისი. კინწურაშვილი ანა. (2020) ორგანიზაციული კულტურა და თანამშრომლის გამოცდილების ინდექსი (ex index). საქართველო უნივერსიტეტი. სამაგისტრო ნაშრომი. ლორთქიფანიძე ქრისტინე (2018). ბრენდის პიროვნების საკვლევი კითხვარის ადაპტაცია. ივ.ჯავახიშვილის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. სამაგისტრო ნაშრომი. the relationship between service climate, employee experience and organizational loyalty maia robakidze, medea sologhashvili iv.javakhishvili tbilisi state university abstract the study aimed to explore the relationship between service climate, employee experience (ex) and employee organizational loyalty. three questionnaires were used as research tools: service orientation scale serv * or (lytle, hom, & mokwa, 1988), employee experience index (morgan, 2017) and employee loyalty index -enps (reichheld, 2011). 370 subjects participated in research, who evaluated the organization in which they were currently working. the georgian version of service climate scale was developed in the research. the results of the research confirmed the research hypotheses: employee perceived service climate is positively related to employee experience and loyalty, the management service vision is the strongest predictor of employee experience and loyalty; in turn, the employee's loyalty to the organization will be influenced positively by employee's experience. key words: service climate, employee experience, employee organizational loyalty, service quality, customer service behavior 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 123, #1, 1986 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 123, #1, 1986 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 123, #1, 1986 yдk 622.412:536.244 разработка месторождения и обогащение ш. и. ониани, о. а. ланчава к вопросу термовлагопереноса в горном массиве (представлено академиком а. а. дзидзигури 7.6.1984) в неизотермических условиях влагопереноса в горном массиве возникает дополнительный поток массы, который обусловлен наличием температурного градиента. интенсивность термовлагопереноса характеризуется термоградиентным коэффициентом, который определяется при отсутствии потока массы. во многих работах, посвященных сушке капиллярно-пористых материалов, плотность потока массы выражается через суммы двух потоков, вызванных градиентами влагосодержания и температуры: 𝑗𝑚 = −λ𝑚 (∇𝑈 + 𝛿∇𝑇), (1) где jm—плотность потока массы; λm—коэффициент влагопроводности; —оператор лапласса; u—влагосодержание капиллярно-пористого тела; δ — термоградиентный коэффициент, отнесенный к разности влагосодержания; т—абсолютная температура. массоперенос внутри капиллярно-пористого тела является весьма сложным процессом, о чем свидетельствует то обстоятельство, что потенциал массопереноса до настоящего времени не имеет достаточного обоснования. в большинстве случаев интерпретации и анализа данных по переносу вещества пользуются термодинамической аналогией массообмена с теплообменом, поскольку потенциал переноса теплоты (температура) имеет строгое обоснование и существует богатый опыт в области исследования процесса переноса теплоты. основываясь на указанной аналогии, а. в. лыков доказал [1], что влагосодержание является аналогом энтальпии в тепловых процессах и не может служить потенциалом массопереноса. при этом а. в. лыков свои соображения аргументировал| фактами: два капиллярно-пористых тела с разными влагосодержаниями при соприкосновении остаются в равновесии, т. е. не наблюдается перераспределение влаги между этими телами. отсюда вывод, что у этих тел одинаковое значение потенциала влагопереноса и -тело с большим влагосодержанием характеризуется высоким значением коэффициента изотермической массоемкости. более того, тело с меньшим влагосодержанием (например, песок) может передать влагу телу с большим значением влагосодержания (например, торфу). таким образом, наличие градиента влагосодержания между двумя соприкасающимися телами отнюдь не говорит о существовании потока массы между ними. следовательно, уравнение (1) не отражает сущность процесса и такое определение плотности потока массы является ошибочным. плотность потока массы достоверно определяется согласно выражению 2 𝑗𝑚 = −λ𝑚 (∇𝜃 + 𝛿𝜃 ∇𝑇), (2) где θ—потенциал массопереноса в капиллярно-пористых телах; δθ— термоградиентный коэффициент, отнесенный к разности потенциалов массопереноса. при jm=0 из выражения (2) следует 𝛿𝜃 = ( ∇𝜃 ∇𝑇 ) 𝑗𝑚=0 ≃ ( ∆𝜃 ∆𝑇 ) 𝑗𝑚=0 (3) в лабораторных условиях на измельченных образцах исследован процесс сорбции водяного пара горными породами и построены кривые зависимости 𝜃 = 𝑓(𝑇)𝑗𝑚=0 [2]. значения термоградиентного коэффициента 𝛿𝜃 для разных 𝜃 определены путем графического дифференцирования этих кривых и приведены на рис. 1. рис. 1. зависимость 𝛿𝜃=𝑓(𝛩) при температуре 293 к для горных пород: 1—глинистый алевролит (𝛾0 =2800 кг/м3); 2 — известковый песчаник (2700 кг/м3); 3 — сидеритизированный алевролит (2680 кг/м3) несмотря на то что влагосодержание не является потенциалом массопереноса, все же в практических расчетах сушки строительных материалов оно еще нередко применяется в качестве потенциала. поэтому имеет смысл более точное определение термоградиентного коэффициента 5, отнесенного к разности влагосодержаний. как известно, в гигроскопической области массопереноса потенциал массопереноса θ = 𝑅𝑇1n𝜑, (4) где r—универсальная газовая постоянная; 𝜑—равновесная относительная влажность воздуха, которой соответствует определенное влагосодержание капиллярно-пористого тела. таким образом, 𝛩 = 𝑓(𝑇, 𝑈). с учетом изложенного и понятия о полном дифференциале формула (2) принимает следующий вид: 3 𝑗𝑚 = −λ𝑚 [( 𝜕𝜃 𝜕𝑈 ) 𝑇 ∇𝑈 + ( 𝜕𝜃 𝜕𝑇 ) 𝑢 ∇𝑇 + 𝛿𝜃 ∇𝑇] (5) известно, что 𝑐𝑚 = ( 𝜕𝜃 𝜕𝑈 ) 𝑇 , 𝛼𝑚 = 𝜆𝑚 𝛾0 𝑐𝑚 (6) где 𝑐𝑚—коэффициент изотермической массоемкости; 𝛼𝑚—коэффициент потенциалопроводности массопереноса; 𝛾0—плотность горной породы. с учетом формул (6) выражение (5) принимает вид 𝑗𝑚 = −𝛼𝑚 𝛾0 ∇𝑈 − 𝛼𝑚 𝛾0 𝑐𝑚 [( 𝜕𝜃 𝜕𝑇 ) 𝑢 + 𝛿𝜃 ]∇𝑇 (7) отсюда видно, что из-за неизотермичности массообменного процесса возникает дополнительный поток массы, который пропорционален величине 𝑐𝑚 [( 𝜕𝜃 𝜕𝑇 ) 𝑢 + 𝛿𝜃]. следовательно, указанная величина является термоградиентным коэффициентом, отнесенным к разности влагосодержания. рис. 2. зависимость δ=f (u) при температуре 293 к для тех же горных пород величины термоградиентного коэффициента, определенные из выражения (7) при 𝑗𝑚 = 0 (рис. 2, сплошные линии), существенно отличаются от таковых, определенных из выражения (1) (см. рис. 2, пунктирные линии), и это положение необходимо учитывать при расчете термовлагопереноса в горном массиве. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г. а. цулукидзе (поступило 8.6.1984) 4 შ .ონიანი, ო. ლანჩავა სამთო მასივში თერმოტენგადატანის საკითხისათვის რ ე ზ ი უ მ ე სამთო მასივში თერმოტენგადატანის პროცესის ანალიზის საფუძველზე შემოთავაზებულია ქანის თერმოგრადიენტული კოეფიციენტების განსაზღვრის წესი. ზოგიერთი ქანისათვის მოცემულია ამ კოეფიციენტების მნიშვნელობები. exploitation of deposits and concentration s h. i. oniani, o. a. lanchava concerning the thermo-moisture transfer in a massif summary a technique is proposed for determining the thermo-gradient coefficients on the basis of an analysis of the thermo-moisture transfer in rocks. the values of these coefficients are presented for some rocks. ლიტერატურა литература — references 1. а. в. л ы к о в. тепломассообмен. м, 1978. 2. ш. и. о н и а н и, о. а. ланчава, ю. р. ксоврели. сообщения ан гсср, 105, № 3, 1982. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 70 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.06 , , , , 1 .: 593 75 58 18 : www.cu.edu.ge – . , , , . . , , . , , , . : „ “, „ “, „ “, “, „ “ https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 71 1 . , . . . , (meyer-sahling 2004; dimitrov et al. 2006, .225–29; verheijen 2007; oleinik 2009). 90– , (shelley 1999; handelman 1995, .281–93; favarel-garrigues 2003; bebler 2001; taylor 2011; gerber and mendelson 2008; kolennikova et al. 2008; waller and yasmann 1995; volkov 2002, .126–54). ? ? , (max weber 1978, .226–41), (traditional domination) . . , . „ “ , (erdmann and engel 2007). , . „ “, ( , ) . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 72 , . , ( (kitschelt et al. 1999, .39). 1.1 . . , (hensell 2012). “ (‘economy and society’) (weber 1978). „ “ ( . ‘patrimonium’ – , ) , , . . (weber 1978). – , . „ “ . , , . , , , , „ “ (weber 1978). , , , , . , , – “ (neopatrimonialism) (eisenstadt 1973). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 73 xx 60–70– : . , . , . , . . , . , 2010). , . , , (erdmann and engel 2007, .97–104). , . , . , ( ) (bratton and van de walle 1997, .61–65; chehabi and linz 1998a, .7–10, 13–17; geddes 1999, .121–22). . , . (shmuel n. eisenstadt) , “ „ “ „ “, . , ; „ , “ 2002). , . , . 90– – . , . , . – . (stephen e. hanson) , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 74 (hanson 2010). , , , , ( . ( 2012). , , . – , , . , , . (aleksandr fisun) , „ “ . (henry hale) „ “ , . (rent-seeking) ( ), . , . , , . , . : 1. „ “ ( ); 2. „ “ ( ); 3. „ “ ( , ) ( 2010). (jean-francois medard) , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 75 „ “, , . . : „ , , “, , „ “ (medard 1982). , , . , , (weber 1978, .236). , , . , , , . , . (bendix 1960, .331–41). , ( ) . , (oikos) , (weber 1978, .1010). , . . , (breuer 1991, .55). ... , “ (weber 1978, .236). , (weber 1978, .220; poggi 2006, .100). . – , ( ) (weber 1978, .228–41, 1025–69). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 76 (weber 1978, .1010–68). , , . ( ) . (weber 1978, .231–35; poggi 2006, .102). , , , . , , . . , (erdmann and engel 2007, .111). , (authority type) (authoritarian regimes) . , (pitcher et al. 2009; seizelet 2006; erdmann and engel 2007, .111–13). , . . . , , “ (fishman 1990, .428). ( ) , , , . . (fishman 1990, .428; chehabi and linz 1998b, .10–13). , . , . , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 77 1.2 , (migdal 2001; migdal and schlichte 2005; sharma and gupta 2006). ( . reckwitz 2002). (migdal and schlichte 2005, .14–40). , , . , . , . , , , . , , , ( ) (migdal and schlichte 2005, .14–40). . , . , , .1 , . (barbara geddes) , , , ( ) „ ( )“ (geddes 1999, .121). (weber 1978, .222, 232). , ( . : ). 11 – , . (pierre bourdieu 1994). ( ) ( ) (bourdieu 2005). , , . (hensell 2009, . 58–69). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 78 ( ). , , . . (lande 1977, .20; eisenstadt and roniger 1984, .29–50). : , , , . – . , , (clapham 1982, .18–33; eisenstadt and roniger 1984, .220–45). , ) . . , , (scott 1972, .45–46). , . , ( ) (weber 1978, .233). , , (rose-ackerman 1999, .82). ( , “. , ( ). . , , ( ). . , ( ) , (acquisition) – . ( ) , , (scott 1972, .21). , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 79 , (scott 1972, .21–23). , , , . , , (rose-ackerman 1999, .9–38). – , (della porta and vannucci 1999; scott 1972, .54–91; rose-ackerman 1999, .9–38, 91–126). . , , – „ “, „ “ (rent-seeking) „ “ (eisenstadt 1973; rudolph and rudolph 1979; clapham 1985, .48–60; bratton and van de walle 1997; chehabi and linz 1998a; erdmann and engel 2007). , – , , . . , , . , , , . . , ( ), . , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 80 : , “ ( . ); , , , , (barzelay and galleo 2010; painter and peters 2010). ( . : dahlstrom, lapuente, teorell 2011) (peter evans) (james rauch) , . „ “ (‘1978). (keiser and baer 2005). : , ] [ ] “ (weber 1978, 264). „ “ (dahlstrom et al. 2011). , , , (evans and rauch 1999) „ “ (weberian state hypothesis). , , – . – „ “ – , 1970–1990 . „ “ , , , , . , (evans and rauch 1999) ( ) (dahlstrom et al. 2011), , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 81 , . , , , . , ( , „ “ (hensell 2009, .49–70)). . . , , (semi-democratic) . . . 1.3 . „ “ xviii. 1745 . “, , , , , „ “ „ “ . , „ “ . 1918 . , . „ “ , , ( 2004). „ “ , . , . , „ ” , , – , , , , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 82 ” 2005). , , . , , , . , . , „ “ , . , , , ( ) . ”. , , . : , ; – , ; , , . ; , , ; ; , ; . . (michel crozier) „ “ (1964). . , ( ) . . , . . . , . , , ( ) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 83 , , , . ( ) , , . . , , , . “. , . : (…) … “ (weber 1947). (anthony giddens) , , . , , „ ”, – – – , ” ( 1999, .270). (barry bozeman) , , – , , , – , , , – , – , , “. , . , , . , – “ (bozeman 1999). , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 84 – , : „ . , , ; , . , , , . , “ (bozeman 1999). (ludwig von mises) : „ , . ... ” (mises 1944). (gyorgy gajduschek) : ? ?“ , , , “, , , „ “ – , . “ (gajduschek 2003). (jacques ziller) , „ “ (rechtsstaat) . , „ ” , , : , , ” (ziller 2003). . , , . (otto von bismarck) – , , , “ (bismarck 1884). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 85 1. clapham, c. 1982. ‘clientelism and the state’, in clapham, c. (ed.) (1982) private patronage and public power. political clientelism and the modern state (london, frances pinter), pp. 1–35. 2. dahlstrom, c., lapuente v., teorell j. 2011. dimensions of bureaucracy ii: a cross-national dataset on the structure and behaviour of public administration. qog (the quality of government institute) working paper series 2011:6. 3. dimitrov, v., goetz, k. h. and wollmann, h. 2006. governing after communism. institutions and policymaking (lanham, md, rowman and littlefield publishers). 4. eisenstadt, s. n. 1973. traditional patrimonialism and modern neopatrimonialism (beverly hills, ca, sage publications). 5. eisenstadt, s. n. and roniger, l. 1984. patrons, clients and friends. interpersonal relations and the structure of trust in society (cambridge, cambridge university press). 6. emerson, r. m. 1972. ‘exchange theory, part ii: exchange relations and networks.’ pp. 58-87 in sociological theories in progress, edited by j. berger, m. zelditch, and b. anderson. vol. 2. boston: houghton mifflin. 7. erdmann, g. and engel, u. 2007. ‘neopatrimonialism reconsidered: critical review and elaboration of an elusive concept’, commonwealth and comparative politics, 45, 1, pp. 95– 119. 8. erdmann, g. 2003: neopatrimoniale herrschaft oder: warum es in afrika so viele hybridregime gibt, in: bendel, petra et al. (eds.): zwischen demokratie und diktatur. opladen: leske + budrich, pp. 323-342 9. evans, p. 1989. ‘predatory, developmental, and other apparatuses: a comparative political economy.’ sociological forum 4(4): 561–587. 10. fishman, r. m. 1990. ‘rethinking state and regime: southern europe’s transition to democracy’, world politics, 42, 3, pp. 422–40. 11. geddes, b. 1999. ‘what do we know about democratization after twenty years?’. annual review of political science, 2, pp. 115–44. 12. hanson st. e. 2010. post-imperial democracies: ideology and party formation in third republic france, weimar germany, and post-soviet russia. cambridge; n. y.: cambridge univ. press. 13. hensell, s. 2009. die willku r des staates. herrschaft und verwaltung in osteuropa (wiesbaden, vsverlag). 14. hensell, s. 2012. the patrimonial logic of the police in eastern europe, europe-asia studies, 64:5, 811-833 15. kitschelt, h., mansfeldova, z., markowski, r. & to ka, g. 1999. post communist party systems. competition, representation, and inter-party cooperation (cambridge, cambridge university press). 16. magaloni, b. 2006. voting for autocracy: hegemonic party survival and its demise in mexico. cambridge: cambridge university press. 17. migdal, j. s. & schlichte, k. 2005. ‘rethinking the state’, in schlichte, k. (ed.) (2005) the dynamics of states. the formation and crises of state domination (london, ashgate), pp. 1– 40. 18. oleinik, a. (ed.). 2009. reforming the state without changing the model of power? on administrative reform in post-socialist countries (london, routledge). 19. shelley, l. i. 1999. ‘post-socialist policing: limitations on institutional change’, in mawby, r. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 86 i. (ed.) (1999) policing across the world. issues for the twenty-first century (london, ucl press), pp. 75–87. 20. verheijen, t. 2007. ‘public administration in post-communist states’, in peters, b. g. & pierre, j. (eds) (2007) handbook of public administration (los angeles, ca, sage publications), pp. 311–19. 21. weber, m. 1947. the theory of social and economic organization. new york: the free press. 22. weber, m. 1958. the three types of legitimate rule. berkeley publications in society and instit utions, 4(1), 1-11. 23. weber, m. 1978. economy and society. an outline of interpretive sociology [edited by g. roth & c. wittich] (berkeley, ca, university of california press). 24. , . 1999. . . 25. , . 2010. : . . – 4. – . 158-187. 26. , . 2002. : (i) // . 2. .72-73. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 87 review and analysis of patrimonial and meritocratic governance concepts tamar charkviani associated professor, caucasus school of humanities and social sciences caucasus university, 1 paata saakadze str. 0102, tbilisi, georgia web-site: www.cu.edu.ge abstract a theoretical and methodological approach of the paper is the analysis of general neopatrimonial and social network theories – to understand both the dominant trend and variations in reform trajectories in georgian civil service. this work introduces the concepts of neopatrimonialism, bureaucracy, meritocracy and informal networks examining their origins and defining characteristics. this is followed by consideration of the nature of the public sector in georgia, exploring the implications of neopatrimonialism for public sector capacity and performance. in setting up the contrast between neopatrimonial and meritocratic bureaucracies, we have chosen to emphasize two points that lend themselves to relatively objective empirical assessment. the first is the importance of meritocratic recruitment, ideally based on some combination of education and examination, second is a predictable career ladder, which provides long term tangible and intangible rewards for those who have been recruited into the bureaucracy. key words: ‘civil service’, ‘bureaucracy’, ‘meritocracy’, ‘neopatrimonialism’,‘informal networks’ georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 261 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.29 the association of atopic dermatitis (ad) with anxiety and depression z. telia1, k. machavariani2, a. telia2 1 md phd student of the department of allergology and clinical immunology of tbilisi state medical university 2 department of allergology and clinical immunology of tbilisi state medical university abstract atopic dermatitis (ad), a common chronic inflammatory skin disease that may persist into adulthood, is associated with intense itching and a high incidence of sleep disturbances [1, 2]. the worldwide prevalence of ad is 15-20% among children [3] and 1-3% among adults. psychological distress is a common comorbidity associated with atopic dermatitis and can negatively impact the quality of life [4]. previous large-scale population-based studies have identified an association between ad and psychiatric illness [5–8]. children with ad in the united states had a significantly higher prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder (adhd, depression, anxiety, behavioral disorders, and autism) than children without ad [5]. other authors [6] found that taiwanese patients with ad had an increased risk of developing the major depressive disorder (mdd) and anxiety disorders. and also, depressive symptoms were significantly higher in patients with ad than in the control group [7, 8]. this study aimed to evaluate the association of ad with anxiety and depression using a data mining approach to match patients with ad with controls by sex and age. materials and methods patients with atopic dermatitis were interviewed at the allergology and clinical immunology department of the tbilisi state medical university clinics. their medical records (2018-2021 years) were analyzed to determine the coexistence of this disease with anxiety and depression. the study was conducted according to the case-control protocol and included 315 people aged 18 to 69. the "case" and "control" groups consisted of 154 people with chronic atopic dermatitis and 161 randomly selected georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 262 healthy individuals (including medical students, their family members, and teaching staff without the presence of asthma, rhinitis, urticaria, seborrheic dermatitis, psoriasis and contact dermatitis). we classified patients by age: 18-29 years old, 30-49 years old, and 50-69 years old. since the severity of ad is difficult to classify, we assess the severity of the disease based on the drugs used by patients: mild ad (patients used only moisturisers and topical therapy topical corticosteroids (tcs) short course and topical calcineurin inhibitors (tcis), moderate ad (patients who received additional oral antihistamines), and severe ad (patients who received other oral immunosuppressants). anxiety and depression were identified through appropriate questionnaires gad-7 (generalized anxiety disorder) and phq-9 (patient health questionnaire) by allergists, dermatologists, and general practitioners. statistical analysis was performed using software version 25 spss and review manager 5.4.1. the study was carried out in 4 subgroups according to demographic and clinical characteristics. odds ratios (ors) utilised a 95% confidence interval, with a p-value lower than 0.05 considered significant. results demographic and clinical parameters of the study population are presented in table. 1. there were no significant differences in gender; the mean age of patients with ad was 44.26 (sd = 14.76), and the control group was 46.38 (sd = 15.91). the percentage ratio between patients with ad and control was 45.4% vs 46.6% in men and 54.5% vs 53.4% in women. there were no significant differences in the overall number of participants in ad and control (or = 1.09, 95% ci 0.80-1.49) and gender groups (case vs control in male, or=1.05, 95% ci 0.67-1.63; case vs control in female, or=0.96, 95% ci 0.61-1.49). significant differences were found in the prevalence of only three (out of six) clinical variables studied (asthma, allergic rhinitis, urticaria, respectively: or = 0.25, 95% ci 0.070.90; or = 0.18, 95% ci 0.04-0.84; or = 0.30, 95% ci 0.10-0.96), but not in seborrheic dermatitis, psoriasis, and contact dermatitis. table 1. demographic and clinical parameters of the study population georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 263 odds ratios for the association between atopic dermatitis (ad), anxiety, and depression stratified by age and sex, are demonstrated in table 2. anxiety was nearly 1.5 times more prevalent in the ad group than in the controls (33.7% vs 21.7%; or 1.84, 95% ci 1.11–3.03, p < 0.001). anxiety prevalence also was higher in women (or = 2.27, 95% ci 1.02–5.07, p < 0.001) and two age groups: 30-49 y, 5060 y (respectively or = 3.93, 95% ci 1.04–14.90, p < 0.001; or = 3.44, 95% ci 1.04–11.39, p < 0.001). there was no difference between the prevalence of depression in men and women. (31.2% vs 39.7%; or 0.69, 95% ci 1.11–3.03, p<0.001). however, depression was more prevalent in the following age groups (30-49 y, 50-69 y; or = 2.78, 95% ci 1.09–7.06, or = 3.99, 95% ci 1.71–9.28 respectively) of both sexes. table 2. association between atopic dermatitis (ad), anxiety and depression discussion previous research on the relationship between anxiety/depression and atopic dermatitis has been inconsistent. several studies have reported no significant difference in anxiety levels between ad patients and controls [1, 2] and no significant correlation between ad severity and anxiety [10]. however, other studies have shown that ad patients are more likely to experience anxiety than healthy individuals [5, 6]. a recent large population-based study showed that moderate to severe ad is significantly associated with an increased risk of using anxiolytics and antidepressants [11]. anxiety and depression are the primary disorders associated with chronic skin diseases. this disease can contribute significantly to psychological distress and is often associated with other atopic conditions such as allergic rhinitis (ar) and asthma. our study confirmed the association between ad and some mental illnesses (depression and anxiety) in the 30-69 age group compared to healthy individuals; it was also revealed that patients with atopic dermatitis suffer more often from diseases such as bronchial asthma, allergic rhinitis and urticaria. many authors failed to confirm the hypothesis that the severity and duration of dermatitis affect depression because they couldn't find a correlation, probably due to the shortage of observed individuals in the respective groups. some publications claim that depressive symptoms in georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 264 dermatological patients are associated with cosmetic malformations and body image problems [12, 13] and that most pruritic depressive skin diseases include psoriasis and chronic idiopathic urticaria [14]. the mechanisms underlying mental illness and ad are unknown. one theoretical tool is that mental illness may be a common consequence of many chronic illnesses, including ad. blackman et al. [15] found that children with chronic illnesses are at increased risk of emotional and behavioural problems. the link between mental illness and ad can be explained by elevated levels of proinflammatory cytokines in ad, which can lead to depression, anxiety, and autism [15,16]. schmitt et al. [17] suggested that sustained overexpression of inflammatory mediators released during atopic reactions may influence brain circuits. several candidate genes encoding significant elements of the immune system and proteins involved in regulating th1/th2 cell differentiation and effector function for atopic traits have been identi ed [18]. in particular, genetic variants in the gene encoding signal transducer and activator of transcription 6 (stat6), a key regulatory element of th2 immune response, have been associated with atopy-related traits [19]. activator of transcription 6 (stat 6) is also highly expressed in the central nervous system and is suggested to play a significant role in attention deficit hyperactivity disorder (adhd) pathogenesis [19]. in addition, previous research on the association between atopy and behavioural symptoms in twins has supported the hypothesis of shared genetic factors in uencing the risk for atopic and behavioural disorders [18]. conclusion our study has shown that concomitant diseases (bronchial asthma, allergic rhinitis and urticarial) were more often observed in patients with atopic dermatitis; depression and anxiety are also more common in this condition in the 30-69 age group. the association of depression and anxiety with chronic ad is not well understood. future studies recommend exploring the inverse relationship between atopic dermatitis and psychiatric disorders (depression and anxiety). reference 1. silverberg ji, garg nk, paller as, fishbein ab, zee pc. according to a us population-based study, sleep disturbances in adults with eczema are associated with impaired overall health. j invest dermatol. 2015; 135:56–66. doi:10.1038/jid.2014.325; 2. kim jp, chao lx, simpson el, silverberg ji. persistence of atopic dermatitis (ad): a systematic review and meta-analysis. j am acad dermatol. 2016; 75:681–7.e11. doi:10.1016/j.jaad.2016.05.028; 3. asher mi, montfort s, bjorksten b, et al. worldwide time trends in the prevalence of symptoms of asthma, allergic rhinoconjunctivitis, and eczema in childhood: isaac phases one and three repeat multicounty cross-sectional surveys. lancet. 2006; 368:733–743. doi:10.1016/s01406736(06)69283-0; georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 265 4. wittkowski a, richards hl, grif ths ce, et al. the impact of psychological and clinical factors on quality of life in individuals with atopic dermatitis. j psychosom res. 2004; 57:195–200. doi:10.1016/j.jpsychores.2004.04.371; 5. yaghmaie p, koudelka cw, simpson el. mental health comorbidity in patients with atopic dermatitis. j allergy clin immunol. 2013; 131:428–433. doi:10.1016/j.jaci.2012.10.041; 6. cheng cm, hsu jw, huang kl, et al. risk of developing t h e major depressive disorder and anxiety disorders among adolescents and adults with atopic dermatitis: a nationwide longitudinal study. j affect disord. 2015; 178:60–65. doi:10.1016/j.jad.2015.02.025; 7. kim s, lee jy, oh jy, chekal l, lee dc. the association between atopic dermatitis and depressive symptoms in korean adults: the fth korea national health and nutrition examination survey, 2007–2012. korean j fam med. 2015; 36:261–265. doi:10.4082/kjfm.2015.36.6.261; 8. lee s, shin a. association of atopic dermatitis with depressive symptoms and suicidal behaviours among adolescents in korea: the 2013 korean youth risk behaviour survey. bmc psychiatry. 2017; 17:3. doi:10.1186/s12888-017-1489-6; 9. gupta ma, gupta ak. the use of antidepressant drugs in dermatology. j eur acad dermatol venereol. 2001; 15:512–518. doi:10.1046/j.1468-3083.2001.00278.x; 10. linnet j, jemec gb. an assessment of anxiety and dermatology life quality in patients with atopic dermatitis. br j dermatol. 1999; 140:268–272. doi:10.1046/j.1365-2133.1999.02661.x; 11. thyssen jp, hamann cr, linneberg a, et al. atopic dermatitis is associated with anxiety, depression, and suicidal ideation, but not with hospitalisation or suicide. allergy. 2017. doi:10.1111/ all.13231; 12. gupta ma, gupta ak. depression and suicidal ideation in dermatology patients with acne, alopecia areata, atopic dermatitis and psoriasis. br j dermatol. 1998; 139:846–850; 13. klocklokk m, gotestam kg, mykletun a. factors accounting for the association between anxiety and depression, and eczema: the hordaland health study (husk). bmc dermatol. 2010; 10:3. doi:10.1186/1471-5945-10-3; 14. holloway jw, holgate st. genetics of allergic disease. j allergy clin immunol. 2010; 125:s81– s94. doi:10.1016/j.jaci.2009.10.071; 15. lau m, tsantikos e, maxwell mj, tarlinton dm, anderson gp, hibbs ml. loss of stat6 promotes autoimmune disease and atopy on a susceptible genetic background. j autoimmun. 2012; 39:388–397. doi:10.1016/j.jaut.2012.06.003 16. lau m, tsantikos e, maxwell mj, tarlinton dm, anderson gp, hibbs ml. loss of stat6 promotes autoimmune disease and atopy on a susceptible genetic background. j autoimmun. 2012; 39:388–397. doi:10.1016/j.jaut.2012.06.003; 17. yukawa k, kishino m, goda m, et al. stat6 de ciency inhibits tubulointerstitial brosis in obstructive nephropathy. int j mol med. 2005;15:225–230; 18. thomsen sf, kyvik ko, backer v. etiological relationships in atopy: a review of twin studies. twin res hum genet. 2008; 11:1112–1120. doi:10.1375/twin.11.2.112; georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 266 19. miyazaki c, koyama m, ota e, et al. allergic diseases in children with attention de cit hyperactivity disorder: a systematic review and meta-analysis. bmc psychiatry. 2017; 17:120. doi:10.1186/s12888-017-1489-6. ( ) . 1, . 2, . 2 1 2 ( ), , , , . 15–20%, 1-3% . , , . . . 315 18 69 . 154 161 ( , ). ( ) ( , , , , ). : 18-29 ; 30-49 50-69 . 25 spss review manager 5.4.1. (or) 95% , p 0.05 . 4 . , , 30-69 . , , , , , . , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 267 , ; . , . (ad) . 1, . 2, . 2 1 2 (ad), , . . . ( ) . 18 69 315 . 154 161 . ( , , , , ) . 25 spss review manager 5.4.1 . (ors) 95% , 0.05. 4 . , (30-69 ) , , . , , , . , . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 329 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.37 სხვადასხვა თაობის ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შედარებითი ანალიზი ვიზიოსკოპის მეთოდით ე. ზარქუა; მ. მამალაძე; გ. ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი: ადჰეზიური სისტემების რეგულარულმა გამოყენებამ გარდატეხა მოახდინა აღდგენითი და პრევენციული სტომატოლოგიის მრავალ ასპექტში. ღრუს მომზადების მიმართ დამოკიდებულება შეიცვალა მას შემდეგ, რაც დაიწყო ადჰეზიური სისტემების გამოყენება მექანიკური რეტენციის ნაცვლად. მისი გამოყენებით, შესაძლოა, თავიდან იქნეს აცილებული მიკროგაჟონვა, როგორც უმთავრესი დენტალური პრობლემა, რომელიც პასუხისმგებელია მეორეული კარიესის ბევრ შემთხვევაზე. ამიტომაც, ადჰეზივებს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვთ ესთეტიკურ აღდგენით სტომატოლოგიაში. ვიზიოსკოპიური მეთოდით შესწავლილი იქნა iv, v და vii თაობის ადჰეზიური სისტემების კიდისმიერი შეღწევადობის ხარისხსი პიგმენტის მიმართ სხვადასხვა ტიპის კბილებში. ნაჩვენები იქნა, რომ vii თაობის ადჰეზიური სისტემა iv და v თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით ხასიათდებიან სარწმუნოდ დაბალი შეღწევადობით, რაც შესაძლოა იყოს უკეთესი შედეგის საფუძველი vii თაობის ადჰეზივებთან მიმართებაში საკვანძო სიტყვები: ადჰეზიური სისტემები; ვიზიოსკოპიის მეთოდი; მიმოხილვა/შესავალი ადჰეზიური სისტემების რეგულარულმა გამოყენებამ გარდატეხა მოახდინა რესტავრაციული და პრევენციული სტომატოლოგიის მრავალ ასპექტში. კბილის ღრუს მომზადების მიმართ დამოკიდებულება შეიცვალა მას შემდეგ რაც დაიწყო ადჰეზიური სისტემების გამოყენება მექანიკური რეტენციის ნაცვლად. ეს ტექნიკა პასუხისმგებელია ჯანსაღი კბილების შემადგენლობის კონსერვაციაზე, მისი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 330 გამოყენებით, შესაძლოა, თავიდან იქნეს აცილებული მიკროგაჟონვა, როგორც უმთავრესი დენტალური პრობლემა, რომელიც პასუხისმგებელია მეორეული კარიესის ბევრ შემთხვევაზე. ამიტომაც, ადჰეზივებს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვთ ესთეტიკურ რესტავრაციულ სტომატოლოგიაში [1]. ადჰეზიური სისტემები შედგება როგორც ჰიდროფილური, ასევე ჰიდროფობური მონომერებისგან. პირველი მათგანი ატენიანებს კბილის ქსოვილებს, ხოლო მეორე კი უზრუნველყოფს საბჟენ მასალასთან ურთიერთქმედებასა და პოლიმერიზაციას. ადჰეზივების ქიმიური შემადგენლობა ასევე მოიცავს მკურნალობის ინიციტორებს, ინჰიბიტორებს, ან სტაბილიზატორებს, გამხსნელებსა და ზოგიერთ არაორგანულ შემავსებელს [2]. გასათვალისწინებელია ასევე კბილის ანატომია და მორფოლოგია. კბილის ყელის არის დეფექტების მკურნალობისას საყურადღებოა სამი ისეთი მნიშვნელოვანი ქსოვილოვანი სტრუქტურა, როგორიცაა მინანქარი, დენტინი და დუღაბი, რათა გავიგოთ, რა გავლენას ახდენენ ადჰეზიურ სისტემები მათზე. კბილის მინერალიზებული ნაწილი არის რთული სტრუქტურა, შედგება სხვადასხვა მკვრივი ქსოვილისგან, რომელთაც აქვთ მკვეთრად განსხვავებული მორფოლოგია. მინანქარი შედგება მყარი კრისტალური სტრუქტურის ჰიდროქსიაპატიტის, წყლისა და ორგანული ნივთიერებისგან. დენტინი წარმოადგენს ბიოკომპოზიტური სტრუქტურების ერთიანობას, რომელიც ფუთავს კოლაგენს. მინანქრისგან განსხვავებით, დენტინისთვის დამახასაითებელია პოხიერი შრე, სითხით ამოვსებული მილაკები. სითხის შემცველობა დაბალია ზედაპირულად და მეტია დენტინის სიღრმეში. დენტინი არის სუბსტრატი, რომელიც განიცდის ცვლილებას ასაკის მატებასთან ერთად, კერძოდ იზრდება მისი სისქე და მცირდება გამტარიანობა. გარდა ამისა, სკლეროზული და კარიესული დენტინი განიცდის სტრუქტურულ ცვლილებებს, რომლის შედეგიცაა მაღალი მინერალიზაცია და შედეგად შემცირებული განვლადობა. დუღაბი კი არის ავასკულური,მინერალიზებული ქსოვილი,რომელიც ფესვს ფარავს. შესაბამისად, ადჰეზიური პროცესები განსხვავებულად მიმდინარეობს [3]. ბევრი კლინიკური და ლაბორატორიული კვლევის მიუხედავად,ჯერ კიდევ არ არის მოწოდებული იდეალური მასალა ბჟენების ფიქსაციისთვის. გართულებები დაკავშირებულია კბილის სტრუქტურის ჰეტეროგენურობასთან, დენტინის ზედაპირის ჰიდროფილურობასთან, ღრუს მომზადების შემდეგ დენტალური სუბსტრატის თვისებებთან და თვითონ ადჰეზივების მახასიათებლებთან, როგორიცაა მათი ფიზიკო-ქიმიური თვისებები და კბილის სტურქტურებთან ურთიერთქმედების ტიპები. გრავირებასა და თვითგრავირებას შორის განსხვავების მიუხედავად, სხვა ფუნდამენტური საფეხურები, კერძოდ პრაიმერის დატანა და შეკავშირების ფაზა, შესაძლოა იყოს განცალკევებული, ან კომბინირებული. დენტალური ადჰეზიური სისტემები ავლენენ როგორც ჰიდროფილურ, ასევე ჰიდროფობურ მოქმედებას. ჰიდროფილური ჯგუფები ზრდიან კბილის მკვრივი ქსოვილების ტენიანობას, ჰიდროფობური ჯგუფები კი ურთიერთქმედებენ სარესტავრაციო მასალასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 331 ამგვარად, ადჰეზივები არიან ნაერთები, რომლებიც შეიცავენ როგორც ჰიდროფილურ, ასევე ჰიდროფობურ მონომერებს. ძირითადი განსხვავება ჰიდროფილურ და ჰიდროფობურ ადჰეზივებს შორის მდგომარეობს მათ ქიმურ შემადგნელობასა და გამხსნელებში. ადჰეზიურ სისტემაში ყველაზე ხშირად გამოოიყენება შემდეგი მონომერები: ჰიდროქსილეთილის მეტაკრილატი (hema), ბისფენოლგლიციდის მეტაკრილატი (bis-gma). hema არის წყალში და ორგანულ გამხსნელებში ხსნადი და წარმატებით გამოიყენება, როგორც დამატენიანებელი საშუალება. სტომატოლოგიურ პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად გამოყენებული მონომერი არის bis-gma, რომელიც პოლიმერიზაციისას შთანთქავს წყლის მხოლოდ 3%-ს. ამ ნივთიერებების ნარევს აქვს ორივე მათგანისთვის დამახასიათებელი თვისებები და უზრუნველყოფს კბილის ქსოვილებთან ბჟენის საიმედო ადჰეზიას. პოლიმერიზებადი მონომერების დენტინის სუბსტრაში შეღწევადობისა და გავრცელების გაზრდის მიზნით, ნარევს ყოველთვის ემატება გამხსნელი ნივთიერება, როგორც „გამათხელებელი“ აგენტი. ეს გამხსნელებია წყალი, აცეტონი, ეთილის, ან ბუტილის სპირტი. აცეტონი ანაცვლებს დენტინის სიღმეში არსებულ სითხეს, ხოლო დანარჩენი გამხსნელები არიან ჰიდროფილურები და ზრდიან მონომერების ურთიერთქმედებას ზედაპირულ წყალთან [3], [4]. 1980-90 წლებში შემოღებულ იქნა მეოთხე თაობის ადჰეზივები. ამ თაობის ნიმუშებმა მოახერხეს პოხიერი შრის სრული მოშორება და ითვლებოდნენ დენტინთან ბმების დამყარების ოქროს სტანდარტად. მის შემადგენლობაში შემავალი სამი ძირითადი კომპონენტი ინახება სხვადასხვა კონტეინერში და გამოიყენება თანმიდევრულად. ტოტალური გრავირების კონცეფცია მოიცავს დენტინისა და მინანქრის დამუშავებას ფოსფორმჟავით 15-20 წამის განმავლობაში, თუმცა, აუცილებელია, რომ ზედაპირი დარჩეს ტენიანი, რათა თავიდან იქნეს აცილებული უსაყრდენო კოლაგენური ბოჭკოების კოლაფსი. ჰიდროფილური პრაიმერის ხსნარის გამოყენებისას ნივთიერებამ შეიძლება შეაღწიოს ღია კოლაგენურ შრეში, რომელიც ქმნის ჰიბრიდულ ფენას. მეოთხე თაობის ადჰეზივების გამოყენების შემთხვევაში ბმების სიძლიერე მერყეობდა საშულოდ 20mpa დიაპაზონში და მნიშვნელოვნად შემცირდა კიდისმიერი შეღწევადობის კოეფიციენტი [5]. ეს სისტემა არის ტექნიკურად ძალიან მგრძნობიარე,ამიტომაც მოითხოვს მაღალ სიზუსტეს დენტინის გრავირებისას. ამ თაობის ადჰეზივების სწორად გამოყენება იძლევა ძალიან კარგ კლინიკურ შედეგს, თუმცა ითვლება ძალიან შრომატევად პროცედურად, რადგან მოიცავს ბევრ საფეხურს [6]. 1990-იანი წლებში ადჰეზივების მეხუთე თაობა წარმოიშვა რომელიც ამარტივებდა ადჰეზიურ პროცესს შემცირებული კლინიკური საფეხურების ხარჯზე, რაც, თავის მხრივ, ნაკლებ სამუშაო დროს მოითხოვდა. ეს მექანიზმი ცნობილია, როგორც ერთ საფეხურიანი სისტემა. ამასთანავე, საჭირო იყო გაუმჯობესებული გზა, რათა თავიდან აეცილებინათ დემინერალიზებულ დენტინში კოლაგენური ბოჭკოების კოლაფსი. ეს მიიღწევა ჰიდროფობული ფისის როგორც დენტინის მილაკებს შორის,ასევე ინტერფიბრილარულ სივრცეებში პენეტრაციით,რაც საიმედო ჰიბრიბულ შრეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 332 წარმოქნის.თუმცა,დროთა განმავლობაში ეს ადჰეზივები მიდეკილნი არიან წყლით დეგრადაციისკენ, რაც გამოწვეულია ერთ საფეხურიან სისტემაში არსებული პოლიმერიზებული პრაიმერის ჰიდროფილურობით. თუმცა, მეოთხე თაობის გამოყენებისას ჰიდროფილური პრაიმერი იფარება ჰიდროფობური ბონდით, რაც პრაიმერს წყალში ნაკლებ ხსნადს ხდის [6], [7]. არაერთი კვლევის საფუძველზე დადგინდა, რომ მეხუთე თაობის დენტალურ ადჰეზივებს ახასიათებთ მაღალი ხარისხის ადჰეზია. ისინი მეტად მიდრეკილნი არიან წლით დეგარადციისკენ, ვიდრე მეოთე თაობის ადჰეზივები. დენტინური ბმების სიძლიერე მერყეობს 3-25 mpa დიაპაზონში [8]. მეშვიდე თაობა არის თვითგრავირებადი სისტემა, რომელიც წარმოადგენს გამარტივებულ მეთოდს კომპონენტების რაოდენობისა და გამოყენების კლინიკური დროის შემცირების ხარჯზე. მისი დანერგვით შესაძლებელი გახდა ტენისადმი მგრძნობელობის გაკონტროლება. ამასთან მიღწეულ იქნა მაღალი სიძლიერის მჭიდრო ბმა, მინიმალურია შეცდომის დაშვების ალბათობა სტომოტოლიგისა და პერსონალის მხრიდან, ვინაიდან ეს მეთოდი არ საჭიროებს სხვადასხვა კომპონენტების ერთმანეთთან შერევას. თუმცა, ყველა ქიმიური ნივთიერების ერთ ფლაკონში მოთავსება და მისი სტაბილურობის შენარჩუნება გონივრული დროის განმავლობაში, წარმოადგენს მნიშვნელოვან გამოწვევას. მჟავური ნივთიერებების შემადგენლობაში, როგორც წესი, გვხვდება წყალი და შესაძლებელია მიდრეკილნი იყვნენ ჰიდროლიზისა და ქიმიურად დაშლისკენ [7], [9], [10]. მეტიც, ეს სისტემები პოლიმერიზაციის შემდეგ საკმაოდ ჰიდროფილურნი ხდებიან, რაც აადვილებს მათ წყალში ხსნადობას. ამ თაობის უპირატესობად ითვლება ის, რომ არ საჭიროებს სხვადასხვა სისტემების შერევას და დამყარებული ბმები გაცილებით მჭიდრო და ძლიერია. ეტაპები მოიცავს მჟავის, პრაიმერისა და ადჰეზივის წინასწარ გამზადებული ნარევის დატანას კბილზე, საბოლოო შედეგისთვის კი ხდება დანათება სხივგამტარით. [8], [11] მასალა და მეთოდები კვლევის ლაბორატორიული ნაწილი დაეთმო ექსტრაგირებული კბილების კვლევას.კბილის ექსტრაქციის მიზეზი ძირიათადად ორთოდონტიული მკურნალობა ან პაროდონტალური სტატუსი იყო.ყველა ექსტრაგირებული კბილი იყო ვიტალური და ყელის მიდამო იყო ინტაქტური. მოხდა კბილების პრეპარირება ცერვიკალურ მიდამოში, კლასი 5 დაზიანების პროტოკოლის შესაბამისად, ყველა კბილის დეფექტის სიღრმე და ზომები იყო იდენტური (3მმ/4მმ/1,5მმ). პრეპარირების შემდეგ მოხდა მათი რესტავრაცია სამი სხვადასხვა მე-4, მე-5 და მე-7 თაობის ადჰეზიური სისტემით. დაბჯენისას ვხელმძღვანელობდით მწარმოებლების მიერ მოწოდებული ზუსტი რეკომენდაციებით.დანათება ხდებოდა valo-ს სხივგამტარით. პაციენტთა ასაკი 30-60 წწ იყო. დაბჟენილი კბილები 72 საათის განმავლობაში მოთავსდა ფიზიოლოგიურ ხსნარში, რათა შექმნილიყო ბჟენის მობილობის იმიტაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 333 პირის ღრუს გარემოში. შემდეგი ეტაპი იყო მათი ჩაყურსვა საღებავში 5 წუთის განმავლობაში, საღებავად გამოვიყენეთ ultradent-ის seable-seek. ამის შემდეგ მოხდა კბილების ანათლების დამზადება (იხ. სურათი 1). თითოეული დეფექტისგან მივიღეთ 3 ანათალი, რათა მომხდარიყო შეღებვის ხარისხის ზუსტი იდენტიფიცირება ბჟენისა და კბილის ქსოვილების საზღვრის სხვადასხვა მიდამოში (იხ. სურათი 2). მიღებული ანათლები გამზადდა შემდგომი ლაბორატორიული კვლევისთვის. ანათლებში შეღებვის ხარისხი მოწმდებოდა როგორც ფესვისკენ მიმართულ სეგმენტში, ასევე კბილის გვირგვინისკენ მიმართულ სეგმენტში, რათა გამოგვევლინა სხვაობა ბჯენიადჰეზიური სისტემა-ცემენტი და ბჟენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქარის კომპლექსის კიდისმიერ შეღწევადობასა და შესაბამისად ადჰეზიის ხარისხს შორის სამი სხვადასხვა თაობის ადჰეზიური სისტემის პირობებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 334 მიკროსკოპული გამუშავებისათვის გამოყენებული იქნა de350 wireless polarizing visioscope (გადიდების შესაძლებლობა: 45x (ციფრული) და 15x (ოპტიკური)) მიღებული გამოსახულებების დამუშავება მოხდა შესაბამისი software პროგრამისა და დამატებით qupath v0.1.2 გამოყენებით (იხილეთ სურათი n3). გამოსახულებებში შეფასდა ადჰეზიური სისტემის კიდისმიერი შეღწევადობა პიგმენტის შეჟონვის ხარისხის მიხედვით ცემენტისა და ცალკეულად მინანქრის მიმართულებით 2-tier სისტემის გამოყენებით რაც ითვაისწინებდა ჯგუფების დაყოფას მაღალი ხარისხის შეღდევადობად და დაბალი ხარისხის შეღწევადობად (კვლევის სრული შედეგები იხ ცხრილი n1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 335 iv თ აო ბ ი ს ად ჰეზ ი უ რ ი სი სტ ემა v თ აო ბ ი ს ად ჰეზ ი უ რ ი სი სტ ემა v ii თ აო ბი ს ად ჰეზ ი უ რ ი სი სტ ემა გ რ ავი რ ებ ა-ჩამო რ ეც ხ ვა ტ ი პი ს სამკო მპო ნენტ ი ანი ო რ კო მპო ნენტ ი ანი თ ვი თ განახ ლ ებად ი საჭ რ ელ ი ეშვებ ი პრ ემო ლ არ ი მო ლ ა რ ი საჭ რ ე ლ ი ეშვებ ი პრ ემო ლ არ ი მო ლ არ ი საჭ რ ელ ი ეშვებ ი პრ ემო ლ არ ი მო ლ არ ი რ აო დ ენო ბა 14 6 12 10 14 6 12 10 14 6 12 10 ბ ჯ ენი ად ჰეზ ი უ რ ი სი სტ ემა ც ემენტ ი დ აბალ ი ხ არ ი სხ ი ს შეღ წევად ო ბა 6 (42) 3 (50) 7 (58) 6 (60) 7 (50) 4 (66) 8 (66) 7 (70) 10 (71) 5 (83) 10 (83) 8 (80) მაღ ალ ი ხ არ ი სხ ი ს შეღ წევად ო ბა 8 (58) 3 (50) 5 (42) 4 (40) 7 (50) 2 (34) 4 (34) 3 (30) 4 (29) 1 (17) 2 (17) 2 (20) ბ ჯ ენი ად ჰეზ ი უ რ ი სი სტ ემა მი ნანქარ ი დ აბალ ი ხ არ ი სხ ი ს შეღ წევად ო ბა 8 (58) 3 (50) 7 (58) 6 (60) 7 (50) 4 (66) 8 (66) 7 (70) 10 (71) 5 (83) 10 (83) 8 (80) მაღ ალ ი ხ არ ი სხ ი ს შეღ წევად ო ბა 6 (42) 3 (50) 5 (42) 4 (40) 7 (50) 2 (34) 4 (34) 3 (30) 4 (29) 1 (17) 2 (17) 2 (20) ც ხ რ ი ლ ი n 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 336 კვლევის შედეგები iv თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში საჭრელ კბილებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 42%-ში (6/14), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 58%-ში (8/14); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 58%-ში (8/14), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 42%-ში (4/14) (იხ. დიაგრამა 1); v თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში საჭრელ კბილებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 50%-ში (7/14), ხოლო მაღალი შეღწევადომა 50%-ში (7/14); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 50%-ში (7/14), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 50%-ში (7/14); vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში საჭრელ კბილებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 71%-ში (10/14), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 29%-ში (4/14); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 71%-ში (10/14), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 29%-ში (4/14); iv თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში ეშვებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 50%-ში (3/6), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 50%-ში (3/6); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 50%-ში (3/6), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 50%-ში (3/6) (იხ. დიაგრამა 2); 42 58 50 50 71 71 58 42 50 50 29 29 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 iv თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი iv თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v ii თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v ii თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი დიაგრამა 1: საჭრელ კბილებში სხვადასხვა თაობის ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შედარებითი ანალიზი დაბალი ხარისხის მაღალი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 337 v თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში ეშვებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 66%-ში (4/6), ხოლო მაღალი შეღწევადომა 34%-ში (2/6); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 66%-ში (4/6), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 34%-ში (2/6); vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში ეშვებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 83%-ში (5/6), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 17%-ში (1/6); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 83%-ში (5/6), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 17%-ში (1/6); iv თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში პრემოლარებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 58%-ში (7/12), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 42%ში (5/12); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 58%-ში (7/12), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 42%-ში (5/12) (იხ. დიაგრამა 3); 50 50 66 66 83 83 50 50 34 34 17 17 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 iv თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი iv თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v ii თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v ii თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი დიაგრამა 2: ეშვებში სხვადასხვა თაობის ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შედარებითი ანალიზი დაბალი ხარისხის მაღალი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 338 v თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში პრემოლარებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 66%-ში (8/12), ხოლო მაღალი შეღწევადომა 34%ში (4/12); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 66%-ში (8/12), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 34%-ში (4/12); vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში პრემოლარებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 83%-ში (10/12), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 17%ში (2/12); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 83%-ში (10/12), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 17%-ში (2/12); iv თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში მოლარებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 60%-ში (6/10), ხოლო მაღალი შეღწევადომა 40%ში (4/10); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 60%-ში (6/10), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 40%-ში (4/0) (იხ. დიაგრამა 4); 58 58 66 66 83 83 42 42 34 34 17 17 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 iv თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი iv თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v ii თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v ii თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი დიაგრამა 3: პრემოლარებში სხვადასხვა თაობის ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შედარებითი ანალიზი დაბალი ხარისხის მაღალი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 339 v თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში მოლარებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 70%-ში (7/10), ხოლო მაღალი შეღწევადომა 30%ში (3/10); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 70%-ში (7/10), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 30%-ში (3/10); vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევაში მოლარებში ბჯენსა და ცემენტს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 80%-ში (8/10), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 20%ში (2/10); ბჯენსა და მინანქარს შორის დაბალი შეღწევადობა აღინიშნებოდა 80%-ში (8/10), ხოლო მაღალი შეღწევადობა 20%-ში (2/10); შედეგების ანალიზი და განხილვა კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ საჭრელ კბილებში vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-ცემენტის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.42-ჯერ მეტია iv, ხოლო 1.69-ჯერ v თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენების შემთხვევებთან შედარებით; ხოლო ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქრის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.42ჯერ მეტია v თაობის ადჰეზიურ სისტემასტან და 1.22-ჯერ მეტია iv თაობის ადჰეზიურ სისტემასთან შედარებით. vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-ცემენტის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები 1,7-ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2-ჯერ ნაკლებია iv თაობის ადჰეზიური სისტემების გამოყენების შემთხვევებთან შედარებით. 60 60 70 70 80 80 40 40 30 30 20 20 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 iv თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი iv თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი v ii თ აო ბ ა ც ემ ენ ტ ი v ii თ აო ბ ა მი ნა ნქ არ ი დიაგრამა 4: მოლარებში სხვადასხვა თაობის ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შედარებითი ანალიზი დაბალი ხარისხის მაღალი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 340 vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქრის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები 1,7-ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 1.44-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით. ეშვებში vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემაცემენტის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.25-ჯერ მეტია v თაობის ხოლო 1.66-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; ბჯენი-ადჰეზიური სისტემამინანქრის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.25-ჯერ მეტია v თაობის ხოლო 1.66-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-ცემენტის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები 2-ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2.9-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქრის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები ანალოგიურად ორჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2.9-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; პრემოლარებში vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემაცემენტის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.25ჯერ მეტია v თაობის, ხოლო 1.43-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; ბჯენი-ადჰეზიური სისტემამინანქრის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.25 კერ მეტია v თაობის ხოლო 1.43-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-ცემენტის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები 2.1-ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2.4-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქრის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები ანალოგიურად 2.1-ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2.4-ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; მოლარებში vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემაცემენტის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები 1.14ჯერ მეტია v თაობის ხოლო 1.3 ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქრის კომპლექსში დაბალი შეღწევადობის შემთხვევები ანალოგიურად 1.14 ჯერ მეტია v თაობის ხოლო 1.3 ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; vii თაობის ადჰეზიური სისტემის გამოყენებისას ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-ცემენტის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები 1,5 ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2 ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; ბჯენი-ადჰეზიური სისტემა-მინანქრის კომპლექსში მაღალი შეღწევადობის შემთხვევები ანალოგიურად 1,5 ჯერ ნაკლებია v თაობის ხოლო 2 ჯერ iv თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 341 განხილვა/დასკვნა ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შეფასებისათვის ჩვენს მიერ პირველად მოწოდებული იქნა მელნით მონიშნული ადჰეზიური სისტემების კიდის შეღწევადობის შეფასება ვიზიოსკოპიის საშუალებით (შესაბამისი პროგრამით დამუშავებით, რომელიც ეფექტური და ადეკვატური მეთოდია ადჰეზიური სისტემების შეღწევადობის შესწავლისათვის,რასაც დიდი მნიშვნელბა შეიძლება ქონდეს სამეცნიერო კვლევებში. ადჰეზიური სისტემის თაობის დამოუკიდებლად შეღწევადობის ხარისხი იდენტურია სისტემა ბჯენი ადჰეზიური სისტემა ცემენტი და ბჯენი ადჰეზიური სისტემა მინანქარის შემთხვევაში; vii თაობის ადჰეზიური სისტემები iv და v თაობის ადჰეზიურ სისტემებთან შედარებით ხასიათდებიან სარწმუნოდ დაბალი შეღწევადობით, რაც შესაძლოა იყოს უკეთესი შედეგის საფუძველი. გამოყენებული ლიტერატურა [1] v. grover et al., “isp good clinical practice recommendations for the management of dentin hypersensitivity.,” j indian soc periodontol, vol. 26, no. 4, pp. 307–333, jul. 2022, doi: 10.4103/jisp.jisp_233_22. [2] y. f. alfaawaz et al., “adhesive bond integrity of experimental zinc oxide nanoparticles incorporated dentin adhesive: an sem, edx, μtbs, and rheometric analysis.,” scanning, vol. 2022, p. 3477886, 2022, doi: 10.1155/2022/3477886. [3] h. a. abdullah, z. a. al-ibraheemi, z. a. hanoon, and j. haider, “evaluation of shear bond strength of resin-based composites to biodentine with three types of seventh-generation bonding agents: an in vitro study.,” int j dent, vol. 2022, p. 2830299, 2022, doi: 10.1155/2022/2830299. [4] z. khamverdi, n. karimian, m. farhadian, and h. gheitouli, “effect of contamination with hemostatic agent on shear bond strength of composite to dentin using g-premio and single bond universal adhesives.,” front dent, vol. 18, p. 27, 2021, doi: 10.18502/fid.v18i27.6937. [5] t. sriamporn, n. thamrongananskul, and a. klaisiri, “the effectiveness of various functional monomers in self-adhesive resin cements on prosthetic materials.,” j int soc prev community dent, vol. 12, no. 3, pp. 332–335, may 2022, doi: 10.4103/jispcd.jispcd_50_22. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 342 [6] a. m. guéders, j. f. charpentier, a. i. albert, and s. o. geerts, “microleakage after thermocycling of 4 etch and rinse and 3 self-etch adhesives with and without a flowable composite lining,” oper dent, vol. 31, no. 4, pp. 450–455, 2006, doi: 10.2341/05-55. [7] f. ozer and m. b. blatz, “self-etch and etch-and-rinse adhesive systems in clinical dentistry.,” compend contin educ dent, vol. 34, no. 1, 2013. [8] c. chen et al., “bonding of universal adhesives to dentine-old wine in new bottles?,” j dent, vol. 43, no. 5, pp. 525–536, may 2015, doi: 10.1016/j.jdent.2015.03.004. [9] m. v. cardoso et al., “current aspects on bonding effectiveness and stability in adhesive dentistry,” aust dent j, vol. 56, no. suppl. 1, pp. 31–44, jun. 2011, doi: 10.1111/j.18347819.2011.01294.x. [10] m. hanabusa et al., “bonding effectiveness of a new ‘multi-mode’ adhesive to enamel and dentine,” j dent, vol. 40, no. 6, pp. 475–484, jun. 2012, doi: 10.1016/j.jdent.2012.02.012. [11] s. e, s. a, p. g, t. g, r. u, and m. g, “classification review of dental adhesive systems: from the iv generation to the universal type,” ann stomatol (roma), vol. 8, no. 1, p. 1, 2017, doi: 10.11138/ads/2017.8.1.001. comparative analysis of the penetration of different generation adhesive systems via using the visioscopic method e.zarkua; m.mamaladze; g.burkadze tbilisi state medical university abstract the regular use of adhesive systems has revolutionized many aspects of restorative and preventive dentistry. attitudes toward cavity preparation have changed since adhesive systems began to be used instead of mechanical retention. using this technique, it may prevent micro-leakage as the main dental problem responsible for many cases of secondary caries. therefore, adhesives are of crucial importance in esthetic restorative dentistry. the degree of penetration of iv, v and vii generation adhesive systems in different types of teeth was studied using the visioscopic method. it was shown that the adhesive system of the vii generation compared to the adhesive systems of the iv and v generations is characterized by a reliably low penetration, which may be the basis of a better result. keywords: adhesive materials; visioscope method; 1 ჟურნალი „ენერგია“ თბილისი 2005.№4(36), ნაწ . 2 . журнал "энергия". тбилиси. 2005. №4(36), ч.2. journal "energy". tbilis i. 2005. № (36), part 2 . p.109-113 დაპროექტებისა და მშენებლობის სტადიაზე მყოფი თანამედროვე საავტომობილო გვირაბები ტექ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ომარ ლანჩავა, ინჟინერ-ფიზიკოსო ნანი შურაძე საავტომობილო გვირაბების დაპროექტებისა და მშენებლობის პროცესში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ოპტიმალური სავენტილაციო სისტემის შერჩევას. სავენტილაციო სისტემის მდგრადი და ეკონომიური რეჟიმით მეშაობას თანამედროვე ენერგიადამზოგი ტექნიკური საშუალებების პარალელურად ბუნებრივი წევის მაქსიმალური გამოყენება განაპირობებს. ცხრ. 1-ში წარმოდგენილია ის ძირითადი ქვეყნები, რომლებიც თავიანთ ტერიტორიებზე სარგებლობს, აშენებს და აპროექტებს საავტომობილო გვირაბებს. ცხრილი 1 ქვეყანა 1000-1500 მ სიგრძის გვირაბი 1500 მ და მეტი სიგრძის გვირაბი მოქმედი მშენებარე პროექტი რებადი მოქმედი მშენებარე პროექტი რებადი ავსტრალია 1 6 13 ავსტრია 18 2 7 48 2 12 აშშ 20 3 26 1 ბელგია 2 2 5 ბრაზილია 2 1 7 1 გერმანია 23 9 9 26 10 17 დიდი ბრიტანეთი 9 5 2 ესპანეთი 24 6 8 27 10 11 თურქეთი 7 2 5 2 2 იაპონია 14 2 94 4 1 ინდოეთი 1 4 1 ისლანდია 1 3 1 22 იტალია 130 15 30 169 34 49 კანადა 2 2 1 კოლუმბია 2 2 4 3 მექსიკა 1 7 2 1 ნიდერლანდი 4 1 2 1 3 ნორვეგია 72 1 2 157 13 16 პორტუგალია 7 3 9 6 რუსეთი 1 1 1 3 საბერძნეთი 2 2 8 8 1 6 სამხ. კორეა 3 2 12 5 3 საფრანგეთი 15 15 31 2 8 სინგაპური 3 1 სლოვაკეთი 1 1 2 8 2 სლოვენია 1 1 5 1 1 ტაივანი 2 2 1 1 2 შვედეთი 1 2 2 4 3 3 შვეიცარია 36 10 22 57 16 9 ჩეხეთი 1 1 4 1 2 5 ჩილე 4 5 5 ჩინეთი 11 3 1 23 11 10 ხორვატია 4 2 7 2 3 თუ აღნიშნული მონაცემების მაგალითზე განვიხილავთ რიკოთის გვირაბს, მივალთ ერთ დასკვნამდე რიკოთის საავტომობილო გვირაბში გამოყენებული სავენტილაციო ნახევრად გრძივი სქემა ანალოგიური სიგრძის გვირაბებისათვის მსოფლიოში აპრობირებულ სქემებს არ შეესაბამება. ასეთივე სქემით მოქმედებს რუსეთ-საქართველოს ერთობლივი როკის (3600 მ) გვირაბიც. იგი ნახევრად გრძივი ანუ გრძივ-განივი სქემით, ძირითადი გვირაბის პარალელური შტოლნის მეშვეობით ნიავდება ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებას, რომ ასეთი სიგრძის გვირაბები თანამედროვე მსოფლიოში გრძივი, მაშასადამე, უფრო ეკონომიური სქემით ნიავდება და ნახევრად გრძივი სქემა უარყოფილია. ცხრ. 2-ში ორი ქვეყნის გერმანიისა და ნორვეგიის მაგალითზე წარმოდგენილია მშენებარე და დაპროექტების პროცესში მყოფი საავტომობილო გვირაბების ზოგიერთი მონაცემი. უნდა აღინიშნოს რომ წარმოდგენილი გვირაბები, რომელთა სიგრძე 4000 მ-ს არ აღემატება (აგრეთვე, იტალიის 83 მშენებარე გვირაბის უმრავლესობაც) საპროექტო და ფაქტობრივი მონაცემებით გრძივი სქემით ნიავდება. ნორვეგიაში არსებული გვირაბების რაოდენობა, მათი დაპროექტებისა და მშენებლობის გამოცდილება მიგვითითებს, რომ გვირაბების განიავება გრძივი სქემით მიღებული წესია. კომბინირებულ სქემებს მხოლოდ იმ შემთხვევებში იყენებენ, როდესაც გვირაბის განიავება გრძივი სქემით შეუძლებელია. ნორვეგიის მოქმედი 157 საავტომობილო გვირაბიდან უმრავლესობა ძალიან გრძელია. ამჟამად დაპროექტების სტადიაშია „rogfast“ (24200 მ) „ryfast“ (13500 მ) და „sauda“ (11000 მ) საავტომობილო გვირაბები. ცხრილებში წარმოდგენილი [1] საილუსტრაციო მაგალთების ფონზე შეიძლება გავარკვიოთ რიკოთისა და როკის გვირაბებში განხორციელებული, გაუმართლებელი სავენტილაციო სქემის შერჩევის მიზეზი. უნდა ვივარაუდოთ, რომ საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა სივრცეში საავტომობილო გვირაბების ვენტილაციის დაპროექტებისა და მშენებლობის საკმარისი გამოცდილება არ არსებობს. მსოფლიო პრაქტიკასთან წინააღმდეგობაში მოდის გვირაბების განიავების იქ მიღებული გრძივ წესთან. იგივე ითქმის გვირაბების მაქსიმალური სიგრძის განსაზღვრის წესზეც [2]. ცხრ. 1-ში გვირაბების სიგრძის მაჩვენებლების დაყოფაც ამ წესის მიხედვითაა წარმოდგენილი, რადგან სწორედ ეს სიგრძე (1500 მ) იყო მიჩნეული გრძივი სქემის შესაძლებლობათა ზღვრად. სადღეისოდ მსოფლიოში ინდუსტრიულად განვითარებული ქვეყნები საავტომობილო ძრავებს მკაცრ ეკოლოგიურ მოთხოვნებს უყენებს, შესაბამისად გამონაბოლქვებში ტოქსიკურ ნივთიერებათა კონცენტრაცია მცირდება. გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს რომ საავტომობილო მრეწველობა საწვავდამზოგი მანქანების გამოშვებითა დაინტერესებული, ხოლო ვენტილატორების ტექნიკური მონაცემები მუდმივად უმჯობესდება და უფრო სრულყოფილი ხდება. გამონათქვამის საილუსტრაციოდ ნორვეგიაში მოქმედი გვირაბი „fodnes“-ის მაგალითიც საკმარისია. მისი სიგრძე 6560 მ-ია და გრძივი სქემით მხოლოდ რვა ცალი ჭავლური ვენტილატორის გამოყენებით ნიავდება. 3 ამ გვირაბის განივი კვეთის ძირითადი გეომეტრიული ელემენტები მოცემულია ნახ.1-ზე, ხოლო ვენტილაციის პრინციპული სქემა კი ნახ.2-ზე. ცხრილი 2. ქვეყანა გვირაბის დასახელება სიგრძე, მ მშენებლობის დაწყებადამთავრების თარიღი შენიშვნები გერმანია hirschhagen 4 100 პროექტირება იგივე alleen 3 800 იგივე „ neu obcrau 2 995 „ „ kirchholz 2 950 2005-2012 „ „ jagdberg 2 800 -2008 „ „ sudvorstadt 2 500 „ „ tiergarten 2 410 -2005 მშენებარე „ schwabisch – gmund 2 230 იგივე „ aubing 1935 2003-2006 „ „ molldiete 1930 პროექტირებადი „ scheibengipfel 1910 იგივე „ в 236n markische st. 1900 2003-2007 მშენებარე „ starnberg 1900 2006-2009 პროექტირებადი „ homberg 1 884 2002-2005 მშენებარე „ burgholz (cronenburg) 1 865 -2005 იგივე „ connewitz. 1 800 პროექტირებადი „ branich 1 796 იგივე „ heidkopf 1 722 2003-2006 მშენებარე „ boyneburg 1 700 პროექტირებადი „ holstein 1 647 2004-2008 იგივე „ neuhof 1 610 2003-2007 მშენებარე „ vallendar 1 600 2007-2010 იგივე „ weser 1 600 პროექტირებადი „ lovenickweiden 1 560 2003-2007 მშენებარე „ hopfenberg 1 530 პროექტირებადი „ burgerwald 1 520 იგივე „ rosental 1 500 „ ნორვეგია korgfjell 8 568 9.200128.10.2005 მშენებარე იგივე eiksund 7 765 -2007 იგივე „ serdals 6 400 -2007 „ „ umskar 3 670 -2006 „ „ storsand 3 280 -2006 „ „ isfjell 3 200 -2005 „ 4 „ vatland 3 200 -2006 „ „ rullestad 2 860 -2006 „ „ viggja 2 760 -2006 „ „ frodejs 1 810 08.2007 „ „ teistedal 1 950 -2006 „ „ mannsfjell 1 740 -2006 „ „ raftsund 1 530 -2007 „ განსახილველი გვირაბისა და რიკოთის გვირაბის განიავების სისტემების შედარება საშუალებას იძლევა გრძივი სქემით განიავების შესაძლებლობის უპირატესობა რიკოთის გვირაბს მიენიჭოს. თუ რიკოთის გვირაბის განივი კვეთის ფართობი 78 მ2, ხოლო ჰიდრავლიკური დიამეტრი 10 მ-ია ნახ. 1-დან ჩანს, რომ ეს მონაცემები "fიdnes"-ისათვის შესაბამისად 52 მ2-სა 7,3 მ-ს უტოლდება. უდავოა, რომ გვირაბის კვეთის ფართობი და მისი კონფიგურაცია არსებით გავლენას ახდენს აეროდინამიკურ წინაღობაზე და აქედან გამომდინარე განიავებაზე დასახარჯი ენერგიის სიდიდეზეც. უნდა აღინიშნოს, რომ თანაბარ პირობებში აეროდინამიკური წინაღობის სიდიდე გვირაბის პერიმეტრის პირდაპირპროპორციული, ხოლო გვირაბის ფართობის კუბის უკუპროპორციულია. ნახ. გვირაბის განივი კვეთის ელემენტები: f-კვეთის ფართობი; dჰიდრავლიკური დიამეტრი; rკვეთის წრიული ნაწილის დიამეტრი, რომელიც იწყება hსიმაღლიდან; 1-გვირაბის სავალი ნაწილის სიგანე პირველი მიახლოებით შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ გვირაბის კვეთის ფართობის გაზრდა მინიმუმ კვადრატული კანონზომიერებით ამცირებს აეროდინამიკურ წინაღობას. რიკოთის გვირაბი ახლა რომ პროექტდებოდეს განიავების გრძივი სქემით, მაშინ მისი კვეთიც ნაკლები იქნებოდა და დიდ კაპიტალურ დანაზოგს მოგვცემდა. რადგან მცდარი საპროექტო გადაწყვეტის შედეგად გვირაბი საჭიროზე უფრო გადიდებული კვეთით აიგო, აუცილებელია ეს ფაქტი გვირაბის ვენტილაციის ეკონომიურ რეჟიმზე გადასაყვანად იქნეს გამოყენებული. რიკოთის საავტომობილო გვირაბის სავენტილაციო სისტემა მაქსიმალურად უნდა იყენებდეს ბუნებრივ წევას. ამასთანავე განიავების ნახევრად გრძივი სქემა გრძივი სქემით შეიცვალოს. გვირაბის თაღური ნაწილის დემონტაჟი გაზრდის გვირაბის კვეთს და შესაბამისად შემცირდება აეროდინამიკური წინაღობა. ენერგოდამზოგი ვენტილატორების გამოყენება შეამცირებს დანახარჯებს და, სავენტილაციო სისტემა არა მარტო მდგრად, არამედ ეკონომიური რეჟიმითაც ამუშავებს. 5 ნახ. 2. გვირაბის ზომები და ვენტილატორების განლაგების პრინციპული სქემა: “fodnes”, “laerdal”— დასახლებული პუნქტების სახელები აღნიშნული მსჯელობა უფრო დამაჯერებელი გახდება, თუ გავითვალისწინებთ, რომ „fodnes“-ის გვირაბში ვენტილატორების განსათავსებლად მათი დაყენების ადგილებში საჭირო გახდა გვირაბის კვეთის გაფართოება. მაშასადამე, აღნიშნულ გვირაბში ვენტილატორები ნიშებშია დამონტაჟებული, რაც ზღუდავს ჰაერის ნაკადის თავისუფლებას და აეროდინამიკურ წინაღობას ზრდის. მიუხედავად ყველაფრისა, ასეთი სიგრძის გვირაბის განიავება გრძივი სქემით ხორციელდება. რიკოთის გვირაბში ვენტილატორების განთავსება გვირაბის დიდი კვეთის გამო უფრო მოსახერხებელი და შესაბამისად განიავების გრძივი სქემა უფრო გამართლებულია. იმ შემთხვევაში, თუ მოხდება რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაცია, ცრუ ჭერის დემონტაჟი და განიავების გრძივ სქემაზე გადასვლა, ამ გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობა სავარაუდოდ 15-ჯერ უნდა შემცირდეს, ეს კი სისტემის მდგრადი და ეკონომიური ექსპლუატაციის გარანტიაა. ლიტერატურა 1. eugenio а. merzagora. the world's longest tunnel page (the internet). 2. храпов в.г. и др. тоннели и метрополитены. м.: транспорт. 989. современные автомобильные туннели, находящиеся на стадии проектирования и строительства. о. ланчава, н. шурадзе. даны характеристики основных стран, на территории которых используют, встроят и проектируют автомобильные туннели. на основе анализа, данных, показано, что существующие вентиляционные системы, работающие в устойчивом, экономическом режиме эксплуатации, наряду с современными техническими средствами требуют параллельного использования естественной тяги. на примере данных рикотского и рокского автомобильных туннелей показано» несоответствие использования продольно-поперечной вентиляционной схемы по сравнению с туннелями аналогичной длины, спроектированными в мире. дано сравнение систем вентиляции. между рикотским и норвежским "fodnes" туннелем, имеющим длину 6560 м. на основе анализа конфигурации сечений туннелей, геометрических параметров и принципиальных схем расположения вентиляторов доказано преимущество замены продольнопоперечной схемы вентиляции продольной схемой. 6 в табл.1 приведен перечень действующих и строящихся в некоторых странах автомобильных туннелей. в отдельной табл.2 приведены параметры туннелей, строящихся в, германии и норвегии. илл. 2, табл. 2. present-day vehicular traffic tunnels in designing stage and under construction o. lanchava, n. shuradze the characteristics are given for the tunnels of the principal countries where vehicular traffic tunnels are being designed, constructed and used. the analysis of the data has shown that the existing ventilation systems that operate in a stable economic regime call for the use of natural draught along with the modern hardware. using rikoti and rocki vehicular traffic tunnels as an example, it has been shown that the longitudinal and transverse ventilation scheme employed in rikoti and rocki vehicular traffic tunnels is inconsistent with the internationally accepted schemes for the tunnels of similar length. a comparison has been made between the ventilation system of 6560 m long tunnel in norway (fodnes) and that of rikoti tunnel. the analysis of tunnel cross -section configurations, geometric parameters and the schematic diagrams of ventilator arrangement has shown the advantage of the replacement of the semi-longitudinal ventilation scheme existing in rikoti tunnel by the longitudinal scheme. table 1 provides a list of vehicular traffic tunnels, both in-service and under construction. a separate table 1 includes the parameters of tunnels under construction in germany and norway. 111.2, tabl. 2, bibl.2. 1 on the restoration of the pre-nostratic language kukuri pipia phasis academy, georgia abstract the given work addresses the problem of the origin of speech and pre-nostratic language, which the linguists regard unsolved to this day. here our studies of the following issues are presented: 1. how the early men began to speak and on which basis they gave relevant names to the objects and the phenomena; 2. how did they manage to express their views? 3. what proof and the data of pre-nostratic language has been preserved by the kartvelian language. we pursue the aim of the reconstruction of the lexis of the pre-nostratic language, for which reason it has become necessary to study the basic words consisting of word sounds and harmonious sound complexes proved in the kartvelian language, in other words consonants and neutral vowel o[ǝ], as well as harmonious sound complexes and a neutral vowel. the work includes the pre-nostratic language vocabulary, as well as the method of restoration of the archetypes of the pre-nostratic words through the reconstruction of the kartvelian words; these archetypes represented the word sounds and sound harmonious complexes prompted by the nature, which, for the expression of certain idea, formed on its part non-grammatical sentences. here are presented the examples of forming modern words, as a result of uniting the archetypes forming part of the non-grammatical sentences and the following phonetic changes. keywords: word sound, harmonious sound complex, pre-nostratic language, kartvelian language. 2 introduction in the beginning was the word, and the word was with god, and the word was god. the same was in the beginning with god. all things were made by him; and without him was not anything made that was made. in him was life; and the life was the light of men.(john 1:1-4) it is widely known that aforetime there was one uniform, single language (genesis 11.1). however its reconstruction is considered to be impossible by the scholars, as its trace and the linguistic data are believed to be lost for the mankind beyond recall. although, it is a well known fact that nothing is lost in the nature and it only changes. that is why the denial of the possibility to recover, reclaim something that had existed aforetime is the same as to concede to one’s own failure. from the archaeological discoveries it is clear that a man used to be a wild creature. we may suppose that at the time, a man only possessed the survival instinct and could produce inarticulate sounds but not the words that expressed any particular notions. nevertheless, being in possession of the sensory organs, exceptional memory and the capability of development we may assume that the humans eventually developed the skill to perceive the sounds of the nature and their imitation. probably, initially the man perceived only the simple (non compound) sounds expressed only by one consonant, while eventually he mastered more complex sounds. for instance, the sound that is emitted by hitting a stone on the stone k'ǝǝ, or a sound we hear when snowflakes fall on our head or shoulders thǝ which a man may have perceived earlier than a sound deer makes ǝrǝmǝǝǝ, the sound made by a hoopoe ǝphǝphǝ. therefore, the man, imitating the nature’s realities, eventually gave relevant names to these realities, which is also confirmed by the biblical traditions: “and out of the ground the lord god formed every beast of the field, and every fowl of the air; and brought them unto adam to see what he would call them: and whatsoever adam called every living creature, that was the name thereof.`” (genesis 2.19). it becomes clear that the primitive man started to talk imitating the sounds of nature and the phenomena and gave them relevant names. it gives us grounds to assume that the language of the primitive men was a language of the nature. while the linguistic differences within the nature’s language used to be determined by the diversity of nature on the world territories, which apparently caused the differences between the speech sounds – quantitative difference of phonemes in various languages throughout the world. possibly due to the abovesaid dialectic differences of the nature’s language occurred at the various territories of the earth, although, the nature’s language, i.e. “adam’s language” had mostly to be uniform throughout the territory of the entire world. the hypothesis is proved by the existence of relevant natural sounds and words in multiple, different languages, (bomhard, 2018), which in our opinion derive from one, basic language, the language of the nature. 3 the megrelian, i.e. iberian language, referred today as kartvelian language assisted us greatly in solving the given task, as it keeps quite an impressive data on pre-nostratic or “adam’s language”. after the comparative analysis of corresponding georgian megrelian words it becomes clear that the georgian language sprung from the maternal body of the iberian language and grew upon it (in megrelian, ardili/khardili. ethnic name kharthi ( khardi derived from it. thabali, mentioned in assyrian sources, t'ibari and t'iberi, in greek and latin sources, tnobeli, in greek bible, tnobeli in hebrew, thuvali in georgian (n. khazaradze, 1967) confirm that they have undergone different phonetic changes in different languages, despite being allomorphs derived from the common basic form thǝbǝrǝ. while the basic mom-grammarized sentence thǝ bǝ rǝ means [the suopreme] existing with supreme the light~. from here derives ethnic name iberi (thiberi), and ethnic name from iberi megreli (iberi  igeri  egeri  egri  megri  megreli). the existence of many corresponding words having derived from the common base has been proved in georgian, megrelian (same iberian), lazi – chanian and svani languages. (h. fenrich, z. sarjveladze 2000), which is a proof that they resulted due to the divergence of common basic language. however, as only iberian language explains the etymology of the national origin lexis in the language, named common literary georgian, whereas other kartvelian languages fail to do so, the iberian language, possessing unparalleled quantity of grammatical possibilities and accordingly the richest lexical fund in the world has no alternative. (m. dzadzmiaand others...2007), it points to the fact that the so called scheme of interrelationship kartvelian languages by kurdiani and chikobava is incorrect as well as the term “kartvelian”, as the languages implied under the term, are detached from iberian language and not georgian. the antecedence of the iberian language is confirmed by the article of acad.takaishvili “when the state of ibers became the kartvelian state”(takaishvili, 1948) and a megrelian inscription `khiana miɂorc~ – “i love the universe”, performed by the 3000 year old ligature in asomtavruli and mkhedruli script, discovered on grakliani hill. (pipia k. 2017). besides, as only the iberian language allows to reach the depth of “adam’s language” and no other language, possessing such possibilities has been identified so far, the scheme of interrelationship between the “adam’s language”, iberian and nostratic languages, complied with bomhard’s scheme we believe to be the following: 4 i. linguistic data and scientific achievements as we have noted above, the scholars believed the trace and data of the language and speech origin to be lost beyond recall (g. nebieridze, 1981, p. 50) and the interest to the language and speech studies has dwindled since 1866, but on the basis of the logic that the problem never arises if there is no way to solve it, the given interest has not been extinguished completely and our study is not conducted on empty ground.. in regards with the study of the given issue, it is important to consider the views expressed by gamkrelidze-machavariani: “as in early common kartvelian vowel ǝ had to be present by the side of the consonant, the number of syllables was determined by the number of vowels. in the common kartvelian of the period there were no specific sonant phonemes, as the units opposed particularly to consonants and vowels as the element c was accompanied by the element ǝ”” (t. gamkrelidze, g. machavariani, 1963, p.. 370). the view expressed by the renowned linguists is a truth and it has to be pointed out that the consonant sound, pronounced separately and independently in the form of a phoneme does not exist in the nature. the consonant pronounced independently is always accompanied by the neutral vowel ǝ, attached to it in a natural way. therefore not a single representative of 5 any nation could pronounce the consonant sound without it, being accompanied by the ǝ vowel. that is why the consonant sounds pronounced independently in iberian language have the meanings of a complete word. that is why they are called word sounds. the same logic extends over the word harmonious complexes, which neither exist in the nature without the accompaniment of the neutral sound ǝ and it gives them the importance, without which, they have no meanings, as the particular phonemes extracted from the word. today, in various languages there exist sound harmonious complexes, some originated in the nature and others were established within the socius. the establishment of the latter in the socius had to be based on eliding of the ǝ vowel in a more complex words derived through the merge of archetypes forming part of primeval non-grammarized sentences. such phonetic phenomenon had to occur in certain places due to the weakness of a stress on ǝ vowel. gamkrelidze and machavariani explain the reason of eliding of the vowel (sincoping) in a word, in the following way: “one of the reasons for the vowel sincope may have been the presumption of the mobile dynamic stress at the early stage of the development of the common kartvelian, through the influence of which weakening and loss of the vowels without a stress occurred.” (t. gamkrelidze. g, machavariani, 1965, p. 370). as a result, instead of the form cǝcǝ, sound harmonious complex ccǝ was achieved. despite the work presented by the renowned scholar t. gamkrelidze and g. machavariani (`system of sonants and ablaut in kartvelian languages~), phenomenon of megrelian language has not been thoroughly studied to this day.. iberian language has preserved the interjection, pronounced to show extremely negative emotion, characteristic of various animals, of specific sound, before the beginning of speech by the humans, dating back to the wild life, expressing despondency and horror – vǝǝǝǝǝvǝvǝvǝ interjection (by women) and vo-va, va-va (by men), still used to express something negative by the word sound vǝ (va/ve). academician niko marr stated on the basis of the study of these or similar archaic words: “the japetian language group allows us to reach the 6 border lines between the human language and animal speech, through the comparative studies.| (niko mar, 1923, p. 42). views of m. and ts. dzadzamia on the sounds, word origin and the speech have to be pointed out: „megrelian consonant words are presented, as such, with only one certain condition, when they are accompanied by a half vowel ǝ. without it, single consonant sounds and consonant harmonious complexes present no notion, no meaning.” (dzadzamia m., dzadzamia ts., 1997, p. 58); “speech sounds represent phonetic (sound) units segmented by the man, imitating the multiple inarticulate sound complexes existing in the nature, briefly – the phonemes, that are historically determined by the meanings (defined)”, ...` initial or primitive speech was actually imitation of the sounds produced by the nature, i.e. sounds expressed by the objects and the natural phenomena. in brief it was a speech in the nature’s language.~ (dzadzamia m., dzadzamia ts., 1997, pp. 204-205); “primitive speech was a speech with the imitated basic consonant forms, namely single consonants, consonant sounds harmonious complexes and their attachments (if present) with the accompaniment of emphatic semi-vowel ǝ sound” (dzadzamia m., dzadzamia ts., 2007, p. 93). i.e. when at the time no grammar existed, the men expressed their views through the combination of word sounds and sound harmonious complexes. however, the authors of the given reality presented the problem in a general form, hypothetically. they present little or insufficient concrete examples. nevertheless when the dzadzamia authors (father and son) made such conclusions they relied upon the word sounds and sound harmonious complexes preserved in the iberian language to this day and multiple basic forms existing as their attachment. for instance, in iberian language expressions preserved from the consonant speech era: k'ǝ čǝ _ `fed acorn; ŝǝ dixa skhǝrǝ _ `moist earth is drying up ~; č'q'ǝnt'ǝ ɂvali č'q'ǝrt'ǝ _ `fresh (young) cheese is being squashed ~ etc. however did there exist in iberian language, preserved and intensively used ten single consonant word sounds (gǝ, k’ǝ, lǝ, t’ǝ, ŝǝ, čǝ, ca, ʒǝ, c’ǝ and č’ǝ) apart from word sounds with the homonyms presented by 20 consonants out of 30, how the word sounds and sound harmonious complexes came to existence; which particular realities emitted these sounds; besides “speech sounds are phonetic units, segmented from the multiple inarticulate sound complexes existing in the nature, in short phonemes, which are historically determined by 7 certain notions, meanings (specified).” (m. dzadzamia, ts. dzadzamia 1997, p. 204), if in word sounds achieved by the imitation of concrete realities existing in the nature, presenting neutral vowels separately or the result of possible reconstruction of word sounds into phonemes, has not ever been studied before us. on the basis of the fact that separate sound (phoneme) extracted from the word composition has no notion, linguistics considers the words with the notion as the unity of meaningless sound units displayed in a certain sequence: `….by the arrangement of minor units“ (or with meaning k.p.). with no notion, the speaker can create the units of more complex meaning, by merging them – the words, connecting the words, he can form a sentence. therefore on the one hand we have the sound expression units, while on the other hand rules for the combining of the given units, the so called grammar.~ (t. gamkrelidze and others, 2003. p. 28). the conventionality theory of language origination was apparently formed on such erroneous views, which the majority of the scholars share to this day with the following dominant opinion; `the language mostly consists of the words that denote conventional meanings of the objects and phenomena. i.e. the principles of conventionality are applied instead of iconicity principle.” (g. nebieridze, 1991, p. 17). that means that word meanings were adopted not on the basis of natural realities, but men gave un-motivated conventional names to the objects and the phenomena according their own will. in such case, errors are unavoidable and on the basis of these errors, the scholars, wishfully trying to present their language as the basic language, namely gematrians, created an illusion of the divine, naturally ciphered origin of their language, through the selection of the words of different sound composition and artificially getting the required summed up number of characters in them. but we, along with the entire scientific world, do not share the given opinion, as big units of complex meaning – the words, were not created from smaller units void of meaning – sounds (phonemes), but by the combination of comparatively smaller units prompted by the nature, bearing the meaning – and word sounds and sound harmonious complexes, which after turning determining neutral vowel ǝ into a complete vowel are present today in the words as syllables. 8 ii. establishing the origin of sound harmonious complexes for the reconstruction of the real picture of pre-nostratic, or “adam’s language” speech it has become necessary to set whether the harmonious complex under the study is a sound harmonious complex existing in the nature or result of later, phonetic changes, characteristic for the socius, as it is known that the harmonious complex c1c2ǝ, existing in the nature, doesn’t break into separate c1ǝ and c2ǝ word sounds. as it was possible to pronounce c1ǝ c2ǝ forms in a reversed way c2ǝ c1ǝ and later (after the merging of the word sounds) due to the weakness of a stress on ǝ vowel between the two consonants, eliding of the given vowel may have occurred. we also have reversed forms of the consonant sound harmonious complexes c1c2ǝ and c2c1ǝ, for example bro-li (crystal) and rbi -li (soft), rkha (horn) and khro-mi (chrome) etc. similar reversed sound harmonious complexes do not exist in the world. therefore, there do not exist t'q'ǝ, ǯɣǝ, čxǝ and etc. reversed forms of natural harmonious complexes q't'ǝ, ɣǯǝ, xčǝ and etc. neither there exist amalgamated attachments of word sounds and sound harmonious complexes, which give us certain meaning. for example cǝcǝ and ccǝcǝ forms. such merging used to occur at the stage following the primeval speech of a man. i.e. if there exists the reversed form of c1c2ǝ c2c1ǝ, it means that ǝ vowel with c1, or c2 has elided. despite the fact that initially it originated in the form of c1ǝc2ǝ or c2ǝc1ǝ. it is possible that from the beginning to this day, throughout the millennia, under the influence of turbulent past and cataclysms, not all initially existing natures prompted word sounds and all speech sounds (phonemes) have been preserved, but on the basis of the linguistic data preserved in megrelian (same iberian) language, it becomes possible to reconstruct the main lexical fund of the pre-nostratic language, or the first common or “adam’s language”. this lexical fund was possibly limited to the word sounds formed by 30 (or more) consonants existing in megrelian (if there existed over 30 consonants), homonyms and sound harmonious complexes. until that we find it necessary to present several examples of the formation of the latter. 9 iii. origination of word sounds and sound harmonious complexes we have prepared all the assumed examples of the presumed origin of word sounds and sound harmonious complexes for the book soon to be published titled `the first alphabet of the mankind.” here we present only several examples: 1. if we quickly stretch a springy (solid) rope or a tightly stretched string between the two points, after pulling the rope we shall hear word sound bǝǝǝ. in the first place tying, connection took place, while in the other case the tying, connection silence, peace was broken, during which the given realiities issued and we heard a sound complex bǝǝǝ. that is why the sound complex bǝ/bǝǝǝ assumed the neanning of tying, connection.. 2. if we are in a cozy, comfortable environment and snow flakes fall on our head and shoulders we shall periodically hear the sound complex thǝ thǝ thǝ ... if we pronounce determinant sound of the sound th with bigger ephasy, with the prolonged thǝǝǝ form, in the shape of snow, water, or the phenomenon of light standard , with the aim to deliver information to someone, this information becomes more persuasive. therefore the word sound thǝ/thǝǝǝ, after pronouncing thoua  thova (snowing), figuratively assumes the meaning of arriving light. word sound thǝ in iberian language is 3rd person verb. and expresses the finished event, the snow flake, fallen once will not fall again. therefore in iberian language it will be ga-thǝǝǝ (finished), denoting ending of a certain task. 10 3. rǝrǝrǝrǝrǝ... prolonged sound complex we shall hear during the movement of the invisible reality, around us at a high speed. it should be pointed out that all the rest 29 (consonant) word sounds are emitted by the visible realities. apparently, due to the fact of being different and special the word sound rǝ, after pronouncing re (is) was given the function of confirming the presence pf other realities. 4. overripe fruit, being left on the branch in an inaproachable place, with its appetizing smell, seems to be whole and palatable from the distance, but with a slight shake of the branch it will drop to the ground and squashing will produce the sound harmonious complex t'q'ǝǝ, that’s the reason why the sound harmonious complex t'q'ǝǝ assumed the meaning of false, imaginary. meaning of lying, deceitful false. from it iberian word t'q'ura (lie has come to exsistence): t'q'ǝre  t'q'ure  t'q'ura and the georgian t'q'uili (a lie): t'q'ǝǝre  t'q'uire  t'q'uile  t'q'uili. 5. if we squeeze a fat chicken, live or plucked and cleaned, we shall hear the sound harmonious complex ʒɣǝ, which can’t be said on a lean chicken. the chicken that does not produce such sound harmonious complex is not considered to be edible. in iberian language it is said: dir-ʒɣǝ, to which georgian ga-ʒɣa corresponds, in english saturated. as for the origin of the sounds (phonemes), as a result of the reconstruction of word sound consonants and neutral vowel, it is easier to present them as separate, units without the meaning, than their segmentation from inarticulate sound complexes”. iv. pre-nostratic or ”adam’s language” vocabulary we believe that there does not exist a complete vocabulary and it just can not exist, as in a short amount of time a new word may come to existence. it is also possible a word to lose its meaniing and be dropped out of use, in time. thus, it is only natural that the linguistic fund of ”adam’s language”, consisting of the old basic forms (word sounds and sound harmonious complexes) may not be complete, but it offers us approximate picture of the speech of the period. 11 as mentioned above, the primitive speech was a speech that involved immitation with single consonant forms, i.e word sounds, while expressing deeper views with their attachments is a more subsequent phenomenoon. in our view the primitive language lexis had to be similar to the one below; a) word sounds: bǝ 1. `tied ~; cxou b¸ (čxou bǝ) _ `the cow is tied ~; 2. `-is hung~; guda jas muko-b¸ (guda ǯas muk'o bǝ) _ `leather bag is hanging on a tree ~; 3. ` was hanging~; citiq kucxit qimki-b¸ (ěit'ikh k'čxith khimk'i -bǝ) _ `bird hang from the branch with its foot ~; here all three words (atied, hanging and was hanging) express tying, connection in general; 4. `poured out~; gegna-b¸ (gegna-bǝ) _ `poured out, poured down ~; 5. `poured”; qigni-b¸ (khigni bǝ) _ `poured on ~. poured, pouring in general. gǝ. 1. woodcock; 2. `looks like~; squa mumas g¸ (skhua mumas gǝ) _ `son looks like father ~; 3. `built~; giorgiq ჸude a-g¸ (giorgikh ɂude a-gǝ) _ `giorgi built a house~; 4. `won~; petreq laჸafi mi-g¸ (p'etrekh laɂaphi mi-gǝ) _ `petre won a game ~; 5. `won from~; petreq layafi mu-g¸ (p'etrekh laɂaphi mu-gǝ) _ “petre won the game from sb ~; 6. `to sheath~; yama orcxes qala-g¸ (q'ama orčxes khala-gǝ) _ `sheathed a sword ~; 7. `return grace~; mardi gina-g¸ (mardi gina-gǝ) _ `returned grace ~; 8. `repaid~; vali gini-g¸ (vali gini-gǝ) _ `repaid debt ~; 9. `put on, (-irgo)~; xestatmani qimi-g¸ (xešthathmani khimi-gǝ) _ `put on gloves (fitted on)~; 10. `hit~; keti qimio-g¸ (k'et'i khimio-gǝ) _ `hit sb., with a bat ~; 11. `find way out~; uryi tyase ziut g¸sa-g¸ (urq'i tq'aše ʒiuth gaša-gǝ) _”hardly found the way out from a dense forest”; 12 12. `earth~; ga/ge/gi (ga/ge/gi) _ `planet earth~. dǝ. 1. `-placed~; wirqa tabakis qigla-d¸ (č'irkha tabak'is khigla-dǝ) _ `placed glass on the table ~; 2. “put on” qimi-d¸ (č'aphula khimi-dǝ) _ “put on shoes”; 3. `left-~; ase i-d¸ (ase i-dǝ) _ `just left ~. vǝ. 1. ` vǝ/vo/va~ _ interjection expression of show sorrow, mourning, unpleasant experience. `vǝǝǝǝǝvǝ vǝvǝ~ kkeening of iberian women; `vo-va, va-va~ _ men; 2. `va/ve~; va-re (va re) _ `is not ~; ve-laჸafu (ve laɂaphu) _ `did not play~. zǝ. 1. `kneaded~; comi z¸ (comi zǝ) _ `kneaded dough ~; 2. `is burning, is on~; dacx¸ri z¸ (dačxǝri zǝ) _ `fireis on~; 3. `-reconciled~; macxuperi bosefi ga-z¸¸ (mačxup'eri bošephi ga-zǝ) _ `reconciled the fighting children ~. hǝ. word sound h¸ (hǝ) conveys the name of the material mass, which we breath, smell and to which we listen, without which no living creature can survive for more then two minutes. and the one that is not pronounced, it is breathed out. thǝ. 1. `snowfall~; t¸¸ do t¸¸,... do sumi dradoserc uwyvaduo t¸nd¸ (thǝǝ do thǝǝ, ... do sumi dɣadoserc uč'q'vaduo thǝndǝ) _ `snowing and snowing,... it snowed three days without a stop. ~; 2. `family~; ibdat cqimi ti-sa (ibdath čkhimi thi-ša) _ `let’s go ti my family~. 3. `-ended, finished ~; giorgiq saqvari ga-t¸¸ (giorgikh sakhvari ga-thǝǝ) _ `giorgi finished work /ended it ~. k’ǝ. 1. acorn_ oaknut; 2. `-kept to himself~; besoq dixa mi-k¸¸ (besokh dixa mi-k’ǝǝ) _ `beso occupied the land~; 13 3. `-tempered~; petreq yama jgiro gagmo-kver¸ (p'et'rekh q'ama ǯgiro gagmo-k’verǝ) _ `petre tempered the sword well ~. lǝ. 1. `falls down~; qua dixas l¸ (khua dixas lǝ) _ `stone falls down ~. falling. in general. 2. `walked ~; iq mteli qiana mi-l¸ (ikh mtheli khiana mi-lǝ) _ `he walked around the world~; 3. `-studied, investigated ~; giorgiq i akani jgiro gi-l¸ (giorgikh i ak'ani ǯgiro gi-lǝ) _ `giorgi investigated the area, studied the area well~. mǝ. 1. `m¸/ma~ (mǝ/ma) _ personal pronoun _ `i~; 2. `m¸/mi/min~ (mǝ/mi/min) _ interrogative pronoun _ `who~; 3. `m¸/mu (mǝ/mu) _ interrogative pronoun _ `what~. nǝ. 1. `n¸/na (nǝ/na) _ `water~; in fugurative sense _ `the sourse of life~, or, `god creator~; 2. `-hurt~; baranas tofurq e-n¸ (baɣanas thophurkh e-nǝ) _ `honey hurt the baby ~. p’ǝ. 1. `lips~; p¸p¸/pipu (p’ǝp’ǝ/p’ip’u) _ `lips~; 2. `made~; ma rorontiq p¸ (ma ɣoronthikh p’ǝ) _ `god made me ~ (created). žǝ. 1. `above~; j¸/ji (žǝ/ži); dixas ji ca re (dixas ži ca re) _ `sky is above the earth ~; 2. `j¸/ja (žǝ/ža) _ `sun~. rǝ. `r¸/re~ (rǝ/re) _ `is~. sǝ. `urinate~, in general, to urinate. figuratively: relief, facilitation pleasure, bliss. t’ǝ. 1. udder; 2. `-left~; iliaq nateli kvali di-t¸ (yliakh natheli k'vali di-t’ǝ) _ `ilia left a luminous mark~; 3. `forgiveness~; rorontiq coda miu-t¸ (ɣoronthikh coda miu-t’ǝ) _ `god forgave him, any sin~. 4. `-breath last breath~; lexiq suri go-t¸¸ (lexikh šuri go-t’ǝǝ) _ `the sick breathed last breath ~; 14 5. `-freed (set free)~; baranaq citi gou-t¸ (baɣanakh čit’i gou-tǝ) _ `child freed a bird ~ (set free); phǝ. 1. `layer~; f¸/fa (phǝ/pha); žǝri pha _ `two layers ~; 2. `boiled~; wyarq qo-f¸¸ (c'q'arkh kho-phǝǝ) _ `water boiled ~. khǝ. 1. `-ground~; petreq qobali do-q¸¸ (p'et'rekh kho-bali do-khǝǝ) _ `petre grounded wheat ~; 2. `do ~; zvambaq i-q¸¸ e saqme (zvambakh i-khǝǝ e sakhme) _ `zvamba did it ~. ɣǝ. 1. `owl~ _ night bird; r¸/ru (ɣǝ/ɣu) in iberian language the bird was given a name according the sound complexes it produces r¸-r¸¸-r¸¸¸¸¸ (ɣǝ-ɣǝǝ-ɣǝǝǝǝǝ) immitating; 2. `-took~; qetiq wigni mide-r¸ (khethikh c'igni mid-ɣǝ) _ `keti took the book~; 3. `-brought~; gogiq orali qimi-r¸ (gogikh oɣali khimi -ɣǝ) _ `gogi brought the load here ~. q’ǝ. `shoutediyvira~; awou do y¸¸ (ač’ou do q'ǝǝ) _ `it hurt and he shouted~. šǝ. 1. `wet~; s¸ dixa (šǝ dixa) _ `wet earth~; 2. `remembers~; is ifreli s¸ (is iphreli šǝ) _ `he remembers everything ~. in a general form, remembrance, memory; 3. `-walked~/`vlida~; cqaras mi-s¸ (čkharas mi-šǝ) _ `walked fast/walked~; 4. `drank~; tamadaq breli rvini s¸/su (thamadakh breli ɣvini ras šǝ/šu) _ `toastmaster drank much wine ~; 5. `knitting~; beboq xesitatmanefi s¸ (bebokh xešithathmanephi šǝ) _ `granny knitted mittens ~. čǝ. 1. `fed~; owkumali c¸ (očk'umali čǝ) _ `fed sb. ~. in general alimentated; 2. `-gave away~; sikete go-c¸ (sik'ethe go-čǝ) _ `shared kindness~; 3. `-kept~; sabutefi jgiro do-c¸¸ (sabuthephi ǯgiro do-čǝǝ) _ `kept the documents safely ~. cǝ. 1. `elm~ _ tree specie; 2. `beat up~; ketit c¸ (k’et’ith cǝ) _ `beat up with a bat ~; 3. `paid~; pativi c¸ (p’at’ii cǝ) _ `paid respect~. 15 ʒǝ. 1. lies~ (devs); ja dixas z¸ (ʒa gixas ʒǝ) _ `a tree lies on the ground~; 2. `graze~; cxenq ndolo z¸¸ (cxenkh ndolo ʒǝǝ) _ `horse grazes in the field~. c’ǝ. 1. `this year~; w¸ jgiri mosavali iჸuafu (c’ǝ ǯgiri mosavali iɂuaphu) _ `harvest is good this year~; 2. `suckled~; cq¸cq¸q zuzu w¸¸ (čkhǝčkhǝkh ʒuʒu c'ǝǝ) _ `the baby suckled ~; 3. `-grew~; besoq jgiri mosavali mi-w¸¸ (besokh ǯgiri mosavali mi-c'ǝǝ) _ `beso grew good harvest ~. č’ǝ. 1. `intestine~; 2. `-sew~; kaba do-w¸¸ (k’aba do-č’ǝǝ) _ `(sewed( made a dress ~; 3. `-burnt~; dacx¸rc¸ do-w¸¸ (dačxǝrcǝ do-č’ǝǝ) _ `burnt in fire ~. qhǝ. 1. handful; 2. `overthrew (knocked down) ~; dudigime ã¸/ãu (dudigime qh/qhu) _ `is overthrown ~; 3. `-dismantled~; kare do-㸸 (k'are do-qhǝ) _ `dismantled a tent ~. xǝ. 1. `hand~; x¸/xe qimetx¸ (xǝ/xe khimethxǝ) _ `took his hand ~; 2. `sits~; mafa taxtis x¸/xe (mapha t'axt'is xǝ/xe) _ `king sits on the throne; 3. `gave birth~; txaq qacari x¸ (thxakh khacari xǝ) _ `a goat gave birth ~. ǯǝ. 1. `tree~; xumla j¸/ja gedg¸ (xumla ǯǝ/ǯa gedgǝ) _ `a dead tree stands ~; 2. `-burnt ~; din-j¸ (din-ǯǝ) _ `burnt~. ɂǝ. `created, made~; ifreli rorontiq ჸ¸(iphreli ɣoronthikh ɂǝ) _ `god created everything ~. b) sound harmonious complexes existed in the nature: t’q’ǝ. `liar~; ty¸ re (t’q’ǝ re) _ `is a liar~; 16 čxǝ. `hot~; cx¸/cxe re (čxǝ/čxe re) _ `it’s hot ~; ʒɣǝ. sound harmonious complexes expressing something fat, well-fed (gam-ʒɣa-ris),; č’q’ǝ/č’q’ǝǝ. 1. `screethed~; citiq wy¸¸ (čitikh č’q’ǝǝ) _ `bird screetched ~; 2. `cursed~; rorontiq wy¸¸ (ɣoronthikh č’q’ǝǝ) _ `cursed by god~; ǯɣǝ/ǯɣǝǝ. `wailed~; yvaruas ociq jr¸¸ (q’varuas očikh ǯɣǝǝ) _ `billy goat wailed when castrated~. besides there do exist sound harmonious complexes sc’ǝ, phxǝ, p’q’ǝ, cxǝ da c’q’ǝ, which seem to be of natural origon , but we havent’t yet sought out the realities emitting such complexes. complexes confirmed in georgian language cxǝ and c’q’ǝ of natural origin have to be equivalent forms of čxǝ da č’q’ǝ complexes confirmed in iberian language. v. method of the restoration of archetypes and sentences of prenostratic language through the reconstruction of kartvelian words. it is noteworthy that in megrelian (iberian) language 86 homomyms are presented in total through 30 wordsounds constreucted on 30 existing consonants. among them 15 – nouns, 63 3rd person verbs., 1 – interjection, 1 – particle, 3 – pronouns, 2 adverbs and 1 adjective. i.e. signs of grammatization were initially involved in the wordsounds and sound harmonious complexes. therefore, although rarely, we encounter in pre-nostratic language well grammatized and slightly grammatized archaic sentences as well. in order to reconstruct archetypes and sentences of the pre-nostratic or nature’s language we have to set whether the words under the study are of relatively later formations or have been cenceived in the era of the functioning of pre-nostratic language . for which reason we should replace all the vowels of the studied word with the neutral ǝ vowel and we may get three types of archaic sentences: a) when the archaic sentence includes only the archetypes presented by wordsounds.; b) when the archaic sentemce includes one or more word sounds and sound harmmonious complex existing in the nature; c) when archaic sentence includes one or more wordsound and sound harmonious complex born in an archaic era, which is a result of syncopy of the neutral ǝ vowel between 17 the two consonants, having come to existence due to the merging of archetypes presented by wordsounds in the same sentence. after the reconstruction of the sound harmonios complexes, dated back to when they were conceived, archaic sentence represented in point”a” is received. the given method only allows to determine etymology and meaning of the words that came into existence during the functioning of pre-nostratic language. i.e. it would allow to restore the non-grammarized sentences built by archetypes, through the restoration of the words that are in use to this day (but have originated in the archaic period). if it turns out that the notion of the latter received through the grammarization at the modern level accurately determines the meaning of the word under the study, it will prove that it has been conceived in the era of the functioning of pre-nostratic language and the archetypes and the sentence are restored (reconstructed) correctly. for the reconstruction of true archetype of the studied words of the conception period it is always necessary to take into consideration the possible phenomenon of ablaut. vi. restoration of the speech forms of pre-nostratic language in order to clarify the abovesaid, we should consider several examples: a) from the vocabulary of nostratic (latin nostratos _ our) languages: 1. proto-indo-european *bºor-/*bºr̥ ‘to bore, to pierce’; proto-afrasian *bur‘to bore, to pierce’; proto-uralic *pura ‘borer, auger’; proto-dravidian *pur‘(vb.) to bore, to perforate; (n.) borer, gimlet’; proto-altaic *burv‘to bore through, to pierce’. cf. sumerian bùr ‘to bore through, to pierce’ (bomhard, vol. i, 2018, p. 16). in georgian burva // burua; in megrelian rxuala _ boring, piercing. here, the the equivalence of the bases of rxu and ru is important, the initial form of which has to be rə xə, which, at the level of modern speech could be imagined in the following way: is (rə) birth (xə), or there is a [new desired reality] birth. and indeed through drilling/boring, a new and desired, more complete reality is born. 18 2. proto-kartvelian *baba ‘father’: georgian babua‘grandfather’; laz baba‘father, dad’; mingrelian baba‘father, dad’; svan baba‘dad’. klimov 1964:47 *baba-; schmidt 1962:94. (bomhard, vol. ii, 2018, p. 9). the base of the mention corresponding words has to be bəbə, double bə, which directly means binding, link, connection, biological connection is implied, continuity: son father grandfather. georgian ba-všvi and bi-č’i, megrel. ba-anadand bo-ši, laz. be-re denote biological connection, son. 3. in aramaic language there is kerüm (bark, leather) equivalent to georgian kherkhi, in sahara berberic tuareg there is a-urum (a bark); muab chad language group has kuroro (shell, bark); latin and old russian k’ora; in old mongolian körü süm (skin); in japanese k’ara _ shell, bark (dolgopolsky долгопольский, 1971-1972, p. 117). in our opinion, the word kherkhi and its equivalent forms in various languages have been derived from the basic form khə rə khə  kherkhi, where khə means making rə – is. then khə rə khə // kherkhi means creator(maker) is creator. thus, truly the bark is the creator of wood without which the growth of the wood and its development and creation are impossible. b) from russian: in russian we have the word lečenie _ treatment (medical). if the word was conceived in the era of uniform speech, it had to be conceived in a form lə čə nə. the basic form denoted by the similar connected form does not exist in the nature. in megrelian we have separate word sounds lə _ falling down, falling; čə _ fed to, alimentate; nə _ water, water source of life. thus if in the era of uniform speech they used to pronounce jointly the words falling + feeding + source of life it means that they wanted to say: feeding the fallen with the source of life. even on the level of the contemporary speech feeding the fallen, or a sick person with the source of life may only mean treatment. 2. k’niga _ a book. its basic form had to be k'ə nə gə, where k'ə in megrelian means tempering, nə _ water (directly meaning), figuratively source of wisdom, gə _ build, 19 general form, building, therefore the sentence consisting of these words is of the following essence: source built by [mind] tempering [of wisdom] is nothing else but a book. c) from hebrew: 1. in hebrew we have a word daluti _ beggar. its basic form had to be də lə t'ə, whre də is the 3rd person verb and means put, in a general form placement (put), lə, as we have mentioned means falling, t’ə is also 3rd person verb and means give birth, general form, birth. then dalut’i  də lə t’ə means placement (put) _ born to be fallen, i.e. for inactive falling, doomed to be a beggar. 2. jewish cabalists write that the language initially was called thanaxa. thora and sacred scriptures were written in this language, but they fail to explain convincingly the etymology of the given word. the word thanaxa is written in hebrew only with consonant sounds thnx where th in their opinion means thora, pentateuch, n – nevim (prophets), and x, means k't'uvim (scriptures). (i apologize to the readers for being unable to explain what is the connection of the sound x with the word k't'uvim). in iberian language thə in the word thənəxə means light (supreme is implied, the divine wisdom, nə _ is water , source of life, figuratively god creator. xə-is also a 3rd person verb and means giving birth, in a general form, birth. therefore the basic form of the language thanaxa thə nə xə // (lightgod birth) means language born of god’s light wisdom(lucid). and indeed the first common (uniform) language of the physical manifestation of the supreme creator – language suggested by the nature (its wisdom). d) from georgian (same new iberian): snow in absolute darkness is so clearly visible that it may be considered the etalon of visibility, light. therefore if they wanted to say: the most visible reality has befell upon the environ~, they expressed the given reality in the following way: nə thə rə (water-snow-is). so the contemporary word came to existence natheli (nəthərə  nəthəre  nathere  nathele  natheli). 20 i.e. water befallen as visible snow, as the fresh water is invisible in the dark of the night, i.e. it is dark (georg. – bneli. thus, the given reality used to be expressed in the following way bə nə rə (pouring _ water _ is). bə nə rə  bənə re  bne re  bnele  bneli; if they wanted to say “a lie” they used to say: <<t’q’əə rə>> (is a liar). from here megr. t’q’ura and georgian t’q’uili; the essence of the notions “new” and “old” can not be determined by the rapid wearing of the newly made object or preservance of the quality of centuries old object, therefore if they wanted to say <<axali>> (new), they used to sai: <<a xə rə>> (was born – is) and if they wanted to say the word `ჳveli~ (old), they used to say `ჳəə rə~ (is placed is) (ჳəə rə → ჳue re → ჳuele → ჳueli → ჳveli and etc. now let us have a look at the situation between the words having derived from the basic words (k’ethili da sa-k’uthari) (in the word k’ethili sound i is a result of the relaxation, or softening of the sound. word sound k’ə in the word k’e thili (←k’ə thə rə) means tempering, in the word _ k’uthari (←k’ə thə rə) _ it denotes keeping (for oneself), while word sound th in the word k’ethili means light, divine wisdom, in a word _ k’uthari it denotes a head. the word k’ethili, means literally: tempering of light wisdom is and indeed the best deed in the human behavior, tempering of light and wisdom. the rest, in comparison, are nothing but rendering disservice; word _ k’uthari literally means kept to self is. personal is nothing else but reality kept for self; iberian word k’ithi (← k’ə thə=kept to self), finger in georgian, a part for keeping something for self. as we have seen, it is clear from the analyzed words there is a live link between the lexis of pre-nostratic and contemporary iberian language. conclusion proceeding from the abovesaid we may conclude that if a word has corresponding words in various languages, it means that their common basic form was conceived in the era of functioning of the primary uniform (common) language and their meanings could be determined by the meanings of the word sounds and sound harmonious complexes, existing in the iberian language. if the word has no corresponding forms in other languages (or they 21 may not be studied yet) but if the method we have elaborated and the application of the word sounds, existing in iberian language as well as use of word sound meanings, existing in the iberian language to determine its precise etymology, it points to the fact that it was conceived in the era of the first common language and has been formed through the further connection and linking of the lexis of the period. therefore the given method allows to determine the basic forms of all corresponding words that are included into the vocabulary of nostratic languages, the basis of obtaining their meanings, i.e. the lexis used in the era of common speech and accordingly reconstruct prenostratic language, same as the first primary, common language of the mankind. besides, the humble work is noteworthy for paving the way to the solution of the problem, regarded unsolvable in linguistics, namely the reconstruction of the primary, common language of the mankind, which in our view is a further important step towards the perception of the unsolved mystery and accordingly further spiritual-moral development of the mankind. references: 1. bible, (1991) new testament and the psalms, institute for bible translation axali artqma da fsalmunebi, stokholmi, bibliis tangmnis instituti (biblia (1991) axali aɣkhma da phsalmunebi, stok'holmi, bibliis thargmnis instituti); 2. bomhard, a. (2018) a comprehensive introduction to nostratic comparative linguistics, with cpecial reference to indo – european, volume 1.2. third revised corrected and expanded edition, florence, sc; 3. gamkrelidze t. machavariani g. (1965) system of sonants and ablaut in kartvelian languages tbilisi “mecniereba” sonatta sistema da ablauti qartvelur enebsi, tbilisi, `mecniereba~ (gamq'reliʒe, t. mač'avariani, g. (1965) sonant'tha sist'ema da ablaut'i kharthvelur enebši, tbilisi "mecniereba"); 22 4. gamkrelidze t. and others (2003) course of theoretical linguistics, tbilisi, tbilisi state university teoriuli enatmecnierebis kursi, tbilisi, tbilisis saxelmwifo universiteti (gamq'reliʒe, t. da sxv. theoriuli enathmecnierebis k'ursi, tbilisi, tbilisis saxelmc'ipho universit'et'i); 5. dolgopolsky,a. (1971-72) which languages are related to european? science and humanity, international annual 106-118 долгопольский, а. (1971-72) какие языки родственны европейским? журнал наука и человечество, международный ежегодник, 106-118. 6. takaishvili, e. (1948) when did the iberian state changed to georgian state, a journal mnatobi, #8, 1948. tayaisvili, e. (1948) rodis seicvla iberta saxelmwifo qartvelta saxelmwifod, j-li mnatobi, #8, 1948. thaq’aišvili, e. (1948) rodis šeicvala ibertha sexelmc'ipho karthveltha saxelmc’iphod, źurnali mnathobi, #8, 1948. 7. nebieridze g. (1991) introduction to linguistics, tbilisi, “ganatleba” enatmecnierebis sesavali, tbilisi, `ganatleba~ (nebieriʒe, g. (1991) enathmecnierebis sesavali, tbilisi, "ganathleba"); 8. orbeliani s. (1991-1993) georgian dictionary, v. i, ii, georgia’s academy of sciences, tbilisi, “merani” saqartvelos mecnierebata academia, tbilisi, `merani~ (orbeliani, s. (1991-1993) lekhsik'oni kharthuli, t'. i, ii. sakharthvelos mecnierebatha ak'ademia, tbilisi, "merani"); 9. chikobava a. (1950-1964) explanatory dictionary of the georgian language, v. ivii, tbilisi. georgia’s academy of sciences qartuli enis ganmartebiti leqsikoni, t. i÷viii, tbilisi, saqartvelos mecnierebata akademia (cikhobava, a. (1950-1964) kharthuli enis ganmart'ebithi lekhsik;oni, t'. i-viii. tbilisi, sakharthvelos mecnierebatha ak'ademia);' 10. fenrich, h. , sarjveladze, z. (2000) etimological dictionary of kartvelian lanfguages, tbilisi, s.s. orbeliani state pedagogical institute. qartvelur enata etimologiuri leqsikoni, tbilisi, s. s. orbelianis saxelobis saxelmwifo pedagogiuri instituti (phenrixi, h., sarǯvelaʒe, z. (2000) kharthvelur enatha et'imologiuri lekhsik'oni, tbilisi, s.s. orbelianis saxelobis saxelmc'ipho p'edagogiuri instituti); 23 11. dzadzamia, m. dzadzamia ts. (1997) mystery of the language origin, zugdidi, zugdidi independent university enis warmosobis saidumloeba, zugdidi, zugdidis damoukidebeli universiteti (ʒaʒamia, m., ʒaʒamia, c. (1997) enis c'armošobis saidumloeba, zugdidi, zugdidis damouk'idebeli universit'eti); 12. dzadzamia, m. dzadzamia ts., vakhania v. (2007) megrelian language lexis and word origins, v. i, tbilisi, abkhazian academy of sciences megruli enis leqsika da sityvatwarmomavloba, t. i, tbilisi, afxazetis mecnierebata akademia (ʒaʒamia, m., ʒaʒamia, c., vaxania, v. (2007) megruli enis lekhsika da sit'q'vathc'armomavloba, t'. i, tbilisi, aphxasetis mecnierebatha ak'ademia. „уголь украины“, апрель, 1984 1 удк 622.412:536.244 о влагофизических свойствах горных пород доктор техн. наук ш. и. ониани, канд. техн. наук о. а. ланчава, инж.ю. р. ксоврели, (игм им. цулукидзе ан гсср) слоевая выемка мощных самовозгорающихся, удароопасных угольных пластов на большой глубине невозможна без применил специальных мероприятий предварительного увлажнения массива различными водными растворами, мокрой закладки или заиливания выработанного пространства и интенсивного орошения очистного забоя, в результате чего в горный массив и воздухоподающие выработки вентиляционной сети поступает огромное количество дополнительной влаги. с увеличением глубины разработки, несмотря на снижение естественного влагосодержания массива, в очистных и подготовительных выработках происходит интенсификация влагообменных процессов. глубокое изучение массообменных процессов в шахтах немыслимо без предварительного исследования влагофизических свойств пород. однако данному вопросу не уделяется должного внимания. многие исследователи считают, что интенсификация массообменных процессов неизбежно ухудшает подземный микроклимат. проведенные нами исследования показали, что массообмен не всегда оказывает отрицательное влияние на формирование шахтного микроклимата. анализ процессов теплои массопереноса подтверждает аналогию между соответствующими параметрами и соотношениями, поэтому обоснованные математические формулировки, описывающие тепловые явления, можно применять и в процессе переноса массы. как и теплофизические, влагофизические свойства горных пород связаны зависимостью 𝛼𝑀 = 𝜆𝑀/(𝐶𝑀𝛾0), (1) где 𝛼𝑀 — коэффициент потенциалопроводности массопереноса, м2/ч; 𝜆𝑀 — коэффициент массопроводности, кг-моль/(дж∙м∙ч); 𝐶𝑀 — удельная изотермическая массоемкость, моль/дж; 𝛾0— плотность абсолютно сухого вещества, кг/м3. в отличие от процесса переноса энергии массоперенос характеризуется той особенностью, что под влиянием температурного градиента между двумя телами может перемещаться влага при нулевом градиенте потенциала массопереноса (явление термовлагопроводности). коэффициент, характеризующий это явление, называется термоградиентным и тоже относится к влагофизическим свойствам пород. способ определения этого коэффициента для влажных горных пород нами предложен ранее. * * ониани ш. и., ланчава о. а., ксоврели ю. р. к вопросу определения термоградиентного коэффициента влажных горных пород.—сообщ. ан гсср, 1982, 105, n° 3, с. 557—560. „уголь украины“, апрель, 1984 2 из формулы (1) видно, что при известной плотности достаточно экспериментально определить два коэффициента, третий можно вычислить. в качестве потенциала массопереноса принимается химический потенциал. для определения влагофизических свойств образцы пород в лабораторных условиях измельчали до фракции 0—0,25 мм. затем по известной методике строили кривые сорбции и десорбции с водяным паром u=ƒ(φ, т) при температурах 275, 289, 303, 323 к и графики зависимости потенциала массопереноса от равновесной относительной влажности воздуха. далее на основе анализа кривых θ = ƒ1(φ, т) и u = f(φ, т) строилась зависимость потенциала массопереноса от влагосодержания пород в виде кривых θ=ƒ2( u, т). здесь θ— потенциал массопереноса (химический), дж/моль; φ — равновесная относительная влажность воздуха, доли единицы; т — абсолютная температура, к; и — влагосодержание образца на 1 кг, кг. графическим дифференцированием зависимости при т=const рассчитывалась удельная изотермическая массоемкость пород 𝐶𝑀 = (𝜕𝑢/𝜕𝛩)𝑇 . (2) зависимость коэффициента .удельной изотермической массоемкости от температуры и потенциала массопереноса представлена на рис. 1. при определении коэффициента потенциалопроводности массопереноса измельченные образцы пород ткибули-шаорского номер образца т0, кг/м3 θ, дж/моль 𝛼𝑀, 10-6 м2/ч 𝐶𝑀 10-5 моль/дж 𝜆𝑀 , 10-6 кг моль/ (дж-мч) 4054,60 33,95 0,28 2,22 1746,22 22,10 0,55 3,28 17 2700 210,06 12,40 2,97 9,94 25,32 10,30 4,87 13,54 0 9,00 7,50 18,23 5800,80 18,00 0,46 2,22 3702,50 16,30 0,60 2,62 18 2680 1506,10 13,00 1,25 4,35 469,41 9,80 2,80 7,35 25,32 6,90 8,45 15,62 3598,28 31,70 0,25 2,10 1008,90 23,60 0,68 4,25 19 2650 265,43 17,80 2,20 10,38 0 14,60 7,00 27,08 3118,53 30,20 0,30 2,53 1144,07 19,60 0,90 4,94 237,59 12,10 5,06 17,14 20 2800 50,90 9,00 13,85 34,90 0 7,90 20,00 — 3188,5 30,20 0,30 2,53 1144,1 19,60 0,90 4,94 237,6 12,10 5,06 17,14 21 2800 50,9 9,00 13,85 34,90 0 7,90 20,00 44,24 6066,2 24,80 0,45 2,55 „уголь украины“, апрель, 1984 3 2831,5 20,70 0,90 4,84 22 2600 1983,8 19,70 1,32 6,76 862,8 12,00 2,60 10,10 499,9 9,00 —— —— каменноугольного месторождения предварительно увлажнялись до определенного влагосодержания 𝑢0. увлажненная рис. 1. зависимость коэффициента удельной изотермической массоемкости 𝐶𝑀 пород от температуры т при потенциалах массопереноса 𝜃: 1-100 дж/моль; 2-200; 3-300; 4-500; 5-1000; 6-2000; 7-3000; 85000 дж/моль. проба вместе с абсолютно сухим эталонным образцом помещалась в металлические цилиндрические контейнеры, а они в термостат, где в течение 48—72 ч выдерживалась определенная постоянная температура. принято, что за это время в пограничной зоне раздела системы измельченная проба — эталонный образец завершается процесс массопереноса. после установления термодинамического равновесия в контейнерах пограничные слои пробы и образца (эталонного) переносились в стеклянные бюксы. чтобы определив удельное влагосодержание пограничных слоев, бюксы взвешивались на аналитических весах, контейнеры с пробами — на весах типа «лабор». для взаимоконтроля результатов эксперимента наблюдения велись одновременно за тремя контейнерами, из каждого брались параллельные пробы. коэффициент потенциалопроводности массопереноса определялся по формуле „уголь украины“, апрель, 1984 4 𝜶𝑴 = 𝝅/𝝉{∆𝑴/[𝟐𝑺𝝆𝟎(𝒖𝟎 − 𝒖п)]} 𝟐 (3) где τ — продолжительность эксперимента, ч; ∆m — разница масс измельченного образца до и после эксперимента, кг; s — площадь поперечного сечения контейнера, м2; 𝝆𝟎 — насыпная масса абсолютно сухого образца, кг/м3; 𝒖𝟎 — начальное влагосодержание образца на 1 кг, кг; 𝒖п — влагосодержание образца ъ пограничной зоне на 1 кг, кг. численные значения влагофизических свойств всех исследованных горных пород при температуре 303 к приведены в таблице. из полученных результатов видно, что при постояннной температуре с увеличением потенциала массопереноса коэффициенты массопроводности и изотермической массоемкости увеличиваются, а коэффициент потенциалопроводности массопереноса уменьшается. при постоянном потенциале массопереноса с повышением температуры для коэффициентов λм и αм существует прямо пропорциональная зависимость, а изотермическая массоемкость уменьшается тем существеннее, чем больше влагосодержание породы. на основе результатов настоящей работы можно определить влагофизические свойства пород других месторождений. достоверность определений будет зависеть от того, в какой степени близки породы других месторождений по минералогическому составу к исследованным образцам. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 267 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.29 ორლინზიანი კოლიმაციური სისტემა ერთი ასფერული ზედაპირით დავით შალამბერიძე, ირაკლი კორძახია სსიპ ინსტიტუტი „ოპტიკა“ რეზიუმე სტატიაში აღწერილია ორ ლინზიან კოლიმაციურ სისტემაში პირველი, სფერული ლინზის ცნობილი ოპტიკური პარამეტრების მიხედვით მეორე, ასფერული ლინზის ოპტიკური პარამეტრების გათვლის მეთოდიკა, რაც საშუალებას იძლევა დაიწეროს ასფერული პროფილის პარამეტრული განტოლება ცხადი სახით. საძიებო სიტყვები: კოლიმაცია, ფოკუსური მონაკვეთი, ასფერული ზედაპირი ოპტიკის და, ზოგადად, ტექნიკის ბევრ სფეროში მეტად მნიშვნელოვანია პირველადი სხივის კოლიმირირება. ძირითადად, ამისთვის გამოიყენება ორი და მეტი ლინზისგან შედგენილი ოპტიკური სისტემები და პარაბოლური სარკეები. სტატიაში წარმოდგენილია მონოქრომატული სხივის კოლიმირირების ორ ლინზიან ოპტიკურ სისტემაში მეორე ასფერული ლინზის ოპტიკური პარამეტრების გათვლის მეთოდიკა პირველი სფერული ლინზის ცნობილი ოპტიკური პარამეტრების მიხედვით. ამასთან, მეორე ლინზის წინა ზედაპირი სფერულია, სიმრუდის რადიუსით 𝑅3 (>0), ხოლო უკანა, ასფერული ზედაპირის სიმრუდის რადიუსი პარაქსიალურ არეში ემთხვევა წინა ზედაპირის სიმრუდეს, ანუ 𝑅4 ∗ = −𝑅3 . (1) დავუშვათ, პირველი ლინზის ოპტიკური პარამეტრებია: წინა ზედაპირის სიმრუდის რადიუსი 𝑅1 (>0), უკანა ზედაპირის სიმრუდის რადიუსი 𝑅2 (<0), ლინზის სისქე 𝑡1 და ოპტიკური მასალის გარდატეხის მაჩვენებელი 𝑛1 (კონკრეტული ტალღის სიგრძისთვის). მეორე ლინზის საწყისი პარამეტრების არჩევისას გავითვალისწინოთ, რომ საწყისი სხივის კოლიმირირებისთვის საჭიროა ლინზების ფოკუსური წერტილები ერთმანეთს ემთხვეოდეს, ანუ, ლინზებს შორის მანძილი უნდა აკმაყოფილებდეს პირობას 𝑑 = 𝑆𝐹1 ′ + 𝑆𝐹2 , (2) სადაც 𝑆𝐹1 ′ პირველი ლინზის უკანა ფოკუსური მონაკვეთის (მანძილი უკანა ზედაპირიდან უკანა ფოკუსურ წერტილამდე) სიგრძეა, ხოლო 𝑆𝐹2 − მეორე ლინზის წინა ფოკუსური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 268 მონაკვეთის სიგრძე. ცხადია, ფოკუსური მონაკვეთი 𝑆𝐹1 ′ მთლიანად განსაზღვრულია პირველი ლინზის ოპტიკური პარამეტრებით [1]: 𝑆𝐹1 ′ = 𝑓1 ′ (1 − 𝑛1 − 1 𝑛1𝑅1 𝑡1) , (3) სადაც 𝑓1 ′ პირველი ლინზის უკანა ფოკუსური მანძილია: 1 𝑓1 ′ = (𝑛1 − 1) ( 1 𝑅1 − 1 𝑅2 ) + (𝑛1 − 1)2 𝑛1𝑅1𝑅2 𝑡1 . (4) ცხადია, 𝑆𝐹2 განისაზღვრება მეორე ლინზის ოპტიკური პარამეტრებით, ხოლო მისი კავშირი 𝑆𝐹1 ′ -თან განისაზღვრება (2) ტოლობით, აგრეთვე კოლიმაციის ხარისხით (მიღებული სხივის განივკვეთის დიამეტრი შეფარდებული საწყისი სახივის განივკვეთის დიამეტრთან). ნახ.1დან ჩანს, რომ თუ კოლიმაციის ხარისხია 𝑚, მაშინ 𝑆𝐹2 ≈ 𝑚𝑆𝐹1 ′ . (5) ამგვარად, პირველი და მეორე ლინზების ოპტიკურ პარამეტრებს შორის მყარდება შემდეგი კავშირი: პირველი ლინზის ოპტიკური პარამეტრებით დგინდება მისი უკანა ფოკუსური მონაკვეთი (ფორმულები (3), (4)), ფორმულებით (2) და (5) ლინზების ფოკუსურ მონაკვეთებს შორის, საიდანაც, (1)-ის გათვალისწინებით, ვადგენთ მეორე ლინზის ოპტიკურ პარამეტრებს. აღნიშნული სქემის განხორციელების შედეგად მივიღებთ: 𝑆𝐹2 = 𝑛2𝑅3 2 − (𝑛2 − 1)𝑅3𝑡2 (𝑛2 − 1)[2𝑅3𝑛2 − 𝑡2(𝑛2 − 1)] . (6) აქედან შეიძლება გამოვსახოთ 𝑅3: 𝑅1 𝑅2 𝑛1 𝑛2 𝐹 𝑅3 𝑅4 𝑡2 𝑡1 𝑆𝐹1 ′ 𝑆𝐹2 ნახ. 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 269 𝑅3 = 𝑛2 − 1 2 [ 𝑡2 𝑛2 + 2𝑆𝐹2 + √( 𝑡2 𝑛2 ) 2 + 4𝑆𝐹2 2] . (7) ამგვარად, გვაქვს შემდეგი საწყისი მონაცემები: პირველი ლინზისთვის – 𝑅1, 𝑅2, 𝑛1, 𝑡1, მეორე ლინზისთვის – 𝑅3, 𝑛2, 𝑡2, აგრეთვე, მანძილი ლინზებს შორის – 𝑑. ჩვენს მიერ შექმნილი პროგრამული უზრუნველყოფის მეშვეობით შესაძლებელია გამოთვლილი იქნას 𝑖-ურ ზედაპირზე გარდატეხილი სხივის კოორდინატები (𝑥𝑖, 𝑦𝑖 , 𝛼𝑖) ამ ზედაპირთან დაკავშირებულ კოორდინატთა სისტემაში (ნახ. 2), რაც საშუალებას გვაძლევს ფერმას პრინციპის გამოყენებით დავთვალოთ მეორე ლინზის უკანა, ასფერული ზედაპირი იმ პირობით, რომ მან უზრუნველყოს პირველი ლინზის წინა ზედაპირზე დაცემული პარალელური სხივთა კონის კოლიმაცია. განვიხილოთ სხივი, რომლის კოორდინატები პირველი ლინზის წინა ზედაპირთან დაკავშირებულ კოორდინატთა სისტემაში არის 𝐴0(0; ℎ) და 𝛼0 = 0, ანუ, საწყისი სხივი ვრცელდება ოპტიკური ღერძის პარალელურად მისგან ℎ სიმაღლეზე. სხივის 𝑖-ურ ზედაპირთან გადაკვეთის წერტილები აღვნიშნოთ 𝐴𝑖-ით. ფერმას პრინციპის თანახმად, ამ სხივის ოპტიკური გზა ტოლი იქნება ნულოვანი, ანუ, მთავარი ოპტიკური ღერძის გასწვრივ გავრცელებული სხივის ოპტიკური გზისა, ანუ: ∑ 𝑛𝑖𝐴𝑖 4 0 𝐴𝑖+1 = 𝑛1𝑡1 + 𝑑 + 𝑛2𝑡2 . (8) მეორე ლინზის უკანა, ასფერულ ზედაპირთან დაკავშირებულ საკოორდინატო სისტემაში გამოსახულება (8) მიიღებს სახეს: 𝐿1 + 𝑛1𝐿2 + 𝐿3 + 𝑛2𝐿4 = 𝑛1𝑡1 + 𝑑 + 𝑛2𝑡2 , (9) სადაც 𝐿1 = �̃�1 , 𝐿2 = √(�̃�2 − �̃�1)2 + (�̃�2 − �̃�1)2 , 𝐿3 = √(�̃�3 − �̃�2)2 + (�̃�3 − �̃�2)2 , 𝐿4 = √(𝑥𝑎 − �̃�3)2 + (𝑦𝑎 − �̃�3)2 . აქ (𝑥𝑎 , 𝑦𝑎) მეორე ლინზის უკანა, ასფერული ზედაპირის კოორდინატებია, ხოლო (�̃�𝑖, �̃�𝑖) 𝑖-ური ზედაპირის კოორდინატებია ასფერულ ზედაპირთან დაკავშირებულ კოორდინატთა სისტემაში: �̃�1 = 𝑥1 − 𝑡1 − 𝑡2 − 𝑑, 𝑃(𝑥𝑖 , 𝑦𝑖) 𝛼𝑖 𝑦 𝑥 ნახ. 2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 270 �̃�2 = 𝑥2 − 𝑡2 − 𝑑, �̃�3 = 𝑥3 − 𝑡2, �̃�𝑖 = 𝑦𝑖. ბოლო აღნიშვნების გათვალისწინებით (9) ფორმულიდან მივიღებთ: 𝑛2√(𝑥𝑎 − �̃�3)2 + (𝑦𝑎 − �̃�3)2 − 𝑥𝑎 = φ(ℎ) , (10) სადაც φ(ℎ) = 𝑛1𝑡1 + 𝑑 + 𝑛2𝑡2 − ∑ 𝑛𝑖𝐿𝑖 3 0 , (𝑛0 = 1, 𝐿0 = 𝑥1). (11) (შევნიშნოთ, რომ 𝐿𝑖-ები წარმოადგენენ ℎ-ის ფუნქციას, რადგან 𝑥𝑖 = 𝑥𝑖(ℎ), 𝑦𝑖 = 𝑦𝑖(ℎ), 𝛼𝑖 = 𝛼𝑖(ℎ)) ასფერული ზედაპირის კოორდინატებს შორის კიდევ ერთი კავშირის დასამყარებლად გამოვიყენოთ კავშირი მეორე ლინზაში მოხვედრილი სხივის საწყის და საბოლოო წერტილებს შორის: 𝑦𝑎 = �̃�3 + (𝑥𝑎 − �̃�3) ∙ 𝑡𝑔𝛼3. (12) (10) და (12) გამოსახულებები ქმნიან განტოლებათა სისტემას (𝑥𝑎 , 𝑦𝑎) ცვლადების მიმართ. ამ სისტემის ამოხსნით მივიღებთ: 𝑥𝑎 = φ(ℎ) ∙ 𝑐𝑜𝑠𝛼3 + �̃�3𝑛2 𝑛2 − 𝑐𝑜𝑠𝛼3 , (13) 𝑦𝑎 = (φ(ℎ) + �̃�3) ∙ 𝑠𝑖𝑛𝛼3 𝑛2 − 𝑐𝑜𝑠𝛼3 + �̃�3 . (14) (13) და (14) ფორმულები წარმოადგენენ მეორე ლინზის უკანა ასფერული ზედაპირის პარამეტრულ განტოლებას. იმისთვის, რომ დაიწეროს ასფერული ზედაპირის განტოლება ცხადი სახითcollimation, focal section, aspheric surface, უნდა განხორციელდეს ამ ზედაპირის პოლინომური ინტერპოლაცია. ლიტერატურა [1] born m., wolf e., principles of optics. cambridge university press, 1999. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 271 a two-lens collimating system with one aspherical surface david shalamberidze, irakli kordzakhia lepl institute optica abstract the article describes the method of calculating the optical parameters of the second, aspherical lens based on the known optical parameters of the first spherical lens in a two-lens collimating system. the method allows to write the parametric equation of the aspheric profile in an explicit form. keywords: collimation, focal section, aspheric surface georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 172 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.15 სასუქების წარმოების თანამედროვე ტექნოლოგიების პერსპექტივები საქართველოს სოფლის მეურნეობისათვის 1ავთანდილ ცინცქილაძე; 2რაული გოცირიძე 1ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტი. ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი 2ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტი. ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი აბსტრაქტი სტატია მიმოხილვითი ხასიათისაა. მასში განხილულია სოფლის მეურნეობის ინტენსიური განვითარების მნიშვნელობა, განვითარების შემაფერხებელი ფაქტორები. წარმოდგენილია საქართველოს სოფლის მეურნეობის სტრუქტურა, ნიადაგობრივი და კლიმატური მდგომარეობა, სტატისტიკური მონაცემები, გავითარების სტრატეგია და ხარვეზები. განხილულია ნიადაგების მდგომარეობა და ნაყოფიერების მაჩვენებლები. განხილულია ნაყოფიერების გაუმჯობესებისა და სტაბილურობის შენარჩუნების ტექნოლოგიები. განხილულია თანამედროვე მაღალეფექტური სასუქების წარმოების ხერხები და რეცეპტურები. წარმოდგენილია მცენარისათვის ადვილად შესათვისებელი და პროლონგირებადი სასუქების წარმოების მეთოდები. გაკეთებულია დასკვნები. საკვანძო სიტყვები: სასუქები, სორბენტები, სორბცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 173 შესავალი მსოფლიოში მოსახლეობის ზრდა აიძულებს თანამედროვე სოფლის მეურნეობას გადავიდეს განვითარების ახალ საფეხურებზე, რათა დააკმაყოფილოს მოსახლეობის მზარდი მოთხოვნები საკვებ პროდუქტებზე. მიუხედავად სოფლის მეურნეობის დარგის მეცნიერებისა და პრაქტიკოსების მცდელობისა გაზარდონ წარმოების მოცულობები, მაინც მაღალია შიმშილიანობის მაჩვენებლები, რასაც ადასტურებს უამრავი სამეცნიერო, თუ სტატისტიკური ინფორმაცია. აქედან გამომდინარე სახელმწიფოებმა შიგა და გარე მოთხოვნების დაკმაყოფილების მიზნით მაქსიმალურად უნდა გამოიყენონ სამეცნიერო, სამრეწველო და ბუნებრივი რესურსები სოფლის მეურნეობის ინტესიფიცირების უზრუნველსაყოფად. სოფლის მეურნეობის ინტესიფიკაცია ეს არის პროცესი, რომელიც გულისხმობს ძველი ტრადიციული არარენტაბელური ტექნოლოგიების შეცვლას ახალი ინტენსიური ტექნოლოგიებით, რომლებიც გამოირჩევიან მაღალი რენტაბელობით, ეკოლოგიურობით, მაღალი სოციალური ეფექტიანობით. დღეისათვის მსოფლიო მიღწევები ტექნოლოიების დარგში იმ დონეზეა განვითარებული, რომ არავითარი შიმშილიანობის პრობლემა არ უნდა იყოს, თუმცა მსოფლიო სტატისტიკა სულ სხვა რამეზე მიგვითითებს. ეს ყველაფერი გამოწვეულია ქვეყნების არათანაბარი ტექნიკური და ტექნოლოგიური განვითარებით, პროდუქტების არათანაბარი გადანაწილებით. თანამედროვე ტექნიკისა და ტექნოლოგიების მაღალი ფასების გამო ბევრი ქვეყნისათვის ხელმიუწვდომელია ეს საშუალებები. პრობლემების დაძლევა შესაძლებელია შიგა სამეცნიერო, ბუნებრივი, ტექნიკური და ტექნოლოგიური რესურსების ეფექტური გამოყენებით. თემის მიმოხილვა საქართველოც მიეკუთვნება იმ ქვეყნების რიცხვს, რომლებიც ვერ ახერხებენ სწრაფ განვითარებას სოფლის მეურნეობის სხვადასხვა მიმართულებით. საქართველოს სასოფლო სამეურნეო წარმოებისათვის გააჩნია 3 მილიონ ჰექტარზე ოდნავ მეტი (ქვეყნის ტერიტორიის 43,4%) სასოფლო სამეურნეო მიწები, ამაში შედის საძოვრები და მდელოებიც. დანარჩენი 43% უკავია ტყეებს და 13,6% უკავია წყალსაცავებს, ქალაქებსა, დასახლებულ პუნქტებს და გზების საფარს. 13% ვაკე ადგილია, 33% მთისწინეთი, 54% მთები /8/. კლიმატური ზონების გათვალისწინებით საქართველოს გააჩნია 12 განსხვავებული ზონა და 49 ნიადაგის ტიპი. მდიდარია საირიგაციო და სასმელი წყლის რესურსებით. სახნავ-სათესი მიწების 39% განლაგებულია ზღვის დონიდან 500მ-დე სიმაღლეზე, 29% 500-1000მ სიმაღლეზე, 21% 1000-1500მ სიმაღლეზე, 11% 1500მ ზემოთ /7, 18/. სოფლის მოსახლეობის რიცხოვნება გამოირჩევა კლებადი ტენდენციით: 2017 წელს მოსახლეობა შეადგენდა მთელი მოსახლეობის 42% (1564,5 ათ.კაცი), ხოლო 2021 წელს შეადგენს 40,6% (1512,9 ათ.კაცი). მთლიანი შიდა პროდუქციის სტრუქტურაში სოფლის მეურნეობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 174 გამოირჩევა მზარდი ტენდენციით: 2017 წელს შეადგენდა 7,2%-ს მთლიან შიდა პროდუქტში, 2020 წელს შეადგინა 8,4% მთლიან შიდა პროდუქტში. საშუალო თვიური შემოსავალი ერთ შინამეურნეობაზე შეადგინა 54 ლარი. 2020 წლის მონაცემებით საქართველოში არსებული სასოფლო სამეურნეო მეურნეობები პროდუქციას ძირითადად აწარმოებენ საკუთარი მოხმარებისათვის (მეურნეობების 64%). მათ გაყიდეს მხოლოდ 10% პროდუქციის. ძალიან მცირეა ისეთი მეურნეობების რიცხვი, რომლებიც ორიენტირებული არიან მთლიან გაყიდვებზე (4,2%). მაღალია ოჯახური მეურნეობების წილი მთლიან სასოფლო სამეურნეო წარმოებაში (90– 100%-ის ფარგლებში) /8/. ეს მიუთითებს, რომ სასოფლო სამეურნეო წარმოების მთელი სიმძიმე მოდის წვრილ მეურნეობებზე, რომლებიც ობიექტური, თუ სუბიექტური მიზეზების გამო ვერ უზრუნველყოფენ თავიანთ მეურნეობებს ინტენსიური ტექნოლოგიებით და განვითარებით. ეს ლოგიკურიც არის, რადგან მათი შემოსავლები ელემენტარულ სოციალურ მოთხოვნებსაც ვერ აკმაყოფილებს, არათუ განვითარებას. სახელმწიფოს მცდელობები შექმნას მსხვილი გაერთიანებები (კოოპერაციები), რათა მოხდეს სწრაფი განვითარება ჯერჯერობით უშედეგოა. ეს ყველაფერი პირდაპირ აისახება მოსახლეობის სოციალურ მდგომარეობაზე, რომელიც საკმაოდ დაბალია. საქართველოს მთავრობამ ჯერ კიდევ 2011 წელს ჩამოაყალიბა და დაამტკიცა სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია /6/. ამ სტრატეგიაში მნიშვნელოვანი როლი ეკისრებოდა მუნიციპალიტეტების დონეზე ჩამოყალიბებულ სოფლის მეურნეობის განვითარების სამსახურებს, რომლებიც უნდა დახმარებოდნენ ოჯახურ მეურნეობებს განვითარებაში, თუმცა ამ ფუქციებს ისინი დაბალი პროფესიონალიზმის გამო ვერ ასრულებენ. ვერ ჩამოყალიბდა სწავლული აგრონომის ინსტიტუტი მუნიციპალიტეტებში, ძალიან სუსტია ფერმერული, ოჯახური მეურნეობებისა და საგანმანათლებო სტრუქტურების (კოლეჯები, უნივერსიტეტები, სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებები) თანამშრომლობის ხარისხი. ცუდად მუშაობს შუალედური რგოლები, რომლებიც დააკავშირებს პროფესიონალ მეცნიერებსა და პრაქტიკოსებს ფერმერულ და ოჯახურ მეურნეობებთან. ექსტენციებს ხშირად ატარებენ დაბალკომპეტენტური სპეციალისტები. უნივერსიტეტების რესურსები ამ სისტემაში ფაქტიურად გამოუყენებელია. დაბალია უცხოელი ინვესტორების დაინტერესება. მოსაგვარებელია მიწების ფერმერულ მეურნეობებზე რეგისტრაციისა და გადაცემის საკითხი. კვლავ მაღალია სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული მიწების წილი, რომელიც ფაქტიურად გამოუყენებელია. ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე მნიშვნელოვანი ხდება უნივერსიტეტებისა და სამეცნიერო ჯგუფების ჩართულობა სოფლის მეურნეობის წარმოების სექტორში, რათა საქართველოს ფერმერულ და ოჯახურ მეურნეობებს მიეწოდოს ღრმა სამეცნიერო კვლევების საფუძველზე შექმნილი ახალი და რენტაბელური ტექნოლოგიები, აგრეთვე მიეწოდოს უცხოეთის წამყვანი მეცნიერებისა და კომპანიების მიერ შემოთავაზებული ტექნოლოგიები. ტექნოლოგიების სპექტრი და არჩევანი ძალიან დიდია. ფერმერული და ოჯახური მეურნეობების მოთხოვნების შესაბამისად უნდა შეირჩეს მეცნიერულად და ეკონომიკურად დასაბუთებული ტექნოლოგიები გამოყენებისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 175 ჩვენი უნივერსიტეტი და სამეცნიერო ჯგუფი მუშაობს ფერმერული და ოჯახური მეურნეობების ახალი მომგებიანი ტექნოლოგიებით უზრუნველყოფის თემატიკებზე. კვლევები აჩვენებს, რომ საქართველო ერთეულ ფართობზე სასოფლო სამეურნეო წარმოების მოცულობით მნიშვნელოვნად ჩამორჩება განვითარებული ქვეყნების მაჩვენებლებს. ეს გამოწვეულია ნიადაგების არაეფექტურ გამოყენებასთან, ასევე სასათბურე ტექნოლოგიების, აეროპონური, ჰიდროპონური, აკვაპონური ტექნოლოგიების გამოყენების დაბალი დონით. აღსანიშნავია ისიც, რომ დამამუშავებელი ტექნოლოგიებიც (შენახვის, სასაქონლო დამუშავების, გადამუშავების) სათანადოდ არ არის განვითარებული. საქართველოს ნიადაგების კარტოსქემები /7, 18/ გვიჩვენებს, რომ ძირითად ელემენტებზე (კალიუმი, ფოსფორი, აზოტი) და ჰუმუსზე ნიადაგების უმეტესობა განიცდის დეფიციტს. ამიტომ მეურნეობები გამოიყენებენ სხვადასხვა სახის სასუქებს. მოხმარების წლიური მაჩვენებელი 2020 წლისათვის შეადგენდა 55 ათას ტონას /8/. აქედან ძირითადად მოიხმარება აზოტოვანი სასუქი 44 ათ.ტონა, დანარჩენი სხვა სასუქებია. როგორც ჩანს ნიადაგების დამუშავების, სასუქების, მცენარეთა დაცვის საშუალებების არაეფექტური გამოყენება იწვეს ერთეულ ფართობზე მოსავლიანობის და ხარისხის დაბალ დონეს. დაბალია კომპლექსური სასუქის (npk) მოხმარება, რომ არაფერი ვთქვათ კალციუმის, მაგნიუმის, რკინის, გოგირდის, თუთიის შემცველ სასუქებზე. კარგად არის ცნობილი, რომ კომლექსური სასუქების გამოყენება მნიშვნელოვნად ზრდის მოსავლიანობასა და ხარისხს. პრობლემას ქმნის არა მარტო მინერალების (სასუქების სახით) საჭირო რაოდენობების მიუწოდებლობა, არამედ მათი სტაბილურობა ნიადაგებში. ცნობილია, რომ წვიმებისა და სხვა ფაქტორების გავლენით ნიადაგები იფიტება და საჭიროებს მინერალიზაციის მუდმივ აღდგენას. ნიადაგების მინერალიზაციის სტაბილურობისათვის კარგი საშუალებაა ბუნებრივი ადსორბენტების გამოყენება. როგორც ლიტერატურული წყაროები გვიჩვენებს /1,2,3,4,9,10,13,15,17/ ეს არის უნიკალური საშუალება, რადგან ამცირებს ნიადაგებიდან სასუქების გამორეცხვას 4-5-ჯერ, მინერალური სასუქების პარალელურად არის დამატებითი მიკროელემენტების (mn, mg, fe, в, со) წყარო, ამცირებს ნიტრატებს 7-38%-ით, მოსავლიანობას ზრდის 60%-მდე, აჩქარებს ნაყოფების დამწიფების პერიოდს, გააჩნია მაღალი წყალშეკავების უნარი, მინერალების (n, p, k და სხვა) ადსორბციის უნარი და ა.შ. ადსორბენტების სამრეწველო საბადოები არის აშშ, იაპონიაში, რუსეთში, ბულგარეთში, იტალიაში, უნგრეთში, ახალ ზელანდიაში. საქართველოც ამ მხრივ მდიდარია. აქ გვხვდება ცეოლიტების ფართო სპექტრი, როგორებიცაა კლინოპტილოლიტი (ძეგვი), ჰეილანდიტი (თეძამი), მორდენიტი (ბოლნისი), ანალციმი (ქუთაისის მახლობლად), ლომანტიტი (თბილისის მახლობლად), ფილიფსიტი (გურიასა და სამხრეთ საქართველოში). 95% კლინოფტილოლიტის შემცველობით გამოირჩევა ძეგვის სამრეწველო საბადო. ეს პოტენციალი შესაძლებელია მაქსიმალურად გამოყენებული იქნას სოფლის მეურნეობაში. ქართველი მეცნიერების მიერ 1976-2005 წლის პერიოდში გამოკვლეული იქნა ცეოლიტშემცველი სამთო მინერალების გამოყენება სოფლის მეურნეობაში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 176 კომპლექსში ორგანულ სასუქებთან. ნიადაგში მათი შეტანა აუმჯობესებს ფიზიკო-ქიმიურ და აგროქიმიურ თვისებებს, აუმჯობესებს მოსავლიანობას /30/. შესწავლილი იქნა სასუქების წარმოებასთან დაკავშირებული ლიტერატურული წყაროები /19, 20, 21, 22/. დღეისათვის ტრადიციულად წარმოებული სასუქები (აზოტოვანი, ფოსფორის, კალიუმის) დაბალი კვების ეფექტურობით გამოირჩევიან. ფოსფორის შემთხვევაში მცენარე ითვისებს საწყისი რაოდენობის 18-20%, კალიუმის შემთხვევაში 35-40%, აზოტის შემთხვევაში 30-35%. ფოსფორი შედის რეაქციაში ca2+-თან, რის გამოც მცენარე ვერ ითვისებს /23/. აზოტის უმეტესი ნაწილი იკარგება მიკროორგანიზმების სწრაფი ზემოქმედებით, აგრეთვე ფიზიკური და ქიმიური ზემოქმედებით, როგორიცაა ჩარეცხვა (გაჟონვა) და აორთქლება. ჩარეცხილი აზოტი აბინძურებს მიწისქვეშა წყლებს, ტბებსა და მდინარეებს. ეს გამოწვეულია აზოტოვანი სასუქის მაღალი ხსნადობით /24/. აღნიშნული პრობლემის მოგვარება შესაძლებელია სორბენტების (ცეოლიტებისა და ბენტონიტების) გამოყენებით. როგორც ცნობილია სორბენტები გამოირჩევიან იონცვლითი პროცესებით. მათ შეუძლეათ გაცვალონ k+, na+, nh4 +, რითაც შეუძლიათ დააფიქსირონ ეს ელემენტები /25, 26/. ცეოლითების უმეტესობას გააჩნია ძალიან მცირე ფორები (4-5ao). მათში ადსორბირებული აზოტი მიუწვდომელია ნიტრიფიცირებული ბაქტერიებისათვის და წყლისათვის, თუმცა მისაწვდომია მცენარისათვის /25/. რენტგენოგრაფიისა და თერმოგრაფიის ანალიზის მეთოდებით შესწავლილი იქნა საქართველოს ბუნებრივი ცეოლითების შემადგენლობა და სტრუქტურა. გამოკვლეული იქნა ცეოლიტებისა და თანმდევი მინერალების შემადგენლობა და რენტგენოდიფრაქტომეტრიული მაჩვენებლები. ცეოლიტების შემცველობა შემდეგია: ანალციმი 70-80%, ლომანტიტი 60%, მოდერნიტი 65-70%, კლინოპტილოლიტი 70-80%, გურიის ფილიფსიტი 65-90%, ახალციხის ფილიფსიტი 70-75%. აგრეთვე შედის მინერალური მადანი, პლაგიოკლაზი, ქლორიტი, მონტმორილონიტი, კალციუმი, კვარცი, ანდეზიტი, ბიოტიტი და სხვა. ტენიანობის შემცველობები შემდეგია: ანალციმი 9,4%, ლომონტიტი 10,7%, მორდენიტი 9,5%, კლინოპტილოლიტი 13,5%, ფილიფსიტი 15,9-17,4% /27/. შესწავლილია ცეოლიტების დეჰიდრატაციის პროცესები, რადგან ამ პროცესში ვლინდება მათი კატალიტური და სორბციული თვისებები. დეჰიდრატაციის ოპტიმალური ტემპერატურა 3000c ის ფარგლებშია. ტენიანობის და მასის დაკარგვა მიმდინარეობს დიდ დიაპაზონში 50-5000c. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 177 ჩვენს მიერ განხორციელდა შედარება ქართულ და უცხოურ კლინოპტილოლიტებს შორის, მონაცემები შემდეგია: საწყისი კლინოპტილოლიტის ქიმიური შემადგენლობა % /13,25, 27/ ელემენტები სლოვაკური რუსული ქართული შემცველობა, % შემცველობა, % შემცველობა, % al2o3 13.14 11,4-14,0 % 12.01 cao 3.25 1,7-3,3 % 4.01 mgo 0.80 0,4-1,7 % 0.20 mno 0.04 0,02-0,05 p2o5 0.03 sio2 73.51 69,0-74,0 % 67.94 fe2o3 13.44 0,60-1,8 % 0.93 tio2 0.17 0,08-0,16 % na2o 0.57 0,4-0,9 % 1.08 k2o 3.36 4,0-5,5 % 3.30 h2o 10 10.60 hg <0.000001 co <0.001 cd <0.0001 as <0.0020 აგრეთვე გამოკვლეულია კლინოპტილოლიტი სელექციურობა იონებთან მიმართებაში. ეს მიმდინარეობს შემდეგი თანმიმდევრობით: cs+ > rb+ > k+ > nh4+ > ba2+> sr2+ > na+ > ca2+ > fe3+ > al3+2+> > li+ /28/. საინტერესოა სტატია /30/, რომელშიც აღწერილია უახლესი სორბციული ტექნოლოგია, რომელიც საშუალებას იძლევა მივიღოთ წყალში კარგად ხსნადი, უქლორო მინერალების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 178 წარმოება, რაც ცნობილია ფერტიგატორების სახით. ეს არის თანამედროვე npk ბალანსირებული კომპლექსი, რომელიც კარგად იხსნება წყალში და არ ჭედავს წვეთობრივი მორწყვის სისტემებს. აგრეთვე მასში npk კომპლექსის გარდა დაბალანსებულია მონოკალიუმფოსფატი, კალიუმის სულფატი, კალიუმის ნიტრატი, მონოამონიუმფოსფატი, მაგნიუმის სულფატი და სხვა. ფერტიგატორების წარმოების მსოფლიო ბაზარზე წარმოდგენილია ოლიგოპოლური კომპანიები: nu3 (ბელგია), valagro (იტალია), chemira (ფინლანდია), хайфа хемикалс лтд (ისრაელი) და სხვა. ფერტიგატორები 2-3-ჯერ ძვირია ვიდრე ჩვეულებრივი სასუქები. ფერტიგატორების სიძვირეს იწვევს იონცვლითი, მრავალჯერადი კრისტალიზაციის პროცესები /30/. ნედლეულად გამოიყენება იაფფასიანი და გავრცელებული ქიმიკატები (კალიუმის ქლორიდი, კალცინირებული სოდა, ამიაკის სილიტრა, ექსტრაქციული ფოსფორმჟავა, გოგირდმჟავა, სერპანტინიტი). ყველა პროცესი მიმდინარეობს დაბალ ტემპერატურაზი, დაბალ წნევაზე, გამოყენებულია სორბციული, იონცვლითი, შრობის, გაცივების, ვაკუუმ კრისტალიზაციის, შეფუთვის პროცესები /30/. წარმოდგენილია აზოტ-კალიუმის სასუქის წარმოების ხერი /31/. ინგრედიენტების შერევა ხდება ph 6,5-7,5 პირობებში. ურევენ ამიაკის სელიტრას 15-7,5% ტენიანობით და 1778მას% რაოდენობით, კალიუმის ქლორიდს 10-47მას% ოდენობით, დამატებით აწვდიან ამიაკს 0,8-18მას%, ცეოლიტს 2-6მას% ოდენობით, მაგნიუმის ფოსფატს 1-3მას% და ამონიუმის სულფატს 1-2,8მას% ან მაგნიუმის სულფატი 1-4მას% და ამონიუმის სულფატს 1-2მას%. გრანულირებას ახორციელებენ დოლურ გრანულატორში. მიღებული სასუქი შეიცავს შემდეგ საკვებ ელემენტებს: n 15-30; k2o – 11-30; მიიღება კონდიციური პროდუქტი 95% გამოსავლიანობით, რომელიც შენახვისას არ კარგავს მაღალ სიმკრივეს და სიფხვიერეს 100%-ით. საინტერესოა სტატია /32/, რომელშიც განხილულია ექსპერიმენტების შედეგები, რომელიც ეხება ორგანო-მინერალურ სასუქებს ბუნებრივი სორბენტის დამატებით, კერძოდ ტორფს. ტორფს გააჩნია მაღალი შთანთქმის უნარი 85-90%, მასში სასუქები იმყოფებიან ხსნად მდგომარეობაში, რაც უარყოფითია, რადგან მნიშვნელოვნად იკარგება საკვები ელემენტები და დაბალია პროლონგირების ხარისხი. პრობლემის მოსაგვარებლად დამზადებული იქნა შემდეგი შემადგენლობის ნარევები: 1) აბსოლუტურად მშრალი ტორფი 60%, 26% npk სასუქი, 14% ცეოლიტი. 2) 45% მშრალი ტორფი, 38% npk სასუქი და 17% ცეოლიტი. სასუქები გამოირჩევიან მაღალი პროლონგირების ხარისხით. ტორფისა და ცეოლიტნარევიანი სასუქების შესახებ მოცემულია სხვა ნაშრომებშიც /33, 34/. შესწავლილი იქნა კვლევები /35/, სადაც წარმოდგენილია მაღალი ხარისხის პროლონგირებადი სასუქების რეცეპტურები. გამოკვლეული იყო მიკროფორებიანი და ნანოფორებიანი ბუნებრივი ცეოლიტები. მიკროფორული ცეოლიტის ფორის ზომა შეადგენდა 794,8 ნმ. ახდენდნენ ცეოლიტების კომპოზიციების (მიკროფოროვანი/ნანოფორული) შერევას 1:1 დან 1:10 მდე. ამ ნარევებს ალბობდნენ შარდოვანას ხსნარში. კარგი შედეგები იქნა 1:1 შეფარდებისას. აზოტის ადსორბციამ შეადგინა 18,5-28,0%. გამოკვლეული იქნა აზოტის გამოთავისუფლების სიჩქარე კომპოზიციაში 1:1 (მიკროფორული/ნანოფორული) ნარევი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 179 გამოთავისუფლების სიჩქარე შეადგინა 48 დღე. მიკროფორულ ცეოლიტზე დაჯენილი აზოტის გამოთავისუფლება ხდებოდა 32 დღეში, ხოლო შარდოვანას (ცეოლიტის გარეშე) გამოთავისუფლება ხდებოდა 4 დღეში. გამოკვლეული იქნა ნანოფორული ცეოლიტები რომლებსაც გააჩნიათ 30-40% არხები, რომელთა დიამეტრიც მერყეობს 0,4-1ნმ ფარგლებში. ეს ფორები შეიძლება გამოყენებული იქნას კალიუმისა და აზოტის სორბციისათვის. მინერალების დაჯენის პროცესები ხორციელდებოდა ჰიდროთერმულ გარემოში, სხვადასხვა ტემპერატურული ზემოქმედებით. აგრეთვე საინტერესოა ნელი გამოთავისუფლების მემბრანებში კაფსულირებული შარდოვანა სასუქი. მას გააჩნია სუპერშთამნთქმელი და ტენიანობის შენარჩუნების ეფექტი. გარსი მზადდება სახამებლის (პირველი ფენა), აკრილის მჟავის (aa) და აკრილამიდის (მეორე ფენა; am). შედის ამიაკის, ბორაქსის, შარდოვანა და ასე შემდეგ. პროდუქტის წყლის შთანთქმა 80-ჯერ აღემატებოდა მის წონას, თუ მას 80 წუთის განმავლობაში ოთახის ტემპერატურაზე ონკანის წყალში ასველებდნენ. ელემენტარული ანალიზის შედეგებმა აჩვენა, რომ პროდუქტი შეიცავდა 26,74% აზოტს. ასევე გამოკვლეული იყო პროდუქტის წყლის შეკავების თვისება და პროდუქტში აზოტის ნელი გამოყოფა. შედეგებმა აჩვენა, რომ პროდუქტს არა მხოლოდ გააჩნდა კარგი პროლონგირების თვისება, არამედ წყლის შესანარჩუნებლად შესანიშნავი უნარიც. ეს ეფექტურად გააუმჯობესებს სასუქის და წყლის რესურსების ერთდროულად გამოყენებას /36/. ყურადსაღებია პატენტები /37, 38, 39/. პირველი ეხება იონცვლითი პროცესების გამოყენებით ზღვის წყალში არსებული კალიუმის იონების სორბციას ქართულ კლინოპტილოლიტზე. კალიუმი შედის შავი ზღვის წყალში 240მგ/ლ. რომელსაც 150c-ზე ატარებენ ქართულ ცეოლიტიან (კლინოპტილოლიტი 85-90%) სვეტში. ასე მიღებული ცეოლიტკალიუმიანი სასუქი გამოირჩევა მაღალი პროლონგირების უნარით. მეორე და მესამე შემთხვევებში წარმოდგენილია პროლონგიური სასუქები. პატენტი /38/ ითვალისწინებს ამოფოსის, სულფოამოფოსის და დიამოფოსის წარმოებას ცეოლიტთან ერთად, რომელიც პროლონგირებადი თვისებებით გამოირჩევა. გრანულირებული სასუქის წარმოება დამყარებულია ფოსფომჟავას ან ფოსფორმჟავა და გოგირდმჟავას ნარევის ამიაკით ნეიტრალიზაციაზე. ცეოლიტის გრანულირება და შრობა ხორციელდება ერთ აპარატში სადაც მიაწოდებენ ფაფას. ცეოლიტი (0,1-3მმ) წინასწარი გაცხელების გარეშე მიეწოდება რეტურის სისტემაში (ცირკულაციური სისტემა, სადაც მიეწოდება გრანულატორიდან დაკალიბრებული ფრაქცია) ცეოლიტი:ფაფა (0,1-1):1. პროცესი მოითხოვს ნაკლებ აპარატურას სქემაში, ნაკლებია ცეოლიტის ხარჯი, დაბალ ენერგოტევადია და ეკონომიური. გამოირჩევა იმითაც, რომ შესაძლებელია ცეოლიტის შედარებით წვრილი ფრაქციის მოხმარებაც. წარმოების სქენა ასეთია: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 180 ჩვენი ინსტიტუტის მეცნიერები აქტიურად მონაწილეობდნენს ზღვის წყლიდან კალიუმის იონების გამოყოფის, ელექტრო დიალიზით კონცენტრირების და ცეოლიტებზე სორბციის პროცესების სამეცნიერო კვლევებში /40, 41, 42, 43, 44/. დადგენილია ზღვის წყლიდან კალიუმის გამოყოფის და კონცენტრირების ოპტიმალური რეჟიმები. დადგენილია კლინოპტილოლიტზე კალიუმის სორბციის რეჟიმები სასუქების წარმოებისათვის. დასკვნა: საქართველოს გააჩნია უზარმაზარი სასოფლო სამეურნეო საცარგულები (3 მლნ. ჰექტარზე მეტი), რომლებიც დაბალი ეფექტურობით გამოიყენება. ნიადაგების უმეტესობა დაბალნაყოფიერია და საჭიროებს სასუქოვან კვებას. სოფლის მეურნეობის წარმოებაში გამოყენებული სასუქები დაბალეფექტიანია. დაბალია ინტესიური ტექნოლოგიების გამოყენების და თანამედროვე სასუქების მოხმარების ხარისხი. აღნიშნული იწვევს წარმოების მოცულობების დაბალ დონეს და მაღალ იმპორტოდამოკიდებულებას. განვითარებული ქვეყნები სოფლის მეურნეობის წარმოების პროცესებში იყენებენ წყალში კარგად ხსნად უქლორო კომპლექსურ სასუქებს, რომლებიც ცნობილია ფერტიგატორების სახით. ისინი მაღალი ეკოლოგიურობით გამოირჩევიან და რამდენჯერმე ზრდიან მოსავლიანობას. აგრეთვე პრაქტიკაში შემოვიდა მაღალი პროლონგირების (ხანგძლივი მოქმედების) კომპლექსური სასუქების მოხმარება. მიზანშეწონილია საქართველოში ადგილობრივი სორბენტების (ცეოლიტების, ტორფისა და სხვა) ბაზაზე შემუშავდეს ფერტიგატორებისა და მაღალპროლონგირებადი სასუქების წარმოების ტექნოლოგიები. აღნიშნული გაზრდის სოფლის მეურნეობის წარმოების ინტესიურობას და ეფექტიანობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 181 გამოყენებული ლიტერატურა 1. wünsch, k. g. (n.d.). zeolites, a really special mineral group. retrieved february 23, 2022, from http://www.mineralien-verkauf.de/zeogallery/zeolithee.html 2. цеолит. применение цеолита в медицине. (n.d.). retrieved february 23, 2022, from https://web.archive.org/web/20120109070035/http://www.ceolit.smila.com/med.htm 3. цеолиты: свойства и области применения. : (n.d.). retrieved february 23, 2022, from http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=3764 4. эффективность применения природного цеолита. ооо "цеолит-трейд". (n.d.). retrieved february 23, 2022, from http://www.zeolite.spb.ru/usage.htm 5. цеолит. цеолит stonemarket.com.ua. (n.d.). retrieved february 23, 2022, from http://www.stonemarket.com.ua/219 6. საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების 2012-2022 წლების სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ. სსიპ "საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე". (n.d.). retrieved february 23, 2022, from https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2280820?publication=0 7. საქართველოს ნიადაგები. აგროკავკასია. (2022, january 22). retrieved february 23, 2022, from https://agrokavkaz.ge/pdf/saqarthvelos-niadagebi.html 8. საქართველოს სოფლის მეურნეობა 2020 | საქსტატი. (2021). საქართველოს სოფლის მეურნეობა. soflis_meurneoba_2020.pdf. retrieved february 23, 2022, from https://www.geostat.ge/media/38833/soflis_meurneoba_2020.pdf 9. цицишвили г.в., андроникашвили т.г., чивадзе г.о. природные цеолиты и проблемы окружающей среды. тбилиси: мецниереба, 1995. 192 с. 10. андроникашвили т.г., урушадзе т.ф. применение цеолитсодержащих горных пород в растениеводстве//агрохимия. 2008. № 12. с. 63-69. 11. брек д. цеолитовые молекулярные сита. м.: мир, 1976. 782 с. 12. химическое загрязнение почв и их охрана: словарь-справочник/сост. орлов д.с., малинина м.с., мотузова г.в. и др. м.: агропромиздат, 1991. 303 с. 13. ნ.სხირტლაძე, საქართველოს ცეოლითების გენეტიკური ჯგუფები, მათი მთავარი საბადოები და გამოვლინებები. თსუ, თბილისი 1997 14. сендеров э. э., хитаров н. и., цеолиты, их синтез и условия образования в природе, м., 1970 15. челищев н.ф., беренштейн б.г, володин в.ф. цеолиты – новый тип минерального сырья. м.: недра, 1987. 176 c. 16. мдивнишвили о.м. кристаллические основы регулирования свойств природных сорбентов. тбилиси: мецниереба, 1983. 150 с. 17. труды конференции по вопросам геологии, физико-химических свойств и применения природных цеолитов. тбилиси: мецниереба, 1985. 381с. 18. თ. ურუშაძე, ა. თხელიძე, გ. ღამბაშიძე. საქართველოს ნიადაგები თბილისი. მეცნიერება. 2015წ. 48 გვ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 182 19. mihok, f., macko, j., oriňak, a., oriňaková, r., kovaľ, k., sisáková, k., kostecká, z. (2020). controlled nitrogen release fertilizer based on zeolite clinoptilolite: study of preparation process and release properties using molecular dynamics. current research in green and sustainable chemistry, 3, 100030. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.crgsc.2020.100030 20. lateef, a., nazir, r., jamil, n., alam, s., shah, r., khan, m. n., & saleem, m. (2016). synthesis and characterization of zeolite based nano–composite: an environment friendly slow release fertilizer. microporous and mesoporous materials, 232, 174-183. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.micromeso.2016.06.020 21. manto, m. j., xie, p., keller, m. a., liano, w. e., pu, t., & wang, c. (2018). recovery of ammonium from aqueous solutions using zsm-5. chemosphere, 198, 501-509. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2018.01.126 22. mohd ibrahim, k. r., eghbali babadi, f., & yunus, r. (2014). comparative performance of different urea coating materials for slow release. particuology, 17, 165-172. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.partic.2014.03.009 23. mikhak, a., sohrabi, a., kassaee, m. z., & feizian, m. (2017). synthetic nanozeolite/nanohydroxyapatite as a phosphorus fertilizer for german chamomile (matricariachamomilla l.). industrial crops and products, 95, 444-452. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2016.10.054 24. espécie bueno, s. c., filho, m. b., de almeida, p. s. g., polidoro, j. c., olivares, f. l., sthel, m. s., da silva, m. g. (2015). cuban zeolite as ammonium carrier in urea-based fertilizer pellets: photoacoustic-based sensor for monitoring n-ammonia losses by volatilization in aqueous solutions. sensors and actuators b: chemical, 212, 35-40. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.snb.2015.01.114 25. jha, v. k., & hayashi, s. (2009). modification on natural clinoptilolite zeolite for its nh4+ retention capacity. journal of hazardous materials, 169(1), 29-35. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2009.03.052 26. malekian, r., abedi-koupai, j., eslamian, s. s., mousavi, s. f., abbaspour, k. c., & afyuni, m. (2011). ion-exchange process for ammonium removal and release using natural iranian zeolite. applied clay science, 51(3), 323-329. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.clay.2010.12.020 27. кахидзе, н. а. самхарадзе, м. г. купаташвили, н. н. махвиладзе, м. г. исследование состава и структуры природных целитов грузии методами анализа рентгенографии и термографии / // international scientific and practical conference world science. – 2018. – т. 4. – № 6(34). – с. 61-65. – doi 10.31435/rsglobal_ws/12062018/5842. 28. lin, l., lei, z., wang, l., liu, x., zhang, y., wan, c., tay, j. h. (2013). adsorption mechanisms of high-levels of ammonium onto natural and nacl-modified zeolites. separation and purification technology, 103. https://doi.org/10.1016/j.seppur.2012.10.005 about:blank about:blank georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 183 29. т.г. андроникашвили, т.ф. урушадзе применение цеолитсодержащих горных пород в растениеводстве //агрохимия. – 2008. – №12. – с. 63–79. elibrary id: 11617666 30. ооо «ньюкем текнолоджи». (n.d.). новая сорбционная технология производства водорастворимых минеральных удобрений. retrieved february 23, 2022, from http://newchem.tech/f/tekhnologiya_rmu_red.pdf 31. патент № 2535167 c1 российская федерация, мпк c05c 1/02. способ получения гранулированного азотно-калийного удобрения : № 2013132122/13: заявл. 11.07.2013: опубл. 10.12.2014 / в. я. кайль, а. м. новоселов, в. м. овчинников [и др.]; заявитель открытое акционерное общество "минерально-химическая компания "еврохим". 32. алексеева, т.п. перфильева, в.д. криницын, г.г. комплексные органо минеральные удобрения пролонгированного действия на основе торфа. химия растительного сырья. 1998. №4. с 53-58 33. ринкевич, в. п. анализ способов получения и рецептур гранулированных композитов различного назначения на основе торфа. вестник белорусско-российского университета. 2007. № 4 (17). с. 172-179 34. гаркушева наталья михайловна. физико-химические основы получения торфоцеолитовых и комплексных неодимсодержащих удобрений и агрохимическая оценка их эффективности: диссертация ... кандидата биологических наук : 06.01.04 / гаркушева наталья михайловна; [место защиты: ин-т общ. и эксперим. биологии со ран].уланудэ, 2008.200 с.: ил. ргб од, 61 09-3/27 35. manik, a. (2014). fabrication and characterisation of nanoporous zeolite based n fertilizer. african journal of agricultural research, 9, 276-284. 36. guo, liu, zhan, & wu, l. (2005). preparation and properties of a slow-release membraneencapsulated urea fertilizer with superabsorbent and moisture preservation. industrial & engineering chemistry research, 44(12), 4206-4211. https://doi.org/10.1021/ie0489406 37. патент № 2096395 c1 российская федерация, мпк c05g 3/00. способ получения азотнофосфорных удобрений замедленного действия : № 96114594/25: заявл. 15.07.1996: опубл. 20.11.1997 / а. а. чупахин, т. в. шарипов, ф. ф. баязитов [и др.]; заявитель акционерное общество открытого типа "минудобрения". 38. ცირა ბერუაშვილი, რუსლან ხაზიმოვი, შოთა სიდამონიძე, რამინ ჯომიდავა, ნური ხვიჩია, ვასილ შველიძე, თამაზ კარდანახიშვილი, ელგუჯა სულავა. ხანგრძლივი მოქმედების მინერალური სასუქის მიღების ხერხი. პატენტის გამოყენების სფერო არის ქიმიური მრეწველობა და სოფლის მეურნეობა. პატენტი: საქპატენტი ge u 2001 802 u 39. патент № 2165912 c1 российская федерация, мпк c05g 3/04, b01j 2/00, c05b 19/00. способ получения гранулированного азотно-фосфорного удобрения : № 2000113426/12 : заявл. 19.05.2000 : опубл. 27.04.2001 / и. в. иванов, в. е. сукманов, т. и. романовская [и др.] ; заявитель общество с ограниченной ответственностью "минерал-трейдинг". about:blank georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 184 40. nino mkheidze, raul gotsiridze, lamzira kontselidze, zurab mikeladze, nino kharazi „production of potassium-enriched fertilizer using the complex sorption and membrane, technology ecological engineering & environmental technology 2022, 23(2), 199–205, https://doi.org/10.12912/27197050/144956, issn 2719-7050, license cc-by 4.0 41. raul gotsiridze, nino mkheidze, cvetlana mkheidze, lamzira kontselidze, zurab mikeladze, guram papunidze “intensified technology of the new type potassium fertilizer production”, annals of agrarian science issn: 1512-1887, 2020. 42. beruashvili ts., svanidze z., schulze n., gotsiridze r. “new environment-friendly type of potassium containing fertilizer” erfurt, 03/04 june, 2009 p. 127-129. 43. r. gotsiridze, n. mkheidze, n. lekishvili "concentration of k ion from seawater by electroosmotic filtration method", works of international scientific compounds and materials with specific properties based on industrial waste, secondary and natural recourses. tbilisi 2010 p.71-73. 44. гоциридзе р.с., беруашвили ц.а., думбадзе н.п., испирян а.г., лория л.и., экологические аспекты обогащения природных цеолитов калием. iv международный симпозиум „экология человека и медико-биологическая безопасность населения". испания, г. бенидорм, 2-10 ноября, 2008г., стр. 46-50. perspectives of modern technologies of fertilizer production for georgian agriculture 1avtandil tsintskiladze; 2rauli gotsiridze 1batumi shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies. doctor of technical sciences 2batumi shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies. doctor of chemistry abstract the article is of a review nature. it discusses the importance of intensive development of agriculture, factors hindering development. the structure of georgia's agriculture, soil and climatic conditions, statistical data, development strategy and shortcomings are presented. soil condition and fertility rates are discussed. technologies for improving fertility and maintaining stability are discussed. techniques and recipes for the production of modern highly effective fertilizers are discussed. methods of production of easily assimilable and prolonged fertilizers for the plant are presented. conclusions are currently being made. keywords: fertilizers, sorbents, sorption georgian scientists/ 4(02), 2022 84 georgian scientists vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.06 35/6 . . , , . . 35/6 6 . : , . 6 . 6/0.38 . 0.38 , 6 u . u 35/6 . . “neplan”. : , , , , . georgian scientists/ 4(02), 2022 85 . , [5]. , , , . , , [4]. , , , , [6]. , , , . , . . , , [7] . . 35/6 6 . 6/0.38 , . 6 . georgian scientists/ 4(02), 2022 86 35/6 6 , 6 . . 6 . .1 35/6 6 , .2. .2, -12 , 1 . 1 -12 . „neplan“, ÷ = 6 5,88 = 0,12 ÷ = 6 5,39 = 0,61 . : . , 6 , , -12 , , 0,95 , 1 1,05 . , = 0,39 = 0,36 . .1, 1 -12 . , (tm400 6) . tm400 6 [2]: p . = 5,5 u . % = 4,5 % georgian scientists/ 4(02), 2022 87 .1. 6 georgian scientists/ 4(02), 2022 88 .2. georgian scientists/ 4(02), 2022 89 % . % = (5,5 400)100 = 1,37% , % , % = u . % = 4,5%. , [3]: % = % cos + % sin s s = (1,13 + 2,47)0,67 = 2,4% , 1 -12 (tm400 6) , 2,4%. , -12 , , 0,95 , 1 1,05 . -12 , , 1 . % = % % = 95 + 2,4 = 97,4% = 5,84 % = % % = 105 + 2,4 = 107,4% = 6,44 6 (12) (1) , = 6 , = 6 6 , . , , 6 1 -12 . = ÷ = 5,84 + 0,61 = 6,45 = ÷ = 6,44 + 0,12 = 6,56 , 6 , , 6 , , 1, -12 , . [1]: georgian scientists/ 4(02), 2022 90 = + 2 = 6,45 + 6,56 2 = 6,5 , , = 6,5 , , 35 6 tmh4000 35 , ±6 × 1,5% . , 6 6,5 , 6,5 = 1,08 . , tmh4000 35 , , 6,5 . -5 6,45 . , , .3. , 35 6 , 6 , , . 1 -12 „neplan“÷ = 6 5,95 = 0,05 ÷ = 6 5,77 = 0,23 , -12 , , 0,98 , 1 1,05 . , = 0,39 = 0,37 . , 1 -12 tm400 6 , . % = % cos + % sin s s = (1,13 + 2,47)0,29 = 1,04% georgian scientists/ 4(02), 2022 91 -12 , georgian scientists/ 4(02), 2022 92 , 1 . % = % % = 98 + 1,04 = 99,04% = 5,94 % = % % = 105 + 1,04 = 106,04% = 6,36 , , 6 1 -12 . = ÷ = 5,94 + 0,23 = 6,17 = ÷ = 6,36 + 0,05 = 6,41 , , 6 . = + 2 = 6,17 + 6,41 2 = 6,29 , 35 6 tmh4000 35, ±6 × 1,5%. , tmh4000 35, , 6,29 . 3 6,27 . , 35/6 6 (6.27 ÷ 6.45 ). u = 6.27 u = 6.45 , 6 , 0.38 , „neplan”. .1; .2; .3; .4) georgian scientists/ 4(02), 2022 93 1 6 ° % -0 6.45 0 107.5 -1 6.37 -0.29 106.16 -2 6.31 -0.45 105.23 -3 6.29 -0.43 104.86 -4 6.28 -0.42 104.65 -5 6.277 -0.418 104.62 -6 6.272 -0.414 104.54 -7 6.047 -0.965 100.79 -8 6.039 -0.958 100.65 -9 6.027 -0.976 100.46 -10 6.026 -0.975 100.43 -11 5.983 -1.002 99.72 -12 5.927 -0.954 98.78 -13 5.974 -0.994 99.57 -14 5.979 -0.998 99.65 2 0.38 ( ) / % ( ) tm400/6( 1) 6.37 0.395 103.88 0 3.56 + 16.17 tm400/6( 3) 6.29 0.389 102.52 0 3.6 + 16.14 tm400/6( 12) 5.927 0.366 96.33 0 3.79 + 16.03 tm100/6( 5) 6.277 0.388 102.18 0 1.26 + 4.34 tm160/6( 6) 6.272 0.387 101.9 0 1.8 + 7.1 tm160/6( 8) 6.039 0.372 97.91 0 1.87 + 7.05 tm160/6( 10) 6.026 0.371 97.69 0 1.88 + 7.05 tm160/6( 13) 5.974 0.368 96.79 0 1.89 + 7.04 tm160/6( 14) 5.979 0.369 96.88 0 1.89 + 7.04 georgian scientists/ 4(02), 2022 94 3 6 ° % -0 6.27 0 104.5 -1 6.255 -0.12 104.25 -2 6.233 -0.17 103.88 -3 6.223 -0.16 103.72 -4 6.218 -0.16 103.64 -5 6.217 -0.158 103.63 -6 6.215 -0.156 103.59 -7 6.126 -0.358 102.1 -8 6.123 -0.355 102.04 -9 6.118 -0.361 101.97 -10 6.117 -0.360 101.96 -11 6.1 -0.367 101.67 -12 6.078 -0.344 101.3 -13 6.097 -0.363 101.61 -14 6.099 -0.365 101.65 4 0.38 ( ) / % ( ) tm400/6( 1) 6.255 0.392 103.21 0 1.58 + 10.28 tm400/6( 3) 6.223 0.390 102.67 0 1.57 + 10.21 tm400/6( 12) 6.078 0.381 100.23 0 1.55 + 9.86 tm100/6( 5) 6.217 0.390 102.51 0 0.55 + 3.04 tm160/6( 6) 6.215 0.389 102.38 0 0.74 + 4.62 tm160/6( 8) 6.123 0.383 100.83 0 0.73 + 4.51 tm160/6( 10) 6.117 0.382 100.73 0 0.73 + 4.51 tm160/6( 13) 6.097 0.381 100.4 0 0.726 + 4.49 tm160/6( 14) 6.099 0.381 100.4 0 0.727 + 4.49 , , 35/6 6 georgian scientists/ 4(02), 2022 95 , . . , , . , . 6 , , . 6 , = 6 6 , . 6 . , , . . 1. . ., . : — : . 2019. —296 . 2. . ., . . : 4., . – .: , 2014 – 648 . 3. . ., . . , ., , 1960, 368 . georgian scientists/ 4(02), 2022 96 4. . ., . ., . ., . . , .2. . . . . . ., , 1971, 440 . 5. . ., . . , ., , 1968. 152 . 6. william h. kersting. distribution system modeling and analysis, third edition. crc press, taylor & francis group, new york, 2012. 7. turan gonen. electric power distribution engineering, third edition. crc press, taylor & francis group, new york, 2014. selecting the optimal working value of the voltage at 6kv busbar of the 35/6kv step down dead end substation during centralized voltage regulation lasha matchavariani akaki tsereteli state university. department of energetics and telecommunications. phd student of phd program, engineering technologies and systems. summary. the paper presents procedure for selecting the optimal working value of voltage at 6kv busbar of the 35/6kv step down dead end substation of kutaisi. in particular: the configuration, distribution and load of the largest feeder coming out of the substation are studied. as a result the electrically nearest and farthest nodes from 6kv busbar of substation are determined and voltage losses up to the above nodes in limit demands are calculated. the percentage of voltage losses is also determined in 6 / 0.38 kv transformers installed in electrically nearest and farthest nodes. in the maximum and minimum load modes, a preliminary assumption is obtained in the 0.38kv characteristic nodes, on the basis of which the optimal value of the working voltage u at 6kv busbar of substation is established. the rms value of nodal voltages are determined via u . based on the obtained nodal voltages, the validity of the methodology presented in the paper is confirmed. the engineering computer program "neplan" is used to calculate the limit modes of the network. keywords: voltage, centralized regulation, node, limit mode, optimal. 1 რიცხვითი ანალიზის მიხედვით დგუშის ეფექტის გამოვლინების ხასიათი მეტროს გვირაბებში ომარ ლანჩავა*, გიორგი ნოზაძე *ნაშრომი შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის საგრანტო დაფინანსებით. გრანტის ნომერი 216968. ნაშრომში რიცხვითი ანალიზით შეფასებულია მეტროს გვირაბებში დგუშის ეფექტით აღძრული ნაკადები მატარებლის სიჩქარის, გვირაბისა და მატარებლის გეომეტრიის, აღძრული ნაკადების სახეობებისა და სხვა ცვალებადი მახასიათებლების მიხედვით. ნაჩვენებია, რომ მეტროს გვირაბებში მატარებლების მოძრაობით განპირობებული დგუშის ეფექტისათვის დამახასიათებელია ორი ფაზის არსებობა. პირველ ფაზაში დგუშის ეფექტი ხასიათდება არასტაციონარულობით, ხოლო მეორე ფაზაში პროცესი სტაბილიზდება. ცირკულაციური ნაკადების სიჩქარეთა კორექტულად დადგენისათვის აუცილებელია აღნიშნული ფაზების გავლენის მხედველობაში მიღება. დგუშის ეფექტით აღძრული ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე, არსებით ცვალებადობას განიცდის პროცესის არასტაციონარულობის ხარისხის გათვალისწინებით მეტროს გვირაბების საშუალო სტატისტიკური სიგრძის (1200 მ) და მატარებლის ნომინალური სიჩქარის 30 -50 კმ/სთ შემთხვევაში. საკვანძო სიტყვები: მიმწყდომი ნაკადი; ცირკულაციური ნაკადი; ღრეჩოში გადადინებული ნაკადი; მატარებლის სიჩქარე. მეტროს გვირაბებში ჰაერის განაწილების, უსაფრთხოებისა და მგზავრთა კომფორტის თვალსაზრისით ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მატარებლების მოძრაობის დგუშის ეფექტი, რომელიც მრავალმხრივ შესწავლას საჭიროებს. აღსანიშნავია, რომ დგუშის ეფექტით შესაძლებელია ჰაერის უკონტროლო ნაკადების მოხვედრა მიწისქვეშა სივრცეში და ეს განსაკუთრებით შეეხება მცირე სიღრმეზე განლაგებულ სადგურებსა და გადასარბენებს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, დგუშის ეფექტის შესწავლა აქტუალური, თანამედროვე პრობლემაა, რომელიც მეცნიერთა და ინჟინერთა დიდ ყურადღებას იქცევს უკანასკნელ პერიოდში. 2 აღნიშნული საკითხის შესწავლისადმი მიძღვნილი თეორიულ და ექსპერიმენტულ ნაშრომებში [1-4], გამოყენებულია მიდგომა, როცა დენადი გარემო გადაადგილდება უძრავი მატარებლის მიმართ. ანალოგიური მიდგომაა განხორციელებული ბოლო პერიოდის ნაშრომებშიც, ხოლო კვლევებისათვის გამოიყენება რიცხვითი ანალიზის სხვადასხვა (cfd, fds) მეთოდები [5-12]. ამ ნაშრომებიდან [5-8] და ნაწილობრივ [9] მიძღვნილია ვენტილაციის ოპტიმალურობის საკითხების გადაწყვეტისადმი, უკანასკნელ ნაშრომში შესწავლილია ვენტილაციის ტექნოლოგიური მაჩვენებლები, როცა მატარებლით გვირაბის შევსების კოეფიციენტი შეადგენს 0.25. ნაშრომში [7] ნაჩვენებია დგუშის ეფექტით გამოწვეული მაღალი და დაბალი წნევის ზონების გავლენა მეტროს ვენტილაციის შესაძლებლობაზე, რიცხვითი მოდელირების სასაზღვრო პირობები ცვალებადია ნაშრომში [8], ხოლო მეტროს გვირაბები აღჭურვილია ერთი ან ორი ვერტიკალური შახტით. გამოთვლითი ჰიდროდინამიკის მეთოდი (cfd) სრულმასშტაბიან მოდელებზე გამოყენებულია ნაშრომში [10]. ნაჩვენებია აგრეთვე [11], რომ იგივე მეთოდი გამოსაყენებელია ჰაერის სიჩქარისა და ტემპერატურის პროგნოზისათვის. ნაშრომი [12] შესრულებულია 1:8 მასშტაბის მოდელზე. ნაშრომებში [13-17] განხილულია ხანძრის აღმოჩენისა და ხანძარსაწინაღო ღონისძიებები სადგურებსა და სატრანსპორტო გვირაბებში. აგრეთვე განხილუ-ლია დგუშის ეფექტით ტოქსიკური მინარევების მიწისქვეშ გავრცელებისა და დგუშის ეფექტით გამოწვეული ჰაერის გამჭოლი ნაკადების შესუსტების საკითხები. წინამდებარე ნაშრომში შესრულებული კვლევები და აქ წარმოდგენილი შედეგები მკაფიოდ აჩვენებენ დგუშის ეფექტით განპირობებული ჰაერის ნაკადების ადეკვატური განსაზღვრის მიზნით მიწისქვეშ მიმდინარე პროცესების არასტაციონარული და სტაციონარული ფაზების ერთმანეთისაგან გამიჯვნის საჭიროებას და პროცესის არასტაციონარულობის ხარისხის გათვალისწინებას. მოცემულია მოდელირებულ ამოცანაში მატარებელზე მიმწყდომი ნაკადი 𝑉𝑇, რომელიც გადაედინება მატარებლისა და გვირაბის პერიმეტრებს შორის არსებულ 3 ღრეჩოში 𝑉𝐺 სიჩქარით და ნაკადის უწყვეტობის პირობიდან გამომდინარე, ვრცელდება მატარებლის უკან 𝑉𝑇 სიჩქარით. მეტროს გვირაბში მატარებლის მოძრაობის კომპიუტერული მოდელირებით მიღებული შედეგებით სარგებლობისათვის საჭიროა წარმოვიდგინოთ აბსოლუტური და ფარდობითი სიჩქარეების განაწილების სურათები გვირაბში (იხ. ნახ. 1). ნახ. 1. სიჩქარეების სქემა უძრავი და მოძრავი მატარებლის შემთხვევაში: a მოდელირებული ნაკადები: tv მიმწყდომი; 𝑉𝐺 გადადინებული; b რეალური ნაკადები: 0v მატარებლის სიჩქარე; c ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე; w ნაკადის სიჩქარე ღრეჩოში. 0v სიჩქარით მოძრავი მატარებელი c სიჩქარით წინ წაიგდგებს ცირკულაციურ ნაკადს და წარმოქმნის აგრეთვე იმავე c სიჩქარით გადაადგილებად მიდევნებულ ნაკადს მატარებლის უკან. მატარებლისა და გვირაბის პერიმეტრებს არსებულ სივრცეში ადგილი აქვს ჰაერის გადადინებას w სიჩქარით. აღნიშნული სიჩქარე დამოკიდებულია მატარებლის თავსა და ბოლოში წნევათა სხვაობაზე, აგრეთვე მატარებლის მოძრაობით გამოწვეულ ეჟექციაზე. ზემოაღნიშნული ფაქტორების კონკრეტული მნიშვნელობებიდან გამომდინარე, w სიჩქარის ვექტორი შესაძლებელია მიმართული იყოს როგორც მატარებლის მოძრაობის, ისე მისი საპირისპირო მიმართულებით. გვირაბის მატარებლით შევსების  კოეფიციეტის გაანგარიშება შესაძლებელია ფორმულით f f  ; 1) სადაც f არის მატარებლის ვაგონის მიდელური კვეთის ფართობი, მ2; f გვირაბის განივკვეთის ფართობი, მ2. 4 შემოვიტანოთ აღნიშვნა 0v vt ; (2) სადაც tv არის მატარებელზე მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარე, მ/წმ; 0v მატარებლის მოძრაობის სიჩქარე, მ/წმ. მითითებულ სიჩქარეებს შორის ადგილი აქვს დამოკიდებულებებს: cvvt  0 ; (3) wvvg  0 . (4) უწყვეტობის განტოლებიდან გამომდინარე f და (𝑓 − 𝐹) განივი კვეთებისათვის და ფორმულა (1)-ის მხედველობაში მიღებით )( ffvfv gt  ; (5) )1(   t g v v . (6) როგორც მოდელირების, ისე რეალურ პირობებში ფორმულით (5) შესაძლებელია გადადინებული ნაკადის სიჩქარის გაანგარიშება. რიცხვითი მოდელირების შედეგები ჰაერის სიჩქარისათვის მატარებლის წინ და ღრეჩოში გადადინებული ჰაერის ნაკადისათვის მოცემულია ნახ. 2-ზე, რომლიდანაც ჩანს, რომ სავენტილაციო ნაკადების განვითარების დინამიკა პრაქტიკულად შესაძლებელია ორ ფაზად გაიყოს, i – არასტაციონარული ფაზა და ii – სტაციონარული ფაზა. აღნიშნული ფაზები ახასიათებს აგრეთვე ჰაერის ყველა ნაკადს, რომელიც აღიძვრება მოძრავი მატარებლის დგუშის ეფექტით. მატარებელზე მიმწყდომი ნაკადის 𝑉𝑇 სიჩქარესა და მატარებლის 0v სიჩქარეს შორის ადგილი აქვს დამოკიდებულებას [1] w ww t t f s n f f v v 004.01 1 )1( 1 1 1 0        . (7) 5 გვირაბის სრული წინაღობის კოეფიციენტი იანგარიშება ფორმულით r ll t   007.05.1 ; (8) სადაც l არის გვირაბის სიგრძე, მ; l = 1200; l მატარებლის სიგრძე, მ; l =80. ვაგონის ეკვივალენტური ფართობი იანგარიშება შუბლური წინაღობის კოეფიციენტის სიდიდის გათვალისწინებით fcf ww  ; (9) სადაც wc არის ვაგონის შუბლური წინაღობის კოეფიციენტი. ნახ. 2. მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარის ცვალებადობა დროში, როცა მატარებლის (სიგრძე 𝐿 = 80 მ) პირველი ვაგონი სადგურისა და გვირაბის შეუღლების ადგილიდან დაშორებულია 130 მ-ით: a – მიმწყდომი ნაკადის ცვალებადობის ხასიათი; b სიჩქარის ცვალებადობის ხასიათი ღრეჩოში; i – არასტაციონარული ფაზა; ii – სტაციონარული ფაზა; მოდელირების დრო 600 წმ; 𝑇𝑛𝑠𝑡 არასტაციონარული ფაზის ხანგრძლივობა, წმ. ფორმულის (2) გათვალისწინებით მატარებლის სიჩქარის საანგარიშო ფორმულა მიიღებს სახეს  tv v 0 ; (10) ფორმულის (3) გათვალისწინებით მიიღება ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარის საანგარიშო ფორმულა )1(0 vc . (11) 6 დგუშის ეფექტით აღძრული ჰაერის ხარჯი შესაძლებელია განისაზღვროს ფორმულით cfq  . (12) დგუშის ეფექტით აღძრული დინამიკური ნაკადისა და მატარებლის სიჩქარეს შორის (11) ფორმულით გამოხატული ფუნქციური დამოკიდებულების მხედველობაში მიღებით აღძრული ჰაერის ხარჯის ანგარიში უნდა განხორციელდეს არასტაციონარული ფაზის გათვალისწინებით, რასაც ადრე, ტრადიციულად, მხედველობაში არ ღებულობდნენ. აღნიშნული ანგარიში სრულდებოდა მხოლოდ სტაციონარულ ფაზის მონაცემების მიხედვით. ასეთი მიდგომის აუცილებლობა მიზანშეწონილია განვიხილოთ მეტროს გადასარბენების საშუალო სტატისტიკური სიგრძისა და დგუშის ეფექტის განვითარების დროის მიხედვით. დგუშის ეფექტის ხანგრძლივობის გამოსათვლელად საჭიროა გავითვალისწინოთ ნომინალურ სიჩქარემდე მისაღწევად აჩქარების (შენელების) დრო და ის გარემოება, რომ დგუშის ეფექტის მოქმედება პრაქტიკულად წყდება მატარებლის სადგურში შემოსვლის მომენტში. a v tttt i trtrtrp 2 3 2 3 0 ; (13) სადაც, pt არის დგუშის ეფექტის მოქმედების ხანგრძლივობა, წმ; trt არის მატარებლის მოძრაობის სრული დრო ორ მეზობელ სადგურს შორის, წმ; trt მატარებლის აჩქარების (შენელების) ფაზის ხანგრძლივობა, წმ; iv0 მატარებლის მოდელირებული სიჩქარეები, მ/წმ; a მატარებლის აჩქარება, მ/წმ2; თბილისის მეტროსათვის a = 1 მ/წმ2. დგუშის ეფექტის დასახასიათებლად შესაძლებელია შემოვიღოთ პროცესის არასტაციონარულობის მაჩვენებელი უგანზომილებო კოეფიციენტი. 𝐾 = 𝑇𝑛𝑠𝑡 𝑇𝑝 ⁄ ; (14) სადაც, 𝐾 პროცესის არასტაციონარულობის მაჩვენებელი კოეფიციენტი; 𝑇𝑛𝑠𝑡 პროცესის არასტაციონარული ფაზის ხანგრძლივობა, წმ. 7 დგუშის ეფექტის გამოვლენის რეალური პროცესები მიმდინარეობენ არასტაციონარული და სტაციონარული ფაზების ხანგრძლივობათა სხვადასხვა თანაფარდობით, რაზედაც დამოკიდებულია ჰაერის მოცულობითი ხარჯის სიდიდე. ამ უკანასკნელის გაანგარიშება შესაძლებელია ქვემოთ მოცემული უტოლობების მიხედვით: 𝐾 ≥ 1 პროცესი მიმდინარეობს მხოლოდ არასტაციონარულ ფაზაში; 𝐾 < 1 პროცესი შერეული ხასიათისაა (მიმდინარეობს ორივე ფაზაში); 𝐾 ≪ 1 პროცესი შეგვიძლია ჩავთვალოთ სტაციონარულად. თუ 𝐾 ≥ 1, მაშინ სავენტილაციო ჰაერის მოცულობითი ხარჯი იანგარიშება ფორმულით 𝑄𝑝 = 𝑓 𝐶𝑖/2 ; (15) თუ 𝐾 < 1, 𝑄𝑝 = 𝑓𝐶𝑖 (1 − 𝐾 2 ); (16) თუ 𝐾 ≪ 1. სავენტილაციო ჰაერის მოცულობითი ხარჯი უნდა გაანგარიშდეს წინამდებარე კვლევების შესრულებამდე ცნობილი ფორმულით (12). ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, (11)-(16) ფორმულების გამოყენებით შესაძლებელია დგუშის ეფექტით აღძრული სავენტილაციო ჰაერის ხარჯის გაანგარიშების დროს გათვალისწინებული იქნეს პროცესის არასტაციონარულობა, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საბოლოო შედეგებზე. ძირითადი შედეგები გრაფიკულად წარმოდგენილია ნახაზზე 3. ნახ. 3. დგუშის ეფექტით აღძრული ჰაერის ხარჯი მატარებლის სიჩქარის მიხედვით: 1 მატარებლის სიჩქარე, მ/წმ; 2, 3 ჰაერის ხარჯი ხარჯები 𝐾 კოეფიციენტის მხედველობაში მიღებით და მის გარეშე. 8 წარმოდგენილი კვლევების ძირითადი შედეგია დგუშის ეფექტით აღძრული ჰაერის ნაკადების დახასიათება პროცესის არასტაციონარულობის ხარისხის გათვალისწინებით, რაც გამოწვეულია პროცესების განვითარების არასტაციონარული და სტაციონარული ფაზების არსებობით. ნაჩვენებია, რომ დგუშის ეფექტით აღძრული ნაკადების გაანგარიშების დროს მეტროს გვირაბების საშუალო სტატისტიკური სიგრძისათვის (1200 მ) და მეტროს შემადგენლობის 30 – 50 კმ/სთ ნომინალური სიჩქარის დროს ადგილი აქვს დგუშის ეფექტით აღძრული სავენტილაციო ნაკადის არასტაციონარული ფაზის მნიშვნელოვან გავლენას გადაადგილებული ჰაერის მოცულობების (ხარჯების) დადგენისათვის. პროცესის არასტაციონარულობის გაუთვალისწინებლობის შემთხვევაში, ჰაერის ხარჯის განსაზღვრაში, მოსალოდნელია 25-45%-მდე ცდომილების დაშვება. ლიტერატურა 1. g.n. abramobich, (1991), applied gas dynamics, nauka, moscow (russian), 600 p. 2. v.ya. tsodikov, (1975), subway ventilation and heat supply systems, nedra, moscow,568 p. 3. s. pan, l. fan, j.liu, j. xie, y.sun, n. cui, l. zhang, and b. zheng, (2013), a review of the piston effect in subway stations. hindawi publishing corporation, advances in mechanical engineering, article id 950205, 7 pages. http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205. 4. s.s. xu, (1987), piston wind and environmental conditions in the tunnel, electric appliances, no. 3, pp. 42–47. 5. m.l. gonzález, m.g. vega, j.m.f. oro, and e.b. marigorta, (2014), numerical modeling of the piston effect in longitudinal ventilation systems for subway tunnels. tunneling and underground space technology, volume 40, pp. 22-37. 6. c. lin, y.k. chuah, and c. liu, (2008), a study on underground tunnel ventilation for piston effects influenced by draught relief shaft in subway system. applied thermal engineering, 28(5–6), pp 372–379. 7. f. wang, m. wang, s. he, and y. deng, (2011), computational study of effects of traffic force on the ventilation in highway curved tunnels. tunneling and underground space technology, volume 26, issue 3, pp. 481–489. 8. w. yan, g, naiping, w. lihui, and w. xiping, (2014), a numerical analysis of airflows caused by train-motion and performance evaluation of a subway ventilation system. volume 23, issue 6, pp. 854-863. 9. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s. radu, r. moraru, z. khokerashvili, and n. arudashvili, (2017), the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. in proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam-2017, volume 2, bucharest, romania, pp. 342-352. http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779813001387#! https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c http://journals.sagepub.com/author/yan%2c+wu http://journals.sagepub.com/author/naiping%2c+gao http://journals.sagepub.com/author/lihui%2c+wang http://journals.sagepub.com/author/xiping%2c+wu 9 10. p. xue, s. you, j. chao, and t. ye, (2014), numerical investigation of unsteady airflow in subway influenced by piston effect based on dynamic mesh. tunneling and underground space technology, volume 40, pp. 174-181. 11. f.-d. yuan, and s. you (2007), cfd simulation and optimization of the ventilation for subway side-platform. tunneling and underground space technology, volume 22, issue 4, pp. 474-482. 12. z. li, c. chen, l. yan, s. pan, and l. zhang, (2017), “cross-ventilation” effect of piston wind and energy-saving evaluation for the ventilation and air condition in subway station. proceedings of the 8th international symposium on heating, ventilation and air conditioning, pp. 147-156. 13. n. meng, l. hu, l. wu, l. yang, s. zhu, l. chen, and w. tang, (2014), numerical study on the optimization of smoke ventilation mode at the conjunction area between tunnel track and platform in emergency of a train fire at subway station. tunneling and underground space technology, volume 40, pp. 151-159. 14. c.-w. chiu, t. lu, h.-t. chao, and c.-m. shu, (2014), performance assessment of videobased fire detection system in tunnel environment. tunneling and underground space technology, volume 40, pp. 16-21. 15. o. lanchava, n. ilias, and g. nozadze, (2017), some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success, bucharest, vol. 18, issue s1, pp. 69-72. 16. n. ilias, o. lanchava, and g. nozadze, (2017), numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. supplement of quality-access to success, bucharest, vol. 18, issue s1, pp. 85-88. 17. o. lanchava, g. abashidze, and d. tsverava, (2017), securing fire safety for underground structures. supplement of quality-access to success, bucharest, vol. 18, issue s1, pp. 47-50. https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779806001167#! https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0886779806001167#! https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/22/4 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/22/4 https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-39578-9 https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-39578-9 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798 https://www.sciencedirect.com/science/journal/08867798/40/supp/c https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/pubidlinkhandler/sng/pubtitle/calitatea/$n/1046413/openview/1855018716/$b/e8ca204f02094bacpq/1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 microsoft word fullpdf04042022 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 323 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.36 peculiarities of the radiation defects generation and their isochronal annealing in monocrystalline n-si+4at%ge:p alloy ia kurashvili1, tornike kimeridze1,2, kakhaber shamatava1, avtandil sichinava1, giorgi darsavelidze1 1 lepl ilia vekua sukhumi institute of physics and technology 2 lepl david aghmashenebeli national defence academy of georgia abstract the effect of 60co gamma–photon irradiation on the radiation defects generation and their isochronal annealing in monocrystalline n-si+4at%ge:p alloy has been studied. experimental bulk crystals were grown by czochralski method in ar atmosphere. electrophysical characteristics were determined by the hall effect measuring in a constant magnetic field at different stages of 20-minute isochronal annealing in 20-400°c temperature interval. it is established, that under the influence of compressive stresses localized near ge atoms in the crystalline lattice of the experimental sige alloy decrease of the annealing temperature of radiation a-centers (vo) takes place. a change in dissociation temperature of radiation e-centers (pv) is revealed, stipulated by their directed migration in the stress field localized near dislocation. keywords: sige alloy, radiation defect, gamma-photons, isochronal annealing. introduction silicon-germanium system alloys are promising materials for use in modern semiconductor device technology. the interest in these materials is enhanced by the possibility of smooth variation of the crystal lattice parameter and the width of energy band gap under conditions of changing si and ge content in wide concentration ranges. currently, highly radiation-resistant high-speed devices based of sige system alloys are successfully used. in the world's leading scientific and technological centers, intensive work is being carried out to obtain si-ge alloys’s bulk monocrystals and epitaxial structures of a perfect structure and controlled composition. complex research of technological origin and special processing defects in the real structure of si-ge alloys is an actual problem of semiconductor materials science. by gradually solving this problem, the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 324 possibilities of using semiconductor si-ge alloys in high-performance devices and systems will increase significantly. unlike si and ge semiconductors, the properties of radiation, deformation and thermal origin defects in bulk crystals of si-ge alloys have been less investigated. the study of the conditions of their generation, thermal stability and structural transformation has been mainly carried out by optical spectroscopy methods. despite numerous publications, there is practically no information in the scientific literature about the change in the electrophysical characteristics of radiation defects in bulk si-ge alloys in a wide range of isochronal annealing temperatures. this circumstance significantly hinders the study of electrical activity and thermal stability of radiation defects formed in the crystalline lattice of sige alloys. it is known, that the covalent radius of the ge atom is ≃4% larger than the covalent radius of the si atom. due to this, a localized stress field is formed near the ge atoms in the crystalline lattice of si-ge alloys. it affects the conditions of generation and interaction of defects in the structure of si-ge alloys. the mechanisms of formation and interaction of different types of radiation defects in ge-doped si crystalline lattice, have been studied using optical spectroscopy methods in the infrared range of irradiation [1]. it is established, that at low concentrations, ge atoms inhibit the annihilation of vacancy-interstitial (sii) atoms, while at high ge concentrations, a tendency to clusters formation is revealed [2,3]. the aim of the present work is to study the formation and transformation processes of radiation defects in the n-type monocrystalline si-ge alloy with a relatively high ge content (≃4at%) in the temperature range of 20-400°c isochronal annealing. research methodology the bulk crystal of n-si+4at.%ge:p alloy was obtained by the chokhralski method in an argon atmosphere in the [111] crystallographic direction. for irradiation and subsequent microstructural and electrophysical studies double-polished specimens were made from 0.8–1.0 mm thickness plates. gamma-irradiation was performed from a 60co source with a fluence of 5·1016 cm-2 at a temperature of ~50°c. metallographic study was carried out on the optical microscope nmm-80rf/trt. electrophysical characteristics were determined in the constant magnetic field of 0.5 tesla induction on the ecopia hms-3000 device by hall effect measurements. isochronal annealings in the temperature range of 20-400°c were performed in a vacuum of 10-4 torr. at each stage, the duration of isochronal annealing was 15 min, and the temperature step was 20°c. results and discussion changes in the specific electrical resistivity of the test sample in the temperature interval of isochronal annealing are non-monotonic and are characterized by the following properties (fig. 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 325 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 r es is tiv ity ( oh m ∙c m ) temperature (oc) after irrad. before irrad. ატ n-si+4 .%ge:p fig.1. temperature changes of electrical resistivity in the isochronal annealing range of 20-400°c in 60co gamma-photon irradiated n-si+4at.%ge:p alloy. by gradually increasing the temperature of isochronal annealing, the electrical resistivity decreases to a temperature of 120°c. in the range of 120-175°c, its value increases slightly. in the given temperature range, the processes of dissociation of the e-center (pv) and association of the constituent components with other types of radiation defects takes place. in both cases, changes in electrical activity of radiation defects are expected. concentration of germanium and technological impurities (oi, cs) are high in the test sample. this circumstance on the one hand complicates (the influence of ge), and on the other hand (the influence of oi) stimulates the formation of a-centers (vo)0 with the participation of vacancies (v) released by the dissociation of e-centers. due to the influence of dissociation-association processes, the change in electrical resistivity at temperatures of 100-175°c is relatively slow. according to literature data, in the interval of 20-175°c, dissociation of one part of e-centers and distribution of constituent components in complexes of radiation defects takes place. the second part, as a whole, moves by diffusion in the crystalline lattice and forms complexes of various compositions with radiation defects (pov, pv2, etc...). near to 200°c change of peak shape of the specific electrical resistivity can be connected with the increase in the intensity of a-centers dissociation. the influence of high concentration of ge is clearly revealed. in particular, the acenters dissociation temperature decreases by 40-50°c compared to si, in which the concentration of p is ≈1014 cm-3. strong overlap of stresses concentrated near ge atoms (under conditions of high ge concentration) stimulates the dissociation of vo centers and also association of part of them (~15%) with oi atoms. this leads to the formation of optically active but electrically neutral vo2 complexes. above 200°c, the electrical resistivity decreases again significantly and is characterized by weakly visible zigzag changes. in these conditions, under the influence of ge, the processes of dissosiation of divacancies and association with oi are stimulated, as a result of which electrically georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 326 active vacancies and thermally unstable v2o complexes are formed. all mentioned defects participate in the formation of more stable vmon complexes under the influence of temperature and stresses concentrated near ge atoms. the compensating effect of radiation defects generated by gamma-photons led to a decrease in the electron concentration in the test sample(fig. 2). such defects are e-centers (pv), which are formed under irradiation exposure and absorb two electrons from the conduction band.raising the isochronal annealing temperature up to 80°c leads to the dissociation process of e-centers and, accordingly, the release of electrons. this is shown on the graph by increasing the concentration of electrons. a gradual increase of the annealing temperature leads to decrease of the electron concentration into a temperature range of 120-200°c. 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 e le ct ro n c o nc en tr a tio n ( 1 01 3 c m -3 ) temperature (oc) after irrad. before irrad. ატ n-si+4 .%ge:p fig. 2. temperature changes of electron concentration in the isochronal annealing range of 20-400°c in 60co gamma-photon irradiated n-si+4at.%ge:p alloy. in the mentioned temperature range, the participation of free electrons in the processes of recharging the dislocations cores and the filling of broken electronic bonds is expected. this circumstance leads to the decrease in the concentration of electrons in the interval 100-220°c. at elevated temperatures (≥250°c), intense annealing of electrically active radiation defects and formation of multi-vacancy, electrically neutral defects take place, that means the weakening of compensating effect of radiation defects. this creates the conditions for increasing the concentration of electrons. it is possible that the processes of diffuse distribution of the dissociation products of radiation defects occur simultaneously in the cores of dislocations and in the surrounding atmospheres of impurities and defects. in such conditions, it is possible to release electrons from bonds and participate in new bonds in a certain number of them. for example, si atom complexes near the vacancy-dislocation can be formed. such transformations, which are practically difficult to control, cause a zigzag increase in the concentration of free electrons in the temperature interval of 250-400°c. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 327 the temperature dependence of the mobility of the electrons in 60co gamma-photon irradiated n-si+4at.%ge:p alloy under the conditions of isochronal annealing is characterized by abundance of maxima and minima of different intensities in the temperature interval of 20-400°c (fig. 3). 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 ch ar ge s ca rr ie rs m ob ili ty ( 10 2 c m 2 /( v s) ) temperature (oc) after irrad. before irrad. ატ n-si+4 .%ge:p fig. 3. temperature changes of electron mobility in the isochronal annealing range of 20400°c in 60co gamma-photon irradiated n-si+4at.%ge:p alloy. at room temperature, the free electrons mobility in the gamma-irradiated samples is increased in comparison with the non-irradiated sample. obviously, the compensating effect of radiation defects reduces the number of electrically active sputtering centers. accordingly, opportunities to increase the mobility of electrons are created. isochronal annealing at 80°c leads to a noticeable decrease in mobility, as the concentration of electrons in the conduction band increases due to the influence of electrons released by the dissociation of e-centers. the sharp increase and decrease of the mobility in the interval of 100-200°c is stipulated by many factors. first of all, it should be noted the areas created by strong inhomogeneous distribution of ge atoms, with different lattice parameters and localized stress fields. under such conditions, the lifetime of charge-carrying electrons varies over a wide range, even a small change in which significantly changes the magnitude of the mobility. on the other hand, in the deformed areas with a high content of ge, new energetic states are realized for the transformation of radiation defects. in particular, it is possible to accelerate the formation and dissociation of a-centers, as well as changes in electronic states based on configurational changes of divacancies and e-centers related to p-v complexes. the formation of dielectric areas is not excluded, which is indicated by the increase in the shape of the peak of electrical resistivity near 200°c temperature. in the areas of high ge content, at elevated temperatures, the vacancy and internodal type dielectric and metallic dispersed inclusions intensively interact with each other. first of all, the vacancy origin inclusions are suppressed. dissociation products are associated with components of internodal complexes. such changes reduce the intensity of electron scattering and lead to the tendency to increase the mobility to the initial level. in the experimental n-sige alloy, the high concentration of ge (~4 at.%ge) and the increased concentration of phosphorus (1013–1014cm-3) create additional opportunities for zigzagging changes of zone electron mobility. in particular, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 328 according to literature, in the vicinity of 150 and 300°c temperatures two-step annealing of cics complexes takes place, while at 350°c the a-centers are practically completely annealed. these processes are accompanied by zigzag changes in the concentration of zone electrons and, accordingly, their mobility. references 1. londos c. a., sgourou e. n., hall d., chroneos a., vacancy-oxygen defects in silicon: the impact of isovalent doping, j. mater sci: mater electron, 2014, № 25, p.2395–2410. 2. londos c.a., andrianakis a., emtsev v., ohyama h., radiation-induced defects in czochralski-grown silicon containing carbon and germanium, semicond. sci. technol., 2009, vol. 24, № 075002, p.1-7. 3. chroneos a., sgourou e. n., londos c. a., schwingenschlögl u., oxygen defect processes in silicon and silicon germanium, applied physics reviews, 2015, № 2, p.021306-1 – 02130616. რადიაციული დეფექტების ჩასახვისა და მოწვის პროცესების თავისებურებანი მონოკრისტალურ n-si+4ატ.%ge:p შენადნობში ია ყურაშვილი1, თორნიკე ქიმერიძე1,2 , კახაბერ შამათავა1, ავთანდილ სიჭინავა1, გიორგი დარსაველიძე 1 1 სსიპ სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი 2 სსიპ დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია აბსტრაქტი. შესწავლილია 60co გამა-ფოტონებით დასხივების გავლენა მაღალი კონცენტრაციით გერმანიუმის შემცველ მონოკრისტალურ n-si+4ატ.%ge:p შენადნობში რადიაციული დეფექტების ჩასახვისა და იზოქრონულად მოწვების პროცესებზე. საცდელი მოცულობითი კრისტალები მიღებულია ჩოხრალსკის მეთოდით არგონის ატმოსფეროში. ელექტროფიზიკური მახასიათებლები განსაზღვრული იქნა მუდმივ მაგნიტურ ველში ჰოლის კოეფიციენტის გაზომვებით 20-400°c ტემპერატურულ ინტერვალში 20-წუთიანი იზოქრონული მოწვების სხვადასხვა ეტაპზე. დადგენილია, რომ საცდელი sige შენადნობის კრისტალურ მესერში გერმანიუმის ატომებთან ლოკალიზებული შემკუმშავი ძაბვების გავლენით ადგილი აქვს რადიაციული a-ცენტრების (vo) მოწვის ტემპერატურის შემცირებას. გამოვლენილია რადიაციული e-ცენტრების (pv) დისოციაციის ტემპერატურის ცვლილება, განპირობებული მათი მიმართული მიგრაციით დისლოკაციებთან ლოკალიზებული ძაბვების ველში. საკვანძო სიტყვები: sige შენადნობი, რადიაციული დეფექტი, გამა-ფოტონები, იზოქრონული მოწვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 110 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.13 საწარმოში ახალი ტექნიკისა და ტექნოლოგიის დანერგვის ეკონომიკური ეფექტურობის ანალიზი მაგდა მეცხვარიშვილი1 ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი. https://orcid.org/0000-0002-1318-529x კახა გორგაძე1,2 ფიზიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი შორენა დეკანოსიძე1,2 ტექნიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი მანანა ბერიძე2 ფიზიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი ხათუნა ლომსაძე1 დოქტორანტი 1. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინსტიტუტი „ტალღა“ 2. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტი აბსტრაქტი გლობალური პროცესების კვალდაკვალ, როგორიცაა მოსახლეობის ზრდა, მათი მზარდი მოთხოვნები, მეცნიერების და ტექნოლოგიის განვითარება, წარმოების გაზრდა და კონკურენცია, საწარმოები ცდილობენ სიახლეების დანერგვას მათი საქმიანობის ყველა სფეროში. ბაზრის განვითარება და საბაზრო დამოკიდებულებები ცხადყოფს, რომ საწარმოსათვის ერთერთი ძირითადი კონკურენტუნარიანი სტრატეგიული პირობა არის მისი ინოვაციური აქტივობა. ამიტომ, ახალი ტექნიკისა და ტექნოლოგიის დანერგვა აქტუალური და ძალიან მნიშვნელოვანი საკითხია. ეკონომიკური ეფექტურობის ანალიზს საწარმოში ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის დანერგვისას ორი მიმართულებით განვიხილავთ: ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის დანერგვის ძირითადი მიმართულებები; ეკონომიკური ეფექტურობა. საკვანძო სიტყვები: ეკონომიკური ეფექტურობა, ინოვაციური უზრუნველყოფა, ტექნიკის და ტექნოლოგიების დანერგვა, კაპიტალდაბანდება https://orcid.org/0000-0002-1318-529x georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 111 შესავალი. ეკონომიკის განვითარების საბაზრო პირობები მუდმივად აყენებს მოთხოვნებს არამარტო რაოდენობრივი, არამედ თვისობრივი გარდაქმნების შესახებ. ეს გარდაქმნები შეიძლება განხორციელდეს ყველაზე მოწინავე ტექნიკის, ტექნოლოგიის და უწყვეტად განვითარებადი სამაცნიერო-კვლევითი ბაზის გამოყენებით მაღალი ხარისხის ინოვაციების უზრუნველსაყოფად [1]. არცერთ საწარმოს არ შეუძლია იარსებოს დიდხანს, თუ ის არ შეიტანს მნიშვნელოვან ცვლილებებს თავის საქმიანობაში. პირველ რიგში იზრდება პროდუქტის ხარისხი, იხვეწება მათი მახასიათებლები, უმჯობესდება წარმოების საშუალებები, მეთოდები და ორგანიზაცია. ნებისმიერი სახელმწიფო, იმისათვის, რომ უზრუნველყოს ეფექტური ეკონომიკა და განვითარებით არ ჩამორჩეს სხვა ქვეყნებს, უნდა გაატაროს ერთიანი სახელმწიფო სამეცნიეროტექნიკური პოლიტიკა. ერთიანი სამეცნიერო-ტექნიკური პოლიტიკა არის მიზნობრივი ღონისძიებების სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს მეცნიერებისა და ტექნიკის კომპლექსურ განვითარებას და მათი შედეგების დანერგვას ეკონომიკაში. ამისათვის საჭიროა პრიორიტეტების და იმ დარგების შერჩევა, რომლებშიც პირველ რიგში უნდა განხორციელდეს სამეცნიერო მიღწევები [2]. განასხვავებენ სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის სახელმწიფო (ზოგად) და ინდუსტრიულ (კერძო) სფეროებს [3]. სახელმწიფო სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის სფეროები, რომლებიც ამ ეტაპზე და მომავალში პრიორიტეტულია ქვეყნის ან ქვეყნების ჯგუფებისთვის. სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის ინდუსტრიული მიმართულებები, რომლებიც უმნიშვნელოვანესი და პრიორიტეტულია ზოგიერთი ეკონომიკური და ინდუსტრიული სექტორებისათვის. მაგალითად, ქვანახშირის ინდუსტრიას ახასიათებს სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის სხვა მიმართულება, ხოლო ინჟინერიას სხვ. მათი სპეციფიკიდან გამომდინარე. 1. საწარმოში ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის დანერგვის ძირითადი მიმართულებები. გარკვეულ პერიოდში, სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის შემდეგი მიმართულებები გახდა ზოგადსახელმწიფოებრივი: წარმოების კომპლექსური მექანიზაცია და ავტომატიზაცია; წარმოების ქიმიური მიმართულებით განვითარება; ყველაზე მნიშვნელოვანი და განმსაზღვრელი იყო ელექტროფიკაცია, რადგან ამის გარეშე სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის სხვა მიმართულებები წარმოუდგენელია. აღსანიშნავია, რომ იმ დროისათვის წარმატებით შეირჩნენ სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის ის სფეროები, რომლებმაც დადებითი როლი ითამაშეს წარმოების ეფექტურობის დაჩქარებაში, განვითარებაში და გაზრდაში. ისინი მნიშვნელოვანია სოციალური წარმოების დღევანდელი განვითარების ეტაპებზეც, ამიტომ ჩვენ უფრო დეტალურად განვიხილავთ მათ [2, 3]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 112 ელექტროფიკაცია არის ორმხრივი პროცესი: ერთი მხრივ, ელექტროენერგიის წარმოება, მეორეს მხრივ, მისი მოხმარება სხვადასხვა სფეროში, დაწყებული წარმოების პროცესებიდან, რომელიც მიმდინარეობს ეკონომიკის ყველა სექტორში, და დასასრულს ყოფაცხოვრებაში. ეს მხარეები ერთმანეთისგან განუყოფელია, რადგან ელექტროენერგიის წარმოება და მოხმარება ემთხვევა დროში, რაც განპირობებულია ელექტროობის როგორც ენერგიის ფორმის განსაკუთრებული ფიზიკური მახასიათებლებით. ამიტომ, ელექტროფიკაციის არსი მდგომარეობს ელექტროენერგიის წარმოებაში და მისი სხვა ფორმებით ჩანაცვლებაში საზოგადოებრივი წარმოების სხვადასხვა სფეროში, რომლებიც ენერგიას იყენებენ ამა თუ იმ ფორმით. ელექტროფიკაციის შემდგომი განვითარების მნიშვნელობა განპირობებულია ბევრი მიზეზით, მაგრამ მათ შორის მთავარია: ელექტროენერგიის უპირატესობა ენერგიის სხვა ტიპებთან შედარებით, რაც შემდეგში მდგომარეობს: ელექტროენერგია ადვილად გადაიტანება დიდ მანძილებზე, უზრუნველყოფს საწარმოო პროცესების მაღალ სიჩქარესა და ინტენსივობას, შეიძლება დაიყოს და კონცენტრირდეს ნებისმიერი რაოდენობით, გარდაიქმნას ენერგიის სხვა სახეობებად (მექანიკურ, სითბურ,სინათლის და სხვ.); ელექტროფიკაციის დონე ჯერ კიდევ არ აკმაყოფილებს ქვეყნების მოთხოვნებს; ელექტროდიფიკაციის შესაძლებლობები ქვეყნის საწარმოო ძალების განვითარებაში ჯერ ამოწურული არ არის; ელექტროფიკაცია არის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება. რადგან ის ფლობს ტექნოლოგიურ და ეკონომიკურ უპირატესობას. სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის სხვა მნიშვნელოვანი მიმართულება არის წარმოების კომპლექსური მექანიზაცია და ავტომატიზაცია. საწარმოო პროცესების მექანიზაცია და ავტომატიზაცია ეს არის ქმედებათა კომპლექსი, რომელიც ითვალისწინებს სამუშაოების ჩანაცვლებას მანქანებითა და მექანიზმებით, ავტომატური დანადგარების დანერგვას [4]. საწარმოს მექანიზაცია უწყვეტად ვითარდება, ხდება სრულყოფა, დაბალი ფორმებიდან მაღლისაკენ: ხელით მუშაობიდან შერეულისკენ, მცირე და კომპლექსურ მექანიზაციამდე და შემდეგ უფრო მაღალ ფორმამდე ავრტომატიზაციამდე. მექანიზებულ საწარმოში სამუშაო ოპერაციების მნიშვნელოვანი ნაწილი სრულდება მანქანებით და მექანიზმებით, მცირე ნაწილი ხელით. ეს არის ნაწილობრივი (არაკომპლექსური) მექანიზაცია, რომლის დროსაც შეიძლება იყოს ცალკეული სუსტად მექანიზებული რგოლები. კომპლექსური მექანიზაციის დროს მოცემულ საწარმოო ციკლში შემავალი ყველა სამუშაოს კომპლექსები სრულდება მანქანებით და მექანიზმებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 113 მექანიზაციის უმაღლესი ფორმა არის წარმოების პროცესების ავტომატიზაცია, რომელიც უფლებას იძლევა სამუშაოების მთელი ციკლი ადამიანის ჩარევის გარეშე მოხდეს, მხოლოდ ევალება კონტროლი. ავტომატიზაცია წარმოების ისეთი სახეობაა, რომელიც უზრუნველყო მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების ერთობლივმა განვითარებამ, ასევე, წარმოების ელექტრონულ ბაზაზე გადასვლამ ელექტრონიკის და ახალი მოწინავე ტექნიკური საშუალებების გამოყენება. წარმოების ავტომატიზაციის აუცილებლობა გამოიწვია იმან, რომ ადამიანს საჭირო სიჩქარითა და სიზუსტით არ შეუძლია მართოს რთული ტექნოლოგიური პროცსესები. უზარმაზარი ენერგორესურსები, დიდი სიჩქარეები, ზემაღალი და ულტრადაბალი ტემპერატურის პირობები ექვემდებარება მხოლოდ ავტომატურ კონტროლს და მართვას. წარმოების ქიმიური პროცესები მდგომარეობს ქიმიური პროდუქტების გამოყენებაში, გულისხმობს ქიმიური მეთოდების, პროცესების და მასალების დანერგვას. ის ზრდის სამეცნიერო-ტექნიკურ პროცესებს. მაგალითად, კოსმოსური ხომალდის შექმნა შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არა მსუბუქი, მტკიცე და სიცხეგამძლე ხელოვნური მასალები წინასწარ განსაზღვრული თვისებებით. თუმცა ქიმიური პროცესების დანერგვას უარყოფითი მხარეც აქვს და მავნე წარმოების განეიტრალების მიზნით მეტი დანახარჯებია საჭირო. 2. ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის ეკონომიკური ეფექტურობა. ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის დაპროექტების, შემუშავებისა და დანერგვისას, ეკონომიკური ეფექტურობის განსაზღვრის წესი ოთხი ეტაპისგან შედგება: 1) ინოვაციური საქმიანობის განხორციელებისათვის საჭირო ხარჯების განსაზღვრა; 2) დაფინანსების შესაძლო წყაროების დადგენა; 3) ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის დანერგვის ეკონომიკური ეფექტის შეფასება; 4) ინოვაციის ფარდობითი ეფექტურობის შეფასება ეკონომიკური მაჩვენებლების შეპირისპირების გზით [5, 6]. ახალი ტექნოლოგიის დანერგვის ხარჯებში მოიაზრება კაპიტალის დაბანდების, საბრუნებელი ფონდები და ცოცხალი შრომის ერთობლიობა [7, 8]. ეკონომიკური ეფექტურობა გაითვლება ფორმულით: 𝐸 = 𝑃 − 𝐶 e ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის დანერგვის ეკონომიკური ეფექტი საანგარიშო პერიოდისთვის; p შედეგების ხარჯთაღრიცხვა საანგარიშო პერიოდისთვის; c ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიის შემუშავების, დანერგვისა და ათვისების ღონისძიებების ხარჯების ხარჯთაღრიცხვა საანგარიშო პერიოდისთვის. ბოლო წლების ხარჯები და კაპიტალდაბანდება უნდა განხორციელდეს დროის ფაქტორების გათვალისწინებით, ე.ი. გასათვალისწინებელია ხარჯების შემცირების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 114 კოეფიციენტი. როგორც წესი, საწარმოს ზემოთ ჩამოთვლილ ხარჯებს და გამოყენებულ ახალ ტექნიკას განსაზღვრავენ როგორც თვითღირებულებასა და ნორმატიული მოგების ჯამს: 𝑆 = 𝐾 + 𝐸𝑛 ∙ 𝐼 s – ერთეულ პროდუქციაზე დაყვანილი ხარჯები; k – თვითღირებულება; 𝐸𝑛 – ნორმატიული ეფექტურობის კოეფიციენტი; i – კაპიტალდაბანდება ერთეულ პროდუქციაზე. წლიური ეკონომიკური ეფექტი ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიების ხარჯზე გამოითვლება ფორმულით: 𝐸ახტ = (𝑆ბაზ − 𝑆ახ) ∙ 𝑄ახ = [(𝐾ბაზ + 𝐸𝑛 ∙ 𝐼ბაზ) − (𝐾ახ + 𝐸𝑛 ∙ 𝐼ახ)] ∙ 𝑄ახ 𝐸ახტ ახალი ტექნიკის ეკონომიკური ეფექტი. 𝑄ახ წარმოებული პროდუქციის წლიური მოცულობა. დასკვნა ახალი ტექნიკის და ტექნოლოგიების დანერგვას წარმოების ეფექტურობის გასაზრდელად უდიდესი მნიშვნელობა აქვს. ის პირდაპირ კავშირშია საქონლის ღირებულების შემცირებასთან, რაც საქონელს ხდის უფრო იაფს. ინოვაციური საქმიანობის ძირითადი მიმართულება არის სამეცნიერო კვლევის შედეგების გამოყენება და კომერციალიზაცია: გამოსაშვები პროდუქციის გაფართოება და ხარისხის გაუმჯობესება, წარმოების ტექნოლოგიების დახვეწა და მათი რეალიზაცია შიდა და გარე ბაზარზე. და რადგან, ნებისმიერი ინოვაციური პროექტის რეალიზაცია მოითხოვს მნიშვნელოვან მატერიალურ და ფინანსურ ხარჯებს, ინოვაციურ საქმიანობაში მნიშვნელოვანია ტექნიკის და ტექნოლოგიის ეკონომიკური ეფექტურობის შეფასება. ლიტერატურა: 1. ხ. ლომსაძე, მ. მეცხვარიშვილი, ი. კალანდაძე. ინოვაციები საწარმოს სამეცნიეროტექნოლოგიურ განვითარებაში. საქართველოს საინჟინრო სიახლეეები (gen). 2020. 2. miller w., langdon m. 4lh generation r&d. managing knowledge, technology and innovation. john wiley & sons, inc.,1999, 335 p. 3. economy and organization of small and medium-sized businesses: textbook / n.м. filimonova, n.v. morgunova, e.s. nikishin. m .: nits infra-m, 2013.222 p (in russian). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 115 4. bamberger ingolf. product/market strategies of small and medium-sized enterprises. england: avebury, 1994. 5. boer f.p. the valuation of technology. john wiley & sons. inc.. 1999. 6. johnson a. edosomwan. integrating innovation and technology management. john wiley & sons. inc. 1989. 7. miller w., langdon m. 4lh generation r&d. managing knowledge, technology and innovation. john wiley & sons, inc. 1999. 335 pp. 8. evaluation of the effectiveness of innovative development of the enterprise. a.a. trifilova m .: finance and statistics, 2005. 304 p (in russian). analysis of the economic efficiency of the introduction of new equipment and technology in the enterprise magda metskhvarishvili1, kakha gorgadze1,2, shorena dekanosidze1,2, manana beridze2, khatuna lomsadze1 1. institute „talga” of georgian technical university 2. georgian technical university, engineering physics department abstract closely to global processes such as population growth, their growing demands, the development of science and technology, increasing production and competition, the enterprises are trying implanting innovations in all areas of their business. market development and market attitudes show that one of the key competitive strategic conditions for an enterprise is its innovative activity. therefore, the introduction of new techniques and technology is a topical and very important issue. we consider the analysis of economic efficiency of the enterprise in the process of implanting of new equipment and technology in two directions: the main directions of the introduction of new equipment and technology; economic efficiency. key words: economic efficiency, innovation, technology and investment, capital investment. georgian scientists/ 4(02), 2022 184 georgian scientists vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.16 : , , , , , , , . . , , . , , , . . . , . , , , . . . : , , , , , . georgian scientists/ 4(02), 2022 185 . , , ( , , , ) . , ( , , , , ), . , , . , . . , -20 , , , . „ , , . , , , , , “ [ , 1989:347]. , , , , , . , . , , , , , , ; , . . , , . . , , , . georgian scientists/ 4(02), 2022 186 , , , . , , , , , , . . , . . , . , , , . , , , . , , , , , . , , , , , , , , . . , , , . „ “ . , : , . , . „ , , , “ ]. „ “ . , , , , . , , . . „ , , . , , , “[ ]. , , , , . georgian scientists/ 4(02), 2022 187 , . , . : , . , , , , . , , , . , , ( , ) . „ , , , . “ , 1995:272-285]. , . . , , . , , . , . , , . , , , , . . , , , . . . , (1689-1755) . „ “ , georgian scientists/ 4(02), 2022 188 , . ( ) xiv-xvii . xiv , „ . . , , , , , “ [ , 1994: 253]. , , , . , , , . , : „ , , , . , , “ [ , 1994: 255]. . , . , , , „ “ , , [ , 1994: 272]. xviii . , . , , , . . „ , , , “ [ , 184]. , „ , ( , .182). , , , , , . , „ “ , , , . , . georgian scientists/ 4(02), 2022 189 . „ “1 ( , . 191). „ “ . , , . . , . , . , . , , ( , , , ) . . , , , . , ( ) 2. . . „ , , , ) , . [ , 2010:44]. , , . , 1 , , (17161779) , . , , , , , , . . , ( , .191). 2 , , , . georgian scientists/ 4(02), 2022 190 [ , 2010: 49]. , -20 . „ “. , , ( ) . , , , . . , , . „ “. . , , , . , . . , , , . . , , , , . . , . , , , , , , , , , , , , , . . , , , , [ , 1989:313]. , . , , . , , georgian scientists/ 4(02), 2022 191 . , , , , , , . , , , , , , . . 1. , , . . , . . . " ", , 1995-1996. 2. , . . , 1996. 3. , . . . “, 2003. 4. , „ “, . . . , , 1994. 5. . , . . 1989 6. . . . . . , „ “. 2010. 7. watsuji t. climate and culture: a philosophical study. translated by g. bownas. new york: greenwood press, 1988. 8. . . . . . : “, 1977. georgian scientists/ 4(02), 2022 192 climate and people: philosophical analysis of climate vardo beridze, doctor of philosophy, associate professor in the department of philosophy, batumi shota rustaveli state university according to aurelio peche who was a member of the club of rome and a well-known public figure, the essence of the problem that has emerged at the modern stage of human evolution is that humans are unable to adapt to a culture in line with the change that they have initiated. he considers the inner nature of man as the cause of this crisis and sees the possibility of solving the problem only in the change of the inner belief of man and in the consciousness of the society. at the same time he believes that society should be aware of the dangers of the modern ecological crisis and radically change its wolfish attitude towards the nature. the form of public consciousness is ecological ethics, which is based on the basic principles of ecology and classical ethics, the moral relations of man and nature, moral norms and actions. ethical issues related to climate change are one of the most important areas of eco-ethics. this connection between man and nature is well reflected in the history of philosophical thought. even the ancient greek philosophers plato and aristotle paid special attention to the role of climate as one of the most important factors in the character of man and the biological development of the organism. in this regard, the views, studies and conclusions of the philosophers of the later period in the field of eco-ethical and philosophical geography, political geography are even more interesting. the presented paper serves the latter. its aim is to clearly present the global ecological problems of modern times in the context of the relationship between man and climate – which is based on the work of philosophers. keywords: ecology, ethics, ecoethics, philosophical geography, climate and man, man and nature. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 312 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.40 შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის პარამეტრების კვლევა ნინო დოლიძე აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი საინჟინრო-ტექნოლოგიური ფაკულტეტი პროფესორი orcid: 0000-0003-0142-7463 აბსტრაქტი სამეცნიერო ნაშრომში განხილულია ულტრაბგერით შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის პარამეტრების კვლევა ხელოვნური ბეწვის მაგალითზე. საფეიქრო ნედლეულის ბაზის ცვლილების დამახასიათებელ ტენდენციას, მსოფლიოს ყველა განვითარებულ ინდუსტრიულ ქვეყანაში, წარმოადგენს ქიმიური ბოჭკოების წარმოებისა და მოხმარების განუხრელი ზრდა, რასაც განაპირობებს ქიმიური ბოჭკოების მთელი რიგი უპირატესობები, კერძოდ, ქიმიური ბოჭკოების მნიშვნელოვანი თვისებები. ნედლეულის ბაზის სიიაფე და ხელმისაწვდომობა, მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, ახალი, ქიმიური ბოჭკოს შემცველი საფეიქრო მასალების გამოყენებამ ტრადიციული ძაფის მეთოდით ტანსაცმლის დამზადების დროს წარმოქმნა მთელი რიგი პრობლემები, რომელთა აღმოსაფხვრელად მიზანშეწონილი გახდა ქიმიური ბოჭკოს შემცველი ქსოვილისაგან სამკერვალო ნაწარმის დამზადება შეერთების შედუღებითი მეთოდების გამოყენებით, რომელიც ემყარება ამ მასალების თერმოპლასტიურობის თვისებას. წინამდებარე სამეცნიერო სტატიაში ხელოვნური ბეწვის ულტრაბგერითი შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის, ნაკერის მიმდებარე უბნის სტრუქტურის ცვლილებისა და შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის შემცირების მიზეზების კვლევა განხორციელდა რენტგენოსტრუქტურული ანალიზის მეთოდის გამოყენებით. კვლევის შედეგებმა აჩვენეს,რომ ხელოვნური ბეწვის შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის შემცირების მიზეზს წარმოადგენს ნაკერის მიმდებარე ზონის არათანაბარი სტრუქტურა, შედუღებითი ნაკერიდან ძირითად მასალაზე მკვეთრი გადასვლა. აღნიშნულის აღმოფხვრა შესაძლებელია ულტრაბგერითი შედუღებისათვის გამოყენებული მოწყობილობების მუშა ინსტრუმენტების კონსტრუქციის სრულყოფით. საკვანძო სიტყვები: ხელოვნური ბეწვი, შედუღება, შედუღებითი ნაკერი, ნაკერის სიმტკიცე, დესტრუქცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 313 საფეიქრო ნედლეულის ბაზის ცვლილების დამახასიათებელ ტენდენციას, მ0სოფლიოს ყველა განვითარებულ ინდუსტრიულ ქვეყანაში, წარმოადგენს ქიმიური ბოჭკოების წარმოებისა და მოხმარების განუხრელი ზრდა ბუნებრივი და სინთეტიკური ნედლეულის ბაზაზე. აღნიშნულის მიზეზს წარმოადგენს ქიმიური ბოჭკოების მთელი რიგი უპირატესობები, კერძოდ, ქიმიური ბოჭკოების მნიშვნელოვანი თვისებები, ნედლეულის ბაზის სიიაფე და ხელმისაწვდომობა. ქიმიური ბოჭკოების გამოყენება დადებითად აისახება ნაწარმის ტექნიკურეკონომიკურ მაჩვენებლებზე, მცირდება ნაწარმის თვითღირებულება მისთვის ახალი, ძალზედ მნიშვნელოვანი თვისებების მინიჭების ხარჯზე, რაც შეუძლებელია ბუნებრივი ბოჭკოების გამოყენების დროს. მომავალში ქიმიური ბოჭკოების ხვედრითი წილი საფეიქრო მასალების საერთო მოცულობაში კიდევ უფრო გაიზრდება. ქიმიური ბოჭკოების წარმოების ტექნოლოგიის ცვლილებით და საწყისი პოლიმერის მოდიფიცირებით, შესაძლებელი იქნება მათი თვისებების რეგულირება და მოსახლეობის გაზრდილი მოთხოვნილების დაკმაყოფილება სხვადასხვა სახის ქსოვილებზე. საფეიქრო მასალების ასორტიმენტი კიდევ უფრო გაფართოვდება ქიმიური ბოჭკოების რაციონალური შერევით ბუნებრივ ბოჭკოებთან, რის შედეგადაც შესაძლებელია ბუნებრივი მასალების მნიშვნელოვანი თვისებების გამოყენება და ამასთან ქსოვილებისათვის ქიმიური ბოჭკოებისათვის დამახასიათებელი ლამაზი გარეგნული სახისა და ფორმამდგრადობის მინიჭება. მიუხედავად ქიმიური ბოჭკოების მთელი რიგი მნიშვნელოვანი თვისებებისა, ახალი, ქიმიური ბოჭკოს შემცველი საფეიქრო მასალების ტანსაცმლის დამზადებამ ტრადიციული, ძაფის, მეთოდით წარმოქმნა მთელი რიგი პრობლემები. როგორც ცნობილია თანამედროვე, მაღალ სიჩქარეზე მომუშავე საკერავი მანქანების ნემსი მუშაობის დროს ცხელდება 250°-300°c., ქიმიური ბოჭკო ხასიათდება ლღობის დაბალი ტემპერატურით, 150-200°c საზღვრებში, რის გამოც, გახურებულ ნემსთან შეხებით ის ლღვება. ნალღობი ავსებს ნემსის ყუნწს და იწვევს: 1. ძაფის გაწყვეტას, რის გამოც აუცილებელი ხდება ნემსის შეცვლა და ძაფის ხელახალი აგება; 2. უარესდება ნაკერის ხარისხი, ის ხდება უხეში და მსხვრევადი. აუცილებელი ხდება სამკერვალო მანქანის სიჩქარის შემცირება, რაც მოწყობილობის და ს შრომის ნაყოფიერების შემცირებას იწვევს. ამასთან ერთად, აუცილებელია, ტანსაცმლის დამზადებისათვის გამოყენებული ქსოვილის ბოჭკოს ქიმიური შემადგენლობის იდენტური საკერავი ძაფის გამოყენება, წინააღმდეგ შემთხვევაში ადგილი აქვს ნაკერის დანაოჭებას, რაც იწვევს მისი ხარისხის გაუარესებას. აღნიშნული უარყოფითი მხარეების აღმოსაფხვრელად მიზანშეწონილია ქიმიური ბოჭკოს შემცველი ქსოვილისაგან სამკერვალო ნაწარმის დასამზადებლად, შეერთების შედუღებითი მეთოდის გამოყენება, რომელიც ემყარება ამ მასალების თერმოპლასტიურობის თვისებას. შედუღებითი შეერთების მეთოდებიდან (მაღალი სიხშირის დენით, თერმოკონტაქტური, ულტრაბგერითი და სხვა) ტანსაცმლის საწარმოო დამზადებისთვის შედარებით უფრო მისაღები აღმოჩნდა ულტრაბგერითი შედუღების მეთოდი, რომელიც საშუალებას იძლევა მივიღოთ შედუღებითი ნაკერი, რომლის სიმტკიცის მაჩვენებელი აკმაყოფილებს ტანსაცმელში გამოყენებული ნაკერებისადმი წაყენებულ მთხოვნებს [1, 6]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 314 წინამდებარე სამეცნიერო სტატიაში განხილულია ხელოვნური ბეწვის ულტრაბგერითი შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის, მიმდებარე უბნის სტრუქტურის ცვლილებისა და ნაკერის სიმტკიცის შემცირების მიზეზების კვლევა. მოსახლეობის გაზრდილმა მოთხოვნილებამ ბუნებრივი ბეწვის ტანსაცმელზე განაპირობა ახალი, ხელოვნური ბეწვის შექმნა, რომელიც წარმოადგენს ბუნებრივის იმიტაციას, ხასიათდება მთელი რიგი დადებითი თვისებებით და მიღებულია სხვადასხვა სახის სტრუქტურისა და თვისებების ქიმიური ბოჭკოებისაგან. ტრიკოტაჟული ხელოვნური ბეწვი შედგება ორი სხვადასხვა სტრუქტურის, თვისებებისა და დანიშნულების კომპონენტისაგან ფუძე და ხაო. ხელოვნური ბეწვის ხარისხს განსაზღვრავს ხაო. ამ უკანასკნელზე არის დამოკიდებული ბეწვის გარეგნული სახე და მისი მსგავსება ნატურალურთან. ულტრაბგერითი შედუღებითი ნაკერის მიმდებარე უბნის სტრუქტურის ცვლილების კვლევა და შესაბამისად შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის შემცირების მიზეზების შესწავლა განხორციელდა ტრიკოტაჟული ხელოვნური ბეწვის მაგალითზე, რომლის ფუძეს წარმოადგენს ბამბის ძაფის კულირული სადა ხლართი, ხოლო ხაოს პოლიაკრილონიტრილის ბოჭკო. ლიტერატურული წყაროებიდან ცნობილია, რომ ხელოვნური ბეწვის ულტრაბგერითი შედუღების პროცესის ტექნოლოგიის დამუშავების მიზანს წარმოადგენს ისეთი სიმტკიცის შედუღებითი ნაკერის მიღება, რომელიც აკმაყოფილებს ტანსაცმელში გამოყენებული ნაკერების სიმტკიცისადმი წაყენებულ მოთხოვნებს . როგორც ცნობილია, ულტრაბგერითი შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცე 20-30 % -ით ნაკლებია შესადუღებელი მასალის სიმტკიცეზე., ამასთან, შედუღებითი ნაკერი ხასიათდება გაზრდილი სიხისტით ძაფით ნაკერებთან შედარებით. აღნიშნულის გამო შედუღებითი ნაკერების გამოყენება ტანსაცმლ ის იმ უბნებში, რომლებიც განიცდიან მრავალჯერად გაჭიმვას და იმყოფებიან დიდი დატვირთვის ქვეშ, შეზღუდულია [2, 3 ]. როგორც ცნობილია, ტანსაცმლის დეტალების შედუღებით შეერთების მეთოდი ემყარება მასალების თერმოპლასტიურობის თვისებას, რის დროსაც პოლიმერული მასალები გადადიან ბლანტდენად მდგომარეობაში იცვლება მოლიკულის ფორმა და მისი მდებარეობა. შედუღებითი ნაკერის გაცივების შემდეგ ადგილი აქვს შედუღებითი ნაკერის ზონის და თვით ნაკერის სტრუქტურის ცვლილებას, რაც იწვევს ამ უბნების სიმტკიცის შემცირებას. პოლიმერის თვისებებიდან გამომდინარე (ლღობის ტემპერატურა, კრისტალიზაციის ხარისხი ორიენტაცია და სხვა) თითოეული ზემოაღნიშნული ვლინდება მეტად ან ნაკლებად. შედუღებითი ნაკერისა და მიმდებარე ზონის თვისებების ცვლილებაზე გავლენას ახდენს შესადუღებელი მასალის სტრუქტურა და თვისებები [4, 5 ]. ულტრაბგერით შედუღების დროს მნიშვნელოვანია საწყისი მასალის სტრუქტურის შენარჩუნება. წარმოდგენილ სამეცნიერო სტატიაში, ხელოვნური ბეწვის სტრუქტურის ცვლილება ულტრაბგერის ზემოქმედების შედეგად, შესწავლილი იქნა რენტგენოსტრუქტურული ანალიზის მეთოდის გამოყენებით. როგორც ცნობილია, პოლიაკრილონიტრილის ბოჭკო ხასიათდება ორიენტაციის მაღალი ხარისხით. შედუღების დროს მიმდინარე თბური პროცესების ზეგავლენით, მოლეკულათაშორისი ძალები ირღვევა და მოლეკულა იცვლის თავის კონფიგურაციას. ნაკერის გაგრილებას პოლიაკრილონიტრილის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 315 შედუღების შემდეგ თან ახლავს პოლიმერის რეკრისტალიზაცია, რაც უარყოფითად მოქმედებს შედუღებითი ნაკერის საექსპლუატაციო თვისებებზე ხელოვნური ბეწვის რენდგენოსტრუქტურული ანალიზის შედეგად განსაზღვრული იქნა პოლიაკრილონიტრილის ბოჭკოს შედუღებითი ნაკერის ფიზიკური სტრუქტურის ძირითადი პარამეტრები: კრისტალიზაციის ხარისხი და დეზორიენტაციის კუთხე. ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენეს, რომ ულტრაბგერის ზემოქმედების შედეგად პოლიაკრილონიტრილის კრისტალური უბნის ორიენტაცია მკვეთრად იცვლება, ამასთან იცვლება პოლიაკრილონიტრილის შედუღებითი ნაკერის დეზორიენტაციის კუთხე და უტოლდება ф = 27,3º, მაშინ როცა საწყისი პოლიაკროლონიტრილის ბოჭკოსათვის ის შეადგენდა ф = 15,40º, რაც მიუთითებს კრისტალების დეზორიენტაციის პროცესზე და ტექსტურის წარმოქმნაზე. აღნიშნული პროცესს თან ახლავს პოლიმერული ჯაჭვის რელაქსაცია და და შიგა დაძაბულობის წარმოქმნა. ჩატარებული გამოკვლევების შედეგად გამოვლინდა აგრეთვე, რომ ულტრაბგერითი შედუღების დროს მკვეთრად იცვლება პოლიმერის კრისტალური და ამორფული უბნების თანაფარდობა. თუ საწყისი მასალის, პოლიაკრილონიტრილის ბოჭკოს, კრისტალიზაციის ხარისხი შეადგენდა 48 %, შედუღებით ნაკერში ის 22% მდე მცირდება, რაც უდაოდ აისახება პოლიმერული ბოჭკოს ფიზიკურ სტრუქტურაზე და შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცეზე. ამრიგად, ხელოვნური ბეწვის შედუღებითი ნაკერის გამოკვლევამ რენტგენოსტრუქტურული ანალიზის მეთოდით დაადასტურა, რომ ულტრაბგერის ზემოქმედების შედეგად ადგილი აქვს პოლიაკრილონიტრილის ბოჭკოს ფიზიკური სტრუქტურის ცვლილებას, კერძოდ იცვლება პოლიმერის კრისტალური და ამორფული უბნების თანაფარდობა. ჩატარებულმა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ხელოვნური ბეწვის შედუღებითი ნაკერის სიმტკიცის შემცირების მიზეზს წარმოადგენს ნაკერის მიმდებარე უბნის სტრუქტურის უთანაბრობა, შედუღებითი ნაკერიდან ძირითად მასალაზე მკვეთრი გადასვლა. აღნიშნულის აღმოფხვრა შესაძლებელია ულტრაბგერითი შედუღებისათვის გამოყენებული მოწყობილობების მუშა ინსტრუმენტების კონსტრუქციის სრულყოფით. გამოყენებული ლიტერატურა 1. долидзе н. а. исследование возможности применения удьразвуковой сварки при изготовлениио дежды из исскуственного меха (2013). известия национальной академии грузии, серия химическая .тбилиси. грузия. 2. долидзе н.а., угрехелидзе и.и. сравнительный анализ прочностных показателей сварных и ниточных швов искусственного меха (2015). viii международная конференциясварка и родственные технологии. киев.ук. 3. долидзе н.а. исследование способов повышения прочности сварного шва искусственного меха (2022). сборник материалов международной конференций дизайн, технологии и инновации в текстильной и легкой промышленности.гянджа. азербаиджан. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 316 4. долидзе н.а. исследование процесса деструкций текстильных материалов при ультразвуковой сварке. (2016). научное исследование в современном мире. калифорния, сша 5. долидзе н.а. исследование зависимости прочности сварного шва искуственного меха от величины молекулярной массы и молекулярно-массового распределенияю (2015). материалы международной научно-практическая конференций обучение и применение» .гянджа. азербаиджан . 6. и турсунова з. н., очилов ш. б. изучение сварных соединений в швейном производстве (2016). молодой учёный №7. м. study of weld seam strength parameters nino dolidze akaki tsereteli state university faculty of engineering and technology professor abstract in the scientific work, the study of the strength parameters of an ultrasonic weld on the example of artificial fur is considered. a characteristic trend in the change in the raw material base of the textile industry in all developed industrial countries of the world is the steady growth in the production and consumption of chemical fibers. this is due to a number of advantages of chemical fibers, in particular, the cheapness and availability of the raw material base, and the important properties of chemical fibers. despite the foregoing, the use of new, chemical fiber-containing textile materials in the production of clothing by the traditional filament method has caused a number of problems, to eliminate which it has become expedient to use welding methods for the manufacture of garments. products from fabrics containing chemical fibers, which are based on the thermoplasticity of these materials. in this scientific article, the strength of an ultrasonic weld of artificial fur, changes in the structure of the area surrounding the weld, and the reasons for the decrease in the strength of the weld were studied by x-ray diffraction analysis. the results of the study showed that the reason for the decrease in the strength of the artificial fur weld is the uneven structure of the area surrounding the weld, a sharp transition from the weld to the base material. this can be eliminated by improving the design of the working bodies of the apparatus used for ultrasonic welding. keywords: artificial fur; welding; welding seam; seam strength; destruction georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 181 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.20 фактор электронной добротности и универсальная электропроводность термоэлектрика 𝑩𝒊𝟐𝑺𝒓𝟐−𝒙[𝑺𝒓(𝑩𝑶𝟐)𝟐]𝒙𝑪𝒐𝟏.𝟖𝑶𝒚 вахтанг джгамадзе, гиорги кахниашвили, иамзе кварцхава, николоз маргиани, гиорги мумладзе, иракли нахуцришвили институт кибернетики грузинского технического университета 0186 тбилиси, ул. з.анджапаридзе, 5 резюмэ в статье рассмотрены фактор электронной добротности (be) и универсальная электропроводность (σ') термоэлектрического материала 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦. приводятся данные по be − t, be – 𝑆, σ′ − t, σ′ − σ , s – σ′ и be − σ′ зависимостям, где t − абсолютная температура, s – коэффициент зеебека, σ – удельная электропроводность. показано, что степень допирования 𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2 –ом кобальтита 𝐵𝑖2𝑆𝑟2𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 не влияет на зависимостях σ′ − т и s− σ′, что обусловлено фактором параметра be. ключевые слова: фактор электронной добротности, универсальная электропроводность, термоэлектрик фактор электронной добротности (be) и универсальная (масштабированная) электропроводность (σ') являются важными характеристиками термоэлектрических материалов [1,2]. be связана с фактором мощности (σ𝑆2) равенством: be = σ𝑆2 bs , (1) где bs = ( qs kb ) 2 e 2− qs kb 1+e −5( qs kb −1) + π2qs 3kb 1+e 5( qs kb −1) ; (2) а georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 182 σ′ = σ be( kb q ) 2 (3) (σ – удельная электропроводность, s – коэффициент зеебека, q − элементарный заряд, 𝑘𝐵 − постоянная больцмана) [1]. be имеет размерность фактора мощности, т.к. bs безразмерная величина: [be]=w∗ °k−2 ∗ m−1; а [σ′]=sim∗ w−1 ∗ v−2 ∗ °k4. керамика 𝐵𝑖2𝑆𝑟2𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 является перспективным материалом для конвертирования тепловой энергии в электрическую. ее допирование боратом стронция (𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2) значительно повышает величину фактора мощности термоэлектрика [3]. в настоящей статье изучены фактор электронной добротности и универсальная электропроводность 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦. на рис.1 представлены температурные зависимости фактора электронной добротности исследуемых образцов. эти зависимости описываются эмпирическим выражением be = atb + c, где t − абсолютная температура. значения констант a, b и c приведены в табл.1. величины be соответствуют фактору мощности до 5 ∗ 10−5 w∗ °k−2 ∗ m−1. рис.1. температурные зависимости фактора электронной добротности 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦: (1) x=0, (2) x=0.075, (3) x=0.1, (4) x=0.15. [be]=w∗ °k−2 ∗ m−1, [t] = °k. таблица 1 значения констант a, b и c для разных x в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦. x=0 a = 4.45 ∗ 10−9 b = 3.05 c = 2.04 ∗ 10−6 x=0.075 a = 8.13 ∗ 10−16 b = 3.39 c = 7.80 ∗ 10−6 x=0.1 a = 1.25 ∗ 10−16 b = 3.61 c = 5.99 ∗ 10−6 x=0.15 a = 3.35 ∗ 10−9 b = 1.10 c = 2.36 ∗ 10−6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 183 [a] =w∗ °k−3 ∗ m−1, b – безразм., [c] =w∗ °k−2 ∗ m−1. для идеального термоэлектрика фактор электронной добротности не зависит от температуры, а также от степени допирования образца [1] и любое отклонение от этого указывает на наличие дополнительных эффектов. в нашем случае это эффект от band convergence (band movement) [1,4]. на рис.2 приведены зависимости фактора электронной добротности от коэффициента зеебека. эти зависимости проявляют прямолинейный характер: be = k′s +b′. коэффициент k′ наклон прямых, а параметр b′ ордината точки пересечения этих прямых с осью be при их экстраполяции. расчитанные значения констант k′ и b′ приведены в табл.2. отетим, для исследуемых образцов диапазон изменения коэффициента зеебека составляет s≅ (1.0 ÷ 1.5)10−4 v∗ °k−1. для сравнения мы рассчитали значения be при s ≅ (1.75 ÷ 3.6)10−4 и s ≅ (1.5 ÷ 5.0)10−4 v ∗ °k−1 по данным работ [1] (термоэлектрик (𝐺𝑒0.98𝐶𝑢0.04𝑇𝑒)1−𝑥(𝑃𝑏𝑆𝑒)𝑥) и [5] (термоэлектрик 𝐶𝑢1.98𝑆𝑥𝑆𝑒1−𝑥). для указанных сравнительно высоких значений коэффициента зеебека, а также диапазона его изменения на be − s зависимостях было наблюдено отклонение от прямолинейности, что и должно реализоватся, согласно формулам (1) и (2). рис.2. зависимости фактора электронной добротности 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8 от коэффициента зеебека: (1) x=0, (2) x=0.075, (3) x=0.1, (4) x=0.15. [be]=w∗ °k−2 ∗ m−1, [s] =v∗ °k−1. таблица 2 значения констант k′, b′, k′′ и b′′ для разных x в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦. x=0 kʹ = 0.06 bʹ = −3.60 ∗ 10−6 kʹʹ ≈ 0 bꞌꞌ=925 x=0.075 kʹ = 0.1 bʹ = −3.10 ∗ 10−6 kʹʹ = 1.4 ∗ 10−14 bꞌꞌ= 1875 x=0.1 kʹ =0.074 bʹ = −1.70 ∗ 10−6 kʹʹ = 4.1 ∗ 10−15 bꞌꞌ=1550 x=0.15 kʹ = 0.095 bʹ = −5.64 ∗ 10−6 kʹʹ = 8 ∗ 10−15 bꞌꞌ=1160 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 184 [kʹ]=w∗ (°k ∗m∗v)-1 , [bʹ]=w∗ °k−2 ∗ m−1, [kʹʹ] =w ∗ v2 ∗ °k−4 ∗ m−1, [bꞌꞌ] =sim∗ m−1. допирование 𝐵𝑖2𝑆𝑟2𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2-ом значительно меняет удельную электропроводность образцов [3]. напр., при x=0.075 в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8 σ примерно в 3раза больше, чем в недопированном образце (x=0) для всего исследуемого интервала температур. в отличие от этого, универсальная (масштабированная) электропроводность (σ′) уже практически не зависит от степени допирования образцов (рис.3). рис.3. температурная зависимость универсальной электропроводности. (точки принадлежат ко всем значениям x в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦.) [t] = °k, [σ′]=sim∗ w−1 ∗ v−2 ∗ °k4 . на рис.4 показана взаимосвязь между универсальной и удельной электропроводностями, а на рис.5 – зависимость коэффициента зеебека от σ′. из последнего рисунка видно, что экспериментальные точки образуют закономерную совокупность вне зависимости от степени допирования образцов. этот эффект, как и в случае σ′ − т зависимости, обусловлен параметром 𝐵𝐸 [1]. зависимость s− σ′ описывается эмпирической формулой 𝑆 =8.037∗ 10−8(σ′)−0.840 + 0.537 ∗ 10−4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 185 рис.4. зависимости σ′ − σ в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8: (1) x=0, (2) x=0.075, (3) x=0.1, (4) x=0.15. [σ]=sim∗ m−1, [σ′]=sim∗ w−1 ∗ v−2 ∗ °k4. формулу (3) представим в виде: be = cσ/σ′, где c = (q/k)2 = 1.347 ∗ 108 v−2 ∗ °k2. исходя из представленных на рис.4 графиков, σ = k′′σ'+ b′′ (k′′наклон прямых, b′′ордината точки пересечения этих прямых с осью σ при их экстраполяции). окончательно, 𝐵𝐸 = ck′′+cb′′/σ′. (4) значения констант k′′ и b′′ приведены в табл. рис.5. зависимость коэффициента зеебека от универсальной электропроводности. (точки принадлежат ко всем значениям x в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦.) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 186 [σ′]=sim∗ w−1 ∗ v−2 ∗ °k4, [s] =v∗ °k−1. в заключение представим графики зависимостей между фактором электронной добротностью и универсальной электропроводностью, которые показаны на рис.6 для отдельных значений x. рассчитанные по формуле (4) кривые хорошо совпадают с экспериментальными данными (рис.6). рис.6. зависимости 𝐵𝐸 − σ′ в 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦: (1) x=0, (2) x=0.075, (3) x=0.1, (4) x=0.15. [σ′]=sim∗ w−1 ∗ v−2 ∗ °k4, [be]=w∗ °k−2 ∗ m−1. литература 1. x.zhang, z.bu et al. electronic quality factor for thermoelectrics. science advances, 2020, 6, eabc0726 (1-5). 2. g.gianza, s.molto et al. snse:k intermatalic polycrystals prepared by arc-melting. materials sci., 2022, 10.1007/s10853-021-06864-4. 3.a.s.kuzanyan, n.g.margiani et al. impact of 𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2 dopant on power factor of 𝐵𝑖2𝑆𝑟2𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 thermoelectric. proc. acad. sci. arm., physics, 2021, 56, 228-233. 4.y.pey, x.shi et al. convengerce of electronic bands for high performance bulk thermoelectrics. nature, 2011, 473, 66-69. 5.l.zhao, f.y.fei et al. improvement of thermoelectric prperties and their correlations with electron effective mass in 𝐶𝑢1.98𝑆𝑥𝑆𝑒1−𝑥 . sci. reports, 2017, 7, 4036 (1-11). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 187 თერმოელექტრიკ 𝑩𝒊𝟐𝑺𝒓𝟐−𝒙[𝑺𝒓(𝑩𝑶𝟐)𝟐]𝒙𝑪𝒐𝟏.𝟖𝑶𝒚ის ელექტრონული ვარგისიანობის ფაქტორი და უნივერსალური ელექტროგამტარებლობა ვახტანგ ჟღამაძე, გიორგი კახნიაშვილი, იამზე ქვარცხავა, ნიკოლოზ მარგიანი, გიორგი მუმლაძე, ირაკლი ნახუცრიშვილი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის კიბერნეტიკის ინსტიტუტი, 0186 თბილისი, ზ.ანჯაფარიძის 5 რეზიუმე სტატიაში განხილულია თერმოელექტრული მასალის 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦-ის ელექტრონული ვარგისიანობის ფაქტორი (be) და უნივერსალური ელექტროგამტარებლობა (σ′). მოყვანილია მონაცემები be − t, be − s, σ′ − t, σ′ − σ, s − σ′ და be − σ′ დამოკიდებულებებზე, სადაც t არის აბსოლუტური ტემპერატურა, s – ზეებეკის კოეფიციენტი. ხოლო σ − ხვედრითი ელექტროგამტარებლობა. ნაჩვენებია, რომ 𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2 – ით კობალტიტ 𝐵𝑖2𝑆𝑟2𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 -ის დოპირება არ ახდენს გავლენას σ′ − т და s− σ′ დამოკიდებულებებზე, რაც განპირობებულია პარამეტრ be − ს ფაქტორით. საკვანძო სიტყვები: ელექტრონული ვარგისიანიბის ფაქტორი, უნივერსალური ელექტროგამტარებლობა, თერმოელექტრიკი electronic quality factor and universal electrical conductivity of thermoelectric 𝑩𝒊𝟐𝑺𝒓𝟐−𝒙[𝑺𝒓(𝑩𝑶𝟐)𝟐]𝒙𝑪𝒐𝟏.𝟖𝑶𝒚 vakhtang zhgamadze, giorgi kakhniashvili, yamze kvartskhava, nikoloz margiani, giorgi mumladze, irakli nakhutsrishvili institute of cybernetics of the technical university of georgia, 5 z. andjapharidze st., 0186 tbilisi summary the electronic suitability factor (be) and universal electrical conductivity (σ') of thermoelectric material 𝐵𝑖2𝑆𝑟2−𝑥[𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2]𝑥𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 are discussed in the article. the data on be − t, be − s, σ′ − t, σ′ − σ, s − σ′ and be − σ′ dependences, where t is the absolute temperature, s is the seebeck coefficient, and σ-specific electrical conductivity, are given. it is shown that the doping of cobaltite 𝐵𝑖2𝑆𝑟2𝐶𝑜1.8𝑂𝑦 with 𝑆𝑟(𝐵𝑂2)2 does not affect the σ' т and sσ' dependences, which is determined by the parameter be factor. key words: electronic stability factor, universal electrical conductivity, thermoelectric georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 165 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.14 ქრისტიანობის გეოპოლიტიკის საკითხები აკაკი აბზიანიძე პოლიტიკის მეცნიერებათა დოქტორი. პროფესორი, საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტი რეზიუმე თემა ეხება ქრისტიანობის გეოპოლიტიკის საკითხებს, სადაც გაანალიზებულია სახარებისეული იგავი ,,მთესველის შესახებ’’ და ამავე იგავის მიმართება ქრისტიანობის გეოგრაფიული განფენილობასა და გეოპოლიტიკურ სიმბოლიზმთან. ამასთან ერთად, ქართული სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობათა სიმფონიის საკითხები და ამავე სიმფონის გეოპოლიტიკური საფუძვლები რუსეთის მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკასთან მიმართებაში. საკვანძო სიტყვები: რელიგია, ქრისტიანობა, გეოპოლიტიკა «ესერა გამოვიდა მთესვარი თესვად და თესვასა მას მისსა რომელიმე დავარდა გზასა ზედა და მოვიდეს მფრინველნი ცისანი და შეჭამეს იგი. და სხუაი დავარდა კლდოვანსა ზედა, სადა არა იყო მიწაი ფრიად, და მეყსეულად აღმოსცენდა და რამეთუ არა იყო სიღრმე მიწისაი, მზე რაი აღმოჰხდა, დასცხა და, რამეთუ ძირნი არა დაებნეს, განხმა. და სხუაი იგი დავარდა ეკალთა შორის და აღმოცენდეს ეკალნი და შეაშთვეს იგი. და რამოდენიმე დავარდა ქუეყანასა კეთილსა და მოსცემდა ნაყოფსა: რომელნიმე ასსა, რომელნიმე სამეოცსა, რომელნიმე ოცდაათსა» (მათე, 13, 3-8) ჩვენ მოვიყვანეთ უფლის იგავი მთესველზე, რომელსაც შემდეგ თავად უფალი განმარტავს. ეს იგავი მეტად მნიშვნელოვან მინიშნებებს გვაძლევს რელიგიის, გეოგრაფიისა და ისტორიის ურთიერთმიმართების შესახებ. თუ ამ იგავებში გამოყენებულ სიმბოლოებს დავაჯგუფებთ, ის შემდეგ სახეს მიიღებს: მაგალითად, თესლი და თესვა ღვთის სიტყვის ქადაგება და გავრცელება განეკუთვნება რელიგიას; ნიადაგი, გზა, მიწა, ეკლები, კლდე განეკუთვნება გეოგრაფიას, ხოლო ნაყოფის გამოღება-არგამოღება ისტორიას. თუ ამ იგავის სიმბოლოებს რელიგიის, გეოგრაფიისა და ისტორიის ენაზე გადავიყვანთ, ამ იგავიდან შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ გეოგრაფიულისტორიულად ქრისტიანობის გავრცელების არეალი პირობითად შეიძლება ორ ნაწილად გავყოთ: 1)ნაწილი, სადაც თესლი დავარდა და ფრინველებმა მოიტაცეს, ანუ ის არეალი, სადაც ქრისტიანობა არ გავრცელებულა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 166 და 2)ნაწილი ეს არის გეოგრაფიულად ქრისტიანობის გავრცელების ადგილი, სადაც მთესველის თესლი დავარდა და აღმოცენდა, ეს იქნებოდა კლდე, ეკალ-ბარდები თუ ნოყიერი ნიადაგი. ჩვენც მხოლოდ მეორე ნაწილი განვიხილოთ. ამ იგავიდან გამომდინარე ქრისტიანობის გავრცელების არეალი შეიძლება სამ ნაწილად გავყოთ: 1) პირველი ნაწილი ეს არის კლდეზე დავარდნილი თესლი, რომელიც მალე ამოვიდა, მაგრამ უნიადაგობის გამო მალევე გახმა ისე, რომ ნაყოფის გამოღება ვერ მოასწრო. ჩვენი აზრით ეს პირველი ნაწილი გეოგრაფიულად განეკუთვნება სამხრეთ-დასავლეთ ევროპას, ანუ კათოლიციზმს. ალბათ შემთხვევით როდი იყო, რომ ისინი (კათოლიკები) თავიანთ თავს კლდეზე დაფუძნებულ ეკლესიას უწოდებენ. მართალია, ისინი ამ შემთხვევაში კლდეში პეტრე მოციქულს გულისხმობენ, მაგრამ ამ ეკლესიის განვლილი ისტორია, ნათლად მეტყველებს, რომ ისინი კლდეზე დათესილ თესლს უფრო განასახიერებენ, ვიდრე კლდეზე დაფუძნებულ ეკლესიას. 2) მეორე ნაწილი ეს არის ეკალ-ბარდებში ჩავარდნილი თესლი, რომელიც ამოვიდა, მაგრამ ეკლებმა მოაშთო. ეს გეოგრაფიულად განეკუთვნება ჩრდილო-დასავლეთ ევროპას, ანუ პროტესტანტიზმს, სადაც ქრისტიანობა, მართალია გავრცელდა, მაგრამ ამ ქვეყნის საზრუნავმა და სიმდიდრის საცდურმა საშუალება არ მისცა მას ნაყოფი გამოეღო. ალბათ შემთხვევით როდი იყო, რომ სწორედ ჩრდილოეთში განვითარდა ყველაზე მეტად კაპიტალიზმი და ამქვეყნიური კეთილდღეობა. 3) მესამე ნაწილი ეს არის ქვეყანასა კეთილსა დავარდნილი თესლი, რომელმაც საუკეთესო ნიადაგის გამო, მხოლოდ მან გამოიღო ნაყოფი. ეს გეოგრაფიულად განეკუთვნება აღმოსავლეთ ევროპას, ანუ მართლმადიდებლობას. როგორც ამ იგავიდან ჩანს აქ სიმბოლოების გამოყენებით კარგად არის შერწყმული რელიგიის, გეოგრაფიისა და ისტორიის საკითხები. თუ რამდენად მნიშვნელოვანია რელიგიისათვის, ანუ დასათესად გამზადებული თესლისათვის გეოგრაფიის, ანუ მიწის მნიშვნელობა რათა ისტორიაში ნაყოფი გამოიღოს, ასევე რამდენად მნიშვნელოვანია ისტორიისათვის რელიგიისა და გეოგრაფიის მნიშვნელობა, შეიძლება ითქვას, რომ ესენი ერთმანეთს განაპირობებენ. რელიგიისა და ისტორიის ურთიერთდამოკიდებულების შესახებ მნიშვნელოვან მოსაზრებას გვაწვდის ჰეგელი თავის ისტორიის ფილოსოფიაში, რომელიც ამ ურთიერთობებს თეოდიცეას უწოდებს და აღნიშნავს: «მსოფლიო ისტორია რომ გონის განვითარების ეს მსვლელობაა და მისი ნამდვილი ქმნადობაა, რომელიც ამ ისტორიის შემადგენელ ისტორიათა ცვალებად დრამას მოსდევს, ეს კი გახლავთ ჭეშმარიტი თეოდიცეა ღვთის გამართლება ისტორიაში. მსოფლიო ისტორიასთან და სინამდვილესთან გონის შერიგება მხოლოდ ამ განჭვრეტას ძალუძს, რომ ის, რაც მომხდარა და ის რაც ყოველდღე ხდება არათუ უღვთო არაა, არამედ არსობრივად თვით ღვთის საქმეა». (2,265). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 167 ხოლო გეოგრაფიისა და ისტორიის, გეოგრაფიისა და პოლიტიკის ურთიერთმიმართების შესახებ მთელი მეცნიერებაა შექმნილი გეოპოლიტიკის სახით, რომელიც შეისწავლის გეოგრაფიის როლსა და მნიშვნელობას ისტორიისა და პოლიტიკის განვითარებაში. სანამ რელიგიისა და გეოპოლიტიკის ურთიერთმიმართებაზე ვისაუბრებდეთ მიმოვიხილოთ გეოპოლიტიკური სიმბოლოების მნიშვნელობა. კოსმიური სიმბოლიზმის მიხედვით საკრალურ გეოგრაფიაში აღმოსავლეთი ტრადიციულად ითვლება «სულის სასუფევლად», სამოთხის, სისავსის, სიუხვის მიწად, ყოველივე საკრალურის «სამშობლოდ». დასავლეთს გააჩნია საპირისპირო მნიშვნელობა. ის არის «სიკვდილის ქვეყანა», «მკვდრების სამყარო». დასავლეთი, ეს ანტიაღმოსავლეთია, დაცემის, დეგრადაციის ქვეყანა. (3,334). აღმოსავლეთში ამოვიდა გონის შუქი და, მაშასადამე, მასშივეა დაწყებული მსოფლიო ისტორიაც აღნიშნავს ჰეგელი. _მსოფლიო ისტორია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ მიდის. რადგან ევროპა მსოფლიო ისტორიის დასასრული გახლავთ უეჭველია, აზია კი მისი დასაწყისია. (2,63). გეოპოლიტიკამ აჩვენა უკანასკნელ საუკუნეში აღმოსავლეთისა და დასავლეთის რეგიონების სახელმწიფოებრივ, კულტურულ და ინდუსტრიულ განვითარებას შორის პრინციპული განსხვავება, რომელსაც ასეთი სახე აქვს: დასავლეთი წარმოადგენს «მატერიალური» და «ტექნიკური» განვითარების ცენტრს. კულტურულ-იდეოლოგიურ დონეზე მასში სჭარბობს «ლიბერალ-დემოკრატიული» ტენდენციები, ინდივიდუალური და ჰუმანისტური მსოფლმხედველობა. ეკონომიკურ დონეზე პრიორიტეტი ენიჭება ვაჭრობასა და ტექნიკურ მოდერნიზაციას. გეოპოლიტიკური აღმოსავლეთი გეოპოლიტიკური დასავლეთის საპირისპირო ცნებას წარმოადგენს. ეკონომიკური იძულების მაგივრად სახელმწიფო ყველაზე ხშირად სარგებლობს ზნეობრივი ან უბრალო ძალდატანებით. «დემოკრატიისა» და «ადამიანის უფლებების» ნაცვლად აღმოსავლეთი მიილტვის განსხვავებული სოციალური რეჟიმებისაკენ, რომელსაც აერთიანებს ის, რომ მათ სისტემის ცენტრში დგას არა «ინდივიდუმი», «ადამიანი», არამედ რაღაც ზეინდივიდუალური, ზეადამიანური საზოგადოება, «ერი», «ხალხი», «იდეა», «რელიგია» და ა. შ. ტრადიციის უძველესი და თავდაპირველი ფენა ამყარებს ჩრდილოეთის პრიმატს სამხრეთზე. ჩრდილოეთის სიმბოლიზმი დაკავშირებულია საწყისთან, თავდაპირველ ნორდიულ სამოთხესთან, საიდანაც დასაბამს იღებს მთელი კაცობრიობის ისტორია. (3,337). თანამედროვე გეოპოლიტიკა ცნება ჩრდილოეთს ყველაზე ხშირად იყენებს განსაზღვრებით _«მდიდარი», «მდიდარი ჩრდილოეთი» ან «განვითარებული ჩრდილოეთი». აქ იგულისხმება ერთობლივად მთელი დასავლეთი ცივილიზაცია, რომელიც ძირითადად ყურადღებას უთმობს ცხოვრების მატერიალური და ეკონომიკური მხარის განვითარებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 168 სინამდვილეში «მდიდარი ჩრდილოეთის» სახელით აღინიშნება ის ქვეყნები, სადაც ტრადიციის სრულიად საპირისპირო რაოდენობის, მატერიალიზმის, ათეიზმის, სულიერი დეგრადაციის ძალებმა გაიმარჯვეს. მოკლედ ასეთია გეოგრაფიული სიმბოლოების აღმოსავლეთის, დასავლეთის, ჩრდილოეთის და სამხრეთის გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა, მნიშვნელობა, რომელმაც უდიდესი როლი ითამაშა მსოფლიო ისტორიის განვითარებაში. ასეთია გეოგრაფიული სიმბოლოების ხასიათი, ეს ხასიათი კი სხვა არა არის რა, თუ არა ამ ხალხთა მსოფლიო ისტორიაში გამოსვლის წესი და სახე, მათ მიერ ისტორიაში რაღაც ადგილისა და მდგომარეობის დაკავების რაგვარობა. რამდენადაც თემა უფლის იგავით დავიწყეთ მთესველის შესახებ, სადაც შერწყმულია რელიგიის, გეოგრაფიისა და ისტორიის ელემენტები, საქართველოსთან მიმართებაში შემდეგი სურათი იკვეთება: საქართველოს ამ სივრცეში აღმოსავლური ნაწილის პოზიცია უჭირავს, ადგილისა, სადაც საუკეთესო ნიადაგის გამო თესლმა ნაყოფი გამოიღო. ჩვენ გეოპოლიტიკურად აღმოსავლეთის სივრცის წევრები ვართ. ჩვენი პოლიტიკურრელიგიური იდენტიფიკაცია გეოგრაფიასა და ისტორიასთან, ანუ სივრცესა და დროსთან მიმართებაში სწორედ აღმოსავლეთ-მართლმადიდებლობაშია. ქართველ მეცნიერთა შორის ვინც ამ მიმართულებით პირველი ნაბიჯები გადადგა არის პოლიტოლოგი მ. მაცაბერიძე, რომელმაც თავის ნაშრომში “საქართველო და მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკა” რუსული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკასთან მიმართებაში განიხილა ქართული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის საკითხები და ამ საკითხთა განვითარების პერსპექტივები. საქართველოში მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკა ჯერ არ ქცეულა სპეციალური სამეცნიერო კვლევის საგნად აღნიშნავს მ. მაცაბერიძე, თუმცა მისი პრობლემატიკა საზოგადოების ყურადღებას იმსახურებს. ერთი მხრივ გარკვეული ძალები ცდილობენ გაავრცელონ რუსული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის წამყვანი კონცეფცია, რომლის თანახმადაც რუსეთი მოიაზრება მართლმადიდებლური სამყაროს ლიდერად, თავად ეს სამყარო კი დასავლეთთან დაპირისპირებულ ძალად განიხილება. მეორე მხრივ ქართულ სინამდვილეში ამ თვალსაზრისის შემოტანის მცდელობა საპასუხო რეაქციას იწვევს, რაც მართლმადიდებლობისადმი კრიტიკულ დამოკიდებულებაში გამოიხატება. (4,6). ჩვენ აქ აქცენტი გავაკეთეთ საქართველოს ადგილზე აღმოსავლურ-მართლმადიდებლურ სივრცეში. თუ მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის, კერძოდ რუსული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის დამოკიდებულებას განვიხილავთ საქართველოს მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკასთან მიმართებაში დავინახავთ, რომ ისინი წინააღმდეგობაში არიან, ანუ ერთ სივრცეში ვერ თავსდებიან. რუსული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკა ემსახურება პოსტსაბჭოურ სივრცეში ერთიანი სახელმწიფოს აღდგენის საქმეს და ამდენად ეს ეწინააღმდეგება საქართველოს ეროვნულსახელმწიფოებრივ ინტერესებს. ამის საილუსტრაციოდ მოვიყვან რუსი გეოპოლიტოლოგის მნიშვნელოვანი წარმომადგენლის, ალექსანდრე დუგინის მოსაზრებას: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 169 „იმისათვის, რომ საქართველომ შეინარჩუნოს თავისი გეოპოლიტიკური ერთიანობა, ყველაზე უმტკივნეულო გზა ამისათვის არის კონფედერაციული გაერთიანება რუსეთთან“. (3,6). აღნიშნავს ცნობილი რუსი გეოპოლიტიკოსი ალექსანდრე დუგინი, რომელიც მსჯელობს რუსეთის იმპერიის აღდგენაზე “რუსების ბრძოლა მსოფლიო ბატონობისათვის ჯერ არ დამთავრებულა“. (5,213). იგივე აზრია გატარებული სხვა რუს პოლიტოლოგთა, პანარინის, ილინის, დერგაჩევის, გაჩიევისა და სხვათა ნაშრომებში, საიდანაც იკვეთება თანამედროვე რუსული გეოპოლიტიკის ანტიქართული სახელმწიფოებრივი სულისკვეთება, სულისკვეთება, რომელიც მუდმივად ახასიათებდა და ახასიათებს რუსულ პოლიტიკას საქართველოს მიმართ, რაც თავის მხრივ საქართველოს მხრიდან საწინააღმდეგო რეაქციას იწვევდა, რის გამოც ისევ დუგინის სიტყვებით რომ ვთქვათ: „მართლმადიდებლური საქართველო ყველაზე მეტად იყო ანტირუსულად ორიენტირებული“. (2,213). აქ ჩნდება კითხვები, რუსული მართლმადიდებლობა ნიშნავს თუ არა მთლიანად აღმოსავლური მართლმადიდებლობის სივრცეს. თუ ნიშნავს, მაშინ რუსული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის წინააღმდეგობა ქართული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკასთან ხომ არ ნიშნავდა საერთოდ ამ სივრცესთან დაპირისპირებას და შეუთავსებლობას? „მესამე რომის“ იდეამ რუსეთის სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობებში დაამარცხა მართლმადიდებლობის იდეა და იგი თავისი იმპერიული მისწრაფებების განხორციელების ინსტრუმენტად აქცია. ამდენად რუსული მართლმადიდებლობის მთლიან აღმოსავლეთის სივრცესთან გაიგივება, ჩვენი აზრით, სწორი არ უნდა იყოს, იგი მხოლოდ ამ სივრცის ერთერთი მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილია. ქართული სახელმწიფოს ამ სივრცეში იდენტიფიკაციის თვალსაზრისით მოვიყვან გეოპოლიტიკური სიმბოლიზმის ქართულ მაგალითს, სადაც ნათლად ჩანს ქართული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის თავისებურებანი. როგორც ისტორიიდან ცნობილია, დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი გელათს უწოდებდა „სხუა ათინას და ახალ იერუსალიმს“. იერუსალიმის სახელი ასევე გაიგივებული იყო მცხეთასთან და საერთოდ საქართველოსთან. რას ნიშნავს ეს საკრალური გეოპოლიტიკის ენაზე? 70 წელს რომაელებმა ვესპანიანეს ვაჟის ტიტეს მეთაურობით დაანგრიეს და მიწასთან გაასწორეს იერუსალიმი. აღსრულდა უფლის სიტყვები, რომელიც იერუსალიმს საყვედურით ეუბნება: „და დაგარღვიონ შენ და შვილნი შენნი შენს შორის დაეცნენ და არა დაშთეს ქვაი ქვასა ზედა შენს შორის ამისათვის, რამეთუ არა გულისხმა ჰყავ მოხედვისა შენისაი” (ლუკა 19,44). მოგვიანებით დაინგრა რომი და რომის იმპერიაც. მაშ ასე, ქრისტეს შობის შემდეგ დაინგრა ძველი წარმართული მსოფლიოს ორი სიმბოლო, იერუსალიმი, როგორც ღვთის ქალაქის და რომი, როგორც ამქვეყნიური დიდების სიმბოლო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 170 რომზე პრეტენზია მოგვიანებით ჯერ ბიზანტიამ, ხოლო შემდეგ რუსეთმა განაცხადეს, რითაც შეითვისეს რომის იმპერიის ბუნება. გარდა ბიზანტიისა და რუსეთისა რომს სხვა სულიერი მემკვიდრეებიც დარჩა მსოფლიო ჰეგემონი სახელმწიფოების სახით, ხოლო იერუსალიმზე, რომელიც იყო და არის ღვთის ქალაქის, სულიერების, რწმენის, რელიგიის სიმბოლო არც ერთ სახელმწიფოს არ განუცხადებია პრეტენზია გარდა საქართველოსი, რითაც საქართველომ აიღო ორიენტაცია სულიერებისაკენ და ღმერთისაკენ, და ამით ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნება-დაცვას მიჰყო ხელი. პარალელურად, საქართველოს პრეტენზია, რომელიც მას კავკასიის ერთიანობაში ჰეგემონის გამოვლინებაში გააჩნდა, დავით აღმაშენებლის ეპოქაში ხელსაყრელი ვითარებით ისარგებლა და თითქმის მიაღწია საერთო კავკასიური იდეის განვითარებას. გელათის ახალ იერუსალიმად და სხვა ათინად სახელდებით საქართველომ თავის თავში მოახდინა აღმოსავლური რელიგიისა და დასავლური ფილოსოფიის სინთეზი, რაც სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობებშიც აისახა სიმფონიის სახით, რის შედეგადაც მივიღეთ სხვა სახელმწიფოებისაგან განსხვავებული, სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობათა ქართული მოდელი. ვინაიდან გეოპოლიტიკურად საქართველო განეკუთვნება იმ ადგილს, სადაც ერთმანეთს ემიჯნება და ესაზღვრება აღმოსავლეთი და დასავლეთი, ჩრდილოეთი და სამხრეთი მან თავის ბუნებაში ცუდთან ერთად მოახდინა ყველა იმ სიკეთის თავმოყრა, რაც ამ გეოგრაფიული ორიენტაციის სიმბოლოებს ახასიათებდა. ამიტომ შემთხვევითი არ იყო საქართველოს პრეტენზია იერუსალიმზე და ათენზე, ეს მისი ისტორიულ-გეოგრაფიული მოთხოვნილება გახდა. იერუსალიმობის შინაგანმა მოთხოვნილებამ თავისი დაკმაყოფილება თანამედროვე სახელმწიფოს სიმბოლიზმში ჰპოვა, როცა სახელმწიფოს დროშად აღიარებულ იქნა ხუთჯვრიანი დროშა, რომელიც ისტორიულად იერუსალიმის დროშა იყო და მას განასახიერებდა. ამაშია ქართული სახელმწიფოს ბუნების თავისებურება, რამაც განაპირობა მისი შეუთავსებლობა რუსულ ბუნებასთან და აქედან გამომდინარე ქართული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკის წინააღმდეგობა რუსული მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკასთან. ამ შეუთავსებლობაში თავისი როლი ითამაშა გეოპოლიტიკურმა მდებარეობამ. ვინაიდან საქართველო აღმოსავლეთისა და დასავლეთის საზღვარზე მდებარეობს ძნელია ცალსახად მისი რომელიმე ცივილიზაციისათვის მიკუთვნება. ვინაიდან საქართველო არც აღმოსავლეთია და არც დასავლეთი მან თავის თავში თავი მოუყარა და გააერთიანა აღმოსავლური ქრისტიანული რელიგია და დასავლური ბერძნული ფილოსოფია. ამიტომ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობათა სიმფონიამ ყველაზე მეტად იდეალური სახით, ბიზანტიისა და რუსეთისგან განსხვავებით ასახვა სწორედ საქართველოში ჰპოვა. სწორედ, ამაშია საქართველოს სახელმწიფოს და ეკლესიის ურთიერთობათა გეოპოლიტიკური თავისებურება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 171 გამოყენებული ლიტერატურა : 1) ახალი აღთქმა, თბ. 2001წ. 2) ჰეგელი გ., ლექციები ისტორიის ფილოსოფიაზე, თბ. 2001წ. 3) დუგანი ალ., გეოპოლიტიკის საფუძვლები, თბ. 1999წ. 4) მაცაბერიძე მ., საქართველო და მართლმადიდებლობის გეოპოლიტიკა, თბ. 2003წ. 5) дугин а., основы геополитики, м. 1999г. a geopolitical understanding of christianity akaki abzianidze doctor of political sciences. professor, georrgian national university summary this study focuses on the geopolitical questions of christianity, based on an analysis of the biblical parable of the sower, in the context of the geographic space of christianity and geopolitical symbolism. the work also addresses a symphonic, or harmonious, relationship between the georgian state and the church as well as geopolitical foundations of this symphony in regard to the geopolitics of the russian orthodoxy. key words: religion, christianity, geopolitics 1 სამეცნიერო-ტექნიკური ჟურნალი „tansporti“, № 2, 2004 научно-технический журнал "транспорт", № 2, 2004 უაკ 622.4.536.24:624.191.94 რიკოთის საავტომობილო გვირაბის ოპტიმალური განიავების სისტემის შესახებ ოთარ ლანჩავა, დავით გორდაძე რიკოთის ავტოსაგზაო გვირაბის ძირითადი პარამეტრებით სიგრძე 1700 მ; განივი კვეთის ფართობი 78 მ2, ჰიდრავლიკური დიამეტრი 10 მ2; გაბარიტის კვეთის ფართობი 60 მ2; სავენტილაციო არხის კვეთი — 17 მ2; სიმაღლე ზღვის დონიდან: დასავლეთის პორტალი 877,7მ. აღმოსავლეთის პორტალი — 896.4 მ. მანქანების მოძრაობა გვირაბში ორმხრივია. განიავება ხორციელდება გრძივ-განივი სისტემით, ოთხი ღერძული (პორტალებთან სავენტილაციო არხში ორ-ორი პარალელურად ჩართული) вод21m ტიპის ვენტილატორით რომელთა ჯამური დადგმული სიმძლავრეა 2000 კვტ. ვენტილატორების მუშაობის ნორმალური რეჟიმია შეწოვა. სუფთა ჰაერი მიეწოდება ორივე პორტალიდან, რომელიც შეიწოვება ვენტილატორების მიერ განვითარებული დეპრესიის ხარჯზე გვირაბის ჭერში ორ რიგად განლაგებული 80 სპეციალური ფანჯრის გავლით (ნახ.1.). ფანჯრების კვეთის რეგულირება შესაძლებელია ხელით. კვეთის მაქსიმალური ფართობია 0,5 მ2, წრფივი ზომებია 0,5x1მ, ხოლო სავენტილაციო ჰაერის ხარჯი გაანგარიშებულია გამომდინარე მავნე აირების ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციის (ზდკ) განზავების პირობიდან. აღნიშნულის მიუხედავად, გვირაბის განიავების რეჟიმი არ არის ნორმალური, რადგან ცენტრალურ ნაწილში აღინიშნება აზოტისა და ნახშირბადის ჟანგეულების ანომალურად მაღალი კონცენტრაციები [l], რაც დაუშვებელია სანიტარული ნორმების მოთხოვნების მიხედვით. ჩვენის აზრით, აღნიშნული გამოწვეულია ძირითადად გამოყენებული გრძივგანივი სქემის დროს გვირაბის აეროდინამიკური წინააღმდეგობის ხელოვნური გაზრდით. გარდა ამისა, აღსანიშნავია სავენტილაციო ფანჯრების არასათანადოდ მოწყობა, ბუნებრივი წევის დეპრესიის გაუთვალისწინებლობა, სავენტილაციო სისტემის გაუმართავობა და, რაც ყველაზე მთავარია, გრძივ-განივი სქემის არაეკონომიურობა, რაშიც ქვემოთ დავრწმუნდებით. საქმეს ვეღარ შველის სავენტილატორო დანადგარების გაუმართლებლად დიდი სიმძლავრეც და სისტემა მუშაობს არსებითი ხარვეზებით. ოპტიმალურად მიგვაჩნია ისეთი სისტემა, რომელსაც შეეძლება გვირაბის ხარისხიანი განიავება მინიმალური დანახარჯებით, ვენტილატორების მუშაობის ყველაზე მარტივი და ეკონომიური რეჟიმის პირობებში. უფრო მეტი სიცხადისათვის აღვნიშნოთ, რომ არ არის მართებული პრინციპი, რომელიც ჩადებულია საპროექტო გადაწყვეტაში, ანუ საწყისი პირობა, რომ ყველა სავენტილაციო ფანჯარაში უნდა გადიოდეს ჰაერის თანაბარი რაოდენობა; გაუმართლებელია სავენტილაციო ფანჯრების კვეთები და კონსტრუქცია; განიავების გრძივ-განივი სისტემა მიუღებელია აგრეთვე მისი არაეკონომიურობის გამო. ქვემოთ ამ საკითხებს უფრო გაშლილად შევეხებით, მაგრამ მანამდე ვაჩვენოთ თუ რა გვიჯდება გრძივ-განივი სისტემის გამოყენება. გვირაბის აეროდინამიკური წინააღმდეგობა გამოითვლება ფორმულით r = αpl /9,81s3, (1) 2 სადაც r არის გვირაბის აეროდინამიკური წინააღმდეგობა, კილომიურგი (kμ); αგვირაბის აეროდინამიკური წინააღმდეგობის კოეფიციენტია, ბეტონის გამაგრებისათვის α=0,0049 ნ.წმ2/მ4; p გვირაბის კვეთის პერიმეტრია, მ; l გვირაბის სიგრძეა, მ; s კვეთის ფართობია, მ22 ამ ფორმულით მიღებული სიდიდის განზომილებაა ნ.წმ2/მ8, რაც აეროდინამიკური წინააღმდეგობის სპეციალური საზომი სიდიდეა და კილომიურგად (kμ) იწოდება. თვით kμ მსხვილი ერთეულია, (1) ფორმულით მცირე სიდიდეები მიიღება და ამიტომ პრაქტიკაში შეფასების სიმარტივისათვის სარგებლობენ 1000-ჯერ მცირე საზომი ერთეულით მიურგით (μ). ე.ი., (1) ფორმულა r = 101,94 αlpl/1s3 სახით იძლევა აეროდინამიკურ წინააღმდეგობას მიურგებში, ხოლო დეპრესიის განსაზღვრა საჭიროებს სათანადო ფორმულაში σr სიდიდის ჩასმას კილომიურგებში. აღნიშნული მცირე უხერხულობას იწვევს და მხოლოდ ყურადღებაა საჭირო, რაც ძნელი არაა. მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ სხვადასხვა ქვეყნებში იყენებენ კილომიურგის შესაბამის სხვადასხვა დასახელების და სიდიდის ზომსადარებს, ხოლო საკითხით დაინტერესებულ სპეციალისტებს მოუხდებათ სხვადასხვა ქვეყნებში წარმოებული გამზომი ხელსაწყოებითა და ვენტილატორებით სარგებლობა, მაშინ საკითხი არც ისე მარტივი აღმოჩნდება, როგორც ეს ერთი შეხედვით ჩანს. ყოველ შემთხვევაში, მიზანშეწონილად მიგვაჩნია აღვნიშნოთ, რომ ასეთი სიდიდეები იხმარება ყოფილ სოციალისტური ბანაკის ქვეყნებში, აშშ, საფრანგეთში და გერმანიაში (გერმანიაში იწოდება ვაისბახად w), ხოლო ინგლისში სარგებლობენ ატკინსონითა და მიწი პრაქტიკული ერთეულით. აღნიშნულ ერთეულებს შორის ასეთი თანაფარდობაა 1kμ = 1000μ = 1w = 164ატკ = 8,75 პ.ე. [2]. ამ ფორმულის თანახმად რიკოთის გვირაბის სატრანსპორტო გაბარიტის აეროდინამიკური წინააღმდეგობა არის r= 0,0049x34x1700/9,81x603 = 0,134μ იგივე სიდიდე ერთი ფრთისათვის შეადგენს 0,067μ, ხოლო სავენტილაციო არხისათვის 2,212μ. სიმარტივისა და კონკრეტულობისათვის ავიღოთ ჰაერის ხარჯი, რომელიც გათვალისწინებულია პროექტით. ეს ის შემთხვევაა, როცა აღმოსავლეთის და დასავლეთის პორტალებთან მუშაობს თითო ვენტილატორი და ყოველი მათგანი გვირაბის ორივე ფრთიდან სავენტილაციო არხის გავლით გაიწოვს 90 მ1/წმ ჰაერს. გრძივი სქემის გამოყენების შემთხვევაში მხოლოდ გვირაბში გაივლიდა 180 მ3/წმ ჰაერის ხარჯი. შესაბამისად, არხი სქემიდან ამოვარდებოდა და მთელი გვირაბის აეროდინამიკური წინააღმდეგობის გადასალახად საკმარისი იქნებოდა h:42,6 პა (σr:0,000134kμ) სიდიდის დეპრესიის ხარჯი, რომელიც იანგარიშება შემდეგი ფორმულით [3] h = 9,81σr q2, (2) სადაც h — ვენტილატორის მიერ განვითარებული დეპრესიაა პა; σr —სავენტილაციო ქსელის მთლიანი აეროდინამიკური წინააღმდეგობაა, кμ; q — ჰაერის ხარჯია გვირაბში, მ3/წმ. საპროექტო გადაწყვეტის თანახმად გვირაბის მხოლოდ 0-1 და 0'-1' უბნებზე (ნახ. 1.) არის ჰაერის მაქსიმალური ხარჯი 90 მ3/წმ. ყოველი ფანჯრის გავლისას სუფთა ჭავლს აკლდება 2,25 მ3/წმ, რომელიც ემატება გაჭუჭყიანებულ ნაკადს ისეთნაირად, რომ ბოლო, 40-ე ფანჯარაში და, შესაბამისად 39—40 და 39'-40' უბნებზე, ჰაერის ხარჯია 2,25 მ3/წმ. ფანჯრების სათანადო კონსტრუქციის შემთხვევაში სავენტილაციო არხის გვირაბისა და ფანჯრების აეროდინამიკური წინააღმდეგობის გადალახვაზე დახარჯული დეპრესია პირველი მიახლოებით არ უნდა აღემატებოდეს (2) ფორმულით გაანგარიშებულ დეპრესიას ჰაერის მაქსიმალური რაოდენობისათვის (90 მ3/წმ). ასეთ შემთხვევაში ყოველი ფრთისათვის h=181,l პა (σr =0,002279 кμ), ხოლო მთელი გვირაბისათვის h=362,2 პა. 3 სინამდვილეში, ფანჯრების კონსტრუქციული უვარგისობის გამო, დეპრესიის ხარჯი დაახლოებით 100 პასკალით მეტია და სისტემა უფრო არაეკონომიურად მუშაობს, მაგრამ აქ გვინდა შევადაროთ გამართული გრძივ-განივი სქემა გრძივთან. დეპრესიის სხვაობა 362,2-42,6=3l9,6 პა არის ის საფასური, რომელსაც ვიხდით გრძივგანივი სქემის გამოყენებისათვის იმ შემთხვევაში, თუ ის გამართული და სრულყოფილია. გრაფიკზე (ნახ. 2.) წირით 1 მოცემულია ამ გვირაბში გამოყენებული вод-21m ტიპის ვენტილატორის ინდივიდუალური მახასიათებელი მუშა თვალზე ფრთების 350 კუთხით დაყენების შემთხვევაში. ნახაზიდან ჩანს, რომ 319,6 პა ამ ვენტილატორისათვის მაქსიმუმია და მოცემული დეპრესიის განსავითარებლად ის ქსელიდან წაიღებს დადგმული სიმძლავრის, ანუ 500 კვტ შესატყვის ელექტროენერგიას. აღნიშნულის გათვალისწინებით, მხოლოდ იმიტომ, რომ ვიყენებთ განიავების გრძივ-განიე სქემას, წელიწადში ზედმეტად უნდა გადავიხადოთ f=365x24x500x0,124=543 120 ლარი (აქ 365 არის დღე-ღამეების რიცხვი წელიწადში, 24 — საათების რაოდენობა დღე-ღამეში, 500 —ვენტილატორის ძრავის სიმძლავრეა, 0,124 ელექტროენერგიის სატარიფო ღირებულებაა). სწორედ დეპრესიის და, შესაბამისად, დახარჯული ენერგიის დიდი სხვაობის გამო არის ექსპლუატაციის ნორმალური რეჟიმისათვის აუცილებელი გრძივ სქემასთან მიახლოებული სქემის, ან საკუთრივ გრძივი სქემის გამოყენება. მაშასადამე, თუ განიავების განივ პრინციპზე საერთოდ ავიღებთ ხელს და გვირაბს გავანიავებთ ისეთი გრძივი სქემით, რომლის დროსაც მავნე გამონაბოლქვები არ გადააჭარბებს ზდკ-ს გვირაბის მთელ სიგრძეზე, ეს იქნება საკითხის ოპტიმალური გადაწყვეტის გზა, ზემოაღნიშნული 543 120 ლარის ეკონომიის თანხლებით. მით უმეტეს, რომ გვირაბში გამოყენებული გრძივ-განივი სქემა ვერ იმუშავებს იმ პარამეტრებით, რაც საპროექტო გადაწყვეტაში არის ჩადებული. როგორც გრაფიკიდან ჩანს (ნახ. 2.), წირზე 1 რეჟიმის მე-2 წერტილს შეესაბამება პარამეტრები 90 მ3/წმ და დაახლოებით 181 პა ამავე დროს 181 პა, ზემოთ მოტანილი გათვლების თანახმად, არის ერთი ფრთის წინააღმდეგობის გადასალახი დეპრესია. ამიტომ რჩება შთაბეჭდილება, თითქოს მოცემულმა სისტემამ უნდა შეძლოს გვირაბის ერთი ფრთიდან 90 მ3/წმ ჰაერის გაწოვა. სინამდვილეში ფანჯრების მაღალი აეროდინამიკური წინააღმდეგობის გამო ვენტილატორი მოცემულ სისტემაზე ბუნებრივი წევის არარსებობისას მუშაობს რეჟიმის მე-3 წერტილის შესაბამისი პარამეტრებით-73 მ3/წმ, 280 პა. მარტივად გამოითვლება, რომ ერთ ფრთაზე განლაგებული ფანჯრების საერთო წინააღმდეგობის გადალახვაზე საჭიროა დაახლოებით 100 პა (280—181), ხოლო თვით წინააღმდეგობა 1,91 μ ტოლია. ზამთრისა და ზაფხულის პირობებში, იმ ფრთაზე, საიდანაც არის მომართული ბუნებრივი წევა, რეჟიმის წერტილია 8, ხოლო მეორე ფრთაზე 9, შესაბამისი ჰაერის ხარჯებით 65 და 80 მ3/წმ. მაშასადამე, ფანჯრების დიდი წინააღმდეგობებისა და ბუნებრივი წევის გავლენის გაუთვალისწინებლობის გამო ვენტილაციის რეჟიმი დარღვეულია. პროექტით გათვალისწინებული 2,25 მ3/წმ ჰაერის ნაცვლად ერთ-ერთი ფრთის ცენტრალური ფანჯრიდან გაიწოვება 1,63 მ3/წმ, ანუ 72 %. 4 ნახ. 1. რიკოთის ავტოსაგზაო გვირაბის ვენტილაციის პრინციპული სქემა:  ჰაერის სუფთა ნაკადი;  გაჭუჭყიანებული ნაკადი; f ვენტილატორები, qსავენტილაციო ფრთის გასანიავებელი ჰაერი; qფანჯრებში გამავალი ჰაერი, 0,1,0’,1’,...უბნების საზღვრები. ნახ. 2. вод-21m ვენტილატორის მახასიათებელი: 1 — ინდივიდუალურად ჩართული ვენტილატორის მახასიათებელი, 2,3,4,8,9 — მუშაობის რეჟიმის შესაბამისი ჭრილები 5 —ჯამური მახასიათებელი, როცა პარალელურად არის ჩართული ორი ვენტილატორი, 6 — მახასიათებლის წარმოსახვითი სახე იმ შემთხვევისათვის, როცა ბუნებრივი წევა მიმართულია საწინააღმდეგოდ აღსანიშნავია, რომ ერთნაირი კვეთის მქონე დაბალი წინააღმდეგობის მქონე ფანჯრების შემთხვევაში მაქსიმალური ხარჯით ჰაერის გაწოვა მოხდება მხოლოდ ვენტილატორის ახლოს განლაგებული ფანჯრებიდან. გაწოვის პროცესში ჩართული ფანჯრების რაოდენობის ზრდის კვალობაზე იზრდება ფანჯრების წინააღმდეგობა, ხარჯი იკლებს და ბოლოს დგება ზღვარი, როცა ჰაერი გაიწოვება ყველა ფანჯრიდან, მაგრამ გაწოვილი ჰაერის რაოდენობა მკვეთრად ეცემა. რიკოთის სავენტილაციო სისტემის ფანჯრები არ არის ოპტიმალური და მიახლოებულია აღწერილ ბოლო შემთხვევასთან. მართლაც, იმისათვის რომ პირველ და მე-40 ფანჯრებში გაიწოვებოდეს ჰაერის თანაბარი რაოდენობა, საჭიროა 0-1-1'-0' და 0-40-40'-0' უბნებს (ნახ. 1.) ჰქონდეს ერთნაირი აეროდინამიკური წინააღმდეგობა, რაც მიიღწევა პირველი ფანჯრის კვეთის შემცირებით. ანალოგიურად — სხვა დანარჩენი კვეთებისათვისაც საბოლოო ჯამში საერთო კვეთი მცირდება აღწერილ ბოლო ზღვრამდე, რასაც აჩვენებს მითითებული წინააღმდეგობა. 5 როგორც აღინიშნა, q90 მ3/წმ ჰაერის ხარჯის შემთხვევაში, საპროექტო გადაწყვეტის თანახმად, ყოველი ფანჯრიდან გაიწოვება q=2,25 მ3/წმ ჰაერი. ასეთ შემთხვევაში ბოლო ფანჯარაში და 39-40 უბანზე გადის 2,25 მ3/წმ ხარჯი და ჰაერის სიჩქარე შეადგენს 2,25/60=0,0375 მ/წმ. თუ გავითვალისწინებთ უბნის სიგრძეს, მაშინ 15 წუთი მაინც დასჭირდება ამ უბნიდან ჰაერის სრულ გაწოვას. სინამდვილეში ეს ფაქტორი, ისევე როგორც ბუნებრივი წევის უარყოფითი გავლენა, აგრეთვე ფანჯრების საერთო მაღალი წინააღმდეგობა, იწვევს იმას, რომ გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში არ არის კარგი განიავება, რაც გრძივ-განივი სისტემის თანმდევი ნაკლია. ფანჯრებზე საუბარი დავამთავროთ იმის აღნიშვნით, რომ ყველა მათგანის კვეთი უნდა იყოს ერთნაირი, უნდა იცვლებოდეს 5—7 მ2 დიაპაზონში და მათი შემდეგი დარეგულირება უნდა ხდებოდეს განლაგების ადგილის, ბუნებრივი დეპრესიის სიდიდისა და საჭირო ჰაერგანაწილების მიხედვით. აღნიშნულით მხოლოდ იმის დადასტურება გვინდა, რომ გრძივ-განივი სქემა ჩვენთვის არ არის უცხო, ვხედავთ მის გაუმჯობესების გზებსაც, მაგრამ მასზე მაინც უარს ვამბობთ და არ მივიჩნევთ ოპტიმალურად და მისაღებად, ხოლო გვირაბში გამოყენებული კონკრეტული ვენტილატორები კრიტიკას ვერ უძლებენ. ეს ვენტილატორები არის საშახტო, რომელთა მწარმოებლობა იცვლება მცირე დიაპაზონში, მიმმართველი აპარატების მეშვეობით, ხოლო ტრანსპორტის მოძრაობის ციკლურობის გამო ვენტილატორებისავის აუცილებელია მწარმოებლობის დიდ დიაპაზონში ცვალებადობა და მისი მარტივად განხორციელების შესაძლებლობა. შეცდომა არ უნდა დაგვაშვებინოს იმან, რომ თითქოს ამჟამად გამოყენებული ვენტილატორების მწარმოებლობის დიდ ფარგლებში შეცვლა შეიძლება მუშა თვლებზე ფრთების დაყენების კუთხის შეცვლით. საქმე ისაა, რომ დაყენების კუთხის შეცვლა, როგორც წესი, ხდება ქარხანაში და ამას უმეტესწილად ახლავს ძრავის შეცვლაც. ამგვარად, არსებული ვენტილატორები სატრანსპორტო გვირაბების სავენტილაციოდ გამოუსადეგარია და ისინი შესაცვლელია. აღნიშნული დასტურდება ელექტროენერგიაზე წლიურად დასახარჯი თანხის მიხედვითაც. პორტალებთან თითო-თითო ვენტილატორის მუშაობის შემთხვევაში წლიურად მოხმარებული ელექტრო ენერგიის თეორიული ფასია f=365x24x0,8x1000x0,124=868 992 ლარი, ხოლო ორ-ორი ვენტილატორის მუშაობის შემთხვევაში 1 737 844 ლარი. სინამდვილეში, თეორიულად გადასახდელი თანხა ამ ორ სიდიდეს შორის უნდა იმყოფებოდეს, ტრანსპორტის მოძრაობის ციკლურობის გამო. განიავების გრძივი სისტემებიდან ჩვენ რეკომენდაციას ვაძლევთ თანამედროვე ჭავლური ვენტილატორების გამოყენებას, რომლებითაც შესაძლებელი იქნება ბუნებრივი წევის სრული და ეფექტიური გამოყენება. გარდა ამისა, ჭავლური ვენტილატორები არ საჭიროებენ რეზერვს, რადგან მათი დიდი რიცხვი საშუალებას იძლევა რომელიმე მათგანის სარემონტო მომსახურება შესრულდეს გვირაბის ვენტილაციის ხარისხის არსებითი გაუარესების გარეშე. ჩვენ ვთავაზობთ ინგლისში დამზადებულ ვენტილატორებს, რომლებიც გერმანიაში დამზადებული თავსებადი ავტომატური რეგულირებისა და მართვის სისტემებით იქნება აღჭურვილი და რომლებიც ტექნიკური სრულყოფის ხარჯზე წლიურად მოიხმარენ არაუმეტეს 200 000 ლარის ღირებულების ელექტროენერგიას, ხოლო მათი შეძენისა და მონტაჟის ხარჯები შესაბამისად უტოლდება 394 500 და 138 000 ევროს. ჭავლური ვენტილაციის ეფექტი უფრო მეტი იქნება სავენტილაციო არხის მოხსნის შემთხვევაში, რადგან კვეთის ფართის გაზრდით, როგორც (1) ფორმულიდან ჩანს, 6 აეროდინამიკური წინააღმდეგობა მკვეთრად მცირდება. თეორიულად წინააღმდეგობა არსებულ გრძივ-განივ სქემასთან შედარებით 15-ჯერ მაინც შემცირდება, რაც უფრო მეტად შეუწყობს ხელს გვირაბის ვენტილაციას ბუნებრივი ვენტილაციის ხარჯზე, ხოლო ხელოვნური ვენტილაციისას კიდევ უფრო შეამცირებს ქსელიდან მოხმარებულ ელექტროენერგიას და შესაბამისად, დანახარჯებს ვენტილაციაზე. ნახ.3. რიკოთის საავტომობილო გვირაბის აეროდინამიკური მახასიათებელი ნახ. 3-ზე მოცემულია გვირაბის სატრანსპორტო გაბარიტის თეორიული გზით მიღებული აეროდინამიკური მახასიათებელი, საიდანაც ჩანს რომ გვირაბი მიეკუთვნება ადვილად სავენტილაციოთა კატეგორიას. ამავე გრაფიკიდან ისიც ჩანს, რომ თუ მოცემულ გვირაბში ბუნებრივი წევა იქნება სტაბილური და დაახლოებით 20 პასკალის ფარგლებში, მაშინ, ტრანსპორტის მოძრაობის ციკლურობიდან გამომდინარე, შესაძლებელი იქნება ვენტილატორების გამორთვა ღამით მაინც, რადგან ჰაერის ბუნებრივი მიწოდება იქნება 120 მ3/წმ მახლობლობაში. ბუნებრივი წევა გეოგრაფიული გარემოს დამახასიათებელი, კლიმატზე დამოკიდებული პარამეტრია, რის გამოც თეორიულად მხოლოდ მიახლოებით გამოითვლება. პრაქტიკულად უსარგებლოა ასევე ანალოგიის პრინციპის გამოყენება, მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ ფასანაური ყაზბეგის ტრასაზე მაქსიმალური ბუნებრივი წევა აღწევს 750 პასკალს [5], პირველი მიახლოებით შეიძლება იმის დაშვება, რომ 20 პასკალის სტაბილური სიდიდის მქონე ბუნებრივი წევის არსებობა ამ გვირაბისათვის სავსებით სავარაუდოა. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულის საფუძველზე შეიძლება იმის მტკიცება, რომ რიკოთის გვირაბისათვის აუცილებელია განიავების გრძივ სქემაზე გადასვლა, რითაც გვირაბი უფრო უკეთესად და ეკონომიურად განიავდება. აღნიშნული სქემა არალეგალურად ამჟამადაც გამოიყენება ამ გვირაბში, რადგან ვენტილაციაზე ელექტროენერგიის ფაქტობრივი დანახარჯები წელიწადში არ აღემატება 120 ათას ლარს. თეორიულთან დიდი განსხვავება არ არის თეორიის მიზეზი, მიზეზი უნდა ვეძებოთ ვენტილატორების უმუშევრობაში დღე-ღამის უმეტეს დროს ელექტროენერგიის დაზოგვის მიზნით, რაც, არაპირდაპირ, საკმარისი ბუნებრივი წევის დასტურია. ამიტომ სავენტილაციო არხის დემონტაჟით და, ამის გამო, 7 წინააღმდეგობის 15-ჯერ შემცირებით ბუნებრივი წევა და ვენტილატორებიც უფრო უკეთესად იმუშავებს განხილულ გვირაბში. დასკვნები: 1. რიკოთის საავტომობილო გვირაბის სავენტილაციო სისტემა მოითხოვს არსებით გაუმჯობესებას და მოდერნიზაციას. 2. მოდერნიზაციის ძირითად მიმართულებად მიგვაჩნია განივი განიავების სქემაზე ხელის აღება და გრძივი განიავების ჭავლური პრინციპის გამოყენება, რომელიც 15-ჯერ მაინც შეამცირებს გვირაბის აეროდინამიკურ წინააღმდეგობას ამჟამინდელთან შედარებით. 3. ამჟამად გამოყენებული საშახტო ვენტილატორები ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა შეიცვლოს სატრანსპორტო გვირაბებისთვის განკუთვნილი ენერგოდამზოგი ინვენტორული მართვის მქონე ვენტილატორებით, რაც, ყველაზე უარეს შემთხვევაში, წინასწარი შეფასებით, წელიწადში დაახლოებით 1 მლნ ლარის ეკონომიის წინაპირობაა. ლიტერატურა: l. ო. ლანჩავა, შ.ონიანი, ვ.კალატოზიშვილი, მ.თათარიშვილი, თ.ფირცხალავა, თ.მაჭავარიანი. ავტოსაგზაო გვირაბების სავენტილაციო სისტემების მდგრადი და ეკონომიური ფუნქციონირების მეთოდების კვლევა ეკოლოგიური მოთხოვნების გათვალისწინებით. თბილისი: მეცნ. აკად. სამთო ინსტიტუტი,2001. 20 გვ. 2. ი ლანჩავა. ჰიგროსკოპიული თბომასაგაცვლა მიწისქვეშა ნაგებობებში. თბილისი: "ტექნიკური უნივერსიტეტი„, 1999. 272 გვ. 3. ушаков к.з.‚ бурчаков a.c пучков л.а.‚ медведев и. и. аэрология горных предприятий. — м.: “недра”, 1987. 422 с. 4. храпов 8.17, демешко e.a. hayмов с. н. u др. тоннели и метрополитены. м.: “транспорт”, 1989. 384 с. 5. შ. ონიანი, მ. ონიანი, ო. ლანჩავა კავკასიონის ქედში გაყვანილი სატრანსპორტო გვირაბების სავენტილაციო სისტემებზე მოქმედი ბუნებრივი წევის განაწილების ხასიათი// სტუ შრომები, 1991, n92 (375). об оптимальной системе проветривания рикотского автодорожного тоннеля 0.a. ланчава, д. гордадзе основные характеристики рикотского автодорожного тоннеля: длина 1700 м, площади поперечного сечения транспортной зоны 60 м2 и вентиляционного канала -17 m2, система вентиляции продольно-поперечная. свежий воздух поступает в тоннель через западный и восточный порталы и отсасывается с помощью четырех вентиляторов типа вод-21 м, установленных у порталов. из транспортной зоны тоннеля отсос осуществляется через окна, расположенные в шахматном порядке в фальшь потолке тоннеля, в два ряда по 40 окон в каждом ряду. регулировка проходного окон производится в/ручную с помощью шиберов площадь поперечного полностью открытого окна составляет 0.5 мг. отмеченная система вентиляции не 8 обеспечивает тоннель необходимым количеством воздуха при максимальной движения автотранспорта. кроме того, потребляется большое количество электроэнергии из-за применения нерегулируемых шахтных вентиляторов и некачественной конструкции окон. в настоящей работе предлагается применение продолной схемы вентиляции с применением струйных вентиляторов. в результате осуществления предложенных мероприятий ожидается годовая экономия около l млн лари. ил. 3. библ. 5. on optimum system of ventilation of the rikoti motor road tunnel о. lanchava, d. gordadze the main characteristics of the rikoti motor road tunnel are: length -l 700 m. cross-section areas of transport zone -60 m2 and of air duct 17 m2, ventilation system is longitudinal-cross wise. fresh air gets into the tunnel through east and west portals and is sucked off with the help of four ventilators вод21м mounted at the portals. draw off from transport zone of the tunnel is realized through windows arranged in chessboard order in tunnel falce ceiling, in two rows of 40 windows in each row. flow section of the windows is regulated manually with the help of gates. the cross-section area of the fully open window is 0.5 m2. the mentioned system of aeration does not provide the tunnel with the necessary quantity of air at maximum intensity of motor transport motion. besides, a great quantity of electric power is consumed as there are used nonregulated mine fans and poor quality window constructions. the given work proposes using the longitudinal ventilation diagram with jet fans. as a result of realization of the proposed measures the annual economy of about l mln lari is expected. ill.3, bibl.5. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 102 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.10 რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმის განვითარების თავისებურებები 1ავთანდილ ტუკვაძე, 2ვალერიან დოლიძე, 3ელენე გელაშვილი 1თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, პოლიტიკის მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი; 2თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, ასისტენტ პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, პროფესორის ასისტენტი, სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის სწავლის მენეჯმენტის განყოფილების უფროსი ანოტაცია რუსეთის ავტორიტარული პოლიტიკური რეჟიმი განსაზღვრავს რუსეთის აგრესიულ ქმედებებს, როგორც საშინაო ისე საგარეო ასპარეზზე და ამდენად პრობლემის შესწავლა აქტუალურია, როგორც თეორიული, ასევე, პრაგმატული თვალსაზრისითაც. პოლიტიკური რეჟიმის მთავარი თავისებურება რუსულ სინამდვილეში მისი ჰიბრიდული ბუნებიდან მომდინარეობს: მასში დომინანტია ავტორიტარულ–ავტოკრატიული რეჟიმის მახასიათებლები, მაგრამ ის არ არის ტრადიციული ავტორიტარიზმი, რომლის თეორიას და პრაქტიკას ჩვენ ისტორიიდან ვიცნობთ: პირველი რიგში სპეციფიკა მისი პროპაგანდისტული დატვირთვიდან მომდინარეობს და სახელმწიფო მასმედიაზე კონტროლით აღწევს ინფორმაციულ დიქტატურას, რომელიც საკმარისია საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებისთვის და რეპრესიების აუცილებლობა შემცირებულია; მეორე თავისებურება ჰიბრიდულ ხასიათში მდგომარეობს, ერთმანეთის გვედით თანაარსებობენ დემოკრატიის („შეზღუდული პლურალიზი“, მრავალპარტიულობა, ოპოზიციური ტელევიზიები) და ტოტალიტარიზმის ელემენტები (მმართველი პარტიისა და სახელმწიფოს შერწყმა, საიდუმლო პოლიცია, ქვეშევრდომული კულტურა და სხვა), მესამე, თავისებურებაა მისი ავტოკრატიული ხასიათი, ვ. პუტინზე მორგებული კონსტიტუცია და საკანონმდებლო აქტები, რომლის აუცილებლობაზეც თვითონ საუბრობს პრეზიდენტი. რუსეთის ავტორიტარული რეჟიმის შესასწავლად ვიყენებთ ისტორიის ციკლური განვითარების თეორიას, რომლის მიხედვითაც პოლიტიკური მოდერნიზაციის ავტორიტარული ციკლები რუსეთში დაკავშირებულია გეოპოლიტიკურ წარმატებებთან, ხოლო ლიბერალიზაციის ხანმოკლე მცდელობები ყოველთვის კრახით მთავრდება და საშინაო და საგარეო პოლიტიკის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 103 წარუმატებლობებს უკავშირდება; ორივე შემთხვევაში ინიციატორად მმართველი ელიტები გვავლინება, ხოლო ხალხი მხოლოდ ავტორიტარული რეჟიმის მხარდამჭერ როლში გვევლინება და ამდენად მიჩნიათ მკვლევარებს, რომ რუსეთში სამოქალაქო საზოგადოებამ სუბიექტობა ვერ შეიძინა; მიგვაჩნია, რომ რუსეთის პოლიტიკური კულტურა განმსაზღვრელ გავლენას ახდენს რეჟიმის ხასიათზე (ვეყრდნობით ალმონდისა და ვერბას კონცეფციას), ხოლო პოლიტიკური კულტურის ძირითადი მახასიათებლებია: ძლიერი სახელმწიფოსა და ლიდერის რწმენა, ველიკორუსული– მესიანისტური შოვინიზმი, რომელიც რუსული იდენტობის იდეას წარმოდგენს და ხალხის მენტალიტეტის ნაწილია, ასევე, „სუვერენული დემოკრატიის“ სოციალური თანასწორობის იდეები, ქვეშევრდომული ორიენტაციები და იმპერიული აზროვნება, რომლებიც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში დომინანტურ როლს თამაშობს; ამდენად, არასწორია მკვლევართა და სახელმწიფო მოღვაწეთა მოსაზრება, რომ შოვინიზმი მხოლოდ პუტინიდან მომდინარეობს; მიზეზი ხალხშიცაა და გამოთქმა, რომ ხალხი ყოველთვის მართალია, სიმართლეს არ შეესაბამება. ნაშრომში დასტურდება ვარაუდი (ჰიპოთეზა), რომ რუსეთის განვითარების ბუნებრივი გზაა ავტორიტარიზმი, რადგანაც ათეული წლები დაჭირდება (ხელისუფლების პოლიტიკური ნების შემთხვევაში) ავტორიტარული კულტურის ელემენტების აღმოფხვრას მოქალაქეების ცნობიერებიდან, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ილექებოდა მათ ცნობიერებაში და თაობიდან თაობას გადაეცემოდა. საკვანძო სიტყვები: ავტორიტარიზმი; ჰიბრიდული; მოდერნიზაციის ციკლები; რეჟიმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 104 შესავალი. პოლიტიკური რეჟიმების კვლევის პრობლემატიკა თანამედროვეობის აქტუალურ საკითხებს განეკუთვენება, განსაკუთრებით ახალ დემოკრატიებში, რომლებშიც სხვა ქვეყნებთან ერთად პოსტსაბჭოთა ქვეყნებიც მოიაზრება; ამ კონტექსტში განსაკუთრებულად აქტუალურია ვ. პუტინის ეპოქაში რუსეთის ავტორიტარული რეჟიმის შესწავლა, რადგანაც დიდია მისი გავლენა ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების სუვერენიტეტზე და ამის ყველაზე ნათელი დადასტურებაა პოსტსაბჭოთა პოლიტიკური პროცესების დინამიკა საქართველოში, მოლდოვაში, სომხეთში, შუა აზიასა, ბალტიის ქვყნებში და განსაკუთრებით უკრაინაში დღეს განვითარებული პროცესები; რუსეთის სახელმწიფოს სამხედრო გაძლიერებამ უფრო აგრესიული გახადა საგარეო პოლიტიკური კურსი: ვ.პუტინმა ნატოს წევრ ქვეყნებს, პირველ რიგში აშშ–ს წაუყენა ულტიმატუმი, რომ უარი თქვან გაფართოებაზე და თავიანთ რიგებში აღარ მიიღონ უკრაინა, საქართველო და მოლდოვა; ფაქტობრივად, ეს ნიშნავს ამ ქვეყნებისთვის სუვერენულ არჩევანის უფლების წართმევას, რაზეც ნატოს წევრი ქვეყნების პასუხი ცალსახად უარყოფითი იყო. რუსეთის აგრესიული საგარეო და საშინაო პოლიტიკა პირველ რიგში რეჟიმის ხასიათიდან მომდინარეობს და ამდენად მნიშვნელოვანია ვიკვლიოთ რუსული ავტორიტარიზმის ბუნება, განვითარების ტენდენციები, თავისებურებები, რომელიც მას გააჩნია და მხოლოდ რუსეთის სპეციფიკას გამოხატავს. ნაშრომში პოლიტიკური რეჟიმის სხვადასხვა თეორიულ მოდელებზე დაყრდნობით შესწავლილია რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმის თავისებურებები: კერძოდ, პოსტსაბჭოთა პოლიტიკური რეჟიმის სპეციფიკა სრულიად ახალ მიდგომებს და ანალიზს საჭიროებს– საკმარისი არ არის ტრადიციული დეფინიცია ავტორიტარული, ტოტალიტარული რეჟიმების, რომელთა იდეალური მოდელები საბჭოთა, გერმანული, ჩინური ან სხვა მოდელების ისტორიულ გამოცდილებებს ეყრდნობა; ნაშრომში გარკვეული ადგილი დაეთმობა რუსეთის სახელმწიფოს ძირითად კანონში ცვლილებებს, რომელთა მიზანი ავტორიტარიზმის გაძლიერება და პრეზიდენტ პუტინზე პერსონალურად მორგებული კონსტიტუციური ნორმების ჩამოყალიბება იყო, ასევე, მოქალაქეების პოლიტიკური და სამოქალაქო უფლებების შეზღუდვას სხვადასხვა დროს სათათბიროს ინიციატივით მიღებული საკანონმდებლო აქტების ანალიზს; სტატიის მესამე ნაწილი ეთმობა რუსეთის ციკლური განვითარების თეორიის ანალიზს, პოლიტიკურ კულტურას, რომლის ქვეშევრდომული ხასიათი, რუსი ხალხის მენტალიტეტი, „გეოპოლიტიკური ნევროზი“, იმპერიულ–მესიანისტური აზროვნება, რუსული სამყაროს– სახელმწიფოებრივი პატრიოტიზმის, „სუვერენული დემოკრატიის“ დოქტრინა, „ველიკორუსული შოვინიზმის“ გამაერთიანებელი იდეა, თანამედროვე რუსეთის იდეოლოგიური და ღირებულებითი ორიენტირებია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 105 ჩვენი ვარაუდი, ჰიპოთეზა, შემდეგნაირად ჩამოვაყალიბეთ: რუსეთის პოლიტიკური ისტორიის დინამიკა, გეოპოლიტიკური მდებარეობა, სახელმწიფოს ზომა, ქვეშევრდომული პოლიტიკური ორიენტაციები, ხალხის იმპერიულ–მესიანისტური მენტალიტეტი, პუტინის რეჟიმის ხანგრძლივობა მიუთითებს რომ ავტორიტარიზმი რუსეთის განვითარების ბუნებრივი გზაა და არ უნდა ველოდოთ შორეულ პერსპექტივაში დემოკრატიის გამარჯვების პერსპექტივას. კვლევის პროცესში ისტორიულ–შედარებითი მეთოდთან ერთად ვიყენებთ რაოდენობრივი კვლევის მეთოდს, სოციოლოგიური კვლევის მასალებს, სამეცნიერო ლიტერატურას. რუსული ავტორიტარიზმის ჰიბრიდული ბუნება. რუსეთის პოლიტიკური ცხოვრების განვითარების დინამიკა გარდამავალ პერიოდში მოითხოვს ანალიტიკურ შეფასებებს: საჭიროა თეორიულ ჭრილში გავიაზროთ ავტორიტარული რეჟიმის განმტკიცებასთან გვაქვს საქმე თუ თანდათანობით ყალიბდება ტოტალიტარული რეჟიმის სეგმენტები, რომელიც წარმატებულია თანამედროვე ჩეჩნეთში; შესაძლებელია თუ არა რუსული საზოგადოება გახდეს დემოკრატიული გარდაქმნების სუბიექტი და შესუსტდეს ავტორიტარული რეჟიმისადმი მხარდაჭერის მრავალსაუკუნოვანი ტრადიცია. ზოგადი თეორიული მოსაზრებები რუსეთის თანამედროვე რეჟიმის მიმართ არაერთგვაროვანია, ამის მიზეზი გარდა განსხვავებული მეთოდოლოგიებისა უპირველეს ყოვლისა რეჟიმის განვითარების დინამიკიდან მომდინარეობს: ფაქტია, რომ გაიდარის ლიბერალურმა რეფორმებმა რუსეთი ჩიხში შეიყვანა, გარდა ეკონომიკური კოლაფსისა (დეპოლტი), ქვეყანა დადგა რეალური დაშლის წინაშე და ერთ დროს დიდი და ძლიერი იმპერია კვაზი სახელმწიფოდ იქცა და ვ. პუტინის მოსვლით ლიბერალურ ღირებულებებზე დაფუძნებული ეკონომიკური და პოლიტიკური სისტემა მთლიანად შეიცვალა. ვ. პუტინის მმართველობას თავდაპირველად 2012–2014 წლამდე მკვლევარები ჰიბრიდულ, რბილ, კონკურენტული ავტორიტარიზმის კონტექსტში განიხილავენ, რადგანაც მართალია პოლიტიკური კონკურენცია, მედიის თავისუფლება შეზღუდული იყო სხვადასხვა რესურსების გამოყენებით, მაგრამ დაშვებული იყო მრავალპარტიული არჩევანის შესაძლებლობა და ხელისუფლების შენარჩუნების მიზნით ძალას უკიდურეს შემთხვევაში მიმართავდა მმართველი ელიტა, რომელსაც ჰქონდა მოსახლეობის დიდი ნაწილის მხარდაჭერა. პოლიტიკური რეჟიმის შემდგომი გაძლიერება–განმტკიცების, ავტორიტარული კონსოლიდაციის მიმართულებით–ავტორიტარიზმის მსუბუქი ფორმებიდან უფრო მკაცრ– ყოვლისმომცველ ავტორიტარიზმზე გადასვლა დაიწყო 2014 წელს ყირიმის ანექსიის შემდეგ, რომელმაც განაპირობა მოსახლეობის მილიტარისტული მობილიზაცია ხელისუფლების გარშემო და კვლავ გააქტიურა იმპერიული მისწრაფებების სეგმენტები („გეოპოლიტიკური ნევროზი“): მოქალაქეების აზროვნებაში სახელმწიფო პოლიტიკის იდეოლოგიზაციით, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 106 ნაწილობრივ კომპენსირდა საბჭოთა კავშირის დაშლის, „დიდი გეოპოლიტიკური კატასტროფის“ (პუტინი) წყენით გამოწვეული არასრულფასოვნების კომპლექსი. ლევადა ცენტრის დირექტორს ლევ გუდკოვს მიაჩნია, რომ 2014 წლიდან რუსეთის პოლიტიკურ რეჟიმში ჩნდება პოსტოტალიტარული რეციდივები, რომლებიც ჯერ ტენდენციის სახითაა მოცემული და წარმოადგენს ძველი საბჭოთა ტოტალიტარიზმის რეანიმაციას და განსხვავებული კომპოზიციით გაგრძელებას; ლ. გუდკოვმა არგუმენტები შემდეგნაირად ჩამოაყალიბა: პირველი, პარტიისა და სახელმწიფოს შერწყმა, სახელმწიფო აპარატი (პრეზიდენტის ადმინისტრაცია) სრულად აკონტროლებს პარტიული კადრების რეკრუტირებას; მეორე, პირადი დომინანტური სისტემა–პოლიტიკური გადაწყვეტილებების უკიდურესი ცენტრალიზაცია. მესამე, საიდუმლო პოლიცია რომლებიც თავიანთი ფართო უფლებემოსილებების იურიდიული სივრცის გარეთ წყვეტენ ეკონომიკურ, საკადრო, მენჯმენტის და სხვა პრობლემებს; მეოთხე, ეკონომიკის პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოყენება და სახელმწიფოს სრული კონტროლი ეკონომიკურ რესურსებზე; მეხუთე, კრემლის მონოპოლია მასმედიაზე, რაც შესაძლებებლს ხდის მასობრივი პროპაგანდის პირობებში საზოგადოებრივი აზრის მანიპულირებას და ამცირებს მასობრივი ტერორის გამოყენების აუცილებლობას, რომელიც წარმატებული იყო მასობრივი უწიგნურობის პერიოდში. გამოიკვეთა იდეოლოგიაც, ეს არის „რუსული სამყაროს“, სახელმწიფო პატრიოტიზმის იდეოლოგია л. гудков (2015), მკვლევარები დიდი ნაწილი ლ. გუდკოვს ეთანხმებიან, რომ ტოტალიტარიზმისკენ მიდრეკილება იკვეთება რუსეთში, მაგრამ მიაჩნიათ, რომ ტოტალიტარიზმის ჩამოყალიბებაზე ძალიან ნაადრევია საუბარი, პირველ არგუმენტად ის გარემოება მოაქვთ, რომ ტოტალიტარიზმს ჭირდება ერთიანი მიზანი და იდეოლოგია, რომელიც დღევანდელ მმართველ ელიტას არ გააჩნია; მეორე არგუმენტია ის, რომ ტოტალიტარიზმის დროს არაფერი არ არსებობს რეჟიმის გარეთ, ხოლო დღეს კერძო საკუთრების არსებობის პირობებში ადამიანების დიდი ნაწილი სახელმწიფოს გარეთ არსებობენ; მესამე არგუმენტად მოაქვთ მმართველი ელიტის დარაზმულობისა და კონსპირაციის მაღალი დონე, რაც დღევანდელ ხელისუფლებრივ პოლიტიკურ ძალებს არ ახასიათებთ, მიუხედავათ იმისა, რომ ყირიმის ანექსიის რეალიზაციამ გაზარდა პუტინის გარშემო პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიმღები ელიტის ვიწრო ჯგუფის როლი; მეოთხე არგუმენტად ასახელებენ, მასობრივი ტერორის არ არსებობას. მოცემული არგუმენტებიდან ნაწილს შესაძლოა დავეთანხმოთ, თუმცა მათ მსჯელობა დაფუძნებულია ტოტალიტარული რეჟიმების კლასიკურ გაგებაზე, რომლებიც საბჭოთა ან ჩინურ გამოცდილებას ემყარება. რუსი მეცნიერი ტატიანა ვოროჟეიკინა წერს, რომ ავტორიტარულმა რეჟიმებმა თანამედროვე მსოფლიოსა და რუსეთში სახე იცვალა მას უნდა მივაკუთვნოთ პირველ რიგში ლათინური ამერიკის პოპულისტური რეჟიმები; მეორე რიგში ავტორიტარული მოდერნიზებული პერსონალისტური, ავტორიტარულ ბიუროკრატიული რეჟიმები т. ворожейкина (2009) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 107 დღეს რეპრესიული მექანიზმის ამოქმედება არ არის აუცილებელი, რადგანაც გაჩნდა მოქალაქეების მსოფლმხედველობისა და პოლიტიკური ორიენტირების მანიპულირების თანამედროვე საშუალებები–პირველ რიგში მხედველობაში გვაქვს მასმედიაზე სახელმწიფო კონტროლის გაძლიერება–ისტრუმენტალიზაცია; დღევანდელი ავტორიტარული რეჟიმები ძირითადათ მრავალპარტიულ გარემოში ვითარდებიან, ოთხმოცი პროცენტი პროპაგანდაზე მოდის და მხოლოდ ოცი პროცენტია რეპრესიების წილი რეჟიმის შენარჩუნების და ფუნქციონირების პროცესში (კლასიკური ტოტალიტარიზმის დროს 80% ძალადობა, 20% პროპაგანდა). ამ მოვლენას ინფორმაციული ბატონობის, დიქტატურის კონტექსტშიც მოიხსენიებენ; რუსული ტელევიზიები იქცნენ რა სახელმწიფო პროპაგანდის ისტრუმენტად და „სუპერ უმრავლესობის“ ინტერესების გამომხატველებად, შეძლეს, რომ ხალხის თვალში გაეპიარებინათ პრეზიდენტის იმიჯი, რომელიც წარმატებით უმკლავდება „დასავლეთის მავნე ქმედებებს რუსეთის თვითმყოფადობის წინააღმდეგ“ და იცავს მართლმადიდებლობის ტრადიციებზე დაფუძნებულ ეროვნულ ღირებულებებს; ოპოზიციური უმცირესობა წარმოდგენილი იქნა „უცხო ქვეყნის“ აგენტებათ და ანტიეროვნული ინტერესების გამტარებელ ძალად: ყოველივემ წარმატებული ნიადაგი შეამზადა ყოვლისმომცველი ავტორიტარიზმის დამკვიდრების გზაზე. ძალადობა და რეპრესიები ამართლებდა ეროვნული განვითარების დაბალ საფეხურზე მდგომ წერა–კითხვის უცოდინარ მოსახლეობაში; დღეისათვის რეპრესიულია ჩეჩნეთში კადიროვის მიერ დამყარებული „პოსტსაბჭოთა ტოტალიტარიზმის ნაირსახეობა“ (რომლის აუცილებლობა და შესაძლებლობა რუსეთის სხვა ტერიტორიებზე ჯერ–ჯერობით გამორიცხულია); ასეთი შემთხვევა იყო ქართულ სინამდვილეშიც, როცა აჭარას მართავდა ასლან აბაშიძე და იქ ავტორიტარიზმის ხარისხი გაცილებით მაღალი იყო ცენტრალურ ხელისუფლებასთან შედარებით; ასევე, იდეოლოგიის ძირითადი დანიშნულება არის მოსახლეობის დარაზმვა ხელისუფლების გარშემო გარკვეული მიზნის მისაღწევად და რაც მთავარია ქვეშევრდომული ორიენტაციების გამომუშავება, რომლის პროცენტულ რაოდენობაზეა დამოკიდებული ავტორიტარული და ტოტალიტარული რეჟიმების არსებობა; დღევანდელ რუსეთის ხელისუფლებას აქვს მსგავსი ბერკეტები ველიკორუსული შოვინიზმი, რუსული სამყაროს უნიკალურობა, აშშ–ის, ევროკავშირისგან „მტრის ხატის“ მოდელირების მდიდარი საბჭოთა პრაქტიკა, მართლამადიდებლური ღირებულებების და რუსული თვითმყოფადობის შენარჩუნების დაცვაზე ზრუნვა; თუმცა, ფაქტია, დღეისათვის რუსეთში არ არსებობს რწმენაზე დამყარებული მობილიზაცია ხელისუფლების გარშემო; გარკვეული აზრთა სხვადასხვაობაა რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმი თუ რამდენად არის პერსონალისტური; ამ შემთხვევაში სადაო ფაქტობრივად არაფერია: ვ. პუტინს აღიქვამენ და მოიხსენიებენ, როგორც ლიდერს და მის პიროვნულ დამსახურებებზე და ქარიზმულობაზეა ბევრად დამოკიდებული მმართველი პარტიისა და მთლიანდ ხელისუფლებისადმი ნდობა; რუსეთში ავტოკრატიული მმართველობის აუცილებლობა პუტინმა დაანონსა პირველი საპრეზიდენტო ვადით არჩევის დროს თავის საინაუგურაციო სიტყვაში: რუსეთში პრეზიდენტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 108 ის ადამიანია, რომელსაც პასუხს სთხოვენ ყველა საკითხზე; პუტინს ეკუთვნის სტოლიპინის სიტყვების პერეფრაზირება, მომეცით ოცი წელი და თქვენ ვერ იცნობთ რუსეთს, ასევე, 2012 წელს გამართულ პრესკონფერენციაზე მოქალაქეების კითხვაზე "რა მოუვა რუსეთს უახლოეს მომავალში?" ვ. პუტინმა უპასუხა, რომ "რუსეთს სჭირდება ავტოკრატიული რეჟიმი, წინააღმდეგ შემთხვევაში ის ვერ იარსებებს..." в. м.александровна (2020). პუტინის სახელს უკავშირებენ თანამედროვე რუსული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას; „არის პუტინი არის რუსეთი, არაა პუტინი არ არის რუსეთი“– განაცხადა სახელმწიფო დუმის სპიკერმა ვოლოდინმა. с. гуриев (2018); ალექსეი ზახაროვი წერს, რომ „ვეთანხმები, რომ მიმდინარე რუსეთის რეჟიმი პერსონალისტურია. არსებობს მტკიცებულება, რომ პუტინმა თავად გადაწყვიტა, რომ ყირიმი სწორედ რუსეთის ნაწილი უნდა ყოფილიყო. მისი აზრით (მაშინ 50%ზე მეტი ალბათობით) პუტინი პრეზიდენტის თანამდებობაზე მოკვდება თუ რევოლუცია ან გადატრიალება არ მოხდა“; а. захаров (2015); საფრანგეთის ყოფილმა პრეზიდენტმა ნ. სარკოზმა განაცხადა, რომ ვ. პუტინის ლიდერობა მნიშვნელოვანწილად განპირობებულია ინსტიტუტების სისუსტით და ასეთი უფლებამოსილებებით სარგებლობა შეუძლებელია საფრანგეთში, სადაც ურთიერთკონტროლის დემოკრატიული ინსტიტუტები ფუქციონირებენ; დღეისათვის, 2020 წლის კონსტიტუციური ცვლილებების ფონზე, რომელიც პერსონალურად ვ. პუტინის ხელისუფლებაში ხანგრძლივად დარჩენის მიზნით შეიქმნა უკვე სადაო არაა, რომ რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმი საერთო ეროვნული ლიდერის ინტერესებზეა მორგებული; პუტინმა პროპაგანდისტური მასმედიის საშუალებით შექმნა შეუცვლელობის ილუზია, როგორც ქვეყნის შიგნით ახალი დესტაბილიზაციის მოლოდინებით, ასევე, მოახდინა „მტრის ხატის“ კონსტრუირებით ქვეყნის გარეთ, ფაქტობრივად ააღორძინა ცივი ომის დროინდელი იდეოლოგიური ორიენტირები: დასავლეთი განსაკუთრებით აშშ–ი საფრთხეს უქმნის რუსეთის სახელმწიფოებრიობას და ეროვნულ თვითმყოფადობას, ამიტომ თვითიზოლაციის პოლიტიკა, განსაკუთრებით დასავლური სანქციების ფონზე აუცილებელია; პუტინი აღიქმება ეროვნული უსაფრთხოების გარანტად; ხალხს მოწონს დასავლეთთან რკინის ფარდის ჩამოფარება, რომელიც წარმატებული იყო ცივი ომის პერიოდში; პუტინმა მთლიანად შეცვალა საგარეო პოლიტიკური ვექტორი და აღმოსავლეთით გააქტიურა ურთიერთობები, სადაც ის უფრო კომფორტულად გრძნობს თავს (ეხლახან, პეკინის ოლიმპიადის გახსნის დღეს სი ძინპითან, ჩინეთის ლიდერთან მოლაპარაკებებისას მიაღწია ნატოს მიმართ წაყენებული ულტიმატუმისადმი მხარდაჭერას); ასევე, რუსეთის მოსახლეობის განწყობაც თანხვედრაშია პრეზიდენტის საგარეო ორიენტაციასთან: მოსახლეობის 64% თვლის რუსეთს არაევროპულ სახელმწიფოდ, მხოლოდ 29% არ დაეთანხმა მსგავს მსჯელობას „ლევდა ცენტრი“ (2021), ვ. პუტინს გაცილებით ურჩევნია ავტორიტარულ რეჟიმებთან ურთიერთობა, სადაც ერთი კაცის დონეზე უფრო მარტივად წყდება საკითხები და აქედან გამომდინარე რუსეთის მესიანისტური როლი ავტორიტარული რეჟიმების მხარდაჭერაში გამოიხატება, როგორც პოსტსაბჭოთა სივრცეში, ისე საერთაშორისო მასშტაბით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 109 პუტინის ხელისუფლებაში მმართველი ელიტის ბირთვი დაკომპლექტებულია უშიშროებისა და სხვა ძალოვანი სტრუქტურების კადრებით; პუტინს მიაჩნია, რომ ამ სფეროს წარმომადგენლებს შეუძლიათ ოპერატიულობის გამოჩენა და სწრაფი რეაგირება უმართვადი ქაოსური პროცესების დროს; პრეზიდენტის გარშემო გაერთიანებულ ელიტაში ერთმანეთს შეერწყა ყოფილი ნომენკლატურული და ახალი კადრები; განსაკუთრებით შევიწროვდა, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ყირიმის ანექსიის შემდეგ პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიმღები ელიტის მოცულობა და პირველ რიგში გაძლიერდა ძალოვანი სტრუქტურების პირველი პირებისადმი ნდობა; თავისი არსით, სფეროს სპეციფიკით, „დემოკრატიული მუშაობის სტილი“ ვერ ექნება ძალოვანი სტრუქტურის კადრებს და მათ „შეზღუდული პლურალიზმის“ ფარგლებში უადვილდებათ ფუნქციონირება, რაც კიდევ უფრო ამკაცრებს რეჟიმის ავტორიტარულ ბუნებას; „რუსეთის მოსახლეობის დიდ ნაწილს დაკარგული აქვს სამოქალაქო საზოგადოების მიმართ ნდობა, გამონაკლისს წარმოადგენს მხოლოდ არმია, უ.ფ.ს და სხვა სპეცსამსახურები, რომლებიც რეპრესიული რეჟიმის დასაყრდენია“–„ლევადა ცენტრი“ (2021). მართალია, პრეზიდენტმა მიაღწია მყარი კონსოლიდირებული ელიტის ფორმირებას, რომელშიც მსხვილი ბიზნესმენებიც შედიან (მოხდა ეკონომიკის პოლიტიკური მიზნებისადმი დაქვემდებარება, სახელმწიფოს პრივატიზაცია), მდიდარ ადამიანებზე დაყრდნობა მაინც ქმნის არასტაბილურობის შესაძლებლობას: რუსი მილიარდელების დიდი ნაწილს აქტივები ობშორულ ზონებში აქვთ და სხვადასხვა ვარაუდით მათი დანაზოგების 50–70 პროცენტი ქვეყნის გარეთაა გატანილი; ასეთ პირობებში დასავლური სანქციები, ანგარიშების დაყადაღება და სხვა ეკონომიკური ბერკეტები რუსეთის იზოლაციონალისტური პოლიტიკის პირობებში გარკვეული განხეთქილების საბაბი შეიძლება გახდეს მმართველ ელიტაში მიუხედავათ იმისა, რომ ქვეყნის ეკონომიკური ბერკეტები პუტინთან დაახლოებული ეკონომიკური ელიტის ხელშია და სახელმწიფოსთანაა შერწყმული. კონსტიტუციურ ცვლილებებთან ერთად, პოლიტიკური რეჟიმის გამკაცრების მიმართულებით დიდი როლი ითამაშა პრეზიდენტის მორჩილი სახელმწიფო სათათბიროს მიერ სხვადასხვა დროს მიღებულმა სამართლებრივმა აქტებმა, რომლებმაც მნიშვნელოვნად შეზღუდეს მოქალაქეების სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები, რომელთა ჩამოთვლაც საკმარისია იმის გასააზრებლად, თუ როგორ უწყობდა თვითეული მათგანი ავტორიტარიზმის სამართლებრივ გაფორმებას ხელს რუსეთში: — საბჭოთა რეპრესიული ფსიქიატრიის მიტოვების შემდეგ პირველად ლეგალურად იქნა დაშვებული იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა მცირე დანაშაულისთვის. — მიიღეს კანონი, რომელიც ადანაშაულებს მეორე მსოფლიო ომის შედეგების უარყოფას (რუსეთის ფედერაციის სისხლის სამართლის კოდექსის 354.1 მუხლი) და ფაქტობრივად ზღუდავს ისტორიულ კვლევებს, ჟურნალისტიკას, ასევე სოციალურ ქსელებში განცხადებებს, რომლებიც განსხვავდება ოფიციალური ვერსიისაგან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 110 — „უცხო ქვეყნის აგენტების“ სიაში არასამთავრობოების შეყვანა იუსტიციის სამინისტროს უბრალო გადაწყვეტილებით იქნა უფლებამოსილი. რუსეთის ფედერაციის სისხლის სამართლის კოდექსში გამოჩნდა ახალი მუხლი 212.1, რომელიც ითვალისწინებს სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას მიტინგებსა და პიკეტებში მონაწილეობის წესების განმეორებით დარღვევისთვის. მიიღეს კანონი, რომელიც ზღუდავს რუსულ მედიაში უცხოელების 20%-იან მფლობელობას, ასევე კანონი არასასურველი ორგანიზაციების შესახებ, რომელშიც შედიოდა დასავლური ძირითადი ფონდები, რომლებიც მხარს უჭერდნენ რუსულ მედიას და არასამთავრობო ორგანიზაციებს. 2016 წელს მიღებულ იქნა yarovaya პაკეტი, რომელიც მოითხოვს ინტერნეტ პროვაიდერებს ექვსი თვის განმავლობაში შეინახონ მომხმარებლების შესახებ ყველა ინფორმაცია, მათ შორის მიმოწერა და უზრუნველყონ ხელისუფლების დაშიფვრის ინსტრუმენტებზე წვდომა. 2017 წლიდან ინფორმაციის შესახებ კანონის გამკაცრება უფლებას აძლევს ინტერნეტ სერვისების (მესინჯერები და სხვა) დაბლოკვას, რომლებიც უარს ამბობენ მომხმარებლების იდენტიფიცირებაზე და სამთავრობო უწყებებთან თანამშრომლობაზე. 2015 წელს გაფართოვდა უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (უფს) უფლებამოსილება, რომელმაც მიიღო უფლება გამოიყენოს იარაღი არეულობის დროს, სახლებში ჩხრეკისას და მიეცა უფლება შეაგროვოს მოქალაქეების შესახებ ბიომეტრიული ინფორმაცია. 2016 წელს შეიქმნა კიდევ ერთი ძლიერი რეპრესიული სტრუქტურა ეროვნული გვარდია, რომელიც უშუალოდ პრეზიდენტს ექვემდებარება. 2017 წელს მიღებულ იქნა კანონი პატიმრობიდან გათავისუფლებულ პირებზე ადმინისტრაციული ზედამხედველობის შესახებ, რომელიც ითვალისწინებს სასჯელი მოხდილი ადამიანებისთვის თავისუფალი გადაადგილების უფლების ფაქტობრივ დაკარგვას. გარდა ამისა, როსინფორმორიტორინგი ინახავს „ოფიციალურ ორგანიზაციებისა და პირების სიას, რომლებთან დაკავშირებითაც არის ინფორმაცია მათი ჩართულობის შესახებ ექსტრემისტულ აქტივობებში ან ტერორიზმში", რაც ნიშნავს საკუთრების უფლების ფაქტობრივ დაკარგვას (საბანკო ანგარიშების დაყადაღება, უძრავი ქონების ტრანზაქციების აკრძალვა). როგორც სასამართლო, ისე სასამართლოს გარეთ (უ.ფ.ს), საგამოძიებო კომიტეტის, პროკურატურის და თუნდაც საგარეო საქმეთა სამინისტროს) გადაწყვეტილებების საფუძველზე“ т.ворожейкина (2018). მიუხედავათ იმისა, რომ რუსეთში ყოვლისმომცველი ავტიორიტარიზმი ყალიბდება და მასში ტოტალიტარიზმის მახასიათებლებიც მატულობს, ჩვენი აზრით უფრო მართებულია რეჟიმის დასახასიათებლად გამოვიყენოთ ცნება ჰიბრიდული ავტორიტარიზმი, დღეისათვის ტერმინი ფართო მიმოქცევაშია და საუბრობენ ჰიბრიდული სუვერენიტეტზე, ჰიბრიდული ტოტალიტარიზმზე, ჰიბრიდული ომზე, ჰიბრიდულ კულტურაზე და ა. შ. ეს არის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 111 პოსტიმპერიული ავტორიტარული რეჟიმი, „შეზღუდული პლურალიზმით“, მაგრამ არა იმდენად, როგორც ეს ახასიათებს ტოტალიტარულ სახელმწიფოების თუნდაც თანამედროვე ნაირსახეობებს: ის არ შეესაბამება ტოტალიტარიზმის, ავტორიტარიზმის, ავტოკრატიული რეჟიმების იდეოლოგიურ კლასიკურ მოდელებს, თუმცა ყველა მათგანის ელემენტებს ( მათ შორის დემოკრატიის) ვხვდებით რუსულ სინამდვილეში და მათგან დომინანტურ როლს ამ ეტაპზე თამაშობს ავტოკრატიული რეჟიმის მახასიათებლები: არ შეიძლება მისი შეფასება მარტო განვითარების ტენდენციის მიხედვით, თუმცა ეს მნიშვნელოვანი მომენტია. ერთი რისი თქმაც დაბეჯითებით შეგვიძლია–პუტინის რუსეთი ნამდვილად არ მოძრაობს დემოკრატიის მიმართულებით. რუსული ავტორიტარიზმის კონსტიტუციური გაფორმება რუსეთში ავტორიტარული რეჟიმის განმტკიცების გზაზე საჭირო იყო მისი სამართლებრივი გამართლება–დასაბუთება, რაც პირველ რიგში საკონსტიტუციო ცვლილებებში აისახა: კონსტიტუციაში შეტანილ ცვლილებების მთავარი მიზანი ავტორიტარული რეჟიმის ინსტიტუციურად გაფორმება იყო: რუსეთის 1993 წლის კონსტიტუციის შეცვლა შეეძლო პუტინს, მაგრამ ეს არ გააკეთა იმ მოსაზრებით, რომ ლეგიტიმაციის მემკვიდრეობითობა შეენარჩუნებინა და ამიტომ ძირითადათ მასში ცვლილებებით შემოიფარგლა, თუმცა მკვლევარები უკანასკნელი წლების ცვლილებებს „საკონსტიტუციო გადატრიალებას“ უწოდებენ და საამისოდ გააჩნიათ წონადი არგუმენტები с. гуриев (2020) თავდაპირველად 1993 წლის კონსტიტუციაში საპრეზიდენტო ვადასთან დაკავშირებით იყო ჩანაწერი „ზედიზედ ორჯერ“, ხოლო ერთჯერადათ საპრეზიდენტო ვადა განისაზღვრა ოთხი წლით. ჩანაწერი ზედიზედ ორჯერ, რომელიც აშშ–ის კონსტიტუციაში ცვლილებების სახით შეტანილი იქნა მას შემდეგ, რაც რუზველტმა დაარღვია 1797 წელს ჯ. ვაშიგტონის ზეპირი განცხადება, რომ ის მესამე ვადით აღარ იყრიდა კენჭს აშშ–ის პრეზიდენტის პოსტზე (მისმა განცხადებამ თითქმის 150 წელი იმუშავა) და საჭირო გახდა ზედიზედ ორჯერ ფორმულირების შეტანა მოქმედ კონსტიტუციაში. ამგვარი ცვლილებების ძირითადი მიზეზი მდგომარეობს იმაში, რომ პრეზიდენტი, როგორი დამსახურებებისაც არ უნდა იყოს იგი, ხანგრძლივი ვადით ხელისუფლებაში ყოფნით იქცევა ავტოკრატ მმართველად, ხოლო დემოკრატიის შენარჩუნება და განმტკიცებაა სახელმწიფოს ძირითადი კანონის უზენაესი მიზანია და არავის არ აქვს უფლება დაარღვიოს იგი. ამით ამერიკელებმა დაამტკიცეს, რომ მათთვის კონსტიტუციას სული აქვს, მათი მენტალიტეტის, პოლიტიკური კულტურის, დემოკრატიის ნაწილია; რაც შეეხება აშშ–ის კონსტიტუციის მექანიკურ ტრანსპლატაციას სხვადასხვა ქვეყნებში, მათთვის ამერიკულ კონსტიტუციას დემოკრატია არ მოუტანია, ამის კარგ მაგალითად მსოფლიოს მრავალ ქვეყნის გამოცდილება გამოდგება. ასე მოხდა რუსულ სინამდვილეშიც, ჩანაწერი ზედიზედ ორჯერ წაიკითხეს „რუსულად“, „ბუკვალურად“, რაც იმაში გამოიხატა, რომ ორი ვადით საპრეზიდენტო ვადის გასვლის შემდეგ პუტინის პიროვნება ჩაანაცვლა დ. მედვედევმა, მაგრამ ეს არ აღმოჩნდა საკმარისი ავტორიტარული რეჟიმის განმტკიცების გზაზე: გაიზარდა საპრეზიდენტო ვადა ექვს წლამდე; მოახლოვდა ვ. პუტინის მეოთხე საპრეზიდენტო ვადის დასასრული; ახალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 112 საკანონმდებლო ცვლილებების „ინიციატორად“ მოგვევლინა სახელმწიფო სათათბიროს მხცოვანი დეპუტატი პირველი კოსმონავტი ქალბატონი ვალენტინა ტერეშკოვა, რომლის წინადადება ვ. პუტინის წინა საპრეზიდენტო ვადის განულებასთან დაკავშირებით მოიწონა პრეზიდენტის მორჩილმა, რეაქციულმა რუსულმა პარლამენტმა. შესაბამისად 2020 წელს განხორციელდა უპრეცედენტო საკონსტიტუციო ცვლილება (გადატრიალება), რომლის არსი რუსეთის კონსტიტუციაში შემდეგნაირად არის ფორმულირებული: „ერთი და იგივე პირი არ შეიძლება იკავებდეს რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის თანამდებობას ორ ვადაზე მეტი ხნის განმავლობაში. 3.1. რუსეთის ფედერაციის კონსტიტუციის 81-ე მუხლის მე-3 ნაწილის დებულება, რომელიც ზღუდავს იმ ვადების რაოდენობას, რომლის დროსაც ერთსა და იმავე პირს შეუძლია დაიკავოს რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის თანამდებობა, ვრცელდება იმ პირზე, რომელსაც ეკავა და (ან) ეკავა რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის თანამდებობა, განურჩევლად იმ ვადების რაოდენობისა, რომლებშიც ეკავა და (ან) იკავებს ამ თანამდებობას რუსეთის ფედერაციის კონსტიტუციის ცვლილების ძალაში შესვლის მომენტში, დაწესებული შესაბამისი შეზღუდვა და არ გამორიცხავს მის რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის თანამდებობაზე დაკავების შესაძლებლობას განსაზღვრული დებულებით ნებადართული ვადით. 4. რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის არჩევის წესი განისაზღვრება ფედერალური კანონით“. конституция российской федерации (2021) „ამ ცვლილებებით ლიდერობის მემკვიდრეობის რთული საკითხი გადაწყდა (თუმცა წმინდა პრაგმატული) შესწორების მიღებით, რომელიც საშუალებას იძლევა პრაქტიკულად შეუზღუდავი დარჩეს ამჟამინდელი ლიდერის ხელისუფლებაში. კონსტიტუციის მე-3 ნაწილის, 81 მუხლში შეტანილ ცვლილებებში. (პრეზიდენტის უფლებამოსილების პირობების შესახებ) წარმოადგენს საკამათო გადაწყვეტას ამ საკითხში კონსტიტუციური უწყვეტობის ერთდროული შენარჩუნება და რღვევა. ერთის მხრივ, ძალაუფლების შეცვლის კონსტიტუციური პრინციპი კითხვის ნიშნის ქვეშ არ დგება და პრეზიდენტის თანამდებობაზე ერთი პირის უფლებამოსილების შეზღუდვის ნორმა არათუ არ უქმდება, არამედ უფრო მკაცრი ფორმით ფიქსირდება „ერთსა და იმავე პირს არ შეუძლია დაიკავოს რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის თანამდებობა ორ ვადაზე მეტი ხნის განმავლობაში“ ადრე არსებული სიტყვის „ზედიზედ“ ნაცვლად (რაც საშუალებას გაძლევთ შეინარჩუნოთ საერთო კონსტიტუციური ლეგიტიმაცია და აჩვენოთ პასუხიც კი სოციალური მოთხოვნა ხელისუფლების შეცვლაზე). მეორე მხრივ, აღნიშნული მუხლის ტექსტში შემოდის „პუნქტი“ მოქმედი პრეზიდენტის წინა ვადების ბათილად ცნობის შესახებ, სწორედ საკონსტიტუციო გადასინჯვის ფაქტთან დაკავშირებით: ეს შეზღუდვა, როგორც აქ წერია, არ ეხება იმ პირს, რომელიც ფლობს (ან ადრე ეკავა) ეს თანამდებობა ძალაში შესვლის მომენტისთვის. ამგვარად, ამ ცვლილების ძალაში შესვლით, ძველი კონსტიტუციური ნორმიდან ახალში შემოდის სპეციალური „გარდამავალი დებულება“, რომელიც პერსპექტივას უხსნის მოქმედ ლიდერს, მონაწილეობა მიიღოს როგორც კანდიდატმა საპრეზიდენტო არჩევნებში და დაიკავოს ეს თანამდებობა, განურჩევლად იმისა მანამდე რამდენი ვადით იყო ამ თანამდებობაზე; ეს შესაძლებელს ხდის 2024 წელს (ანუ 2036 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 113 წლამდე) ამჟამინდელი მანდატის დასრულების შემდეგ მისი ხელისუფლებაში მომდევნო ორი ვადით დარჩენის პერსპექტივას. а. медушевский (2021) ავტორიტარიზმი რუსეთის განვითარების ბუნებრივი გზა რუსეთის პოლიტიკური განვითარების დინამიკას ხშირად განიხილავენ ციკლური განვითარების კონცეფციის თვალთახედვით, რომელიც აღიარებული თეორიული პარადიგმაა და მიჩნეულია ისტორიის განვითარების კანონზომიერების დასადგენ მეთოდოლოგიად; რუსი და უცხოელი მკვლევარები, რომლებიც მეცნიერების სხვადასხვა სფეროს წარმოადგენენ (ა.იანოვი, ვ.პანტინი, ვ.ლაპკინი, რ.ვიშნევსკი, ს.ა.ნეფედოვი, ვ.პასტუხოვი, ვ.ციმბურსკი, დ.დრაგუნსკი, ე.კულპინი, ა.ფურსოვი, იუ.პივოვაროვი, ა. ზუბოვი, ნ. როზოვი, რ.ვიშნევსკი, რ. ჰელი და სხვები), გვთავაზობენ მრავალფეროვან კონცეფციებს, არგუმენტებს, ლიბერალური დემოკრატიისკენ შემობრუნების რეკომენდაციებს, ავტორიტარიზმისგან განკურნების რეცეპტებს და თავისებურად ახდენენ რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმების ინტერპრეტაციებს. н.с. розов (2006). რუსეთის პოლიტიკური ისტორია ხასიათდება, როგორც აღმავლობების, წარმატებების, ასევე, დაცემის, წარუმატებლობების პერიოდებით, უფრო ზუსტად რომ ჩამოვაყალიბოთ აზრი: არც ერთი ხალხის სახელმწიფოებრივი ისტორია არ არის სწორხაზოვანი და ყოველი მათგანი ხასიათდება ზიგზაგისებური განვითარებით: საქართველოს ისტორიაში იყო „ოქროვანი ხანა“, როცა ქართულმა სახელმწიფოებრიობამ, ეკონომიკამ, კულტურამ, ლიტერატურამ, ხელოვნებამ, ხუროთმოძღვრებამ, სახელმწიფოებრივმა აზროვნებამ, სამართალმა, სამხედრო ძლიერებამ მწვერვალს მიაღწია, მაგრამ მალე შეიცვალა იგი დაღმავლობის, დაქუცმაცებულობის, სხვის სახელმწიფოში ცხოვრების დამამცირებელმა პერიოდმა, ამდენად, დაცემისა და აღმავლობის ციკლები (ზიგზაგისებური განვითარება) გარკვეული კანონზომირებების შედეგია საზოგადოებრივ–სახელმწიფოებრივი განვითარების ისტორიაში და ამ მხრივ გამონაკლისი რუსეთი არ არის. პოლიტიკური ისტორია რუსეთში გვიჩვენებს, რომ პოლიტიკური მოდერნიზაციის ყველა ეტაპზე, განმსაზღვრელ როლს თამაშობდა მმართველი ელიტა და ლიდერი, რომელიც სახელმწიფოებრივი იერარქიის მწვერვალზე იმყოფებოდა და ერთპიროვნულად იღებდა გადაწყვეტილებებს და ქმნიდა დასაყრდენს ახალი სოციალური ფენის სახელმწიფოს „მსახური კლასის“ სახით: რუსეთის ისტორიაში პოლიტიკური ელიტების მონაცვლეობა–„ცირკულაციის“ პროცესი, ვ. პარეტოს ტერმინოლოგიით რომ ვიმსჯელოთ, განმსაზღვრელ როლს თამაშობდა პოლიტიკური ინსტიტუტების გარდაქმნის პროცესში: შეიძლება გამოვყოთ რამოდენიმე ციკლი რუსეთის ისტორიაში, რომლებზეც აპელირებენ მკვლევარების დიდი ნაწილი და მას მოდერნიზაციის დიდ ციკლებს უწოდებენ: რუსეთის სახელმწიფოებრიობის პოლიტიკური მოდერნიზაციის პირველი ციკლი იწყება ივანე მრისხანის ოპრიჩნინიდან, სამხედრო რეფორმიდან, რომელიც წარჩინებულებს ქვეყნის სამსახურის პრივილეგიას აძლევდა და ასევე, ქვეით მშვილდოსნების და სხვა დანაყოფებში დაბალი ფენის სამსახურს ითვალისწინებდა; მრისხანემ შექმნა ცენტრალიზებული სახელმწიფო https://liberal.ru/author/1095 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 114 შესაბამისი პოლიტიკური და სამხედრო სტრუქტურებით. ეს ციკლი მკვლევარების აზრით მოიცავს მე–16 საუკუნიდან 17–საუკუნის ბოლომდე პერიოდს და რუსეთის ტერიტორიების მნიშვნელოვნად გაფართოებას უზრუნველყოფს: ნოვგოროდის, ვოლგის რეგიონის, ციმბირის, შორეული აღმოსავლეთის და ალასკას, უკრაინის დამორჩილებას და ანექსიას. პოლიტიკური მოდერნიზაციის მეორე ციკლი მოიცავს პეტრე i-ის სახელმწიფო რეფორმების სერიას, რის შედეგადაც ჩნდება თავადაზნაურობის მსახური კლასი და სამხედრო და ბიუროკრატიული იერარქია გამარტივებულია წოდებების რანგების მეშვეობით. შესაბამისი „პეტრეს ციკლი“ (მე-18 საუკუნის დასაწყისი მე-20 საუკუნის დასაწყისი) აღინიშნა სამხედრო მრეწველობის, განათლების, მეცნიერების, ბალტიისპირეთის ქვეყნების, ფინეთის, ყირიმის, კავკასიის, პოლონეთის, შუა აზიის, მანჯურიის შემოერთებით. პოლიტიკური მოდერნიზაციის მესამე ეტაპი არის სტალინის "მკვეთრი შემობრუნება" მთელი ეკონომიკისა და საზოგადოების ცხოვრების სრული ნაციონალიზაციისკენ მასობრივი ცენტრალიზებული პარტიის, ძალაუფლების, საბჭოთა კავშირის, პროფკავშირის, კომპკავშირის და სხვა სტრუქტურების საფუძველზე. "სტალინის ციკლი" (1927-1985) მოიცავს რესურსების იძულებით მობილიზაციას (კოლექტივიზაციისა და ინდუსტრიალიზაციის სახით), 1945 წლის ტრიუმფს, ცენტრალური ევროპის კონტროლს, სახალინისა და სამხრეთ კურილის დაბრუნებას, პრო-კომუნისტური რეჟიმები პლანეტის შორეულ ნაწილებში, მსოფლიო ზესახელმწიფო, ძლიერი სამეცნიერო, სამხედრო-ტექნიკური და კოსმოსური პროგრამები. რუსეთის პოლიტიკური განვითარების ისტორიაში წარმატებებები ქვეყნის საგარეო და საშინაო ასპარეზზე პირდაპირპროპორციულად აისახებოდა რეპრესიული სახელმწიფო აპარატის გაძლიერებაში და პოლიტიკურ სტაბილურობაში, რადგანაც რუსეთში სახელმწიფოსადმი რწმენა არის ხალხის პოლიტიკური კულტურის და მენტალიტეტის ნაწილი: წესრიგი დიდი თვითმყოფადი რუსეთი ძლიერი სახელმწიფო "ძლიერი ხელი" სოციალური სამართლიანობის მცველი, პროგრესი იძულებით რუსული ტრადიცია მართლმადიდებლობა სულიერება სამშობლოს მსახურება, მაგრამ წარუმატებლობებს (ყირიმის და იაპონიის ომებში, ავღანეთში, ელცინის მმართველობა) დროს მოჰყვებოდა ხოლმე ლიბერალური რეფორმები, რომლის ინიციატორად ისევ ზემოდან მმართველი ძალა გვევლინებოდა და არ იყო მხარდაჭერილი ფართო სოციალური მოძრაობებით ქვემოდან: ბოლო 200 წლის განმავლობაში ლიბერალური რეფორმების მცდელობის მთავარი მაგალითებია: ალექსანდრე i-ის (1801-1811) ადრეული რეფორმები, ალექსანდრე ii-ის (1859-1874) რეფორმები, ოქტომბრის მანიფესტი (1905), თებერვლის რევოლუცია (1917), nep (1922-1927), დათბობა (1956-1968), პერესტროიკა და პოსტპერესტროიკა (1986-1998) н.с розов (2006). ციკლების ამდაგვარი მონაცვლეობა, ლიბერალური მცდელობების ხანმოკლე ციკლების კრახი, ხანგძლივი ვადით ავტორიტარიზმისა და ძალმომრეობის გზით სტაბილურობის მიღწევა, რომელიც მხარდაჭერილია მოსახლეობის ფართო ფენების მიერ, დღესაც წარმატებით გრძელდება პუტინის ხელისუფლების პირობებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 115 ამრიგად, ციკლური განვითარების თეორიაზე დაყრდნობით შეგვიძლია დავასკვნათ შემდეგი: რუსეთში ლიბერალური და კონსერვატიული იდეოლოგიაზე დაფუძნებული რეჟიმებისა და ელიტების მონაცვლეობა კანონზომიერ ხასიათს ატარებს, პოლიტიკური რეჟიმების მონაცვლეობა განპირობებულია საშინაო და საგარეო პოლიტიკაში წარმატება – წარუმატებებლობებით და ყოველთვის გარდაქმნების ინიციატივა მომდინარეობს ზევიდან, მმართველი ელიტიდან–ლიბერალური გარდაქმნები არასოდეს ყოფილა ქვემოდან მხარდაჭერილი და მას ყოველთვის დესტაბილიზაცია და აჯანყებები მოყვებოდა.; ასევე, რუსეთის ისტორიის ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ავტორიტარული პოლიტიკური რეჟიმი და კონსერვატორული იდეოლოგია რუსული სინამდვილის ორგანული ნაწილია თითქმის მთელი ისტორიის მანძილზე და იგი რუსეთის პოლიტიკური განვითარების კანონზომიერებას წარმოადგენს. მაგრამ ჩვენი აზრით საკმარისი არაა ცალმხრივად იმის დაფიქსირება, რომ ავტორიტარიზმის ან ლიბერალურ–დემოკრატიული ცვლილებების მიზეზები ყოველთვის ზემოდან მომდინარეობდა, ელიტების ცირკულაციის შედეგი იყო და ხალხი პასიურ როლს თამაშობდა და შესაბამისად ისინი ვერ იქცნენ ისტორიის სუბიექტებად, მართალია სამოქალაქო საზოგადოების არსებობის შემთხვევაში ხალხი იქცევა დემოკრატიის მხარდამჭერ–დამცველ ძალად, მაგრამ ხალხი სხვა კონტექსტში, როცა სუსტია სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტები შეიძლება იქცეს რეპრესიული რეჟიმის მხარდამჭერებად და ამ შემთხვევაში ისინი ნამდვილად არ გვევლინებიან მარტო ზემოქმედების ობიექტებად; სამეცნიერო ლიტერატურაში, როდესაც საუბარია პოლიტიკურ იდეოლოგიასთან და რეჟიმთან რუსი ხალხის დამოკიდებულებაზე, მხედველობაში აქვთ მხოლოდ ლიბერალური ღირებულებების დამკვიდრება, მაგრამ რუსულ სინამდვილეში ხალხი არის ტოტალიტარული და ავტორიტარული რეჟიმების შემოქმედიც (გამომდინარე მათი მენტალიტეტიდან, ფსიქოლოგიიდან, იმპერიულ–მესიანისტური აზროვნებიდან, იდეოლოგიურ–ფასეულობითი ორიენტირებიდან, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა და დღესაც მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ პოლიტიკურ ცხოვრებაში), მაშასადამე, სუბიექტიც. პოლიტიკურ რეჟიმის ხასიათს ალმონდისა და ვერბას კონცეფციის მიხედვით განსაზღვრავს კონკრეტულ ქვეყანაში ფუნქციონირებადი პოლიტიკური კულტურა; ამ ზოგად მეთოდოლოგიური მიდგომის დადასტურებაა მსოფლიო ისტორიის განვითარების პრაქტიკა და ბუნებრივია რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმის ანალიზის პროცესში საჭიროა კულტურული კომპონენტის გავლენის გააზრება. პოლიტიკური კულტურა საზოგადოების პოლიტიკური ქცევების მოდელს წარმოადგენს, საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდება, გააჩნია მყარი კომპონენტები, რომელთა ცვალებადობა ხანგრძლივ პერიოდს საჭიროებს, ნათლად ვლინდება არჩევნების, რეფერენდუმების და ხელისუფლებაზე ზემოქმედების მექანიზმებში (მიტინგები, რევოლუციები, პეტიციები და სხვა), მნიშვნელოვან ზემოქმედებას ახდენს საშინაო და საგარეო პოლიტიკურ ორიენტირებზე და მთლიანად პოლიტიკურ რეჟიმზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 116 რუსეთის პოლიტიკური კულტურის თავისებურებები თანამედროვე ეტაპზე გამოხატულებას პოულობს ძლიერი ლიდერისა და იმპერიული სახელმწიფოს ისტორიულ რწმენაში, გეოპოლიტიკურ და რელიგიურ მესიანიზმში, „ველიკორუსულ–შოვინიზმში“, რომელიც გამაერთიანებელი იდეის როლს თამაშობს, დასავლეთის „მტრის ხატად“ წარმოდგენის ორიენტაციებში, „გამთანაბრელური“–თანასწორობის მენტალიტეტში, რუსული სამყაროს თვითმყოფადობის ტრადიციულ კონსერვატორულ ფასეულობებში. ჩვენ გამოვყავით რუსეთის მდიდარი, მრავალფეროვანი კულტურის ის თავისებურებები, რომლებიც განმსაზღვრელ როლს თამაშობენ საშინაო და საგარეო პრიორიტეტების ფორმირების პროცესში და მიგვაჩნია, მათი გააზრების გარეშე ცალმხრივი იქნება რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმის ხასიათის, განვითარების დინამიკის ანალიზი. თავდაპირველად გვინდა აღვნიშნოთ, რომ რუსეთში სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბება და შესაბამისი დემოკრატიული პოლიტიკური კულტურის ფორმირება მნიშვნელოვნად შეაფერხა ეკლესიის და სახელმწიფოს ურთიერთობის დინამიკამ, რომელიც დღესაც გრძელდება: ეკლესია და სახელმწიფო ვერ იქცა ერთმანეთის კონკურენტ ინსტიტუტებად (სახელმწიფოებრივ უბედურებას უწოდებს ამ მომენტს ფრანგი პოლიტოლოგი а. безансон (1999), როგორც ეს დასავლეთში იყო, შესაბამისად არ დარჩა სივრცე საზოგადოების ავტონომიური ქმედებებისთვის, სამოქალაქო საზოგადოებისთვის და ვერ განვითარდა პოლიტიკური პლურალიზმი დემოკრატიის საბაზისო ღირებულება; რუსულ სინამდვილეში მართლმადიდებლური ეკლესია სახელმწიფოსგან დამოუკიდებელ ინსტიტუტად ვერ იქცა, რაზეც მიუთითებს ოფიციალური ხალხურობის თეორია: მარცხით დამთავრდა მიტროპოლიტ ფილიპეს და პატრიარქ ნიკონის მცდელობები: ძალაუფლების მონოპოლია კვლავ სახელმწიფოს ხელში დარჩა. თუ მთლიანობაში შევადარებთ ქართული და რუსულ მართლმადიდებლური ეკლესიების სახელმწიფოსთან თანაარსებობის ისტორიებს და ეკლესიის როლს პოლიტიკურ პროცესებზე ზემოქმედების თვალსაზრისით, მათ შორის დიდი მსგავსებაა, მაგრამ დღეისათვის ქართული ეკლესია ცდილობს რა შეავსოს პოლიტიკური ვაკუუმი, აქტიურად მონაწილეობს პოლიტიკურ პროცესებში და ხშირ შემთხვევაში მისი ქმედებები გამოირჩევა ავტონომიურობით, რასაც ვერ ვიტყვით რუსეთის ეკლესიასა და მის მღვდელმთავარზე რომელიც სწორხაზოვნად უჭერს მხარს ავტორიტარ ლიდერსა და რეპრესიულ სახელმწიფო მანქანას, რაც კიდევ უფრო ართულებს რუსეთში დემოკრატიული გარდაქმნების პროცესებს. თავდაპირველად, სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბების საწყის ეტაპზე, ნოვგოროდსა და სხვა ქალაქებში დამყარდა რესპუბლიკური წყობილების მსგავსი რეჟიმები საპარლამენტო ინსტიტუტების (ვეჩე) დომინანტური როლით, მაგრამ მოგვიანებით ცენტრალიზებული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებამ, რომელიც ივანე მრისხანეს ეპოქიდან იღებს სათავეს, იწყება რუსული სახელმწიფოს ტერიტორიების პერმანენტური გაფართოების პროცესი, რომელიც დღესაც გრძელდება; ბუნებრივია საუკუნეების განმავლობაში დაპყრობითმა პოლიტიკამ ასახვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 117 ჰპოვა ხალხის კულტურულ–იდეოლოგიურ ფასეულობებში, გაჩნდა იმპერიული აზროვნება და „ველიკორუსული შოვინიზმის“ სტერეოტიპები, რომლებიც რუსეთის პოლიტიკური კულტურის განუყოფელ ნაწილად იქცა; დიდი, ძლიერი, ცენტრალიზებული სახელმწიფოს რწმენა პირდაპირ პროპორციული იყო სახელმწიფოს სათავეში მდგომი მეფის რწმენასთან, რომელიც რუსულ სინამდვილეში „მზრუნველ მამად“, ხალხის პატრონად და მხსნელად აღიქმებოდა, ასე იყო სხვა ხალხის ისტორიაშიც, მაგრამ რუსული კონტრაქტის თავისებურება ხალხსა და მეფეს შორის ურთიერთობების თავისებურებებით გამოირჩეოდა: როცა ხალხი მიიჩნევდა, რომ მეფემ დაარღვია მათზე მზრუნველობის პირობა, მაშინ იწყებოდა გლეხთა ომები კარგი მეფის ძიების გზაზე (ბოლოტნიკოვის, რაზინის, პუგაჩოვის და სხვა ), თუმცა, ყველა მათგანის მიზანი, მეოცე საუკუნის დასაწყისამდე, ახალი სამართლიანი მეფის ძიება იყო და არა საერთოდ მეფობის გაუქმება; თებერვლის რევოლუციამ და ლიბერალური მოდერნიზაციის ხანმოკლე ციკლის მარცხმა ახალი ძალით ააღორძინა ძლიერი ლიდერის ისტორიული გრძნობა, რამაც გარდასახვა ჰპოვა სტალინის პიროვნებაში; მოგვიანებით კოლექტიური მმართველობის იდეამ, ლიბერალურმა იდეოლოგიურმა ორიენტირებმა (მედასავლეთელობამ) ქვეყნის დაქუცმაცების პერსპექტივა გააჩინა და კვლავ გაჩნდა მოთხოვნილება ქარიზმულ ლიდერზე, რომლის მატერიალური განსახიერება დღეს პრეზიდენტი პუტინია; როდესაც ვსაუბრობთ ძლიერ–ავტორიტარულ სახელმწიფოსა და ლიდერზე აქ პირველ რიგში უნდა გავითვალისწინოთ რუსეთის სახელმწიფოს მოცულობა, როგორც ისტორიის განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე, ისე დღესაც: უზარმაზარი ტერიტორიები, რომლის აღმოსავლეთ და დასავლეთ რეგიონებს შორის ერთი სამუშაო დღის ოდენობის განსხვავებაა დროში, რომლის ტერიტორიები დასახლებულია ეროვნულ–კულტურულ, რელიგიური განვითარების სახვადასხვა საფეხურზე მდგომი ხალხებით, აქვს უპრეცედენტოდ დიდი საზღვრები, რომლის ანალოგი დღევანდელ რეალობაში არ არსებობს, ავტორიტარული რეჟიმი და ძლიერი ხელის არსებობა ბუნებრივ მოვლენად შეიძლება წარმოვიდგინოთ (რასაც ბევრი მკვლევარი ეთანხმება), ზოგად–მეთოდოლოგიური დასაბუთება სახელმწიფოს ზომებსა და მმართველობის სირთულეებზე აისახა არისტოტელესთან (როცა სამართავად ოპტიმალური, საშუალო სიდიდის სახელმწიფოს მიიჩნევდა სახელმწიფოსა და გემების ზომების შედარებისას), რუსოსთან (სახელმწიფოს ზომების შედარება ლილიპუტთან და გოლიათთან და მცირე და ძალიან დიდი ზომის სახლმწიფოები მას არანორმალურად მიაჩნდა), მონტესკიესთან (რომელიც იდეალური სახელმწიფოს ზომად ესპანეთსა და საფრანგეთს თვლიდა) და მათი ვარაუდის დასადასტურებლად ყველაზე კარგი მაგალითი რუსეთის პოლიტიკური ისტორიაა. რუსეთის პოლიტიკურ რეჟიმზე მსჯელობისას არ შეიძლება გვერდი ავუაროთ თანასწორობისა და თავისუფლების თანაფარდობის კულტურულ–ფსიქოლოგიურ სეგმენტებს, რომლებიც საუკუნეების განმავლეობაში ყალიბდებოდა გლეხური თემის ფარგლებში და ახალი გარდასახვა ჰპოვა გამთანაბრებლური სოციალიზმის საბჭოთა პრაქტიკაში და დღესაც წამყვან როლს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 118 თამაშობს რუსული „სუვერენული დემოკრატიის“ (რომელშიც კოლექტიური ინტერესები მაღლა დგას ინდივიდუალურზე) იდეოლოგიურ დოქტრინაში: ყოველთვის თანასწორობის პრიმატია თავისუფლებაზე რუსული მენტალიტეტის განუყოფელი ნაწილი; რუსი თავისუფალია კოელექტივში, სოციუმშია გათქვეფილი და ეს ორიენტაცია განმტკიცდა ტოტოლიტარულ რეჟიმში–საერთო სახალხო საკუთრების ფონზე ჩამოყალიბდა კოლექტიური, ტოტალიტარული პიროვნების მასობრივი ტიპი და ეს მემკვიდრეობა დღესაც თამაშობს როლს; რუსი ხალხის მენტალიტეტში მყარადაა გამჯდარი სოციალური თანასწორობის პოპულისტური იდეოლოგიური ღირებულებები: ამით აიხსნება რკპ მხარდაჭერა (სათათბიროში 43 დეპუტატი) და ზოგადათ სათათბიროში მოხვედრილი პარტიების („ერთიანი რუსეთი“–334, ლდპ–40, „სამართლიანი რუსეთი“–23) პროგრამები გაჯერებულია თანასწორობის იდეებით. ასევე, თავისებურებაა, რომ ხალხი რომლებსაც ასეთი კულტურული ღირებულებები გააჩნია, პირველ ადგილზე აყენებს ქარიზმული ლიდერის რწმენას და მხარს ავტოკრატიულ მმართველობას; პუტინი წარმატებით იყენებს ავტორიტარული რეჟიმის განმტკიცების გზაზე მოსახლეობის სამართლიანობის განწყობის რუსულ ტრადიციას და წარმატებას აღწევს მისთვის მიუღებელი მილიარდერების წინააღმდეგ წარმოებულ კამპანიაში. რუსეთის მოქალაქეების ხელისუფლების გარშემო მობილიზაციისა და აგრესიული საგარეო და საშინაო პოლიტიკის ფორმირებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს „ველიკორუსული შოვინიზმის“ მესიანისტური (სხვა ხალხების ზიზღი, დამცირება, მათზე მაღლა დგომის განცდა) პოლიტიკური კულტურა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა, გაფორმებული სახე მე–19 საუკუნეში მიიღო; ველიკორუსულ შოვინიზმს იდეოლოგიურად უპირისპირდებოდნენ საბჭოთა ლიდერები, მაგრამ ეს სეგმენტი დღესაც მყარად აგრძელებს არსებობას რუსეთში: მიუხედავათ იმისა, რომ მას ფორმალურად გმობს დღევანდელი პრეზიდენტი, არაფორმალურად ფაქტობრივად, პოსტსაბჭოთა ქვეყნების სუვერენიტეტის დარღვევის პროცესში ეყრდნობა შოვინისტურ აზროვნებასა და იდეოლოგიას; არ არსებობს მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობაში ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების სუვერენულ სახელმწიფოებად და ერებათ აღქმის ნორმისადმი რწმენა: ველიკორუსული შოვინიზმის ისტორიული გრძნობის რეალიზაციითაა დაკავებული კრემლის უზარმაზარი პროპაგანდისტული მანქანა და სამწუხაროდ მოქალაქეების უმრავლესობისთვის მათი გადაცემები ყველაზე მისაღები და პოპულარულია. ყოფილ საბჭოთა ქვეყნებთან, ასევე, დასავლეთთან მიმართებაში, არ არსებობს პროგრესული რუსეთის გაგება, არამედ რუსეთი ერთია და მოქალაქეების უმრავლესობა მხარს უჭერს სხვა ხალხების სუვერენული უფლებების შელახვას, „მტრის ხატის“ კონტექსტშია აღქმული მთელი დასავლეთი და ისინი მართლმადიდებლური და რუსული თვითმყოფადი კულტურის, ეროვნული უსაფრთხოების მტრებად აღიქმებიან; შესაძლოა „ველიკორუსული შოვინიზმი“ ჩავთვალოთ „რუსულ იდეათ“, პოლიტიკური კულტურის ორგანულ ელემენტად, რომელიც დიდ გავლენას ახდენს პოლიტიკური რეჟიმის ხასიათზე და პოლიტიკაზე: მართალია, არიან მეცნიერებისა და კულტურული მოღვაწეების მეტად ვიწრო ჯგუფი, პოლიტიკური ოპოზიციის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 119 მცირე ნაწილი, რომლებიც აღიარებენ დემოკრატიის საბაზისო ღირებულებებს და აკრიტიკებენ აგრესიულ საგარეო პოლიტიკას, მაგრამ ისინი ამინდს ვერ ქმნიან; თვით ყველაზე პროგრესულად, თუ შეიძლება ასე ითქვას, დემოკრატიულად მოაზროვნე ადამიანები, დეკაბრისტებიდან დაწყებული, დიდი რუსი მწერლები, დისიდენტებითა და თანამედროვე ოპოზიციონრების დიდი უმრავლესობით დამთავრებული, რომ არაფერი ვთქვათ მმართველ ელიტაზე, მხარს უჭერენ, ველიკორუსულ შოვინისტურ პოლიტიკას. „ველიკოდერჟავური შოვინიზმის“ ანალიზის დროს მკვლევარები (ზ. ბჟეჟინსკი http./censor.net.ua/n292034 ნანახია 16. 06.2015) და პოლიტიკოსები (დ. გრიბაუსკატე. http./censor.net.ua/n293268 ნანახია 16. 06.2015)ცალსახად მიუთითებენ, რომ იგი ვ. პუტინიდან მომდინარეობს, მიგვაჩნია, რომ შოვინისტური კულტურული ორიენტაციის ამდაგვარი შეფასება არასრულყოფილი და ზედაპირულია: მართალია თანამედროვე რუსული პოლიტიკური რეჟიმის მთავარი არქიტექტორი ვ. პუტინია, მაგრამ უფრო მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ ავტორიტარიზმი მოსახლეობის დიდი ნაწილის პოლიტიკური დაკვეთაა; პოლიტიკურ კულტურაში ველიკოდერჟავური–შოვინისტური, მესიანისტური და ქვეშევრდომული კულტურის ელემენტები, რომელთა დიდი ტოტალიტარული მემკვიდრეობიდანაა შემორჩენილი, ასევე, მორჩილებითი ორიენტაციები მოქმედი რეჟიმის პირობებში ფორმირდა და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ხელისუფლების მიერ მიღებული პოლიტიკური გადაწყვეტილებების რეალიზაციაში. ჟირინოვსკის, ძუგანოვს ამდენი ამომრჩეველი რომ უჭერს მხარს, ესეც ავტორიტარული და შოვინისტური კულტურის ელემენტების სიჭარბითაა განპირობებული, ამიტომ, თეზისი, რომელიც არა ერთხელ დამიფიქსირებია, რომ ხალხი ყოველთვის მართალია, არ არის სწორი და ხშირად ისინი გვევლინებიან რეპრესიული სახელმწიფო მანქანის ფორმირების აქტიური სუბიექტებად: 2021 წლის აპრილში გამოკითხული რესპოდენტების მხოლოდ 24% დაეთანხმა პოლიტიკური ხასიათის პროტესტის მზაობას თავის რეგიონში, მზაობა მონაწილეობა მიიღოს პროტესტში 2019 წელს იყო 19%, ხოლო 2021 წელს ეს მონაცემი 15%–მდე დაეცა; მოქალაქეები უკმაყოფილების მიზეზად სოციალურ პრობლემებს ასახელებს–მთლიანდ რუსეთის მასშტაბით მოსახლეობის 58% უკმაყოფილების მიზეზად ფასების ზრდას ასახელებს, 40% სიღარიბეს, 39% კორუფციას, 36% უმუშევრობას–„ლევადა ცენტრი“ (2021) ამრიგად, ზემოთ განვითარებული მსჯელობიდან გამომდინარეობს ლოგიკური დასკვნა, რომ რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმის განვითარების დინამიკა, როგორც მთელი ისტორიის განმავლობაში, ისე თანამედროვე ეტაპზე, ეყრდნობა არა მარტო ლიდერების ავტოკრატიულ მისწრაფებებს, არამედ მოქალაქეების ობიექტური მოთხოვნილებებიდან მომდინარეობს, რომელიც გულისხმობს პირველ რიგში მოსახლეობის კულტურულ–პოლიტიკურ ორიენტაციების, მენტალიტეტის თანხვედრას რეჟიმის ავტორიტარულ ბუნებასთან, ასევე, დიდ როლს თამაშობს რუსული სახელმწიფოს ტერიტორიული მოცულობის მართვის თავისებურებები, ეროვნულ, კულტურული, პოლიტიკური განვითარების სხვადასხვა საფეხურებზე მდგომი ფედერაციის ადმინისტრაციულ სუბიექტების ერთ სახელმწიფოში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 120 ფუნქციონირების სპეციფიკა და მიგვაჩნია, რომ შორეულ მომავალშიც ძნელია ვივარაუდოთ დემოკრატიული, ლიბერალური ციკლისაკენ შემობრუნება, რომელსაც სიკეთე არასოდეს მოუტანია რუსული სახელმწიფოებრიობისთვის; ათეული წლები დაჭირდება (ხელისუფლების პოლიტიკური ნების პირობებში) „გეოპოლიტიკური ნევროზის“, იმპერიული–მესიანისტური, შოვინისტური, ქვეშევრდომული, საშემსრულებლო, მორჩილებითი ორიენტაციების ელემენტების დაძლევას საზოგადოების ცნობიერებასა და კულტურაში, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა; აქედან გამომდინარე, მიგვაჩნია, ავტორიტარიზი რუსეთის განვითარების ბუნებრივი გზაა და რა კორექტივებს შეიტანს მასში გლობალიზაციის ყოვლისმომცველი პროცესი ეს მომავალი დაკვირვების საგანია. დასკვნა რუსეთის ავტორიტარული პოლიტიკური რეჟიმის თავისებურება, პირველ რიგში, მის ჰიბრიდულ ხასიათში მდგომარეობს: ერთმანეთის გვერდით თანაარსებობენ ავტორიტარული, დემოკრატიული და ტოტალიტარული რეჟიმებისათვის დამახასიათებელი სეგმენტები, თუმცა დომინანტია ავტორიტარიზმი, რომელიც შემდგომი განმტკიცების ტენდენციას ავლენს; ამავე დროს ჩანს ტოტალიტარიზმისათვის დამახასიათებელი ტენდენციები: მმართველი პარტიისა და სახელმწიფოს შერწყმა, სახელმწიფოს კონტროლი მასმედიაზე, საიდუმლო პოლიცია, ოპოზიციის დევნა და სხვა, შეიცავს დემოკრატიის ელემენტებს, მართალია საარჩევნო სისტემა და რუსული დემოკრატია ფუნქციონირებს შეზღუდული პლურალიზმის ფარგლებში, მაგრამ უფრო მეტი სივრცე რჩება ოპოზიციის აქტიურობისთვის, ვიდრე ეს არის შესაძლებელი ტოტალიტარული მმართველობის დროს; რუსული, პოსტსაბჭოთა ჰიბრიდული ავტორიტარიზმის მთავარი თავისებურება მდგომარეობს საინფორმაციო სისტემების მონოპოლიზებაში, მასმედიის პროპაგანდის საშუალებად გამოყენებაში და ისტრუმენტალიზაციაში, ინფორმაციულ დიქტატურაში, რაც შედარებით განათლებულ საზოგადოებაში ეფექტურია და მინიმუმამდე ამცირებს რეპრესიების მოცულობას; რუსეთის რეჟიმის თავისებურება აგრეთვე მის ავტოკრატიულ ხასიათში მდგომარეობს, რომელიც ერთ პიროვნებაზეა გათვლილი, რომლის აუცილებლობაზე ვ. პუტინი არა ერთხელ საუბრობს; პერსონალისტურ რეჟიმზეა გათვლილი რუსეთის თანამედროვე კონსტიტუციაც, რომელშიც 2000 წლიდან დღემდე შეტანილი ცვლილებების უმრავლესობა პუტინის ხელისუფლებაში ყოფნის მუდმივობის აუცილებლობის სამართლებრივ გაფორმებას ემსახურება (ოთხიდან ექვს წლამდე საპრეზიდენტო ვადის გახანგრძლივება, პრეზიდენტობის წინა ვადების განულება და სხვა); პრეზიდენტის მორჩილი სახელმწიფო სათათბიროს მიღებული სამართლებრივი აქტებიც რეჟიმის გაძლიერებას ემსახურება და მნიშვნელოვნად ზღუდავს მოქალაქეების სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებს, „უცხო ქვეყნის აგენტების“ სტატუსის განსაზღვრით ძირს უთხრის სამოქალაქო ინსტიტუტებს, ავიწროებს ოპოზიციას, რომლის ლიბერალური იდეების მხარდამჭერი სოციალური ფენა სუსტია და ნელა ვითარდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 121 რუსეთის პოლიტიკური რეჟიმის ავტორიტარული ბუნების დასადგენად ეფექტურია ისტორიის ციკლური განვითარების თეორიის გამოყენება, რომლის წარმომადგენლები ამტკიცებენ, რომ რუსეთის პოლიტიკური მოდერნიზაციის ციკლები გვიჩვენებს კანონზომიერებას, რომლის თანახმადაც ავტორიტარიზმი რუსეთის ბუნებრივი განვითარების გზაა, რადგანაც ლიბერალიზაციის პროექტებმა ყველა ჯერზე კრახი, ქაოსი და წარუმატებლობები განიცადა და ამის დასადასტურებლად მრავალი მაგალითი მოაქვთ რუსეთის პოლიტიკური ისტორიიდან. მკვლევარების უმრავლესობა მართებულად თვლის, რომ გარდაქმნები, როგორც ლიბერალიზაციის, ისე ავტორიზაციის მიმართულებით ყოველთვის ზევიდან, მმართველი ელიტის ინიციციატივით ხორციელდებოდა, ლიბერალიზმი ხალხის მიერ არასოდეს ყოფილა მხარდაჭერილი, ხოლო ავტორიტარულ რეჟიმს სტაბილურობა და ხალხის მხარდაჭერა ჰქონდა; ჩვენი აზრით, ამ ფენომენის ახსნის გასაღები შესაძლებელია ვიპოვოთ რუსი ხალხის მენტალიტეტში, პოლიტიკურ კულტურაში, რომელიც გამოხატულებას პოულობს ძლიერი და სახელმწიფოსა ქარიზმული ლიდერის მოთხოვნილების ისტორიულ გრძნობაში, ველიკორუსული–მესიანისტური შოვინიზმის კულტურულ–ფსიქოლოგიურ ორიენტაციებში, „გამთანაბრელური“ (სოციალიზმის), თანასწორობის იდეებში, ეკლესიის სახელმწიფოს ავტორიტარული რეჟიმის ინსტრუმენტად გამოყენების მრავალსაუკუნოვან ტრადიციებში, სამოქალაქო სსაზოგადოების სისუსტეში, გეოპოლიტიკურ ამბიციებში–„ნევროზში“; რუსულ სინამდვილეში, ავტორიტარული რეჟიმის განმტკიცებაში, ასევე, მნიშვნელოვან როლს ქვეყნის უზარმაზარი ტერიტორიების მართვის თავისებურებები, ეროვნულ–კულტურული განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე მდგომი ხალხების ერთ სახელმწიფოში თანაარსებობისა და თანაცხოვრების სპეციფიკა. საბოლოო ჯამში შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ჩვენი ვარაუდი (ჰიპოთეზა), რომ ავტორიტარიზმი რუსეთის პოლიტიკური ცხოვრების განვითარების ბუნებრივი გზაა დასტურდება, თუმცა გლობალიზაციის ეპოქაში, ახალი ღირებულებებისა და ეკონომიკური განვითარების ფონზე, რომლის ყველაზე მეტი რესურსი რუსეთს გააჩნია, შორეულ მომავალში ათეული წლების შემდეგ, ხელისუფლების პოლიტიკური ნების შემთხვევაში ალბათ შესაძლებელი გახდება საუკუნეების განმავლობაში მოსახლეობის ცნობიერებაში დალექილი ავტორიტარული კულტურის და რეჟიმის მხარდამჭერი იმპერიულ–მესიანისტური, შოვინისტურ–ქვეშევრდომული ორიენტაციებსა და ღირებულებებს შეცვლის დემოკრატიის საბაზისო ღირებულებები, რომლის პერსპექტივები დღეს არ ჩანს და ბუნდოვანია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 122 გამოყენებული ლიტერატურა 1. лев гудков (2015), директор левада-центра, обратный транзит в россии: недоразвитый неототалитаризм или авторитарный пост-модернизм? (ნანახია 2021 8.03 https://liberal.ru/povestka/6850) 2. татьяна ворожейкина (2009) авторитарные режимы хх века и современная россия: сходства и отличия. вестник общественного мнения № 4 (102) октябрь–декабрь 2009 55.). 3. в. м.александровна (2020) старший преподаватель кафедры теории и истории государства и права московского финансово-промышленного университета «синергия» г. москва электронный ресурс: пресс-конференции; ( ნანახია 2021 6.09 https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewbyfileid/1073965.pdf 4. алексей захаров (2015), обратный транзит в россии: недоразвитый нео-тоталитаризм или авторитарный пост-модернизм? https://liberal.ru/povestka/6850) 5. ლევადა ცენტრი (2021) „რუსეთის პოლიტიკური განწყობის შეფასება“: https://imrussia.org/ru/%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b8%d0%ba %d0%b0/3261-%d0%be%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%81%d1%8b%c2%ab%d0%bb%d0%b5%d0%b2%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d1%86%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%b0%c2%bb%d0%be%d1%86%d0%b5%d0%bd%d0%ba%d0%b0%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0 %b8%d1%85%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%80%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b9%d0%b2-%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8 6. татьяна ворожейкина (2018) авторитарный режим и общество в россии იხ:новое литературное обозрение № 121 н 3. 5 /2018 (ნანახია 2022.2.7 https://www.nlobooks.ru/magazines/neprikosnovennyy_zapas/121_nz_5_2018/article/20361/ 7. сергей гуриев (2020) : бессмысленный переворот путина масштабная реформа конституции не изменит политический режим в россии –это произойдет не раньше чем путин лишится власти (ნანახია 2022.1. 1 https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2020/01/21/821172-perevorot-putina 8. конституция российской федерации (2021) принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года. глава 4. президент российской федерации статья 80 1. http://www.consultant.ru/document/cons_doc_law_28399/ 9. андрей медушевский (2021) (размышления о гипотетическом крушении политического режима в россии. защита демократии, повестка (https://liberal.ru/defense-ofdemocracy/razmyshleniya-o-gipoteticheskom-krushenii-politicheskogo-rezhima-v-rossii ) https://liberal.ru/povestka/6850 https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewbyfileid/1073965.pdf https://liberal.ru/povestka/6850 https://www.nlobooks.ru/magazines/neprikosnovennyy_zapas/121_nz_5_2018/article/20361/ https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2020/01/21/821172-perevorot-putina https://liberal.ru/author/1095 https://liberal.ru/category/defense-of-democracy georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 123 10. розов н.с. (2006) цикличность российской политической истории как болезнь: возможно ли выздоровление? // полис, 2006, 2. https://www.fnisc.ru/index.php?page_id=2624&jn=polis&jn=polis&jid=3705); 11. безансон а. (1999), убиенний царевич.русская культура и национальное сознание. м стр. 215. features of the political regime of russia 1avtandil tukvadze; 2valerian dolidze; 3helen gelashvili 1doctor of political sciences; associate professor 2doctor of historical sciences 3assistant professor, head of learning management, faculty of social and political sciences (abstract) the authoritarian political regime of russia determines aggressive behavior of this country in the foreign and domestic politics. because of this the studding of this regime is actual both in theoretical and practical points of views. the main features of this regime in russian reality stems from its hybrid nature and they are: authoritarian autocratic characteristics; but it is not the traditional authoritarianism the theory and practice of which we know from history. first of all, its specificity follows from the propaganda load of the regime and due to the control over the state media, the government achieves an information dictatorship; which is enough to form public opinion and reduce the need for repression: the second feature is the coexistence of democratic elements (limited pluralism, multi-party system, opposition television) with the totalitarian ones (coalescence of ruling party and the state, secret police, servile political culture). the third feature is the autocratic nature, the putin-tailored constitution, the legislative acts which in putin’s view are necessary. to study the russian regime we use the theory .of cyclic development, according to which authoritarian cycles of political modernization are associated with geopolitical successes, and short term liberalization efforts, which always ended in failures, are associated with unsuccessful domestic and foreign policy. in all these cases initiatives always comes from the political elites and people plays a role of their supporters. because of this researchers believe that civic society could not acquire subjectivity. in our view, political culture has a decisive influence on the political regime in russia. the characteristics of russian political culture are: faith of a powerful state and leader; great russian messianic chauvinism, which is the idea of russian identity and part of the mentality of the people, as well as the ideas of social equality of sovereign democracy, subjective georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 124 orientations and imperial thinking, which playa dominant role in the public consciousness. therefore, those researchers and statesman who believe that chauvinism comes only from putin are wrong. the main reason must be the imperial consciousness of the people. the article confirms the hypothesis that the natural development of russia is authoritarian. it will take decades (in case of the desire of the authorities) to eradicate from the minds of citizens the elements of authoritarian culture, which for centuries have been fixed in their minds and passed from generation to generation. keywords: authoritarianism; hybrid; modernization cycles; regime georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 66 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.08 expenses analysis of small and medium enterprises for the competitiveness of georgian honey in the market medea lominashvili-pruidze1, melano tsirekidze2 1akaki tsereteli state university of georgia, associate professor, department of business administration 2akaki tsereteli state university of georgia, master of business administration abstract ″small and medium entrepreneurship development strategy of georgia for 2016-2020″ approved in 2019 are in line with the basic principles of the act european small business. it takes into account the best practices of eu countries in terms of small and medium entrepreneurship development policy. the main goal of the strategy is to create an appropriate environment for small and medium enterprises, increase their competitiveness, increase revenues, jobs, achieve sustainable and competitive economic development. the opportunity for entrepreneurs to integrate into the eu market is increasing in the framework of dcfta agreement on a deep and comprehensive free trade which is accompanied by the expectation of increasing the export potential of products. among them, beekeepers have high expectations for a significant increase in the export volume of georgian honey on the european market. it is known that the demand for honey in the eu market is growing by 6% annually. more than half of the honey needed for consumption is imported, the average volume of which is equal to 150 thousand tons per year3. georgian honey can also play an important role in the import of this volume. there was conducted a questionnaire study of small and medium beekeepers in imereti region in order to study the specifics of honey production management and guidance. as the result of questionnaire, a clear picture of the skills and resources of beekeepers were emphasized which they have and use to develop this field. their interest in increasing their honey export potential is high, especially as they consider the eu market to be particularly stable. their interest in increasing their honey export potential is high, especially as they consider the eu market to be particularly stable. as the review in the introductory part of the article shows, despite the growing beekeeping farms, there 3 european union for georgia. beekeeping and honey production in georgia and the european union. http://www.kedalag.ge/images/temp/2020/03/06/68d31d14d6301b04deef114d94c50b85.pdf http://www.kedalag.ge/images/temp/2020/03/06/68d31d14d6301b04deef114d94c50b85.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 67 is not radically increasing honey production. however, part of the beekeepers think that the sale of the existing volume of honey production is also a problem if its export is not stimulated for export. the small research presented in the article cannot create a complete picture of the state of the georgian honey market, but it presents an attempt to find out the problems that hinder the stimulation of the unique georgian honey production and the possibility of increasing its export potential on the world market at the level of business management. keywords: georgian honey, export potential, small and medium beekeepers, competitive pricing, the costs. ″small and medium entrepreneurship development strategy of georgia for 2016-2020″ approved by the government of georgia in 2016 and ″small and medium business development strategy of georgia for 2016-2020″ approved in 2019 are in line with the basic principles of the act european small business. it takes into account the best practices of eu countries in terms of small and medium entrepreneurship development policy. the main goal of the strategy is to create an appropriate environment for small and medium enterprises, increase their competitiveness, increase revenues, jobs, achieve sustainable and competitive economic development. the strategy defined an annual 10% increase in output of small and medium enterprises by 2020, as well as a 15% increase in employment and a 7% increase in productivity compared to the base year 2013[1, 2]. by the strategic plan, there also was identified the following measures to support the development of small and medium-sized businesses: further improvement of the legislative, institutional business environment, access to finance, development of entrepreneurial skills and modern entrepreneurial culture, support of innovation and research. similar strategic measures are an opportunity to improve the business environment of small and medium enterprises. the opportunity for entrepreneurs to integrate into the eu market is increasing in the framework of dcfta agreement on a deep and comprehensive free trade which is accompanied by the expectation of increasing the export potential of products. among them, beekeepers have high expectations for a significant increase in the export volume of georgian honey on the european market. it is known that the demand for honey in the eu market is growing by 6% annually. more than half of the honey needed for consumption is imported, the average volume of which is equal to 150 thousand tons per year[2, 3-68]. georgian honey can also play an important role in the import of this volume. georgia has activated export of the honey since 2009, though the volume of exports is unequal by years. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 68 export of honey from georgia in 2008-2019 (ton) diagram 1. source: eu for georgia, a guide for beekeepers farmers and honey producers. [3, 3-74] however, this inequality from 2009 to 2018 finally gives a 35% growing trend: tსაშ = √1 ∗ 5 ∗ 1.76 ∗ 0.3 ∗ 6,30 ∗ 0.32 ∗ 1.53 ∗ 0.46 ∗ 0.58 ∗ 9.55 10 = √20,75 10 = 1.35 *100 = 135% statistics of honey export shows that according to ten years’ data, in the conditions of not-sostable export dynamics, in 2013 and 2018 there was a rapidly growing rate of exports. however, according to 2009-2018, in 2018 compared to 2017, there was an unprecedented growth rate of honey exports 9.55%, where 84.2% of the total volume of honey exporter was azerbaijan. production volume, price, quality and other factors can have a significant impact on the potential of honey export. we have to review the honey production and price index for these comparable years. if we study the dynamics of honey prices in the georgian market by years (gel/kg), we can see a monotonically growing dynamics and, unlike exports, there is no so called leaping growth in productivity over the years. in 2018, the market price of 1 kg of honey was 19.09 gel, in 2010 12.29 gel. over the past ten years, price of the honey in georgia has gradually increased by 55%. as for the honey production index, according to the report of the national statistics office of georgia "agriculture of georgia 2018", honey production in 2015 2020 with a slight increasing trend of 6% (tmedium = ∜(1*1.05*1.19*1.0) = ∜ (1, 2495) = 1.06 * 100 = 106%) is characterized. honey production in georgia according to 2015-2020 diagram 2. source: [4, 4-88]. it should be noted here that in 2018, compared to 2017, there was no change identified at all, 2.5 tons of honey was produced in both years. in the same years, the share of honey enterprises in 0 5 10 15 20 25 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2 2.1 2.5 2.5 2.5 2.4 0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 1 2 3 4 5 62015-2020 years georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 69 georgia was doubled. the increase in the number of enterprises can be linked to the allocation of 44.5 million euros from january 15, 2015 until 2019 within the framework of the dcfta agreement between georgia and the european union. a large part of this amount was envisagted for the development of priority spheres and farms. the representatives of the european union inspected the honey production industry in georgia and precisely considered honey as a product that has a real prospect of entering the eu market together with the nuts and wine which led to the development of this sphere and the expansion of production. according to the data of 2015 and the next 2 years, kakheti was the leader among the regions of georgia in terms of honey production, from 2018 to 2020, the imereti region went ahead. totally, from the whole volume of honey produced in georgia in recent years 2.5 tons, the largest among the regions was produced in imereti region 0.8 thousand tons, which is 33.3% more than the productivity of the leader region of the previous year, kakheti and was 32% of total honey. also, according to the data of 2018, imereti region was leading with the number of bee families 55 thousand, and in kakheti 50 thousand families and in samegrelo and zemo svaneti region 41 thousand families. the promotion of honey production in imereti region has led to the study of the economic and competitiveness potential of this field[5, 3 –73]. there was conducted a questionnaire study of small and medium beekeepers in imereti region in order to study the specifics of honey production management and guidance. as the result of questionnaire, a clear picture of the skills and resources of beekeepers were emphasized which they have and use to develop this field. their interest in increasing their honey export potential is high, especially as they consider the eu market to be particularly stable. their interest in increasing their honey export potential is high, especially as they consider the eu market to be particularly stable. as the review in the introductory part of the article shows, despite the growing beekeeping farms, there is not radically increasing honey production. however, part of the beekeepers think that the sale of the existing volume of honey production is also a problem if its export is not stimulated for export. the largest exporters of honey in the world are china and argentina, but the leader among them is china. it is noteworthy that chinese and argentine honey is much cheaper than georgian honey. in particular, in the eu market, argentine honey costs about 3 euros, about the same price as austrian and mexican honey, while chinese, even cheaper costs 2 euros. according to geostat, as of 2020, the average price of georgian honey in the local market is 19 gel, which is quite expensive compared to the price of large exporters. we can assume that despite the unique nature of georgian honey, its price is non-competitive. a survey of 18 honey-producing entrepreneurs was conducted on the social network. 18 respondents were surveyed, who are engaged in beekeeping in imereti and they state that mixed and may honey are sold at different prices. accordingly, the questionnaire provided for the sale price of honey by species. 50% of respondents say that they sell may honey for less than 17 gel, the exact price can not be determined, but this price is not less than 15 gel, because beekeepers say that mixed honey is sold more expensive and in high demand than may honey. we can assume that the price of mixed honey in the local market ranges from 15-17 gel on average. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 70 according to 61.1% of the respondents, they sell may honey for 15 gel, while the remaining 16.7% of the respondents sell the same may honey for 15-20 gel or 20-30 gel. according to the questionnaire surveys, the price of both mixed and may honey in geostat 2020, as mentioned above, is lower than the data (19 gel), but still more expensive than the price presented by the major exporting countries of the market which can be a determinant of georgian honey export potential. the question arises, what are the expenses incurred by georgian beekeepers that makes georgian honey more expensive? it would be possible to answer the question by comparing the costs of the production process of georgian beekeepers with the costs of honey production in the market leader country and identify the category of expenses that make georgian honey more expensive. in order to determine the expenses of honey production, the article examined the small honey enterprise of i/e maradi tsertsvadze with 50 beehives4, which costs were compared to the costs of the entrepreneurs surveyed by the questionnaire. i /e maradi tsertsvadze is a small entrepreneur, whose annual honey production in 2020 was up to 750 liters, out of which 350 liters of may honey was produced and 400 liters of mixed honey. the total annual takings from the realization amounted to 12050 gel. according to the data, the annual cost of production in 2019 was 7650 gel, as the result an average prime cost of 1 kg of honey was 10.2 gel. as i /e states, since the taking out may honey takes place at the end of april (before the migration of the beehives), the expenses are lower compared to the cost of mixed honey and, consequently, the prime cost of mixed honey is higher compared to may honey. along with the beneficial nature of mixed honey, the price of mixed honey also increases in terms of demand for it and beehives costs. individual entrepreneur maradi tsertsvadze, like other beekeepers, sells honey of may for 15 gel and mixed honey for 17 gel. taking into account these prices, the selling price margin of may honey was 50%. 𝑆𝑎𝑙𝑒𝑠 𝑝𝑟𝑖𝑐𝑒 𝑚𝑎𝑟𝑔𝑖𝑛 (𝑀𝑎𝑦 ℎ𝑜𝑛𝑒𝑦) = 15 − 10 10 𝑋100 = 50% as for in case of mixed honey was 65.04% 𝑆𝑎𝑙𝑒𝑠 𝑝𝑟𝑖𝑐𝑒 𝑚𝑎𝑟𝑔𝑖𝑛 (𝑚𝑖𝑥𝑒𝑑 ℎ𝑜𝑛𝑒𝑦) = 17 − 10.3 10.3 𝑋100 = 65.04% in the case of i /e maradi tsertsvadze, the margin is especially high on the example of mixed honey (during the calculation of the margin, the increase in the cost of mixed honey is envisaged). the question arose, how is the selling price of honey determined in the case of other entrepreneurs, did they also have expenses in the amount of i/e maradi tsertsvadze and what is the selling price margin in their cases? to compare expenses, at first we were interested in how much beekeepers needed for seasonal migration of beehives (migration is considered necessary to improve the consumer and taste properties of honey and increase productivity), which in itself would increase the expenses of mixed honey. it should be noted that i/e maradi tsertsvadze lives near the mountain, as he notes, there is no need of beehives migration and the mentioned cost does not figure in the prime cost of honey. 4 from the information provided by the entrepreneurs. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 71 in order to determine the pricing regularity, during the questionnaire survey should be taken into account the costs of beehives migration. it was interesting how many of the 18 respondents needed this cost and how much the average cost was in their case. survey results on the question: on average, what is the price of 1 kg of mixed honey graph 1 according to the questionnaire, 66.7% of respondents ran a small-scale beehive farm like maradi tsertsvadze. approximately 15 respondents (83.3% of respondents) state the need for seasonal migration and therefore migration expenses are included in their expenses. as we have already mentioned, 50% of the respondents state that the selling price of mixed honey is less than 17 gel, while almost 39% 17 gel and only 11% say that they sell mixed honey for more than 17 gel. as we can see, the interviewed entrepreneurs who need to migrate to beehives sell mixed honey at the same and in some cases cheaper price than i /e maradi tsertsvadze. most of the entrepreneurs make less profit when selling honey than maradi tsertsvadze and despite the lower expenses maradi tsertsvadze does not reduce the price of honey. in fact, this small study revealed unhealthy competition of honey producers in the georgian market, which could be further complicated by the current conditions of covid pandemic, which this article does not cover at this stage. even before the pandemic, entrepreneurs complained about the existence of unsold honey stocks for years, the expected increase in unrealized remains on the background of the pandemic will further aggravate the pricing policy of healthy beekeepers. over the years, problems with the realization of honey have developed the instinct of georgian beekeepers to set the selling price of honey by acting against the laws of the market. so as honey is not a perishable product, entrepreneurs increase their honey supply at the desired price in anticipation of the product buyer. over time, this action will lead to the disappearance of beekeepers' entrepreneurial motivation and the restriction of the expansion of georgian ecologically clean and unique honey production. highexpenses beekeepers are unfortunately less take care about the expenses optimization and do not try to see the only way to stimulate profit in a policy of healthy competitive pricing mechanism. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 72 as fred deluca, co-founder of metro international fast food network, states:. "there are only two ways to make money: increase sales or reduce expenses." increasing sales is almost always a priority for businesses, unfortunatly when beekeepers who have the opportunity to increase sales artificially hold up the sale of honey. if the enterprise cannot sell the product, the reduction of expenses becomes priority; on the example of georgian honey, the rules of the market are undone, even when expenses are low, the sales policy is aimed at leading a policy of high margins. it is significant and noteworthy that enterprises do not reduce expenses even when their sales are high. a small study may not provide a complete picture of the state of the georgian honey market, but there is sufficient reason to believe in the need for in-depth research into the field. stimulating the production of unique georgian honey requires in-depth research in the field and raising the business awareness of entrepreneurs in order to develop this field and increase the share of georgian honey in the world market among honey suppliers. bibliography 1. small and medium business development strategy of georgia 2016-20, ministry of economy and sustainable development of georgia, annual report of the action plan for 2019. p.81. 2. http://www.economy.ge/uploads/files/2017/ek__politika/sme_strategy/me_strategy_annual_rep ort_2019_1_geo.pdf., date (19.09.20). 3. european union for georgia. beekeeping and honey production in georgia and the european union. http://www.kedalag.ge/images/temp/2020/03/06/68d31d14d6301b04deef114d94c50b85.pdf, research date (19.09.20). 4. https://www.geostat.ge/media/38833/soflis_meurneoba_2020.pdf (6/08/21). 5. https://www.geostat.ge/media/24487/soflis-meurneoba_2018.pdf (6/08/21). 6. http://www.kedalag.ge/images/temp/2020/03/06/68d31d14d6301b04deef114d94c50b85.pdf მცირე და საშუალო საწარმოების დანახარჯების ანალიზი ბაზარზე ქართული თაფლის კონკურენტუნარობისთვის მედეა ლომინაშვილი-ფრუიძე1, მელანო ცირეკიძე2 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ასოცირებული პროფესორი, ბიზნეს ადმინისტრირების დეპარტამენტი 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ბიზნესის ადმინისტრირების მაგისტრი ანოტაცია: „საქართველოს მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარების სტრატეგია 20162020 წლებისთვის“ აგებულია და შესაბამისობაშია ევროპული მცირე ბიზნესის საქმიანობის შესახებ აქტის ძირითად პრინციპებთან. მასში გათვალისწინებულია ევროკავშირის ქვეყნების საუკეთესო პრაქტიკა მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარების პოლიტიკის კუთხით. სტრატეგიის მთავარი მიზანია მცირე და საშუალო საწარმოებისთვის ხელსაყრელი გარემოს http://www.economy.ge/uploads/files/2017/ek__politika/sme_strategy/me_strategy_annual_report_2019_1_geo.pdf http://www.economy.ge/uploads/files/2017/ek__politika/sme_strategy/me_strategy_annual_report_2019_1_geo.pdf http://www.kedalag.ge/images/temp/2020/03/06/68d31d14d6301b04deef114d94c50b85.pdf https://www.geostat.ge/media/38833/soflis_meurneoba_2020.pdf https://www.geostat.ge/media/24487/soflis-meurneoba_2018.pdf http://www.kedalag.ge/images/temp/2020/03/06/68d31d14d6301b04deef114d94c50b85.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 73 შექმნა, მათი კონკურენუნარიანობის შესაძლებლობების ამაღლება, შემოსავლების, სამუშაო ადგილების ზრდის, მდგრადი და კონკურენტული ეკონომიკური განვითარების მიღწევა. ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შესახებ dcfta-ის შეთანხმების ფარგლებში იზრდება მეწარმეთა ევროკავშირის ბაზარზე ინტეგრაციის შესაძლებლობა, რასაც ახლავს პროდუქციის საექსპორტო პოტენციალის ზრდის მოლოდინი. მათ შორის, დიდია მეფუტკრეთა მოლოდინი ევროპის ბაზარზე ქართული თაფლის, საექსპორტო მოცულობის მნიშვნელოვნად გაზრდასთან დაკავშირებით. ცნობილია, რომ ევროკავშირის ბაზარზე თაფლზე მოთხოვნა წლიურად 6%-ით იზრდება. მოხმარებისთვის საჭირო თაფლის ნახევარზე მეტი იმპორტირებულია, რომლის საშუალო მოცულობა წელიწადში 150 ათას ტონას უტოლდება. ამ მოცულობის იმპორტში ქართულ თაფლსაც შეუძლია მნიშვნელოვანი ადგილის დაკავება. იმერეთის რეგიონის მცირე და საშუალო მეფუტკრეების მიერ თაფლის წარმოების მართვის და გაძღოლის სპეციფიკის შესწავლის მიზნით მოხდა მათი ანკეტირება. ანკეტირების შედეგად ჩამოყალიბდა გარკვეული სურათი მეფუტკრეების უნარების და რესურსების შესახებ, რომელსაც ისინი ფლობენ და იყენებენ ამ სფეროს გასავითარებლად. მაღალია მათი ინტერესი თაფლის საექსპორტო პოტენციალის გაზრდის მიმართ, განსაკუთრებით სტაბილურად ისინი თვლიან ევროკავშირის ბაზარს. როგორც სტატიის შესავალ ნაწილში წარმოდგენილი მიმოხილვიდან გამოიკვეთა, მეფუტკრეობის მზარდი მეურნეობების მიუხედავად, თაფლის რადიკალურად მზარდი წარმოება სახეზე არ არის. თუმცა, მეფუტკრეთა ნაწილი ფიქრობს, რომ თაფლის წარმოების არსებული მოცულობის რეალიზაციაც პრობლემაა, თუ არ მოხდა საექსპორტო მიმართულებით მისი გაყიდვის სტიმულირება. სტატიაში წარმოდგენილი მცირე კვლევა ვერ შექმნის თაფლის ქართული ბაზრის მდგომარეობის სრულ სურათს, მაგრამ წარმოდგენილია იმ პრობლემების მიგნების მცდელობა, რომლებიც აფერხებენ უნიკალური ქართული თაფლის წარმოების სტიმულირებას და მსოფლიო ბაზარზე მისი საექსპორტო პოტენციალის გაზრდის შესაძლებლობას ბიზნესის მართვის დონეზე. საძიებო სიტყვები: ქართული თაფლი, საექსპორტო პოტენციალი, მცირე და საშუალო მეფუტკრეები, კონკურენტული ფასი, თვითღირებულება. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 268 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.30 1, 2, 3, 4, 5 1 , , 2 , , 3 , , , . 4 , , , , 5 , , , 14 , . , , . , , , , . , . ; , , , , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 269 (1-5). . ( 8-14; 14 . ) . , , (6-12), . ( , .(13-15) . , : (814 ) (14 ). (6). , . ( ), 4%, , . . t . , (17-21), ( .1,2) , , , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 270 ( .3,4). , , . , , , . ( ), , , , . , . 1 2 3 4 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 271 : , , . , , . 1) barry, s. p., davidson, s. m. & townsend, p. a. molecular regulation of cardiac hypertrophy. int. j. biochem. cell biol. 40, 2023–2039 (2008).zhou q, li l, 2) zhao b, guan kl. the hippo pathway in heart development, regeneration, and diseases. circ res. 2015;116:1431–1447. 3) yoshida m, et al. weaving hypothesis of cardiomyocyte sarcomeres: discovery of periodic broadening and narrowing of intercalated disk during volume-load change. am j pathol. 2010;176:660–678. 4) nepomnyashchy l. m. morphgenesis of the major all-pathological processes in heart / l. m.nepomnyashchy. — novosibirsk : science, 1991. — 349 p 5) schmidt re, dorsey da, beaudet ln, et al. experimental rat model: 10.1093/jnen/63.5.450 6) ahmed hm. blaha mj. nasir k. rivera jj. blumenthal rs. effects of physical activity on cardiovascular disease. am j cardiol. 2012;109:288–295. 7) andersson dc. fauconnier j. yamada t. lacampagne a. zhang sj. katz a. westerblad h. mitochondrial production of reactive oxygen species contributes to the beta-adrenergic stimulation of mouse cardiomycytes. j physiol. 2011;589:1791 8) beer m. seyfarth t. sandstede j. landschutz w. lipke c. kostler h. von kienlin m. harre k. hahn d. neubauer s. absolute concentrations of high-energy phosphate metabolites in normal, hypertrophied, and failing human myocardium measured noninvasively with (31)psloop magnetic resonance spectroscopy. j am coll cardiol. 2002;40:1267–1274. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 272 9) capasso jm, strobeck je, sonnenblick eh: myocardial mechanical alterations during gradual onset of long-term hypertension in rats. am j physiol 1981;241:h435-h441 10) julian fj, morgan dl, moss rl, gonzales m, dwivedi p: myocyte growth without physiological impairment in gradually induced rat cardiac hypertrophy. circ res 1981; 49:1300 11) meerson fz, javich mp, lerman mi: decrease in the rate of rna and protein synthesis and degradation in the myocardium under long-term compensatory hyperfunction and on aging. j mol cell cardiol 1978;10:145-149 12) waterlow jc, garlick pj, millward dj: protein turnoverin mammalian tissues and in the whole body. north-holland, amsterdam/new york/oxford, 1978 13) ram r, mickelsen dm, theodoropoulos c, blaxall bc. new approaches in small animal echocardiography: imaging the sounds of silence. am j physiol heart circ physiol. 2011;301: h1765–80 14) stuckey dj, carr ca, tyler dj, clarke k. cine-mri versus two-dimensional echocardiography to measure in vivo left ventricular function in rat heart. nmr biomed. 2008;21:765 15) hanft lm, greaser ml, mcdonald ks. titin-mediated control of cardiac myofibrillar function. archives of biochemistry and biophysics. 2014;552–553 16) herron tj, korte fs, mcdonald ks. power output is increased after phosphorylation of myofibrillar proteins in rat skinned cardiac myocytes. circulation research. 2001;89:1184 17) korte fs, mcdonald ks. sarcomere length dependence of rat skinned cardiac myocyte mechanical properties: dependence on myosin heavy chain. journal of physiology. 2007;581 18) mun jy, gulick j, robbins j, woodhead j, lehman w, craig r. electron microscopy and 3d reconstruction of f-actin decorated with cardiac myosin-binding c (cmybp-c) journal of molecular biology. 2011;410:214 19) previs mj, beck previs s, gulick j, robbins j, warshaw dm. molecular mechanics of cardiac myosin-binding protein c in native thick filaments. science. 2012;337 20) regnier m, martin h, barsotti rj, rivera aj, martyn da, clemmons e. cross-bridge versus thin filament contributions to the level and rate of force development in cardiac muscle. biophysical journal. 2004;87:1815 21) korte fs, herron tj, rovetto mj, mcdonald ks. power output is linearly related to myhc content in rat myocytes and isolated working hearts. american journal of physiology. 2005;289:h80 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 273 age-related changes of myofibrils in white laboratory rats of different ages nikoloz vachadze1, ramaz khetsuriani2, manana arabuli-tchlikadze3, sophiko kandelaki4, natalia catherine hargreaves5 1department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 2head of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 3associate professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 4associate professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 5department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia abstract the study of isolated preparations of experimental white rats of 14 months and older reveals that the longitudinal orientation of cardiomyocytes is replaced by an angular orientation in older mice. the number and structural integrity of myofibrils occupy one of the leading places in the regulation of the contraction-relaxation cycle and the implementation of the adaptive capabilities of the myocardium in the normal functioning of cardiomyocytes. our experimental studies aim at describing the quantitative and morphological characteristics of myofibrils in rats of two age groups and analyzing the morphological and functional results. isolated heart preparations were examined in two age groups of white rats (middle 8-14 years; elderly 14 months and more. the number of rats in each group amounted to six) using different histological staining methods. the results obtained show that, compared with middle-aged rats, the development of degenerative changes in myofibrils is observed in old rats, which is manifested in structural inferiority and quantitative reduction. degenerative changes revealed with age at the intracellular level can be considered an important morphological basis for the formation of functional heart failure and the depletion of adaptive capabilities. keywords: rat, heart, myofibrils, cardiomyocyte, ventricle 1 სამეცნიერო-ტექნიკური ჟურნალი „tansporti“ , № 3-4 (31 -32), 2008 научно-технический журнал "транспорт", № 3-4 (31 -32), 2008 yдk 622.412:536.244 по поводу коллапса системы вентилляции тоннеля при сильном пожаре омар ланчава, зураб лебаиидзе почти каждый метод эвакуации людей при пожаре в транспортном тоннеле, а иногда и план ликвидации пожара, предусматривает управление вентиляционным потоком посредством вентиляторов, в частности, форсированную подачу чистого воздуха на те участки, где находятся люди, и уменьшение или вовсе прекращение его подачи к очагу пожара. для эвакуации людей применима не любая комбинированная система вентиляции, а только поперечно-продольная, и то в том случае, если возможен перевод людей в канал с чистым воздухом. по этому же условию технически непригодна для применения система продольно-поперечной вентиляции, так как вентиляционный канал при обычном режиме заполнен загрязненным воздухом, а его заполнение чистым воздухом предусмотрено лишь после рециркуляции вентиляционной системы. если учитывать разность скоростей воздуха и транспортных средств, а также необходимость преодоления инерционности воздуха при рециркуляции, тогда более реальным в тоннелях средней длины представляется возможность покинуть место возникшего пожара на транспорте, чем дожидаться результатов рециркуляции. главное же в том, что при сильном пожаре рециркуляция невозможна по техническим причинам, как это видно из приведенного ниже материала. вопрос рассмотрим на примере рикотского автодорожного тоннеля. тут существенной является необходимость развеять превратное мнение о пожаробезопасности его системы вентиляции, так как в условиях этого тоннеля рециркуляция воздушного потока все равно не имеет смысла, даже если это было бы возможно технически! дело в том, что невозможно будет эвакуация людей через вентиляционный канал, который расположен за ложным потолком. рассмотрим принцип действия схемы вентиляции этого тоннеля при сильном пожаре (рис. 1.). что кажется убедительным лишь на первый взгляд и под влиянием этого впечатления находились и мы. предположим, что очаг пожара располагается в левом крыле между пунктами 2 и 3. тогда 3 и расположенные после него все вентиляционные окна по 40 окно будут закрыты, а окно 2 раскрывается по максимуму. следовательно, в левом крыле воздух будет двигаться лишь по пути 011'0 и 022'0. при этом через окно 2 воздух будет отсасываться более энергично по сравнению с обычным режимом, чему будут способствовать и высокотемпературные газы. в следствие этого, за пределами очага пожара от 3 по 40 точку движения воздуха не будет и не произойдет распространения токсичных газов, а схема правого крыла будет работать в обычном режиме. тут подразумевается, что система пожарного предупреждения сработала, допуск автомашин в тоннель прекращена, а движение в тоннеле стало односторонным в сторону порталов. спустя приблизительно 2-3 минуты, эвакуация закончится, левое крыло остается без изменения, а с правого крыла портал будет перекрыт стальной дверью и произойдет рециркуляция воздуха, в следствие чего, воздух будет отсасываться лишь через вентиляционные окна 2 и 3 (рис. 2.), после чего в действие включается пожарный расчет, который приступает к 2 действию с обеих сторон от очага пожара. действия пожарных облегчены за счет снижения расхода воздуха, доставляющего к очагу уменьшенное количество кислорода. ясно, что принцип приведенного срабатывания системы подразумевает исправную работу устройств автоматического регулирования раскрытия окон, сенсоров обнаружения возгорания, системы передачи оповещения о пожаре к порталам и рис. 1 . схема вентиляции рикотского тоннеля перекрывающих порталы стальных ворот. как известно такой интегрированной системы в рикотском тоннеле не существует. соответственно, даже в условиях технической возможности, вентиляционная система не будет работать в описанном режиме. отметим, что представленные на обеих чертежах направления движения воздушных потоков имеет место в следствие работы вентиляционных установок. депрессии, вызванные пожаром и работой вентиляторов алгебраически суммируются. тяга от пожара действует наподобие природной тяги: при совпадении направлении производительность возрастает, а при противоположных направлениях снижается. если удастся обосновать, что пожар создает значительно более высокую противоположную депрессию, по срав0 и нению с — создаваемыми вентиляторами, тогда станет ясно, что в таком случае воздух от работы вентиляторов не будет приходить в движение и система перестанет быть продольно-поперечной. в то же время вентиляторы станут препятствием для депрессии от пожара, с проистекающими отсюда всеми отрицательными результатами. следует подчеркнуть, что во всем мире максимальная депрессия у самых мощных шахтных вентиляторов достигает 15 кпа. большее давление вентиляторы не могут развивать. в условиях расчета, изготовления, испытания и эксплуатации вентиляторов заложена стандартная плотность воздуха определяется по формуле: (1) где р атмосферное давление на уровне моря, р = 101325 па; r-удельная постоянная воздуха, r = 287 дж/(кг” к); табсолютная температура, т = 273 к. при таких условиях g=l ,2 кг/м3. формула (1) получена из уравнения клаппейрона для идеального газа, имеющего вид: pv = rt, (2) где, кроме указанных выше величин, vудельный объем, v=l/g. 3 с учетом этого p = γrt , (3) из статистики пожаров в тоннелях видно, что при этом температура т=1273k [2]. основываясь на эти данные, развивающееся при пожаре давление по формуле (2) составляет 447,6 кпа, что почти в четыре раза превышает нормальное атмосферное давление, в 30 раз давление создаваемое самыми мощными вентиляторами и в 119 раз — давление создаваемое вентиляторами используемыми в рикотском тоннеле. — по мере развития, пожара в очаге происходит все усиливающееся потребление кислорода. отсюда ясно, что в окнах 1 и 2 направление движение воздуха будет не таким, как это указано на рис. 1., а противоположное. соответственно, за счет депрессии, возбуждаемой пожаром из всех незакрытых проемов левого крыла тоннеля, будет происходить подсос воздуха в тоннель. при этом, вентиляторы продолжают работать в режиме отсоса воздуха из тоннеля и спасти их двигатели от перегрузки можно только перекрытием вентиляционных каналов. учитывая, что все равно вентиляторы левого крыла тоннеля никоим образом не влияют на направление движения воздуха и функционирование вентиляционной системы, однозначно следует их отсечь от вентиляционной сети в случае сильного пожара в зоне 2 и 3 вентиляционных окон. легко понять, что горячие газы будут двигаться ко второму порталу вдоль проезжей части тоннеля. в таком случае проезжую часть и вентиляционный канал с окнами можно считать параллельными сетями, а расход движущегося по ним воздуха будет удовлетворять*основному уравнению параллельных сетей: (4) рис. 2. схема вентиляции рикотского тоннеля в режиме гашения пожара где r1 суммарное аэродинамическое сопротивление вентиляционного канала, окон и вентиляторов; r2 — аэродинамическое сопротивление проезжей части тоннеля; q1 и q2 объемный расход воздуха соответственно в вентиляционном канале и по проезжей части тоннеля, м3/сек. из формулы (4) ясно, что 4 r1 q1 2 = r2 q 2 2 (5) следовательно, как в канале, так и по проезжей части тоннеля депрессии равны друг другу и депрессии, вызванной пожаром. тут ясно, что депрессия от вентиляторов суммируется с депрессией от пожара, но ввиду того, что последняя на несколько порядков больше, вентилятор рассматривается как местное сопротивление. соответственно, в правом крыле тоннеля по проезжей части движение воздуха будет иметь противоположное показанному на рис. 1. направление, а в вентиляционном канале направление движения сохранится без изменения. при этом, высокотемпературные пожарные газы сожгут вентиляторы, сохранение которых, как и в левом крыле, возможно путем перекрытия канала или окон. ясно, что реверсирование вентиляторов правого крыла (рис. 2.) невозможно из за депрессии пожара. таким образом, ни один вентилятор во время пожара не сможет выполнять свою функцию, а продольно-поперечная схема, под влиянием пожара, превратится в продольную. соответственно, нецелесообразно использование такой дорогостоящей системы вентиляции при работе в данном тоннеле при обычном режиме работы, т.к. акцентирование на ее пожаробезопасность по сравнению с продольной системой неправомерно. сделанное заключение, строго говоря, не вполне обосновано, т.к. депрессия, возбуждаемая пожаром была рассчитана по уравнению для идеального газа. более верные результаты будут получены по уравнению ван-дер-ваальса для реальных газов: (6) где коэффициент характеризующий сцепление молекул; коэффициент характеризующий объем молекул, который равен приблизительно четырехкратному объему молекул. внутреннее давление , обусловленный силами притяжения молекул, как и внешнее давление р стремится сжать газ, однако при температуре 800-1000°с и выше, коэффициент а практически равен нулю. поправочный коэффициент b в артиллерийском деле, где дело имеем с высокотемпературными газами и большими давлениями, называется коволиумом. в случае, когда давление пороховых газов меняется в диапазоне 2000-4000 атм., величина коволиума составляет 8-12,5 % от v. соответственно, во внутренней баллистике пользуются уравнением ван-дер-ваальса в следующем виде [4]: p (v-b) = rt, (7) откуда следует, что в случае реальных газов внутри каморры и ствола артиллерийского орудия развивается давление до 12,5 % больше, чем это получается при расчете по уравнению клаппейрона. из уравнения (7) видно, что предельное значение удельного объема v когда р, т.к. p=rt/(v-b). для условий пожара в тоннелях можем принять, что =0, а практически не отличается от нуля. хотя в процессе горения происходит выделение моноксидов углерода и азота, которые снижают удельный объем, но интенсивное испарение и гигроскопическая массапередача оказывает противоположное действие и, в итоге, изменение удельного объема из за влияния этих факторов оказывается в пределах ошибки измерения. 5 отсюда можно заключить, что для случая пожара в тоннеле уравнением клаппейрона получаются достоверные результаты, хотя бы в первом приближении, и, соответственно, вызванная пожаром депрессия значительно превосходит статическое давление любого вентилятора так же, как создаваемой им в тоннеле депрессии. из всего вышеизложенного, можно сделать заключение, что пожар в транспортном тоннеле создает депрессию, значительно превосходящую статическое давление вентиляторов, и без учета ее величины и направления невозможно эвакуация людей и гашение пожара, а основное направление модернизации системы вентиляции рикотского тоннеля должна быть замена продольно-поперечной схемы на более экономичную продольную, так как при сильном пожаре продольно-поперечная схема автоматически преобразуется в продольную, и это органически присуще продольно-поперечной схеме. литература: 1. х. дзидзигури а., махарадзе л. шахтные турбомашины. / часть 2. тбилиси: 1996. 202 с. (на груз. яз.). 2. чурадзе т.к. статистика особых случаев в транспортных тоннелях. // «транспорт», №2, тбилиси, 2001. -с. 11-13. (на груз. яз.). 3. серебряков м.е. внутренняя баллистика. москва: оборонгиз, 1949. 670 с. 4. ланчава о. гигроскопический массообмен в подземных сооружениях. тбилиси: «технический университет», 1998. 272 с. (на груз. яз.). გვირაბების სავენტილაციო სისტემის კოლაფსის შესახებ ძლიერი ხანძრისას . ომარ ლანჩავა. ზაზა ლებანიძე სატრანსპორტო გვირაბებში ხანძრის გაჩენისას ადამიანების ევაკუაციის თითქმის ყველა მეთოდი, ხოლო ზოგჯერ ხანძრის ლიკვიდაციის გეგმაც, ითვალისწინებს სავენტილაციო ნაკადის მართვას ვენტილატორების მეშვეობით. კერძოდ, სუფთა ჰაერის ფორსირებულ მიწოდებას იმ უბანზე, სადაც იმყოფებიან ადამიანები და მისი ხარჯის შემცირებას ან სრულ შეწყვეტას ხანძრის კერაზე. ვენტილატორების შესაძლებლობები ამ შემთხვევაში გადაჭარბებითაა შეფასებული, რადგან ძლიერი ხანძრისას ისინი თავის ფუნქციას ვერ შეასრულებენ. როგორც ცნობილია, ყველაზე მძლავრი ვენტილატორების სტატიკური წნევა შეადგენს 15 კპა, ხოლო ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევა მინიმუმ ერთი რიგით მაინც აღემატება ამ სიდიდეს აღნიშნულიდან გამომდინარე, გრძივ-განივი სქემა ტექნიკურად გამოუსადეგარია საევაკუაციოდ, რადგან ჩვეულებრივი რეჟიმისას სავენტილაციო არხში გაჭუჭყიანებული ჰაერია, ხოლო სუფთა ჰაერით მისი “ავსება”მოხდება მხოლოდ სავენტილაციო სისტემის რეცირკულაციის შემდეგ. ჰაერისა და სატრანსპორტო საშუალებების სიჩქარეებს შორის თანაფარდობის და რეცირკულაციის შემთხვევაში ჰაერის ინერციის გადალახვის საჭიროების გათვალისწინებთ. ზომიერი სიგრძის გვირაბებში უფრო 6 რეალურია ხანძრის კერიდან ტრანსპორტით გასწრება, ვიდრე რეცირკულაციის შედეგის მოლოდინი. რიკოთის საავტომობილო გვირაბის მაგალითზე ნაჩვენებია, რომ ჰაერის სავენტილაციო ნაკადის რეცირკულაცია ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში ტექნიკურად შეუძლებელია. აღსანიშნავია ასევე, რომ მსგავსი გვირაბების პირობებში ნაკადის რეცირკულაციას აზრი მაინც არა აქვს, ტექნიკურად შესაძლებელიც რომ იყოს, რადგან ვერ მოხერხდება ადამიანების გადაყვანა ცრუ ჭერში განთავსებულ სავენტილაციო არხში. რიკოთის გვირაბში ხანძრის ლიკვიდაციის სისტემის მოქმედების პრინციპი გულისხმობს სავენტილაციო ფანჯრების კვეთის ავტომატური სარეგულირებელი მოწყობილობების, ხანძრის აღმომჩენი სენსორების მომხდარი ხანძრის შესახებ პორტალებთან შეტყობინების მოწყობილობების და პორტალების გადასაკეტი კარებების გამართულ მუშაობას. როგორც ცნობილია, ასეთი ინტეგრირებული სისტემა რიკოთის გვირაბში მოწყობილი არ არის. შესაბამისად, ხანძრის შემთხვევაში, შესაძლებლობის ფარგლებშიც კი, სავენტილაციო სისტემა არ იმუშავებს. შესრულებული ანალიზის საფუძველზე ნაჩვენებია გვირაბების ვენტილაციის კომბინირებული სქემების სისტემური ნაკლი, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ძლიერი ხანძრის შემთხვევაში, ამ უკანასკნელის გავლენით, პრაქტიკულად ყველა სქემა განიცდის გრძივად გადაკეთებას ვენტილატორების გადაწვის, ანუ სისტემის კოლაფსის, თანხლებით. ჩატარებული კვლევების შედეგებიდან გამომდინარე, რიკოთის გვირაბის სავენტილაციო სისტემის მოდერნიზაციის ძირითად მიმართულებად მიჩნეულია არსებული გრძივ-განივი სქემის შეცვლა უფრო ეკონომიური გრძივი სქემით. about collapse of ventilation systems of tunnels at c onflagration omar lanchava, zurab lebanidze almost all methods of people evacuation at conflagration in transport tunnels and sometimes even the plan of fire extinction implies ventilation stream control with the help of ventilators, particularly, forced supply of clear air to those sections where people are and the decrease of delivery or full discontinuance of air to fire source. the possibilities of ventilators in this case are overestimated as at conflagration they cannot perform their function. as it is known, static pressure of the most powerful ventilator is 15 kpa, while dynamic pressure induced by fire is more by minimum 1 order. proceeding from the above said the longitudinal-transverse scheme is technically unfit for evacuation as at common regime air in ventilation duct is contaminated while its “filling” with clear air will happen only after recirculation of ventilation system. in case of correspondence of air and transport facilities speeds and of recirculation with consideration of the necessity to overcome the air inertia in medium length tunnels it is more real to escape from fire by transport than to wait the result of recirculation. on example ofthe rikoti vehicular tunnel it is shown that recirculation of ventilation air stream at conflagration is technically impossible. it also should be mentioned that in case ofthe similar tunnels air stream recirculation is of no meaning even if it is technically possible as it will be impossible to evacuate people into ventilation duct located in false ceiling. the principle of fire liquidation system of the rikoti tunnel implies regular operation of ventilation ports section of automatic control devices, fire detecting sensors, devices for communication 7 of information about fire to portals and portal closing doors. as it is known such integrated system is not mounted in the rikoti tunnel. consequently, in the case of fire ventilation system will not operate even within technical means. on the basis of the carried out analysis the systems imperfection of combined schemes of tunnel ventilation is shown which implies that at conflagration practically all schemes undergo longitudinal alteration resulting in ventilators burning-out or system collapse. proceeding from the results of the executed researches the basic direction ofthe rikoti tunnel ventilation system modernization should be the substitution of the existed longitudinal-transverse scheme with a more economical longitudinal scheme. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 54 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.05 the concerns of the united states about antidemocratic political processes in georgia in 2018-2021 marine changiani ph.d. candidate, faculty of humanities, american studies, ivane javakhishvili tbilisi state university, georgia orcid : https://orcid.org/0000-0002-7748-7991 ______________________________________________________________________________ abstract the diplomatic relations between the united states of america and georgia were established in 1992. the united states supports the sovereignty and territorial integrity of georgia and its democratic development. the national goal of georgia is to become a member of nato and the european union. in fact, georgia, as one of the post-soviet republics, became the best example of democracy in the region. however, antidemocratic political processes in georgia in 2018-2021 caused concerns among the us officials and started changing the right democratic way of the country. this research studies the main reasons for the political crisis and strong polarization between the ruling party and the opposition. we are trying to find out the possible consequences of the problem and the impact it can have not only on the future development of the country and the strategic partnership between georgia and the united states but also on the geopolitical situation in transcaucasia. keywords: political crises, bilateral relations, boycott, georgia, elections introduction the south caucasus or transcaucasia is a region with a complicated geopolitical situation. it is the place where the interests of big “political players”, the united states of america and the russian federation https://orcid.org/0000-0002-7748-7991 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 55 clash. armenia, azerbaijan, and georgia are former soviet countries that have different political vectors and goals. (paul, 2015) currently, the region has three “frozen conflicts”, occupied territories, and tense political relations with neighboring countries. (mukhanov & skakov, 2021) since the collapse of the soviet union, georgia has chosen its way toward independence and democracy. the national goal of the country is the euro atlantic integration, becoming a member of the nato and european union. however, the russian federation is against the expansion of nato in the region and it kept enlarging its influence thereby putting more russian military bases in the south caucasus (transcaucasia). (kasim, 2012) after the nagorno-karabakh war in 2020, the russian federation put its “peacekeepers” there and spread more power in the region. in 2022, georgia and the u.s. celebrate 30 years of diplomatic relations. the strategic partnership between these two countries, especially in the field of security, has gotten stronger. after the “rose revolution,” many reforms in georgia showed the best examples of the democratic development of the country in the south caucasus. however, recent political mistakes, and anti-democratic processes in the country show authoritarian approaches still exist in post-soviet georgia. the long-lasting disagreement and disputes between the ruling party “georgian dream” and many opposition parties led the country to strong political crises and put its future democratic development at risk. 1. political crisis the presidential campaign in 2018 was held under political disagreements between the candidates supported by the ruling party and the opposition. there was a debate over the interference of russia in the domestic politics of georgia. (karpovich & shakirov, 2021) the tactics of blaming each other in prorussian policy became the main reason for protests in the country. the whole society was divided into prorussians and pro –americans. the victory of salome zurabishvili caused discontent throughout the oppositional spectrum, considering her as a person who “could be used” by the ruling party as its marionette to follow their political instructions. the main message of zurabishvili’s election campaign was to look forward to the future, to understand the role of the president as an above party figure, the arbitrator in political processes, the focus of the country's historical past. at the same time, her words were unclear for the people: "the president should be with the people, but still higher." (tukvadze, abzianidze, ubilava, & gelashvili, 2021) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 56 however, the results of the presidential elections did not affect the foreign policy of the country. james appaturay, nato special representative in the caucasus and central asia visited tbilisi on december 12, 2018, immediately after the presidential elections in georgia. he met prime minister of georgia bakhtadze, minister of foreign affairs zalkaliani, minister of defense izoria, and the newly elected president zurabishvili. issues were discussed related to the euro-atlantic integration of the country, ongoing russian policy “borderization” (i.e. territorial delineation between south ossetia and georgia), cooperation in the context of security in the black sea, increased support for ongoing reforms in georgia, as well as the participation of tbilisi in nato’s training. a negative wave of domestic political processes in the country became stronger in 2019 after the incident in the house of parliament. the oppositional parties protested the visit of a russian member of parliament, sergey gavrilov, to the georgian parliament to conduct the annual orthodox assembly. they blamed the ruling party for a pro-russian activity that allowed a russian politician to cross georgian borders and enter the parliament; sergey gavrilov who took the seat of the speaker of the georgian parliament was forced to leave not only the building but also the country. he is a representative of the country, which occupied 20 % of georgian territories. (bbc news: georgia protests: thousands storm parliament over russian mp's speech, 2019) russian politicians cannot ignore the fact that during the years of independence in georgia, a new national identity based on the priority of western values and a sharp rejection of the entire soviet historical experience. that is why the implementation of russia's policy towards georgia requires caution, balance, and objective consideration of local conditions. the protest of opposition was supported by thousands of people outside the parliament building, which turned into a massive protest in the country. the government explained the incident as a technical mistake, even the speaker of the parliament, irakli kobakhidze, resigned. however, it did not stop the people who demanded the minister of inner affairs, gakharia, to leave its post and punish everybody who used inappropriate force against the protesters. this day was called “gavrilov night” when antidemocratic processes were highlighted. anti-russian attitudes can be seen among the georgian population. since the 2008 war, georgia and the russian federation have had no formal diplomatic ties. after crushing georgia’s army, russia recognized south ossetia and abkhazia as independent states where it put permanent military bases. tbilisi and western allies called russia’s actions “illegal military occupation.” therefore, it is easy to understand people’s negative reaction to the visit of the russian mp to the georgian parliament. (roache, 2019) the political processes caused the concerns of the us and the eu that called the government to solve the domestic problem democratically. the protests lasted for months; the oppositional parties and people demanded to change the system. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 57 finally, the head of the ruling party, ivanishvili, announced the decision of the government to accept the proportional system of the elections that could stop the protest wave in georgia. however, ivanishvili chose gakharia as the prime minister of the country instead of resigning him. the political crises became worse. 2. us senators’ letters in spite of ivanishvili’s announcement to get a proportional system and have a multiparty parliament, the government refused to change the electoral system. they blamed their majoritarian lawmakers for blocking the bill. these political processes in georgia caused a bad reaction of the usa as anti-democratic steps. the letters from u.s. officials to giorgi gakharia showed their disappointment and critics of those processes. the letters from u.s. senators jim risch, the chairman of the senate foreign relations committee, and jeanne shaheen the ranking member of the subcommittee on europe and regional security cooperation, to prime minister of georgia giorgi gakharia, expressed “concern over recent events that indicate a backsliding from georgia’s commitment to building the institutions of their democracy.” “further, we fear that a lack of progress on reforms and increased tensions within georgia will only open the door for increased russian meddling in the country and throughout the region. the longer these actions continue, the more georgia’s security will be jeopardized, and we may be forced to reevaluate our partnership,” said the senators. “an independent, democratic georgia has many international supporters, and we are eager to continue to assist your country,” the senators highlighted, adding, “however, we are motivated to support georgia’s economic and political development only as long as we can rely on georgia to be a stable, trustworthy, and democratic partner in this effort.” “we sincerely hope that you will work quickly to reverse this decline and fulfill the promises made to the georgian people,” senator risch and senator shaheen concluded. (civil.ge: u.s. senators risch, shaheen concerned for ‘potential backsliding of georgian democracy and governance’, 2020) “rep kinzinger, gerry connolly, rep eliot engel, and rep mccaul sent a letter to the georgian pm with grave concerns over political targeting & a declining economic trend that spells trouble for georgia’s path towards democratic reform & western integration,” kinzinger tweeted. (dumbadze, 2020) u.s. officials expressed more serious concern later after the government stopped the construction of the deep-water port of anaklia on the black sea coast. the leader of the ruling party ivanishvili was even called a protégé of moscow and puppet of russian president putin. ”vladimir putin's puppet attacked investments and hurt fundamental human rights in georgia," pete olson said. (georgian journal: bidzina ivanishvili is vladimir putin’s puppet, says congressman olson, 2020) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 58 anaklia, had a strategic location on the ancient trade route representing a critical transport node on the new silk road between china and europe. anaklia port’s location, technical and infrastructure capabilities will be the primary drivers to attract cargo. (anaklia development consortium: the anaklia port project, 2022) this port has great strategic importance for the united states, which we can see in the statement of the former deputy assistant us secretary of state for european and eurasian affairs matthew bryza: “i think it will have an enormous impact on georgia’s nato perspective. it will be used to transport nato well, us – equipment, and materiel to afghanistan…” anaklia port would help bring georgia closer to the european union by expanding the volume of trade through the black sea and turkish straits, which in turn will weaken the economic influence of the russian federation and its ability to control georgia. “the port will also establish georgia as a stronger global trading hub, which will be great in terms of strengthening its sovereignty and independence and general security”. (tavberidze, 2019) 3. political boycott in 2020 parliamentary elections in the country showed the hope of having multiparty parliament in georgia, unprecedented in the south caucasus. as expected, the outcome of the parliamentary elections in georgia was a political crisis, with problems related to a world pandemic and a deep recession in the economy, according to political scientists, which could have unpredictable consequences. the opposition hoped for a change of power and the formation of the first history of the country's coalition government. however, “georgian dream” again won the elections and took many seats in the parliament 60 out of 150. the opposition did not accept the results of the elections. they accused the authorities of massive falsification of the voting results, even though observers present at the election from the eu countries and the usa considered the elections quite fair and competitive. the response of the opposition was the refusal of 51 deputies, representing opposition parties in parliament, from their mandates and the requirement to recognize the results of past elections as invalid. “but the thousands of protesters who marched in tbilisi rejected the result and called for the resignation of both the police chief and the election commission…eight opposition parties have already said they would boycott parliament over the results of the vote.” (bbc news: georgia protests: tbilisi police fire water cannon at demonstrators, 2020) the boycott of the opposition put the georgian authorities in a difficult situation. generally, the parliament, in which only one party is represented, can work as the georgian dream has legislature with a simple majority. however, in order to solve many issues such as electoral reform requires changes to the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 59 country's constitution, for which it is necessary the constitutional majority, which the leading party in the newly elected parliament does not have. moreover, the georgian parliament can be in international isolation, since parliamentary delegations must include representatives of the opposition. it makes the work of the parliament complicated and deteriorates the international image of georgia. (baldinger, 2020) with the mediation of the ambassadors of the united states and the european union, georgian dream immediately began negotiations with the opposition. however, five rounds of negotiations did not allow the reaching of a mutually acceptable solution. (civil.ge: u.s. state department on ‘democratic developments in georgia’, 2019) it is obvious that the opposition does not trust the authorities, and the authorities do not believe in the unity of the opposition and it seems that both sides are not ready for a compromise. georgian political experts think that the continuation of the confrontation may lead to a critical weakening of the state. they call on the parties based on the interests of the nation, find a formula for a consensus and transfer political processes into a parliamentary format. the united states expressed its concern regarding this issue and us ambassador to georgia kelly c. degnan stated that “the leaders of all political parties should be guided in their actions not by personal ambitions, but the interests of the country, and that there are enough problems in georgia, which need to be solved not outside, but in parliament. the georgian people in various polls declare that for them the main problems are jobs, high prices, and poverty. the urgency of solving these problems should push the parties to compromise." (u.s embassy in georgia: u.s. embassy statement on georgia’s parliamentary elections, 2020) on february 8, 2021, the founder of the leading party, bidzina ivanishvili, who was considered the "shadow ruler" of georgia, announced his retirement from politics, considering his mission accomplished. he removed m. saakashvili and his "groups" from the authorities. according to ivanishvili, he left the country with "peace, an open pluralistic democracy, freedom of speech, balanced power and an independent judiciary" in late february, police raided the party headquarters of the opposition united national movement (unm) in tbilisi, to arrest its chairman, nika melia. the raid and arrest, which were live-streamed and video-recorded by people outside the building put the country deep into political collapse. given melia’s longstanding role as a thorn in the side of the ruling georgian dream party, his detention appears to be a politically motivated performance of power to intimidate the government’s critics. this action provoked outrage in georgia, the european union, and the united states, where members of the u.s. congress and human rights organizations have expressed concern. (stronski, 2021) as a sign of disagreement with this decision, prime minister giorgi gakharia resigned. the new prime minister is irakli garibashvili; the opposition considers his nomination by the "worst choice" of the ruling party. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 60 probably, the georgian authorities considered that the isolation of melia, on the one hand, would be a serious warning to the opposition and proof that the georgian dream intends to “put things in order”, on the other hand, it will deprive the street protest movement of its main leader. (bbc news: nika melia, georgian opposition leader, is arrested at party hq, 2021) however, the consequences of this step could be just the opposite. immediately after the arrest of the leader of the unm, people began to gather in the center of tbilisi. conclusion the political crisis and antidemocratic processes in georgia started with the presidential elections in 2018. it got worse later in 2019 continued by a massive protest of people caused by the visit of a russian politician. a series of political events divided a political arena into two parts: the leading party and an all opposition spectrum. the us officials played the role of mediators to solve the problem, however, after many attempts and rounds of dialogues, the oppositions kept the boycott and left their mandates. domestic political crises can negatively influence the country’s development and integration. we hope that the united states will not change its foreign policy towards georgia as its number one strategic partner in transcaucasia, especially after the nagorno-karabakh war in 2020 when russia put its “peacekeepers” and got more power in the region. the united states will probably continue supporting georgia to help it become more independent and stronger; however, georgian politicians should find consensus, stop polarization, and care more about the future of the country than focusing on their political views and principles. references: anaklia development consortium: the anaklia port project. (2022). retrieved march 2022, from http://anakliadevelopment.com/info/ baldinger, m. (2020, november 2). new eastern europe: georgian dream wins a third term as the opposition calls for a boycott of parliament. retrieved 2021, from https://neweasterneurope.eu/2020/11/02/georgian-dream-wins-a-third-term-as-the-oppositioncalls-for-a-boycott-of-parliament/ bbc news: georgia protests: tbilisi police fire water cannon at demonstrators. (2020, november 8). retrieved 2022, from https://www.bbc.com/news/world-europe-54868053 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 61 bbc news: georgia protests: thousands storm parliament over russian mp's speech. (2019, june 21). retrieved february 2022, from https://www.bbc.com/news/world-europe-48710042 bbc news: nika melia, georgian opposition leader, is arrested at party hq. (2021, february 23). retrieved 2022, from https://www.bbc.com/news/world-europe-56167147 civil.ge: u.s. senators risch, shaheen concerned for ‘potential backsliding of georgian democracy and governance’. (2020, january 30). retrieved january 2022, from https://civil.ge/archives/336615 civil.ge: u.s. state department on ‘democratic developments in georgia’. (2019, december 24). retrieved 2022, from https://civil.ge/archives/332687 dumbadze, a. (2020, january 22). georgia today: adam kinzinger: four us congressmen sent letter to pm gakharia. retrieved 2022, from http://gtarchive.georgiatoday.ge/news/19145/adamkinzinger:-four-us-congressmen-sent-letter-to-pm-gakhari fedorovskaya, i. (2021). political crisis in georgia. russia and new states of eurasia, 135-143. georgian journal: bidzina ivanishvili is vladimir putin’s puppet, says congressman olson. (2020, january 29). retrieved 2022, from https://georgianjournal.ge/politics/36175-bidzina-ivanishvili-isvladimir-putins-puppet-says-congressman-olson.html karpovich, o. g., & shakirov, o. i. (2021). russia and georgia: time to interact. post-soviet issues, 8(1), 20-32. kasim, k. (2012). american policy toward the nagorno-karabakh conflict and implications for its resolution. journal of muslim minority affairs, 32(2), 230-244. mukhanov, v., & skakov, a. (2021). consequences of the war and prospects of the post-war settlement. world economy and international relations, 65(6). paul, a. (2015). the eu in the south caucasus and the impact of the russia-ukraine war. the international spectator, 50(3), 30-42. roache, m. (2019, june 27). time: georgians have now been protesting russian interference for a week. here's why. retrieved 2022, from https://time.com/5615726/anti-russia-protests-georgia/ stronski, p. (2021, march 8). world politics review: georgia’s political crisis puts its democratic future in doubt. retrieved from https://www.worldpoliticsreview.com/articles/29474/georgia-spolitical-crisis-puts-its-democratic-future-in-doubt tavberidze, v. (2019, august 20). institute for war & peace reporting: georgia's strategic game changer. retrieved february 2022, from https://iwpr.net/global-voices/georgias-strategicgame-changer tukvadze, abzianidze, ubilava, & gelashvili. (2021). 2018 presidential elections in georgia (elections without a leader). georgian scientists, 3(3). u.s embassy in georgia: u.s. embassy statement on georgia’s parliamentary elections. (2020, november 1). retrieved 2022, from https://ge.usembassy.gov/u-s-embassy-statement-on-georgiasparliamentary-elections/ https://ge.usembassy.gov/u-s-embassy-statement-on-georgias-parliamentary-elections/ https://ge.usembassy.gov/u-s-embassy-statement-on-georgias-parliamentary-elections/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 62 შეერთებული შტატების შეშფოთება ანტიდემოკრატიულ პოლიტიკურ პროცესებზე საქართველოში 2018-2021 წლებში მარინე ჩანგიანი ამერიკისმცოდნეობის დოქტორანტი, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო orcid : https://orcid.org/0000-0002-7748-7991 აბსტრაქტი ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და საქართველოს შორის დიპლომატიური ურთიერთობები 1992 წელს დამყარდა. შეერთებული შტატები მხარს უჭერს საქართველოს სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობას და მის დემოკრატიულ განვითარებას. საქართველოს ძირითადი ეროვნული მიზანია გახდეს ნატოსა და ევროკავშირის წევრი. ფაქტობრივად, საქართველო, როგორც პოსტსაბჭოთა რესპუბლიკა, რეგიონში დემოკრატიის საუკეთესო მაგალითი აჩვენა. თუმცა, 2018-2021 წლებში ქვეყანაში მიმდინარე ანტიდემოკრატიულმა პოლიტიკურმა პროცესებმა ამერიკის შეერთებული შტატების ოფიციალური პირების შეშფოთება გამოიწვია და ქვეყანა არასწორი პოლიტიკური მიმართულებით წაიყვანა. ეს კვლევა სწავლობს პოლიტიკური კრიზისისა და ძლიერი პოლარიზაციის ძირითად მიზეზებს მმართველ პარტიასა და ოპოზიციას შორის. ჩვენ ვცდილობთ გავარკვიოთ პრობლემის შესაძლო შედეგები და რა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს მას არა მხოლოდ ქვეყნის მომავალ განვითარებაზე და საქართველოსა და ამერიკის შეერთებულ შტატების სტრატეგიულ პარტნიორობაზე, არამედ ამიერკავკასიის გეოპოლიტიკურ მდგომარეობაზე. საკვანძო სიტყვები: პოლიტიკური კრიზისი, ორმხრივი ურთიერთობები, ბოიკოტი, საქართველო, არჩევნები https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 70 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 3 issue 4, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.11.07 создание программной модели с графическим интерфейсом пользователя для симуляции процессов функционирования подсистем информационной и кибер защиты распределенных информационных систем критических инфраструктур рамаз шамугиа сухумский физико -технический институт им. ильи векуа,тбилиси, грузия e-mail: rmz.shamugi@gmail.com; mob.:+995595538797; https://orcid.org/0000-0002-8141-1738 анотация. данная статья посвящена разработке программной модели с графическим интерфейсом пользователя (гип) для иммитации процесса обеспечения информационной и кибер безопасности информационных систем (ис) объектов критической инфраструктуры (ки) на основе аналитической модели разработанной автором данной статьи раннее. указанная программная модель с гип дает возможнось с помощью элементов управления расположенных на главной панели, задавать входные параметры моделируемого объекта и наблюдать его выходные характеристики с помощью соответствующих элементов визуализации таких, как специальные окна для отображения вычисляемых числовых значений основных характеристик исследуемых систем. ключевые слова: информационные системы, инфобезопасность, кибербезопасность, критические инфраструктуры, моделирование, многоканальные системы массового обслуживания, графический интерфейс пользователя. 1.введение на текущем этапе своего развития, компьютерные и информационные технологии охватили все отрасли экономики. для любой современной компании информация становится одним из главных ресурсов, сохранение и правильное распоряжение которым имеет ключевое значение для развития бизнеса и снижения уровня разнообразных рисков. особую актуальность проблема обеспечение информационной и кибер безопасности приобретает в случае распределенных информационных систем (рис) объектов критической инфраструктуры (риски). под информационной безопасностью риски понимают комплекс мер организационного и технического характера, направленных на сохранение и защиту информации и ее ключевых элементов, а также оборудования и систем, которые используются для обработки, хранения и https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 71 передачи информации. этот комплекс включает технологии, стандарты и методы управления информацией, которые обеспечивают ее эффективную защиту. меры по обеспечению информационной безопасности помогают защитить всю информационную инфраструктуру риски от негативных воздействий. такие воздействия могут носить как случайный, так и преднамеренный, как внутренний, так и внешний характер. результатом таких вмешательств могут стать потеря важной информации, ее несанкционированное изменение или использование третьими лицами. поэтому информационная и кибер безопасность это важные аспекты защиты риски и обеспечения его непрерывного функционирования. основными принципами эфективного внедрения систем информационной и кибер безопасности в риски являются обеспечение конфиденциальности, целостности и доступности. обеспечить полноценную и надежную информационную безопасность риски можно только при условии применения комплексного и системного подхода. система инфо и кибер безопасности должна быть построена с учетом всех актуальных угроз и уязвимостей, также с учетом тех угроз, которые могут возникнуть в будущем. поэтому важно обеспечить поддержку непрерывного контроля, который должен действовать постоянно. необходимым условием является обеспечение эффективного контроля на каждом этапе жизненного цикла информации и технических подсистем, начиная с момента их поступления в риски и заканчивая потерей ими актуальности. риски постоянно подвергаются многочисленным угрозам, которые по своему происхождению делятся на несколько видов: естественные и искуственные (преднамеренные и непреднамеренные), внутренние и внешние. главную опасность представляют искусственные преднамеренные угрозы. учитывая все более возрастающую роль ис в критических инфраструктурах различных сфер и рост количества электронных транзакций, эти угрозы также бурно развиваются. в поисках способов получения секретных сведений и нанесения вреда объектам критической инфраструктуры злоумышленники активно используют современные технологии и программные решения. их действия могут наносить значительный ущерб, в том числе в виде прямых финансовых потерь или утраты интеллектуальной собственности. поэтому информационная и кибер безопасность риски также должна строиться на базе передовых технологий с использованием актуальных средств защиты данных. средствами защиты информации называют устройства, приборы, приспособления, программное обеспечение, организационные меры, которые предотвращают утечку информации и обеспечивают ее сохранение в условиях воздействия всего спектра актуальных угроз. наиболее широкое распространение на сегодняшний день получили интеллектуальные программные средства защиты информации, такие, как средства обнаружения и идентификации угроз и уязвимостей, средства предотвращения атак и средства восстановления последствий кибератак. они в полной мере отвечают требованиям эффективности и актуальности, регулярно обновляются, мгновенно реагируя на актуальные угрозы искусственного характера. обеспечение информационной и кибер безопасности сегодня является насущной потребностью, https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 72 пренебрежение которой может иметь разрушительные последствия для риски. широкий набор средств и решений, доступных на сегодняшний день для обеспечения защиты информации и технических средст информационных систем, может затруднить выбор в отношении объектов критических инфраструктур. обеспечить безопасность it-инфраструктуры позволяет определенный набор инструментов, который необходимо подбирать индивидуально. это позволит реализовать многоуровневую систему защиты информации, которая обеспечит надежную нейтрализацию актуальных угроз. выбор инструментов защиты корпоративной информации при создании подобных систем должен производиться с учетом целого комплекса факторов, таких как: сферы принадлежности критической инфраструктуры, размера и уровня технической оснащенности информационной системы, уровня подготовки и опыта персонала и т.д.. необходимость осуществления практических расчетов относительно возможных последствий различного рода нежелательных кибервоздействий на риски, требует разработки целых иерархий сложных математических моделей, способных с достаточной точностью описывать и учитывать комплексное воздействие на систему, как дестабилизирующих (таких как отказы, уязвимости, угрозы, атаки и т.д.), так и стабилизирующих их функционирование факторов (таких как обнаружение, восстановление, устранение, предотвращение последствий киберинциндентов, их блокирование, пресечение, локализация и т.д.). аналитическое и программное моделирование процессов функционирования объектов критической инфраструктуры подверженных угрозам различных внешних воздействий и при этом, имеющих в своем составе средства по выявлению и предотвращению их последствий, широко используется при обеспечении информационной и кибербезопасности. на основе таких моделей на этапе проектирования или эксплуатации соответствующих риски анализируется уровень их зашищенности и выбираются критерии эфективности средств защиты, разрабатываются методики и регламенты реагирования на киберинцинденты [1]-[8] . 2. объект, цель и методы исследованиия. с учетом актуальности указанной выше проблемы, в данной статье определены объект, цель и методы исследования: объект исследования: процессы обеспечение информационной (иб) и кибеор безопасности (кб) распределенных информационных систем (ис) объектов критических инфраструктур (ки) рассматриваемых в виде многоканальных системы массового обслуживания, подверженных кибер угрозам и содержащих в своем составе интелектуальные программные и аппаратные средства контроля киберсостояния объектов, обнаружения кибкругроз и уязвимостей, а также устранения их последствий. цель исследования: на основе аналитической модели разработанной в работе [10], создание программной модели с графическим интерфейсом пользователя, для иммитации процессов связанных с обеспечением информационной и кибер безопасности информационных систем критических инфраструктур, рассматриваемых как системы массового обслуживания потоков кибератак. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 73 методы исследования: созданию программной модели осуществленного с помощью приложения app. designer входящего в состав программного пакета matla2019, предществовало аналитическое моделирование с использованием методов системного анализа, основанных на использовании теории вероятностей, теории надежности и теории систем массового обслуживания (смо), позволяющие аналитически описывать вероятностные процессы нарушений иб и кб в ис-ах критических инфраструктур, вызванных реализацией кибер атак, влекущих экстремальные ситуации и процессы устранения их последствий. идея исследования, проводимого в данной работе, заключается в создании программной модели для оценки уровня кибербезопасности сложных информационных систем, позволяющей оценить качество их работы путем определения значений основных характеристик эффективной работы при различных значениях входных параметров и посредством их сравнительного анализа предоставить возможность выбора лучших вариантов таких систем, как в процессе разработки проекта, так и для организации процессов их рациональной эксплуатации. предпосылкой к данной работе послужили исследования, проведенные в работах [11] [15], где обосновывается особая роль моделирования в разработке систем обеспечении кибербезопасности, обсуждаются возможные типы кибер угроз и уязвимостей, встречающиеся в них, дается их классификация, приводятся методических концепций нейтрализации этих угроз на основе комплекса мер по обеспечению безопасности и стабильного функционирования объектов в экстремальных ситуациях, вызванных подобными воздействиями. данному исследованию также предшествовали работы автора по разработкам аналитических и имитационных моделей сложных технических систем, рассматриваемых, как многоканальные системы массового обслуживания, опубликованные в виде статей [16] [21]. новизна исследования. элементом новизны в данной работе является разработка самого графического интерфейса пользователя, основанного на результатах указанной выше статьи [10] касающейся математической модели обеспечения кибербезопасности распределенных информационных систем критических инфраструктур разработанной автором данной статьи, в которой информационные системы указанного типа рассматриваются, как многоканальные системы массового обслуживания, функционирующие в условиях кибер угроз и наличия программных и аппаратных средств для контроля киберсостояния обектов и восстановления их работоспособности после кибератак. результаты исследования и их значимость. разработанный графический интерфейс, с помощью управляющих элементов расположенных на ее панели, дает возможность изменения входных параметров рассматриваемой смо и наблюдения за соответствующими изменениями ее характеристик с помощю элементов визуализации, таких как графические и числовые окна. таким образом исследователям предоставляется возможность удобного и быстрого анализа исследуемых системы указанного типа на предмет оптимального и эффективного соответствия между их параметрами и характеристикаи функционирования. 3.постановка задачи. на рисунках приведенных ниже даны схематические изображения следующих объектов, замещающих собой исследуемую риски : https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 74 многоканальной система массового обслуживания с ограниченной очередью, представляющую собой основу каждого канала рассматриваемой единной сложной смо с изображением соответствующего графа переходов ее состояний-рис.1. исследуемой многоканальной смо, каждый канал которого представлен в виде смо представленной на рис.1, с устройствами непосредственного обслуживания требований, дополненных устройствами контроля и управления каналов, а также устройствами восстановления и устранения последствий кибервоздействий-рис.2. -задача исследования состоит в создании математической модели, связывающей входные параметры и выходные характеристики исследуемой системы. рис.1. структурная схема многоканальной система массового обслуживания с ограниченной очередью. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 75 рис2. структурная схема исследуемой многоканальной смо, каждый канал которого представлен в виде смо представленной на рис.1 4.параметры исследуемой системы. относительно параметров структуры рассматриваемой информационной системы приняты следующие предположения: -киберугрозы в системе подразделяются в соответствии со статусом: обнаруженные и переданные на восстановление, обнаруженные но ожидающие восстановления (в виртуальной очереди); -количество многоканальных подсистем массового обслуживания составляющих систему, ̅̅ ̅̅ ̅; -количество восстанавливаемых обслуживающих каналов в каждой подсистеме, где ̅̅ ̅̅ ̅̅ -интенсивность кибератак вызывающих отказы и другие нарушения в обслуживающих каналах, подчинены закону пуассона с интенсивностью, где r= ̅̅ ̅̅ ̅; -количество мест в очереди в r-ой подсистеме; -вероятностные процессы восстановлений обслуживающих каналов, а также устранений последствий кибервоздействий описываются экспоненциальным законом с интенсивностью где r= ̅̅ ̅̅ ̅; -интенсивность загрузки каналов обслуживания: ⁄ ; -суммарная интенсивность кибер угроз на систему: ∑ ; -суммарная интенсивность восстановления обслуживающих каналов: ∑ ; -суммарная загрузка системы: ∑ ; https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 76 5.показатели эффективности функционирования исследуемой системы. для целей моделирования в качестве основных характеристик эффективности функционирования исследуемой риски, приняты приведенные ниже характеристики, значения которых определяются значениями выше перечисленных параметров вероятностного характера. -суммарные предельные вероятности количества подверженных кибератакам каналов; -вероятность наличия в системе кибератак; –суммарное вероятное количество обнаруженных кибератак, последствия которых предстоит ликвидировать; cуммарная вероятность отказа в востановлении последствий кибератаки вследствии перегрузки системы восстановления; cуммарная относительная пропускная способность системы восстановления последствии кибератак; cуммарная абсолютная пропускная способность системы восстановления последствий кибератак; cуммарноe среднее число последствий кибератак ожидающих восстановления последствий; cреднее число заявок обслуживаемых смо за единицу времени; cуммарное среднее число киберинциндентов находящихся как в поцессе ликвидации их последствий, так и ожидающх такого процесса. 6. математическая модель исследуемой системы кибербезопасности. в результате соответствующих преобразований функциональных зависимостей, описывающих исходную базовую модель многоканальной смо с неограниченной очередью, полученна новая модель функционирования исследуемой системы в виде приведенных ниже математических соотношений описывающих взаимосвязи между ее входными параметрами и выходными характеристиками: ∑ ∑ [∑ ( ( ) )] , =0; r= ̅̅ ̅̅̅; 1 суммарные предельные вероятности при = ̅̅ ̅̅ ̅̅ , где -количество подверженных кибератакам каналов, а -количество каналов в r-ой подсистеме, ∑ , r= ̅̅ ̅̅̅, = ̅̅ ̅̅ ̅̅ ; 2 =∑ r= ̅̅ ̅̅̅, ; 3 вероятность наличия в системе ( ) кибератак, из которых – https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 77 -в ожидании такого процесса =∑ ∑ ∑ ∑ , r= ̅̅ ̅̅̅ 4 суммарное вероятное количемтво обнаруженных кибератак, последствия которых, предстоит ликвидировать. =∑ ∑ , , r= ̅̅ ̅̅̅ 5 суммарная вероятность отказа в востановлении последствий кибератаки вследствии перегрузки системы восстановления = =1 = ∑ r= ̅̅ ̅̅̅; 6 суммарная относительная пропускная способность системы восстановления последствии кибератак ∑ ∑ , r= ̅̅ ̅̅̅ 7 суммарная абсолютная пропускная способность системы восстановления последствий кибератак ∑ ∑ r= ̅̅ ̅̅̅ 8 суммарнон среднее число кибератак ожидающих восстановления последствий =∑ =∑ , r= ̅̅ ̅̅̅ 9 среднее число заявок обслуживаемых смо за единицу времени + 10 суммарное среднее число киберинциндентов находящихся как в поцессе ликвидации их последствий, так и ожидающх такого процесса https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 78 таблица 1. основные характеристики модели обеспечения кибербезопасности. 7.разработка программной модели % callbacks that handle component events methods (access = private) % button pushed function: startcalculationbutton function startcalculationbuttonpushed(app, event) syms ro po s aa lambda miu k p p0 spo pk spk spni pn s1 s2 s3 s4 s5 s6 s7 s8 s9 syms f1 f2 f3 sf1 sf2 r a b m i k q a spfailure slqueue lqs sslquery spo r=int16(app.rknob.value); a=int16(app.aknob.value); n=int16(app.nknob.value); m=int16(app.mknob.value); lambda=int16(app.lambdaknob.value); miu=int16(app.miuknob.value); b=int16(app.bknob.value) ; k=int16(app.kknob.value); for rr=1:r for aa=1:a for kk=1:k for nn=1:n for mm=1:m for bb=1:b ro(rr)=int16(lambda(rr))/int16(miu(rr)) ; for kk=1:k f1 =(ro(rr)^kk(rr))/factorial(kk(rr)) s=0 s=s+f1(rr) sf1=(sum(s,rr)) f2=(ro(rr)^n(rr))/(factorial(n(rr))*(n(rr)-ro(rr))) f3=(1-((ro(rr)/n(rr))^mm(rr))) po=(sf1+f2+f3)^(-1) % финальная вероятность состояния системы кибербезопасности %при к=0, когда в системе не фиксируются последствия кибератак; s1=0 s1=s1+po spo=sum(s1,rr) end pk=(ro(rr)^kk(rr)/factorial(kk))*spo; %финальные вероятности состоянии системы %кибербезопасности при k>0, когда в системе фиксируются k последствий кибер атак, % требующих восстановления; s2=0; s2=s2+pk; spk=sum(s2,kk); https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 79 pnb= ro(rr)^(n(rr)+b(rr))/(n(rr)^b(rr)*factorial(n(rr)))*spo; %вероятность того, что из общего количества последствий кибератак (n+b), n-находятся в процессе восстановления, %а b-находятся в поцессе ожидания восстановления; s3=0; s3=s3+pnb; spnb=sum(s3,rr); pquery=ro(rr)^n(rr)/factorial(n(rr))*((1-(ro(rr)/n(rr))^m(rr))/(1-ro(rr)/n(rr))*spo); % суммарное количество ожидаемых последствий кибератак, требующих восстановлений; s4=0; s4=s4+pquery; spquery=sum(s4,rr); pfailure=ro^(n(rr)+m(rr))/(n(rr)^m(rr)*factorial(n(rr)))*spo; % суммарная %вероятность отказов в восстановлении последствий кибератак в результате перегрузки % системы восстановления; s5=0; s5=s5+pfailure; spfailure=sum(s5,rr); q=1-spfailure(rr); % относительная пропускная способность системы восстановления последствий кибератак. a=lambda(rr)*q(rr); % абсолютная пропускная способность системы восстановления последствий кибератак; lqueue=(ro(rr)^n(rr)/(n(rr)*factorial(n(rr)))*((1-(ro(rr)/n(rr))^m(rr))*(1+m(rr)*(1ro(rr)/n(rr))))/(1-ro(rr)/n(rr))^2)*po(rr); s6=0; s6=s6+lqueue; slqueue=sum(s6,mm); sslqueue=double(sum(slqueue,rr));% суммарное среднее число кибер-инциндентов ожидающих процесса устранения их последствий; lservice=a(rr)/miu(rr); s7=0; s7=s7+lservice; slservice=sum(s7,rr); % среднее число сервисов по восстановлению последствий ибератак, требующихся в единицу времени; lqs=double(sslqueue)+double(slservice); %суммарное среднее число последствий кибер % ициндентов находящихся, как в процессе устранения их последствий, так и ожидающих такого процесса; % вывод результатов расчетов функциональных характеристик системы % обеспечения кибер безопасности ис app.spoeditfield.value=double(spo) app.spkeditfield.value=double(spk) app.spnbeditfield.value=double(spnb) app.spqueryeditfield.value=double(pquery) app.spfailureeditfield.value=double(spfailure) app.sslqueueeditfield.value=double(sslqueue) app.aeditfield.value=double(a) app.qeditfield.value=double(q) app.lserviceeditfield.value=double(lservice) app.lqseditfield_2.value=double(lqs) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 80 end end end end end end графический интерфейс пользователя описанной выше программной модели. на рисункн внизу показан графический интерфейс пользователя програмнной модели который был описан выше.он представляет собой программную панель на которой размещены элементы управления, такие, как вращающиеся рукоятки для ввода цифровых значений переменных значений модели, редактируемые окна для отображения вводимых значений переменных,а также редактируемые окна для вывода значений функциональных характеристик моделируемой системы. указанный графический интерфейс позволяет исследовать зависимость функциональных характеристик различных вариантов построения систем кибер безопасности описанной выше структуры, от значений входных параметров, которые легко могут менятся с помощью соответствующих регуляторов. 8.заключение. в данной статье в соответствии с ее целью, при помощью приложения app designer программной среды matlab 2019 и на основании аналитической модели обеспечения кибербезопасности распределенных информационных систем критических объектов, https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 81 разработанной автором данной статьи в [10], создан графический интерфейс, позволяющий исследовать зависимости характеристик исследуемых систем от изменений их параметров. тем самым обеспечивается возможность оценки уровня киберзащищенности различных вариантов, проектируемых или эксплуатируемых риски с целью выбора наилучшего с точки зрения характеристик инфо и киберзашищенности. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 82 литература [1] klimov s.m., polikarpov с.в., rijov b.c., tichonov r.i.,shpirnja i.v. metodika obespechenija ustoichivosti funkcionirovanija kriticheskoi informacionni infrastrukturi v uslovijax informacionnix vozdeistvii// voprosi kiberbezopasnosti. 2019. № 6(34). [2] kondakov с.е., mesherjakov т.в., scril с.в., stadnik а.н., suvorov а.а. verojtnostnoe predstavlenie uslovii sovremennogo reagirovanija na ugrozi kompiuternix atak // вопросы кибербезопасности. 2019. № 6(34). [3] zaxarchenko r.i.,koroliov i.d. model funkcionirovanija avnomatizirovannoi informacionnoi sistemi v kibrprostranstve // voprosi kiberbezopasnosti. 2019. № 6(34). [4] gapanovich v.a., chubinskii i.b., zamuchljev a.m. metod ozenki riskov sistemu iz raznotipnuch elementov// nadezhnost. 2016. tom 16. №2 s.49-53. [5]. klimov s.m., kotjchev n.n. metod regulirovanij riskov kompleksov sredstv avtomatizacii v uslovijch kompjyternuch atak// nadezhnost. 2013. №2 s. 93-107. [6] chubinskii i.b., funkcionalnaj nadezhnost informacionnuch system. metodu analiza/ i.b chubinskii. uljnovsk: oblastnaj tipografij «pechatnui dvor», 2012. 296 s. [7] bezkorovainy, m. and tatuzov, a. (2014) cybersecurity—approaches to the definition. voprosi kiberbezopasnosti, no. 1. [8] starovojtov, a.v. (2011) cybersecurity as an actual modern problem. informatization and communication, 6, 4-7. [9] bezkorovajnyj, m.m., losev, s.a. and tatuzov, a.l. (2011) cybersecurity in the modern world: terms and content. informatization and communication, 6, 27-32. [10] shamugia, r.r. (2020) development of an analitical model of the process of cybersecurity protection of distributed information systems of critical infrastructure. international journal of communications, network and system sciences, 13, 161-169. https://doi.org/10.4236/ijcns.2020.1310010 [11] saati, t.l. (1965) elements of queuing theory and its application. sovetskoe radio, moscow, 510. [12] cherkesov, g.n. (1974) dependability of technical systems with time redundancy. sovetskoe radio, moscow, 296. [13] gnedenko, b.v. and kovalenko, i.n. (2012) introduction to queuing theory. lkt, 400. [14] feller, w. (1971) an introduction to probability theory and its applications. vol. 2, john willey and sons, new york, 766. [15] shubinski, i.b. (2016) nadejnie otkazoustoichivie informacionnie sistemi. metodi sintezam. jurnal nadejnost, 546 str.il. https://doi.org/10.4236/ijcns.2020.1310010 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 83 [16] shamugia r.r. (2014) on one model of complex technical queuing system with unreliable devices and with time redundancy. international journal of communications, network and system sciences, 7, 257-264. https://doi.org/10.4236/ijcns.2014.78028. [17] shamugia r.r. (2014) on one model of multichannel queuing system with unreliable repairable servers and input memory. international journal of communications, network and system sciences, 7, 279-285. https://doi.org/10.4236/ijcns.2014.78030 [18] shamugia r.r. (2015) on one analytical model of a probability estimation of quality and efficiency of functioning of complex technical queuing systems. international journal of communications, network and system sciences, 8, 295-303. https://doi.org/10.4236/ijcns.2015.88029 [19] shamugia r.r. (2016) probabilistic model of technical queuing systems with subsystems for detection and recovery of failures. international journal of communications, network and system sciences, 9, 305-310. https://doi.org/10.4236/ijcns.2016.98027 [20] ramaz r. shamugia, development of the software application with graphical user interface for one model cyber security, international journal of communications, network and system sciences vol.12 no.12, pub. date: december 13, 2019, doi: 10.4236/ijcns.2019.1212014 ; [21] shamugia, r.r. (2018) development and investigation of the program model of multichannel queueing system with unreliable recoverable servers in matlab environment. international journal of communications, network and system sciences, 11, 229-237. https://doi.org/10.4236/ijcns.2018.1111014 https://doi.org/10.4236/ijcns.2014.78028 https://doi.org/10.4236/ijcns.2014.78030 https://doi.org/10.4236/ijcns.2015.88029 https://doi.org/10.4236/ijcns.2016.98027 https://www.scirp.org/journal/articles.aspx?searchcode=ramaz+r.+shamugia&searchfield=authors&page=1&skid=0 https://www.scirp.org/journal/paperinformation.aspx?paperid=97092 https://www.scirp.org/journal/paperinformation.aspx?paperid=97092 https://www.scirp.org/journal/allarticle.aspx?journalid=4 https://www.scirp.org/journal/allarticle.aspx?journalid=4 https://www.scirp.org/journal/home.aspx?issueid=13336 https://doi.org/10.4236/ijcns.2019.1212014 https://doi.org/10.4236/ijcns.2018.1111014 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 84 ramaz shamugia creation of a software model with a graphical user interface for simulating the processes of functioning of subsystems of information and cyber protection of distributed information systems of critical infrastructures annotation. this article is dedicated to the development of a software model with a graphical user interface (gui) to simulate the process of ensuring information and cyber security of information systems (is) of critical infrastructure objects (ci) based on the analytical model developed by the author of this article. the specified software model with a gui makes it possible, using the controls located on the main panel, to set the input parameters of the simulated object and observe its output characteristics using appropriate visualization elements such as special windows for displaying calculated numerical values of the main characteristics of the systems under study. რამაზ შამუგია მომხმარებლის გრაფიკული ინტერფეისის მქონე პროგრამული მოდელის შემუშავება კრიტიკული ინფრასტრუქტურის განაწილებული საინფორმაციო სისტემების ინფორმაციული და კიბერ უსაფრთხოების უზრუნველმყოფი ქვესისტემების ფუნქციონირების პროცესების სიმულაციისათვის. ანოტაცია. წარმოდგენილი სტატია ეძღვნება ავტორის მიერ ადრე შემუშავებული ანალიტიკური მოდელის ბაზაზე, მომხმარებლის გრაფიკული ინტერფეისის მქონე (მგი) პროგრამული მოდელის შემუშავებას, კრიტიკული ინფრასტრუქტურების ობიექტების საინფორმაციო სისტემებისათვის, ინფორმაციული და კიბერ უსაფრთხოების უზრუნველმყოფი ქვესისტემების მუშაობის პროცესების სიმულაციისათვის. აღნიშნული პროგრამული მოდელი გრაფიკული ინტერფეისით, მის მთავარ პანელზე განთავსებული რეგულირების ელემენტების საშუალებით, შესაძლებელს ხდეის მოდელირების ობიექტების შემავალი პარამეტრების მნიშვნელობების ფორმირების და გამომავალ ფუნქციონალური მახასიათებლებზე დაკვირვების წარმოების შესაძლებლობას ვიზუალუიზაციის შესაბამისი ელემენტების მეშვეობით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 428 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.44 “ჭკვიანი”კონსტრუქციებისა და ადაპტირების კონცეპტუალიზებისათვის მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია „smart“ მასალების ფუნქციური სისტემოლოგია, რომელიც წარმოადგენს დაპროექტების ახალ ფილოსოფიას, რაც აერთიანებს სენსორების, შემსრულებელი მექანიზმების და მართვის ელემენტების სქემების მოქმედებებს ერთ სისტემაში. „smart“ მასალებს შეუძლიათ შეცვალონ საკუთარი ფუნქციები გარემოს ცვლილებებზე დამოკიდებულებით. „smart“ მასალების ინტელექტუალურ კონსტრუქციას არაერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა აქვს ტრადიციულთან შედარებით. საკვანძო სიტყვები: „smart“ მასალები, „smart“ კონსტრუქციები, ინტელექტუალური კონსტრუქცია, ინტელექტუალური, ადაპტური, აქტიური, მგრძნობიარე, მეტამორფული კონსტრუქციები, მასალები და სისტემები, ფლატერი, აქტუატორები. კაცობრიობის ხანგრძლივი ისტორიის განმავლობაში, მასალები ადამიანის მიერ მხოლოდ გამოიყენებოდა ვიდრე იქმნებოდა. იარაღები კეთდებოდა და თავშესაფრები შენდებოდა ხელმისაწვდომი მასალებისგან, მაგრამ ამ მასალების ფუნდამენტური ბუნება არ იცვლებოდა. ადამიანთა ცივილიზაციის განვითარებამ გააჩინა ჯერ საჭიროება და შემდეგ შესაძლებლობა, შექმნილიყო ისეთი მასალები, რომლებიც დააკმაყოფილებდნენ გარკვეულ მოთხოვნებს ასე გაჩნდა ბრინჯაო, ფოლადი, შეღებილი ქსოვილი, კერამიკა და სხვა, თითოეული ამ მასალისთვის საწყისი ნედლეული შეიკრიბა და დამუშავდა ისე, რომ მიღებული იქნა ახალი მასალები საჭირო თვისებების სპეციალური მახასიათებლებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 429 მეოცე საუკუნეში საბუნებისმეტყველო (ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია) მეცნიერებების სწრაფმა განვითარებამ ფართო თეორიული საფუძველი შექმნა არსებული ბუნებრივი მასალების თვისებების ახსნისა და ახალი, ხელოვნური მასალების შესაქმნელად, ხოლო მძლავრი კომპიუტერების გამოჩენამ შესაძლებელი გახადა ამ ბაზის გარდაქმნა პრაქტიკული კონსტრუირების და დამზადების საწარმოო ტექნოლოგიების სხვადასხვა მეთოდოლოგიად, ახალი მასალების საწარმოებლად. კაცობრიობის გამორჩეული თვისება იყო მისი სურვილი ეკონტროლებინა გარემო პირობები, რათა ცხოვრება უფრო კომფორტული ყოფილიყო. თითქმის მთელი ისტორიის მანძილზე კაცობრიობა იყო ამგვარი მმართველობის (აქ იგულისხმება გარემო პირობების კონტროლი) მთავარი ელემენტი. რაც უფრო რთული მექანიზმები და სტრუქტურები იქმნებოდა, აშკარა ხდებოდა არაბიოლოგიური მექანიზმების კონტროლის აუცილებლობა, გარემოს მდგომარეობიდან გამომდინარე, ავტომატურ რეჟიმში თავად ადამიანის მონაწილეობის გარეშე. უძველესი მართვის სისტემის ერთ-ერთი მაგალითია საზღვაო ღუზა, რომელიც გამოიყენებოდა (და დღესაც აქტუალურია) მცურავი გემების შესანარჩუნებლად ზღვის ტალღებზე დაშვებული იალქნებით ქარიშხლიან ამინდში. მეცხრამეტე საუკუნემდე მანქანების და მათთან დაკავშირებულ კონტროლის სისტემები შეზღუდული სირთულის იყო. როდესაც ინდუსტრიული რევოლუციის დროს სწრაფად განვითარდა დიდი და მძლავრი მანქანები, ერთდროულად დაიწყო მართვის მექანიკური ადაპტაციური ელემენტების შექმნა. ასეთი კონტროლის მარტივი მაგალითია გამონაბოლქვის სარქველი, რომელიც ხელს უშლის ორთქლის ძრავებში ზღვრული წნევის ზღვრების მიაღწევას და ორთქლის ქვაბის აფეთქებას. ამჟამად, ადაპტური მართვის სფერო ძალიან სწრაფად გაფართოვდა, ძირითადად კომპიუტერის გამოგონების გამო. მექანიკური სისტემების რთული მოდელები ახლა შეიძლება გამოყენებულ იქნას მართვის კანონების განსაზღვრისა და განხორციელებისათვის. ციფრულ კომპიუტერზე დამოკიდებულების გამო, ადაპტაციური მართვის კვლევა მხოლოდ თანამედროვე ეპოქაში გახდა შესაძლებელი. მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან მოყოლებული, მეცნიერებმა დაიწყეს იმგვარი ელექტრონული მოწყობილობების შექმნის გზების ძიება, რომლებსაც შეეძლებოდათ პრობლემების გადაჭრა ადამიანების მსგავსად. მაშინ ჩანდა, რომ ასეთ მოწყობილობებს „ხელოვნური ინტელექტი“ უნდა ჰქონოდათ. იმ დროს გამოგონილი ციფრული კომპიუტერი თავდაპირველად არ იყო შესაფერისი ამ ტიპის კვლევისთვის. ადრეული კომპიუტერების ალგორითმები ასახავს მათ შიდა ფიქსირებულ არქიტექტურას და იყენებდნენ წრფივი სერიული მონაცემების დამუშავებისას. ალგორითმები დაპროგრამებული იყო კომპიუტერის ძირითადი საოპერაციო ინსტრუქციების გამოყენებით, მანქანურ ენაზე და მიზნად ისახავდა რიცხვითი მონაცემების დიდი მასივების დამუშავებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 430 კომპიუტერის, როგორც ხელოვნური ინტელექტის განხორციელების ინსტრუმენტად გამოსაყენებლად შემუშავდა მაღალი დონის სიმბოლური ენები და შეიქმნა პარალელური კომპიუტერების (და ალგორითმების) ახალი არქიტექტურები ნეიროლოგიური შესაძლებლობებით. ამის შედეგი იყო კომპიუტერზე დაფუძნებული სისტემები, რომლებიც იყენებდნენ რეკურსიულ არაწრფივ მეთოდიკებს ადაპტირებისთვის და საკუთარი კომპიუტერული არქიტექტურის გადაკონფიგურირებისათვის (ანუ ხელახალი კონფიგურირებისათვის), რაც განპირობებულია გარემოში არსებული ცვლილებებით. ტექნოლოგიური ევოლუციის მთავარი იდეა, რომელიც იწვევს „ჭკვიანი“ ანუ ე.წ. smartკონსტრუქციის გაჩენას, არის ადაპტაციის იდეა. ასეთი სტრუქტურების ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელია ის, რომ ისინი ადაპტირდებიან ცვალებად პირობებთან. ადაპტირებული მასალები, ადაპტური გამოთვლები და ადაპტური მართვის სისტემები ყველა წარმოადგენს სრულყოფილ სფეროებს ე.წ. smart-კონსტრუქციის კვლევის ფარგლებში. ზოგადად, smartკონსტრუქციები უნდა შეიცავდეს ელემენტებს, რომლებიც დამზადებულია გარკვეული მასალებისგან, რითაც უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ისეთი უნარები, რომ:  შეცვალოს მთლიანი სტრუქტურის თვისებები, როგორც მთლიანობაში, სხვადასხვა ფიზიკური ბუნების გარე ველების გავლენის ქვეშ (ელექტრული, მაგნიტური, ტემპერატურა და ა.შ.);  ობიექტის მდგომარეობის შესახებ მონაცემების შეფასება და მოქმედების შესახებ გადაწყვეტილების მიღება (ასეთ სტრუქტურებზე კვლევის ფარგლებში შემუშავებული გამოთვლითი მეთოდებით);  განსაზღვროს და შეასრულოს სწორი მოქმედება (ცოდნის ან შესაბამისი მართვის კანონების საფუძველზე). ადაპტირების უნარი არ იქმნება მხოლოდ სტრუქტურული ორგანიზაციის უმაღლეს დონეზე, ის ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი ძირითადი მასალის დონეზეც, საიდანაც მზადდება smart-კონსტრუქციის სტრუქტურული ელემენტები. პროფესიულ ტექნიკურ საზოგადოებაში გაიმართა ფართო დისკუსიები smart-მასალებსა და smart-კონსტრუქციებთან [1-4] დაკავშირებულ რიგ საკითხებზე, კერძოდ: რა არის ეს; შეიძლება თუ არა smart-მასალები ჩაითვალოს smart-კონსტრუქციების ქვესიმრავლედ; ერთი და იგივეა თუ არა smartკონსტრუქცია და ინტელექტუალური კონსტრუქცია. ეს დისკუსია როგორც აღძრულია, ისეა შეყვანილი ჩიხში ტექნიკური საზოგადოების მიერ, ამ ახალი სფეროს მართლაც ინტერდისციპლინარული ხასიათის გამო. smart-მასალების და smartკონსტრუქციათა კვლევა მოიცავს იმდენ ტექნიკურად განსხვავებულ სფეროს, რომ თითქმის ტიპიური გახდა ერთი დარგისთვის სრული გაუგებრობა, ტერმინოლოგიისა და სხვა სფეროებში, მიმდინარე საქმეთა მდგომარეობის შესახებ. დაფიქსირდა სხვადასხვა ტერმინები: ინტელექტუალური, ადაპტური, აქტიური, მგრძნობიარე, მეტამორფული კონსტრუქციები, მასალები და სისტემები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 431 თუ მკაცრად მივყვებით ლექსიკონის სემანტიკურ განმარტებებს, მაშინ აშკარაა, რომ ინტელექტუალური, გონივრული, ადაპტირებული და ა.შ. არის ზედსართავი სახელები სხვადასხვა მნიშვნელობით. ინტელექტუალობა გულისხმობს აბსტრაქტული აზროვნების და ძველი ცოდნის სრულიად ახალ სიტუაციებში გამოყენების უნარს, ხოლო სიბრძნე/რაციონალურობა გულისხმობს ცოდნის შეგროვებისა და სწორი გზით გამოყენების უნარს. სენსიტიურობა/მგრძნობელობა გულისხმობს ინფორმაციის შეგროვების უნარს და იმის ცოდნას თუ რა სახის ინფორმაციის შეგროვება ხდება, მაგრამ ეს ყოველივე არ გულისხმობს ამ ინფორმაციით სწავლისა და გადაწყვეტილების მიღების უნარს. ინტელექტუალურობა და რაციონალურობა/სიბრძნე, ზოგადად რომ ვთქვათ, აღწერს გონებრივ აქტივობას და ადაპტაციური, აქტიური და მეტამორფული "პასუხისმგებელია" ფიზიკურ აქტივობაზე. ამ ტერმინებს შორის განსხვავება ძირითადად მდგომარეობს საქმიანობის სახეობაში. აქტიური უბრალოდ ნიშნავს, რომ არსებობს ფიზიკური აქტივობა, ხოლო ადაპტირება ნიშნავს, რომ აქტივობის შედეგები მხოლოდ არსებული კონფიგურაციის ცვლილებებია. მეტამორფული, თავის მხრივ, სერიოზულ გარდაქმნებს ნიშნავს. რაც შეეხება ტერმინებს მასალა და სტრუქტურა, ისინი განსხვავდებიან მხოლოდ მასშტაბით. და ბოლოს, სისტემა, რომელიც ხაზს უსვამს კომპონენტების ერთობლივ მუშაობას საერთო მიზნის მისაღწევად, ხოლო მის კომპონენტებს ინდივიდუალურად შეიძლება ჰქონდეთ მიზნები, რომლებიც განსხვავდება კოლექტიური მიზნისაგან. უნდა აღინიშნოს, რომ ტერმინები რაციონალური/ბრძნული, ინტელექტუალური ან ადაპტური ფართოდ გამოიყენება ფუნქციონირების ერთი და იგივე დონის აღსაწერად, და არცერთი მათგანი არ ამბობს, როგორ ხდება ტერმინის რეალიზება დეტალურად. მაგალითად, მგრძნობელობა უბრალოდ ნიშნავს ინფორმირებულობას, მაგრამ არა ინფორმირებულობას ცნობიერებას ხედვის სისტემების, ტაქტილური,11 სენსორების ან ნებისმიერი სხვა სენსორული ტექნოლოგიის მეშვეობით. ბოლო დროს გაბატონდა შეხედულება, რომ ინტელექტუალური, რაციონალური, ადაპტური, აქტიური მგრძნობიარე და/ან მეტამორფული მასალები და სტრუქტურები წარმოადგენენ სრულიად განსხვავებულ სისტემებს და აქვთ განსხვავებული ატრიბუტები. ჭკვიანი მასალები ან smart-კონსტრუქციები შეიძლება შეფასდეს, როგორც სისტემები, რომლებიც ცვლის საკუთარ თვისებებს გარემოს ცვლილებების მიხედვით. ბუნება, როგორც ყოველთვის, ინჟინრების შთაგონების მთავარი წყაროა, რომელიც გულისხმობს მიდგომას ტექნოლოგიური მოწყობილობების შექმნისადმი, რომელშიც იდეა და მოწყობილობის ძირითადი ელემენტები ნასესხებია ცოცხალი ბუნებიდან. ბიოლოგიური ობიექტების ანალოგიით, smart -სისტემები შეიცავს[5]:  სენსორულ ელემენტებს, რომლებიც მოქმედებს როგორც ნერვული სისტემა;  რეალურ დროში მონაცემთა დამუშავების მოწყობილობებს, რომლებიც მოქმედებენ როგორც სისტემის კონტროლის ცენტრები; 11 (ლათ. tactilis შეხებითი) ტაქტილური შეგრძნებები შეხებითი შეგრძნებები. http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=13&t=12775 http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=13&t=12775 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 432  მგრძნობიარე (პასიური) სტრუქტურებს, რომლებსაც აქვთ მიკრომგრძნობიარე ელემენტების სტრუქტურულად ინტეგრირებული სისტემა, რათა განისაზღვროს ობიექტის მდგომარეობა და, შესაძლოა, გარემო, რომელშიც ის მუშაობს;  მორეაგირე smart-კონსტრუქციებს, რომლებსაც აქვთ "ნერვული სისტემა" და ავტომატური კონტროლის დახურული ენერგეტიკული სისტემა სტრუქტურის თვისებების შესაცვლელად (სიმტკიცე, ფორმა, პოზიცია, ორიენტაცია და სიჩქარე);  ინტელექტუალურ სისტემებს, რომლებსაც შეუძლიათ თვითსწავლება ადაპტაციისას. ასე რომ, smart-მასალები წარმოადგენს დაპროექტების ახალ ფილოსოფიას, რომელიც აერთიანებს სენსორების, შემსრულებელი მექანიზმების და მართვის ელემენტების სქემების მოქმედებებს ერთ სისტემაში, რომელსაც შეუძლია შეცვალოს საკუთარი რეაქცია მოსახერხებელი გზით და გარემოს ცვლილებებზე დამოკიდებულებით. ასეთ ინტელექტუალურ კონსტრუქციას არაერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა აქვს ტრადიციულთან შედარებით, რაც ჰენრი პეტროსკიმ დაასაბუთა თავის წიგნში «to engineer is human»12, სადაც მან აღნიშნა, რომ დაპროექტებისას გამოცდილი დამპროექტებელი ყველაზე ცუდ შემთხვევას აუცილებლად განიხილავს; შედეგად, პროექტს აქვს უსაფრთხოების მაღალი ზღვარი მრავალნაირი უზრუნველყოფის, ელემენტების დუბლირების, ქვესისტემებისა და გაზრდილი მასშტაბის გამო. ამგვარი მიდგომა, რა თქმა უნდა, მოითხოვს უფრო მეტ ბუნებრივ რესურსს, ვიდრე ზოგადად საჭიროა და მოიხმარს მეტ ენერგიას სტრუქტურის მუშაობის შესანარჩუნებლად. ამ მიდგომით, მეტი ადამიანური ძალისხმევა იხარჯება აგრეთვე იმ გარემოებების დაპროგნოზირებაზე, რომლებშიც აგებული ობიექტი დაპროექტდა სწორად ან არასწორად. უარესი შემთხვევის განჭვრეტის მცდელობებს უფრო სერიოზული და აშკარა ნაკლი აქვს, რომლის შესახებაც დროდადრო ვკითხულობთ გაზეთებში და გვესმის საღამოს ამბებში: ყველა შესაძლო გარემოების განჭვრეტის შეუძლებლობა. არავის სურს შეცდომებზე სწავლა, მაგრამ წარმატებული გადაწყვეტილებებიდან საკმარისად ვერ ვისწავლით. ინჟინერ-დამპროექტებლები, ინტელექტუალური კონსერვატორების პოპულარული განმარტებისგან განსხვავებით, უდავოდ არიან მოვლენათა ავანგარდში. ისინი მუდმივად ცდილობენ გამოიყენონ ახალი კონცეფციები, რათა შეამცირონ წონა და შესაბამისად კონსტრუქციის ღირებულება, გააკეთონ მეტი ნაკლები დანახარჯებით და შედეგად, კონსტრუქცია არის მასალების ეფექტური გამოყენების კარგი ნიმუში. ინჟინერს ყოველთვის სჯერა, რომ რაღაცას აკეთებს შეცდომის გარეშე, მაგრამ სიმართლე ისაა, რომ ყოველ ახალ კონსტრუქციას შეუძლია ახალი სასამართლო პროცესი გამოიწვიოს. … ახსნა, თუ რა მოხდა არასწორად და მიუთითოთ ცვლილებები, რომლებიც მუშაობდნენ, ბევრად უფრო ადვილია, ვიდრე შეცდომების ძიება პროექტში, რომელიც ჯერ კიდევ არ არის განხორციელებული. თქვენ არა მხოლოდ უნდა დაადგინოთ პროექტის „გამოცანები“, არამედ 12 petroski h. to engineer is human: the role of failure in successful design. – new york: st. martin's press, 1985. – 247 р. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 433 შეამოწმოთ თქვენი „გადაწყვეტა“, შეამოწმოთ ყველა შესაძლო გზა, რომლითაც შესაძლებელია გამოწვეული იქნას სტრუქტურის რღვევა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, რომ დამპროექტებელმა ინჟინერმა გაიგოს და შეამოწმოს ყველა შესაძლო ჰიპოთეზა იმის შესახებ, თუ რა ტიპის დატვირთვები, სტრესები, ტემპერატურა და ა.შ. შეგხვდეს საექსპლუატაციო რეჟიმისას. ზემოთქმულის საპირისპიროდ, ჭკვიანი მასალების სისტემებს შეუძლიათ თავიდან აგვაცილონ მრავალი პრობლემა. შექმნილნი კონკრეტული მიზნით, ისინი ცვლიან ქცევას, როცა დგება განსაკუთრებული გარემოებები. მაგალითად, გადატვირთულ კიბეს, ელექტროენერგიის გამოყენებით, შეუძლია გააფრთხილოს ადამიანი და გაზარდოს მისი(კიბის) სიმტკიცე. კიბის რეაქცია შეიძლება ეფუძნებოდეს მისი მუშაობის რეალურ გამოცდილებას, რღვევისა და დაძველების გათვალისწინებით. და, შედეგად, კიბე, რომელმაც „დაადგინა“ საკუთარი ამჟამინდელი მდგომარეობა, როდესაც ის ვეღარ შეძლებს მუშაობას მინიმალური დატვირთვითაც კი, ამის სიგნალს გამოსცემს. გარკვეულწილად, კიბე ჰგავს ცოცხალ ძვალს, რომელიც აღადგენს საკუთარ თავს ცვალებადი დატვირთვისას. მაგრამ ძვლისგან განსხვავებით, რომელიც რეაქციას იწყებს იმპულსიდან რამდენიმე წუთში და მისი ზრდის დასრულებას თვეები სჭირდება, ინტელექტუალური კიბე წამებში იცვლება. შეიძლება დაფაროს ხიდები "ჭკვიანი საღებავებით", რომლებიც გვაცნობებენ ქარის დატვირთვის ან გადატვირთულობის შესახებ, ან შენობებს, რომლებიც საშუალებას გაძლევთ დააკვირდეთ დატვირთვის ქვეშ მყოფი სტრუქტურის მთლიანობას, ან თუნდაც შეაკეთოთ მცირე ბზარები გარემომცველი მასალის გამოყენებით. შესაძლებელია სპეციალური "სუფთა ოთახის“ დამზადება აქტიური საფარით, რომელსაც შეუძლია შეაგროვოს მტვერი და ჭუჭყი გარკვეულ ადგილებში. თქვენ შეგიძლიათ ააწყოთ კედლები, რომლებიც გრძნობენ ვიბრაციას და აქტიურად შთანთქავენ ხმაურს. მაგრამ როგორ შეიძლება ამის პრაქტიკაში გამოყენება? სტრუქტურულად, “ჭკვიანი სისტემები” (მასალები ან სტრუქტურები) მოიცავს:  ჩაშენებულ ან ზედაპირზე დამონტაჟებულ სენსორებს;  ჩაშენებულ ან ზედაპირზე დამონტაჟებულ ამძრავებს (აქტუატორებს);  კონტროლის ელემენტების სქემებს მართვის სისტემის უზრუნველსაყოფად (აქ იგულისხმება: სენსორების მონაცემების დამუშავების შესაძლებლობა შესაბამისი გადაწყვეტილებების მისაღებად). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 434 სურათი 1. “ჭკვიანი” ანუ smart-სისტემების სტრუქტურული ტოპოლოგია გრაფიკული ინფორმაციის წყარო: smart materials for the 21st century. foresight smart materials taskforce. report smart materials & systems committee no. fmp/03/04/iom3 56 p. http://www.iom3.org/foresight. სენსორები და აქტუატორები კონსტრუქციებში დიდწილად იმეორებენ ბუნებაში ცნობილ ხდომილებებს, ანუ ჩვენი ხუთი გრძნობის მიხედვითაა (მხედველობა, სმენა, ყნოსვა, გემო და შეხება) შექმნილი ვიზუალური, ოპტიკური, აკუსტიკური, ულტრაბგერითი, ელექტრო, ქიმიური და თერმული, მაგნიტური სენსორები. რეაგირება ამ პირველადი სენსორებისაგან გარდაიქმნება სიგნალებად, რომლებიც გადაეცემა ინფორმაციის დამუშავების ცენტრს და მართვის ბლოკს („ტვინს“) შემდგომი დამუშავებისთვის. ინფორმაციის დამუშავების გარდა, ეს მართვის ბლოკი მოქმედებს როგორც პროცესორი, რომელიც იღებს გადაწყვეტილებას შეყვანილი მონაცემების საფუძველზე. „ჭკვიანი“ ანუ smart-სტრუქტურების[6] კონცეფციის უმარტივესი ფორმით განსახორციელებლად, საუკეთესოდ შეეფერება კომპოზიტური მასალები, რომლებშიც (ე.ი. ამ კომპოზიტებში), მათი წარმოების პროცესში, შესაძლებელია სენსორების ან აქტივატორების ჩაშენება. smart-სტრუქტურები, რომლებიც მოიცავს მხოლოდ სენსორებს, პასიურს უწოდებენ. კომპოზიტური მასალის დამზადებისას მათში სენსორების ჩაშენება შესაძლებელს ხდის მასალის შიდა მდგომარეობაზე დაკვირვებას, ამიტომ პასიური smart-სტრუქტურების წარმატებული განვითარება დამოკიდებულია: http://www.iom3.org/foresight georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 435  შესაფერისი სენსორების შემუშავებასა და რეგულირებაზე;  სენსორების მუშაობის პრინციპებსა და სიგნალის დამუშავების მეთოდებზე;  შესაფერისი წარმოების სქემის შერჩევაზე, რომელიც საშუალებას იძლევა ჩაშენდეს სენსორები, smart-სტრუქტურებში, სირთულის გარეშე. დღეისათვის, მკვლევარების განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილებულია ორი ტიპის მასალაზე, რომლებიც ყველაზე მოსახერხებელია ინტელექტუალურ სისტემებში სენსორების ან გადამწოდების სახით ჩასაშენებლად ესაა ოპტიკური ბოჭკოები და პიეზოელექტრული მასალები. ოპტიკურ-ბოჭკოვანი სისტემის სენსორებს შეუძლიათ გაზომონ მაგნიტური ველები, დაძაბულობა, ვიბრაცია და აჩქარება და კარგად მოერგონ კომპოზიტური მასალის წარმოების პროცესს; შეუძლია გაუძლოს დეფორმაციებს, რომლებიც შესატყვისია თავად კომპოზიტის ზომასთან; არის მცირე ზომის, მსუბუქი და ადვილად დასამზადებელი; არ ექვემდებარებიან ელექტრომაგნიტურ ინტერფერენციას (ჩარევის მიმართ) და მკაცრ გარემოში აჯობებენ სხვა სენსორებს მგრძნობელობით. ოპტიკურ-ბოჭკოვანი სენსორები ასევე შეიძლება ადვილად იყოს ინტეგრირებული დისტანციური მართვის სხვა მოწყობილობებთან და საშუალებას მისცემს კომპოზიტური სტრუქტურის მონიტორინგს მისი არსებობის ყველა ეტაპზე:  წარმოება, ტესტირება და ექსპლუატაცია;  მდგრადია აგრესიული გარემოს მიმართ და არ რეაგირებს ელექტრული და მაგნიტური ხმაურის მიმართ;  გააჩნია ფართო რეაგირების სიხშირის დიაპაზონი. ოპტიკურ-ბოჭკოვანი სენსორებმა კარგად „წარმოაჩინა“ თავი, როგორც მასალაში სრულად ჩაშენებისას, ასევე გარედან დაფიქსირებისას. ოპტიკური ბოჭკოების ჩაშენება გულისხმობს კომპოზიციური მასალების წარმოების პროცესში ცვლილებების შეტანის აუცილებლობას, რათა სენსორები ზუსტად განთავსდეს საჭირო ადგილებში და დავრწმუნდეთ, რომ სიგნალები მათგან, როგორც შემავალი ასევე გამომავალი, შეიძლება იყოს გამტარებით ტრანსლირებული. გამოსაყენებლად ვარგის ბოჭკოვან სენსორს უნდა შეეძლოს:  გამოიწვიოს მინიმალური გადახრები კომპოზიტურ მასალაში გამაძლიერებელი ბოჭკოების განსაზღვრული განაწილებიდან.  თუ შესაძლებელია, არ გააუარესოს კომპოზიტის მექანიკური თვისებები.  არ დაუშვას სიგნალის გადაჭარბებული შესუსტება და არ განადგურდეს ჩაშენების პროცესში, წინააღმდეგ შემთხვევაში შეუძლებელი იქნება საჭირო გაზომვების განხორციელება.  ჰქონდეთ შესაბამისი საშუალებები, გამტარების მეშვეობით, სისტემაში ლაზერული შუქის შეყვანისა და გამოყვანისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 436 პიეზოელექტრიკის, როგორც სენსორების ფართო გამოყენებამ უზრუნველყო მათი უპირატესობები:  ფართო სიხშირის დიაპაზონი.  პიეზოელექტრული მასალის ძალიან თხელი ფენების გამოყენების შესაძლებლობა, როდესაც ისინი ფიქსირდება ზედაპირზე ან ჩაშენებულია კომპოზიტიური მასალის შიგნით.  მარეგულირებელი მოქმედების დაგვიანების არარსებობა.  მექანიკური სიმარტივე. ბოლო დროს, პიეზოკერამიკის ნაცვლად, გამოიყენება პიეზოელექტრული პოლიმერები, მაგალითად ისეთი, როგორიცაა ვინილიდენის ფლუორიდი[7] (polyvinylidene fluoride – pvdf), რომელიც ყველაზე ხშირად გამოიყენება სენსორებად და რომლებიც შეიძლება დაფიქსირდეს ნებისმიერი ტიპის და ნებისმიერი, თუნდაც ძლიერ მრუდი, გეომეტრიის ზედაპირზე. ასეთ სენსორებს შეუძლიათ გაიმეორონ ადამიანის კანის შესაძლებლობები, აღმოაჩინონ გეომეტრიული ნიშნები, როგორიცაა კიდეები და კუთხეები, ტემპერატურა ან განასხვავონ სხვადასხვა მასალა. ამრიგად, pvdf ზოლების მგრძნობელობა საკმარისად მაღალია, რათა განასხვავოს უსინათლოთა წიგნების შრიფტის ტიპები და სახეხი („ნაჟდაკიანი“) ქაღალდის კლასები. აქტუატორები ანუ შემსრულებელი მექანიზმები ესაა წარმოებისთვის საჭირო აქტივატორები, რომლებსაც შეუძლიათ გამოიწვიონ კონსტრუქციის დეფორმაცია, სენსორებისგან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე, რომელიც აღწერს სისტემის ფიზიკურ მდგომარეობას. ამჟამად გამოიყენება როგორც აქტივატორები:  ფორმის მახსოვრობის ფუნქციის შენადნობები;  პიეზოელექტრული მასალები;  ელექტროსტრიქციული მასალები;  მაგნიტოსტრიქციული მასალები;  ელექტრორეოლოგიური სითხეები. მიუხედავად ერთი შეხედვით ფანტასტიურობისა, smart-სისტემებმა (მასალები და სტრუქტურები) უკვე იპოვეს გამოყენება რეალურ ცხოვრებაში მოულოდნელად მრავალრიცხოვანი და მრავალფეროვანი. მაგალითად, მარტივი პიეზოელექტრული დინამიკები, ოკულარის პოზიციონირების მექანიზმები სკანირების მიკროსკოპებზე, მანქანის თვითჩაბნელებადი მინები, ავტოფოკუსირებადი ძრავები კამერებისთვის, სახლის სპორტული აღჭურვილობა ელექტრო რეგულირებადი წინააღმდეგობით, თვითგანლაგებადი მოწყობილობები კორონარული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 437 სისხლძარღვების გახსნის შემდეგ. ანგიოპლასტიკისას, გამოსახულების სამედიცინო აპარატი და ა.შ. smart-ტექნოლოგიების გამოყენებაზე დაფუძნებული კონსტრუქციების გამოყენებას იწყებენ, როგორც ხმაურის შემცირების საშუალებას შვეულმფრენების და თვითმფრინავების სალონ/კაბინებში, სამრეწველო ჰაერის დაჭირხვნისას, მაცივრებსა და ვენტილატორების, დიზელის ძრავებში და სატვირთო მანქანების კაბინაში გამონაბოლქვი აირების ხმის შთანთქმისთვის; ძრავის ვიბრაციის შემცირებისთვის, ნახევრად ავტომატური სატრანსპორტო საშუალებების ბორბლების საკიდებში, შეჯახების თავიდან აცილებისათვის რადარებში და უსაფრთხოების სისტემებში, კრიტიკულ ინდუსტრიებში ან პლატფორმებზე სატელევიზიო კამერებით, ტურბინის ფრთების ხმაურის და წყალქვეშა ნავების ექოს ჩასახშობად, კოსმოსური კონსტრუქციების ფორმის კონტროლისა და ვიბრაციის შემცირებისთვის, ტელესკოპებში და ა.შ. ჩამონათვალი შეიძლება გაგრძელდეს, მაგრამ ესეც საკმარისია smart-კონსტრუქციების შესაძლო გამოყენების ფართო სპექტრის საჩვენებლად. ძველ დროში, დიზაინი ეფუძნებოდა გარე მახასიათებლების იმიტაციას. მაგალითად, ლეონარდო და ვინჩის (leonardo da vinci) საფრენი აპარატები დაფუძნებულია ფრინველების ფრენის პრინციპებზე, გემის გლუვი კორპუსი თევზის კორპუსს ჰგავს, თვითმფრინავის სტაბილიზატორების მართვის პრინციპები კი – დიდი მტაცებელი ფრინველებისგანაა „ნასესხები“. მეცნიერების განვითარებამ და კვლევის ტექნიკურმა მხარდაჭერამ გამოიწვია ინტერესი და ბევრი ახალი იდეა, რომელთა დახმარებით მკვლევარები ცდილობენ შექმნან სტრუქტურები, რომლებიც ბაძავს ცოცხალთა შორის ყველაზე გონიერის ადამიანის მახასიათებლებს. ავტომობილში ხმაურთან ეფექტურად საბრძოლველად smart-ელემენტი ამოიცნობს სხეულის ვიბრაციას, აანალიზებს მას და ააქტიურებს ვიბრაციის კომპენსაციის მექანიზმს. მაგალითად, პიეზოკერამიკულ ფირფიტებზე[8] მიეწოდება სიგნალი, რაც იწვევს არსებული ვიბრაციის ანტიფაზაში მყოფი სხეულის ხელოვნურ რხევებს და ორი ვიბრაციის ზედდების შედეგად ხმაური ქრება, სურ. 2-ზე ნაჩვენებია ავტომობილის, smart-ელემენტიანი, ანტი-ვიბრაციული მეთოდოლოგიის პრინციპული სქემა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 438 სურათი 2. ავტომობილის ანტი-ვიბრაციული, smart ელემენტიანი, მეთოდოლოგიის პრინციპული სქემა (ინფორმაციის წყარო: nader m., irschik h., v. garßen h.-g. aktive schwingungskompensation im leichtbau mit piezoelektrischen materialien // internationales forum mechatronik. – linz, 2006) ბრაუნშვაიგში (გერმანია) აერო-კოსმოსური კვლევის ცენტრში, კომპოზიტური მასალა შეიქმნა პიეზოკერამიკული ბოჭკოებისგან. ასეთი მასალისგან დამზადებულ ფირფიტას, რომელიც ჩაშენებულია მანქანის ძარაში, ელექტრული ძაბვის მოდებისას, შეუძლია თითქმის მთლიანად შთანთქას ბგერები და ამით შეასრულოს ფარის როლი, რომელიც საიმედოდ იცავს ავტომობილის სალონს გარე ხმაურისგან. საქმე ისაა, რომ პლასტიურ ფირფიტაში ინტეგრირებული პიეზოკერამიკული ელემენტები ახშობს ბგერით ვიბრაციას, თუ ელექტრო ძაბვა შესაბამისად შეირჩევა. პიეზოკერამიკული ელემენტები უპრობლემოდ შეიძლება ჩაშენდეს ნახშირბადის ბოჭკოების კომპოზიტურ მრავალშრიან მასალაში უშუალოდ მისი შექმნის პროცესში. ავტომობილის კონსტრუქტორებმა იციან, რომ სალონში ხმაურის ყველაზე დიდი წყარო არ არის გარედან შესული ხმაური, ან ძრავის გუგუნი არამედ ძარის ვიბრაცია. უფრო მეტიც, თუ ხმის იზოლაციის ტრადიციულ მეთოდებს კიდევ შეუძლიათ როგორმე გაუმკლავდნენ გარე ხმაურს, ისინი (ხმის იზოლაციის ტრადიციული მეთოდები) უძლურია თავად სხეულის ვიბრაციით გამოწვეული ხმაურის წინააღმდეგ. ხოლო, სხეულის პიეზოკერამიკულ ელემენტებს შეუძლიათ არა მხოლოდ მაღალი სიზუსტით აღმოაჩინონ ასეთი ვიბრაციის წყარო და დაადგინონ მისი პარამეტრები, არამედ ეფექტურად ჩააქრონ ვიბრაციით გამოწვეული ხმაურის წყაროები. სააქციო ჯგუფის „კარლ შენკის“(carl schenck ag13) მკვლევარებმა დარმშტადტში (გერმანია) შემოგვთავაზეს ელექტრორეოლოგიურ სითხეზე დაფუძნებული ორიგინალური კონსტრუქციის ამორტიზატორი. ამორტიზატორი დაფუძნებულია ისეთ სუბსტანციაზე, 13 carl schenck ag, darmstadt, is a subsidiary of the global technology group dürr ag based in stuttgart, and is dürr's measuring and process systems (mps) division. as a holding company, carl schenck ag performs central tasks for its divisions. world market leaders in balancing and diagnostic systems, assembly and testing systems and filling systems operate under its roof. the schenck technology and industrial park operates at the company's headquarters. these divisions generate annual sales revenues in 2017 of approx. €469 million with about 2,200 employees. https://schenck.net/en/ https://schenck.net/en/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 439 რომელსაც აქვს უნარი შეიცვალოს რეოლოგია(სიბლანტე) გარე ელექტრული ველის სიძლიერისა და დიაპაზონის მიხედვით. ამგვარი რეოლოგიური ცვლილება ძალიან ფართოა: დინების უნარის მქონე სითხიდან (გარე ელექტრული ველის არარსებობის შემთხვევაში) ჟელესმაგვარ, თითქმის მყარ კონსისტენციამდე (შესაბამისი დაძაბულობისას). ამ შემთხვევაში, სიბლანტის შეცვლის პროცესი მიმდინარეობს ელექტრული ველის სიძლიერის ცვლილების სინქრონულად. ეს უნარი, ელექტრორეოლოგიური სითხეებისა, ადეკვატურად და სწრაფად, შეფერხების გარეშე, გარე პირობებზე რეაგირების საშუალებას იძლევა არასასურველი ვიბრაციების მაღალეფექტური შემცირებისათვის. „ჭკვიანი“ პიეზოკერამიკა გამოიყენება არა მხოლოდ საავტომობილო, არამედ საავიაციო ინდუსტრიაშიც. თვითმფრინავმშენებლები იყენებენ მას ფრთების ცვლადი პროფილის (გეომეტრიის) შესაქმნელად. ცვლადი პროფილის ფრთა[9] იძენს უნარს ოპტიმალურად მოერგოს ჰაერის ნაკადის აეროდინამიკურ პარამეტრებს, რითაც უზრუნველყოფს თვითმფრინავის წინაშე არსებული ამოცანების უფრო ეფექტურ შესრულებას ფრენის სხვადასხვა ეტაპზე (იხ. სურათი 3). აერო-კოსმოსურ პროგრამებში ვიბრაციის რხევები რთული ამოცანაა, რადგან ვიბრაციათა ამორტიზების მოწყობილობების წონა მაქსიმალურად მსუბუქი უნდა იყოს. შესაბამისი ლიტერატურა აღწერს „ჭკვიანური“ ანუ smart-მიდგომების ეფექტურ გამოყენებას ვერტმფრენის ხრახნის ფრთების ვიბრაციის დასათრგუნად, არაწრფივი ულტრაბგერითი, პანელის ფლატერის14, რხევის ჩახშობის მიზნით[10-13]. სურათი 3. ავიაგამანადგურებლის მოდელი მაკრობოჭკოვანი სენსორებითა და (mfc macro-fiber composite actuator) აქტუატორებით, თვითმფრინავის კუდის სტაბილიზატორებზე [ინფორმაციის წყარო: mehrabian a.r., yousefi-koma a. a novel technique for optimal placement of piezoelectric actuators on smart structures // journal of the franklin institute. 2011; vol. 348.] 14 ფლატერი (ინგლისურად flutter-დან „კანკალი, ვიბრაცია“) არის თვითმფრინავის სტრუქტურული ელემენტების თვითაღგზნებული დაუცველი მოხრისა და ბრუნვითი თვითრხევების ერთობლიობა: აქ რისკიშ ქვეშაა ძირითადად თვითმფრინავის ფრთა ან ვერტმფრენის როტორი. როგორც წესი, ფლატერი ჩნდება გარკვეული კრიტიკული სიჩქარის მიღწევისას, რაც დამოკიდებულია თვითმფრინავის სტრუქტურის მახასიათებლებზე; შედეგად რეზონანსმა შეიძლება გამოიწვიოს საფრენი აპარატის კორპუსის რღვევა/განადგურება. ზებგერითი სიჩქარეზე გადასვლისას იზრდება ფლატერის საშიშროება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 440 მუდმივად იზრდება კომპოზიციური მასალების გამოყენება ისეთ რთულ სტრუქტურებში, როგორებიცაა მაღალსიჩქარიანი სამოქალაქო სატრანსპორტო თვითმფრინავები, მრავალჯერადი სატელიტური გამშვებები, კოსმოსური ხომალდები, კოსმოსური კონსტრუქციები, ჯავშანტექნიკა, გემები, ვერტმფრენები, ქარის ტურბინები და სხვა. ერთერთი ფაქტორი, რომელიც ზღუდავს კომპოზიციური მასალების შემდგომ გამოყენებას, არის მათი შედარებით მაღალი მგრძნობელობა დაზიანებისადმი და, შესაბამისად, უსაფრთხოებისა და ტექნიკური მომსახურების პრობლემები. მასალათა დაზიანების სხვადასხვა ტიპები, რომელთა მიმართაც მიდრეკილნი არიან კომპოზიტები მოიცავს: განშრევებას, ბოჭკოების მსხვრევას, სითხის შეწოვას, დარტყმით დაზიანებას, მატრიცის რღვევას, სიმტკიცისა და სიხისტის შემცირებას მომატებულ ტემპერატურაზე და დაძაბულობათა კონცენტრაციას. ამრიგად, კომპოზიტური მასალები უნდა შემოწმდეს მცირე დაზიანებებზე, სანამ ისინი კატასტროფული გახდება კონსტრუქციისათვის, მათი (ანუ დაზიანებათა) რაოდენობის გაზრდის გამო [14]. კოსმოსური, აერონავიგაციული, მექანიკური, საინჟინრო და საზღვაო კონსტრუქციების დაზიანება ხშირად გამოწვეულია ისეთი ფაქტორებით, როგორიცაა მასალის დაღლილობა, კოროზია და უბედური შემთხვევები. ეს დაზიანებები, თუ დროული ზომებით არ იქნა აღმოფხვრილი, შეიძლება სწრაფად გაიზარდოს დაზიანების სიახლოვეს დაძაბულობისა და დეფორმაციების კონცენტრაციის გამო, რაც იწვევს ვიბრაციის დონის მატებას, დასაშვები დატვირთვის შემცირებას, კონსტრუქციის ელემენტის ნორმალური ფუნქციონირების გაუარესებას და კატასტროფული შედეგების დადგომას. უმეტეს შემთხვევაში, დაზიანებული კომპონენტების სასიცოცხლო ციკლი შეიძლება გახანგრძლივდეს შეკეთების გზით, ნაცვლად პირდაპირი ჩანაცვლებითი ახლით შეცვლისა. ამიტომ, კონსტრუქციის დაზიანებული ელემენტის ეფექტური შეკეთება მნიშვნელოვანი და გადაუდებელად აქტუალური პრობლემაა. ნახსენები პრობლემების მოგვარება შესაძლებელია კონსტრუქციების ექსპლოატაციის დროის რეალურ რეჟიმში მონიტორინგით და „ჭკვიანი“ მასალების გამოყენებით, რადგან მათ(„ჭკვიან“ მასალებს) შეუძლიათ ინფორმაციის მიწოდება, გაზომვის ადგილზე მდებარე სენსორების სისტემით, რეალურ დროში, რაც თავის მხრივ, ქმნის დიაგნოსტირების ხუთ დონეს [15]: 1) ზიანის არსებობის გამოვლენა; 2) დაზიანების ადგილის დადგენა; 3) ზიანის ოდენობის შეფასება; 4) დაზიანების ნაწილობრივი თვითაღდგენის უზრუნველყოფა; 5) კონსტრუქციის საექსპლუატაციო რესურსის განსაზღვრა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 441 სტრუქტურული დაზიანების არა-დესტრუქციული შეფასებისთვის, როგორც აქტივატორი და სენსორი ეფექტურად გამოიყენება პიეზოკერამიკა (pzt). ამ ტექნიკის უპირატესობა ის არის, რომ მას შეუძლია განახორციელოს უწყვეტი ონლაინ მონიტორინგი და აკონტროლოს მიუწვდომელი ადგილები [16]. ეს ტექნიკა წარმატებით იქნა გამოცდილი კონსტრუქციებზე, როგორიცაა ფერმები, რთული კედლების გამაგრება, რკინაბეტონის ხიდები (იხ. სურათი 4.), მილსადენები და კონსტრუქციებში ჭანჭიკებიანი კავშირები [17]. სურათი 4. ინტელექტუალური ხიდი (ინფორმაციის წყარო: nader m., irschik h., v. garßen h.-g. aktive schwingungskompensation im leichtbau mit piezoelektrischen materialien // internationales forum mechatronik. linz, 2006.) ნაშრომში „wavelet-based active sensing for delamination detection in composite structures“ / h. sohn, g. park, j.r. wait, n.p. limback, c.r. farrar // smart mater. struct. 2004. № 13. рр. 153–160. განიხილება სიგნალის დამუშავების მეთოდი კომპოზიტურ სტრუქტურებში განშრევების გამოსავლენად; კერძოდ, კომპოზიტის სტრუქტურის, რეალურ დროში, მონიტორინგის უზრუნველსაყოფად გამოიყენება ტალღების ანალიზის ტექნიკა, რომლის დახმარებით ხდება სენსორული სისტემიდან მომდინარე ინფორმაციის ანალიზი. პიეზოელექტრიკები გამოიყენება სპეციალური ტალღის ვეივლეტ-ფორმის შეყვანის გზით სიგნალის მისაღებად და საპასუხო სიგნალის გასაზომად. შემდეგ, საპასუხო სიგნალი გადის ტალღის ვეივლეტტრანსფორმაციას და ორიგინალური სიგნალიდან დაზიანებისადმი მგრძნობიარე კომპონენტი ამოღებულია. მეთოდის შესაძლებლობები განიხილება განშრევების მაგალითებზე სხვადასხვა ტემპერატურასა და სასაზღვრო პირობებში. ეს მეთოდიკები ფართოდ გამოიყენება ხიდების, მნიშვნელოვანი საინჟინრო ნაგებობების (სამრეწველო, ისტორიული ან მაღალსართულიანი შენობები და ა.შ.) ან სეისმურად საშიშ რეგიონებში მდებარე კონსტრუქციების მდგომარეობის მონიტორინგისთვის, აგრეთვე ცალკეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 442 ობიექტების ხარვეზების გამოსავლენად დეფექტოსკოპიისათვის, მაგალითად, ამოიცნობს ცვეთას [18] რონოდის (ვაგონის) ბორბლებზე, (იხ. სურ. 5). სურათი 5. რონოდის(ვაგონის) ბორბლის დეფექტოსკოპია (ინფორმაციის წყარო: nuffer j., bein t. application of piezoelectric materials in transportation industry // global symposium on innovative solutions for the advancement of the transport industry. 2006. 4–6 october, san sebastian, spain. 11 p.) ძალზე მიმზიდველად გამოიყურება, იმგვარი კონსტრუქციის იდეა, რომელიც ნაწილობრივ „აღადგენს თავს“ მცირე დაზიანების შემთხვევაში, არმატურის დაჭიმვის გააქტიურებისას, წებოს გამოთავისუფლებით ან სხვა გზებით, აღნიშნული ჯერჯერობით დანერგილია ერთ, ძირითადად ლაბორატორიულ აპლიკაციებში. „თვითგანკურნებადი“ სტრუქტურები უკეთესი საექსპლოატაციო თვისებებით და უფრო ხანგრძლივი მომსახურების სასიცოცხლო ციკლით ხასიათდებიან, ჩვეულებრივ სისტემებთან შედარებით. ამ სისტემების უმეტესობა, როდესაც დაზიანება ხდება, საპასუხოდ დაუყოვნებლივ იწყებს შეკეთება/აღდგენას ამ პროცესის გარე კოორდინაციის გარეშე. ისტორიულად ჩამოყალიბდა, რომ რეზინებისა და გამხსნელების გაჩენასთან ერთად, დაიწყო თვითდალუქვის მასალების გამოჩენა. ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული პატენტი [19] 1896 წლისაა და mercier-ის საკუთრებაა, რომელმაც შეიმუშავა „თვითაღდგენის“ მასალა კედლის გახვრეტისას. სითხის კონტეინერების „თვითდახურვის“ ტექნოლოგია განვითარდა სხვადასხვა თანამედროვე სისტემების მოსვლასთან ერთად, რომლებშიც სითხის უკონტროლო გაჟონვა შეიძლება იყოს უკიდურესად საშიში და გამოიწვიოს ექსპლუატაციის შეუძლებლობა ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 443 თავად სისტემის განადგურება. ესენია, მაგალითად, კოსმოსური და საზღვაო სკაფანდრები, მანქანები და თვითმფრინავები. კარგად დაპროექტებულ სისტემას შეუძლია გაუმკლავდეს სამუშაო პირობების ფართო სპექტრს, ტიპურ დაზიანებებს და აქვს შესაძლებლობა უზრუნველყოს ადრეული გაფრთხილება კრიტიკული დაზიანების ან კოლაფსის/რღვევის საფრთხის შესახებ. თუმცა, ამ მიდგომას აქვს მთელი რიგი უარყოფითი მხარეები [20]:  გამოყენებული სენსორული სისტემა ეყრდნობა შედეგების პროგნოზირებადობას, რაც თავისთავად არის შემზღუდველი ფაქტორი ყველაფერში, გარდა კოსმოსური ტექნოლოგიებისა;  თერმოპლასტიკური მასალების დახმარებით თვითაღდგენის განხორციელებული მიდგომა შეზღუდულია პრაქტიკულ გამოყენებაში, რადგან მასალის მთლიანობის აღდგენისას, სტრუქტურა დროებით სუსტდება, გარდა ამისა, საჭიროა კონსტრუქციული ელემენტების ისეთი გეომეტრია, რომ აღმდგენი მასალა ადვილად მოხვდეს დაზიანებულ ადგილებში;  ზიანის აღმოჩენის ალგორითმების არასაკმარისი განვიარება: წინასწარ არსებულმა დაზიანებამ შეიძლება საფრთხე შეუქმნას მონიტორინგის სისტემის ძირითად მნიშვნელობებს, ამცირებს დაზიანების აღმოჩენის ალგორითმების ეფექტურობას;  დაზიანების გამოვლენის ალგორითმების დროზე დამოკიდებულება; ნელა მზარდი დაზიანებები, როგორიცაა მასალის დაღლილობა, დღეისათვის შეუმჩნეველი რჩება, რადგან გამოყენებული მეთოდები ემყარება დაზიანების გამო, მონიტორინგისას, სტრუქტურული მდგომარეობის მრუდის საკმაოდ სწრაფ გადახრას (ეს ანალოგიურია განსხვავებისა მწვავე და ქრონიკულ დაავადებას ან ტკივილს შორის ბიოლოგიურ სისტემებში). კიდევ ერთი გადაუჭრელი პრობლემა არის მასშტაბირება. სენსორების ქსელიდან მომდინარე ინფორმაციის დიდი რაოდენობა შეიძლება გახდეს ისეთი მოცულობის, რომ საჭირო გახდეს სპეციალური მართვა სტრუქტურის თვითაღდგენისათვის. ბიოლოგიურმა სისტემებმა „მოახერხეს“ გაუმკლავდნენ ამ პრობლემას სისტემის იერარქიის დონის დამატების გზით შუალედური ფილტრაციის კვანძების მეშვეობით და სხვადასხვა ფუნქციების დელეგირებით, რომელთაგან თითოეული შეიძლება გამოყენებულ იქნას საინჟინრო სისტემებზე. „ჭკვიანი, smart მასალების“ გამოყენება მზარდია და ახლა მისი ნახვა შესაძლებელია საყოფაცხოვრებო აპლიკაციებშიც კი. ახალი თაობის სათხილამურო ტრამპლინებისთვის, ჩოგბურთის ჩოგნისთვის, სნოუბორდისთვის, გოლფისა და ბეისბოლის ჯოხებისთვის, მნიშვნელოვანი ხდება ექსპლოატაციის პერიოდის რხევების შემცირება, რადგან ეს არა მხოლოდ ზრდის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 444 კომფორტს მათი გამოყენების დროს, არამედ საშუალებას იძლევა მიღწეული იქნას უკეთესი შედეგები, არამედ ხელს უშლის რღვევებს ჩამოთვლილი ინვენტარის მასალებში. კომპანია "head intelligence" იყო მსოფლიოში პირველი, რომელმაც დაამზადა პიეზობოჭკოსგან ჩოგბურთის ჩოგანი [21]. თუ მანამდე ჩოგნის გამძლეობის გაზრდის ყველა მცდელობა შემოიფარგლებოდა სუფთა მექანიკით და ახალი მასალების "ხრიკებით", აქ იგივეს გულისთვის, დეველოპერებმა პირველად გამოიყენეს ელ. დენი. ასეთი ჩოგნების მთელი საიდუმლო ჩასმულია პიეზოელექტრიკულ ბოჭკოებში (head intellifibres), რომელსაც შეუძლია ბურთის მექანიკური ენერგია ელექტრო იმპულსად გარდაქმნას (ბოჭკოები წარმოქმნიან ელექტროენერგიას მათი ოდნავი მოხრის ან დეფორმაციის დროს). ამის გამო „ნაპერწკალი“, რომელიც ჩოგნის შემომფარგლავ რგოლს შემოუვლის წამის მეათასედზე ნაკლებ დროში, ჩოგანი ბურთზე დარტყმის მომენტისთვის იძენს დამატებით სიმტკიცეს აქედან ჩნდება ახალი რეზერვი ჩოგბურთელისათვის, დარტყმის მომატებული ძალა და ასევე ვიბრაციის სრული არარსებობა. ამგვარი ტექნოლოგიები უკვე გამოცდილია თხილამურებსა და სნოუბორდში. smart კონსტრუქციის და smart მასალების შემუშავება უდავოდ ხდება ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ამოცანა მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების მრავალ სფეროში, ისეთში როგორიცაა: მიკროელექტრონიკა, კომპიუტერული მეცნიერება, მედიცინა, სიცოცხლის შემსწავლელი მეცნიერებები, ენერგია, ტრანსპორტი, უსაფრთხოების ინჟინერია და სამხედრო ტექნოლოგიები. თავის არსში, smart მასალების და smart კონსტრუქციების ტექნოლოგია საკმაოდ ინტერდისციპლინარული სფეროა, რომელიც მოიცავს ფუნდამენტურ მეცნიერებებს ფიზიკას, ქიმიას, მექანიკას, კომპიუტერულ ტექნოლოგიებს, ელექტრონიკას, ასევე მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების გამოყენებით დარგებს, ისეთებს, როგორიცაა აერონავტიკა და მანქანათმშენებლობა. ამით შეიძლება აიხსნას საკმაოდ ნელი და ფრთხილი პროგრესი ინტელექტუალური კონსტრუქციების პრაქტიკაში გამოსაყენებლად, მიუხედავად იმისა, რომ ამ სფეროში მეცნიერული განვითარება უკვე დიდხანს თითქმის 30 წელია და ძალიან სწრაფად მიმდინარეობს [22]. „ჭკვიანი მასალებისა“ და მათი ტექნოლოგიების ბაზარი შედარებით ახალგაზრდაა და ჯერ კიდევ ცუდად არის შესწავლილი. თანამედროვე აპლიკაციების უმეტესობა საკმაოდ მარტივია ან ერთმანეთის წარმოებულებია. მაგრამ ეს მასალები იპოვიან უფრო რთულ გამოყენებას და ფართოდ გავრცელდება, როდესაც ტექნოლოგიები საკმარისად განვითარდება და ეს მასალები გახდება ჩვეულებრივი მომწოდებლებისა და მომხმარებლებისთვის. უკვე ვითარდება „ჭკვიანი კონსტრუქციები“, რომლებიც თანდათან შლის განსხვავებას ხელოვნურ ტექნოლოგიებსა და ბუნებას, ცოცხალსა და არაცოცხალს შორის. თვითმსწავლელი მოწყობილობა და პროგრამული უზრუნველყოფა შეიმუშავებს საჭირო და სასურველ აპარატურულ საშუალებასა და შესატყვის პროგრამულ უზრუნველყოფას, ანუ უკვე დადგა დრო როცა ხელოვნური ინტელექტი ისეთივე საფრთხედ შეიძლება იქცეს, როგორცაა მასობრივი განადგურების იარაღის სხვადასხვა სახეობები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 445 გამოყენებული ლიტერატურა 1. concise encyclopedia of composite materials / ed. a. kelly. – england, 1994. – 350 p. 2. spillman w.b., jr., sirkis j.s., gardiner p.t. smart materials, and structures: what are they? // smart mater. struct. 1996; № 5; р. 247–254. 3. wadhawan v.k. smart structures and materials // resonance. 2005; № 11; р. 27–41. 4. wang z.l., kang z.c. functional and smart materials structural evolution and structure analysis. new york: plenum publish corporation, 1998; р. 93–149. 5. concise encyclopedia of composite materials / ed. a. kelly. – england, 1994. – 350 p. 6. wadhawan v.k. smart structures and materials // resonance. 2005; № 11; р. 27–41. 7. polyvinylidene fluoride – pvdf https://www.britannica.com/science/vinylidene-fluoride 8. nader m., irschik h., v. garßen h.-g. aktive schwingungskompensation im leichtbau mit piezoelektrischen materialien // internationales forum mechatronik. – linz, 2006. 9. akhras g. smart materials and smart systems for the future // canadian military journal. 2000. № 3. р. 25–32. 10. grohmann b., maucher c., jänker p. actuation concepts for morphing helicopter rotor blades // 25th international congress of the aeronautical sciences. canada, 2006. р. 10. 11. mehrabian a.r., yousefi-koma a. a novel technique for optimal placement of piezoelectric actuators on smart structures // journal of the franklin institute. 2011. vol. 348. р. 12–23. 12. recent advances in eurocopter’s passive and active vibration control / p. konstanzer, b. enenkl, p.-a. aubourg, p. cranga // 64th annual forum of the american helicopter society. canada, montreal. april 29–may 1, 2008. 13. sodano h.a. macro-fiber composites for sensing, actuation and power generation //ph.d. thesis. blacksburg, virginia, 2003. 151 p. 14. wavelet-based active sensing for delamination detection in composite structures / h. sohn, g. park, j.r. wait, n.p. limback, c.r. farrar // smart mater. struct. 2004. № 13. рр. 153–160. 15. schulz m.j., pai p.f., inman d.j. health monitoring and active control of composite structures using piezoceramic patches // composites: part b. 1999. vol. 30. p. p. 713–725. 16. quantitative health monitoring of bolted joints using a piezoceramic actuator–sensor / s. ritdumrongkul, m. abe, y. fujino, t. miyashita // smart mater. struct. 2004. № 13. p. 20–29. 17. qualitative health monitoring of a steel bridge joint via piezoelectric actuator/sensor patches / j.w. ayres, f. lalande, c.a. rogers, z. chaudhry // spie nondestructive evaluation techniques for aging infrastructure & manufacturing 1996. 3–5 december, scottsdale. 8 р. 18. nuffer j., bein t. application of piezoelectric materials in transportation industry // global symposium on innovative solutions for the advancement of the transport industry. 2006. 4– 6 october, san sebastian, spain. 11 p. 19. mercier p. material for protecting vessels, receptacles, &c. / us patent specification. 1896. 561905. 3 р. 20. hurley d.a., huston d.r. coordinated sensing and active repair for self-healing // smart mater. struct. 2011.; vol. 20.; № 2.; 7 p. doi:10.1088/0964-1726/20/2/025010. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 446 21. ouellette j. how smart is smart materials? // the industrial physicist. 1996. p. 10–13. 22. lee h.-j., saravanos d. layerwise finite elements for smart piezoceramic composite plates in thermal environments // nasa tm-106990 aiaa-96-1277, 1996. 48 p. for the conceptualization of "smart" constructions and adaptability mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract the article discusses the functional systematology of smart materials, which is a new design philosophy that combines the actions of sensors, actuators, and control element circuits in one system. smart materials can change their functions depending on changes in the environment. the intelligent construction of smart materials has a number of important advantages compared to traditional ones. keywords: smart materials, smart-constructions, intelligent construction, intelligent, adaptive, active, sensitive, metamorphic constructions, materials and systems, flutter, actuators. samto jurnali № 1, 1998 1 ჰიგროსკოპული მასაგადატანის პოტენციალი სამთო მასივში შ. ონიანი, ო. ლანჩავა ჰიგროსკოპულ გარემოში კაპილარულის თერმოდინამიკისა ფოროვანი სხეულების მასაგადატანის პოტენციალად მიჩნეულია თერმოდინამიკური პოტენციალი, რომელიც შეუქცევადი პროცესების თერმოდინამიკისა და კლასიკური თერმოდინამიკის კანონებზე დაყრდნობით დამუშავებულია ლ. ნიკიტინას მიერ. ქანებში მასის გადატანის პროცესებს ნიკიტინა იხილავს თერმოდინამიკის პირველი და მეორე კანონების გაერთიანებული ფორმულის საფუძველზე. პოტენციალი, რომელსაც ქიმიური პოტენციალის შესაბამისი საანგარიშო ფორმულა აქვს, მიღებულია იზოქორულ-იზოთერმული მდგომარეობის ფუნქციის ჰელმჰოლცის თავისუფალი ენერგიის საფუძველზე. წყლის ორთქლისთვის ბოლცმანის კანონის გამოყენებით, რომელიც მატერიალურ ნაწილაკებს მათი პოტენციური ენერგიების მიხედვით ალაგებს, ლ. ციმერმანისმა პოტენციალის გასათვლელად მიიღო იგივე ფორმულა, ოღონდ შებრუნებული ნიშნით. აღნიშნულ ნაშრომში სორბირებული წყლის ორთქლი მიჩნეულია იდეალურ აირად. ასეთი დაშვების მართებულობა დასაბუთებულია ე. წ.განაწილების ენერგიის საშუალებით. იგი წარმოსახვითი ენერგიაა, რომელიც იხარჯება სორბციულ ძალთა ველის მთელ სივრცეში მოლეკულების თანაბრად გასანაწილებლად და ურთიერთქმედების მოლეკულური ძალების დასაძლევად) როგორც თვით სორბატში, ასევე სორბატისა და სორბენტის გაყოფის ზედაპირზე დასაბუთებულია, რომ განაწილების ენერგია არის გადამტანი პოტენციალი სორბციულ ძალთა ველში და რიცხობრივად ტოლია წონასწორული სორბატის ქიმიური პოტენციალისა შებრუნებული ნიშნით. რამდენადაც წიაღის წყალგაუმტარი შრის ქვევით სამთო მასივში ხდება ჰიგროსკოპული მასაგადატანა, იმდენად მართებულად უნდა იქნეს მიჩნეული პროცესის აღსაწერად აღნიშნული პოტენციალის გამოყენება, რომელიც გამოითვლება ფორმულით: θ =rtinφ, (1) სადაც θ არის მასის გადატანის პოტენციალი, კჯ/კმოლი; samto jurnali № 1, 1998 2 r აირის უნივერსალური მუდმივა, r=8,3144 კჯ/(კმოლი.გრად); t სამთო მასივის აბსოლუტური ტემპერატურა, k; φ წონასწორული ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა, 0≤φ≤1 ამ ფორმულაში როცა in φ =0, როცა φ=1, დანარჩენ შემთხვევაში inφ<0 და (1) ფორმულით განსაზღვრული სიდიდე უარყოფითი მნიშვნელობით მიიღება. როგორც აღინიშნა, თერმოდინამიკური პოტენციალიც იგივე ფორმულით განისაზღვრება, ოღონდ საბოლოო სიდიდე აიღება შებრუნებული ნიშნით. ამის გამო, თერმოდინამიკური პოტენციალი არ გამოდგება სამთო მასივში მასაგადატანის პოტენციალად. (1) ფორმულით გამოსახული მასაგადატანის პოტენციალსა და კუთრ. იზოთერმულ მასატევადობას (cm) შორის არის პირდაპირპროპორციული ხოლო თერმოდინამიკურ პოტენციალსა და მასატევადობას შორის უკუპროპორციული დამოკიდებულება, რაც განპირობებულია საანგარიშო ფორმულის სტრუქტურით (µ=rtinφ) და რაც არ შეესაბამება სორბციულ .ძალთა ველისა და ვან-დერ-ვაალსის ძალთა ველის შესახებ არსებულ თეორიულ წარმოდგენებს. ეს ფაქტი რომ არ შეიცავდეს თეორიულ წინააღმდეგობას, მაშინ შეუძლებელი იქნებოდა იმის დასაბუთება, თუ რა მიმართულება უნდა ჰქონდეს პროპორციულობას მასის გადამტან კოტენციალსა და cm მასატევადობას შორის. საყოველთაოდ მიღებულია, რომ ტემპერატურის ზრდა იწვევს სორბციული ველის ვენ-დერ-ვაალსის ძალების შემცირებას და როგორც ამის შედეგი მასატევადობის შემცირებას. ასეთ შემთხვევაში სორბციული ველის სიმძლავრე და ამ ველის დამახასიათებელი სიდიდეც გადატანის პოტენციალი, აუცილებლად უნდა შემცირდეს. მასაგადატანის პოტენციალის წარმოდგენილი საანგარიშო ფორმულა საშუალებას იძლევა θ და t წყვილებს, cm-სა და t შორის დამყარდეს უკუპროპორციული, ხოლო მასაგადატანის პოტენციალსა (θ) და მასატევადობას (cm) შორის პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულება. რაც არ შეიცავს არანაირ წინააღმდეგობას არც არსებულ თეორიულ წარმოდგენებთან და არც მასატევადობის განსაზღვრის ექსპერიმენტულ შედეგებთან. განვიხილოთ კონკრეტული მაგალითი, რომელშიც ყველაფერი წინასწარ არის გარკვეული. ვთქვათ, მოცემულია ორი გარემო შემდეგი პარამეტრებით: i გარემო t=295 k, φ=0,59; ii გარემო t=296 k, φ=0,59; ცხადია, მეორე გარემოს აქვს ტენის გადატანის უფრო მაღალი პოტენციალი, რაც დასტურდება (1) ფორმულის გამოყენებით. თერმოდინამიკური პოტენციალი samto jurnali № 1, 1998 3 კი იძლევა მოტანილი მნიშვნელობების საწინააღმდეგო: აბსურდულ შედეგს. ზემოთ მოტანილი მსჯელობა და კონკრეტული მაგალითი საფუძველს იძლევიან შემდეგი დასკვნისთვის სამთო მასივში და ორკომპონენტიან სისტემაში „სამთო მასივი-მაღაროს .ჰაერი" ჰიგროსკოპული მასაგადატანის შეფასება უნდა მოხდეს (1) ფორმულით განსაზღვრული მასაგადატანის პოტენციალის მიხედვით. ш. ониани о. ланчава гигроскопический потенциал массопереноса в горном массиве на основе экспериментальных определений коэффициента удельной изотермической массоемкорти и анализа macconepeнoca показано, что nepeнос влаги в горном массиве можно оценить при помощи потенциала, предложенного л.б. цимерманисом. sh. oniani о. lanchava hygroscopic potential of mass transfer in rock mass on the basis of the test definitions of specific isothermal mass capacity coefficient and analysis of mass transfer it was shown that moisture transfer in rock mass can be evaluated by the potential, offered by tsimermanis l. b. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 161 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.18 ნერწყვის ბიოქიმიური პარამეტრების ცვლილებები ორთოდონტიული მკურნალობის დროს ნინო ორჯონიკიძე1,4,5, ირინე კვაჭაძე2, თინათინ მიქაძე1, ია ფანცულაია3,4, თინათინ ჩიქოვანი4 ორთოდონტიის დეპარტამენტი, თსსუ, თბილისი, საქართველო1; ფიზიოლოგიის დეპარტამენტი, თსსუ, თბილისი საქართველო2; ვლ.ბახუტაშვილის სახელობის სამედიცინო ბიოტექნოლოგიის ინსტიტუტი, თსსუ, თბილისი, საქართველო3; იმუნოლოგიის დეპარტამენტი, თსსუ, თბილისი, საქართველო4; სტომატოლოგიის კლინიკა და სასწავლო-კვლევითი ცენტრი „უნიდენტი“, თბილისი, საქართველო5 აბსტრაქტი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისების გავლენის შეფასება ნერწყვში/პირის ღრუს სითხეში კალციუმის, მაგნიუმისა, ფოსფორის და ტუტე ფოსფატაზას შემცველობაზე. მასალა და მეთოდები: კვლევაში ჩართული იყო 15-დან 25 წლამდე ასაკის 40 ჯანმრთელი ინდივიდი (17 ქალი და 23 მამაკაცი), რომელთაც ორთოდონტიული მკურნალობა ჩაუტარდათ სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისებით. ნერწყვში კალციუმის, მაგნიუმის, ფოსფორისა და ტუტე ფოსფატაზას დონე შესწავლილია დინამიკაში სამჯერ: ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებამდე, ბრეისების ფიქსაციიდან 24 საათისა და ორი თვის შემდეგ. შედეგები: სტანდარტული ბრეისების ფიქსირებიდან 24 საათის შემდეგ შესწავლილი ბიოქიმიური პარამეტრების ცვლილა არ აღინიშნება; მკურნალობის დაწყებიდან 2 თვის შემდეგ ნერწყვში კალციუმისა და ტუტე ფოსფატაზას დონე სტატისტიკურად სარწმუნოდ ქვეითდება, მაგნიუმისა და ფოსფორის შემცველობა კი უცვლელი რჩება. საკვანძო სიტყვები: ორთოდონტიული მკურნალობა, კალციუმი, მაგნიუმი, ფოსფორი, ტუტე ფოსფატაზა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 162 შესავალი ნერწყვის მრავალ ფუნქციურ დატვირთვას შორის მნიშვნელოვანია მისი განმსაზღვრელი როლი პირის ღრუს ჰიგიენის შენარჩუნებაში (lindawati et al., 2019). ნერწყვის შემადგენლობა მკაფიო ინდივიდურია. სხვა ელემენტებთან ერთად, ელეტროლიტებს ნერწყვი მცირე რაოდენობით შეიცავს, თუმცა, ისინი მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ პირის ღრუს ჯანმრთელობისა და კბილების მთლიანობის შენარჩუნებაში (bevinagidad et al., 2020) ორთოდონტიული ბრეისების გამოყენება ხშირად ასოცირდება დიეტურ კვებასთან, რაც ღეჭვითი მოძრაობის თანმხლები გარკვეული დისკომფორტით აიხსნება. ლიგირებადი ორთოდონტიული აპარატები საზიანოა პირის ღრუს ჰიგიენისთვის (krishnan et al., 2007), ართულებს რა ჰიგიენურ პროცედურებს და ხელს უწყობს ნადებისა და ქვების გაჩენას (eroglu et al., 2019). ნერწყვის ბიოქიმიური პარამეტრები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ინდივიდური კარიესის, კბილების დემინერალიზაციის ხარისხის და მგრძნობელობის შეფასებაში (daniel et al., 2016). კალციუმი მნიშვნელოვანი მინერალია ძვლების ზრდისთვის. როგორც კვლევებითაა ნაჩვენები, კალციუმის და ფოსფატის დონე ნერწყვში ასაკის მატებასთან ერთად იზრდება. ამასთან, კალციუმი ერთადერთი ელექტროლიტია, რომელსაც არ აქვს კავშირი ნერწყვის დინების სიჩქარესთან (rabiei et al., 2013). ფოსფორი მნიშვნელოვანი ელემენტია, რომელიც ყველაზე ხშირად ძვლებსა და კბილებში კონცენტრირდება. დადგენილია, რომ ნერწყვის ნაკადის (ფაქტობრივად სიჩქარის) მატების პირობებში ცილის, ნატრიუმის, კალციუმის, ქლორიდის, ბიკარბონატის და ph-ის დონე იზრდება, ხოლო არაორგანული ფოსფატის და მაგნიუმის კონცენტრაცია მცირდება (nasution et al., 2018). ტუტე ფოსფატაზა უზრუნველყოფს ძვლების მინერალიზაციას ორგანული ფოსფორის გამოთავისუფლებითა და არაორგანული პიროფოსფატის ჰიდროლიზით (koppolu et al., 2021). ამდენად, პირის ღრუს სითხეში/ნერწყვში კალციუმის, მაგნიუმისა და ფოსფორის შემცველობა მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს პირის ღრუს ჯანმრთელობას. ნერწყვის რაოდენობასა და შემადგენლობაზე მრავალი ფაქტორი ზემოქმედებს, რომელთა შორისაც არის მექანიკური გაღიზიანება. ლიტერატურაში არსებული მონაცემების თანახმად, ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებიდან 6 კვირიდან 2 თვემდე მონაკვეთი პირის ღრუში კარიესოგენური ბაქტერიების განვითარებისთვის ყველაზე ხელსაყრელი პერიოდია (peros et al., 2011). ამავე პერიოდში იცვლება ნერწყვის არამიკრობული მაჩვენებლებიც. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა პირის ღრუს სითხეში/ნერწყვში კალციუმის, მაგნიუმის, ფოსფორის და ტუტე ფოსფატაზას შემცველობაზე სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისებით ორთოდონტიული მკურნალობის გავლენის შეფასება. კვლევის მასალა და მეთოდები კვლევა ჩატარდა 40 პრაქტიკულად ჯანმრთელ მამაკაცსა და ქალზე (15-25 წლის ასაკის), რომელთაც უტარდებოდათ ორთოდონტიული მკურნალობა სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისებით. კვლევა ჩატარდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ორთოდონტიის დეპარტამენტში, ვლ.ბახუტაშვილის სახელობის სამედიცინო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 163 ბიოტექნოლოგიის ინსტიტუტსა და სტომატოლოგიის კლინიკასა და სასწავლო-კვლევით ცენტრში „უნიდენტი“. პაციენტების კვლევის ჯგუფში ჩართვის კრიტერიუმები იყო: ჯანმრთელობის მდგომარეობა სისტემური ან/და ქრონიკული დაავადების გარეშე, დეკომპენსირებული კარიესის, პირის ღრუს ლორწოვანი გარსის და ღრძილების პათოლოგიის არარსებობა, პირის ღრუს ჰიგიენის დაცვის უნარი და შესაძლებლობა. პაციენტების სომატური, ენდოკრინოლოგიური და ნევროლოგიური სტატუსი ფასდებოდა დეტალური ანამნეზური და შესაბამისი ანკეტური მონაცემების ანალიზის საფუძველზე. ნერწყვის აღებამდე ხდებოდა პაციენტის პირის ღრუს ლორწოვანი გარსის და ღრძილების მდგომარეობის კლინიკური შეფასება, რისი შედეგებიც იყო პაციენტის კვლევაში ჩართვის ერთ-ერთი კრიტერიუმი. კვლევა ჩატარდა ჰელსინკის ეთიკის კომისიის პირობების შესაბამისად. მასში ჩართული თითოეული პაციენტიდან მიღებულია წერილობითი ინფორმირებული თანხმობა კვლევაში მონაწილეობაზე; ასევე, თითოეულს ჰქონდა შესაძლებლობა, ნებისმიერ ეტაპზე უარი ეთქვა კვლევაში მონაწილეობაზე. კვლევით გათვალისწინებული ყველა პროცედურა დამტკიცებულია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ბიოეთიკის კომისიის მიერ. ნერწყვის ფიზიოლოგიური მაჩვენებლების შესწავლის მიზნით თითოეული პაციენტიდან მკურნალობის დაწყებამდე (t0), მკურნალობის დაწყებიდან 24 საათისა (t1) და მკურნალობის დაწყებიდან 2 თვის შემდეგ (t3) გროვდებოდა ნერწყვი. ნერწყვის შეგროვება ნერწყვის შემადგენლობის სადღეღამისო ცვალებადობის ეფექტის შემცირების მიზნით (varma et al.,2008), ნერწყვი გროვდებოდა პლასტიკურ სინჯარებში დილის 9-დან 12 საათამდე, ჭამიდან და პირის ღრუს ჰიგიენური პროცედურიდან სულ მცირე ერთი საათის შემდეგ. პაციენტებიდან მიღებული პირის ღრუს სითხეში განსაზღვრული იონების მაჩვენებლები რეალურად ნერწყვში მათი კონცენტერაციის შესაბამისია. ამიტომ, ქვემოთ გამოყენებული იქნება მხოლოდ ტერმინი „ნერწყვი“. ნერწყვში ca-ის, mg-ის, ფოსფორისა და ტუტე ფოსფატაზას განსაზღვრა ნერწყვში კალციუმის, მაგნიუმის, ფოსფორისა და ტუტე ფოსფატაზას გასაზომად გამოყენებულ იქნა რეაქტივების კომერციული ნაკრები მწარმოებლის ინსტრუქციის მიხედვით (biolabo, საფრანგეთი). ca, mg და p იზომებოდა ერთეულებში მმოლი/ლიტრი, ხოლო alp ერთეული/ლიტრი. მასალის სტატისტიკური დამუშავება ნერწყვში ca-ის, mg-ის და p-ის შემცველობის მონაცემები შეტანილ იქნა მონაცემთა ბაზაში და დამუშავდა სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით. პაციენტებში დინამიკაში შესწავლილი პარამეტრების ცვლილებათა სტატისტიკური შედარებისთვის გამოვიყენეთ სტიუდენტის t ტესტი. საშუალო მნიშვნელობების განსხვავებების შესაფასებლად და ნდობის ინტერვალისა და სტანდარტული გადახრის დასადგენად გამოყენებულია t ტესტი წყვილი ნიმუშებისთვის. p<0.05 მიჩნეულია სტატისტიკურად სარწმუნო განსხვავებად. კვლევის შედეგები და მათი განხილვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 164 ჩვენს მიერ გამოკვლეულ იქნა 15-დან 25 წლამდე ასაკის 40 ჯანმრთელი ინდივიდი (17 ქალი და 23 მამაკაცი), რომელთაც ორთოდონტიული მკურნალობა ჩაუტარდათ სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისებით. გამოკვლეულ პაციენტთა საშუალო ასაკი იყო 16,8+3,6 წელი ნერწყვის ბიოქიმიური მაჩვენებლები შესწავლილ იქნა დინამიკაში: მკურნალობის დაწყებამდე, ბრეისების ფიქსაციიდან 24 საათის შემდეგ და 2 თვის შემდეგ. მიღებული მონაცემები წარმოდგენილია ცხრ. 1-ში. როგორც ცხრ. 1-დან ჩანს, ბრეისების ფიქსაციიდან 24 საათის შემდეგ (t1) არც ერთი შესწავლილი პარამეტრი ca+, mg+, p+ და alp – არ იცვლება (შესაბამისად, p=0.8604; p=0.8380; p=0.3784 და p=0.7289). მკურნალობის დაწყებიდან 2 თვის შემდეგ ca-ის დონე მკურნელობამდელ მაჩვენებელთან შედარებით სტატისტიკურად სარწმუნოდ ქვეითდება (1,048+0,434 vs 0,846+0,313, p=0,0476). მკურნალობის ამ ეტაპზე სტატისტიკურად სარწმუნოდ ქვეითდება, ასევე, ნერწყვში alp-ს შემცველობა (56,633+54,965 vs 26,342+32,767 p=0.0354). mgსა და p-ს დონე მკურნალობამდელ მაჩვენებლებთან შედარებით არ იცვლება (შესაბამისად, p=0.6094 და p=0.7509). ნერწყვი შეიცავს კალციუმისა და ფოსფატის ზენაჯერ ხსნარს, რომელიც მჟავას ანეიტრალებს. დემინერალიზაცია და რემინერალიზაცია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კბილის მინანქრის სიმაგრესა და სიმტკიცეზე. კბილების სიჯანსაღე დემინერალიზაცია/რემინერალიზაციის თანაფარდობაზეა დამოკიდებული. დემინერალიზაცია მიმდინარეობს დაბალი ph-ის პირობებში, როდესაც პირის ღრუს გარემო, კბილის მინერალებთან შედარებით, იონებით არ არის გაჯერებული. მინანქრის კრისტალი, რომელიც აპატიტის კარბონატისგან შედგება, იხსნება ორგანულ მჟავებში (რძისმჟავასა და ძმარმჟავაში), რასაც, საკვების ნახშირწყლების გარემოში კბილის ნადების ბაქტერიები წარმოქმნის. ზენაჯერი ნერწყვის са-ის (ასევე, ფოსფორის და ფტორის) იონები დემინერალიზებული ქსოვილის აღდგენას უზრუნველყოფს. რემინერალიზებულ ხსნარში კალციუმის კონცენტრაციის მატებამ, შესაძლოა, დაზიანებულ კერაში მინერალების ჩალაგება დააჩქაროს. რემინერალიზებულ გამხსნელში კალციუმის მატებამ შეიძლება გაზარდოს მინერალების ინკორპორაციის სიჩქარე. ცხრილი 1 ნერწყვის ბიოქიმიური მაჩვენებლები სტანდარტული ბრეისებით ორთოდონტიული მკურნალობის ფონზე t0 t1 t2 p ca 1,048+0,434 1,017+0,731 0,846+0,313 t0-t1, p=0.8604 t0-t2, p=0.0476 mg 0,516+0,075 0,521+0,086 0,504+0,081 t0-t1, p=0.8380 t0-t2, p=0.6094 p 407,087+119,791 370,976+152,520 393,246+170,49 t0-t1, p=0.3784 t0-t2, p=0.7509 alp 56,633+54,965 50,413+64,630 26,342+32,767 t0-t1, p=0.7289 t0-t2, p=0.0354 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 165 ca – კალციუმი, mg – მაგნიუმი, p ფოსფორი, alp ტუტე ფოსფატაზა, t0 მკურნალობის დაწყებამდე, t1 ბრეისების ფიქსაციიდან 24 საათის შემდეგ, t2 ბრეისების ფიქსაციიდან ორი თვის შემდეგ მაჩვენებლები სტატისტიკურად სარწმუნოდ განსხვავდება, როცა p<0,05 კარიესის განვითარების პროცესში დემინერალიზაციისა და რემინერალიზაციის კორელაციაზე მნიშვნელოვნად მოქმედებს ნერწყვი, რომელიც კბილის ღია ზედაპირზე იონების, ბაქტერიების და ფერმენტირებული ნახშირწყლების ტრანსპორტირებას უზრუნველყოფს. ნერწყვში са-ის გამოკვლევამ აჩვენა, რომ სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისებით ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებიდან 2 თვის შემდეგ ნერწყვში са-ის დონე სტატისტიკურად სარწმუნოდ შემცირდა (p<0.05. იხ. სურ.1). ანალოგიური შედეგები დაფიქსირდა cardoso-სა და თანაავტორთა (2020) კვლევაში ლიგირებადი ბრეისების ჩადგმიდან 1 და 3 თვის შემდეგ. მათვე დაადასტურეს, რომ ნერწყვში са-ის მაღალი დონე იცავს კბილს კარიესის განვითარებისაგან. მკურნალობის ფონზე са-ის დონის დაქვეითებას ადასტურებენ სხვა ავტორებიც (alhudaithi, alshammery, 2021; teixeira et al., 2012); ამასთან, არის კვლევები, სადაც ორთოდონტიული მკურნალობის ფონზე ნერწყვში са-ს მატება არ დაფიქსირდა (archie et al., 2017; bhavsar et al., 2017; lindawati et al., 2019). mg კალციუმის ფიზიოლოგიურ ანტაგონისტად ითვლება. ის უჯრედისთვის ერთ-ერთ აუცილებელ ელემენტს წარმოადგენს; ჯანმრთელი ადამიანის შრატში მისი კონცენტრაცია მუდმივია, ცვლილება კი მრავალი დაავადების განვითარებასთან ასოცირდება (laires et al., 2004; touyz, 2004, tam et al., 2003; aziz et al., 2018). mg-ს მრავალფეროვანი ბიოლოგიური ფუნქციები აქვს. ორგანიზმის მეტაბოლიზმში ჩართული 300-ზე მეტი ფერმენტი mg-ს საჭიროებს. ამდენად, მას დიდი მნიშვნელობა აქვს ფერმენტების გააქტიურება/ინჰიბირებაში, არეგულირებს უჯრედული ციკლის პროგრესირებასა და დიფერენციაციას (tam et al., 2003; aziz et al., 2018). პაროდონტის დაავადებებისა და კარიესის განვითარების აღკვეთაში მნიშვნელოვანია მაგნიუმის როლი. ის ამცირებს ბაქტერიული ტოქსინებით გამოწვეულ ანთებას (zanarini et al., 2012). შესწავლილ პაციენტთა ჯგუფში ლიგირებადი ბრეისებით მკურნალობის დაწყებიდან 24 საათისა და 2 თვის შემდეგ mg-ის დონე სტატისტიკურად სარწმუნოდ არ განსხვავდებოდა მკურნალობამდე არსებული მაჩვენებლისგან (იხ. სურ. 1). ფოსფორი ადამიანის სხეულში კალციუმის შემდეგ მეორე, ყველაზე მნიშვნელოვანი მინერალი, უჯრედსა და ქსოვილში დნმ-ის, რნმ-ის და ფოსფოლიპიდების აუცილებელი კომპონენტია, ადენოზინტრიფოსფატებში კი მაღალი ენერგიის ბმების წყაროს წარმოადგენს. ძვლებსა და კბილებში ფოსფორი ჰიდროქსიაპატიტის სახითაა. ის არის უჯრედგარე სითხეშიც, რბილ ქსოვილებსა და ერითროციტებში (foster et al., 2008; nasution and amatanesia, 2018). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 166 ფერმენტი ტუტე ფოსფატაზა (alp) მონაწილეობს პროცესებში, უწყობს რა ხელს მინერალების წარმოქმნას ისეთ ქსოვილებში, როგორიცაა ძვალი და ცემენტი. ამდენად, ტუტე ფოსფატაზა ნერწყვის მნიშვნელოვანი ბიომარკერია. ჩვენმა კვლევამ ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებიდან 24 საათისა და 2 თვის შემდეგ ნერწყვში ფოსფორის დონის ცვლილება არ დაადასტურა. ასეთივე შედეგებია ნაჩვენები bevinagidad-ის და თანაავტორთა (2020), ასევე eltayeb და თანაავტორთა (2017) შრომებში, თუმცა li-მ თანაავტორებთან (2009) ერთად მკურნალობის დაწყებიდან 1 თვის შემდეგ ორთოდონტიულ პაციენტებში ფოსფორის დონის კლება დააფიქსირა. ჩვენი მონაცემებით, ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებიდან 2 თვის შემდეგ ნერწყვში alp სტატისტიკურად მნიშვნელოვნად იკლებს, რაც სრულად თანხვდება alhudaithi და alshammery-ის (2021) კვლევის შედეგებს, თუმცა, წინააღმდეგობაში მოდის bevinagidad-ისა და თანაავტორთა (bevinagidad, 2020) მონაცემებთან, რომელთაც დაადგინეს ნერწყვში ტუტე ფოსფატაზას მატება ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებიდან 6 თვის შემდეგ. ამგვარად, წინამდებარე კვლევის შედეგების მიხედვით, სტანდარტული ლიგირებადი ბრეისებით მკურნალობის დაწყებიდან 2 თვის შემდეგ პაციენტთა ნერწყვში სტატისტიკურად სარწმუნოდ იკლებს კალციუმისა და ტუტე ფოსფატაზას დონე; ეს კი კიდევ ერთი მტკიცებულებაა იმისათვის, რომ პაციენტებში ფიქსირებულ ორთოდონტიულ მკურნალობის პირობებში საჭიროა ინტენსიური მეთვალყურეობა პირის ღრუს ჰიგიენის თვალსაზრისით კარიესისა და პაროდონტის დაზიანების მიმართ მგრძნობელობის შესამცირებლად. სურ.1 . ნერწყვის ბიოქიმიური მაჩვენებლების დინამიკა ორთოდონტიული მკურნალობის დაწყებიდან 24 საათისა და 2 თვის შემდეგ ca mg georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 167 p alp 1 = მკურნალობის დაწყებამდე (t0), 2 = ბრეისების ფიქსაციიდან 24 საათის შემგედ (t1), 3 = 2 თვის შემდეგ (t2). გამოყენებული ლიტერატურა: 1. alhudaithi fs, alshammery da. screening of biochemical parameters in the orthodontic treatment with the fixed appliances: a follow-up study. saudi j biol sci. 2021 dec;28(12):68086814. 2. archie b, santosh g, jay p. comparative evaluation of salivary parameters before and during orthodontic treatment. int j recent sci res 2017;8:18630-4. 3. aziz nz, arathi k, prasad bg, desai d, shetty sj, shahid m. evaluation of magnesium levels in blood and saliva of oral squamous cell carcinoma and potentially malignant disorders by xylidyl blue method. j oral maxillofac pathol. 2018 jan-apr;22(1):147. 4. bevinagidad s, setty s, patil a, thakur s. estimation and correlation of salivary calcium, phosphorous, alkaline phosphatase, ph, white spot lesions, and oral hygiene status among orthodontic patients. j indian soc periodontol 2020;24:117-21 5. bevinagidad s., setty s., patil a., thakur s. estimation and correlation of salivary calcium, phosphorous, alkaline phosphatase, ph, white spot lesions, and oral hygiene status among orthodontic patients j. indian soc. periodontol., 24 (2) (2020), p. 117-121 6. bhavsar a., goje sk., patelet j. comparative evaluation of salivary parameters before and during orthodontic treatment. int j recent sci res. 2017; 8(7), pp. 18630-18634. 7. cardoso aa, lopes lm, rodrigues lp, teixeira jj, steiner-oliveira c, nobre-dos-santos m. influence of salivary parameters in the caries development in orthodontic patients-an observational clinical study. int j paediatr dent. 2017 nov;27(6):540-550. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 168 8. daniel f.i., lima l, santos c.r.d salivary calcium and phosphate stability in different time and temperature storage. brazilian j. pharm. sci., 52 (4) (2016), pp. 679-684 9. eltayeb mk, ibrahim ye, el karim ia, sanhouri nm. distribution of white spot lesions among orthodontic patients attending teaching institutes in khartoum. bmc oral health 2017;17:88. 10. eroglu a.k., baka z.m., arslan u. comparative evaluation of salivary microbial levels and periodontal status of patients wearing fixed and removable orthodontic retainers am. j. orthod. dentofac. orthop., 156 (2) (2019), pp. 186-192 11. foster b.l., tompkins k.a., rutherford r.b., zhang h., chu e.y., fong h.,m. j. somerman phosphate: known and potential roles during development and regeneration of teeth and supporting structures birth defects research part c: embryo today: reviews., 84 (4) (2008), pp. 281-314 12. koppolu p., sirisha s., mishra a., deshpande k., lingam a.s., alotaibi d.h., saleh m. alwahibi, penela s.a lkaline phosphatase and acid phosphatase levels in saliva and serum of patients with healthy periodontium, gingivitis, and periodontitis before and after scaling with root planing: a clinico-biochemical study saudi j. biol. sci., 28 (1) (2021), pp. 380-385 13. krishnan v., ambili r., davidovitch ze’ev, murphy n.c. gingiva and orthodontic treatment seminars in orthodontics: elsevier, 13 (4) (2007), pp. 257-271 14. laires mj, monteiro cp, bicho m. role of cellular magnesium in health and human disease. front biosci. 2004;9:262–276. 15. li y, hu b, liu y, ding g, zhang c, wang s. the effects of fixed orthodontic appliances on saliva flow rate and saliva electrolyte concentrations. j oral rehabil 2009; 36:781-5. 16. lindawati y., sufarnap e., munawarah w. the effect of fixed orthodontic treatment on salivary component: efek perawatan ortodonti cekat terhadap komponen saliva dentika dental j., 22 (2) (2019), pp. 30-33 17. lindawati, y., sufarnap, e., & munawarah, w. (2019). the effect of fixed orthodontic treatment on salivary component: efek perawatan ortodonti cekat terhadap komponen saliva. dentika: dental journal, 22(2), 30-33. 18. nasution s.b., sinaga n., mel m. process optimization of biogas production from palm oil mill effluent: a case study of a crude palm oil factory in muaro jambi, indonesia j. adv. res. fluid mech. therm. sci., 49 (2018), pp. 155-169 19. nasutiona.h., amatanesia d.d. correlation of salivary phosphorous level to dental calculus accumulation on patients of the periodontology installation in dental hospital of usu j. phys. conference series: iop publishing, 1116 (2018), p. 052044, 20. rabiei m., masooleh i.s., leyli e.k., nikoukar l.r. salivary calcium concentration as a screening tool for postmenopausal osteoporosis int. j. rheumatic dis., 16 (2) (2013), pp. 198202 21. tam m, go´mez s, gonza´lez-gross m, marcos a. possible roles of magnesium on the immune system. european journal of clinical nutrition. 2003;57:1193–7. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 169 22. teixeira h.s., kaulfuss s.m.o., ribeiro j.s., pereira b.d.r., brancher j.a., camargo e.s. calcium, amylase, glucose, total protein concentrations, flow rate, ph and buffering capacity of saliva in patients undergoing orthodontic treatment with fixed appliances. dental press j. orthod., 17 (2) (2012), pp. 157-161 23. touyz rm. magnesium in clinical medicine. front biosci. 2004;9:1278–93. [pubmed] 24. varma s, banerjee a, bartlett d. an in vivo investigation of associations between saliva properties, caries prevalence and potential lesion activity in an adult uk population. j dent. 2008 apr;36(4):294-9. 25. zanarini m, pazzi e, bonetti s, ruggeri o, bonetti ga, prati c. in vitro evaluation of the effects of a fluoride-releasing composite on enamel demineralization around brackets. progrorthod. 2012; 13:10–6. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 108 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.13 ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანი გარსის ანთებითი ცვლილებებისა და ჰორმონული ექსპრესიის თავისებურებების პრობლემური საკითხები დისპლაზია-კარცინომის განვითარებაში თამთა ყველიაშვილი1, გიორგი დიდავა2, შოთა კეპულაძე3, გიორგიბურკაძე; თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაღვლის ბუშტის კარცინომა წარმოადგენს ბილიარული ტრაქტის ყველაზე ხშირ სიმსივნეს. იგი შედარებით იშვიათად გვხვდება დასავლეთის ქვეყნებში. თუმცა, ფართოდაა გავრცელებული დედამიწის სხვადასხვა რეგიონებში, განსაკუთრებით კი განვითარებად ქვეყნებში. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის მკურნალობის ყველაზე ეფექტური მეთოდია რადიკალური ქოლეცისტექტომია. თუმცა, სამწუხაროდ პაციენტთა მხოლოდ 10-30% ექვემდებარება აღნიშნულ მკურნალობის მეთოდს, შემთხვევათა 70-90%-ის შორსწასულ სტადიაზე დიაგნოსტირების გამო. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარება დაკავშირებულია სხვადასხვა გარემო და გენეტიკურ ფაქტორებთან. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარება ასოცირდება ქრონიკული ანთების არსებობასთან და/ან სპეციფიკური ქიმიური ნივთირებების, მძიმე მეტალების და საკვები ფაქტორების ზემოქმედებასთან. ზუსტი მექანიზმი, თუ როგორ ხდება ქოლელითიაზის ფონზე ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარება, ჯერ-ჯერობით ბოლომდე ნათელი არაა. ნაღვლის ბუშტის ანთებითი დაზიანებების დროს, ნაღვლის ბუშტის ეპითელიუმის პროლიფერაციული ინდექსის ცვლილებები ჯერ-ჯერობით შესწავლილი არაა. გარდა პროლიფერაციული მარკერებისა, ასევე ნაჩვენებია, რომ მრავალი სიმსივნის პათოგენეზში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს უჯრედის აპოპტოზური აქტივობის შემცირება. თუმცა ნაღვლის ბუშტის კარცინომების აპოპტოზური აქტივობის შესახებ ლიტერატურული მონაცემები არასრული და ურთიერთწინააღმდეგობრივია. საკვანძო სიტყვები: ნაღვლის ბუშტის კარცინომა ჰორმონული რეცეტორები; პროლიფერაციულ-აპოპტოზური მარკერები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 109 ნაღვლის ბუშტის კარცინომა წარმოადგენს ბილიარული ტრაქტის ყველაზე ხშირ სიმსივნეს. იგი შედარებით იშვიათად გვხვდება დასავლეთის ქვეყნებში. თუმცა, ფართოდაა გავრცელებული დედამიწის სხვადასხვა რეგიონებში, განსაკუთრებით კი განვითარებად ქვეყნებში. მსოფლიოს მასშტაბით 100 000 მოსახლეზე ნაღვლის ბუშტის კარცინომის ინციდენტობა შეადგენს 2,3%-ს, ხოლო საქართველოს მასშტაბით კი 1,3%-ს. ნაღვლის ბუშტის კარცინომა დასაწყის ეტაპზე უსიმპტომოდ მიმდინარეობს რაც ართულებს მის გამოვლენას და მკურნალობას[1]. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის მკურნალობის ყველაზე ეფექტური მეთოდია რადიკალური ქოლეცისტექტომია. თუმცა, სამწუხაროდ პაციენტთა მხოლოდ 10-30% ექვემდებარება აღნიშნულ მკურნალობის მეთოდს, შემთხვევათა 70-90%-ის შორსწასულ სტადიაზე დიაგნოსტირების გამო. აღნიშნული შემთხვევები ძირითადად ექვემდებარებიან არაქირურგიული მკურნალობის მეთოდებს[2][3]. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის არაქირურგიული მკურნალობის მეთოდებიდან ყველაზე ხშირად გამოიყენება ქიმიოთერაპია და სხივური თერაპია[4][5]. თუმცა, აღნიშნული მკურნალობის მეთოდები არაოპტიმალურია, რადგან იგი დაკავშირებულია სისტემურ ტოქსიურობასთან, სამკურნალო აგენტის არასაკმარის მოქმედებასთან და მკურნალობისადმი რეზისტენტობის განვითარებასთან[6]. აქედან გამომდინარე, დღეს-დღეობით მრავალი კვლევა მიმდინარეობს, რომელიც მიზნად ისახავს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის ახალი მკურნალობის მეთოდების გამოვლენას. რის გამოც, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზის შესწავლას და მისი პროგრესიის პოტენციური ბიომარკერების გამოვლენას. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარება დაკავშირებულია სხვადასხვა გარემო და გენეტიკურ ფაქტორებთან. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარება ასოცირდება ქრონიკული ანთების არსებობასთან და/ან სპეციფიკური ქიმიური ნივთირებების, მძიმე მეტალების და საკვები ფაქტორების ზემოქმედებასთან. ასევე ნაჩვენებია, რომ ნაღვლის ბუშტის კარცინომა განსაკუთრებით მაღალი სიხშირით გვხვდება ქალებში, ძირითადად განვითარებად ქვეყნებში, რაც მიუთითებს, რომ გარკვეული გეოგრაფიული ფაქტორები, ასევე ჰორმონული ფაქტორები და ქოლესტერინი გავლენას ახდენს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარებაზე. გარკვეულწილად, ესტროგენი იწვევს ნაღვლის ქოლესტეროლით გაჯერებას და შესაბამისად მონაწილეობს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზში[7]. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების მთავარ რისკ ფაქტორს წარმოადგენს ნაღველკენჭოვანი დაავადება, რომელიც თავის მხრივ იწვევს ქრონიკული ანთებითი პროცესის განვითარებას[8]. ქრონიკული ანთებითი პროცესი კი განპირობებულია უჯრედთა სიკვდილისა და ეპითელიუმის რეპარაციის უწყვეტი ციკლით[9]. ნაღველკენჭოვან დაავადებასა და ნაღვლის ბუშტის კარცინომას შორის კავშირი დადგენილია მრავალი კოჰორტული კვლევით[10]. კერძოდ ნაჩვენებია, რომ ნაღველკენჭოვანი დაავადების მქონე პაციენტები ხასიათდებიან ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების 21%-დან 57%-მდე უფრო მაღალი სიხშირით, ვიდრე ნაღველკენჭოვანი დაავადების არმქონე პირები. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის სხვა რისკ ფაქტორები, როგორებიცაა ასაკი, მდედრობითი სქესი, შვილოსნობის სტატუსი და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 110 ეთნიკურობა ასევე წარმოადგენს ფაქტორებს, რომლებიც ხელს უწყობენ ნაღველკენჭოვანი დაავადების განვითარებას[11]. გენომის სექვენირების ტექნოლოგიით გამოვლენილია გენეტიკური აბერაციები, რომლებიც პოტენციურ სამიზენს წარმოადგენენ ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების პროცესში. კერძოდ, უფრო და უფრო მნიშვნელოვანი ხდება იმუნომოდულატორული თერაპიული მიდგომა, რომელიც მიზნად ისახავს უჯრედის პროგრამირებული სიკვდილის პროტეინსა (pd-1) და პროგრამირებული სიკვდილის ლიგანდს (pd-l1) შორის ურთიერთქმედების გამოვლენას. pd-l1-აბერანტული ექსპრესია საშუალებას აძლევს სიმსივნურ უჯრედებს, რომ თავი დააღწიონ მასპინძლის იმუნურ სისტემას და გააგრძელონ პროლიფერაცია. შესაბამისად, pd-l1-ის გაზრდილ ექსპრესიას უარყოფითი გავლენა აქვს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პროგნოზულ გამოსავალზე [12]. ნაღვლის ბუშტში არჩევენ ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის ორ ძირითად გზას: 1) მეტაპლაზია-დისპლაზია-კარცინომა თანმიმდევრობას და 2) ადენომა-კარცინომა თანმიმდევრობას. ნაღველკენჭოვან დაავადებასთან დაკავშირებული კარცინოგენეზი ძირითადად ვითარდება პირველი გზით. ეპითელიუმის მეტაპლაზია განისაზღვრება როგორც ერთი ტიპის დიფერენცირებული უჯრედის/ქსოვილის მეორე ტიპით ჩანაცვლება. იგი ხშირად აღინიშნება ნაღვლის ბუშტის ეპითელიუმში, ნაღველკენჭოვანი დაავადებების დროს და ასოცირდება ქსოვილის დაზიანებასა და ანთების განვითარებასთან. გარდა ამისა, მეტაპლაზიისა და ანთების ხარისხი იზრდება ნაღვლის კენჭების ზომის პროპორციულად[13]. თუმცა, ზუსტი მექანიზმი, თუ როგორ ხდება ქოლელითიაზის ფონზე ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარება, ჯერჯერობით ბოლომდე ნათელი არაა. ნაჩვენებია, რომ ქოლელითიაზის მქონე პაციენტების 83%ში ვითარდება ეპითელიუმის ჰიპერპლაზია, 13,5%-ში ატიპური ჰიპერპლაზია და 3,5%-ში კარცინომა in situ[11]. დღესდღეობით ნაღვლის ბუშტის კარცინომა უფრო ხშირად დიაგნოსტირდება, რაც სავარუდოდ განპირობებულია ლაპარასკოპიული ქოლეცისტექტომიის ფართო გამოყენებასთან. სწორი დიაგნოზის დასმისა და დიფერენციალური დიაგნოსტიკისთვის აუცილებელია ბილიარული ტრაქტის ნეოპლაზიების მორფოლოგიური მახასიათებლების გაგება. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზი მეტაპლაზიიდან დისპლაზიამდე და შემდეგ კარცინომამდე სიმსივნის პროგრესიის შედეგია [14]. გასული ათწლეულის განმავლობაში მნიშვნელოვნად განვითარდა ნაღვლის ბუშტისა და სანაღვლე გზების სიმსივნური დაზიანების პრეკურსორების კლასიფიკაცია. შესწავლილილია ორი ძირითადი ტიპი: არასიმსივნური (“ბრტყელი”) დისპლაზია, რომელიც ასევე მოიხსენიება, როგორც ბილიარული ინტრაეპითელური ნეოპლაზია და პოლიპოიდურპაპილური პრეინვაზიური ნეოპლაზიები (სიმსივნური ინტრაეპითელური ნეოპლაზია). არასიმსივნური დისპლაზია ძირითადად გხვდება დაბალი ხარისხით. მაღალი ხარისხის დისპლაზია, ანუ კარცინომა in situ, მარტივად ექვემდებარება მკურნალობას, იშვიათად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 111 ახასიათებს რეციდივი და მეტასტაზების წარმოქმნა. პოლიპოიდურ-პაპილარული ნეოპლაზიები იყოფიან ინვაზიურ და არაინვაზიურ ჯგუფებად. არაინვაზიური ნეოპლაზიები ძირითადად განკურნებადია, იშვიათად ახასიათებს რეციდივი და მეტასტაზების წარმოქმნა. ინვაზიური ნეოპლაზიებისგან წარმოქმნილ კარცინომას კი ახასიათებს ნაკლებად აგრესიული ქცევა, ვიდრე ჩვეულებრივ ინვაზიურ კარცინომას [15]. მეტაპლაზია, როგორც წესი, დაკავშირებულია ანთებასა და ქრონიკულ დაზიანებასთან. სანაღვლე გზებში გვხვდება მეტაპლაზიის ორი ძირითადი ტიპი: გასტრული და ინტესტინული. გასტრული მეტაპლაზია ყველაზე გავრცელებული ტიპია და გვხვდება ქოლეცისტიტისა და ქოლელითიაზის გამო რეზეცირებული ნაღვლის ბუშტის თითქმის 50%ში. ინტენსტინული მეტაპლაზია გვხვდება შემთხვევათა 30%-ში და მისი ინციდენტობა იზრდება ასაკის მატებასა და ნაღველ-კენჭოვანი დაავადების ხანგრძლივობასთან ერთად. მორფოლოგიურად მეტაპლაზიური უჯრედები ავლენს ფსევდოსტრატიფიკაციასა და ზომიერ ბირთვულ ატიპიას. გარდა ამისა, შესაძლოა, ბილიარულ ტრაქტში გამოვლინდეს ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია, რაც შემდგომში იწვევს ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის განვითარებას. ბილიარული ტრაქტის დისპლაზია მიიჩნევა, როგორც პრეინვაზიური მდგომარეობა და აღინიშნება ინვაზიური კარცინომის მქონე პაციენტების 40-60%-ში, სკლეროზული ქოლანგიტის მქონე პაციენტების 30%-ში და ინციდენტურად ქოლეცისტექტომიის ნიმუშების 1-3.5%-ში. დისპლაზია მაკროსკოპულად ვლინდება გრანულური შესახედაობითა და კედლის გასქელებით, ხოლო მიკროსკოპულად ახასიათებს კუბური, ან ცილინდრული ეპითელიუმის ატიპური პროლიფერაცია, პოლარობის დაკარგვა და ფსევდოსტრატიფიკაცია. ნაღვლის ბუშტის დისპლაზია იყოფა ორ კატეგორიად: დაბალი და მაღალი ხარისხის დისპლაზია. მაღალი ხარისხის დისპლაზია ხასიათდება ბირთვის ჰიპერქრომიით, მიტოზებითა და უჯრედთა პოლარობის დაკარგვით, რითაც ჰისტოლოგიურად ემსგავსება კარცინომა in situ-ს [14]. ნაღვლის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის 80%-ზე მეტი ვითარდება კარცინომა in situსა და დისპლაზიის კერებში. ნაღვლის ბუშტის ადენომების დაბალი ინციდენტობა (ქოლეცისტექტომიების 0.14%) და მიმდებარე ლორწოვან გარსში ადენომატოზური ცვლილებების მქონე უბნების არსებობა კარცინომების 3%-ზე ნაკლებში, მიუთითებს ამ კანცეროგენული გზის შეზღუდულ მნიშვნელობაზე. ეპითელური დისპლაზია, რომელიც არ არის დაკავშირებული ნაღვლის ბუშტის კარცინომასთან, აღინიშნება სიმპტომური ლითიაზის გამო ჩატარებული ქოლეცისტექტომიების 1%-ში. მეტაპლაზია, დისპლაზია და კარცინომა in situ სიმსივნის მიმდებარე ლორწოვანში გვხვდება შემდეგი თანაფარდობით 66%, 81.3%, 69%. დასკვნის სახით შესაძლოა ითქვას, რომ მორფოლოგიური თვალსაზრისით, ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზის ყველაზე სარწმუნო გზაა დაზიანების პროგრესია დისპლაზიიდან კარცინომამდე [16]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 112 კლინიკურ მონაცემებთან ჰისტოლოგიური კავშირის დასადგენად ჩატარდა კვლევა და შეფასდა 1689 პაციენტის ნაღვლის ბუშტი, რომელთაც ჩაუტარდათ ლაპარასკოპიული ქოლეცისტექტომია ქოლეცისტოლითიაზის გამო. შედეგების ანალიზმა აჩვენა, რომ ანთებითი დაზიანება უფრო ხშირი იყო მამაკაცებში, ხოლო დისპლაზია და სიმსივნე აღმოჩენილ იქნა მხოლოდ მდედრობითი სქესის პაციენტებში. ქოლესტეროზის, ადენომიომატოზისა და განგრენის სიხშირე უფრო მაღალი აღმოჩნდა ხანდაზმულ პაციენტებში. საშუალო ასაკის პაციენტებში დაფიქსირდა პილორული მეტაპლაზიის, ინტენსტინული მეტაპლაზიის, დისპლაზიისა და შემდეგ სიმსივნის პროგრესული ზრდა. ნაღვლის ბუშტის ჰისტოლოგიური ცვლილებები ასევე დაფიქსირდა უსიმპტომო პაციენტებშიც. ამ კვლევის შედეგებით სავარაუდოა, რომ არსებობდეს კავშირი ნაღვლის ბუშტის ჰისტოლოგიურ ცვლილებებსა და სიმსივნის განვითარებას შორის [17]. არაერთმა კვლევამ გამოავლინა მოლეკულური და გენეტიკური დეფექტების როლი ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარებაში. ჩვეულებრივ, კანცეროგენეზი გამოწვეულია გენეტიკური და ეპეგენეტიკური ცვლილებებით, რაც განაპირობებს ონკოგენების აქტივაციასა და სიმსივნის სუპრესორი გენების ინაქტივაციას. სიმსივნის სუპრესორი გენი მოქმედებს, როგორც უჯრედული ციკლის გამშვები მექანიზმი და შესაბამისად, შეუძლია გამოიწვიოს ავთვისებიანი ტრანსფორმაცია [18]. სხვადასხვა კვლევებით ნაჩვენებია, რომ ანთებითი პროცესის შედეგად შესაძლებელია მოხდეს სიმსივნის სუპრესორი გენის, tp53-ის ცვლილებები, რაც სავარაუდოდ განპირობებულია უჯრედთა გაძლიერებული სიკვდილითა და ახალი ურჯედების წარმოქმნით ასევე ოქსიდაციური სტრესით, თუმცა tp53-ის ცვლილებების ზუსტი მექანიზმი ანთების დროს უცნობია. ასევე ნაჩვენებია, რომ სხვა მრავალი სიმსივნის მსგავსად, ნაღვლის ბუშტის კარცინომის დამახასიათებელი ძირითადი მოლეკულური ცვლილებაა tp53-ის ინაქტივაცია, დელეციის ან სხვა სახის მუტაციების გზით. tp53-ის მუტაცია ასევე აღინიშნება ქრონიკული ქოლეცისტიტის დროს, ნაღვლის ბუშტის ჰისტოლოგიურად ნორმალური შესახედაობის ეპითელიუმშიც და მისი სიხშირე მნიშვნელოვნად იზრდება დისპლაზიის და კარცინომის დროს [19]. ნაღვლის ბუშტისა და ექსტრაჰეპატური სანაღვლე გზების კარცინომის უმეტესი ნაწილი იმუნოჰისტოქიმიური კვლევით აექსპრესიებს tp53-ს, თუმცა ექსპრესიის ხარისხის სხვადასხვაობა მიუთითებს მათ განსხვავებულ ეტიოლოგიასა და პათოგენეზურ მექანიზმზე [20]. გარდა ამისა, არსებობს კვლევები იმის შესახებ, რომ ონკოგენი ბეტა-კატენინი მონაწილეობს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზში. ბეტა-კატენინი წარმოადგენს უჯრედის ადჰეზიური სისტემის ძირითად რეგულატორს. მისი ბირთვული ექსპრესია მნიშვნელოვნად მაღალია ნაღვლის ბუშტის კარცინომის შემთხვევაში და კორელაციაშია სიმსივნის ხარისხსა და ინვაზიის სიღრმესთან [21]. სხვადასხვა კვლევებით ასევე ნაჩვენებია ki67-ის გაზრდილი ექსპრესიის ასოციაცია ნაღვლის ბუშტის კარცინომასთან. ki67 წარმოადგენს უჯრედის პროლიფერაციულ მარკერს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 113 რომელიც ექსპრესირებს უჯრედის ციკლის ყველა ფაზაში g0 ფაზის გარდა. მთელი რიგი კვლევები მიუთითებს, რომ აღნიშნული მარკერის ექსპრესია მნიშვნელოვნად არის მომატებული სხვადასხვა ორგანოთა სიმსივნეებში და ძირითადად შეჭიდულია სიმსივნის ავთვისებიანობის პოტენციალთან[22]. ojha და კოლეგების მიერ შესწავლილი იქნა ki67-ის იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესია ნაღვლის ბუშტის კარცინომებში. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ ki67-ზე პოზიტიურობა აღინიშნება ნაღვლის ბუშტის კარცინომების 88,64%-ში და მისი ექპსრესია მნიშვნელოვნად იზრდება დაზიანების ავთვისებიანობის ხარისხის ზრდასთან ერთად. რაც შეეხება ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პრეკურსორ დაზიანებას, როგორიცაა ნაღვლის ბუშტის ეპითელიუმის დისპლაზია. halder და კოლეგების მიერ ნაჩვენები იქნა, რომ ki67-ის ექსპრესია ასევე იმატებს დისპლაზიურ დაზიანებებში, ნაღვლის ბუშტის ნორმალურ ეპითელიუმთან შედარებით და მისი ექსპრესია მნიშვნელოვნად იზრდება სიმსივნურ დაზიანებებში [23]. რაც მიუთითებს იმაზე, რომ უჯრედის პროლიფერაციული აქტივობის მომატება დისპლაზიის ადრეულ ეტაპზე, შესაძლებელია წარმოადგენდეს დისპლაზიის კარცინომად პროგრესიის რისკ ფაქტორს. თუმცა, ამ მოსაზრების დასამტკიცებლად საჭიროა დამატებითი კვლევების ჩატარება. ნაღვლის ბუშტის ანთებითი დაზიანებების დროს, ნაღვლის ბუშტის ეპითელიუმის პროლიფერაციული ინდექსის ცვლილებები ჯერ-ჯერობით შესწავლილი არაა. გარდა პროლიფერაციული მარკერებისა, ასევე ნაჩვენებია, რომ მრავალი სიმსივნის პათოგენეზში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს უჯრედის აპოპტოზური აქტივობის შემცირება. თუმცა ნაღვლის ბუშტის კარცინომების აპოპტოზური აქტივობის შესახებ ლიტერატურული მონაცემები არასრული და ურთიერთწინააღმდეგობრივია. მაგალითად, ერთ-ერთი კვლევის მონაცემებით, ნაღვლის ბუშტის კარცინომების მხოლოდ 8%-ში ვლინდება აპოპტოზური ცილის, bcl2-ის ექსპრესია, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ნაღვლის ბუშტის კარცინომების დიდ ნაწილში ადგილი აქვს აპოპტოზური აქტივობის დაკარგვას. მაშინ როდესაც, სხვა კვლევების მონაცემებით კი bcl2-ის ექსპრესია ვლინდება ნაღვლის ბუშტის კარცინომების 34%-ში [24]. რაც შეეხება ნაღვლის ბუშტის ქრონიკულ ანთებას და დისპლაზიას მონაცემები bcl2-ის ექსპრესიის შესახებ ცნობილი არაა. კარცინოემბრიონული ანტიგენი (cea) წარმოადგენს ერთმანეთთან დაკავშირებული გლიკოპროტეინების ერთობლიობას, რომლებიც მონაწილეობენ უჯრედების ადჰეზიაში. ჩვეულებრივ წარმოიქმნება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ქსოვილებში ნაყოფის განვითარების დროს და მისი წარმოქმნა წყდება დაბადებამდე. cea არის კოლორექტული კარცინომის ძირითადი მარკერი, თუმცა, არსებობს რამდენიმე კვლევა მისი ნაღვლის ბუშტის კარცინომაში ექსპრესიის შესახებ. ნაღვლის ბუშტის კეთილთვისებიანი პათოლოგიების დროს cea-ს ექსპრესია არ აღინიშნება, ან გვხვდება აპიკალურად, ხოლო პირველადი კარცინომების უმეტესობაში ფოკალურიად ან დიფუზურად [25]. სავარაუდოა, რომ არსებობს კავშირი ნაღვლის ბუშტის კარცინომის იმუნოჰისტოქიმური კვლევის მარკერების ექსპრესიისა და საშუალო გადარჩენის მაჩვენებელს შორის. კვლევებით დადასტურებულია, რომ p53 და cea მარკერების მაღალი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 114 ექსპრესია დაკავშირებულია ცუდ კლინიკურ გამოსავალთან. ასევე სავარაუდოა, რომ ამ მარკერების ექსპრესიის ეტაპობრივი ზრდა, შესაძლოა, ასახავდეს დაავადების პროგრესირებას in situ-დან ინვაზიურ მდგომარეობამდე. თუმცა, კვლევების სიმწირის გამო დღესდღეობით მათი გამოყენება დამოუკიდებელ პროგნოზულ მარკერად არ ხდება. ადჰეზიური მოლეკულების ექსპრესიული ცვლილებები დაკავშირებულია ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პროგრესირებასა და მეტასტაზების წარმოქმნასთან. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის შემთხვევაში დაფიქსირდა icam-1, cea და cd44v6 მარკერების გაზრდილი ექსპრესია cd99-ის დაქვეითებულ ექსპრესიასთან ერთად. ადენომის შემთხვევაში კი cd44v6 და cd56 მარკერების აბერანტული და e-კადჰერინის დაქვეითებული ექსპრესია. ნაღვლის ბუშტის დაბალი ხარისხის დისპლაზიისთვის დამახასიათებელია ალფა, ბეტა და გამა კატენინების დაქვეითებული ექსპრესია, თუმცა, ამ ადჰეზიური მოლეკულების ექსპრესია არ იცვლება მეტაპლაზიის დროს. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ icam-1, cd99, cd56 და eკადჰერინის ექსპრესია კორელაციაშია კლინიკურ სტადიასა და ლიმფურ კვანძებში მეტასტაზების წარმოქმნასთან [26]. არსებობს მოსაზრება, რომ სასქესო ჰორმონები და კერძოდ ესტროგენი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარებაში. ეს მოსაზრება მომდინარეობს იმ ფაქტიდან, რომ ნაღვლის ბუშტის კარცინომა გაცილებით უფრო ხშირია ქალებში, მამაკაცებთან შედარებით. saranga და კოლეგების მონაცემებით, ნაჩვენებია, რომ ნაღვლის ბუშტის დისპლაზიურ პროცესებსა და პირველი სტადიის ნაღვლის ბუშტის კარცინომაში აღინიშნება ესტროგენის რეცეპტორის (er) გაცილებით უფრო მაღალი ექსპრესია ვიდრე iv სტადიის კარცინომებში და er-ის ექსპრესიის დაკარგვა ძირითადად კორელაციაშია დაზიანების პროგრესიის ხარისხთან [27]. თუმცა, ეს მონაცემები მეტი დაზუსტებისათვის საჭიროებს შემდგომ დამატებით კვლევას. რაც შეეხება მამაკაცის სასქესო ჰორმონებს, მათი როლი ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზში უცნობია. არსებობს მოსაზრება, რომ ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პროგრესირებასა და მეტასტაზირებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია (emt)[28]. ის წარმოადგენს რთულ ბიოლოგიურ პროცესს, რომლის დროსაც ეპითელური უჯრედები იძენენ მეზენქიმური უჯრედების მახასიათებლებს, რაც გულისხმობს გაძლიერებულ მიგრაციულ შესაძლებლობებს, ინვაზიურობას, აპოპტოზის მიმართ გაზრდილ წინააღმდეგობასა და უჯრედგარე მატრიქსის კომპონენტების გაზრდილ პროდუქციას. შესაბამისად, ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის დროს სიმსივნური უჯრედები ხდება უფრო მეტად აგრესიული და გააჩნიათ მიმდებარე ქსოვილებში მიგრაციის უნარი. ეს პროცესი მოიცავს მრავალ საფეხურს, როგორებიცაა ტრანსკრიფციის ფაქტორების გააქტიურება, უჯრედის ზედაპირზე სპეციფიკური ცილების ექსპრესია, ციტოჩონჩხის ცილების რეორგანიზაცია და ექსპრესია, უჯრედგარე მატრიქსის დამშლელი ფერმენტების წარმოება და სპეციფიკური მიკრო-რნმ-ების ექსპრესიის ცვლილებები. ეპითელურმეზენქიმური ტრანსფორმაციის ნიშნები როგორც ინ ვიტრო, ისე ინ ვივო არის: თითისტარისებური ფორმის უჯრედების წარმოქმნა, რომლებიც ემსგავსებიან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 115 ფიბრობლასტებს; მეზენქიმური მარკერებისა და ექსტრაცელულური მატრიქსის კომპონენტების ჭარბი ექსპრესია და სპეციფიკური ეპითელური ზედაპირული მარკერების და ციტოჩონჩხის კომპონენტების ექსპრესიის შემცირება. გარდა ამისა ამ დროს ხდება სპეციფიკური ბირთვული ტრანსკრიპციის ფაქტორების ჭარბი ექსპრესიაც [29]. მიუხედავად იმისა, რომ ეპითეულ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის შედეგი არის მეზენქიმური ტიპის მოძრავი უჯრედების წარმოქმნა, მისი ინდუქციისა და პროგრესირების მექანიზმები განსხვავდება. იმპლანტაციასთან, ემბრიოგენეზთან და ორგანოთა განვითარებასთან დაკავშირებული ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია (ტიპი 1) განპირობებულია ქსოვილების რეგენერაციის ევოლუციური საჭიროებით, რათა მოხდეს სწორი მორფოგენეზი და ფუნქციური ორგანიზმის წარმოქმნა. ამ ტიპის ტრანსფორმაცია შექცევადია და არ არის დაკავშირებული ანთებასთან, ფიბროზთან და სისტემურ გავრცელებასთან. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის მეორე ტიპი ასოცირდება ქსოვილების რეგენერაციასა და ფიბროზთან და დამოკიდებულია ანთების გამომწვევ დაზიანებაზე. შესაბამისად ამ ტიპის ტრანსფორმაცია გრძელდება მანამ, სანამ დამაზიანებელი აგენტის გავლენა არ მოიხსნება. მეორე ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციისას წარმოიქმნება მეზენქიმური უჯრედები, განსაკუთრებით მიოფიბრობლასტები, რომლებიც წარმოქმნიან უჯრედგარე მატრიქსის კოლაგენით მდიდარ კომპონენტების გადაჭარბებულ რაოდენობას. მესამე ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია საფუძვლად უდევს სიმსივნის ზრდისა და პროგრესირების პროცესს. ამ ტიპის ტრანსფორმაციას საფუძვლად უდევს სიმსივნური უჯრედების მიერ შეძენილი გენომური ცვლილებები [30] ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციით ინდუცირებული ტრანსკრიფციის ფაქტორების (emt-tfs) დისრეგულაცია დაკავშირებულია ნაღვლის ბუშტის კარცინომის კლინიკოპათოლოგიასთან და პროგნოზთან [28]. ამიტომაც, ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია შესაძლოა იყოს მნიშვნელოვანი მოვლენა პროგრესირების, მეტასტაზების წარმოქმნისა და კლინიკური გამოსავლის პროგნოზისთვის. რაც შეეხება ნაღვლის ბუშტის კარცინომის დიაგნოსტიკას, ოქროს სტანდარტად ითვლება ჰისტოპათოლოგიური გამოკვლევა. ულტრასონოგრაფიული გამოკვლევით, შესაძლებელია ნაღვლის ბუშტის კედლის სისქის შეფასება, რაც შესაძლოა წარმოადგენდეს ასევე ერთ-ერთ დიაგნოსტიკურად მნიშვნელოვან ტესტს ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების პროგნოზის განსაზღვრისათვის. ნაღვლის ბუშტის სიმსივნეების ჰისტოპათოლოგიურად ხასიათდება მაღალი ჰეტეროგენულობით და მისი პროგნოზის განსაზღვრა რთულია. ამიტომ, როგორც ზემოთ იქნა აღნიშნული საჭიროა ახალი ბიომარკერების გამოვლენა, რომლებიც მოგვცემენ ამ დაზიანების პროგნოზის განსაზღვრისა და თერაპიული მიდგომების შემუშავების საშუალებას. ბოლო წლებში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების შესწავლას, სხვადასხვა სიმსივნეებში, რადგან სიმსივნეები მაღალი ლიმფოციტური ინფილტრაციით წარმოადგენენ იმუნოთერაპიის კანდიდატებს. ამ მიმართულებით მხოლოდ მცირე მონაცემები არსებობს ნაღვლის ბუშტის კარცინომებში. თუმცა, ზოეგიერტთი კვლევით ნაჩვენებია, რომ ჭარბი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 116 ლიმფოციტური ინფილტრაციის შემთხვევაში ნაღვლის ბუშტის კარცინომები ხასიათდებიან დადებითი პროგნოზით. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ნაღვლის ბუშტის სიმსივნე სანაღვლე გზების ყველაზე გავრცელებული და აგრესიული სიმსივნეა. პოტენციურ სამკურნალო მიდგომად ითვლება სრული ქირურგიული რეზექცია ადრეულ ეტაპებზე. შარდის ბუშტის კარცინომის შემთხვევების უმრავლესობა დიაგნოსტირებულია პროგრესულ სტადიაზე, შესაბამისად, ტრადიციულ რადიოთერაპიასა და ქიმოთერაპიაზე რეაგირება უკიდურესად შეზღუდულია, რაც მნიშვნელოვან ნეგატიურ გავლენას ახდენს საერთო გადარჩენის მაჩვენებელზე [31]. თარგეტული თერაპიის ეფექტურობა ფართოდ იქნა გამოკვლეული მრავალი სიმსივნის შემთხვევაში. ამ დროს ხდება იმ სამიზნე მოლეკულების ბლოკირება, რომლებიც მჭიდროდ არიან დაკავშირებული სიმსივნური უჯრედების პროლიფერიაციასთან, დიფერენციაციასთან, მიგრაციასთან, სისხძარღვთა ანგიოგენენზთან და ანტისიმსივნურ უჯრედულ პასუხთან. თარგეტული თერაპიის მედიკამენტები შედგება მცირე ზომის მოლეკულებისგან და იმუნიზირებული ანტისხეულებისგან. მცირე ზომის მოლეკულები ადვილად გადაიტანება უჯრედებში სპეციფიკური ცილებისა და ენზიმების ინაქტივაციისთვის, რაც აფერხებს სიმსივნური უჯრედების ზრდას, ხოლო თერაპიული ანტისხეულები უკავშირდებიან უჯრედის მემბრანის რეცეპტორებს, რათა დაარეგულირონ უჯრედის პროლიფერაცია, ან აპოპტოზი. ზოგიერთი მედიკამენტი შეიქმნა უჯრედგარე მოლეკულებზე ზემოქმედებისთვის, რომლებიც განაპირობებენ ანგიოგენზს, ან იმუნურ პასუხს, რაც იწვევს სიმსივნის პროგრესირების, ანგიოგენეზისა და მეტასტაზების წარმოქმნის ინჰიბირებას [32]. ბოლო დროინდელმა პროგრესმა ნაღვლის ბუშტის კარცინომის მოლეკულური ალტერაციების გაგებაში, საფუძველი ჩაუყარა მკურნალობის უფრო ეფექტური მეთოდების შემუშავებას. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების პოტენციური სამიზნეებია hedgehog, pi3k/akt/mtor, notch, erbb, mapk სასიგნალო გზები და ანგიოგენეზი. დღესღეობით, ამ საფეხურებზე მოქმედი მკურნალობის მეთოდები შესწავლის საგანია [31]. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] r. l. siegel and k. d. miller, “cancer statistics , 2020,” vol. 70, pp. 7–30, 2020. [2] f. graur, e. mois, s. margarit, c. hagiu, and al hajjar, “gallbladder carcinoma. surgical management of gallblad-der carcinoma. an analysis of 37 cases,” vol. 89, pp. 501–506. [3] s. e. lee et al, “practical guidelines for the surgical treatment of gallbladder cancer.,” j. korean med. sci, vol. 29, pp. 1333–1340, oct. 2014. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 117 [4] v. ostwal et al, “treatment of advanced gall bladder cancer in the real world-can continuation chemotherapy improve outcomes?,” j. gastrointest. oncol, vol. 8, pp. 368–376, apr. 2017. [5] v. dilalla, g. chaput, t. williams, and k. sultanem, “radiotherapy side effects: integrating a survivorship clinical lens to better serve patients.,” curr. oncol., vol. 27, pp. 107–112, apr. 2020. [6] k. nurgali, r. t. jagoe, and r. abalo, “editorial: adverse effects of cancer chemotherapy: anything new to improve tolerance and reduce sequelae?,” front pharmacol, vol. 9, p. 245, 2018. [7] a. sharma, k. l. sharma, a. gupta, a. yadav, and a.kumar, “gallbladder cancer epidemiology, pathogenesis and molecular genetics: recent update.,” world j. gastroenterol, vol. 23, pp. 3978–3998, 2017. [8] s. ryu, y. chang, k. e. yun, h.-s. jung, j. h. shin, and h. shin, “gallstones and the risk of gallbladder cancer mortality: a cohort study.,” am. j. gastroenterol., vol. 111, pp. 1476– 1487, oct. 2016. [9] j. a. espinoza et al., “the inflammatory inception of gallbladder cancer.,” biochim. biophys. acta, vol. 1865, pp. 245–254, apr. 2016. [10] c. h. c. pilgrim, r. t. groeschl, k. k. christians, and t. c. gamblin, “modern perspectives on factors predisposing to the development of gallbladder cancer.,” hpb (oxford)., vol. 15, pp. 839–844, nov. 2013. [11] r. hundal and e. a. shaffer, “gallbladder cancer: epidemiology and outcome.,” clin. epidemiol., vol. 6, pp. 99–109, 2014. [12] j. h. kim et al., “programmed death-ligand 1 expression and its correlation with clinicopathological parameters in gallbladder cancer,” j pathol transl med, vol. 54, no. 2, pp. 154–164, 2020, doi: 10.4132/jptm.2019.11.13. [13] s. k. mathur et al., “correlation of gallstone characteristics with mucosal changes in gall bladder.,” trop. gastroenterol., vol. 33, pp. 39–44, 2012. [14] n. katabi, “neoplasia of gallbladder and biliary epithelium.” [15] y. xue, b. quigley, g. akkas, and v. adsay, “neoplastic precursors (dysplasia, intraepithelial neoplasia) of the gallbladder and biliary tract: terminology, classification, pathologic diagnosis, and clinical significance,” diagnostic histopathology, vol. 21, no. 8. elsevier ltd, pp. 323–331, aug. 01, 2015. doi: 10.1016/j.mpdhp.2015.06.023. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 118 [16] i. roa, x. de aretxabala, j. c. araya, and j. roa, “preneoplastic lesions in gallbladder cancer,” in journal of surgical oncology, jun. 2006, vol. 93, no. 8, pp. 615–623. doi: 10.1002/jso.20527. [17] a. l. a. meirelles-costa, c. j. c. bresciani, r. o. perez, b. h. bresciani, s. a. c. siqueira, and i. cecconello, “are histological alterations observed in the gallbladder precancerous lesions?,” clinics, vol. 65, no. 2, pp. 143–150, 2010, doi: 10.1590/s1807-59322010000200005. [18] r. dixit, v. k. shukla, and m. pandey, “world journal of pathology molecular alterations in gallbladder cancer,” 2012. [online]. available: www.npplweb.com/wjp/fulltext/1/7 [19] h. nakamura et al., “genomic spectra of biliary tract cancer.,” nat. genet., vol. 127, pp. 175– 186, jun. 2015. [20] m. teh, a. wee, m. r. c. path, and g. c. raju, “an lmmunohistochemical study of p53 protein in gallbladder and extrahepatic bile duct/ampullary carcinomas.” [21] m. ghosh, p. sakhuja, s. singh, and a. agarwal, “p53 and beta-catenin expression in gallbladder tissues and correlation with tumor progression in gallbladder cancer,” saudi journal of gastroenterology, vol. 19, no. 1, pp. 34–39, jan. 2013, doi: 10.4103/1319-3767.105922. [22] x. sun and p. d. kaufman, “ki-67: more than a proliferation marker,” chromosoma, vol. 127, jun. 2018. [23] s. halder, s. kundu, j. chakraborty, and s. chakrabarti, “significance of her2 and ki-67 in preneoplastic lesions and carcinoma of gallbladder.,” vol. 50, pp. 848–854, dec. 2019. [24] y. shen et al., “liensinine induces gallbladder cancer apoptosis and g2/m arrest by inhibiting zfx-induced pi3k/akt pathway.,” acta biochim. , vol. 51, pp. 607–614, jun. 2019. [25] s. k. mondal, d. bhattacharjee, p. k. mandal, and s. biswas, “histopathological study of gallbladder carcinoma and its mimics with role of carcinoembryonic antigen immunomarker in resolving diagnostic difficulties,” indian journal of medical and paediatric oncology, vol. 38, no. 4, pp. 411–415, oct. 2017, doi: 10.4103/ijmpo.ijmpo_230_15. [26] y.-l. choi et al., “an immunohistochemical study of the expression of adhesion molecules in gallbladder lesions,” 2004. [online]. available: http://www.jhc.org [27] r. saranga bharathi et al., “female sex hormone receptors in gallbladder cancer.,” vol. 46, pp. 143–148, jun. 2015. [28] sunwang xu, ming zhan, and jian wang, “epithelial-to-mesenchymal transition in gallbladder cancer: from clinical evidence to cellular regulatory networks,” nov. 2017. [29] a. dongre and r. a. weinberg, “new insights into the mechanisms of epithelial–mesenchymal transition and implications for cancer,” nat. rev. mol. cell biol, vol. 20, pp. 69–84, 2019. http://www.jhc.org/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 119 [30] r. kalluri and r. a. weinberg, “the basics of epithelial-mesenchymal transition,” journal of clinical investigation, vol. 119, no. 6. pp. 1420–1428, jun. 01, 2009. doi: 10.1172/jci39104. [31] c. bizama et al., “targeting specific molecular pathways holds promise for advanced gallbladder cancer therapy,” cancer treatment reviews, vol. 41, no. 3. w.b. saunders ltd, pp. 222–234, mar. 01, 2015. doi: 10.1016/j.ctrv.2015.01.003. [32] x. song, y. hu, y. li, r. shao, f. liu, and y. liu, “overview of current targeted therapy in gallbladder cancer,” signal transduction and targeted therapy, vol. 5, no. 1. springer nature, dec. 01, 2020. doi: 10.1038/s41392-020-00324-2. problematic issues of the mucous membrane inflammatory changes of the gallbladder and the features of hormonal expression in the development of dysplasia-carcinoma consequence t. kveliashvili; g. didava sh. kepuladze; g. burkadze; tbilisi state medical university abstract gallbladder carcinoma is the most common tumour of the biliary tract. it is relatively rare in western countries. however, it is widespread in different regions of the world, especially in developing countries. the most effective treatment method for gallbladder carcinoma is radical cholecystectomy. however, unfortunately, only 10-30% of patients are subject to this treatment method, since 70-90% of cases are diagnosed at an advanced stage. the development of gallbladder carcinoma is associated with various environmental and genetic factors, also the presence of chronic inflammation and/or exposure to specific chemicals, heavy metals, and nutritional factors. the exact mechanism of how gallbladder carcinoma develops in the background of cholelithiasis is still not completely clear. during inflammatory lesions of the gallbladder, changes in the proliferation index of the gallbladder epithelium have not been studied yet. in addition to proliferative markers, it has also been shown that the reduction of cell apoptotic activity plays an important role in the pathogenesis of many tumours. however, literature data on the apoptotic activity of gallbladder carcinomas are incomplete and contradictory. keywords: gallbladder carcinoma hormone receptors; proliferative-apoptotic markers; non-shallow spherical shells study of the propagation of combustion products on the models of road tunnels for various fire scenarios omar lanchava g. tsulukidze mining institute, tbilisi, mindeli street, 7 lanchava@mining.org.ge the idea of the research is based on increasing the aerodynamic resistance of the tunnel with the help of a transformable system (ts), which will prevent the spread of combustion products without interfering with people’s movement, and will stimulate the differentiation of fresh and polluted air flows. as a result, in the critical sections of the tunnel, fresh air maintains longer, giving more time for evacuation. the noted event is characterized by a sharply limited time interval, which depends on many components, including the power of the fire and the scenario of its development, the type of toxic compounds emitted and the nature of their propagation, the geometry of the tunnel and the ventilation system. at the beginning of the 21th century, in newly built tunnels began to build fireproof barriers that can divide the tunnel into short sections. these barriers prevent the spread of fire, smoke and other combustion products along the length of the tunnels. but this method is not the final decision, due to the fact that there is no place for its implementation in the "old" tunnels without sacrificing the underground space of the tunnel and its traffic capacity. it should be emphasized that the use of the method of dividing the tunnel into short sections is not envisaged in the design solutions in the tunnels being operated and under construction in georgia. particularly in georgia it is planned to build more than 50 road tunnels in the next 3-5 years. inspecting the design decisions of these tunnels revealed that the only significant risk factor for them is the fire when safety measures do not provide for the operational separation of them. based on this the issue of the development of this project is directly vital and very relevant for the conditions in georgia. there are required theoretical analysis the correlation of critical speed and backlayering length with fire characteristics without the influence of the transformable system and taking into account its influence. accordingly, the influence of artificial barriers on the dynamics of ventilation flows, the formation and development of bifurcation flows, the propagation of damaging factors and other important parameters should be determined, which should be applicable to the geometry, topology and location of a particular tunnel. acknowledgement. this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar-19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. references 1. li y.z., ingason h. discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, vol. 99, 2018. 2. lanchava o., medzmariashvili e., ilias n., khitalishvili g., lebanidze z. prospects of usage of transformable systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009. 3. lanchava o., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. quality access to success, vol. 18, s1, 2017. mailto:lanchava@mining.org.ge georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 165 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.14 ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების ფენოტიპური თავისებურებანი და პროგრესიის რისკის მახასიათებლები ლალი ბარბაქაძე1, ნიკოლოზ კინტრაია2, მანანა ჯიქურაშვილი3, გიორგი ბურკაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი; მეანობა-გინეკოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის თანამშრომელი; პათოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი: ენდომეტრული სტრომული სარკომები მეზენქიმური გენეზის სიმსივნეებია და შეადგენს საშვილოსნოს ავთვისებიანი პათოლოგიების დაახლოებით 0,2 – 1%-ს და საშვილოსნოს სარკომების 6-20%-ს. უხშირესად ის ვლინდება 42-53 წლის ასაკში. ეპითელური სიმსივნეებისაგან განსხვავებით, რომელთაც შედარებით კარგი პროგნოზი აქვთ, საშვილოსნოს სარკომები ცუდი პროგნოზით ხასიათდებიან. ხშირია რეციდივები და მაღალია შორეული მეტასტაზირების რისკები. ლოკალური რეციდივი შესაძლოა გამოვლინდეს პირველადი დიაგნოსტიკიდან და მკურნალობიდან 20-30 წლის გასვლის შემდეგაც კი. მკურნალობის პირველ მეთოდს რადიკალური ქირურგია წარმოადგენს, ხშირად ადიუვანტურ რადიოდა ქიმიოთერაპიასთან ერთად. ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების დაბალი ინციდენტობის გამო, ცოტა რამაა ცნობილი ცუდი გამოსავლის რისკ ფაქტორებსა და მის ოპტიმალურ მენეჯმენტზე. საკვანძო სიტყვები: ენდომეტრული სტრომული სარკომა; ფენოტიპური მახასიათებელები; სტრომული ენდომეტრიოზი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 166 ენდომეტრული სტრომული სარკომები მეზენქიმური გენეზის სიმსივნეებია და შეადგენს საშვილოსნოს ავთვისებიანი პათოლოგიების დაახლოებით 0,2 – 1%-ს და საშვილოსნოს სარკომების 6-20%-ს [1,2,3]. უხშირესად ის ვლინდება 42-53 წლის ასაკში [4,5]. ეპითელური სიმსივნეებისაგან განსხვავებით, რომელთაც შედარებით კარგი პროგნოზი აქვთ, საშვილოსნოს სარკომები ცუდი პროგნოზით ხასიათდებიან. ხშირია რეციდივები და მაღალია შორეული მეტასტაზირების რისკები. ლოკალური რეციდივი შესაძლოა გამოვლინდეს პირველადი დიაგნოსტიკიდან და მკურნალობიდან 20-30 წლის გასვლის შემდეგაც კი [5]. მკურნალობის პირველ მეთოდს რადიკალური ქირურგია წარმოადგენს, ხშირად ადიუვანტურ რადიოდა ქიმიოთერაპიასთან ერთად. ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების დაბალი ინციდენტობის გამო, ცოტა რამაა ცნობილი ცუდი გამოსავლის რისკ ფაქტორებსა და მის ოპტიმალურ მენეჯმენტზე. ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების დღეს არსებული კლასიფიკაცია მოწოდებულია 2014 წლიდან ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (who) მიერ, სადაც გამოყოფილია ოთხი კატეგორია ენდომეტრული სტრომული კვანძი, დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა, მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა და საშვილოსნოს არადიფერენცირებული სტრომული სარკომა [6]. სტრომული სარკომების პათოგენეზი უცნობია, თუმცა ნანახია კორელაცია ჰიპერესტროგენიზმთან, ტამოქსიფენით მკურნალობასა და ენდომეტრიოზთან. აქამდე არსებულ სხვადასხვა თეორიებზე დაყრდნობით, ცნობილია, რომ ენდომეტრიოზიდან ინიცირებული სტრომული სარკომები ძალიან იშვიათია. ზოგადად, დისტოპირებულ ენდომეტრულ ქსოვილში ავთვისებიანი სიმსივნეები იშვიათ შემთხვევებში ვითარდება (0,7-1%) და მათში უპირატესად აღმოცენდება ენდომეტროიდული კარცინომები და ნათელუჯრედული კარცინომები. აქვე აღსანიშნავია, რომ მალიგნიზაცია უპირატესად სახეზეა საკვერცხეში და ექსტრაგონადურად კი, უხშირესად ე.წ. რექტო-ვაგინალური ტიხრის ლოკალიზაციის ღრმა, ინფილტრაციული ენდომეტრიოზის შემთხვევებში [7]. რეციდივის რისკის შემცირება მხოლოდ სრული ქირურგიული რეზექციით მიიღწევა. რამდენიმე ავტორმა ენდომეტრიოზში აღმოცენებულ ენდომეტრულ სტრომულ სარკომებში გამოავლინა pdgfr, egfr და vegf პოზიტიურობა, რაც თეორიულად საფუძვლად უდევს მათ თერაპიულ სამიზნედ გამოყენებას, თუმცა ეს საკითხი ჯერ კიდევ საჭიროებს დაზუსტებას [8]. მთლიანობაში, არცერთ პუბლიკაციაში არ არის ნათლად განმარტებული ის, თუ რა გზით ხდება ენდომეტრიოზის ფოკუსებში ენდომეტრული სტრომული სარკომის განვითარება. გარკვეული კორელაციაა გამოვლენილი ენდომეტრული სტრომული სარკომების განვითარების რისკსა და ტამოქსიფენით მკურნალობასთან. ტამოქსიფენი ძუძუს ჰორმონ-სენსიტიური კიბოს სტანდარტული სამკურნალო პრეპარატია. ერთისმხრივ ის ესტროგენის რეცეპტორის ანტაგონისტს წარმოადგენს ძუძუს ქსოვილში, ხოლო მეორესმხრივ სხვა ქსოვილებში გვევლინება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 167 როგორც ესტროგენის აგონისტი, მაგალითად როგორიცაა ენდომეტრიუმის ქსოვილი. შესაბამისად, მისი მიღებისას ადგილი აქვს ენდომეტრიუმში პროლიფერაციული პროცესების განვითარებას. სწორედ ამიტომ, ტამოქსიფენით ნამკურნალებ ქალებში ენდომეტრიუმის ჰიპერპლაზიის, პოლიპების და კარცინომის განვითარების რისკი 2-4-ჯერაა გაზრდილი. გამოვლენილია, რომ ამ პრეპარატის მიღების გამო 5 წლის ვადაში პაციენტების 10%-ში განვითარდება ენდომეტრიუმის ზემოთხსენებული პათოლოგიები [9,10,11]. რიგი კვლევებით, ზოგიერთ პირში მოხდა ასევე კარცინოსარკომის, ლეიომიოსარკომის და ენდომეტრული სტრომული სარკომის განვითარება. გარდა ამისა, შემთხვევათა მცირე ნაწილში მოხდა სტრომული სარკომების ქვე-ვარიანტების ჩამოყალიბებაც, მაგალითად როგორიცაა სასქესო ჭიმის-მაგვარი მახასიათებლების მქონე დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სტრომული სარკომა [10,11]. შესაბამისად, აუცილებელია ამ პრეპარატით მკურნალობისას პაციენტებზე განგრძობითი, მკაცრი კლინიკური დაკვირვება. ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოსტიკა გაძნელებულია მათი სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ვარიანტების არსებობის გამო, რომელიც მოიცავს გლუვკუნთოვან დიფერენციაციას, ჯირკვლოვან და ეპითელურ დიფერენციაცისას და სასქესო ჭიმის-მაგვარ დიფერენციაციას [12]. მეორეს მხრივ, უაღრესად მნიშვნელოვანია დაბალი ხარისხის და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომების დიფერენციული დიაგნოსტიკა, რადგან მათი პროგნოზი და 5-წლიანი გადარჩენადობის ინტერვალი მნიშვნელოვნად განსხვავებულია [13]. ჰისტეროსკოპით მიღებულ ბიოფსიურ და გამონაფხეკ ნიმუშებში ჰისტომორფოლოგიურად ენდომეტრიუმის სტრომული ნეოპლაზიის პირველი, ე.წ. დიაგნოსტიკური გასაღებია მასალაში არსებული ქსოვილოვანი ფრაგმენტები ჭარბად წარმოდგენილი ენდომეტრული სტრომით. ასეთის აღმოჩენის შემთხვევაში, საჭიროა განვასხვავოთ პროცესი ატროფიული ცვლილებებისაგან პერიდა პოსტმენოპაუზურ ქალებში და სუბმუკოზური ლეიომიომის მქონე პირებში ენდომეტრიუმის მეორადად დაზიანებული ქსოვილის ფრაგმენტებისაგან. დიფერენციულ დიაგნოსტიკაში აღსანიშნავია უჯრედული სტრომის მქონე ენდომეტრიუმის პოლიპიც. შემთხვევათა უდიდეს ნაწილში, ენდომეტრიუმის სტრომული სიმსივნეების დიაგნოსტიკა და მათი ქვეტიპების განსხვავება ასეთ მცირე ზომის მასალებში სირთულეს წარმოადგენს და პროცესის სარწმუნოდ შეფასება შეუძლებელია. დიაგნოზის ვერიფიკაცია და კლასიფიკაცია ხდება მასალის ფართოდ შესწავლის საფუძველზე, ჰისტერექტომიით მიღებულ ნიმუშებზე [14]. ენდომეტრული სტრომული კვანძი წარმოადგენს კარგად შემოფარგლულ სიმსივნეს მიომეტრიუმში მინიმალური ინვაზიით (<3მმ) ან მასში ინვაზიის გარეშე. შენებით ისინი ხშირად პოლიპისმაგვარია და გამოზრდილია საშვილოსნოს ღრუში, თუმცა ახასიათებს მიომეტრიუმის სისქეში ლოკალიზაციაც. კვანძების ზომა ძირითადად 10სმ-მდეა. მაკროსკოპულად ისინი მოყვითალო-მონაცრისფრო ფერისაა, შემოფარგლული, მაგრამ არა-ინკაფსულირებული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 168 იშვითად შემთხვევებში ამ სიმსივნეებს ახასიათებთ ჰემორაგია და იშემიური ტიპის ნეკროზი, რაც იწვევს მათ სისქეში ცისტების ფორმაციას. მიკროსკოპულად ამ ტიპის კვანძებს გააჩნიათ კიდეები ზეწოლის ეფექტით, თუმცა რიგ შემთხვევებში ისინი წილაკოვანი შენების არიან ან აქვთ არარეგულარული კიდეები. რიგ წყაროებში ერთეულ შემთხვევებსა და მოკლე კლინიკურ დაკვირვებებზე (ე.წ. follow-up) დაყრდნობით, აღწერილია, რომ ფოკალური ინვაზია ამ ტიპის წარმონაქმნებში დასაშვებია, თუმცა 3-ზე ნაკლებ ფოკუსში და მხოლოდ 3მმ-იანი სიღრმით, თუმცა აქვე უნდა ითქვას, რომ ეს ზღვრული წერტილები პირობითია და მოკლებულია მყარ მეცნიერულ მტკიცებულებებს. სისხლმილებში ინვაზია არ ვლინდება. უჯრედული პოპულაცია ჰგავს ნორმალურ პროლიფერაციულ ენდომეტრულ სტრომას. ისინი ხასიათდებიან სპირალური სისხლმილების ირგვლივი, რგოლისმაგვარი განლაგებით. ამ სისხლმილებს აქვთ მსგავსი დიამეტრის მქონე სანათურები და არ არიან ერთმანეთთან მჭიდროდ ლოკალიზებულნი; მათი ნაწილი ჰიალინიზირებულია. ენდომეტრულ სტრომულ კვანძებში იშვითადად ისახება გლუვკუნთოვანი დიფერენციაციაც. იმუნოჰისტოქიმიურად სიმსივნური უჯრედები პოზიტიურია შემდეგ მარკერებზე: cd10, vimentin, actin, ასევე er, pr და wt1. გლუვკუნთოვანი დიფერენციაციის ველებში, ასეთის არსებობის შემთხვევაში, ფოკალურად ისახება ე.წ. წერტილოვანი და/ან პერინუკლეური პოზიტიურობა მარკერებზე: desmin და h-caldesmon [16]. დიფერენციული დიაგნოსტიკა უმთავრესად მოიცავს უჯრედულ ლეიომიომას, რომლის დამახასიათებელი ჰისტოლოგიური კრიტერიუმებია: სიმსივნისშიდა სქელკედლიანი მსხვილი კალიბრის სისხლმილები, ნაპრალისებური სივრცეები და ფასციკულური შენება. საყურადღებოა ის, რომ cd10 პოზიტიურობა შესაძლოა ამ სიმსივნეებშიც გამოვლინდეს, თუმცა მათ სასარგებლოდ მეტყველებს desmin და/ან h-caldesmon დიფუზური ციტოპლაზმური პოზიტიურობა. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა წარმოადგენს ე.წ. ფარულ, ასიმპტომურ სიმსივნეს, რომელიც როგორც კლინიკურად, ისე ჰისტომორფოლოგიურად ჰგავს ენდომეტრულ სტრომულ კვანძს. უპირატესად ის ვლინდება პერი-მენოპაუზური ასაკის ქალების ჯგუფში. მაკროსკოპულად ისინი ხშირად მრავალწილაკოვანია, არამკვეთრად დემარკირებული საზღვრებით. პარამეტრიუმის რბილ ქსოვილებში არსებული სისხლმილების სანათურებში ხშირად ყურადღებას იქცევს გამონაზარდები ან ქსოვილოვანი მასები ე.წ. ჭიის მსგავსი ფორმით. მიკროსკოპულად სიმსივნე ხასიათდება მჭიდრო უჯრედულობით და მონომორფული, ოვალური და თითისტარა უჯრედების არსებობით, რომელთაც გააჩნიათ ჰიპერქრომული ბირთვი და მწირი ციტოპლაზმა. აღნიშნულის გამო, ის, სტრომული კვანძის მსგავსად, ემსგავსება პროლიფერაციული ფაზის ნორმალურ ენდომეტრულ სტრომას [15]. ადგილი აქვს სტრომული უჯრედების დამახასიათებელ ენისებურ (tongue-like) ზრდას მიომეტრიუმში და/ან მიომეტრიუმის სისხლმილებში. სისხლმილებში ინვაზია ამ პათოლოგიის დიაგნოსტიკისათვის მნიშვნელოვანი კრიტერიუმია და სწორედ ეს განასხვავებს მას ენდომეტრული სტრომული კვანძისაგან. მიტოზური ინდექსი დაბალია: <5/10hpf. ნეკროზი არ ისახება. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომის ვარიანტები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 169 შესაძლოა იყოს აღნიშნული დიფერენციაციით: გლუვკუნთოვანი, რაბდომიობლასტური, მიქსოიდური, ფიბრობლასტური, ეპითელიოიდური, სასქესო ჭიმის-მაგვარი, ენდომეტროიდული ჯირკვლების-მაგვარი, ნათელუჯრედული, რაბდოიდული, ე.წ. მახინჯი, ადიპოზური, პაპილური ან ფსევდოპაპილური. იმუნოჰისტოქიმიურად ვლინდება სიმსივნური უჯრედების პოზიტიურობა cd10, vimentin, actin, wt1, ifitm1, er, pr მარკერებზე. კერატინი შესაძლოა იყოს პოზიტიური ჯირკვლოვანი და/ან სასქესო ჭიმის-მაგვარი დიფერენციაციის კერებში, რომელშიც ასევე ისახება პოზიტიურობა შემდეგ მარკერებზე: inhibin, cd99, calretinin, melana. გლუვკუნთოვანი დიფერენციაციის კერებში ვლინდება პოზიტიურობა მარკერებზე: desmin და h-caldesmon, ნათელუჯრედულ კომპონენტში კი hmb45-ზე. დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა ძალიან ჰგავს ჰიპერცელულურ ინტრავენურ ლეიომიომატოზს/ლეიომიომას, რომლისაგან დიფერენცირებისას, ამ უკანასკნელის სასარგებლო კრიტერიუმებს წარმოადგენს შემდეგი: ინტრავასკულურ სიმსივნეში ნაპრალისებური ან წილაკოვანი კიდეები, ჰიდროპული ცვლილებები, ფასციკულური შენება, უჯრედები არამკვეთრი ბირთვული საზღვრებით და სისხლმილები სქელი კედლებით. იმუნოფენოტიპირებით ორივე სიმსივნეში, მათ შორის უჯრედულ ლეიომიომაშიც, შესაძლოა გამოვლინდეს cd10 პოზიტიურობა და h-caldesmon ფოკალური, შემცირებული ექსპრესია, რის გამოც სადიფერენციაციოდ მეტად ღირებულია ზემოთხსენებული ჰისტოლოგიური მახასიათებლები. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა შედარებით იშვიათია და მეტად ვლინდება 28-67 წლის ასაკში (საშუალო ასაკი: 50წ.). უხშირესი კლინიკური სიმპტომია პათოლოგიური სისხლდენა საშვილოსნოდან. ამ სიმსივნეების ტიპიური შენება პოლიპოიდურია, ცუდადაა შემოსაზღვრული, მიომეტრიუმში ინვაზიის მაკროსკოპული ნიშნებით, ჰემორაგიებითა და ნეკროზული ცვლილებებით. ჰისტომორფოლოგიურად გამოხატულია ორი ტიპის უჯრედული პოპულაცია, კერძოდ ერთი მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის (high grade) მახასიათებლებით, მეორე დაბალი (low grade). ისახება მრგვალი და თითისტარა უჯრედები. მრგვალი უჯრედები ეპითელიოიდური შესახედაობისაა და ხასიათდება არარეგულარული საზღვრების მქონე ვეზიკულური და/ან ჰიპერქრომული ბირთვების და მწირი ეოზინოფილური ციტოპლაზმის არსებობით. ბირთვების ზომა ლიმფოციტების ზომაზე 4-6ჯერ მეტია. აღინიშნება მიომეტრიუმში და სისხლმილებში ინვაზიის მრავლობითი კერები. მიომეტრიუმში ინვაზიას აქვს დესტრუქციული ინფილტრაციის სახე. ამ სიმსივნეებში ასევე აღინიშნება ნეკროზები და ჭარბი მიტოზური აქტივობა. მიტოზების რაოდენობა >10/10hpf. დაბალი (low grade) ხარისხის ავთვისებიანობის მქონე უბნები ჰიპოცელულურია და აქვს ფიბრობლასტური და/ან მიქსოიდური შესახედაობა. ამ ზონებში მიტოზური აქტივობა არაა თვალშისაცემად გამოხატული (მიტოზების რაოდენობა <5/10hpf). ყურადსაღებია ის, რომ მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრულ სტრომულ სარკომაში ზემოთაღწერილ ე.წ. low და high grade უბნებს იმუნოჰისტოქიმიურადაც სხვადასხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 170 პროფილი აქვთ. low grade კომპონენტში ვლინდება ტიპიური პოზიტიურობა cd10, er, pr მარკერებზე და ფოკალური, მსუბუქი პოზიტიურობა cyclin d1-ზე, cd117 კი ნეგატიურია. ამის საწინააღმდეგოდ, high grade უბნებში cd10, er, pr ნეგატიურია, მაგრამ cyclin d1 სიმსივნური უჯრედების დაახლოებით >70%-ში ავლენს მკვეთრ, დიფუზურ პოზიტიურობას; ასევე ფოკალურად პოზიტიურია cd117. ამ პათოლოგიის მქონე პაციენტებში, სწორედ high grade კომპონენტში er და pr იმუნოპოზიტიურობის არარსებობა და შესაბამისად, ანტი-ესტროგენული თერაპიის არა-ეფექტურობა უდევს საფუძვლად ხშირ რეციდივებს. მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა იშვითადად ჰისტომორფოლოგიურად ემსგავსება ეპითელიოიდურ ლეიომიოსარკომას, თუმცა მათი დიფერენცირება შესაძლებელია იმუნიჰისტოქიმიურად ლეიომიოსარკომა დიფუზურად პოზიტიურია მარკერებზე: desmin, caldesmon, er, pr, მაგრამ ნეგატიურია cyclin d1-ზე. მაშინ, როცა მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომის მქონე პაციენტს აღენიშნება პერიტონეული გავრცელება, ხშირად ხდება საჭირო მისი დიფერენციაცია სხვა მეზენქიმური თითისტარაუჯრედული სიმსივნეებისაგან, პირველ რიგში კი გასტროინტესტინური სტრომული სიმსივნისაგან (gist). ამ უკანასკნელში სახეზეა როგორც c-kit (cd117), ისე dog1 ექსპრესია, რაც არ ისახება ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომებში. მეზენქიმური დედიფერენციაციის გარდა, ლიტერატურაში ასევე კარგადაა დოკუმენტირებული ის, რომ ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომების სისქეში, დაახლოებით 40%-ში, შესაძლოა შევხვდეთ ენდომეტრიუმის ჯირკვლებს. არადიფერენცირებული კარცინომისაგან დიფერენციაციის მიზნით საჭიროა იმუნოფენოტიპირება მიუხედავად იმისა, რომ ამ ტიპის სიმსივნეებიც ხშირად cyclin d1 პოზიტიურია, სიმსივნური უჯრედების დიფუზურად ema და კერატინ-პოზიტიურობა ადასტურებს კარცინომის დიაგნოზს. არადიფერენცირებული ენდომეტრული სარკომა (uus) ასევე წარმოადგენს მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეს აგრესიული ქცევით. ამ პათოლოგიის მქონე პაციენტები ძირითადად არიან პოსტ-მენოპაუზის ასაკის (საშუალოდ 60წლის) და სიმპტომები მოიცავს პათოლოგიურ სისხლდენას საშვილოსნოდან და/ან საშვილოსნოსგარე გავრცელების ან მეტასტაზირების შემთხვევაში მეორად სიმპტომებს. ჰისტომორფოლოგიურად მას აქვს ორი ქვე-ტიპი: უნიფრომული და პლეომორფული. უნიფორმული-uus არამხოლოდ ჰისტოლოგიური, არამედ იმუნოფენოტიპური მახასიათებელები გადაფარავს მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრულ სარკომას. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ ზოგიერთი არადიფერენცირებული ენდომეტრული სარკომა გენეტიკურადაც ავლენს მის მსგავს ტრანსლოკაციას t (10;17). პლეომორფულ ვარიანტში ტიპიურად გამოხატულია მკვეთრი ბირთვული პოლიმორფიზმი, ნეკროზი და მაღალი მიტოზურ ინდექსი; ამ ტიპის სიმსივნეებში აუცილებელია ასევე სახეზე იყოს გლუვკუნთოვანი ან ენდომეტრიუმის სტრომული დიფერენციაციის არარსებობა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 171 მიომეტრიუმში ე.წ. დესტრუქციული ინვაზია. აუცილებელია აღნიშნული დიაგნოზი დაისვას მასალის ფართოდ შესწავლის შემდეგ, რომ გამოირიცხოს გლუვკუნთოვანი ან განივზოლიანი კუნთოვანი დიფერენციაცია, შესაბამისად მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ლეიომიოსარკომა ან რაბდომიოსარკომა. ასევე მხედველობაში მისაღებია დიფერენციული დიაგნოსტიკა კარცინოსარკომის ან ადენოსარკომისაგან. პრაქტიკულად, აღწერილი პათოლოგია წარმოადგენს გამორიცხვის დიაგნოზს. იმუნოფენოტიპით არადიფერენცირებული ენდომეტრული სარკომა დიფუზურად ავლენს cd10, p53 და cyclin d1 პოზიტიურობას, მაგრამ ისინი თითქმის ყველა შემთხვევაში ნეგატიურია er, pr მარკერებზე. cd10 მარკერის დიფუზური პოზიტიურობა ჰისტოლოგიურად მსგავს მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრულ სტრომულ სარკომას გამორიცხავს იმ შემთხვევებშიც კი, როცა cyclind1 დიფუზურად პოზიტიურია, თუმცა არის თუ არა ეს სიმსივნე გენეტიკურად მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სარკომის უშუალო ქვეტიპი, ჯერ კიდევ კვლევის საგანს წარმოადგენს. არ არსებობს ასევე მონაცემები იმის შესახებ, თუ რა პროგნოზული როლი გააჩნია cd10-ს ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების ავთვისებიან პათოლოგიად პროგრესიის პროცესში [16]. p53 წარმოადგენს ცნობილ სიმსივნის სუპრესორ ცილას, რომლის მუტაცია აღინიშნება სოლიდური სიმსივნეების უმეტესობაში. p53 ხელს უშლის სიმსივნის განვითარებას მისი მრავალფეროვანი ფუნქციების გამო, კერძოდ როგორებიცაა პასუხი უჯრედის დამაზიანებელ ფაქტორებზე და აპოპტოზური პროგრამის ჩართვა. p53-ის მუტაციების შემთხვევაში, სიმსივნეებში აღინიშნება აპოპტოზისგან გასხლტომა და უკონტროლო პროლიფერაცია, რაც ხელს უწყობს ჭარბი რაოდენობით მუტაციების დაგროვებას. ლიტერატურაში მონაცემები p53-ის როლზე ენდომეტრულ სტრომულ სიმსივნეებში საკმაოდ მწირია. აღწერილია დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომის მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სტრომულ სიმსივნედ პროგრესიის შემთხვევა, რომელშიც აღინიშნებოდა ჭარბი იმუნოჰისტოქიმიური პოზიტიურობა p53-ზე, რაც თავის მხრივ აღნიშნავს p53-ის მუტაციის არსებობას. როგორც აღინიშნა, დაბალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომების უმეტესობა აექსპრესირებს ესტროგენის და პროგესტერონის რეცეპტორებს (er და pr), განსხვავებით მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომებისა, სადაც მათი ექსპრესია დაკარგულია; ხაზგასასმელია ის, რომ დაბალი ხარისხის ენდომეტრულ სტრომულ სარკომებში ესტროგენის და პროგესტერონის რეცეპტორების ექსპრესია ხასიათდება მაღალი სიმსივნისშიდა და სიმსივნეთაშორისი ჰეტეროგენულობით [6]. ამასთან ერთად, საინტერესოა, ენიჭება თუ არა რაიმე როლი ამ რეცეპტორების ექსპრესიას დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სარკომების პროგრესიის პროცესში. დაუდგენელია, შესაძლებელია თუ არა ვივარაუდოთ, რომ ესტროგენის და პროგესტერონის რეცეპტორების ექსპრესიის შემცირება მიუთითებს დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომის ავთვისებიან პათოლოგიად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 172 პროგრესიის მაღალ უნარზე. ეს საკითხი საჭიროებს დამატებით კვლევას ავთვისებიანობის სხვა მახასიათებლების შესწავლასთან ერთად. ცნობილია, რომ დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომის პაციენტებში სიმსივნის ზრდის სტიმულაციას ახდენს სწორედ ესტროგენი და ამიტომაც არის ის აღწერილი ენდოდა ეგზოგენური ჰიპერესტოგენიზმის მქონე ქალებში. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ reich-მა ეს დაუკავშირა სიმსივნეში ფერმენტ არომატაზას ექსპრესიას, რომელიც ახდენს ესტროგენის ბიოსინთეზს კანში, კუნთებში, თირკმელზედა ჯირკვლის ქსოვილში და არომატაზაპოზიტიურ სიმსივნურ უჯრედებში ოოფორექტომიის შემდეგაც კი. სწორედ ამიტომ შეიძლება ეს იყოს სარკომის რეციდივის მიზეზიც [7]. მონაცემები ასევე მწირია სტრომულ სარკომებში ანდროგენის რეცეპტორების (ar) ექსპრესიის თავისებურებებზე და მათ პროგნოზულ როლზე. 2004 წელს moinfar-მა კოლეგებთან ერთად შეისწავლა ენდომეტრიუმის 20 სტრომული სიმსივნე (3 სტრომული კვანძი, 14 დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სტრომული სიმსივნე და 3 არადიფერენცირებული სტრომული სარკომა). აღმოჩნდა, რომ ის უპირატესად პოზიტიურია ენდომეტრიუმის სტრომულ კვანძებში (66.67%) და უფრო ნაკლებად (41%) სხვა ქვეტიპებში. 2017 წელს ანალოგიური ტენდენცია გამოვლინდა roy m. et al კვლევაში ანდროგენის რეცეპტორი პოზიტიური აღმოჩნდა დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის სტრომულ სარკომებში, განსხვავებით მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სტრომული სიმსივნეებისაგან და რეციდიული და მეტასტაზირებული სტრომული სარკომებისაგან. როგორც ვიცით, ანტიანდროგენული მკურნალობა ცნობილ თერაპიულ სტრატეგიას წარმოადგენს მეტასტაზურ პროსტატის კარცინომებში და ძუძუს სამმაგად ნეგატიურ კიბოში. სადღეისოდ, ენდომეტრულ სტრომულ სარკომებში er, pr რეცეპტორების შესწავლასთან ერთად, საკითხი დგება ar-ის ექსპრესიის თავისებურებების კვლევაზეც, ვინაიდან ის შესაძლოა წარმოდგენდეს პოტენციურ თერაპიულ სამიზნეს. სიმსივნურ უჯრედებში არსებული მოლეკულური ცვლილებების გარდა, ავთვისებიანი სიმსივნეების განვითარებასა და პროგრესიის პროცესში ასევე დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სიმსივნის იმუნურ მიკროგარემოს, რომელიც ძირითადად წარმოდგენილია სხვადასხვა ტიპის ლიმფოციტებით და მაკროფაგებით. გამოვლენილია, რომ სიმსივნეებში ჰემატოქსილინის და ეოზინის ტექნოლოგიით გამოვლენილ სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების არსებობას გააჩნია დადებითი პროგნოზული ღირებულება, თუმცა რიგი კვლევებით ასევე ნაჩვენებია, რომ ჭარბი ლიმფოციტური ინფილტრაცია მეტად აღინიშნება მაღალი ავთვისებიანობის სიმსივნეებში. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ მხოლოდ ლიმფოციტების არსებობა არ წარმოადგენს საკმარისს სიმსივნის პროგრესიის შეჩერებისათვის. არსებობს ვარაუდი, რომ ლიმფოციტების ფუნქციური სტატუსი და არა მათი უბრალოდ არსებობა, განსაზღვრავს მათი სიმსივნისგან დაცვის უნარს. ლიმფოციტების ფუნქციური აქტიურობის შეფასებისათვის ხშირად გამოიყენება სხვადასხვა პროლიფერაციული მარკერი, როგორებიცაა cyclin d1 და ki67. ასევე ნაჩვენებია, რომ სიმსივნის პროგრესიაში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება მაკროფაგების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 173 არსებობას. მაკროფაგებს ყოფენ ორ ძირითად ჯგუფად, როგორებიცაა სიმსივნის სუპრესორული m1 ტიპის მაკროფაგები, რომლებიც ხასიათდებიან cd68, cd80, cd86 იმუნოჰისტოქიმიური პოზიტიურობით და სიმსივნის მაპროვოცირებელი m2 ტიპის მაკროფაგები, რომლებიც ხასიათდებიან cd68, cd163 იმუნოჰისტოქიმიური პოზიტიურობით. ეს უკანასკნელნი მონაწილეობენ სიმსივნური უჯრედების წარმოშობაში, ინვაზიის, მეტასტაზირების, იმუნოსუპრესიის და ანგიოგენეზის პროცესებში. ერთ-ერთი კვლევით გამოვლინდა, რომ m2 მაკროფაგების მაღალი რაოდენობა აღინიშნება არადიფერენცირებულ ენდომეტრულ სტრომულ სარკომებში, თუმცა მათი არსებობა ენდომეტრულ სტრომულ კვანძში, დაბალი და მაღალი ხარისხის ენდომეტრულ სტრომულ სიმსივნეებში შესწავლილი არაა. სიმსივნის მიკროგარემოში ამ ტიპის მაკროფაგების არსებობა მნიშვნელოვანი ფაქტორია მაკროფაგებზე დამიზნებითი თერაპიის ეფექტურობის განსაზღვრისათვის. აღნიშნული მკურნალობა მიმართულია სიმსივნეში მაინფილტირებელი უჯრედების მოზიდვის დათრგუნვის, მათი სიცოცხლისუნარიანობის შეზღუდვის, ანტი-სიმსივნურ m1 ფენოტიპზე გადართვის ან სიმსივნის მაპროვოცირებელი აქტივობის შემცირების მიზნით. პრე-კლინიკურ მოდელებში რამდენიმე კვლევამ აჩვენა, რომ მაკროფაგებზე დამიზნებითი თერაპია ეფექტურია როგორც მონოთერაპიის, ისე კომბინირებული თერაპიისას ანგიოგენეზის ინჰიბიტორებთან და იმუნოთერაპიულ საშუალებებთან ერთად. გამოვლინდა, რომ მაკროფაგების სტრომაში გამოლევა აუმჯობესებს ქიმიოდა სხივურ თერაპიაზე პასუხსაც. ყოველივე ზემოთხსენებულის გარდა, განსაკუთრებით საინტერესოა, ენდომეტრიუმის სტრომული სიმსივნეების ინიციაციაში მეზენქიმური, ლოკალური ე.წ. რეზიდენტი ღეროვანი უჯრედების როლი, რომელიც ლიტერატურაში სრულად არაა შესწავლილი და ზოგადად, საკითხი ბუნდოვანია. არსებობს მხოლოდ ვარაუდები, რომ ისინი ჩართული არიან ენდომეტრიოზის პათოგენეზში, თუმცა რწმუნებითი ფაქტები ნაკლებადაა წარმოდგენილი. ცნობილია, რომ ენდომეტრიუმის მეზენქიმურ/სტრომულ ღეროვან უჯრედებს აქვთ მაღალი პროლიფერაციული აქტივობა და თვით-განახლების კარგი უნარი. ისინი ლოკალიზებულნი არიან ენდომეტრიუმის სისქეში პერივასკულურად და რაც მნიშვნელოვანია, ჩართულნი არიან მის რეგენერაციასა და განახლებაში ციკლურად, ყოველ თვე. რამდენიმე კვლევით გამოვლინდა, რომ მენსტრუაციისას ქსოვილის დაზიანების გამო, ციტოკინური (კერძოდ, il-1β) სასიგნალო გზების წყალობით, ხდება ძვლის ტვინის მეზენქიმური ღეროვანი უჯრედების მიგრაცია ენდომეტრიუმში და მათი დიფერენციაცია ენდომეტრიუმის მეზენქიმურ ღეროვან უჯრედად და ამ გზით, სარეზერვო ენდომეტრიუმის ღეროვან უჯრედებთან ერთად, ენდომეტრიუმის რეგენერაცია. მათი ტიპიური ზედაპირული იმუნომარკერებია cd29, cd44, cd105, cd73 და cd90 და ასევე ხასიათდებიან cd45, cd34, cd31, cd14, cd79a, cd19, cd11b მარკერებზე ნეგატიურობით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 174 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. subbaraya, s., murthy, s. s., & devi g, s. (2020). immunohistochemical and molecular characterization of endometrial stromal sarcomas. clinical pathology, 13 2. hrzenjak a. jazf1/suz12 gene fusion in endometrial stromal sarcomas. orphanet j rare dis. 2016;11:15 3. lan, c., huang, x., lin, s., cai, m., liu, j. endometrial stromal sarcoma arising from endometriosis: a clinicopathological study and literature review. gynecol obstet invest. 2012; 74(4): 288–297 4. stemme s, ghaderi m, carlson jw. diagnosis of endometrial stromal tumors. am j clin pathol. 2013;141:133-139 5. mbatani n, olawaiye ab, prat j. uterine sarcomas. int j gynecol obs. 2018;143:51-58 6. stemme s, ghaderi m, carlson jw. diagnosis of endometrial stromal tumors: a clinicopathologic study of 25 biopsy specimens with identification of problematic areas. am j clin pathol 2014;141:133–139 7. nucci mr. practical issues related to uterine pathology: endometrial stromal tumors. mod pathol. 2016;29 suppl 1:s92-s103 8. albores-saavedra j, dorantes-heredia r, chable-montero f et al. endometrial stromal sarcomas: immunoprofile with emphasis on hmb45 reactivity. am j clin pathol 2014;141:850–855 9. sciallis ap, bedroske pp, schoolmeester jk et al. highgrade endometrial stromal sarcomas: a clinicopathologic study of a group of tumors with heterogenous morphologic and genetic features. am j surg pathol 2014;38:1161–1172 10. lee ch, hoang ln, yip s et al. frequent expression of kit in endometrial stromal sarcoma with ywhae genetic rearrangement. mod pathol 2014;27:751–757 11. shah vi, mccluggage wg. cyclin d1 does not distinguish ywhae-nutm2 high-grade endometrial stromal sarcoma from undifferentiated endometrial carcinoma. am j surg pathol 2015;39:722–724 12. gremel g, liew m, hamzei f et al. a prognosis based classification of undifferentiated uterine sarcomas: identification of mitotic index, hormone receptors and ywhae-fam22 translocation status as predictors of survival. int j cancer 2015;136:1608–1618 13. perri f, pisconti s, della vittoria scarpati g. p53 mutations and cancer: a tight linkage. ann transl med. 2016;4(24):522. doi:10.21037/atm.2016.12.40 14. roy m, kumar s, bhatla n, et al. androgen receptor expression in endometrial stromal sarcoma: correlation with clinicopathologic features. int. j gynecol pathol. 2017;36(5):420-427 15. przybyl j, kowalewska m, quattrone a, et al. macrophage infiltration and genetic landscape of undifferentiated uterine sarcomas. jci insight. 2017;2(11):e94033 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 175 16. yoon jy, de kock l, stewart cjr, et al. endometrial stem/progenitor cell (es/pc) marker expression profile in adenosarcoma and endometrial stromal sarcoma. cancer treat res commun. 2021;27:100363 the phenotypical features and risk factors for progression of endometrial stromal tumors l. barbakadze1, n.kintraia2, m.jikurashvili3, g.burkadze4 1tbilisi state medical university phd student; 2tbilisi state medical university proffesor, head of the obstetrics and gynecology department; 3pathologist; employee of the pathology department at tbilisi state medical university 4professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology abstract endometrial stromal sarcomas are mesenchymal tumors and constitute 0,2-1% of all the malignant uterine pathologies and 6-20% of uterine sarcomas. commonly they arise in 42-53 year old women. unlike epithelial tumors, that are having better prognosis, uterine sarcomas are known to have bad prognosis. the recurrence rate and the risk of distant metastasis is high. local recurrence can be even seen 20-30 years after primary diagnosis and therapy. radical surgery stands as the primary therapeutic method, often with adjuvant radioand chemotherapy. due to the low incidence of endometrial stromal sarcomas, only few things are known about the risk factors of bad outcome and its optimal management. keywords: endometial stromal sarcoma; fenotypic features; stromal endometriosis; 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 106, #1, 1982 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 106, #1, 1982 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 106, #1, 1982 yдk 622.412:536.244 теплотехника ш. и. ониани, о. л. ланчава, ю. р. ксоврели обобщенные зависимости для изотермического массопереноса в системе «горный массив — рудничныи воздух» (представлено академиком в. и. гомелаури 15.9.1981) влагофизические свойства горных пород в процессе массообмена в двухкомпонентной системе «горный массив — рудничный воздух» претерпевают существенные изменения [1]. поэтому аналитическое решение дифференциального уравнения массопереноса в этой системе встречается с принципиальными трудностями и для его отыскания применяют косвенные методы, в частности, метод математического моделирования. по методике, изложенной в работе [2], нами были построены математические аналоги, моделирующие процесс массообмена в 28 частных случаях для указанной систехмы. модель соответствовала натуре с радиусом более 200 м, с таким расчетом, чтобы она иммитировала бесконечность окружающего выработки горного массива. физические свойства смоделированного массива выбраны таким образом, чтобы они охватывали все реально возможные явления массопереноса в шахтах. по мере образования осушенной зоны вокруг выработки меняются влагофизические свойства горного массива (проявление нелинейности задачи), и, следовательно, меняются соответствующие электрические параметры на модели. через каждый промежуток времени, определяемый шагом времени на модели, производили корректировку сопротивлений, иммитирующих физические эффекты коэффициентов влагопроводности и изотермической массоемкости. новые, скорректированные сопротивления в узле соответствовали новым значениям этих коэффициентов, т. е. значениям, которые они принимают в процессе массопереноса. электрическая модель из регулирующих rr-элементов набирается на сетках электроинтегратора бусэ-70 и в каждый узел подключается сопротивление rτ. соответствующее времени протекания процесса в натуре. на моделях задается относительное значение потенциала массопереноса, определяемое из выражения �̅�(𝝉, 𝑹) = 𝜣−𝜣𝑩 𝜣𝟎−𝜣𝑩 (1) 2 где �̅�(𝝉, 𝑹)-безразмерный потенциал массопереноса; θ искомый потенциал; θ0 естественный потенциал горного массива; 𝜣𝑩 — потенциал рудничного воздуха. из формулы (1) следует, что в начале процесса поэтому с помощью делителя напряжения на свободные концы сопротивлений rτ при τ=0 подается 100%-ный электрический потенциал. в дальнейшем, на свободные концы подводятся напряжения, полученныепри предыдущем съеме информации с модели и так далее, пока не получится заданное время моделирования. в случае изотермического массопереноса решение для безразмерного потенциала имеет вид �̅�(𝝉, 𝑹) = 𝒇 (𝜶𝒎, 𝝀𝒎, 𝒄𝒎𝜸𝟎,𝑹𝟎), (2) где 𝜶𝒎, 𝝀𝒎, 𝒄𝒎 соответственно коэффициенты массоотдачи, массопроводности и изотермической массоемкости; 𝜸𝟎плотность горных: пород; r0 эквивалентный радиус сечения выработки. рис. 1. зависимость �̅�(𝝉, 𝑹) при: 𝝀𝒎= 0,4424, 10-5 кг.моль/дж.м.час; �̅�𝒎 = 0,79, 10-5 м2/час; �̅�𝒎 = 20, 10-5 моль/дж; 𝜸𝟎=2800 кг/м3 и разных 𝜶𝒎: 1 -0,1∙ 10-5 кг.моль/дж.м2.час; 2 0,22; 3-0,5; 4-0,8; 5-1,0; 6-1,32; 7-1,84 для фиксированных параметров распределение безразмерного потенциала массопереноса на разделе системы «горный массив — рудничный воздух» имеет вид, представленный на рис. 1. рис. 2. зависимость �̅� (20, r) при значениях 𝑩𝒊𝒎: 10,45; 21,0; 3 2, 3; 4 3,5; 5-6,0; 6-10,0; 7 24,0; 8 40,0; 9 75,0 из анализа подобных распределений для разных значений параметров можно заключить, что степень стабилизации процесса обратно пропорциональна величине 𝝀𝒎/𝜶𝒎. 3 следовательно, чем больше 𝝀𝒎 тем медленнее происходит стабилизация процесса и тем большее значение после сходственных промежутков времени имеет относительный потенциал массопереноса. на рис. 2 дается распределение безразмерного потенциала массопереноса в окружающем массиве по радиальному направлению при продолжительности проветривания τ=20 лет. из рисунка видно, что возмущение естественного поля потенциала влагопереноса, вызванное влиянием рудничного воздуха, практически не распространяется глубже 3 м от поверхности раздела при низких значениях 𝑩𝒊𝒎. при высоких значениях 𝑩𝒊𝒎 указанное возмущение достигает глубины 10-13 м. из рис. 2 вытекает также важное следствие о том, что после достижения 𝑩𝒊𝒎=40, дальнейшее его увеличение практически не влияет на распределение безразмерного потенциала массопереноса. массообменные критерии фурье и био (𝑭𝟎𝒎 = 𝜶𝒎𝝉/𝑹𝟎 𝟐, 𝑩𝒊𝒎 = 𝜶𝒎𝑹𝟎 /𝝀𝒎 ) содержат все геометрические и физические параметры, выраженные зависимостью (2), от которых зависит интенсивность протекания массообменного процесса. поэтому обобщенное решение изотермического влагопереноса для безразмерного потенциала массопереноса имеет вид �̅�(𝝉, 𝑹) = 𝒇 (𝑭𝟎𝒎 , 𝑩𝒊𝒎). (3) при r = r0 получается распределение �̅�(𝝉, 𝑹𝟎) на разделе системы «горный массиврудничный воздух». после анализа результатов математического. моделирования составлена обобщенная зависимость в �̅�(𝝉,𝑹𝟎) = 𝒇 (𝑭𝟎𝒎 ,𝑩𝒊𝒎), которая приводится на рис. 3. рис. 3. обобщенная зависимость �̅�(𝝉,𝑹𝟎) = 𝒇 (𝑭𝟎𝒎 ,𝑩𝒊𝒎). в заключение следует отметить, что в системе «горный массив — рудничный воздух», массообменные процессы протекают менее интенсивно по сравнению с теплообменными и это необходимо учитывать при прогнозе и регулировании микроклимата горных выработок глубоких шахт. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г. а. цулукидзе (поступило 25.9.1981) 4 თბოტექნიკა შ .ონიანი, ო.ლანჩავა, ი.ქსოვრელი „სამთო მასივი მაღაროს ჰაერი „ სისტემისათვის იზოთერმული მასის გადატანის განზოგადებული გამოსახულებები რ ე ზ ი უ მ ე ფურიესა და ბიოს კრიტერიუმების მეშვეობით მოცემულია ტენის გადატანის ფარდობითი პოტენციალის დინამიკა დროში გვირაბის გარშემომცველ მასივში და „სამთო მასივი-მაღაროს ჰაერი“ სისტემის გამყოფ ზედაპირზე. heat engineering sh. i. oniani, о. a. lanchava, i. r. ksovreli generalized dependences for isothermic mass transfer in the “mass-mine air” system summary the paper presents the results of mathematical modelling on the бусэ70 integrator of the process of isothermal mass transfer in the system: “massmine air”. generalized dependences are adduced which enable the determination of the mass transfer potential of the surface of workings in the course of moisture exchange. it is noted that mass exchange processes in the majority of workings take a less intensive course in comparison with heat exchange processes. ლიტერატურა — литература — references 1. ш. и. ониани, ю. p. ксоврели. труды i заседания рабочей группы № 1 международного бюро по горной теплофизике. катовице, 1980. 2. л. а. к о з д о б а. электрическое моделирование явлений теплои массопереноса. м. 1972. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 8 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.02 the role of the state in the anti-crisis management of the economy in georgia ketevan shengelia associate professor, faculty of business technology, georgian technical university keywords: role of the state, economic crisis, anti-crisis management, unemployment, social issues. abstract the government's role in pulling the country out of the crisis is critical. it has the main responsibilities in: maintaining peace in society, normal living and working conditions; fostering business growth, attracting investment, increasing productivity and exports. proper anti-crisis management can mitigate challenges by aligning the interests of both owners and employees, the public and the state, and by sustaining the long-term balance of the economy.. the source of economic development is technological progress, which should be stimulated by the state and big business with the support of broad sections of society. technological advancement requires massive amounts of capital owned by large corporations and monopolies. even in a free market environment, without state regulation, technological progress would be counterproductive. research in universities should be developed and support is required for this. the fundamental values of the state should be: the rule of law, the establishment of order; the development of democracy and the protection of property rights. the short-term goal of the georgian government's economic policy should be: to minimize the losses caused by the covid-19 pandemic; to recover and ensure rapid economic growth. in the medium term, the ultimate objectives should be: enhancing regional and international competitiveness; facilitating truly sustainable production and exports; promoting domestic and foreign investment. it is vital to maintain the goodwill of the society and to satisfy their needs. the powers should be clearly dispersed in a crisis situation. public interests must be granted preference over private interests. minor injustices will lead to a socioeconomic explosion unless jobs are preserved as much as possible georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 9 in order to achieve the stability of the internal climate. the public should trust and continually feel the support of government initiatives. otherwise, fluctuations will become inevitable. the main part at the present stage, it is critical for the recovery of the socioeconomic system of georgia that the government, business and society jointly coordinate crisis situations to achieve effective results. the crisis jeopardizes the viability of the economic system. therefore, the role of the government in bringing the country out of the crisis is vital. it primary responsibilities include: to maintain peace in the society, normal living and working conditions; promote business development, attract investment, increase production and exports. proper anti-crisis management can alleviate issues by harmonizing the interests of owners and employees, the public and the state, and through maintaining long-term economic balance. it is key to preserve goodwill and to address their needs. in times of crisis, authority should be clearly distributed. priority should be given to public interests over private interests. to sustain as many jobs as possible in order to ensure a healthy and stable internal environment, minor injustices may trigger a social explosion. the public should trust and have confidence in government measures and should continually feel its support. otherwise volatility will become inevitable. j. mayo and f. rothlisbergel, two of management science's most eminent representatives, argued persuasively for the supremacy of human interactions in anti-crisis management. it is critical for each member of the community to be adequately and effectively informed about current issues, which professionals play a significant role in resolving. the modern epidemic in the socioeconomic system has resulted in economic, social, organizational, and psychological crisis. due to difficulties in the manufacture and sale of goods, it is difficult to retain competitiveness and has a negative effect on solvency. financial imbalances have a detrimental effect on economic growth, which is why gdp growth in 2020 is negative 5%. the financial and economic balances are disturbed. the national currency is increasingly devalued. . the national bank spends a sizable portion of its reserves, despite the fact that the consequence is negligible. lenders have difficulty repaying the loan, which has an adverse impact on the functioning of commercial banks. government external debt is increasing, reaching 6 billion 143 million in 2020. our solvency was dependent mostly on foreign remittances and the tourism sector, which was a mistake wrong approach from the outset. tourism has plummeted worldwide as a result of the pandemic, not just in our country. unemployment grew, incomes declined, as shown in the negative multiplier effect of the aggregate demand contraction. the government's policy of import substitution and promotion of domestic production proved to be fairly late. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 10 the escalation of the economic crisis inevitably results in a social crisis. the relation between society, business, and the state is deteriorating. the public's trust in government is eroding, further complicating governance processes. the state can use leverage more actively through property taxes, profit taxes, progressive taxes, and dividends. the tax system is a critical tool for mobilizing resources to expand social protection. although 721 thousand citizens received social aid, many remained in need of support. we need to strengthen our ties with international organizations as well as major local enterprises. organizational relationships are strained. conflicts and unrest erupt, which the opposition forces conveniently use to their advantage. increased irresponsibility makes system control more challenging. the state's role in this direction becomes even more critical. the "privileges" of some unscrupulous enterprises operating under governmental protection in the health industry should be eliminated. international organizations have allocated the equivalent of 3.5 billion gel in dollars to deal with the economic crisis, the allocation and management of which are not transparent. there is interest lobbying, which is employed by some unscrupulous "businesses." additionally, there is no transparency about the allocation of the $ 4 billion received following the august war. the public requires specific information about the distribution's purpose and priority, which is unfortunately lacking. lobbying and nepotism must be abolished. (however, the manner in which this will occur in georgia is uncertain.) all of this culminates in a psychological crisis. society is continually subjected to stress and panic, as well as anxiety of social insecurity and uncertainty. the anti-crisis strategy establishes the correct vector for financing small farms, which is a social approach, albeit there is some ambiguity here as well... the social component of the anti-crisis strategy is committed to addressing the issue of unemployment. it is unclear how the coronavirus crisis will impact the labor market. unfortunately, we only have a subsistence allowance system at present; nevertheless, the transition to unemployment benefits is costly and nearly unattainable in the current budget. furthermore, there is no registration of individuals working in the informal sector currently, which explains why these people regularly remain outside the social security system. similarly, bureaucratic procedures are cumbersome. indeed, there is no clear data on those who have lost their jobs, complicating their access to immediate assistance. therefore our country requires radical reforms, particularly in terms of unemployment and poverty reduction. while some positive reforms have been implemented, the underlying problems persist. the government's objective of inclusive economic growth continues to be unattainable. according to the economic development strategy's central tenet, the private sector is the primary engine and the driving force of economic development. and the state ensures each individual's right to development and well-being. along with efficiency, the country's economic policy ensures social security, including access to education and health care, as well as the inclusion of fundamental social georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 11 security systems. the degree to which an economy is socially oriented is critical, and it is determined by a variety of factors, including the composition of the consumer basket, the ratio of average wages to subsistence, the number of people living below the poverty line, the share of social program spending in gdp, income inequality and more. their ignorance has a detrimental negative effect on the economy's development and impedes the preservation of national independence. environmental and dietary difficulties have a significant impact on the country's statehood. maintaining economic equilibrium becomes more challenging, which has been aggravated by the modern pandemic. humankind's development has reached a certain point, and the degradation of nature caused by agricultural operations, combined with the deepening of the world's unequal development, has culminated in the current epidemic, which may have irreversible consequences for humanity. we have corrupted the planet by poisoning it spiritually and environmentally. regional development plays a critical part in ensuring overall national success in any given situation, which entails identifying the comparative advantages of specific regions and the proper allocation of priorities. according to 2020, the economic development strategy aimed to achieve the following indicators: gdp per capita nominally 13 000 gel, today's value is 13 239 gel; gdp per capita at constant prices is 9,200 gel, today's value is the same, indicating that inflation has boosted this rate, while it has remained nearly unchanged at constant prices. the gini coefficient should have been 0.35; it is currently 0.41; inflation should have been under 3.0 percent, but it is currently 5.2 percent; unemployment was predicted to be less than 12%, however it is now 17.6%; exports were supposed to account for 65 percent of gdp; the current account deficit was planned to account for 6% of gdp; however, it stands at more than 9.1 percent; the ratio of public debt to gdp should have been reduced to 40%, but it is currently 59.9 %. among other factors, these challenges were exacerbated by the covid-19 pandemic crisis, which wreaked havoc on the country's economy and practically every facet of public life. the tax revenues of the 2020 budget alone were reduced by gel 1.3 billion. additional budgetary expenditures totaled 1.6 billion gel. in aggregate, the 2020 budget deficit has increased to 9.1% of gdp. the government carried out a rapid mobilization of international aid in the amount of $ 1.7 billion. these funds were utilized to cover the shortfall in budget revenues and crisis-related expenditures, resulting in a rise in the public debt-to-gdp ratio to 59.9 %. this is a critical sign. the government is trying to keep the debt ratio below 40% in the coming years. according to the international monetary fund, georgia's economy will resume positive growth by 2021, reaching 4.3 percent. to this purpose, the government of georgia's short-term economic georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 12 policy priority will be: mitigating the losses caused by the covid-19 outbreak; and restoring and ensuring quick economic growth. the medium-term priorities will be to strengthen the country's regional and international competitiveness; to promote competitive domestic production and exports; and to encourage domestic and foreign investment. in 2020, there were 330 943 households registered in the database of targeted social programs, and 146 619 families receiving subsistence benefits. tbilisi had the highest number of registered families by region, at 63.1 thousand, and the number of recipients at 32.7 thousand. the overall number of social package recipients was 174,612, with 35.0 percent being women and 65.0 percent being men. g72.5 percent of social package recipients are disabled, 12.6 percent are family members who have lost their breadwinners, 8.9 percent are war veterans, 5.7 percent are state compensation recipients, and 0.3 percent recipients of other types of social packages.1 despite the pandemic and global economic crisis, fitch maintained georgia's sovereign credit rating at "bb."2 it is known that "fitch" downgraded armenia's credit rating in october-november 2020, as well as the outlook for slovakia, belarus, and latvia. additionally, the government's commitment to maintain a deficit of less than 3.0% of gdp by 2024 will contribute to medium-term debt reduction. conclusion while the forecast is encouraging, achieving it will be challenged by government measures. it is critical to involve large businesses actively in these processes. georgia, in particular, had prominent patrons who played a significant role in helping impoverished families. the sarajishvilis, zubalashvilis, and others should serve as role models of charity for modern businessmen. the emergence of a culture of social responsibility is critical at the moment. through their endeavors, various generations of zubalashvilis have demonstrated their ability, vitality, and usefulness. numerous students were educated thanks to the generosity of philanthropic brothers, alexander janelidze, sargis kakabadze, alexander paghava, geronti kikodze, pavle ingorokva, and leo kiacheli were among those. david sarajishvili was another prominent patron. his countrymen contended that wealth was a servant, not a master, to him. he was the first in the caucasus to start distilling cognac alcohol and aging it in oak barrels employing french technology. he was a pioneer and founder of cognac production. . many young people were educated overseas with david's sponsorship, including dimitri arakishvili, meliton balanchivadze, professors solomon cholokashvili, mikheil shalamberidze, sargis 1 https://www.geostat.ge/media/36401 2 http://gov.ge/index.php georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 13 kakabadze, filipe gogichaishvili, and ilia kipshidze, who eventually became catholicos-patriarch kalistrate. he aided akaki shanidze, davit kasradze, tedo sakhokia, and geronti kikodze financially, among others. davit sarajishvili was well aware that educated citizens contribute to the development of a society. he was instrumental in the establishment of tbilisi state university. his ambition was to foster civic awareness, an upright way of life, and the principles espoused by ilia the great and his associates. the merit of niko nikoladze is immense. he transformed poti from a filthy, muddy wasteland into a beautiful city, relocating the city's lifeblood. however, his letter to the newspaper "imereti" in march 1913 demonstrates unequivocally that we are georgians: "i am being held accountable. the helper is nowhere to be found throughout this hardship; else, the anguish is endless. each nettle, lizard, and undergrowth can be harmed, even by telling lies through the eyes... " he was accused of accepting a bribe, which he never considered. although he was acquitted in court, his heart was breaking. maecenas will continue to undertake charitable work since it is necessary for our survival. it will be feasible to address the challenges that have accumulated throughout this time period with the cooperation of the state and business, as well as popular support. bibliography: 1. papava v. "georgian economy: reforms and pseudo-reforms". tbilisi, intellect, 2015; 2. silagadze a. "economic doctrines". tbilisi, innovation, 2012; 3. ketevan shengelia, "main directions of improving living standards in georgia", journal. economics, 2017 №6. 4. ketevan shengelia, "main trends in raising corporate social responsibility in georgia", international scientific journal "seu and science", 2018. 5. galbraith j.k. economics in the century ahead. “the future of economics.” oxford, blackwell, 1992; 6. porter m.competitivite advantages of nations. “harvard business revieu”, 1990, ʋ 2; 7. stiglitz j. the price inequality. “w.w. nortonn & company”, new york-london, 2012; 8. http://gov.ge/index.php. checked 20/08/2021. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 14 სახელმწიფოს როლი ეკონომიკის ანტიკრიზისულ მართვაში ქეთევან შენგელია საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიზნესტექნოლოგიების ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი ანოტაცია ხელისუფლების როლი ქვეყნის კრიზისიდან გამოყვანაში უმნიშვნელოვანესია. მას აქვს ძირითადი ვალდებულებები: შეუნარჩუნოს საზოგადოებას მშვიდობა, ნორმალური ცხოვრების და მუშაობის პირობები; ხელი შეუწყოს ბიზნესის განვითარებას, ინვესტიციების მოზიდვას, წარმოების და ექსპორტის ზრდას. სწორ ანტიკრიზისულ მართვას შეუძლია პრობლემების შერბილება, როგორც მესაკუთრეთა, ისე პერსონალის, საზოგადოების და სახელმწიფოს ინტერესების შესაბამისობაში მოყვანა და ეკონომიკის წონასწორობის შენარჩუნება გრძელვადიანი პერიოდისათვის. ეკონომიკური ზრდის საფუძველი ტექნოლოგიურ პროგრესში მდგომარეობს, რომელსაც უნდა ასტიმულირებდეს სახელმწიფო და მსხვილი ბიზნესი საზოგადოების ფართო ფენების მხარდაჭერით. ტექნოლოგიური განვითარებისათვის საჭიროა დიდი ოდენობით კაპიტალი, რაც მსხვილ კორპორაციებს და მონოპოლიებს გააჩნიათ. თავისუფალი ბაზრის პირობებში კი ტექნოლოგიური პროგრესი არაეფექტიანი იქნება სახელმწიფო რეგულირების გარეშე. უნდა განვითარდეს კვლევები უნივერსიტეტებში და მათ ამისათვის დაფინანსება სჭირდებათ. სახელმწიფოს ძირითადი პრინციპები უნდა გახდეს: კანონის უზენაესობა, წესრიგის დამყარება; დემოკრატიის განვითარება და საკუთრების უფლებების დაცვა. საქართველოს მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკის მოკლევადიანი პრიორიტეტი უნდა იქნეს: covid-19-ის პანდემიით გამოწვეული დანაკარგების მინიმიზაცია; აღდგენა და სწრაფი ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფა. საშუალოვადიან პერიოდში მთავარი პრიორიტეტი უნდა გახდეს: ქვეყნის რეგიონული და საერთაშორისო კონკურენტუნარიანობის გაუმჯობესება; კონკურენტუნარიანი ადგილობრივი წარმოებისა და ექსპორტის ხელშეწყობა; შიდა და უცხოური ინვესტიციების ხელშეწყობა. სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საზოგადოების კეთილგანწყობის შენარჩუნება და მათი მოთხოვნების დაკმაყოფილება. კრიზისულ სიტუაციაში მკაფიოდ უნდა იყოს განაწილებული უფლებამოსილებანი. საზოგადოებრივი ინტერესები უნდა გახდეს პრიორიტეტული კერძო ინტერესებთან შედარებით. მაქსიმალურად შენარჩუნდეს სამუშაო ადგილები, რათა მიღწეულ იქნას შიდა გარემოს სტაბილიზაცია, მცირე უსამართლობამ შეიძლება სოციალური აფეთქება გამოიწვიოს. საზოგადოება უნდა ენდობოდეს სამთავრობო ღონისძიებებს და მუდმივად გრძნობდეს მის მხარდაჭერას. წინააღმდეგ შემთხვევაში რყევები გარდაუვალი გახდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 97 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.12 google scholar if 2021 0.29 citefactor if 0,62 შფოთვითი ქცევის შესწავლა წყალბადის ზეჟანგით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის პირობებში რენიკო საკანდელიძე1, იზოლდა ლომსიანიძე2, ერეკლე ჯულაყიძე3 ხათუნა რუსაძე4 1პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 2ასოც. პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 3ასოც. პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 4მოწვეული სპეციალისტი, ბიოლოგიის დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანოტაცია ნებისმიერი სტრესული სიტუაცია ორგანიზმში შესაძლოა გახდეს თავისუფალი რადიკალების ინტენსიური წარმოქმნის მიზეზი. თავისუფალი რადიკალები, არიან მოლეკულები, ან ცალკეული ატომები, რომელთაც გარე ორბიტაზე აქვთ გაუწყვილებელი სავალენტო ელექტრონები, რომლებიც მაღალი რეაქტიულობით ხასიათდებიან და აზიანებენ უჯრედის ცილებს, ნუკლეინის მჟავებს, მემბრანულ ლიპიდებს. რამაც შეიძლება გამოიწვიოს მრავალი სახის პათოლოგიური პროცესის განვითარება. ამ პროცესის ყველა შესაძლო გამშვები მექანიზმი ბოლომდე შესწავლილი არ არის. ცნობილია, რომ გარკვეულ პირობები სტრესოგენული ფაქტორების საპასუხოდ ორგანიზმში ვითარდება ბიოლოგიურად დადებითი რეაქცია, იგულისხმება ადაპტური სტრეს-რეაქცია, რომელიც უზრუნველყოფს უჯრედების მდგრადობას ამ რეაქციის მასტიმულირებელი აგენტის უფრო ძლიერი (დამღუპველი) დოზებისადმი. კვლევის მიზანს წამოადგენდა ვირთაგვებზე ექსპერიმენტში შეგვესწავლა წყალბადის ზეჟანგით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის დოზა-ეფექტით აღმოცენებული ჰორმეზული მოვლენის გავლენა შფოთვის ფსიქო-ემოციურ მდგომარეობაზე. ექსპერიმენტი ტარდებოდა თეთრ ლაბორატორიულ მამრ ვირთაგვებზე .წყალბადის ზეჟანგით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის ექსპერიმენტული მოდელის სახით ჩვენ გამოვიყენეთ მისი 0.1 % და 0.2% -იანი წყალხსნარის ცხოველებისათვის პერორალური გზით და განსხვავებული ხანგრძლივობით (10 და 25დღე) მიცემა მიღებული შედეგების ანალიზი ფასდებოდა სტიუდენტის t-კრიტერიუმის გამოყენებით. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.12 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 98 ჩვენი შედეგების ანალიზი საშუალებას გვაძლევს აღვნიშნოთ, რომ ექსპერიმენტში მცირე დოზიანი სტრესოგენური ფაქტორის (წყალბადის ზეჟანგის h2o2 0.1%) ქრონიკული მოქმედების პირობებში ადგილი აქვს შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაუმჯობესებას და მის სტაბილურ შენარჩუნებას ნორმის მაქსიმალურ ფარგლებში, რაც გამოწვეულია უნდა იყოს ჰორმეზული ეფექტის გავლენით. სტრესოგენული ფაქტორის „დოზის“ შემდგომმა მატებამ ანუ გაორმაგებამ (წყალბადის ზეჟანგის 0.2% წყალხსნარის ქრონიკული მიცემა) გამოიწვია ჰორმეზისის ფენომენის დათრგუნვა. აღმოჩნდა, რომ მოცემულ ექსპერიმენტულ მოდელში ოქსიდაციურ სტრესს შეუძლია შეასრულოს დადებითი როლი ნეიროპლასტიურობის, ფსიქო-ფიზიოლოგიური ადაპტაციის რეგულირებაში. საკვანძო სიტყვები: შფოთვა, ოქსიდაციური სტრესი, თავისუფალი რადიკალები, ჰორმეზისი, წყალბადის ზეჟანგი, ქცევა. ადამიანსა და ბუნებას შორის ევოლუციის პროცესში ჩამოყალიბებული ურთიერთობების დარღვევა, როგორც წესი, იწვევს სტრესული სიტუაციების განვითარებას. მათ დაგროვებას და ფაქტიურად, ცხოვრების განუყოფელ კომპონენტად ჩამოყალიბებას საბოლოო ჯამში მივყავართ ორგანიზმში სერიოზულ ფუნქციურ დარღვევებამდე. ნივთიერებათა და ენერგიის ცვლის დარღვევას, აქტიური დამაზიანებელი აგენტების ე.წ. „თავისუფალი რადიკალების“ დაგროვებას, რაც იწვევს დაავადებების და ფსიქო-ემოციური დისკომფორტის განვითარებას, ეწოდა „ოქსიდაციური სტრესი“. ეს არის "მდგომარეობა, როდესაც ოქსიდაციური პროცესები ორგანიზმში აღემატება ანტიოქსიდაციური სისტემების შესაძლებლობებს და მათ შორის ირღვევა ბალანსი" (20,18). დადგენილია, რომ პროცესების ასეთი განვითარების ძირითადი მიზეზი ორგანიზმში არის სწორედ ე.წ. „თავისუფალი რადიკალები“, რომლებიც აჩქარებენ ორგანიზმის უჯრედების დეფორმაციას და დაზიანებას. თავისუფალი რადიკალები, არიან მოლეკულები, ან ცალკეული ატომები, რომელთაც გარე ორბიტაზე აქვთ გაუწყვილებელი სავალენტო ელექტრონები, რომლებიც მაღალი რეაქტიულობით ხასიათდებიან და აზიანებენ უჯრედის ცილებს, ნუკლეინის მჟავებს, მემბრანულ ლიპიდებს (1,4,6, 11,15). თავისუფალი რადიკალი წარმოიქმნება იმ მომენტში, როცა მეტაბოლიზმის პროცესში ჩართული ჟანგბადი კარგავს ელექტრონს. ცდილობს რა შეივსოს ეს დანაკლისი, თავისუფალი რადიკალი ართმევს ელექტრონს სხვა მოლეკულას (მაგ. უჯრედის მემბანის ლიპიდებს). თვითონ აღდგება და ამ მოლეკულას კი გარდაქმნის ახალ თავისუფალ რადიკალად. ეს ჯაჭვური რეაქცია არღვევს უჯრედის მთლიანობას და გზას უხსნის მთელ რიგ დაავადებებს (1,22). ნებისმიერი სტრესული სიტუაცია შესაძლოა გახდეს ორგანიზმში მნიშვნელოვანი ფუნქციური დარღვევების საფუძველი, ირღვევა ნივთიერებათა ცვლა, ხდება თავისუფალი რადიკალების ინტენსიური წარმოქმნა, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს მრავალი სახის პათოლოგიური პროცესის განვითარება (1,3,5,6,9.10,16). ამ პროცესის ყველა შესაძლო გამშვები მექანიზმი ბოლომდე შესწავლილი არ არის, ადრე თავისუფალ რადიკალებს განიხილავდნენ, როგორც ზიანის მომტან ფაქტორს, მაგრამ ამჟამად უკვე დაგროვილი ინფორმაციების საფუძველზე, შეიცვალა შეხედულება ოქსიდაციური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 99 სტრესის ეფექტებზე (1,18). ორგანიზმის ინფიცირების პირობებში განვითარებული იმუნური პასუხი წარმოადგენს ფაგოციტებიდან უძლიერესი ოქსიდანტის წყალბადის ზეჟანგის „გამოტყორცნას“. ცნობილია აგრეთვე, რომ ოქსიდაციური სტრესისადმი რეზისტენტობის მატება ასოცირდება სიცოცხლის ხანგრძლივობასთან. ფაქტიურად აქ ადგილი აქვს ისეთ მოვლენას, როგორიცაა „ჰორმეზისი“ (1,17,18). ბიომედიცინის თვალსაზრისით ჰორმეზისით აღწერენ ისეთ მოვლენას, როდესაც დაბალი დოზის ტოქსინების, ან სხვა სტრესოგენული ფაქტორების საპასუხოდ ორგანიზმში ვითარდება ბიოლოგიურად დადებითი რეაქცია. იგულისხმება ადაპტური სტრეს-რეაქცია, რომელიც უზრუნველყოფს უჯრედების მდგრადობას ამ რეაქციის მასტიმულირებელი აგენტის უფრო ძლიერი (დამღუპველი) დოზებისადმი. შფოთვა ნებისმიერი ჯამრთელი ადამიანისა და ძუძუმწოვარი ცხოველისათვის დამახასიათებელი ემოციური მდგომარეობაა, რომელსაც გარეგანი გამოხატულება ხშირად არ გააჩნია, მაგრამ მისი განცდა არსებითად, საფრთხის, მარცხის ან უსიამოვნების მოლოდინში გამოიხატება. შფოთვა სრულიად ნორმალური ემოციური მდგომარეობაა, რომელიც ნორმის ფარგლებში, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია (2,5). შფოთვის განცდა (ემოცია) უზრუნველყოფს ცხოველის მზადყოფნას სიცოცხლისათვის სახიფათო მოვლენისადმი. შფოთვა უნივერსალური “უარყოფითი” ემოციაა, იგი გარკვეულწილად გამოღვიძების რეაქციის (arousal reaction) ნაირსახეობა და სავარაუდოდ, ამ ორი მდგომარეობის საწყისი ერთი და იგივეამეზენცეფალური ბადებრივი ფორმაცია (არასპეციფიკური გამააქტიურებელი სისტემა), ხოლო საბოლოო სამიზნეები ახალი ქერქი და ლიმბური სისტემაა (ჰიპოთალამუსის ჩათვლით). შფოთვითი დარღვევების თანამედროვე კლასიფიკაცია საკმაოდ რთულია და ზოგჯერ, წინააღმდეგობრივი. დღეისათვის შეიძლება ჩავთვალოთ, რომ ამერიკის შეერთებული შტატების ფსიქიატრიული ასოციაციის მიერ მოწოდებული სადიაგნოზო კლასიფიკაცია საკმაოდ ამომწურავია. (2). კვლევის მიზანს წამოადგენდა ვირთაგვებზე ექსპერიმენტში შეგვესწავლა წყალბადის ზეჟანგით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის დოზა-ეფექტით აღმოცენებული ჰორმეზული მოვლენის გავლენა შფოთვის ფსიქო-ემოციურ მდგომარეობაზე. ამ საკითხის შერჩევა ეფუძნებოდა იმ მოსაზრებას, რომ წყალბადის ზეჟანგს, სხვადასხვა პათოლოგიური პროცესის დროს, ორგანიზმი იყენებს დაცვითი რეაქციების მიზნით (1) მიღებული შედეგები შესაძლებლობას მოგვცემდა გამოვლენილიყო თავის ტვინის ფუნქციების შესაძლო დარღვევები ოქსიდაციური სტრესის პირობებში და მასთან კავშირში განგვესაზღვრა შფოთვითი ქცევის დარღვევების ფიზიოლოგიური მექანიზმები. კვლევის მიზნიდან გამომდინარე დავსახეთ ამოცანა წყალბადის ზეჟანგის განსხვავებული დოზა ფაქტორით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესისა და ამ გზით სტიმულირებული ე.წ. „ჰორმეზული ფენომენის“ შესაძლო როლის შესწავლა შფოთვთის ფსიქო-ემოციურ მდგომარეობაზე, რაც შეეხება წყალბადის ზეჟანგს, მისი დასაშვები კონცენტრაცია სასმელ წყალში არ უნდა აღემატებოდეს 0.1%-ს და მიღების ხანგრძლივობა კი 1 თვეს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 100 ნაშრომის შესასრულებლად გამოყენებული იყო აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის ბიოლოგიის დეპარტამენტის ფიზიოლოგიის სასწავლო-ექსპერიმენტული ლაბორატორიის მატერიალური და ტექნიკური ბაზა და ცხოველთა ვივარიუმი. კვლევის მასალა და მეთოდები.ექსპერიმენტი ტარდებოდა თეთრ მამრ ვირთაგვებზე, რომლებიც დაყოფილი იყო საკონტოლო და საექსპერიმენტო ჯგუფებად. (თიოეულ ჯგუფში ცხოველთა რაოდენობა n=5), რომელთა წონა იყო 180 – 200 გრამი. წყალბადის ზეჟანგით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის ექსპერიმენტული მოდელის სახით ჩვენ გამოვიყენეთ მისი 0.1 % და 0.2% -იანი წყალხსნარის ცხოველებისათვის პერორალური მიცემა სასმელი წყლის მაგივრად, განსხვავებული ხანგრძლივობით (10 და 25დღე). ამ მიზნით შექმნილი იყო ცხოველთა 5 ჯგუფი. წყალბადის ზეჟანგი ცხოველებს ეძლეოდათ ორი განსხვავებული დოზით და ორი განსხვავებული ხანგრძლივობით. ასეთ ხსნარებს პერორალურად იღებდა ცხოველების ოთხი საექსპერიმენტო ჯგუფი: ii-ჯგუფი0.1% ხსნარს 10 დღე, iii ჯგუფი 0.2% ხსნარს 10 დღე, ivჯგუფი0.1% ხსნარს იღებდა 25 დღის განმავლობაში, vჯგუფი 0.2% წყალხსნარს 25 დღე. წყალბადის ზეჟანგის დადგენილი კონცენტრაციის ხსნარების მიცემა ხდებოდა ქცევითი ცდების დაწყებამდე და განაგრძობდა მიღებას ცდების დასრულებამდე. საკონტროლო იყო iჯგუფი, მათ ეძლეოდათ მხოლოდ სასმელი წყალი. სურათი 1. ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი შფოთვის ფსიქო-ემოციური თანდაყოლილი ქცევის შესწავლა განხორციელდა ამაღლებულ ჯვრისმაგვარ ლაბირინთში (სურ.1) (7,8,14), რომლის იატაკი და კედლები დამზადებული იყო ხის მასალისაგან. ლაბირინთის მკლავების სიგანე 12.5 სმ., სიგრძე 46 სმ., დახურული მკლავის კედლის სიმაღლე) 40 სმ., ლაბირინთის სიმაღლე საექსპერიმენტო ოთახის იატაკიდან 0.7 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 101 მეტრი. ცხოველი თავსდებოდა ლაბირინთის ცენტრში და ეძლეოდა თავისუფლად გადაადგილების საშუალება 15 წუთის განმავლობაში. აღირიცხებოდა ღია და დახურულ მკლავებში შესვლათა რაოდენობა და თითოეულ მათგანში ჯამურად დაყოვნების ხანგრძლივობა, აღრიცხვა ხდებოდა ვიდეო კამერით. ყველა ჯგუფის ცხოველთა ქცევას ვაკვირდებოდით მაქსიმალურად მსგავს პირობებში, დღის პირველ ნახევარში. ტესტირება ხდებოდა ერთჯერადად, რაც გამორიცხავდა ცხოველის მიჩვევას ცდის პირობებისადმი. სტატისტიკური ანალიზი. მიღებული შედეგების ანალიზი (ცხოველთა ჯგუფებში დადგენილ მაჩვენებელთა საშუალო სიდიდეების და ჯგუფებს შორის გამოვლენილი სხვაობების სტატისტიკური სარწმუნობა) ცდებში ფასდებოდა სტიუდენტის t-კრიტერიუმის გამოყენებით (19). წყალბადის ზეჟანგის (h2o2) ძირითად წყაროს წარმოადგენს სუპეროქსიდ დისმუტაზა, რომელიც აკატალიზებს სუპეროქსიდ-ანიონ-რადიკალის გარდაქმნას წყალბადის ზეჟანგად და რომ ის წარმოადგენს უჯრედშიგა მესენჯერს. უნდა აღინიშნოს, რომ წყალბადის ზეჟანგი რკინის და სპილენძის იონების არსებობისას იშლება და წარმოშობს საკმაოდ აქტიურ და საშიშ ჰიდროქსილის რადიკალს. ამის შედეგად ორგანიზმში შესაძლოა განვითარდეს ოქსიდაციური სტრესი თავისი დადებითი თუ უარყოფითი შედეგებით. ზემოთქმულთან დაკავშირებით აუცილებლად მიგვაჩნდა გამოგვეკვლია ორგანიზმში პერორალური გზით წყალბადის ზეჟანგის მითითებული დოზების ქრონიკულად შეყვანით განვითარებული ოქსიდაციური სტრესისა და ე.წ. „ჰორმეზული ფენომენის“ გავლენა ცხოველთა შფოთვით ქცევაზე, რაც ჯერ აქამდე შესწავლილი არ არის. მიღებული შედეგები და მაი განხილვა. დიაგრამებზე წარმოდგენილია ის ძირითადი შედეგები, რომლებიც მიღებულია საკონტროლო და ექსპერიმენტული ჯგუფების ცხოველთა ლაბირინთში ქცევაზე დაკვირვებით. ნათლად ჩანს წყალბადის ზეჟანგის წყალხსნარის განსხვავებული დოზებით და განსხვავებული ხანგრძლივობით მიცმისას გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის ჰორმეზული ეფექტის ქცევითი გამოვლენა, კერძოდ, ჯვარედინი ლაბირინთის მკლავებში საექსპერიმენტო ცხოველების შესვლათა რაოდენობა და მათ მიერ ლაბირინთის დახურულ მკლავებში გატარებული დროის საერთო ხანგრძლივობა იმდენად შეცვალა, რომ მან მნიშვნელოვნად იმოქმედა შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობაზე. № 1 დიაგრამაზე წარმოდგენილია ძირითადი შედეგები, მიღებული საკონტროლო (i-ჯგ.) და ექსპერიმენტული ii და iii ჯგუფის ცხოველების ლაბირინთში ქცევაზე დაკვირვებით, როცა ამ უკანასკნელთ 10 დღის განმავლობაში სასმელი წყლის მაგივრად პერორალურად ეძლეოდათ წყალბადის ზეჟანგის (h2o2) განსხვავებული დოზების წყალხსნარები კერძოდ, მეორე ჯგუფს 0.1% -იანი წყალხსნარი და მესამე ჯგუფს 0.2% წყალხსნარი. დიაგრამაზე ნათლად ჩანს წყალბადის ზეჟანგის 0.1% წყახსნარის 10 დღიანი მიღება (ცხოველთა ii-ჯგუფი ), მათი ქცევითი აქტივობიდან გამომდინარე, არ აღმოჩნდა საკმარისი ჰორმეზული მოვლენის სრულყოფილი სახით მისაღებად. ხოლო წყალბადის ზეჟანგის 0.2% წყახსნარის 10 დღიანი მიღებით (ცხოველთა iiiჯგუფი) გამოწვეულმა ოქსიდაციურმა სტრესმა ნაწილობრივ გაზარდა საექსპერიმენტო ცხოველთა ლოკომოტორული აქტივობა, ჯვარედინი ლაბირინთის მკლავებში შესვლათა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 102 რაოდენობა და საკონტროლო ჯგუფის ცხოველებთან შედარებით, ლაბირინთის დახურულ მკლავებში გატარებული დროის ხანგრძლივობა, რაც მაჩვენებელია შფოთვის ფსიქოემოციური მდგომარეობის ნაწილობრივ გაუმჯობესების. აღნიშნული ფაქტი შეიძლება ჩაითვალოს ჰორმეზული ეფექტის ქცევით გამოვლინებად, ვინაიდან წყალბადის ზეჟანგს ახასიათებს ორგანიზმში აკუმულაციის თვისება, რასაც შეიძლება პირდაპირი კავშირი ჰქონდეს ამ ჯგუფის ცხოველთა ქცევასთან. ცხოველთა მე-4 ჯგუფში, რომლებიც სასმელი წყლის მაგივრად იღებდნენ წყალბადის ზეჟანგის 0.1%-იან წაყალხსნარს 25 დღის განმავლობაში, გაიზარდა ჯვარედინი ლაბირინთის როგორც ღია ისე დახურულ მკლავებში შესვლათა რაოდენობა და ცხოველთა ლოკომოტორული აქტივობა, მნიშვნელოვნად მოიმატა დახურულ მკლავში გატარებული დროის საერთო ხანგრძლივობამ (დიადრამა-2). რაც მაჩვენებელია შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის საგრძნობლად ანუ ნორმის ფარგლებში მაქსიმალურად გაუმჯობესების. აღნიშნული ფაქტი უნდა ჩაითვალოს წყალბადის ზეჟანგის 0.1%-იანი წაყალხსნარით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის ჰორმეზული ეფექტის ქცევით გამოვლინებად, ცხოველთა მე-5 ჯგუფში, რომლებიც იღებდნენ წყალბადის ზეჟანგის 0.2%-იან წაყალხსნარს 25 დღის განმავლობაში, ძალზედ გაზრდილია ჯვარედინი ლაბირინთის დახურულ მკლავში შესვლათა რაოდენობა და იქ გატარებული დროის საერთო ხანგრძივობა, (დიაგრამა-2), ასევე აღინიშნება ლაბირინთში ცხოველთა ლოკომოტორული აქტივობის მკვეთრი შენელება და ისინი ძნელად ემორჩილებოდნენ ექსპერიმენტატორს დახურული სივრციდან მათი გამოყვანის მცდელობისას. აღნიშნული მდგომარეობა მაჩვენებელია შფოთვის ფსიქოემოციური მდგომარეობის მეტად გაძლიერების. ამ ჯგუფის ექსპერიმენტში მიღებულ შედეგებს თუ შევადარებთ მე-3 ჯგუფის ცხოველთა ექსპერიმენტის შედეგებთან, გაორმაგებული სტრესოგენური ფაქტორის (h2o2 0.2% ხსნარი) 25 დღემდე გახანგრძლივება გახდა მიზეზი ქცევის ჰორმეზული ეფექტის რღვევისა და აგრესიული ქცევის გამოვლენის. ცხრილი 1 ცხოველთა ჯგუფები დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავზე დრო ლაბირინთის ღია მკლავზე i ჯგ. საკონტროლო 8 7 ii ჯგ. 0.1% იან h2o2 8.5 6.5 iii ჯგ. 0.2% იან h2o2 10 5 წყალბადის ზეჟანგის 0,1% და 0,2% წყალხსნარის მიღება ქრონიკულად 10 დღე დიაგრამა 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 103 წყალბდის ზეჟანგის 0,1% და 0,2% წყალხსნარის მიღება ქრონიკულად 10 დღე. ცხრილი 2 ცხოველთა ჯგუფები დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავზე დრო ლაბირინთის ღია მკლავზე i ჯგ. საკონტროლო 8 7 iv0.1% იან h2o2 9.5 5,5 v0.2% იან h2o2 13 2 წყალბადის ზეჟანგის 0,1 % და 0.2% წყალხსნარის მიღება ქრონიკულად 25 დღე დიაგრამა 2 წყალბადის ზეჟანგის 0,1 % და 0.2% წყალხსნარის მიღება ქრონიკულად 25 დღე მონაცემების შეჯამება და დასკვნები 0 2 4 6 8 10 12 საკონტროლო (i ჯგუფი) 0.1% იანი (ii ჯგუფი) 0.2%იანი (iii ჯგუფი) შ ფ ო თ ვი ს ს ი დ ი დ ე 0 2 4 6 8 10 12 14 საკონტროლო (i ჯგუფი) 0.1% იანი (iv ჯგუფი) 0.2%იანი (v ჯგუფი) შ ფ ო თ ვი ს ს ი დ ი დ ე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 104 მიღებული ექსპერიმენტული მონაცემების ანალიზი გვიჩვენებს: წყალბადის ზეჟანგით ინდუცირებული ოქსიდაციური სტრესი, როდესაც მისი კონცენტრაცია სასმელ წყალში არ აღემატება 0.1%-ს და მიღების ხანგრძლივობა 10 დღეს (ii ჯგუფი ) ჯერ კიდევ ვერ იწვევს საექსპერიმენტო ცხოველების ლოკომოტორული აქტივობის სტიმულირებას და შესაბამისად საკონტროლო ჯგუთან შედარებით არ ხდება შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის ცვლილება. წყალბადის ზეჟანგით ინდუცირებული ოქსიდაციური სტრესი, როდესაც მისი კონცენტრაცია სასმელ წყალში არ აღემატება 0.1% და მისი მიღების ხანგრძლივობა კი 25 დღეს (iv-ჯგუფი), იწვევს ცხოველების ლოკომოტორული აქტივობის სტიმულირებას და შესაბამისად შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის ნორმის ფარგლებში მაქსიმალურ გაუმჯობესებას. აღნიშნული ფაქტი დაკავშირებული უნდა იყოს ოქსიდაციური სტრესით გამოწვეული ჰორმეზისის ფენომენის აღმოცენებასთან, რამაც განაპირობა შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაუმჯობესება და მისი სტაბილურად შენარჩუნება. iii-ჯგუფის ცხოველების მიმართ წყალბადის ზეჟანგის კონცენტრაციის გაორმაგებამ სასმელ წყალში (h2o2 0.2% წყალხსნარი), რომლის მიღების ხანგრძლივობა იყო 10 დღე, საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით, სტატისტიკურად გამოიწვია ლოკომოტოპული აქტივობის ნაწილობრივი შემცირება და შესაბამისად შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის ნორმის ფარგლბში გაუმჯობესება. ცხოველთა ამ ჯგუფში მიღეული შედეგი გვიჩვენებს, რომ სასმელ წყალში წყალბადის ზეჟანგის კონცენტრაციის გაორმაგებული დოზა, რომელსაც ახასიათებს ორგანიზმში აკუმულაციის უნარი, გახდა მიზეზი ოქსიდაციური სტრესის აღძვრის, რამაც თავის მხრივ განაპირობა ჰორმეზისის ფენომენის გამოვლენა და შესაბამისად შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაუმჯობესება. როგორც მოსალოდნელი იყო, წყალბადის ზეჟანგის კონცენტრაციის გაორმაგებამ სასმელ წყალში h2o2 0.2% ხსნარი და მისი მიღების 25 დღიანმა ხანგრძლივობამ გამოიწვია ჰორმეზისის ფენომენის ქცევითი გამოვლენის სრული დარღვევა, ლოკომოციის შემცირება და შესაბამისად შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაძლიერება. ამრიგად, მიუხედავად იმისა, რომ ოქსიდაციური სტრესი ჩართულია მრავალი პათოლოგიური პროცესის განვითარებაში, აღმოჩნდა, რომ მას შეუძლია შეასრულოს დადებითი როლი ნეიროპლასტიურობის, ფსიქო-ფიზიოლოგიური ადაპტაციის რეგულირებაშიც. ჩვენი შედეგების ანალიზი საშუალებას გვაძლევს აღვნიშნოთ, რომ ექსპერიმენტში მცირე დოზიანი სტრესოგენური ფაქტორის (წყალბადის ზეჟანგის h2o2 0.1%) ქრონიკული მოქმედების პირობებში ადგილი აქვს შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაუმჯობესებას და მის სტაბილურ შენარჩუნებას ნორმის მაქსიმალურ ფარგლებში, გამოწვეულია ჰორმეზისის მოვლენის ქცევითი გამოვლინებით. სტრესოგენული ფაქტორის „დოზის“ მატებამ ანუ გაორმაგებამ (წყალბადის ზეჟანგის 0.2% წყალხსნარის ქრონიკული მიცემა) გამოიწვია ჰორმეზისის ფენომენის დათრგუნვა. ამით კიდევ ერთხელ დასტურდება ჰორმეზისის ფენომენის ძირითადი არსი, რომ სტრესოგენული ფაქტორის დაბალი დოზების დადებითი და მაღალი დოზების უარყოფითი ეფექტი შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 105 ჩვენი მიერ მიღებული შედეგები და ლიტერატურაში გამოქვეყნებული ექსპერიმენტული მონაცემები საშუალებას იძლევა გავაკეთოთ შემდეგი დასკვნა: 1.წყალბადის ზეჟანგის დაბალ დოზიანი (0.1% h2o2) ქრონიკული ზემოქმედებით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის საპასუხოდ ადგილი აქვს ქცევითი აქტივობის ზრდასა და შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის სტაბილურად გაუმჯობესებას; 2. .წყალბადის ზეჟანგის დაბალ დოზიანი (0.1% h2o2) ქრონიკული ზემოქმედებით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის და მისი დოზა-ეფექტით აღმოცენებული ე.წ. ჰორმეზული მოვლენა გახდა საფუძველი სტრეს-ფაქტორის დათრგუნვა/ადაპტაციის და შედეგად შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაუმჯობესების; 3. წყალბადის ზეჟანგის მაღალ დოზიანი (0.2% h2o2 წყალხსნარი) ქრონიკული ზემოქმედებით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის საპასუხოდ ადგილი აქვს ჰორმეზული ეფექტის დარღვევას, რაც გამოიხატება ქცევითი აქტივობის დაქვეითებასა და შესაბამისად შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაძლიერებაში. ლიტერატურა: 1. საღინაძე ნ; საკანდელიძე რ.; მითაგვარია ნ. ოქსიდაციური სტრესის დადებითი და უარყოფითი ეფექტები, ანუ თავისუფალი რადიკალების მოქმედების დუალური როლი (მოკლე მიმოხილვა). საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაცნე, ბიომედიცინის სერია № 5-6, ტ.42, თბილისი,2016, 261-269; 2. ა. შალამბერიძე. რ. საკანდელიძე, ა.ქორელი. ცენტრალური მუსკარინული აგონისტისა და ანტაგონისტის გავლენა ვირთაგვების ქცევაზე ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაცნე, ბიომედიცინის სერია a, № 5-6, ტ.29, თბილისი,2003, 755-760; 3. abe m.k., chao t.s., solway j. et al. hydrogen peroxide stimulates mitogen-activated protein kinase in bovine tracheal myocytes: implications for human airway disease. am j respir cell mol biol 1994; 11: 577-585. 4. allen r.g, tresini m. oxidative stress and gene regulation. free rad biol med 2000; 28: 463499. 5. beck a.t. – cognitive therapy and the emotional disorders. new york: meridian, 1976. 6. berlett b.s., stadtman e.r. protein oxidation in aging, desease, and oxidative stress. j biol chem 1997; 272: 20313-20316. 7. cruz a.p.m; frei f; graeff f.g. – ethopharmacological analysis of rat behavior on the elevated plus-maze. pharmacol. biochem. behav; 1994, 49, 171-176. 8. griebel g; rodgers r.j; perrault g; sanger d.j. – risk assessment behavior. evalution of utility in the study of 5-ht-related drugs in the rat elevated plus-maze test. pharmacol. biochem. behav; 1997, 57, 817-827. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 106 9. hoidal j.r. reactive oxygen species and cell signaling. am j respir cell mol biol 2001; 25: 661663. 10. jeong y.h, park c.h., yoo j. et al. chronic stress accelerates learning and memory impaiments and increases amyloid deposition in app-ct100 transgenic mice, an alzheimer’s disease model. the faseb journal, 20 (2006) 729-731. 11. kunsch c., medford r.m. oxidative stress as a regulator of gene expression in the vasculature. circ res 1999; 85: 753-766. 12. lane r.d; nadel l. – cognitive neuroscience of emotion. new york: oxford university press, 2000. 13. nielsen f., mikkelsen b.b., nielsen j.b. et al. plasma malondialdehyde as biomarker for oxidative stress: reference interval and effects of life-style factors. clin chem 1997; 43: 12091214. 14. pello s. chopin p; file s.e; briley – validation of open: closed arm entries in an alavated plusmaze as a measure of anxiety in the rat. j. neurosci. methods, 1985, 14, 149-167. 15. practico d., barry o.p., lawson j.a. et al. ipf2α-i: an index of lipid peroxidation in humans. proc natl acad sci usa 1998; 95: 3449-3454. yoshikawa t., naito y. what is oxidative stress? jmaj, 45 (2002) 271-276. 16. reiter r.j. melatonin: lowering the high price of free radicals. news physiol sci 2000; 15: 246-250. 17. ristow m, schmeisser s. extending life span by increasing oxidative stress. free radic biol med. 51 (2011) 327-336 0 18. sakandelidze r.; saginadze n., mitagvaria n. поведенческие эффекты оксидативного стресса. georgian medical news; №3 (240) march 2015; p. 78-82; 19. townend j. – practical statistics for environmental and biological scientists. chichester, england: john willy and sond, 2003. 20. yoshikawa t., naito y. what is oxidative stress? jmaj, 45 (2002), 271-276. 21. розанцев э.г., шолле в д. органическая химия свободных радикалов. м., 1979 22. эммануэль н.м. цепные реакции окисления углеводородов в жидкой фазе. м, 1965. a study of anxiety-related behavior under conditions of oxidative stress caused by hydrogen peroxide izolda lomsianidze; reniko sakandelidze; erekle julakidze; khatuna rusadze; akaki tsereteli state university a b s t r a c t . any stressful situation in the body can become the cause of intense formation of free radicals. free radicals are molecules or individual atoms that have unpaired valence electrons in their outer orbit, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?term=ristow%20m%5bauthor%5d&cauthor=true&cauthor_uid=21619928 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?term=schmeisser%20s%5bauthor%5d&cauthor=true&cauthor_uid=21619928 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21619928 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 107 which are characterized by high reactivity and damage cell proteins, nucleic acids, membrane lipids, and can lead to the development of many types of pathological processes. all possible triggering mechanisms of this process have not been fully explored. it is known that under certain conditions, in response to stressogenic factors, a biologically positive reaction _ adaptive stress response develops in the body which ensures the resistance of cells to stronger (lethal) doses of the stimulating agent of this reaction. the aim of the study was to explore the influence of the hormetic phenomenon on the psycho-emotional state of anxiety which arose from the dose-response of the oxidative stress caused by hydrogen peroxide in an experiment on rats. the experiment was conducted on white male lab rats. as an experimental model of oxidative stress caused by hydrogen peroxide, we used its 0.1% and 0.2% aqueous solutions and administered them orally to animals for different durations (10 and 25 days). the psycho-emotional state of anxiety was assayed by means of the elevated plus maze. the analysis of the obtained results was conducted using the student's t-criterion. the analysis of our results allows us to note that in the experiment under the conditions of chronic action of a low dose of stressogenic factor (hydrogen peroxide h2o2 0.1%), an improvement in the psycho-emotional state of anxiety and its stable maintenance within the maximum limits of the norm can be observed, which must be caused by the influence of the hormetic response. a further increase (doubling of the "dose") of the stressogenic factor (chronic administration of 0.2% aqueous solution of hydrogen peroxide) resulted in suppression of the hormesis. it was found that in this experimental model, oxidative stress can play a positive role in the regulation of neuroplasticity and psychophysiological adaptation. key words: anxiety, oxidative stress, free radicals, hormesis, hydrogen peroxide, behavior georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 43 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.05 შეციებული ქათმის ხორცის კონსერვაციის მეთოდების შერჩევა მიკრობიოტას შემცირების და ორგანოლეპტიკური თვისებების ფონზე მამულაძე თეონა1, სიხარულიძე ციცინო2. გაგელიძე ნინო3 1დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 2,,შპს ჩირინა’’ ვეტერინალურ-სადიაგნოსტიკო ლაბორატორია ’’სანა’’ 3ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი შეფუთვა არის უახლესი ინოვაცია, რომელიც განიხილება როგორც, მალეფუჭებადი პროდუქტების კონსერვაციის ტექნიკა, მათ შორის ფრინველის ხორცის შენახვის ვადის გაუმჯობესება. აღნიშნული კვლევის ფარგლებში შესწავლილია შესაფუთი ფირების (mlx 60/200 და mlx 60/250), მოდიფიცირებული ატმოსფეროს გაზის შემადგენლობის (map) და ვაკუუმ (vp) შეფუთვის გავლენა, ნედლი ქათმის ხორცის მიკრობიოტას რაოდენობრივ ცვლილებაზე და სენსორულ პარამეტრებზე (ფერი, სუნი, კონსისტენცია და გარეგანი ფორმების მაჩვენებლები.). მოდიფიცირებული ატმოსფეროს გაზის შესაქმნელად map-ში გამოყენებული იყო სამი ყველაზე გავრცელებული გაზი: ნახშირორჟანგი, ჟანგბადი და აზოტი. ნიმუშებად აღებული იყო ნედლი ქათმის ბარკალი და მკერდის ხორცი. ცდის ხანგრძლიობა 11 დღე. დადგინდა, რომ არსებული ცდებიდან გამომდინარე საუკეთესო შედეგი აჩვენა მოდიფიცირებული ატმოსფეროს 70% o2 : 30% co2 შემადგენლობამ და შეფუთვამ ფირი mlx 60/250. მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმები (კწე/გ) ბარკლის ხორცში შემცირდა 73%-ით, ხოლო ფილეში 55%-ით საკონტროლო ნიმუშთან შედარებით. ასეთმა შეფუთვამ შეუნარჩუნა ხორცს ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლები ფერი და სიმკვრივე, არ აღინიშნა სუნი და ლორწო. ვაკუუმში შეფუთულ ხორცს ჰქონდა სითხის ყველაზე მაღალი დანაკარგი და ყველაზე დაბალი სენსორული პარამეტრები. საკვანძო სიტყვები: მოდიფიცირებული ატმოსფეროს გაზის შემადგენლობა (map), კონსერვაცია, ქათმის ხორცი, მიკროორგანიზმები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 44 შესავალი ქათმის ხორცი წარმოადგენს მაღალი ხარისხის ცილების, ცხიმების უჯერი და ნაჯერი ცხიმოვანი მჟავების ერთობლიობას, რომლებიც აუცილებელია სხეულის სათანადო ფუნქციონირებისთვის, ამიტომ, ქათმის ხორცი რეკომენდებულია ადამიანების ყველა ასაკობრივი ჯგუფისთვის. ქათმის ხორცის წარმოება და მოხმარება იზრდება მთელ მსოფლიოში 2017 წელს ევროკავშირში მოიხმარეს 11,2 მილიარდ ტონაზე მეტი ქათმის ხორცი [1]. დღესდღეობით ნედლი ქათმის პროდუქციაზე მოხმარება ძალიან დიდია, ხოლო რაც შეეხება ისეთი შესაფუთი მასალის გამოყენებას რომელიც უზრუნველყოფს პირველადი სახის შენარჩუნებას უფრო ხანგრძლივი დროით, რა თქმა უნდა ძალიან მნიშვნელოვანია [2,3]. ცივად შენახული ფრინველის ხორცის შენახვის ხანმოკლე ვადა განპირობებულია მისი შემადგენლობით, რომლებიც განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ჟანგვის პროცესების მიმართ, ასევე სპეციპიკური მიკროორგანიზმების [4] არსებობით, რომლებიც თავისუფლად შეიძლება გამრავლდნენ ტიპიური ცივი შენახვის პირობებში (4°c). ძირითადად გამოყენებული მეთოდები მოიცავს შეფუთვის გამოყენებას, რომელიც ახანგრძლივებს ხორცის შენახვის ვადას, როგორიცაა map(შეფუთვა შეცვლილ ატმოსფეროში) და vp (ვაკუუმ შეფუთვა) [5]. მოდიფიცირებული ატმოსფეროს გაზის შესაქმნელად map-ში გამოყენებულია სამი ყველაზე გავრცელებული გაზი: ნახშირორჟანგი, ჟანგბადი და აზოტი, სხვადასხვა თანაფარდობით. შეფუთვა არის უახლესი ინოვაცია, რომელიც განიხილება როგორც, მალფუჭებადი პროდუქტების კონსერვაციის ტექნიკა, მათ შორის ფრინველის ხორცის შენახვის ვადის გასაუმჯობესებლად. ნახშირორჟანგი ჩვეულებრივ შედის როგორც ანტიმიკრობული აგენტი. ხშირად ვარაუდობენ, რომ მინიმუმ 20% co2-ს აქვს აღნიშნული ეფექტი. ნახშირორჟანგი ხშირად გამოიყენება აზოტთან ერთად ანაერობული გარემოს შესაქმნელად აერობული მიკროორგანიზმების ინჰიბირების მიზნით. 2. მეთოდები ნიმუშების აღება ხდებოდა ბროილერის ხორცის გადამამუშავებელ საწარმოში 10° c-ზე, ხოლო უშუალოდ ხორცში აღინიშნებოდა 4,5° c. ცდის ხანგრძლიობა 11 დღე (ნიმუშის აღება ხდებოდა პირველ, მე-3, მე-5, მე-7, მე-9 და მე-11 დღეს). ნიმუშები ინახებოდა 0°c-დან 4°c -მდე, ფრინველის ასაკი 37-დან 45-დღემდე. კვლევისთვის გამოყენებული იყო ნედლი ქათმის ნაწილები ფილე (წონა 380გ) და ბარკალი (წონა 350გ), ანალიზი ტარდება სამჯერადი განმეორებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 45 თითოეული ვარიანტიდან სტერილური ლანცეტით აღებული იყო 15 გ ნიმუში, რომელიც დაქუცმაცდა და მოთავსდა ერთჯერად სტერილურ ჭიქაში , რომელშიც ჩასხმული იყო 125 მლ ბუფერ-პეპტონიანი ბულიონი. ნახევარი საათის დაყოვნების შემდეგ გაკეთდა განზავებები 9-9 მლ ბუფერ-პეპტონიან ბულიონში. შემდეგ შესაბამისი განზავებებიდან 1 მლ ისხმებოდა 2 პარალელურ პეტრის ფინჯანზე, ხუთ განზავებაში 1გ, 0,1გ, 0,001გ, 0,0001გ, 0,00001გ, შემდეგ გამოითვალა საშუალო არითმეტიკული. განმეორდა ერთი და იგივე ნიმუში 3-3 ჯერ, გამოითვალა ამ სამი მონაცემის საშუალო არითმეტიკული. პეტრის ფინჯანს ემატებოდა 45° c მდე შეგრილებული pca საკვები არე და ჯამის წრიული მოძრაობით ერეოდა ნიმუშს. გამყარების შემდეგ პეტრის ჯამები იდგმებოდა თერმოსტატში 30° c-ზე 3 დღის განმავლობაში. გამოღების შემდეგ თოთოეულ პეტრის ჯამზე ითვლებოდა კოლონიის წარმომქმნელი ერთეულის რაოდენობა [6]. ნიმუშებში განისაზღვრებოდა მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმები ზღვრული განზავების მეთოდით. პროდუქტის შენახვის ვადა შეიძლება გაგრძელდეს არასასურველი მიკროფლორის ზრდის დათრგუნვით. ამის მიღწევა შესაძლებელია შეფუთული ხორცის მიკროგარემოს მანიპულირებით[7]. ამისათვის მოდიფიცირებული ატმოსფეროს გაზის შესაქმნელად (map) გამოყენებული იყო სამი ყველაზე გავრცელებული გაზი: ნახშირორჟანგი, ჟანგბადი და აზოტი, სხვადასხვა შეფარდებით (70% o2 და 30% co2 და 70% n2 და 30% co2). ასევე შეფუთვა ვაკუუმით. ასევე შეირჩა შესაფუთი ფირები mlx 60/250 და mlx 60/200 (სურ.1). სურ.1 mlx 60/250 mlx 60/200 ხორცის შეფუთვის თანამედროვე ტექნიკა მიზნად ისახავდა პროდუქტის მიკრობული და სენსორული ხარისხის შენარჩუნებას. მოხდა ფრინველის ნიმუშების სენსორული ანალიზები ფერის, სუნის, ტექსტურის, წვეთოვანი დანაკარგისა და ზოგადი გარეგნობის გასაანალიზებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 46 ანალიზისთვის გამოვიყენეთ შემდეგი ვარიანტები: 1. საკონტროლო ვარიანტი ნედლი ქათმის ფილე (მოთავსებული ერთჯერად სტერილურ პარკში); 2. საკონტროლო ვარიანტი-ნედლი ქათმის ბარკალი (მოთავსებული ერთჯერად სტერილურ პარკში); 3. შეფუთვა ჟანგბადით და ნახშირორჟანგით (70% o2 და 30% co2), ფირი (mlx 60/200) და ფირი (mlx 60/250); 4. შეფუთვა აზოტით და ნახშირორჟანგით (70% n2 და 30% co2), ფირი (mlx 60/200) და ფირი (mlx 60/250); 5. შეფუთვა ვაკუუმით, ფირი (mlx 60/200); 6. შეფუთვა ვაკუუმით, ფირი (mlx 60/250). თითოეული ვარიანტი აღებული იყო სამჯერადი განმეორებით. ფირების გადაკვრა ხდებოდა სპეციალური multivac შეფუთვის დანადგარით. 2. შედეგები და განსჯა ჩამოთვლილი სხვადასხვა ვარიანტების შესწავლა ხდებოდა პირველ, მე-3, მე-5, მე-7, მე-9 და მე-11 დღეს. მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმების სამჯერადი განმეორებით მიღებული (კწე/გ) საშუალო მნიშვნელობები მოცემულია ნახ. 1, 2, 3, 4. 65000 44,000 35,000 12,860 5200 130 17000 14000 55000 2100 350 5200 3700 1700 900 140 8900 5000 2800 1500 270 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 კწე/გრ 11 დღე 9 დღე 7 დღე 5 დღე 3 დღე 1 დღე ფილე აზოტით mlx 60/250 (70%n2 და 30% co2 ) ფილე ჟანგბადით mlx 60/250 (70% o2 და 30% co2 ) ფილე ვაკუუმით mlx 60/250 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 47 ნახ.1 ნედლი ქათმის ფილეს მიკრობიოტას (კწე/გრ) ცვლილება დინამიკაში (ფირი mlx 60/250) ჟანგბადით (70% o2 და 30% co2), აზოტით (70% n2 და 30% co2) ვაკუუმით და საკონტროლო. როგორც ნახ.1-დან ჩანს ქათმის ფილეს შემთხვევაში, შესწავლილი ვარიანტებიდან საკონტროლოსთან შედარებით ყველაზე საუკეთესო შედეგი მე-11 დღის მონაცემებით აჩვენა მოდიფიცირებული ატმოსფეროს მაღალი ჟანგბადის შემცველი გაზის (70% o2 და 30% co2) შემადგენლობამ, რომელიც ნახაზზე აღნიშნულია ნაცრისფრად და კწე/გ-ში არის 5200 ერთეული. გამოყენებულია ფირი mlx 60/250 ნახ. 2-ზე გამოსახულია ნედლი ქათმის ფილეს მიკრობიოტას (კწე/გრ) ცვლილება დინამიკაში, სადაც შესაფუთი ფირი არის შეცვლილი. გამოყენებულია ფირი mlx60/200, ნაცვლად mlx60/250 ფირისა. დანარჩენი პარამეტრები უცვლელიაჟანგბადით (70% o2 და 30% co2), აზოტით (70% n2 და 30% co2) ვაკუუმით და საკონტროლო. ამ შემთხვევაშიც მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ აერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობა შეადგენს 8500კწე/გ (ნახ.2-ზე მწვანედ შეფერილი), რაც 3300 კწე/გ-ით მეტია mlx60/250 ფირის გამოყენებასთან შედარებით. 65000 44,000 35,000 12,860 5200 130 17000 12930 5500 2100 420 8500 4100 1900 1100 210 12600 3700 3200 1400 280 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 კწე/გრ 11 დღე 9 დღე 7 დღე 5 დღე 3 დღე 1 დღე ფილე აზოტით mlx 60/200 (70%n2 და 30% co2 ) ფილე ჟანგბადით mlx 60/200 (70% o2 და 30% co2 ) ფილე ვაკუუმით mlx 60/200 საკონტროლო კწე/გრ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 48 ნახ. 2 ნედლი ქათმის ფილეს მიკრობიოტას (კწე/გრ) ცვლილება დინამიკაში (ფირი mlx 60/200) ჟანგბადით (70% o2 და 30% co2), აზოტით (70% n2 და 30% co2) ვაკუუმით და საკონტროლო. ქათმის ფილეს გარდა აღებული იყო ქათმის ბარკალიც. ბარკლის ხორცის კუნთი განსხვავდება ფილეს კუნთისაგან, როგორც გარეგნულად, ისე ქიმიური შედგენილობით. შეფუთვისას, ფილეს კუნთი არ არის კანით დაფარული ხოლო ბარკლის კუნთი დაფარულია კანით. ნედლი ქათმის ბარკალი ოდნავ უფრო ნაზი და არომატულია, ვიდრე ქათმის მკერდი, ცხიმის მაღალი შემცველობის გამო[8].  კალორია: 109 კკალ.  ცილა: 13,5გრ  ნახშირწყლები: 0 გ.  ცხიმი: 5,7 გ ამრიგად, კალორიების 53% მოდის ცილებზე და 47% ცხიმებზე. ქათმის ნედლი ფილეს 100 გ ხორცი შეიცავს :  კალორია :114  ცილები 23,2 გ.  ცხიმი 1,8 გ.  ნახშირწყლები 0,5 გ. ამრიგად, კალორიების 80% მოდის ცილებზე და 20% ცხიმებზე. ასევე ხორცი გამოირჩევა b, c, pp, k, a ჯგუფების ვიტამინების ყველაზე მაღალი შემცველობით; ქათმის ნედლი ფილეს ხორცი შეიცავს მაკროელემენტებს (კალიუმი, ნატრიუმი, კალციუმი, ფოსფორი, გოგირდი, მაგნიუმი, ქლორი) და მიკროელემენტებს (რკინა, სპილენძი, სელენი, თუთია, მანგანუმი, ფტორი და კობალტი). ქათმის კანში არსებული ცხიმების დიდი ნაწილი უჯერი ცხიმებია, რაც სასარგებლოა გულის მუშაობისთვის. ჰარვარდის ჯანდაცვის უმაღლესი სკოლის მონაცემებით, 30 გ ქათმის კანი შეიცავს მხოლოდ 3გ ნაჯერ და 8გ უჯერ ცხიმს. ქათმის კანი შეიცავს დიდი რაოდენობით ვიტამინებს: а, е, და ასევე в ჯგუფის (в2, в6 და в12). ამას გარდა, კანის შემადგენლობაში შედის ისეთი მინერალები, როგორიცაა კალიუმი, რკინა, ფოსფორი, მაგნიუმი და, რათქმა უნდა ცილები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 49 როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ ქათმის ფილე შეიცავს უფრო მეტ ცილას, ვიდრე ცხიმს ბარკალთან შედარებით,სწორედ ეს არის ერთ-ერთი მიზეზი ასეთი დიდი სხაობისა. ნახ.3 ნედლი ქათმის ბარკლის მიკრობიოტას (კწე/გრ) ცვლილება დინამიკაში (ფირი mlx60/250) ჟანგბადით (70% o2 და 30% co2), აზოტით (70% n2 და 30% co2) ვაკუუმით და საკონტროლო. როგორც ნახ.3-დან ჩანს აღნიშნული ნიმუშებიდან მე-11 დღეს ყველაზე საუკეთესო შედეგი აჩვენა მოდიფიცირებული ატმოსფეროს მაღალი ჟანგბადის შემცველი გაზის (70% o2 და 30% co2) შემადგენლობამ და mlx60/250 ფირმა. მიკრობთა საერთო რაოდენობა ამ ვარიანტში შეადგენს 900კწე/გ-ში. ხოლო იგივე ვარიანტში mlx60/200 ფირით მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ აერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობა შეადგენს 1500კწე/გ (ნახ.4) 33000 8600 900 2300 19,700 4600 580 1340 5,500 1660 300 860 1,300 900 150 330 520 150 65 160 80 0 5000 10000 15000 20000 25000 30000 35000 საკონტროლო კწე/გრ ბარკალი ვაკუუმით mlx 60/250 ბარკალი ჟანგბადით mlx 60/250 ბარკალი აზოტით mlx 60/250 1 დღე 3 დღე 5 დღე 7 დღე 9 დღე 11 დღე კწე/გრ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 50 ნახ.4 ნედლი ქათმის ბარკლის მიკრობიოტას (კწე/გრ) ცვლილება დინამიკაში (ფირი mlx60/200) ჟანგბადით (70% o2 და 30% co2), აზოტით (70% n2 და 30% co2) ვაკუუმით და საკონტროლო. როგორც ნახ.3 და ნახ. 4-დან ჩანს მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ აერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირებულია ქათმის ბარკლის ნიმუშებში, ფილესთან შედარებით. თუმცა ფირები ორივე შეხვევაში ერთნაირია. ცხრილი 1 ფრინველის ფილეს და ბარკლის ხორცის ნიმუშების სენსორული მახასიათებლები ვარიანტი სუნი ფერი ლორწო ტექსტურა კონდენსატი საკონტროლო ვარიანტი ნედლი ქათმის ფილე გახრწნის სუნი ღია ვარდისფერი ლორწო გამოიყო სიმკვრივე დაკარგა შემღვრეული საკონტროლო ვარიანტი-ნედლი ქათმის ბარკალი ოდნავ უსიამოვნო სუნი ვარდისფერი და თეთრი ლორწო გამოიყო სიმკვრივე დაკარგა შემღვრეული ქათმის ფილე. შეფუთვა ჟანგბადით და ნახშირორჟანგით (70% o2 და 30% co2), mlx 60/200 არ აღინიშნება სუნი ღია ვარდისფერი ლორწო არ გამოიყო სიმკვრივე არ დაკარგა არ გამოიყო 33000 19300 1500 4400 19,700 13500 780 1700 5,500 9600 500 1040 1,300 4400 370 530 520 330 140 230 80 0 5000 10000 15000 20000 25000 30000 35000 საკონტროლო კწე/გრ ბარკალი ვაკუუმით mlx 60/200 ბარკალი ჟანგბადით mlx 60/200 ბარკალი აზოტით mlx 60/200 1 დღე 3 დღე 5 დღე 7 დღე 9 დღე 11 დღე კწე/გრ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 51 ქათმის ფილე. შეფუთვა ჟანგბადით და ნახშირორჟანგით (70% o2 და 30% co2), mlx 60/250; არ აღინიშნება სუნი ღია ვარდისფერი ლორწო არ გამოიყო სიმკვრივე არ დაკარგა არ გამოიყო ქათმის ბარკალი. შეფუთვა ჟანგბადით და ნახშირორჟანგით (70% o2 და 30% co2), mlx 60/200 არ აღინიშნება სუნი ღია ვარდისფერი ლორწო არ გამოიყო სიმკვრივე არ დაკარგა არ გამოიყო ქათმის ბარკალი. შეფუთვა ჟანგბადით და ნახშირორჟანგით (70% o2 და 30% co2), mlx 60/250; არ აღინიშნება სუნი ღია ვარდისფერი ლორწო არ გამოიყო სიმკვრივე არ დაკარგა არ გამოიყო ქათმის ფილე. შეფუთვა ვაკუუმით mlx 60/200 სუნი არ აღინიშნება ღია ვარდისფერი ლორწო გამოიყო სიმკვრივე დაკარგა კონდენსატი წებოვანი ქათმის ფილე. შეფუთვა ვაკუუმით, mlx 60/250 სუნი არ აღინიშნება ღია ვარდისფერი ლორწო არ გამოიყო სიმკვრივე დაკარგა არ იყო ქათმის ბარკალი. შეფუთვა ვაკუუმით, mlx 60/200 სუნი არ აღინიშნება ღია ვარდისფერი ლორწო მცირე სიმკვრივე დაკარგა მცირე კონდენსატი ქათმის ბარკალი. შეფუთვა ვაკუუმით, mlx 60/250 სუნი არ აღინიშნება ღია ვარდისფერი ლორწო არ გამოიყო სიმკვრივე დაკარგა არ იყო ამრიგად, ფრინველის ფილეს და ბარკლის ხორცის ნიმუშების სენსორული მახასიათებლები მე-11 დღეს დამაკმაყოფილებელია მოდიფიცირებული ატმოსფეროს მაღალი ჟანგბადის შემცველი გაზის (70% o2 და 30% co2) და mlx 60/250 ფირის გამოყენების შემთხვევაში. სურსათის უვნებლობის კუთხით ასეთივე შედეგები მივიღეთ მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობის კვლევისას. 4. დასკვნა  გამოყენებული იყო სხვადასხვა შემადგენლობის მოდიფიცირებული ატმოსფეროს გაზი ჟანგბადით (70% o2 და 30% co2), აზოტით (70% n2 და 30% co2) და ვაკუუმით, ასევე ორი სხვადასხვა mlx60/200 და mlx 60/250 ფირი, ნედლი შეციებული ხორცის მიკრობიოტას (კწე/გ) დასადგენად დინამიკაში, შენახვის ვადის გაგრძელების მიზნით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 52  დადგინდა, რომ ჩატარებული ცდებიდან გამომდინარე საუკეთესო შედეგი აჩვენა მოდიფიცირებული ატმოსფეროს 70% o2 : 30% co2 გაზის შემადგენლობამ და შეფუთვამ ფირი mlx 60/250-ით. მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმები (კწე/გ) ბარკლის ხორცში იყო 73%-ით, ხოლო ფილეში 55%-ით ნაკლები საკონტროლო ნიმუშთან შედარებით.  მოდიფიცირებული ატმოსფეროს 70% o2 : 30% co2 გაზის შემადგენლობამ და შეფუთვამ ფირი mlx 60/250-ით, შეუნარჩუნა ხორცს ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლები ფერი და სიმკვრივე, არ აღინიშნა სუნი და ლორწო.  ვაკუუმში შეფუთულ ხორცს ჰქონდა სითხის ყველაზე მაღალი დანაკარგი და ყველაზე დაბალი სენსორული პარამეტრები. 5. გამოყენებულილიტერატურა 1. statista. 2018. consumption of chicken meat in key markets worldwide, 2016 and 2018 (in 1,000 tonnes carcass weight) 2. blacha i., krischek c., klein g. influence of modified atmosphere packaging on meat quality parameters of turkey breast muscles. 2014, j food prot. jan; 77(1):127-32. 3. pietrzak, d., m. michalczuk, j. niemiec, j. mroczek, l. adamczak, and m. łukasiewicz. 2013. comparison of selected quality attributes of meat originating from fast and slow-growing chickens. zywn.-nauk technol. jakosc 87:30–38. 4. 18. gram, l., ravn, l., rasch, m., bruhn, j.b., christensen, a.b., givskov, m., food spoilageinteractions between food spoilage bacteria. international journal of food microbiology, 2002, 78, 79–97. 5. m.chmiel, e. hać-szymańczuk†, l. adamczak, d.pietrzak, t. florowski, a.cegiełka. 2018, quality changes of chicken breast meat packaged in a normal and in a modified atmosphere. j of applied poultry research, v 27, 3, 349-362 6. harley j. p. ed. p.reidy. laboratory exercises in microbiology. 6th ed., the mcgraw hill higher education., 2005, 449 p. 7. naveena, b.m., muthukumar, m., muthulakshmi, l., anjaneyulu, a.s.r. and kondaiah, n. (2014), effect of different cooking methods on lipid oxidation and microbial quality of vacuum-packaged emulsion products from chicken. journal of food processing and preservation, 38: 39–47. doi: 10.1111/j.17454549.2012.007. 8. https://cherry-lash.ru/ka/kurinoe-file.html https://cherry-lash.ru/ka/kurinoe-file.html georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 53 selection of chilled chicken meat conservation methods against the background of microbiota reduction and organoleptic properties mamuladze teona1, sikharulidze tsitsino2, gagelidze nino3 1phd student, georgian technical university 2ltd “chirina” veterunary-diagnostic laboratory“sana” 3associate professor, georgian technical university abstract packaging is the latest innovation, seen as a technique for conserving perishable products, including improving the storing of poultry meat. the study investigated the effects of packaging tapes (mlx 60/200 and mlx 60/250), modified atmospheric gas composition (map) and vacuum (vp) packaging, quantitative changes in raw chicken meat microbiota, and sensory parameters (color, odor, consistency, and indicators of forms.). the three most common gases used in map to create a modified atmosphere gas were: carbon dioxide, oxygen and nitrogen. raw chicken bark and breast meat were taken as samples. the duration of the exsperiment was 11 days. it was found that the best results from the existing experiments showed 70% o2: 30% co2 composition and packaging of the modified atmosphere film mlx 60/250. mesophilic aerobic and facultative anaerobic microorganisms (cfu/ g) were reduced by 73% in barley meat and by 55% in fillet compared to the control sample. such packaging maintained the organoleptic characteristics of the meat color and density, no odor and mucus. meat vacuum-packed had the highest fluid loss and the lowest sensory parameters. keywords: modified atmospheric gas composition (map), conservation, chicken meat, microorganisms. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 157 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.19 სამშენებლო ბიზნესის თანამედროვე პრობლემები და განვითარების გზები ქარქაშაძე ნარგიზა1, ბენიძე ნანა2, ბიწაძე ჯამბულ3, სოფიკო მიქაბაძე4 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიზნესის ადმინისტრირების დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი https://orcid.org/0000-0002-1870-0502 2 აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიზნესის ადმინისტრირების დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი 3აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიზნესის ადმინისტრირების დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი 4აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიზნესის ადმინისტრირების დეპარტამენტის ასისტენტ პროფესორი აბსტრაქტი სტატიაში „სამშენებლო ბიზნესის თანამედროვე პრობლემები და განვითარების გზები“ გადმოცემულია მშენებლობის დარგის როლზე და მნიშვნელობაზე ქვეყნის ეკონომიკასა და მის განვითარებაში. აღნიშნულია ასევე იმ პრობლემების შესახებ რომელიც არსებობს დარგში, ამასთან მოცემულია თუ რა გავლენა იქონია პანდემიამ სამშენებლო ბიზნესზე როგორც ქვეყნის მასშტაბით, ისე იმერეთის რეგიონში. ნაშრომში ასევე საუბარია მშენებლობის დარგში განხორციელებული ინვესტიციების შესახებ. სტატიაში გადმოცემულია კვლევის შედეგები, რომელთა ანალიზი წარმოდგენას იძლევა მშენებლობის ხარისხის, 1მ2 ფართობის ფასების დონისა და მშენებლობის სექტორში ნებართვის გაცემის სირთულის შესახებ. ასევე აღნიშნულია ის პრობლემები, რაც ხელს უშლის მშენებლობის განვითარებას რეგიონში. კერძოდ:  ეკონომიკის არასტაბილურობა;  სახელმწიფოს მხრიდან მხარდაჭერის ნაკლებობა;  სავალუტო ლურსის მერყეობა;  ინვესტიციების სიმცირე. ამასთან მოცემულია რესპოდენტთა რეკომენდაციები სხვადასხვა მიმართულებით. აქედან აღსანიშნავია:  მშენებლობის მაღალი ხარისხის უზრუნველყოფა, რაც მიიღწევა მაღალკვალიფიციური სპეციალისტების მაღალი დონის ჩართულობით; https://orcid.org/0000-0002-1870-0502 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 158  ყურადღება გამახვილდეს განათლების ამაღლებასა და მეტ პროფესიონალიზმზე.  სამშენებლო მასალების ხელმისაწვდომობა და მაღალი ხარისხი. რომელთა გათვალისწინება მათი აზრით ხელს შეუწყობს მშენებლობის დარგის განვითარებას როგორც რეგიონში ასევე ქვეყნის დონეზე. სტატიაში მოცემულია ავტორთა მოსაზრებები და რჩევები, რომელიც დანახულია მეცნიერთა თვალთახედვით და რომელთა პრაქტიკაში განხორციელება დაეხმარება დარგს საქმიანობის ეფექტურად წარმართვაში. საკვანძო სიტყვები: მშენებლობა, ბიზნესი, ეკონომიკა, პრობლემები, ინვესტიცია შესავალი სამშენებლო ბიზნესი ერთ–ერთ მნიშვნელოვან ინდუსტრიას წარმოადგენს ქვეყნის ეკონომიკაში, რომელიც გავლენას ახდენს სხვა ბიზნეს დარგების განვითარებაზე. ქვეყანაში სამშენებლო ბიზნესის განვითარება ხელს უწყობს, ინფრასტრუქტურის განვითარებას, ახალი სამუშაო ადგილების შექმნას, სამშენებლო ბიზნესთან დაკავშირებული ახალი კომპანიების ჩამოყალიბებას და ა.შ. ამასთან მნიშვნელოვანია ყურადღება მივაქციოთ თუ როგორ იზრდება საქართველოში სამშენებლო სექტორი, რაზეც მიუთითებს სტატისტიკური მონაცემები, რომელთა თანახმად მშენებლობა რეგისტრირებული სუბიექტების მიხედვით მეორე ადგილზეა 28459 სუბიექტით, რომელთაგან აქტიურია 15218, პირველ ადგილზე დამამუშავებელი მრეწველობა 40388 სუბიექტით, აქედან აქტიურია 17908, მესამე ადგილზეა ტრანსპორტი და დასაწყობება 26982, აქტიურია 15348. სამშენებლო ბიზნესი ძალზედ მნიშვნელოვან დარგს წარმოადგენს საქართველოსთვის. ის საქართველოს ეკონომიკის ერთ–ერთი ყველაზე სტაბილური და შემოსავლიანი დარგია. ამიტომ სამშენებლო სფეროს განვითარებას მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს საზოგადოების კეთილდღეობის ამაღლებასა და ეკონომიკური ზრდის მიღწევაში. საქართველოს ეკონომიკური განვითარების რეგულირებაში სამშენებლო სექტორი გადამწყვეტ როლს თამაშობდა და თამაშობს. აღნიშნული გარემოება კიდევ უფრო მეტად აქტუალურს ხდის ამ სფეროში არსებული თავისებურებების შესწავლასა და ფუნქციონირების სრულყოფის ძირითადი მიმართულებების განსაზღვრას. მსოფლიოში შექმნილმა covid-19 პანდემიამ პირდაპირი ასახვა ჰპოვა როგორც ქვეყნების ეკონომიკაზე, ისე ბევრი კომპანიის საქმიანობაზე. მრავალმა ადამიანმა დაკარგა სამუშაო ადგილი. მათ შორის არც სამშენებლო სექტორია გამონაკლისი, სადაც გარკვეული პრობლემები შეიქმნა. განსაკუთრებით 2020 წელს 2000 თანამშრომელმა დატოვა სამუშაო ადგილი, რაც გამოწვეული იყო რეგულაციების გამო, კერძოდ სამოქალაქო ტრანსპორტის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 159 შეზღუდვა. სწორედ ჩვენი სტატიის კვლევის საგანს დარგში არსებული პრობლემების გამოვლენა და მათი გადაჭრის გზების პოვნა წარმოადგენს. როგორც აღვნიშნეთ საქართველოს ეკონომიკაში ერთ–ერთი ყველაზე შემოსავლიანი სფერო არის მშენებლობა, რომლის მაჩვენებლები 2014–2021 წლებში ასეთია (ცხრილი1). ცხრილი 1. დასახელება 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 ბრუნვა მლრდ ლარი 4,0 5,4 6,9 7,1 7,2 8,3 8,2 8,4 გამოშვებული პროდუქცია მლრდ ლარი 4,2 5,7 7,4 7,6 7,8 8,9 9,1 9,0 დასაქმებულთა რაოდენობა ათასი კაცი 68,9 71,1 75,0 76,2 74,2 70,0 66,1 60,3 შრომის ანაზღაურება ლარი 948,3 1190,3 1272,9 1473,0 1560,5 1641,8 1726,0 1982,4 როგორც ცხრილიდან ჩანს პანდემიამ განსაკუთრებით გავლენა მოახდინა დასაქმებულთა რაოდენობაზე, სადაც 2018 წელთან შედარებით კლების მაჩვენებელი 2019– 2020 წლებში 4 ათასი კაცია. იმ პრობლემებზე რამაც პანდემიამ იქონია სამშენებლო ბიზნესზე მიუთითებს ინფრასტრუქტურის მშენებელთა ასოციაციის აღმასრულებელი დირექტორი ანა საბახტარიშვილი: „პანდემიამ ქართულ სამშენებლო ბაზარზე ინფრასტრუქტურულ პროექტებზე მომუშავე კომპანიები რამდენიმე ახალი გამოწვევების წინაშე დააყენა და ამასთან, კიდევ უფრო გაამძაფრა ის პრობლემები, რომლებიც უშუალოდ კოვიდ–19 –ის გავრცელებამდეც არსებობდა. მიუხედავად იმისა, რომ არცერთ ეტაპზე ინფრასტრუქტურულ პროექტებზე მუშაობა არ შეჩერებულა, სექტორი მნიშვნელოვნად დაზარალდა. ერთი მხრივ, ეს გამოწვია სამშენებლო მასალებზე ფასების ზრდამ და ამას დაემატა ლარის კურსის მნიშვნელოვანი ვარდნა. რაც მნიშვნელოვან ტვირთათ დააწვათ კომპანიებს, განსაკუთრებით, რომლებიც ინფრასწუქტურულ პროექტებზე მუშაობდნენ და სახელმწიფოსთან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულება აღნიშნულიდანგამომდინარე მეტი უჯდებოდათ, ვიდრე ეს კონტრაქტით იყო გათვალისწინებული“. ამასთან დაკავშირებით მთავრობამ გამოსცა განკარგულება (2020 წლის 31 მარტი n619), რომლის შესაბამისად უნდა მომხდარიყო ინფრასტრუქტურული პროექტის ფარგლებში, პანდემიის პირობებში სამშენებლო მასალებზე ფასების ზრდით გამოწვეული დანახარჯების ანაზღაურება.4 4 ანა კაკურია– სამშენებლო ინდუსტრია, როგორც ქართული ეკონომიკის წამყვანი ძალა –სფეროს 2021 წლის გამოწვევები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 160 თუ 2020 და 2021 წლის დასაქმებულთა რაოდენობას შევადარებთ სფეროების მიხედვით დავინახავთ, რომ 2020 წელს მშენებლობა მეხუთე ადგილზეა, ხოლო 2021 წელს კი ის ერთი საფეხურით დაწინაურდა და 94,4 მაჩვენებლით მეოთხე ადგილზე გადავიდა (დიაგრამა 1). დიაგრამა 1. როგორც აღვნიშნეთ მშენებლობა წარმოადგენს სახალხო მეურნეობის ერთ–ერთ ძირითად დარგს, რომელიც უზრუნველყოფს ახალი ძირითადი ფონდების შექმნას. ის ასევე უზრუნველყოფს წარმოების ყველა დარგის განვითარებას, რაც საბოლოო ჯამში ამაღლებს ქვეყნის ეკონომიკურ პოტენციალს. მნიშვნელოვანია ასევე აღინიშნოს კიდევ ერთი პრობლემის შესახებ, რაც დაკავშირებულია მოძველებულ სამშენებლო სტანდარტებთან, რომელიც ზღუდავს თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და მასალების გამოყენებას, ვერ ასახავს ხარჯვის თანამედროვე მეთოდებსა და შეუსაბამობაში მოდის არსებულ რეალობასთან. ამ საკითხთან დაკავშირებით არსებობს რამდენიმე ხედვა, რომელიც ითვალისწინებს თანამედროვე სტანდარტების დანერგვის რამდენიმე ალტერნატიულ გზას, რაზეც ინოვაციური კომპანიები აქტიურად მუშაობენ. რაც შეეხება შრომის ანაზღაურებას სამშენებლო სექტორში ის საკმაო ზრდის ტემპით გამოირჩევა, მაგალითად თუ 2015 წელს შრომის საშუალო თვიური ანაზღაურება მშენებლობის დარგში 1190,7 ლარი იყო, 2021 წელს მან 1972,4 ლარი შეადგინა. ასევე მშენებლობის განვითარებისათვის მნიშვნელოვანია ინვესტიციები, რომელიც 2006 წლიდან დღემდე მნიშვნელოვნად მერყეობს (იხ.დიაგრამა 2). 2022 წლის პირველი კვარტლის მონაცემების მიხედვით კი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მიხედვით მშენებლობა 3,4%–ით მეექვსე ადგილზეა.5 5 საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/80/mshenebloba 17% 10% 18% 23% 10% 12% 8%2% დასაქმებულთა რაოდენობა ათასი კაცი 2020 წელს მრეწველობა მშენებლობა განათლება საბითუმო და საცალო ვაჭრობა ტრანსპორტი და დასაწყობება უსაფრთხოება ჯანდაცვა და სოციალური მომსახურება საფინანსო და სადაზღვევო საქმიანობა https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/80/mshenebloba georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 161 დიაგრამა 2. წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. კვლევის მიზანი და მეთოდოლოგია აღნიშნული საკითხებიდან გამომდინარე ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა შეგვესწავლა სამშენებლო ბიზნესში არსებული პრობლემები განსაკუთრებით იმერეთის რეგიონში, რომელიც არსებობდა პანდემიამდე და დღესაც არსებობს, რათა დაგვედგინა მათი გადაჭრის გზები და გარკვეული რეკომენდაციები მიგვეწოდებინა დარგში მომუშავე სუბიექტებისათვის. კვლევის შედეგები აღნიშნულის განსახორციელების მიზნით ჩვენს მიერ ჩატარებული იქნა როგორც ინტერნეტ გამოკითხვა ისე საველე გამოკითხვა. გამოკითხვაში მონაწილეობა მიიღო 124–მა რესპოდენტმა, რომელთა შედეგები ასე განაწილდა: ქალი–58,1%, კაცი –41,9%, ასაკის მიხედვით კი შედეგები ასეთია–20–30 წელი–48,4%, 31–40–9,7%, 41–50–12,9%, 51–60–16,1% და 60+ –12,9%, რაც შეეხება განათლებას გამოკითხული რესპოდენტების 51,6% არის უმაღლესი განათლების, ხოლო 45,2% სტუდენტი, საშუალო კი –3,2%. დასაქმებულთა ხელფასების დონესთან მიმართებაში სამშენებლო ბიზნესში რესპოდენტების პასუხებია ასეთია–დაბალი 48,3%, მაღალი –3,4%, ხოლო საშუალო 48,3%. რაც შეეხება ფასების დონე 1მ2 ფართობის მიხედვით გამოკითხულთა 48,4% უპასუხა, რომ მაღალია, დაბალი –19,4%–მა, ხოლო საშუალო 32,3%. მშენებლობის ხარისხთად დამოკიდებულებაში რესპოდენტების ხმები ასე განაწილდა; საშუალო 83,9%, ხოლო დაბალი 16,1%. ერთ–ერთი საკითხი ეხებოდა მშენებლობის ნებართვის გაცემის სირთულეს, რომელთან დაკავშირებით რესპოდენტების შეხედულებები ასეთია –იხ. დიაგრამა 3. 276.6 240.4 142.2 110.7 183.2 114.6 300.1 349.1 644.7 485 489.5 456.4 540.6 759.4 822.9 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 ფიქსირებულ აქტივებში განხორციელებული ინვესტიციები მშენებლობის დარგში მლნ.ლარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 162 დიაგრამა 3. რაც შეეხება იმას, თუ რა გავლენა იქონია პანდემიამ იმერეთის რეგიონში სამშენებლო ბიზნესზე რესოდენტების მონაცემები ასე განაწილდა –იხ. დიაგრამა 4. დიაგრამა 4. ასევე მნიშვნელოვანია აღინიშნოს იმ ხელისშემშლელ პირობებზე, რომელიც არსებობს იმერეთის რეგიონში სამშენებლო ბიზნესში, აქ რესპოდენტების მოსაზრებები ასეთია –იხ. დიაგრამა 5. დიაგრამა 5. 42% 16% 42% როგორია მშენებლობის ნებართვის გაცემის სირთულე? რთულია მარტივია საშუალო დონეზეა 42% 3%23% 32% რა გავლენა იქონია პანდემიამ იმერეთის რეგიონში სამშენებლო ბიზნესზე? ძალიან დიდი არავითარი უმნიშვნელო მიჭირს პასუხის გაცემა 35.5 25.8 61.3 35.5 3.2 0 10 20 30 40 50 60 70 ინვესტიციების სიმცირე სახელლმწიფოს მხრიდან მხარდაჭერის ნაკლებობა ეკონომიკის არასტაბილურობა სავალუტო კურსის ცვლილება სხვა რა ხელისშემშლელი ფაქტორები არსებობს სამშენებლო ბიზნესის განვითრებისათვის იმერეთის რეგიონში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 163 როგორც დიაგრამიდან ჩანს ყველაზე ხელისშემშლელ ფაქტორს წარმოადგენს ეკონომიკის არასტაბილურობა, რაც გამოწვეულია სხვადასხვა მიზეზების გამო. იმისათვის, რომ იმერეთის რეგიონში სამშენებლო ბიზნესის განვითარდეს, რესპოდენტების შეხედულებები ამასთან დაკავშირებით ასეთია:  სახელმწიფოს მხრიდან მეტად მოხდეს მხარდაჭერა:  სამშენებლო სექტორში მეტი ინვესტიციები იქნას მოზიდული;  მოხდეს ეკონომიკის სტაბილიზაცია;  იყოს კეთილი ნება პასუხისმგებლობით იმუშაონ კეთილსინდისიერად;  შემცირდეს სესხებზე საპროცენტო განაკვეთი;  მშენებლობის მაღალი ხარისხის უზრუნველყოფა, რაც მიიღწევა მაღალკვალიფიციური სპეციალისტების მაღალი დონის ჩართულობით;  ყურადღება გამახვილდეს განათლების ამაღლებასა და მეტ პროფესიონალიზმზე.  სამშენებლო მასალების ხელმისაწვდომობა და მაღალი ხარისხი. დასკვნა კვლევის ანალიზის საფუძველზე და ქვეყნის მოსახლეობის მოსაზრებების გათვალისწინებით მნიშვნელოვნად მივიჩნიეთ დარგისათვის შემდეგი რჩევები:  შრომის ანაზღაურების დონის გაზრდა;  მშენებლობის ხარისხის ამაღლება;  მშენებლობის გაცემის ნებართვის გამარტივება;  ყველა ხელისშემშლელი ფაქტორების აღმოფხვა, რაც აფერხებს დარგის განვითარებას. მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფო მუდმივად ახორციელებს მხარდამჭერ ღონისძიებებს მშენებლობის ბიზნესისათვის, ყოველივე ამ რჩევების გათვალისწინებით სახელმწიფოს მხარდაჭერის კიდევ უფრო გაზრდა მნიშვნელოვანი იქნება სხვადასხვა პროგრამების მეშვეობით, კერძოდ შემდეგი მიმართულებით:  თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და მასალების გამოყენების დაფინანსება;  საკანონმდებლო ბაზის გაუმჯობესება, რომელიც გაამარტივებს მშენებლობის ნებართვის გაცემას;  საამშენებლო მასალებზე ფასების დარეგულირება ან თანადაფინანსების განხორციელება მხარდაჭერის მიზნით.  ფართო მასშტაბიანი მარკეტინგული კვლევების ჩატარება იმ ფაქტორების დასადგენად, რომელიც აფერხებს მშენებლობის დარგის განვითარებას, როგორც რეგიონის ისე ქვეყნის დონეზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 164 ბიბლიოგრაფია 1.ანა კაკურია– სამშენებლო ინდუსტრია, როგორც ქართული ეკონომიკის წამყვანი ძალა – სფეროს 2021 წლის გამოწვევები; 2.საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/80/mshenebloba 3.დავით ნარმანია, ნინო ზურაშვილი -კორონა ვირუსის გავლენა სამშენებლო ბიზნესზე საქართველოში, http://dspace.tsu.ge/xmlui/handle/123456789/835 4.ხათუნა არაბული -სამშენებლო საწარმოების ეკონომიკური ქცევის პრობლემები და მათი გადაჭრის გზები საბაზრო ეკონომიკის პირობებში, https://geoeconomics.ge/?p=1855 modern problems of construction business and ways of development nargiza karkashadze , nana benidze , jambul bitsadze , sofiko mikabadze associate professor, department of business administration, akaki tsereteli state university abstract the article considers the role and importance of the construction sector in the country's economy and its development. it also mentions the problems that exist in the sector, as well as the impact of the pandemic on the construction business both across the country and in the imereti region. the paper also discusses the issues of investment in the construction sector. the article presents the results of the research, the analysis of which projects a picture of the quality of construction, prices for per square meter and the difficulty of issuing permission documentation in the construction sector. the problems that hinder the development of construction in the region are also mentioned. in particular:  instability in the economy;  lack of support from the state;  exchange rate fluctuations;  lack of investment. in addition, the respondents' recommendations in different directions are given. these include:  ensuring the high quality of construction, which can be achieved through the high level of involvement of highly qualified specialists;  focus on improving education and professionalism;  availability and high quality of construction materials, the consideration of these recommendations, in their opinion, will contribute to the development of the construction industry both in the region and at the country level. the article presents the following views and advice from the authors:  financing the use of modern technologies and materials; https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/80/mshenebloba http://dspace.tsu.ge/xmlui/handle/123456789/835 https://geoeconomics.ge/?p=1855 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 165  improvement of the legal framework, which will simplify procedures for issuance of construction permits;  price controls on construction materials or implementation of co-financing for the purpose of support.  conducting large-scale marketing studies to identify the factors that hinder the development of the construction industry, both at the regional and country level. all this is considered from the point of view of scientists, and their implementation in practice will help the sector to conduct its activities effectively. keywords: construction, business, economy, problems, investment georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 147 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.18 დაჯირას salvia verticillata l. მიწისზედა ვეგეტაციურ და გენერაციულ ორგანოთა მიკროსტრუქტურული თავისებურება თეონა კორკოტაძე1, ქეთევან მჭედლიძე2, გიორგი ჭაბაშვილი2, ვახტანგ მშვილდაძე2, დალი ბერაშვილი1 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ფარმაცევტული ბოტანიკის დეპარტამენტი 2 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი აბსტრაქტი შესწავლილია პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის დაჯირას salvia verticillata l., მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციულო ორგანოების შინაგანი აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. s. verticillata-ს მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციული ორგანოები აქტიურად შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედოვანი (2-7) და მნიშვნელოვნად მომცრო ზომის, ჯირკვლოვანი, სფეროსებრთავიანი ტრიქომები. ფოთლის ფირფიტის, ყუნწისა და ღეროს მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებული ბაგის აპარატი დიაციტური ტიპისა. ფოთოლი ბიფაციალურია, სავენტილაციო სისტემის განწყობის თვალსაზრისით ამფისტომატური, ფოთლის რბილობი კი -დორზოვენტრალური სტრუქტურის. დაჯირას მიწისზედა ღერძით ორგანოთა მიკროსტრუქტურაში აისახება ფირფიტოვანი კოლენქიმის, პოლიგონალური აგებულების ძირითადი პარენქიმული უჯრედების, ლაფნის ბოჭკოების და ქლორენქიმური ქსოვილის თანაპოვნიერბა. ღეროს, ფოთლის ყუნწსა და მთავარ ძარღვში წარმოდგენილია კოლატერალური ტიპის გამტარი კონები; მერქანში დიფერენცირებულია სიგრძეზე მწკრივად განწყობილი, სფეროსებრი მოხაზულობის გამტარ ჭურჭელთა და ტრაქეალურ ელემენტთა სანათურები, გამტარ ჭურჭელთა ერთ და ორსპირალიანი, მოპირისპირედ განაგებული ფოროვანი ტრაქეიდების გარსის გასქელება. საკვანძო სიტყვები: ტუჩოსანთა, დაჯირაsalvia verticillata l, მიკროსტრუქტურა შესწავლილია salvia verticillata l.-ის, დაჯირას, მრავალწლოვანი, თაფლოვანი, ბალახოვანი მცენარის მიწისზედა გენერაციული და ვეგეტაციური ორგანოების შინაგანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 148 აგებულების თავისებურებანი [2,3,4,5]. s. verticillata გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვის მხარეში, ევროპასა და აზიაში, სირიის, ირანის და ჩრდილოეთ ერაყის ქვეყნებში; საქართველოში ყველა ფლორისტულ რაიონში გვხვდება. დაჯირა იზრდება ქვიან, თიხნარ, ღორღიან ეკოტოპებზე, მშრალ ფერდობებზე, სტეპებში, ბუჩქნარებში, ხშირად როგორც სარეველა მცენარე, იგი მთის შუა სარტყლამდე გვხვდება [1]. s. verticillata-ს მცენარეს ირიბი ფესურა და მსხვილი ღერო ახასიათებს; მისი ღერო 30-60 (80) სმ სიმაღლის და 4-8 მმ სისქისაა, ხშირად ძირიდანვე დატოტვილი, მცენარე თხლად ან საკმაოდ სქლად შებუსულია მოკლე, გადაწეული ჯაგრისებრი ბეწვით. დაჯირას ფოთლები, მეტწილად ღეროსეული და ფესვთანურია, ჩვეულებრივ ყვავილობამდე ფოთლები ჭკნება, ყუნწები 2-8 სმ სიგრძისაა, ხშირად 1 წყვილი, პატარა ზომის, მახვილწვერიან, ყურაკისებრ ფოთოლაკს ინვითარებს, მათი ფირფიტა გულისებრ-კვერცხისებრიდან შუბისებრამდე გარდამავალი ფორმით ხასიათდება და 4-12 სმ სიგრძის, 3-10 სმ სიგანის, წვერზე მომრგვალებულია ან მოკლედ წაწვეტებულია; ფოთოლი ძირში ამოკვეთილია, ცოტად თუ ბევრად წარზიდული, კიდეებზე არათანაბრად უხეშ მრგვალკბილებიანი, ორივე მხარეზე გაბნეული ბეწვით მოფენილი; დაჯირას ზედა ფოთლები ფართო სამკუთხა, ხოლო თანაყვავილის 1—1,5 სმ სიგრძის ფოთლები ლანცეტა ფორმის, კიდემთლიანია; მცენარის სიფრიფანა ყვავილები 1-1,5 სმ სიგრძისაა, საკმაოდ გრძელ, დაყვავილების შემდეგ ძირს გადახრილ ყუნწებზე სხედან; 14 (20)-24 (40) ყვავილიანი ჩხროები შეკრებილია ფარჩხატ, მტევნისებრ, ზოგჯერ საგველისებრ ყვავილედებად; ჯამი 6 მმ სიგრძისაა, თხლად შებუსული მატყლისებრ-ქეჩისებრი ბეწვით, მისი ზედა ტუჩის შუათანა კბილი ძალიან მოკლეა, გვერდითი კბილები კი უფრო გრძელი; გვირგვინი კაშკაშა იისფერია, ჯამს თითქმის ორჯერ აღემატება, მილი სწორია, შიგნით ძირში ბეწვებისგან შექმნილი ვიწრო რგოლით, გვირგვინის ზედა ტუჩი თითქმის გულისებრია და ძირში საწელური ახასიათებს; ქვედა ტუჩი სამნაკვთიანია, შუათანა ნაკვთი გამოკვეთილად დიდი ზომისაა. კაკლუჭები კვერცხისებრი ფორმის, 1,5-1,75 სმ სიგრძის, ყავისფერი შეფერილობისაა [1]. მასალა და მეთოდიკა. პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის s. verticillata-ს საკვლევი ნიმუში მოპოვებულია 2021 წელს, ქართლის ფლორისტულ რაიონში, დიდი თონეთის მიდამოებში, ტყის პირების ნაირბალახებში, აქტიური ყვავილობის ფაზაში n41.681110e e044.412070, h-1208m-ზე. საექსპერიმენტო ნედლეულის ნიმუში დაცულია თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ჰერბარიუმში твph-21399 (სურათი 1.). საანალიზო მცენარის მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციული ორგანოების ცენტრალური არეებიდან აღებული საპრეპატარო ნიმუშთა განივი, სიგრძივი და ზედაპირული ანათლები დამზადდა ცოცხალი დაუფიქსირებელი მასალიდან ბასრი სამართებლის საშუალებით, საკვლევი მასალა შეიღება საფრანინის ხსნარში 24 სთ-ის განმავლობაში და მოთავსდა გლიცერინიან გარემოში სასაგნე მინაზე. კვლევის ობიექტთა მიკროტექნიკური კვლევა წარმოებდა სინათლის carl zeiss, jeneval-ის მიკროსკოპზე; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 149 ფოტოდოკუმენტალური მასალა დაფიქსირდა ციფრული ფოტოაპარატის (canon digital ixus75) საშუალებით და გრაფიკულად დამუშავდა adobe photoshop cs5 -ის პროგრამაში. კვლევის შედეგი s. verticillata-ს ღერო ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები სწორხაზოვანია, თითქმის რომბისებრი კონფიგურაციის და მეტნაკლებად მწყობრად დაგვირისტებული არქიტექტონიკის. ღეროს მფარავ ქსოვილში სავენტილაციო სისტემის აგრეგატთა მცირე რაოდენობით დიფერენცირება შეინიშნება; ბაგის აპარატი დიაციტური ტიპისაა, ორი სწორხაზოვანი სატელიტური უჯრედი ბაგეთა მერიდიანული სიბრტყის მიმართ ჯვარედინი განწყობით აღიბეჭდება. ბაგის მკეტავი უჯრედები ოსპისებრი, ხოლო ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრი ფორმით იკვეთება; ბაგის მკეტავ უჯრედებში ქლოროპლასტების საშუალო სიხშირე აღიბეჭდება. ღეროს ეპიდერმისში ბაგეთა განწყობა ბაგეთშორისი ხვრელის მიმართულების გათვალისწინებით როგორც ერთმანეთის, ასევე, ფუძემდებარე უჯრედების ანტიკლინალური კედლების მიმართ პარალელურია ე.ი. მწყობრი. დაჯირას ღეროს ეპიდერმისის ქსოვილში ფიქსირდება, როგორც, ტრიქომთა ძირის გადანაჭრების კვალი, კონტურული რკალის სახით, ასევე, ბუსუსთა იდიობლასტური უჯრედებით წარმოდგენილი (სურ.2). s. verticillata-ს ღროს განივი განაკვეთი გვერდებშეზნექილი, კვადრატული კონფიგურაციისაა. ღეროს ტექსტურის პანორამაზე ფიქსირდება საშუალო ინტენსივობით შებუსული ღერძითი ორგანო; ტრიქომები ორგვარია კონუსური მრავალუჯრედიანი (2-5) და გამორჩეულად მომცრო ზომის სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი. დაჯირას ღეროს მფარავი ქსოვილის ზედაპირი მხოლოდ კუთხებშია უსწორმასწორო და არა მთლიან ზედაპირზე. ბაგის აპარატი ეპიდერმული ქსოვილის მიმართ მცირედად წამოწეული განწყობით გამოირჩევა. s. verticillata-ს ღეროს მფარავი ქსოვილი კუტინიზირებულია, იკვეთება ერთ რიგიანი, ტანგენტალურად გადაჭიმული, მომცრო ზომის, სქელგარსიანი უჯრედებით წარმოდგენილი ეპიდერმული ქსოვილი; მფარავ ქსოვილს ღერძითი ორგანოს, როგორც კუთხეებში, ასევე მის გასწვრივ, ფირფიტოვანი კოლენქიმის უჯრედები ემიჯნება; დაჯირას ღეროს ქერქის ძირითადი ქსოვილის პარენქიმა წარმოდგენილია თხელგარსიანი, მჭიდრო სტრუქტურის, პოლიგონალური უჯრედებით. s. verticillata-ს ღროს გამტარი სისტემა ღერძითი ორგანოს მოხაზულობას იმეორებს, თუმცა მეტად აქტიურად კუთხეთა არეებშია წარმოდგენილი. დაჯირას ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, აღიბეჭდება მხოლოდ ერთი წყება ფლოემის და ქსილემის სურათი 1. salvia verticillata l. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 150 სტრუქტურული ელემენტებით შემოსაზღვრული ღეროს ცენტრალური ცილინდრი. დაჯირას ღერძითი ორგანოს გამტარ ქსოვილს ახასიათებს ერთიანი, უწყვეტი კამბიუმის ქსოვილი, კონობრივი ლაფანი, ლაფნის ბოჭკოები და მერქნის ქსოვილის გამტარი ჭურჭლების უპირატესად სიგრძეზე მწყობრად განწყობილ სანათურთა (4-5) და ტრაქეალურ ქსოვილთა დიფერენცირება. მერქნის სანათურები სფეროსებრი მოხაზულობის, თხელგარსიანი და მცირედკალიბრიანია; ტრაქეალურ უჯრედთა გარსი კი არაერთგვაროვნად გარსგასქელებულია, მერქნის სტრუქტურულ ელემენტებს შორის გამოირჩევა მცირედკალიბრიანი და არაერთგვაროვანი ფორმის სანათურებით. ლაფნის ბოჭკოთა სანათურები მცირე კალიბრის, უპირატესად ბლაგვკუთხოვანი და თითქმის თანაბრად გარსგასქელებულია. დაჯირას ღეროს მედულა და პერიმედულარული ქსოვილი პოლიგონალური სტრუქტურის უჯრედებით აისახება(სურ.2). s. verticillata-ს ღეროს სიგრძივი განაკვეთის პანორამაზე გამტარ ჭურჭელთა ერთდა ორსპირალიანი გარსგასქელებული ტრაქეები და მერქნის ერთმანეთის მიმართ მოპირისპირედ (სუპროტიული) განწყობილი ფოროვანი ტრაქეიდები აისახება(სურ.2). სურათი 2. s. verticillata-ს ღეროს მუხლთშორისის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. მუხლთშორისის სტრუქტურის პანორამა; b. მრავალუჯრედოვანი კონუსური ტრიქომი; c. ეპიდერმისის ფუძემდებარე ქსოვილი; d., e. მუხლთშორისის ფრაგმენტი მფარავი ქსოვილიდან მედულამდე; f. მერქნის სტრუქტურული ელემენტების ფრაგმენტი; g. მერქნის სტრუქტურული ელემენტები სიგრძივ ექსპოზიციაში 1. კონუსური და 2. ჯირკვლოვანი ტრიქომები; 3. სწორხაზოვანი, რომბისებრი უჯრედები; 4. დიაციტური ბაგე; 5. ბაგის მკეტავი და 6. სატელიტური უჯრედები; 7. კუტინიზირებული ეპიდერმისი; 8. კოლენქიმა; 10. ქერქის პარენქიმის პოლიგონალური უჯრედები; 11. ლაფნის ბოჭკოები; 12. ლაფანი; 13. კამბიუმი; 14. გამტარ ჭურჭელთა და 15. ტრაქეიდების სანათურები; 16. სპირალური და 17. ფოროვანი გამტარი ჭურჭლების ფრაგმენტები; 20. პერიმედულარული და 21. მედულარული პოლიგონალური პარენქიმა s. verticillata-ს ფოთლის ყუნწის (მეზოპეციოლი) განივი ჭრილი ადაქსიალურ მხარეს (ვენტრალურ სიბრტყეში) მცირედად, რკალისებრ ჩაზნექილია, ხოლო აბაქსიალურ მხარეს (დორზალურ სიბრტყეში) ასევე მცირედ, რკალისებრ ამოზნექილია. ფოთლის ყუნწის განივი განაკვეთის ვენტრალურ სიბრტყეში ორი სფეროსებრი ნაკვთია წარმოდგენილი (სურ.3). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 151 დაჯირას ყუნწი უპირატესად შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედიანი (3-5) ტრიქომებით და ასევე მნიშვნელოვნად მცირე ზომის სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ბუსუსებით. ყუნწის შებუსვის ინტენსივობა განაკვეთის ვენტრალურ სიბრტყეში მეტად გამოხატულია. დაჯირას ყუნწის ზედაპირი სუსტად მრუდხაზოვანია, ეპიდერმული ქსოვილი ერთრიგიანი, მომცრო ზომის კუტინიზებული სტრუქტურით ხასიათდება. ყუნწის მფარავ ქსოვილს დორზალურ სიბრტყეში ფირფიტოვანი კოლენქიმის უჯრედები ემიჯნება, ხოლო გვერდითა ანტიკლინალური კედლების არეში ქლორენქიმული უჯრედებისაგან შემდგარი ქსოვილი. კვლევისას ფიქსირდება ფოთლის ყუნწის ეპიდერმულ უჯრედების მიმართ წამოწეული ბაგეების არსებობა. ყუნწის კიდეებში არსებული გამტარი კონები კოლატერალურია, მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურები სიგრძეზე (2-4) მწკრივად აწყობილი, მომცრო ზომის, ოვალური მოხაზულობის. გამტარი ქსოვილის ლაფნის მხარეს, მერქნის ტრაქეალური ელემენტებია დიფერენცირებული, ხოლო მის საპირისპიროდ კოლენქიმური უჯრედები(სურ.3). ფოთლის ყუნწის სიგრძივ ანათალზე უპირატესად ერთ და ორსპირალიანი, სპირალურად გარს გასქელებული გამტარ ჭურჭელთა სტრუქტურული ელემენტები იკვეთება(სურ.3). სურათი 3. s. verticillata-ს ფოთლის ყუნწის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი (მეზოპეციოლო) a. ყუნწის სტრუქტურის პანორამა; b. ყუნწის ფრაგმენტზე ასახული მფარავი, მექანიკური და ძირითადი პოლიგონალური სტრუქტურის ქსოვილი; c. ყუნწის ფრაგმენტზე ასხული გამტარი ქსოვილის სტრუქტურული ელემენტები ძირითადი ქსოვილის და d. ფრთის არეში; f. მერქნის ტრაქეალური ელემენტები სიგრძივ ექსპოზიციაში 1. კონუსური და 2. ჯირკვლოვანი ბუსუსები; 3. კუტინიზირებული ეპიდერმისი; 4. ეპიდერმისთან მიმართებაში წამოწეული ბაგის აპარატი; 5. კოლენქიმა; პოლიგონალური უჯრედები; 6. ქლორენქიმა; 7. მთავარი და 8. დამატებითი, მოხეტიალე გამტარი კონები; 9. ლაფანის ბოჭკო; 10. ლაფანი; 11. კამბიუმი; 12. მერქნის გამტარი ჭურჭლების სანათურები; 13. ორ და 14. ერთსპირალიანი სპირალურად გარსგასქელებულ მერქნის გამტარი ჭურჭლები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 152 s. verticillata-ს ფოთლის მთავარი ძარღვი აქტიურად შებუსულია მრავალუჯრედოვანი, კონუსური ფორმის ტრიქომებით. მთავარი ძარღვის მფარავი ქსოვილი კუტინიზებული. ერთრიგიანი ეპიდერმისი გამორჩეულად მომცრო ზომის უჯრედებით. დაჯირას ფოთლის მთავარი ძარღვის განივი ჭრილის აბაქსიალურ მხარეს ფირფიტოვანი კოლენქიმის, ხოლო გვერდების არეში ქლორენქიმული ქსოვილია წარმოდგენილი. ძარღვის ძირითადი ქსოვილი მჭიდრო სტრუქტურის, პოლიგონალურია; გამტარი ქსოვილი რკალისებრი არქიტექტონის, ხოლო, ძარღვის კიდეებში თითო-თითო ან ორ-ორი შემომფენი ქსოვილით გარშემორტყმული ტრაქეალური ელემენტია დიფერენცირებული. მთავარი ძარღვის გამტარი ქსოვილი ჭურჭელბოჭკოვანი, ღია კოლატერალური სტრუქტურისაა. აქტიურად წარმოდგენილია ლაფნის ბოჭკოთა კონები მომცრო კალიბრის, ბლაგვან სუსტადკუთხოვანი, არაერთგვაროვნად გარსგასქელებუკლი სანათურებით. მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურები ოვალური მოხაზულობისაა და უპირატესად სიგრძეზე მწყობრ მწკრივებად დიფერენცირდება; კვლევისას იკვეთება გამტარ ჭურჭელთა გარშემო მერქნის სქელგარსიანი ტრაქეალური ელემენტების განლაგება (სურ.4). სურათი 4. s. verticillata-ს ფოთლის მთავარი ძარღვის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. მთავარი ძარღვის სტრუქტურის პანორამა; b. მთავარი ძარღვის ფრაგმენტზე ასახული ცენტრალური კოლატერალური ტიპის გამტარი ქსოვილი; c. გამტარი ქსოვილის სტრუქტურული ელემენტები 1. ბუსუსები; 2. კუტინიზირებული ეპიდერმისი; 3. ფირფიტოვანი კოლენქიმა; 4. ქლორენქიმა; 5. პოლიგონალური პარენქიმა; 6. ლაფნის ბოჭკო; 7. ლაფანი; 8. მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურები, 10. მერქნის სქელგარსიანი ტრაქეალური ელემენტები. s. verticillata-ს ფოთლის ზედა და ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია. აბაქსიალური ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედებს ადაქსიალურთან შედარებით მეტი მრუდხაზოვნება აღენიშნება. ორივე მხარის მფარავ ქსოვილში ბაგეთა უხვი დიფერენცირება შეინიშნება, ბაგეთშორისი ხვრელის მიმართულების გათვალისწინებით კი მათი განწყობა ქაოტურია. დაჯირას ფოთლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 153 ეპიდერმისის ქსოვილში არსებული სავენტილაციო სისტემის აგრეგატი დიაციტურ ტიპს მიეკუთვნება, ორი მრუდხაზოვანი სატელიტური უჯრედი ბაგეთა მერიდიანული სიბრტყის მიმართ ჯვარედინი განწყობით აისახებიან. ბაგის მკეტავი უჯრედი ოსპისებრია, ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრი კონფიგურაციის. s. verticillata-ს ფოთლის ქვედა ეპიდერმისს ტალღოვანი კუტიკულის შრეები აღენოშნება(სურ.5). ფოთლის მეზოფილი. s. verticillata-ს ფოთოლი ბიფაციალურია, შებუსული კონუსური ფორმის, მრავალუჯრედიანი და მცირე ზომის ჯირკვლოვანი სფეროსებრთავიანი ტრიქომებით. ფოთლის მფარავ ქსოვილში ბაგეების განწყობის თვალსაზრისით დაჯირას ფოთოლი ამფისტომატური სახისაა; შეინიშნება ეპიდერმული უჯრედების მიმართ ბაგეების მცირედად წამოწეული განწყობა. ფოთლის ადაქსიალური და აბაქსიალური ეპიდერმული უჯრედები თანატოლია; მესრისებული ქსოვილი მოიცავს ერთ წყებად დიფერენცირებულ ტიპიურ, ანტიკლინარულ კედლებ წაგრძელებულ უჯრედებს და მეორე წყებად, შედარებით მოკლე, არატიპიური მესერნაირი ჰაბიტუტის მქონე უჯრედებს. ღრუბლისებური პარენქიმა წარმოდგენილია თხელგარსიანი და ფაშარი სტრუქტურით. დაჯირას ფოთლის რბილობში აქტიურად აისახება მცირედიამეტრიანი ჭურჭელბოჭკოვანი, ღია-კოლატერალური ტიპის გამტარი კონები და სპირალური ანასტომოზები (სურ.5). სურათი 5. s. verticillata-ს ფოთლის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. ფოთლის ადაქსიალური და b. აბაქსიალური ეპიდერმისის სტრუქტურის პანორამა; c. ფოთლის დორზოვენტრალური სტრუქტურის რბილობის ფრაგმენტი 1.არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედები; 2. ბუსუსის კვალი; 3. დიაციტური ბაგის მკეტავი უჯრედები და 4. მრუდხაზოვანი სატელიტები; 5. ეპიდერმისი; 6. მესრისებური, 7. მესერნაირი და 8. ღრუბლისებური პარენქიმული ქსოვილები; 9. ანასტომოზი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 154 s. verticillata-ს ყვავილის ჯამის ფოთოლაკის განივი ჭრილის განაკვეთი მკვეთრად ნაკვთიანია, იგი აქტიურად შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედიანი ბუსუსებით; ორმხრივი ეპიდერმული ქსოვილი სქელგარსიანია და გამოკვეთილად მცირე ზომის, მომრგვალო ფორმის მქონე უჯრედებით ხასიათდება. ჯამის ფოთოლაკის რბილობი ერთფეროვანია, ბლაგვკუთხოვანი და სწორხაზოვანი უჯრედებით წარმოდგენილი, ხოლო, ნაკვთების არეში ტრანზიტორული ქსოვილია დიფერენცირებული; ყვავილის ჯამის ფოთოლაკის ტრაქეალური ელემენტები გარსის სპირალური გასქელებით ხასიათდება. დაჯირას გვირგვინის ფურცლის ძირითადი ქსოვილის სტრუქტურა გამოკვეთილად თხელია, შიშველი, ორმხრივ ბლაგვკუთხოვან და სწორხაზოვან ეპიდერმულ ქსოვილს შორის მოთავსებულია ერთფეროვანი ძირითადი ქსოვილი, მასში დიფერენცირებული მერქნის ტრაქეალური ელემენტებით(სურ.6). სურათი 6. s. verticillata -ს ყვავილის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი a. განივ ჭრილზე ასახული სრული ყვავილის მორფოლოგიური ელემენტები; b. გვირგვინის ფურცლის განაკვეთი. 1. ბუსუსები; 2. ჯამის ფოთოლაკის ნაკვთები; 3. გვირგვინის ფურცლის მფარავი და 4. რბილობის უჯრედები; 5. მერქნის ტრაქეალური ელემენტები; 6. სამტვრე; 7. ნასკვის სვეტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 155 დასკვნა. შესწავლილია პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის დაჯირას salvia verticillata l., მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციულო ორგანოების შინაგანი აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. მიკროტექნიკაში მიღებული კამერალური მეთოდებით. კვლევის შდეგად დადგენილია სადიაგნოსტიკო მახასიათებელთა შემდეგი ერთობლიობა:  s. verticillata-ს მიწისზედა ვეგეტაციური და გენერაციული ორგანოები აქტიურად შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედოვანი (2-7) და მნიშვნელოვნად მომცრო ზომის, ჯირკვლოვანი, სფეროსებრთავიანი ტრიქომებით;  სახეობისთვის დამახასიათებელია ფოთლის არადაგვირისტებული, მრუდხაზიანი და მრუდკედლიანი ეპიდერმული ქსოვილის ფუძემდებარე უჯრედები;  დაჯირას ი, ე.ი. ორი, მრუდხაზოვანი სატელიტური უჯრედი ბაგის მკეტავი უჯრედების მიმართ ჯვარედინი განწყობით აღიბეჭდება;  s. verticillata-ს ფოთოლი ბიფაციალურია, სავენტილაციო სისტემის განწყობის თვალსაზრისით ამფისტომატური, ფოთლის რბილობი კი -დორზოვენტრალური სტრუქტურის;  დაჯირას მიწისზედა ღერძით ორგანოთა მიკროსტრუქტურაში აისახება ფირფიტოვანი კოლენქიმის, პოლიგონალური აგებულების ძირითადი პარენქიმული უჯრედების, აქტიურად წარმოდგენილი ლაფნის ბოჭკოების და ქლორენქიმური ქსოვილის თანაპოვნიერბა;  s. verticillata-ს მუხლთშორისის ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, ღეროს, ფოთლის ყუნწსა და მთავარ ძარღვში წარმოდგენილია კოლატერალური ტიპის გამტარი კონები;  s. verticillata-ს ღერძით ორგანოთა მერქანში დიფერენცირებულია სიგრძეზე მწყობრ მწკრივად განწყობილი, სფეროსებრი მოხაზულობის გამტარ ჭურჭელთა და ტრაქეალურ ელემენტთა სანათურები;  დაჯირას ღერძით ორგანოთა მერქანისთვის დამახასიათებელია გამტარ ჭურჭელთა ერთდა ორსპირალიანი და მოპირისპირედ განაგებული ფოროვანი ტრაქეიდების გარსის გასქელება.  ლიტერატურა: 1. საქართველოს ფლორა ტ.xi; გამომცემლობა „მეცნიერება“თბილისი 1987. გვ. 150-170; 2. http://theplantlist.org/1.1/browse/a/lamiaceae/salvia/ 3. http://theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-184133 4. r. gagnidzevascular plants of georgia a nomenclatural checklist; tbilisi 2005, p. 138; 5. nomenclatural checklist of flora of georgia, tbilisi 2018, p. 170; http://theplantlist.org/1.1/browse/a/lamiaceae/salvia/ http://theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-184133 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 156 microstructural feature of salvia verticillata l. vegetative and generative organs teona korkotadze1, ketevan mchedlidze2, giorgi chabashvili2, vakhtang mshvildadze2, dali berashvili1 1tbilisi state medical university, department of pharmaceutical botany 2tbilisi state medical university, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry summary it has been studied perspective medicinal plant salvia verticillata l. aboveground parts vegetative and generative organs internal features. the aboveground parts of the plant are intensively lined with conical, multicellular (2-7) and glandular spherical trichomes; in the covering tissue of the leaf blade, stalk, and stem the ventilation system is represented by diacytic type stomata. the leaf is bifacial, amphistomatic in terms of the location of the ventilation system, while the pulp is characterized by a dorsiventral structure. in the internal structure of salvia verticillata aboveground parts coexistence of the plate type collenchyma, polygonal structure primary parenchyma, bast fibre and collenchyma tissue are represented. collateral-type vascular bundles reflected in the stem, leaf stalk, and midrib; the wood is differentiated into longitudinally arranged, spherically shaped vessels and tracheal elements, vascular tissue one -and two spiral, with porous tracheid wall thickening. keywords: lamiaceae; salvia verticillata l.; microstructural analyses. 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 108, #3, 1982 cooвшения академии наук грузинскои ccp, 108, #3, 1982 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 108, #3, 1982 yдk 622.412:536.244 საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება ო. ლანჩავა კაპიტალურ გვირაბებში სითბოსა და მასის მიმოცვლის არასტაციონარული კოეფიციენტების ექსპერიმენტული განსაზღვრის ერთი წესის შესახებ (წარმოადგინა აკადემიკოსმა ა. ძიძიგურმა 2.7.1981) კაპიტალურ გვირაბში მოძრაობისას მაღაროს ჰაერის შინაგანი ენერგია იცვლება, რომლის მიზეზიც ძირითადად გვირაბის გარშემომცველ მასივსა და შახტურ წყლებთან სითბოსა და მასის მიმოცვლის პროცესია. ქვემოთ განვიხილავთ სამკომპონენტიან სისტემაში „მაღაროს ჰაერი-ქანთა მასივი შახტური წყლები“ ენერგიის გადანაწილების პროცესს სითბოსა და მასის მიმოცვლის თვალსაზრისით. ამასთანავე, გამოთქმების „მაღაროს ჰაერი“, „ქანთა მასივი)“, „შახტური წყლები", ნაცვლად ვისარგებლებთ ,,ჰაერი“, „მასივი", „წყალი“. . ჰაერის შინაგანი ენერგიის ნებისმიერი ცვლილება შეიძლება შეფასებული იქნეს მისი ენტალპიის ცვლილებით. (1) სადაც არის ჰაერის ენტალპია, ჰაერის იზობარული თბოტევადობა, ჰაერის ტემპერატურა „მშრალი" თერმომეტრის ჩვენების მიხედვით, (595+o,47 ) — ორთქლადქცევის კუთრი ენტალპია, d — ჰაერის ტენშემცველობა. ენტალპია ჰაერის მოლეკულების მოძრაობის კინეტიკური ენერგიის გარდა, რომელიც მაკროსკოპულად ტემპერატურითაა გამოხატული, ახასიათებს მოლეკულების ურთიერთქმედების პოტენციურ ენერგიას. პოტენციური ენერგია ამ შემთხვევაში დამოკიდებულია წყლის მოლეკულების რაოდენობაზე ჰაერში მაკროსკოპულად ტენშემცველობით გამოიხატება და ამდენად იგი. თავის თავში მოიცავს ფაზური გარდაქმნის თბურ ეფექტს. ზემოაღნიშნულ სამკომპონენტიან სისტემაში ენერგიის გადანაწილება შეიძლება მოხდეს ნებისმიერი გზით (კონვექცია, კონდუქცია, აორთქლება, კონდენსაცია). ენერგიის გადასვლის გზის მიუხედავად მაღალი პოტენციალის მქონე კომპონენტის (კომპონენტების) მიერ გადაცემული სითბოსა და მასის რაოდენობა ტოლია დაბალი პოტენციალის მქონე კომპონენტების (კომპონენტი) მიერ მიღებული სითბოსა და მასის რაოდენობისა. შემოვიტანოთ აღნიშვნები (2) (3) 2 სადაც არის ჰაერის შინაგანი კინეტიკური ენერგია — ჰაერის შინაგანი პოტენციური ენერგია. (1), (2) და (3) ფორმულების მარჯვენა და მარცხენა მხარეები გავამრავლოთ გვირაბში გამავალი ჰაერის საშუალო მასურ რაოდენობაზე . შესაბამისად მივიღებთ , (4) (5) (6) სადაც შესაბამისად არის ჰაერის მიერ ართმეული სითბოს საერთო რაოდენობა , “ცხადი" სახის სითბო , “ფარული" სახის სითბო; — ჰაერის საშუალო .მასური რაოდენობა. ამრიგად ჰაერის რაიმე რაოდენობის სრული შინაგანი ენერგია შეიძლება წარმოვიდგინოთ, როგორც „ცხადი“ და „ფარული“ სითბოს რაოდენობათა ჯამი. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ნებისმიერი სიგრძის გვირაბისათვის ან მისი უბნისათვის (5) და (6) ფორმულების საფუძველზე შეიძლება განვსაზღვროთ ჰაერის „ცხადი" და „ფარული" სითბოს რაოდენობათა ნაზრდი. (7) (8) სადაც ∆tc არის ჰაერის ტემპერატურის ნაზრდი გვირაბის უბნის ფარგლებში, — ჰაერის საშუალო ტემპერატურა გვირაბის უბნის ფარგლებში, r —— ორთქლადქცევის კუთრი ენტალპია ტემპერატურის დროს. სითბოსა და მასის მიმოცვლის პროცესი ზემოაღნიშნულ სისტემაში სითბური და მასური ნაკადების მიმართულების ხასიათის მიხედვით ოთხი გზით შეიძლება. განხორციელდეს: 1. ორივე ნაკადი მიმართულია მასივიდან ჰაერისაკენ; 2. ორივე ნაკადი მიმართულია მასივისაკენ; 3. სითბური ნაკადი მიმართულია ჰაერისაკენ, ხოლო მასური ნაკადი პირიქით ; 4. სითბური ნაკადი მიმართულია მასივისაკენ, ხოლო მასური ნაკადი პირიქით. პრაქტიკულ ინტერესს იწვევს აღნიშნული სქემის 1 და 3 ვარიანტი, რადგან გვირაბის სითბური რეჟიმის პროგნოზს, რომელსაც ემსახურება წარმოდგენილი ნაშრომიც, ღრმა შახტებისათვის აზრი აქვს მხოლოდ მაშინ, როცა ჰაერის ტემპერატურა იზრდება. ორივე შემთხვევაში კომპონენტები მასივი წყალი გასცემენ ფაზური გარდაქმნისათვის საჭირო ენერგიის ძირითად რაოდენობას. საერთოდ უნდა აღინიშნოს, რომ მაღაროს ჰაერის ტემპერატურის და მასის გადატანის პოტენციალის ცვლილება მნიშვნელოვანწილად გაპირობებულია ატმოსფერული მოვლენებით. აღნიშნული პარამეტრები იცვლება არა მარტო სეზონურად, არამედ დღეღამის განმავლობაშიც. ამდენად, შესაძლებელია დროის შედარებით მცირე პერიოდში, მაგალითად, დღე-ღამეში სითბურმა და მასურმა ნაკადებმა რამოდენიმეჯერ შეიცვალონ მიმართულება. დროის შედარებით დიდ პერიოდში, მაგალითად, სეზონში. წელიწადში, მიუხედავად ჰაერის ტემპერატურისა და მასის გადატანის პოტენციალის სიდიდეთა ფლუქტუაციისა და ამის გამო სითბური და მასური ნაკადების მიმართულებათა ცვლისა, მასივი ძირითადად ცივდება და 3 შრება ე ი. თუ საბოლოო შედეგით ვიმსჯელებთ, სითბური და მასური ნაკადები მასივიდან და წყლებიდან უპირატესად მიმართულია ჰაერისაკენ. როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული, სამკომპონენტიან სისტემაში სითბოსა და მასის მიმოცვლის პროცესის შედეგად ჰაერის მიერ ართმეული ენერგია შეიძლება განისაზღვროს (7) და (8) ფორმულების საშუალებით. აღნიშნული ენერგია გაცემულია მასივისა და წყლის მიერ და მისი რაოდენობრივი განსაზღვარა სითბოსა და მასის მიმოცვლის არასტაციონარული კოეფიციენტების მეშვეობით შესაძლებელია შემდეგი ფორმულებით (9) (10) სადაც არის მასივის მიერ კონვექციითა და კონდუქციით გადაცემული ენერგია, არასტაციონარული სითბოს მიმოცვლის კოეფიციენტი, p — გვირაბის პერიმეტრი, l გვირაბის სიგრძე,. მასივის საშუალო ბუნებრივი ტემპერატურა, მაღაროს ჰაერის საშუალო ტემპერატურა გვირაბის ფარგლებში „მშრალი" თერმომეტრის ჩვენების მიხედვით, მასივის მიერ ფაზური გარდაქმნის შედეგად გადაცემული ენერგია, f წყლის ზედაპირის ფართი გვირაბის ფარგლებში, მასივის მასის გადატანის პოტენციალის საშუალო სიდიდე, ჰაერის მასის გადატანის პოტენციალის საშუალო სიდიდე. (9) ფორმულაში დიფერენცირებული არ არის სითბოს გაცემა შახტური წყლის ღია ზედაპირიდან, რადგან მისი ტემპერატურა პრაქტიკულად უტოლდება იმ მასივის ბუნებრივ ტემპერატურას, საიდანაც ისინი გადმოედინებიან. (10) ფორმულა ითვალისწინებს მხოლოდ მასივის მიერ გადაცემული „ფარული“ სითბოს რაოდენობას, რომლის განსაზღვრაც შედარებით რთულია, ხოლო აორთქლება სითხის ღია ზედაპირიდან კარგადაა შესწავლილი და შეიძლება აორთქლებული ტენის რაოდენობის დიდი სიზუსტით განსაზღვრა ჰაერის საერთო ტენშემცველობის ნაზრდს (∆d) თუ გამოვაკლებთ წყლის ღია ზედაპირიდან აორთქლებული ტენის რაოდენობას, მაშინ დარჩენილი სიდიდე (∆dm) ჰაერის მიერ მასივისაგან მიღებული ტენის რაოდენობა იქნება აღნიშნულის გათვალისწინებით (8) ფორმულა მიიღებს სახეს (11) რომელიც გამოხატავს მასივისაგან ჰაერის მიერ ართმეული „.ფარული" ენერგიის რაოდენობას. წარმოდგენილი ნაშრომის მიზანია kτm და kτ კოეფიციენტების განსაზღვრა შახტური დაკვირვებების საფუძველზე (7), (9), (10) და (11) ფორმულების მარჯვენა მხარეში შემავალი სიდიდეების უშუალო განსაზღვრა შახტურ პირობებში არ არის დაკავშირებული დიდ სირთულეებთან. აღნიშნული ფორმულების გატოლებისა და მარტივი გარდაქმნების შემდეგ მივიღებთ კოეფიციენტების განსასაზღვრავ ფორმულებს (12) 4 (13) აქ ბუნებრივია ისმის კითხვა, გვაქვს თუ არა უფლება ჩავთვალოთ, რომ ჰაერის ცხადი სითბოს ნაზრდი გაპირობებულია მხოლოდ და მხოლოდ მასივის სითბოგამტარობით და მასში არავითარი წვლილი არა აქვს ტენის გადატანის პოტენციალის მიერ გამოწვეულ ფიზიკურ ეფექტებს? ამ კითხვაზე უარყოფითად უნდა ვუპასუხოთ, რადგან სითბოგამტარობის და მასის გატარების უნარი, რომელიც ქანს ახასიათებს, არ გამორიცხავს არც მასივში და არც საზღვარზე „მასივი"-ჰაერი შინაგანი ენერგიის ერთი სახიდან მეორეში გადასვლას. მართლაც „სუფთა თბოგამტარობის” პროცესი ქანს არ ახასიათებს და ტემპერატურული გრადიენტი ყოველთვის იწვევს მასის გადატანის პოტენციალის წარმოშობას და პირიქით ე.ი. თუ მკაცრად ვიმსჯელებთ, სითბოგამტარობის მასივის მიერ გაცემული სითბოს რაოდენობა, რომელიც (9) ფორმულითაა წარმოდგენილი, არ არის ჰაერის მიერ ართმეული „ცხადი“ სითბოს რაოდენობის ტოლი, რომელიც (7) ფორმულით განისაზღვრება. ანალოგიურად, შეიძლება იმის დამტკიცებაც, რომ (10) და (11) ფორმულებით განსაზღვრული "ფარული“ სითბოს რაოდენობები ერთმანეთს ტოლი არ იქნებიან. საქმე ის არის, რომ აეროდინამიური სასაზღვრო შრის გარდა არსებობს სითბური და კონცენტრაციული (იგულისხმება წყლის მოლეკულების კონცენტრაცია) სასაზღვრო შრეები. თბოგადაცემის კოეფიციენტის და შესაბამისად ს სიდიდე დამოკიდებულია სითბური სასაზღვრო შრის სისქეზე. თავის მხრივ სითბური სასაზღვრო შრის სისქე დამოკიდებულია კონცენტრაციული შრის სისქე [2]. ამგვარად, მასივსა და ჰაერს შორის ტემპერატურათა ერთნაირი სხვაობისას მასის გაცემის პროცესის ინტენსიურობაზე დამოკიდებით იცვლება „ცხადი" სახის სითბოს გაცემა და შესაბამისად კოეფიციენტის სიდიდეც. სხვანაირად, მოცემული ტემპერატურული სხვაობისას არასტაციონარული თბოგაცემის კოეფიციენტის სიდიდე დამოკიდებულია არასტაციონარული მასის გაცემის კოეფიციენტის სიდიდეზე და პირიქით. ორივე კოეფიციენტის ჯამური ეფექტი კი თავის მხრივ დამოკიდებულია მასივის უნარზე გაატაროს სითბო და ტენი. ფენომენოლოგიური თვალსაზრისით გამართლებულია ჰაერის „ცხადი" სახის სითბო ჩავთვალოთ მასივის მიერ სითბოგამტარობით გაცემული ენერგიის ტოლფასად, ხოლო ყველა დანარჩენი ფიზიკური ეფექტი, რომელიც ტენგამტარობის არსებობით წამოიჭრება, მივაკუთვნოთ ამ უკანასკნელს. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემია გ. წულუკიძის სახელობის სამთო მექანიკის ინსტიტუტი ( შემოვიდა 3.7.1931) разработка и обогащение месторождении о. а. ланчава об одном способе экспериментального определения нестационарных коэффициентов теплои массообмена в капитальных горных выработках р е з ю м е 5 предложены анализ протекания теплои массообменных процессов b трехкомпонентной системе «горный массив—шахтная вода— рудничный воздух» и формулы для экспериментального определения нестационарных коэффициентов теплои массообмена. o. a. lanchava on one technique of experimental determination of the heat mass exchange nonstationary coefficients in permanent workings s u m m a r y an analysis has been made of the course of the heat and mass exchange processes in the threecomponent system: rock mass, mine water, mine air, and formulae for the experimental determination of the heat and mass exchange nonstationary coefficient are proposed. ლიტერატურა литература —references 1. b. л ы х о в. тепломассообмен. м. 1978. 2. д. бермац. жтф, т. 29, n91. 1959. 1 numerical modeling of ventilation flow distribution in subway tunnels with considering of the piston effect omar lanchava1,2, giorgi nozadze1, zaza khokerashvili2 1gr.tsulukidze mining institute, 0186, tbilisi, mindeli street, 7, georgia; 2georgian technical university, 0177, tbilisi, kostava street, 77, georgia; e-mails: o.lanchava@yahoo.com , g_nozadze@yahoo.com, zaza196822@gmail.com this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number 216968, project title “prevention methods development against aerosol terrorism for ventilation of tbilisi subway”] metro is the main transport artery of modern megapolis and represented complicate underground building construction. because of its multifunctional load, leading industrial states are focused on the issue of arranging subway under modern construction standards. one of the main problem of metro construction and safe exploitation is to ensure the functioning of the ventilation system relevant to the increased safety norms. the influence of the piston effect on the dynamics of ventilation flows generated between metro stations, in the main part of scientific literature is described in the semi-empirical manner, is not characterized by high accuracy and inegatively affects on the underground design and construction works. the current level of computer technology develops the possibility of the dynamics of ventilation flows in the subway tunnels by more accuracy in terms of numerical modeling of the air flow. the paper discusses the problem of distribution of ventilation flows caused by the piston effect in metro tunnels, which give affects the determination of ventilation parameters. the task was set for the conditions of tbilisi metropolitan, with the following basic data: tunnel length 1200m; cross section 16 m2, length of train 60 80 m; train speed 6.0, 8.0,10.0, 12.0 m/s; acceleration of the train – 1.0 m/s2, the train cross section 4.00, 5.00, 6.25 m2. the calculation was performed by the pyrosim 2016 software. as a result of the simulation, was determined the variability of ventilation flow caused by the piston effect depending on the speed and cross section of the train and the geometry of the tunnel. keywords: underground, piston effect, ventilation in this work the share of the piston effect of natural draught on the computation models and by means of same computation models are discussed. as a result of the modeling the nature of the variability of aerodynamic parameters of ventilation stream has been studied, such are: air consumption, dynamic pressure, air velocity in tunnel and velocity of back flow in space between perimeters of train and tunnel. in order to determine the mentioned aerodynamic parameters of the process we had a flow of air at one portal of the tunnel with average speed of 6.0, 8.0, 10.0, 12.0 m/s. as a result of numerical experiments, we determine the changes of dynamic pressure oscillations of the air flow along the tunnel to the front and back of the train. the base model used mailto:o.lanchava@yahoo.com mailto:g_nozadze@yahoo.com 2 the following data for the tbilisi metro: the length of the subway tunnel between two neighbor stations l0 = 1200 m; train length ltr = 80 m; acceleration of train a tr = 1 m/s2. processing of the results, obtained by numerical modeling was performed with the appropriate values of calculations according to formulas, which were obtained from a natural experiment. in particular, the dynamic pressures difference can be calculated by formula (1) the velocity of back flow in space between cross sections of train and tunnel can be calculated by formula (2) ∆𝑃 = (0.164𝑉𝑡𝑟)4, (1) 𝑊ℎ = 0.84√∆𝑃 , (2) and the continuity of the stream in this case has a form 𝑉𝑡𝑟 𝑆𝑡𝑟𝑑𝑡 = 𝑉𝑓𝑆0𝑑𝑡 + (𝑆0 − 𝑆𝑡𝑟)𝑊ℎ𝑑𝑡. (3) where: δp is the difference of dynamic pressure in front and behind of the train; 𝑉𝑡𝑟 speed of trains in the tunnel; 𝑊ℎ the velocity of air flow in space between perimeters of train and tunnel; str = 4.00; 5.00; 6.25 area of the cross section of the train, m2; 𝑉𝑓 air speed originated by the piston effect on the front of the train; s0 = 16 tunnel cross section, m2. in these experiments by means of formulas (1) (3) was realized the relevant boundary conditions. for the velocities 6.0, 8.0, 10.0, 12.0 m/s accordingly, as the boundary conditions, were used the dynamic pressures 21.6, 38.4, 60.0, and 86.4 n/m2. the train was located directly near the portal and we were analyzing the dynamic process development of air flow near the portal in front and behind the train in the part of a tunnel. fig. 1. characteristics of dynamic pressure variation for the boundary condition 21.6 n/m2 fig. 1. characteristics of dynamic pressure variation at border condition 21.4 n/m2 fig. 2. characteristics of dynamic pressure variation at border condition 38.4 n/m2 fig. 2. characteristics of dynamic pressure variation for the boundary condition 38.4 n/m2 3 it is noteworthy, that after the equivalent dynamic pressure modes on the portal, begin the transitional processes, which need to be considered. these processes depend on the value of dynamic pressure of ventilation air flow and rate of decreasing of its intensity. the numerical results, obtained by modeling in the case of the different boundary condition are given in figures 1, 2, 3 and 4. as demonstrated in the results of the experimental research presented, it is possible to use the evaluation of air flows caused by the piston effect. in order to get more accuracy, it is advisable to consider the changing of pressures on the front of the train as well as behind the train for the initial phase of evolving of processes. it is necessary, as the rate of decrease of dynamic pressure is minimal in the initial phase of numerical modeling. this phase has been selected on the drawings 1-4. the results of the analysis when str/s0 = ¼, are given in table 1. table 1 numerical analysis results n boundary conditions dynamic pressure corresponding to the speed of the train on the left portal, n/m2 train speed in a tunnel 𝑉𝑉𝑡𝑟 , m/s pressure difference on front of the train or on the end of train ∆𝑃𝑑 , n/m2 the velocity of back flow in space between perimeters of train and tunnel 𝑊ℎ, m/s the velocity of the flow in the tunnel that was originated by the piston effect 𝑉𝑓 , m/s the volume of ventilation flow that was initiated by the piston effect 𝑄𝑝𝑖, m 3/s 1 21.6 6 .0 1.6 1.06 0.70 11.2 2 38.4 8.0 3.4 1.55 0.84 13.4 3 60.0 10.0 5.0 1.88 1.09 17.4 fig. 3. characteristics of dynamic pressure variation for the boundary condition 60.0 n/m2 n/m2 fig. 4 characteristics of dynamic pressure variation for the boundary condition 86.4 n/m2 4 to determine the flow of air initiated by the piston effect, it is necessary to consider the tachogram of the train movement and determine the duration of the piston effect for the numerica l values of the modeled velocities. fig. 5. the tachogram of the metro trains movement for the distance l0 + ls = 1300 m train speed acceleration phase takes place in metro tunnel and the phase of the deceleration takes place in the metro station. therefore, it is advisable to use the time (tp) required for counting the airflow caused by the piston effect. to determine this time interval, it is necessary to use times for acceleration of the train (ta) as well as time of constant speed during motion (tc). accordingly, the sum of the required times is shown in the formula tp = ta + tc. (4) taking into account the time (t0) that is necessary to overcome distance between the neighboring stations the formula (4) will take the look tpi = t0i ta. (5) where the index i represents a different speed of train the air volume originated by piston effect for the different speeds can be calculated using formula 𝑉𝑝𝑖 = 𝑇𝑝𝑖𝑄𝑝𝑖. (6) for speeds used in the present work, according to which computer models have been executed, calculating values by formula (6) are given in table 2. 4 86.4 12.0 6.4 2.13 1.41 22.5 5 table 2 the duration of the piston effect in according of the speed of the moving train train movement speed 𝑉𝑡𝑟 , m/s i = 6 i = 8 i = 10 i = 12 duration of piston effect tpi , c 218 162 138 108 the volume of air transported by the piston effect vpi , c 2441 2170 2401 2430 conclusions in the range of speeds 6-12 m/s, the variation of air flow rate, originated by the train movement has a linear character, and the volume of air intensivety, transported by the piston effect is 11.222.5 m3/s. volume of air moved by one train in the same range of speed is practically constant and equals 2200-2400 m3. references [1] s. pan, l. fan, j.liu, j. xie, y.sun, n. cui, l. zhang, b. zheng. a review of the piston effect in subway stations. hindawi publishing corporation, advances in mechanical engineering, volume 2013, article id 950205, 7 pages. http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205. [2] h. ingason, m. kumm, d. nilsson, a. lönnermark, a. claesson, y.z. li, k. fridolf, r. åkerstedt, h. nyman, t. dittmer, r. forsén, b. janzon, g. meyer, a. bryntse, t. carlberg, l. newlove-eriksson, and a. palm. the metro project. report, mälardalen university, 2012. [3] o.a. lanchava. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, gtu, tbilisi, 1998, p. 272. [4] o. lanchava, g. nozadze, n. arudashvili, z. khokerashvili. to determination of ventilation air of the metro of tbilisi by thermal factor. mining journal no 1(38), pp. 92-96, tbilisi, 2017 (georgian). http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205 javascript:void(0) 1 უაკ 622.4.536.24 : 624.191.94 დგუშის ეფექტით გამოწვეული ჰაერის ნაკადების შეფასებისათვის მეტროს გვირაბში ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფესორი ო. ლანჩავა, აკად. დოქტორი გ. ნოზაძე, დოქტორანტი ზ. ხოკერაშვილი, აკად. დოქტორი ნ. არუდაშვილი ნაშრომში განხილულია მეტროს გვირაბებში დგუშის ეფექტის რიცხვითი მოდელირების შედეგები თეორიული ანალიზის გათვალისწინებით, აგრეთვე მიღებული სიდიდეების ცვალებადობის მაჩვენებელი ცხრილები და გრაფიკები გვირაბის მატარებლით შევსების კოეფიციენტისა და მისი სიჩქარის მიხედვით. მიღებული შედეგები შედარებულია ლიტერატურული წყაროებიდან ცნობილ ანალოგიურ მაჩვენებლებთან. შედარების შედეგად დადგენილია წარმოდგენილი ძირითადი შედეგების კარგი თანხვედრა სამეცნიერო ლიტერატურიდან ცნობილ ზოგად კანონზომიერებებთან. მეტროს გვირაბებში მატარებლების მოძრაობის დგუშის ეფექტისათვის დამახასიათებელია ორი ფაზის არსებობა. პირველ ფაზაში დგუშის ეფექტი ხასიათდება არასტაციონარულობით, ხოლო მეორე ფაზაში პროცესი სტაბილიზდება. ცირკულაციური და გადადინებული ნაკადების სიჩქარეთა დადგენის დროს აუცილებელია აღნიშნული ფაზების მხედველობაში მიღება. სამუშაო შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით, საგრანტო პროექტიn¹ 216968, „აეროზოლური ტერორიზმის პრევენციის მეთოდების დამუშავება თბილისის მეტროს ვენტილაციისათვის“ ამოცანის დასმა კომპიუტერული ტექნოლოგიების განვითარების თანამედროვე დონე საშუალებას იძლევა მეტროს გვირაბებში სავენტილაციო ნაკადების დინამიკა დიდი სიზუსტით აღიწეროს დენად გარემოთა რიცხვითი მოდელირებით. ნაშრომში განხილულია მეტროს გადასარბენ გვირაბებში დგუშის ეფექტით გამოწვეული სავენტილაციო ნაკადების განაწილების ხასიათი 2 არასტაციონარულ ფაზაში, რაც საგრძნობ გავლენას ახდენს მეტროპოლიტენის სავენტილაციო პარამატრების განსაზღვრაზე. ამოცანა განხორციელებულია თბილისის მეტროს გადასარბენი გვირაბების პირობებისთვის. შედგენილია საბაზო მოდელები შემდეგი მონაცემებისათვის: გვირაბის სიგრძე 1200 მ; გვირაბის განივი კვეთის ფართობი – 12.50-20.24 მ2, მატარებლის სიგრძე 80 მ; მატარებლის სიჩქარე – 25-50 კმ/სთ; მატარებლის განივი კვეთის ფართობი 5.0-7.5 მ2. მოდელირება და გამოთვლები შესრულდა pyrosim 2016-ის პროგრამულ გარემოში. რიცხვით ამოცანებში, გვირაბში მიმდინარე პროცესების აეროდინამიკური პარამეტრების დადგენისათვის, გადასარბენი გვირაბის ერთ-ერთ პორტალთან ცნობილი იყო ჰაერის მიმწყდომი ნაკადის სათანადო სიჩქარე, რომელიც ყოველ კონკრეტულ მომენტში შეესაბამებოდა მატარებლის სიჩქარეს, ხოლო ეს უკანასკნელი თავსდებოდა სიჩქარეთა მითითებულ დიაპაზონში (25-50 კმ/სთ). pyrosim 2016-ის პროგრამულ გარემოს აქვს შესაძლებლობა მატარებელსა და გვირაბის პერიმეტრს შორის არსებულ ღრეჩოში ასახოს სიჩქარეთა ველის განაწილების უთანაბრობა დროის მიხედვით, რაც განსაკუთრებით დამახასიათებელია არასტაციონარული ფაზისათვის. ნახაზზე 1 სქემატურად არის გამოსახული რეალური პროცესი, რომელსაც სინამდვილეში აქვს ადგილი მატარებლის გვირაბში მოძრაობისას. 0v სიჩქარით მოძრავი მატარებელი გვირაბის 0-1 მონაკვეთზე c სიჩქარით წინ აღძრავს ცირკულაციურ ნაკადს და წარმოქმნის აგრეთვე იმავე c სიჩქარით მოძრავ მიდევნებულ ნაკადს მატარებლის უკან, 2-0 მონაკვეთზე. მატარებლისა და გვირაბის პერიმეტრებს შორის არსებულ სივრცეში ადგილი აქვს ჰაერის ნაკადის გადადინებას w სიჩქარით. აღნიშნული სიჩქარე დამოკიდებულია მატარებლის თავსა და ბოლოში წნევათა სხვაობაზე, აგრეთვე მატარებლის მოძრაობით გამოწვეულ ეჟექციაზე. ამ უკანასკნელზე კი გავლენა აქვს მატარებლის ბორბლებისა და ღერძების ბრუნვით და გადატანით მოძრაობას, ვაგონებს შორის სივრცეში არსებული ჰაერის ბალიშის მოძრაობას მატარებელთან ერთად, მის შინაგან ტურბულენტურ და აეროდინამიკურ გავლენას ღრეჩოში ჰაერის ნაკადის ცირკულაციაზე. 3 ნახ. 1. გვირაბში მატარებლის მოძრაობის შემთხვევაში აბსოლუტური სიჩქარეების სქემა: 0v მატარებლის მოძრაობის სიჩქარე; c დგუშის ეფექტით გამოწვეული ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე მატარებლის წინ და უკან; w გადადინებული ნაკადის მოძრაობის სიჩქარე მატარებლისა და გვირაბის პერიმეტრებს შორის ღრეჩოში ზემოაღნიშნული ფაქტორების კონკრეტული მნიშვნელობებიდან გამომდინარე, w სიჩქარის ვექტორი შესაძლებელია მიმართული იყოს როგორც მატარებლის მოძრაობის, ისე მისი საპირისპირო მიმართულებით. მატარებლით გვირაბის შევსების  კოეფიციენტის რიცხვითი სიდიდიდან გამომდინარე, რომელიც გამოყენებული იყო მოდელირების დროს, თბილისის მეტროს პირობებისათვის, ძირითადად ადგილი აქვს ღრეჩოში ჰაერის გადადინებას მატარებლის მოძრაობის საპირისპირო მიმართულებით, ხოლო მატარებლის თანმხვედრი ჰაერის ნაკადის აღმძვრელი მიზეზები, რომელთა შესახებაც ზემოთ იყო აღნიშნული, ამ შემთხვევაში უმნიშვნელოა. დასმული საკითხის შესწავლას დაეთმო საკმაოდ ხანგრძლივი პერიოდი. ერთ-ერთი პირველი ნაშრომი ამ მიმართულებით შესრულებული იყო გ. აბრამოვიჩის მიერ. მან თეორიულად შეისწავლა მიმწყდომი ნაკადისა და მატარებლების სიჩქარეებს შორის დამოკიდებულება ღია ტრასაზე და სარკინიგზო გვირაბებში [1]. აღსანიშნავია აგრეთვე ვ. ცოდიკოვის ნაშრომი, რომელიც უშუალოდ მეტროს ვენტილაციას შეეხება და მასში განხილულია სხვადასხვა ავტორების მიერ შესრულებული თეორიული კვლევებისა და ფიზიკური მოდელირების შედეგები, როცა მატარებელი უძრავია და მოძრაობს ჰაერის გარემო აეროდინამიკურ მილში ან სითხე მეტროს სადგურებისა და გადასარბენების ჰიდრავლიკურ მოდელში [2]. ბოლო პერიოდის სამეცნიერო ნაშრომებიდან აღსანიშნავია [3], რომელშიც მოცემულია ჩინეთში გამოქვეყნებული მრავალი შრომის ანალიზი და აღნიშნულია, რომ ხსენებულ ქვეყანაში აღმავლობას განიცდის ახალი მეტროების მშენებლობა და შესაბამისად, დიდი ყურადღება ექცევა საკითხის ყოველმხრივ შესწავლას. განსაკუთრებით აღსანიშნავია შვედეთში შესრულებული სამეცნიერო კვლევები ჰ. ინგასონის ხელმძღვანელობით [4], რომელიც ნაყოფიერად მუშაობს სატრანსპორტო გვირაბების ვენტილაციის სფეროში, მათში ხანძრებისა და საგანგებო სიტუაციების პრევენციის კუთხით. აღნიშნული ნაშრომებისათვის საერთო ისაა, რომ დგუშის ეფექტის გავლენის შესწავლა ხდება უძრავი მატარებლის 4 პირობებში და ცვალებადია ჰაერის ხარჯი, წნევა ან ვენტილაციის სხვა დამახასიათებელი პარამეტრი. რიცხვითი მოდელირების შედეგები დგუშის ეფექტისათვის, როცა გვირაბის მატარებლით შევსების კოეფიციენტი 25.0 , მოცემულია ჩვენს ნაშრომში [5], ხოლო წინამდებარე ნაშრომში წარმოდგენილია არასტაციონარული ფაზის მოდელირებით მიღებული შედეგების ანალიზი მნიშვნელობებისათვის, როდესაც 61.035.0  . თეორიული ანალიზი გვირაბის მატარებლით შევსების  კოეფიციეტის გაანგარიშება შესაძლებელია ფორმულით f f  , (1) სადაც f არის მატარებლის ვაგონის მიდელური კვეთის ფართობი, მ2; f გვირაბის განივკვეთის ფართობი, მ2. განვიხილოთ ჰაერის ფარდობითი მოძრაობა იმ პირობით, რომ მატარებელი იქნება უძრავი, ხოლო იმოძრავებს მხოლოდ სავენტილაციო ნაკადი, რომლის მიხედვითაც ჩატარდა რიცხვითი მოდელირება. მოდელირების შესაბამისი ფარდობით სიჩქარეთა სქემა მოცემულია ნახაზზე 2. ნახ. 2. უძრავი მატარებლის შემთხვევაში ფარდობით სიჩქარეთა სქემა: cv 0 მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარე მატარებლის წინ (იმავე სიდიდისაა ნაკადი მატარებლის შემდეგ) ; wv 0 ჰაერის ნაკადის ფარდობითი სიჩქარე ღრეჩოში რეალურად მიმდინარე პროცესში მატარებლის მოძრაობით აღძრული ჰაერის ნაკადი იყოფა ორ მდგენელად: მატარებელზე მიმწყდომი ნაკადისა და დგუშის ეფექტით გამოწვეული 5 ცირკულაციური ნაკადის სახით მატარებლის წინ და უკან, რომელთა შორის ადგილი აქვს დამოკიდებულებას cvvt  0 , (2) სადაც tv არის მატარებელზე მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარე, მ/წმ; 0v მატარებლის მოძრაობის სიჩქარე, მ/წმ (კმ/სთ); c დგუშის ეფექტით გამოწვეული ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე მატარებლის წინ და უკან, მ/წმ. მეორეს მხრივ, მოძრავი მატარებლის შემთხვევაში, მიმწყდომი ნაკადი აგრძელებს მატარებლის შემხვედრ მოძრაობას და გადაედინება ღრეჩოში ფარდობითი სიჩქარით wvvg  0 , (3) სადაც gv არის გადადინებული ნაკადის ფარდობითი სიჩქარე ღრეჩოში, მ/წმ. უწყვეტობის განტოლებიდან გამომდინარე შეიძლება დაიწეროს )( ffvfv gt  , (4) რომლიდანაც მარტივი გარდაქმნებით მიიღება )1(   t g v v . (5) ამგვარად, ფორმულით (5) განისაზღვრება გადადინებული ნაკადის სიჩქარე რიცხვითი მოდელირების შემთხვევაში, უძრავი მატარებლის პირობებში. იმავე კანონზომიერებას აქვს ადგილი და გადადინებული ნაკადის სიჩქარეც იმავე ფორმულით (5) იანგარიშება მოძრავი მატარებლის შემთხვევაში, რასაც ადგილი აქვს რეალურ პირობებში. მიმწყდომი ნაკადისა და მატარებლების სიჩქარეებს შორის დამოკიდებულება სარკინიგზო გვირაბებისათვის, როგორც აღინიშნა, შეისწავლა გ. აბრამოვიჩმა, რომელიც ძირითადად განიხილავს სტაბილიზებულ სიჩქარეთა ველს, რაც განპირობებულია სარკინიგზო გვირაბების შედარებით დიდი სიგრძით. მეტროს გადასარბენ გვირაბებში, მათი შედარებით მცირე სიგრძის გამო, ხშირ შემთხვევაში, არც ხდება სიჩქარეთა ველის სტაბილიზება და ადგილი აქვს არასტაციონარულ პროცესს. როგორც ქვემოთ დავინახავთ, ამ შემთხვევაში პროცესის მიმდინარეობა იყოფა 2 ფაზად. აღნიშნულ ფაზებზე ყურადღების გამახვილება გამოიწვია არასტაციონარული ფაზის მნიშვნელობის გამოკვეთამ მეტროს პირობებში შესრულებული რიცხვითი მოდელირების შედეგად და რამდენადაც ჩვენთვის 6 ცნობილია, საკითხის ასეთი მიდგომით, პირველად ამ ნაშრომშია განხილული. მითითებულ სიჩქარეებს შორის დამოკიდებულება გ. აბრამოვიჩის მიხედვით შემდეგი სახისაა w ww t t f s n f f v v 004.01 1 )1( 1 1 1 0        . (6) უკვე განმარტებული სიდიდეების გარდა ფორმულაში (6) მიღებულია შემდეგი აღნიშვნები: t არის გვირაბის სრული წინაღობის კოეფიციენტი გვირაბის მოცემული სიგრძის ( l , მ), მატარებლის სიგრძის ( l , მ) და გვირაბის ეკვივალენტური რადიუსისათვის ( r , მ); wf ვაგონის ეკვივალენტური ფართობი, მ2; n ვაგონების რიცხვი შემადგენლობაში; ws ვაგონის ზედაპირის ფართობი ფსკერის ფართობის გამოკლებით, მ2. გვირაბის სრული წინაღობის კოეფიციენტი იანგარიშება ფორმულით r ll t   007.05.1 . (7) ვაგონის ეკვივალენტური ფართობი იანგარიშება შუბლური წინაღობის კოეფიციენტის სიდიდის გათვალისწინებით fcf ww  , (8) სადაც wc არის ვაგონის შუბლური წინაღობის კოეფიციენტი. აღნიშვნის 0v vt შემოტანით, მატარებლის სიჩქარის საანგარიშო ფორმულა მიიღებს სახეს  tv v 0 , (9) ხოლო ფორმულის (2) გათვალისწინებით მიიღება ცირკულაციური ნაკადის საანგარიშო ფორმულა )1(0 vc . (10) დგუშის ეფექტით აღძრული ჰაერის ხარჯი შესაძლებელია განისაზღვროს ფორმულით cfq  . (11) 7 თბილისის მეტროს პირობებისათვის, ოთხვაგონიანი მატარებლის შემთხვევაში,  -ს რიცხვითი მნიშვნელობები და ამოსავალი სიდიდეები მოცემულია ცხრილში 1. ცხრილი 1 მიმწყდომი ნაკადისა და მატარებლების სიჩქარეთა თანაფარდობა  ამოსავალ სიდიდეებთან ერთად, რომლებისთვისაც შესრულდა რიცხვითი მოდელირება f , მ2 f , მ2  wf ws , მ2 r , მ wc t  5.00 12.25 0.408 4.8 130 0.88 0.95 10.41 0.667 6.25 12.25 0.510 6.0 147 0.88 0.95 10.41 0.570 7.50 12.25 0.610 7.1 164 0.88 0.95 10.41 0.464 7.50 20.40 0.370 7.1 164 1.27 0.95 7.67 0.652 ცხრილში 1 გამოყენებულია შემდეგი აღნიშვნები: f მატარებლის მიდელური კვეთი, მ2; f გვირაბის განივკვეთის ფართობი, მ2;  მატარებლით გვირაბის შევსების კოეფიციენტი; wf ვაგონის განივკვეთის ეკვივალენტური ფართობი , მ2; ws ვაგონის ზედაპირის ფართობი ფსკერის ფართობის გამოკლებით, მ2; r გვირაბის ეკვივალენტური რადიუსი, მ; wc ვაგონის შუბლური წინაღობის კოეფიციენტი; t გვირაბის სრული წინაღობის კოეფიციენტი;  თანაფარდობა მიმწყდომი ნაკადისა და მატარებლების სიჩქარეთა შორის. მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარის მიხედვით ფორმულით (9) განისაზღვრება მატარებლის სიჩქარე 0v . შემდეგ ფორმულით (2) ან (10) – დგუშის ეფექტით აღძრული ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე გვირაბში c . ფორმულით (11) შესაძლებელია დგუშის ეფექტით აღძრული ჰაერის ხარჯის განსაზღვრა. ამგვარად, წარმოდგენილი მასალით, შესაძლებელია ვენტილაციისათვის საინტერესო ყველა ტექნოლოგიური მაჩვენებლის განსაზღვრა და ანალიზი რიცხვითი მოდელირების მონაცემების მიხედვით. რიცხვითი მოდელირება და შედეგები რიცხვითი მოდელირება შესრულდა სათანადო საწყისი და სასაზღვრო პირობების მიხედვით. კერძოდ, როგორც აღინიშნა, მარცხენა პორტალზე გათვალისწინებული იყო 8 მიმწყდომი ნაკადის სათანადო სიჩქარე, რომელიც ყოველ კონკრეტულ მომენტში შეესაბამებოდა მატარებლის სიჩქარეს 25-50 კმ/სთ დიაპაზონიდან. მატარებლის პირველი ვაგონი კი სხვადასხვა მოდელებში განთავსებული იყო პორტალიდან 200, 300 და 400 მ-ის დაშორებით. ექსპერიმენტის დაწვრილებითი სქემა სიჩქარის დეტექტორებისა და მატარებლის ჩვენებით მოცემულია ნახაზზე 3. ნახ. 3. რიცხვითი ექსპერიმენტის დაწვრილებითი სქემა ზონების მიხედვით როგორც ნახაზიდან 3 ჩანს, რიცხვითი მოდელირება შესრულებულია გვირაბში მატარებლის ადგილმდებარეობის მიხედვით წინასწარ შერჩეული 5 სხვადასხვა ზონისათვის. აღნიშნულ ზონებში დადგინდა სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის ცვალებადობის ხასიათი. ყოველ ზონაში სიჩქარის დეტექტორები ერთმანეთისგან სხვადასხვა მანძილით იყო დაშორებული. მაგალითად, პირველ და მეხუთე ზონაში დეტექტორები განთავსდა ყოველ 100 მეტრ მანძილზე (იხ. ნახ. 3, ზონები 1 და 5). მეორე და მეოთხე ზონებში, მატარებლის თავსა და ბოლოსთან, გვირაბის 20 მ სიგრძის მონაკვეთებზე, დეტექტორები ერთმანეთისაგან დაშორებული იყო 5 მ-ით (იხ. ნახ. 3, ზონები 2 და 4). მატარებელსა და გვირაბს შორის არსებულ ღრეჩოში სიჩქარის დეტექტორები განლაგებული იყო ყოველ 20 მეტრ მანძილზე (იხ. ნახ. 3, ზონა 3). რიცხვითი ექსპერიმენტის დროს სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის რიცხვითი სიდიდის ცვალებადობა ხდებოდა მატარებლის სიჩქარის მიხედვით. მიღებული შედეგები შესაძლებელია გაანალიზებული იქნეს ერთ-ერთი რიცხვითი ექსპერიმენტის მაგალითზე. განვიხილოთ ჰაერის ნაკადის სიჩქარის დინამიკური ცვლილების მაჩვენებელი მრუდები 9 როგორც გვირაბში მატარებლის წინ, ისე გვირაბსა და მატარებელს შორის არსებულ ღრეჩოში (იხ. ნახ. 4, 5 და 6). ნახ. 4. მიმწყდომი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის დინამიკა პორტალთან (ნახაზი, ა) და მატარებელსა და გვირაბს შორის ღრეჩოში, როცა მატარებლის სიჩქარეა 16.8 კმ/სთ, ხოლო  = 0.61, ω = 0.47 წარმოდგენილი ნახაზებიდან კარგად ჩანს, რომ სავენტილაციო ნაკადების განვითარების დინამიკა პრაქტიკულად შესაძლებელია ორ ფაზად გაიყოს, 1 – არასტაციონარული ფაზა და 2 – სტაციონარული ფაზა. ვინაიდან ფორმულების (9) და (10) მიხედვით ადვილად მყარდება კავშირი ცირკულაციურ ნაკადსა და მიმწყდომ ნაკადს შორის, შესაძლებელია პირველი მიახლოებით დავასკვნათ, რომ ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარეც სათანადო ფაზებს გაივლის. შესაძლებელია აპრიორულად აღინიშნოს, რომ მიმწყდომი ნაკადის არასტაციონარული ფაზის არსებობის გამო, ცირკულაციური ნაკადის საშუალო სიჩქარე რამდენადმე ნაკლები იქნება სტაციონარულ ფაზაში იმავე ნაკადის სიჩქარესთან შედარებით. 10 ნახ. 5. მიმწყდომი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის დინამიკა პორტალთან (ნახაზი, ა) და მატარებელსა და გვირაბს შორის ღრეჩოში, როცა მატარებლის სიჩქარეა 36.8 კმ/სთ, ხოლო  = 0.61, ω = 0.47 ნახ. 6. მიმწყდომი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის დინამიკა პორტალთან (ნახაზი, ა) და მატარებელსა და გვირაბს შორის ღრეჩოში, როცა მატარებლის სიჩქარეა 49.8 კმ/სთ, ხოლო  = 0.61, ω = 0.47 ჩვენს მიერ მოდელირებული პროცესების დროს მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარეების ანალიზის საფუძველზე შესაძლებელია შემოღებული იქნეს პროცესის არასტაციონარულობის დონის დამახასიათებელი კოეფიციენტი ფაზების ხანგრძლივობის მიხედვით 11 p nt t t t k  , (12) სადაც ntt არის არასტაციონარული ფაზის ხანგრძლივობა, წმ; pt მოდელირებული პროცესის სრული ხანგრძლივობა, წმ. ამრიგად, tk დააკმაყოფილებს უტოლობას 10  tk . უტოლობიდან კარგად ჩანს, რომ პროცესი მთლიანად არასტაციონარულია როდესაც 1tk , ხოლო სტაციონარულია როდესაც 0tk . ყველა სხვა შემთხვევაში ადგილი ექნება ფაზათა თანაფარდობის სხვადასხვა მაჩვენებლებს განსახილველ პროცესში. ჩვენს მიერ მოდელირებულ შემთხვევებში სწორედ ასეთ პროცესთა კლასს აქვს ადგილი (იხ. ნახ. 4, ა; 5, ა; 6, ა). ნახ. 7. მიმწყდომი და ცირკულაციური ნაკადების ცვალებადობის ხასიათი გვირაბის მატარებლის შევსების კოეფიციენტის მიხედვით 1 – მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარე; 2 – ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე ნახაზზე 7 მოცემულია მიმწყდომი და ცირკულაციური ნაკადების ცვალებადობის ხასიათი გვირაბის მატარებლით შევსების კოეფიციენტის მიხედვით. მატარებელზე მიმწყდომი ნაკადისა და ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარეთა ჯამი ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა იყოს მატარებლის სიჩქარის ტოლი, რომლის მიხედვითაც შესრულდა გაანგარიშება. 12 აღსანიშნავია აგრეთვე, რომ ჩვენი კვლევების შედეგად მიმწყდომი და გადადინებული ჰაერის ნაკადის რიცხვითი ექსპერიმენტიდან მიღებული შედეგები კარგ თანხვედრაშია თეორიულად გამოთვლილ მნიშვნელობებთან. ცდომილება არ აღემატება 7.2 %-ს (იხ. ცხრილი 2). ცხრილი 2 რიცხვითი ექსპერიმენტიდან მიღებული, სავენტილაციო ნაკადის დამახასიათებელი სიდიდეების შედარება თეორიული ანალიზით მიღებულთან, როცა  =0.61 და  =0.47 მატარებ -ლის სიჩქარე 0v , კმ/სთ მიმწყდომ ი ნაკადის სიჩქარე (თეორია) tv , მ/წმ გადადინებულ ი ნაკადის სიჩქარე (თეორია) gv , მ/წმ მიმწყდომი ნაკადის სიჩქარე (ექსპერიმენტი) extv _ , მ/წმ გადადინებულ ი ნაკადის სიჩქარე (ექსპერიმენტი) exgv  , მ/წმ ცდომილებ ა, % 26.0 3.4 8.7 3.4 8.1 6.9 36.8 4.8 12.3 4.8 11.6 5.8 49.8 6.5 16.6 6.5 15.4 7.2 ნახ. 8. ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარის ცვალებადობა გვირაბის შევსების კოეფიციენტის მიხედვით მატარებლის სიჩქარეებისათვის, კმ/სთ: 1 0v =30; 2 0v =35; 3 0v =40 13 როგორც თეორიული ანალიზისა და რიცხვითი ექსპერიმენტების შედარებიდან ჩანს, ექსპერიმენტული მონაცემები თეორიულთან მიახლოებულია, რაც დამატებით საფუძველს იძლევა იმისათვის, რომ ცირკულაციური ნაკადის გამოთვლაში გათვალისწინებული იქნეს არასტაციონარული ფაზის გავლენა. რიცხვითი მოდელირების შედეგების მიხედვით შედგენილი გრაფიკები მოცემულია ნახაზზე 8, რომლებიდანაც ჩანს, რომ მატარებლის სიჩქარისა და გვირაბის შევსების კოეფიციენტის მიხედვით დგუშის ეფექტით აღძრული ცირკულაციური ნაკადი პირდაპირპროპორციული კანონზომიერებით ხასიათდება. აღსანიშნავია, რომ მატარებლის სიჩქარისათვის 40-45 კმ/სთ დიაპაზონში ცირკულაციური ნაკადით განპირობებული ჰაერის ხარჯი შესაძლებელია იცვლებოდეს 90-100 მ3/წმ-ის ფარგლებში. ნახ. 9. ცირკულაციური ნაკადის c სიჩქარის ცვალებადობა მატარებლის სიჩქარის 0v მიხედვით, როცა  = 0.61 როგორც აღინიშნა, მატარებლის სიჩქარის მიხედვით, შესაძლებელია დგუშის ეფექტით გამოწვეული მიმწყდომი, ცირკულაციური, გადადინებული ნაკადების სიჩქარეებისა და ჰაერის ხარჯის გამოთვლა, რომლებიც მეტროს ვენტილაციის ძირითადი ტექნოლოგიური მახასიათებლებია. ამასთან საპროექტო მონაცემებიდან გამომდინარე, ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარის გამოთვლა უფრო ხელსაყრელია მატარებლის სიჩქარესთან კავშირის მიხედვით, რაც მოცემულია ნახაზზე 9. 14 დასკვნები: დგუშის ეფექტით აღძრული ცირკულაციური ნაკადის სიჩქარე, მატარებლით გვირაბის შევსების კოეფიციენტის მიხედვით, ხასიათდება წრფივი დამოკიდებულებით და მისი ზრდის ტემპი პირდაპირპროპორციულადაა დამოკიდებული მატარებლის სიჩქარეზე; 40-45 კმ/სთ დიაპაზონის მატარებლის სიჩქარისათვის დგუშის ეფექტით აღძრული ჰაერის ხარჯის მაქსიმალური მნიშვნელობის შეფასება თბილისის მეტროს პირობებში მოხდა სტაციონარული ფაზის შესაბამისი სიჩქარის მიხედვით და მისი რიცხვითი სიდიდე არ აღემატება 90-100 მ3/წმ-ს, როცა გვირაბის შევსების კოეფიციენტი  = 0.35. ლიტერატურა 1. г.н. абрамович. прикладная газовая динамика. наука, москва, 1991. 824 с. 2. в.я. цодиков. вентиляция и теплоснабжение метрополитенов. недра, москва, 1975. 566 с. 3. s. pan, l. fan, j.liu, j. xie, y.sun, n. cui, l. zhang, b. zheng. a review of the piston effect in subway stations. hindawi publishing corporation, advances in mechanical engineering, volume 2013, article id 950205, 7 pages. http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205. 4. h. ingason, m. kumm, d. nilsson, a. lönnermark, a. claesson, y.z. li, k. fridolf, r. åkerstedt, h. nyman, t. dittmer, r. forsén, b. janzon, g. meyer, a. bryntse, t. carlberg, l. newlove-eriksson, and a. palm. the metro project. report, mälardalen university, 2012. 5. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s. radu, r. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili. the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. sesam 2017 “international symposium on occupational health and safety, bucharest, romania, 2017. http://dx.doi.org/10.1155/2013/950205 15 on the evaluation of air flows caused by a piston effect in subway tunnels lanchava o., nozadze g., khokerashvili z., arudashvili n. the results of numerical simulation of the piston effect in tunnels of a metro in combination with theoretical analysis are given. in the form of tables and graphs given the changes in these values depending on the speed of the train and the filling factor of the tunnel. the obtained results are compared with known analogous results from the literature sources. as a result of the comparison, there is a good agreement between of the main results presented in this paper and mentioned results. in this work established that the piston effect of the moving train in the subway tunnels is characterized by the existence of two phases that should be taken into consideration during estimation of the speed of air (circulation flows) ahead and rear of the train and the backflow in the annulus between a tunnel and moving train. in the first phase the piston effect has a nonstationary character and the process is stabilized in the second phase. samto jurnali #2(35), 2015 1 უსაფრთხოების ტექნიკა техника безопасности safe technics უაკ 622.4.536.24:624.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფ. ო. ლანჩავა აკად . დოქტორი გ. ნოზაძე , დოქტორანტი ნ. არუდაშვილი მოკლე საავტომობილო გვირაბებში ფატალური ხანძრების ანალიზი და პრევენციის ღონისძიებები განხილულია მცირე სიგრძის გვირაბებში მომხდარი ხანძრების მაგალითები. გამოკვეთილია ხანძრის საშიშროება მცირე სიგრძის გვირაბებისათვის, სადაც მექანიკური ვენტილაციის დამონტაჟება არ არის აუცილებელი მოწინავე, ინდუსტრიულად განვითარებული, ქვეყნების მაგალითზე. დასაბუთებულია მცირე სიგრძის გვირაბებში საგანგებო ვენტილაციის მოწყობის აუცილებლობა; დასახულია მოკლე გვირაბებში ხანძრის თავიდან ასაცილებელი ღონისძიებები, რომელთა შორის აღსანიშნავია: გვირაბის ინფრასტრუქტურის მოდენიზაცია; მისი აღჭურვა საგანგებო სავენტილაციო სისტემით და საზომი ხელსაწყოებით; გვირაბის მომსახურე პერსონალისა და მაშველების სწავლების ორგანიზება; ტრეინინგის ჩატარება ისეთი მოქმედების დასახვეწად საგანგებო სიტუაციის შემთხვევაში, რომ მოქმედება ეხმარებოდეს ან ევაკუაციას, ან მაშველებს, ან ორივეს ერთად, ხანძრის ჩაქრობაში ხელშეწყობის მხედველობაში მიღებით; განრიგის შემოღება დიდი მასის მქონე სახიფათო ტვირთებისათვის; საკითხის ინფორმაციული მხარდაჭერა და პოპულარიზაცია. სამუშაო შესრულებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ar61/3102/13 გრანტის დაფინანსებით . ინგლისის, საფრანგეთის [1, 2], გერმანიის [3], შვედეთისა [4] და იტალიის [5] სტატისტიკური მონაცემების თანახმად, გვირაბებში საგზაო ავარიები უფრო იშვიათია გაშლილ ტრასებთან შედარებით. აღნიშნულის მიზეზად შესაძლებელია მიჩნეული იქნეს გვირაბების აქტიური კონტროლი, ატმოსფერული პირობების ნაკლები გავლენა, უფრო უკეთესი განათება ღამით და მძღოლების უფრო მეტი ყურადღება გვირაბებში გადაადგილებისას, იმყოფებიან რა უჩვეულო გარემოში მიწისქვეშ. ამასთან ერთად, აღსანიშნავია, რომ მიწისქვეშ ხანძარს უფრო მძიმე შედეგები მოჰყვება ღია გარემოსთან შედარებით, რადგან ღია გარემოში უფრო ადვილად ხდება წვის პროდუქტების სითბოს, ტოქსიკური აირებისა და კვამლის გაბნევა. გვირაბებში კი პირიქით პროცესები გაძნელებულია და აუცილებელი ხდება მათი მართვა ვენტილაციის მეშვეობით. სტატისტიკის თანახმად, გვირაბის ყოველ კილომეტრზე გადაანგარიშებით, გვირაბში მოძრავ საშუალოდ ას მილონ მსუბუქ მანქანაზე, შესაძლებელია მოხდეს 1 ან 2 ხანძარი. ანალოგიურად, ყოველ ას მილიონ მძიმე მანქანაზე ტრაილერზე, რომლებიც გაივლიან გვირაბშში იმავე პირობებში ანუ გვირაბის სიგრძის 1 კილომეტრზე გადაანგარიშებით, საშუალო სტატისტიკის მიხედვით მოხდება 8 ხანძარი. აღნიშნული ხანძრებიდან 3 იქნება ძლიერი (100 მეგავატი სიმძლავრის ფარგლებში), რომელთა გავლენა ადამიანის სიცოცხლისა და გვირაბის ინფრასტრუქტურისათვის იქნება ფატალური. აღნიშნული სტატისტიკიდან გამომდინარე, მაგალითად, ელბის გვირაბში (გერმანია), სადაც წელიწადში გადის 37 მილიონი სატრანსპორტო ერთეული ორივე მიმართულებით, samto jurnali #2(35), 2015 2 გაცილებით უფრო სავარაუდოა ფატალური ხანძრის შემთხვევა, ვიდრე ჩაქვი-მახინჯაურის ტყუპ გვირაბებში, სადაც წელიწადში მაქსიმუმ 200 ათასი მანქანა გადის ერთი მიმართულებით, მაგრამ გვირაბების ჯამური სიგრძისა და მანქანების საერთო რიცხვის მხედველობაში მიღებისა დღესდღეობით, აგრეთვე ტვირთბრუნვის ზრდის გათვალისწინებით, რაც აუცილებლად მძიმე მანქანების ხარჯზე მოხდება ქვეყნის შემდგომი სტაბილიზაციისა და „აბრეშუმის გზის" პოპულარიზაციის შედეგად, ფატალური ხანძრის გაჩენის რისკი ჩვენს ქვეყანაშიც გაცილებით მოიმატებს, რომლის პრევენციისათვის მზადყოფნა აუცილებელია. ჩვენს ქვეყანაში მოქმედი ნორმის მიხედვით [6], 150 მ-ზე ნაკლები სიგრძის გვირაბების ვენტილაცია უნდა მოხდეს ბუნებრივი წევით, 150-400 მ დიაპაზონში -ბუნებრივი წევით, რომლის სიდიდის საკმარისობა დასაბუთებული უნდა იყოს ანგარიშით. 400 მზე მეტი სიგრძის გვირაბებში აუცილებლად უნდა დამონტაჟდეს ვენტილაციის მექანიკური სისტემა. ანალოგიური მდგომარეობაა ინგლისშიც 400 მზე უფრო ნაკლები სიგრძის გვირაბებისათვის საჭირო არაა მექანიკური ვენტილაციის მოწყობა, ხოლო გერმანული rabt სტანდარტით 350-700 მ დიაპაზონისა და უფრო ნაკლები სიგრძის გვირაბები არ საჭიროებენ მექანიკურ ვენტილაციას, რომლის მოწყობა სავალდებულოა 700 მზე უფრო გრძელი გვირაბებისათვის. პრობლემა არის 400 მ-ზე უფრო მოკლე გვირაბების ხანძარსაწინაღო დაცვა, რადგან მათში, როგორც წესი, მოწყობილი არ არის მექანიკური სავენტილაციო სისტემა. გარდა ამისა, 700 მ-მდე სიგრძის გვირაბებში, ხანძრის მიერ აღძრული წევის გავლენით, ვენტილაციის სისტემის კოლაფსი უფრო მოსალოდნელია გრძელ გვირაბებთან შედარებით. ხანძრის წევას ამ შემთხვევაში ექნება ზრდადი ხასიათი გვირაბის მცირე აეროდინამიკური წინაღობისა და ამიტომ საწვავის სრული წვისათვის საკმარისი ჰაერით ადვილად უზრუნველყოფის გამო [7]. ხანძრის გაძლიერებასთან დაკავშირებით, ანალოგიური აზრი არის აგრეთვე გატარებული ნაშრომებში [8, 9]. აღსანიშნავია, რომ ფატალური ხანძარი შესაძლებელია მოხდეს მცირე სიგრძის გვირაბშიც, რომელშიც სტანდარტის შესაბამისად და ექსპლუატაციის პრაქტიკიდან გამომდინარე, მოწყობილი არ არის მექანიკური სავენტილაციო სისტემად განსაკუთრებით გამახვილებული უნდა იქნეს ყურადღება მცირე სიგრძის გვირაბში მომხდარი ხანძრების მიმართ,რომლებსაც მოჰყვა მსხვერპლი. ნიუჰოლის გასასვლელი გვირაბი (newhall pass tunnel, აშშ) ლოს-ანჯელესსა და სანფრანცისკოს შორის, სიგრძით 166 მ, ავარია მოხდა 2007 წლის 12 ოქტომბერს, სატვირთო ავტომობილი შეეჯახა გვერდით კედელს, რომელსაც დაეჯახა დიდი სიჩქარით მოძრავი სხვა სატვირთო მანქანა და მეყსეულად მოხდა დიდი ხანძარი, რომელსაც აძლიერებდა ქარის მიერ აღძრული ბუნებრივი წევა, 23 ადამიანი მძიმედ დაზიანდა, გვირაბის სიმოკლის მიუხედავად,მხოლოდ 24 საათის შემდეგ შეძლეს ხანძრის კონტროლზე აყვანა [10]. უსახელო გვირაბი b 31 შოსეზე (გერმანია), 200 მ სიგრძისაა. ავარია მოხდა 2005 წლის შობა დღეს, მსუბუქი მანქანა შეეჯახა შემხვედრ ანალოგიურ მანქანას, მოხდა ხანძარი, რომლის დროს 18-23 წლის ასაკის ოთხი ახალგაზრდა დაიწვა, ხოლო სხვა ხუთი ტრავმებმა იმსხვერპლა [11]. ვაიამალას გვირაბი (viamala tunnel, შვეიცარია) 700 მ სიგრძისაა. ავარია მოხდა 2006 წლის 16 სექტემბერს, ერთმანეთს დაეჯახა ერთი ავტობუსი და ორი მსუბუქი მანქანა, მეყსეულად მოხდა ხანძარი, რომელშიც გაეხვა აგრეთვე ორი სხვა მანქანა, 9 ადამიანი დაიღუპა, ხოლო 5 მძიმედ დაშავდა [12}. samto jurnali #2(35), 2015 3 კაბი6 კრიკის ჰესის გვირაბი (cabin creek hydro power plant, აშშ) 150 მ სიგრძისაა. 2007 წლის 2 ოქტომბერს მოხდა ქიმიური ნივთიერების თვითაალება, რომელიც გამოიყენებოდა წყლის გაწმენდის მიზნებისათვის. 5 ადამიანი დაიღუპა ტოქსიკური ნაერთების სუნთქვის შედეგად [13]. ნახ. 2. კვამლის გავრცელების სიჩქარის განსაზღვრისათვის: ხანძრის კერიდან პორტალებამდე მანძილი შეადგენს 50 მ; წნევათა სხვაობა პორტალებს შორის 200 პა. მითითებული მაგალითები იმის ვარაუდის საშუალებას მაინც იძლევა, რომ მცირე სიგრძის გვირაბებშიდაც საჭიროა საგანგებო ვენტილაციის მოწყობა, რომელსაც ექნება წვის პროდუქტების არინების შესაძლებლობა ევაკუაციის განსახორციელებლად და მაშველებზე დასახმარებლად. საგანგებო ვენტილაციის მოწყობის აუცილებლობის დასაბუთების მიზნით შესრულებული იქნა სპეციალური კვლევები მათემატიკური მოდელირებით. მხედველობაში მისაღებია,რომ მრავალი სტანდარტის, მათ შორის rabt-ის და piarc-ის მიხედვით, სავენტილაციო სისტემის დაპროექტება უნდა მოხდეს 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრისათვის. მცირე სიგრძის გვირაბებისათვის ორიენტირად მივიღეთ ხანძრის რეკომენდებული სიმძლავრე აღნიშნულიდან გამომდინარე, ადვილად მისახვედრი გარკვეული რეზერვით, ჩვენს მიერ მოდელირებული იქნა სწრაფად წვადი საწვავის 25 მგვტ სიმძლავრის ხანძარი, რომლის შედეგებმაც აჩვენა, რომ ხანძარი სითბოს გამოყოფის მაქსიმალურ მაჩვენებელს აღწევს დაახლოებით 5 წმ-ში (ob. ნახ. 1). თუ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებას, რომ გვირაბებში ხანძრების უმრავლესობა ვენტილაციით კონტროლირებადია, რაც samto jurnali #2(35), 2015 4 განსაკუთრებულად გამოკვეთილად გამოავლენს თავს მცირე სიგრძის გვირაბებში, გამოვთქვამთ ვარაუდს, რომ აღნიშნული სიმძლავრე შენარჩუნებული იქნება საწვავის პრაქტიკულად სრულ დაწვამდე. მათემატიკური მოდელირების ანალოგიური შედეგებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია აღვნიშნოთ, რომ მცირე სიგრძის გვირაბებისათვის, ბუნებრივი ვენტილაციის პირობებში, წვის შედეგად გენერირებული კვამლი და ტოქსიკური აირები პორტალებისაკენ ვრცელდება 2,5 მ/წმ სიჩქარით, რაც მიუთითებს მცირე სიგრძის მქონე გვირაბებში სახანძრო სავენტილაციო სისტემის არსებობის აუცილებლობაზე ზემოაღნიშნული სიმძლავრის ხანძრისათვის (ob. ნახ. 2). უფრო მძლავრი ხანძრის პირობებში საგანგებო ვენტილაციის აუცილებლობა ეჭვს არ იწვევს. სავენტილაციო სისტემის არსებობა ანალოგიურ შემთხვევაში შესაძლებელს გახდის უფრო უკეთესი ხილვადობის უზრუნველყოფას ადამიანის სიმაღლის დონეზე მთელ გვირაბში, რადგან, როგორც წესი, ამ შემთხვევაში გამოყენებული უნდა იქნეს გრძივი სისტემა და ჭავლური ვენტილატორები, რომლებიც კვამლისა და წვის სხვა პრდუქტების არინებას მოახდენენ გვირაბის ჭერის გასწვრივ. აღნიშნული შედეგის სიახლისა და მნიშვნელობის დემონსტრირებისათვის შედარებით ვრცლად განვიხილოთ გვირაბების ხანძარუსაფრთხოების ყველაზე საუკეთესო სტანდარტს დღესდღეობით. განხილვისას უნდა გვახხოვდეს რომ 400 მ-ზე ნაკლები სიგრძის გვირაბებში მრავალი სტანდარტის, აგრეთვე არსებული პრაქტიკით, მოწყობილი არ არის მექანიკური სავენტილაციო სისტემა და გვირაბის ვენტილაცია ხდება ბუნებრივი წევის ხარჯზე. აშშ-ის ეროვნული სახანძრო დაცვის ასოციაციის 502 სტანდარტის 11.1 მოითხოვს საგანგებო სავენტილაციო სისტემისა და გვირაბის ექსპლუატაციის ისეთნაირ დაგეგმვას, რომ მაქსიმალურად იქნეს გამოყენებული გვირაბის ჩვეულებრივი რეჟიმის სავენტილაციო სისტემა, გვირაბში მომხდარი ხანძრის შედეგების, ნამწვი და ტოქსიკური აირებისა და კვამლის კონტროლისა და გვირაბიდან არინებაზე [14]. 240 მზე ნაკლები სიგრძის გვირაბის შემთხვევაში აღნიშნული სტანდარტის 11.1.1 პუნქტი ითვალისწინებს ინჟინრული ანალიზის საფუძველზე უსაფრთხოების დაგეგმვას ბუნებრივი ფაქტორების, ტრანსპორტის სახეობის, მოძრაობის ხასიათისა და სხვა მსგავსი მაჩვენებლების მიხედვით და არ ითვალისწინებს საგანგებო ვენტილაციის მოწყობის აუცილებლობას. მოვიტანოთ ზოგიერთი მნიშვნელოვანი ცნობა აღნიშნულ სტანდარტთან დაკავშირებით: nepa-502-t საცდელი სტანდარტი შემოღებული იქნა 1972 წელს. 1980 წლიდან nераს კომიტეტმა გადაამუშავა დოკუმენტი,როგორც რეკომენდებული პრაქტიკა და დაამატა თავი ვენტილაციის შესახებ, რომელიც კვლავ არ ითვალისწინებს საგანგებო ვენტილაციის მოწყობის აუცილებლობას ისეთი სიგრძის გვირაბებში, რომელთა ჩვეულებრივი ვენტილაცია ხორციელდება ბუნებრივი წევით. 1987 წლის გამოცემაში შეიტანეს მცირე შესწორება ხანძრის საქრობი წყლით მიმარაგებასთან დაკავშირებით. 1996 წლის გამოცემაში შეტანილია თავი გვირაბებში ტოტალური რევიზიის შესახებ. აგრეთვე დაემატა მოთხოვნები გვირაბებში ახალი მასალების გამოყენების რევიზიის შესახებ. samto jurnali #2(35), 2015 5 1998 წლის გამოცემა გადამუშავდა საავტომობილო ტრანსპორტისა და გზატკეცილების სახანძრო უსაფრთხოების კომიტეტთან ერთად კერძოდ კრიტიკულად დამუშავდა თითქმის ყველა თავი და დაემატა ახალი მე-7 თავი, რომელშიდაც შევიდა კვლევების შედეგები ვენტილაციის სახანძრო უსაფრთხოების ტესტირებასთან დაკავშირებით აშშ-ის გვირაბში „მემორიალი", რომელიც იყო მიტოვებული გვირაბი დასავლეთ ვირჯინიაში, აღიჭურვა ყველანაირი სავენტილაციო სისტემით, გამზომი აპარატურით და მოხდა სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრების ტესტირება [15, 16]. აღნიშნულ კვლევებში აქცენტი გაკეთებული იყო დიდი სიგრძის საავტომობილო გვირაბებზე. 2001 წლის გამოცემაში საგანგებო განათებაზე და საგანგებო გასასვლელებს შორის ოპტიმალური მანძილებზეა ყურადღება გამახვილებული. აგრეთვე მოხდა რედაქციული ხასიათის მნიშვნელოვანი შესწორებები. განმარტებულია აგრეთვე გვირაბის სიგრძის მისთვით ნორმის გამოყენება. 2004 წლის ვერსიაში არის დამატებითი მოთხოვნები ბეტონისა და არმატურის მიმართ, საგანგებო განათების მიმართ, საგანგებო გასასვლელებს შორის მარილთან დაკავშირებით. ამავე გამოცემის დანართ a-ში მოცემულია ახალი კვლევების შედეგები მსოფლოი მასშტაბით. 2008 წლის გამოცემა ამატებს სპეციალურ მოთხოვნებს ხანძრის ტესტებზე გვირაბის სტრუქტურულ ელემენტებთან მიმართებაში და შეიცავს განმარტებებს საგზაო გვირაბების კატეგორიებად დაყოფასთან დაკავშირებით; აგრეთვე განიხილავს საკითხებს სათანადო ვენტილაციის, საიმედო გარემოსა და სახიფათო ტვირთების ტრანსპორტირების რევიზიის შესახებ სადისკუსიო თემების რევიზია არის აგრეთვე დანართში ხანძრის საქრობი ფიქსირებული სისტემების სახით. 2011 წლის გამოცემაში უფრო დასაბუთებული მოთხოვნებია გვირაბის უსაფრთხო ექსპლუატაციის უზრუნველსაყოფი სისტემების მიმართ გვირაბის კატეგორიის მიხედვით. დამატებულია მე-9 თავი წყლით ხანძრის საქრობი სისტემების შესახებ. დოკუმენტში აგრეთვე დამატებული არის სისტემის კონტროლისა და პერიოდული ტესტირების შესახებ მასალა, აგრეთვე განახლებულია დანართი გვირაბის უსაფრთხოების დაპროექტების ფაქტორებზე რისკების ანალიზის მიხედვით. ამგვარად, ჩვენთვის ცნობილი არცერთი სტანდარტი და არც რომელიმე სამეცნიერო პუბლიკაცია არ განიხილავს მცირე სიგრძის გვირაბებში საგანგებო ვენტილაციის მოწყობის საჭიროებას. შესრულებული კვლევების მიხედვით, მცირე სიგრძის გვირაბებში ხანძრების განვითარების სცენარების შესწავლის საფუძველზე, შეგვიძლია დავასკვნათ რომ გვირაბებში, რომელთა ჩვეულებრივი ექსპლუატაცია მექანიკური ვენტილაციის გამოყენების გარეშე დაშვებულია ნორმებით, საჭიროა საგანგებო სავენტილაციო სისტემის მოწყობა, რომელიც ამოქმედდება ხანძრის შემთხვევაში. ამასთან ერთად, მცირე სიგრძის გვირაბების სახანძრო უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად მიზანშეწონილად მიგვაჩნია შემდეგი რეკომენდაციების განხორციელება: გვირაბის მომსახურე პერსონალისა და მაშველების კვალიფიკაციის ამაღლება. სწავლების ბაზისი იქნება სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრის სცენარები, რომლებსაც აქვთ სითბოს, კვამლისა და ნახშირბადის მონოქსიდის გენერაციის დროში ცვალებადი მაჩვენებლები. ხანძრის სცენარების შერჩევა უნდა მოსდეს კომპიუტერული მოდელირების შედეგების მიხედვით, გვირაბში გადაადგილებადი მოსალოდნელი ტრანსპორტის სახეობებისათვის; samto jurnali #2(35), 2015 6 გვირაბის ინფრასტრუქტურის სათანადოდ მოდერნიზება. კერძოდ, კვამლის გასასვლელები ჭერში, გვირაბის გასწვრივ, არის ეფექტური და უნდა იქნეს განხილული მათი მოწყობა იქ, სადაც ადგილმდებარეობა აღნიშნულს ხელს შეუწყობს. ამასთან ერთად, გვირაბი უნდა აღიჭურვოს წვის პროდუქტების საზომი გადამწოდებით, რომლებსაც ექნებათ მოციმციმე და ხმოვანი სიგნალები; ტრეინინგის ჩატარება გვირაბის მომსახურე პერსონალის ისეთი მოქმედების დასახვეწად საგანგებო სიტუაციის შემთხვევაში რომ მათ შეძლონ დახმარება ან ევაკუაციაზე, ან მაშველებზე, ან ორივეზე; საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების წესების განუხრელი დაცვა, უნდა აიკრძალოს გვირაბში მოძრავ მანქანაზე გადასწრება და რეალურად იქნეს აღნიშნული მიღწეული; სახიფათო ტვირთებისათვის განრიგის დაწესება, მათი გატარება გვირაბში უნდა მოხდეს ყველაზე ნაკლები მოძრაობის დროს; საკითხის პოპულარიზაციას უსაფრთხოების მოთხოვნათა გაცნობა საგზაო მოძრაობის ყველა მონაწილეზე. ლიტერატურა 1. beard a., carvel r. handbook of tunnel fire safety, second edition. thomas telford limited, 2012, 678 p. 2. perard m. statistics on breakdowns, accidents and fires in french road tunnels. proceedings of the 1st international conference on tunnel incident management, кorsar; denmark, 13-15 may 1996, pp. 347-365. 3. bauberhorde highways department. statistics on the traffic in the elb tunnel from the year 1975 to the year 1992. hamburg, 1992. 4. ruckstuhl f. accident statistics and accident risks in tunnels. reports on the oecd seminar on road tunnel management, lugano, switzerland, november 1990, pp. 346-349. 5. arditi r. data presented at: discussion forum l. 5th international conference on safety in road and rail tunnels, мarseille, 6-8 october 2003. 6. снип ii-44-78, часть ii, глава 44. 7. lanchava о, llias n.; andras i, . moraru к, neag i. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. in: annals of the university of perlosani, romania, 2007, pp. 219227. 8. lonnermark a. ingason h. the effect of air velocity on heat release rate and fire development during fires in tunnels. in: proceedings of the 9th international symposium on fire safety science, karlsruhe, 21-26 september 2008, pp. 701-712. 9. ingason н.‚ li yz (2010) model scale turnnel fire tests with longitudinal ventilation. fire safety journal n45, 2010, pp. 371-384. 10. bajwa с, mintz t, huczek], axler k and das к (2009) fds simulation of the newhall pass tunnel fire. nfpa world safety conference, chicago, il, usa, 8-1 1 june 2009. 11. euro test (2011) brussels: http://www.eu-rotestmobility.com. 12. fit (european thematic network on fire in tunnels) (2011) http://www.enfit.net. 13. penn energy (2011) http://www.pennenergy.com. samto jurnali #2(35), 2015 7 14. nfpa 502, standards for road tunnels. bridges, and other limited access highways. 2011. national fire protection association (nfра) . 15. parsons brinckerhoff. memorial tunnel fire ventilation test program. interactive cd-rom and comprehencive test report. parsons brinckerhoff 4d imaging. boston, 1996. 16. bookstore.ashrae.biz/journal/download.php?file=memorialtunnelfire.pdf. lanchava 0., nozadze g., arudashvili n. analize of fatal fires in road tunnels and measures of its preventing in this work are reviewed examples of accidents during fire in short worldwide tunnels. there is mentioned that nowadays, in short tunnels it is not recommended construction of mechanical ventilation, in according to the standards of developed countries. notwithstanding of these recommendations, it is shown in this work, that for short tunnels the risk of fire is great and results of fire would be unsafe. offered the measures of fire prevention in the short tunnels, among which should be noted: modernization of infrastructure of tunnels; its equipment with emergency ventilation and with instrumentation; staff training and lifeguard; training of the emergency ventilation operational procedures to assist in the evacuation or rescue, or both, of motorists from the tunnel; in all cases, the desired goal shall be to provide an evacuation path for motorists who are exiting from the tunnel and to facilitate fire-fighting operations; entering of schedules for large and dangerous cargo; information support and popularization of given questions. in this work testing, training and education are considered as tools to improve the safety and security of underground short tunnels. ланчава 0.а., нозадзе г.ч.‚ арудаш вили н.н. анализ фаталъных пожаров для коротких автомобильных тоннелей и разработка; мероприятий их iipebehции рассмотрены примеры несчастных случаев во время пожара в коротких туннелях. отмечается, что в настоящее время, в коротких туннелях, не рекомендуется строительство механической вентиляции в соответствии со стандартами развитых стран. несмотря на это, в данной работе показывается, что для коротких туннелей риск пожара велик и результаты огня будут опасными. предлагаются меры профилактики пожаров в коротких туннелях, среди которых следует отметить: модернизацию инфраструктуры туннелей; его оборудование с аварийной вентиляцией и приборами контроля продуктов горения; обучение персонала и спасателей; тренировка в освоении оперативных процедур для оказания помощи в эвакуации; ввод графика для больших и опасных грузов; информационная поддержка и популяризация данного вопроса. 1 analysis of the parameters of the fire modeled in a road tunnel omar lanchava 1, 2, nicolae ilias 3, sorin mihai radu 3, leon makharadze 1, 2, teimuraz kunchulia 2, nino arudashvili 2, zaza khokerashvili 2 1 g. tsulukidze mining institute, 7, mindeli street, tbilisi, georgia 2 georgian technical university, 77i, kostava street, tbilisi, georgia 2 university of petr ani, 20, universit ii street, petro ani, romania abstract the essence of the problem lies in the experimental study of the laws governing the changes in the aerodynamics of air flow and the most important ventilation parameters, taking into account the effect of fire. during the experiments, the aerodynamics of the tunnel is complicated by the presence of additional resistance, and the variables will be: the slope of the tunnel, the heat release rate, the cross section of the tunnel, the ratio of the width of the tunnel to the height, the fill factor of the tunnel by transport. the solution to the problem is an improved ventilation technology in case of fires to save lives. the aim of the research is to study the critical velocity, the backlayering length and the gradient-factor using numerical and physical models, as well as mathematical analysis for the downward movement of fresh air, when the fresh air inlet is above the fire level. the scale of the physical models is 1:40 and 1:60. numerical models are full scale using of modern engineering technique pyrosim and fluent. the generalization of the results is carried out using piece-wise constant functions. the obtained results are also be compared with similar results known from scientific literature. key words: road tunnel model, critical velocity, backlayering length, froude number, transformable element 1. introduction the parameters of modeled and real fires in the tunnels, such as critical velocity, backlayering length and gradient-factor, are possible to study by means of numerical and physical models and mathematical analysis. in case of a descending movement of fresh air, an opposite movement of smoke and other combustion products – the reflux is particularly evident. critical velocity and length of reflux are important technological parameters of ventilation, which determine the methods of evacuation and types of firefighting measures. 2 critical velocity is determined as a minimum speed of longitudinal ventilation, which excludes the formation of a smoke back flux. the length of reflux is the distance of propagation of smoke and toxic combustion products in the descending fresh air current. a gradient-factor is determined as the coefficient showing the rate of increase of critical velocity and length of reflux depending on the tunnel gradient. a ventilation system collapse is a state of a ventilation system when the direction and intensity of the air movement in the tunnel is determined by the traction formed as a result of fire in terms of decreased mechanical ventilation traction, following the condition of their algebraic summation. over 50 road tunnels must be built in georgia in the nearest 3-5 years and as their design solutions suggest, the only risk-factor of an expected threat is fire. this problem is recognized internationally as well. by considering the strong fires in the tunnels of the world, the european union paid particular attention to the trans-european network (ten) recognizing the safety of the existing and planned tunnels as a priority. for the ten tunnels with their length exceeding 500 m, the european parliament and the european council issued directive ec2004/54 regarding the minimum level of safety. the length of such tunnels in the eu countries is more than 1000 km. the eu countries were strongly recommended to apply the directive requirements to the tunnels beyond ten. in fact, the minimum safety level is given as organizational and technical requirements to the tunnels for fire safety. under directive ec2004/54, fire safety expenses for road tunnels in the eu countries vary between €2.6-6.3 billion. €2.6 billion is needed for the ventilation systems and their improvement technology associated with fewer expenses under the directive [1-4]. as already mentioned, the essence of the problem is to determine the important technological parameters of regularities of variation of air current aerodynamics and ventilation in a tunnel under the impact of fire for different tunnel gradients, heat emissions, tunnel cross sections, tunnel width and height ratios and tunnel traffic filling ratios and in terms of complicated tunnel aerodynamics due to extra barriers in the tunnel as transformable elements to prolong the evacuation time. by solving the problem, the tunnel ventilation technology to save lives in case of fire will be improved. consequently, the given study results are of a social nature and serve the purpose of improved safety. 3 2. models and methods of analysis 2.1. description of physical modeling by using the froude criterion modeling by using the froude criterion is widely used in the experiments with fires. a particular feature of this method is that the froude number characterizing the forces of inertia and gravity, will be given in the experiments as it is. in case of modeling by using the froude number, the temperature field is the same and the scale of heat emission, depending to the geometrical scale of the model and the nature, is expressed as follows 5 2 m m n n q q , (1) 1 2 m m n n u u , (2) where mq , nq are the convectional heat emissions for model and natural conditions, respectively, kw; m , n are the lengths of the tunnel for model and nature, respectively, m; nu , mu are air velocities for model and natural conditions, respectively, m/s. the series of experiments were done for the physical model of tunnels with three different cross sections (see fig. 1). the impact of fire on critical velocity, backlayering length and ventilation collapse probability for longitudinal ventilation with the engagement of transformable elements in the model was studied. the tunnel coverage ratio with the transformable element was 0100%. fig. 1. cross sections of tunnels of a, b and c types, linear scale: 1:40; areas of cross sections of the model: 0.03; 0.04 and 0.02 m2 respectively, corresponding to the areas of cross sections in natural conditions: 48; 64 and 32 m2 4 the plans given in fig. 2-9 are common for all of them. it is easy to see that the area of the tunnel cross section varies for different options. in case of a physical model, the tunnel length is 12 m (480 m naturally), which is supplied with air by means of an isolated inventory air duct (see fig. 7 and 8). a rectangular cross section of models of types a, b and c was taken to determine the tunnel coverage ratio by a transformable element relatively accurately. consequently, the study of the impact of the shape of a tunnel on such sought quantities as critical velocity and backlayering length, is not considered by the physical experiments. rather, this will be done by numerical modeling. we separate the convenience of using the froud number for modeling and the inadmissibility to use a permanent value of the froud number for all strengths of fires [5]. in this connection, reference [6] too notes that the use of critical froude number fr = 4.5 is not justified to calculate the critical velocity or backlayering length to control smoke for all capacity of fires. the same opinion is partially implied in works [7-13]. we choose only linear scale ml=lm/ln = wm/wn= hm/hn= 0.025 for physical modeling. other scales of modeling are calculated by the given formulae: scale of heat emission, as calculated with formula (1), is mq= 0.0000988; scale of ventilation rate, as calculated with formula (2), is mu = 0.158. the given scales will be maintained for all three types of a model. the tunnel model was made with 1 mm-thick stainless-steel sheets. two types of vehicles: nissan patrol 2014, with natural sizes 5160x1995x1938 mm and euro truck sized 13600x2450x2450 mm positioned in the central part, are common for all models. by considering the linear modeling scale, the sizes of model vehicles will be: 130x50x50 mm (nissan patrol 2014) and 340x60x60 mm (euro truck). the vehicle will be positioned in the tunnel symmetrically. the distance between the bed of the vehicles and the tunnel floor will be 0.02 m (20 mm) on the model corresponding to 0.8 m (800 mm) natural size. transformable elements will be placed 3.25 m on the both sides from the seat of fire corresponding to 300 m natural distance. 5 fig. 2. general view of the tunnel model, hoisting machine and location of accessories fig. 3. tunnel model accessories 6 fig. 4. connection plan of individual blocks of a road tunnel fig. 5. section 1 of the tunnel model 7 fig. 6. section 2 of the tunnel model fig. 7. section 3 of the tunnel model 8 fig. 8. inventory air duct fig. 9. plan of installation of the inventory air duct 9 stable turbulence in the tunnel will be provided by using a static pressure chamber with the length of 1 m, with the width of 0.5 m and with the height of 0.5 m, supplied with air from the duct fan with 20-150 m3/h consumption and up to 150 pa maximum static pressure for model a. porous burners with 130x50 mm and 340x60 mm surface area will serve as a source of fire. the surface of the fire source will be at the tunnel floor level. natural gas will be used as fuel with its consumption measured to 1% accuracy. there will be singleor double-porous burners located in the tunnel section. heat emission on the model is calculated by considering the air consumption. the air consumption in the tunnel will be calculated with a flow meter with 1% accuracy. the air consumption rate varies within the limits of 20-150 m3/h. air velocity is not measured, but is calculated by considering the air consumption and tunnel cross section. 2.2. model tunnel indices in nature the indices of the tunnel of type a shown in drawing 1 will be as follows naturally: cross section sn = 48 m2; tunnel width: wn = 8 m; tunnel height: hn = 6 m; the sizes of the same indices of a model are as follows: sm = 0.03 m2; width: wm = 0.20 m, and height: hm = 0.15 m. linear measures of the model and the natural object for tunnels of type a, together with the areas of cross sections are shown in table 1. we do not give similar tables for other types of tunnels. table 1 linear measures of the model (m) and the natural object (n) name length, m (mm) width, m (mm) height, m (mm) cross section, m2 note tunnel (n) 480 (480,000) 8.0 (8,000) 6.0 (6,000) 48.0 tunnel (m) 12(12,000) 0.20 (200) 0.15 (150) 0.03 vehicle (n) 13.6 (13,600) 2.45 (2,450) 2.45 (2,450) 6.0 euro truck vehicle (m) 0.34 (340) 0.0613 (613) 0.0613 (613) 0.00375 euro truck vehicle (n) 5.16 (5,160) 1.995 (1,955) 1.938 (1,938) 3.87 nissan patrol 2014 vehicle (m) 0.13 (130) 0.05(50) 0.05(50) 0.0025 nissan-p2014 the ratio of the tunnel width to the tunnel height for different models varies between 1,0 and 2.0. in particular, for type a tunnel, ar = wm/hm = 1.33; for type b tunnel: ar = 1.0 and for type c tunnel: ar= 2.0. 10 2.3. tunnel traffic filling ratio tunnel traffic filling ratio for different models is calculated as follows f f , (3) where, is the cross section of a vehicle, m2; f is the tunnel cross section, m2. the limits of variation of the tunnel traffic filling ratio according to the experiments are given in table 2. table 2 numerical values of tunnel traffic filling ratio type of a tunnel model numerical values of depending on the number of vehicles in the section of the tunnel model, % 1 nissan patrol 2014 1 euro truck 2 euro trucks a 8.3 12.5 25.0 b 6.3 9.4 18.8 c 12.50 18.75 37.50 for tunnel of type a, filling ratio = 12.5-25.0 %; for tunnel of type b: = 9.0-18.0 % and for tunnel of type c: = 18.75-37.50 %. thus, the limits of variation of the tunnel traffic filling ratio are 6.3-37.50 % in the planned experiments. 2.4. air velocities for the model and naturally air consumption for tunnels of types a and b will be 20-150 m3/h and 20-100 m3/h for the tunnel of type c. the summary data for all three types of tunnels are given in table 3. table 3 variation limits of air speed numerical values for the model and in nature tunnel model type air consumption, m3/hr air velocity of the model, m/sec air velocity in natural terms, m/sec a 20-150 0.185-1.389 1.2-8.8 b 20-150 0.139-1.041 0.9-6.6 c 20-100 0.278-1.389 1.8-8.8 for a type-a tunnel, in terms of air consumption of 20 m3/h, the speed for the model will be um = 0.185 m/s, what, as formula (2) suggests, implies natural speed un = 1.2 m/s. in terms of air 11 consumption of 150 m3/h, the speed for the model will be um = 1.389 m/s, what, as formula (2) suggests, implies natural speed un = 8.8 m/s. the low speeds of a model are translated into higher natural speeds by means of the froude number, which greatly differs from the reynolds number in this respect. 2.5. heat emission of the model and in nature the convenience of modeling by using the froude number is particularly clear when comparing the model and natural values of heat emission. in particular, as piarc recommends, road tunnel ventilation systems must be designed to neutralize the products of 30 mw or stronger fires [2, 3]. modeling of a 30 000 mw fire by using the froud number needs only 2.964 kw strength by considering the above-indicated scale mq= 0.0000988. following the above-mentioned, the possibility of simple and swift modeling of higher speed and stronger fire for the given tunnel model is evident. in particular, by using the froude criterion, it is possible to do a fire experiment in safer conditions of less temperature. 2.6. positive and negative directions of ventilation as the depression caused by fire and the fan’s depression sum up algebraically, an issue to select the positive and negative directions of the ventilation current movement in the inclined tunnels may be presented in regular terms. fig. 10. directions of fresh air movement and combustion products depending on the tunnel gradient: 1 – positive (descending) direction of fresh air movement, 2 – negative (ascending) direction of fresh air movement, 3 – natural (negative and ascending) direction of combustion products movement, l – tunnel length, m; w – tunnel width, m; h – tunnel height, m; b – horizontal projection of the tunnel length, m; c – vertical height of gradient, m; s – tunnel gradient, %. as fire is a negative event in general, the traction caused by fire must be considered negative as well. consequently, a positive ventilation direction will be opposite, i.e. when the fresh air inlet is 12 located hypsometrically higher than the seat of fire. so, the positive direction of fresh air movement is descending and its negative movement is ascending. the natural direction of the combustion products movement is always ascending and negative (see fig. 10). as different scientific literature gives it, conditionally, both, the ascending and the descending currents are taken as positive and negative directions of the ventilation current sometimes causing inconvenience from the point of view of unambiguity. 2.7. ensuring tunnel gradient the limits of a tunnel gradient are: -100< s < 100. each degree gives 1.75% gradient. gradient will be ensured with a special telpher and model-retaining equipment (see drawings 2 and 3). the free end of the model has a lug, which will be placed and fixed in a proper pocket. the deviation of the model from the horizontal plane in degrees is given in table 4. table 4 vertical deviation of the model from the horizontal plane to provide -100< s < 100 gradient angle of inclination, 0 vertical distance, m angle of inclination, 0 vertical distance, m angle of inclination, 0 vertical distance, m angle of inclination, 0 vertical distance, m -1 -0.21 -6 -1.25 1 0.21 6 1.25 -2 -0.42 -7 -1.46 2 0.42 7 1.46 -3 -0.63 -8 -1.67 3 0.63 8 1.67 -4 -0.84 -9 -1.88 4 0.84 9 1.88 -5 -1.05 -10 -2.08 5 1.05 10 2.08 thus, the amplitude of movement in a vertical plane is 2.08 m, and the sweep is 4.16 m. 2.8. backlayering determination backlayering is determined depending on temperature, by means of stainless-steel thermocouples of type k. the location plan of thermocouples is given in fig. 11. critical velocity is determined by analyzing the length of reflux, with extrapolation of the relevant curve. the thermocouples in all model tunnels will be installed 20 mm below the ceiling, all along the ascending and descending currents. 40 thermocouples will be installed on both sides of the tunnel center, along 2-meter-long sections (making total 4 m) so that the distance between their axes is 0.1 13 m. the thermocouples with 0.2 m intervals will also be installed along the remained length of the model tunnel. the total number of thermocouples for any model is 80. the readings of thermocouples will be taken by means of online surveillance system. fig. 11. location of thermocouples according to the length of the experimental equipment the goal of the experiment is to study the impact of transformable systems on the variation of the numerical values of critical velocity and backlayering length and to develop relevant correlations by considering the jamming of the tunnel with vehicles. the fire will be modeled not within the vehicle model, but outside it, below the model, and the flame will surround all the perimeter of the vehicle model or a part of it according to the planned tasks. the critical velocity in an inclined tunnel will be studied by means of the above-described natural and numerical experiments (computer modeling). this will be done to validate the natural and numerical experiments and to draw relevant conclusions. the gradient of the experimental tunnel will be up to 10 degrees. as far as we know, there is a tunnel with an 8-degree gradient in norway, while the maximum gradient of the tunnels in china is 7 degrees [14]. we can only note in advance that depending on the length of a tunnel and following a tunnel gradient, the combustion products propagate asymmetrically and such asymmetry is more in highly inclined tunnels. consequently, the given experiments must demonstrate the reality of traffic tunnels. at this point, we deliberately choose not to consider mining tunnels with higher gradients, if not talking about vertical shafts. 2.9. experimental determination of gradient-factors the gradient-factors are experimentally determined by means of the following formula , ,0 c g c u k u , (4) 14 where, ,0cu is the critical velocity at zero gradient, m/sec; ,cu is the critical velocity in case of gradient angle . we will note that using formula (4) is posisble both, for analyzing and correlating the results of physical modeling. 2.10. experimental check of the expected collapse of the ventilation system in case of strong fire, the impact of fans operation on the ventilation flow is diminished after some time notwithstanding the direction of impact of high temperature – be that increased dynamic pressure or reduced air density caused by fire or both. so, a collapse is a process of dominant dynamic pressure occurrence and propagation comparable with the tunnel ventilation system depression caused by strong and violently progressing fire. it should be noted that the dynamic pressure developed by fire algebraically sums up with fan pressure. the scientific literary sources give various evaluations of the impact of fire intensity on ventilation. the results given in paper [15] are relatively close to the idea of the present article. this issue is planned to clarify by varying tunnel gradient and fire emission indicator. the clapeyron ideal-gas law will serve as a theoretical base. 3. results and validation of models simultaneously with the physical experiments, the numerical modeling of the same problems will be provided and the sizes of model cells will be determined by comparing the gained results. a full-scale numerical modeling will be possible to provide more thoroughly in respect of specifying the model cells. the results of the planned study, transformable systems and regularities of a critical velocity, backlayering length and gradient-factor variation will be applicable in safe operation of the motor tunnels of georgia. as for the development and sustainability of the country economy, it much depends on a trouble-free operation of the transport network. a tunnel is a key element of a transport network, as it is the means to overcome the most difficult sections on the road. therefore, the planned studies must be unilaterally important for georgia and the given scale does not diminish the significance of the expected outcomes. however, we consider that the problem is much more important and the gained results must be applicable in other similar cases. 15 as it is known, due to complexity, the critical velocity and backlayering length in inclined tunnels are less studied and their values are calculated by using the available results of horizontal tunnels [19]. the formula to calculate the critical velocity cu in inclined tunnels uses the numerical value of critical velocity ,0cu of horizontal tunnels as per the following equation [14] , ,c g c ou k u , (5) where gk is a gradient-factor used for inclined tunnels in case of fire. nfpa 502 offers an equation of a gradient-factor for inclined tunnels [20] 0.81 0.0374gk s , (6) where s is the tunnel gradient (%) determined by the ratio of the height of elevation to the horizontal length (see drawing 2). in other words, if angle is , the tunnel gradient is tg . value s in formula (6) is a gradient given in percentage, i.e. 100s tg . critical velocity may be calculated by formula 1/3 c c 0 p gq hk c t a u , (7) where k is the proportionality constant; g is the gravitatinal acceleration, m/s2; cq is the convenctional heat emited as a result of fire, kw; h is the tunnel height, m; 0 is the density of outer air, kg/m3; pc is the air specific heat, kj/(kg. k ); t is the mean smoke temperature, k ; a is the area of the tunnel cross section, m2. the proportionality constant is calculated by formula 13k frc , (8) where frc is critical froude number calculated by formula 2 0 c c ghfr u , (9) where in addition to the expaliend values, is the density difference between the outer air and the smoke, kg/m3. mean smoke temperature is calculated by formula 16 cp0 c 0 uac qtt , (10) where in addition to the expaliend values, 0t is the external air tempeature, k . it should be noted that in order to determine the critical velocity with formula (7), the values of mean temperature and proportionality constant are needed. formulae (8)-(10) to calculate them contain sought value cu . to solve this issue, the critical froude number equaling 4.5 was introduced what simplifies the calculation. as we will see below, this is not a real solution to the problem. thomas was the first to link the critical velocity of reflux to the froude criterion [21] by noting that the nature of flow of the combustion products and air mixture depends on the ratio between the smoke gravity and the inertial forces of the ventilation flow expressed by the froude criterion, and introduced 1cfr as a numerical value of the criterion received by low alcohol flame. lee et al. [22] studied the fire in the aerodynamic pipe caused by 0,3x0,3x10 m firewood obstruction and noted that the aerodynamic resistance on the seat of fire increased 6-fold for a ventilation current and approximately by 1,5 times on both sides, beyond the fire. reflux occurred when the speed of a throttled ventilation current on the seat of fire was 0,6 m/sec what corresponded to the numerical value of the froude criterion of 7cfr . danziger and kennedy [23], without studying the processes incompletely, expecting that like the reynolds number, the froude number would have a critical numerical value, introduced 4.5 as a critical numerical value as if after the paper by lee et al., which for years was a subject of discussion of many authors regarding the critical velocity and distance of reflux. report by kennedy “critical velocity: past, present and future” presented in london in 1996 at seminar “smoke and critical velocity in tunnels” is a similar work [24]. the given admission simplifies the question, as in this case, under formula (7), coefficient k = 0.606, but it is not right. figure 12 shows that the numerical value of the critical number varies within 2.5-3.2 m/s provided cfr = 4.5. thus, the maximum value of critical velocity is 3.2 m/s and there is no problem, but indeed, the range of variation of critical speed is much greater (see fig. 13) and consequently, the froude critical number has not a constant value. 17 fig. 12. variation of the critical froude number depending on critical velocity when tunnel height is 6 m; tunnel cross section is 50 m2; outer air temperature is 293 k and i – 573; ii – 903; iii – 1373 k in line with mean smoke temperatures, respectively fig. 13. variation of fire intensity controlled by ventilation depending on air velocity when tunnel height is 6 m; tunnel cross section is 50 m2; outer air temperature is 293 k and i – 573; ii – 903; iii – 1373 k in line with mean smoke temperatures, respectively following the above-mentioned, it is clear that despite a number of advantages of using the froude number for physical modeling of fires, the opportunity to use it for the purposes of generalization or correlation of the results must be evaluated negatively because of reduced accuracy even in case of applying piecewise constant functions. in addition, it should be noted that even in the case of strong fires, non-observance of the constancy of the numerical value of the froude criterion shown in fig. 12 and 13 are the case, while in case of small fires the use of the froude criterion for correlation purpose must be excluded because of poor accuracy. 18 4. conclusions based on the presented results, we can assume that the physical model of the tunnel is convenient to do the experiments, as the use of froude criterion allows studying the scenarios of strong fires on the example of small fires what makes experiments cheaper without diminishing the safety. the important technological properties, such as determination of the air current critical velocity and backlayering length, correlating their values to tunnel gradient, tunnel vehicular filling ratio, strength of fires and other important typical parameters what also allows validating numerical objectives can be determined by means of physical modeling. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar-19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. references [1] a. beard, r. carvel (2012) handbook of tunnel fire safety, second edition, thomas telford limited, p. 678. [2] d. theologitis (2005) euro transport, # 3. pp. 16 – 22. [3] un, economic and social council, economic commission for europe (2001) report trans/ac.7/9. p. 59. [4] un, economic and social council, economic commission for europe (2002) report trans/ac.7/11. p. 6. [5] o. lanchava (2019) analysis of critical air velocity for tunnel fires controled by ventilation. mining journal n1 (42), pp. 126-132, tbilisi (in georgian). [6] y.z li., h. ingason (2018) discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, vol. 99, pp. 22-26. [7] . lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze (2009) prospects of usage of transformable systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, pp. 301-308. [8] o. lanchava, g. nozadze, n. bochorishvili, z. lebanidze, n. arudashvili, m. jangidze, k. tsikarishvili (2014) criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. “transport bridge europe-asia”, materials of international conference, tbilisi, pp. 29-35. [9] o. lanchava, g. nozadze, n. arudashvili (2015) analize of fatal fires in transport tunnels and measures of its preventing. mining journal n2 (35), pp. 85-89, tbilisi (in georgian). [10] o. lanchava, g. nozadze, n. arudashvili (2016) the natural aerodynamic observation results of the chakvi-makhinjauri road tunnels. mining journal n1 (36), pp. 61-63, tbilisi (in georgian). [11] o. lanchava, n. ilias, g. nozadze (jan 2017) some problems for assessment of fire in road tunnels. quality access to success, vol. 18, s1, pp. 69-72. 19 [12] n. ilias, o. lanchava, g. nozadze (jan 2017) numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. quality access to success, vol. 18, s1, pp. 77-80. [13] o. lanchava, g. abashidze, d. tsverava (jan 2017) securing fire safety for underground structures. quality access to success, vol. 18, s1, pp. 47-50. [14] j. lia, y.f. li, c.h. cheng, w.k. chow (2019) a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels. tunneling and underground space technology, 89, pp. 262-265. [15] a. vaitkevicius, r. carvel (2016) investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, vol. 52, pp. 1619–1628. [16] o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu, r.i. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili (2017) the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam 2017, bucharest, pp. 342-352. [17] o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu (jan 2019) heat and hygroscopic mass exchange modeling for safety management in tunnels of metro. quality access to success, vol. 20, s1, pp. 27-33. [18] o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu, r.i. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili (2019) fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal. vol. 18, no. 4, pp. 317-325. [19] y.z. li, b. lei, h. ingason (2010) study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires. fire safety journal, vol. 45, pp. 361-370. [20] nfpa 502 (2011) standards for road tunnels, bridges, and other limited access highways. national fire protection association (nfpa). [21] p.h. thomas (1968) the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood, p. 8. [22] c.k. lee, r.f. chaiken, j.m. singer (1979) interaction between duct fires and ventilation flow: an experimental study. combustion science and technology. vol. 20, pp. 59-72. [23] n.h. danziger, w.d. kennedy (1982) longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels. fourth international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering. 1982, pp. 169-186. [24] w.d. kennedy (1996) critical velocity: past, present and future. seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, pp. 305–322. [25] h. wan, z. gao, j. han, ... y. zhang (2019) a numerical study on smoke back-layering length and inlet air velocity of fires in an inclined tunnel under natural ventilation with a vertical shaft. international journal of thermal sciences, volume 138, pp. 293-303. [26] o. lanchava, n. ilias (2020) calculation of railway tunnels ventilation. journal of engineering sciences and innovation, volume 5, issue 1 / 2020, pp. 69-86. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 200 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.25 კორელაციური კავშირი ექსტრაცელულურ მატრიქსსა და ანგიოგენეზს შორის მოპროლიფერაციე, მცირე ზომის (2სმ-მდე და 4სმ-მდე) ლეიომიომებს შორის რეპროდუქციული პერიოდის პაციენტებში ასაკის გათვალისწინებით ი.მეგრელიშვილი, მ.ფაილოძე, ა.გოგიბერიძე, ნ.კვესიტაძე.ნ.ვაჩაძე.ე.შვანგირაძე, ნ.ნიკურაძე, მ. ხარაბაძე საშვილოსნოს ლეიომიომა, კეთილთვისებიანი სიმსივნეა, რომელიც ხშირად გვხვდება რეპროდუქციულ პერიოდში და შეადგენს შემთხვევათა 20%-ს, რომელიც სტიმულირებულია სქესობრივი სტეროიდული ჰორმონებით და ადგილობრივი ზრდის ფაქტორებით გაუკუღმართებული აპოპტოზის პირობებში (2.8.9.). ამასთან მეცნიერების ვარაუდით ლეიომიომის კვანძებში ვლინდება უფრო მეტი ესტროგენრეცეპტორი ვიდრე მიომეტრიუმში (5.10.). საშვილოსნოს ტანის ლეიომიომის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აგრეთვე უჯრედგარე მატრიქსის და მისი კომპონენტების: კოლაგენის, ფიბრონექტინის, ლამინინების და პროტეოგლიკანების დაგროვება (1.7.6.) ბოლო წლებში ანგიოგენეზი და ვასკულარიზაცია განიხილება, როგორც გადამწყვეტი ფაქტორები, რომლებიც აკონტროლებენ სიმსივნეების ზრდას (3.). ვარაუდობენ, რომ ლეიომიომებს აქვთ პათოლოგიური სისხლძარღვები, გამოირჩევიან სისხლძარღვოვანი სიმწირით, ვიდრე მიმდებარე მიომეტრიუმი (4.) ზემოხსენებულიდან გამომდინარე ლეიომიომის ზრდა-განვითარების პროცესი წარმოადგენს აქტიური განხილვის საგანს. მიუხედავად ამისა, ლეიომიომა წარმოადგენს საკმაოდ რთულ პათოლოგიას გამომდინარე თავის ეტიო-პათოგენეზიდან, განიცდის გაახალგაზრდავებას, მკურნალობის ყველაზე აქტიური მეთოდი დღედმდე რჩება ოპერაციული ჩარევა ჰისტერექტომია, არ არსებობს კონსერვატიული მკურნალობის და პროფილაქტიკური საიმედო მეთოდოლოგია. კვლევის მიზანი: ექსტრაცელულური მატრიქსის მნიშვნელობა საშვილოსნოს ლეიომიომის ანგიოგენეზში კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ მიდამოში, ასაკობრივ ასპექტში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 201 კვლევის საგანი: შესწავლილია 42 პაციენტი. ასაკის მიხედვით დაიყო ორ ჯგუფად: iჯგუფი 40წ-მდე ასაკის 19 პაციენტი (45%), ii-ჯგუფი 41-49წწ. 23 პაციენტი (55%). ამოცანები: მოპროლიფერაციე, მცირე ზომის (2სმ-მდე და 4სმ-მდე) კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკის გათვალისწინებით გამოვლინდეს 1.ფიბროზის ხარისხი 2.სისხლძარღვების რაოდენობა 3.ფიბროზსა და სისხლძარღვების რაოდენობას შორის კორელაციური კავშირი მეთოდოლოგია: ჰემატოქსილინი და ეოზინი, მასონის ტრიქრომი შედეგების განსჯა: ჩვენ მიერ გამოვლენილი იქნა ფიბროზის და ანგიოგენეზის ხარისხი მოპროლიფერაციე მცირე ზომის ლეიომიომებში კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკობრივ ასპექტში. 2სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების პერიფერიაზე 40წ-მდე ასაკში ფიბროზი არ ვლინდება 67%-ში, 41-49წწ კი 42%-ში; შესაბამისად ფიბროზი 40წ-მდე აღინიშნება 33%-ში, 4149წწ-ში კი 58%-ში. კვანძების პერიფერიაზე დაფიბროზებული კერებიდან უმნიშვნელო ფიბროზი აღინიშნება 40წ-მდე 6%-ში და 41-49წწ-ში 5%-ში, მსუბუქი ფიბროზი 22%-ში და 42%-ში, ზომიერი ფიბროზი კი ვლინდება 40წ-მდე 6%-ში და 41-49წწ-მდე 11%-ში; 2სმ-მდე ლეიომიომების ცენტრალურ ნაწილში 40წ-მდე ასაკში ფიბროზი არ ვლინდება 67%-ში, 41-49წწ კი 37%-ში; შესაბამისად ფიბროზი 40წ-მდე აღინიშნება 33%-ში და 41-49წწ-ში 63%-ში. კვანძების ცენტრალურ ნაწილში დაფიბროზებული კერებიდან მსუბუქი ფიბროზი აღინიშნება 11%-ში და 26%-ში, ზომიერი ფიბროზი ვლინდება 40წ-მდე 17%-ში და 41-49 წწ-მდე 26%-ში, მკვეთრი ფიბროზი კი ვლინდება მხოლოდ 40წ-მდე 6%-შ და 41-49წწ 11%-ში. დიაგრამა 1. 2. ფიბროზის ხარისხი 2 სმ-მდე მოპროლიფერაციე ლეიომიომის პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკობრივ ასპექტში დიაგრამა.1. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 202 4 სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების პერიფერიაზე 40წ-მდე ასაკში ფიბროზი არ ვლინდება 89%-ში, 41-49წწ კი 84%-ში; შესაბამისად ფიბროზი 40წ-მდე აღინიშნება 11%-ში, 4149წწ-ში კი 16%-ში. კვანძების პერიფერიაზე დაფიბროზებული კერებიდან უმნიშვნელო ფიბროზი აღინიშნბება 40წ-მდე 6%-ში და 41-49წწ-ში 5%-ში, მსუბუქი ფიბროზი 11%-ში და 16%-ში, ზომიერი და მკვეთრი ფიბროზი არ ვლინდება. 4სმ-მდე ლეიომიომების ცენტრალურ ნაწილში 40წ-მდე ასაკში ფიბროზი არ ვლინდება 89%-ში, 41-49წწ კი 84%-ში; შესაბამისად ფიბროზი 40წ-მდე აღინიშნება 11%-ში და 41-49წწ-ში 16%-ში. კვანძების ცენტრალურ ნაწილში დაფიბროზებული კერებიდან მსუბუქი ფიბროზი აღინიშნება თანაბარი სიხშირით ორივე ასაკობრივ ჯგუფში და შეადგენს 5%-ს, ზომიერი ფიბროზი ვლინდება მხოლოდ 40წ-მდე 5%-ში, მკვეთრი ფიბროზი კი 41-49წწ 11%-ში. დიაგრამა.2. ფიბროზის ხარისხი 4სმ-მდე მოპროლიფერაციე ლეიომიომის პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკობრივ ასპექტში დიაგრამა.2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 203 ჩვენ შევისწავლეთ ანგიოგენეზის ხასიათი 2სმ-მდე და 4სმ-მდე ლეიომიომების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკის გათვალისწინებით. 2სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების პერიფერიაზე 40წ-მდე ასაკში სისხლძარღვების გარეშე სიმსივნური ქსოვილი აღინიშნება 60%-ში, 41-49წწ კი 33%-ში, სისხლძარღვებით მდიდარი სიმსივნური ქსოვლები კი შესაბამისად 40%-ში და 67%-ში. სისხლძარღვებით მდიდარ სიმსივნური ქსოვილში გადაკეთებული სისხლძარღვები აღინიშნება 40წ-მდე 5%-ში და 41-49წწ-ში 22%-ში; მცირე კალიბრის არტერიები ვლინდება 40წმდე 10%-ში და 41-49წწ-ში 11%-ში, მცირე და ზომიერი კალიბრის 20%-ში და 22%-ში, ხოლო დიდი კალიბრის არტერიები 40წ-მდე 5%-ში და 41-49წწ-მდე 11%-ში. 2სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების ცენტრალურ ნაწილში 40წ-მდე ასაკში სისხლძარღვების გარეშე სიმსივნური ქსოვილი აღინიშნება 60%-ში, 41-49წწ კი 33%-ში, სისხლძარღვებით მდიდარი სიმსივნური ქსოვილები კი შესაბამისად 40%-ში და 67%-ში. სისხლძარღვებით მდიდარ სიმსივნურ ქსოვილში გადაკეთებული სისხლძარღვები აღინიშნება 40წ-მდე 5%-ში და 41-49წწ-ში 28%-ში; მცირე კალიბრის არტერიები ვლინდება 40წმდე 20%-ში და 41-49წწ-ში 28%-ში, მცირე და ზომიერი კალიბრის 15%-ში და 6%-ში, ხოლო დიდი კალიბრის არტერიები ვლინდება 41-49წწ-მდე 6%-ში. 2სმ-მდე მოპროლიფერაციე ლეიომიომის ანგიოგენეზი კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკობრივ ასპექტში დიაგრამა.3. 4სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ორივე ასაკობრივ ჯგუფში, სისხლძარღვების გარეშე სიმსივნური ქსოვილი აღინიშნება თანაბარი სიშირით და 40წ-მდე შეადგებს 85%-ს, 41-49წწ კი პერიფერიაზე 83%-ს და ცენტრალურ მიდამოში 78%-ს, შესაბამისად სისხლძარღვებით მდიდარი სიმსივნური ქსოვილები ვლინდება 15%-ში და 17%-ში. კვანძების პერიფერიაზე სისხლძარღვებით მდიდარ სიმსივნური ქსოვილში გადაკეთებული სისხლძარღვები აღინიშნება მხოლოდ 41-49წწ ქალბში 6%%-ში; მცირე კალიბრის არტერიები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 204 არ ვლინდება, მცირე და ზომიერი კალიბრის 15%-ში და 11%-ში, ხოლო დიდი კალიბრის არტერიები არ აღინიშნება. 4სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების ცენტრალურ ნაწილში სისხლძარღვებით მდიდარ სიმსივნური ქსოვილში გადაკეთებული სისხლძარღვები აღინიშნბება მხოლოდ 4149წწ-ის ქალებში 17%-ში; მცირე კალიბრის არტერიები ვლინდება 40წ-მდე 5%-ში, მცირე და ზომიერი კალიბრის 10%-ში და 6%-ში, ხოლო დიდი კალიბრის არტერიები ვლინდება არცერთ ასაკობრივ ჯგუფში. 4სმ-მდე მოპროლიფერაციე ლეიომიომის ანგიოგენეზი კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკობრივ ასპექტში დიაგრამა.4. დასკვნები: რეპროდუქციული პერიოდის პაციენტების მცირე მზარდი 2სმ-მდე და 4სმ-მდე კვანძების შესაწავლის საფუძველზე ასაკის გათვალისწინებით გამოვლინდა ლეიომიომის განვითარებაში მრავალფაქტორული ეტაპობრივი დინამიკა: 1.პროცესი იწყება დამახინჯებული სისხლძარღვებისგან სისხლძარღვოვანი კოლექტორის ჩამოყალიბებით, რომელიც წარმოადგენს იდეალურ გარემოს ლეიომიოციტების აქტიური პროლიფერაციისთვის, 2-3მმ-მდე ზომის სიმსივნურ ნაყარში ფიბროზის და კოლაგენიზაციის გამოხატვით და უჯრედგარე მატრიქსის ჩამოყალიბებით. 2. ექსტრაცელულური მატრიქსის მართვაში მონაწილე ზრდის ფაქტორები, ციტოკინები და გესტაგენები პირდაპირ თუ ირიბად მონაწილეობას იღებენ ანგიოგენეზში, აღნიშნული პროცესი წარმოადგენს ლეიომიომის ზრდა-განვითარების მექანიზმებში მნიშვნელოვან ფაქტორს. იწყება ლეიომიოციტების აქტიური პროლიფერაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 205 3.მოპროლიფერაციე 2სმ-მდე კვანძებში ფიბროზის და ანგიოგენეზის მაღალი მაჩვენებელი 4სმ-მდე კვანძებში განიცდის მკვეთრ შემცირებას როგორც კვანძების პერიფერიაზე, ისე მის ცენტრში. აღნიშნული ფაქტი გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ლეიომიომის ზრდა– განვითარების პროცესში, კოლექტორის ფარგლებში, არსებული გადაკეთებული სისხლძარღვების რესურსის სრულ ამოწურვას წარმოადგენს ლეიომიომის ზრდაგანვითარების შეჩერების საფუძველს კვანძებში ჰიპოქსიური მდგომარეობის ჩამოყალიბებით და რემისიის დადგომით. გამოყენებული ლიტერატურა 1. arici a, sozen i. transforming growth factor-β3 is expressed at high levels in leiomyoma where it stimulates fibronectin expression and cell proliferation. fertil steril 2000;5:1006–1011. 2. crum cp. body of uterus and endometrium. in: kumar v, abbas ak, fausto n, editors. robbins and cotran pathologic basis of disease. 7th ed. philadelpia: saunders; 2004. pp. 1089–90. 3. folkman j. angiogenesis. annu rev med 2006;57:1 – 18. 4. fraser hm, duncan wc. srb reproduction, fertility and development award lecture 2008. regulation and manipulation of angiogenesis in the ovary and endometrium. reprod fertil dev 2009;21:377 – 392. 5. gull b, karlsson b, milsom i, granberg s. factors associated with endometrial thickness and uterine size in a random sample of postmenopausal women. am j obstet gynecol. 2001;185:386–91. [pubmed] [google scholar] 6. malik m, mendoza m, payson m, catherino wh. curcumin, a nutritional supplement with antineoplastic activity, enhances leiomyoma cell apoptosis and decreases fibronectin expression. fertil steril 2009;5 suppl:2177–2184. 7. malik m, mendoza m, payson m, catherino wh. curcumin, a nutritional supplement with antineoplastic activity, enhances leiomyoma cell apoptosis and decreases fibronectin expression. fertil steril 2009;5 suppl:2177–2184. 8. norian jm, malik m, parker cy, joseph d, leppert pc, segars jh, catherino wh. transforming growth factor β3 regulates the versican variants in the extracellular matrix-rich uterine leiomyomas. reprod sci 2009;12:1153–1164. 9. rosai j, editor. 9th ed. vol. 2. missouri: elsevier; 2004. female reproductive system. in: rosai and ackerman's surgical pathology; pp. 1603–8. 10. silverberg sg, tabbara so. the uterine corpus. in: silverberg sg, delellis ra, frable wj, editors. principles and practice of surgical pathology and cytopathology. 3rd ed. vol. 3. new york: churchill livingstone; 1997. pp. 2459–516. 11. witherspoon tj. the interrelationship between ovarian follicle cysts, hyperplasia of the endometrium and fibromyomata. surg gynecol obstet. 1933;56:1026–35. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 138 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.15 , orcid: 0000-0001-8651-7243 : . . , . : ercc1-/ . , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 139 : 36 64 . 4 , 16 . d+q 50 500 5 . : d+p + ; q+p – + ; p+p – ) + ) . : . : 50 500 . . , . : . : , , , , : sat – ; cbc sbp dbp ipf no d+q + d+p + q+p – + p+p – + georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 140 , . . (tkemaladze and chichinadze, 2005). (hartung and stahl, 1977) , , , „ “ . 2 . . (mz) . de novo (abumuslimov et al., 1994). (ishiuchi and torres-padilla, 2013) , (tkemaladze and chichinadze, 2008). , , (roy and kundu, 2014). , , (hayflick , 1997) . : 1. " " . . , . . 2. de novo , , , , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 141 1. . . 3. . , . 4. , , ) . . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 142 2. , . , , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 143 5. , . 6. , . 7. . 3. . . . , , . . , , , . 8. . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 144 . 9. , ) . . . . , , (roos et al., 2016). . 36 60 64 . 53,1 . , , . , . 64 4 . d+q, d+p, q+p p+p. d+q 50 500 . d+p 50 500 . q+p 50 500 . p+p 50 500 . 30 , 5 . . . , (montero et al., 2011) , efnb. (50 ) lc laboratories. , pi3k (bruning, 2013; olave et al., 2010). (500 ) sigma-aldrich co. (st. louis, mo, usa, q4951). georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 145 ± . , (k-s) . paired-samples t . me ee me ee. = 0.05 0.01. sas. (cbc), c. 21 . cbc . edta . beckman coulter. c beckman. (sat) (sat) (teh and aziz, 2000). 21 . sat . 4 . 4 12,48 . : = 13 = 12 = 8. , 4 = ((13 x 12 ) x 8 )= 1248 = 12,48 . sat. , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 146 , . : , , . sat. (sbp) (dbp) 4 5. sbp dbp 4 10 . 40-45 . mayo clinic, 24 , d+q. ( , ) , u46619. d+q 5 . d+q 48 . , , 24 d+q . , , , (zhu et al., 2015). cbc, c 50 500 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 147 sat, sbp dbp . 4, 5. sat sbp dbp . sat, 21 , sbp d+q d+p. q+p p+p . dbp, . 6, 7. sat sbp dbp 21 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 148 , . sat , 50 500 5 , . , . , , , . d+q , . , d+q . , ( ) . , , . , d+q d+q. . , d+q, , , d+q . sat d+q 16 . , , . d+p (d+q ) . q+p , . q+p , sat . , , q+p . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 149 d+q , 30 500 50 , . . : 1. abumuslimov et al., (1994). an electron microscopic study of centriole and centrosome morphogenesis in the early development of the mouse. tsitologiia. 2. bruning, (2013). inhibition of mtor signaling by quercetin in cancer treatment and prevention. anticancer agents med chem. 3. campisi and d’adda di fagagna, (2007). cellular senescence: when bad things happen to good cells. nat rev mol cell biol. 4. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. pmid: 19432168 5. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012a). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. pmid: 22708440 6. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012b). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. doi: 10.1080/15257770.2011.648362. pmid: 22356233 7. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012c). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291 8. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. doi: 10.1007/s00709-012-0422-6. epub 2012 jun 10. pmid: 22684578 9. coppé et al., 2008. senescence-associated secretory phenotypes reveal cell-nonautonomous functions of oncogenic ras and the p53 tumor suppressor. plos biol. doi: 10.1371/journal.pbio.0060301 10. coppé et al. 2010. the senescence-associated secretory phenotype: the dark side of tumor suppression. annu rev pathol. doi: 10.1146/annurev-pathol-121808-102144. 11. hartung and stahl, 1977. preleptotene chromosome condensation in mouse oogenesis. cytogenet cell genet. doi: 10.1159/000130777 12. hayflick l, 1997. mortality and immortality at the cellular level. a review. biochemistry (mosc). 13. ishiuchi and torres-padilla, 2013. towards an understanding of the regulatory mechanisms of totipotency. curr opin genet dev. doi: 10.1016/j.gde.2013.06.006. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 150 14. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. doi: https://doi.org/10.9734/bpi/idmmr/v2/15155d 15. justice et all., 2019. senolytics in idiopathic pulmonary fibrosis: results from a first-in-human, open-label, pilot study. ebiomedicine. doi: 10.1016/j.ebiom.2018.12.052. 16. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 17. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational 18. montero et al., 2011. inhibition of src family kinases and receptor tyrosine kinases by dasatinib: possible combinations in solid tumors. clin cancer res. doi: 10.1158/10780432.ccr-10-2616. 19. olave et al., upstream stimulatory factor-2 mediates quercetin-induced suppression of pai-1 gene expression in human endothelial cells. j cell biochem. doi: 10.1002/jcb.22760. 20. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., .. & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 21. roos et al., 2016. chronic senolytic treatment alleviates established vasomotor dysfunction in aged or atherosclerotic mice. aging cell. doi: 10.1111/acel.12458. 22. roy and kundu, 2014. gene regulatory networks and epigenetic modifications in cell differentiation. iubmb life. doi: 10.1002/iub.1249 23. teh and aziz, 2000. a stair-climb test of cardiorespiratory fitness for singapore. singapore med j. pmid: 11296784 24. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. doi: 10.1016/j.cellbi.2005.03.003. pmid: 15886028. 25. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. doi: 10.1007/s10541-005-0261-6. pmid: 16336191 26. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. doi: 10.1089/rej.2009.0904. pmid: 20426623 27. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. doi: 10.5772/33420 28. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 29. tkemaladze, j. (2022). long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 151 30. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761.doi: 10.1007/s11033-022-08203-5. epub 2022 dec 30. pmid: 36583780 31. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1). doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 32. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 33. zhu et al., 2015. the achilles' heel of senescent cells: from transcriptome to senolytic drugs. aging cell. doi: 10.1111/acel.12344. 34. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . in mlsd'2017 (pp. 284-287). 35. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., ... & , . . (2017). . in mlsd'2017 (pp. 365-368). 36. ., ., . (2001). . . 004.89. . 004.89. https://www.ipai.net.ua/uk/arch-20013# 37. , . ., & , . . (2005). . , 70(11), 1566-1584. 38. , ., , ., & , . (2012). . , 25(1), 23-28. 39. , . ., & , . . (2008). . , 21(3), 367-371 georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 152 cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans jaba tkemaladze head of human rejuvenation technology development, longevity clinic georgia inc orcid: 0000-0001-8651-7243 abstract introduction: senescent cells are toxic cells. their number increases every day and after some time it leads to the appearance of signs of aging. senescent cells cause age-related pathologies. objective: simultaneous administration of dasatinib and quercetin in ercc1-/ mice resulted in the partial killing of senolytic cells and improved and prolonged health, age-related symptoms and pathologies. we decided to test the senolytic effect of the combination of dasatinib and quercetin in humans. study design: a clinical study was conducted on 64 male volunteers aged 36 years and older. our volunteers were divided into 4 groups, each with 16 people. the d+q group received 50 mg dasatinib and 500 mg quercetin together once daily for 5 days. other groups: d+p dasatinib + placebo group; q+p – quercetin + placebo group; p+p – placebo (dasatinib) + placebo (quercetin) group. methods: the study was completed by screening a blood count and a stair ascending test to register and evaluate the changes. results: co-administration of 50 mg dasatinib with 500 mg quercetin showed a clear senolytic effect. this was confirmed by the improved results of the stair ascending test. a general blood test showed that the combination of these two drugs in such a dosage is most likely to be harmless. conclusion: these results demonstrate the possibility of selective elimination of senescent cells in humans and the effectiveness of senolytic agents in improving health and physical performance. keywords: dasatinib, quercetin, replicative ageing, senescence, senolytic georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 374 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.40 ამორფული პოლარიზმი იონა ცინცაძე საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტის პოლიტიკის მეცნიერების სადოქტორო პროგრამის სტუდენტი აბსტრაქტი ცივი ომის დასრულებისა და საბჭოთა კავშირის დეზინტეგრაციის შემდეგ, საერთაშორისო ურთიერთობებში მნიშვნელოვან კვლევის საგნად იქცა არსებული საერთაშორისო სისტემის შეფასება. ავტორთა გარკვეული ნაწილი მას უნიპოლარულ მოდელს უწოდებდა, ხოლო ზოგიერთი უბრალოდ ერპოლუსიან მომენტად აფასებდა. გარკვეული პერიოდის შემდეგ, გახშირდა მოსაზრება, თითქოს შეერთებული შტატები საკუთარ პოზიციას კარგავდა და ასპარეზი ახალ სისტემას ეთმობოდა. ამავე დროს, გამოჩნდა ისეთი ნაშრომებიც, რომლებიც აკრიტიკებდნენ ე.წ. დეკლაინისტებს და ამტკიცებდნენ თითქოს აშშ-ს შესაძლებლობები უკონკურენტოა. რამოდენიმე წლის წინ, საერთაშორისო სისტემის მკვლევარების რიგებში, გამოჩნდნენ ისეთი მეცნიერები, რომელთა კვლევის ფოკუსში ჩინეთის შეუქცევადი ეკონომიკურ ზრდა მოექცა. მათი აზრით, აღნიშნული ტენდენცია მიანიშნებს მეტად საინტერესო ფაქტზე, რომ მსოფლიო სისტემა, პეკინის შესაძლებლობიდან გამომდიანრე, უკვე ბიპოლარულია. ამგვარად, არსებობს მხოლოდ ორი უძლიერესი აქტორი. ზემოთგამოთქმული მოსაზრებების საპირიპისროდ, ასევე გაჩნდა შეხედულება, რომ თანამედროვე არსებული სისტემა არის მულტიპორალური, ორზე მეტი დიდი მოთამაშით, თუმცა ეს მოდელი განსხვავდება მეცხრამეტე საუკუნის ორიგინალი ანალოგისგან. შესაძლებელია ითქვას, რომ ბოლო დროის კვლევები უფრო მეტ ბუნდოვანებას მატებს საერთაშორისო სისტემის ირგვლის არსებულ დისკუსიას. შესაბამისად, კითხვა, თუ რომელი მოდელია შესაბამისი ჯერ კიდევ აქტუალურია. აღნიშნული ნაშრომი შეეცადა არა კონკრეტული ავტორის მოსაზრების მხარდაჭრესა და სხვების გაბათილებას, არამედ საპირიპიპირო დასკვნებს შორის კავშირის დადგენას, რაც, როგორც კვლევამ აჩვენა, ვერ მოხერხდა. თუმცა, ზოგიერთი შეფასებით, შედეგი ანომალიური აღმოჩდნა. საძიებო სიტყვები: საერთაშორისო სისტემა, პოლარიზმი, უნიპოლარიზმი, ბიპოლარიზმი, მულტიპოლარიზმი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 375 შესავალი მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეული ავტორების მიერ საერთაშორისო სისტემა მოიაზრება ბიპოლარულად (tunsjø, 2018 ) (xuetong, 2011) (dempsey, 2012), არსებობს განსხვავებული შეხედულებები, რომლის მიხედვითაც გლობალურ პოლიტიკაში შეერთებული შტატები ჯერ კიდევ უპირობო ლიდერია (beckley, 2018). ამ მოსაზრებათა პარალელურად, ზოგიერთი მეცნიერი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს პოლარულობის მნიშვნელობას, თუმცა ირიბად მაინც მიანიშნებს იმის შესახებ, რომ თანამედროვე საერთაშორისო პოლიტიკურ სისტემას აქვს მულტიპოლარიზმის მახასიათებლები, რომლებიც განსხვავდება მეცხრამეტე საუკუნის ანალოგისგან (keersmaeker, 2017). საინტერესოა, ის დეტალი, რომ ავტორების მიერ შემოთავაზებული ნაშრომები შექმნილია თითქმის ერთსა და იმავე პერიოდში, თუმცა დასკვნები სრულიად საპირისპიროა. ლოგიკურია, დავსვათ კითხვა, თუ რატომ განსხვავდება კონრეტულ ავტორთა შეხედულებები ასე რადიკალურად. ზოგადი პასუხი კვლევის მეთოდოლოგიაში უნდა ვეძიოთ. მაგრამ ნაშრომის მთავარ მიზანს ეს არ წარმოადგენს. უმთავრესი ვარაუდი, ერთი შეხედვით, გაცილებით ალოგიკური შეიძლება ჩანდეს. ურთიერთკონტრასტული დასკვნების მიუხედავად, შესაძლებელია მივიჩნიოთ, რომ სამივე ავტორის იდეა მართებულია. რამდენადაც პარადოქსულად არ უნდა ჟღერდეს, დასაშვებია, საერთაშორისო სისტემა ერთდროულად დახასიათდეს როგოც უნი/ბი/მულტიპოლარული. გასული საუკუნის ოთხმოციან წლებში, საერთაშორისო პოლიტიკის სფეროში ჩატარებულმა კვლევებმა ცხადჰყო, რომ შესაძლებელია, ორი განსხვავებული მოსაზრების როგორც გაბათილება, ისე მათ შორის საერთო კავშირის აღმოჩენაც. შესაბამისად, ნაშრომის მთავარი მიზანია გამოიკვლიოს, თუ რამდენად შესაძლებელია ურთიერთგამომრიცხავი დასკვნების მიუხედავად, სამივე ავტორის მოსაზრება იყოს ერთდროულად მართებული. საერთაშორისო სისტემის კვლევა უწინ და დღეს მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ახალი გლობალური საერთაშორისო წესრიგის ფორმირება დაიწყო. უდიდესმა ომმა მსოფლიო მასშტაბით უდიდესი ცვლილებები გამოიწვია. აშშ-სა და საბჭოთა კავშირის სახით პოლიტიკურ რუკაზე განჩდა ორი სუპერსახელმწიფო. საერთაშორისო სისტემამ ბიპოლარიზმში ტრანზიტი განახორციელა. ბუნებრივია, ახალმა რეალობამ პოლიტიკის მეცნიერთა ყურადღება მიიქცია. შესაბამისად, მომდევნო წლებში დაიწყო ფოკუსირება საერთაშორისო პოლიტიკის მოდელებზე. ამის უმთავრესი თეორიული საფუძველი გახდა იმ მახასიათებლებისა და პროცესების შესწავლა, რაც თან ახლავს კონკრეტულ საერთაშორისო სისტემას, რათა გამარტივდეს გლობალური შედეგების პროგნოზირება. როგორც მორტონ კაპლანმა აღნიშნა, არსებობს გარკვეული კანონზომიერება, განმეორებითი ნიშან-თვისებებით, რომელიც კონკრეტული სისტემის არსებობისას იჩენს თავს (kaplan, 1957). ავტორმა ნაშრომში არამხოლოდ ექვსი ჰიპოთეტური მოდელი განიხილა, არამედ ერთი მოდელიდან მეორეში გადასვლის გზები ტრანზიტის პროცესებიც აღწერა. მიუხედავად იმისა, რომ კაპლანის ნამუშევარი დღეს, შესაძლოა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 376 ნაკლებად რელევანტურად მივიჩნიოთ, ავტორმა დიდი კონტრიბუცია შეიტანა კონკრეტული სფეროს განვითარებაში. მომდევნო წლების განმავლობაში ბუნებრივ ინტელექტუალურ ტრენდად გადაიქცა ავტორებს შორის დაპირისპირება. განხეთქილების საგანი გახდა სისტემათა სტაბილურობაზე1 მსჯელობა. 1964 წელს მეცნიერებმა დოიჩმა და ზინგერმა ჩაატარეს თეორიული და რაოდენობრივი კვლევა, რომლის მიხედვითაც დაადგინეს მულტიპოლარული სისტემის სტაბილურობა (deutsch & singer, 1964). ამავე წლის ზაფხულში, ქენეთ უოლცის მიერ შეიქმნა ნაშრომი, რომელიც ბიპოლარული სისტემის სატაბილურობას ამტკიცებდა (waltz, the stability of a bipolar world, 1964) იმის გათვალისწინებით, რომ სტატია კუბის კრიზისიდან ორიოდე წლის შემდეგ დაიწერა. მიუხედავად კრიტიკისა, ავტორი ბიპოლარული სტაბილურობის თავდადებულ დამცველად იქცა. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ, რაც საბჭოთა კავშირმა დეზინტეგრაცია განიცადა, ახალი რეალობის პარალელურად გაჩნდა ახალი შეხედულებები, იდეები და ნაშრომები. შესაბამისად, ინტელექტუალური დაპირისპირება ახალ ფაზაში გადავიდა. თავდაპირველად, მოხდა იმჟამინდელი საერთაშორისო პოლიტიკური რეალობის შეფასება და გაანალიზება მახასიათებლებითურთ. ნათელი გახდა, რომ საბჭოთა კავშირის კოლაფსით საერთაშორისო სისტემაში დარჩა მხოლოდ ერთი უძლიერესი აქტორი. უილიამ ვოჰლფორთმა გააკეთა მეტად მარტივი, თუმცა ლეგიტიმური შეფასება. თუკი სსრკ-ს ჩამოშლამდე მსოფლიო პოლიტიკურ რუკაზე არსებობდა ორი სუპერძალა, მას შემდეგ რაც ერთი გაქრა, დარჩა ერთი 2-1=1. შესაბამისად, სისტემამ უნიპოლარიზმში განიცადა ტრანზიტი (wohlforth, 1999). ამ მოსაზრებას მალევე გამოუჩნდნენ ოპონენტები. რეალისტები, რომლებიც საბჭოთა დეზინტეგრაციით მეტად უხერხულ მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ, აცხადებდნენ, რომ ერთპოლუსიანობა იყო დროებითი მოვლენა, რომელიც მალე შეიცვლებოდა ახალი ძალების აღზევებით (layne, 1993). ამგვარი შეფასების ერთ-ერთი არგუმენტი იყო ის, რომ საერთაშორისო სისტემაში ერთეულის დონეზე მომხდარმა ცვლილებამ არ შეცვალა გლობალური პოლიტიკური სტრუქტურა (waltz, structural realism after the cold war, 2000). სხვა სიტყვებით რომ ითქვას, დიდი ძალების რაოდენობა შეიცვალა სისტემაში, თუმცა სისტემის სტრუქტურა ძველებურად ანარქიული დარჩა. სისტემის შეფასებებში შეინიშნებოდა ერთგვარი კომპრომისული ვარიანტიც, სადაც ავტორი უნიპოლარიზმთან ერთად მულტიპოლარულ მახასიათებელსაც აღნიშნავდა (huntington, 1999) (buzan, 2004). მეცნიერთა შორის უთანხმოების ზოგადი ტრენდი არც ორიათასიანი წლების დასაწყისში შეცვლილა. ამჯერად განსხვავებას უერთიერთდაპირისპირებულ იდეათა მიმართულებას წარმოადგენდა. 2007-2008 წლების მსოფლიო ფინანსური კრიზისის შემდეგ, ერთპოლუსიანობა და შეერთებული შტატების უპირობო ლიდერობა კითხვის ნიშნის ქვეშ 1აღსანიშვავია, რომ 1960იან წლებში სტაბილურობაში მოიაზრებოდა ის ფაქტი, თუ რამდენად მიდრეკილი იყო სისტემა ომისკენ. 1990იან წლებში ქენეთ უოლცმა აღიარა საკუთარი შეცდომა, და განაცხადა, რომ მიუხედავად მულტიპოლარულ სისტემაში კონფლიქტის მაღალი ალბათობისა, მრავალპოლუსიანი მოდელი უფრო სტაბილურია (waltz, the emerging structure of international politics, 1993). ამით ავტორმა კიდევ შეცვალა სტაბილურობის მნიშვნელობა, რომელშიც ამჯერად გამძლეობას მოიაზრებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 377 დადგა. ფოკუსიც ახალი ამომავალი ძალის, ჩინეთისკენ იქნა მიმართული (ikenberry, 2008). მომდევნო წლებში ამგვარი მსჯელობა მეტად პოპულარული გახდა სამეცნიერო წრეებში. ავტორები აღნიშნავდნენ აშშ-ს ძალის დაღმასვლას (layne, this time it's real: the end of unipolarity and the "pax americana", 2012) და მნიშვნელოვან რეგიონებში ახალი ძლიერი მოთამაშეების აღზევებას (walt, 2011). ჩინეთის შეუქცევადმა ეკონომიკურმა განვითარებამ მეცნიერებს ფართო მსჯელობის საგანი მისცა. გასული ათწლეულის განმავლობაში, უამრავი ნაშრომი განიხილავდა პეკინის მთავარ როლს გლობალურ პოლიტიკურ არენაზე. საერთაშორისო პოლიტიკის მეცნიერების ფოკუსი ჩინეთისკენაა მიმართული (jenkins, 2019); (pillsbury, 2015); (allison, 2017), შესაბამისად, გარკვეულწილად, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ გლობალური პოლიტიკური სისტემა ბიპოლარულ ფაზაშია. როგორც შესავალში იქნა ნახსენები, ზოგიერთი ავტორი ღიად უჭერს მხარს ორპოლუსიანობის იდეას (tunsjø, 2018 ) (xuetong, 2011), მაშინ როდესაც შეერთებული შტატები ჯერ კიდევ ნომერ პირველი აქტორია შესაძლებლობებიდან გამომდინარე (beckley, 2018). ამ მოზასრებების პარალელურად, ზოგიერთი მეცნიერი ირიბად მულტიპოლარიზმზე მიანიშნებს (keersmaeker, 2017). ამგვარი ურთიერთსაპირისპირო შეფასებები დაბნეულობასა და ბუნდოვანებას იწვევს. ამ ყოველივეს მიზეზად თანამედროვე საერთაშორისო სისტემის კომპლექსურობა შეიძლება დასახელდეს, თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანია თავად სოციალური თუ პოლიტიკური მეცნიერებების ხასიათიც, რადგან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებისგან განსხვავებით, ამ სფეროში ჭეშმარიტება პირობითია, შესაბამისად არსებობს ერთი და იმავე მოვლენის სხვადასხვაგვარი ინტერპრეტაციის უამრავი გზა. საერთაშორისო პოლიტიკური სისტემის განსხვავებული აღქმა ერთი შეხედვით, შესაძლებელია ვიფიქროთ, რომ დღეს არსებული გლობალური პოლიტიკური მოდელი გაცილებით რთული და ბუნდოვანია, ვიდრე მისი წინამორბედი სისტემები. ამგვარი შეხედულება ძალიან მარტივად შეიძლება გაბათილდეს. კონვენციური ცოდნის მიხედვით, მეცხრამეტე საუკუნის საერთაშორისო სისტემა მოიაზრება როგორც მრავალპოლუსიანი, ხოლო მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარს, მეორე მსოფლიო ომის დასრულებიდან საბჭოთა კავშირის დეზინტეგრაციამდე, ბიპოლარული მოდელის სტატუსი აქვს მინიჭებული. საინტერესოა, რომ ამგვარ შეხედულებას ყველა მეცნიერი არ იზიარებს. კონკრეტული მოსაზრებების თანახმად, მეცხრამტე საუკუნის გარკვეული პერიოდი არ იყო მულტიპოლარული. არც მეოცე საუკუნე იყო ორპოლუსიანი, საბჭოთა კავშირისა და ჩინეთის განხეთქილებისა და დაპირისპირების შემდეგ. მეცნიერები, შროდერი და კრაჰე მიიჩნევენ, რომ ნაპოლეონის ომების დასასრულიდან, ყირიმის ომის კულმინაციამდე საერთაშორისო სისტემა იყო ბიპოლარული. იმ პერიოდის ორ სუპერძალას წარმოადგენდნენ გაერთიანებული სამეფო და რუსეთის ცარისტული იმპერია. ამგვარად,, ძალთა ბალანსი 1815 წლიდან ემყარებოდა პენტარქიას, რომელიც ორი უძლიერეს ქვეყანას მოიცავდა (schroeder, 1992). ეს ორი აქტორი არამარტო დანარჩენ სახელმწიფოებზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 378 ძლიერი იყო, არამედ ისინი ერთმანეთისთვისაც არ წარმოადგენდნენ საფრთხეს. ორივე მათგანი ფლობდა ჰეგემონური ძალაუფლების შესაძლებლობას: გაერთიანებული სამეფო ზღვაზე, ხოლო ცარისტული რუსეთი ხმელეთზე (kraehe, 1992). შესაძლებელია, ეს მაგალითი ნათლად არ ასახავდეს მთავარ პრობლემას, ვინაიდან ავტორებმა მეოცე საუკუნის ბოლოს განიხილეს მეცხრამეტე საუკუნის სისტემა და ახალ დასკვნებამდე მივიდნენ. დღეს არსებული გამოწვევა კი, ამჟამინდელი სისტემის ახსნა-განმარტებას ეხება. თანამედროვე ავტორები თანამედროვე სისტემას განიხილავენ და სრულიად საპირისპირო მოსაზრებებს გვთავაზობენ არსებული საერთაშორისო პოლიტიკური მოდელის შეფასებისას. ამგვარი სამეცნიერო ტრენდი პოპულარული გახდა ცივი ომის პერიოდში. გამეფებული შეხედულების საპირისპიროდ, 1970-იან წლებში განჩნდა მოსაზრება ტრიპოლარობის შესახებ. მას შემდეგ, რაც ურთერთობა საბჭოთა კავშირსა და ჩინეთს შორის ისე დაიძაბა, რომ ვითარება შეიარაღებულ კონფლიქტამდე მივიდა, შეერთებულმა შტატებმა შესაფერისი მომენტი გამოიყენა და საფუძველი ჩაეყარა ვაშინგტონ-პეკინის ახალ ურთიერთობას. აქედან გამომდინარე, ამ პროცესის გავლენა საერთაშორისო პოლიტიკის აკადემიურ ნაწილზე იყო საკმაოდ ინტენსიური, რამაც ბიძგი მისცა ახალ შეფასებას ტრიპოლარიზმს. ავტორთა გარკვეულ ნაწილში ჩინეთის პოლარად აღქმა საკმაოდ მართებულად მიიჩნეოდა (healy & stein, 1973). ზოგიერთმა მსჯელობა უფრო ფართოდ განავითარა, კერძოდ ტრიპოლარული პოლიტიკისა და თეორიის მიმართულებით (nogee & spanier, 1977). ზემოაღნიშნულ განსხვავებულ შეხედულებებს, რა თქმა უნდა, ოპონირების გარეშე არ ჩაუვლია. შროდერსა და კრაჰეს გრანერი დაუპირისპირდა, რომლიც მკაცრად იცავდა მულტიპოლარული ბალანსის თეორიას და თანამშრომლობით ჰეგემონიას უპირისპირდებოდა (gruner, 1992). ეს შეხედულება გაამყარა შემდგომმა კვლევებმაც, სადაც ვოჰლფორთი აცხადებდა, რომ მეცხრამეტე საუკუნის ბიპოლარიზმში არ იყო ფართო განსხვავება ორ ლიდერსა და დანარჩენ წამყვან აქტორებს შორის. (wohlforth, the stability of a unipolar world, 1999). რაც შეეხება ცივი ომის ტრიპოლარიზმს, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაშრომის მიერ ნათლად იქნა განმარტებული, რომ ნიქსონის პრეზიდენტობის პერიოდში რიტორიკა ჩინეთის სუპერძალად ჩამოყალიბების შესახებ შეიცვალა და პეკინი უკვე მოიხსენიებოდა როგორც სუპერძალა. „ადამისა და ევას შემდეგ ეს ყველაზე დიდი შექმნა იყო. ჩვენ ვქმნით ქვეყნებს საკუთარ წარმოსახვაში“ აცხადებდა ავტორი (waltz, theory of internationa politics, 1979, გვ. 130). ამგვარი განხილვის შემდგომ ვერდიქტი, წესით, ნათელი უნდა იყოს. თანამედროვე საერთაშორისო სისტემა არ არის ერთადერთი, რომლის შეფასებაც აზრთა სხვადასხვაობას, კამათსა და ბუნდოვანებას იწვევს. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ამგვარი განხეთქილებები ახალი არ არის და პოლიტიკის მეცნიერების თანმდევი ნაწილია. და მაინც, ლეგიტიმურია კითხვა, თუ რომელი შეფასება არის მართებული. მარტივი პასუხი შეიძლება იყოს კონკრეტული მეთოდოლოგიის საფუძველზე ერთ-ერთი მოსაზრების მხარდაჭერა. თუმცა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 379 სოციალური მეცნიერებების თვისებიდან გამომდინარე, არ უნდა გამოირიცხოს შემდეგი სავარაუდო პასუხები: 1) არც ერთი მოსაზრება/მსჯელობა/დასკვნაა მართებული; 2) ყველა მოსაზრება/მჯელობა/დასკვნა მართებულია. უკანასკნელი სავარაუდო პასუხი მეტად პარადოქსულია, თუმცა კონკრეტული მიდგომისა და მეთოდოლოგიის საფუძველზე შესაძლებელია სრულიად ვალიდური აღმოჩნდეს. მეთოდოლოგია მიდგომა და მიმართულება დაუსრულებლად შეიძლება კამათი იმის შესახებ, რომ სოციალურ მეცნიერებებში ჭეშმარიტება მიახლოებითია. შესაბამისად, განსხვავებული შეფასებები ფართოდ გავრცელებულია კონკრეტული სფეროსთვის. თუმცა, ერთ-ერთი საინტერესო დეტალი, რაც სოციალურ მეცნიერებებს ახასიათებს, არის შემდეგი: ურთერთსაპირისპირო მოსაზრებები ყოველთვის არ ნიშნავს იმას, რომ ერთი იდეა მცდარია, ხოლო მეორე მართებული. არსებობს ქეისები, სადაც ავტორი კონტრასტულ შეფასებებს აბათილებს, ანდა ასკვნის, რომ ორივე მოსაზრება შესაძლებელია, ლეგიტიმური იყოს. ბირთვული იარაღის შექმნამ მსოფლიოში რადიკალური ცვლილებები გამოიწვია. ავტორთა ნაწილის თანახმად, მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ დიდი ომის არარსებობა და კერძოდ, ნატოსა და ვარშავის პაქტს შორის დაპირიპირების მცირე ალბათობა ატომური ბომბის არსებობის დამსახურებაა (art & waltz, 1983). ამ მოსაზრების პარალელურად ჩამოყალიბდა საპირისპირო შეხედულება, რომ თუკი არ მოხდება ბირთვული მასობრივი განადგურების იარაღისგან დედამიწის გაწმენდა მსოფლიო კომაში გადაეშვება, რაც აღსასრული იქნება (schell, 1982). ეს ორი კონტრასტული შეხედულება, რამდენიმე წლის შემდეგ ჯონ მიულერმა გაბათილა. იგი ერთ-ერთ ნაშრომში იკვლევს მსოფლიოში ფუნდამეტური სტაბილურობის მიზეზს. როგორც ავტორი ხსნის, ბირთვული იარაღის არსებობა არ განაპირობებს მშვიდობას, ისევე როგორც, საფრთხეს მსოფლიოსთვის. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, მასიური ომის არარსებობა კი ისტორიული მეხსიერებითაა გამოწვეული (mueller, 1988). გაბათილებაზე არანაკლებ საინტერესოა ე.წ. საერთო გზის აღმოჩენა, სადაც ავტორი ურთიერთდაპირისპირებული მოსაზრებების მართებულობას ამტკიცებს. მაგალითად, მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში მეცნიერებს შორის მიმდინარებდა კამათი იმის შესახებ, თუ რომელი სისტემაა უფრო მშვიდობიანი, ბიპოლარული თუ მულტიპოლარული. წლების შემდეგ, ფრენკ ვეიმანმა თავის ერთ-ერთ ნაშრომში ახსნა, რომ ძალთა (აქტორთა) ბიპოლარიზმი უფრო სტაბილურია ვიდრე მულტიპოლარიზმი, თუმცა კლასტერულ ბიპოლარიზმში ომის ალბათობა გაცილებით მაღალია ვიდრე კლასტერულ მულტიპოლარიზმში (wayman, 1984). ამ მხრივ ავტორმა დაასკვნა, რომ ორივე საპირისპირო მოსაზრება შესაძლებელია იყოს მართებული. რა თქმა უნდა, კონტრასტული მოსაზრებების აბსოლურტური გამართლება შეუძლებლია, მაგრამ, როგორც ეს ვეიმანის მიერ იქნა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 380 დამტკიცებული, ნაწილობრივ შესაძლებელია. აღსანიშნავია ის დეტალი, რომ ვეიმანი ცდილობდა გაეგო რა კავშირია შესაძლებლობათა კონცენტრაციასა და ალიანსების ფორმირებაში. მისი ჰიპოთეზა არ ყოფილა ბი/მულტიპოლარული სტაბილურობის მომხრეებს შორის კავშირის აღმოჩენა. ამგვარი დასკვნა მან კვლევის პროცესის ბოლოს გამოიტანა. განსხვავებით, ვეიმანისგან, ამ თემის მთავარი საკვლევი საკითხი კავშირის აღმოჩენაა მეცნიერთა ურთიერთკონტრასტულ დასვნებს შორის, ხოლო ჰიპოთეზა მართებულად მიიჩნევს იმ დაშვებას, რომ უნი/ბი/მულტიპოლარიზმის მომხრეები სწორ შეფასებას ახდენენ. ერთი შეხედვით რთულია ვალიდურად მივიჩნიოთ ამგვარი დაშვება, მაგრამ კონკრეტულმა მიდგომამ, შესაძლებელია, ეს გაამარტივოს. დავუბრუნდეთ აწ უკვე ზემოაღნიშნულ შეფასებებს. ლეგიტიმურია ვივარაუდოთ, რომ მეცხრამეტე საუკუნის ორი განსხვავებული შეფასებიდან, სადაც შროდერი და კრაეჰე ბიპოლარიზმზე მსჯელობენ, ხოლო გრანერი მულტიპოლარული სისტემის არსებობას ასკვნის, ორივე მართებული აღმოჩნდეს. ეს დამოკიდებულია ქვეყნების შესაფერის კატეგორიზაციასა და კონკრეტულ მიდგომებზე. გასული საუკუნის სამოციანი წლების ბოლოს, მეცნიერმა რობერტ კოჰეინმა გამოჰყო სახელმწიფოთა ოთხი კატეგორია: 1) სისტემის განმსაზღვრელები; 2) სისტემაზე გავლენის მომხდენი; 3) სისტემაზე მცირე გავლენის მქონე; 4) სისტემაზე გავლენის არმქონე (keohane, 1969, pp. 295-296). ამგვარი იერარქია საკმაოდ ჩაშლილ სურათს ქმნის და ფართო დიფერენციისთვის მეტად ეფექტურია. პოლარულობის თვალსაზრისიდან, უმთავრესი ფოკუსი პირველ ორ კატეგორიაზე უნდა იყოს მიმართული, მაგრამ მიდგომიდან გამომდინარე, შესაძლოა, აუცილებელი იყოს იერარქიის რანგების შემცირება, რადგან კონკრეტული კვლევის დროს არ იყოს აუცლებელი აქტორთა ოთხ რანგად დაყოფა. შროდერი არ უარყოფს იმ დეტალს, რომ ნაპოლეონის ომების შემდეგ, ევროპის კონტინენტზე ხუთი ძლიერი აქტორი წარმართავდა გლობალურ პოლიტიკას, მაგრამ ამის მიუხედავად ორი უძლიერესი გაერთიანებული სამეფო და რუსეთის ცარისტული იმპერია მაინც გამოყო. რაც შეეხება გრანერს, იგი მულტიპოლარიზმის დამცველად გვევლინება და უძლიერეს და ძლიერ ქვეყნებს ერთ კატეგორიზაციაში აქცევს. ნათელი ხდება, რომ ავტორები განსხვავებულ მიდგომას იყნებენ და შესაბამისად, სხვადასხვა დასკვნებამდე მიდიან. ამის მიზეზი ე.წ იერარქიულ და რიცხვობრივ მიდგომებშია. პირველი მათგანი დიდი მოთამაშეებიდან უძლიერესებზე აკეთებს ფოკუსს, მაშინ როდესაც მეორე ზოგადად დიდ ძალებზე (keersmaeker, 2017, pp. 24-25). თუკი კვლევის პროცესში მეცნიერის მთავარი ორიენტირი ყველაზე ძლიერი აქტორის დადგენა, ან უძლიერესი ძალისა თუ ძალების ანალიზია, მაშინ ავტორი იყენებს ე.წ. იერარქიულ მოდგომას. შესაბამისად ქვეყნების რანგირება ხდება შემდეგნარიად: უძლიერესი, ძლიერი და დანარჩენი. ამ უკანასკნელის კატეგორიზაციებად დაყოფა არ არის აუცილებელი, იქიდან გამომდინარე, რომ იგი კვლევის საგანს არ წარმოადგენს. რაც შეეხება რიცხობრივ მიდგომას აქ მხოლოდ ორგვარი კლასიფიკაცია ხდება ძლიერი და დანარჩენი აქტორები. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ორივე მიდგომა, კოჰეინის მესამე და მეოთხე კლასის ქვეყნებს აერთიანებს, როგორც „დანარჩენს“. იერარქიული პერსპექტივიდან პირველ ორი კლასი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 381 ხელშეუხებელია. რაც შეეხება რიცხობრივს, იგი აერთიანებს როგორც პირველ ორ, ასევე ბოლო აქტორთა კლასსაც. მიდგომის განხილვის შემდეგ, შესაძლებელია, უფრო ნათლად დავინახოთ თუ რატომ მივიდნენ საპირიპირო დასკვნებამდე შროდერი/კრაეჰე და გრანერი. ამავე დროს ისიც შესაძლებელია ვამტკიცოთ, რომ ორივე დასკვნა მართებულია, რადგან ერთი გამომდინარეობს იერაქიული პერსპექტივიდან, ხოლო მეორე რიცხობრივიდან. შესაბამისად, 1815-1856 წლები იყო მულტიპოლარული, თუმცა ორ აქტორს ჰქონდა შედარებით დიდი შესაძლებლობები, ვიდრე დანარჩენს. ამგვარი შეფასების შემდეგ ლეგიტიმურია დაისვას კიხთხვა, თუ რომელი მიდგომაა უკეთესი, იერარქიული თუ რიცხობრივი. თავდაპირველად, რაც უნდა აღინიშნოს, არის ავტორის მიზანი, რომელი ტიპის აქტორების გამოკვლევას ცდილობს. აქედან გამომდინარე, მიდგომის ტიპიც მეცნიერის მიზანზეა დამოკიდებული. თუმცა, უფრო რაციონალური იქნება, თუკი კონკრეტულ გზას მკვლევარი არა საკუთარი ნება-სურვილით, არამედ ობიექტური რეალობიდან გამომდინარე აირჩევს. დიდი ალბათობით, ლოგიკური და ამავდროულად მართებული იქნება, თუკი სუპერძალებსა და დიდ ძალებს შორის არსებულ შესაძლებლობათა რადიკალური განსხვავებისას, მეცნიერი იერარქიულ მიდგომას გამოიყენებს. მაგალითად, დავუშვათ, რომ სისტემას 4 აქტორი a; b; c; და d ჰყავს, რომელთაგანაც a შესაძლობლობათა 51%-ს, b -17%-ს ხოლო დანარჩენი ორი 16-16% ფლობს. ამ შემთხევაში სისტემას შეგვიძლია ვუწოდოთ უნიპოლარული, არამარტო იმიტომ, რომ პირველ და მეორე აქტორს შორის შესაძლებლობათა განსხვავება სამჯერ დიდია, არამედ დანარჩენი აქოტორები რომ გაერთიანდნენ, მაინც ვერ გაადაჭარბებენ a ქვეყნის შესაძლებლობას. ხოლო, თუკი სათავეში არსებული აქტორის შესაძლებლობები დიდად არ აჭარბებს დანარჩენ დიდი მოთაშეების მახასიათებლებს (a 35%; b 25% c 22% d 18%), მაშინ რიცხობრივი მიდგომა იქნება შესაფერისი. აღნიშნული კვლევა ამგვარ მიმართულებას დაეყრდნობა. საკვლევი კითხვა და ჰიპოთეზა როგორც შესავალში იქნა ნახსენები, ნაშრომის მთავარი ვარაუდი ეხება სამი განსხვავებული მოსაზრების, არსებული საერთაშორისო სისტემის (1) უნიპოლარიზმის; (2) ბიპოლარიზმისა და (3) მულტიპოლარიზმის ერთდროულ ვალიდურობას. შესაბამისად, საკვლევი კითხვა შეიძლება ჩამოყალიბდეს შემდეგნაირად შესაძლებელია თუ არა, იყოს მართებული თანამედროვე საერთაშორისო პოლიტიკური სისტემის სამი უთიერთგანსხვავებული შეფასება? რა თქმა უნდა, ამ კითხვის პასუხი და უმთავრესი ჰიპოთეზაა დიახ, რომელიც სამი ქვეჰიპოთეზისგან შედგება. საბოლოო სახით კი ნაშრომის მთავარი ვარაუდი ყალიბდება ამგვარად: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 382 hm საერთაშორისო პოლიტიკურ სისტემაში, პოლუსიანობის სამი სხვადასხვაგვარი აღქმა მართებულია შემდეგი ქვე-ჰიპოთეზებიდან გამომდინარე: h1ცალ-ცალკე, ეკონომიკური და სამხედრო მახასიათებლით სისტემა არის უნიპოლარული. h2გაერთიანებული ეკონომიკური-სამხედრო შესაძლებლობიდან გამომდინარე, სისტემა ბიპოლარულია. h3საერთაშორისო პოლიტიკური ზოგადი შეფასებიდან გამომდინარე, სისტემაში ორზე მეტი პოლარია. იმისათვის, რომ მთავარი ჰიპოთეზა გამართლებულად ჩაითვალოს, აუცილებელია, ყველა ქვე-ვარაუდი დამტკიცდეს. ამავროულად, არ გამოირიცხება მთავარი ვარაუდის ნაწილობრივი გამართლებაც, თუკი h1-h2; h1-h3 ან h2-h3 წყვილი კომბინაციებიდან რომელიმე დამტკიცდება. თუმცა, რა თქმა უნდა, ეს არ იქნება მიჩნეული, როგორც უმთავრესი ჰიპოთეზის გამართლება. რაც შეეხება პოლარულობის კვლევასა და დადგენას, ეს როგორც რაოდენობრივი, ისე თვისებრივი მეთოდით უნდა მოხდეს. შესაბამისი შეფასება როგორ შეიძლება განისაზღვროს პოლარულობა? რეალისტური პარადიგმიდან გამომდინარე, მარტივად რომ ითქვას, პოლარიზმი სხვა არაფერია, თუ არა საერთაშორისო სისტემაში არსებული დიდი/უდიდესი ძალების რაოდენობა. რაც შეეხება იმის განსაზღვრას, თუ რომელია დიდი/სუპერ ძალა, ეს მეცნიერებს შორის უთანხმოების საკითხია. მაგალითად, პოლუსების აღმოჩენა საერთაშორისო სისტემაში ისეთივე მარტივი ან რთული შეიძლება იყოს, როგორც ოლიგოპოლიურ ბაზარზე მთავარი ფირმების განსაზღვრა (waltz, theory of internationa politics, 1979, p. 131). როგორც ავტორი განმარტავს, ზოგადმა შეფასებამ შეიძლება სწორი პასუხი გაგვცეს. მოგვიანებით შექმნილი ნაშრომები რაოდენობრივ მეთოდებს გვათავაზობენ იმის დასადგენად, ერგება თუ არა ამა თუ იმ აქტორს კონკრეტული პოლარის სტატუსი. მაგალითად, ვილიამ თომფსონი ასკვნის, რომ უნიპოლარულ სისტემაში პოლუსი მსოფლიო შესაძლებლობათა მინიმუმ 50 პროცენტს უნდა ფლობდეს. მიახლოებით უნიპოლარულ სისტემაში მთავარი ძალა ფლობს 45-დან 50 პროცენტამდე მსოფლიო შესაძლებლობას, ხოლო დანარჩენი აქტორებს გლობალურ შესაძლებლობათა 25 პროცენტზე ნაკლები გააჩნიათ. ბიპოლარული სისტემის შემთხვევაში, ორი უძლიერესი სახელმწიფო სულ მცირე 25-25 პროცენტიან ბარიერს უნდა აკმაყოფილებდეს. რაც შეეხება მულტიპოლარულ სისტემას, ამ შემთხვევაში ქვეყნები მინიმუმ 5 პროცენტიან ბარიერს უნდა გადალახავდენენ და არცერთი აქტორთა წყვილი არ უნდა ფლობდეს 25 პროცენტ ან მეტ მსფოლიო შესაძლებლობას ცალცალკე, ისევე როგორც კონკრეტული 50 პროცენტს ან მეტს (thompson, 1986). სხვა მეცნიერები, თომფსონისგან განსხვავებით, მეტად მოკრძალებულ ბარიერს ადგენენ, მაგალითად ვეიმანი მიიჩნევს, რომ ბიპოლარიზმითვის უძლიერესი ქვეყნების წყვილი, დიდი ძალების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 383 შესაძლებლობათა მინიმუმ 50 პროცენტს უნდა ფლობდეს (wayman, 1984), ხოლო მანსფილდის აზრით, თუკი აქტორი უძლიერესი პოლარის შესაძლებლობათა ნახევარს მაინც ფლობს, მაშინ ქვეყანას აქვს პოლუსის სტატუსი (mansfield, 1993). მიუხედავად კითხვის ნიშნებისა, მაგალითად როგორია სისტემა, როდესაც სამ აქტორს გააჩნია შესაძლებლობის მინიმუმ 25-25%, ან სამ ქვეყანას შესაძლებლობათა 50%; 25% და 12.5%, აღნიშნული ბარიერების გამოყენება მაინც ლეგიტიმურია სისტემის შეფასებითვის იმის დასადგენად, თუ რომელი მათგანი გადაილახა. ამავდროულად, შესაძლებელია გაჩნდეს კითხვა, თუ რა საჭიროა ზოგადი შეფასება, როდესაც სისტემის განსაზღვრა ხდება რაოდენობრივი მეთოდით. პასუხები შესაძლებელია ამგვარად ჩამოყალიბდეს: 1) შესაძლოა სისტემის არც ერთი აქტორი არც ერთ ბარიერს არ გადალახავდეს, მაგრამ მაინც არსებობდნენ დიდი ძალები. ამ შემთხვევაში უოლცის მიდგომა აუცილებელია. 2) თუკი თომფსონი ბარიერს მსოფლიო შესაძლებლობასთან შეფარდებით ადგენს, ვეიმანისა და მანსფილდის შემთხვევაში შედარება დიდი ძალების ჯამურ მახასიათებლებთან ხდება. ამ ძალების დადგენას ზოგადი შეფასება გაამარტივებს, თუნდაც ისინი თომფსონის ბარიერს არ აკმაყოფილებდნენ. ამგვარი მეთოდოლოგია საერთაშორისო სისტემის პოლარულობის საფუძვლიან ანალიზსა და შესწავლას შეუწყობს ხელს. ამავდროულად, აღსანიშნავია ის დეტალი, რომ აღნიშნული მეთოდები არ იმეორებენ იმ ავტორების მიდგომებს, რომლებიც თანამედროვე პოლარიზმს სხვადასხვაგვარად აფასებენ. შესაბამისად, მეტად საინტერესო იქნება, თუკი სრულიად განსხვავებული მეთოდოლოგიით დადასტურდება, რომ სამივე მეცნიერის მიერ გამოტანილი განსხვავებული დასკვნა მართებულია. თუმცა, მანამ, სანამ ჰიპოთეზების გატესტვაზე გადავალთ, შეფასების ნაწილში აუცლიებელია განისაზღვროს, თუ როგორ შეიძლება გაიზომოს აქტორთა შესაძლებლობა. აღნიშნული საკითხი წლების განმავლობაში ერთ-ერთ უმთავრეს საფიქრალს წარმოადგენდა საერთაშორისო პოლიტიკის მკვლევარებისთვის. 1960-იან წლებში, როდესაც რაოდენობრივი კვლევის მეთოდები მეტად აქტუალური გახდა სოციალურ მეცნიერებებში, დევიდ ზინგერმა ომის კორელაციის პროექტზე დაიწყო მუშაობა და რემდენიმე წლის შემდეგ კოლეგებთან ერთად, ეროვნული შესაძლებლობების კომბინირებული ინდექსი2 შეიმუშავა. მეცნიერთა შრომა მხოლოდ ამით არ შემოიფარგლა და მათ მეცხრამეტე-მეოცე საუკუნის ყველა აქტორის შესაძლებლობა გაზომეს, რითაც მეტად დიდი და საჭირო ბაზა შექმნეს. ინდექსი შედგება ექვსი კომპონენტისგან და ყველა მათგანის, ქვეყნის კონკრეტული წილის მსოფლიო რაოდენობასთან შეფარდების ჯამის საშუალოს წარმოადგენს. ეს კომპონენტებია: 1) მოსახლეობა, 2) ურბანული მოსახლოება, 3) რკინისა და ფოლადის წარმოება, 4) ნახშირის მოხმარება, 5) სამხედრო პერსონალის რაოდენობა, 6) სამხედრო დანახარჯი (singer, bremer, & stuckey, 1972). აღნიშნული მიდგომა, მეტად რევოლუციური და პროგრესული იყო იმჟამინდელ პერიოდში. ზინგერის მიერ შემუშავებული პროექტი დღემდე გრძლდება და იქმნება აქტიური ბაზები, სადაც კონკრეტული წლის ყველა ქვეყნის კომბინირებული 2 cinc – composite index of national capabilities georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 384 ინდექსია მოცემული. თუმცა, თანამედროვე პერსპექტივიდან შესაძლებელია აღნიშნული ინდექსი ძველმოდურად მივიჩნიოთ. 1960-იან წლებში, კერძოდ, ცივი ომის ერთ-ერთ ყველაზე დაძაბულ მომენტში, ინდუსტრიალიზაცია და ურბანიზაცია ქვეყნის განვითარების უმთავრეს წინაპირობას წარმოადგენდა. თანამედროვე ეპოქაში, როდესაც მასობრივი კომუნიკაციებისა და სამხედრო ტექნიკის უმთავრესი ნაწილი მიკროჩიპებსა და ნანოტექნოლოგიებს მოიცავს, რკინა/ფოლადის წარმოებითა და ქვანახშირის მოხმარებით ქვეყნის შესაძლებლობის გაზომვა დასაშვებია, არარელევანტურად მივიჩნიოთ. ამავე დროს, მოსახლეობის რაოდენობით ქვეყნის შესაძლებლობის გაზომვა, დიდი ალბათობით, მცდარ შედეგს დადებს. მაგალითად, ბანგლადეშის მოსახლეობა, მსოფლიო ბანკის 2020 წლის მონაცემებით, 164 მილიონია (world bank, 2020), ნორვეგიის კი 5 მილიონზე მეტი (world bank, 2020). ამავე დროს, ნორვეგიის მთლიანი შიდა პროდუქტი 362 მილიარდი აშშ დოლარი იყო (world bank, 2020), ხოლო ბანგლადეშის 324 (world bank, 2020). ამ მხრივ, ბანგლადეშის მოსახლეობა თითქმის 33-ჯერ მეტია ნორვეგიაში მაცხოვრებელთა რაოდენობაზე, თუმცა ეკონომიკური შესაძლებლობები სრულიად სხვა შედეგს ასახავს. თუკი ვივარაუდებთ, რომ უფრო ზუსტი იქნება შესაძლებლობის მთლიანი შიდა პროდუქტით ერთ სულ მოსახლეზე გაზომვა, ამ მხრივ საპირისპირო პრობლემას ვაწყდებით, გაზრდილ ეკონომიკურ მაჩვენებელსა და მცირე მოსახლეობას. მაგალითად აშშ-ს მშპ ერთ სულ მოსახლეზე 2020 წელს იყო 63 593 აშშ დოლარი (world bank, 2020), ლუქსემბურგის 116 014$ (world bank, 2020), მაშინ როდესაც, შტატების მოსახლეობა 329 მილიონზე მეტია (world bank, 2020), ხოლო ლუქსემბურგის კი 700 ათასზე ნაკლები (world bank, 2020). შესაბამისად მშპ უნდა მივიჩნიოთ ყველაზე ადეკვატურ საზომად. ამავდროულად, არ უნდა დარჩეს აღნიშვნის მიღმა ის დეტალიც, რომ ენერგიის მოხმარება, ინდუსტრიული თუ არაინდუსტრიული წარმოება, მრავალი სხვა ფაქტორი და დარგი თავმოყრილია მთლიან შიდა პროდუქტში. შესაბამისად, ამ ინდიკატორით აქტორის ეკონომიკური შესაძლებლობის გაზომვა მეტად გამარტივებული და ეფექტურია, თუმცა არა უნივერსალური, ვინაიდან სამხედრო ძლიერების სურათს მთლიანი შიდა პროდუქტი ნათლად არ გამოხატავს. ისტორიამ ცხადჰყო, რომ მოსახლეობის, ტერიოტორისა და ეკონომიკური შესაძლებლობის მიუხედავად, ზომით პატარა, მაგრამ საკმაოდ ორგანიზებულმა აქტორმა შესაძლებელია, დიდი მოწინააღმდეგე დაამარცხოს. 1894 წელს ბევრ ეროპულ ძალას ეგონა, რომ იაპონია ჩინეთთან ომში დამარცხდებოდა (rich, 1992, p. 314), თუმცა ყველაფერი სხვაგვარად მოხდა, ისევე როგორც 1905 წელს იაპონიის ცარისტული რუსეთის წინააღდეგ ბრძოლაში. შესაძლებელია, აქტორი რესურსებით მეტად მდიდარი იყოს, თუმცა მის პოლიტიკურ დღის წესრიგში არ შედიოდეს თავდაცვის/თავდასხმის უნარიანობის განვითარება. ეკონომიკური შესაძლებლობის პარალელურად, ქვეყნისთვის სამხედრო შესაძლებლობაც უმთავრესია. როგორც წესი, ეკონომიკური ძლიერება ძალიან ადვილად შესაძლებელია კონვერტირდეს სამხედრო ძალაში (mearsheimer, 2001, გვ. 144). ვინაიდან სხვადასხვა აქტორი სხვადასხვა წილს დებს უსაფრთოხების სფეროში, ამ მხრივაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 385 აუცილებელია ქვეყნების რანგირება და ზემოთ მოცემულ ბარიერებთან შედარება. ამისათვის კი აქტორის სამხედრო დანახარჯი ყველაზე ოპტიმალურ საზომად შეგვიძლია მივიჩნიოთ. ამგვარი გამოანგარიშება საჭირო იქნება პირველი ქვე-ჰიპოთეზის გასატესტად. რაც შეეხება მეორე მათგანს, ამისათვის მოხდება ეკონომიკური და სამხედრო მახასიათებლის გაერთიანება და საშუალო მაჩვენებლის გამოთვლა, რომელიც მარტივ სამხედრო და ეკონომიკური შესაძლებლობის ინდექსს წარმოადგენს: ქვეყნის მშპ მსოფლიო მშპ + ქვეყნის სამხედრო დანახარჯი მსოფლიო სამხედრო დანახარჯი 2 და ქვეყნის მშპ დიდი ძალების მშპ + ქეყნის სამხედრო დანახარჯი დიდი ძალების სამხედრო დანახარჯი 2 . პირველი ფორმულა საჭიროა თომფსონის მეთოდიდან გამომდინარე, მეორე კი ვეიმანისა და მანსფილდის ბარიერებთან შესადარებლად. ფორმულიდან გამომდინარე, მიღებული შედეგების დიაპაზონი 0-დან 1-მდე იქნება. რაც უფრო ახლოსაა პასუხი ერთთან, მით უფრო დიდია აქტორის შესაძლებლობა. რაც შეეხება დროის დიაპაზონს, ვინაიდან ბიპოლარულ სისტემაზე საუბარი 2011 წლიდან დაიწყო (xuetong, 2011), თარიღი დამრგვალდა და 2010 წლიდან 2020 წლის ჩათვლით პერიოდს მოიცავს იმისათვის, რომ ათწლეულის დინამიკა ნათლად იქნას წარმოჩენილი. უმთავრესი ფოკუსი კი 2017-2018 წლებზე იქნება მიმართული, რადგან ამ დროს ჩამოყალიბდა მსოფლიო პოლარულობასთან დაკავშირებული ურთიერთდაპირისპირებული დასკვნები. თუკი ამ დროს, რომელიმე ავტორის ზღურბლი მაინც გადაილახა, ქვე-ჰიპოთეზა გამართლებულად შეგვიძლია მივიჩნიოთ. რაც შეეხება h3-ს, ამ შემთხევაში გამოყენებული იქნება უოლცის მიდგომა, რომელიც შესაძლებელია კრიტიკის საგანი გახდეს. როგორც ავტორი აცხადებს, პოლართა აღმოჩენა ისეთივე ძნელი/მარტივი შეიძლება იყოს, როგორც ოლიგოპოლიურ ბაზარზე დიდი კომპანიების პოვნა (waltz, theory of internationa politics, 1979). შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ეს მიდგომა ცდილობს ობიექტურად შეაფასოს რეალობა, თუმცა არსებობს ალბათობა იმისა, რომ ამგვარი ანალიზისას შედეგი შესაძლებელია მიკერძოებული, ან უბრალოდ არასწორი იყოს. ამიტომ, საჭიროა 2010-2020 წლებში საერთაშორისო პოლიტიკური კლიმატის შემქმნელი მთავარი აქტორების დასახელების შემდგომ, მოხდეს შესაძლებლობების შედარებითი ანალიზიც. ამგვარი მიდგომა არ ეწინააღმდეგება უოლცის იდეას, ვინაიდან, ავტორი აკრიტიკებდა შეერთებული შტატების კურსს, რომელიც ჩინეთს პოლარად აღიარებდა. როგორც მეცნიერი მიიჩნევდა, აქტორი ხდება პოლარი შესაძლებლობიდან და არა აღიარებიდან გამომდინარე (waltz, theory of internationa politics, 1979). ამგვარად, კვლევას არ ექნება მხოლოდ რაოდენობრივი ან თვისებრივი ხასიათი. ერთის მხრივ პირველ და მეორე ქვე-ჰიპოთეზების გატესტვისას, კერძოდ, მანსფილდისა და ვეიმანის ბარიერების დასადგენად, დაგვჭირდება ე.წ. უოლცისეული ზოგადი შეფასება, რათა განისაზღვროს დიდი ძალები და მათი საერთო შესაძლებლობიდან გამომდინარე სხვა აქტორების პოტენციალის პროცენტის გამოთვლა. რაც შეეხება ზოგადი შეფასების გადამოწმებას, ამისთვის რაოდენობრივი მახასიათებლების დახმარებით, შედარებითი ანალიზის ჩატარება იქნება საჭირო. იმ შემთხვევაში, თუ სამივე ქვე-ჰიპოთეზა იქნება დამტკიცებული, მხოლოდ მაშინ ჩაითვლება გამართლებულად მთავარი ვარაუდი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 386 უნი/ბი-პოლარული მსოფლიო? პირველ ქვე-ჰიპოთეზაზე დაყდნობით, ცალ-ცალკე, ეკონომიკური და სამხედრო მახასიათებლებით, სისტემა არის უნიპოლარული. იმისათვის, რომ დადგენილიყო რამდენად მართლდება ზემოაღნიშნული ვარაუდი, მოხდა შესაძლებლობის პროცენტის დაანგარიშება მთლიანი შიდა პროდუქტისა და სამხედრო დანახარჯების მონაცემებზე დაყდნობით. შეიქმნა ორი ცხრილი, სადაც პირველი მათგანი გამოითვლის მონაცემებს მსოფლიო შესაძლებლობასთან შეფარდებიდან გამომდინარე, რაც აუცილებელია იმის დასადგენად გადაილახა თუ არა თომფსონის ბარიერი. რაც შეეხება მეორე ცხრილს, კონკრეტული აქტორების პროცენტული შესაძლებლობა გამოითვლება დიდი ძალების საერთო პოტენციალთან შეფარდებით, რათა დადგინდეს გადაილახა თუ არა ვეიმანისა და/ან მანსფილდის ბარიერები. ვინაიდან, საჭირო გახდა დიდი ძლების დასახელება შესაძლებლობების პროცენტის გამოთვლამდე, უოლცისეული მეთოდით, ზოგადი შეფასებიდან გამომდინარე, უმთავრეს აქტორებად შეირჩა დიდი ცამეტი სახელმწიფო3. პირველი ქვე-ჰიპოთეზის გატესტვის ფარგლებში მიღებული შედეგები მეტად საინტერესოა. თომფსონის ბარიერიდან გამომდინარე, ცხრილ 1-ზე დაყდნობით (გვ 14) შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ სისტემა მულტიპოლარულია და არა უნიპოლარული. 2010-11 წლებში 4 აქტორი ფლობს მსოფლიო ეკონომიკური შესაძლებლობის 5%-ზე მეტს აშშ, გერმანია, იაპონია და ჩინეთი. 2012 წლიდან გერმანია გამოეთიშა დანარჩენ პოლარებს. საყურადღებოა ის დეტალიც, რომ აშშ 2020 წელს უახლობდება 25%-იან ნიშნულს ხოლო ჩინეთი შეუქცევადად ზრდის საკუთარ მაჩვენებელს. ქვეყანა/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ/მსოფლიო% 22.66 21.15 21.55 21.70 22.06 24.25 24.54 24.03 23.87 24.46 24.72 კანადა/მსოფლიო% 2.43 2.44 2.42 2.42 2.27 2.06 1.99 2.02 1.99 1.99 1.94 გერმანია/მსოფლიო% 5.12 5.09 4.68 4.82 4.88 4.45 4.53 4.52 4.60 4.43 4.53 იტალია/მსოფლიო% 3.22 3.12 2.77 2.77 2.71 2.43 2.45 2.40 2.42 2.28 2.22 იაპონია/მსოფლიო% 8.62 8.48 8.34 6.74 6.15 5.92 6.54 6.06 5.83 5.82 5.87 რუსეთი/მსოფლიო% 2.30 2.78 2.93 2.96 2.58 1.81 1.66 1.93 1.91 1.92 1.75 საფრანგეთი/მსოფლიო% 3.99 3.89 3.57 3.63 3.59 3.23 3.23 3.17 3.23 3.10 3.22 გ.ს.4/მსოფლიო% 3.75 3.62 3.59 3.59 3.85 3.89 3.52 3.52 3.30 3.23 3.19 ინდოეთი/მსოფლიო% 2.52 2.48 2.42 2.39 2.55 2.79 3.00 3.26 3.13 3.28 3.09 ბრაზილია/მსოფლიო% 3.33 3.55 3.27 3.19 3.08 2.39 2.34 2.53 2.21 2.13 1.70 ჩინეთი/მსოფლიო% 9.19 10.23 11.31 12.38 13.19 14.70 14.70 15.14 16.09 16.30 17.38 მექსიკა/მსოფლიო% 1.59 1.61 1.60 1.64 1.65 1.56 1.40 1.41 1.41 1.44 1.26 ს.ა.რ.5/მსოფლიო% 0.56 0.56 0.52 0.47 0.44 0.41 0.38 0.42 0.42 0.40 0.35 ცხრილი 1. თომფსონის „მოდელი“. საზომი: მშპ% (აშშ$) გამოთვლა ეყდნობა მსოფლიო ბანკის მონაცემებს 3 g8+5 4 გაერთიანებული სამეფო 5 სამხრეთ აფრიკის რეპუბლიკა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 387 ანალოგიურმა გაანგარიშებამ სამხედრო დანახარჯის პერსპექტივიდან მეტად განსხვავებული სურათი მოგვცა (ცხრილი 2, გვ 15). მხოლოდ ორი სახელმწიფო ფლობს სამხედრო შესაძლებლობათა ცალ-ცალკე 5 პროცენტზე და ჯამში 50%-ზე მეტს : აშშ და ჩინეთი. აღსანიშნავია, რომ შტატების პოტენციალი კლებულობს 2017 წლამდე და შემდგომ განაგძობს პროგრესს, ხოლო ჩინეთის პროგრესი შეუქცევადია 2020 წლამდე. ცხრილში წარმოდგენილი მონაცემები 2013 წლიდან არათუ არ ერგება თომფოსნის მიერ შემუშავებულ ბარიერებს, არამედ ავტორის ხარვეზს წარმოაჩენს. აქტორთა წყვილი არ ფლობს 25-25%-ს ან მეტს, ასევე არც კონკრეტული ქვეყანა 50%-ზე მეტ შესაძლებლობას. აღიშნული ქეისი მუტიპოლარიზმს ერგება, მაგრამ რეალურად, მხოლოდ ორი უძლიერესი აქტორია გლობალურ სამედრო არენაზე. ამგვარად, თომფსონის მოდელი ვერ ხსნის 2013-2020 წლების პოლარიზმს სამხედრო დანახარჯის პერსპექტივიდან გამომდინარე. რაც შეეხება 2010-12 წწ-ს პერიოდს, თომფსონის მოდელზე დაყდნობით, სისტემას უნიპოლარულთან მიახლოებული შეგვიძლია ვუწოდოთ. ცხრილი 2. თომფსონის „მოდელი“. საზომი: სამხედრო დანახარჯის % (აშშ$) გამოთვლა ეყრდნობა სტოკჰოლმის საერთაშორისო მშვიდობის კვლევის ინსტიტუტის მონაცემებს6 რაც შეეხება ვეიმანისა და მანსფილდის ბარიერებს (ცრილი 3), შედეგები აქაც მოულოდნელი იყო. აშშ ამ შემთხვევაშიც ლიდერია. 2012 წლიდან ჩინეთის ქვეყანა/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ/დიდი13% 32.71 30.66 31.25 31.58 31.97 34.69 34.92 34.13 33.90 34.56 34.71 კანადა/დიდი13% 3.51 3.53 3.51 3.52 3.28 2.95 2.83 2.86 2.83 2.81 2.72 გერმანია/დიდი13% 7.40 7.38 6.79 7.02 7.08 6.37 6.44 6.43 6.53 6.26 6.36 იტალია/დიდი13% 4.65 4.52 4.01 4.03 3.92 3.48 3.48 3.41 3.44 3.23 3.12 იაპონია/დიდი13% 12.44 12.29 12.09 9.81 8.92 8.46 9.31 8.61 8.27 8.22 8.24 რუსეთი/დიდი13% 3.32 4.02 4.24 4.31 3.74 2.59 2.36 2.74 2.71 2.71 2.45 საფრანგეთი/დიდი13% 5.76 5.64 5.17 5.29 5.20 4.62 4.60 4.51 4.59 4.39 4.53 გ.ს./დიდი13% 5.41 5.25 5.21 5.23 5.58 5.57 5.01 4.99 4.69 4.56 4.48 ინდოეთი/დიდი13% 3.64 3.59 3.51 3.48 3.70 3.99 4.26 4.63 4.44 4.63 4.34 ბრაზილია/დიდი13% 4.80 5.15 4.75 4.65 4.47 3.42 3.33 3.60 3.14 3.02 2.39 6 (sipri, 2021) ქვეყანა/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ/მსოფლიო% 48.59 48.01 45.48 42.71 40.26 39.57 39.29 38.43 38.55 39.43 40.09 კანადა/მსოფლიო% 0.98 1.02 0.97 0.91 0.93 1.08 1.09 1.30 1.26 1.19 1.20 გერმანია/მსოფლიო% 2.30 2.26 2.33 2.28 2.30 2.35 2.44 2.48 2.48 2.63 2.70 იტალია/მსოფლიო% 1.68 1.65 1.53 1.49 1.38 1.33 1.50 1.53 1.50 1.42 1.48 იაპონია/მსოფლიო% 2.61 2.64 2.62 2.65 2.69 2.75 2.73 2.70 2.63 2.56 2.52 რუსეთი/მსოფლიო% 2.80 2.99 3.47 3.70 3.99 4.32 4.61 3.69 3.46 3.50 3.50 საფრანგეთი/მსოფლიო% 2.72 2.64 2.61 2.63 2.69 2.78 2.88 2.88 2.74 2.69 2.70 გ.ს./მსოფლიო% 3.55 3.43 3.34 3.28 3.23 3.12 3.10 3.04 3.01 3.05 3.06 ინდოეთი/მსოფლიო% 3.03 3.06 3.06 3.09 3.27 3.29 3.61 3.85 3.84 3.84 3.82 ბრაზილია/მსოფლიო% 1.43 1.38 1.41 1.44 1.48 1.45 1.37 1.45 1.50 1.39 1.31 ჩინეთი/მსოფლიო% 7.26 7.80 8.63 9.49 10.29 11.16 11.76 12.33 12.71 12.90 12.81 მექსიკა/მსოფლიო% 0.25 0.27 0.29 0.31 0.33 0.31 0.34 0.31 0.34 0.36 0.35 ს.ა./მსოფლიო% 0.19 0.20 0.20 0.21 0.21 0.22 0.21 0.21 0.19 0.18 0.18 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 388 ჩინეთი/დიდი13% 13.27 14.84 16.40 18.01 19.11 21.03 20.91 21.50 22.85 23.03 24.40 მექსიკა/დიდი13% 2.29 2.33 2.31 2.39 2.39 2.23 1.99 2.01 2.01 2.03 1.77 ს.ა./დიდი13% 0.81 0.81 0.75 0.68 0.64 0.59 0.54 0.59 0.59 0.56 0.50 ცხრილი 3. ვეიმანის/მანსფილდის „მოდელი“. საზომი: მშპ% (აშშ$) გამოთვლა ეყდნობა მსოფლიო ბანკის მონაცემებს ეკონომიკური შესაძლებლობა შტატების პოტენციალის ნახევარზე მეტია, შესაბამისად მანსფილდისეული ხედვით, ჩინეთი უკვე პოლარია. მაგრამ ვეიმანის ჯამური 50%-იანი ბარიერი 2014 წლიდან გადაილახა. ამავე პერიოდიდან, ჩინეთის ეკონომიკური შესაძლებლობის ნახევარი აღემატება რანგით მესამე აქტორის, იაპონიის პოტენციალს. შესამბისად სისტემას შეგვიძლია ბიპოლარული ვუწოდოთ. რაც შეეხება სამხედრო ნაწილს (ცხრილი 4), აქ ვითარება ნათელია. მიუხედავად გარკვეული ტურბულენტობისა, შტატები ფლობს სამხედრო შესაძლებლობის 50%-ზე მეტს და არცერთი სხვა აქტორი არ ფლობს მის ნახევარსაც კი. შესაბამისად, ამ პერსპექტივიდან, სისტემას თავისუფლად შეგვიძლია ვუწოდოთ უნიპოლარული. თუმცა, შეინიშნება რეგრესირებადი ტენდენცია, რომელიც 2018 წლიდან იცვლება. ცხრილი 4. ვეიმანის/მანსფილდის „მოდელი“. საზომი: სამხედრო დანახარჯის % (აშშ$) გამოთვლა ეყრდნობა სტოკჰოლმის საერთაშორისო მშვიდობის კვლევის ინსტიტუტის მონაცემებს საბოლოო ჯამში, მიღებული შედეგები ურთიერთკონტრასტული აღმოჩნდა არამარტო ეკონომიკური და სამხედრო პერსპექტივიდან, არამედ მეცნიერთა განხვავებული ბარიერული სისტემიდან გამომდინარე. აღნიშნულმა გამოთვლებმა უფრო მეტი განსხვავება წარმოაჩინა ვიდრე მსგავსება პოლარიზმის კონკრეტულ კვლევის პროცესში. ვინაიდან მხოლოდ ერთგან ფიქსირდება (ცხრილი 4) უნიპოლარიზმი, არ იქნება მართებული სისტემას ერთპოლუსიანი ვუწოდოთ. რთულია საბოლოო ვერდიქტის გამოტანა, თუ როგორია საერთაშორისო პოლიტიკური მოდელი ცალ-ცალკე ეკონომიკური და სამხედრო პერსპექტივებიდან გამომდინარე, თუმცა ერთი რამ ცხადია, უმეტეს შემთხვევაში უნიპოლარული ქეისი არ ფიქსირდება. ამავდროულად, თუკი ბარიერებთან შედარებას არ მოვახდენთ ნათელია, რომ ქვეყანა/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ/დიდი13% 62.78 62.08 62.08 57.55 55.11 53.67 52.44 51.80 51.95 52.47 52.96 კანადა/დიდი13% 1.27 1.31 1.31 1.23 1.27 1.46 1.45 1.75 1.69 1.59 1.58 გერმანია/დიდი13% 2.98 2.92 2.92 5.34 3.14 3.18 3.25 3.34 3.34 3.50 3.56 იტალია/დიდი13% 2.17 2.13 2.13 2.01 1.90 1.81 2.01 2.06 2.03 1.89 1.96 იაპონია/დიდი13% 3.37 3.42 3.42 3.57 3.69 3.74 3.64 3.64 3.55 3.40 3.33 რუსეთი/დიდი13% 3.62 3.86 3.86 4.99 5.46 5.86 6.16 4.98 4.67 4.66 4.62 საფრანგეთი/დიდი13% 3.51 3.41 3.41 3.55 3.68 3.77 3.84 3.88 3.69 3.58 3.56 გ.ს./დიდი13% 4.58 4.43 4.43 4.41 4.42 4.24 4.14 4.10 4.05 4.06 4.04 ინდოეთი/დიდი13% 3.92 3.96 3.96 4.17 4.47 4.46 4.81 5.19 5.18 5.11 5.04 ბრაზილია/დიდი13% 1.84 1.79 1.79 1.95 2.03 1.97 1.83 1.95 2.02 1.85 1.73 ჩინეთი/დიდი13% 9.39 10.08 10.08 12.78 14.09 15.14 15.69 16.62 17.13 17.17 16.92 მექსიკა/დიდი13% 0.32 0.35 0.38 0.42 0.45 0.42 0.46 0.42 0.45 0.48 0.46 ს.ა./დიდი13% 0.24 0.25 0.26 0.29 0.29 0.30 0.28 0.28 0.26 0.25 0.24 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 389 სისტემა ეკონომიკური შესაძლებლობის თვალსაზრისით ბიპოლარულია, ხოლო სამხედრო პრიზმიდან იგი ერთპოლუსიანია. ორივე შემთხვევაში მიდგომა იერარქიულია უძლიერეს და ძლიერ აქტორებს შორის პოტენციალის დიდი განსხვავებიდან გამომდინარე. უცნაური ბიპოლარიზმი მეორე ქვე-ჰიპოთეზის კვლევა გულისხმობს ეკონომიკური და სამხედრო მაჩვენებლების გაერთიანებას. როგროც უკვე აღინიშნა, შესაბამისი ფორმულა გამოისახება შემდეგნაირად: ქვეყნის მშპ მსოფლიო მშპ + ქვეყნის სამხედრო დანახარჯი მსოფლიო სამხედრო დანახარჯი 2 და ქვეყნის მშპ დიდი ძალების მშპ + ქვეყნის სამხედრო დანახარჯი დიდი ძალების სამხედრო დანახარჯი 2 . აღნიშნული ფორმულის გამოყენებით თომფსონისეული „მოდელი“ გამოისახა შემდეგნაირად (ცხრილი 5). ამ შემთხვევაშიც ქვეყანა/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ/მსოფლიო% 0.356 0.346 0.335 0.322 0.312 0.319 0.319 0.312 0.312 0.319 0.324 კანადა/მსოფლიო% 0.017 0.017 0.017 0.017 0.016 0.016 0.015 0.017 0.016 0.016 0.016 გერმანია/მსოფლიო% 0.037 0.037 0.035 0.036 0.036 0.034 0.035 0.035 0.035 0.035 0.036 იტალია/მსოფლიო% 0.025 0.024 0.021 0.021 0.020 0.019 0.020 0.020 0.020 0.018 0.019 იაპონია/მსოფლიო% 0.056 0.056 0.055 0.047 0.044 0.043 0.046 0.044 0.042 0.042 0.042 რუსეთი/მსოფლიო% 0.025 0.029 0.032 0.033 0.033 0.031 0.031 0.028 0.027 0.027 0.026 საფრანგეთი/მსოფლიო% 0.034 0.033 0.031 0.031 0.031 0.030 0.031 0.030 0.030 0.029 0.030 გ.ს./მსოფლიო% 0.036 0.035 0.035 0.034 0.035 0.035 0.033 0.033 0.032 0.031 0.031 ინდოეთი/მსოფლიო% 0.028 0.028 0.027 0.027 0.029 0.030 0.033 0.036 0.035 0.036 0.035 ბრაზილია/მსოფლიო% 0.024 0.025 0.023 0.023 0.023 0.019 0.019 0.020 0.019 0.018 0.015 ჩინეთი/მსოფლიო% 0.082 0.090 0.100 0.109 0.117 0.129 0.132 0.137 0.144 0.146 0.151 მექსიკა/მსოფლიო% 0.009 0.009 0.009 0.010 0.010 0.009 0.009 0.009 0.009 0.009 0.008 ს.ა./მსოფლიო% 0.004 0.004 0.004 0.003 0.003 0.003 0.003 0.003 0.003 0.003 0.003 ცხრილი 5. თომფსონის „მოდელი“. საზომი: მარტივი ეკონომიკურ-სამხედრო ინდექსი. გამოთვლა ეყრდნობა სტოკჰოლმის საერთაშორისო მშვიდობის კვლევის ინსტიტუტისა და მოსფლიო ბანკის მონაცემებს მიღებული შედეგი, თომფსონისეული პერპექტივიდან, პარადოქსულია 2013 წლიდან, ვინაიდან, ამ მომენტიდან 5 პროცენტიან ბარიერს ცდება ორი აქტორის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის შესაძლებლობა. ამავე დროს, კონკრეტულ აქტორს არ გააჩნია 50%-იანი ან მეტი შესაძლებლობა და წყვილიც არ ფლობს 25-25 ეკონომიკურ-სამხედრო ინდექსის პროცენტს ცალ-ცალკე. ამგვარი ბარიერი ავტორმა შეიმუშავა მულტიპოლარული სისტემისთვის, თუმცა მხოლოდ ორი აქტორი აკმაყოფილებს შესაბამის სტანდარტს. 2010-2012 წლებს ადვილად შესაძლებელია ვუწოდოთ მულტიპოლარული ვინაიდან, იაპონია ამ პერიოდში ცდება 5 პროცენტიან ზღურბლს. თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, 2013 წლიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 390 მდგომარეობა აბსურდულია, კერძოდ სისტემა არის ბიპოლარული მულტიპოლარული პერსპექტივიდან გამომდინარე, რასაც „თომფსონის ანომალია“ შეგვიძლია ვუწოდოთ. რაც შეეხება მანსფილდისა და ვეიმანის ბარიერებს (ცხრილი 6), ამ შემთხვევაში, ქვეყანა/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ/დიდი13% 0.477 0.464 0.467 0.446 0.435 0.442 0.437 0.430 0.429 0.435 0.438 კანადა/დიდი13% 0.024 0.024 0.024 0.024 0.023 0.022 0.021 0.023 0.023 0.022 0.021 გერმანია/დიდი13% 0.052 0.051 0.049 0.062 0.051 0.048 0.048 0.049 0.049 0.049 0.050 იტალია/დიდი13% 0.034 0.033 0.031 0.030 0.029 0.026 0.027 0.027 0.027 0.026 0.025 იაპონია/დიდი13% 0.079 0.079 0.078 0.067 0.063 0.061 0.065 0.061 0.059 0.058 0.058 რუსეთი/დიდი13% 0.035 0.039 0.041 0.046 0.046 0.042 0.043 0.039 0.037 0.037 0.035 საფრანგეთი/დიდი13% 0.046 0.045 0.043 0.044 0.044 0.042 0.042 0.042 0.041 0.040 0.040 გ.ს./დიდი13% 0.050 0.048 0.048 0.048 0.050 0.049 0.046 0.045 0.044 0.043 0.043 ინდოეთი/დიდი13% 0.038 0.038 0.037 0.038 0.041 0.042 0.045 0.049 0.048 0.049 0.047 ბრაზილია/დიდი13% 0.033 0.035 0.033 0.033 0.032 0.027 0.026 0.028 0.026 0.024 0.021 ჩინეთი/დიდი13% 0.113 0.125 0.132 0.154 0.166 0.181 0.183 0.191 0.200 0.201 0.207 მექსიკა/დიდი13% 0.013 0.013 0.013 0.014 0.014 0.013 0.012 0.012 0.012 0.013 0.011 ს.ა./დიდი13% 0.005 0.005 0.005 0.005 0.005 0.004 0.004 0.004 0.004 0.004 0.004 ცხრილი 6. ვეიმანის/მანსფილდის „მოდელი“. საზომი: მარტივი ეკონომიკურ-სამხედრო ინდექსი. გამოთვლა ეყრდნობა სტოკჰოლმის საერთაშორისო მშვიდობის კვლევის ინსტიტუტისა და მოსფლიო ბანკის მონაცემებს ბარიერები ნაწილობრივ გადაილხა, კერძოდ ორი უძლიერესი აქტორის ჯამი აჭარბებს 50%იან ზრურბლს, რაც ვეიმანის პერსპექტივიდან ბიპოლარიზმის მაჩვენებლად შეიძლება ჩაითვალოს, თუმცა რანგით მეორე აქტორს არ აქვს უძლიერესი მოთამაშის შესაძლებლობის ნახევარი. შესაბამისად, მანსფილდის ბარიერი არ არის გადალახული. თუმცა, ცხრილზე დაყრდნობით აშკარაა, რომ ჩინეთი მეორე ადგილს იკავებს და შეუქცევადად პროგრესირებს. თუ ეს ტენდენცია მომდევნო წლებშიც გაგრძელდება, მაშინ მანსფილდის კრიტერიუმიც დაკმაყოფლდება. მიღებული შედეგები ცხადჰყოფს, რომ როგორც წინა შემთხვევაში, აქაც შეერთებული შტატები და ჩინეთი უძლიერესი აქტორები არიან, მაგრამ ავტორების მიერ შემოთავაზებული სხვადასხვა ზღვარი არ არის გადალახული იმგვარად, რომ კონკრეტულ მეცნიერთა პერსპექტივიდან სისტემას ბიპოლარული ვუწოდოთ. შესაბამისად, არც მეორე ქვე-ჰიპოთეზა გამართლდა. ზოგადი შეფასება პირველი ქვე-ჰიპოთეზის გატესტვის შემდეგ ნათელი გახდა, რომ კვლევის უმთავრესი ვარაუდი არ გამართლდა. მაგრამ მაინც მართებულად უნდა მივიჩნიოთ კვლევის და არსებული საერთაშორისო სისტემის ანალიზის გაგრძელება ზოგადი შეფასებიდან გამომდინარე, რათა ამგვარი რაკურსით დავინახოთ თუ რამდენად მსგავსია/განსხვავებულია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 391 უოლცისეული თვისობრივ-რაოდენობრივი მეთოდით მიღებული დასკვნა წინა შედეგებთან შედარებით. თუკი მსოფლიო პოლიტიკურ რუკას გადავხედავთ, გლობალური პერსპექტივიდან შეგვიძლია დავასახელოთ ერთი აქტორი აშშ, ხოლო ერთი შეხედვით, რეგიონული ძალებიდან ორი: ჩინეთი და რუსეთი. სამივე აქტორი მნიშნველოვან როლს თამაშობს მსოფლიო პოლიტიკური კლიმატის ფორმირებაში. ასევე, კოჰეინისეული რანგირებიდან გამომდინარე, შეგვიძლია ზემოხსენებულ ქვეყნებს სისტემის განმსაზღვრელები ვუწოდოთ და თითოეული მათგანი იერარქიის სათავეში მოვაქციოთ. ამგვარი მსჯელობა შესაძლებელია კრიტიკის საგანი გახდეს, ვინაიდან რუსეთის ფედერაციის შესაძლებლობები მკვეთრად ჩამოუვარდება შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის პოტენციალს. წინა თავებში ჩატარებული რაოდენობრივი ანალიზი ნათლად აჩვენებს, რომ ეკონომიკური თუ სამხედრო შესაძლებლობების სათავეში შეერთებული შტატებია, თუნდაც კონკრეტული ბარიერები არ იყოს გადალახული, ხოლო 2010-იანი წლების ბოლოდან ჩინეთი იკავებს ღირსეულ მეორე ადგილს. რაც შეეხება რუსეთს, იგი მკვეთრად ჩამოუვარდება ორივე მათგანს (ცხრილი 1,2,3,4). ამგვარად, შესაძლებელია მივიჩნიოთ, რომ ვაშინგტონისა და პეკინის გვერდით მოსკოვის ადგილი არ არის და მესამე ქვე-ჰიპოთეზა მუტიპოლარიზმის შესახებ არ დასტურდება. ამგვარი დასკვნის გამოტანას ართულებს შემდეგი ფაქტორები: 1) შეერთებული შტატების მიერ რუსეთი იქნა დასახელებული, როგორც დიდი ძალა; 2) რუსეთს გააჩნია ინტერესების ექსკლუზიური სფერო და ამბიცია იმისა, რომ იყოს დიდი მოთამაშე საერთაშორისო არენაზე; 3) სამხედრო შესაძლებლობების კონკრეტულ სეგმენტში რუსეთი რანგით პირველი აქტორია. თუკი თვალს გადავავლებთ 2010-2020 წლებში მსოფლიო არენაზე განვითარებულ მნიშვნელოვან პოლიტიკურ პროცესებს, როგორიც იყო სირიის კონფლიქტი, ყირიმის ანექსია, ინვესტიციების შედინება აფრიკის კონტინენტზე, დაძაბულობები წყნარი ოკეანის აღმოსავლეთ ნაწილში და ა.შ. კონკრეტული ქეისებში რთული არ იქნება დავინახოთ რუსული და/ან ჩინური ინტერსები, რომლებიც განსხვავებული ინტენსივობით ეწინააღმდეგება დასავლეთის უპირობო ლიდერის, შეერთებული შტატების პოლიტიკას. ვინაიდან, შესაძლებლობის კვლევისას, ჩინეთის მეორე ადგილი დადასტურდა, ლეგიტიმურია ამ თავის ფოკუსი რუსეთისკენ მივმართოთ და ვუპასუხოთ კითხვას, იმსახურებს კი კრემლი პოლარის სტატუსს? 2020 წლის კონგრესის კვლევის სერვისის მიერ შემუშავებულ დოკუმენტში ნათქვამია, რომ 2010-აინი წლების შუა პერიოდში განვითარებული პროცესებიდან გამომდინარე, დიდი ძალების შეჯიბრი აღიარებულია და აშშ-ს მთავარ კონკურენტებად ჩინეთი და რუსეთი სახელდება (o'rourke, 2020). რეპორტში სახელდება კონკრეტული თარიღი, 2014 წელი, როდესაც ყირიმის ანექსია მოხდა და დოკუმენტზე დაყრდნობით ეს იყო ერთ-ერთი მიზეზი, რამაც ცხადჰყო დიდი ძალების შეჯიბრის განახლება. ამგვარი ანალიზისას, როდესაც ჩინეთთან რუსეთის გათანაბრება ხდება და ორი მათგანი თანაბარ კონკურენტად სახელდება, იქმნება შთაბეჭდილება, რომ შეერთებული შტატები ისევე ქმნის პოლარს, როგორც ამას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 392 ნიქსონის პერიოდში ჩინეთის მეშვეობით ახდენდა და რაც უოლცის მიერ კრიტიკის საგანი გახდა7. აშკარაა მსგავსება, ისევე როგორც განსხვავება აღნიშნულ ქეისებს შორის. არც რუსეთი დღეს და არც ჩინეთი მაშინ, არ ფლობს და ფლობდა პოტენციალის იმ მასშტაბს, რომ უძლიერეს ჰეგემონს ოდნავ გაუთანაბრდეს და გათანაბრებოდა. ამიტომ აკრიტიკებდა უოლცი პეკინის პოლარად აღიარებას და არგუმენტად შესაძლებლობები მოჰყავდა (waltz, theory of internationa politics, 1979). შტატების მიზანი, წარმოეჩინა ჩინეთი პოლარად, იყო სტრატეგიული გათვლა, რათა მომხდარიყო საბჭოთა კავშირის ბალანსი, რაც ნათლად აისახა პეკინთან გაფორმებულ შანხაის კომუნიკეში (rich, great powers diplomacy scince 1914, 2003). თანამედროვე „აღიარება“ სრულიად სხვა მოტივითაა გამოწვეული. მიზეზი კრემლის პოლიტკის პოლარიზაციაა ვაშინგტონის მიმართ. 2007 წლიდან, რუსეთის ლიდერის მიერ იგზავნებოდა მკაფიო შეტყობინება, რომ მოსკოვი უნიპოლარიზმს არ ეთანხმებოდა, ისევე როგორც, უძლიერესი აქტორის ერთპიროვნულ გადაწყვეტილებებსა და მოქმედებებს, განსაკუთრებით კი სამხედრო ალიანსის აღმოსავლეთ გაფართოებას (putin, 2007). ამის მიზეზი საკმაოდ საინტერესოა. შეიძლება რუსეთი გახდეს კრიტიკის საგანი, ვინაიდან მას არ გააჩნია შესაძლებლობათა ის ფარდობითი მარაგი რაც პოლარის სტატუსს სჭირდება, თუმცა პოლიტიკურ არენაზე ცდილობს იმოქმედოს, როგორც პოლუსმა და ამის ამბიცია გააჩნია. ჯერ კიდევ ოთხმოცდაათიანი წლების დასაწყისში, რუსეთის ფედერაციის პირველი საგარეო საქმეთა მინისტრის მიერ შემუშავებული იქნა დოქტრინა, რომლის ნაწილი ამერიკული მონროს დოქტრინის ერთგვარი ანალოგია, რომლის მიხედვითაც, პოსტსაბჭოთა სივრცე კრემლის ექსკლუზიური ინტერესების სფეროდ განიხილება (litera, 1994/95). მაშასადამე, ქვეყანას, რომელსაც არ გააჩნია ჰეგემონისთვის საჭირო შესაბამისი შესაძლებლობები, აქვს საკუთარი გავლენის არეალი, ახასიათებს პოლარიზაცია დასავლეთთან მიმართებაში და აღიარებულია, როგორც დიდი მოთამაშე უძლიერესი აქტორის მიერ. ამის გარდა, რუსეთის ფედერაციას გააჩნია ბირთვული იარაღის ყველაზე დიდი მარაგი (ცხრილი 7). ცხრილი 7. ბირთვული სახელმწიფოების ატომური იარაღის მარაგი. წყარო: სტოკჰოლმის საერთაშორისო მშვიდობის კვლევის ინსტიტუტი 7 გვ. 5 ქვეყნები/წლები 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 აშშ 8500 8000 7700 7300 7260 7000 6800 6450 6185 5800 5550 რუსეთი 1100 0 1000 0 8500 8000 7500 7290 7000 6850 6500 6375 6255 გაერთიანებული სამეფო 225 225 225 225 215 215 215 215 200 215 225 საფრანგეთი 300 300 300 300 300 300 300 300 300 290 290 ჩინეთი 250 250 250 250 260 260 270 280 290 320 350 ინდოეთი 80100 80100 90110 90110 90110 100120 120130 130140 130140 150 156 პაკისტანი 90110 90110 110120 110120 110120 110130 13040 140150 150160 160 165 ისრაელი 80 80 80 80 80 80 80 80 80-90 90 90 ჩრდილოეთ კორეა ? ? [6-8] [6-8] [6-8] [10] [1020] [1020] [2030] [3040] [4050] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 393 ამ მხრივ, მეტად რთულია ერთგვაროვანი დასკვნის გამოტანა. თუმცა, უნდა აღინიშნოს ერთი ფაქტი, რომ ბითვული შეიარაღება აქტორს ერთგვარ გარანტიას აძლევს, რომ მას მოწინააღდეგე ტოტალურ ომს ვერ გამოუცხადებს. თუმცა, ძნელია იმის თქმა, რომ ატომური იარაღი კონვენციურ ომში გადამწყვეტ როლს თამაშობს. მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთი ატომური იარაღით მსოფლიო ლიდერია, შესაძლებლობებით იგი მკვეთრად ჩამოუვარდება შეერთებულ შტატებსა და ჩინეთს. რუსეთი დაღმავალი დიდი მოთამაშეა და მისი რბილი, ისევე როგორც სამხედრო ძალა ეცემა (nye, 2015), მაგრამ ეს არ უნდა იყოს აღქმული, თითქოს მოსკოვი ანგარიშგასაწევი აქტორი არ არის (stavljanin, 2020). ამგვარად, მესამე ქვე-ჰიპოთეზა, რომელიც საერთაშორისო სისტემას მულტიპოლარულად მოიაზრებს, არც მართლდება და არც ბათილდება. დასკვნა კვლევის შედეგად ყველაზე ზოგადი და მარტივი დასკვნა, რაც თანამედროვე საერთაშორისო სისტემაზე შეიძლება გაკეთდეს არის ის, რომ იგი მეტად უნიკალური და კომპლექსურია. რაც შეეხება კვლევასა და ანალიზს, ჯერ კიდევ პირველი ქვე-ჰიპოთეზის გადამოწმებისას გამოიკვეთა ის დეტალი, რომ მთავარი ჰიპოთეზა არ დადასტურდა და ეს შემდგომი ქვე-ვარაუდების შემოწების დროსაც განმეორდა. თუმცა, გარკვეული აღმოჩენებიდან გამომდინარე შესაძლებელია ითქვას, რომ კვლევა ამაო არ ყოფილა. თომფსონისეული მეთოდით ძიებისას მეტად პარადოქსული შედეგი გამოიკვეთა მულტიპოლარული სისტემისათვის შემუშავებული ბარიერი მხოლოდ ორმა აქტორმა გადალახა, რასაც „თომფსონის ანომალია“ ეწოდა. თუმცა, როგორც უკვე იქნა აღნიშნული, საბოლოო ვარაუდი არათუ არ გამართლდა, არცერთი ქვე-ჰიპოთეზა არ დამტკიცებულა. და მაინც, რატომ იქნა უარყოფილი მთავარი ჰიპოთეზა არა ნაწილობრივ არამედ სრულიად? შესაძლებელია, ამის მიზეზი ქვე-ჰიპოთეზების ვალიდურობაში ვეძიოთ? პირველი კითხვის პასუხი შერჩეულ სტანდარტებს ეხება და კვლევის შედეგად აღმოჩნდა, რომ მეცნიერთა დაწესებული ზღურბლი არ/ვერ გადაილახა იმგვარად, რომ გარკვეული კავშირი აღმოჩენილიყო იმ ავტორების დასკვნებს შორის, რომლებიც სრულიად სხვადასხვაგვარად აფასებენ თანამედროვე საერთაშორისო სისტემას. რაც შეეხება ვალიდურობას, თუ კი თეორიულ მიდგომასა და კონკრეტულ ავტორთა ბარიერებს დროებით ვუგულებელყობთ, მაშინ ნათელია, რომ მხოლოდ ეკონომიკური შესაძლებლობის პრიზმიდან, ისევე როგორც მარტივი ეკონომიკურ-სამხედრო ინდექსიდან გამომდინარე, სისტემა ბიპოლარულია, ხოლო ცალკე სამხედრო შესაძლებლობით, სისტემა უნიპოლარულია. ამგვარი დასკვნა კეთდება იერარქიული მიდგომიდან გამომდინარე. შესაძლებლობების შუალედი ეკონომიკური პერსპექტივიდან მეტად დიდია რანგით მეორე და მესამე სახელმწიფოებს შორის. ხოლო სამხედრო პოტენციალის თვალსაზრისით, განსხვავება რანგით პირველ და რანგით მეორე აქტორს შორის საკმაოდ ფართოა (ცხრილი 1;2;3;4;5;6). მტკიცება, თითქოს დღეს პოლარიზმი არ არსებობს, იქიდან გამომდინარე, რომ კონკრეტული ბარიერები არ არის გადალახული, სრულიად მართებული ვერ იქნება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 394 რეალურად არსებობენ წამყვანი აქტორები, რომლებიც ქმნიან საერთაშორისო პოლიტიკურ კლიმატს და შესაძლებლობებიდან გამომდინარე იკავებენ გარკვეულ რანგს. ნათელია, რომ არსებული რეალობა არ ემთხვევა კონკრეტულ თეორიულ მოძღვრებებს და ამ შემთხვევაში მთავარი კითხვაა, რომელ მხარეს უნდა გადაიხაროს მკვლევარი, მსჯელობა დაეყრდნოს რეალურ მდგომარეობას და ნაშრომს გააჩნდეს პრაქტიკული დატვირთვა, თუ კვლევა სრულ თეორიულ ჭრილში განახორციელოს, რაც აკადემიური სფეროსა და მისი განვითარებისთვის მეტად პროდუქტიულია. ამ დილემიდან ყველაზე მარტივი გამოსავალი ორივე პერსპექტივის თანაბარი აღიარებაა. შეიძლება, თეორიული მიდგომით სისტემა მეტად ბუნდოვანია, მაგრამ პრაქტიკული თვალსაზრისით აშკარაა ლიდერი სახელმწიფოების არსებობა. არ იქნება მართებული მსჯელობა, რომ შტატები და ჩინეთი არ ჩაითვალოს სისტემის ჩამომყალიბებელ აქტორებად, თუმცა არც ის იქნება ჭეშმარიტება, თითქოს ეს ქვეყნები იდეალურ ბიპოლარულ სიტემას ქმნიდნენ. პრაქტიკაში იშვიათია სრულყოფილი ქეისი, უამრავი ცვლადის არსებობიდან გამომდინარე. საერთაშორისო სისტემასა და მის აქტორებს ახასიათებთ გარკვეული ტურბულენტობა. უნიპოლარულ სისტემაში უძლიერესი აქტორის შესაძლებლობა კონკრეტულ მომენტში შეიძლება 50%-ს აღწევდეს და შემდგომ 49.99%-მდე დაეცეს. თეორიულად სისტემა იცვლება, მაგრამ რამდენად მნიშვნელოვანია ცვლილება პრაქტიკაში? დასკვნის სახით, შესაძლებელია გამოვიტანოთ შემდეგი ვერდიქტი თეორული მსჯელობით საერთაშორისო სისტემა მეტად ტურბულენტურია, ვინაიდან გარკვეული მეცნიერის მიერ შემუშავებული ბარიერი, კონკრეტულ საზომზე დაყრდნობით, აქტორის მიერ ზოგჯერ გადაილახება, ზოჯერ კი არა. თუმცა, პრაქტიკული თვალსაზრისით, არსებობენ ქვეყნები, რომლებიც გადამწყვეტ როლს თამაშობენ საერთაშორისო პოლიტიკური სისტემის ჩამოყალიბებაში და მათთვის პოლარის სტატუსის ჩამორთმევა იმის გამო, რომ ვერ აკმაყოფილებენ კონკრეტული მეცნიერ(ებ)ის ბარიერს შეცდომა იქნება. შესაბამისად, დასკვნა მეტად შუალედურია, თეორიულად საერთაშორისო სისტემა ბუნდოვანია, პრაქტიკულად კი მსოფლიო პოლიტიკურ არენაზე არსებობენ უძლიერესი და ძლიერი მოთამაშეები. ვინაიდან კონკრეტული თეორიული ჩარჩო ამ ეტაპზე არსებულ საერთაშორისო სისტემის სურათს მეტად ბუნდოვანს ქმნის ისე, რომ მოდელი არც უნი-ბი-მულტიპოლარულია (ცალ-ცალკე) და ამავდროულად, მეცნიერთა განსხვავებულ დასკვნებს შორის კავშირს ვერ ადგენს, ალბათ, უმჯობესია, სისტემას ზედსართავი სახელი პრაქტიკული პერსპექტივიდან შევურჩიოთ. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში არსებობს ამორფული ნივთიერების ცნება, რომელიც ეხება ისეთ საგანსა თუ სუბსტანციას, რომელსაც დნობისა და ლღვობის კონკრეტული ტემპერატურა არ გააჩნია. საერთაშორისო ურთიერთობებში, პრაქტიკული რეალობიდან, არსებულ პოლარიზმს შეგვიძლია ვუწოდოთ ამორფული, იმ დაშვებიდან გამომდინარე, რომ რთულია დავადგინოთ შესაძლებლობების ის ქვედა მიჯნა, რომლის ჩამოცდენის შემდეგაც აქტორი კარგავს პოლარის სტატუსს. თეორიული თვალსაზრისით ამგვარი საზღვარი წლების წინ დაადგინეს მეცნიერებმა, მაგრამ ემპირიულმა კვლევამ აჩვენა, რომ 2010-2020 წლებში იშვიათად და/ან მეტ-ნაკლებად გადაილახება კონკრეტული ბარიერები. ზოგჯერ კი შედეგი ანომალიური შეიძლება იყოს კიდეც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 395 ბიბლიოგრაფია allison, g. (2017). destined for war: can america and china escape thucydides’s trap? boston: houghton mifflin harcourt. art, r. j., & waltz, k. n. (1983). technology, strategy, and the uses of force. in r. j. art, & k. n. waltz, the use of force (p. 28). lanham: md.: university press of america. beckley, m. (2018). unrivaled. london: cornell university press. buzan, b. (2004). the united states and the great powers : world politics in the twenty-first century. cambridge: polity press. dempsey, j. (2012, november 12). with the rise of china, and the election of a new communist party leadership that will oversee china’s development over the next decade, the world is drifting back toward a bipolar constellation. retrieved from https://carnegieeurope.eu: https://carnegieeurope.eu/strategiceurope/49969 deutsch, k. w., & singer, j. d. (1964). multipolar power systems and international stability. world politics, 390-406. gruner, w. d. (1992). was there a reformed balance of power system or cooperative great power hegemony? the american historical review, 725-732. healy, b., & stein, a. (1973). the balance of power in international history: theory and reality. the journal of conflict resolution, 33-61. huntington, s. p. (1999). the lonely superpower. foreign affairs, 35-49. ikenberry, g. j. (2008). the rise of china and the future of the west: can the liberal system survive? foreign affairs, 23-37. jenkins, r. (2019). how china is reshaping the global economy. new york: oxford university press. kaplan, m. a. (1957). balance of power, bipolarity and other models of international systems. the american political science review, 684-695. keersmaeker, g. d. (2017). polarity, balance of power and internatinal relations theory. london: palgrave macmillan. keohane, r. o. (1969). lilliputians’ dilemmas: small states in international politics [review of alliances and the third world.; alliances and american foreign policy.; alliances and small georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 396 powers.; the inequality of states., by g. liska, r. e. osgood, r. l. rothstein, & d. vita. international organization, 291–310. kraehe, e. e. (1992). a bipolar balance of power. he american historical review, 707–715. layne, c. (1993). the unipolar illusion: why new great powers will rise. international security, 551. layne, c. (2012). this time it's real: the end of unipolarity and the "pax americana". international studies quarterly, 203-213. litera, b. (1994/95). the kozyrev doctrine a russian variation on the monroe doctrine. perspectives, 45-52. mansfield, e. d. (1993). concentration, polarity, and the distribution of power. international studies quarterly, 105-128. mearsheimer, j. j. (2001). the tragedy of great power politics . new york: w.w norton & company. mueller, j. (1988). the essential irrelevance of nuclear weapons: stability in the postwar world. international security, 55–79. doi:https://doi.org/10.2307/2538971 nogee, j. l., & spanier, j. w. (1977). the politics of tripolarity. world affairs, 319-333. nye, j. s. (2015). the future of russian-american relations. horizons: journal of international relations and sustainable development, 34-43. o'rourke, r. (2020). renewed great power competition: implications for defense—issues for congress. washington d.c.: congressional research service. pillsbury, m. (2015). the hundread year marathon. new york: henry holt and company. putin, v. (2007, february 10). official internet resources of the president of russia. retrieved from kremlin.ru: http://en.kremlin.ru/events/president/transcripts/24034 rich, n. (1992). great power diplomacy 1814-1914. new york: mcgraw-hill. rich, n. (2003). great powers diplomacy scince 1914. new york: mcgraw-hill. schell, j. (1982). the fate of the earth. new york: knopf. schroeder, p. w. (1992). did the vienna settlement rest on a balance of power? the american historical review, 683-706. singer, j. d., bremer, s., & stuckey, j. (1972). capability distribution, uncertainty, and major power war, 1820-1965. in b. russett, peace, war, and numbers (pp. 19-48). beverly hills: sage. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 397 sipri. (2021). sipri.org. retrieved from sipri web site: https://www.sipri.org/databases/milex stavljanin, d. (2020, may 18). world should take 'declining power' russia 'more seriously,' says political analyst nye. retrieved from rferl.org: https://www.rferl.org/a/world-should-takedeclining-power-russia-more-seriously-says-political-analyst-nye/30619007.html thompson, w. r. (1986). polarity, the long cycle, and global power warfare. the journal of conflict resolution, 587-615. tunsjø, ø. (2018 ). the return of bipolarity in world politics. new york: columbia university press. walt, s. m. (2011). the end of the american era. the national interest, 6-16. waltz, k. n. (1964). the stability of a bipolar world. daedalus, 881-909. waltz, k. n. (1979). theory of internationa politics. london: addison-wesley. waltz, k. n. (1993). the emerging structure of international politics. international security, 44-79. waltz, k. n. (2000). structural realism after the cold war. international security, 5-41. wayman, f. w. (1984). bipolarity and war: the role of capability concentration and alliance patterns among major powers, 1816-1965. journal of peace research, 61-78. wohlforth, w. c. (1999). the stability of a unipolar world. international security, 5-41. world bank. (2020). world bank web site. retrieved from world bank: population, total norway: https://data.worldbank.org/indicator/sp.pop.totl?locations=no world bank. (2020). world bank web site. retrieved from world bank: gdp (current us$) norway: https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.cd?locations=no world bank. (2020). world bank web site. retrieved from world bank: gdp (current us$) bangladesh: https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.cd?locations=bd world bank. (2020). world bank web site. retrieved from world bank gdp per capita (current us$) united states: https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.pcap.cd?locations=us world bank. (2020). world bank web site. retrieved from gdp per capita (current us$) luxembourg: https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.pcap.cd?locations=lu world bank. (2020). world bank web site. retrieved from population, total united states: https://data.worldbank.org/indicator/sp.pop.totl?locations=us world bank. (2020). world bank web site. retrieved from population, total luxembourg: population, total luxembourg georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 398 world bank. (2020). world bank: population, total bangladesh. retrieved from world bank we site: https://data.worldbank.org/indicator/sp.pop.totl?locations=bd xuetong, y. (2011, december 30). from a unipolar to a bipolar superpower system: the future of the global power dynamic. retrieved from https://carnegieendowment.org: https://carnegieendowment.org/2011/12/30/from-unipolar-to-bipolar-superpower-systemfuture-of-global-power-dynamic-pub-47688 amorphous polarity iona tsintsadze student of ph.d. program of political science at georgian institute of public affairs abstract after the end of the cold war and the disintegration of the soviet union, evaluation of the new international system became quite important subject in the field of international relations. the group of specific authors recognized the system as the unipolar one. however, there were others, who regarded the moment as unipolar, not the system. several years later, the new evaluation was born, referring to the us as declining power and hinting that the system was in transition. conversely, still there were scientists who emphasized that the united states was the unchallengeable sole superpower on the world political map. meanwhile, certain authors suggested that the system became bipolar because of china’s irreversible economic progress. thus, the bipolarists claim that there are only two great powers in the contemporary international system. against the all above-mentioned evaluations, there is another assumption that the current world is multipolar, with more than two great powers. however, the present-day multipolarity is quite different than 19th century original analogy. the simple verdict that can be derived from different evaluations of international system is that the conclusions of contemporary authors make understanding of modern system quite vague. thus, it is important to ask what the ongoing international model is. the aim of the article was to find out the type of system not via supporting an author’s verdict but to discover links and common ground among different conclusions. the goal didn’t prevail however, the result made by specific evaluation turned out to be anomalous. key words: international system, polarity, unipolarity, bipolarity, multipolarity. samto jurnali #2, 1998 1 შრომის უსაფრთხოება უაკ 536.2(075.8) შ .ონიანი, ო. ლანჩავა ენგურჰესის მიწისქვეშა ძალოვანი კვანძის სითბური რეჟიმის ფორმირება და რეგულირება წარმოადგინა პროფ. ი. ცინცაძემ დიდი სიმძლავრის ენგურჰესის ძალოვანი კვანძის სამსართულიანი კამერის ყველა, და განსაკუთრებით, საგენერატორო სართულზე გამოიყოფა სითბოს დიდი რაოდენობა, რომლის არინების მისია მთლიანად აკისრია ვენტილაციისა და კონდიცირების სისტემას. კვანძის ნორმალური ფუნქციონირებისათვის აუცილებელია მიკროკლიმატის პარამეტრების მუდმივად შენარჩუნება დასაშვებ ფარგლებში [1]. ამ ამოცანის გადაწყვეტის დროს დამპროექტებლების მიერ ამოსავალ სიდიდეებად მიღებულია ატმოსფერული ჰაერის ექსტრემალური საშუალო თვიური ტემპერატურა: +21°c ზაფხულში და -5°c ზამთარში [2]. სინამდვილეში საკონდიციონერო დანადგარში მიწოდებული ჰაერის სეზონური ტემპერატურა დიდად განსხვავდება დაპროექტებისათვის მიღებული საწყისი სიდიდეებისაგან. საქმე ის არის, რომ შტოლნში გამავალი ჰაერის ნაკადსა და სამთო მასივს შორის აღძრულისითბოსა და მასის ინტენსიური მიმოცვლის გამო შტოლნის ირგვლივ წარმოიქმნება განსაზღვრული სისქის ე.ი. სითბოს მათანაბრებელი გარსი, რომლის შიგნით ქანების ტემპერატურა სეზონურად იცვლება. გარსით შემოფარგლული სამთო მასივი ზამთარში ცივდება, ზაფხულში კი თბება. ზამთრის პერიოდში ჰაერის მიერ გაცემული და ქანების მიერ დაგროვილი სიცივე ზაფხულში უბრუნდება სავენტილაციო ნაკადს, ხოლო თბილ პერიოდში სამთო მასივის მიერ აკუმულირებული სითბო სავენტილაციო ჭავლს გადაეცემა ზამთარში. ამგვარად, შტოლნში ხდება ჰაერის ტემპერატურის სეზონური რხევის მნიშვნელოვანი ჩაქრობა, ამის გამო კონდიციონერში შემავალი ჰაერის ტემპერატურა, როგორც სათანადო გაანგარიშებებმა და დაკვირვებებმა ცხადყო, ზაფხულში არის +21°c, ხოლო ზამთარში +10°c [3]. ძალოვანი კვანძის კამერაში დასაშვები კლიმატური პირობების შესაქმნელად აუცილებელია მასში შემავალი ჰაერის ტემპერატურის მუდმივად 160 °c-ის დონეზე შენარჩუნება. პროექტის მიხედვით ჰაერის"გათბობისა და გაცივების სიდიდეთა მნიშვნელობები ზამთრისა და ზაფხულის პერიოდებში, შესაბამისად, შეადგენს 21 და 15°c -ს, რაც სავენტილაციო ნაკადსა და სამთო მასივს შორის შტოლნში თბომასის მიმოცვლის გამო მცირდება +21-დან +6°c-მდე და +15 დან +5°c -მდე. ეს კი იწვევს წლის პერიოდების მიხედვით პროექტით გათვალისწინებული ზედაპირული მშრალი ჰაერსაცივრებისა და ელექტროკალორიფერების სიმძლავრეთა, სულ ცოტა, სამჯერ შემცირებას. პროექტით გათვალისწინებულია ჰაერის კონდიცირების შემდეგი სქემა: вц 4-76 ტიპის ორი ცენტრიდანული გენტილატორი შტოლნიდან იწოვს და კამერის წინ განლაგებულ ორ მშრალ, ზედაპირულ ჰაერსაცივარს თანაბრად აწვდის 240000 მ3/სთ ჰაერს. ჰაერსაცივრებიდან გამოსული, +16°c-მდე გაცივებული ჰაერი დადგენილი პროპორციით ნაწილდება კამერის სართულებს შორის. მშენებლობის პერიოდში მშრალი samto jurnali #2, 1998 2 ჰაერსაცივრები შეიცვალა შხეფსაცივრებით, რომლებშიც საჭირო რაოდენობისა და წნევის, +11°c ტემპერატურის მქონე გამაცივებელი წყლის ქვედა ბიეფიდან მიწოდება გათვალისწინებულია 6 აგრეგატისაგან შემდგარი სატუმბი სადგურის მეშვეობით. ჰაერის კონდიცირების ასეთი სქემის ნაცვლად ჩვენს მიერ დამუშავებული, რეკომენდებული და დამკვეთის მიერ მოწონებულია ჰაერის კონდიცირების პრინციპულად განსხვავებული ეკონომიური და ეფექტური სქემა, რომლის მიხედვითაც ფრქვევანა ჰაერსაცივრებში გამაცივებელი წყალი მიეწოდება არა ქვედა ბიეფიდან სატუმბი სადგურის საშუალებით, არამედ ზედაპირიდან ბუნებრივი ჰიდროსტატიკური წნევის ხარჯზე. საქმე ის არის, რომ ძალოვანი კვანძის სატვირთო ჭაურის მახლობლად საკმარისი რაოდენობით მოედინება წყალსადაწნეო ნაგებობიდან გაჟონილი წყალი, რომლის დებიტი აღემატება გამაცივებელი წყლის საჭირო ხარჯს შხეფსაცივრებში. გამაცივებელი წყალი, რომლის მაქსიმალური ხარჯია 700 მ3/სთ, 110 ბუნებრივი დაწნევით, ზედაპირიდან მილსადენით მიეწოდება ფრქვევანი ჰაერსაცივრებს. ამრიგად, ჰაერის კონდიცირების ახალი სქემა არ საჭიროებს სატუმბ სადგურს :და ზაფხულში სავენტილაციო ნაკადის საჭირო სიღრმით გაცივებას უზრუნველყოფს სადაწნეო სისტემიდან დანაკარგი წყლის ბუნებრივი ენერგია. ეს რამდენიმეჯერ ამცირებს ჰაერის კონდიცირების ღირებულებას. საპროექტო ეკონომიკური მაჩვენებლების გაუმჯობესება შეიძლება ზამთრის პერიოდშიც. შტოლნში ჰაერის ტემპერატურის რხევის ამპლიტუდის შემცირების გამო ზამთარში 3,5-ჯერ მცირდება ჰაერის შესათბობად საჭირო ენერგიის რაოდენობა. ასეთი გარემოება სავენტილაციო ნაკადის ნაწილობრივი რეცირკულაციის ხარჯზე საჭირო ტემპერატურამდე ჰაერის შეთბობის საშუალებას იძლევა და მთლიანად გამორიცხავს მძლავრი ელექტრო კალორიფერების გამოყენების საჭიროებას. ჰაერის კონდიცირების ჩვენი სქემა ეფექტურობას ინარჩუნებს სადაწნეო ნაგებობებიდან გაპარული წყლის უკმარი დებიტის ან მისი არარსებობის შემთხვევაშიც. ასეთ პირობებში შხეფსაცივრებში მისაწოდებელი წყალი აიღება ზედა ბიეფიდან ან სადერივაციო არხიდან მართალია, ეს რამდენადმე ამცირებს ტურბინული მისაწოდებელი წყლის რაოდენობას, მაგრამ, სამაგიეროდ, უზრუნველყოფს ზედა ბიეფიდან მიღებული წყლის ენერგიის ფრქვევანა ჰაერსაცივრებში ყოველგვარი გარდაქმნის გარეშე პირდაპირ გამოყენებას. ქვედა ბიეფიდან გამაცივებელი წყლის მიღების შემთხვევაში კი ხდება ენერგიის ოთხჯერადი (ტურბინებში, გენერატორებში ელექტროძრავებში და ტუმბოებში) გარდაქმნა, რომლის საერთო მქ კოეფიციენტი 0,5-ს არ აღემატება. ეს იმას ნიშნავს, რომ ზედა ბიეფიდან გამაცივებელი წყლის მიღების შემთხვევაშიც კი ჰაერის გაცივებაზე დახარჯული ელექტროენერგია ორჯერ მაინც მცირდება. ამრიგად, ენგურჰესის მიწისქვეშა ნაგებობებში სითბოს რეჟიმის ფორმირების რეალური ხასიათის დადგენამ და გათვალისწინებამ შესაძლებელი გახადა კონდიცირების მეტად მარტივი, პროექტით გათვალისწინებულთან შედარებით ბევრად იაფი და ორიგინალური სქემის დამუშავება, რომლის რეალიზაცია რამდენიმერჯერ შეამცირებს ნაგებობაში ჰაერის კონდიცირებაზე გასაწევ ხარჯებს, და მთლიანად გამორიცხავს სატუმბი სადგურის აშენება-ექსპლუატაციისათვის აუცილებელ ხარჯებს. samto jurnali #2, 1998 3 ლიტერატურა 1. смирнов к. д. теплоснабжение и вентиляция гидроэлектростанций. м.: „гидроэнергоиздат", 1955. 2. ингурская гидроэлектростанция. технический проект. t. 11, „грузгидропроект“‚ тбилиси, 1970. 3. ланчава o. а., ониани ш. и., мачарашвили с. в., мачавариани т. м. разработка и внедрение практических рекомендаций по усовершенствованию приточной вентиляции и установок кондиционирования воздуха для подземных сооружений ингурской гэс. отчет нир. грузинское республиканское правление всесоюзного научно-технического горного общества, тбилиси, 1989. ш. ониани, o. ланчава формирование и регулирование теплового режима подземного силового узла ингурской гэс рассмотрены вопросы формирования и нормализации теплового режима подземного силового узла ингурской гэс, разработана и предложена новая схема кондиционирования воздуха с использованием энергии холода и давления вод, просоченных через ограждения поверхностных напорных сооружений. sh. oniani, о. lanchava formation and control of temperature conditions of the enguri underground hydro power unit the problems of formation and normalization of temperature conditions in the underground power unit of the enguri hydro are discussed; a new scheme of air conditioning with the help of percolated water pressure and the power of cold was worked out and suggested. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.01 მრავალრგოლიანი სამრეწველო რობოტის დანერგვით მისაღები მოსალოდნელი ეკონომიკური ეფექტი საქართველოს მრეწველობაში. ნათბილაძე ნია1; ხაჩიძე მურმანი 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სატრანსპორტო და მანქანათმშენებლობის ფაკულტეტის პროფესორი, პოლიგრაფიისა და მსუბუქი მრეწველობის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი ნაშრომში აღწერილია თანამედროვე ეკონომიკის მოთხოვნები, მისი ანალიზი და ის სფერო, რომელიც მთავარ ადგილს იკავებს ქვეყნის ეკონომიკის კეთილდღეობაში. ნაშრომში ჩატარებულია გეომეტრიულ გარდაქმნებზე კონსტრუირებული და დაპატენტებული მრავალრგოლიანი სამრეწველო რობოტის დანერგვით მისაღები მოსალოდნელი ეკონომიკური ეფექტი საქართველოს მრეწველობაში. მიღებული შეფარდებითი ეკონომიკური ეფექტი და ინვესტიციების გამოსყიდვის ვადა ადასტურებს, ჩვენს მიერ შეთავაზებული ტექნიკური გადაწყვეტის უდაო ეფექტურობას. ჩამოყალიბებულია რეკომენდაციები, მრავალ-რგოლიანი სამრეწველო რობოტის საინვესტიციო პროექტის ეკონომიკური ეფექტურობის გაანგარიშებისათვის. საკვანძო სიტყვები: რობოტი, მრეწველობა, ეკონომიკა, პროექტი, ინვესტიცია. თანამედროვე ეკონომიკა ეხმიანება შრომის პროდუქტიულობის მუდმივ ზრდას, რაც აიხსნება არა მხოლოდ გლობალიზაციის პროცესით, არამედ სამეცნიერო და ტექნოლოგიური რევოლუციის ახალი ეტაპით. ეკონომიკის განვითარების გაანალიზებისას შეიძლება აღინიშნოს, რომ ეკონომიკის განვითარების დიდი წილი მომსახურების სფეროს ეკისრება. მაგრამ ეკონომიკის სტრუქტურის, მთლიანი შიდა პროდუქტის და სამუშაო ადგილების გაანალიზებით, ჩვენ შევამჩნევთ, რომ განვითარებული ქვეყნის ეკონომიკის კეთილდღეობაში მთავარი სოციალური როლი ინდუსტრიულ წარმოებას უჭირავს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 2 მსოფლიოს სულ უფრო მეტი ქვეყანა დგას საწარმოო ობიექტების მოძველებისა და მათში გამოყენებული ტექნოლოგიების არაეფექტურობის პრობლემის წინაშე. ბევრი საწარმო ცდილობს გადაჭრას ეს პრობლემა და გააკეთოს სწორი არჩევანი: განახორციელოს ინდუსტრიის მოდერნიზება, რადიკალური გარდაქმნები, სადაც იქნება არა მხოლოდ ახალი ტექნოლოგიები, არამედ რევოლუციური გამოგონებები, მათ შორის წარმოების ავტომატიზაციის სფეროში. სწორედ ამ მიზნით, ჩვენს მიერ გეომეტრიულ გარდაქმნების გამოყენებით, კონსტრუირებულია მოძრაობის გარდამქმნელი მრავალრგოლიანი სამრეწველო რობოტი, რომელიც უზრუნველყოფს მცირე ენერგეტიკულ დანახარჯებს სასურველი შედეგის მისაღწევად. მრავალრგოლიანი სამრეწველო რობოტის საინვესტიციო პროექტის ეკონომიკური ეფექტურობის გაანგარიშება რეკომენდებულია სამ ეტაპად:  განისაზღვროს პროექტის მასშტაბები, მისი სოციალური და ეკონომიკური მნიშვნელობა კონკრეტული საწარმოებისათვის;  ჩატარდეს საინვესტიციო პროექტის შესრულების მაჩვენებლების გაანგარიშება და დასკვნა მასში ინვესტირების მიზანშეწონილობის შესახებ;  პროექტის ანალიზი შესაძლო ნეგატიური ფაქტორების მოქმედებებზე.  პირველი ეტაპი. შესასრულებელი პროექტის მასშტაბები და მნიშვნელობა. საქართველოს მრეწველობაში გამოყენებული რობოტების მექანიზმის ფუნქციური მოქნილობა და მაღალი საიმედოობა საწარმოო ხაზების გამართული ფუნქციონირების საშუალებას იძლევა. საქართველოს მრეწველობაში ასეთი რობოტებს იყენებენ საწარმოო გაერთიანება: „თბილავიამშენი“, სს „დელტა“, ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა, შპს „ელმავალმშენებელი“, თბილისის და რუსთავის ვაგონმშენებელი ქარხნები, მსუბუქი და კვების მრეწველობის საწარმოები. გამომდინარე იქედან, რომ დაგეგმარების და გაანგარიშების ჩვენს მიერ შემოთავაზებული მეთოდი იძლევა რობოტების ფუნქციების გაფართოების და მათი მუშა ნაწილების გადაადგილების სიზუსტის გაზრდის საშუალებას, მისი მასშტაბი და მნიშვნელობა საქართველოსთვის მაღალია. ამავე დროს, რამდენადაც შესაძლებელია ერთი ამძრავის გამოყენება სხვადასხვა ფუნქციური ამოცანების გადასაჭრელად, შემოთავაზებული მეთოდოლოგიის დანერგვა არათუ აუარესებს ეკოლოგიურ მდგომარეობას, არამედ პირიქით, შესაძლებელია მისი გაუმჯობესებაც კი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 3 მეორე ეტაპი. საინვესტიციო პროექტის შესრულების ინდიკატორების შეფასება. რობოტების მოდერნიზაციის განხორციელება და ჩვენს მიერ შეთავაზებული მეთოდებით მისი პარამეტრების განსაზღვრით მისაღები ეკონომიკური ეფექტი მიზანშეწონილია გამოითვალოს ე. წ. დაყვანილ დანახარჯთა სხვაობით, რომელსაც აქვს სახე e=∆c-en * ∆k, სადაც, ∆c დანახარჯების ეკონომიის სიდიდეა მიღებული მოდერნიზაციით; ∆k დამატებითი კაპიტალური დაბანდებები, ანუ მოდერნიზაციისათვის საჭირო ინვესტიციის მოცულობაა; en ეფექტურობის ნორმატიული კოეფიციენტის, რომელიც ზოგიერრთ ქვეყანაში (მაგალითად, რუსეთი, აზერბეიჯანი, უკრაინა) დადგენილია ნორმატიულად, ხოლო ზოგიერთი ქვეყნის საპროექტო და კვლევითი დაწესებულებები (მაგალითად აშშ-ში) იძლევიან რეკომენდაციას გამოყენებულ იქნას საბანკო სარგებლის პროცენტის საშუალო სიდიდისგან გამომდინარე. ჩვენ გამოვიყენოთ ბანკის საშუალო სარგებელი დეპოზიტებზე, რომელიც საქართველოში შეადგენს დაახლოებით წლიურ 5%-ს და შესაბამისად, კოეფიციენტი იქნება 0,05. ე.ი. en = 0,05. ყოველ კონკრეტულ გადაწყვეტაზე გამოყენებული რობოტის მექანიზმების გაუმჯობესებისათვის ეკონომიკური ეფექტიანობის გაანგარიშება უნდა ჩატარდეს ინდივიდუალურად. ჩვენ გამოთვლები გავაკეთოთ საქართველოს მრეწველობისათვის მთლიანად. რა თქმა უნდა ასეთი გაანგარიშება მიახლოებითია და ზუსტ ციფრობრივ მონაცემებს ვერ დაეყრდნობა. რობოტების მუშაობით და მისი ხარისხობრივი პარამეტრების გაუმჯობესებით მიიღება ეკონომია ერთის მხრივ რობოტის მომსახურე პერსონალის რაოდენობის შემცირებით და მათი ხელფასის ეკონომიით. დავუშვათ, რომ საქართველოს მრეწველობაში არსებული რობოტებიდან 100 ერთეულის მოდერნიზება გადავწყვიტეთ, რაც საშუალებას მოგვცემს გამონთავისუფლდეს 18-22 ერთეული პერსონალი, ავიღოთ საშუალოდ 20 ერთეული, რომელთა ხელფასი შეიძლება განვსაზღვროთ სტატისტიკური მაჩვენებლების გამოყენებით. სტატისტიკის სახელმწიფო სამსახურის მონაცემებით სამთო-მომპოვებელ მრეწველობაში საშუალო ხელფასი 1379 ლარია, დამამუშავებელ მრეწველობაში 929 ლარი, ელნერგეტიკაში 1506 ლარი, ხოლო წყალმომარაგებაში 753 ლარი.1 ჩვენს შემთხვევაში ავიღოთ საშუალოდ 1000 ლარი, მაშინ მომსახურე პერსონალის ხელფასის ეკონომიის სიდიდე იქნება წლიურად 240 000 ლარი (20*12*100). აღნიშნულის გარდა, მოდერნიზებული რობოტების გამოყენება მოითხოვს ნაკლებ სარემონტო მომსახურებას, რაც საშუალოდ წლიურად იქნება 50000 ლარის ტოლი, ხოლო ავარიული სიტუაციების შემცირებით მიღებული ეფექტიც ასევე დაახლოებით 50000 ლარის ტოლი იქნება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 4 მივიღეთ, რომ წლიური ეკონომიის სიდიდე მინიმუმ 340 000 ლარის ტოლია წლიურად. რაც შეეხება ინვესტირების დანახარჯებს, მეთოდის დანერგვა და ამის ხარჯზე ტექნიკური პარამეტრების გაუმჯობესება, არ მოითხოვს მნიშვნელოვან ინვესტიციას და იგი შეიძლება განისაზღვროს 200 000 ლარით. ამ ციფრობრივი მონაცემების გამოყენებით გვექნება e=∆c-en * ∆k = 340 000 – 0,05*100000= 330000; e=330000 ლარს. ინვესტიციების გამოსყიდვის დროის ხანგძლივობა განისაზღვრება მისი ფარდობით მიღებულ ეკონომიასთან: t= δ𝐾 δ𝐶 ∗ 365 = 200000 340000 ∗ 365 = 214 დღეს, ანუ 0,58 წელს. მიღებული შეფარდებითი ეკონომიკური ეფექტი და ინვესტიციების გამოსყიდვის ვადა ადასტურებს ჩვენს მიერ შეთავაზებული ტექნიკური გადაწყვეტის უდაო ეფექტურობას. მესამე ეტაპი. პროექტის ანალიზი შესაძლო ნეგატიური ფაქტორების მოქმედებებზე. პროექტის განხორციელება არ არის დაკავშირებული რისკებთან და დამოკიდებულია სამრეწველო საწარმოთა მფლობელების და მენეჯმენტის გადაწყვეტილების მიღებაზე, ამასთან საჭირო იქნება პერსონალის გადამზადება, რომელისთვისაც მოთხოვნილი დანახარჯები გათვალისწინებულია ინვესტიციის სიდიდეში. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ნ.დავითაშვილი, დ.თავხელიძე და სხვ.-მექანიზმებისა და მანქანების თეორია სახელმძღვანელო, სტუ-ს ბიბლიოთეკა, 2010წ., 291გვ.,621.01(02) / 35; 2. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. სტატისტიკური წელიწდეული 2020. თბ. 2021. გვ. 43.; 3. козырев ю.г.-применение промышленных роботов. учебное пособие-2013г. 4. technology and innovation for the future of production: accelerating value creationworld economic forum cologny/geneva – switzerland 5. mckinsey global institutea future that works: automation, employment, and productivit-journal; 2017 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 5 expected economic impact on georgian industry with the introduction of a multi-ring industrial robot nia natbiladze1, murman khachidze 1head of department, faculty of transportation and mechanical engineering, georgian technical university, professor summary: in the work describes the requirements of the modern economy, its analysis and the area that plays a key role in the prosperity of the country's economy. the paper presents the expected economic impact on the georgian industry by introducing a multi-ring industrial robot constructed and patented on geometric transformations. the relative economic effect obtained and the payback period of the investments confirm the undeniable effectiveness of the technical solution we offer. recommendations are made for calculating the economic efficiency of a multi-ring industrial robot investment project. keywords: robot, industry, economy, project, investment. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 341 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.42 საქართველოში გავრცელებული შალამანდილის salvia glutinosa l. მიწისზედა ნაწილების ქიმიური შემადგენლობა და ბიოლოგიური აქტივობა თეონა კორკოტაძე1, ვახტანგ მშვილდაძე2, მალხაზ ჯოხაძე1, სოფიო გოქაძე1, დალი ბერაშვილი1 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 1. ფარმაცევტული ბოტანიკის დეპარტამენტი 2. იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი რეზიუმე განხორციელდა საქართველოში მოზარდი შალამანდილის salvia glutinosa l. მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის კვლევა. დადგინდა დომინანტი კომპონენტების პროცენტული რაოდენობა შიდა ინტეგრაციით, დომინანტი კომპონენტებია: კარიოფილენის ოქსიდი 11.43 % სპატულენოლი 5.93 % და ჰუმულენ ოქსიდი 4.5 %. ტერპენული შენაერთებიდან ჭარბობს ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენები. ნარჩენი შროტის წყლიან, მეთანოლიან და ქლოროფორმიან ფრაქციაში დადგინდა ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა, ფოლინ-ციოკალტის (folinciocalteu) რეაქტივის გამოყენებით. შალამანდილის წყლიან ფრაქციაში ფენოლების ჯამური შემცველობა არის 25 ± 2 %, მეთანოლიაში 26 ± 3 %, ხოლო ქლოროფორმიანში 1.8 ± 0.5 %. შეფასდა წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა. მეთანოლიანი ფრაქცია ავლენს მაღალ ანტიოქსიდანტურ აქტივობას orac ტესტში, ხოლო წყლიანი ფრაქცია უჯრედული კულტურის (ws1) გამოყენებით ჩატარებულ ტესტში. შალამანდილის მეთანოლიანი ფრაქცია 52 მკგ/მლ დოზაში ახდენს no-ს წარმოქმნის ინჰიბირებას 100-%-ით, მნიშვნელოვანი ტოქსიკურობის გარეშე. საკვანძო სიტყვები. შალამანდილი, ეთერზეთები, ფენოლური შენაერთები, ბიოლოგიური აქტივობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 342 შესავალი. შალამანდილი s. glutinosa l. მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეა, ღერო მეტწილად სწორი 80-100 სმ სიმაღლის, ქვედა ნაწილში თითქმის შიშველია, ზედაში კი სქლადაა მოფენილი მრავალუჯრედიანი ბუსუსებით; ფოთლები ყუნწიანი, შუბისებრ-კვერცხისებრი, ზედა ფოთლები სოლისებრი ფუძით, კიდეები მრგვალკბილა-ხერხისებრი, თხელი, მწვანე ფერის, ორივე მხარეზე თეთრი ბეწვით შებუსული, ყვავილები შეკრებილია გრძელ, მტევნისებრ, ზოგჯერ საგველასებრ ყვავილედებად. გვირგვინი ღია ყვითელი ფერის, ნაყოფი კაკლუჭი კვერცხისებრი ფორმის, მურა ფერის. ნაყოფობს და ყვავილობს სექტემბერ-ოქტომბერში [1, 2]. გავრცელებულია ევროპასა და მცირე აზიაში, ჩრდილოეთ ირანიდან ჰიმალაიმდე. გავრცელებულია საქართველოს ყველა ფლორისტულ რაიონში და მის ჰაბიტატს დაჩრდილული ტყე წარმოადგენს (სურათი №1) [1, 3, 4]. შალამანდილის ფოთლების გამონაცემი ხალხურ მედიცინაში გამოიყენება მუცლის ტკივილისას [6]. შალამანდილის მიწისზედა ნაწილების მეთანოლიან ექსტრაქტს ახასიათებს ანტიოქსიდანტური აქტივობა თავისუფალი რადიკალების შებოჭვის გზით [7]. შალამანდილის მიწისზედა ნაწილების ეთანოლიანმა ექსტრაქტმა გამოავლინა ნეიროპროტექტული, ანტიდიაბეტური და ციტოტოქსიკური აქტივობა [8]. ეთერზეთი კი ხასიათდება ანტიმიკრობული მოქმედებით [9, 10]. სხვადასხვა ქვეყანაში მოზარდი შალამანდილის მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობა განსხვავებულია, მათ დაგროვებაზე გავლენას ახდენს გეოგრაფიული მდებარეობა, კლიმატური ფაქტორები, ფენოლოგიური ფაზები, ნიადაგის განაყოფიერების დონე და ა.შ. [11 12]. ეთერზეთის დომინანტი კომპონენტების შედარებით დადგინდა, რომ ირანში მოზარდ მცენარის ეთერზეთში დომინანტი კომპონენტია გერმაკრენი d, საბერძნეთში მოზარდის შემთხვევაში ბუთილ ბუტირილ აცეტატი, თურქეთის შემთხვევაში ლინალილ აცეტატი და გერმაკრენი d, ხოლო იტალიის შემთხვევაში კი მუუროლენი იხ. ცხრილი. სურათი №1 შალამანდილი salvia glutinosa l. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 343 ცხრილი №1 შალამანდილის ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის შედარებითი ანალიზი დომინანიტი კომპონენტების შემცველობისა და გავრცელების არეალების მიხედვით განსხვავებულია ტერპენული შენაერთების თანაფარდობა, მაგ. ირანში მოზარდ მცენარის ეთერზეთში სესქვიტერპენული ნახშირწყალბადი არის 64.2 %, ხოლო მონოტერპენული ნახშირწყალბადი 16.3 %-ია [12]. თურქეთში მოზარდში სესქვიტერპენული ნახშირწყალბადი არის 34 %, ჟანგბადშემცველი მონოტერპენები 26 %, ხოლო სხვადასხვა ბუნების კომპონენტები 32.68 % [13]. იტალიაში მოზარდი მცენარის ფოთლები და ყვავილები ქვეყანა ირანი [12] თურქეთი [13] საბერძნეთი [14] იტალია [15] ფოთლები ყვავილები ლიტერატურული მონაცემები კომპონენტები 2009 2021 2006 1997 ლინალოოლი 1.5 4.61 1.0 1.2 ლინალილ აცეტატი 14.3 სპატულენოლი 2.2 2.5 0.6 კარიოფილენის ოქსიდი 2.6 3.54 10.7 ნერილ აცეტატი ბურბონენი 1.6 2.33 <0.01 5.9 3.9 ფიტოლი 5.2 1.9 0.2 α-ჰუმულენი 2.59 2.6 2.3 გერმაკრენი d 18.0 15.87 2.7 სკლარეოლი 11.9 ბუთილ ბუტირილ აცეტატი 26.7 არომადენდრენი 0.6 8.2 1.6 0.5 ƴ-მუუროლენი 1.3 18.7 15.1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 344 მდიდარია სესქვიტერპენული ნახშირწყალბადით (ფოთლები 60 %; ყვავილები 47.5 %), ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენები მეტია ფოთლების ეთერზეთში (14.7%) ყვავილებში (7.7%) [15]. ეთერზეთი მდიდარია დიტერპენებითა და სესქვიტერპენებით, ხოლო მონოტერპენები წარმოდგენილია კვალის სახით [14]. შალამანდილი salvia glutinosa l. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული, ამასთან ადვილად ექვემდებარება კულტურაში შემოტანას და ქმნის საკმაოდ დიდ ბიომასას. აქედან გამომდინარე აქტუალურია მათი შესწავლა ნედლეულის დამატებითი ბაზის შექმნის მიზნით. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა, საქართველოში გავრცელებული შალამანდილის salvia glutinosa l. მიწისზედა ნაწილების, ქიმიური შემადგენლობის კვლევა და ბიოლოგიური აქტივობის შეფასება. საკვლევი მცენარეების ეთერზეთების, მეთანოლიანი, წყლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ბიოლოგიური აქტივობის შეფასება, უზრუნველყოფს სხვადასხვა მიმართულებით მათი გამოყენების პერსპექტივის პოტენციალის განსაზღვრას და ნედლეულის ბაზის გაფართოებას. კვლევის მეთოდები: ეთერზეთის მიღება განხორციელდა კლევენჟერის მეთოდით (სახ.ფარმ.ტ.#2). ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის კვლევა ჩატარდა გაზური ქრომატოგრაფია მასსპექტრომეტრიით (gc-ms). შალამანდილის მიწისზედა ნაწილებიდან, ეთერზეთის მიღების შემდეგ, განხორციელდა ნარჩენი შროტის კვლევა, ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების შემცველობაზე. წყლიანი ფრაქციის შრობა განხორციელდა ლიოფილური მაშრობით, შროტის ექსტრაქცია ჯერ მეთანოლით, შემდეგ ქლოროფორმით. მიღებული ფრაქციების შრობა როტაციული ვაკუუმ ამაორთქლებლის გამოყენებით. წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოფორმიანი ფრაქციების კვლევა თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული და სითხურ ქრომატოგრაფიულ მასსპექტრომეტრული მეთოდით (lcms). ფენოლების ჯამური შემცველობის განსაზღვრა სპექტროფოტომეტრული მეთოდით, folin-ciocalteu რეაქტივის გამოყენებით. ფენოლური შენაერთების კვლევისთვის ჩატარდა, ფრაქციების თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზი, სილიკაგელის ფირფიტაზე, წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციებისთვის გამოყენებული იყო გამხსნელთა სისტემა ქლოროფორმი : მეთანოლი : წყალი (26 : 14 : 3); ქლოროფორმიანი ფრაქციისთვის ქლოროფორმი : მეთანოლი (50 : 1). ფირფიტებზე დაკვირვება უი-დეტექტორის გამოყენებით 254 ნმ და 365 ნმ ტალღის სიგრძეზე, გამომჟღავნება-დიფენილბორილოქსიეთილამინი/პოლიეთილენგლიკოლი 4000 რეაქტივით (np/peg). ფენოლური შენაერთების იდენტიფიცირება განხორციელდა სტანდარტული ნიმუშის შეკავების დროისა და მას სპექტრების მიხედვით. წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა შეფასდა: ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალის აბსორბციის უნარით (orac ტესტი) და ადამიანის კანის ფიბრობლასტების ws1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 345 გამოყენებით. საკონტროლოდ გამოყენებული იყო ტროლოქსის და ქვერცეტინის სტანდარტული ნიმუშის ხსნარი. უჯრედული კულტურის გამოყენებით, განისაზღვრა საკვლევი ობიექტების ინჰიბიტორული კონცენტრაცია, რომელიც 50 %-ით (ic50) აინჰიბირებს 2’,7’-დიქლოროფლუორესცინი-ის (dcfh) დაჟანგვას. ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება შეფასდა, აზოტის (no) ოქსიდის წარმოქმნის ინჰიბირების in vitro მეთოდით. დადებით კონტროლად გამოყენებული იყო l-name (n(g)ნიტრო-l-არგინინ-მეთილ-ესტერი), აზოტის ოქსიდის რაოდენობითი შემცველობა დადგინდა nano2-ის სტანდარტულ (საკალიბრო) გრაფიკთან შედარებით. კვლევის შედეგები. შალამანდილის მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში მოხდა 20-ზე მეტი კომპონენტის იდენტიფიცირება [5], დომინანტი კომპონენტებია: კარიოფილენის ოქსიდი 11.43 % სპატულენოლი 5.93 % და ჰუმულენ ოქსიდი 4.5%. ჭარბობს ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენები. ეთერზეთის დომინანტი კომპონენტების იდენტიფიკაციისთვის, ექსპერიმენტულად მიღებული მასსპექტრი შედარებულ იქნა ნისტის მონაცემთა ბაზის მასსპექტრათან. უფრო მეტი სარწმუნოებისთვის გამოყენებული იყო სტანდარტული ნიმუშების ხსნარები. შალამანდილის წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციების თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზის შედეგები მოცემულია სურათზე № 2. თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზის შედეგებიდან (სურათი № 2) ჩანს, რომ შალამანდილის წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციები შეიცავს ფენოლურ შენაერთებს (სურ. №2 (1,2,3)). ფირფიტის np/peg-ით გამომჟღავნების შემდეგ 365 ნმ-ზე დათვალიერებით შეინიშნება მუქი მწვანე, ყვითელი, ნარინჯისფერი, მოყვითალო-მომწვანო და ინტენსიური 1 2 3 a b a b a b სურათი №2 შალამანდილის წყლიანი (a) და მეთანოლიანი (b) ფრაქციის თხელფენოვანი ქრომატოგრამა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 346 ლურჯი შეფერილობა (სურ. №2-3), რაც დამახასითებელია ფენოლური ბუნების ნივთიერებებისათვის. შალამანდილის წყლიან, მეთანოლიან და ქლოროფორმიან ფრაქციაში, ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა განისაზღვრა ფოლინ-ციოკალტის (folin-ciocalteu) რეაქტივის გამოყენებით. სამი პარალელური ცდის შედეგებით დადგინდა მთლიანი ფენოლების ჯამური შემცველობა, წყლიან ფრაქციაში 25 ± 2 % და მეთანოლიანში 26 ± 3 %, ქლოროფორმიანში 1.8 ± 0.5 % შედეგები მოცემულია გრამებში, გალის მჟავას ექვივალენტი 100 გ ექსტრაქტზე გადაანგარიშებით. ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობის განსაზღვრით დადასტურდა თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზის შედეგები. კვლევის შემდგომ ეტაპზე, სითხური ქრომატოგრაფია მასსპექტრომეტრიით, მეთანოლიან ფრაქციაში, რეფერენს სტანდარტების გამოყენებით, დადგინდა ფენოლკარბონმჟავების: როზმარინის, ქლოროგენის და ელაგის მჟავის, ფლავონოიდებიდან იზორამნეტინის, კემფეროლის და ლუტეოლინის შემცველობა. შალამანდილის წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციის, ანტიოქსიდანტური აქტივობა შეფასდა, ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალის აბსორბციის უნარით (orac ტესტი) და უჯრედული კულტურის გამოყენებით in vitro ცდაში. შეფასდა ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა. შედეგები მოცემულია ცხრილში №2. ცხრილი №2 შალამანდილის მიწისზედა ნაწილების წყლიანი მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა ქვ ერ ც ეტ ი ნი ტ რ ო ლ ო ქს ი l -n a m e 2 50 მი კრ ო მო ლ ი ( µ m ) l -n a m e 1 მი ლ ი მო ლ ი ( m m ) შ ალ ამ ან დ ი ლ ი წ ყლ ი ან ი მ ეთ ან ო ლ ი ან ი ქ ლ ო რ ო ფ ო რ მი ან ი ანტიოქსიდანტობა ws1 ic50 მკგ/მლ 0.027 ± 0.004 1.8±0.2 0.61 ± 0.06 >100 orac მიკრომოლი te /მგ 21.1 ± 0.6 5.1 ± 0.2 6±2 2.6 ± 0.4 0.10 ± 0.02 ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება, raw 264.7 >160 52 ±17 >5 ic50 მკგ/მლ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 347 შალამანდილის წყლიანი ფრაქცია ავლენს მაღალ ანტიოქსიდანტურ აქტივობას orac ტესტში, ხოლო მეთანოლიანი ფრაქცია უჯრედული კულტურის გამოყენებით (ws1) ჩატარებულ ტესტში. შალამანდილის მეთანოლიანმა ფრაქციამ გამოავლინა აგრეთვე მაღალი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება, ამასთან არ ავლენს ტოქსიკურობას თაგვის მაკროფაგის უჯრედების მიმართ (raw 264.7). დასკვნები: შალამანდილის მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში დადგინდა დომინანტი კომპონენტების პროცენტული რაოდენობა შიდა ინტეგრაციით, ასევე ტერპენული შენაერთების თანაფარდობა. წყლიან, მეთანოლიან და ქლოროფორმიან ფრაქციაში განისაზღვრა, ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა, ფოლინ-ციოკალტის (folinciocalteu) რეაქტივის გამოყენებით. შალამანდილის salvia glutinosa l. მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ მეთანოლიან ფრაქციაში ფენოლკარბონმჟავებიდან იდენტიფიცირებულია როზმარინის, ელაგის და ქლოროგენის მჟავა, ხოლო ფლავონოიდური აგლიკონებიდან კემფეროლი, იზორამნეტინი და ლუტეოლინი. შალამანდილის მეთანოლიანმა ფრაქციამ გამოავლინა მაღალი ანთების საწინააღმდეგო აქტივობას, no-ს 100 %-ით ინჰიბირება, მნიშვნელოვანი ტოქსიკურობის გარეშე. დადგინდა, შალამანდილის წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციების მაღალი ანტიოქსიდანტური აქტივობა orac ტესტში და კანის ნორმალური ფიბრობლასტების გამოყენებით (ws1). გამოყენებული ლიტერატურა: [1] საქართველოს ფლორა, vol. xi. თბილისი: მეცნიერება, 1987. [2] “http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-182731.” [3] დავლიანიძე მ., ღვინიაშვილი ც., მუყბანიანი მ., ჯიჯოლია-იმნაძე ლ., ჯუღელი თ., საქართველოს ფლორის ნომენკლატურული ნუსხა. თბილისი, 2018. [4] გაგნიძე რ., საქართველოს ფლორის ნომენკლატურის ნუსხა. თბილისი, 2005. [5] თეონა კორკოტაძე, დალი ბერაშვილი, ვახტანგ მშვილდაძე and მალხაზ გეთია, ალიოშა ბაკურიძე, “გვარი სალბის, საქართველოში მოზარდი ზოგიერთი სახეობის, ქიმიური შემადგენლობა და ანტიოქსიდანტური აქტივობა,” ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, no. 5–6, 2021. ინჰიბირება მაქსიმალურ არატოქსიკურ კონცენტრაციაზე (%) 44 ± 10 % 67 ± 8 % < 0% 100 % 1 % ტოქსიკურობა (>20 % სიკვდილიანობა) 10 მკგ/მლ na* na* na* არ არის ტოქსიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 348 [6] m. sharifi-rad et al., “salvia spp. plants-from farm to food applications and phytopharmacotherapy,” trends in food science & technology, vol. 80, pp. 242–263, oct. 2018, doi: 10.1016/j.tifs.2018.08.008. [7] m. bonesi, m. r. loizzo, r. acquaviva, g. a. malfa, f. aiello, and r. tundis, “antiinflammatory and antioxidant agents from salvia genus (lamiaceae): an assessment of the current state of knowledge,” aiaamc, vol. 16, no. 2, dec. 2017, doi: 10.2174/1871523016666170502121419. [8] a. mocan et al., “chemical constituents and biologic activities of sage species: a comparison between salvia officinalis l., s. glutinosa l. and s. transsylvanica (schur ex griseb. & schenk) schur,” antioxidants, vol. 9, no. 6, p. 480, jun. 2020, doi: 10.3390/antiox9060480. [9] dragan t. velikovic, novica v. randjelovic, mihailo s. ristic, andrijaa. smelcerovic and anas. velickovic, “chemical composition and antimicrobial action of the ethanol extracts of salvia pratensis l., salvia glutinosa l. and salvia aethiopis l,” j. serb. chem. soc., vol. 67 (10), pp. 639–646, 2002. [10] ugur tutar, “study of the effect of essential oil of salvia glutinosa l. on microbial biofilm formation by clinical isolates of acinetobacter baumannii,” american institute of physics, 2016, doi: 10.1063/1.4945935. [11] milica aćimović, biljana kiprovski, milica rat, vladimir sikora, vera popović, anamarija koren, milka brdar-jokanović, “salvia sclarea: chemical composition and biological activity,” journal of agronomy, technology and engineering management, vol. 1 (1), 2018. [12] afsaneh tavassoli, akbar esmaeili, mohammad ali ebrahimzadeh, shila safaeyan, mohamad akbarzade and abdolhossein rustaiyan, “chemical composition of essential oil and antibacterial activity of salvia glutinosa l. growing wild in iran,” journal of applied chemical researches (jacr), vol. 3, no. 10, 2009. [13] emine yurteri* and , aysel özcan aykutlu, haydar küplemez, fatih seyis, “investigation of the essential oil components of salvia glutinosa,” 2021. [14] d. pitarokili, o. tzakou, and a. loukis, “essential oil composition ofsalvia verticillata, s. verbenaca,s. glutinosa ands. candidissima growing wild in greece,” flavour fragr. j., vol. 21, no. 4, pp. 670–673, jul. 2006, doi: 10.1002/ffj.1647. [15] f. senatore, r. de fusco, and v. de feo, “essential oils from salvia spp. (lamiaceae). i. chemical composition of the essential oils from salvia glutinosa l. growing wild in southern italy,” journal of essential oil research, vol. 9, no. 2, pp. 151–157, mar. 1997, doi: 10.1080/10412905.1997.9699452. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 349 chemical composition and biological activity of aerial parts of salvia glutinosa l. growing in georgia teona korkotadze 1, vakhtang mshvildadze 2, malkhaz jokhadze 1, sopio gokadze 1, dali berashvili1 1. department of pharmaceutical botany 2. iovel kutateladze institute of pharmacochemistry abstract a study of the chemical composition of the essential oil obtained from the aerial parts of salvia glutinosa l., growing in georgia, was carried out. the percentage of dominant components was determined by integration, the dominant component in the essential oil are caryophyllene oxide (11.43 %), spathulenol (5.93 %), humulene oxide (4.5 %). from terpene compounds oxygenated sesquiterpenes are dominants. the content of phenolic compounds was determined by using folinciocalteu reagent in the aqueous, methanol and chloroform fractions of the residual plant material. in aquaeous fraction total phenolic content is 25 ± 2 %, in methanolic fraction 26 ± 3 %, chloroformic 1.8 ± 0.5 %. fractions antioxidant and anti-inflammatory activity were determined. the methanolic fraction showed antioxidant activity in orac test (6 ± 2 micromole te/mg), aquaeous fraction revealed antioxidant activity (0.61 ± 0.06 micromole te/mg) using cell culture ws1. methanolic fraction exhibited high anti-inflammatory activity, 100 % inhibition of no production, at 52 μg/ml dose, without any significant toxicity key words: salvia glutinosa l., essential oil, phenolic compounds, biological activity электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 1 ш.и.0ниани‚ н.с.николаишвили, о.а.ланчава‚ т.л.джапаридзе влияние температуршх колебаний атмосферного воздуха на климатические условия шахты "восточная2" ткибули одним из основных факторов, оказывающих влияние на климатические условия воздухоподающих выработок глубоких шахт и рудников является колебание температуры воздуха на поверхности. качественная картина влияния этого важного фактора на микроклимат выработок во всех случаях практически одинакова, тогда как в количественном отношении она зависит от конкретных условий проветривания. в давней работе приводятся основные результаты наблюдений, проведенных с целью выявления количественной стороны влияния указанного фактора на микроклимат воздухоподающих выработок вентиляционной сети шахты "восточная-2" ткибули, разрабатывающим мощную угольную толщу ткибули—шаорского каменноугольного месторождения на глубине 1100-1400 м от поверхности. в настоящее время шахта находится в консервации, вследствие чего многие источники тепла и влаги отсутствуют. на рис.1 представлена принципальная схема вентиляции шахты, на которой цифрами 1. 4, 3, 4 и 5 показано расположение пунктов наблюдении. в шахту воздух поступает через пульпоспускной ствол и вскрывающие штольни. количество воздуха (q) в пунктах наблюдении изменяется в указанных на схеме пределах, в основном. из-за влияния естественной тяги. причем. максимальное количество воздуха в сети поступает зимой, минимальное — летом. наблюдения проводились посредством суточных и недельных термографов и гигрографов, аспирационных психрометров и аньмометров. определению электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 2 электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 3 подлежали скорость движения и количество воздуха, характер суточного и недельного колебания температуры и относительной влажности воздуха летом, весной. осенью и зимой. в каждом случае наблюдения проводились в течение одной полной недели. записывающие приборы запускались с 12 часов в понедельник до 12 следующего понедельника. некоторые из полученных результатов представлены на рис.2‚ 3, 4 и сведены в таблицу. анализ полученных данных показывает, что температура воздуха на поверхности претерпевает значительное суточное и недельное колебание амплитуда которого соответственно достигает 7,0 и 9,50°. в воздухоподающих выработках вентиляционной сети происходит неуклонное и довольно быстрое затухание температурных колебаний рудничного воздуха главным образом в результате теплообмена с горным массивом. при этом, чем выше частота колебаний, тем интенсивнее их гашение. большее количество воздуха в шахту поступает по пульпоспускношу стволу. поэтому значительная протяженность штолен и, по существу. полное гашение даже низкочастотных (сезонных) колебаний температурн воздуха в них не монет оказать существенного влияния на климатические условия горных выработок откаточного горизонта (пункты 4 и 5, см. рис. 1). полное гашение суточных колебаний температуры наблюдается на расстоянии 1000 1100 м от поверхности (от устья пульпоспускного ствола до руддвора пункт 4). влияние недельного колебания температуры прослеживается до начала полевых штреков(пункт 5). затухание сравнительно высокочастотных (суточных) колебаний температуры интенсивнее происходит зимой, нежели летом. это обстоятельство, по-видимому, следует объяснить существенной интенсификацией теплообменного процесса между горным массивом и электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 4 электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 5 электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 6 электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 7 электромеханика и рудничная аэрология, издательство мецниереба, тбилиси, 1977 8 вентиляционной струей в холодное время года из—за резкого повышения температурного напора от пород к воздуху. как и следовало ожидать,. затухание низкочастотного(годового) колебания температуры воздуха происходит такие неуклонно, но гораздо медленнее, чем выше рассмотренные. амплитуда сезонного колебания температуры рудничного воздуха в пункте 5 достигает 2,5° (см. рис.4). отсутствующие в настоящее время и действующие при эксплуатации шахты местные источники тепла, главным образом, являются абсолютными и их тепловыделение не зависит от температуры воздуха и времени года. поэтому полученная картина затухания температурных колебаний различной частоты вдоль пути движения воздуха остается в силе и при нормальной работе шахты. относительная влажность воздуха в пунктах 4 и 5 в течение суток пректически в любое время года является величиной постоянной, составляющей в руддворе 93-96%, а в конце квершлага 84—88%. наблюдаемое нами некоторое уменьшение относительной влажности воздуха в капитальном квершлага в условиях эксплуатации шахты не будет иметь место из-за обводненности выработок, обусловленной ведением гидрозакладочных и заиловочных работ. 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 107, #3, 1982 cooвшения академии наук грузинскои ccp , 107, #3, 1982 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr , 107, #3, 1982 yдk622.412:536.244 разработка месторождений и обогащение о.а. ланчава об одном способе определения нестационарных коэффициентов тепломассообмена для горных выработок (представлено академиком а.а. дзидзигури 24.11.1980) в окружающем выработки горном массиве процессы теплопереноса были смоделированы на электропроводной бумаге с распределенными параметрами, а процессы массопереноса — на блочных электрических сетках электроинтегратора бусэ. параметры электрических сопротивлений аналогов изменяются не только в результате массопереноса в горном массиве, но и вследствие образования охлажденной зоны в нем. поперечное сечение горной выработки во всех решенных задачах имеет форму круга, а окружающий ее горный массив в радиальном направлении представлен однородной и изотропной породой. на основе шахтных наблюдений определены значения реальных величин коэффициента массоотдачи для свежепройденных выработок (0,05 1,00x10-5 кг.моль/дж.м2.ч), использованные при составлении математических аналогов. величина коэффициента теплоотдачи в практике проветривания очистных и подготовительных выработок меняется в широких пределах (от 3 4 до 10 12 вт/м2.град), что отражено на моделях. теплои массофизические свойства горных пород, на основе которых составлены математические аналоги, заимствованы из работы [1]. тепломассообменный процесс на границе системы горный массив рудничный воздух происходит по закону вынужденной конвекции, т.е. при граничных условиях третьего рода, реализация которых на моделях осуществлена при помощи эквивалентных условий первого рода. граничные условия первого рода для теплопереноса реализованы с помощью медной шины (ее специальным электропроводным клеем приклеивали вдоль контура с учетом величины коэффициента теплоотдачи). то же условие для массопереноса было реализовано с помощью регулируемого сопротивления. модель системы для случая теплопереноса представляет собой плоский конденсатор и состоит из трех слоев. верхний слой высокоомная электропроводная бумага модель натуры; средний слой неполярный диэлектрик, создающий между обкладками нужную электрическую емкость, нижний слой низкоомная электропроводная бумага модель начальных условий. в качестве верхнего слоя применена однородная электропроводная бумага с удельным электрическим сопротивлением 1,25 мом на квадрат, нижний слой имел удельное сопротивление 1500 ом, диэлектрик представлял собой полиэтилентерефталатную пленку толщиной 5 мкм. с помощью вакуумного насоса на модельном столе удельная электрическая емкость распределялась равномерно по всей ее площади. 2 моделирование на электропроводной бумаге осуществлялось путем соблюдения следующего критерия подобия: 𝑅𝑚𝐶𝑚𝑙𝑚 2 𝜏𝑚 = 𝐶𝑛𝛾𝑛𝑙𝑛 2 𝜆𝑛𝜏𝑛 = 𝑖𝑑𝑒𝑚, (1) где 𝑅𝑚 — электрическое сопротивление элемента модели; 𝐶𝑚 электрическая емкость элемента модели; 𝑙𝑚геометрический параметр модели; 𝜏𝑚 — время протекания процесса в модели. индексом "n" обозначены величины, относящиееся к натуре. задавшись временем протекания процесса в натуре и модели и геометрическим масштабом, с помощью выражения (1) подбирались масштабы сопротовления и емкости, на основании которых составлялись электрические аналоги для случая теплопереноса в системе. влияние массообмена на теплообмен учитывалось с помощью параметрического критерия, выраженного зависимостью 𝐾 = 𝛼𝑚×106 𝛼 (2) где 𝛼𝑚, α — соответственно, коэффициенты массои теплоотдачи. отмеченное влияние моделировалось путем соответствующего изменения ширины электропроводной бумаги между шинами нулевого потенциала и граничных условий первого рода (контур выработки). ширина электропроводной бумаги для каждого конкретного случая с учетом геометрического масштаба определялась по соотношению (2). при моделировании массопереноса, граничные условия на регулируемые сопротивления, задается с помощью величины 𝑅𝛼𝑚 = 𝑅𝑁 𝛼𝑚𝑅1 (3) где 𝑅𝛼𝑚электрическое сопротивление на границе системы горный массив рудничный воздух; 𝑅𝑁 масштаб моделирования электрических сопротивлений; 𝑅1 электрическое сопротивление первого смоделированного узла на модели. безразмерные температура и потенциал массопереноса на моделях задается согласно выражениям 𝑡𝜏,𝑅 = 𝑡−𝑡1 𝑡0−𝑡1 , θτ,r = θ−θ1 θ0−θ1 (4) где t текущая температура; θ текущий потенциал массопереноса; 𝑡1, 𝑡0 температура рудничного воздуха и горного массива; θ1, θ2 потенциал массопереноса воздуха и массива. в результате моделирования получено распределение безразмерных потенциалов переноса энергии и массы в окружающем горном массиве. из анализа подобных распределений безразмерных потенциалов можно заключить, что степень стабилизации теплообменного процесса обратно пропорциональна отношению λ/α, а степень стабилизации для массообменного процесса – λ𝑚/𝛼𝑚. 3 обработка результатов математического моделирования произведена при 𝑅 = 𝑅0, т.е. получено распределение относительных потенциалов переноса массы и энергии на поверхности горных выработок, которое носит нестационарный характер. следовательно, нестационарные коэффициенты теплои массообмена определяются с помощью простых выражений 𝐾𝜏 = 𝛼𝑡(𝜏,𝑅0), 𝐾𝑚 = 𝛼𝑚𝛩(𝜏,𝑅0), (5) где 𝑡(𝜏,𝑅0) и 𝛩(𝜏, 𝑅0)— соответственно безразмерная температура и безразмерный потенциал стенок горной выработки, в долях единицы. при τ = 0, т.е. в начале проветривания, 𝑡(𝜏,𝑅0) = 𝛩(𝜏, 𝑅0)=1 в этом случае 𝐾𝜏=α и 𝐾𝜏𝑚=𝛼𝑚. с течением времени эти коэффициенты неуклонно уменьшаются. приведенные выражения могут быть использованы для выполнения теплофизических инженерных расчетов при решении задач по прогнозу и регулированию теплового режима глубоких шахт с учетом влияния охлажденных и осушенных зон вокруг выработок. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г.а. цулукидзе (поступило 3.12.1980) საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება ო . ლანჩავა არასტაციონარული სითბოსა და მასის გადაცემის კოეფიციენტების განსაზღვრის ერთი წესის შესახებ გვირაბებში რ ე ზ ი უ მ ე გვირაბებში სითბოსა და მასის გადაცემის არასტაციონარული კოეფიციენტების გასაანგარიშებლად შემოთავაზებულია უმარტივესი ფორმულები, რომლებიც ეფუძნებიან მათემატიკური მოდელირების მეთოდით მიღებული უგანზომილებო ტემპერატურისა და უგანზომილებო მასაგატანის პოტენციალის სიდიდეებით სარგებლობას. exploatation of deposits and concentration о. a. lanchava on the technique of definition of the heat mass exchange nonstationary coefficients in workings summary 4 the simple formulas for calculation of non-stationary factors heat and mass exchange in workings are offered. the dimensionless potentials, necessary for calculations, of carry of energy and mass are received by a method of mathematical modeling. ლიტერატურაлитература references 1.а. а. дзидзигури, г. в. дуганов, ш. и. ониани и др. теплофизичес-кие свойства горных пород и методы их определения. тбилиси, 1966. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 46 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.03 ენდომეტრიუმის მიკროგარემოს თავისებურებები ენდომეტროიდული ტიპის ადენოკარცინომების განვითარებაში კრიტიკული მიმოხილვა პ. ჟორჟოლიანი, ზ. ბოხუა, გ. ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ენდომეტრიული კარცინომა ყველაზე ხშირი გინეკოლოგიური ავთვისებიანი პათოლოგიაა და წარმოადგენს სიხშირით მეორე გინეკოლოგიურ ავთვისებიან პათოლოგიას მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. 2018 წლის მონაცემებით დიაგნოსტირდა 380,000-ზე მეტი ახალი შემთხვევა მსოფლიოს მასშტაბით, რომელთაგანაც 90,000 შემთხვევაში აღინიშნებოდა ლეტალური გამოსავალი. სიმსივნურ უჯრედებსა და მათ გარშემო არსებულ მიკროგარემოს შორის ურთიერთქმედება არეგულირებს ავთვისებიანი პროცესის პროგრესიას თითქმის ყველა ტიპის სიმსივნეში. შესაბამისად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ენდომეტროიდული კარცინომის განვითარებასა და პროგრესიაში. ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიაში და აგრესიული სიმსივნის ჩამოყალიბებაში მონაწილე მექანიზმები კარგად შესწავლილი არ არის. სტრომული უჯრედებისგან და/ან ექსტრაცელულური მატრიქსისგან წარმოქმნილი მოლეკულური სიგნალები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ სიმსივნის ავთვისებიან პროგრესიაში. სიმსივნის მიკროგარემო შედგება როგორც უჯრედული კომპონენტისგან ისე არაუჯრედული კომპონენტისგან, იგივე ექსტრაცელულური მატრიქსისგან. სიმსივნური უჯრედების ინვაზია და მეტასტაზირება წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად მიზეზს რის გამოც ეს დაზიანება ძნელად ექვემდებარება მკურნალობას და ხასიათდება ცუდი პროგნოზით. მიკროგარემოს სასიგნალო გზების ან სტრომული უჯრედებისგან წარმოქმნილი ცილების იდენტიფიკაცია პოტენციურად წარმოადგენს ენდომეტრიული კარცინომის მეტასტაზირებისა და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ბიომარკერს. შესაბამისად ენდომეტროიდული კარცინომის მიკროგარემოს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 47 მისი ცალკეული კომპონენტების შესწავლას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სიმსივნის წარმოშობის, პროგრესიისა და პროგნოზის განსაზღვრაში. საკვანძო სიტყვები: ენდომეტროიდული კარცინომა; სიმსივნის მიკროგარემო; სიმსივნის პროგრესიისა და მეტასტაზირების ბიომარკერები; ენდომეტრიული კარცინომა ყველაზე ხშირი გინეკოლოგიური ავთვისებიანი პათოლოგიაა და წარმოადგენს სიხშირით მეორე გინეკოლოგიურ ავთვისებიან პათოლოგიას მთელი მსოფლიოს მასშტაბით [1], [2]. 2018 წლის მონაცემებით დიაგნოსტირდა 380,000-ზე მეტი ახალი შემთხვევა მსოფლიოს მასშტაბით, რომელთაგანაც 90,000 შემთხვევაში აღინიშნებოდა ლეტალური გამოსავალი[3]. მიუხედავად იმისა, რომ განვითარდა ადრეული დიაგნოსტიკის მეთოდები და ასევე დაიხვეწა ქირურგიული ჩარევისა და ქიმიოთერაპიის მეთოდები, რამაც გარკვეულწილად შეამცირა ამ დაავადებით სიკვდილიანობა, პაციენტთა უმეტესობაში შეუძლებელია ავთვისებიანი პროცესის სრულიად აღმოფხვრა. გარდა ამისა, ბოლო წლებში აღინიშნება ენდომეტრიული კარცინომის ინციდენტობის მკვეთრი ზრდა, რაც სავარაუდოდ გამოწვეული უნდა იყოს პოპულაციის დაბერებით და ჭარბწონიანობის პრობლემის გაზრდით. 1992-2022 წლის მონაცემებით ენდომეტრიუმის სიმსივნის წლიური 2.5% (დიაგნოსტირებული ქალებში 50-74 წლის ჯგუფში) გაიზარდა 10%-მდე 2006-2012 წლის მონაცემებით[4]– [6].ენდომეტროიდული ტიპის ადენოკარცინომები შეადგენს ენდომეტრიუმის ადენოკარცინომების 70-80%-ს[1]. მიუხედავად ამ დაავადების ხშირი გავრცელებისა, მის განვითარებაში მიკროგარემოს მნიშვნელობის შესახებ მწირი ინფორმაციაა და კვლევის ეტაპზეა. სიმსივნურ უჯრედებსა და მათ გარშემო არსებულ მიკროგარემოს შორის ურთიერთქმედება არეგულირებს ავთვისებიანი პროცესის პროგრესიას თითქმის ყველა ტიპის სიმსივნეში[7][8], [9]. შესაბამისად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ენდომეტროიდული კარცინომის განვითარებასა და პროგრესიაში. ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიაში და აგრესიული სიმსივნის ჩამოყალიბებაში მონაწილე მექანიზმები კარგად შესწავლილი არ არის. სტრომული უჯრედებისგან და/ან ექსტრაცელულური მატრიქსისგან წარმოქმნილი მოლეკულური სიგნალები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ სიმსივნის ავთვისებიან პროგრესიაში. სიმსივნურ უჯრედებსა და სიმსივნის მიკროგარემოს შორის კავშირი არეგულირებს თითქმის ყველა ტიპის სიმსივნის პროგრესიას. ეს კონცეპცია პირველად მოწოდებული იქნა 1889 წელს სტეფან პეჯეტის მიერ როგორც ’’თესლის და ნიადაგის’’ ჰიპოთეზა, რომლის მიხედვითაც თესლი არის სიმსივნური უჯრედები, რომლებსაც შეუძლიათ გაიზარდონ ნაყოფიერ ნიადაგში, ანუ სიმსივნის მიკროგარემოში. შესაბამისად სიმსივნური უჯრედები ვრცელდებიან იმ მიმართულეით, სადაც სიმსივნის მიკროგარემო, ანუ ნიადაგი უფრო ნაყოფიერი და ხელსაყრელია[10]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 48 უჯრედებსა და მათ მიკროგარემოს შორის დინამიური ურთიერთქმედება მნიშვნელოვანი და აუცილებელი ფაქტორია, როგორც ნორმალური ქსოვილის ჰომეოსტაზის, ისე სიმსივნის ზრდისათვის. სიმსივნის მიკროგარემო შედგება როგორც უჯრედული კომპონენტისგან (ფიბრობლასტები, მიოფიბრობლასტები, სისხლძარღვები, პერიციტები, ადიპოციტები, გლუვკუნთოვანი უჯრედები, იმუნური და ანთებითი უჯრედები), ისე არაუჯრედული კომპონენტისგან, იგივე ექსტრაცელულური მატრიქსისგან. ნორმალურ პირობებში, უჯრედები ცვლიან ინფორმაციას სხვა ტიპის უჯრედებთან პირდაპირი უჯრედულ-უჯრედული კონტაქტით ან ექსტრაცელულური მატრიქსის საშუალებით. ექსტრაცელულური მატრიქსი წარმოადგენს სივრცეს სადაც გადაადგილდება ზრდის ფაქტორები, ციტოკინები და სტრუქტურული ცილები, რომლებიც წარმოიქმნება ეპითელურ უჯრედებსა და მიმდებარე სტრომულ უჯრედებს შორის კავშირის საშუალებით. ეპითელური უჯრედების ბაზალური ზედაპირი ქმნის ბაზალურ მემბრანას, რომელიც გამოყოფს ეპითელურ და სტრომულ კომპონენტებს. ამგვარად ნორმალური, ეპითელიუმი გამოიყოფა ბაზალური მემბრანით დერმული ან სტრომული კომპონენტებისგან. თუმცა, კარცინომის სიმსივნისწინარე ეტაპიდან განვითარების პროცესში, ხდება ქსოვილის ნორმალური ჰომეოსტაზის დარღვევა, რომელიც განაპირობებს ეპითელური უჯრედების პროლიფერაციას და სიმსივნურ უჯრედების ინვაზიას სტრომულ კომპარტმენტში, ბაზალური მემბრანის დეგრადაციის საშუალებით[11]. კავშირი რომელიც მყარდება ხსნადი ფაქტორებისა და ცილების საშუალებით, სიმსივნურ უჯრედებსა და არასიმსივნურ სტრომულ უჯრედებს შორის, ხელს უწყობს სიმსივნის განვითარებას და პროგრესიას. შედეგად, სიმსივნური უჯრედები გადაადგილდებიან მიმდებარე სტრომაში და ცვლიან ამ მექანიკურ ბარიერს სიმსივნისათვის ხელსაყრელ მიკროგარემოდ, რაც საბოლოოდ განაპირობებს სიმსივნური უჯრედების დისემინაციას[12]. ამგვარად მიკროგარემოს აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა როგორც ჯანმრთელ ისე სიმსივნურ ქსოვილებში. ნორმალურ ქსოვილში, ნორმალური მიკროგარემო წარმოქმნის ანტისიმსივნურ სიგნალებს და ინარჩუნებს ეპითელური ქსოვილის ჰომეოსტაზს. თუმცა, სიმსივნის პროგრესიის დროს, რეაქტიული სტრომული კომპონენტები ხელს უწყობს სიმსივნური უჯრედების პროლიფერაციას სხვადასხვა სიმსივნური სასიგნალო კასკადების დახმარებით[12]. უფრო მეტიც, ონკოგენური მუტაციები სიმსივნურ უჯრედებში არ არის საკმარისი, რომ წარმოიქმნას მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნე, თუ არ მოხდა მოლეკულური სასიგნალო გზების ცვლილება სიმსივნურ გარემოში. ამგვარად სიმსივნის მიკროგარემო თამაშობს მნიშვნელოვან როლს სიმსივნის პროგრესიაში. სიმსივნის მიკროგარემო მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ენდომეტრიული კარციომის პროგრესიაში. ენდომეტრიული კარცინომის ინიცირებაში მნიშვნელოვანი როლი უჭირავს pten, kras, p53 მუტაციებს და მიკროსატელიტურ არასტაბილურობას, თუმცა ეს ცვლილებები არ განაპირობებს მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნის ჩამოყალიბებას და მეტასტაზების განვითარებას, შესაბამისი მიკროგარემოს გარეშე[13]. ენდომეტრიული სიმსივნის მიკროგარემო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 49 შედგება სხვადასხვა ტიპის უჯრედებისგან. კერძოდ ფიბრობლასტებისგან, მიოფიბრობლასტებისგან, ენდოთელური უჯრედებისგან, მაკროფაგებისგან და ანთებით უჯრედებისგან. ეს უჯრედები ურთიერთქმედებენ ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებთან ციტოკინების, ზრდის ფაქტორების ან რეცეპტორების საშუალებით, რომელთა ლიგანდებსაც წარმოადგენს ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედების მიერ სეკრეტირებული ფაქტორები. ამგვარად რეციპროკული ურთიერთქმედება ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებსა და სხვადასხვა ტიპის სტრომულ უჯრედებს შორის, ქმნის ხელსაყრელ გარემოს ენდომეტრიული კარცინომის ინვაზიისა და მეტასტაზირებისათვის. სიმსივნური უჯრედების ინვაზია და მეტასტაზირება წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად მიზეზს რის გამოც ეს დაზიანება ძნელად ექვემდებარება მკურნალობას და ხასიათდება ცუდი პროგნოზით. მიკროგარემოს სასიგნალო გზების ან სტრომული უჯრედებისგან წარმოქმნილი ცილების იდენტიფიკაცია პოტენციურად წარმოადგენს ენდომეტრიული კარცინომის მეტასტაზირებისა და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ბიომარკერს [13], [14]. სხვა სტრომულ უჯრედებთან ერთად მიოფიბრობლასტები ასრულებენ დომინანტურ როლს სიმსივნის პროგრესიაში. სტრომული მიოფიბრობლასტები ასეკრეტირებენ სხვადასხვა ტიპის ციტოკინებს და ზრდის ფაქტორებს, რომლებიც ხელს უწყობს ენდომეტრიული კარცინომის ზრდას, უჯრედების გადაადგილებას, ანგიოგენეზს და საბოლოოდ მეტასტაზის განვითარებას. კერძოდ კი ჰეპატოციტების ზრდის ფაქტორი (hgf), სეკრეტირდება მიოფიბრობლასტების მიერ და იგი წარმოადგენს ძლიერ ზრდის მაინიცირებელ ფაქტორს, რომელიც მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ენდომეტრიული კარცინომის მიკროგარემოს ჩამოყალიბებაში. ნაჩვენებია, რომ ენდომეტრიულ სტრომულ უჯრედებსა და ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებს შორის ურთიერთქმედება გაშუალებულია hgf/met სასიგნალო გზით [15]. ენდომეტრიული უჯრედების მიერ სეკრეტირებული hgf ურთიერთქმედებს ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებზე არსებულ met რეცეპტორთან და აინდუცირებს ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედების ინვაზიას. met რეცეპტორის ფოსფორილირება hgf-ის მიერ ახდენს akt სასიგნალო გზის გამშვები მთავარი ცილის akt-ს ფოსფორილირებას, რომელიც აინიცირებს ეპითელური უჯრედების პროლიფერაციას ციკლინ d1-ის ტრანსკრიფციის მოდულაციის გზით[16]. ეს ასევე ხსნის იმ ფაქტს, თუ რატომ არ მოხდა akt/pi3k სასიგნალო გზის ინჰიბიტორების კლინიკაში დანერგვა, რომლებმაც აჩვენებს ეფექტური შედეგები ინ ვიტრო გამოკვლევების დროს. ინ ვიტრო ანალიზი ჩვეულებრივ ტარდება უჯრედებზე, რომლებიც არ შეიცავენ სტრომულ კომპონენტს. უფრო მეტიც მზარდი მტკიცებულებების საფუძველზე შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ მიოფიბრობლასტები ასტიმულირებენ სიმსივნის ზრდას cxc312 სეკრეციის საშუალებით. ქემოკინი cxcl12 (ასევე ცნობილია როგორც სტრომული ფაქტორი ერთი, stromal-derived factor 1, sdf-1), თამაშობს კრიტიკულ როლს, როგორც ქემოატრაქტანტი სიმსივნის ნიშაში[12], [13], [16]. ის პირველადად უკავშირდება რეცეპტორ cxc r4-ს და არეგულირებს როგორც ნორმალური ისე ავთვისებიანი უჯრედების როლს. ამგვარად, პარაკრინული გზით, cxcl12 იზიდავს cxcr4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 50 მაექსპრესირებელ სიმსივნურ უჯრედებს ახალ სიმსივნურ ნიშაში, რაც განაპირობებს სიმსივნური უჯრედების ინვაზიას და მეტასტაზირებას. ამას გარდა იმუნოჰისტოქიმიური და pcr გამოკვლევებით გამოვლენილია, რომ cxcr4-ის ცილის და სასიგნალო რნმ-ის მომატებული დონე ენდომეტრიული კარცინომის ქსოვილებში. ეს მონაცემები კიდევ უფრო ამყარებს მოსაზრებას, რომ cxcl12-სა და cxcr4-ს შორის ურთიერთქმედება ხელს უწყობს სიმსივნის ინვაზიას. ნაჩვენებია სიმსივნესთან ასოცირებული ფიბრობლასტების მნიშვნელოვანი როლი ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიაში[17], [18]. სიმსივნის მიერ წარმოქმნილი ზრდის ფაქტორები, როგორიცაა ტრანსფორმაციული ზრდის ფაქტორი ბეტა ხელს უწყობს სტრომული ფიბრობლასტების დიფერენცირებას მიოფიბრობლასტებად. მიოფიბრობლასტებში იწყება ალფაგლუვკუნთოვანი აქტინის მაღალი დონით ექსპრესია და ისინი გარდაიქმნებიან სიმსივნესთან ასოცირებულ ფიბრობლასტებად. ენდომეტრიული კარცინომის შემთხვევაში სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების რაოდენობა იზრდება და ისინი იძენენ კიდევ უფრო მეტ ავთვისებიანობას[19]–[21]. ეს უჯრედები აქტიურ სტრომაში ასეკრეტირებენ დიდი რაოდენობით კოლაგენ i-ს და iii-ს შედარებით ნორმალურ ქსოვილთან, რაც აადვილებს დესმოპლაზიას მყარი კოლაგენური მატრიქსის დეზორგანიზაციის გზით. ამას გარდა, სიმსივნესთან ასოცირებული ფიბრობლასტები მნიშვნელოვნად უწყობენ ხელს ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიას ისეთი ციტოკინების სეკრეციით როგორებიცაა ინტერლეიკინ-6, ინტერლეიკინ-8, მონოციტების ქემოატრაქტანტი ცილა-1 (mcp-1 ან ccl2)), ქემოკინების ლიგანდი 5 (ccl5 ან rantes)) და ვასკულური ენდოთელური ზრდის ფაქტორი. ვასკულური ენდოთელური ზრდის ფაქტორი წარმოადგენს ძლიერ ზრდის ფაქტორს, რომელიც ასტიმულირებს სისხლმილთა ზრდას სიმსივნის გარშემო და ხელს უწყობს ანგიოგენეზს. სეკრეტირებული ციტოკინები ასევე მოქმედებენ, როგორც ქემოატრაქტანტები ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედების მიგრაციასა და ინვაზიაში პირველადიდან მეორად უბნებამდე[22]–[24]. ამგვარად სტრომული მიოფიბრობლასტები და სიმსივნესთან ასოცირებული ფიბრობლასტები შესაძლოა ხელს უწყობენ ენდომეტრიული კარცინომის ზრდას და მეტასტაზირებას, რაც მიუთითებს სიმსივნის მიკროგარემოს მნიშვნელოვან როლზე აღნიშნულ პროცესში. ექსტრაცელულური მატრიქსის tgf-b სასგნალო გზა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფიბროზის განვითარებასა და ენდომეტრიული კარცინომის მეტასტაზირებაში. ბოლოდროინდელი გამოკვლევებით ნაჩვენებია, რომ tgf-b სასიგნალო გზა ხელს უწყობს ენდომეტრიული კარცინომის მეტასტაზირებას. ამგვარად მიკროგარემოში გააქტიურირებული სასიგნალო გზების ინჰიბირების გზით შესაძლებელია ენდომეტრიული კარცინომის მეტასტაზირების ბლოკირება. apc არის მულტიდომენური ცილა, რომელიც არეგულირებს wnt სასიგნალო გზას და ბეტა-კატენინის აქტივობას. ამას გარდა, apc ურთიერთქმედებს სხვა რამდენიმე ცილასთან, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 51 რომლებიც არეგულირებენ სხვადასხვა უჯრედულ პროცესებს, როგორიცაა უჯრედის პროლიფერაცია, დიფერენციაცია და მიგრაცია. ასევე ნაჩვენებია, რომ apc-c სტრომული დელეცია ხელს უწყობს ენდომეტრიული კარცინომის განვითარებას [25], [26]. apc მუტაციური თაგვის მოდელის ჰისტოლოგიური ანალიზით ნაჩვენებია ენდომეტრიული ჰიპერპლაზიის პროგრესიული განვითარება, სტრომული მიოფიბრობლასტების პოპულაციის გაზრდა, ესტროგენის რეცეპტორის და პროგესტერონის რეცეპტორის ექსპრესიის შემცირება და ვასკულური ენდოთელური ფაქტორის და sdf-1-ის მომატებული დონე, რაც საერთო ჯამში მიუთითებს ავთვისებიანი პროცესის განვითარებაზე. lkb1 (ღვიძლის კინაზა ბ1), წარმოადგენს სასიგნალო გზის ნეგატიურ რეგულატორს. lkb1ის დაკარგვა სტრომაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიაში[27]–[29]. სტრომულ-უჯრედულ-სპეციფიკური lkb1-ის დაკარგვა ხელს უწყობს მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრიული კარცინომის განვითარებას საშვილოსნოს ეპითელიუში. lkb1 ინაქტივაცია ასევე განაპირობებს ანთებითi ციტოკინი-ქემოკინის ლიგანდის ccl2-ის ჭარბ პროდუქციას, რომელიც აადვილებს მაკროფაგების მოზიდვას და სიმსივნის ზრდას[27], [30]. სტრომული hand2 სასიგნალო გზა. hand2 გენის (heart and neural crest derivates expressed 2) ჰიპერმეთილირება ენდომეტრიულ სტომაში მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ენდომეტრიული კარცინომის განვითარებას. ენდომეტრიული კარცინომის მქონე პაციენტებში, ეპიგენომური ანალიზით ნაჩვენებია hand2 გენის ჭარბი მეთილაცია სტრომულ კომპონენტში. საინტერესოა, რომ ტრანსგენური თაგვის მოდელები რომლებიც არ შეიცავენ hand2 გენს აღინიშნება პრეკანცერული ენდომეტრიული დაზიანებების განვითარება. სტრომული vegf სასიგნალო გზა. ენდომეტრიული კარცინომების უჯრედების უმეტესობაში ექსპრესირებს ზედაპირული ეპითელური მემბრანული პროტეინ-2. emp2 არის ახალი ონკოგენი, რომელიც ხელს უწყობს სიმსივნის ანგიოგენეზს vegf-ის ექსპრესიის მომატების გზით. vegf-ის დონის ჭარბი რაოდენობა სტრომაში უკავშირდება სიმსივნურ უჯრედებს და ასტიმულირებს ზრდას და პროლიფერაციას. უფრო მეტიც vegf-ის მომატებული დონე სტრომაში უკავშირდება vegfr რეცეპტორს სიმსივნურ უჯრედებზე და ასტიმულირებს სიმსივნის ზრდას და პროლიფერაციას. vegfr რეცეპტორის მომატებული დონე ასევე არის ცუდი პროგნოზული ფაქტორი ენდომეტრიულ კარცინომაში. ენდომეტრიუმის მიკროგარემოს სტეროიდული სასიგნალო გზები ასევე მნივნელოვან როლს თამაშობენ ენდომეტრიულ კანცეროგენეზში. სტრომული ესტროგენის რეცეპტორალფათი (erα) გაშუალებულია ესტროგენის მიტოგენური ეფექტები. არსებული მტკიცებულებები ნათლად აჩვენებს ესტროგენის როლს ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიაში. პოსტმენოპაუზურ ქალებში, მიუხედავად დაბალი რაოდენობით მოცირკულაციე ესტროგენის არსებობისა, ნაჩვენებია, რომ სტრომულ და სიმსივნის ეპითელურ უჯრედების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 52 შორის ურთიერთქმედების შედეგად იზრდება არომატაზის აქტივობა და ესტროგენის ბიოსინთეზი. პოზიტიური უკუკავშირი არომატაზას ინტერლეიკინ-6 და in situ ესტროგენს შორის ინარჩუნებს ესტროგენის მაღალ დონეს ენდომეტრიული კარცინომის მიკროგარემოში. ექსპერიმენტებით ნაჩვენებია, რომ ესტროგენის ალფა რეცეპტორი უკავშირდება და იწვევს ინტერლეიკინ-6-ის დონის მომატებას ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებში nf-kb სასიგნალო გზის აქტივაცით. ინტერლეიკინ-6 ამის შემდგომ ასტიმულირებს არომატაზას ეხპრესიას ენდომეტრიულ სტომულ უჯრედებში, ინტერლეიკინ-6-ის რეცეპტორთან ურთიერთქმედებით. არომატაზას გაზრდილი ექსპრესია განაპირობებს უფრო მეტი ესტროგენის სინთეზს, რომელიც თავის მხრივ ხელს უწყობს ენდომეტრიული ჰიპერპლაზიისა და საბოლოოდ კარცინომის განვითარებას. ბოლო წლების მანძილზე აღნინიშნება მნიშვნელოვანი პროგრესი ავთვისებიანი პროცესის განვითარების პროცესში იმუნური სისტემის როლის შესწავლაში. სიმსივნის მაინფილტრირებელი მონონუკლეური უჯრედები შედგება t ლიმფოციტებისგან (დამხმარე და სუპრესორული/ციტოტოქსიკური), ბუნებრივი nk მკვლელი უჯრედებისგან, b ლიმფოციტებისგან და მაკროფაგებისგან, რაც მიუთითებს აქტიური იმუნური პასუხის არსებობაზე მასპინძელ ორგანიზმში, რომელიც შესაძლოა მიმართული იყოს სიმსივნური უჯრედების წინააღმდეგ[31], [32]. სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების არსებობა სიმსივნის მიკროგარემოში ითვლება სიმსივნის წინააღმდეგ მასპინძელი ორგანიზმის საპასუხო რეაქციის ბიომარკერად. t უჯრედები და მაკროფაგები შეადგენს სიმსივნის მაინფილტრირებელი უჯრედების უმეტესობას ეპითელურ სიმსივნეებში. ფენოტიპზე და ფუნქციაზე დამოკიდებულებით, t უჯრედები შესაძლებელია მოქმედებდნენ როგორც სიმსივნური უჯრედების დესტრუქციის მედიატორები, ან პირიქით იმუნური ტოლერანტობის მაინდუცირებლები. მაკროფაგები შესაძლოა ასევე თამაშობდნენ უფრო კომპლექსურ როლს სიმსივნის პროგრესიასა და მეტასტაზირებაში[32], [33] . შესწავლილი იქნა სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების როლი ენდომეტრიულ კარცინომაში ნაჩვენებია, რომ სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები ასოცირდება მიკროსატელიტურ არასტაბილურობასთან, b7-h7 მემბრანული პროტეინის ექსპრესიასთან, რომელიც ნეგატიურად არეგულირებს t უჯრედულ პასუხს და იდოლამინ-2,3-დიოქსიგენაზის – ტრიფტოპანის ნაკლებობაზე პასუხისმგებელი ენზიმის ექსპრესიასთან. ასევე ნაჩვენებია ურთიერთსაწინააღმდეგო შედეგები სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების როლზე ენდომეტრიული კარცინომის პროგნოზში. ეს კონფლიქტური შედეგები ძირითადად განპირობებულია სხვადასხვა ტიპის და რაოდენობის პაციენტების შესწავლით, მეთოდოლოგიური სხვაობით და ასვე სხვაობით შესწავლილ ლიმფოციტების პოპულაციაში. ერთ-ერთ ადრეულ კვლევაში დიდი რაოდენობით ინტრაეპითელური cd8+ სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები სიმსივნის ინვაზიურ კიდეზე წარმოადგენდა პაციენტთა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 53 უკეთესი გადარჩენადობის დამოუკიდებელ პრედიქტულ ფაქტორს. მაღალი რაოდენობით cd8+ ლიმფოციტების ასოციაცია ხანგრძლივ რეციდივის განვითარების დროსთან და გაუმჯობესებულ სიცოცხლისუნარიანობასთან ასევე აღწერილი იქნა ენდომეტრიული კარცინომის მქონე პატიენტში. ასევე ნაჩვენებია პოზიტიური კავშირი მეხსიერების (cd45ro+) t უჯრედებსა და პაციენტთა გადარჩენადობას შორის. ზოგიერთი კვლევებით ასევე შესწავლილია (foxp3)+cd4+ t უჯრედები და გამოვლენილია ამ უჯრედების სარწმუნო ასოციაცია პროგრესიისგან თავისუფალ გადარჩენადობასთან და საერთო გადარჩენადობასთან ენდომეტრიული კარცინომის მქონე პაციენტებში[33]. თუმცა ერთ-ერთი კვლევით (foxp3)+cd4+ t უჯრედები არ ასოცირდებიან პაციენტების პროგნოზთან. (foxp3)+cd4+ t უჯრედების არსებობა ასევე კავშირშია სხვა კლინიკოპათოლოგიურ მახასიათებლებთან, როგორებიცაა სისხლძარღვების მაღალი სიმკვრივე, სტადია, დიფერენციაცია და ლიმფოვასკულური ინვაზია. განსხვავებით სხვა გინეკოლოგიური სიმსივნეებისგან, მონაცემები სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების შესახებ ენდომეტრიულ კარცინომაში შეზღუდულია. ერთ-ერთ ბოლოდროინდელ კვლევაში ნაჩვენებია cd3+ ლიმფოციტების შემცირებული რაოდენობა მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის სიმსივნეებში. მიუხედავად იმისა, რომ არ გამოვლინდა კავშირი სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების არსებობასა და პროგნოზს შორის მთლიანი პაციენტების ჯგუფში, ნანახი იქნა რომ cd3+ და cd20+ ლიმფოციტები ასოცირდება პაციენტთა კარგ გადარჩენადობასთან ადრეული სტადიის, მაგრამ მაღალი რისკის სიმსივნეებში[32]. მაკროფაგები წარმოადგენენ ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან სტრომულ კომპონენტს, რადგან ისინი ასეკრეტირებენ სხვადასხვა სახის ზრდის ფაქტორებს, ციტოკინებს და ქემოკინებს, რომლებიც ხელს უწყობენ სიმსივნის ზრდას და ინვაზიას. ფენოტიპურ ვარიაციაზე დამოკიდებულებით მაკროფაგებს აქვთ ორმაგი როლი სიმსივნის პროგრესიის პროცესში. ისინი ან ხელს უწყობენ, ან პირიქით ხელს უშლიან სიმსივნის პროგრესიას. ჩვეულებრივ მაკროფაგები გვხვდება ორი ძირითადი ფენოტიპით m1 და m2[34]–[36]. m1 მაკროფაგებს გააჩნიათ ციტოტოქსიკური პოტენციალი და ითვლებიან ანტისიმსივნურ მაკროფაგებად, ხოლო m2 მაკროფაგებს კი, რომლებიც ასოცირდებიან ჭრილობის შეხორცებასთან და ქსოვილის რეპარაციასთან, გააჩნიათ სიმსივნის მაინიცირებელი პოტენციალი. ნაჩვენებია სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების მნიშვნელოვანი როლი ენდომეტრიული კარცინომის ზრდასა და პროგრესიაში[35]. ენდომეტრიულ კარცინომებში აღინიშნება მაკროფაგების უფრო ჭარბი ინფილტრაცია ნორმალურ ენდომეტრიუმთან შედარებით. ასევე, მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტროიდული კარცინომები ან ii ტიპის კარცინომები მიომეტრიული ინვაზიით, ხასიათდებიან უფრო ჭარბი მაკროფაგული ინფილტრაციით ვიდრე i ტიპის ენდომეტროიდული ადენოკარცინომები მიომეტრიული ინვაზიის გარეშე. ენდომეტრიუმის კარცინომის უჯრედების მიერ წარმოქმნილი ქემოატრაქტანტები, როგორებიცაა კოლონიის მასტიმულირებელი ფაქტორი და cc ქემოკინები, ხელს უწყობს მაკროფაგების ონკოგენურ ინფილტრაციას სისხლძარღვების გავლით. უფრო მეტიც იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 54 ნაჩვენებია სამი ტიპის მაკროფაგული პასუხის მარკერის (cd163, fcgr2a, და fgcr3a) არსებობა ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებში. ასევე ნაჩვენებია, რომ კოლონია მასტიმულირებელი ფაქტორი ენდომეტრიული კარცინომის უჯრედებზე ხელს უწყობს მონონუკლეური მაკროფაგებით ინფილტრაციას. სიმსივნეში მოზიდული მაკროფაგების გარდა, ენდომეტრიუმის რეზიდენტი მაკროფაგებიც ასევე აადვილებენ ენდომეტრიული კარცინომის პროგრესიას. მაკროფაგები განთავსდებიან საშვილოსნოს პერინეკროზულ და პერივასკულურ უბნებში და ხელს უწყობენ ენდომეტრიულ კანცეროგენეზს ანთებითი ციტოკინების ექსპრესიით, როგორებიცაა სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორი ალფა, ინტერლეიკინ-1 ბეტა, ინტერლეიკინ-6 და ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალები. ინტერლეიკინ-1-ბეტა სასიგნალო გზა აქტიურდება ინტერლეიკინ-1-ბეტა რეცეპტორის მიერ ენდომეტრიული კარცინომის ზედაპირზე. სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგების დაგროვება ნეკროზის უბნებში ხასიათდება მიკროგარემოს დაბალი ოქსიგენაციით ჰიპოქსიური მიკროგარემოთი რაც თავის მხრივ კიდევ უფრო მეტად ააქტიურებს ანგიოგენეზს. ამგვარად სიმსივნესთან ასოცირებულ მაკროფაგებს გააჩნიათ პოტენციალი რომ ხელი შეუწყონ ენდომეტრიულ კარცინოგენეზს ციტოკინების, ჟანგბადის რეაქტიული რადიკალების წარმოქმნით და ჰიპოქსიური მიკროგარემოს ჩამოყალიბებით. მცირე ინფორმაცია არსებობს ენდომეტრიულ კარცინომაში მაკროფაგების პროგნოზული როლის შესახებ. ერთ ერთ კვლევაში ნაჩვენებია, რომ cd68+ მაკროფაგები კარცინომის ინვაზიურ ნაწილში ასოცირდებიან სიმსივნის ავთვისებიანობის ხარისხთან, სტადიასთან, მიომეტრიულ ინვაზიასთან, ლიმფური კვანძების მეტასტაზებთან და ლიმფოვასკულურ ინვაზიასთან[35]. შესაბამისად ენდომეტროიდული კარცინომის მიკროგარემოს, მისი ცალკეული კომპონენტების შესწავლას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება სიმსივნის წარმოშობის, პროგრესიისა და პროგნოზის განსაზღვრაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 55 გამოყენებული ლიტერატურა: [1] p. morice, a. leary, c. creutzberg, n. abu-rustum, and e. darai, “endometrial cancer,” the lancet, vol. 387, no. 10023, pp. 1094–1108, mar. 2016, doi: 10.1016/s0140-6736(15)00130-0. [2] r. l. siegel, k. d. miller, and a. jemal, “cancer statistics, 2019,” ca: a cancer journal for clinicians, vol. 69, no. 1, pp. 7–34, jan. 2019, doi: 10.3322/caac.21551. [3] f. bray, j. ferlay, i. soerjomataram, r. l. siegel, l. a. torre, and a. jemal, “global cancer statistics 2018: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries,” ca: a cancer journal for clinicians, vol. 68, no. 6, pp. 394–424, nov. 2018, doi: 10.3322/caac.21492. [4] g. d. constantine, g. kessler, s. graham, and s. r. goldstein, “increased incidence of endometrial cancer following the women’s health initiative: an assessment of risk factors”, doi: 10.1089/jwh.2018.6956. [5] f. guo, l. levine, and a. berenson, “trends in the incidence of endometrial cancer among young women in the united states, 2001 to 2017.,” journal of clinical oncology, vol. 39, no. 15_suppl, pp. 5578–5578, may 2021, doi: 10.1200/jco.2021.39.15_suppl.5578. [6] “rising incidence of endometrial cancer linked to obesity in younger women cancer therapy advisor.” https://www.cancertherapyadvisor.com/home/news/conference-coverage/asco2021/endometrial-cancer-obesity-younger-women-rising-incidence-risk/ (accessed mar. 07, 2022). [7] f. j. a. gujam, d. c. mcmillan, z. m. a. mohammed, j. edwards, and j. j. going, “the relationship between tumour budding, the tumour microenvironment and survival in patients with invasive ductal breast cancer,” british journal of cancer, vol. 113, no. 7, pp. 1066–1074, sep. 2015, doi: 10.1038/bjc.2015.287. [8] s. rousset-rouviere et al., “endometrial carcinoma: immune microenvironment and emerging treatments in immuno-oncology,” biomedicines, vol. 9, no. 6, jun. 2021, doi: 10.3390/biomedicines9060632. [9] s. labiano, a. palazon, and i. melero, “immune response regulation in the tumor microenvironment by hypoxia,” seminars in oncology, vol. 42, no. 3, pp. 378–386, jun. 2015, doi: 10.1053/j.seminoncol.2015.02.009. [10] d. ribatti, g. mangialardi, and a. vacca, “stephen paget and the ‘seed and soil’ theory of metastatic dissemination,” clinical and experimental medicine, vol. 6, no. 4, pp. 145–149, dec. 2006, doi: 10.1007/s10238-006-0117-4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 56 [11] i. pastushenko and c. blanpain, “emt transition states during tumor progression and metastasis,” trends in cell biology, vol. 29, no. 3, pp. 212–226, mar. 2019, doi: 10.1016/j.tcb.2018.12.001. [12] s. fulda, “targeting apoptosis signaling pathways for anticancer therapy,” frontiers in oncology, vol. 1, no. aug, 2011, doi: 10.3389/fonc.2011.00023. [13] a. markowska, m. pawałowska, j. lubin, and j. markowska, “signalling pathways in endometrial cancer,” wspolczesna onkologia, vol. 18, no. 3, pp. 143–148, 2014, doi: 10.5114/wo.2014.43154. [14] e. coll-de la rubia, e. martinez-garcia, g. dittmar, a. gil-moreno, s. cabrera, and e. colas, “clinical medicine prognostic biomarkers in endometrial cancer: a systematic review and metaanalysis”, doi: 10.3390/jcm9061900. [15] h. taghizadeh et al., “22p hepatocyte growth factor (hgf) and c-met expression in metastatic endometrial cancer,” annals of oncology, vol. 32, p. s1352, oct. 2021, doi: 10.1016/j.annonc.2021.08.2018. [16] x. shi, j. wang, y. lei, c. cong, d. tan, and x. zhou, “research progress on the pi3k/akt signaling pathway in gynecological cancer (review),” molecular medicine reports, vol. 19, no. 6, pp. 4529–4535, jun. 2019, doi: 10.3892/mmr.2019.10121/html. [17] q. ping et al., “cancer-associated fibroblasts: overview, progress, challenges, and directions,” cancer gene therapy 2021 28:9, vol. 28, no. 9, pp. 984–999, mar. 2021, doi: 10.1038/s41417-02100318-4. [18] d. zhao, x. ping li, m. gao, c. zhao, j. liu wang, and l. hui wei, “stromal cell-derived factor 1alpha stimulates human endometrial carcinoma cell growth through the activation of both extracellular signal-regulated kinase 1/2 and akt,” gynecologic oncology, vol. 103, no. 3, pp. 932– 937, dec. 2006, doi: 10.1016/j.ygyno.2006.05.045. [19] x. tang, “tumor-associated macrophages as potential diagnostic and prognostic biomarkers in breast cancer,” cancer letters, vol. 332, no. 1, pp. 3–10, may 2013, doi: 10.1016/j.canlet.2013.01.024. [20] x. f. jiang et al., “tumor-associated macrophages correlate with progesterone receptor loss in endometrial endometrioid adenocarcinoma,” journal of obstetrics and gynaecology research, vol. 39, no. 4, pp. 855–863, apr. 2013, doi: 10.1111/j.1447-0756.2012.02036.x. [21] j. liu et al., “association of tumour-associated macrophages with cancer cell emt, invasion, and metastasis of kazakh oesophageal squamous cell cancer,” diagnostic pathology, vol. 14, no. 1, jun. 2019, doi: 10.1186/s13000-019-0834-0. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 57 [22] c. casas-arozamena and m. abal, “endometrial tumour microenvironment,” advances in experimental medicine and biology, vol. 1296, pp. 215–225, 2020, doi: 10.1007/978-3-030-590383_13. [23] x. yang et al., “increased expression of human macrophage metalloelastase (mmp-12) is associated with the invasion of endometrial adenocarcinoma,” pathology research and practice, vol. 203, no. 7, pp. 499–505, aug. 2007, doi: 10.1016/j.prp.2007.03.008. [24] g. d’andrilli, a. bovicelli, m. g. paggi, and a. giordano, “new insights in endometrial carcinogenesis,” journal of cellular physiology, vol. 227, no. 7, pp. 2842–2846, jul. 2012, doi: 10.1002/jcp.24016. [25] “addressing activation of wnt beta-catenin pathway in diverse landscape of endometrial carcinogenesis pubmed.” https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34956444/ (accessed mar. 07, 2022). [26] d. pradip, a. jennifer, and d. nandini, “cancer-associated fibroblasts in conversation with tumor cells in endometrial cancers: a partner in crime,” international journal of molecular sciences, vol. 22, no. 17, sep. 2021, doi: 10.3390/ijms22179121. [27] c. m. contreras et al., “loss of lkb1 provokes highly invasive endometrial adenocarcinomas,” cancer research, vol. 68, no. 3, pp. 759–766, feb. 2008, doi: 10.1158/0008-5472.can-07-5014. [28] c. m. contreras et al., “lkb1 inactivation is sufficient to drive endometrial cancers that are aggressive yet highly responsive to mtor inhibitor monotherapy,” dmm disease models and mechanisms, vol. 3, no. 3–4, pp. 181–193, mar. 2010, doi: 10.1242/dmm.004440. [29] c. g. peña et al., “lkb1 loss promotes endometrial cancer progression via ccl2-dependent macrophage recruitment,” the journal of clinical investigation, vol. 125, no. 11, pp. 4063–4076, nov. 2015, doi: 10.1172/jci82152. [30] h. cheng et al., “a genetic mouse model of invasive endometrial cancer driven by concurrent loss of pten and lkb1 is highly responsive to mtor inhibition,” cancer research, vol. 74, no. 1, pp. 15– 23, jan. 2014, doi: 10.1158/0008-5472.can-13-0544. [31] k. van de vijver, “evalua&on of tumor infiltra&ng lymphocytes (tils) in endometrial carcinoma guidelines for tils assessment from the ‘interna5onal immuno--oncology biomarker working group’”. [32] m. tomšová, b. melichar, i. sedláková, and i. šteiner, “prognostic significance of cd3+ tumorinfiltrating lymphocytes in ovarian carcinoma.,” gynecologic oncology, vol. 108, no. 2, pp. 415– 420, feb. 2008, doi: 10.1016/j.ygyno.2007.10.016. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 58 [33] w. yamagami et al., “immunofluorescence-detected infiltration of cd4+foxp3+ regulatory t cells is relevant to the prognosis of patients with endometrial cancer.,” international journal of gynecological cancer : official journal of the international gynecological cancer society, vol. 21, no. 9, pp. 1628–1634, dec. 2011, doi: 10.1097/igc.0b013e31822c271f. [34] x. yang et al., “increased expression of human macrophage metalloelastase (mmp-12) is associated with the invasion of endometrial adenocarcinoma,” pathology research and practice, vol. 203, no. 7, pp. 499–505, aug. 2007, doi: 10.1016/j.prp.2007.03.008. [35] x. f. jiang et al., “tumor-associated macrophages correlate with progesterone receptor loss in endometrial endometrioid adenocarcinoma,” journal of obstetrics and gynaecology research, vol. 39, no. 4, pp. 855–863, apr. 2013, doi: 10.1111/j.1447-0756.2012.02036.x. [36] e. c. dun, k. hanley, f. wieser, s. bohman, j. yu, and r. n. taylor, “infiltration of tumorassociated macrophages is increased in the epithelial and stromal compartments of endometrial carcinomas,” international journal of gynecological pathology : official journal of the international society of gynecological pathologists, vol. 32, no. 6, pp. 576–584, nov. 2013, doi: 10.1097/pgp.0b013e318284e198. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 59 features of the endometrial microenvironment in developing of endometrioid adenocarcinoma critical review p. djordjoliani; z.bokhua, g.burkadze tbilisi state medical university abstract endometrial carcinoma is the most common gynaecological malignancy in the female population and is considered as incidentally the second gynaecological malignancy worldwide. based on 2018 data more than 380 000 new cases were diagnosed worldwide and almost 90 000 of them had a lethal outcome. interaction between cancer cells and their microenvironment regulates cancer progression in multiple types of cancer. it has great value in developing endometrial cancer and its progression respectively. there is no sufficient research data about the consequences and mechanisms which are participating in endometrial cancer progression and what determines its aggressive behaviour. molecular signals derived from stromal cells and/or extracellular matrix plays a crucial role in malignancy. the cancer microenvironment is composed of cellular components and noncellular components (extracellular matrix)as well. cancer cell invasion and metastasizing are some of the leading reasons why endometrial cancer is hardly sensitive to the treatment and has worse overall prognoses. identification of signaling pathways of the local microenvironment and peptides synthesized by stromal cells has a critical role in the modification of potentially significant biomarkers for endometrial cancer metastases and high-grade malignancy. in consideration of all of the mentioned microenvironment of endometrial cancer and its single components needs deeper examination while it has a critical value in understanding cancer aetiology, progression and its prognoses. keywords: endometrial carcinoma; cancer microenvironment; biomarkers of cancer progression and metastasize georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 66 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.08 life-saving problems during fire in road tunnels omar lanchava* *georgian technical university, tbilisi print version was published: book of abstract, the international scientific and technical conference: "problems of engineering sciences " yerevan university of international relations named after a. shirakatsi yerevan republic of armenia, may 20-22, 2022 one of the main risk factors for the safe operation of tunnels, according to the design solutions of georgian road tunnels, is the possibility of fire initiation with relevant negative consequences. the report will discuss the fire development scenarios under the ground based on the results of numerical modeling, as well as the recommendations for training and raising awareness of fire service personnel and rescuers depending on fire capacity, tunnel geometry, location and other factors, which will be applicable to the safe operation of transport tunnels and the survival of fire in the event of a fire. saving lives during tunnel fires is a well-known international issue that many scientists and engineers around the world are attempting to solve. the emphasis on life-saving has increased, particularly in the aftermath of large-scale fires that killed people. following severe fires in alpine tunnels, the european commission developed minimum tunnel fire safety requirements [1]. administrative, organizational, and technical aspects are all taken into account in the requirements. risk analysis is given special consideration as a method of safety control and assurance. this problem became more visible to the public as a result of risk analysis, which resulted in the funding of several research projects [2, 3]. it is worth noting that thomas began focusing on backlayering as early as 1958. backlayering occurs when hot smoke flows along the tunnel ceiling in the opposite direction of a stream of fresh air. later, in 1968, thomas introduced the concept of critical velocity, which was required to eliminate backlayering in the event of tunnel fires. according to ingason, the maximum critical speed for most tunnels is around 3 m/s [3], as evidenced by his and other researchers' later published works. according to paper [4,] fan capacity must be increased in proportion to increasing fire size, while a velocity of 3m/s will suffice to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 67 prevent backlayering. given the foregoing, the fact that a given critical velocity precludes backlayering is unquestionable. the present report will demonstrate convincingly that the aforementioned critical velocity is a private case failing to prevent backlayering for all fires [5]. backlayering must be eliminated in order to save lives in a confined underground space [6]. the essence of the new findings presented in the report is based on a critical analysis of outdated scientific provisions and interdisciplinarity; the provision introduced by the report's author that strong fires induce dynamic pressure greater than static pressure in tunnel fans is widely used in the discussion of this paper. the report will demonstrate the insufficiency of the critical velocity data to obtain the desired results in the case of strong fires in tunnels with high gradients, i.e., when saving lives is most difficult [7, 8]. it should be noted that the sustainability of the georgian economy, like that of other countries, is heavily reliant on the proper operation of the transportation system. a tunnel is an important component in this system because it crosses the most difficult road sections and speeds up cargo turnover. a tunnel is a problematic element in general, but especially when it comes to high conductivity because of the possibility of fires in it. the tunnel fire is destructive and consequently, has a long-term negative impact on the trouble-free operation of the tunnel, as convincingly discussed in the report along with preventive measures. long tunnel inactivation, as is well known, will cause direct damage, impede economic development, and place the country in a difficult situation. this is why it is critical to develop new solutions to tunnel ventilation problems. they investigate the causes and consequences of resonant fires in world tunnels, assess the ventilation system's capabilities more realistically, consider the ventilation system's expected collapse, and duly develop relevant measures to reduce harmful impacts. therefore, it will be possible to save lives more reliably in the road tunnels of georgia, as well as prevent long tunnel failures. this will help avoid losses caused by tunnel idling and the diversion of international shipments, in addition to reducing direct material damage caused by the tunnel failure and its infrastructure. the proposed report goes into sufficient detail on these issues. ხანძრის პირობებში სიცოცხლის გადარჩენის პრობლემები საავტომობილო გვირაბებისათვის ომარ ლანჩავა* *georgian technical university საქართველოს საავტომობილო გვირაბების საპროექტო გადაწყვეტების თანახმად, გვირაბების უსაფრთხო ექსპლუატაციის ერთ-ერთი ძირითადი რისკ-ფაქტორი არის ხანძრის გაჩენის შესაძლებლობა აქედან გამომდინარე უარყოფითი შედეგებით. მოხსენებაში განხილული იქნება მიწისქვეშ ხანძრის განვითარების სცენარები რიცხვითი მოდელირების შედეგების მიხედვით. აგრეთვე ხანძრის სიმძლავრის, გვირაბის გეომეტრიის, ადგილმდებარეობისა და სხვა მაჩვენებლების მიხედვით გვირაბის მომსახურე პერსონალისა და მაშველების სწავლებისა და ცნობიერების ამაღლების რეკომენდაციები, რაც გამოსაყენებელი იქნება სატრანსპორტო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 68 გვირაბების უსაფრთხო ექსპლუატაციისა და სიცოცხლის გადარჩენისათვის ხანძრის შემთხვევაში. გვირაბებში ხანძრის პირობებში სიცოცხლის გადარჩენა აღიარებული საერთაშორისო პრობლემაა, რომლის გადაჭრაზე მრავალი მეცნიერი და ინჟინერი მუშაობს მთელ მსოფლიოში. სიცოცხლის გადარჩენაზე აქცენტირება განსაკუთრებით მას შემდეგ გაძლიერდა, რაც მასშტაბურ ხანძრებს მოჰყვა ადამიანთა მსხვერპლი. ალპების გვირაბებში მომხდარი ძლიერი ხანძრების შემდეგ ევროპის კომისიამ შეიმუშავა მინიმალური მოთხოვნები გვირაბების სახანძრო უსაფრთხოების შესახებ [1]. მოთხოვნები განიხილავს ადმინისტრაციულ, ორგანიზაციულ და ტექნიკურ ასპექტებს. განსაკუთრებული ყურადღება ენიჭება რისკის ანალიზს როგორც უსაფრთხოების კონტროლისა და უზრუნველყოფის მეთოდს. რისკის ანალიზის შედეგად საზოგადოებისათვის უფრო ხელშესახები გახდა აღნიშნული პრობლემა, რამაც განაპირობა რამდენიმე კვლევითი პროექტის დაფინანსება [2, 3]. აღსანიშნავია, რომ ტომასმა ჯერ კიდევ 1958 წელს გაამახვილა ყურადღება უკუდინებაზე. ეს ის შემთხვევაა, როცა ცხელი კვამლი მოძრაობს გვირაბის ჭერის გასწვრივ სუფთა ჰაერის ნაკადის საპირისპიროდ. მოგვიანებით, 1968 წელს ტომასმა შემოიტანა კრიტიკული სიჩქარის ცნება, რომელიც საჭიროა უკუდინების გამოსარიცხავად გვირაბის ხანძრების პირობებში. გვირაბების უმრავლესობისათვის კრიტიკული სიჩქარის მაქსიმუმი ინგასონის მიხედვით არის დაახლოებით 3 მ/წმ [3], რაც დადასტურებულია აგრეთვე უფრო მოგვიანებით გამოქვეყნებულ მისივე და სხვა მკვლევარების ნაშრომებში. ნაშრომში [4] აღნიშნულია, რომ ვენტილატორის სიმძლავრე უნდა გაიზარდოს ხანძრის ზომის ზრდასთან ერთად, ხოლო სიჩქარე 3 მ/წმ საკმარისი იქნება უკუდინების გამოსარიცხავად. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ის გარემოება, რომ მოცემული კრიტიკული სიჩქარე გამორიცხავს უკუდინებას, არ არის დაყენებული ეჭვქვეშ. წინამდებარე მოხსენებაში დამაჯერებლად იქნება დასაბუთებული, რომ აღნიშნული კრიტიკული სიჩქარე არის კერძო შემთხვევა და ხანძრის უკლებლივ ყველა მოსალოდნელ შემთხვევაში ის ვერ უზრუნველყოფს უკუდინების პრევენციას [5]. უკუდინების გამორიცხვა კი მეტად მნიშვნელოვანია შეზღუდულ მიწისქვეშა სივრცეში სიცოცხლის გადასარჩენად [6]. მოხსენებაში წარმოდგენილი ახალი შედეგების არსი მოძველებული სამეცნიერო დებულებების კრიტიკული ანალიზზე და ინტერდისციპლინურობაზე არის დაფუძნებული, მოხსენების ავტორის მიერ შემოღებული დებულება იმის შესახებ, რომ ძლიერი ხანძარი აღძრავს საგვირაბე ვენტილატორების სტატიკურ წნევაზე უფრო მეტ დინამიკურ წნევას ფართოდ გამოიყენება ამ ნაშრომის სადისკუსიო ნაწილში. მოხსენებაში ნაჩვენები იქნება კრიტიკული სიჩქარის შესახებ მონაცემების არასაკმარისობა სასურველი შედეგების მისაღებად დიდი სიმძლავრის ხანძრებისათვის მაღალი გრადიენტის მქონე გვირაბებში, ანუ მაშინ, როცა ყველაზე რთულ პრობლემას წარმოადგენს სიცოცხლის გადარჩენა [7, 8]. აღსანიშნავია, რომ სხვა ქვეყნების ანალოგიურად, საქართველოს ეკონომიკის მდგრადობაც დიდადაა დამოკიდებული სატრანსპორტო სისტემის გამართულ მუშაობაზე. ამ სისტემაში გვირაბი საკვანძო ელემენტია, რადგან გზის ყველაზე უფრო რთული მონაკვეთის გადალახვა მისი მეშვეობით ხდება და სწრაფდება ტვირთბრუნვა. გვირაბი ზოგადად და განსაკუთრებით მაღალი გამტარებლობის პირობებში, იმავდროულად პრობლემური ელემენტიცაა, რადგან მასში მოსალოდნელია ხანძრის გაჩენა. გვირაბში ხანძარი ხასიათდება ძლიერი დამანგრეველი მოქმედებით და ამის გამო ხანგრძლივ უარყოფით გავლენას მოახდენს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 69 გვირაბის ნორმალურ ფუნქციონირებაზე, რაც დამაჯერებლად არის განხილული მოხსენებაში პრევენციულ ღონისძიებებთან ერთად. როგორც ცნობილია, გვირაბების ფუნქციონირების ხანგრძლივი პერიოდით მოშლა გამოიწვევს პირდაპირ ზარალს, შეაფერხებს ეკონომიკის განვითარებას და ქვეყანას უმძიმეს მდგომარეობაში ჩააყენებს. ამის გამო გვირაბის უსაფრთხო ვენტილაციასთან დაკავშირებული საკითხების ახალი გადაწყვეტების შემოტანა მნიშვნელოვანია. მათში გაანალიზებულია მსოფლიოს გვირაბებში მომხდარი რეზონანსული ხანძრების მიზეზები და შედეგები. უფრო რეალისტურად არის შეფასებული სავენტილაციო სისტემის შესაძლებლობები. განხილულია ვენტილაციის სისტემის მოსალოდნელი კოლაფსი და მავნე გავლენის შესამცირებელი ღონისძიებები შესაბამისად და ადეკვატურად არის დამუშავებული. აქედან გამომდინარე, საქართველოს საავტომობილო გვირაბებში შესაძლებელი იქნება სიცოცხლის უფრო საიმედოდ გადარჩენა, აგრეთვე შესაძლებელი იქნება გვირაბების ხანგრძლივი პერიოდით მყობრიდან გამოყვანის თავიდან აცილება. გვირაბისა და მისი ინფრასტრუქტურის მწყობრიდან გამოყვანის შედეგად გამოწვეული პირდაპირი მატერიალური ზარალის შემცირებასთან ერთად, აღნიშნული აგვაცილებს ზარალს გვირაბების მოცდენისა და საერთაშორისო ტვირთების გადამისამართების გამო. შემოთავაზებულ მოხსენებაში საკმარისი სისრულით განხილულია აღნიშნული საკითხები. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar-19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. references 1. ec (2004) directive 2004/54/ec of the european parliament and of the council on minimum safety requirements for tunnels in the trans-european road network. european commission, brussels. 2. beard a, cope d (2007) assessment of the safety of tunnels study. science and technology options assessment. european parliament, brussels. 3. ingason h, lönnermark a (2012) heat release rates in tunnel fires: a summary. in: beard a, carvel r (eds) in the handbook of tunnel fire safety, 2nd end. ice publishing, london, pp 273– 328. 4. vaitkevicius a, colella f, carvel r (2014) rediscovering the throttling effect. in: ingason h, lönnermark a (eds) proceedings from the sixth international symposium on tunnel safety and security (istss 2014), marseille, france. sp technical research institute of sweden, pp 373–378. 5. lanchava o., javakhishvili g. (2021) impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences, vol. 15 no4: 38-45. 6. lanchava o. (2019) analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation. mining journal no 1, tbilisi: 126-132. 7. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m. (2019) heat and hygroscopic mass exchange modeling for safety management in tunnels of metro. quality access to success 20, s1. 8. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n. (2019) fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18 (4): 317-325. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:ssrbhya8nusc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:4dmp91e08xmc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:4dmp91e08xmc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:u_35rykgdlwc georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 219 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.18 რადონით დასხივება და ფილტვის კიბო მაგდა მეცხვარიშვილი1; სამსონ ფაღავა1; კახა გორგაძე1,2; შორენა დეკანოსიძე1,2; ნათია ბერიაშვილი1,2 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინსტიტუტი „ტალღა“; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტი აბსტრაქტი რადონი იწვევს ფილტვის კიბოთი დაავადებას და სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველწლიურად მაღალ ციფრებს აღწევს, რაც მას ფილტვის კიბოს მეორე ყველაზე მნიშვნელოვან მიზეზად აქცევს თამბაქოს მოხმარების შემდეგ. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ (who) რადონი დაასახელა ფილტვის კიბოს გამომწვევ კანცეროგენულ ნივთიერებად. რადონი ბუნებრივი, რადიოაქტიური ნივთიერებაა, რომელიც ძირითადად გვხვდება ნიადაგში ან კლდეში. რადონის რადიაქტიული დაშლის შდეგად მიღებული შვილობილი პროდუქტები სხეულში სასუნთქი გზებით ხვდება. სხეულში შეღწევისას ეს რადიოაქტიური ელემენტები ასხივებენ α-ნაწილაკებს, რომლებიც გავლენას ახდენენ ფილტვის ქსოვილზე, რაც ხანგრძლივი ზემოქმედებით შედეგად იწვევს ფილტვის კიბოს. ეპიდემიოლოგიურმა კვლევებმა პირველად გამოავლინა მაღალი კორელაცია ფილტვის კიბოს სიხშირესა და რადონის შვილობილი ელემენტების ზემოქმედებას შორის ევროპაში მაღაროელებში. ამის შემდეგ დაიწყეს სახლებში რადონის ზემოქმედებისა და ფილტვის კიბოს შემთხვევების შესახებ მონაცემების და კვლევების შეგროვება. ბევრმა საერთაშორისო კვლევამ აჩვენა ფილტვის კიბოს რისკის თანაფარდობის ზრდა, როდესაც სახლის შიგნით რადონის კონცენტრაცია მაღალია. საკვანძო სიტყვები: მაიონიზებელი გამოსხივება, რადონი, ფილტვის კიბო, იზოტოპები, a კლასის კანცეროგენი, ბაზალური და სეკრეტული უჯრედები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 220 შესავალი მაიონიზებელი რადიაციით დასხივების უმეტესი წილი, საზოგადოდ, განპირობებულია ბუნებივი წყაროებით [1, 2]. ბუნებრივი ფონური რადიაცია, საშუალოდ, განაპირობებს დაახლოებით 2-3 მზვ/წ-ის ტოლ წლიურ ეფექტურ დოზას, თუმცა ეს სიდიდე ძალიან ფართო დიაპაზონში მერყეობს დედამიწის სხვადასხვა რეგიონებს შორის და ძნელი არაა ისეთი ტერიტორიების აღმოჩენა, სადაც დასხივების დონე 10-ჯერაც კი აღემატება საშუალო მნიშვნელობას, რისი მიზეზიც უმეტესწილად რადიოაქტიური აირის – რადონის მაღალი კონცენტრაციებია. საზოგადოდ, ინდივიდის საშუალო წლიური დასხივების უდიდესი ნაწილი (დაახლოებით 50%) რადონით და მისი დაშლის პროდუქტებით არის განპირობებული (სურ. 1). მიმდინარეობს სამეცნიერო კვლევები, რომელთა მიზანს წარმოადგენს რადონით დასხივებასა და ფილტვის კიბოს შორის დამოკიდებულების დადგენა, მით უმეტეს, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ფილტვის კიბო აღიარებულია, როგორც კიბოს ერთერთი ყველაზე გავრცელებული და ფატალური ფორმა, რომლითაც ყოველწლიურად 1.2 მილიონი ადამიანი ავადდება მსოფლიოში. ფილტვის კიბოს ორი ძირითადი ტიპია ცნობილი – “non-small cell cancer” და “small cell cancer” ცნობილია, რომ “non-small cell cancer”, რომელიც ფილტვის კიბოს ყველაზე გავრცელებულ ტიპს წარმოადგენს, უფრო ნელა ვრცელდება ორგანიზმის სხვადასხვა ნაწილებში, ვიდრე “small cell cancer”, რომელიც განაპირობებს ფილტვის კიბოთი დაავადების ყველა შემთხვევის არაუმეტეს 20%-ს [3, 4]. ფილტვის კიბოს ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზი თამბაქოს მოხმარებაა. ზოგიერთი შეფასების თანახმად, აშშ-ში ფილტვის კიბოთი დაავადების შემთხვევათა დაახლოებით 90% სიგარეტის მოხმარების შედეგია [5]. თუმცა, აგრეთვე არსებობს სხვა რისკ-ფაქტორებიც. აშშ-ის სურ. 1 მაიონიზებელი გამოსხივების ბუნებრივი და ხელოვნური წყაროები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 221 მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაიონიზებელი გამოსხივების ბიოლოგიური ეფექტების შემსწავლელი კომიტეტის (beir vi) მიერ გამოქვეყნებული რისკის შეფასებები (სურ. 2) მიუთითებენ, რომ რადონი წარმოადგენს ფილტვის კიბოს რიგით მეორე ყველაზე მნიშვნელოვან მიზეზს თამბაქოს მოხმარების შემდეგ [6]. 1. რადონი რადონი (ra-222) წარმოადგენს ფერის და სუნის არმქონე, ალფა-რადიოაქტიურ ინერტულ აირს, რომლის ნახევარდაშლის პერიოდი არის 3.8 დღე. იგი წარმოიქმნება რადიუმ226-ის ურანის ბუნებრივი რადიოაქტიური ოჯახის მეხუთე წევრის დაშლის შედეგად (სურ. 3). რადონი მუდმივად გამოიყოფა ატმოსფეროში ნიადაგებიდან და ქანებიდან, რომლებიც ჩვეულებრივ ძალიან მცირე რაოდენობებით შეიცავენ ურანსა და რადიუმს. სურ. 2 სავარაუდო კარცირომა ადგილებისა და სქესის მიხედვით პროცენტულად . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 222 ატმოსფერულ ჰაერში რადონის კონცენტრაციები საზოგადოდ ძალიან დაბალია, 4-19 ბკ/მ3-ის დიაპაზონის ფარგლებში მერყეობს [7]. მაგრამ ჩაკეტილ სივრცეებში რადონი შესაძლოა დაგროვდეს მნიშვნელოვან, ზოგჯერ ძალიან მაღალ დონეებამდეც კი. უკანასკნელი ათწლეულების მანძილზე ჩატარებულმა მრავალრიცხოვანმა კვლევებმა ცხადად აჩვენეს, რომ შენობებს შიგნით არსებულ დახურულ სათავსოებში სუსტი ვენტილაციის გამო რადონის კონცენტრაციებმა შესაძლოა მიაღწიონ შესამჩნევ დონეებს და, შედეგად, გამოიწვიონ სახლებში მცხოვრები ადამიანების მნიშვნელოვანი შინაგანი დასხივება მაიონიზებელი რადიაციით [8]. გამოქვეყნებული მონაცემები მიუთითებენ, რომ საცხოვრებელ ბინებში არსებული რადონის დონეების ვარიაციების დიაპაზონი შესაძლოა სიდიდის რამდენიმე რიგსაც კი აღწევდეს [8, 9, 10]. შენობის შიგნით ჰაერში რადონის მაღალი კონცენტრაციების ძირითადი მიზეზი ჩვეულებრივ ნიადაგიდან ამ აირის ემანაციაა, თუმცა გარკვეულ გარემოებებში რადიუმის მაღალი შემცველობის სამშენებლო მასალები და წყალში გახსნილი რადონი ასევე შესაძლოა დასხივების მნიშვნელოვან წყაროებს წარმოადგენდნენ (სურ 4). სურ. 3 რადონის დაშლის მოკლეპერიოდიანი პროდუქტები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 223 2. ფილტვის კიბო რადონის დაშლის მოკლეპერიოდიანი პროდუქტებიდან რამდენიმე – po-218, po-214, pb-214 და სხვ. – ასევე ალფა-აქტიურია. საზოგადოდ, ნორმალურ პირობებში რადონით და მისი დაშლის პროდუქტებით განპირობებული დოზის უდიდესი ნაწილი ფილტვს გადაეცემა. სხვა ორგანოების და ქსოვილების მიერ შთანთქმული დოზები გაცილებით მცირეა [11]. შესაბამისად, რადონის და მისი დაშლის პრდუქტების რადიოლოგიური ზემოქმედების განხილვისას ჩვეულებრივ უდიდესი ყურადღება ფილტვის კიბოს რისკს ეთმობა. ნორმალური სუნთქვის პროცესის დროს სასუნთქ გზებში რადონის მოხვედრის შემთხვევაში აირი ხვდება ფილტვში, მაგრამ უმეტესი ნაწილი ამოსუნთქვის შედეგად გამოიყოფა უკან. თუმცა, რადონის დაშლის მოკლეპერიოდიანი პროდუქტები, რომლებიც მყარი ელემენტების იზოტოპებს წარმოადგენენ. უმეტესწილად ილექებიან ბრონქულ ეპითელიუმზე, იშლებიან და მათ მიერ ხდება რესპირატორული ტრაქტის ზედაპირზე არსებული უჯრედების დასხივება ძლიერად მაიონიზებელი ალფა-რადიაციით. უკანასკნელი ათწლეულების მანძილზე მათემატიკური მოდელირების მეთოდების გამოყენებით წარმოებული კვლევები მიუთითებენ, რომ ჩასუნთქული რადონის დაშლის პროდუქტებით განპირობებული დოზები არაერთგვაროვნადაა განაწილებული რესპირატორულ ტრაქტში, ყველაზე მაღალი მაჩვენებლები ბრონქიალურ და ბრონქიოლარულ სასუნთქ გზებზე მოდის [12]. სურ. 4 რადონის აირის ემინაცია ნიადაგიდან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 224 ითვლება, რომ 10-50 მკმ-ის სიღრმეზე განთავსებული ბაზალური და სეკრეტული უჯრედები წარმოადგენენ ყველაზე სავარაუდო სამიზნე უჯრედებს, რომლებიდანაც ფილტვის კიბო ვითარდება (სურ. 5) [13]. po-214 და po-218-ის დაშლის შედეგად გამოსხივებული ალფა-ნაწილაკების განარბენი ქსოვილში 48-დან 71 მკმ-მდეა [12]. აქედან გამომდინარე, მათ გააჩნიათ პოტენციალი დააზიანონ დნმ-ის მოლეკულები ამ უჯრედებში და შედეგად გამოიწვიონ შესაძლო ავთვისებიანი ცვლილებები, განსაკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ ე.წ. “bystander” მუტაგენეზის ეფექტს, რამაც შესაძლოა მნიშვნელოვნად გაზარდოს რისკი [14]. 3. რადონით განპირობებული დასხივება რადონით განპირობებული დასხივების კანცეროგენული ეფექტის პირველი დოკუმენტურად დადასტურებული ფაქტები აღრიცხული იქნა უკვე მე-16 საუკუნეში. კერძოდ, გერმანელმა სწავლულმა გეორგიუს აგრიკოლამ (1495-1555 წწ.) თავის ცნობილ წიგნში “de re metallica” აღწერა მაღალი სიკვდილიანობის ფაქტი მემაღაროელებს შორის კარპატების მთიან რეგიონში. 300-ზე მეტი წლის შემდეგ ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენეს, რომ ამის მიზეზი ყველაზე სავარაუდოდ ფილტვის კიბო უნდა ყოფილიყო [15]. მე-20 საუკუნის პირველ ათწლეულებში მიწისქვეშა მაღაროებში რადონის მაღალი დონეების აღმოჩენამ და 1950-იან და 1960-იან წლებში რადონით დასხივებულ მემაღაროელებს შორის ჩატარებულმა ეპიდემიოლოგიურმა კვლევებმა დაადასტურეს კავშირი რადონით დასხივებსა და ფილტვის კიბოს შორის [9,16]. ამ ეპიდემიოლოგიური ფაქტების, ისევე როგორც უჯრედის დონეზე მუტაგენეზის კვლევებისა და ცხოველებზე ჩატარებული ექსპერიმენტების შედეგების საფუძველზე სურ. 5 სასუნთქი გზის კედლების სტრუქტურა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 225 მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს მიერ რადონი კლასიფიცირებული იქნა, როგორც a კლასის კანცეროგენი [17,18]. 4. ეპიდემიოლოგიური კვლევები ჩატარებული ეპიდემიოლოგიური კვლევების მიზანს შეადგენს საცხოვრებელ შენობებში არსებული რადონით განპირობებული ფილტვის კიბოს რისკის პირდაპირი შეფასებები. ჩვეულებრივ ორი განსახვავებული ტიპის ეპიდემიოლოგიური კვლევები ტარდება, კერძოდ, ეკოლოგიური კვლევები და ე.წ. “შემთხვევა-კონტროლის” (case-control) კვლევები. ეკოლოგიური კვლევების ფარგლებში წარმოებს რადონის საშუალო დონეებისა და ფილტვის კიბოს საშუალო სიხშირეების ვარიაციებს შორის გეოგრაფიული კორელაციების შესწავლა. უმეტეს შემთხვევებში ეკოლოგიური კვლევების შედეგები წინააღმდეგობრივია და ისეთი ინდივიდუალური მონაცემების გარეშე, როგორიცაა რადონის კონკრეტული დონეები ან ფილტვის კიბოს გამომწვევი სხვა ისეთი მნიშვნელოვანი ფაქტორების არსებული კანონზომიერებები, როგორიცაა, მაგ., თამბაქოს მოხმარება, ადექვატურად არ ასახავენ რეალურ უთიერთკავშირს. კოენის მიერ ჩატარებული ერთერთი ყველაზე მასშტაბური ეკოლოგიური კვლევის შედეგებმა უარყოფითი კორელაცია აჩვენეს რადონის საშუალო დონესა და ფილტვის კიბოთი დაავადების ასაკის მიხედვით შესწორებულ სიხშირეს შორის. ამის ერთერთი მიზეზი შესაძლოა იყოს უარყოფითი კორელაცია თამბაქოს მოხმარების სიხშირესა და რადონის დონეებს შორის გამოკვლეულ ტერიტორიებზე [6]. “შემთხვევა-კონტროლის” კვლევების დროს ხდება ფილტვის კიბოთი დაავადებული ინდივიდების (ე.წ. “ფილტვის კიბოს შემთხვევების”) საცხოვრებელ ბინებში გაზომილი რადონის დონეების შედარება რადონის დონეებთან იმ საკონტროლო ინდივიდების სახლებში, ვინც არაა დაავადებული ამ სენით [19, 20, 21]. ამგვარი კვლევების ძირითადი შემზღუდავი ფაქტორია წარსული დასხივებების შეფასების სიზუსტე. დასკვნა უკანასკნელი ათწლეულების განმავლობაში მნიშვნელოვანი ძალისხმევა იქნა მიმართული რადონით დასხივებასა და ფილტვის კიბოს შორის კავშირის კვლევის მიზნით და არაერთი მეცნიერული მიღწევა განხორციელდა ამ პრობლემის ირგვლივ არსებული ზოგიერთი განუზღვრელობის შემცირების თვალსაზრისით [22, 23]. ექსტრაპოლირების გზით მიღებული რისკის შეფასებების საფუძველზე მღებული მონაცემები მიუთითებენ, რომ მრავალ ქვეყანაში რადონი შესაძლოა განაპირობებდეს ფილტვის კიბოს შემთხვევების არსებით რაოდენობას და წარმოადგენდეს ფილტვის კიბოს მნიშვნელობის მიხედვით მეორე ძირითად მიზეზს თამბაქოს მოხმარების შემდეგ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 226 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. r wakeford, m hauptmann the risk of cancer following high, and very high, doses of ionising radiation journal of radiological protection, 42 (2), 2022, 020518 2. unscear. sources and effects of ionizing radiation, 2000; 3. american cancer society. cancer facts & figures 2020.; 4. american cancer societ. cancer facts and figures 2023. last accessed january 13, 2023. 5. alberg a.j., samet j. epidemiology of lung cancer. chest. vol. 123, january 2003; 6. epa assessment of risks from radon in homes, 2003; 7. eisenbud m., gesell t. environmental radioactivity. 4th ed. 1997; 8. organo c. et al. high radon concentrations in a house near castleisland, county kerry (ireland) – identification, remediation and post-remediation. journal of radiological protection, vol. 24, pp.107-120, 2004; 9. darby s., hill d., doll r. radon: a likely carcinogen at all exposures. annals of oncology, vol. 12, pp. 1341-1351, 2001; 10. metskhvarishvili m.r., pagava s.v., gorgadze k.m., dekanosidze s.v., kalandadze i.g., beridze m.g., beriashvili n.z. determination of radon concentration in mtatsminda districts of tbilisi. journal of radiobiology and radiation safety. vol.2, no3, 2022 11. kendall g.m., smith t.j. doses to organs and tissues from radon and its decay products. journal of radiological protection, vol. 22, pp. 389-406, 2002; 12. puskin j. s., james a.c. radon exposure assessment and dosimetry applied to epidemiology and risk estimation. radiation research, vol. 166, pp. 193-208, 2006; 13. böhm r., nikomedova d., holy k. use of various microdosimetric models for the prediction of radon induced damage in human lungs. radiation protection dosimetry, vol. 104, no 2, pp. 127137, 2003; 14. samet j.m. residential radon and lung cancer: end of the story? j. toxicology and environmental health a, vol. 69, pp. 527-531, 2006; 15. darby s.c., hill d.c. health effects of residential radon: a european perspective at the end of 2002. radiation protection dosimetry, vol. 104, no 4, pp. 321-329, 2003; 16. iarc. man made mineral fibers and radon, 1988; 17. iarc working group, ionizing radiation, part2: some internally deposited radionuclides, 2001; 18. chen j. estimated risks of radon-induced lung cancer for different exposure profiles based on the new epa model. health physics, vol. 88, no 4, pp. 323-333, 2005; 19. neuberger j.s., gesell f.g. residential radon exposure and lung cancer: risk in non-smokers. health physics, vol. 83, no 1, pp. 1-18, 2002; 20. kreuzer m. et al. lung cancer in lifetime nonsmoking men – results of a case-control study in germany, british journal of cancer, vol. 84, no 1, pp. 134-140, 2001; https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=qxubreiaaaaj&sortby=pubdate&citation_for_view=qxubreiaaaaj:fiytvqdavhgc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=qxubreiaaaaj&sortby=pubdate&citation_for_view=qxubreiaaaaj:fiytvqdavhgc georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 227 21. enflo a. lung cancer risks fro residential radon among smokers and non-smokers. journal of radiological protection, vol. 22, pp.a95-a99, 2002; 22. ji young yoon, jung-dong lee, so won joo & dae ryong kang. indoor radon exposure and lung cancer: a review of ecological studies. annals of occupational and environmental medicine v. 28, no. 15 (2016); 23. christopher l. rääf , martin tondel, mats isaksson, robert wålinder, average uranium bedrock concentration in swedish municipalities predicts male lung cancer incidence rate when adjusted for smoking prevalence: indication of a cumulative radon induced detriment. science of the total environment. volume 855, 10 january 2023, 158899 radon exposure and lung cancer magda metskhvarishvili1; samson pagava1; kakha gorgadze1,2; shorena dekanosidze1,2; natia beriashvili1,2 1 “talga” institute of georgian technical university 2 georgian technical university, faculty of informatics and control systems. abstract radon causes lung cancer and the death rate is reaching high numbers every year, making it the second most important cause of lung cancer after tobacco use. the world health organization (who) has classified radon as a carcinogenic substance that causes lung cancer. radon is a naturally occurring, radioactive substance found mostly in soil or rock. the products obtained as a result of radioactive decay of radon are entering into the body through the respiratory tract. after, these radioactive elements are emitting α-particles that affect the lung tissue, resulting the lung cancer after long-term exposure. epidemiological studies first revealed a high correlation between the incidence of lung cancer and exposure to radon-related elements among miners in europe. after that, they began collecting the data and investigations about radon exposure in homes and lung cancer incidence. many international studies have shown an increase in the risk ratio of lung cancer when indoor radon concentrations are high. key words: ionizing radiation; radon; lung cancer; isotopes; a class carcinogen; basal and secretory cells. https://aoemj.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40557-016-0098-z#auth-ji_young-yoon https://aoemj.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40557-016-0098-z#auth-jung_dong-lee https://aoemj.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40557-016-0098-z#auth-so_won-joo https://aoemj.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40557-016-0098-z#auth-dae_ryong-kang https://aoemj.biomedcentral.com/ https://www.sciencedirect.com/journal/science-of-the-total-environment https://www.sciencedirect.com/journal/science-of-the-total-environment https://www.sciencedirect.com/journal/science-of-the-total-environment/vol/855/suppl/c georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 164 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.17 physicochemical characteristics of fresh and lyophilized georgian royal jelly and formulation bentonite-based cream lia tsiklauri1*, malkhaz getia1, aliosha bakuridze2 1tbilisi state medical university, i.kutateladze institute of pharmacochemistry, 36 p. sarajishvilist, 0159, tbilisi, georgia. 2tbilisi state medical university, 33, vaja-pshavela ave. 0186, tbilisi, georgia *corresponding author e-mail:l.tsiklauri@tsmu.edu; 577418414; orcid 0000-0002-7808-5329 abstract royal jelly (rj) is one of the most valued and studied bee products used in medicine and cosmetics due to its diverse pharmacological properties. chemical composition and biological activity of rj depends on many factors, including constitution and geographical distribution of plants, the harvest time and bee species. the objective of the present study was physico-chemical characterization and comparison of fresh and lyophilized rj; and development dermatological formulation by incorporating rj in tikha ascane base. the evaluations of rj and rj loaded formulations were performed by oven-dry, titrimetric, potentiometric, ftir methods; 10-hydroxy-2-decenoic acid (10-hda) was determined by highperformance liquid chromatography. in addition, the physical stability of the developed formulations was investigated by examining viscosity, spreadability, thermal and colloidal stabilities, ph, homogeneity and appearance. lyophilized rj displayed up to similar physico-chemical properties (solubility, ph, acidic number) as fresh rj. the chromatographic analysis showed alike fingerprints and the existence of 10had in tested samples. no spectral differences (in the range of 3600–2800 cm-1 and 1750–950 cm-1) were observed in ftir measurements after lyophilization. the study shows that prepared formulations were found to be stable. the tested samples had appealing appearance with smooth texture and no signs of separation. viscosity, homogeneity, spreadability, ph and release profile of rj from the formulations were acceptable. keywords: royal jelly, bentonite clay –tikha ascane, royal jelly cream. https://www.google.ge/maps?q=%e1%83%95%e1%83%90%e1%83%9f%e1%83%90-%e1%83%a4%e1%83%a8%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%90%e1%83%a1%20%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%9b%e1%83%96%e1%83%98%e1%83%a0%e1%83%98%20n.%2033,%200186%20%20%e1%83%97%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%98,%20%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a5%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9d,%20%e1%83%97%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%98%e1%83%a1%20%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%ae%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9b%e1%83%ac%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%9d%20%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%93%e1%83%98%e1%83%aa%e1%83%98%e1%83%9c%e1%83%9d%20%e1%83%a3%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%a1%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%94%e1%83%a2%e1%83%98,%20%e1%83%90%e1%83%93%e1%83%9b%e1%83%98%e1%83%9c%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%aa%e1%83%98%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98%20%e1%83%99%e1%83%9d%e1%83%a0%e1%83%9e%e1%83%a3%e1%83%a1%e1%83%98. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 165 introduction bee products are actively used for medicinal purposes and in the manufacture of cosmetics. special attention has been paid to royal jelly (rj), which contains variety of chemical compounds exhibiting several pharmacological properties including anti-aging, anti-inflammatory, and antioxidant /1/. the chemical composition and biological activity of rj depends on many factors, such as, constitution and geographical distribution of plants, the harvest time and bee species /2, 3/. comparative examination of the bee species revealed that rj from georgian bees had the highest biological activity /4/. fresh rj has a limited shelf-life at ambient temperature; to ameliorate the storability, freeze drying is the most common technological method for this purpose however, some studies indicate on the changes in rj that may occur by reason of lyophilisation /56/. clays and particularly bentonites are used in pharmaceutical and cosmetics industry not only as excipients (thickening and emulsifying agent, carriers and releaser of active ingredients, disintegrates, diluent and binder) but also as active components, because of their curative and cosmetic effects /7-8/. preparation tikha ascane, obtained and investigated at the i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu from georgian bentonite clay, is approved by the national healthcare authorities for the medical and pharmaceutical application /9-10/. various emulsion and suspension type semisolids and dry ointment concentrates were elaborated on the bases of tikha ascane /11, 12/. this bentonite compound does not cause allergy and skin sensibilization /10, 12/. the objective of the present study was physico-chemical characterization and comparison of fresh and lyophilized rj and development dermatological formulation by incorporating rj in tikha ascane base. material and methods rj was obtained directly from beekeepers from eastern region of georgia. samples of fresh royal jelly were collected from the hives with colonies of the honeybee species apis mellifera caucasia (georgian) from may to august 2020 located in shida kartli (georgia). lyophilized rj was obtained after lyophilization process of the fresh one, using a lyophilizator (lyoquest telstar®). bentonite clay tikha ascane, was provided by the direction of pharmaceutical technology (i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu). all the other chemicals or solvents used were commercially available and of reagent grade. chemical characterization of raw materials the following parameters were determined for fresh and lyophilized rj: water content by lyophilization and oven-dry methods, ph values – by potentiometric (model ph 100), total acidity by titration with 0.1 n naoh /3, 13/. 10-hydroxy-trans-2-decenoic acid (10-had), also known as royal jelly acid, is the major and unique acid of rj; it was determined by high-performance liquid chromatography (agilent georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 166 technologies 1260) at 215 nm /14/. for the separation an eclipse plus c18 column (4.6 mm x250 mm; 5 μm, 100˚a) was used. the mobile phase was a mixture of methanol, pure water, and formic acid (50:50:0.1, v/v/v). the mixture was eluted using an isocratic elution over a period of 25 min at a flowrate of 1.0 ml/min. the injection volume was 10 μl. the samples were dissolved with 5ml of methanol (hplc grade) in 25 ml volumetric flasks, diluted to volume with milli-q water. formulation of cream the cream was formulated by incorporating rj into base prepared from tikha ascane aqueous gel and glycerin. the formula of the cream with good consistency, appearance and stability was optimized and selected for further study. evaluation of cream the homogeneity of all the formulations (blank and drug loaded) was tested visually for the presence of any aggregates or clumps and for appearance /15/. the microscopic features of the optimized samples were studied under light microscopy (zeiss jeneval microscope cf250; 3,2x/0,06 gf planachromat 40x/0,65 gf planachromat) and photomicrographs were captured on a laboratory pc /15, 16/. fourier transform infrared (ft-ir) spectra of the samples were recorded using a jasco 600 ft-ir spectrometer operating in the region 4000–350 cm−1, equipped with a deuterated triglycine sulphate detector (dtgs) with kbr beam splitter /6/. rheological experiments were conducted to measure the viscosity and rheology of the optimized formulations. measurements were performed at room temperature using a visco qc 300 anton paar rotational viscometer /15, 16/. the spreadability of the cream was measured using two sets of glass plates (20 x 20 cm) on a scale of graph paper: 0.5 g samples were placed on a glass slide in a pre-marked circle with a diameter of 1 cm; second glass plate was placed on it forming a sandwich arrangement. afterwards a 500 g weight was positioned on the glass slides for 5 min and the increase in diameter was measured. using formula (1), results were expressed in regard to applied mass and spreading area /17, 18/ 𝐸𝑖 = 𝑑2 𝜋 4 (1) where: ei = spreadability of the sample (mm2); d = diameter (mm). spreadability factor (sf) was calculated using formula (2): 𝑆𝑓 = 𝐴 𝑊 (2) where: a = total area (mm2); w = total weight (g). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 167 centrifugation test was carried out by placing samples, in the centrifuge tube and rotated for 10 min, at 3000 rpm in laboratory centrifugation machine /16/. at the end of the centrifugation period the formulations were examined for phase separation which is an indication of samples instability. the thermal stability studies were conducted at 25° ± 2°c and at 40° ± 2°c. the release of drug from the gel was determined using a dialysis method with a molecular porous membrane /15, 16/. all analyses were performed in triplicate. average values and standard deviations were calculated using microsoft excel 2016 (microsoft corp.) software. results and discussion chemical characterization of raw materials fresh rj was whitish to yellow, thick and milky substance, partially soluble in water; the lyophilized rj was a light-coloured, highly hygroscopic powder with an acid-specific odour. the yield of lyophilized rj from fresh one was 39.19% (figure 1). figure 1. the yield of lyophilized rj from fresh rj moisture content is an important quality criterion of rj and its determination is essential for each sample. water amount in fresh rj varies from 57 to 70% /14 /. freeze drying extracts the water from rj and enhance its storage stability. we evaluated the water content in samples by vacuum oven and sublimation drying methods (table 1). table 1. moisture content of fresh and lyophilized rj sample moisture content, % fresh rj vacuum oven method 67.44 sublimation drying method 61.09 lyophilized rj 3.97 0 20 40 60 80 100 % fresh rj lyophilized rj georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 168 similar results on moisture content (67 and 61 %) of fresh rj were obtained from different methods in our experiments. in freeze dried samples water content was reduced to 3.97% (table 1). these data are in correlation with boselli et al /19/. formulation and preparation of cream on the basis of preliminary studies combination of tikha ascane aqueous gel and glycerin was selected as the suitable cream base for the incorporation of rj. this base is well investigated and used for the formulation of semisolid dosage forms with various pharmacologically active substances in the direction of pharmaceutical technology (i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu) /9, 11/. amount of rj was selected on the basis of published data /6, 15/. the final concentration of rj was 3%, tikha ascane 15% and glycerin 10% (w/w). similarly, were prepared the cream base samples without any active components. evaluation of cream results showed that the creams were light yellowish gray, homogenous mass with no signs of phase separation, nongreasy and had a smooth feeling on application. from the results, it was concluded that the formulated cream showed good appearance and homogeneity. total acidity and ph of rj depend on the storage conditions. according to the obtained data presented in table 2, the values of total acidity for rj samples correspond to the normal range given in the published literature: 3–6 ml 0.1 n naoh/g. the ph value was found to be 7.53 for base and was decreased to 5.92 when the active ingredient was incorporated. the ph of the tested samples was similar to the skin’s normal value (4.5 – 6), therefore, low risk of irritation, drying and alterations in skin hydration with the formulation is expected /20/. table 2. ph and total acidity of tested samples samples rj blank formulation rj loaded formulations ph (mean ± sd) 3.57± 0.02 7.53 ± 0.01 5.92 ± 0.01 total acidity 3.062 ±0.85 0.51±0.05 the presence and distribution homogeneity of rj in the formulations were investigated by microscopy. the microphotographs of the samples provided in fig.2 indicate the homogenous and uniform distribution of rj in cream formulation. https://www.hindawi.com/journals/jphar/2016/5754349/tab4/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 169 figure 2. light microphotographs of tested samples. a – rj; b base; c – rj loaded cream (3% w/w). infrared spectroscopy (ir) is a method for qualitative and quantitative analysis of compounds in complex matrices. in the ft-ir spectrum of composites two sharp peaks were observed in the range of 3600–2800 cm-1 and 1750–950 cm-1 (fig. 3). absorption spectra in 3600– 2800 cm-1 region indicate the presence of n – h and –ch2– groups of primary and secondary amines. the band which varied between 1750 and 950 cm-1 matches to n-h bending of amide i due to protein content /6 /. furthermore, in the ir spectra of rj cream, the absorption areas characteristics for bentonite clay were also revealed. thus, it can be concluded, that the incorporation of rj in the bentonite does not cause qualitative changes of the active substance and rj is not chemically bound with base, hence the release profile of the active substance will not be affected by tikha ascane. figure 3. ir spectra of the tested samples. a b c rj bentonite base 3 % rj cream georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 170 the viscosity of the formulations was determined at varying shear stresses using a brookfield viscometer and was reported in a unit of centipoise (cps). fig. 4 shows the apparent viscosity vs. rpm and share rate for the samples. a non-newtonian behaviour with pseudoplastic flow was observed in the tested formulations as expected. it is undoubtedly to note from fig. 4.a. that as the speed raise, the viscosity reduced in the samples. also, formulation with rj exhibited a lower viscosity than cream base. the incorporation of rj affects on the structural viscosity of the system and decreases this value for drug-loaded formulation. the rheograms in fig. 4b depict, that formulations show the thixotropic behaviours, since the down curve shifted to the above of the upcurve when viscosity was plotted against share rate. thus, tested samples are shear thinning rheopectic systems. figure 4. a viscosity data versus rpm and b viscosity data versus share rate of formulations with and without rj. spreadability is a major characteristic of semisolid preparations for consistent drug delivery and patient compliance. it defines the appropriate distribution and uniform application of the topical formulation on the target area /18, 21/. according to the obtained results (fig. 5), formulation with rj is characterized by good spreadability: the average diameter of the spread is 5.67 ± 0.55 cm, and the spreadability factor is 5.41 ± 0.04 mm2/g. it should be noted as well that incorporation rj into tikha ascane base increases the spreadability factor by 1.5 times (fig. 5). 0 5000 10000 15000 20000 25000 30000 35000 0 0.5 1 1.5 2 v is co si ty ( p a. s) share rate (1/s) base cream 3% rj 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 v is co si ty , c p s spindle speed, rpm base cream 3% rj a b georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 171 figure 5. a spreadability data of formulations with and without rj 10h2da represents the principal lipid component in royal jelly and is considered as a biomarker of this product. in these studies, the chromatographic profile of the tested samples displayed identical fingerprints and the existence of 10h2da in all samples (fresh rj, lyophilized rj and rj cream), indicating that the lyophilization process and its incorporation into the bentonite base did not alter the fatty acid (figure 6). figure 6. chromatographic profile of 10h2da in the tested samples: a – fresh; b lyophilized rj; crj cream. we determined the rj content in the cream, which was in the range of 2.93-3.15% (fig. 6). the stability of the samples was evaluated according to the methods reported in section materials and methods. all samples showed good mechanical properties and passed the centrifugation test. no observable changes in colour and stability (physical appearance, phase separation, texture, homogeneity) were detected for creams. the release of the active substance from tested samples was investigated by in vitro method. the cream (1 g, exact weight) placed in the dialysis membrane was incubated in purified water at 37 ° c with stirring at 20 ± 2 rpm. samples were taken after 0, 0.5, 1.5 and 3 hours and the area was filled with 0.0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 base rj cream sp re ad ab ili ty f ac to r ; m m 2 /g a b c georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 172 the same volume of water. the active substance was determined by a hplc method. according to the results obtained, 82.2% of the active substance is released within 3 h. conclusion main physico-chemical properties were evaluated for georgian rj and concluded that this characteristics are not changed after lyophilization process; tikha ascane-glycerine base was deemed optimal for incorporation rj; the formulated cream fulfilled quality requirements in terms of texture, appearance, stability, ph values, technological properties and drug release profile. references 1. ahmad s, campos mg, fratini f, altaye sz, li j. new insights into the biological and pharmaceutical properties of royal jelly. int j mol sci. 2020 ; 8;21(2):382. 2. khazaei m, ansarian a, ghanbari e. new findings on biological actions and clinical applications of royal jelly: a review. j diet suppl. 2018; 15(5):757-775. 3. kausar sh, more vr. royal jelly: organoleptic characteristics and physicochemical properties. lipids. 2019; 6(2):20-4. 4. kirkitadze g, japoshvili g. renewed checklist of bees (hymenoptera, andrenidae) from georgia. annals of agrarian science. 2015; 13: 20-32. 5. maghsoudlou a, mahoonak as, mohebodini h, toldra f. royal jelly: chemistry, storage and bioactivities, journal of apicultural science. 2019; 63 (1):17-40. 6. lazarevska s, makreski p. insights into the infrared and raman spectra of fresh and lyophilized royal jelly and protein degradation ir spectroscopy study during heating, macedonian journal of chemistry and chemical engineering. 2015; 34(1): 87–93. 7. babahoum, n., ould hamou, m. characterization and purification of algerian natural bentonite for pharmaceutical and cosmetic applications. bmc chemistry 15, 50 (2021). https://doi.org/10.1186/s13065-021-00776-9 8. cervini-silva j, antonio-nieto-camacho, kaufhold s, ufer k, de jesús er. (the anti-inflammatory activity of bentonites. applied clay science. 2015; 118:56–60. https://doi.org/10.1016/j.clay.2015.08.039 9. tsagareishvili gv. some results of research and application of bentonites of georgia in pharmacy and medicine" tbilisi. "metsniereba". 1974. 130 (in russian). 10. aladishvili v.a. the use of bentonite of the askane deposit in medicine. tbilisi. 1969. 24-27 (in russian) . 11. tsiklauri l, dadeshidze i, tsagareishvili g. study of the stability and specific activity of the emulsion containing sea-buckthorn (hippophae rhamnoides l.) oil and ticha ascanae. bulletin of the georgian academy of sciences. 1998; 157(2):251-253. https://doi.org/10.1186/s13065-021-00776-9 https://doi.org/10.1016/j.clay.2015.08.039 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 173 12. tsiklauri l, tsagareishvili g. gastroenterological and dermatological soft drug formulations containing georgian bentonite clay preparation – thicha-ascanae. tbilisi. “universal”. 2011, 89, (isbn 978-9941-17-458-2) (in georgian). 13. kanelis d, tananaki c, liolios v, et al. a suggestion for royal jelly specifications. arh hig rada toksikol. 2015; 66(4):275-284. doi:10.1515/aiht-2015-66-2651 14. balkanska r. determination of trans-10-hydroxy-2-decenoic acid in royal jelly by high performance liquid chromatography after different bee feeding. int. j. curr. microbiol. app.sci. 2018; 7(4): 3738-3743 15. bocho-janiszewska a, sikora a, rajewski j, łobodzin p. application of royall jelly in moisturizing creams. pol. j. cosmetol. 2013; 16: 314–320 16. chen m x, alexander k., baki g. formulation and evaluation of antibacterial creams and gels containing metal ions for topical application. journal of pharmaceutics, 2016; 1–10. doi:10.1155/2016/5754349 17. knorst m.t., desenvolvimento tecnológico de forma farmacêutica plástica contendo extrato concentrado de achyrocline satureioides. (lam). dc. compositae. (marcela), m. sc. thesis, universidade federal do rio grande do sul, porto alegre, 1991, p. 257 18. khan mfa, ur.rehman a, howari h, alhodaib a, ullah f, mustafa zu, elaissari a, ahmed n. hydrogel containing solid lipid nanoparticles loaded with argan oil and simvastatin: preparation, in vitro and ex vivo assessment. gels. 2022; 8(5):277. https://doi.org/10.3390/gels8050277 19. boselli e, caboni mf, sabatini ag, marcazzan gl, lercker g. determination and changes of free amino acids in royal jelly during storage, apidologie. 2003; 34: 129 – 137 20. ali, s.m. and g. yosipovitch, skin ph: from basic science to basic skin care. acta dermatovenereologica, 2013; 93(3): 261-269 21. pattanayek s, puranik s. formulation and evaluation of ketoprofen loaded nanoparticulate gel for topical delivery. ijppr. 2018; 11(3):1–11. ქართული ფუტკრის ნედლი და ლიოფილიზებული რძის და ბენტონიტურ ფუძეზე მომზადებული მისი შემცველი კრემის ფიზიკურ-ქიმიური მახასიათებლები ლია წიკლაური1*, მალხაზ გეთია1, ალიოშა ბაკურიძე2 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, პ.სარაჯიშვილის 36, 0159, თბილისი, საქართველო. 2 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ვაჟაფშაველას გამზ. 33, 0186, თბილისი, საქართველო ფუტკრის რძე (ფრ) ერთ-ერთი ყველაზე ღირებული და კარგად შესწავლილი პროდუქტია, რომელიც ფართოდ გამოიყენება მედიცინასა და კოსმეტოლოგიაში მისი მრავალფეროვანი ფარმაკოლოგიური თვისებების გამო. ფრ-ის ქიმიური შემადგენლობა და ბიოლოგიური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 174 აქტივობა დამოკიდებულია მრავალ ფაქტორზე, მათ შორის მცენარეების შემადგენლობასა და გეოგრაფიულ გავრცელებაზე, შეგროვების დროსა და ფუტკრის სახეობებზე. წარმოდგენილი კვლევის მიზანი იყო ნედლი და ლიოფილიზებული ფრ-ის ფიზიკურ-ქიმიური თვისებების შესწავლა და შედარება; აგრეთვე მისი შემცველი დერმატოლოგიური კრემის ოტიმალური რეცეპტურისა და მომზადების ტექნოლოგიის შემუშავება თიხა ასკანის ფუძეზე. ფუტკრის რძის და მისი შემცველი ნიმუშების თვისობრივი და რაოდენობრივი შეფასება ჩატარდა ტიტრიმეტრიული, პოტენციომეტრული, მიკროსკოპული, ინფრაწითელი სპექტროსკოპული და მაღალეფექტური სითხური ქრომატოგრაფიული მეთოდებით; შესწავლილ იქნა შემუშავებული კრემის ტექნოლოგიური მახასიათებლები: სიბლანტე, რეოლოგია, წაცხებადობის უნარი, ერთგვაროვნება, თერმული და კოლოიდური სტაბილურობა. დადგინდა, რომ ნედლი და ლიოფილიზირებული ფუტკრის რძის ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები (ხსნადობა, ph, მჟავური რიცხვი) და ინფრაწითელი სპექტრები თითქმის იდენტურია 600-2800 სმ-1 და 1750-950 სმ-1 დიაპაზონში; ქრომატოგრაფიულმა ანალიზმა აჩვენა საკვლევი ობიექტების მსგავსი პროფილი და 10 ოსქიდეცენის მჟავის (10h2da) არსებობა ნიმუშებში. მიღებული შედეგების მიხედვით შემუშავებული ნიმუშები გამოირჩევიან ჰომოგენურობით და მაღალი სტაბილურობით; სიბლანტე, ph და ფრ-ის გამოთავისუფლების პროფილი შესაბამისობაშია რბილი წამლის ფორმებისადმი წაყენებულ მოთხოვნებთან. საკვანძო სიტყვები: ფუტკრის რძე, ბენტონიტური თიხა –თიხა-ასკანე, ფუტკრის რძის კრემი. 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 85, #3, 1977 cooвшения академии наук грузинскои ccp, 85, #3, 1977 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr, 85, #3, 1977 yдk 622.412:536.244 разработка месторождений и обогащение ш.и. ониани, о. а. ланчава, с.л. болквадзе об одной задаче нестационарной теплопроводности неограниченной трехслойной системы (представлено академиком а.а. дзидзигури 18.1.1977) при слоевой выемке мощных залежей полезных ископаемых (например каменного угля) и твердеющей закладке выработанного пространства возникает задача построения температурного поля системы полезное ископаемое-твердеющая закладка-порода, которую можно сформулировать следующим образом: дана неограниченная пластина твердеющей закладки, помещенная между полуограниченными массивами угля и породы (рис. 1) с начальным экспоненциальным распределением температуры, обусловленным дегазацией; в процессе твердения в закладке по всему объему выделяется значительное количество тепла; необходимо найти распределение температуры в системе для любого заданного промежутка времени г . рис. 1. схема рассматриваемой системы тел математическая запись поставленной задачи принимает вид (1) (2) (3) краевые условия: 2 (4) (5) (6) (7) где (7) — известная фунция внутреннего объемного источника тепла в твердеющей закладке. в выражениях (1) — (8) индексами “у”, “з” и “п” соответственно обозначены уголь, закладка, порода; толщина закладки; температуропроводность; — теплопроводность; — начальная температура закладки; — естественная температура соответственно угля и породы на поверхности раздела; г геотермический градиент; r – термическое сопротивлление; с — объемная теплоемкость; θ1 максимальное приращение температуры закладки в процессе твердения в адиабатических условиях; — эмпирические константы. поставленная задача нами решена при помощи функции грина в комбинации с' методом интегрального преобразования лапласа — исходные дифференциальные уравнения и краевые условия преобразуются по лапласу только относительно временной переменной и полученные при этом уравнения решаются методом грина [1 -2]. полученные решения имеют вид 3 где функции грина g для угля определены выражениями 4 где β и , — постояннные коэффициенты. аналогичный вид принимают эти функции и для остальных тел системы. решения (9), (10), (11) дают возможность построения на эвм тепературного поля рассматриваемой системы тел при восходящей или нисходящей последовательности отработки наклонных слоев мощной толщи полезного ископаемого и твердеющей закладке выработанного пространства для любого заранее заданного промежутка времени. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г.а. цулукидзе (поступило 20.1.1977) საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება შ.ონიანი, ო. ლანჩავა, ს.ბოლქვაძე შემოუსაზღვრელი სამშრიანი სისტემის არასტაციონალური სითბოგამტარობის ერთი ამოცანის შესახებ რ ე ზ ი უ მ ე განხილული და ამოხსნილია ნახშირი ვსება ქანი შემოუსაზღვრელი სისტემის არასტაციონარულ ტემპერატურათა ველის აგების ამოცანა ვსებაში განსაზღვრული რაოდენობის სითბოს მოცულობითი შიდა წყაროს არსებობისა და ნახშირისა და ქანის მასივშ ტემპერატურის საწყისი ექსპონენციალური განაწილების შემთხვევისათვის. exploatation of deposits and concentracion sh. 1. oniani, o. a. lanchava, s. l. bolkvadze on a problem of non-stationary heat conduction of an unbounded three-layered system summary 5 the problem of the construction of the temperature field of an unbounded coal-packing-rock system has been considered and solved when an inside volumetric source of a given amount of heat in the packing is available with the initial exponential distribution of the temperature in the coal and rock massifs. ლიტერატურაлитература references 1. а. в. иванов. сб. «теплофизика в литейном производстве. минск, 1963, стр. 11. 2. с. и. г а й д у к. там же, стр. 52. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 11 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.02 საავტომობილო გზების საიმედოობის გაზრდის შესაძლებლობები მერაბ ბარათაშვილი1, თორნიკე ბარათაშვილი2 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ასოცირებული პროფესორი 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. მაგისტრანტი რეზიუმე სტატიაში განხილულია ყველა ის ფაქტორები რაზეც უნდა გამახვილდეს ყურადღება, პროექტირების წინა მოკვლევით სტადიაზე, აღნიშნული ინფორმაციის სწორად შეგროვება იძლევა საპროექტო სამუშაოების ეფექტურად წარმართვის შესაძლებლობას. სწორად გაკეთებული პროექტი გზების უსაფრთხოდ ექსპლუატაციის შესაძლებლობას ზრდის. მოყვანილია ის მნიშვნელოვანი ფაქტორები რომელიც მკვეთრად ამცირებს გზის მიწის ვაკისის საიმედოობას, საფრთხეს უქმნის მის მდგრადობას და სიმტკიცეს, წარმოდგენილია ამ ფაქტორებით გამოწვეული საფრთხეების აღმოფხვრის გზები. საძიებო სიტყვები: საავტომობილო გზა, ვაკისი, სიმტკიცე, პლასტიკური დეფორმაცია, ჯეო ბადეები, ტენიანობა, პროექტირება, დეფორმირება, ინერტული მასალა. ავტობანი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 12 საავტომობილო გზების მშენებლობას როგორც ზოგადად ყველა მშენებლობას წინ საპროექტო სამუშაოები უძღვის და პროექტირება მიმდინარეობს კვლევითი სამუშაოებით მიღებულ ინფორმაციის ანალიზის შედეგად შექმნილ ცალსახად სარწმუნო დოკუმენტალურ მასალაზე დაყრდნობით. მოკვლევითი სამუშაოების შედეგად დადგენილი უნდა იქნას გზის კორიდორის მთელ სიგრძეზე გრუნტის გეოლოგიური მახასიათებლები, ადგილზე არსებული ჰიდროლოგიური მდგომარეობა, წლის სხვადასხვა პერიოდში გრუნტის წყლების გზის კორიდორის გასწვრივ რელიეფის ზედაპირიდან დაშორება. კლიმატური პირობები, გაბატონებული ქარის მახასიათებლები და მისი აქტივობის პერიოდი, წვიმის და თოვლის სახით მოსული ნალექის პიკური მაჩვენებლების პერიოდი და მოცულობები. გადაულახავი წინააღმდეგობები, კორიდორის შიგნით მთელ სიგრძეზე გზის მშენებლობის და მისი ექსპლუატაციისას უსაფრთხოებისთვის მოსალოდნელი რისკები და მათი წარმოქმნის პირობები. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა იქნას გამახვილებული მიწის ვაკისის მოსაწყობად მშენებლობის ადგილიდან მაქსიმალურ სიახლოვეს, ინერტული მასალის კარიერების მოძიების მიზნით. ყველა ამ მიმართულებით მოკვლევითი სამუშაოების წარმოებისას დაშვებული უზუსტობები მნიშვნელოვან ხარვეზებს წარმოქმნის საპროექტო სამუშაოების მიმდინარეობისას და საბოლოოდ შედეგები აისახება გზის ექსპლუატაციისას გამოვლენილ ტექნიკური ხარვეზების სახით, რომლებიც სხვადასხვაგვარად მაგრამ ნეგატიურად იმოქმედებენ გზაზე ტრანსპორტის უსაფრთხოდ და საიმედოდ გადაადგილების მაჩვენებლების შემცირების მიმართულებით. მოკვლევის ჯგუფის ველზე გასვლისას სამუშაოების წარმოების დროს გამოვლენილი უზუსტობა, საქმისადმი ზერელე დამოკიდებულება, რიგი ფაქტორების მიმართ ყურადღების არ გამახვილება და არცთუ ისე იშვიათად მათი იგნორირება იწვევს საქმის ისე გართულებას რომ გამოვლენილი ფაქტორები მშენებლობის სტადიაზევე ახდენენ თავის შედეგებით თავის გამოვლენას. ავტობანის „ზესტაფონი-უკანეთის“ მონაკვეთისას იგნორირებული იქნა ზაფხულობით კალაპოტში მთლიანად ამომშრალი მინარა „ჩხარას“ შესაძლებლობები, მდინარე თერჯოლის მუნიციპალიტეტის გოგნი ალისუბანის შორის არსებული ხეობიდან იღებს სათავეს და 25 კმ-ში მდინარე ყვირილას უერთდება. მშენებლობის მიმდინარეობისას მდინარე გვიან შემოდგომისას შვიდჯერ მოდიდდა და ამდენჯერვე წაიღო მშენებლობის ეტაპზე გამართული დროებითი ხიდი, მდგომარეობიდან გამოსავლის მოძიებამდე აღმოსავლეთის მიმართულებით ტრანსპორტი დაფნარი-ვანი-ბაღდათი-სვირის მიმართულებით გადაჯგუფდა. დასავლეთით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 13 მიმავალ ტრანსპორტს კი ქუთაისამდე მისასვლელად მთაგორიან პირობებში 70 კმ-ზე მეტი მანძილის გავლა უწევდათ თერჯოლა-ტყიბულის მიმართულებით. ამან კი მნიშვნელოვნად გაართულა მგზავრების უსაფრთხოდ გადაადგილებისა და ტვირთების გადატანის პროცესი. გზის იმავე მონაკვეთზე სოფელ ჭოგნარამდე, დასავლეთის მიმართულებით მდინარე ჭიშურის შემდეგ, მდინარე ყვირილას კალაპოტისაკენ დაშვებულ მთის ფერდზე მოკვლევის ეტაპზე სამუშაოების ჩატარებისას გზის ზოლის ქვეშ და ფერდობზე მის გასწვრივ, სათანადოდ არ იქნა შეფასებული გრუნტის ფიზიკო მექანიკური თვისებები და ფერდობმა გზის ექსპლუატაციაში გაშვებიდან მალევე დაიწყო დაცურება, რის გამოც მკვეთრად გაიზარდა გზაზე უსაფრთხოდ გადაადგილების რისკები და მშენებლობისას გახსნილი ფერდობის გამო, გაიზარდა გარემოზე მიყენებული ზიანის ზემოქმედების მასშტაბები. გზაზე რამდენჯერმე შეუძლებელი გახდა ტრანსპორტის უსაფრთხოდ გადაადგილების უზრუნველყოფა, მოკვლევის სტადიაზე დაშვებული ხარვეზის გამოსწორების მიზნით, მომზადდა პროექტი და 15 მილიონი ლარი მოხმარდა ფერდობზე გრუნტის მოცურების შესაკავებლად გამაგრებითი სამუშაოების წარმოებას. არსებითია რომ მოკვლევის და პროექტირების სტადიაზე განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს ყველა იმ ფაქტორს, კლიმატურ პირობებს, გზის გეომეტრიულ პარამეტრებს, ვაკისის მოსაწყობად შერჩეული ინერტული მასალის ფიზიკო-მექანიკურ მახასიათებლებს და შესაბამის სიმტკიცის მაჩვენებლების, მდგრადობის, პლასტიკური დეფერმაციის ზღვრულ მნიშვნელობის უზრუნველსაყოფის მიზნით. გზის საიმედოდ მუშაობაში მიწის ვაკისის ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე მდგრადობის და გზის ექსპლუატაციის მთელი პერიოდის მანძილზე მის პლასტიკურ დეფორმაციების ზღვრებში შესაბამის მახასიათებლების შენარჩუნებას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. რაც უფრო მაღალია გზის კატეგორია მით მეტად გადამწყვეტია მიწის ვაკისის როლი გზის საიმედო პირობებში ექსპლუატაციის უზრუნველსაყოფად და მაღალია მის მოსაწყობად აუცილებელი ფინანსური დანახარჯების მაჩვენებლები. მიწის ვაკისის მოსაწყობად საჭირო ფინანსური დანახარჯების მაჩვენებელი მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული საავტომობილო გზის მშენებლობისას აუცილებელ მიწის სამუშაოების მოცულობებზე, ამ უკანასკნელის მოცულობები მით მეტია რაც უფრო დიდია გზის ვერტიკალურ და განივ სიბრტყეში სიმრუდის რადიუსების მნიშვნელობები. აღნიშნული ტიპის სიმრუდის მაღალი მაჩვენებლები ავტობანის ტექნიკურეკონომიკურ მოთხოვნებითაა განსაზღვრული. და ამ დროს როგორც წესი მიწის ვაკიები დიდი მოცულობის ტანებითაა წარმოდგენილი, ისინი ხასიათდებიან სიმაღლის გაზრდილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 14 მაჩვენებლებით და ამის გამო გააჩნიათ დიდი წონა. ეს კი ქმნის მათი დაჯდომის საფრთხეს, რაც დროთა განმავლობაში გამოიწვევს მის მთლიანობის რღვევას და საფარის დაზიანებას, ეს კი განსაკუთრებით ნეგატიური შედეგებით დამთავრდება ცემენტ ბეტონის საფარის შემთხვევაში. მიწის ვაკისი დიდი მოცულობა მისი მდგრადობის რღვევის საყურადღებო წინა პირობაა. აღნიშნული საფრთხის მოქმედ ნეგატიურ მოვლენად გადაქცევას აჩქარებს ისეთი ფაქტორები როგორიცაა; გრუნტის წყლების მიწის რელიეფის ზედაპირთან სიახლოვე, მსუბუქ გრუნტებზე მოწყობილი მიწის ვაკისი, მიწის ვაკისზე მოწყობილი გრუნტის არასათანადო დონეზე შემჭიდროვება, გზის საფარიდან ჩამდინარე წყლით მიწის ვაკისის გვერდითი ფერდის ჩარეცხვით, მის სიღმეში წყლის შეღწევით სიმტკიცის მახასიათებლის დაქვეითება, მიწის ვაკისი მოსაწყობად ფიზიკო-მექანიკური მახასიათებლებით შერჩეული, არასათანადო ხარიხის მქონე მასალის თვისებები. მოთხოვნილ ტექნიკურ-ეკონომიკური პარამეტრების გათვალისწინებით გზის საიმედო პირობებში უზრუნველყოფის მიზნით გზის პროექტირებისა და განსაკუთრებით მშენებლობის ეტაპზე გათვალისწინებული უნდა იქნას ყველა პირობის დაცვა, რაც მაქსიმალურად შეამცირებს აღნიშნული ფაქტორების ზემოქმედების შედეგად გზის მიწის ვაკისის სიმტკიცის რღვევას. პირველი ორი ფაქტორის ზემოქმედების მინიმაზიაცია მიწის ვაკისის მაღალი სიმტკიცის საფუძვლით უზრუნველყოფითაა შესაძლებელი. შერჩეული მასალა გადის ლაბორატორიულ შემოწმებას და რის შედეგადაც დგინდება შესაბამის ტენიანობაზე შემჭიდროვების პირობები და განისაზღვრება მასალის პლასტიკური დეფორმაციის მნიშვნელობა. კარიერის სიახლოვის გამო მასალის ხარისხსა და მანძილს შორის არჩევანი არ უნდა გაკეთდეს ახლო მდებარე კარიერიდან უხარისხო მასალით მიწის ყრილის მოწყობის სასარგებლოდ, ასეთ შემთხვევას აქვს ადგილი და რაც უფრო სავალალოა, მსგავსი მიდგომით მოხდა მასალის შერჩევა ავტობანის ჯაპანა ლანჩხუთის მონაკვეთის შემთხვევაში, რის გამოც არაერთხელ ჩავარდა ავტობანის ამ მონაკვეთზე მიწის ვაკისი და შესაბამისად საგზაო საფარი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 15 მიწის ვაკისის გვერდითი ფერდის ჩარეცხვით, ვაკისის შიგა ტანის დატენიანების გამო იზრდება მასში გრუნტის დაჯდომის შესაძლებლობა და წარმოიქმნება ყრილის სიმტკიცის შემცირების და მისი თანდათანობითი რღვევის შესაძლო პირობები. ამ დროს არსებითია დამატებითი სანიაღვრე სისტემების მოწყობით უზრუნველყოფილი იქნას სავალი ნაწილის განივ სიბრტყეში აუცილებელი დახრის კუთხის მეშვეობით გადატანილი წყალი არიდებული იქნას მიწის ყრილის განივ ფერდს და ის იქნას გატანილი საავტომობილო გზის კონსტრუქციიდან. ამ პირობების დაცვით მოწყობილ სანიაღვრე არხებით წარმოებს წყლის არინება ავტობანის ხაშური გორის მონაკვეთზე. მაგრამ აღნიშნული კონსტრუქციები ვერ უზრუნველყოფენ ვაკისის გვერდითი ფერდის ნალექით გამოწვეულ დატენიანებას, რის გამო კვლავ რჩება მისი ჩამორეცხვას და შიგა ტანის დატენიანების საფრთხე. ამის თავიდან აცილება ვაკისი გვერდითი ფერდის გამაგრებით და შესაძლებლობის შემთხვევაში მასზე მწვანე საფარის მოკლე დროში აღდგენით იქნება უზრუნველყოფილი. ამ მიზნის მიღწევას ფერდობების გეო ბადეებით დაფარვა უზრუნველყოფს. სხვადასხვა მიზეზით და სავარაუდოდ მისი ფასის გამო გზების მშენებლობაში მისი გამოყენება არ წარმოებდა, სურამის კვანძის მოწყობისას გეო ბადეების გამოყენებამ უზრუნველყო იქ არსებული და მათ შორის დახრის კუთხის მაღალი მაჩვენებლების მქონე ფერდობების გამაგრება და კვანძის ექსპლუატაციაში გადაცემის პერიოდიდან დღემდე არ წარმოქმნილა არცერთი ხარვეზი. ჩვენ მიერ შემუშავებული იქნა მეორადი ნედლეულიდან დამცავი ბადეების მოწყობის მეთოდი, მიღებული ბადე ხასიათდება საკმარისი სიმტკიცით, ძალიან იაფია, მარტივია მისი მონტაჟი და მისი აქტიური გამოყენება ხელს შეუწყობს პრობლემის გადაწყვეტას და ქმნის ძვირად ღირებული ექსპორტირებული გეო ბადეების ადგილობრივი იაფი და საიმედო სისტემით ჩანაცვლების შესაძლებლობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 16 გამოყენებული ლიტერატურა 1. მერაბ ბარათაშვილი და თორნიკე ბარათაშვილი “საავტომობილო გზის მშენებლობის არსებითი გამოწვევები”. ქართველი მეცნიერები, 3(3) 2021 pp. 11-17, doi:10.52340/gs.2021.08.02. 2. მერაბ ბარათაშვილი, თორნიკე ბარათაშვილი, უსაფრთხოება გზა ევროპისაკენ გზა უსაფრთხოებისაკენ. საგზაო ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის, მასთან დაკავშირებული შრომისა და სატრანსპორტო უსაფრთხოების მონიტონირგინს შედეგები ქუთაისში. ევროკავშირი საქართველოსათვის. სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების ინიციატივა. საქართველოს სტრატეგიული განვითარებისა და მინიტორინგის ცენტრი. 2020 თბილისი. 3. მ.ბარათაშვილი. საავტომობილო გზის ექსპლუატაცისას საიმედოდ მუშაობის შესაძლებლობები. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. „ენერგეტიკის თანამედროვე პრობლემები და მათი განვითარების გზები“ 3(91) 2019. 173–176 opportunities to increase road reliability merab baratashvili; tornike baratashvili akaki tsereteli state university abstract the article discusses all the factors that should be paid attention to at the pre-design stage of design, the correct collection of this information allows you to effectively manage the design work. with proper coating, it will withstand many adverse conditions. important factors are listed that sharply reduce the reliability of the road section, jeopardizing its stability and strength, and ways to eliminate the threats posed by these factors are presented. search keywords: road, vaccine, hardness, plastic deformation, geo-mesh, moisture, projection, deformation, inert material. highway. 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 76, #1, 1974 cooвшения академии наук грузинскои ccp, 76, #1, 1974 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr, 76, #1, 1974 yдk 622.413.3 разработка месторождении и обогащение ш. и. ониани, о. а. ланчава о методике теплового расчета горных выработок при наличии в массиве восходящих потоков горячих вод (представлено академиком а. а. дзйдзигури 5.5.1974) наличие восходящих потоков горячих вод в горном массиве месторождения (как это наблюдается на шахте «ткварчельская» им. в. и. ленина) существенно затрудняет решение задачи прогноза и регулирования теплового режима отдельных выработок и шахты в целом. расчеты и наблюдения показывают, что без предварительного отвода термальных вод в рассматриваемом случае практически невозможно создание нормальных климатичсеких условий в горных выработках. при отводе их, в зависимости от принятого способа водоотвода, происходят снижение уровня вод в окружающем выработку массиве и значительное уменьшение теплоотдачи от горных пород и воды вентиляционной струе. для теплового расчета выработки в любом случае необходимо знание температуры поверхности теплоотдачи, т. е. стенки выработки. допустим, имеем подающую свежий воздух горную выработку круглого сечения. в результате проведения специального мероприятия по водоотводу уровень термальных вод находится ниже выработки, на расстоянии / от ее почвы (рис. 1). изменением температуры горного массива вдоль выработки можно пренебречь. необходимо найти распределение температуры по периметру и в горном массиве вокруг выработки для любого промежутка времени. рис. 1. к постановке задачи: 1 — выработка радиуса r0; 2 — уровень термальных вод будем считать, что уровень горячих вод является горизонтальной плоскостью, а горный массив состоит из однородной и изотропной породы. расположим начало координат в центре поперечного сечения выработки таким образом, чтобы ось z совпадала с осью выработки. тогда поставленную задачу можно записать следующим образом: 2 (1) начальное условие: (2) граничные условия: (3) (4) на расстоянии l от почвы выработки находится плоский источник тепла постоянной температуры tr, поверхность которого неограничена: (5) где tтемпература горного массива; τ—время; —температуропроводность массива; —расстояние до источника тепла; tr —температура термальных вод; λ—теплопроводность массива; n — нормаль поверхности теплоотдачи; α—коэффициент теплоотдачи; tст — температура стенки выработки; tв —температура воздушного потока. данная задача имеет довольно сложное аналитическое решение при отсутствии источника тепла в массиве, т. е. без последнего граничного условия [1]. в представленном виде она относится к числу задач, аналитическое решение которых встречается с принципиальными трудностями. поэтому поставленная задача нами решена методом математического моделирования на интеграторе эин11-3/66 [2]. рис. 2. схемы основных вариантов водоотвода: а — специальной выработкой; б — каналом с теплоизоляционным перекрытием; в — каналом с простым перекрытием; 1 — горная выработка со свежим воздушным потоком; 2 — специальная водоотводящая выработка; 3 — водоотводящий канал; 4 — горячая вода; 5 — несущее железобетенное перекрытие; б — теплоизоляционное перекрытие; 7 — условный уровень термальных вод; 8 — основные направления, вдоль которых строится распределение температуры в массиве все практически возможные способы водоотвода сведены к трем основным вариантам (рис. 2), для которых изучено распределение относительной температуры в горном массиве и определена средневзвешенная температура поверхности стенки выработки tст. при отсутствии других 3 источников тепла и постоянном влагосодержании воздуха температура вентиляционной струи в конце выработки определяется из простого интегрального уравнения теплового баланса (6) где g —весовой расход воздуха; cр —теплоемкость воздуха при p=const; u —периметр выработки. в действительности в горных выработках всегда имеет место испарение влаги, обусловливающее повышение влагосодержания вентиляционной струи и, кроме того, охлаждение горного массива не является единственным источником тепла. поэтому тепловой расчет горных выработок при наличии в массиве восходящих потоков горячих вод производится с помощью известных выражений [2] с той лишь разницей, что для определения приращения температуры рудничного воздуха за счет тепла горных пород вместо коэффициента нестационарного теплообмена подставляется коэффициент теплоотдачи а, так как средневзвешенная температура поверхности теплообмена tct — величина известная. в тупиковых выработках, где понижение уровня термальных вод в необходимой степени, как правило, не удается, теплои массоотдача от свободной поверхности горячих вод учитывается дополнительно в комплексе с другими источниками тепла и влаги. из-за существенного влияния тепла горячих вод температура стенок призабойной части выработки практически является величиной постоянной, примерно равной температуре термальных вод. с учетом этих положений производится тепловой расчет тупиковых выработок. по изложенной методике выполнен прогноз теплового режима очистных и подготовительных выработок нижних горизонтов шахты «ткварчельская» им. в. и. ленина. полученные результаты хорошо согласуются с данными шахтных наблюдений. академия наук грузинской сср институт горной механики и м. г. а. цулукидзе (поступило 12.5.1974) საბადოთა დამუშავება და გამდიდრება შ.ონიანი, ო. ლანჩავა გვირაბების სითბური ანგარიშის მეთოდიკის შესახებ მასივში ცხელი წყლების აღმავალი ნაკადების არსებობის შემთხვევაში რ ე ზ ი უ მ ე დასმულია გვირაბის ირგვლივ სამთო მასივში არასტაციონარულ ტემპერატურათა ველის ამოცანა ცხელი წყლების აღმავალი ნაკადების არსებობის შემთხვევაში. ამოცანის 4 გადაწყვეტის ხელსაყრელ გზად მიჩნეულია მათემატიკური მოდელირების მეთოდი. მოცემულია აგრეთვე გვირაბის სითბური ანგარიშის მეთოდი. exploitation of deposits and concentration sh. i. oniani, o. a. lanchava on the technique of heat calculation for under-ground mining workings in the presence of ascending hot water flows in the massif summary the problem of building a non-stationary temperature field round the working in the massif with ascending hot water flows is raised. the method of mathematical modelling is shown to be advisable in solving the problem. it is suggested that calculation of heat at the end of the working be done by determining the weighted average temperature of the transfer surface fey substituting the coefficient of heat irradiation a for the coefficient of nonstationary heat exchange kt in the known calculation dependences. ლიტერატურაлитература — references 1.a. h. щербань, о. а. кремнев. научные основы расчета и реагирования теплового режима глубоких шахт, т. 1. киев, 1959. 2.а. г. т а р а п о н. моделирование нестационарных полей на интеграторах эингг. киев, 1970. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 10 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.02 agnor , , , . , , . . , . , . agnor. . agnor . , . agnor. : ; agnor; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 11 (1). , , . . , . , , . , , , , (2). , , . . . . (5). , e, a ki-67. , (6,7). , . . , . . . . , . , , , . . , georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 12 , , . , , . . (3,6). houghton , . , , , . , , , , , , (5). lin , . , , (8). pten , , . , (3,4). , agnor, . agnor. . , (interobesrver variability), . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 13 , . , agnor, . agnor/the nucleolar organiser regions , , . agnors , , 13,14,15,21 22. , . (agnors) . agnor. agnor . agnor(8–10). agnor . , 2019-2022 . 2019 26 n23/12 . 45 : (15 ); (15 ); (15 ); georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 14 1: ; 47.13 ; 43.33 ; 45.8 ; 1: . 20%; ; 80% georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 15 53.3% : 53.5% 40%; ; ). agnor ( ). 1. 4 ; 2. , . 3. 2% ; 4. 37*c 15 . 5. . 6. ; qupath v0.4.3. 10 , 7.8 hpf 2.26 hpf. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 16 2: agnor 400x qupath agnor 100 agnor agnor 100. 1: -100 ; agnorgeorgian scientists/ . 5 n 2, 2023 17 2: agnor 10 hpf agnor agnor 15 47,13 7,8 201,6 11,75 2,016 15 43,33 6,33 124,8 15,84 1,24 15 45,8 2,26 82,3 10.5 0,82 2: agnor agnor 201.6 . agnor. agnor 2.016 0.82; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 18 3: agnor 400x; 3: agnorgeorgian scientists/ . 5 n 2, 2023 19 agnor, agnor 1.61 2.44 . agnor. : 1. kaku t, tsukamoto n, tsuruchi n, sugihara k, kamura t, nakano h. endometrial metaplasia associated with endometrial carcinoma. obstetrics and gynecology. 1992;80(5):812–6. 2. johnson tl, kini sr. endometrial metaplasia as a source of atypical glandular cells in cervicovaginal smears. diagn cytopathol. 1996 feb;14(1):25–31. 3. hendrickson mr, kempson rl. the differential diagnosis of endometrial adenocarcinoma. some viewpoints concerning a common diagnostic problem. pathology. 1980;12(1):35–61. 4. nicolae a, preda o, nogales ff. endometrial metaplasias and reactive changes: a spectrum of altered differentiation. j clin pathol. 2011 feb;64(2):97–106. 5. wu p, lv q, guan j, shan w, chen x, zhu q, et al. clinical implications of morular metaplasia in fertility-preserving treatment for atypical endometrial hyperplasia and early endometrial carcinoma patients. arch gynecol obstet. 2022 oct 1;306(4):1135–46. 6. travaglino a, inzani f, santoro a, arciuolo d, piermattei a, pasquini s, et al. endometrial metaplastic/reactive changes coexistent with endometrial hyperplasia and carcinoma: a morphological and immunohistochemical study. diagnostics (basel) [internet]. 2021 dec 28 [cited 2023 jul 7];12(1). available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/35054228 7. svanadze t, gachechiladze m, burkadze g. problematic issues in the evaluation of molecular characteristics and potential neoplastic transformation of cervical metaplasia. experimental & clinical medicine georgia. 2021 oct 11; 8. metreveli b, gagua d, burkadze g, kepuladze s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 20 technology. georgian scientists [internet]. 2023 jan 24 [cited 2023 may 14];5(1):59–71. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/1394 9. tavdgiridze n, tevdorashvili g, kepuladze s, burkadze g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists. 2023 mar 21 [cited 2023 may 14];5(1):233–48. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/1567 10. meshveliani p, didava g, tomadze g, kepuladze s, burkadze g. evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s esophagus using agnor technology. georgian scientists [internet]. 2023 apr 23 [cited 2023 may 14];5(2):49–62. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/1687 evaluation of proliferative activity of endometrial metaplasias by agnor technology teona turashvili, giorgi tevdorashvili, shota kepuladze, giorgi burkadze tbilisi state medical university abstract endometrial metaplasia represents the transformation of glandular structures of the endometrium into other functionally and morphologically different tissue. the presence of endometrial metaplasias can be observed during other concomitant, both benign and malignant processes. accordingly, endometrial metaplasia occurs separately or together with other histopathological changes. different types of endometrial metaplasia are chosen, the most common of which is ciliary metaplasia. determining the biological behavior and prognosis of a tumor is a very difficult process and requires the use of various technologies, sophisticated and specialized tools and techniques, which are also diagnostically inefficient. the agnor staining technique is quick and easy to perform. it can be performed on candles embedded in paraffin. the aim of our study was to evaluate the proliferative activity of endometrial metaplasias using agnor technology. based on the results of the study, it was revealed that the maximum proliferative activity was observed in cases of immature squamous cell metaplasia of the endometrium. agnor technology can be used in routine diagnostic practice as an aid to determine the proliferative activity of cells and, accordingly, the prognosis. key words: endometrial metaplasia; agnor; proliferative activity georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 100 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.12 უქსოვი ქსოვილის შემჭიდროებისა და მოსწორების მოწყობილობა ნია ნათბილაძე, ლია ლურსმანაშვილი, ოლღა რუხაძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე: სტატიაში წარმოდგენილია მოწყობილობა, რომელიც განეკუთვნება მსუბუქ მრეწველობას, კერძოდ უქსოვი ქსოვილების დამზადების ტექნიკასა და ტექნოლოგიებს და შესაძლოა გამოყენებული იყოს თექის ქსოვილის შემჭიდროებისა და მოსწორებისათვის. სტატიაში აღწერილია ჩვენს მიერ კონსტრუირებული მოწყობილობა, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია თექის შემჭიდროება და მოსწორება განსხვავებულად დეფორმირებული უბნების წარმოქმნის გარეშე, დამუშავებული ქსოვილის მთელ ფართობზე სტრუქტურული შემადგენლობის დაცვით და შემჭიდროება მოსწორების ხარისხის ამაღლებით. ამასთან, თელვის პროცესისათვის განკუთვნილი დროის შემცირებისა და ხელით შრომის გამოთავისუფლების უზრუნველყოფა. საკვანძო სიტყვები: თექა, ტექნოლოგია, მოწყობილობა, კონსტრუქცია, ქსოვილი. თექა არის ტექსტილის ქსოვილი, რომელიც შედგება მექანიკურად გამაგრებული ბოჭკოებისგან. სხვა ქსოვილებისგან განსხვავებით, თექა არ იქმნება ქსოვით. ტრადიციულად, თექა მიიღება მატყლის ან სხვა სახის ფხვიერი ცხოველის თმისგან მოთელვით, რადგან თმის ქერცლიანი სტრუქტურის გამო ხდება ბოჭკოების ურთიერთმიწებება. ბოლო დროს, თექა სულ უფრო და უფრო იწარმოება დახვეული უქსოვი ქსოვილის სახით. ამ შემთხვევაში, ბოჭკოები ერთმანეთზეა გადაფენილი და არაერთხელ იჭრება მრავალ ნაჭრებად. თბოიზოლაციის თვისებების გამო, თექა გამოიყენება ტანსაცმლის, შუასადებად გამოსაყენებელი მასალისა და ფეხსაცმლის, ასევე საიზოლაციო მასალების წარმოებაში. თბოიზოლაციის ეფექტის გამო განსაკუთრებით პოპულარულია თექის ფეხსაცმელი, სპორტული ქურთუკები და თექის ქუდები. თბოიზოლაციის თვისებებთან ერთად, თექა ჰაერგამტარი და, გარკვეულწილად, წყალგაუმტარია. მშრალ მდგომარეობაში თექის მასალა სუნთქვადია, რაც უზრუნველყოფს ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის ან თექის მასალით მოწოდებული სხვა ნივთების ვენტილაციას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 101 თექის ქსოვილი ჩვეულებრივ მზადდებოდა სხვადასხვა სისქის პანელების სახით. თხელ თექას იყენებდნენ თავსაფარად, სქელი თექას იყენებდნენ ჯავშანტექნიკის, ფეხსაცმლის, იურტისა და ცხენების საფარების დასამზადებლად. ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის, ტყავის ნაწარმის სამომხმარებლო თვისებები, ბეწვისა და სხვა მოთხოვნადი საქონელის, ხარისხი დამოკიდებულია მათი წარმოების ტექნიკური საშუალებების სრულყოფილებასა და სწორ მუშაობაზე.სხვადასხვა ტიპის აღჭურვილობის შექმნის, გაუმჯობესების, გამოყენების, მათი განვითარების წინსვლის საფუძველი არის ეკონომიკურ მიზანშეწონილობაზე დაფუძნებული ტექნოლოგიური პროცესი. საწარმოო ურთიერთობები მოიცავს მატერიალური ეკონომიკური ურთიერთობების მთლიანობას ადამიანებს შორის სოციალური წარმოების პროცესში და სოციალური პროდუქტის მოძრაობას წარმოებიდან მოხმარებამდე. თექის შემჭიდროებისა და მოსწორების პროცესში წარმოებული პროდუქტი ძირითადად მცირდება ზომაში, შესაბამისად იზრდება მასალის სიმტკიცე და სიმკვრივე. თექის შეკუმშვა მერყეობს 30-დან 80 პროცენტამდე, სიმკვრივეს კი აქვს მაქსიმალური მნიშვნელობა, რომელიც ტოლია 0,55 გ/სმ3. სიმკვრივის მატებასთან ერთად ხდება ბოჭკოების გადაჭარბებული შეჭიდულობა, რაც იწვევს მასალის განადგურებას. სტატიაში გვინდა წარმოგიდგინოთ უქსოვი ქსოვილის მოსწორების მოწყობილობა, რომელიც მსუბუქ მრეწველობას, კერძოდ უქსოვი ქსოვილების დამზადების ტექნიკასა და ტექნოლოგიებს და შესაძლოა გამოყენებული იყოს თექის ქსოვილის შემჭიდროებისა და მოსწორებისათვის. ფიგ. 1-ზე წარმოდგენილია მოწყობილობის სქემატური გამოსახულება; ფიგურა 1. უქსოვი ქსოვილის მოსწორების მოწყობილობა. უქსოვი ქსოვილის, კერძოდ, თექის შემჭიდროებისა და მოსწორების მოწყობილობა, შედგება ჩარჩოსაგან 1, ჩარჩოზე განთავსებული მაგიდისაგან 2. მაგიდა ჩასმულია ჩარჩოზე შესრულებულ მიმმართველებში (ნახაზზე ნაჩვენები არაა) და გააჩნია ჰორიზონტალურ სიბრტყეში უკუქცევით-წინსვლითი გადაადგილების შესაძლებლოოობა. აღნიშნული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 102 გადაადგილება უზრუნველყოფილია ორსიჩქარიანი რევერსული ასინქრონული ელექტროძრავას 3 მეშვეობით, რომელიც კინემატიკურად (ნახაზზე ნაჩვენები არაა) დაკავშირებულია მაგიდასთან. კინემატიკური კავშირი შესაძლოა უზრუნველყოფილი იყოს დარგში ან ტექნიკის დონიდან ცნობილი ნებისმიერი მექანიზმის გამოყენებით, მაგალითად ლარტყული გადაცემის მეშვეობით, სადაც, კბილანა დამაგრებულია ელექტროძრავას გამომავალ ლილვზე ხოლო კბილა ლარტყა კი ფორმირებულია მაგიდაზე. ამგვარი გადაცემების ფორმირება ძრავსა და მაგიდას შორის არ წარმოადგენს დიდ სირთულეს, მისი შესრულება არ საჭიროებს დამატებით რუტინულ და შემოქმედებით საქმიანობას და კარგადაა ცნობილი ზოგადი ცოდნიდანაც. მაგიდის ზემოდან განლაგებულია დოლი 4, რომელიც თავისუფალი ბრუნვის შესაძლებლობით განთავსებულია ჩარჩოზე დამაგრებულ კრონსშტეინებზე 5. მოწყობილობა ასევე აღჭურვილია საშუალებებით ( ნახაზზე ნაჩვენები არაა) დოლის ვერტიკალურ სიბრტყეში გადაადგილებისა და ფიქსირებისათვის დასამუშავებელი ქსოვილის სისქის შესაბამისად. დოლის სიმაღლეზე რეგულირების მექანიმიც შესაძლოა შესრულებული იყოს დარგში ან ტექნიკის დონიდან ცნობილი ნებისმიერი საშუალების სახით, მაგალითად ხრახნი ქანჩის წყვილის სახითსადაც ქანჩი ფორმირებული იქნება ჩარჩოზე ხოლო ხოლო მასში გაყრილი ხრახნი მიერტებული იქნებოდა თითოეულ კრონშტეინთან. აქვე შესაძლებელია სხვა შესრულების ფორმების მოყვანაც, მატ სორის დოლის ბრუნვის ღერძის განთავსებით კრონშტეინებზე შესრულებულ ვერტიკალურ მიმმართველებში, სადაც დოლს ექნება არამარტო თავისუფალი ბრუნვის არამედ ვერტიკალურად თავისუფალი გადაადგილების შესაძლებლობაც. როგორც აღნიშნული იყო მაგიდა მოძრაობას იღებს ორ სიჩქარიანი რევერსული ელექტროძრავიდან 3 და ასრულებს უკუქცევით-წინსვლით გადადგილებას. ძრავას 3 აქვს ორი სიჩქარე, რათა თექის სისქის თანაბრობისათვის სხვადასხვა სიჩქარით მაგიდამ და დოლმა შეასრულონ აუცილებელი მოძრაობა. დოლი, რომელიც დამაგრებულია კრონშტეინებზე თავისუფალი ბრუნვის შესაძლებლობით და მოძრაობაში მოდის მაგიდის გადაადგილებისას მასზე განთავსებული ქსოვილთან კონტაქტის ხარჯზე ნახაზზე ნაჩვენები მიმართულებით. იმისათვის, რომ თექის სტუქტურული შემადგენლობა არ დაირღვეს, არ უნდა მოხდეს ზედმეტი დაწნევა მასზედ. ამ მოსაზრებითაა სწორედ, რომ დოლი ბრუნვაში მოდის ნახსენები კონტაქტის მეშვეობით და არა საკუთარი ძრავით, რაც გამოიწვევდა ძლიერ კონტაქტს ანუ დაწნევას და რასაც დიდი ალბათობით აუცილბლად მოჰყვებოდა ქსოვილის სტრუქტურული ცვლილებები. დოლზე შესრულებული განივი შემზღუდველები, ფორმირებული ტორსულ მხარეებზე შესრულებული რგოლური შვერილების 6 ფორმით იძლევა იმის შესაძლებლობას, რომ კონტაქტი დასამუშავებელ ქსოვილთან მიმდინარეობდეს სისქის თანაბრობის მაქსიმალური დაცვით მთელ ფართობზე. მაგიდაზე განთავსებულ ქსოვილსა და დოლს შორის მაძილის რეგულირება საჭიროა ქსოვილის მოცემული სისქის შესაბამისად, რაც ასევე ჩანს ტექნიკის არსებული დონიდანაც. ამრიგად, ჩვენი მიზანი იყო შეგვექმნა ისეთი კონსტრუქცია, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი იქნებოდა თექის შემჭიდროება და მოსწორება განსხვავებულად დეფორმირებული უბნების წარმოქმნის გარეშე, დამუშავებული ქსოვილის მთელ ფართობზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 103 სტრუქტურული შემადგენლობის დაცვით და შემჭიდროება მოსწორების ხარისხის ამაღლებით. ამასთან, თელვის პროცესისათვის განკუთვნილი დროის შემცირებისა და ხელით შრომის გამოთავისუფლების უზრუნველყოფით. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ცაგარელი ნ.-ქართული თექა-თბილისი 1982წ. 2. ulrike felt; rayvon fouché the handbook of science and technology studies, fourth edition isbn: 9780262035682;2017; 3. бернюкова а.с.применение технологий войлоковаляния в изготовлении современной одежды; удк 687.1; 2011; equipment for tightening and straightening non-woven fabrics n. natbiladze, l. lursmanashvili, o. rukhadze abstract: the article represents equipment that belongs to the light industry, in particular non-woven fabric manufacturing techniques and technologies, and may be used for felt fabric tightening and straightening. the article describes the device constructed by us, by which it is possible to tighten and straighten the felt without creating differently deformed areas, protecting the structural composition of the treated fabric over the entire area and increasing the strength of the straightening. in addition, the reduction of the time intended for the treading process and the release of manual labor. физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 1 удк 622.413.3 термовлажностные параметры воздуха в горных выработках шахт ткибули ш.и.ониани, о.л. ланчава, ю.р. ксоврели (ин-т горной механики ан гсср) существует множество расчетных зависимостей [l, 4], с помощью которых можно прогнозировать температурные условия в горных выработках. однако из-за недостаточной изученности массообмешшх процессов в шахтах нельзя с достаточной точностью прогнозировать значения относительной влажности в характерных точках вентиляционной сети. эти значения берут из таблиц, составленных на основе идеализации шахтных условий и не всегда отражающих реальную картину. указанное обстоятельство существенно снизает точность полученных результатов и, следовательно, качество прогноза климатических условий глубоких шахт, поэтому экспериментальное исследование теплои массообмена в капитальных выработках является актуальным. в данной работе изложены результаты экспериментальных шахтных наблюдений, проведенных с целью: изучения и выявления закономерности протекания массообменных процессов в капитальных горных выработках; установления качественной и количественной картины изменения относительной влажности рудничного воздуха; выявления закономерности изменения коэффициента нестационарного теплообмена с учетом сезонных колебаний температуры в откаточных капитальных выработках; сопоставления экспериментальных значений коэффициента, нестационарного теплообмена с теоретическим; составления номограммы по определению поправки к коэффициенту нестационарного теплообмена, учитывающей влияние сезонных колебаний температуры воздуха. экспериментальные наблюдения проведены в течение 1978-1980 гг. на шахтах производственного объединения «грузуголь". при наблюдениях стремились к выбору таких условий, для характеристики которых достаточно минимальное количество измеряемых величин. например, при выборе опытных участков предпочтение отдавали тем выработкам, в которых отсутствовали утечки воздуха, местные источники тепла и влаги, изменение площади поперечного сечения и периметра выработки. в каждом эксперименте влияние местных источников тепла было учтено дифференциально. в зависимости от времени года доля местных источников тепла в общем приращении энтальпий рудничного воздуха составляет 4-12 %. это влияние частично компенсируется отводом 2-8 % общего количества тепла трубопроводами холодной воды. принято, что по всей длине горной выработки температура, относи-тельная влажность, плотность, энтальпия и влагосодержание воздуха изменяются линейно, в период исследований в замерных пунктах площадь поперечного сечения горной выработки оставалась постоянной. при движении в горных выработках меняется внутренняя энергия воздуха из-за процессов теплои массообмена с горным массивом и шахтными водами. любое изменение внутренней энергии воздуха можно оценить изменением его энтальпии физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 2 ί=cp+0,001(2501+1,93tc)d (1) где ср изобарная теплоемкость воздуха; tc температура воздуха по сухому термометру; d влагосодержание воздуха. кроме кинетической энергии движения молекул, которая макроскопически выражена температурой, энтальпия характеризует потенциальную энергию взаимодействия этих молекул. потенциальная энергия зависит от количества молекул воды в воздухе, макроскопически выражена влагосодержанием и характеризует тепловой эффект фазового превращения. следовательно, можно нанисать где ίq, ίm соответственно внутренняя кинетическая и потенциальная энергии воздуха. в трехкомпонентной системе «горный массив шахтная вода рудничный воздух” перераспределение энергии может происходить несколькими пу-тями (конвекция, кондукция, испарение, конденсация). во всех случаях энергию отдают компоненты с высокими значениями потенциалов переноса. в зависимости от направления потоков тепла и массы этот процесс может осуществляться по нескольким схемам. с учетом специфики теплового режима выработок глубоких шахт практический интерес имеют только те схемы, для которых поток тепла, независимо от направления потока массы, направлен от компонентов игорный массив шахтная вода" к рудничному воздуху. в этих случаях компоненты «массив вода" отдают основную часть энергии, необходимую для фазового превращения. после умножения формул (1)-(з) на среднее весовое количество рудничного воздуха получим где q , qq , qm – соответственно общая, «явная" и “скрытая” теплота воздуха; r удельная энтальпия парообразования при температуре tc. таким образом, полная внутренняя энергия некоторого количества воздуха представляется как сумма «явной" и «скрытой” теплоты. на основе формул (5) и (6) можно определить приращение этих видов теплоты для участка горной выработки: физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 3 с другой стороны, при помощи коэффициентов нестационарного теплои массообмена можно написать где kτ, kτm коэффициенты нестационарного теплои массообмена; р периметр выработки; l длина участка; средняя температура соответственно горного массива и воздуха в пределах участка; f площадь поверхности шахтной воды; средние потенциалы влагопереноса соответственно горного массива и рудничного воздуха в пределах участка. в формуле (9) не дифференцируется теплоотдача с открытой поверхности шахтной воды, поскольку ее ости воды можно определить с большой точностью. поэтому в формуле (10) оно дифференцируется. следовательно, необходимо дифференцировать также влагоприращение воздуха в пределах участка: ∆dm — ∆d — ∆dω , где ∆dm, ∆dω влагоприращения рудничного воздуха, обусловленные соответственно влагообменом и испарением. с учетом вышеизложенного формула (8) принимает вид (11) после сопоставления формул (7), (9) и (10), (11) получим таким образом, изменение температуры рудничного воздуха является результатом действия энергии, подводимой термические путем (теплопроводностью), а изменение влагосодержания рудничного воздуха – следствием передачи энергии нетермическим путем (влагопроводности)), независимо от природы сил, за счет которых происходит указанное изменение. физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 4 однако способность горного массива проводить тепло и массу отнюдь не исключает ни в глубине, ни на границе массив воздух превращения энергии из одного вида в другой. в самом деле, «чистой” теплопроводностью пористая среда никогда не характеризуется и градиент температуры всегда порождает дополнительный градиент потенциала массопереноса и, наоборот. несмотря на это, разделение указанных процессов на две простые составляющие позволяет с некоторым приближением составлять и решать дифференциальные уравнения теплои массопереноса для любой замкнутой системы и, наконец, без разделения невозможна экспериментальная проверка полученных теоретических результатов. исключительно положительным признаком выражений (12) и (13) является то, что все входящие в них валичины можно оп ределить экспериментально. на опытных участках шахты «заладная-2” в пикетах были оборудованы замерные пункты (рис.1) в квершлаге №2 полностью отсутствовали источники тепла и влага. результаты исследований представлены на рис.2. потенциал влагопереноса рудничного воздуха в конце расчетного участка где θ1 потенциал влагопереноса рудничного воздуха в начале расчетного участка; cm коэффициент изотермической влагоемкости горных пород. равновесная влагосодержанию горного массива относительная влажность воздуха определена согласно кривым сорбции, составленным в лабораторных условиях1. по значению равновесной относительной влажности φ вычислены значения потенциала влагопереноса для горнего массива θ = rt in φ , (15) где r универсальная газовая постоянная. 1 с участием к.т.н. м.в. ноникашвили и ц. а. церетели. физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 5 относительная влажность воздуха в конце участка где т2 температура рудничного воздуха в конце расчетного участка. к сожалению, нам не удалось установить закономерности в годовом колебании значений коэффициента нестационарного массообмена, определенных по формуле (13). очевидно, что при фундаментальном изучении массообменных процессов в горных выработках, с точки зрения образования осушенных зон или влагоуравнивающих оболочек, массообмен с горным массивов и коэффициент kτm имеют основополагающее значение. по всей вероятности, необходимы белее глубокие теоретические и экспериментальные исследования массообменных процессов и определение достоверных значений коэффициента kτm, пригодных для практического применения. до этих исследований можно воспользоваться известные соотношением между безразмерным потенциалом переноса и соответствующим коэффициентом теплоили массоотдачи (3), безразмерный потенциал массопереноса на стенках горной выработки в зависимости от значений критериев фурье, био и посноза приведен в работе [2]. экспериментальные значения коэффициента нестационарного теплообмена kτ (рис. 3) определены по формуле (12), а теоретические согласно работе [4]. физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 6 при определении теоретических значений kτ подставлялось реально измеренное значение скорости воздушного потока, которая зависит от времени года и изменяется из-за влияния естественной тяги. особо следует остановиться на поправке к коэффициенту нестационарного теплообмена. известно, что все аналитические выражения коэффициента нестационарного теплообмена получены при допущении, что температура воздуха постоянна. однако температура претерпевает существенное изменение во времени. поправка, учитывающая годовое колебание температуры, определяется по выражению [4] (17) где сложная функция времени проветривания; ∆t максимальное отклонение средней температуры рудничного воздуха в интересуемый период года от среднегодового его значения в пределах той же выработки. в работе [4] функция f(τ) и поправка ∆кτ были номограммированы в зависимости от комплекса а и месяца года. сложная зависимость, существующая между f(τ) и а, принята линейной. поэтому при экстраполировании номограммы для больших а авторы получили результаты, не отражающие реальную картину годового изменения интенсивности теплообменных процессов в шахтах (см. рис.з, кривые 3). согласно нашим исследованиям, зависимость функции f(τ) от комплекса а носит экспоненциальный характер. построенная номограмма (рис.4) отражает реальную картину протекания этого процесса в шахтах ткибули с учетом годового колебания температуры рудничного воздуха. выводы 1. амплитуда годового колебания влагосодержания рудничного воздуха практически не зависит от длины горных выработок. 2. с увеличением длины горных выработок амплитуда колебания температуры воздуха неуклонно уменьшается. однако приращение энтальпии воздуха в капитальных выработках в течение года неодинаково. 3. амплитуда годового колебания относительной влажности с увеличением длины горных выработок увеличивается, достигает максимума и в выработках с физические процессы горного производства. всесоюзный межвузовский сборник, вып. 11, 1982 7 отработанным рудничным воздухом сохраняет практически постоянное значение в течение года. 4. согласно экспериментальным наблюдениям, коэффициент нестационарного массообмена минимальное значение имеет в теплый период года. в выработках со свежим воздушным потоком его годовое колебание носит слокный характер. в выработках же с отработанной струей оно имеет вид близкий к синусоидальному. проведенные нами эксперименты не позволяют определить значения kτm для заданного периода года с необходимой точностью. 5. коэффициент нестационарного теплообмена имеет минимальное значение в теплые месяцы года, в холодные месяцы его численное значение возрастает белее чем на порядок. теоретические формулы дают либо постоянные значения указанной величины в течение года, либо ее максимум в летние месяцы. составленная нами номограмма позволяет получить поправку, обеспечивающую согласование результатов теоретических расчетов с данными эксперимента. 6. в подавляющем большинстве случаев с открытой поверхности шахтной воды испаряется 3-20 % общего количества влаги, воспринимаемого рудничным воздухом при его движении в горных выработках. основную часть влага рудничный воздух принимает от горного массива. формирование микроклимата в капитальных выработках происходит, главным образом, за счет теплообменкых процессов, массообменше процессы имеют второстепенное значение, литература 1. единая методика прогнозирования температурных условий в глубоких шахтах. макеевка-донбасс, изд. макнии, 1979. 2. ониани ш.и., ланчава о.а., ксоврели ю.р. обобщенные зависимости изотермического массопереноса в системе горный массив рудничный воздух. сообщения ан гсср, 1981, т. 106. № 1. 3. ониани ш.и., ланчава о.а. критериальные кривые для теплового расчета горных выработок с термами. сообщения-ан гсср, 1975, т. 77, № 1. 4. щербань а.н., кремнев о.а., журавленко в.я. руководство теплового режима шахт. м., недра, 1977. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 305 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.34 delphinium flexuosum bieb. , 1, 2 1 , , , , 2 , , , delphinium flexuosum bieb.. gc/ms , . : , , . : , . d. flexuosum , , ; . , ; , ; , . , . , , . , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 306 , . delphinium l. , , , , [3,4,5,6]. , ( ) , , , [7,8]. , . , delphinium l.. 18 [1,2]; delphinium flexuosum bieb., . , gc/ms , . : , , . : , , [9,10,11 ]. d. flexuosum, , , . , 60-150 . , 3 ; , ; , . , ; [1]. d. flexuosum , . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 307 : delphinium flexuosum, , . . d. flexuosum ; , n 41.718850 e043.539600, n41.719430 e043.538760, h-1873 m, 2020-2021 . . ph21405 ( . 2). , , 24 . carl zeiss, jeneval; (canon digital ixus75) adobe photoshop cs5 . . . d. flexuosum , . . , , .2). 1. d. flexuosumgeorgian scientists/ . 4 n 3, 2022 308 , , . . . , . . , . , . d. flexuosum , , ( .2). . d. flexuosum ; , ; ; , , , ( .2). 2. d. flexuosum a. b. ; c. ; b. ; e. ; f. , 1. , ; 2. , 3. 4. ; 5. ; 6. 7. ; 8. ; 9. ; 10. . d. flexuosum , . , a b 1 1 2 3 4 c d e f 5 5 6 7 8 9 1 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 309 . ; , , , , , ( .3). d. flexuosum , , , ; , ( .3). ; , . d. flexuosum ; , . , . , , . d. flexuosum , .3). 3. d. flexuosum a. ; b. a b c d1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 1 10 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 310 ; c. ; d. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. 11. ). d. flexuosum , . . . , , , . , , . , , . , ( ) . 2-3 , . , . , ; ; , , . . ( .4). 4. d. flexuosum ( ) a. ; b. . 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7; 8. a b 1 23 45 6 7 8 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 311 . d. flexuosum , . . , , , , ( .5). , . , . . , ( . 5). 5. d. flexuosum a. ; b. c. ; d. e. ; f. ; g. a b c 1 2 3 45 7 8 d e f g 9 1 1 1 12 1 5 14 15 16 1 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 312 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. 8. ; 9. ; 10. ; 11. ; 12. ; 13. ; 14. ; 15. ; 16. ; 17. . delphinium flexuosum bieb., . d. flexuosum: d. flexuosum , , ; ; d. flexuosum , ; d. flexuosum , , ; d. flexuosum , ; d. flexuosum : , ; ; ; d. flexuosum , , . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 313 : 1. , ii, „ “, , 1973, . 4051; 2. , “ “, , 2018, . 155-156; 3. faridi b., zello a., touati d., alaoui k., cherrah y. toxicite aigue et activite anti-in ammatoire des grains de delphinium staphysagria, phytotherapie, 2014, 12, pp. 175–180; 4. xu t.f., liu s., meng l.l., pi z.f., liu z.q. bioactive heterocyclic alkaloids with diterpene structure isolated from traditional chinese medicines. j. chromatogr. b. 2016, 1026, 56–66; 5. wang j.l., shen x.l., chen q.h., wang w., wang f.p. structure-analgesic activity relationship studies on the c18-and c19-diterpenoid alkaloids. chem. pharm. bull. 2009, 57, 801–807; 6. liu f., yang c.h., liang, j.y., liu j.h. advances in the studies on the pharmacological activities and toxicities of c19 diterpenoid alkaloids. strait pharm. j., 2012, 24, pp. 1–5; 7. . . . , 1959, 1, . 38-42; 8. . . , . , 1952, 1, . 4351; 9. ., ., ., . , , , , , 1996, 1019 c. 10. kintsurashvili l. alkaloids from delphinium speciosum and delphinium flexuosum growing in georgia. international scientific practical symposium “100 years of success and quality" dedicated to the 100th anniversary of pharmaceutical chemistry department of nuph kharkiv, (ukraine) abstract book. 2021, 18 october p. 61. 11. kintsurashvili, k. mulkijanyan, n. gogitidze, n. mushkiashvili. alkaloids from the aerial parts of larkspur (delphinium speciosum beeb.) and their pharmacological activity. international journal of pharmacy and pharmaceutical research, 2020, 18, 4, pp. 204-211. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 314 microstructural features of the vegetative organs of delphium flexuosum bieb. common in georgia lali kintsurashvili, ketevan mchedlidze tbilisi state medical university i.kutateladze institute of phamacochemistry, tbilisi, georgia summary the genus delphinium l. is rich in diterpene alkaloids, which exhibit a pronounced curare-like, anti-tumor, anti-inflammatory, analgesic, antidote and insecticidal action. the content of diterpene alkaloids in the aboveground and unde-ground vegetative organs of delphinium flexuosum bieb., a promising medicinal plant of the flora of georgia, and diagnostic features of the internal structure were studied in order to determine the identity of the experimental raw material. gc/ms analysis revealed that the dominant alkaloid obtained from the vegetative organs of the plant is the pharmacologically active methyllicaconitine. other alkaloids have been identified as anthranoillocytonine, delcosine, lycotonine. as well, the underground organs contain also zongorine, delectine and norzongoramine. a set of diagnostic features of the internal structure of d. flexuosum was determined using the methods adopted in microtechnics. the leaf of d. flexuosum is bifacial, hypostomatic and has dorsoventral structure. it is very rarely covered with long conical trichomes, the underlying cells of the lower and upper epidermis of the leaf are non-wrinkled and curved. the differential stomatal apparatus in leaf-covering tissue is anomocytic. stomata are lenticular, and structure of the stomata is chaotic, in terms of the reciprocal location of the locking cells. the leaf pulp is differentiated into open, reverse-collateral conductive cones. the aboveground organs of d. flexuosum are characterized by an orderly aligned structural elements of the epidermal tissue, with linear and straight-walled stem cells and orderly arranged anomocytic stomata. collenchymal and fibrous cells of the mechanical type and open-collateral type conducting cones with a thickening of the spiral and reticular membrane are actively reflected in the organs of the plant axis. the conductive tissue of the root system of d. flexuosum contains a number of polar rays of the wood with differentiated stepwise, spiral and ring-shaped tracheal elements. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 228 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.19 ესპანური ალვარინიოს და ქართული რაჭული მცვივანის ღვინოების ქიმიური პარამეტრების განსაზღვრა ელენე სორდია1; სოფიო ძნელაძე2; თამთა სამიტაშვილი3; ელენე ბუცხრიკიძე3; ელენე ქებულაძე3; 1ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 2ასისტენტ პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 3ბაკალავრი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; აბსტრაქტი კაცობრიობის ისტორიაში ღვინოს განსაკუთრებული ადგილი უკავია. უკანასკნელი წლების სამეცნიერო ლიტერატურაში ღვინო სულ უფრო ფართოდ განიხილება, როგორც ფუნქციური კვების პროდუქტი, რომელიც უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს სხვადასხვა დაავადებების მკურნალობასა და პროფილაქტიკაში. ღვინის ამ თვისებას კი განაპირობებს მასში შემავალი ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების დიდი რაოდენობა. ქართული ღვინის ხარისხი წინა წლებთან შედარებით უმჯობესდება, მეტად იგრძნობა სტილის მრავალფეროვნება, რაც იმას ნიშნავს, რომ მწარმოებლები მიზნად ისახავენ მაღალი სტანდარტების დანერგვას, როგორც ხარისხის, ისე გლობალური ბაზრისათვის საინტერესო და განსხვავებული პროდუქტის შექმნის თვალსაზრისით. ღვინის ხარისხს ძირითადად განსაზღვრავს ყურძნის ჯიშური თვისებები, ნიადაგურკლიმატური პირობები, ქიმიური შედგენილობა და ის ტექნოლოგიური პროცესები, რომელიც დამზადებისას გამოიყენება. კვლევისთვის შეირჩა ორი ჯიშის ყურძენი, ქართული რაჭული მცვივანი და ევროპული ალვარინიო. ღვინოები დამზადდა უკლერტოდ, ევროპული წესით. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა შერჩეული ყურძნის ჯიშიდან საწარმოო პორობებისთვის შესაბამისი ევროპული ტიპის მაღალხარისხოვანი ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლის მქონე ღვინის დამზადება, ძირითადი ქიმიური პარამეტრების განსაზღვრა და მიღებული შედეგებით ღვინოების ერთმანეთთან შედარება. კვლევის მიზანი იყო ასევე, განგვესაზღვრა რამდენად შეინარჩუნებდა უცხოური ჯიში თავის იდენტობას განსხვავებულ ნიადაგსა და კლიმატურ პირობებში. კვლევების შედეგების მიხედვით დადგინდა, რომ საანალიზოდ შერჩეული ღვინოები ძირითადი ქიმიური პარამეტრებით შეესაბამება სტანდარტით დადგენილ ზღვრებს. ღვინოები გამოირჩევა ჯიშისთვის დამახასიათებელი ორგანოლეპტიკური თვისებებით, ღვინოები არის ნაზი და ჰარმონიული დასალევი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 229 საკვანძო სიტყვები: ღვინო, ალვარინიო, რაჭული მცვივანი. ღვინის ისტორია განუყოფელია კაცობრიობის ისტორიისაგან. ის არის კულტურის მონაპოვარი და საზოგადოებრივი ცხოვრების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი. ქართული ღვინო ორიგინალური არომატული თვისებებით ხასიათდება და ეროვნული თვითმყოფადობის სიმბოლოს წარმოადგენს. ღვინო რთული შემადგენლობის პროდუქტია, რომელიც უამრავ სამკურნალო თვისების მქონე კომპონენტს შეიცავს. ორგანიზმს ამარაგებს მაკრო და მიკროელემენტებით, ვიტამინებით, ამინომჟავებით, მდიდარია მთრიმლავი, პექტინოვანი და ფენოლური ნივთიერებებით. ღვინის შემადგენლობა იცვლება შენახვისა და დამუშავების დროს, ეს დამოკიდებულია სხვადასხვა ფაქტორებზე [2]. კვლევისთვის შეირჩა სხვადასხვა ჯიშის ყურძენი, ქართული ჯიშის რაჭული მცვივანი და ევროპული ალვარინიო. შერჩეული ყურძნის ჯიშიდან დამზადდა ღვინო, უკლერტოდ ევროპული წესით. ალვარინიო არის საღვინე ყურძნის ჯიში, რომელიც გავრცელებულია ჩრდილოდასავლეთ პორტუგალიასა და ესპანეთში [3]. საუკუნეების განმავლობაში ალვარინიო იზრდებოდა მინდვრებში, ეხვეოდა ალვის ხეებს და ბუჩქებს. ამ პრაქტიკას ჯერ კიდევ იყენებენ პორტუგალიაში ,,ვინო ვერდეს“ რეგიონში, მათ ზრდიან ტალავერებზე, რაც ხელს უწყობს ჭარბ მსხმოიარეობას. კარგად რეაგირებს სიცხესა და ტენიანობაზე. მჭიდროდ გაშენებულ ვენახში და ჭარბი მსხმოიარობის პერიოდში ძნელად აღწევს სიმწიფეს. ამჟამად ალვარინიო იწარმოება კალიფორნიის რამოდენიმე რეგიონში, ასევე მოჰყავთ ურუგვაიშიც. ბოლო წლების განმავლობაში ალვარინიომ ავსტრალიელი მეღვინეების დიდი ყურადღება მიიპყრო და ზოგიეთი მათგანი უკვე აწარმოებს მის სამარკო ღვინოს. ამ ჯიშის ყურძენი გამოირჩევა მკვეთრად გამოხატული მცენარეების არომატით და ციტრუსების ტონებით, რომელსაც ასევე გააჩნია ატმის და გარგრის არომატიც, არის უჩვეულოდ მსუბუქი და გამოირჩევა მაღალი მჟავიანობით [4]. რაჭული მცვივანი არის ქართული თეთრყურძნიანი ვაზის ჯიში, რომელიც გავრცელებულია რაჭაში და იძლევა სუფრის ღვინოს. ადგილობრივ მევენახეთა შორის ცნობილია მცვივანის სახელით. ამ სახელწოდებით საქართველოს მევენახეობის რაიონებში არაერთი ჯიშია გავრცელებული („მცვივანი რაჭული“, „მცვივანი კახური“, „მცვივანი გურული“ და „მცვივანი იმერული“), რომლებიც თავიანთი ნიშნებითა და სამეურნეო თვალსაზრისით მკვეთრად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან [5]. მცვივანის ყურძენს ხშირ შემთხვევაში იყენებენ სუფრის თეთრი ღვინოების დასამზადებლად, იშვიათად საჭმელ ყურძნად. რაჭული მცვივანის ღვინო ხალისიანი, საკმაოდ სხეულიანი, სურნელოვანი და სასიამოვნოა გემოთი. ზემო რაჭაში ყველაზე მაღალი ღირსების ღვინოს სწორედ მცვივანისაგან აყენებენ. მცვივანის ღვინო ზამთრის პერიოდში უფერულია, გაზაფხულზე კი ყვითელ შეფერილობას იღებს. ჯიშის დადებითი თვისებებია მისი შედარებით მაღალი მოსავლიანობა. პროდუქციის მაღალი ხარისხი, ვარგისობა, როგორც სუფრის, ისე შამპანური ღვინის დასაყენებლად და მისი ადრე მწიფობა, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ზემო რაჭის პირობებისათვის [5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 230 შერჩეული ყურძნის ჯიშებიდან დამზადდა ევროპული მშრალი ღვინო შემდეგი ტექნოლოგიით: თავდაპირველად, დაკრეფილი ყურძენი გატარდა კლერტსაცლელში, შემდგომ კი დურდოსთან ერთად დაყოვნდა ცივ მაცერაციაზე 24 სთ-ის განმავლობაში, სადაც დაემატა გოგირდი და ენზიმი. დაყოვნების შემდეგ გამოიპრესა და დაიწმინდა. წვენი მოიხსნა ლექიდან და გადატანილ იქნა სპეციალურ ჭურჭელში, სადაც განსაზღვრული იყო ტემპერატურა (15 0c), დაემატა საფუარი (20გრ/100ლ) და დაიწყო დუღილი (16-200). მომდევნო ეტაპს წარმოადგენს წვენის გადატანა დაბალ ტემპერატურულ ოთახაში, სადაც მოწმდება გოგირდის ცვლილება. ეს პროცესი გრძელდება შემოდგომიდან გაზახულამდე, გაზაფხულზე კი ლექიდან მოხსნილ და დაწმენდილ ღვინოს უტარდება ქიმიური ანალიზი, იფილტრება და საბოლოოდ ისხმება ბოთლებში. დამზადებულ ღვინოებში განისაზღვრა შემდეგი ქიმიური პარამეტრები: ეთილის სპირტი, ტიტრული მჟავიანობა, მქროლავი მჟავები, შაქრები, თავისუფალი და შეკავშირებული გოგირდოვანი მჟავა, ph, რომელიც მოცემულია ცხრილის სახით (ცხრ.1). ცხრ:1 ღვინოში ქიმიური პარამეტრების განსაზღვრა ანალიზის სახეობა ალვარინიო რაჭული მცვივანი ეთილის სპირტი (%) 10,0 10,7 ტიტრული მჟავიანობა (გ/ლ) 4,05 3,98 მქროლავი მჟავიანობა (გ/ლ) 0,53 0,40 შაქრები (გ/ლ) 1,7 2,00 თავისუფალი so2 (მგ/ლ) 21,76 8,96 შეკავშირებული so2 (მგ/ლ) 90,88 74,24 ph 3,67 3,78 როგორც ცხრილიდან ჩანს, ჩვენ მიერ დამზადებულ ღვინოებში ქიმიური პარამეტრები მერყეობს შემდეგ ზღვრებში: ეთილის სპირტის შემცველობა ალვარინიოს ღვინოში გვაქვს 10,0 %, ხოლო რაჭულ მცვივანში 10,7 %-ია. საქართველოს სუფრის ღვინოები სპირტს შეიცავს 1013 %-მდე. სპირტიანობა დამოკიდებულია ყურძნის შაქრიანობაზე. ღვინოებში შაქრების შემცველობა ალვარინიოს ღვინოში გვაქვს 1,7 გ/ლ, ხოლო რაჭულ მცვივანში 2,0 გ/ლ. ღვინის ხარისხის ერთ-ერთი მაჩვენებელია ტიტრული მჟავიანობა. სხვადასხვა ტიპის ღვინისთვის ის განსხვავებულია და განპირობებულია სხვადასხვა ფაქტორზე. ტიტრული მჟავიანობა ჩვენს საანალიზო ღვინოებში მერყეობს 3,98-4,05 გ/ლ-მდე. მქროლავი მჟავები წარმოადგენს ღვინოში არსებული მცირე რაოდენობით ძმარმჟავას რიგის ცხიმოვანი მჟავების ერთობლიობას. მქროლავი მჟავიანობა ალვარინიოში გვაქვს 0,53 გ/ლ, რაჭულ მცვივანაში 0,40 გ/ლ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 231 თავისუფალი so2-ს რაოდენობა ალვარინიოში არის 21,76 გ/ლ, ხოლო რაჭულ მცვივანაში 8,96 გ/ლ. ასევე განსხვავებაა შეკავშირებულ so2-ში, ალვარინიოში გვაქვს 90,88 გ/ლ, ხოლო რაჭულ მცვივანაში 74,24 გ/ლ. ph ღვინის მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია, რადგან ის განსაზღვრავს ღვინის სტაბილურობას. მისი შემცველობა ღვინოში დამოკიდებულია საერთო მჟავიანობაზე, განსაკუთრებით კი ღვინის მჟავაზე. მჟავიანობა ალვარინიოს ღვინის არის 3,67, ხოლო რაჭული მცვივანის 3,78. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ როგორც რაჭული მცვივანის, ასევე ალვარინიოს ჯიშის ყურძნისგან დამზადებული ღვინო ქიმიური პარამეტრებით შეესაბამება სტანდარტით დადგენილ მოთხოვნებს. ასევე დადგინდა, რომ დამზადებული ღვინოები გამოირჩევა ჯიშისთვის დამახასიათებელი ორგანოლეპტიკური თვისებებით. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. სორდია ე. ქართული ქვევრის ღვინის ბიოქიმიური მახასიათებლების შესწავლა. დისერტაცია. თბილისი, 2021წ. 5-19, 82-87 გვ. 2. ჯმუხაძე გ. ცივი მაცერაციის გამოყენება მანავის მიკროზონის თეთრი და ვარდისფერი ღვინოების ტექნოლოგიაში. დისერტაცია, 2019 წ. 30 გვ. 3. to, c. (2020, september 19). ესპანური ღვინო. wikipedia.org; wikimedia foundation, inc. https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%94%e1%83%a1%e1%83%9e%e1%83%90%e1%83%9c% e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%98_%e1%83%a6%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%9c%e 1%83%9d (გადამოწმებულია 02.02.2023). 4. wikipedia contributors. (2023, march 17). albariño. wikipedia; wikimedia foundation. https://en.wikipedia.org/wiki/albari%c3%b1o(გადამოწმებულია 02.02.2023) 5. მცვივანი რაჭული nplg wiki dictionaries. (2020). nplg.gov.ge. http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/%e1%83%9b%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%98 %e1%83%95%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%98_%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%ad %e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98 (გადამოწმებულია 02.02.2023). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 232 determination of chemical parameters of spanish alvarinho and georgian rachuli mtsvivani wines elene sordia1; sofio dzneladze 2; tamta samitashvili3; elene butskhrikidze3; elene kebuladze3; 1associate professor, georgian technical university; 2assistant professor, georgian technical university; 3bachelor, georgian technical university abstract wine has a special place in the history of mankind. in the scientific literature of recent years, wine is increasingly widely considered as a functional food product, which plays an important role in the treatment and prevention of various diseases. this quality of wine is determined by the large number of biologically active substances contained in it. the quality of georgian wine is improving compared to previous years, the variety of styles is more noticeable, which means that producers aim to introduce high standards, both in terms of quality and in terms of creating an interesting and different product for the global market. the quality of the wine is mainly determined by the varietal characteristics of the grapes, soil and climatic conditions, chemical composition and the technological processes that are used during production. two varieties of grapes were selected for the research, the georgian rachuli mtsvivan and the european alvarinho. the wines were made in a european way. the aim of the research was to produce wine with organoleptic indicators of european type, suitable for production purposes, from selected grape varieties. also determination of the main chemical parameters in the produced wines, comparison of the wines with the obtained results. the purpose of the research was also to determine how much the foreign variety would maintain its identity in different soil and climatic conditions. according to the results of the research, it was established that the wines selected for analysis correspond to the limits established by the standard with the main chemical parameters. the wines are distinguished by the organoleptic qualities characteristic of the variety, the wines are gentle and harmonious to drink. key words: wine, alvarinho, rachuli mtsvivani. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 17 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.03 ინვერსიული გარდაქმნების თვისებების საფუძველზე კონსტრუირებული სახსრულ-ბერკეტული მექანიზმი. ნია ნათბილაძე; ალექსანდრე ყაველაშვილი, მურმან ხაჩიძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე: ნაშრომში წარმოდგენილია გეომეტრიულ გარდაქმნაზე დაყრდნობით, ჩვენს მიერ კონსტრუირებული მოწყობილობა, რომელიც უზრუნველყოფს წამყვანი და ამყოლი რგოლების სინქრონულ ბრუნვით მოძრაობას და ასრულებს ფურცვლოვანი მასალის კეცვის ოპერაციას მაღალი ხარისხის სიზუსტის დაცვით, რაც გამორიცხავს ჩაჭედვის და დაზიანების შემთხვევებს, რომელიც თანამედროვე მანქანებში მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს. გეომეტრიული გარდაქმნა-ინვერსიის თვისებების მეშვეობით გამარტივებულია ავტომატიზირებული მანქანების მუშა მექანიზმების სირთულე. მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული მექანიზმის კონსტრუქციის გამრტივებასთან ერთად მცირდება ენერგო დანახარჯები და იზრდება ხანგამხლეობა. საკვანძო სიტყვები: მოწყობილობა, მექანიზმი, გეომეტრიული გარდაქმნა, კონსტრუირება. ადამიანური ცივილიზაციების ეკონომიკური და სოციალური სტრუქტურის ცვლილებასთან ერთად შეიცვალა საინჟინრო ტექნოლოგიები. ზოგადად, ცივილიზაციის ტექნოლოგიურმა განვითარებამ შემდგომში წინასწარ განსაზღვრა თავად ცივილიზაციის არსებობა. ინოვაციური ტექნოლოგიების განვითარება ადამიანის საქმიანობის ძალიან მნიშვნელოვანი და საინტერესო სფეროა. ადამიანს შეუძლია განავითაროს რაღაც ახალი, შექმნას ისეთი რამ, რაც ადამიანებს დაეხმარება, რაციონალურ გამოყენებაში. მრეწველობის განვითარება განუყოფლად არის დაკავშირებული ახალი მანქანებისა და მექანიზმების შექმნასთან, რომლებიც ზრდიან შრომის პროდუქტიულობას და ანაცვლებენ მექანიკურ შრომას მანქანური შრომით. მრეწველობაში ფართოდ გამოიყენება მოძრავი მექანიკური სისტემები, რომლებიც იყოფა მანქანებად, სამანქანო ერთეულებად და მექანიზმებად. ამჟამად, როგორც ადრე მეცნიერები, ინჟინრები და კონსტრუქტორები ცდილობენ გააუმჯობესონ თანამედროვე ტექნოლოგიები, შექმნან მაღალი ხარისხის მანქანები და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 18 მანქანების სისტემები, რომლებიც ათავისუფლებს ადამიანს შრომატევადი და დამღლელი პროცესებისგან. განზოგადებული ფორმით, მანქანა არის ადამიანის მიერ შექმნილი მოწყობილობა ფიზიკური და გონებრივი შრომის გასაადვილებლად. ფუნქციური დანიშნულების მიხედვით, მანქანები პირობითად შეიძლება დაიყოს: ენერგეტიკულ, ტრანსპორტის, ტექნოლოგიურ, კონტროლისა და მართვის, ლოგიკურ მანქანებად. ტექნიკასა და ტექნოლოგიაში ახალი მასალების გაჩენამ, ლითონ საჭრელ მანქანებზე დამუშავებული ნაწილების ზომებისა და ფორმის სიზუსტეზე მზარდმა მოთხოვნებმა, აგრეთვე ტექნოლოგიური პროცესების ავტომატიზაციის ფართოდ დანერგვამ და ავტომატური ჩარხების შექმნამ დინამიკური პროცესების მკვეთრი ზრდა გამოიწვია. მექანიზმებისა და მანქანების თავისებურებების შესწავლისათვის აუცილებელია მექანიკური სისტემების გეომეტრიულკინემატიკური და დინამიკური სინთეზის ამოცანების გადაჭრა, რომლების ამარტივებენ კონკრეტული მექანიზმების კონსტრუირებასა და გამოყენებას. ინჟინერიაში არსებული პრობლემების გასამარტივებლად ინოვაციური მეთოდების გამოყენებით, ჩვენს მიერ კონსტრუირებულია მოწყობილობა, რომელიც ზოგადად უზრუნველყოფს წამყვანი და ამყოლი რგოლების სინქრონულ ბრუნვით მოძრაობას და ასრულებს ფურცვლოვანი მასალის კეცვის ოპერაციას მაღალი ხარისხის სიზუსტის დაცვით, რაც გამორიცხავს ჩაჭედვის და დაზიანების შემთხვევებს, რომელიც თანამედროვე მანქანებში მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს. აღნიშნული მოდელი განეკუთვნება ლითონების წნევით დამუშვებას, კერძოდ მოწყობილობებს ფურცლოვანი ლითონის ღუნვისათვის. ცნობილია ფურცლოვანი ლითონის საღუნი მოწყობილობა (რუსეთის პატენტი 2644489). მოწყობილობა, უპირატესი განხორციელები მაგალითის მიხედვით, შეიცავს სადგარს, რომლის ძირითად დგარებზე განლგებულია ვერტიკალური მიმმართველები, რომლებშიც უკუქცევითწინსვლითი გადაადგილების შესაძლებლობით განთავსებულია ღეროს ფორმის ზედა დამჭერი. ზედა დამჭერზე მოხსნის შესაძლებლობით განლაგებულია დანის ფორმის პუანსონი (მღუნავი ზედა პუანსონი). ხსენებული ზედა მღუნავი პუანსონის დამჭერი თავისუფალი ბრუნვის შესაძლებლობითაა დაყრდნობილი საბრუნ სახსრებზე. ზედა მღუნავი პუანსონის სიბრტყეში უკუქცევით-წინსცვლითი გადადგილებისათვის დამჭერები მიერთებულია შპინდელიან ამძრავთან. ამძრავის შპინდელები მოძრაობაში მოდიან შუალედური გადაცემის და/ან ქუროს მეშვეობით. მოწყობილობა ასევე აღჭურვილია ქვედა მღუნავი პუანსონებით, რომლების დამაგრებულია დგარზე შემობრუნების შესაძლებლობით, მაგალითად, ბერკეტული სახსრის მეშვეობით. ქვედა მღუნავი პუანსონების მოძრაობაში მოყვანა მიმდინარეობს დაკბილული შტაანგისა და მასთან მოდებული კბილა თვლების მეშვეობით და.შ. მოყვანილი მოწყობილობის უარყოფითი მხარეა კონსტრუქციის სირთულე, მასში პუანსონების ორი ჯგუფის, მათთვის ცალკეული ამძრავების თუ სხვა კონსტრუქციული ელეემენტების სიმრავლის გამო. გარდა ამისა, ამ მოწყობილობით წარმართული ღუნვის პროცესისას დიდია ალბათობა იმისა, რომ დეფორმირების პროცესი წარიმართოს არათანაბრად, რადგან გვაქვს ორმხრივ მიმართული დეფორმაციის ძალები კონსტრუქციაში ზედა და ქვედა საღუნი პუანსონების არსებობის გამო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 19 ცნობილია ასევე ფურცლოვანი ლითონის მღუნავი წნეხი (რუსეთის პატენტი 2192964), რომელიც შედგება მაგიდისაგან, რომელთანაც მიერთებულია ჰიდრავლიკური ცილინდრების ჭოკები, სადაც დგუშები უძრავადაა დამაგრებული ხსენებულ ჭოკებზე. ცილინდრების კორპუსთან მიერთებულია ცოცია, რომელსააც გააჩნია მათთან ერთად გადაადგილების შესაძლებლობა ვერტკალურ სიბრტყეში ზემოთ და ქვემოთ. კონსტრუქციაში ასევე გათვალისწინებულია სინქრონიზატორი, რომელიც აღკვეთს ცოციას გადახრას მოძრაობის ტრექტორიიდან. წნეხში ამძრავს წრმოადგენს ჰიდროაგრეგატი. დასამუშავებელი ფურცელი იდება მაგიდაზე, რომლის შემდგომ ოპერატორი ზემოქმედებს პედალზე, და ცოცია დაეშვება ზედა მდგომარეობიდან ქვევით მღუნავ პუანსონთან ერთად.რაც უფრო დაბლა ჩამოიწევს ცოცია და შესაბამისად მღუნავი პუანსონი მით მეტად დეფორმირდება ფურცლოვანი მასალა. პედლის გათავისუფლების შემდგომ პუანსონი გადააგილდება საწყის მდებარეობაში და მოწყობილობა მზადაა ხელმეორე ციკლის ჩასატარებლად. მოყვანილი წნეხის უარყოფითი მხარეა წნეხის მოქმედების მექანიზმზე ოპერატორის გავლენის ფაქტორი და შედეგად მაღალი ალბათობით მოსალოდნელი ხარვეზები საბოლოოდ დამუშავებული ფურცლოვანი ლითონის ნაკეთობის მიღებისას. ამავე ფაქტორის გამო შეუძლებელია სრულყოფილად იყოს წარმართული სერიული წარმოების პროცესიც. ზემოაღნიშნული უარყოფითი მხარეები აღმოფხვრილია ფურცლოვანი ლითონის საღუნი მოწყობილობით, რომელიც შეიცავს სადგარს, მაგიდას, სადგარზე შესრულებულ ვერტიკალურ მიმართველში უკუქცევით-წინსვლითი გადაადგილების შესაძლებლობის მქონე ცოციას, მასთან მოხსნის შესაძლებობით მიერთებული მღუნავი პუანსონით და ხსენებული პუანსონის ამძრავ სისტემას ძრავათი. მოწყობილობაში ამძრავი სისტემა შესრულებულია წყვილი მრუდმხარაბარბაცა მექანიზმის სახით, რომელთაგან პირველი მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის, შესაბამისად, პირველი მრუდმხარას და პირველი ბარბაცას თავისუფალი ბოლოები სახსრულადაა დაკავშირებული სადგართან, ხოლო მეორე მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის მეორე მრუდმხარას თავისუფალი ბოლო ასევე სახსრულადაა დაკავშირებული სადგართან, მეორე ბარბაცას თავისუფალი ბოლო კი ხსენებულ ცოციასთან, გარდა ამისა, პირველი მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის პირველი ბარბაცა ტელესკოპურია და მაასზე დასმულია პირველი ცოცია, რომელთანაც სახსრულად დაკავშირებულია ძრავსთან სახსრულ კავშირში მყოფი პირველი ბერკეტი, მეორე მრუდმხარა-ბარბაცაცა მექნიზმის მეორე მრუდმხარასა და მეორე ბარბაცასთან სახსრული შეერთების წერტილი მეორე ბერკეტით დაკავშირებულია პირველ მრუდმხარასთან, მის სადგართან და პირველ ბარბაცასთან სახსრული მიერთების ადგილებს შორის წერტილში. უარყოფითი მხარეები აღმოფხვრილია აღმოფხვრილია იმითაც, რომ : მაგიდა გაყოფილია ორ ნაწილად, სადაც ნაწილებს შორის განთავსებულია ურთიერთ საწინააღმდეგოდ მბრუნავი ლილვაკები; პირველი ბერკეტის სიგრძე, ტოლია მეორე მრუდმხარას სიგრძისა, და შესაბამისად პირველი მრუდმხარაზე მეორე ბერკეტის შეერთების წერილი, სადგართან საყრდენი წერტილიდან დაშორებულია პირვლი ბერკეტის სიგრძის ტოლი მანძილით; მოდელის ტექნიკური შედეგია კონსტრუქიის გამარტივება და დამუშავების ხარისხის ამაღლება. კონსტრუქციის გამარტივება მიღწეულია მარტივი ამძრავი მექანიზმის შექმნის ხარჯზე, კერძოდ, წყვილი მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის გამოყენების მეშვეობით და ამ მექანიზმების რგოლების სპეციფიკური კავშირებით, რომლებიც კონსტრუირებულია ინვერსიული გარდაქმნების თვისებების საფუძველზე, ვინაიდან საჭირო აღარ არის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 20 გამოყენებული ჰიდრო თუ პნევმო მექანიზმებან ერთობლიობაში კბილა გადაცემები. ეს კი კონსტრუქციის გამრტივებასთან ერთად ამცირებს ენერგო დანახარჯებს და ზრდის ხანგამხლეობას. დამუშავების ხარისხის ამაღლება, მიიღწევა იმით, რომ პირველი მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის, შესაბამისად, პირველი მრუდმხარას და პირველი ბარბაცას თავისუფალი ბოლოები სახსრულადაა დაკავშირებული სადგართან, ხოლო მეორე მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის მეორე მრუდმხარას თავისუფალი ბოლოა ასევე სახსრულადაა დაკავშირებული სადგართან, მეორე ბარბაცას თავისუფალი ბოლო კი ხსენებულ ცოცისთან, გარდა ამისა, პირველი მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმის პირველი ბარბაცა ტელესკოპურია და მასზე დასმულ პირველ ცოციასთან სახსრულად დაკავშირებულია ძრავასთან სახსრულ კავშირში მყოფი პირველი ბერკეტი, მეორე მრუდმხარა-ბარბაცაცა მექნიზმის მეორე მრუდმხარასა და მეორე ბარბაცასთან სახსრული შეერთების წერტილი მეორე ბერკეტით დაკავშირებულია პირველ მრუდმხარასთან, პირველი მრუდმხარას სადგართან და პირველ ბარბაცასთან სახსრული მიერთების წერტილებს შორის წერტილში, ვინაიდან ამგვარი კონსტრუქციული შესრულების ფორმა უზრუნველყოფს მღუნავი პუანსონის პირის მდორე შეხებას გადასაღუნ მასალასთან. ხოლო უკუსვლას კი სწრაფი მოძრაობით. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასვნათ, რომ ფურცვლოვანი მასალის საღუნი მექანიზმის მუშაობა მიმდინარეობს დეფექტების გარეშე. მუშაობის ეფექტურობაზე ასევე გავლენას ახდენს ასევე, ისიც რომ მაგიდა გაყოფილია ორ ნაწილად, სადაც ნაწილებს შორის განთავსებულია ურთიერთ საწინააღმდეგოდ მბრუნავი ლილვაკები, რადგან დეფორმაციის ძალა ერთმიმართულიაა მაღალი ალბათობით აღმოფხვრილი იქნება დეფორმირების პროცესის არათანაბრდ წარმართვა. მოდელი გახსნილია ნახაზით: ფიგ. 1-ზე წარმოდგენილია ფურცლოვანი ლითონის საღუნი მოწყობილობის სქემატური გამოსახულება. მოწყობილობა შეიცავს სადგარს (ნახაზზე ნაჩვენები არ არის), მაგიდას 1, ძრავას (ნახაზზე ნაჩვენები არ არის), სადგარზე დამაგრებულ ვერტიკალურ მიმმართველს 2 და მასში უკუქცევით-წინსვლითი გადადგილების შესაძლებლობი მქონე მღუნავ პუანსონს 3. მოწყობილობა ასევე აღჭურვილია ამძრავი სისტემით, რომელიც შეიცავს ორ მრუდმხარაბარბაცა მექანიზმს. პირველი მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმი შედგება პირველი მრუდმხარასაგან 4 და მასთან სახსრულდ დაკავშირებული პირველი ბარბაცასაგან 5. პირველი მრუდმხარა 4 და პირველი ბარბაცა 5 თავისუფალი ბოლოებით სახსრულად დაკავშირებულია სადგარზე ხისტად მიერთებულ საყრდენებთან 6 და 7. პირველი მრუდმხარა ტელესკოპურია 8, მასზე ასევე დასმულია ცოცია 9, რომელთანაც სახსრულდ დაკავშირებული პირველი ბერკეტი 10. ეს უკანასკნელი კი ძრავსთან. მეორე მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმი შედგება მეორე მრუდმხარასაგან 11 და მასთან სახსრულად დაკავშირებული მეორე ბარბაცასაგან 12. მეორე მრუდმხარას თავისუფალი ბოლო სახსრულად დაკავშირებულია სადგართან ხისტად დაკავშირებულ საყრდენთან 13. მეორე ბარბაცას თავისუფალ ბოლოსთან კი მოხსნის შესაძლებლობით მიერთებულია მღუნავი პუანსონი. მექანიზმი წარმოადგენს, სახსრულბერკეტული მექანიზმების ჯგუფს, რომელიც კონსტრუირებულია ინვერსიული გარდაქმნების თვისებების საფუძველზე. მოწყობილობის კონსტრუირებისას პირველ მრუდმხარაზე 〖(o〗^/ n რგოლზე) საყრდენი წერტილში შემოწერილი იყო პირველი ბერკეტის ( om რადიუსის) ტოლი რკალი. ხსენებული რკალის და მრუდმხარას ღერძის გადაკვეთის წარმოსახვით k წერტილში ფორმირებული იყო სახსარი, რომელიც მეორე ბერკეტის 14 (l რგოლი) მეშვეობით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 21 დაკავშირებული იქნა მეორე მრუდმხარასა და მეორე ბარბაცას შემაერთებელ სახსართან 15. მაგიდა 1 შედგება ორი ნაწილისაგან, რომელთა შორის განთავსებულია ორი ურთიერთ საწინააღმდეგოდ მბრუნავი ლილვაკი 16 და 17. ლილვაკების აძვრა შესაძლოა განხოციელებული იქნას მოწყობილობის ძრავადან (მაგ. ღვედური და კბილანური გადაცემის მეშვეობით ან ტექნიკის დონიდან ცნობილი ნებისმიერი საშუალებით თუ ხერხით) ან ცალკეული ამძრავიდან. მოწყობილობა მუშაობს შემდეგნაირად: მაგიდაზე ფურცლოვანი მასალის განთავსების შემდეგ რთავენ მოწყობილობას, ძრავადან პირველი ბერკეტის მეშვეობით მოძრაობა გადაეცემა პირველ მრუდმხარა-ბარბაცა მექანიზმს, ხოლო მეორე ბერკეტის მეშვეობით კი მეორე მრუდმხარა ბარბაცა მექანიზმს. შედეგად განხორციელდება მღუნავი პუანსონის წინსვლითი მოძრაობა ფურცლოვანი მასალის დეფორმირება ლილვაკებს შორის სივრცეში. დეფორმაციის პროცესის დასრულების შემდგომ პუანსონი უკუქცევითი მოძრაობით უბრუნდება საწყის მდებარეობას, რომლის შემდგომ მაგიდაზე მორიგი ფურცლოვანი მასალის განთავსების შემდგომ დეფორმაციის პროცესი მეორდება. ფიგ. 1. ფურცლოვანი ლითონის საღუნი მოწყობილობა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 1, 2022 22 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ჯ.უფლისაშვილი; ნ.ნათბილაძე„მოძრავი სივრცითი სისტემების გეომეტრიული საფუძვლები“ – 2009წ. ტექნოკური უნივერსიტეტი; isbn 9789941145285 2. ჯ. უფლისაშვილი; ნ, ნათბილაძე პოლიგრაფიული მანქანების მექანიზმები. თბილისი 2018. 3. юрий алюшинструктурный, кинематический и динамический анализ рычажных механизмов-учебное пособие; мисис, 2015. 104 с.; isbn: 978-5-87623-893-1 4. артоболевский механизмы в современной технике – справочник для инженеров,конст.и узобретателей; -том 1-7. 5. scripta technica and l. ruzinov design of mechanisms by geometric transformations. 6. henry t. brown507 mechanical movements-2013y. joint-lever mechanism constructed on the basis of the properties of inverted transformations. nia natbiladze; alexander kavelashvili, murman khachidze summary: the paper presents a device designed by us based on geometric transformation, which provides synchronous rotational movement of the drive and drive rings and performs the operation of folding the sheet material with high degree of precision, which eliminates cases of jamming and damage, that are significant problems in modern machines. the complex nature of the working mechanisms of automated machines is simplified through the properties of geometric transformation-inversion. it is important to note that with the simplification of the construction of this mechanism, energy costs are reduced and durations are increased. keywords: device, mechanism, geometric transformation, designing https://www.researchgate.net/profile/urij-alusin-2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 180 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.16 ლურჯი მოცვის მიკობიოტა ლამზირი ბერაძე1 იოსებ ბასილია2 ესე ჯაყელი3 რუსუდან ტაკიძე4 გიორგი საჯაია5 1ბიოლოგიის აკადემიური დოქტორი, ადამ ბერიძის სახელობის ნიადაგის, სურსათისა და მცენარეთა ინტეფრირებული დაცვის დიაგნოსტიკური ცენტრი „ანასეული“. მთავარი სპეციალისტი; 2სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი, ადამ ბერიძის სახელობის ნიადაგის, სურსათისა და მცენარეთა ინტეფრირებული დაცვის დიაგნოსტიკური ცენტრი „ანასეული“. აღმასრულებელი დირექტორი; 3სოფლის მეურნეობის აკადემიური დოქტორი, ადამ ბერიძის სახელობის ნიადაგის, სურსათისა და მცენარეთა ინტეფრირებული დაცვის დიაგნოსტიკური ცენტრი „ანასეული“. მთავარი სპეციალისტი; 4სოფლის მეურნეობის აკადემიური დოქტორი, ადამ ბერიძის სახელობის ნიადაგის, სურსათისა და მცენარეთა ინტეფრირებული დაცვის დიაგნოსტიკური ცენტრი „ანასეული“. დირექტორი სამეცნიერო დარგში; 5ბაკალავრი, ადამ ბერიძის სახელობის ნიადაგის, სურსათისა და მცენარეთა ინტეფრირებული დაცვის დიაგნოსტიკური ცენტრი ლაბორანტი რეზიუმე ლურჯ მოცვზე ჩვენს მიერ გამოვლინებულია შემდეგი პათოგენური სოკოები: godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheare; verticillium dahliae kleeb; fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans.; pestalotiopsis guepini(desm)steyaert.; pestalotiopsis neglecta(thumen)steyaert.; pestalotiopsis funerea(desm)steyaert.; alternaria alternata(fr.) keisl. და botrytinia fuckeliana(de bary)whetzel = botrytis cinerea pers. godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheare საქართველოში პირველად ჩვენს მიერ აღინიშნა 2020 წელს უცხოეთიდან შემოტანილ ნერგებსა და 3-4 წლიან მცენარეებზე. იგი ნიადაგში მხოვრებია, დიდი პათოგენური ბუნების მქონე, საკარანტინოა. ასევე დიდი პათოგენური ბუნების მქონეა სოკოები: verticillium dahliae kleeb და fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans. რომლებიც იწვევენ მცენარეების კენწრულ ჭკნობას, ფოთლების ცვენას და ღერო-ტოტების ხმობას. საკვანძო სიტყვები: ლურჯი მოცვი, სოკო, პიკნიდიუმი, აპოტეციუმი, პიკნოსპორა, ასკოსპორა, მიცელიუმი, სკლეროციუმი, პერიტეციუმი, ქლამიდიოსპორა, პოლიფაგი, სუბსტრატული, ბალიშაკი, ჰიფა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 181 შესავალი საქართველოში გავრცელებულია მოცვისებრთა ოჯახიდან შემდეგი ჯიშები: ლურჯი მოცვი vaccinicum uliginosum, მოცვი მირტილიუსი vaccinicum mirtilus, წითელი მოცვი vaccinicum ideae და მოცვი ხემაგარი vaccinicum arctostapylos l. მოცვის ნაყოფი მეტად პოპულარული კენკრაა. მოცვის ნაყოფის ქიმიური შემადგენლობა განაპირობებს მის მაღალ კვებით ღირებულებას. იგი გამოიყენება ახალი, გამშრალი და გადამუშავებული სახით. მას ფართო გამოყენება აქვს კვების მრეწველობაში; მისგან ამზადებენ ნაყენს, ნახარშს, ექსტრაქტს, სიროპს, აბს, წვენს, ღვინოს, მურაბას და სხვა. წვენი გამოიყენება როგორც საკვები საღებავი ხილკენკროვანი ღვინის, უალკოჰოლო სასმელების და სხვათა შესაფერადებლად. მისგან დამზადებული ღვინო ხასიათდება კარგი შეფერილობით, ნაზი და განსაკუთრებული გემოთი. ბოლო წლებში საქართველოში კულტივირებულია უცხოეთიდან შემოტანილი ლურჯი მოცვი. იგი გაშენებულია დასავლეთ საქართველოს თითქმის ყველა მუნიციპალიტეტში. მოცვის ნაყოფის მეტად სასარგებლო კვებითი ღირებულების გამო დიდი მნიშვნელობა აქვს მის დაცვას მავნე მიკროორგანიზმებისგან, რომელთაც თავიანთი გავრცელებისათვის ხელსაყრელი პირობების დადგომისას შეუძლიათ მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენონ აღნიშნულ კულტურას. მთავარი ნაწილი ლურჯ მოცვზე ჩვენს მიერ გამოვლინებულია შემდეგი პათოგენური სოკოები: godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheare; verticillium dahliae kleeb; fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans.; pestalotiopsis guepini(desm)steyaert.; pestalotiopsis neglacta(thumen)steyaert.; pestalotiopsis funerea(desm)steyaert.; alternaria alternata(fr.) keisl. და botrytinia fuckeliana(de bary)whetzel = botrytis cinerea pers. ლურჯი მოცვის გოდრონიოზი გამომწვევი სოკო godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheare საქართველოში პირველად ჩვენს მიერ აღინიშნა. იგი ნიადაგში მხოვრებია, დიდი პათოგენური ბუნების მქონე, საკარანტინოა. იგი აღინიშნა 2020 წელს უცხოეთიდან შემოტანილ ნერგებსა და 3-4 წლიან მცენარეებზე. დაავადება აღინიშნა ოზურგეთის, ჩოხატაურის, წალენჯიხისა და ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის მოცვის პლანტაციებში. სოკო მცენარეში იჭრება ფესვებიდან და ფესვის ყელიდან. დაავადება პირველად გამოვლინდება ფესვის ყელთან და ფესვის ყელთან ახლომდებარე ყლორტებსა და ტოტებზე.(ფოტო 1 ) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 182 ფოტო 1. დაავადება ფესვის ყელთან აღინიშნება დიდი ზომის მოყავისფრო-მოწითალო შეფერილობის ლაქების სახით. ლაქა ყოველთვის შემოსაზღვრულია მოწითალო შეფერილობის არშიით. დროთა განმავლობაში ლაქა მონაცრისფრო ხდება და მასზე ვითარდება პიკნიდიალური ნაყოფიანობა წვრილი, პატარა წერტილების სახით. იგი ჯერ ეპიდერმისითაა დაფარული, შემდეგ პიკნოსპორების მომწიფებისას ეპიდერმისი სკდება და ცვივა პიკნიდიუმები პიკნოსპორებით. ძლიერი დაავადებისას ტოტები დაშაშრულია, დაბზარულია და ლაქის ადგილები ჩაღრმავებული. ასეთი დაავადებული ტოტები ხმება. სოკო აავადებს ახალგაზრდა გაუმერქნიანებელ ყლორტებს, 1-2 წლიან გამერქნიანებულ ყლორტებს, სანაყოფე და საფოთლე კვირტებს, რომლებიც წითლად შეიფერება, ჭკნება და ცვივა.(ფოტო 2 ) აავადებს ახალგაზრდა და ზრდადასრულებულ ფოთლებს, მოუმწიფებელ ნაყოფებს.(1) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 183 ფოტო 2. სოკო godronia casandra სუფთა კულტურაში მეორე დღიდან იწყებს განვითარებას. პიკნოსპოორები ვითარდება გადათესვიდან 12-14 დღის შემდეგ. პიკნოსპორების განვითარებისას მიცელიუმი ფერს იცვლის და მოწითალო-ჟოლოსფერ შეფერილობას ღებულობს. პიკნიდიუმების განვითარება გადათესვიდან ერთი თვის შემდეგ ხდება. პიკნიდიუმები მუქი ყავისფერია, მრგვალი, სქელი კედლებით; ზომით 105-420 მკმ დიამეტრის. სოკოს პიკნოსპორები უფერულია, უმეტესად გაბრტყელებული ფორმის, ერთ ან ორუჯრედიანი. მკრთალად გამოხატული ტიხრით, ზომით 9-18 × 2-3 მკმ. სოკოს ახასიათებს დიდი რაოდენობით სპორათწარმოქმნა. ჩანთიანი სტადიის ასკოსპორების ჩამოყალიბებისას godronia casandra -ს პიკნოსპორები თავის ფორმას იცვლის, მომრგვალო და გაბრტყელებული ფორმის ნაცვლად ორთავე უჯრედი მოგრძო ფორმას ღებულობს, იწელება. ორთავე უჯრედს უვითარდება წამახვილებული ბოლოები. ახალჩამოყალიბებული ასკოსპორები მარცვლოვან შიგთავსს შეიცავს. ზრდასრული ასკოსპორა ფორმას იცვლის, იგი სწორმდგომია, 3-7 ტიხრით. სოკოს ჩანთიანი ნაყოფიანიბის აპოტეციუმის განვითარება გადათესვიდან თვენახევრის ან 2 თვის შემდეგ ხდება. ამ დროს სუფთა კულტურაში შავი ფერის მკვრივი კოშტები წარმოიქმნება. აპოტეციუმი მუქი ყავისფერია, ჩანთები ცილინდრული, ზომით 96-115 × 7-9 მკმ. ჩანთაში 8 უფერული ჩანთოსპორაა; ზომით 50-72 × 2-3 მკმ, სწორი ან მსუბუქად მოხრილი, 3-7 ტიხრით. ჩანთებს შორის მოთავსებულია ძაფისებრი, უფერული პარაფიზები. verticillium dahliae kleeb. იწვევს ლურჯი მოცვის ვერტიცილიოზური ხმობას. დაავადება ჩვენს მიერ აღინიშნა 4-5 წლიან მცენარეებზე. დაავადებულ მცენარეებს აღენიშნება კენწრული ჭკნობა, ფოთლების ცვენა, ღერო-ტოტების ხმობა.(ფოტო 3 ) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 184 ფოტო 3. მცენარის მერქნის განივ განაკვეთზე აღენიშნება დასკდომა, უჯრედების დაშლა, მუქი მონაცრისფრო შეფერილობა.(ფოტო 4 ) ფოტო 4. ჩვენს მიერ აღინიშნა 1 წლიანი დაკალმებული ნერგების ხმობა ლურჯი მოცვის ჯიშ swethaeit-სა და stear-ზე. სოკო ხელოვნურ საკვებ არეზე სუფთა კულტურაში ადვილად გამოიყოფა. გადათესვიდან მეორე დღესვე იწყებს განვითარებას ბამბისებრი თეთრი, საშუალო სიმაღლის მიცელიუმის სახით. ახასიათებს ძლიერი სპორულაცია. კონიდიუმები ერთუჯრედიანია, უფერული, ცილინდრული ან მოგრძო ფორმის, ზომით 6-7 × 3-3,5 მკმ. სუბსტარატული მიცელიუმი მუქი მოყვითალო შეფერილობისაა. მცენარის ინფექცია ხდება სოკოს მიკროსკლეროციუმებისა და მიცელიუმით. ინფექციის საწყისი სოკოს მიკროსკლეროციუმები მცენარეულ ნარჩენებსა და ნიადაგშია, რომელიც სიცოცხლიუნარიანობას 3 წელს ინარჩუნებს.(2) fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans. იწვევს ლურჯი მოცვის ფუზარიოზულ ხმობას. სოკო პოლიფაგური ბუნებისაა, ძლიერი პათოგენი, ცხოვრობს ნიადაგის რიზოსფეროში. მცენარეში იჭრება ფევებიდან და ფესვის ყელიდან; იწვევს ციტრუსოვანთა ფესვის ყელისა და ფესვთა სისტემის ლპობას, აქტინიდიის, სტევიისა და სხვა მცენარეების ტრაქეომიკოზულ ჭკნობას.ინფექციის წყაროს წარმოადგრნს ქლამიდიოსპორები, რომლებიც დაავადებული მცენარის ორგანოების ნარჩენებსა და ნიადაგშია.(3) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 185 ტოქსიკური ნივთიერებები, რომლებიც წარმოიქმნებიან verticillium -ის, fusarium -ისა და სხვა ფიტოპათოგენური სოკოების მიერ, მცენარეში გადაადგილდებიან ჭურჭლების გზით და წარმოადგენენ მცენარეთა ჭკნობისა და ხმობის ერთ-ერთ მიზეზს.(4, 5) ჩვენს მიერ აღინიშნა სოკო fusarium oxysporium -ით 4-5 წლიანი ლურჯი მოცვის მცენარეების ჭკნობა და ხმობა. სოკო f. oxysporium ლუდ-აგარიან საკვებ არეზე კარგად ვითარდება ჯერ მოთეთრო, შემდეგ მოწითალო-მოშვინდისფრო მიცელიუმის სახით. 10 დღის კულტურა მთლიანად ფარავს პეტრის ჯამში საკვები არის ზედაპირს. სოკოს კოლონია ნაპირებისკენ ღრუბლისებრია, ცენტრში ნაზი ქეჩისებრი. სუბსტრატული მიცელიუმი შინდისფერია, ხასიათდება ძლიერი სპორულაციით. უხვად ინვითარებს როგორც მაკროკონიდიუმებს ასევე მიკროკონიდიუმებს. მაკროკონიდიუმები უმეტესად 3 ტიხრიანია, ნახევარ მთავარის ფორმის, ზომით 30-50 × 3-5 მკმ. მიკროკონიდიუმები ვითარდება დიდი რაოდენობით.(ფოტო 5 ) ფოტო 5. ქლამიდიოსპორები უხვია, შეუფერავი, სოკოს ახასიათებს სკლეროციუმების წარმოქმნა. fusarium -ის გვარის სოკოებს გააჩნიათ გარემო პირობებისადმი შეგუების ფართო დიაპაზონი, რაც გამოწვეულია იმით, რომ ისინი იზამთრებენ სხვადასხვა საშუალებებით: მიცელიუმით მცენარის ღეროსა და ტოტებში, ქლამიდიოსპორებით, სკლეროციებით, ასკოსპორებით და პერიტეციუმებით მცენარეულ ნარჩენებსა და ნიადაგში. ლურჯ მოცვზე ჩვენს მიერ აღინიშნა სოკო pestalotiopsis -ის შემდეგი სახეობები: pestalotiopsis guepini(desm) steyaert., pestalotiopsis neglecta(thumen) steyaert., pestalotiopsis funerea(desm)steyaert. ბუნებაში pestalotiopsis -ის გვარის სოკოები ფართოდ არიან გავრცელებული. ზოგი მათგანი პარაზიტია, არიან საპროფიტებიც და ნახევრადსაპროფიტები. აავადებენ სხვადასხვა მცენარის ფოთლებს, ყლორტებს, ღეროებსა და ნაყოფებს. დადგენილია მათ მიერ ნერგების ხმობის შემთხვევები.(6) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 186 pestalotiopsis guepini(desm)steyaert. აავადებს ლურჯი მოცვის ფოთლებსა და ყლორტებს, წვრილ ტოტებს. დაავადება აღინიშნა 1 წლიანი ნერგის o'neal -ის ჯიშზე. დაავადება უმეტესად გამოვლინდება ივნის-ივლისის თვეებში. დაავადებულ ფოთლებზე წარმოიქმნება სხვადასხვა ზომისა და ფორმის მუქი ყავისფერი ლაქები, რომლებიც საღი ნაწილისაგან გამიჯნულია მოყვითალო ან მომწვანო ფერის ამაღლებული არშიით. დაძველებისას ლაქა ნაცრისფერი ხდება. ფოთოლზე ლაქის ზემო მხარეზე განვითარებულია სოკოს კონიდიური ნაყოფიანობა შავი პატარა ბალიშაკების სახით. იგი ჯერ ეპიდერმისითაა დაფარული, შემდეგ კონიდიუმების მომწიფებისას ეპიდერმისი ირღვევა და კონიდიუმები ცვივა. ყლორტებსა და წვრილ ტოტებზე ისეთივე ბალიშაკები წაროიქმნება, როგორიც ფოთლებზე. ძლიერ დაავადებული ფოთლები ცვივა, დაავადებული ყლორტები და წვრილი ტოტები ხმება. დაავადების ასეთივე სიმპტომებს იძლევა pestalotiopsis neglecta და p. funerea. სოკო p. guepini(desm)steyaert სუფთა კულტურაში თეთრი მიცელიუმის სახითაა, ძაფისებრი ჰიფებით, საშუალო სიმაღლის. ჰაეროვანი მიცელიუმი დაფარულია პატარ-პატარა კოშტისმაგვარი ბორცვებით, რომლებიც სოკოს სპორათგროვებს წარმოადგენს. სპორები დიდი რაოდენობით წარმოიქმნება.(ფოტო 6 ) ფოტო 6 სუბსტრატული მიცელიუმი მოვარდისფროა, კონიდიუმები 5 უჯრედიანია, ზომით 21-28 × 7,5-მკმ. თავი და ბოლო უჯრედი უფერულია, შუათნა 3 უჯრედი მოყავისფროა, წამწამების რაოდენობა 2 -დან 4 -მდეა, ზომით 30-33 მკმ. სოკოს ახასიათებს როგორც სუფთა კულტურაში, ასევე ბუნებრივ პირობებში ძლიერი სპორულაცია. alternaria alternata(fr.) keisl. აავადებს ლურჯი მოცვის ფოთლებსა და მოუმწიფებელ ნაყოფებს. დაავადებულ ფოთლებზე სოკო იწვევს მოყავისფრო ლაქას, მოუმწიფებელ ნაყოფებზე კი მოშავო-მოყავისფრო ნაწიბურის სახითაა. ლაქა საღი ნაწილისაგან გამიჯნულია უფრო მუქი ფ ო ტ ო 5. გოდრონიოზი თ დაავადებული ლურჯი მოცვი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 187 ამაღლებული არშიით, რომელიც ნესტიან პირობებში იფარება მოშავო-ხავერდოვანი ნაფიფქით, რაც სოკოს კონიდიალურ ნაყოფიანობას წარმოადგენს. სუფთა კულტურაში სოკოს კოლონია მოშავო ფერისაა ან ზეთისხილისებრ-შავია; მაღალი, ქეჩისებრი, ნაპირებიდან გადმოსული. ივითარებს ბორცვებს. 8 დღის კოლონია ფარავს პეტრის ჯამს. სუბსტრატული მიცელიუმი ღია ლილისფერია, უხვი სპორულაციით. კონიდიუმები მოყავისფრო, კვერცხისებრი ან კომბლისებრი ფორმის, მძივებად ასხმული, 5-10 უჯრედიანი, გასწვრივი და განივი ტიხრებით, ზომით 31-56 × 18-22 მკმ. კონიდიათმტარები მოკლე, სწორმდგომი, სიგრძით 50 მკმ, ხოლო სიგანით 3-6 მკმ, მოყვისფრო, მკვეთრად გამოხატული უჯრედებით, ზომით 50-75 × 6-7 მკმ. botrytinia fuckeliana(de bary)whetzel = botrytis cinerea pers. აავადებს ლურჯი მოცვის ყლორტებს, ყვავილებსა და მოუმწიფებელ ნაყოფებს.(ფოტო 7 ) ახალგაზრდა მწვანე ყლორტების დაავადებისას წვეროებზე ფოთლები ისე ჭკნება, რომ მწვანე შეფერილობას არ კარგავს. დაავადებულ ფოთლებზე წარმოიქმნება მურა ლაქები, რომლებიც თანდათან დიდდებიან და იწვევენ ყლორტების ზედა ნაწილის ჭკნობასა და ხმობას. ფოტო 7. ნესტიან და წვიმიან პირობებში მცენარის დაავადებული ნაწილის ზედაპირი იფარება ნაცრისფერი ფიფქით სოკოს კონიდიური ნაყოფიანობით. იგი შედგება კონიდითმტარებისა და მათზე განვითარებული კონიდიუმებისაგან. კონიდიათმტარები ხის მსგავსად დატოტვილია, დანატოტებზე იძლევა მრავალ სპორას, რომლებიც ფორმით კვერცხისებრია ან ლიმონისებრი, ზომით 8-5 × 5,6-12 მკმ.(ფოტო 8 ) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 188 ფოტო 8. სოკო კარგად ვითარდება ლუდ-აგარიან საკვებ არეზე. მიცელიუმის განვითარება იწყება გადათესვიდან მეორე დღეს. თავდაპირველად ვითარდება მოთეთრო-მონაცრისფრო ჰაეროვანი მიცელიუმის სახით, შემდეგ მიცელიუმი მუქ ნაცრისფერ ფერს ღებულობს. მიცელიუმი სუბსტრატის ზედაპირიდან აღმართულია ბუმბულისებურად, ბოლოს ქეჩისებრია და კომპაქტური ხდება. სოკო ნაყოფიანობის წარმოქმნას მესამე დღიდან იწყებს; ჯერ სუბსტრატის ცენტრში ვითარდება ღია ნაცრისფერი ფიფქი, შემდეგ კი სუბსტრატის ზედაპირი მთლიანად იფარება ქეჩისებრი, ნაცრისფერი შრით, ბოლოს რუხი ნაცრისფერია. სპორები უხვადაა განვითარებული, როგორც ბუნებრივ სუბსტრატზე, ასევე სუფთა კულტურაში. b. cinerea გადათესვიდან მე7 დღეს ფარავს პეტრის ჯამზე საკვები არის ზედაპირს. ლიტერატურა 1. ლ. ბერაძე, ზ. გაბრიჩიძე, ი. ბასილია, რ. ტაკიძე, ნ. გუნთაძე ლურჯი მოცვის-vaccinium uliginosum -ის პათოგენური სოკო godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheareის მავნეობა, საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, თბილისი, 2020, ტ. 44, № 2, გვ. 71-75;0 2. в.билай, р.гвоздяк, и.скрипаль – микроорганизмы-возбудители болезней растуний, справочник, 1989, киев, „наукова думка“, стр. 104-106 3. ლ. ბერაძე fusarium -ის გვარის სოკოებით გამწვეული დაავადებანი დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკულ ზონაში, საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, თბილისი, 2020, ტ.43, № 1, გვ. 62-64; 4. s. a. j. tarr principles of plant pathology, london, macmillan press, 1972, pg. 149, 229-233; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 189 5. kern h. phytotoxins produced by fusaria in.phytotoxins in plant dissease/ed. r.k. wood acad. press n.y. 1972, pg. 35-48; 6. ლ. ბერაძე pestalotiopsis -ის გვარის სოკოებით გამწვეული მავნეობა დასავლეთ საქართველოს ტენიან სუბტროპიკულ ზონაში, საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, თბილისი, 2013, ტ.32, გვ. 104-106. blueberry mycobiota lamziri beradze1 ioseb basilia2 ese jackeli3 rusudan takidze4, giorgi sajaia5 1academic doctor of biology, chief specialist; ltd. anaseuli diagnostic center for soil, food and plant integrated protection named after adam beridze 2 doctor of agricultural sciences, general director; 3academic doctor of agriculture, chief specialist; 4academic doctor of agriculture, director in the scientific field; 5 bachelor, laboratory assistant abstract we have identified the following pathogenic fungi on blueberries: godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheare; verticillium dahliae kleeb; fusarium oxysporium (schlecht) snyd. et haans.; pestalotiopsis guepini (desm) steyaert.; pestalotiopsis neglecta (thumen) steyaert.; pestalotiopsis funerea (desm) steyaert.; alternaria alternata(fr.) keisl. and botrytinia fuckeliana(de bary)whetzel = botrytis cinerea pers. godronia casandra pck = fusicocum putrefaciens sheare was noted by us for the first time in georgia in 2020 on seedlings and 3-4 year old plants imported from abroad. it is soil-dwelling, highly pathogenic, quarantined. fungi with great pathogenic nature are also: verticillium dahliae kleeb and fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans. which cause wilting of plants, falling of leaves and withering of stems and branches. keywords: blueberry, fungus, pycnidium, apothecium, pycnospora, ascospore, mycelium, sclerotium, perithecium, chlamydiospora, polyphagous, substrate, cushion, hypha georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 35 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.04 ზოგიერთ d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატის კომპლექსწარმოქმნის უნარი დიეთილამინთან იზოლდა დიდბარიძე1, მაია რუსია2, ნოდარ ჩიგოგიძე3, ნესტანი ბრეგაძე4 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი. 2ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი. 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი. პროფესორი https://orcid.org/0000-0003-1303-8510 4აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი ა ბ ს ტ რ ა ქ ტ ი სინთეზირებული და შესწავლილია d-მეტალთა ტეტრათოარსენატების კოორდინაციული ნაერთები დიეთილამინთან ზოგადი ფორმულით: [ag(dea)2]3ass4 და [m(dea)4]3(ass4)2, სადაც m = cu(ii), zn(ii) და cd(ii). ისინი სხვადასხვა შეფერილობის წვრილდისპერსიული ნაერთებია, მათი შედგენილობა და აღნაგობა, გარდა ქიმიური ანალიზისა, შესწავლილია იწ სპექტროსკოპიული, რენტგენოდა თერმოგრაფიული ანალიზის მეთოდებით. დადგენილია, რომ მიღებული კოორდინაციული ნაერთები წარმოადგენენ კათიონურ კომპლექსებს, ლიგანდი მონოდენტურია, ხოლო ტეტრატოარსენატ-იონი იმყოფება გარე სფეროში. შესწავლილია მიღებული კომპლექსნაერთების თერმული მდგრადობა და თერმოლიზის სავარაუდო პროცესი. საკვანძო სიტყვები: d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატები, დიმეთილამინი, კოორდინაციული ნაერთები სინთეზირებულია ag(i), cu(ii), zn(ii) და cd(ii) -ის ტეტრათოარსენატების კოორდინაციული ნაერთები დიეთილამინთან ზოგადი ფორმულით: [ag(dea)2]3ass4 და [m(dea)4]3(ass4)2, სადაც m =cu(ii), zn(ii) და cd(ii). შემუშავებულია მათი სინთეზის ოპტიმალური პირობები. მიღებული კოორდინაციული ნაერთების შედგენილობა და აღნაგობა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 36 გარდა ქიმიური ანალიზისა, დადგენილია კვლევის ფიზიკურ-ქიმიური მეთოდებით რენტგენოგრაფიული ანალიზისა და იწ სპექტროსკოპიული მეთოდით. შესწავლილია მიღებულ კომპლექსნაერთთა თერმოლიზის პროცესი. დარიშხანშემცველ არაორგანულ ნაერთთაგან ყველაზე სრულყოფილად დარიშხანმჟავას ნაერთებია შესწალილი. რაც შეეხება ტეტრათიოარსენატებს, გარდა ტუტემეტალთა შესაბამისი ნაერთებისა, ჩვენი კვლევის დაწყებამდე სუსტად იყო შესწავლილი. არადა კვლევის წარმოება დარიშხანის ქიმიის ამ მიმართულებით პერსპექტიულია, რადგან გამოსავალი მასალა დარიშხანის სულფიდური ფორმები ჩვენი ქვეყნის მინერალური რესურსია. ჩვენს მიერ უკვე სინთეზირებული და შესწავლილია d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატები აღნიშნული ნედლეულის გამოყენებით[1], ახლა კი განვაგრძობთ კვლევას მათი კომპლექსწარმომქმნელი უნარის შესწავლისათვის. მიზნად დავისახეთ მიგვეღო და შეგვესწავლა d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატების კოორდინაციული ნაერთები დიეთილამინთან. ამ შემთხვევაში, ისევე როგორც ამიაკატების მიღებისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მეორეული ამინის აზოტის გაზიარებელი ელექტრონების არსებობას. აქედან გამომდინარე, მოველოდით მთელ სერიას dმეტალთა ტეტრათიოარსენატების კოორდინაციული ნაერთებისას დიეთილამინთან, რაც შესაძლებლობას მოგვცემდა გაგვერკვია მსგავსება-განსხვავება შესაბამის ამიაკატებთან[2]. მრავალმა ექსპერიმენტმა დაგვარწმუნა, რომ მიუხედავად ქიმიურ ქცევაში დიდი მსგავსებისა ერთდა ორჩანაცვლებული ამინებისა ამიაკთან, ისინი მაინც აშკარად განსხვავდებიან. ჩვენს მიერ სინთეზირებულია ვერცხლ(i)-ის, სპილენძ(ii)-ის, თუთიისა და კადმიუმის ტეტრათიოარსენატის კოორდინაციული ნაერთები დიეთილამინთან. საქმე ის არის, რომ დიეთილამინის ურთიერთქმედებისას გარდამავალ მეტალთა ხსნად მარილებზე, უმრავლეს შემთხვევაში მაშინვე ილექება წყალში უხსნადი ნივთიერებები, რომელთა მოქმედებით ნატრიუმის ტეტრათიოარსენატის წყალხსნარზე მიზნობრივი პროდუქტის მიღება თითქმის შეუძლებელია რეაქციის ჰეტეროგენურობის გამო. ამიტომ, როგორც აღინიშნა სინთეზირებულია მხოლოდ ოთხი კომპლექსნაერთი d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატისა დიეთილამინთან. მიზნობრივი კოორდინაციული ნაერთების მისაღებად გამოსავალ ნივთიერებებად გამოვიყენეთ ნატრიუმის ტეტრათიოარსენატი(v) na3ass4∙8h2o [3,4], d-მეტალთა წყალში ხსნადი მარილები, ხოლო ლიგანდად -დიეთილამინი (c2h5)2nh. სინთეზირებულ ამინატთა წარმოქმნა შეიძლება აიხსნას შემდეგ თანმიმდევრულ რექაციათა ერთობლიობით (სქემა 1). ა ) agno3 + (c2h5)2nh  [ag((c2h5)2nh)2]no3 ბ) 3[ag((c2h5)2nh)2]no3 + na3ass4∙8h2o  [ag((c2h5)2nh)2]3ass4 + 3nano3 + 8h2o ან შეჯამებულად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 37 3agno3 + 6(c2h5)2nh + na3ass4∙8h2o  [ag((c2h5)2nh)2]3ass4 + 3nano3 + 8h2o ხოლო, როცა m =cu(ii), zn და cd, მაშინ ა) mx2 + 4(c2h5)2nh  [m(c2h5)2nh)4]x2 ბ) 3[m((c2h5)2nh)4]x2 + 2na3ass4∙8h2o  [m((c2h5)2nh)4]3(ass4)2 + 6nax + 16h2o ან შეჯამებულად 3mx2 + 12(c2h5)2nh + 2na3ass4∙8h2o  [m((c2h5)2nh)4]3(ass4)2 + 6nax + 16h2o სადაც x= ch3coo−, 𝑁𝑂3 − ან 1/2𝑆𝑂4 2− სქემა 1 სინთეზირებული ნაერთები წარმოადგენს სხვადასხვა შეფერილობის წვრილკრისტალურ ნივთიერებებს, არ იხსნებიან წყალში და სპირტში, ასევე ტუტეებშიც (მცირედ ხსნადია თუთიის მარილი). მჟავეებთან (hcl, h2so4) მათი ურთიერთქმედება რთულად მიმდინარე პროცესია, თუმცა შეიძლება აღინიშნოს, რომ რეაქციის ერთ-ერთ პროდუქტს დარიშხან(v)-ის სულფიდი წარმოადგენს. აღნიშნულ ნაერთთა შედგენილობა და აღნაგობა, გარდა ელემენტური ანალიზისა დასტურდება აგრეთვე იწ სპექტროსკოპიის მონაცემებით და რენტგენოფაზური გამოკვლევების შედეგებით. საკვლევ ნივთიერებათა ზოგიერთი ფიზიკურ-ქიმიური კონსტანტა მოტანილი ცხრილი 1. ცხრილი 1. სინთეზირებული [ag(dea)2]3ass4 და [m(dea)4]3(ass4)2-ის ტიპის კომპლექსნაერთების ელემენტური ანალიზის მონაცემები და გამოსავლიანობა № კომპლექსნაერთის ფორმულა ფერი ელემენტური ანალიზი გამოთვლილია/ნაპოვნია % გამოსავლიანობა % m as n s 1 [ag((c2h5)2nh)2]3ass4 შავი 33,58/ 33,42 7,77/ 7,84 8,70/ 8,63 13,26/ 1,33 95,9 2 [cu((c2h5)2nh)4]3(ass4)2 შავი 13,04/ 12,96 10,19/ 10,26 11,41/ 11,34 17,39/ 17,48 94,1 3 [zn((c2h5)2nh)4]3(ass4)2 ყვითელი 13,27/ 13,32 10,15/ 10,21 11,37/ 11,28 17,32/ 17,39 94,9 4 [cd((c2h5)2nh)4]3(ass4)2 ნაცრისფერი 20,83/ 20,79 9,26/ 9,35 10,37/ 10,24 15,81/ 15,72 95,0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 38 იწ სპექტრების (სურ.1) განხილვიდან ჩანს, რომ სინთეზირებულ ნაერთებში შეინიშნება 𝐴𝑠𝑆4 3− ჯგუფისათვის დამახასიათებელი შთანთქმის ზოლები: ვალენტური რხევისათვის 420 სმ-1 [5], ხოლო დეფორმირებული რხევის 470 სმ-1 უბანში [6]. შთანთქმის იწ სპექტრების შესწავლით დავრწმუნდით, რომ ლიგანდსა და კომპლექსწარმომქმნელს შორის ბმა, როგორც მოსალოდნელი იყო ხორციელდება მეორეული ამინის აზოტის მეშვეობით და რომ ლიგანდი მონოდენტურია, ხოლო ტეტრათიოარსენატ-იონი იმყოფება გარე სფეროში. ყოველივე ეს ადასტურებს, რომ მიღებული ნივთიერებები წარმოადგენენ d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატების კოორდინაციულ ნაერთებს დიეთილამინთან. სურათი 1. იწ სპექტროგრამები: ა)[ag(dea)2]3ass4 ; ბ) [cd(dea)4]3(ass4)2 შევისწავლეთ აგრეთვე, სინთეზირებულ ნაერთთა რენტგენოფაზური გამოკვლევის მონაცემები (ცხრ.2), რომელთა მიხედვით, თანახმად მიხეევის კლასიფიკაციისა [7,8], მიღებული ნაერთები მიეკუთვნებიან სულფომარილების ქვეჯგუფს. გათვლებმა აჩვენეს, რომ ისინი კრისტალდებიან რომბულ სინგონიაში. მიღებული კომპლექსნაერთებიდან ორი, კერძოდ, თუთიისა და კადმიუმის მარილები, ძალიან წვრილდისპერსიულებია, ამიტომ მივიღეთ პრაქტიკულად ორიენტირებული რენტგენოგრამები. ეს კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ კათიონის ბუნება გავლენას ახდებს სტრუქტურის მოწესრიგებულობაზე და რომ თუთია და კადმიუმი იწვევეს წვრილკრისტალური ფაზის წარმოქმნას, უახლოვდებიან რა რენტგენოამორფულ მდგომარეობას. რენტგენოფაზური გამოკვლევის შედეგებმა იმაშიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 39 დაგვარწმუნა, რომ სინთეზირებული ნაერთები არ შეიცავენ გამოსავალ ნივთიერებებს მინარევის სახითაც კი. თერმოგრაფიული ანალიზის მეთოდით შევისწავლეთ საკვლევი კოპლექსური ნაერთების თერმული ქცევა გახურებისას 20-10000c ტემპერატურულ ინტერვალში. თერმოგრავიგრამების (სურ.2) კვლევამ გვიჩვენა, რომ მიღებულ ნაერთთა თერმოლიზი თითქმის ერთტიპიურად მიმდინარეობს. ცხრილი 2. ზოგიერთ d-მეტალთა ტეტრათიოარსენატის დიეთილამინური კოპმპლექსის რენტგენოფაზური ანალიზის შედეგები [ag(dea)2]3ass4 [cu(dea)4]3(ass4)2 [zn(dea)4]3(ass4)2 [cd(dea)4]3(ass4)2 i/i0 d /n i/i0 d /n i/i0 d /n i/i0 d /n 4 8,40 20 8,70 20 5,510 100 3,302 3 6,56 20 6,49 15 4,732 100 3,190 3 6,25 40 6,336 50 4,806 50 3,07 3 5,886 20 5,068 20 3,416 50 2,978 6 5,30 10 4,48 60 3,138 50 2,05 4 3,56 10 4,23 100 3,748 50 2,014 3 3,387 10 3,95 30 3,678 80 1,750 6 3,03 30 3,693 90 3,215 20 1,650 5 2,80 90 3,186 100 3,028 20 1,530 8 2,564 100 2,755 20 2,627 20 1,478 10 2,398 20 2,515 35 2,10 15 1,447 5 2,10 15 2,119 40 1,89 2 2,04 50 1,885 40 1,83 1 1,886 10 1,759 50 1,881 1 1,850 15 1,728 15 1,719 მაგალითისთვის განვიხილოთ [zn(dea)4]3(ass4) 2 ის თერმოლიზი. ნიმუშის დაშლა იწყება ლიგანდის დიეთილამინის მოწყვეტით, რომელიც სრულად სცილდება 70-2500c -ის ტემპერატურულ ინტერვალში, აღინიშნება ერთი დიდ ენდოეფექტი, მინიმუმით 1100c -ზე. მასის კლება ამ ინტერვალში შეადგენს 58,8%-ს (თეორიული 59,2%). მასის შემდგომი კლება 6,2% ხდება 250-4200c-ის ინტერვალში, რაც უნდა შეესაბამებოდეს 3 მოლი გოგირდის მოწყვეტას (თეორიული 6,5%), ხოლო 420-8600c -მდე მასის კლებამ შეადგინა 7,5%, რაც ეთანადება დარიშხანის სულფიდური ფორმის (as2s2) მოცილებას (თეორიული 7,8%). თერმოგრავიმეტრული ანალიზის მონაცემებიდან ჩანს, რომ ლიგანდის სრულად ჩამოცილების შემდეგ ნიმუშის თერმული დაშლა გრძელდება ისე, როგორც შესაბამისი ნორმალური მარილის შემთხვევაში [9]. მიღებულ შედეგებს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 40 ასევე ადასტურებს ლიტერატურაში აღწერილი შუალედური პროდუქტების თერმული დაშლის პროცესები, აგრეთვე სხვასხდხვა ეტაპზე წარმოქმნილი ნაშთების შედგენილობის ანალიზი [10]. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ნიმუშის ტეტრადიეთილამინთუთიისტეტრათიოარსენატის თერმული დაშლის საალბათო სქემა შეიძლება შემდეგნაირად წარმოვადგინოთ (სქემა2). [zn(dea)4]3(ass4)2 70−2500𝐶 −12𝐷𝐸𝐴  zn3(ass4)2 250−4200𝐶 −3𝑆  250−4200𝐶 −3𝑆  zn3as2s5(3zns∙as2s2) 420−8600𝐶 −𝐴𝑠2𝑆2  3zns სქემა 2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 41 სურათი 2. სინთეზირებულ ნაერთთა თერმოგრავიგრამები: ა) [zn(dea)4]3(ass4)2 ; ბ) [cd(dea)4]3(ass4)2 ამრიგად, ჩატარებულმა კვლევებმა გვიჩვენა, რომ ვერცხლ(i)-ის, სპილენძ(ii)-ის თუთიისა და კადმიუმის დიეთილამინატების, მათი ინდივიდუალურ მდგომარეობაში გამოყოფის გარეშე, ნატრიუმის ტეტრათიოარსენატით დამუშავებისას მიმდინარეობს მიმოცვლის რეაქცია შესაბამისი კომპლექსური ნაერთების წარმოქმნით, რომელთა ინდივიდუალობას ადასტურებს ჩატარებული ქიმიური და ფიზიკურ-ქიმიური კვლევები. ლიტერატურა 1. i i. didbaridze, m. rusia, k. rukhaia, synthesis and study of tetrathioarsenates of d10-metals, earth sciences. special issue: modern problems of geography and anthropology. volume 4, issue 5-1, september 2015 , pp. 84-87. doi: 10.11648/j.earth.s.2015040501.25 2. i. didbaridze, m. rusia, k. rukhaia, synthesis tetrathioarsenate as a precipitant of ammoniate ions of transitional metals, earth sciences. special issue: modern problems of geography and anthropology. volume 4, issue 5-1, september 2015, pp.88-90. doi:10.11648/j.earth.s.2015040501.26 3. g.m. brauer. guide to inorganic synthesis. moscow: “world”(in rus.)1985, vol. 2, 126-127. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 42 4. იზოლდა დიდბარიძე, ნოდარ ლეკიშვილი, მაია რუსია, ხათუნა ბარბაქაძე, ზურაბ ფაჩულია. დარიშხანშემცველი წარმოების ნარჩენები, როგორც მატერიალური რესურსი ახალი ნაერთების მისაღებად. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაცნე. ქიმიის სერია. ტ.39, №3-4, 2013, გვ.143-149. 5. k. nakamoto, ir and raman spectra of inorganic and coordination compounds. willey, new york, 1986, 324. 6. p.p. shagidulin, i. izosimovа. (as=s) in ir and kr spectra. izvestia of the academy of sciences of ussr. chem. ser., 1976, 5, , 863. 7. v.i. mikheev, e.p. saldau. roentgenmetrical denerminant of minerals.leningrad.«недра» (in rus.). 1965, vol. 2. 347 p. 8. g. lipson, g. stipl. interpretation of pouder roentgenogrames. moscow: “world” (in rus.). 1972, v.2, 384 p. 9. ი. დიდბარიძე, ბ. გოგიჩაიშვილი, მ. რუსია, ნ. ბრეგაძე, კ. ხვიჩია, ე. ვაშაყმაძე. d-მეტალთა ტეტრათიო არსენატების თერმული დაშლა გახურებისას. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაცნე. ქიმიის სერია. ტომი 43, № 2, 2017, გვ.153-158. 10. n. lekishvili, m. rusia, l. arabuli, kh. barbakadze, i. didbaridze, m. samkharadze. arsenic and stibium advanced compounds with specific properties. ”universali”, 2014. сomplexing ability of some d-metal tetrathiarsenates with diethylamine izolda didbaridze1, maia rusia2, nodar chigogidze3, nestan bregadze4 1akaki tsereteli state university, doctor of chemistry, associate professor. 2 tbilisi state university, doctor of chemistry, associate professor 3georgian technical university, doctor of chemistry, professor 4akaki tsereteli state university, doctor of chemistry summary coordination compounds of d-metal tetrathiarsenates with ethylenediamine have been synthesized and studied according to the general formula: [ag(dea)2]3ass4 and [m(dea)4]3(ass4)2 where m= cu(ii), zn(ii) and cd (ii). the synthesized compounds are weakly crystalline substances of various colors. their composition and structure have been established by ir spectral, elemental, x-ray and thermographic analysis. it is shown that the bond between the ligand and the complexing agent, obtained through nitrogen atoms and the tetratriarsenate ion, is located in the outer sphere of the complex. the thermal stability and decomposition of the obtained compounds were studied. samto jurnali #2(25), 2010 1 სამთო თბოფიზიკა горная теплофизика mining thermal phisics უაკ 622.4.536.24:62.4.191.94 ტექნ. მეცნ. დოქტორი, პროფ. ო. ლანჩავა მარაბდა-ახალქალაქის ხაზის სარკინიგზო გვირაბების აეროდინამიკური გაანგარიშება აეროდინამიკური გაანგარიშების შედეგად განსაზღვრულია მატარებლის მოძრაობის დგუშური ეფექტისა და მერმექმედების გავლენით გვირაბში მიწოდებული ჰაერის ხარჯი. დადგენილია, რომ, აღნიშნული გვირაბის პირობებისათვის, დგუშური ეფექტით აღძრული ჰაერის ხარჯის დაახლოებით 2/3 გადაადგილდება მატარებლის მოძრაობის მიმართულებით, ხოლო დანარჩენი გადაედინება საპირისპირო მიმართულებით მატარებელსა და გვირაბის გამაგრებას შორის არსებულ ღრეჩოში. ეს იწვევს ჰაერის ტურბულიზაციას და წარმოადგენს საერთო აეროდინამიკური წინაღობის მდგენელს. ამის მიუხედავად, მარაბდა-ახალქალაქის სარკინიგზო მაგისტრალის ყველა გალერეა შესაძლებელია განიავდეს მატარებლის ყველა გალერეა შესაძლებელია განიავდეს მატარებლის დგუშური ეფექტის ხარჯზე აღძრული ბუნებრივი წევით. დგუსური ეფექტით აღძრული წევის უფრო უკეთესი გამოყენებისათვის საჭიროა სავენტილაციო ღიობების მოწყობა ყველა კამერასა და ნიშაში, გვირაბის ორივე მხარეზე. ყოველი ღიობის კვეთის ფართობი უნდა იყოს 5,6 მ2. აღნიშნული ღონისძიება შეამცირებს ღრეჩოში გადადინებული ჰაერის მიერ გამოწვეულ წინაღობას და უფრო უტყუარად იქნება შესაძლებელი ანგარიშის გზით დადგენილი ჰაერის მიწოდება გვირაბში დგუშური ეფექტის გამოყენებით. გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობა იანგარიშება ფორმულით [1] 𝑅 = 𝛼𝑃𝐿 𝑆3 (1) სადაც r არის გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობა, ნ/მ3; α აეროდინამიკური წინაღობის კოეფიციენტი, p გვირაბის პერიმეტრი, მ; l გვირაბის სიგრძე, მ; s გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2. გვირაბის დეპრესია იანგარიშება ფორმულით (2) სადაც h არის გვირაბის დეპრესია, პა; q — ჰაერის ხარჯი გვირაბში, მ3/წმ. აღნიშნული ფორმულების მიხედვით გაანგარიშებული გვირაბის აეროდინამიკური მახასიათებელი წარმოდგენილია ნახ. 1-ზე, რომლიდანაც ჩანს, რომ სავენტილაციო ნაკადზე 100 პასკალის ტოლი დაწნევის მინიჭების შემთხვევაში მოცემულ გვირაბში ჰაერის ხარჯი იქნება დაახლოებით 500 მ3/წმ. მოძრავი შემადგენლობის მიერ აღძრული დეპრესიის გაანგარიშება შესაძლებელია ფორმულით: სადაც h არის მოძრავი შემადგენლობის მიერ აღძრული დეპრესია, პა; ρ ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ3; მივიღოთ აპრობირებული სიდიდე ρ=1,2 კგ/მ3; vმოძრავი შემადგენლობის სიჩქარე, მ/წმ. მოძრავი შემადგენლობა უსასრულოდ მცირე სიჩქარით გვირაბში გადაადგილებისას თავის წინ ქმნის შეკუმშვის ზონას, ხოლო უკან წარმოიშვება გაიშვიათება, რომელიც შეიწოვს ჰაერის ახალ მასას და გვირაბიდან გამოიდევნება დაახლოებით შემადგენლობის მოცულობის შესაბამისი ჰაერი. samto jurnali #2(25), 2010 2 ნახ . 2 . ჰაე რის ნაკადე ბის მიმართულე ბა გვირაბში შე მადგე ნლობის გადაადგილე ბისას : 1 შემადგენლობის წინ აღძრული ჰაერის (კომპრესიული) ნაკადი; 2 გაიშვიათე ბის შე დე გად შე წოვილი ჰაერის ნაკადი; 3 მატარებე ლსა და გვირაბს შორის არსე ბულ ღრე ჩ ოში უკან გადადინე ბული ჰაე რი ნახ. 2-დან ცხადია, რომ შემადგენლობაზე მიდევნებული ჰაერის ნაკადს 2 იმ შემთხვევაში ექნება მატარებლის სიჩქარე, თუ მატარებლის კვეთი მთლიანად აავსებს გვირაბის კვეთს და მათ შორის ღრეჩო არ იქნება. ამ შემთხვევაში მატარებელი უსასრულოდ მცირე სიჩქარით მოძრაობისას გამოდევნის მხოლოდ გვირაბის მოცულობის ტოლი მოცულობის ჰაერს. რეალურად მატარებლის მიდელური კვეთის ფართობი ყოველთვის ნაკლებია გვირაბის განივი კვეთის ფართობზე და ჰაერი ყოველთვის გადაედინება უკან, რომელიც აეროდინამიკურ წინაღობას უქმნის მატარებელზე მიდევნებულ ნაკადს, ამცირებს მის სიჩქარესა და ჰაერის ხარჯს. ნახ. 2-ზე წარმოდგენილი პრინციპული სქემა შეესაბამება მოცემული გვირაბის განიავების სქემას ზამთრის პერიოდში. უკან გადადინება, ანუ ნაკადის შებრუნება 180°-ით შესაძლებელია ავიცილოთ ან მნიშვნელოვნად შევამციროთ იმ შემთხვევაში, თუ გვირაბის კედლებთან მოვაწყობთ.ღიობებს რაც წარმოდგენილია ნახ. 3-ზე. ნახაზიდან ჩანს, რომ ღიობებიდან ატმოსფეროში გადის გადადინებული ჰაერი მატარებლის შემადგენლობის ფარგლებში,ხოლო შემადგენლობის მიღმა გვაქვს შემდეგი სურათი: მატარებლის წინ არსებულ ღიობებში მატარებლიდან დაშორების კვალობაზე, ჰაერი კლებადი ხარჯით ჰაერი კვლავ გაედინება ატმოსფეროში, ხოლო მატარებლის უკან ღიობებიდან ხდება samto jurnali #2(25), 2010 3 ჰაერის შეწოვა გვირაბში ასევე კლებადი ხარჯით. აღნიშნული მნიშვნელოვნად ამცირებს აეროდინამიკურ წინაღობას, მატარებლის მიერ აღძრული დეპრესიით ჰაერის უფრო დიდი მოცულობა გადაადგილდება და რაც, არანაკლებ მნიშვნელოვანია -აეროდინამიკური წინაღობის შემცირების ხარჯზე მცირდება ქსელიდან წაღებული ელექტროენერგია წევაზე და შესაბამისად, უფრო ნაკლები სითბო გამოიყოფა გვირაბში მატარებლის მოძრაობის შედეგად. ნახ. 3-ზე წარმოდგენილი პრინციპული სქემა შეესაბამება მოცემული გვირაბის განიავების სქემას ზაფხულის პერიოდისათვის და ამოცანაა ისე შეირჩეს ღიობების კვეთები და მათი ერთმანეთისაგან დაშორება, რომ მიღებული იქნეს მაქსიმალური ეფექტი. (3) ფორმულით გაანგარიშებული დეპრესიები 60 კმ/სთ და 25 კმ/სთ სიჩქარით მოძრავი მატარებლებისათვის შესაბამისად იქნება h60=167,3 პა და h25=28,9 პა. h60 = 167,3 პა დაწნევა, მატარებლის სიჩქარისა და გვირაბის სიგრძის მიხედვით მოქმედებს 70 წმ-ის განმავლობაში. ამ პერიოდში ნახ. 1-ის შესაბამისად გვირაბში ჰაერის ხარჯი იქნება 616 მ3/წმ, ხოლო სულ 70 წამში გვირაბში გატარებული ჰაერის მოცულობა იქნება 43120 მ3 იდეალურ შემთხვევაში, ანუ მაშინ, თუ არ გვექნება ჰაერის გადადინება ღრეჩოში. h25 =28,9 პა დაწნევა, გვირაბში მოქმედებს 169 წმ-ის განმავლობაში, ანუ მატარებლის მიერ გვირაბში მოძრაობის პერიოდში, რომლის დროს ნახ. 1-ის მიხედვით გვირაბში ჰაერის ხარჯი იქნება 256 მ3/წმ, ხოლო სულ 169 წამში გვირაბში გატარებული ჰაერის მოცულობა იქნება 43392 მ3. მივიღეთ ერთი შეხედვით პარადოქსული სიტუაცია: უფრო ნაკლები სიჩქარით მოძრავი მატარებელი,რომელიც უფრო ნაკლებ დეპრესიას აღძრავს გვირაბში, ატარებს მასში ჰაერის უფრო მეტ რაოდენობას. საქმე ისაა, რომ აქ გათვალისწინებული არაა მერმექმედება. მერმექმედების ხარჯზე მას შემდეგ, რაც გვირაბს დატოვებს მატარებელი, ჰაერი კვლავ აგრძელებს გვირაბში მოძრაობას კლებადი სიჩქარით. h25 =28,9 პა დეპრესიის შემთხვევაში მერმექმედების შედეგად გატარებული ჰაერი დაახლოებით იქნება ნომინალურის 80-100%, ხოლო h60=167,3 პა დეპრესიისათვის 150—200%. ამ შემთხვევაში მერმექმედების ხანგრძლივობა იმაზე გაცილებით ნაკლები გვაქვს აღებული, რაც სინამდვილეშია მოსალოდნელი აღნიშნულს ადასტურებს ნორვეგიის fodnes გვირაბში გუნარ ლოტსბერგის მიერ შესრულებული ექსპერიმენტების შედეგები [2]. როგორც მითითებულ ნაშრომში აღნიშნულია, ვენტილატორების მიერ 4,5 მ/წმ სიჩქარით აღძრული ჰაერის ნაკადი, გვირაბში მოძრაობას აგრძელებდა 15 წთ-ის განმავლობაში ვენტილატორების გამორთვის შემდეგ, ხოლო სატვირთო მანქანის გავლის შემდეგ მერმექმედება შეადგენდა 41 წმ. იმის აღნიშვნა თითქმის ზედმეტიცაა,რომ .ჰაერის ნაკადის სიჩქარე დროში კლებადია, ხოლო კლებადობას განაპირობებს გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობა. შესაბამისად, რაც უფრო მაღალია ნაკადის სიჩქარე და ნაკლებია წინაღობა, მით უფრო ხანგრძლივია მერმექმედების პერიოდი. samto jurnali #2(25), 2010 4 ნახ. 3. ჰაერის ნაკადების მიმართულება გვირაბში მაშინ როცა გვირაბის კედლებში მოწყობილია ღიობებს გარე პერიმეტრზე უნდა ექნეს გისოსები და ლითონის კარები. ეს უკანასკნელი ზამთრის პერიოდში მჭიდროდ უნდა ჩაიკეტოს მარაბდა-ახალქალაქის გვირაბის პირობებისათვის h60=167,3 პა დაწნევის შემთხვევაში გვირაბში ჰაერის საშუალო სიჩქარე იქნება დაახლოებით 9,8 მ/წმ-ის ხოლო h25=28,9 პა დაწნევისას 4,1 მ/წმ-ის ფარგლებში.fodnes გვირაბის განივი კვეთის ფართობია 52,00 მ2, ხოლო მარაბდაახალქალაქის გვირაბისა 63,12 მ2. (1) ფორმულის თანახმად, აეროდინამიკური წინაღობა კვეთის კუბის უკუპროპორციულია. შესაბამისად, განსახილველი გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობა გაცილებით ნაკლებია ნორვეგიაში განლაგებული გვირაბის შესაბამის სიდიდეზე და მინიმუმ 15 წთის განმავლობაში უნდა ველოდეთ მერმექმედებას h25=28,9 პა დაწნევისას, ხოლო h60=167,3 პა დაწნევის შემთხვევაში მერმექმედება გაგრძელდება გვირაბში ახალი შემადგენლობის შესვლამდე. ამგვარად, იდეალურ შემთხვევაში h25 დეპრესია გვირაბში გაატარებს ჰაერს დაახლოებით 78105-86784 მ3-ის დიაპაზონში, ხოლო h60 დეპრესია 107800—129360 მ3-ის დიაპაზონში. პესიმისტური შედეგების მიხედვით გვირაბში ორი შემადგენლობის გავლის შემთხვევაში გატარდება 78105+107800 = 185905 მ3 ჰაერი. გვირაბში 1 სთ-ში მოძრავი მატარებლების საშუალო რიცხვი შეადგენს 2,17 ცალს. ამის გამო გვირაბში ჰაერის საათური ხარჯი გაიზრდება 8,5 %-ით და გახდება 185905x1,085 = 201707 მ3/სთ. მითითებული ჰაერის ხარჯი გვირაბში გვექნება მაშინ, თუ მის კედლებში მოეწყობა სათანადო კვეთის სავენტილაციო ფანჯრები ნახ. 3-ის შესაბამისად. მაშასადამე, აღნიშნული ხარჯი გვექნება მაშინ, როცა სავენტილაციო ფანჯრები ღიაა, ანუ წელიწადის თბილ სეზონში. ზამთრის პირობებში, როცა სავენტილაციო ფანჯრები დაკეტილია და გვირაბსა და მატარებელს შორის არსებულ ღრეჩოში ხდება ჰაერის გადადინება, ჰაერის მითითებული ხარჯი მცირდება იმის გამო, რომ მატარებლების უკან ხდება საპირისპირო მიმართულებით მოძრავი ჰაერის ნაკადების შეჯახება, ტურბულიზაცია და მატარებლის თანმდევი ნაკადის სიჩქარისა და ხარჯის შემცირება. ნახ. 4 . ჰაერის ნაკადების მიმართულებები გვირაბში მატარე ბლის მოძრაობისას : l მატარე ბე ლზე მიდე ვნე ბული ნაკადი; 2 პირდაპირი ნაკადი; 3 ღრე ჩ ოში გადადინე ბული ნაკადი ჰაერის ნაკადის გაყოფა მატარებლის მიერ შესაძლებელია წარმოვიდგინოთ მარტივი სქემის სახით, რომელიც წარმოდგენილია ნახ. 4-ზე. ნახ. 2.4-ზე 1-ლი უბანი შეესაბამება გვირაბში სტაბილურად მოძრავ ჰაერს მატარებლის მოძრაობის მიმართულებით, მე-2 უბანი შეესაბამება მატარებლის მიერ წინ წაგდებულ ჰაერის ნაკადს, ხოლო, მე-3 უბანი არის ღრეჩოში გადადინებული ნაკადი. ყველა ამ უბანს ახასიათებს მხოლოდ მისი შესაბამისი ჰაერის ხარჯი (q), დეპრესია (h) და აეროდინამიკური წინაღობა (r), რომლებიც ნახაზზე მითითებულია შესაბამისი ინდექსებით. samto jurnali #2(25), 2010 5 ნახ . 5 . ჰაე რის ნაკადე ბის მიმართულე ბე ბის სტრუქტურული სქე მა იმის მიუხედავად გადადინებული ნაკადი დამოუკიდებლად გამოვა ატმოსფეროში ნახ. 4-ის მარცხენა მხარეზე არსებული პორტალიდან, თუ შეერევა ძირითად ნაკადს და გამოვა მასთან ერთად ნახ. 4-ზე მარჯვენა მხარეზე არსებული პორტალიდან, 2 და 3 შტოები ერთმანეთის პარალელურია და ნახ. 4-ზე მოცემული სქემა შესაძლებელია წარმოვიდგინოთ სტრუქტურული სქემის სახით, რომელიც მოცემულია ნახ. 5-ზე. პარალელური ქსელების ძირითადი კანონის თანახმად შეგვიძლია დავწეროთ h2 = h3 (4) (2) ფორმულის გათვალისწინებით და მარტივი გარდაქმნებით (4)-დან მიიღება ამ უკანასკნელი ფორმულიდან ჩანს, რომ პარალელურ ქსელებში გავლილი ჰაერის რაოდენობა მათი წინაღობების უკუპროპორციულია, ანუ დეპრესიების ტოლობა პარალელურ ქსელებში მიიღწევა ჰაერის ხარჯის ბუნებრივი (ავტომატური) ცვალებადობითი. ცხადია, რომ მატარებელსა და გვირაბს შორის არსებული ღრეჩოს აეროდინამიკური წინაღობა უცვლელია მატარებლის ადგილმდებარეობის მიუხედავად გვირაბში, მაშინ, როცა 0-1 უბნის (იხ. ნახ. 5), ისე როგორც 2-0 (ან რაც იგივეა, 3-0) უბნის აეროდინამიკური წინაღობა ცვალებადია. როცა დაცულია ტოლობა ι0−1=0, ანუ მატარებელი იმყოფება ნახ. 4-ის მიხედვით მარცხენა პორტალთან, მაშინ აქვს მაქსიმალური მნიშვნელობა, ხოლო საპირისპირო პორტალთან მისი მნიშვნელობა მინიმალურია. ცხრილი 1 ჰაე რის რაოდე ნობის ანგარიშის შე დე გე ბი და ტე მპე რატურის ნაზარდი სე ზონე ბის მიხე დვით ჰაერის ხარჯი და ტემპერატურის ნაზარდი ზამთარში ჰაერის ხარჯი და ტემპერატურის ნაზარდი ზაფხულში ჰაერის ხარჯი, მ3/სთ ტემპერატურის ნაზარდი, °c ჰაერის ხარჯი, მ3/სთ ტემპერატურის ნაზარდი, °c 130470 2,3 201707 5,1 აღნიშნული ცვალებადობის ანალიზური გზით დადგენა შეუძლებელია იმის გამო, რომ საჭიროებს ექსპერიმენტული მონაცემების არსებობას -ის სიდიდის შესახებ ერთ-ერთ samto jurnali #2(25), 2010 6 პორტალთან მაინც. აღნიშნულის გამო მოცემული დინამიკური ამოცანის გადაწყვეტას ვასრულებთ სტატიკური გზით იმ პირობისათვის, როცა ელმავალი იმყოფება გვირაბის გეომეტრიულ ცენტრში. ამ შემთხვევაში მიგვაჩნია, რომ გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობა ორივე ფრთაზე (ცენტრიდან პორტალებამდე) პრაქტიკულად ერთმანეთის ტოლია და (2) ფორმულის თანახმად უდრის 0,00022 ნ/მ7. ღრეჩოს აეროდინამიკური წინაღობა (s = 49,2 მ2; p = 45,8 მ; l = 426 მ) შეადგენს 0,00052 ნ/მ7. აღნიშნული სიდიდეების შეტანით და მარტივი გარდაქმნებით (5) ფორმულიდან მიიღება მოცემული თანაფარდობა შესაძლებელია აგრეთვე დიდი უტყუარობით გავრცელდეს მოძრავი შემადგენლობის მერმექმედებაზეც, როცა გადადინება აღარ ხდება და ჰაერის დამატებითი რაოდენობის წატაცება ხდება სტაბილური ნაკადის მიერ, რომელსაც აქვს მატარებლის მოძრაობის თანხვედრილი მიმართულება. ჰაერის ხარჯის ბალანსის განტოლებას ნახ. 5-ის მიხედვით აქვს სახე სადაც =201707 მ3/სთ და არის ჰაერის მაქსიმალური ხარჯი ზაფხულის პირობებში, როცა პრაქტიკულად არ ხდება საპირისპირო ნაკადის აღძვრა. (6) ფორმულის გათვალისწინებით ამოვხსნათ (7) განტოლება მატარებლის მოძრაობის მიმართულების თანმხვედრი ნაკადისათვის, როცა = 201707 მ3/სთ. ამონახსნს აქვს სახე: 1,546 = 201707, საიდანაც = 130470 მ3/სთ. მაშასადამე, შეგვიძლია დადგენილად მივიჩნიოთ, რომ ზამთრის პირობებში გვირაბს დგუშური ეფექტით შესაძლებელია მიეწოდოს ზაფხულის ხარჯის თითქმის 2/3 ნაწილი, ანუ 130470 მ3/სთ ჰაერი. წარმოდგენილი მასალიდან ჩანს, რომ მატარებლების მოძრაობის შედეგად აღძრული ბუნებრივი წევის ხარჯზე დიდი რეზერვითაა შესაძლებელი მარაბდა ახალქალაქის სარკინიგზო მაგისტრალის ყველაზე გრძელი გვირაბის განიავება თბოფიზიკური გაანგარიშების მოთხოვნებიდან გამომდინარე. n 4, n5 და n6 გალერეების მცირე სიგრძის გამო უფრო ადვილადაა მისაღწევი ჰაერის გაანგარიშებული პარამეტრების მიღწევა მატარებლების მოძრაობის დგუშური ეფექტის ხარჯზე. ბუნებრივი წევით აღძრული ჰაერის ხარჯები სეზონების მიხედვით და სათანადო ტემპერატურული ნაზრდები შეტანილია ცხრილში 1. წინამდებარე ნაშრომში ქარისა და პორტალებთან ჰაერის სიმკვრივეთა სხვაობის ხარჯზე აღძრული ბუნებრივი წევა მხედველობაში არაა მიღებული, რადგან გვირაბი ორმხრივი მოძრაობისაა, არა გვაქვს ხელოვნური ვენტილაცია და მითითებული ფაქტორები თვითონვე აკომპენსირებენ თავის თავს. თუ მაგალითად, მითითებული ფაქტორებით აღძრული წევა ჰაერის ხარჯს ზრდის მატარებლის აღმართზე მოძრაობისას, საპირისპირო მიმართულებისას ხარჯს ამცირებს და პირიქით სავენტილაციო ღიობების კვეთის ფართობი (5,6 მ2) დადგენილია იმ პირობიდან, რომ მატარებლის მიერ წინ წაგდებული ნაკადი სამი სავენტილაციო ღიობის მიღმა აღარ გავრცელდეს. აგრეთვე მატარებლის უკან არსებული მეოთხე და დანარჩენი ღიობიდან ხდებოდეს samto jurnali #2(25), 2010 7 ჰაერის შეწოვა გვირაბში, ხოლო ჰაერის გადადინებული ნაკადის გვირაბიდან განდევნა ხდებოდეს მხოლოდ მატარებლის უკან განლაგებულ პირველ სამ ღიობში. დგუშური ეფექტით აღძრული წევის უფრო შედეგიანი გამოყენებისათვის საჭიროა სავენტილაციო ღიობების მოწყობა ყველა კამერასა და ნიშაში, გვირაბის ორივე მხარეზე ნახ. 2.3ზე მოცემული სქემის შესაბამისად. ასაწყობი კონსტრუქციების დამზადების გამარტივების მიზნით სასურველია სავენტილაციო ფანჯრებიანი კონსტრუქციებით აეწყოს აგრეთვე შედარებით მცირე სიგრძის დანარჩენი გალერეებიც, თუმცა მათი ეფექტური განიავების პირობა არ საჭიროებს ამ უკანასკნელთა მოწყობას. ლიტერატურა 1. к. з. ушаков‚ а. с. бурчаков, л. а. пучков, и. и. медведев. аэрология горных предприятий. недра, москва, 1987, 422 c. 2. g. lotsberg. measurement of the wall friction factor and the installation efficiency of jet fans. papers of the 9th international conference on aerodynamics and ventilation of vehicle tunnels held in aosta valley, italy, 6-8 october 1997, 10p. 3. o. lanchava, n. ilias, i. andras, r. moraru, i. neag. on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of petrosani, romania, 2007, 12p. http://upet.ro/anale/ing%20mec/2007%20rezum.html. ланчава о. а. аэродинамический расчет тоннелей ж.д. линии марабда-ахалкалаки b результате выполнения аэродинамического расчета определен расход воздуха, обусловленный поршневым действием и последействием подвижного состава. установлено, что для условий отмеченных тоннелей 2/3 от возникшего воздушного потока будет направлена по движению поезда, а остальная часть будет характеризоваться противоположным направлением движения через щель между обделкой тоннеля и поезда. этот дополнительный поток будет вызывать турбулизацию основного потока и будет являться составной частью общего аэродинамического сопротивления. несмотря на отмеченное, все тоннели марабда-ахалкалакской линии можно проветривать естественным способомпоршневым эффектом движущего состава. в целях более эффективного использования естественной тяги, необходимы вентиляционные сооружения -специальные отверстия во всех камерах и нишах на обеих сторонах тоннеля. площадь поперечнего сечения каждого отверстия должна быть около 5,6 м2. отмеченное мероприятие уменьшит аэродинамическое сопротивление, обусловленное обратным потоком и будет способствовать подачу свежего воздуха в количестве, определенного расчетом. lanchava o. the aerodynaniic calculation of railroad tunnels line of marabda-akhalqalaqi http://upet.ro/anale/ing%20mec/2007%20rezum.html samto jurnali #2(25), 2010 8 the provided air expenses in tunnel are determined with the aerodynamic calculation of train motion pistol effect and after movement effect. it is ascertained, that for the tunnel conditions air expenses that are processed with pistol effect are approximately 2/3 removed towards train motion and 1/3 flows орposite to the free space between train and tunnel strengthening. the last one provokes air turbulence and represents common aerodynamic resistance stand face. despite this, all galleries of marabda-akhalqalaqi train main lines can be aerated on expense of train pistol effect with aroused natural pressure. the use of his pressure could be more effective if every chamber and niche will be equipped with ventilation cavity on the both sides of tunnel. the every cavity section area should be 5.6 m2. the noted measures will shorten aerodynamic resistance a rouse by air flowing in distances and would be more outhunted by calculation of railroad tunnels line of marabda—akhalqalaqi. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 229 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.30 ამინომჟავების მნიშვნელობა ნანა წეროძე, ნინო ქარქაშაძე, ლეილა ტატიაშვილი, რუსუდან ურიდია, ნინო ქავთარაძე, ხათუნა წეროძე* თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, პეტრე მელიქიშვილის სახ. ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი* აბსტრაქტი ამინომჟავები ცილების შემადგენლობაში შემავალ ორგანულ ჰეტეროფუნქციურ ნაერთებს წარმოადგენენ, რომელთა მოლეკულები შეიცავს კარბოქსილისა და ამინოჯგუფს. ბუნებაში 500-მდე ამინომჟავა გვხვდება, მათგან მხოლოდ 20 გამოიყენება ადამიანის ორგანიზმის მიერ ცილების ბიოსინთეზში. ამინომჟავები მონაწილეობენ ყველა სახის ქსოვილის ფორმირებაში, ფერმენტების, ანტისცხეულების, ჰორმონების სინთეზში, უზრუნველყოფენ ნერვული სისტემის ფუნქციონირებას, უჯრედულ აღდგენას და სხვ. ამინომჟავების სამ ჯგუფს გამოყოფენ: შეუცვლელი, პირობითად შეუცვლელი და შეცვლადი ამინომჟავები. 20 ამინომჟავიდან 11-ის წარმოება შეუძლია ადამიანის ორგანიზმს, ხოლო დანარჩენი 9 შეუცვლელ ამინომჟავებს მიეკუთვნება და ადამიანმა საკვებთან ერთად უნდა მიიღოს. საკვანძო სიტყვები: შეუცვლელი ამინომჟავები, პირობითად შეუცვლელი ამინომჟავები, შეცვლადი ამინომჟავები. ამინომჟავები ჰეტეროფუნქციურ ნაერთებს წარმოადგენენ, რომელთა მოლეკულები შეიცავს კარბოქსილისა (-cooh) და ამინოჯგუფს (-nh2). 500-მდე ამინომჟავაა ცნობილი, მათგან მხოლოდ 20 გამოიყენება ადამიანის ორგანიზმის მიერ ცილების ბიოსინთეზში. 20 ამინომჟავიდან 11-ის წარმოება შეუძლია ადამიანის ორგანიზმს, ხოლო დანარჩენი 9 შეუცვლელ ამინომჟავებს მიეკუთვნება და ადამიანმა საკვებთან ერთად უნდა მიიღოს. ამინომჟავები ცილების მოლეკულის საშენ მასალას წარმოადგენს. ადამიანის ორგანიზმში ისინი სხვადასხვა მნიშვნელოვან ფუნქციას ასრულებენ, ახდენენ განწყობის ნორმალიზებას, კონცეტრაციას, არეგულირებენ აგრესიას, ყურადღებას, ძილს, აგრეთვე სექსუალურ აქტივობას. ორგანიზმში მოხვედრილი ცილა მაშინვე იშლება ამინომჟავებად [1]. ამინომჟავები გამოიყენება ცილების სინთეზში, რომლებიც შედიან უჯრედის, ქსოვილებისა და ორგანოების ყველა ძირითადი სტრუქტურის შემადგენლიობაში, ასრულებენ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 230 ფერმენტულ ფუნქციებს, მონაწილეობენ ნივთიერებების ტრანსპორტირებაში და სხვ. ისინი აქტიურად არიან ჩართული იმ პროცესებში, რომლებიც არეგულირებენ ორგანიზმში ამინომჟავების, ჰემის, კრეატინისა და სხვა ნაერთების ცვლას. ამინომჟავების კატაბოლიზმი ატფ-ის სინთეზისთვის ენერგიის წყაროა. ადამიანის ორგანიზმში დაახლოებით 35 გრამი თავისუფალი ამინომჟავაა. მათი უდიდესი ნაწილი ცილების შემადგენლობაშია. ამინომჟავები შეიცავენ ორგანიზმის მთლიანი აზოტის 95%-ს. ევოლუციის პერიოდში ადამიანმა დაკარგა იმ ამინომჟავების სინთეზის უნარი, რომლებიც საჭიროებდნენ დიდი რაოდენობით ფერმენტებს. მათი მიღება აუცილებელია საკვებიდან. ამინომჟავების ძირითადი წყარო საკვებით მიღებული ცილებია (ცხ. 1) [2]. ცხრილი 1. ზოგიერთ საკვებ პროდუქტში ცილების შემცველობა პროდუქტის დასახელება ცილების შემცველობა, % ხორცი 18-22 თევზი 17-20 ყველი 20-36 რძე 3.5 ბრინჯი 8.0 ბარდა 26 სოიო 35 კარტოფილი 1.5-2.0 კომბოსტო 1.1-1.6 სტაფილო 0.8-1.0 ვაშლი 0.3-0.4 შეცვლად ამინომჟავებს ორგანიზმი თავად ასინთეზირებს. შეუცვლელია ის ამინომჟავები, რომლის გამომუშავებაც ორგანიზმს თვითონ დამოუკიდებლად ვერ ახერხებს და აუცილებელია მისი საკვეbიდან მიღება [3]. არსებობს ამინომჟავენის მესამე ჯგუფიც. ნაწილობრივ შეუცვლელი ამინომჟავები, რომლებიც არასკმარისი რაოდენობით სინტეზირდება ორგანიზმში, ამიტომ აუცილებელია მათი დამატებით მიღება საკვების სახით. განვიხილოთ სამივე ამ ჯგუფის წარმომადგენელი ამინომჟავები. შეცვლადი ამინომჟავები: ალანინი წარმოადგენს ენერგიის მნიშვნელოვან წყაროს კუნთების და ცენტრალური ნერვული სისტემისთვის. იგი აძლიერებს იმუნურ სისტემას და მონაწილეობს შაქრისა და სხვა ორგანული მჟავების მეტაბოლიზმში. l-არგანინი ანელებს სიმსივნური უჯრედების განვითარებას, ასუფთავებს ღვიძლს, ხელს უწყობს ზრდის ჰორმონის გამოყოფას, აძლიერებს იმუნურ სისტემას, ეხმარება სპერმის გამომუშავებას. ასპარაგინი ორგანიზმში საჭიროა დნმ-ის და რნმ-ის გამომუშავებისთვის. იგი ხელს უწყობს გლიკოგენის დამარაგებას კუნთებში [4]. გლუტამინი შაქრის დონის ნორმალიზებისათვისაა მნიშვნელოვანია, ხსნის დაღლილობას, ხელს უშლის ნერვული სისტემის ფუნქციასთან დაკავშირებული დაავადებების განვითარებას (ეპილეფსია, შიზოფრენია). გლუტამინი ორგანიზმში გარდაიქმნება გლუტამინის მჟავად, რომელიც აუცილებელია ტვინის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 231 ფუნქციისათვის. ბიოდანამატის სახით მათი მიღებისას, უნდა გავითვალისწინოთ გლუტამინისა და გლუტამინის მჟავისაგან განსხვავებული მოქმედება. გლუტამინის მჟავა თავის ტვინის ბუნებრივ „საწვავად“ ითვლება და აუმჯობესებს გონებრივ შესაძლებლობებს. გლუტამინი გამოიყენება ტვინის ქმედუნარიანობის ასამაღლებლად, იმპოტენციისა და ალკოჰოლიზმის მკურნალობისთვის [5]. გლიცინი აქტიურად მონაწილეობს ახალი უჯრედების ჩამოყალიბების პროცესის მათი ჟანგბადით უზრუნველყოფაში, ასევე მნიშვნელოვანი როლი აკისრია იმ ჰორმონების გამომუშავების პროცესში, რომლებიც პასუხისმგებლები არიან იმუნურ სისტემაზე [6]. პროლინი ხრტილებისა და სახსრების გამართული ფუნქციონირებისთვისაა აუცილებელი, იგი მონაწილეობს გულის კუნთის მუშაობასა და გაძლიერებაში. სერინი ღვიძლისა და კუნთების მიერ გლიკოგენის მარაგისა შექმნაში მონაწილეობს, იმუნურ სისტემას აძლიერებს და უზრუნველყოფს მას ანტისხეულებით [7]. ტაურინი ასტაბილურებს უჯრედული მემბრანების აღგზნებადობას, ეს კი მნიშვნელოვანია ეპილეფსიური შეტევების კონტროლისთვის. ასევე დაბერების პროცესებში ახდენს მრავალი ბიოქიმიური პროცესის ცვლილების კონტროლს. იგი მონაწილეობს ორგანიზმის თავისუფალი რადიკალებისგან გათავისუფლების პროცესში [8]. პირობითად შეუცვლელი ამინომჟავები: თიროზინი მონაწილეობს ორგანიზმის მიერ ფენილალანინის ნაცვლად ცილების სინთეზის პროცესში. თიროზინს ტვინი მოიხმარს ნორეპინერფინის გამოსამუშავებლად, რომელიც ამაღლებს მენტალურ ტონუსს. მისი ბუნებრივი წყაროა რძე, ხორცი, თევზი. ცისტინი ზოგჯერ ორგანიზმში ანაცვლებს მეთიონინს. ამ ამინომჟავას შეიცავს რძე, ხორცი, თევზი, სოიო, ხორბალი, შვრია. იგი როგორც ანტიოქსიდანტი გამოიყენება კვების მრეწველობაში, მზა პროდუქტებში c ვიტამინის შესანარჩუნებლად. არგინინი ხელს უწყობს ჭრილობის შეხორცებას, ეხმარება თირკმელებს ორგანიზმიდან ნარჩენი პროდუქტების გამოყოფაში და დეზამინირებაში, ორგანიზმის იმუნური და ჰორმონების ფუნქციის შენარჩუნებას. ამ ამინომჟავის ბუნებრივ წყაროებს წარმოადგენს მარცვლეული კულტურები, თხილის სხვადასხვა სახეობები, რძის პროდუქტები და სხვ. შეუცვლელი ამინომჟავები: ვალინი ერთ-ერთი მთავარი კომპონენტია ქსოვილების ზრდისა და სინთეზისათვის. მისი მთავარი წყარო ცხოველური პროდუქტებია. ვალინი ზრდის კუნთების კოორდინაციას და ამცირებს მგრძნობელობას ტკივილის, სიცივის და სიცხის მიმართ. ჰისტიდინი ხელს უწყობს ქსოვილების ზრდასა და აღდგენას. მას შეიცავს ჰემოგლობინი. იგი გამოიყენება რევმატიული ართრიტების, ალერგიის, წყლულის და ანემიის მკურნალობისას. ამ ამინომჟავის უკმარისობამ შეიძლება სმენის დაქვეითება გამოიწვიოს [9]. იზოლეიცინს აქვს მრავალი ფიზიოლოგიური ფუნქცია: ჭრილობების შეხორცება, აზოტის ნარჩენების დეტოქსიკაცია, იმუნური ფუნქციის სტიმულირება და სხვადასხვა ჰორმონის გამოყოფის ხელშეწყობა, იზოლეიცინი მოიპოვება ცილით მდიდარ პროდუქტებში, როგორიცა საქონლის ხორცი, რძის პროდუქტები. ლეიცინი ასტიმულირებს კუნთისთვის საჭირო ცილების სინთეზს. ლეიცინით მდიდარია პრაქტიკულად ყველა ცილის შემცველი პროდუქტი [10]. ლიზინი ერთ-ერთი მთავარი კომპონენტია კარნიტინის გამოსამუშავებლად. უზრუნველყოფს კალციუმის ათვისებას, მონაწილეობს კოლაგენის წარმოქმნაში, ასევე აქტიურად მონაწილეობს ანტისხეულების, ჰორმონების და ფერმენტების წარმოქმნაში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 232 ანტიჰერპესულ საშალებას მიეკუთვნება. მისი უკმარისობა გამოიხატება დაღლილობით, თმის ცვენით, ანემიით, გაღიზიანებადობით, თვალის სისხლძარღვების დაზიანებით, კონცენტრაციის დაქვეითებით [11]. ლიზინს შეიცავს ყველა სახეობის ყველი და თევზი. მეთიონინს მნიშვნელოვანი როლი აკისრია ცილებისა და ცხიმების მეტაბოლიზმში. გოგირდის ძირითადი მიმწოდებელია, რომელიც თავის მხრივ თმების, კანის და ფრჩხილების ფორმირებაში მონაწილეობს. ხელს უწყობს ქოლესტერინის დონის დაწევას, ამცირებს ცხიმების დონეს ღვიძლში, იცავს თირკმელებს, მონაწილეობს ორგანიზმიდან მძიმე მეტალების გამოდევნაში, დეზამინირებაში, ხელს უწყობს თმის ზრდას. მეთიონინით მდიდარია მარცვლეული და თხილეული [12]. თრეონინი არის კოლაგენის, ელასტინის და კბილის მინანქრის შემადგენელი ნაწილი. ხელს უშლის ღვიძლში ცხიმის დაგროვებას, უზრუნველყოფს საჭმლის მომნელებელი სისტემის და კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ნორმალურ მოქმედებას. ტრიპტოფანი მონაწილეობს ნიაცინის (b-ვიტამინის) და სეროტონინის სინთეზში. ის ბუნებრივი ანტიდეპრესანტია, აუმჯობესებს განწყობას, ამცირებს არტერიების და გულის კუნთების სპაზმების რისკს, ამცირებს ქოლესტერინის დონეს. ფენილალანინი გამოიყენება ორგანიზმის მიერ თიროზინის და სამი სხვადასხვა ჰორმონის ეპინერფინის (ადრენალინის), ნორეპინერფინის და თიროქსინის სინთეზში. ის უზრუნველყოფს კარგ განწყობას, აქვეითებს მადას, მოქმედებს, როგორც ანტიდეპრესანტი და აუმჯებესებს მეხსიერებას. ცოცხალი ორგანიზმების ნორმალური ცხოველქმედებისთვის მნიშვნელოვანია რომ ორგანიზმმა არ განიცადოს ამინომჟავების დეფიციტი. აქედან გამომდინარე, ამინომჟავები წარმოადგენენ ცოცხალი სისტემების არსებობისათვის მნიშვნელოვან პირობას. ამინომჟავების აგებულებისა და თვისების ცოდნის გარეშე ვერ მოხდება ცილის ვერც სტრუქტურის, ფუნქციის კანონზომიერება, ვერც ცალკეული ორგანიზმებისა და ბიოსისტემის მექანიზმების ფუნქციონირება [13]. გამოყენებული ლიტერატურა 1. karkashadze n., uridia r., tserodze n., kavtaradze n., dolidze l., zedginidze r. origin of twenty proteinogenic amino acids. georgian scientists. 2023, 5(1). 2. ნანა კოშორიძე. ბიოქიმია. 2013, თბილისი უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 3. nelson, david l.; cox, michael m. (2005), principles of biochemistry (4th ed.), new york: w. h. freeman, pp. 684–85. 4. brooker r., widmaier e., graham l., stiling p., hasenkampf c., hunter f., bidochka m., riggs d. (2010). "chapter 5: systems biology of cell organization". biology (canadian ed.). united states of america: mcgraw-hill ryerson. pp. 105–106. 5. cheng, yongsong; zhou, yunjiao; yang, lei; zhang, chenglin; xu, qingyang; xie, xixian; chen, ning (2013-05-01). "modification of histidine biosynthesis pathway genes and the impact on production of l-histidine in corynebacterium glutamicum". biotechnology letters. 35 (5): 735–741. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 233 6. coyle jt, g tsai (2004). "the nmda receptor glycine modulatory site: a therapeutic target for improving cognition and reducing negative symptoms in schizophrenia". psychopharmacology. 174: 32–28. 7. tabatabaie l; klomp lw; berger r; de koning tj (march 2010). "l-serine synthesis in the central nervous system: a review on serine deficiency disorders". mol gent metab. 99 (3): 256–262. 8. huang js, chuang ly, guh jy, yang yl, hsu ms (december 2008). "effect of taurine on advanced glycation end products-induced hypertrophy in renal tubular epithelial cells". toxicology and applied pharmacology. 233 (2): 220–226. 9. stepansky, a.; leustek, t. (2006-03-01). "histidine biosynthesis in plants". amino acids. 30 (2):127– 142. 10.lide, d. r., ed. (2002). crc handbook of chemistry and physics (83 rd ed.). boca raton, fl: crc press. 11.evers s, may a, fritsche g, kropp p, lampl c, limmroth v, malzacher v, sandor s, straube a, diener hc: akuttherapie und prophylaxe der migräne – leitlinie der deutschen migräneund kopfschmerzgesellschaft und der deutschen gesellschaft für neurologie. in: nervenheilkunde. 27. jahrgang, nr. 10, 2008, s. 933–949/ 12. cavuoto p, fenech mf (2012). "a review of methionine dependency and the role of methionine restriction in cancer growth control and life-span extension". cancer treatment reviews. 38 (6): 726– 736. 13. არზიანი ბ. "სამედიცინო ქიმია", 2010, თბილისი, გამომცემლობა ინტელექტი. importance of amino acids nana tserodze, nino karkashadze, leila tatiashvili, nino kavtaradze, rusudan uridia, khatuna tserodze* iv. javakhishvili tbilisi state university, petre melikishvili institute of physical and organic chemistry georgian technical university* abstract amino acids are organic compounds included in the protein structure. they contain functional groups of an amine and a carboxyl group. approximately 500 naturally occurring amino acids are known, although only 20 are found in the human genetic code. amino acids play an essential role in the human body. they participate in the formation of all kinds of tissues, the production of hormones, enzymes, and antibodies, the proper functioning of the nervous system, the restoration of cells, etc. amino acids in the human body are divided into essential, conditionally essential and nonessential amino acids. 9 of the 20 amino acids present in the body are essential, those which are not produced in our body and required to be supplied from outside. the remaining 11 are non-essential amino acids that human bodies can produce even if we do not get them from the food we eat by converting other amino acids. key words: essential amino acids, conditionally essential amino acids, nonessential amino acids. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 412 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.43 „ჭკვიანი“ მასალების ტექნოლოგიური ასპექტებისათვის მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია „ჭკვიანი მასალების“ „თვითაღდგენის“ ეფექტების მსაზღვრელი და მაინიცირებელი ფიზიკო-ქიმიური ფაქტორები, სხვადასხვა ხელოვნურად მიღებული მასალებისათვის, ისეთების როგორებიცაა: პოლიმერები, კერამიკის, ლითონის და კომპოზიციური მასალების სხვადასხვა სახეობები. მოყვანილია თვითაღდგენადი მასალების ექსპერიმენტალური პროტოტიპების მაგალითები. საკვანძო სიტყვები: თვითაღდგენა, პოლიმერები, კერამიკა, ცემენტის სხვადასხვა ტიპები, ახალი კომპოზიციური მასალები. დღეისათვის, სწრაფად ვითარდება დარგი, სადაც მასალათა თვისებები იცვლება გარე ფაქტორების ზემოქმედების შედეგად. მასალათა ამ ახალ თაობას უწოდებენ „ჭკვიან“ ან ინტელექტუალურ მასალებს ინგლისურად მათ «smart materials» უწოდებენ. ამ „ჭკვიანი“ ან ინტელექტუალურ მასალების მთავარი განმასხვავებელი თვისებაა მათი დამატებითი ფუნქციური შესაძლებლობები, რომლებიც განსხვავდებიან მასალის სტრუქტურით განპირობებული თვისებებისაგან. ამგვარი მასალები ასრულებენ 2-3 ჯერ მეტ ფუნქციას იმავე მასალებისადმი წაყენებულ მოთხოვნებთან შედარებით. ზოგიერთ შემთხვევაში „ჭკვიანი“ მასალა „დაპროგრამირებულია“ გარკვეულ „ქცევაზე“, რისი ინიციატორიც შეიძლება იყოს გარე ზემოქმედება ამ „ჭკვიან“ მასალაზე. აღნიშნული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 413 პროცესები „ჭკვიან“ მასალებში განპირობებულია მათი ქიმიური შემადგენლობით და კრისტალთქიმიური სტრუქტურით. როგორც აღინიშნა, „ჭკვიანი მასალა“ არის ის, რომელსაც აქვს ერთი ან მეტი თვისება და რომლის მახასიათებლებიც შეიძლება შეიცვალოს, მაგალითად:  მონოკრისტალებმა შეიძლება შეიცვალოს გამჭვირვალობა ან ფერი;  ქსოვილები რეაგირებენ ტემპერატურის ცვლილებებზე ფერის ან ფაქტურის ცვლილებით;  სამშენებლო ფილებს აქვს ჩაშენებული ნათება. ამგვარი ფილები არის მასალები, რომლებიც ურთიერთქმედებენ გარშემოსთან ვიზუალური გადასხვაფერებით, რაც ადამიანის თვალისათვის ადვილი შესამჩნევია, რაც არღვევს მასალის შესახებ დადგენილ ტრადიციულ საზღვრებს, ფორმებსა და ფუნქციებს. მაგალითად, როცა ადამიანი სიბნელეში (ელ. განათების ჩართვამდე) ოთახში შედის, ჭკვიანი ახალი მასალები დაეხმარება მას დაცემის გამო ტრამვის თავიდან აცილებაში და იქნება ოთახის დამატებითი მანათობელი გაფორმება. ამგვარი „ჭკვიანი“ ფილები ანათებს სიბნელეში მთელი რიგი ფოტოლუმინესცენტური პიგმენტების ფილებში წინასწარი შეტანის გამო, დაახლოებით ისე როგორცაა დროის ჩვენებისას საათის ციფერბლატის სიბნელის განათება. გარე ზემოქმედება, რომელიც ცვლის "ჭკვიანი" მასალის თვისებებს, შეიძლება იყოს: მექანიკური დატვირთვები, ელექტრული ან მაგნიტური ველები, ტემპერატურა, სინათლე, ტენიანობა, გარემოს ქიმიური თვისებები და სხვ. „ჭკვიანი“ მასალის თვისებების შეცვლა შექცევადია და შეიძლება მრავალჯერ განმეორდეს. არსებობს მრავალი სახის "ჭკვიანი" მასალა [1], რომლებიც უფრო დეტალურად უნდა იქნას განხილული. შენადნობები "მახსოვრობის ეფექტით" ("ფორმის მახსოვრობა") დეფორმაციის შემდეგ გაცხელებისას უბრუნდებიან პირვანდელ ფორმას. შენადნობი "მახსოვრობის ეფექტით" ფიქსირდება თავდაპირველ ფორმაში, რომელიც მას "ახსოვს", შემდეგ ექვემდებარება გამოწვას 500 0c ტემპერატურაზე. გახურების პროცესში წარმოიქმნება არაელასტიური მყარი ფაზა ამ შენადნობის მაღალტემპერატურული ფაზა არის აუსტენიტი. ნიმუშის შემდგომი გაგრილებისას წარმოიქმნება ელასტიური, ადვილად დეფორმირებადი დაბალტემპერატურული ფაზა მარტენსიტი. შენადნობის შემდგომი დეფორმაციისა და გათბობის შემდგომ, ატომები ქმნიან ავსტენიტის გისოსს და შენადნობის ნიმუშის ფორმა აღდგენილია. არსებობს ასევე „ფორმის მახსოვრობის“ პოლიმერები, რომლებიც უბრუნდებიან პირვანდელ ფორმას. აქ ფორმის აღდგენა ხდება სინათლის, ელექტროენერგიის, მაგნიტური ველის და გამხსნელების ზემოქმედების შედეგად. თვითაღდგენადი მასალები. დღემდე, თვითაღდგენა [2] ყველაზე წარმატებით განხორციელდა პოლიმერებში მათი შედარებით მაღალი დიფუზიის სიჩქარის გამო, სადაც არსებობს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 414 ჯვარედინი მოლეკულური ბმები. თვითაღდგენადი პოლიმერების შექმნის ერთერთი გზა არის თერმორეაქციული პოლიმერების და მათი გამკვრივების უნარის გამოყენება პოლიმერული ჯაჭვების ჯვარედინი კავშირის გამო. პოლიმერში შეჰყავთ თხელკედლიანი ინერტული მასალების მყიფე კაფსულები აღმდგენი აგენტით. პოლიმერში თუ ბზარი გაჩნდა, კაფსულა იშლება, აღმდგენი აგენტი გამოიყოფა და ვრცელდება ბზარებში კაპილარების მეშვეობით. სადაც მას ურევენ კატალიზატორს და შემკვრელს, რომელიც ადრე იყო ჩართული მასალაში (ცალცალკე), ეს პროცესი ამკვრივებს და ხურავს ბზარებს პოლიმერის ნაკეთობაში. პოლიმერების გარდა ამჟამად მუშავდება თვითაღდგენადი კერამიკული მასალები [2,3], ამ მასალებში ხშირად გამოიყენება ჟანგვითი რეაქციები, ამასთან ოქსიდის მოცულობა აღემატება საწყისი მასალის მოცულობას. შედეგად, ამ რეაქციების პროდუქტებს, მოცულობის ზრდის გამო, შეუძლიათ მცირე ბზარების შევსება. მრავალი კვლევა მიეძღვნა ბეტონის თვითაღდგენას [4]. ბეტონის დეფექტების „შეხორცება“ შესაძლებელია კალციუმის იონების შემცველი წყალხსნარით [5] ან სუპერშთამნთქმელი პოლიმერით, რომელიც გაჯირჯვდება ტენიანობის ზემოქმედებისას და „ლუქავს“ [6] ბეტონის ბზარებს. მეტალის მასალების, პოლიმერებთან შედარებით, თვითაღდგენა ბევრად უფრო რთულია, ვინაიდან ლითონის ატომები ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული, აქვთ მცირე ზომები და დაბალი დიფუზიის კოეფიციენტები. ამჟამად, სამი ძირითადი მიმართულებაა დაფუძნებული, რომლებიც შექმნილია თვითაღდგენადი ლითონის სისტემებისათვის. პირველ რიგში, ეს არის ნალექის წარმოქმნა დეფექტურ ადგილებში, რომელიც აჩერებს რღვევის შემდგომ ზრდას. ამ მექანიზმს ეწოდება "დაზიანების პრევენცია", რადგან ამ პროცესის იდეა მდგომარეობს სიცარიელეების წარმოქმნის თავიდან აცილებაში, დიფუზიის გზით ნალექი ზეგაჯერებული მყარი ხსნარის [7] (შენადნობის) მეშვეობით. გარდა აღნიშნულისა, გამოიყენება განსხვავებული მიდგომა: შენადნობის მატრიცის გაძლიერება მიკრობოჭკოებით ან ძაფებით, რომლებიც დამზადებულია „ფორმის მახსოვრობის“ მქონე შენადნობიდან, როგორიცაა, მაგალითად ნიტინოლი. თუ კომპოზიტი ექვემდებარება დაბზარვას, მასალის გათბობა ააქტიურებს ძაფების ფორმის აღდგენა "მახსოვრობის ეფექტით", რომელიც კუმშავს ბზარებს [8] და ხურავს მათ. მესამე მიმართულებაა ე.წ. „სამკურნალო აგენტის“ გამოყენება [9] (მაგალითად, შენადნობი დაბალი დნობის წერტილით) რომელიც ჩასმულია ლითონის მატრიცაში, მსგავსი რამ კეთდება პოლიმერებშიც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 415 არსებობს მასალების თვითაღდგენის სხვა გზებიც. მაგალითად, მიკრომასშტაბიანი არხების არსებობა კომპოზიტებში [10], რომლებიც სავსეა სითხით; ან თვითაღდგენა აკუსტიკური ენერგიის გამოყენებით [11]. არსებობს იმგვარი თვითაღდგენადი კომპოზიტები სადაც, პიეზოელექტრული ეფექტის გამო, მასალაზე მოქმედი მექანიკური ენერგია გარდაიქმნება ელექტროენერგიად, რაც, თავის მხრივ, იწვევს თვითაღდგენის ელექტროქიმიური პროცესის ინიცირებას ელექტროლიტის მონაწილეობით [12]. ეპოქსიდური მატრიცა ag ნანონაწილაკებით, ჰანთიტის/ჰიდრომაგნეზიტის [huntit ქიმიური ფორმულით: сamg3(co3)4 / მაგნიუმის კარბონატი (magnesium carbonate) ქიმიური ფორმულით: mgco3 · nh2o] მინერალებით, ბარიუმის ჰექსაფერიტის ნაწილაკებით და ქიტოზანით არის მრავალფუნქციური მასალა თვითაღდგენადი, ანტიბაქტერიული, ცეცხლგამძლე და რადიოშთანთქმის უნარის მქონე [13]. თვითაღდგენის ეფექტი გამოიყენება აერო-კოსმოსურ ინდუსტრიაში [14], ლითონების კოროზიისგან დასაცავად [15], იქ სადაც საჭიროა მექანიკური და გეომეტრიული თვისებების აღდგენა [16] და სარეაბილიტაციოა აერო-კოსმოსური საფრენი აპარატის კორპუსი, რომელიც ზიანდება ჭურვის ბალისტიკური დარტყმის შემდეგ [17]. თვითშემზეთავი მასალები ამცირებს ხახუნს ან ცვეთას. მატერიალურ ზედაპირებზე ხახუნის ან ცვეთის შემცირების რამდენიმე მეთოდი არსებობს. ერთ-ერთი მათგანია აპლიკაცია თვითშეზეთვადი დანაფარებით, რომლებიც ან საკმარისად მტკიცეა ცვეთის შესამცირებლად, ან აქვს დაბალი ზედაპირული ენერგია, რითაც ამცირებს ადჰეზიას და ხახუნს. საწარმოო გამოცდის სტადიაშია თვითშეზეთვადი ლითონური, პოლიმერული და კერამიკული კომპოზიტები. მაგალითად, ნანოკომპოზიტების შემავსებელი, ნახშირბადის ნანომილები ან ფულერენები c60, ასრულებენ "საკისრების" როლს, რითაც ამცირებენ ხახუნს. კომპოზიტში, რომელიც დამზადებულია სპილენძის საფუძველზე ფხვნილოვანი მეტალურგიით, ამატებენ პოლიტეტრაფტორეთილენს [18], ხოლო ფოროვან პოლიფენილენ სულფიდის კომპოზიტს მოდიფიცირებას უკეთებდნენ ცეოლითის 1% (მთლიანი მასის) დამატებით და ჟღენთავდნენ ლითიუმზე დაფუძნებული კომპოზიციით, რომელიც ამცირებს ხახუნის კოეფიციენტს 90%-ით [19]. თვითშემზეთავი მასალების შექმნის ერთ-ერთი გზაა ქიმიური რეაქციის გამო, ხახუნის პროცესში შემზეთავი ფენის შექმნა. ასეთი რეაქცია შეიძლება წარიმართოს მექანიკური კონტაქტის გამო. მაგალითად, სპილენძის დამცავი ფენა წარმოიქმნება, ლითონის ზედაპირზე ხახუნის შედეგად სპილენძის იონების გადატანის გამო სპილენძის შემცველი შენადნობებიდან (მაგ. ბრინჯაო) ან საპოხი მასალიდან. დამცავი ფენა, ასევე, შეიძლება ჩამოყალიბდეს ქიმიური დაჟანგვის ან წყლის ორთქლთან რეაქციით. ბორის ოქსიდი რეაგირებს წყლის ორთქლთან ჰაერში და წარმოქმნის ბორის მჟავას დამცავ ფენას: b203 + 3h20  2h3b03 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 416 დამცავი საფარი, თავის მხრივ, იწვევს ხახუნის და ცვეთის შემცირებას. ბორის მჟავა, ფენოვან-კრისტალური სტრუქტურით, სხვა მყარი ნაწილაკების მსგავსია (მაგ. mos2, გრაფიტი და ჰექსაგონალური ბორის ნიტრიდი), თან კარგი საპოხი თვისებებით [20-23]. თვითშეზეთვის მექანიზმის ასახსნელად ზოგიერთი მკვლევარის მიერ შემოთავაზებულია ბორის მჟავას ტრიკლინური კრისტალური სტრუქტურის მოდელი. ატომები, რომლებიც ქმნიან ბორის მჟავას მოლეკულებს განლაგებულია მჭიდროდ შეფუთულ ფენებად და ერთმანეთისგან დაშორებულია 0,318 ნმ-ით, რომლებიც დაკავშირებულია ერთმანეთთან სუსტი ძალებით, მაგალითად ისეთით როგორიცაა ვან დერ ვაალსის ძალები. ავტორები ვარაუდობენ, რომ სრიალის დროს ეს ფენები შეიძლება ორიენტირდეს ფარდობითი მოძრაობის მიმართულების პარალელურად და შემდეგ ისინი ადვილად სრიალებენ ერთმანეთთის მიმართ, რაც, თავის მხრივ, უზრუნველყოფს ხახუნის დაბალ კოეფიციენტს [24]. თვითშემზეთავი მასალების შექმნის კიდევ ერთი გზაა მიკროტექსტურირებული ზედაპირის შექმნა, რომლის დროსაც წარმოიქმნება რელიეფი მიკროღრმულებით, რომლებიც, თავის მხრივ, ასრულებენ შეზეთვის რეზერვუარების როლს. თვითგამწმენდი მასალები არ სველდებიან წყლით, ორგანული სითხეებით და სხვა დამაბინძურებლებით. მიკროსტრუქტურირებული ზედაპირების თვითგაწმენდის თვისება ეფუძნება იმ მოვლენას, რომ მიკროსტრუქტურებსა და მათ სივრცულ ორნამენტებს შეუძლიათ ხელი შეუწყონ ჰაერიან წყლის წვეთს მოძრაობაში, რომელიც ჩაკეტილია სტრუქტურებს შორის სივრცეებში. ამ ტიპის კონტაქტი ზრდის კონტაქტის კუთხეს წყალთან ზედაპირული დაჭიმულობის გამო და, შესაბამისად, წყლის წვეთი შეიძლება გადაგორდეს მიკროსტრუქტურულ ზედაპირზე, რითაც მასალის ზედაპირს აშორებთ მტვერს, ე.ი. უზრუნველყოფს თვითწმენდას [25-26]. ახალი მეთოდი საშუალებას იძლევა შეიქმნას თვითგამწმენდი დანაფარები ორი საერთო მასალის ტეფლონისა და თბოკუმშვადი პლასტმასის შერწყმით. ამ კვლევის ფარგლებში და მის შემდგომ, მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ კარგი სუპერ-ჰიდროფობიური ზედაპირის გასაღები არის მიკრო და ნანომასშტაბიანი შაბლონების/ორნამენტის კომბინაცია. მკვლევარებმა დაფარეს ტეფლონით თბოშეკუმშვადი პლასტმასი, შემდეგ გააცხელეს და მიიღეს ტეფლონის დანაოჭებული ზედაპირი. ასეთ ზედაპირთან წვეთების შეხების კუთხე 172°-ია, რაც იმას ნიშნავს, რომ წყლის ბურთულები ზედაპირს ოდნავ ეხებიან. შემუშავებული დანაფარი თითქმის ისეთივე მდგრადია, როგორც ალუმინის ფენა. ხოლო ნაკაწრების გაჩენისას, საფარის წყალგაუმტარი თვისებები შენარჩუნებულია [27]. მასალათა, დამაბინძურებელი სუბსტანციების მიმართ, „სუპერუკუგდების“ თვისებები ქსოვილებს ანიჭებს თვითწმენდის ფუნქციას, რომელიც მოიცავს როგორც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 417 დამაბინძურებლების ფიზიკურ წმენდას, ასევე ქიმიურ თვითწმენდის პროცესს, რომელიც მოიცავს ფერადი ლაქების და ხსნარების დეგრადაციას ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედებისას და ბიოლოგიურ ანტიბაქტერიულ თვისებებს. მაგალითად, თვითგამწმენდი თვისებები შეიძლება მივანიჭოთ ბამბის ქსოვილს tio2 ნანონაწილაკების [2831] ან zno ნანოღეროების დამატებით [32-33]. tio2-ზე დაფუძნებული თვითგამწმენდი დანაფარი ასევე შეიძლება გამოყენებულ იქნას ისტორიული შენობებისა და ძეგლების დასაცავად [34-36]. დენის გამტარი პოლიმერები გამტარ პოლიმერებში ელექტრული გამტარობის არსებობა აიხსნება იმით, რომ მათი სტრუქტურის დეფექტების ადგილებში წარმოიქმნება დაუწყვილებელი ელექტრონი, რომელსაც შეუძლია გადაადგილება პოლიმერული ჯაჭვის გასწვრივ. გამტარი პოლიმერის ლეგირება ელექტრონის აქცეპტორებით ან დონორებით იწვევს მისი ელექტრული გამტარობის ზრდას, მობილური ელექტრონის ფორმირებისთვის საჭირო ენერგიის შემცირების გამო. ყველაზე ცნობილი და ფართოდ გამოყენებული დენის გამტარი პოლიმერებია პოლიანილინი და პოლიპიროლი [37]. მაქსიმალური ელექტრული გამტარობა შეინიშნება სუფთა(ე.ი. მინარევების გარეშე) ორიენტირებულ პოლიმერებში დიდი მოლეკულური მასით. უმაღლესი მიღებული მნიშვნელობებია 107 1/ომი 1/მ პოლიაცეტილენისთვის და 2105 1/ომი 1/მ პოლიანილინისთვის [38]. იმედი იმისა, რომ გამტარი პოლიმერები შეცვლიდნენ სპილენძს ელექტროსადენებში, ჯერ არ ახდა. ამისთვის პოლიანილინი საკმაოდ სტაბილურია, მაგრამ მისი ელექტრული გამტარობა გაცილებით დაბალია და კუთრი სითბოტევადობა უფრო დაბალია ჩვეულებრივ ლითონებთან შედარებით, ამიტომ შემადგენლობის ნებისმიერმა არაერთგვაროვნებამ შეიძლება გამოიწვიოს ადგილობრივი გადახურება და ასეთი პოლიმერული გამტარის მწყობრიდან გამოსვლა. გამტარ პოლიმერები გამოიყენება როგორც ქიმიური სენსორები, რაც ეფუძნება მათი თვისებების ცვლილებას ნაერთებთან და იონებთან ურთქმედებისას, რომლებსაც აქვთ ჟანგვა-აღდგენით აქტივობა. ამ ტიპის უმარტივესი სენსორია პოლიმერული ფირი, რომელიც მდებარეობს ელექტროდებს შორის, და რომლის წინააღმდეგობა კონტროლდება აქტიური ქიმიური ნაერთის ზემოქმედებით. მაგალითად, პოლიანილინი შექცევადად იცვლის ფერს, გარემოს მჟავიანობის ცვლილების მიხედვით, რაც გამოყენებულია ph მზომის შესაქმნელად. პოლიანილინზე დაფუძნებულ გაზის სენსორს, კერძოდ, აირადი ამიაკისა და აზოტის დიოქსიდისთვის, აქვს საკმაოდ მაღალი მგრძნობელობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 418 პოლიანილინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ანტიკოროზიული დაცვისთვის, ძირითადად ფოლადისა და ალუმინისათვის, ატმოსფერული ჟანგბადით ლითონის დაჟანგვის თავიდან აცილების ან შენელების გზით [39-40]. პოლიანილინით დაფარული პოლიურეთანის ელექტრო გამტარობა მგრძნობიარეა მოდებულ წნევაზე 0–100 ნ/მ2 დიაპაზონში, შესაბამისად, ასეთი მასალა შეიძლება იყოს გამოიყენებული როგორც წნევის სენსორი [41]. გარდა აღნიშნულისა, დენის გამტარი პოლიმერები შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც ანტისტატიკური საიზოლაციო დანაფარები [42-43], რაც ზრდის ქსოვილების ცეცხლგამძლეობას [44] და შესაძლებელს ხდის შეიქმნას ბიოთავსებადი მასალები, აკუმულატორები, კონდენსატორები და ა.შ. პოლიანილინზე დაყრდნობით, მზადდება კომპოზიტები, მაგალითად, შემავსებლად ნიკელის ფერიტის ნანონაწილაკების გამოყენებით [45]; ან მისი მექანიკური და ელექტროგამტარებლობის თვისებებათა გასაუმჯობესებლად სხვადასხვა ქიმიკატების დამატების გზით [46-48]. კომპოზიტი პოლიაკრილონიტრილის 3% წონითი დანამატით და პოლიანილინის 1% წონითი დანამატი და agno3 აჩვენებს ანტიმიკრობულ აქტივობას [49]. პოლიანილინის და რეზინის კომპოზიტები გამოიყენება ელექტრომაგნიტური ეკრანირებისათვის [50]. პოლიანილინის/პოლივინილქლორიდის ნარევის გამოყენებისას დამცავ დანაფარად ელექტრო კონტაქტებისთვის მცირდება ფრეტინგ-კოროზია (ინგლ. fretting corrosion) და ელექტრო კონტაქტების ცვეთა [51]. მაგნიტორეოლოგიური და ელექტრორეოლოგიური სითხეები მაგნიტურ ან ელექტრულ ველში, მკვეთრად ზრდის სიბლანტეს. ტიპიური მაგნიტორეოლოგიური სითხე არის მაგნიტური მიკრონაწილაკების, სითხის (ზეთი, წყალი ან გლიკოლი) სუსპენზია, სადაც დაბინძურების საწინააღმდეგო დანამატების გამოლექვა გამორიცხულია. მაგნიტური ველის არარსებობის შემთხვევაში, სითხის ნაწილაკები ნაწილდება შემთხვევით და როდესაც მოხდება ველის მოდება, ისინი ჯაჭვების სახით განლაგდებიან ველის ძალწირების გასწვრივ, რაც მკვეთრად ზრდის სიბლანტეს ველის პერპენდიკულარული მიმართულებით. მაგნიტური ველის მოხსნის შემდეგ, სითხის გაზრდილი სიბლანტე ქრება. მრავალი ნაშრომი ეძღვნება მაგნიტორეოლოგიური სითხეების შესწავლას: https://techdict.ge/ka/word/fretting%20corrosion/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 419 მოდელირება [52], ზედაპირის ხაოიანობის გავლენის შესწავლა ნაწილაკებს შორის ურთიერთქმედებებზე [53], გარედან მოქმედი წნევის ეფექტი ამგვარ სითხეების თვისებებზე [54], დაბერების ტესტები [55], ორივე, მაგნიტურ(რკინა) და არამაგნიტურ ნაწილაკების (პოლიმეთილმეთარილატი) შემცველი მრავალკომპონენტიანი სითხეების სტაბილურობის შესწავლა [56] და სხვა. ელექტრორეოლოგიური სითხე არის ნაწილაკების ხსნარი არაგამტარ სითხეში. სიბლანტის გაზრდის პრინციპი იგივეა, რაც მაგნიტორეოლოგიური სითხეებისთვის. ელექტრული ველის გავლენის ქვეშ შემავსებლის ნაწილაკები იძენენ სხვადასხვა პოლარობის ზედაპირულ მუხტებს, რაც მათ აიძულებს ჯაჭვებად განლაგებას საველე ძალწირების გასწვრივ. ელექტრორეოლოგიური სითხეების თვისებებზე გავლენას ახდენს ელექტრული ველის სიძლიერე, ტემპერატურა, წანაცვლების სიჩქარე [57], ნაწილაკების ზედაპირის ფართობი [58] და შემავსებლის ტიპი [59]. ელასტიური კომპოზიტი, რომელიც დამზადდა რკინის კარბონილის წვრილდისპერსული ფხვნილის გამოყენებით, დაფარული იყო პოლიმერული დიელექტრიკული გარსით და სილიკონის ელასტომერით, ავლენს ელექტრო და მაგნიტორეოლოგიურ თვისებებს [60]. მაგნიტოდა ელექტრორეოლოგიურ სითხეებს იყენებენ ვიბრაციის კონტროლისთვის მათი სწრაფი რეაგირების დროის გამო მაგნიტური/ელექტრული ველის მოდებისას და მათი სიხისტისა და დემფირებადი(ვიბრაციული) თვისებების შექცევადი ცვლილების გამო [61]. ელექტროქრომული მასალები იცვლიან ოპტიკურ თვისებებს ელექტრული ზემოქმედების ქვეშ. ზოგიერთი არაორგანული ნაერთი, განსაკუთრებით პოლივალენტური ლითონის ოქსიდები, ფერს იცვლიან, რაც დამოკიდებულია მათი კათიონების ჟანგვის ხარისხზე. ეს თვისება იწვევს ელექტროქრომიზმს, რომელიც შექცევადია. ასეთი ჟანგვა-აღდგენითი რეაქციები ინდუცირებულია დაბალი ელექტრული ძაბვით (დაახლოებით ±1 ვოლტი, მუდმივი დენის). ზოგიერთ პოლიმერს ასევე აქვს ელექტროქრომული თვისებები, მაგალითად, კარბაზოლის შემცველი პოლიმერები [62]. პოლიანილინისა და პოლიაკრილის მჟავის კომპოზიტური ფირები იცვლის ფერს ყვითელიდან მეწამულამდე [63]. ელექტროქრომული მოწყობილობა არის მრავალშრიანი კონსტრუქცია, რომელის ერთ-ერთ ფენას აქვს ელექტროქრომული თვისებები. ეს მოწყობილობა მუშაობს გალვანური უჯრედის პრინციპით. ყველაზე ცნობილი ელექტროქრომული მასალაა ვოლფრამის ტრიოქსიდი (wo3), რომელიც აღდგენისას ქმნის მკვეთრ ცისფერ ტუტეს. როგორც წესი, დაბალი ძაბვის ელექტროქრომული მოწყობილობები ფერის ცვალებადი კათოდით დამუხტვისას ფერადდება და გამორთვისას უფერულდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 420 ამჟამად, ელექტროქრომული მოწყობილობების ძირითადი გამოყენებაა "ჭკვიანი ფანჯრები", ე.ი. ელექტრონულად მართვადი ფანჯრები, რომლებიც შეიძლება გახდეს გამჭვირვალე ან დაჩრდილული და რეგულირდება მზის შუქის რაოდენობის მიხედვით დღის დროისა და სეზონის შესაბამისად. ჭკვიანი ფანჯრები ამცირებს შენობებში ენერგიის მოხმარებას და ქმნის კომფორტული ატმოსფერო შიდა სივრცეში [64-65]. "ჭკვიან" ჰიდროგელებს შეუძლიათ გაჯირჯვდნენ (გადიდნენ საწყის ზომებთან შედარებით 1000-ჯერ). ჰიდროგელებს აქვთ ბადისებრი, "შეკერილი" სტრუქტურა და შედგებიან ჰიდროფილური ჰომოან კოპოლიმერებისგან. ჰიდროგელების „შეშუპება“ ხდება გარემოში ცვლილებების საპასუხოდ. ჰიდროგელებს შეუძლიათ შეცვალონ „შეშუპების“ ხარისხი ph-ის, ტემპერატურის, სითხის ტიპის, ელექტრომაგნიტური ველის ცვლილებით. ჰიდროგელების გამოყენება მედიცინაში ძალზე აქტუალურია, მაგალითად, როგორც ბიოთავსებადი მასალების [65]. წამლების მიწოდების სისტემებისთვის [66] ან სამედიცინო ინსტრუმენტების ბაქტერიციდული დანაფარებისათვის [67]. ახლად შემუშავებული ჰიდროგელი იქცევა როგორც ხელოვნური კუნთი, იკუმშება ერთი მიმართულებით და ფართოვდება მეორე მიმართულებით, წყლის შთანთქმის ან გამოთავისუფლების გარეშე [68]. ჰიდროგელის რამდენიმე ფენიანი კომპოზიტები [69], სადაც თითოეულ ფენას აქვს განსხვავებული მგრძნობელობა, შესაძლებელს ხდის მათ საფუძველზე შეიქმნას ახალი ტიპის სენსორები, მემბრანები [70] და ა.შ. "ჭკვიან" მასალებს ასევე განეკუთვნებიან:  მაგნიტოსტრიქციული და ელექტროსტრიქციული მასალები, რომლებიც ფორმას იცვლიან მაგნიტურ ან ელექტრულ ველში;  პიეზოელექტრიკები წარმოქმნის ელექტროენერგიას მექანიკური დატვირთვის დროს;  ფოტომექანიკური მასალები იცვლის ფორმას სინათლის ზემოქმედებისას;  პიროელექტრიკები წარმოქმნიან ელექტროენერგიას ტემპერატურის ცვლილებისას. „ჭკვიან“ მასალებთან ერთად, რომელთა იდეებსაც, თავად ბუნება გვაწვდის, აქტიურად ვითარდება და შეისწავლება ეგრეთ წოდებული „მეტამასალები“, რომელთა თვისებებს ბუნებაში ანალოგი არ გააჩნიათ. მაგალითად, ამ კლასის მასალების წარმომადგენელია მასალა „უხილავი“, რომელიც უხილავს ხდის იმას, რაც მის უკან დგას. ამ ტიპის მეტამასალები შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც იზოლატორები არასასურველი ეფექტების წინააღმდეგ, როგორიცაა ვიბრაცია ან აკუსტიკური ტალღები [71]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 421 ბოლო დროს წარმოჩინდა ახალი მიმართულება მეტამასალების გამოყენება ნივთიერებების დაყოფისათვის, მათი გამოყოფისათვის ნარევიდან არაქიმიური მეთოდებით [72]. „ჭკვიანი“ მასალები უკვე ფართოდ გამოიყენება თანამედროვე მსოფლიოში. ელექტროქრომული მასალების მაგალითია თხევადი კრისტალური დისპლეები და პიეზოელექტრული მასალების საფუძველზე მუშავდება ტანსაცმლის ელექტრონიკა, რომლის მუშაობა/ფუნქციონირება ინიცირდება ადამიანის მოძრაობით. საავტომობილო საღებავს შეუძლია მისი ნაკაწრების „მოშუშება“, სპეციალური მასალები რეაგირებენ გარემოში მავნე ნივთიერებების არსებობაზე ფერის ცვლით [72-73] და ავეჯი თვითონ იკეცება [74-77] ადამიანის ჩარევის გარეშე. თუ „ჭკვიანი“ მასალების ზედაპირები არ არის დაბინძურებული, ლითონის ნაწილები დეფორმაციის შემდეგ უბრუნდება პირვანდელ ფორმას, ხოლო "ჭკვიან" ფანჯრებს შეუძლიათ შეცვალონ კონდიციონერი, რადგან ისინი მეტ-ნაკლებ შუქს უშვებენ ოთახში, თავად რეაგირებენ გარე ტემპერატურაზე და ყოველივე ზემოთაღნიშნული დღეისათვის უკვე რეალობაა. ამრიგად, ჩვენ დღეს უკვე შევესწარით გადასვლას მასალების თვისებებით (ეს თვისებები განისაზღვრება მხოლოდ მათი სტრუქტურით) განპირობებული გამოყენებიდან, მასალათა სფეროს უმაღლესი პილოტაჟის "ჭკვიანი", მრავალფუნქციური, მასალების თვისებებით რომაა განპირობებული და რომლებიც რეაგირებენ გარე ზემოქმედების ფაქტორებზე (აქ უნდა გავავლოთ პარალელი თვითორგანიზებად საზოგადოებებსა და ქვეყნებზე), რომლებსაც შეუძლიათ გააუმჯობესონ მრავალი სახის პროდუქტი და ხელი შეუწყონ პროდუქციის ახალი სახეობების შექმნას. გამოყენებული ლიტერატურა 1. encyсlopedia of smart materials/ [redactor mel schwartz]. new york: john wiley and sons, inc., 2002; 1193 p. 2. kessler m. self-healing: a new paradigm in materials design // proc. imeche part g: j. aerospace engineering. 2007. vol. 221. p. 479-495. 3. saavedra flores e., friswell m., xia y. variable stiffness biological and bio-inspired materials // journal of intelligent material systems and structures. 2013. vol. 24. №5. p. 529–540. 4. han b. et al. smart concretes and structures: a review // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. №11. p. 1303–1345. 5. huang h., ye g. self-healing of cracks in cement paste affected by additional ca2+ ions in the healing agent // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. №3. p. 309–320. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 422 6. snoeck d. et al. self-healing cementitious materials by the combination of microfibres and superabsorbent polymers // journal of intelligent material systems and structures. 2014. vol 25. №1. p. 13–24. 7. shinya n., kyono j., laha k. self-healing effect of boron nitride precipitation on creep cavitation in austenitic stainless steel // journal of intelligent material systems and structures. 2006. vol. 17. p. 1127-1133. 8. bor t. et al. modeling of stress development during thermal damage healing in fiberreinforced composite materials containing embedded shape memory alloy wires // journal of composite materials. 2010. vol. 44. № 22. p. 2547-2572. 9. m. nosonovsky, p.k. rohatgi. biomimetics in material science. springer, 2012. 415 p. 10. olugebefola s. et al. polymer microvascular network composites // journal of composite materials. 2010. vol. 44. № 22. p. 2587-2603. 11. fehrman b., korde u. targeted delivery of acoustic energy for self-healing // journal of intelligent material systems and structures. 2013. vol. 24. № 15. p. 1865-1887. 12. soroushian p., nassar r., balachandra a. piezo-driven self-healing by electrochemical phenomena // journal of intelligent material systems and structures. 2013. vol. 24(4). p. 441– 453. 13. atay h., celik e. multifunctional polymer composites: antibacterial, flame retardant, radar absorbing and self-healing // journal of composite materials. 2015. vol. 49. № 20. p. 2469– 2482. 14. williams h., trask r., bond i. a probabilistic approach for design and certification of selfhealing advanced composite structures // proceedings of the institution of mechanical engineers part o: j. risk and reliability. 2011. vol. 225. p. 435-449. 15. brancart j. et al. atomic force microscopy–based study of self-healing coatings based on reversible polymer network systems // journal of intelligent material systems and structures. 2014. vol 25. №1. p. 40–46. 16. phillips d., baur j. a granular core for self-healing, variable modulus sandwich composites // journal of composite materials. 2010. vol. 44. № 22. p. 2527-2545. 17. haase t., rohr i., thoma k. dynamic temperature measurements on a thermally activated self-healing ionomer // journal of intelligent material systems and structures. 2014. vol 25. № 1. p. 25–30. 18. chen s. et al. preparation of novel polytetrafluoroethylene/copper-matrix self-lubricating composite materials // journal of composite materials. 2014. vol. 48. № 13. p. 1561–1574. 19. wang h. et al. tribological performances on porous polyphenylene sulfide self-lubricating composites with super wear resistance // journal of thermoplastic composite materials. 2014. vol 27. №1. p. 82–92. 20. srikant r.r., ramana v., vamsi krishna p. development and performance evaluation of selflubricating drill tools // journal of engineering tribology. 2015. vol. 229. № 12. p. 1479–1490. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 423 21. suiyuan c. et al. synthesis of new cu-based self-lubricating composites with great mechanical properties // journal of composite materials. 2011. vol. 45. № 1. p. 51-63. 22. suiyuan c. et al. effect of bn fraction on the mechanical and tribological properties of cu alloy/bn self-lubricating sleeves // journal of сomposite materials. 2015. vol. 49. №30. p. 3715–3725. 23. singh s. et al. microstructural analysis and tribological behavior of aluminum alloy reinforced with hybrid alumina/nano graphite particles // journal of engineering tribology. 2015. vol. 229. № 5. p. 597–608. 24. m. nosonovsky, p.k. rohatgi. biomimetics in material science. springer, 2012. 415 p. 25. kong l. b., cheung c. f., to s. design, fabrication and characterization of threedimensional patterned microstructured surfaces with self-cleaning properties from hydrophilic materials // journal of engineering manufacture. 2012. v. 226. №9. p. 1536– 1549. 26. vorobyev a., guo c. multifunctional surfaces produced by femtosecond laser pulses // j. appl. phys. 2015. v. 117. № 3. doi: 10.1063/1.4905616. 27. scarratt l. et al. durable superhydrophobic surfaces via spontaneous wrinkling of teflon af // acs appl. mater. interfaces. 2016. doi: 10.1021/acsami.5b12165. 28. ibrahim n., refaie r., ahmed a. novel approach for attaining cotton fabric with multifunctional properties // journal of industrial textiles. 2010. vol. 40. № 1. p. 65-83. 29. sundaresan k. et al. influence of nano titanium dioxide finish, prepared by sol-gel technique, on the ultraviolet protection, antimicrobial, and self-cleaning characteristics of cotton fabrics // journal of industrial textiles. 2012. vol. 41. № 3. p. 259-277. 30. qi k., wang x., xin j. h. photocatalytic self-cleaning textiles based on nanocrystalline titanium dioxide // textile research journal. 2011. vol. 81. № 1. p. 101-110. 31. lee h. j., kim j., park c. h. fabrication of self-cleaning textiles by tio2-carbon nanotube treatment // textile research journal. 2014. vol 84. № 3. p. 267–278. 32. ashraf m. et al. study the multi self-cleaning characteristics of zno nanorods functionalized polyester fabric // journal of industrial textiles. 2014. doi: 10.1177/1528083714562086. 33. ashraf m. et al. photocatalytic solution discoloration and self-cleaning by polyester fabric functionalized with zno nanorods // journal of industrial textiles. 2015. vol. 44. № 6. p. 884– 898. 34. ranogajec j. et al. protection of cultural heritage objects with multifunctional advanced materials // progress in cultural heritage preservation – euromed. 2012. p.255-258. 35. goffredo g. b. et al. tio2 nanocoatings for architectural heritage: self-cleaning treatments on historical stone surfaces // journal of nanoengineering and nanosystems. 2014. vol. 228. № 1 p. 2–10. 36. hadnadjev m. et al. design of self-cleaning tio2 coating on clay roofing tiles // philosophical magazine. 2010. v. 90. № 22. p. 2989-3002. 37. yanılmaz m., sarac a. s. a review: effect of conductive polymers on the conductivities of electrospun mats // textile research journal. 2014. vol. 84. № 12. p. 1325–1342. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 424 38. https://worldofmaterials.ru/spravochnik/special-materials/200-provodyashie-polymeri 39. ates m., kalender o. comparison of anticorrosion behavior of polyaniline and poly(3,4 methylenedioxyaniline) and their titanium dioxide nanocomposites //high-performance polymers. 2015. vol. 27. № 6. p. 685–693. 40. tiitu m. et al. aminic epoxy resin hardeners as reactive solvents for conjugated polymers: polyaniline base/epoxy composites for anticorrosion coatings //polymer. 2005. v. 46. p. 6855– 6861. 41. muthukumar n., thilagavathi g., kannaian t. polyaniline-coated polyurethane foam for pressure sensor applications //high-performance polymers. 2015. doi: 10.1177/0954008315583703. 42. hoghoghifard s., mokhtari h., dehghani s. improving the conductivity of polyaniline coated polyester textile by optimizing the synthesis conditions // journal of industries textiles. 2015. doi: 10.1177/1528083715594981. 43. muthukumar n., thilagavathi g., kannaian t. polyaniline-coated nylon lycra fabrics for strain sensor and electromagnetic interference shielding applications //high-performance polymers. 2015. vol. 27. № 1. p. 105–111. 44. yu j. et al. flame retardancy and conductive properties of polyester fabrics coated with polyaniline // textile research journal. 2015. doi: 10.1177/0040517515606360. 45. prasanna g.d. synthesis and characterization of magnetic and conductive nickel ferrite– polyaniline nanocomposites // journal of composite materials. 2015. vol. 49. № 21. p. 2649– 2657. 46. kumar v. et al. mechanical and electrical properties of pani-based conductive thermosetting composites // journal of reinforced plastics and composites. 2015. vol. 34. № 16. p. 1298– 1305. 47. kizildag n. et al. polyacrylonitrile/polyaniline composite nano/microfiber webs produced by different dopants and solvents // journal of industrial textiles. 2015. doi: 10.1177/1528083715598654. 48. kizildag n. et al. polyacrylonitrile/polyaniline composite nanofiber webs with electrostatic discharge properties // journal of composite materials. 2016. doi: 10.1177/0021998316630583. 49. eren o. et al. synergistic effect of polyaniline, nanosilver, and carbon nanotube mixtures on the structure and properties of polyacrylonitrile composite nanofiber // journal of composite materials. 2015. doi: 10.1177/0021998315601891. 50. al-ghamdi a.a. et al. on the prospects of conducting polyaniline/natural rubber composites for electromagnetic shielding effectiveness applications // journal of thermoplastic composite materials. 2014. vol. 27. № 6. p. 765–782. 51. lam y.-z., swingler j., mcbride j. w. the contact resistance force relationship of an intrinsically conducting polymer interface // ieee transactions on components and packaging technologies. 2006. vol. 29. № 2. p. 294-302. https://worldofmaterials.ru/spravochnik/special-materials/200-provodyashie-polymeri georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 425 52. ghaffari a., hashemabadi s. h., ashtiani m. a review on the simulation and modeling of magnetorheological fluids // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 8. p. 881–904. 53. vereda f., de vicente j., hidalgo-alvarez r. effect of surface roughness on the magnetic interaction between micron-sized ferromagnetic particles: finite element method calculations // journal of intelligent material systems and structures. 2016. doi: 10.1177/1045389x15624793. 54. spaggiari a., dragoni e. enhanced properties of magnetorheological fluids: effect of pressure // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 14. p. 1764–1775. 55. guth d., maas j. long-term stable magnetorheological fluid brake for application in wind turbines // journal of intelligent material systems and structures. 2016. doi: 10.1177/1045389x15624794. 56. iglesias g. r. et al. stability behavior of composite magnetorheological fluids by an induction method // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 14. p. 1836–1843. 57. freyer h. et al. scale effects of the rheological properties of electrorheological suspensions // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 14. p. 1856–1860. 58. ma l., zheng f., zhao x. sedimentation behavior of hierarchical porous tio2 microspheres electrorheological fluids // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 14. p. 1936–1944. 59. korobko e. v. et al. time stability studies of the electrorheological response of dispersions with different types of charge carriers // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 14. p. 1782–1788. 60. borin d., stepanov g. elastomer with magnetoand electrorheological properties // journal of intelligent material systems and structures. 2015. vol. 26. № 14. p. 1893–1898. 61. eshaghi m., sedaghati r., rakheja s. dynamic characteristics and control of magnetorheological/electrorheological sandwich structures: a state-of-the-art review // journal of intelligent material systems and structures. 2015. doi: 10.1177/1045389x15620041. 62. vacareanu l., catargiu a.-m., grigoras m. spectroelectrochemical characterization of isomeric conjugated polymers containing 2,7and 3,6-carbazole linked by vinylene and ethynylene segments //high-performance polymers. 2015. vol. 27. № 4. p. 476–485. 63. xu n. et al. a facile process for the preparation of polyaniline/polyacrylic acid composite electrochromism films //high-performance polymers. 2011. vol. 23. № 7. p. 489-493. 64. mardaljevic j., waskett r. k., painter b. neutral daylight illumination with variable transmission glass: theory and validation // lighting res. technol. 2015. vol. 0. p. 1–19. doi: 10.1177/1477153515620339. 65. wang m. et al. binary solvent colloids of thermosensitive poly(n-isopropyl acrylamide) microgel for smart windows // industrial & engineering chemistry research. 2014. v. 53. № 48. p. 18462–18472. doi: 10.1021/ie502828b. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 426 66. nonoyama t., gong j. p. double-network hydrogel and its potential biomedical application: a review // journal of engineering in medicine. 2015. vol. 229. № 12. p. 853–863. 67. zhang d. et al. electroactive hybrid hydrogel: toward a smart coating for neural electrodes // journal of bioactive and compatible polymers. 2015. vol. 30. № 6. p. 600–616. 68. m. jaiswal, v. koul. assessment of multicomponent hydrogel scaffolds of poly(acrylic acid2hydroxy ethyl methacrylate)/gelatin for tissue engineering applications // journal of biomaterials applications. 2013. v. 27. № 7. p. 848–861. 69. cometa s. et al. analytical characterization and antimicrobial properties of novel copper nanoparticle–loaded electro synthesized hydrogel coatings // journal of bioactive and compatible polymers. 2013. v. 28. № 5. p. 508–522. doi: 10.1177/0883911513498960. 70. kim y. s. et al. thermoresponsive actuation enabled by permittivity switching in an electrostatically anisotropic hydrogel // nature materials. 2015. v.14. p. 1002–1007. doi: 10.1038/nmat4363. 71. sobczyk m., wallmersperger t. modeling and simulation of the electrochemical behavior of chemically stimulated polyelectrolyte hydrogel layer composites // journal of intelligent material systems and structures. 2015. doi: 10.1177/1045389x15606997. 72. reynolds m., daley s. enhancing the band gap of an active metamaterial // journal of vibration and control. 2015, doi: 10.1177/1077546315600330. 73. p. f. pai. metamaterial-based broadband elastic wave absorber // journal of intelligent material systems and structures. 2010. vol. 21. p. 517-528. 74. restrepo-flórez j. m., maldovan m. mass separation by metamaterials // scientific reports. 2016. v. 6. doi: 10.1038/srep21971. 75. weis j., swager t. thiophene-fused tropones as chemical warfare agent-responsive building blocks // acs macro lett. 2015. v. 4. №1. p. 138–142. 76. ackerman e. 4-d printing turns carbon fiber, wood into shapeshifting programmable materials // ieee spectrum. 2014. url: http://spectrum.ieee.org/techtalk/computing/hardware/4d-printing-turns-carbon-fiber-woodinto-shapeshiftingprogrammable-materials. 77. correa d. et al. 3d-printed wood: programming hygroscopic material transformations // 3d printing and additive manufacturing. 2015. vol. 2. № 3. p. 106-116. doi: 10.1089/3dp.2015.0022. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 427 for technological aspects of "smart" materials mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract article about the mechanisms for obtaining effects self-healing of initial properties or any characteristics in various artificially created materials, such as polymers, ceramics, metals, composite materials, etc. the chemical and physical processes that cause the effects of self-healing are briefly considered, as well as examples and experimental prototypes of self-healing materials are given. keywords: self-healing, polymers, ceramics, types of cement concretes, metals, new composite materials. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 72 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.05 formulation and assessment of clay polymer hydrogel based on georgian bentonite lia tsiklauri¹*, malkhaz getia ². tsmu, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, department of technology of pharmaceutical products, biologically active additives & cosmetics direction of pharmaceutical technology¹; department of pharmaceutical analysis & standardization² *corresponding author e-mail:l.tsiklauri@tsmu.edu; 577418414; orcid 0000-0002-7808-5329 abstract bentonite clays are broadly employed in the design of varied drug delivery systems due to their characteristic feature such as adsorption, swelling ability and biocompatibility. combination polymers with clay particles considerably improve mechanical and physical properties, drug encapsulation efficiency and controlled release behavior of hybrids comparing with the starting components. one of the priority research areas at the i. kutateladze institute of pharmacochemistry is extension the usage potential of georgian bentonite clay in pharmacy, medicine, veterinary and cosmetics. numerous semisolid dosage forms and dry ointments were proposed by the institute on the bases of preparation tikha ascane, obtained from the clay of askana deposit (ozurgeti region of georgia). the aim of this study was to examine the suitability of tikha ascane as a substrate for the obtaining hybrid material with sodium alginate (sa) and develop and characterize drug loaded clay/ polymer hydrogel optimized formulation for tikha ascane/sa hybrids was selected and nitrofurazone (nfz) as a model drug was incorporated. the samples were characterized by examining ftir spectra, morphology, viscosity, ph, homogeneity and appearance. content of nfz in hydrogel was determined by hplc. ftir analysis revealed that tikha ascane and sa act as a simply physical mixture. infrared spectra showed that nfz did not bind strongly to the hybrid material. microscopic analyses allowed verification of homogeneity of samples. optimal clay / polymer composites contained tikha ascane sa at the ration of 1:3 (w/w) and 0.2 % w/w incorporated nfz. from this work it is cleared that georgian bentonite clay preparation tikha ascane can be successfully used as a substrate for clay / polymer hybrid material; formulated complex exhibits promising characteristics that allows considering it as a potential drug delivery system. further studies are on-going for the preparation of ta hybrid material with different polymers. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 73 keywords: bentonite clay, tikha ascane, sa, clay / polymer hybrid. introduction clay minerals are extensively used in the preparation of numerous drug delivery systems because of their distinctive properties like biocompatibility, swelling and adsorption ability /1/. combination clay particles with polymers considerably meliorate characteristics of each single component: for clay mineral stability of the dispersions and ion exchange behavior, and for the polymer material mechanical and rheological properties, swelling capacity abilities are modified /2,3/. one of the priority research areas at the i. kutateladze institute of pharmacochemistry is extension the usage potential of georgian bentonite clay in pharmacy, medicine, veterinary and cosmetics. preparation tikha ascane, obtained from askana deposit (ozurgeti region, georgia) clay, is permitted for the medicinal and pharmaceutical application by georgian healthcare authorities /4/. several semisolids and dry ointments were proposed on the bases of this preparation /5/. alginate is a natural linear copolymer largely utilized in topical drug delivery systems with successful outcomes. alginate-based gels show attractive adhesive properties and a very good compatibility profile /6/. in this study we examined the applicability of tikha ascane as a substrate for obtaining combined material with sodium alginate (sa) and formulated and characterized drug loaded clay/ polymer hydrogel. material and methods tikha ascane bentonite clay, was available in the direction of pharmaceutical technology (i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu). sa (cas: 9005-38-3, p code: 102233388) was purchased from sigma-aldrich. all the other chemicals or solvents used were commercially available and of reagent grade. nitrofurazone (nfz) (cas: 59-87-0) was used as a model drug in experiments. preparation of the hybrid materials samples of clay/alginate hybrids were composed with varied ratios of tikha ascane to alginate solution. specified quantity of bentonite clay was dispersed in ultrapure water and magnetically stirred for 6 h, then certain amount of an alginate aqueous solution (2% w/v) was added. the mixture was stirred at 1000 rpm to ensure homogenous dispersion and allowed to stand in a water bath at 37°c for 24 h. drug loaded (0.2%) material was prepared by mixing nfz aqueous solution with the swelled clay; incorporation efficiency and release profile of model drug was analyzed by high-performance liquid chromatography /7/. characterization the formulations were visually observed directly for color, homogeneity, stability and viscosity at preparation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 74 swelling potential of tikha ascane was analyzed by the standard method according to astm d5890 /8/. all ph measurements were performed at room temperature using a ph meter (mw150, milwaukee, romania). fourier transform infrared (ft-ir) spectral analyses of samples was conducted to identify the presence of functional groups existing in starting materials. the spectrum was recorded over the wavenumber range of 4000–350 cm−1 using a jasco 600 ft-ir spectrometer, equipped with a deuterated triglycine sulphate detector (dtgs) with kbr beam splitter. the structure of the optimized composites was examination under light microscopy (zeiss jeneval microscope cf250; 3,2 x/0,06 gf planachromat 40x/0,65 gf planachromat). the rheological characteristics of the formulations were evaluated by visco qc 300 anton paar rotational viscometer. the in vitro release assay was performed by a dialysis method with a molecular porous membrane /9/. nfz was analyzed by hplc method (agilent technologies 1260) using an eclipse plus c18 column (5 μm, 4.6 mm x250 mm; 100˚a) for the separation /7/. the mobile phase consisted of pure water (a) and acetonitrile (b). the gradient elution profile had the following components: initial condition 15% b; gradient 15–25% b over 6 min; 25–70% b over 2 min and increased to 90% b and held for 7 min. the flow-rate was 1.0 ml/min and the injection volume was 5 μl. the eluant was monitored by dad and chromatograms were recorded at the wavelengths 365 and 375 nm. all determinations were performed at 25°c. the samples were dissolved in methanol (hplc grade) and filtered through a 0.45-μm pore size membrane filter prior to use. all measurements were conducted in triplicate. mean values and standard deviations were calculated using microsoft excel 2016 (microsoft corp.) software. results and discussion characterization of raw materials swelling is an important characteristic of bentonite clays and depends on several factors such as type (sodium, calcium), solvents, temperature, time, ph. the swelling behavior of tikha ascane in ultrapure water and in aqueous solution of nfz (0.2 %) was compared at room temperature. the swelling kinetics were recorded as a function of time. the swell index was calculated using the formula swell index = (v2-v1)/v1 *100 were v1 – the volume of 2g sample before swelling; v2 the volume of sample after swelling georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 75 figure 1. swelling kinetics of tikha ascane in water and nzf aqueous solution as presented in fig. 1 tikha ascane is characterized by a pronounced time-dependent swelling ability; however increased swelling behavior was detected in nfz aqueous solution. the average swell index in nfz solution was 1.52 times higher compared to pure water; this could be explained by intercalation of drug molecules into clay layers. selection of optimal composition of tikha ascane and sa for the drug delivery system. based on our preliminary experiments, in the present study three samples of clay/alginate (1:3; 1:1 and 3:1 w/w) hybrids were selected and characterized. infrared spectroscopy (ir) is a one of the simplest methods for qualitative analysis of materials in complex matrices. by comparison the ir spectra of the starting compounds with the final product, it is possible to determine if the modification was integrated. the ftir spectra of tikha ascane, sa and prepared samples are shown in fig. 2. the bands at 3467 and 3620 cm⁻¹ in tikha ascane correspond to the stretching vibrations of the hydroxyl group in molecular water and si –oh, al–oh bonds correspondingly. the spectrum showed the band at 1640 cm⁻¹ (oh vibration in water), 1044, 620 and 528 cm⁻¹ due to si–o stretching in [sio₄]⁴⁻ tetrahedra. 912 cm⁻¹ corresponds to al-al-oh bending vibration and 791 cm⁻¹ is for si-o vibration in sio₂. the bond at 461 cm⁻¹ is due si–o–si and na-aloh vibrations /6 /. sa showed asymmetric stretching vibrations at 1627.14 cm⁻¹, due to the carboxyl anion and at 1036 cm⁻¹ for oxygen stretching in cyclic ether bridge, the band at 2902 cm⁻¹ is assigned to the –ch stretching /10/. the ftir spectra of sample containing tikha ascane and sa at the ratio of 3:1 (w/w) shows all the characteristic bands of each components and did not illustrate any changes, confirming that tikha ascane and sa act as a simply physical mixture. 0 5 10 15 20 25 0.5 1 2 3 4 5 6 24 s w el li n g d eg re e time, h water nzf aqueous solution georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 76 figure 2. ft/ir spectra of tested samples sa tikha ascane/sa 1:1 tikha ascane/sa 1:3 tikha ascane/sa-3:1 tikha ascane 0.2% nfz gel nfz georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 77 figure 3. light microphotographs of tested samples. a – tikha ascane; b sa; c – tikha ascane/sa 1:1; d – tikha ascane/sa 3:1; etikha ascane/sa 1:3; f0.02% nfz hydrogel (tikha ascane/sa 3:1) light microscopy was employed to examine the surface morphology of the samples. according to the data (fig. 3a-f), the larger pores is observed in the hybrid material of tikha ascane/sa at the ratio of 3:1. these pores likely provide additional area for incorporation by the active substances. the expanding drug loading and also facilitated faster water penetration as a consequence affect the release of the active compounds after application /11/. evaluation of hydrogel. amount of nfz (0.2%) was chosen based on the published data /12, 13/. the model drug was incorporated into the selected composite as described in materials and methods. the formulated hydrogel was yellowish, homogenous mass with no signs of phase separation and had a smooth feeling on application. nfz gel showed a neutral ph of 6.02 ± 0.31. by comparing the infrared spectra of the hybrid material tikha ascane/sa at 3:1 ratio with or without model drug, it can be noted that there is no displacement of the main peaks (fig.2). this may suggest that nfz has not established a strong connection with the components of hydrogel. the presence and distribution uniformity of nfz in the formulations were evaluated by light microscopy. the microphotographs of the samples provided in fig.3 indicate the homogenous and uniform distribution of model drug in gel formulation. the rheological behavior of the gel was also determined at varying shear stresses using a brookfield viscometer, being analyzing shear thinning since the apparent viscosity gradually reduces with rising shear stress. the obtained results (fig. 4) were characteristic of pseudoplastic fluid. it is definitely to note that as the speed increase, the viscosity of the samples decreased. also, hybrid material a b c d e f georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 78 (tikha ascane/sa at 3:1) exhibited a lower viscosity than nfz hydrogel. the incorporation of model drug affects on the structural viscosity of the system and increases this value for drug-loaded formulation. figure 4. viscosity data versus rpm of tested formulations with and without nfz. nfz content in the hydrogel was assayed by hplc method and detected in the range of 0.190.21 % /7/. the release of the active substance from hydrogel was studied by in vitro method using semipermeable membrane. the gel (1 g, exact weight) placed in the dialysis membrane (pore size 12 – 12 kda) was incubated in purified water at 37° c with stirring at 20 ± 2 rpm. dialysates were collected after 0, 0.5, 2, 4 and 6 hours and the area was filled with the same volume of water. the active substance was determined by a hplc method. according to the results obtained, 69.2% of the active substance is released within 6 h. conclusion these results demonstrate that georgian bentonite clay preparation tikha ascane can be successfully used as a substrate for development clay/polymer hybrid material; formulated complex exhibits promising characteristics that allow consider it as a potential drug delivery system. further studies are on-going for the preparation of tikha ascane hybrid material with different polymers. 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 v is co si ty , m p a s spindle speed, rpm nfz gel tikha ascane/na alg at 3:1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 79 references 1. behera, k.p., qureshi, d., mohanty, b., et al. bentonite increases the corneal permeation of the drug from the tamarind gum hydrogels. food, medical, and environmental applications of polysaccharides, 2021: 291-322. 2. meirelles, lma., raffin, fn. clay and polymer-based composites applied to drug release: a scientific and technological prospection. j pharm pharm sci. 2017;20(0):115-134. doi: 10.18433/j3r617. 3. sangeetha, k., angelin vinodhini, p., sudha, p.n. clay based biopolymer nanocomposites and their applications in environmental and biomedical fields. in: inamuddin, thomas, s., kumar mishra, r., asiri, a. (eds) sustainable polymer composites and nanocomposites. springer, cham. 2019. 4. kutateladze i.g. tikha-ascane for medical purpose. "gruzmedgiz". tbilisi. 1955: 39 (in russian). 5. tsiklauri l, dadeshidze i, tsagareishvili g. study of the stability and specific activity of the emulsion containing sea-buckthorn (hippophae rhamnoides l.) oil and ticha ascanae. bulletin of the georgian academy of sciences. 1998; 157(2):251-253 6. iliescu, r. i., andronescu, e., ghitulica, c. d., voicu, g., et al. montmorillonite–alginate nanocomposite as a drug delivery system – incorporation and in vitro release of irinotecan. international journal of pharmaceutics.2014, 463(2), 184–192. 7. nitrofurazone ointment, p. 4571-4572; usp 38,-nf 33, 2015. 8. christian, w., zainab, b., tian, k., & abichou, t. effect of specimen preparation on the swell index of bentonite-polymer gcls. geotextiles and geomembranes. 2020, 48(6):875-885. 9. tsiklauri l., getia m, bakuridze a. physicochemical characteristics of fresh and lyophilized georgian royal jelly and formulation bentonite-based cream. georgian scientists. 2022, 4(5):164-174. 10. he, y., wu, z., tu, l., han, y., zhang, g., & li, c. encapsulation and characterization of slowrelease microbial fertilizer from the composites of bentonite and alginate. applied clay science. 2015, 109-110: 68–75. doi:10.1016/j.clay.2015.02.001 11. kianfari f, dempster nm, gaskell ee, roberts m, hutcheon ga. lyophilised biopolymer-clay hydrogels for drug delivery. madridge j nov drug res. 2017; 1(1): 1-9. doi: 10.18689/mjndr-1000101 12. world health organization et al. antimicrobial resistance and primary health care: brief. – world health organization, 2018. – №. who/his/sds/2018.57 13. zhuge l., wang y., wu s., at al furazolidone treatment for helicobacter pylori infection: a systematic review and meta-analysis. helicobacter. 2014, 20 (2):35 – 37 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 80 საქართველოს ბენტონიტური თიხისა და პოლიმერის ჰიბრიდის ფუძეზე ჰიდროგელის შემუშავება და შეფასება ლია წიკლაური1*, მალხაზ გეთია1 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, პ.სარაჯიშვილის 36, 0159, თბილისი, საქართველო. ბენტონიტური თიხები ფართოდ გამოიყენება წამლის მიწოდების სისტემების დიზაინში მათთვის დამახასიათებელი ისეთი უნიკალური თვისებების გამო, როგორიცაა ადსორბირებისა და გაჯირჯვების უნარი, ბიოთავსებადობა. პოლიმერების კომბინაცია თიხის ნაწილაკებთან საგრძნობლად აუმჯობესებს მათ მექანიკურ და ფიზიკურ თვისებებს, წამლის ინკაფსულაციის ხარისხს და კონტროლირებადი გამოთავისუფლების უნარს. ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის კვლევის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა ქართული ბენტონიტური თიხის გამოყენების პოტენციალის გაფართოება ფარმაციაში, მედიცინაში, ვეტერინარიასა და კოსმეტოლოგიაში. ასკანას საბადოს თიხისგან (ოზურგეთის რაიონი, საქართველო) მიღებულ პრეპარატ თიხა ასკანეს საფუძველზე ინსტიტუტის მიერ მოწოდებულია რბილი წამლის ფორმები და მშრალი მალამოები. წარმოდგენილი კვლევის მიზანი იყო თიხა ასკანის, როგორც სუბსტრატის გამოყენების შესაძლებლობის შესწავლა ნატრიუმის ალგინატთან (ნა) ჰიბრიდული მასალის მისაღებად და მის საფუძველზე ჰიდროგელის შემუშავება და დახასიათება. შეირჩა თიხა ასკანე / ნა ჰიბრიდის ოპტიმალური რეცეპტურა და მასში ინკორორირებული იქნა ნიტროფურაზონი, როგორც მოდელური წამალი. ნიმუშები ხასიათდებოდა ftir სპექტრების, მორფოლოგიის, სიბლანტის, ph-ის, ჰომოგენურობის შესწავლით. ნიტროფურაზონის შემცველობა ისაზღვრებოდა. დადგინდა, რომ თიხა-ასკანეს და ნა-ს ინფრაწითელი სპექტრები ჰიბრიდულ მასალაში თითქმის იდენტურია რაც იმის მაჩვენებელია, რომ კომპონენტები ერთმანეთთან ქიმიურად არ არის დაკავშირებული და წარმოადგენს მხოლოდ ფიზიკურ ნარევს. ნიმუშების ერთგვაროვნების შეფასება ჩატარდა მიკროსკოპული ანალიზით. დადგინდა, რომ ჰიბრიდულ მასალაში თიხა ასკანეს და ნა -ის ოპტიმალური თანაფარდობა იყო 3:1 (w/w). მიღებული შედეგების თანახმად საქართველოს ბენტონიტური თიხა პრეპარატი თიხა ასკანე შეიძლება წარმატებით გამოყენებული იყოს თიხა/პოლიმერის შემცველი ჰიბრიდული მასალის მისაღებად, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელია შემუშავდეს წამლის მიწოდების თანამედროვე სისტემები. მიმდინარეობს შემდგომი კვლევები თიხა ასკანესა და სხვადასხვა პოლიმერების კომბინირებით ჰიბრიდული მასალის შემუშავებისთვის. საკვანძო სიტყვები: ბენტონიტური თიხა, თიხა-ასკანე, ნატრიუმის ალგინატი, თიხა პოლიმერული ჰიბრიდი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 355 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.38 სიცოცხლის გადარჩენის პრობლემები საავტომობილო გვირაბებისათვის ხანძრის პირობებში ომარ ლანჩავა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი საქართველოს საავტომობილო გვირაბების საპროექტო გადაწყვეტების თანახმად, გვირაბების უსაფრთხო ექსპლუატაციის ერთ-ერთი ძირითადი რისკ-ფაქტორი არის ხანძრის გაჩენის შესაძლებლობა აქედან გამომდინარე უარყოფითი შედეგებით. მოხსენებაში განხილული იქნება მიწისქვეშ ხანძრის განვითარების სცენარები რიცხვითი მოდელირების შედეგების მიხედვით. აგრეთვე ხანძრის სიმძლავრის, გვირაბის გეომეტრიის, ადგილმდებარეობისა და სხვა მაჩვენებლების მიხედვით გვირაბის მომსახურე პერსონალისა და მაშველების სწავლებისა და ცნობიერების ამაღლების რეკომენდაციები, რაც გამოსაყენებელი იქნება სატრანსპორტო გვირაბების უსაფრთხო ექსპლუატაციისა და სიცოცხლის გადარჩენისათვის ხანძრის შემთხვევაში. გვირაბებში ხანძრის პირობებში სიცოცხლის გადარჩენა აღიარებული საერთაშორისო პრობლემაა, რომლის გადაჭრაზე მრავალი მეცნიერი და ინჟინერი მუშაობს მთელ მსოფლიოში. სიცოცხლის გადარჩენაზე აქცენტირება განსაკუთრებით მას შემდეგ გაძლიერდა, რაც მასშტაბურ ხანძრებს მოჰყვა ადამიანთა მსხვერპლი. ალპების გვირაბებში მომხდარი ძლიერი ხანძრების შემდეგ ევროპის კომისიამ შეიმუშავა მინიმალური მოთხოვნები გვირაბების სახანძრო უსაფრთხოების შესახებ [1]. მოთხოვნები განიხილავს ადმინისტრაციულ, ორგანიზაციულ და ტექნიკურ ასპექტებს. განსაკუთრებული ყურადღება ენიჭება რისკის ანალიზს როგორც უსაფრთხოების კონტროლისა და უზრუნველყოფის მეთოდს. რისკის ანალიზის შედეგად საზოგადოებისათვის უფრო ხელშესახები გახდა აღნიშნული პრობლემა, რამაც განაპირობა რამდენიმე კვლევითი პროექტის დაფინანსება [2, 3]. აღსანიშნავია, რომ ტომასმა ჯერ კიდევ 1958 წელს გაამახვილა ყურადღება უკუდინებაზე. ეს ის შემთხვევაა, როცა ცხელი კვამლი მოძრაობს გვირაბის ჭერის გასწვრივ სუფთა ჰაერის ნაკადის საპირისპიროდ. მოგვიანებით, 1968 წელს ტომასმა შემოიტანა კრიტიკული სიჩქარის ცნება, რომელიც საჭიროა უკუდინების გამოსარიცხავად გვირაბის ხანძრების პირობებში. გვირაბების უმრავლესობისათვის კრიტიკული სიჩქარის მაქსიმუმი ინგასონის მიხედვით არის დაახლოებით 3 მ/წმ [3], რაც დადასტურებულია აგრეთვე უფრო მოგვიანებით გამოქვეყნებულ მისივე და სხვა მკვლევარების ნაშრომებში. ნაშრომში [4] აღნიშნულია, რომ ვენტილატორის სიმძლავრე უნდა გაიზარდოს ხანძრის ზომის ზრდასთან ერთად, ხოლო სიჩქარე 3 მ/წმ საკმარისი იქნება უკუდინების გამოსარიცხავად. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ის გარემოება, რომ მოცემული კრიტიკული სიჩქარე გამორიცხავს უკუდინებას, არ არის დაყენებული ეჭვქვეშ. წინამდებარე მოხსენებაში დამაჯერებლად იქნება დასაბუთებული, რომ აღნიშნული კრიტიკული სიჩქარე არის კერძო შემთხვევა და ხანძრის უკლებლივ ყველა მოსალოდნელ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 356 შემთხვევაში ის ვერ უზრუნველყოფს უკუდინების პრევენციას [5]. უკუდინების გამორიცხვა კი მეტად მნიშვნელოვანია შეზღუდულ მიწისქვეშა სივრცეში სიცოცხლის გადასარჩენად [6]. მოხსენებაში წარმოდგენილი ახალი შედეგების არსი მოძველებული სამეცნიერო დებულებების კრიტიკული ანალიზზე და ინტერდისციპლინურობაზე არის დაფუძნებული, მოხსენების ავტორის მიერ შემოღებული დებულება იმის შესახებ, რომ ძლიერი ხანძარი აღძრავს საგვირაბე ვენტილატორების სტატიკურ წნევაზე უფრო მეტ დინამიკურ წნევას ფართოდ გამოიყენება ამ ნაშრომის სადისკუსიო ნაწილში. მოხსენებაში ნაჩვენები იქნება კრიტიკული სიჩქარის შესახებ მონაცემების არასაკმარისობა სასურველი შედეგების მისაღებად დიდი სიმძლავრის ხანძრებისათვის მაღალი გრადიენტის მქონე გვირაბებში, ანუ მაშინ, როცა ყველაზე რთულ პრობლემას წარმოადგენს სიცოცხლის გადარჩენა [7-12]. აღსანიშნავია, რომ სხვა ქვეყნების ანალოგიურად, საქართველოს ეკონომიკის მდგრადობაც დიდადაა დამოკიდებული სატრანსპორტო სისტემის გამართულ მუშაობაზე. ამ სისტემაში გვირაბი საკვანძო ელემენტია, რადგან გზის ყველაზე უფრო რთული მონაკვეთის გადალახვა მისი მეშვეობით ხდება და სწრაფდება ტვირთბრუნვა. გვირაბი ზოგადად და განსაკუთრებით მაღალი გამტარებლობის პირობებში, იმავდროულად პრობლემური ელემენტიცაა, რადგან მასში მოსალოდნელია ხანძრის გაჩენა. გვირაბში ხანძარი ხასიათდება ძლიერი დამანგრეველი მოქმედებით და ამის გამო ხანგრძლივ უარყოფით გავლენას მოახდენს გვირაბის ნორმალურ ფუნქციონირებაზე, რაც დამაჯერებლად არის განხილული მოხსენებაში პრევენციულ ღონისძიებებთან ერთად. როგორც ცნობილია, გვირაბების ფუნქციონირების ხანგრძლივი პერიოდით მოშლა გამოიწვევს პირდაპირ ზარალს, შეაფერხებს ეკონომიკის განვითარებას და ქვეყანას უმძიმეს მდგომარეობაში ჩააყენებს. ამის გამო გვირაბის უსაფრთხო ვენტილაციასთან დაკავშირებული საკითხების ახალი გადაწყვეტების შემოტანა მნიშვნელოვანია. მათში გაანალიზებულია მსოფლიოს გვირაბებში მომხდარი რეზონანსული ხანძრების მიზეზები და შედეგები. უფრო რეალისტურად არის შეფასებული სავენტილაციო სისტემის შესაძლებლობები. განხილულია ვენტილაციის სისტემის მოსალოდნელი კოლაფსი და მავნე გავლენის შესამცირებელი ღონისძიებები შესაბამისად და ადეკვატურად არის დამუშავებული. აქედან გამომდინარე, საქართველოს საავტომობილო გვირაბებში შესაძლებელი იქნება სიცოცხლის უფრო საიმედოდ გადარჩენა, აგრეთვე შესაძლებელი იქნება გვირაბების ხანგრძლივი პერიოდით მყობრიდან გამოყვანის თავიდან აცილება. გვირაბისა და მისი ინფრასტრუქტურის მწყობრიდან გამოყვანის შედეგად გამოწვეული პირდაპირი მატერიალური ზარალის შემცირებასთან ერთად, აღნიშნული აგვაცილებს ზარალს გვირაბების მოცდენისა და საერთაშორისო ტვირთების გადამისამართების გამო. შემოთავაზებულ მოხსენებაში საკმარისი სისრულით განხილულია აღნიშნული საკითხები. references 1. ec (2004) directive 2004/54/ec of the european parliament and of the council on minimum safety requirements for tunnels in the trans-european road network. european commission, brussels. 2. beard a, cope d (2007) assessment of the safety of tunnels study. science and technology options assessment. european parliament, brussels. 3. ingason h, lönnermark a (2012) heat release rates in tunnel fires: a summary. in: beard a, carvel r (eds) in the handbook of tunnel fire safety, 2nd end. ice publishing: 273–328. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 357 4. vaitkevicius a, colella f, carvel r (2014) rediscovering the throttling effect. in: ingason h, lönnermark a (eds) proceedings from the sixth international symposium on tunnel safety and security (istss 2014), marseille, france. sp technical research institute of sweden: 373– 378. 5. lanchava o., javakhishvili g. (2021) impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences, vol. 15 no4: 38-45. 6. lanchava o. (2019) analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation. mining journal no 1, tbilisi: 126-132. 7. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m. (2019) heat and hygroscopic mass exchange modeling for safety management in tunnels of metro. quality access to success 20, s1. 8. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n. (2019) fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18 (4): 317-325. 9. lanchava o., n. ilias n. (2020) calculation of railway tunnels ventilation. journal of engineering sciences and innovation, 5(1): 69-86. 10. lanchava o., abashidze g., tsverava d. (2017) securing fire safety for underground structures, quality access to success, 18(s1): 47-50. 11. lanchava o., ilias n. (2018) complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow. technical sciences 3 (1),:69-84. 12. lanchava o.a. heat and mass exchange in newly driven mine workings. sov. min. sci. (engl. transl.); (united states) 21(5), 1986. life-saving problems during fire in road tunnels omar lanchava georgian technical university, tbilisi one of the main risk factors for the safe operation of tunnels, according to the design solutions of georgian road tunnels, is the possibility of fire initiation with relevant negative consequences. the report will discuss the fire development scenarios under the ground based on the results of numerical modeling, as well as the recommendations for training and raising awareness of fire service personnel and rescuers depending on fire capacity, tunnel geometry, location and other factors, which will be applicable to the safe operation of transport tunnels and the survival of fire in the event of a fire. saving lives during tunnel fires is a well-known international issue that many scientists and engineers around the world are attempting to solve. the emphasis on life-saving has increased, particularly in the aftermath of large-scale fires that killed people. following severe fires in alpine tunnels, the european commission developed minimum tunnel fire safety requirements [1]. administrative, organizational, and technical aspects are all taken into account in the requirements. risk analysis is given special consideration as a method of safety control and assurance. this problem became more visible to the public as a result of risk analysis, which resulted in the funding of several research projects [2, 3]. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:ssrbhya8nusc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:4dmp91e08xmc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:4dmp91e08xmc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:u_35rykgdlwc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:uebtzra9y70c georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 358 it is worth noting that thomas began focusing on backlayering as early as 1958. backlayering occurs when hot smoke flows along the tunnel ceiling in the opposite direction of a stream of fresh air. later, in 1968, thomas introduced the concept of critical velocity, which was required to eliminate backlayering in the event of tunnel fires. according to ingason, the maximum critical speed for most tunnels is around 3 m/s [3], as evidenced by his and other researchers' later published works. according to paper [4,] fan capacity must be increased in proportion to increasing fire size, while a velocity of 3m/s will suffice to prevent backlayering. given the foregoing, the fact that a given critical velocity precludes backlayering is unquestionable. the present report will demonstrate convincingly that the aforementioned critical velocity is a private case failing to prevent backlayering for all fires [5]. backlayering must be eliminated in order to save lives in a confined underground space [6]. the essence of the new findings presented in the report is based on a critical analysis of outdated scientific provisions and interdisciplinarity; the provision introduced by the report's author that strong fires induce dynamic pressure greater than static pressure in tunnel fans is widely used in the discussion of this paper. the report will demonstrate the insufficiency of the critical velocity data to obtain the desired results in the case of strong fires in tunnels with high gradients, i.e., when saving lives is most difficult [7-12]. it should be noted that the sustainability of the georgian economy, like that of other countries, is heavily reliant on the proper operation of the transportation system. a tunnel is an important component in this system because it crosses the most difficult road sections and speeds up cargo turnover. a tunnel is a problematic element in general, but especially when it comes to high conductivity because of the possibility of fires in it. the tunnel fire is destructive and consequently, has a long-term negative impact on the trouble-free operation of the tunnel, as convincingly discussed in the report along with preventive measures. long tunnel inactivation, as is well known, will cause direct damage, impede economic development, and place the country in a difficult situation. this is why it is critical to develop new solutions to tunnel ventilation problems. they investigate the causes and consequences of resonant fires in world tunnels, assess the ventilation system's capabilities more realistically, consider the ventilation system's expected collapse, and duly develop relevant measures to reduce harmful impacts. therefore, it will be possible to save lives more reliably in the road tunnels of georgia, as well as prevent long tunnel failures. this will help avoid losses caused by tunnel idling and the diversion of international shipments, in addition to reducing direct material damage caused by the tunnel failure and its infrastructure. the proposed report goes into sufficient detail on these issues. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. მოხსენდა კონფერენციას „ტექნიკურ მეცნიერებათა პრობლემები“ ერევანში 2022 წლის 22 მაისს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 232 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.25 noise level and impact research on representatives of different professions employed in an open and closed space. g.gratiashvili1, d. chikovani 2, a. kometiani3 1academic doctor, senior fellow at the institute of constructions, special systems and engineering maintenance; tbilisi, 68b m. kostava avenue, 0175; 2dr. junior specialist in georgian technical university, faculty of informatics and control systems. tbilisi, 68b m. kostava avenue, 0175; 3bachelor's, information security specialist, researcher of public security analysis center; tbilisi, 27 g. chubinashvili st. 0164) abstract this study includes, based on labor safety principles and standards, a study of one of the most important physical factors, noise levels and impacts, in open and closed public places. it is known that the physical factor of noise contributes to the formation of a harmful work environment and has a negative impact on the representatives of various professions, increases the risk of psychophysiological overload and reduces the ability to work. keywords: safety, occupational safety, danger, harmful work environment, noise; psychophysiological, noise meter. 1. introduction occupational safety and health (osh), also often referred to as occupational health and safety (ohs), occupational health, or occupational safety, is a multidisciplinary field that deals with the safety, health, and well-being of people in a variety of professions. the goal of the occupational safety and health program is to provide a safe and healthy work environment for employees. globally, more than 2.78 million people die in the workplace as a result of accidents or illness, which means one death every fifteen seconds. there are an additional 374 million non-fatal work-related injuries each year. it is estimated that the economic rate of occupational injury and death accounts for almost four percent of global gdp each year. under common law, employers have an obligation to ensure the safety of their employees (also called a duty of care) a reasonable approach to the safety of their employees. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 233 consider one of the issues of labor safety, noise. noise is any unwanted sound or a disordered combination of sounds of different frequencies and intensities, which has an adverse effect on the human body and causes occupational disease, deafness. noise by physical nature is the mechanical vibrations of a flexible environment, gas, liquid, solid body particles within the perception of a human hearing analyzer (16 hz 20 khz), noise is divided according to the nature and time characteristics of the spectrum. noise has its beginnings and origins of formation, let's consider each of them: • traffic is the main source of noise in urban areas with the highest share of noise pollution. the number of vehicles, speed, urban development and traffic system are the main parameters that have an impact on noise propagation. also, the share of heavy vehicles in the common motor park is allocated; • technological and household equipment, as well as human activities belong to the sources of internal noise in the dwelling; • micro-district (quarter) noise sources, activities related to human life and activities. for example, playgrounds and sports fields, area cleaning and more. • writing and energy infrastructure are sources of external noise as already mentioned, noise is also divided into time, permanent and unstable noises according to time characteristics. consider each: ֎permanent noise, the sound level of which in the work area, 8-hour work cycle or in the storerooms of residential and public buildings, in the area of residential development, when measured "slowly" on the time characteristic of the noise meter changes by no more than 5 db; ֎ unstable noise, the level of which in the work area during the 8-hour working day, in the work shift or in the area of the residential development, when measured "slowly" on the time characteristic of the noise meter, changes in time by not less than 5 db. unstable noise in turn is divided into three parts: √ fluctuating noise in time, the sound level of which changes continuously over time; √ intermittent noise, the pitch of which changes step by step (5 db and above). in addition, the duration of the intervals during which the noise level is constant is 1 second or more. √ impulse noise consisting of one or more sound signals with a duration of less than 1 s each, in addition, the sound levels in db, measured according to the temporal characteristics "pulse" and "slow" differ by not less than 7 db. there are permissible noise norms according to state standards. acoustic permissible noise norms are different for day (07:00 to 23:00) and night (23:00 to 07:00) periods. permissible noise standards in residential areas are similar to the ifc (international finance corporation standards used in international projects) guidelines and the requirements of georgian law, with only a small time difference of one hour. permissible noise norms are defined in accordance with the state standards by the order №297 / n of the minister of labor, health and social affairs of georgia on 16 of august 2001 on the approval of the norms of the quality of the environment. this order set georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 234 the permissible noise levels as well as the maximum permissible level for different areas. standard noise requirements for residential and commercial areas are defined as follows: permissible norms of acoustic noise in the storerooms of residential houses and public / public institutions and their development areas № application functions of storerooms and areas permissible norms day evening night 1 educational institutions and readings 35 35 35 2 medical offices for treatment of medical institutions 40 40 40 3 residential and sleeping lockers 35 30 30 4 medical and rehabilitation chambers of an inpatient medical institution 35 30 30 5 hotels / guest houses / motelrooms 40 35 35 6 shopping halls and living rooms 55 55 55 7 restaurants, bars, cafe halls 50 50 50 8 spectator/listener halls and sacral locker rooms 30 30 30 9 gyms & pools 55 55 55 10 small offices (≤100 m3) working lockers and lockers without office equipment 40 40 40 11 large offices (≥100 m3) work storage facilities and storage facilities with office equipment 45 45 45 12 council headings 35 35 35 13 areas that directly adhere to low-rise (number of floors ≤6) residential houses, medical institutions, children's and social services facilities 50 45 40 14 areas that directly decorate multistory residential houses (number of floors >6), 55 50 45 noise levels established by the legislation of georgia recipient status time interval average permissible noise level (db) maximum permissible noise level (db) residential 7:00-23:00 55 70 residential 23:007:00 45 60 commercial day-night 60 75 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 235 cultural, educational, administrative and scientific institutions 15 areas that directly target hotels, shopping, services, sports and community organizations 60 55 50 2. main part we have already talked about what the noise and the sources of its emergence are, its distinctive characteristics and established norms, however, in order to measure the norms of noise and to complain to one standard, we need a tool called noise, some types of noise measures have the ability to store the received signals on the internal memory and describe each received signal in accordance with the level and date. to date, noise measurements have evolved so much that it has even moved to the phone's application, thereby making it significantly easier to use it. in the experimental studies we produced, we used the noise of the digital sound level meter gm1351 model as well as the mobile app. by which in different periods of time and in different environments, we measured the level of noise. the results of this study are quoted in table n1 below. the purpose of the study was to compare the results obtained in real environments with the data obtained by the legislation of georgia and the standards of ifc (international finance corporation), and to determine whether the noise level in different environments complied with the specified norms and mainly which profession representatives could act negatively. table n1 we've taken the anniversary noise levels established by the legislation results n date დრო dura tion of the anniv ersar y, (min) location m in im u m n oi se l ev el ( d b ) m ed iu m , (d b ) m ax im u m n oi se l ev el , (d b ) averag e permiss ible level of noise, (db) maxim um permiss ible noise level, (db) differe nce in noise level to maxim um permiss ible level (db, , + compati bility with establish ed norms, (abunda nce, norm) 1 2021/0 2/10 17:29:3 8 00:59 e.ninos hvili street surroun 42 59 72 55 70 -11 norm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 236 ding area 2 2021/1 1/30 16:45:5 2 01:24 stu classroo m 42 73 82 35 55 18 excesses 3 2021/1 1/23 22:43:3 7 00:58 area adjacent to d. guramis hvili avenue (m. deepghe le) 45 84 87 55 70 14 excesses 4 2021/1 1/20 15:43:5 2 01:03 restaura nt near chashna gir 45 76 82 50 70 6 excesses 5 2021/1 1/20 15:41:4 0 00:44 surroun ding beijing st. n5 45 79 82 55 70 9 excesses 6 2021/1 1/16 18:24:3 1 01:04 metro station technica l universi ty escalator (bukia region) 44 78 82 55 80 -2 norm 7 2021/1 1/15 19:34:3 7 01:36 area around metro marjanis hvili 42 72 77 55 80 -8 norm 8 2021/1 1/15 19:30:4 1 00:12 near beijing 76 79 81 55 70 9 excesses georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 237 st. n8 area 9 2021/1 1/15 19:27:1 0 01:16 metro tech universi ty escalator 43 84 87 55 80 4 excesses 10 2021/1 1/14 21:26:1 2 01:41 subway mattress wagon 42 74 82 55 80 -6 norm the results of the study, published in the table, show that the average rate of noise in the open space exceeds the norms by 9.5 db, and as for the average noise level in a closed space, the lecture process in the classroom for example exceeds the permissible limit by 18 db, and on the metropolitan escalator by 4 db. it should be noted that an excess of noise levels in a closed space is mainly due to the frequency and acoustic effect of current conversations, and in the open space, the noise caused by the number of cars and movement of the main source is caused by movement. as a result of a sharp difference in acoustic effect between open and closed spaces, the level of noise operating in the open field is almost 2 times less than the closed space. based on the data obtained, it can be said that both environments are characterized by non-constant noise. based on studies, we have the opportunity to distinguish representatives of the profession who have to work in a harmful environment and psychophysiological overload during the work process. mainly, representatives of this profession are: metropolitan escalator controllers, metropolitan patrol inspectors, professors and teachers and external traders. mostly professors and teachers are distinguished from these professions, since their work environment and the physical factor of the current noise exceed the permissible norms by 18 db, which is twice as high as the noise level of employees working in the open space, and even 4.5 times compared to a number of professions. the negative impact caused by noise causes psychological irritation and moral instability of a person, which in turn is one of the conditions for the deterioration of the criminal situation. clearly, working in a supernormized and psychologically overcrowded environment has an invisible, negative effect on the representatives of the profession we define. this issue gains greater relevance in improving public safety and protection. since controlling the psychophysiological hazard factor for the recovery and depletion of the country's demographic state is one of the leading aspects in the process of forming a healthy civil society. 3. conclusion. as the results of the study turned out, the anthrax we took, the maximum noise levels established by the legislation are incompatible with the standard indicators. with noise-level studies, risk groups working in a harmful work environment, representatives of the profession were identified: escalator controllers, metropolitan patrol inspectors, professors and teachers and external traders. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 238 among the professions, the profession of professors and teachers, whose working environment, that is, the study process in the classroom goat and the noise level in it, 2 times and even 4.5 times in some cases, exceeds the working environment of representatives of other professions. these studies provide the basis for continuing the investigation into the workspaces of representatives of other professions, identify factors that produce harmful environments, identify sources causing noise and develop relevant recommendations to reduce them. bibiography [1] law of georgia on labor safety. web: www.matsne.gov.ge , 2019. (in georgian). [2] environmental impact assessment (eia) report. web: tenders.procurement.gov.ge, 2021. 312p. (in georgian). [3] occupational health and safety (ohs). web: www.safeopedia.com, november 22, 2021. what does occupa. (in english). [4] gratiashvili g. technicues & safety. tbilisi: public security analysis center, n1 2020. – 32p. (in georgian). [5] gratiashvili g. technicues & safety. tbilisi: public security analysis center, n2. – 32p. (in georgian). http://www.matsne.gov.ge/ http://www.safeopedia.com/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 363 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.40 პრობიოტიკური მიკროორგანიზმები – propionibacterium ssp. ტერეზა პაპიანი დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე პროპიონმჟავა ბაქტერიები მიეკუთვნება პრობიოტიკურ მიკროორგანიზმებს. მათი პრობიოტიკური თვისებები, ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის შეფასებული. ნაშრომში დახასიათებულია რძის პროპიონმჟავა ბაქტერიების პრობიოტიკური თვისებები: მაღალ მჟავიანობაზე ზრდა, ნაღვლის მჟავას მიმართ ტოლერანტობა, პათოგენური მიკროორგანიზმების დათრგუნვის უნარი, ანტიბიოტიკური მგრძნობელობა. ასევე სხვადასხვა ფერმენტირებული რძის პროდუქტების შენახვის ვადის გაგრძელება, რაც განპირობებულია პროპიონმჟავას სინთეზის უნარით. პროპიონმჟავა ბაქტერიების თვისებებიდან გამომდინარე შესაძლებელია ადვილად გადაილახოს ტექნოლოგიური დაბრკოლებები წარმოების ოპტიმიზაციის პროცესში. ეს კი საშუალებას იძლევა მომავალში მათი გამოყენების სხვადასხვა ფერმენტირებული პრობიოტიკური საკვების მისაღებად. მიმოხილვა ბუნებრივ „მიკრობიოფაბრიკებს“ – პრობიოტიკებს აქვთ უნარი წარმოქმნან უამრავი სასარგებლო და ბიოლოგიურად აქტიური მეტაბოლიტები, რომლებიც მოქმედებენ ადამიანის ორგანოებზე (განსაკუთრებით ნაწლავურ ფლორაზე) და იწვევენ გამაჯანსაღებელ ქმედებას. პრობიოტიკური მიკროორგანიზმები საინტერესოა თავიანთი ბიოტექნოლოგიური პოტენციალით და ადამიანის ორგანიზმზე სასარგებლო თერაპიული მოქმედების სპექტრით. ეს არის მაღალ მჟავიანობაზე ზრდა, ნაღვლის მჟავას მიმართ ტოლერანტობა, პათოგენური მიკროორგანიზმების დათრგუნვის უნარი, ანტიბიოტიკური მგრძნობელობა. ასევე სხვადასხვა ფერმენტირებული რძის პროდუქტების შენახვის ვადის გაგრძელება, რაც განპირობებულია პროპიონმჟავას სინთეზის უნარით. „პრობიოტიკი“ ბერძნული სიტყვაა და ნიშნავს „სიცოცხლისთვის“. ანტიბიოტიკებისგან განსხვავებით, რომლებიც ნიშნავს „სიცოცხლის წინააღმდეგ“ (აქ იგულისხმება მიკროორგანიზმების წინააღმდეგ). პრობიოტიკების კავშირი ფერმენტირებული საკვების მიღებასთან ჯერ კიდევ დიდი ხნით ადრე შენიშნეს ძველმა ბერძნებმა და რომაელებმა [1]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 364 ტერმინი „პრობიოტიკი“ განსაზღვრავს ნივთიერებებს, რომლებიც ასტიმულირებენ სხვა მიკრობების ზრდას; ეს პირველად აღწერა 1907 წელს მეჩნიკოვმა, ნობელის პრემიის ლაურეატმა. მან აღნიშნა, რომ პრობიოტიკულ მიკრობებს აქვთ სასარგებლო გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე. მან წამოაყენა ჰიპოთეზა, რომ ფერმენტირებული რძის პროდუქტები, რომლებიც შეიცავდა ჩხირის ფორმის ბაქტერიებს (lactobacillus spp.), გახდა ბულგარელების ჯანმრთელობის და დღეგრძელობის მიზეზი [2]. საერთაშორისო ორგანიზაციამ fao/who განსაზღვრა პრობიოტიკები, როგორც „ცოცხალი მიკრობები“, რომლებიც სწორად გამოყენებისას, უზრუნველყოფენ მასპინძლის ჯანმრთელობის სასარგებლო ფუნქციებს. პრობიოტიკები უნდა უძლებდეს კუჭის დაბალ მჟავიანობას, საჭმლის მომნელებელი ფერმენტების და ნაღვლის მჟავების მოქმედებას და პათოგენების წინააღმდეგ ანტიმიკრობულ მოქმედებას, ასევე ანტიბიოტიკების მიმართ მდგრადობას [3]. მცენარეული და ცხოველური წარმოშობის საკვებ პროდუქტებს შორის მაღალი კვებითი და ბიოლოგიური ღირებულებით გამოირჩევა რძე და რძის პროდუქტები. რძის კვებითი ღირებულება გამოიხატება იმაში, რომ ის შეიცავს ადამიანის ორგანიზმისათვის საჭირო ყველა აუცილებელ ნივთიერებებს (ცილები, ცხიმები, ნახშირწყლები, მინერალური ნაერთები, ვიტამინები), კარგად ბალანსირებულ და ადვილად შესათვისებელ ფორმაში. რძის ფერმენტირებული პროდუქტები ასევე მდიდარია პრობიოტიკური მიკროორგანიზმებით. სტატიაში მიმოხილულია რძის ფერმენტირებული პროდუქტები, რომელთა მაღალი პრობიოტიკური თვისებები განპირობებულია პროპიონმჟავა ბაქტერიებით. პროპიონმჟავა ბაქტერიები (pcb) გამოიყენება ფერმენტირებული რძის პროდუქტების წარმოებაში სხვა რძემჟავა ბაქტერიებთან ერთად. ასეთი პროდუქტების წარმოების სირთულე განპირობებულია იმით, რომ პროპიონმჟავა ბაქტერიას აქვს მჟავას წარმოქმნის სუსტი ენერგია და არ ახდენს რძის ფერმენტირებას. კლასიკური პროპიონმჟავა ბაქტერიები ძირითადად გვხვდება რძესა და რძის პროდუქტებში, ასევე ფერმენტირებულ რძეში, მაგრამ გვხვდება სხვა საკვებშიც (ბოსტნეულის მარინადებში, დამარილებულ ხორცში და სხვ.) პროპიონმჟავა ბაქტერიებისთვის დამახასიათებელ ძირითად რეაქციას წარმოადგენს რძის შაქრის, რძის მჟავის და მისი მარილების ბიოქიმიური გარდაქმნა პროპიონმჟავად. ამ დუღილის დროს, გარდა პროპიონმჟავასი წარმოიქმნება ძმარმჟავა, ნახშირორჟანგი, ქარვის მჟავა, აცეტონი, დიაცეტილი და სხვადასხვა აქროლადი არომატული ნახშირწყალბადები – დიმეთილ სულფიდი, აცეტალდეჰიდი, პროპიონალდეჰიდი, ეთანოლი და პროპანოლი. ასევე ვიტამინები (განსაკუთრებით b12), ბაქტერიოცინები, ფერმენტების და სხვა სასიცოცხლო მეტაბოლიტები. გარდა ამისა, პროპიონმჟავა ბაქტერიების დადებითი ეფექტი არის იმუნური სისტემის სტიმულირება და სისხლში ქოლესტერინის დონის დაქვეითება. მათ აქვთ ანტიმიკრობული მოქმედების ფართო სპექტრი, რაც აფერხებს ზოგიერთი გრამუარყოფითი და გრამდადებითი ბაქტერიების, აგრეთვე ზოგიერთი ობის სოკოს და საფუარის ზრდას [4]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 365 პროპიონმჟავა ბაქტერიები ერთ-ერთი ისეთი მნიშვნელოვანი კლასია, რომელიც თავდაპირველად გამოიყენებოდა შვეიცარიული ყველებისა და გარკვეული ფერმენტირებული საკვების წარმოებისთვის. სამრეწველო მასშტაბით, ისინი გამოიყენება როგორც დომინანტური სასტარტო კულტურები. შვეიცარული ტიპის ყველი დიდი რაოდენობით იწარმოება მთელ მსოფლიოში შერჩეული პროპიონმჟავა ბაქტერიების გამოყენებით. რძის pab-ის სახეობებს შორის, სასურველია propionibacterium freudenreichii-ის შერჩეული შტამები, რომლებიც გამოიყენება ინოკულაციური დოზით 10³–104კწე/გ. ამ ტიპის ყველის მომწიფება ხდება კვირების განმავლობაში 24°с-ზე, рн-ი იზრდება 5,2-ამდე და იქმნება პროპიონმჟავა ბაქტერიის propionibacterium freudenreichii ზრდის კარგი (109 კწე/გ) პირობები. პროპიონმჟავა ბაქტერიების ნელი დუღილის დროს წარმოქმნილი ლაქტატიდან მიიღება პროპიონატი, აცეტატი და co2, რაც ხელს უწყობს შვეიცარული ყველისათვის დამახასიათებელ დიდ ხვრელების, ე.წ. „თვალების“ წარმოქმნას [5]. აქროლადი მჟავები ყველს ანიჭებს სპეციფიურ გემოს და სუნს. ასევე შესწავლილია პრობიოტიკური ყველი ჩედარი. გარდინერმა (2002) დაამზადა ჩედარის ყველის ექვსი პარტია, რომელიც შეიცავდა კომერციულად ხელმისაწვდომი პრობიოტიკური კულტურების სხვადასხვა კომბინაციებს. ყველის მომწიფებაში აქტიურად მონაწილეობდნენ სხვადასხვა რძემჟავა ბაქტერიებიც და propionibacterium freudenreichii-ის შტამებიც. pab-ის ურთიერთქმედება რძემჟავა ბაქტერიებთან ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან მათ შეუძლიათ გავლენა მოახდინონ ტექსტურაზე, გემოსა და სიმწიფის სტაბილურობაზე [6]. საქართველოში პროპიონმჟავა ბაქტერიები სხვა რძემჟავა ბაქტერიებთან ერთად გვხვდება თუშური გუდის ყველში. თუმცა ამ შემთხვევაში ისინი სასტარტო კულტურებად არ გამოიყენება. მრავლდებიან გუდაში ყველის მომწიფების პერიოდში და ყველის სასიამოვნო გემოს განაპირობებენ. პროპიონმჟავა ბაქტერიების სხვადასხვა ახალმა ფუნქციებმა და პოტენციურმა შესაძლებლობებმა ისინი მრავალმხრივად გამოსაყენებელ ბაქტერიების ჯგუფში გააერთიანა. მზარდია ასევე ტენდენციაა პროპიონმჟავა ბაქტერიების ფერმენტირებულ რძეში პრობიოტიკად გამოყენების შესაძლებლობაზე [7]. მაღალი პრობიოტიკური თვისებები განპირობებულია პროპიონმჟავა ბაქტერიების სხვა მახასიათებლებითაც: მათ აქვთ ძლიერი იმუნომოდულატორული და ანტიმუტაგენური თვისებები, შეუძლიათ შეამცირონ რიგი ქიმიური ნაერთების გენოტოქსიური მოქმედება (მათ შორის საკვებიდან) და ულტრაიისფერი სხივები, არ მოინელება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში, მდგრადია ნაღვლის მჟავების ზემოქმედების მიმართ, უძლებს კუჭის დაბალ (ph2) მჟავიანობას, ასინთეზირებს b ჯგუფის ვიტამინებს (b12), ასტიმულირებს მსხვილ ნაწლავში ბიფიდობაქტერიების ზრდას, თრგუნავს ფერმენტების აქტივობას, რომლებიც მონაწილეობენ მუტაგენების, კანცეროგენების და სიმსივნის ზრდის პრომოტორების ფორმირებაში, ანტიოქსიდანტური ფერმენტების (თავისუფალი რადიკალების განეიტრალება) და მოკლე ჯაჭვის ცხიმოვანი მჟავების (პროპიონური, ძმარმჟავების) სინთეზირებას [8]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 366 პროპიონმჟავა ბაქტერიები რეზისტენტულია ანტიბიოტიკების მიმართ (მაგალითად როგორიცაა პენიცილინი, ქლორტეტრაციკლინი, ქლორმიცეტინი, სტრეპტომიცინი, ერითრომიცინი). შესაბამისად, ამ ანტიბიოტიკების კომბინირებული გამოყენება შესაძლებელია როგორც ადამიანებში, ასევე ცხოველებში და ფრინველებში, რიგი დაავადებების მკურნალობისას. ფრინველების სამკურნალოდ შესაძლებელია საკვებთან ან წყალთან შერევით გამოყენებული იქნეს რძემჟავა და პროპიონმჟავა ბაქტერიების შტამები [9]. პროპიონმჟავას ბაქტერიებისთვის პროპიონის მჟავას დუღილის რეაქციებს უპირველესი მნიშვნელობა აქვს. დუღილის ძირითადი პროდუქტებია პროპიონმჟავა, ძმარმჟავა და co2. პროპიონმჟავა ბაქტერიები ცნობილია, როგორც b ვიტამინების აქტიური მწარმოებლები, განსაკუთრებით b12 ვიტამინის. ამჟამად ვიტამინი b12 მსოფლიოში მხოლოდ პროპიონმჟავა ბაქტერიებით იწარმოება. ვიტამინი b12-ის როლი ადამიანის ორგანიზმში ძალზე მნიშვნელოვანია. ის აკონტროლებს დნმ-ის სინთეზს (შესაბამისად, უჯრედების დაყოფას), სისხლის წითელი უჯრედების მომწიფებას, ზრდის t-სუპრესორების დონეს, რაც ხელს უწყობს აუტოიმუნური პროცესების შეზღუდვას. ვიტამინი b12 მოქმედებს ცილების მეტაბოლიზმზე, მონაწილეობს ცხოველური მეთიონინის, ვალინის, ტრეონინის, ლეიცინის, იზოლეიცინის ოპტიმალური შემცველობის რეგულირებაში [10]. აღსანიშნავია რომ პროპიონმჟავა ბაქტერიებს ბიფიდოგენური თვისებები ახასიათებს. ბიფიდობაქტერიები ნაწლავის მიკრობიომის ერთ-ერთი მთავარი და დომინანტი წარმომადგენელია. არსებობს მოსაზრება, რომ პროპიონმჟავა ბაქტერიების პერორალური მიღების (1010 კწე/გ ოდენობით ორი კვირის განმავლობაში) შედეგად აღინიშნება მსხვილ ნაწლავში როგორც პროპიონმჟავა ბაქტერიების, ასევე ბიფიდობაქტერიების შემცველობის მკვეთრი ზრდა [11]. ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ პროპიონმჟავა ბაქტერიები, გარდა ზემოთ ჩამოთვლილი პრობიოტიკური თვისებებისა, ზრდის სხვადასხვა ფერმენტირებული რძის პროდუქტების შენახვის ვადას, ამდიდრებს მათ პრობიოტიკური მიკროორგანიზმების ცოცხალი უჯრედებით და ვიტამინი b12-ით, ასევე მნიშვნელოვანია მათი მაღალი პოტენციალი ბიოტექნოლოგიაში გამოყენების თვალსაზრისით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 367 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. reid, g., gadir, a.a. and dhir, r. (2019) probiotics: reiterating what they are and what they are not. frontiers in microbiology, 10, 424. 2. chuayana, e.l.j., et al. (2003) antimicrobial activity of probiotics from milk products. 32. 3. fao/who (2006) probiotics in food: health and nutritional properties and guidelines for evaluation. report of a joint fao/who expert consultation on evaluation of health and nutritional properties of probiotics in food including powder milk with live lactic acid bacteria, cordoba, argentina, 1-4 october 2001 [and] report of a joint fao/who working group on drafting guidelines for the evaluation of probiotics in food, london, ontario, canada, 30 april-1 may 2002. fao food and nutrition paper 85, food and agriculture organization of the united nations, world health organization, rome. 4. adams, m. c., and huang, y. (2005). probiotic propionibacterium. 11/018,911 5. m.t.fröhlich wyder h.p.bachmann. cheeses with propionic acid fermentation. j. cheese:. chemistry, physics and microbiology. 2004, 2, 141-156. 6. gardiner, g. e., bouchier, p., o’sullivan, e., kelly, j., collins, k., fitzgerald, g., ross, r.p., stanton, c. (2002). a spray-dried culture for porbiotic cheddar chesse manufacture. international dairy journal, 12, 749-756. 7. საჩანელი თ., ამირანაშვილი ლ., გაგელიძე ნ. თუშური გუდის ყველის მიკრობიოტას დომინანტი კომპონენტები. (2019) საქართველოს სოფლის მეურნეობის აკადემიის მოამბე. 1(41)88-92 8. foligné, b., deutsch, s. m., breton, j., cousin, f. j., dewulf, j., samson, m., pot, b., jan, g. (2010). promising immunomodulatory effects of selected strains of dairy propionibacteria as evidenced in vitro and in vivo. appl. environ. microbiol., 76:8259-8264. 9. amiranashvili l.l., gagelidze n.a., makaradze l.a., varsimashvili kh.i., tolordava l.l., tinikashvilil.m., amashukeli n.v., sachaneli-qadagishvili t.z. (2017). the effectof homoprobiotic preparation “probiogeo” supplemented with drinking water andfeedon survivability and growth performance of broiler-chickens. annals of agrarian science 15,4,476479 10. ali mn, mohd mk (2011) enhancement in vitamin b12production by mutant strains of propionibacterium freudenreichii. int j eng sci 3:4921–4925 11. l. meile etal. (2008) safety assessment of dairy microorganisms: propionibacterium and bifidobacterium . int. j. food microbiol. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0168160507004497 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0168160507004497 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 368 probiotic microorganisms – propionibacterium ssp. tereza papian doctoral student, technical university of georgia abstract propionic acid bacteria belong to probiotic microorganisms, probiotic properties of which have not yet been thoroughly investigated. the research describes the probiotic features of milk propionic acid bacteria, including growth at high acidity, tolerance to bile acid, ability to suppress pathogenic microorganisms, and antibiotic susceptibility, as well as the ability to extend the shelf life of various fermented milk products due to the synthesis of propionic acid. propionic acid bacteria have a robust nature, which makes it easy to overcome technological difficulties in the process of optimizing production. this enables them to be used in the future for the production of various fermented probiotic foods. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 4, 2022 451 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.046 ecotoxicological studies of surface and groundwater in the adjacent territories of the shuakhevi hpp (adjara ar) tamta abuladze1 , nani gvarishvili2, nino kiknadze3 1master, batumi shota rustaveli state university, 2associated professor, batumi shota rustaveli state university, phd in biology, member of the ecological academy of sciences of georgia ,3associated professor, batumi shota rustaveli state university, dsc of agriculture, member of the ecological academy of sciences of georgia abstract river adjaristskhali gorge alongside territories are refugium for third moisture kolkhetian relictic forest eco-systems which was given unesco world natural heritage status. at present construction and exploitation of cascade type derivative hydroelectric stations in the gorge creates risk for fragmentation, destroy and losing of natural habitats. elemental analysis of underground spring water by plasma atomic-emission spectrometry was carried out at shuakhevi township location.the obtained data were compared with the results of the multi-elemental analysis of the achariskali river. the basic macro-elements in spring water and river adjaristskhali are ca and mg. in samples of river adjaristskhali concentrations of p, fe, al are beyond mpc which is the verification for their anthropogenic pollutions. besides such dangerous pollutants as hg, li, pb, ti is beyond mpc. foreseeing the specificity, relief of adjaristskhali it is necessary to carry serious geological and ecological examinations during construction and exploitation of hydroelectric stations, later carrying periodic monitoring in order to identify problem areas and carry proper preventive measures. introduction. actuality of the topic. ajara with its unique natural landscapes is one of the most unique regions in georgia. it is characterized with ecosystems distinguished by their beauty, richness of relict and endemic species. variety of ecosystems is related to diverse climate conditions, and a complex backstory of the flora and plants development. there are multiple ecosystems developed in quite a small territory, from humid deciduous forests of kolkheti lowland to distinctive ecosystem of highland [1]. adjaristkali river valley and its surrounding area, along with florist and coenotypic diversity, is distinguished by several relict and endemic species and the species of the red list. a recognized research of this valley plants, multielement (heavy metals) water analysis on the the specific locations of an area surrounding shuakhevi hydropower plant (hpp), is of high importance to assess biodiversity status and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 4, 2022 452 current ecological conditions of the valley considering ongoing cascade hydropower plants construction [2, 3]. research aim and objectives. the aim of the research is to develop background study of biodiversity in the adjaristskali valley, define toxic elements in the samples of exogenous (adjaristskali river) and underground waters (spring). the research objectives are: collect and analyze literature sources, study and assess biodiversity and ecological condition of adjaristskali river based on the parameters like: multielement water analysis (metal content, including heavy metals, and toxic elements). research object. a research object for the biodiversity background study was natural habitats of adjaristskali river territory. for the assessment of ecological condition, the water samples for a laboratory analysis were taken from village shuakhevi, locations of shuakhevi hpp and its water catchment building. research methods. we have carried a background study [4], which considered study of the research territory: identification of the forest coenotypes according to the vertical zones; assessment of conservation value of the main habitats based on the literature review and field research. we carried a multielement analysis of the water samples through plasma-atomic emission spectrometric method, equipment icpe-9820 [ 5, 6]. material-technical base of the research. the experimental research was carried in the analytical chemistry and agrochemistry laboratories of the institute of agrarian and membrane technologies at the batumi shota rustaveli state university. a paper analysis of literature resources and research materials was carried in the departments of biology and chemistry. main part rivers and forests of mountainous adjara are important habitats for biodiversity. the adjaristskali river valley is distinguished by habitats having high conservation value. it creates a refugium for tertiary humidity-loving colchian relict forest ecosystems, which were granted unesco natural world heritage status [7]. the climate of the adjaristskali river valley is distinguished by a stable air humidity during all seasons. increased humidity in the valley is caused by relief characteristics, exogenous ground waters and precipitation. most of the relict flora are grown on the valley slopes and are represented by original colchian type formations rich with diversity of the species: deciduous forests (castanea sativa, alnus barbata, carpinus caucasica, fagusorientalis) chestnut (castanea sativa), oak-wood (quercus dschorochensis), mixed forests (picea orientalis, pinus sosnovsci, carpinus caucasica, alnus barbata, salix caprea), dark coniferous forests (picea orientalis, abies nordmanniana), riverside forest places (alnus barbata), rhododendron (rhododendron ponticum) shrubs. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 4, 2022 453 rivers and forests of mountainous adjara are natural habitats with high and middle conservation value, that are represented in the construction and operation area of hydropower plants and they are under the threat. forest sections neighboring flooding or dam areas require cutting down. the adjaristskali river valley and its surrounding area is distinguished by a diversity of relict and endemic plants, also, variety of species recorded in the red list of georgia and adjara. there are 23 endemic plants, including, endemic plants of georgia: galanthus woronowii, cirsium imereticum, cirsium caput-medusae, alcea transcaucasica, rubus woronowii; endemic plants of adjara-lazeti: quercus dschorochensis, amaracus rotundifolium, linaria adzharica, cyclamen adzharicum, astragalus sommieri, osmanthus decorus, erysimum contractum, centaurea adzharica; endemic plants of kolkheti: ficus carica (f. colchica), hedera colchica, staphylea colchica, buxus colchica, cornus sanguinea; endemic plants of caucasus: digitalis ferruginea, helleborus caucasicus, tilia caucasica. 11 species of plants are in the georgia red list; vulnerable species are: castanea sativa, buxus colchica, juglans regia, quercus hartwissiana, ulmus glabra, taxus baccata, staphylea colchica, osmanthus decorus. endangered species are: astragalus sommieri, arbutus andrachne, ostrya carpinifolia [8]. there is a diversity of birds in the adjaristskali river valley and its surrounding area, currently there are 161 species recorded. 14 species are in the red list of georgia and iucn. there are 225 species of vertebrate animals living in the target territory, out of which 63 species are protected under the georgian legislation and international conventions, 20 are caucasus endemic and sub-endemic species. ichthyofauna of the adjaristskali river valley is also important in terms of conservation value. there are 16 endemic species. three of them are in the georgia red list and 6–in the international union for conservation and nature (iucn) red list [9]. the results of the multielement analysis, that we conducted on underground spring water samples by plasma-atomic emission spectrometric method, were compared to the results of multielement analysis of the adkaristskali river water. based on the experimental research data, from macro-elements calcium and magnum are dominant in both waters, maximum permissible concentration (mpc) exceeds limits in p (0,0491), fe (1,16), al (3,02) in adjaristskali river, which obviously indicates on its anthropogenic pollution. as for toxic microelements, in adjaristskali river mpc level exceeds in contaminators like hg (0,0007 mg/l), li (0,2310 mg/l), pb (0,0203 mg/l), ti (0,0003 mg/l). table 1 multielement analysis of waters location macroelements, mg/l ca mg na k p fe al si underground spring water (village shuakhevi) 31,6 15,61 5.26 3,76 _ 0,080 4 0.137 2,76 river adjaristskali 23,05 10,36 4 9,53 2,29 0.049 1 1,16 3.02 4,53 mpc _ _ _ _ 0,028 0,3 1,0 10,0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 4, 2022 454 table 2 location microelements, mg/l , mg/l ni b mn as hg be cd li pb ti v undergroun d spring water (village shuakhevi) _ _ – 0.0153 0.0002 4 _ _ 0,014 3 _ _ river adjaristskali 0,001 1 0,006 3 0,002 7 0,0238 0,0007 0,00016 0,000 9 0,2310 0,0203 0,000 3 0,000 3 mpc 0,02 5,0 0,05 0,05 0,0005 0,000 2 0,00 5 0,03 0,01 0,000 1 0,001 conclusion 1. there are natural habitats with high and middle conservation value developed in the slopes of adjaristskali river valley, there are 23 endemic species, 11 species are recorded in the georgia red list. 2. there are 161specis of birds in the adjaristskali river valley. vertebrate animals are represented by 229 species, out of which 61 species are protected under the georgian legislation and international conventions, 20 are caucasus endemic and sub-endemic species. ichthyofauna is represented by 16 endemic species, three of them are in the georgia red list, 6 – in the international union for conservation and nature (iucn) red list. 3. the main macro-elements of the underground spring water and adjaristskali river waters are ca and mg. the anthropogenic pollution of adjaristskali was caused by the elements: p, fe, al, hg, li, pb, ti. references 1. nakhutsrishvili g. the main biomes of georgia/biological and landscape diversity of georgia. tbilisi: world wildlife fund georgia office publishing, 2000. pp 43-68. 2. the ordinance № 130 by the minister of environmental and natural resources protection of georgia „rules for protection of georgia exogenous waters from contamination”. tbilisi, 17th september 1996. -13 pg. 3. the ordinance №425 by the government of georgia on “approval of technical regalement on protection of georgia exogenous waters from contamination”. tbilisi, 31st december 2013.-10pg. 4. eunis habitat classification https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eunis-habitatclassification 5. becker yu. spectroscopy. moscow: publishing house “spektr”, 2009. 258 pg. https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eunis-habitat-classification https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eunis-habitat-classification georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 4, 2022 455 6. gost 24481-80. drinking water. sample selection. moscow: state committee for standards, 1980. -10 pg. 7. colchic rainforests and wetlands, 🇬🇪 #georgia, inscribed on the @unesco #worldheritage list. https://twitter.com/unesco/status/1419627997083078660/photo/1 8. the ordinance №190 by the government of georgia on approval of the red list – tbilisi, 20th of february 2014. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2256983?publication=0 9. the biodiversity management plan. the project of cascade construction and operation of the hydropower plants on adjaristkali river. batumi, july 2013. -164 pg. https://www.ebrd.com/english/pages/project/eia/45335bapg.pdf შუახევჰესის (აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა) მიმდებარე ტერიტორიის ზედაპირული და მიწისქვეშა წყლის ეკოტოქსიკოლოგიური კვლევები თამთა აბულაძე, ნანი გვარიშვილი, ნინო კიკნაძე ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი მდ.აჭარისწყლის ხეობის მიმდებარე ტერიტორიები რეფუგიუმია მესამეული ტენის მოყვარული კოლხური რელიქტური ტყეების ეკოსისტემებისთვის, რომლებსაც unesco-ს მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის სტატუსი მიენიჭა. ხეობაში ამჟამად მიმდინარე დერივაციული ტიპის კასკადური ჰესების მშენებლობა და ექსპლუატაცია, ქმნის ბუნებრივი ჰაბიტატების ფრაგმენტაციის, განადგურებისა და დაკარგვის საშიშროებას. ჩატარებულია მიწისქვეშა წყაროს წყლის ელემენტური ანალიზი პლაზმური ატომურ–ემისიური სპექტრომეტრიით, დაბა შუახევის ლოკაციაზე, მიღებული მონაცემები შედარებული იქნა მდ.აჭარისწყლის მულტიელემენტური ანალიზის შედეგებს. წყაროს წყალსა და მდ.აჭარისწყალში ძირითადი მაკროელემენტებია – ca და mg. მდ.აჭარისწყლის ნიმუშებში ზდკ–ს აღემატება p, fe, al-ის კონცენტრაციები, რაც მისი ანთროპოგენური დაბინძურების დამადასტურებელია. ასევე ზდკ–ზე მეტია ისეთი საშიში დამაბინძურებლები, როგორებიცაა hg, li, pb, ti. აჭარისწყლის ხეობის სპეციფიკის, რელიეფის გათვალისწინებით, აუცილებელია ჰესების მშენებლობის და ექსპლუატაციის პერიოდში სერიოზული გეოლოგიური და ეკოლოგიური კვლევების ჩატარება, შემდგომში კი – პერიოდული მონიტორინგების განხორციელება, რათა მოხდეს პრობლემური ადგილების გამოკვეთა და შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების გატარება. https://twitter.com/unesco/status/1419627997083078660/photo/1 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2256983?publication=0 https://www.ebrd.com/english/pages/project/eia/45335bapg.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 324 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.35 ძლიერი ხანძრების fds მოდელირება გვირაბების კომბინირებული ვენტილაციის პირობებში ომარ ლანჩავა1, გიორგი ნოზაძე2 1 შრომის უსაფრთხოებისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის დეპარტამენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2საბაგირო გზების ლაბორატორია, გ. წულუკიძის სამთო ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი განხილულია ერთგვირაბიანი ორმხრივი მოძრაობის საავტომობილო გვირაბი, რომლის ცრუ ჭერში მოწყობილია ერთმანეთის პარალელური და ერთმანეთისაგან იზოლირებული ორი სავენტილაციო არხი. სტანდარტულ პირობებში გამოიყენება კომბინირებული ნახევრად განივი ვენტილაციის სისტემა. სუფთა ჰაერის მიწოდება ხდება გვირაბის გასწვრივ განივი სქემით, ხოლო გაჭუჭყიანებულის არინება გრძივი სქემით სატრანსპორტო გვირაბის პორტალებიდან. ხანძრის შემთხვევაში როგორც ჰაერის მიწოდება, ისე მისი არინება ხდება განივი სქემით, მითითებული სავენტილაციო არხებით. 50-100 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის მიწისქვეშ განვითარების სცენარები შესწავლილია 400 მ სიგრძის გვირაბის მონაკვეთისათვის fds მოდელირების საფუძველზე. ნაშრომში წარმოდგენილია ანალოგიური სიმძლავრის ხანძრების განვითარება და დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების დინამიკა ძირითად სატრანსპორტო გვირაბში. რიცხვითი მოდელირების დროს მოქმედებს როგორც ჩვეულებრივი, ისე სახანძრო ვენტილაცია. ორივე ვენტილაცია, როგორც უკვე აღინიშნა მოქმედებს ნახევრადგანივი პრინციპით. სავენტილაციო ფანჯრებში ენერგიული მექანიკური გაწოვისა და მოქნილი სავენტილაციო ცეცხლგამძლე ბარიერების გამოყენების შედეგად შესაძლებელია ნამწვი აირების გავრცელების შეფერხება, რითაც შესაძლებელია ევაკუაციის ეფექტურობის ამაღლება სიცოცხლის გადასარჩენად. ანალოგიურ პირობებში შემთხვევათა განხილვის ცალსახობისათვის შემოტანილია ფანჯრებში გაწოვის კრიტიკული სიჩქარე, რომლის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე პირველი მიახლოებით აკმაყოფილებს უტოლობას 𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ ≥ 20 მ/წმ. ნაშრომში ნაჩვენებია, რომ მოქნილი ტრანსფორმირებადი ბარიერების გამოყენებით შესაძლებელია შევაფერხოთ წვის პროდუქტების უკონტროლო გავრცელება გვირაბის სავალი ნაწილის გასწვრივ, რაც მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული უბედურების ზონაში მოქცეული ადამიანების ევაკუაციასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღების დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 325 საკვანძო სიტყვები: ხანძრის განვითარება მიწისქვეშ, კრიტიკული სიჩქარე, კომბინირებული ვენტილაცია, უკუდინება, fds მოდელირება. 1. შესავალი განხილულია ერთგვირაბიანი ორმხრივი მოძრაობის საავტომობილო გვირაბი, რომლის ცრუ ჭერში მოწყობილია ერთმანეთის პარალელური და ერთმანეთისაგან იზოლირებული ორი სავენტილაციო არხი. სტანდარტულ პირობებში გამოიყენება კომბინირებული ნახევრად განივი ვენტილაციის სისტემა. აღნიშნული სისტემის პირობებში, სუფთა ჰაერის მიწოდება ხდება მითითებული ერთ-ერთი სავენტილაციო არხით გვირაბის გასწვრივ განივი სქემით. გვირაბში სუფთა ჰაერის მისაწოდებლად აღნიშნული არხის ფსკერზე, რომელიც იმავდროულად არის სატრანსპორტო გვირაბის ჭერი, მოწყობილია სავენტილაციო ფანჯრები. გაჭუჭყიანებული ჰაერის არინება იმავე სტანდარტულ პირობებში ხდება საავტომობილო გვირაბის გასწვრივ გრძივი წესით გვირაბის სავალი ნაწილის პორტალების გამოყენებით. ამ შემთხვევაში მეტ-ნაკლებად მიღწევადია ვენტილაციის განივი სისტემისათვის დამახასიათებელი უფრო მეტი უსაფრთხოების მიღწევა შედარებით ნაკლები დანახარჯებით. აღნიშნული უპირატესობა გამოვლინდება სახანძრო ვენტილაციის ამოქმედების შემთხვევაში. სახანძრო ვენტილაციის პირობებში სუფთა ჰაერის მიწოდება ხდება აღწერილი წესით. წვის პროდუქტებით გაჯერებული ჰაერის არინება კი ხდება ჰაერმიმწოდებელი არხის პარალელური მეორე იზოლირებული არხით. გაჭუჭყიანებული ჰაერი იმავდროულად ცდილობს ინერციით გააგრძელოს მოძრაობა ძირითადი სატრანსპორტო გვირაბით. ამოცანა არის გაჭუჭყიანებული ჰაერის მოძრაობის შეფერხება გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდის გზით იმ მიზნით, რომ ევაკუაცია იქნეს შესაძლებელი ნამწვი აირების ადამიანებზე წამოწევის გარეშე მათი მოძრაობის გზაზე ძირითად სატრანსპორტო გვირაბში. ამ დროს გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდა ხდება მოქნილი ხანძარსაწინააღმდეგო ცეცხლგამძლე ბარიერის საშუალებით, რომელიც დაცულია საქართველოს პატენტით p 2022 7371 [1]. 2. თეორია ჰორიზონტალური გვირაბის მოდელზე მცირე სიმძლავრის ხანძრის განვითარების სხვადასხვა სცენარების ანალიზის გზით თომასმა შეამჩნია [2], რომ წვის პროდუქტები ხანძრის კერის ორივე მხარეზე ვრცელდებოდა. წვის პროდუქტების ვენტილაციის საპირისპირო გავრცელების მანძილი, ანუ უკუდინების სიგრძე სავენტილაციო სიჩქარის გაზრდით თანდათან კლებულობდა და გარკვეულ სიჩქარეზე, რომელსაც კრიტიკული სიჩქარე ეწოდა, მთლიანად ქრებოდა. თომასის ექსპერიმენტების დროს ხანძრის სიმძლავრისა და ჰაერის ხარჯის მცირე მასშტაბების გამო დაშვება იმის შესახებ, რომ სუფთა ჰაერი და წვის პროდუქტები თანაბრად ერეოდა ერთმანეთში, სამართლიანი იყო [3]. თომასი აღნიშნულ დაშვებაზე დაფუძნებით აგრეთვე აღნიშნავდა, რომ კრიტიკული სიჩქარე 3 მ/წმ უმეტესი გვირაბებისათვის საკმარისი იყო უკუდინების თავიდან ასაცილებლად. იმავე სიდიდის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 326 კრიტიკული სიჩქარეები მითითებულია სხვა ნაშრომებშიც [4, 5], რაც ნაშრომებში [6-10] ჩვენ არ გავიზიარეთ დადებითი მიმართულების სავენტილაციო ნაკადებისათვის, მაგრამ თვით კრიტიკული სიჩქარის ცნება მნიშვნელოვანია სახანძრო ვენტილაციის დასამუშავებლად, ხანძრის წინააღმდეგ ბრძოლის საქმეში და სიცოცხლის გადასარჩენად. ჩვენ ვიყენებთ კრიტიკულ სიჩქარეს და განსაზღვრული გვაქვს მისი რიცხვითი სიდიდეები ბუნებრივი ვენტილაციის პირობებში [11]. კრიტიკული სიჩქარე ჰორიზონტალური გვირაბებისათვის განისაზღვრება ფორმულით 𝑢𝑐 = 𝑘 ( 𝑔�̇�𝑐𝐻 𝜌0𝑐𝑝𝑇𝐴 ) 1 3⁄ (1) სადაც 𝑢𝑐 არის კრიტიკული სიჩქარე, მ/წმ; 𝑘 პროპორციულობის მუდმივა; 𝑔 გრავიტაციული აჩქარება, მ/წმ2; �̇�𝑐 კონვექციური სითბო, კვტ; 𝐻 გვირაბის სიმაღლე, მ; 𝜌0 გარე აირის სიმკვრივე, კგ/მ3; 𝑐𝑝 ჰაერის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ.𝐾); 𝑇 კვამლის საშუალო ტემპერატურა, 𝐾; 𝐴 გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2. პროპორციულობის მუდმივა განისაზღვრება ფრუდის კრიტიკული რიცხვით 𝑘 = 𝐹𝑟𝑐 −1 3⁄ (2) ფრუდის კრიტიკული რიცხვი განისაზღვრება ფორმულით 𝐹𝑟𝑐 = ∆𝜌𝑔𝐻 𝜌0𝑢𝑐 2 (3) სადაც ∆𝜌 არის სიმკვრივეთა სხვაობა გარე ჰაერსა და კვამლს შორის, კგ/მ3. დანარჩენი სიდიდეები განიმარტა ზემოთ. ხანძრის მიერ გამოყოფილი კონვექციური სითბო განისაზღვრება ფორმულით �̇�𝑐 = 𝜌0𝑐𝑝𝑢0𝐴∆𝑇 (4) სადაც 𝑢0 არის გრძივი ვენტილაციის საწყისი სიჩქარე, მ/წმ; ∆𝑇 ტემპერატურათა სხვაობა კვამლსა და გარე ჰაერს შორის, 𝐾. კვამლის საშუალო ტემპერატურა განისაზღვრება ფორმულით 𝑇 = 𝑇0 + �̇�𝑐 𝜌0𝑐𝑝𝐴𝑢𝑐 (5) სადაც 𝑇0 არის გარე ჰაერის ტემპერატურა, 𝐾. დანარჩენი სიდიდეები განიმარტა ზემოთ. ხანძრის საერთო სიმძლავრე განისაზღვრება კონვექციური სითბოს მიხედვით ფორმულით 𝑄 = 1.43�̇�𝑐 (6) უკუდინების სიგრძე განისაზღვრება შემდეგი ფორმულით 𝐿𝑏 𝐻 = 18.5ln ( 𝑢𝑐𝑠 𝑢𝑐 ⁄ ) (7) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა 𝐿𝑏 არის უკუდინების სიგრძე, მ; 𝑢𝑐𝑠 კრიტიკული სიჩქარე დახრილ გვირაბში, მ/წმ. მიუხედავად იმისა, რომ აღწერილი სახანძრო ვენტილაციის სქემა გულისხმობს გაჭუჭყიანებული ჰაერის გრძივი წესით არინებაზე ხელის აღებას და ჭუჭყიანი ჰაერის არინების განივ პრინციპზე გადაყვანას, გაჭუჭყიანებული ჰაერის სატრანსპორტო გვირაბის გავლით გრძივ მოძრაობას მაინც აქვს ადგილი კლასიკური (თომასის მიერ შემოღებული) კრიტიკული სიჩქარის 𝑢𝑐 რიცხვითი სიდიდის მიუხედავად, რადგან ჰაერი აგრძელებს მოძრაობას ინერციით იმავე ან მასთან მიახლოებული სიჩქარით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 327 წნევის ცვალებადობა კი ვრცელდება ბგერის სიჩქარით, რაც მნიშვნელოვანია სახანძრო სავენტილაციო ფანჯრებში ენერგიული მექანიკური გაწოვის შედეგების მისაღებად. აღნიშნული ენერგიული გაწოვა გამოიწვევს კრიტიკული სიჩქარის (𝑢𝑐) რიცხვითი სიდიდის შემცირებას, რაც აგრეთვე შეამცირებს წვის მავნე პროდუქტების გავრცელებას გვირაბის სავალი ნაწილის გასწვრივ. აღნიშნული დებულება დაადასტურა რიცხვითი მოდელირების შედეგებმა. ანალოგიურ პირობებში შემთხვევათა განხილვის ცალსახობისათვის შემოგვაქვს ფანჯრებში გაწოვის კრიტიკული სიჩქარის (𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ) ცნება. მისი კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე პირველი მიახლოებით აკმაყოფილებს უტოლობას 𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ ≥ 20 მ/წმ. აღნიშნული უტოლობა ძალაშია როგორც ჰორიზონტალური, ისე დახრილი გვირაბების პირობებში. 3. მოდელირების შედეგები და დისკუსია ნაშრომში წარმოდგენილი კვლევები შესრულებულია fds მოდელირების საფუძველზე 400 მ სიგრძის გვირაბის მონაკვეთისათვის. ძირითადი სატრანსპორტო გვირაბის განივი კვეთის ფართობი შეადგენს 57.5 მ2. გვირაბის სავენტილაციო სისტემა წარმოდგენილია ნახევრად განივი სავენტილაციო სქემით. სტანდარტული ვენტილაციის უზრუნველსაყო-ფი სავენტილაციო არხის განივი კვეთი შეადგნს 8 მ2. აღნიშნულ არხში მოწყობილია 0.175 მ2 ფიქსირებული ფართობის მქონე სავენტილაციო ფანჯრები, რომელთა შორის მანძილი შეადგენს 15 მ და რომელთა მეშვეობითაც ხდება სუფთა ჰაერის მოწოდება გვირაბში როგორც ჩვეულებრივი რეჟიმის დროს, ისე ხანძრის პირობებში. 0.175 მ2 ფიქსირებული ფართობის მქონე სავენტილაციო ფანჯრების საერთო რიცხვი ყოველ შესრულებულ მოდელზე შეადგენს 26 ცალს. სახანძრო სავენტილაციო არხის განივი კვეთი შეადგენს 10 მ2, არხის ფსკერზე (ანუ სატრანსპორტო გვირაბის ჭერში) მოწყობილია 8 მ2 ფიქსირებული ფართობის მქონე სახანძრო სავენტილაციო ფანჯრები ერთმანეთისაგან 90 მ მანძილზე. ყოველ მოდელზე ანალოგიური ფანჯრების საერთო რიცხვი შეადგენს 5 ცალს. ჩვეულებრივ პირობებში სახანძრო სავენტილაციო ფანჯრები დახურულია და გვირაბის ვენტილაცია ხდება კლასიკური ნახევრად-განივი წესით: ჰაერის მიწოდება ხდება მითითებული 8 მ2 ფართობის სავენტილაციო არხით და 0.175 მ2 ფიქსირებული ფართობის მქონე სავენტილაციო ფანჯრებით, ხოლო გაჭუჭყიანებული ჰაერის არინება ხდება გრძივი წესით, სატრანსპორტო გვირაბის მეშვეობით. ხანძრის პირობებში, როგორც უკვე აღინიშნა, ჰაერის მიწოდების სქემა უცვლელია, ხოლო გაჭუჭყიანებული ჰაერის არინების გრძივი სქემა იცვლება განივით. განივ სქემაზე გადასვლა ხდება 8 მ2 ფიქსირებული ფართობის მქონე სახანძრო სავენტილაციო ფანჯრების გაღებით და გაჭუჭყიანებული ჰაერის გაწოვით სახანძრო არხის გავლით. ნაშრომში წარმოდგენილია 50-100 მგვტ სიმძლავრის ხანძრების განვითარება და დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების დინამიკა ძირითად სატრანსპორტო გვირაბში. რიცხვითი მოდელირების დროს მოქმედებს როგორც ჩვეულებრივი, ისე სახანძრო ვენტილაცია. ორივე ვენტილაცია, როგორც უკვე აღინიშნა მოქმედებს ნახევრადგანივი პრინციპით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 328 რიცხვითი კვლევის შედეგების პრაქტიკაში გამოყენების ინტერესებიდან გამომდინარე, მომზადდა და რეალიზებულ იქნა ხანძრის განვითარების რამდენიმე ძირითადი სცენარი: n1 ხანძარი მიმდინარეობს, როდესაც ერთობლივად ფუნქციონირებენ სტანდარტული და სახანძრო ვენტილაცია. ღიაა სახანძრო ვენტილაციისათვის საჭირო 8 მ2 განივი კვეთის მქონე ფანჯარა, რომელიც განლაგებულია მარცხენა პორტალის მხარეზე ცეცხლის კერიდან 90 მ მანძილზე. n1 სცენარის დროს მოქნილი ცეცხლგამძლე ბარიერი ამოქმედებული არ არის. n2 სცენარი სრულად იმეორებს n1 სცენარს, n2 სცენარში ღია სახანძრო ფანჯარასთან დამატებით, ცეცხლის კერიდან 94 მ მანძილზე, მარცხენა პორტალის მხარეზე, ამოქმედებულია მოქნილი ცეცხლგამძლე ბარიერი. n3 სცენარი ხანძრის მიმდინარეობისას სტანდარტული და სახანძრო ვენტილაცია ერთობლივად ფუნქციონირებენ, ღიაა სახანძრო ვენტილაციისათვის საჭირო ორი ფანჯარა. ერთი მათგანი ამოქმედებულია ცეცხლის კერიდან 90 მ მანძილზე მარცხენა პორტალის მხარეზე, ხოლო მეორე მათგანი ცეცხლის კერიდან 109 მ მანძილზე მარჯვენა პორტალის მხარეზე. ორივე სავენტილაციო ფანჯარასთან, ცეცხლის კერიდან მოშორებით, პორტალების მხარეებზე ამოქმედებულია თითო ცალი მოქნილი ცეცხლგამძლე ბარიერი. ყოველი სცენარის შემთხვევაში დაცული იყო შემდეგი საწყისი და სასაზღვრო პირობები: ჩვეულებრივი სტანდარტული ვენტილაციისა და სახანძრო ვენტილაციის მოდელირება ითვალისწინებდა ჰაერის რაოდენობის 33 %-ით ზრდას წვის პროდუქტების მატების ხარჯზე ისეთნაირად, რომ სუფთა ჰაერის მისაწოდებელ არხში და გაჭუჭყიანე-ბული ჰაერის ასარინებელ არხში ერთი და იმავე სავენტილაციო ნაკადის პირობებში დაცული იყო ერთნაირი სიჩქარე 5, 10, 15 და 20 მ/წმ ყოველ მათგანში. მოდელირების დრო შეადგენდა 60 წმ. საწყისი და სასაზღვრო პირობების ასეთი კონფიგურაცია თითოეული სცენარის შეფასების საშუალებას იძლევა. ამის შედეგად გამოვკვეთება ის თავისებურებანი, რაც ახასიათებს ხანძრის უფრო რეალისტურად მიმდინარე სცენარს, თომასის სცენართან შედარებით, რომელიც, როგორც უკვე აღინიშნა, სავენტილაციო ჰაერის ხარჯის 100 %-იან ზრდას ითვალისწინებდა ნამწვი აირების ხარჯზე. ფიგ. 1-ზე წარმოდგენილია 1-ლი სცენარის რეალიზაციის შედეგები ძირითად სატრანსპორტო გვირაბში ერთ-ერთი დამაზიანებელი ფაქტორის ნახშირბადის მონოქსიდის co-ს გავრცელების მაგალითზე 100 მგვტ სიმძლავრის ხანძრისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 329 ფიგ. 1. სახანძრო და სტანდარტული ვენტილაციის ერთობლივი მოქმედებისას, ნახშირბადის მონოოქსიდის კონცენტრაციის ცვალებადობა გვირაბში, ცეცხლგამძლე ბარიერით შემოუსაზღვრავი ხანძრის პირობებში ფიგ. 1-დან ჩანს, რომ საწყისი პირობისათვის, როცა სახანძრო სავენტილაციო ფანჯრებიდან გაწოვის კრიტიკული სიჩქარე აკმაყოფილებს პირობას 𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ ≥ 20 მ/წმ, ძირითად სატრანსპორტო გვირაბში პრაქტიკულად ადგილი აღარ აქვს ნამწვი აირების გავრცელებას ამოქმედებული სახანძრო ფანჯრის ფარგლებს გარეთ. აღნიშნული განსაკუთრებით გამოკვეთილად ჩანს მარჯვენა პორტალის მხარეზე. აღსანიშნავია, რომ პირობას 𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ ≥ 20 მ/წმ გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს უსაფრთხო სავენტილაციო მდგომარეობის შექმნის თვალსაზრისით. ამასთან ერთად, შედარებით უფრო მეტად მძიმდება სიტუაცია ხანძრის ორივე მხარეზე, როდესაც სახანძრო ვენტილაციის სიჩქარე შედარებით დაბალია და არ აღემატება 15 მ/წმ როგორც სახანძრო ვენტილაციის ფანჯრებში, ისე გაჭუჭყიანებული ჰაერის ასარინებელ არხში. ხანძრის შედეგად გამოყოფილი ნამწვი აირების სწრაფი და ეფექტური ლოკალიზაციისათვის, შემოთავაზებულია საქართველოს პატენტით p 2022 7371 დაცული მეთოდის გამოყენება, რაც მდგომარეობს სახანძრო ფანჯრებთან ცეცხლგამძლე ბარიერების გარკვეული წესით დამონტაჟებასა და საჭირო დროს მათ ამოქმედებაში. კერძოდ, მე-2 სცენარში მოქნილი ტრანსფორმირებადი ცეცხლგამძლე ბარიერი დამონტაჟებულია მარცხენა პორტალის მხარეზე მდებარე სახანძრო ფანჯრის მახლობლად 4 მ მანძილზე (ხანძრის კერიდან კი 94 მ მანძილზე), რის შედეგადაც ხანძრით აღძრულ ნაკადზე მისი ზემოქმედებით ხდება ნაკადის ინერციით გავრცელების შესაძლებლობის ბლოკირება ბარიერს მიღმა. ფიგ. 2-ზე წარმოდგენილია ხანძრის განვითარების სიტუაციური სურათი, როდესაც მარცხენა პორტალის მხარეზე მდებარე სახანძრო ფანჯრის მახლობლად, ფანჯრიდან 4 მ მანძილზე, გვირაბის ჭერიდან იატაკის მიმართულებით დამონტაჟებულია 2 მ სიმაღლის ცეცხლგამძლე ბარიერი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 330 ფიგ. 2. ხანძრის განვითარების სცენარი ერთდროულად მოქმედი სახანძრო და სტანდარტული ვენტილაციის დროს, ცეცხლგამძლე ბარიერით ცალმხრივად შემოსაზღვრული ხანძრის კერის პირობებში. როგორც ფიგ.2-დან ჩანს, ხანძრის კერიდან მარცხენა მხარეზე დამონტაჟებულ მოქმედ სახანძრო ფანჯარასთან, რომელიც ხანძრის კერიდან 94 მ მანძილზე არის განლაგებული, ცეცხლგამძლე ბარიერის ამოქმედების შედეგად გაუმჯობესდა სავენტილაციო სიტუაცია ბარიერსა და მარცხენა პორტალს შორის. კერძოდ, შეფერხდა დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელება ბარიერის მოქმედების ზონაში. ხანძრის მეორე მხარეზე, რომელიც არ არის შემოსაზღვრული ანალოგიური ბარიერით, სიტუაცია პრაქტიკულად არ შეცვლილა პირველ სცენართან შედარებით. ამრიგად, ცეცხლგამძლე ბარიერის ეფექტურობა სახეზეა 𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ ≥ 20 მ/წმ პირობასთან შედარებით გაწოვის უფრო ნაკლები სიჩქარეებისათვისაც. კერძოდ, სიჩქარეებისათვის 10 და 15 მ/წმ, ხანძრით აღძრული ნაკადების გავრცელება შემოიფარგლა დამონტაჟებული ცეცხლგამძლე ბარიერის ლოკაციით (94 მ). მე-2 სცენარის შედეგები მიღებული იქნა საბაზისოდ და მათზე დაფუძნებით დამუშავდა მე-3 სცენარი, რომლის დროსაც ხანძრის ორივე მხარეზე მდებარე მოქმედ (ღია) სახანძრო ფანჯრებთან, სატრანსპორტო გვირაბის ჭერზე იატაკის მიმართულებით, დამონტაჟდა 2 მ სიმაღლის ცეცხლგამძლე ბარიერი. მიღებული შედეგები წარმოდგენილია ფიგ. 3-ზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 331 ფიგ. 3. ხანძრის განვითარების სცენარი ერთდროულად მოქმედი სახანძრო და სტანდარტული ვენტილაციის დროს, ცეცხლგამძლე ბარიერით ორმხრივად შემოსაზღვრული ხანძრის კერის პირობებში. როგორც ფიგ. 3-დან ჩანს, ბარიერები განთავსებულია შესაბამის სახანძრო ფანჯრებთან ხანძრის კერიდან მარცხნივ 94 მ მანძილზე და ხანძრის კერიდან მარჯვნივ 109 მ მანძილზე. მოდელირების შედეგების მიხედვით სახანძრო ფანჯრებში გაწოვის სიჩქარეებისათვის 15 და 20 მ/წმ ხანძრით აღძრული ნაკადების გავრცელება სრულად შემოიფარგლა დამონტაჟებული ცეცხლგამძლე ბარიერის მითითებული მანძილებით 94 მ და 109 მ, ხოლო კრიტიკულ რიცხვით სიდიდეზე 𝑢𝑐.𝑒𝑥ℎ ≥ 20 მ/წმ გაცილებით ნაკლები სიჩქარეებისათვის 5 და 10 მ/წმ, ნამწვი პროდუქტების გავრცელება შეფერხდა მხოლოდ ნაწილობრივ. კერძოდ, 10 მ/წმ სიჩქარისათვის მითითებული ბარიერების მიღმა გავრცელება მოხდა ხანძრის ორივე მხარეზე შესაბამისად 113 და 120 მ მანძილზე. ხოლო 5 მ/წმ სიჩქარისათვის დამაზიანებელი ფაქტორის გავრცელება შესაბამისად მოხდა 147 მ და 151 მ მანძილებზე. წარმოდგენილ ამოცანებში ხანძრით აღძრული ნაკადების მოქმედება მეტწილად განპირობებულია სახანძრო ფანჯრებში სავენტილაციო ნაკადის გაწოვის სიჩქარით (ან დაახლოებით იმავე რიგის ჰაერის სიჩქარით ორივე არხის პორტალებთან), ხანძრის სიმძლავრით და წვის პროდუქტების უკუდინების მანძილით. მიღებული შედეგები ფიგ. 4 და ფიგ. 5-ზე განზოგადებულია 50-100 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისათვის. აღნიშნულ ფიგურებზე მოცემულია ნამწვი აირების უკუდინების მანძილის ცვალებადობა ნაკადის სიჩქარის მიხედვით სავენტილაციო არხების პორტალებთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 332 ფიგ. 4. გვირაბის მარცხენა ფრთა ღია სახანძრო ფანჯრით ხანძრის კერიდან 94 მ მანძილზე მოქნილი ბარიერის გარეშე. წარმოდგენილი დიაგრამებიდან ჩანს, რომ მოქნილი ბარიერების გამოყენებით წვის პროდუქტების გავრცელების მანძილი ხანძრის კერიდან მინიმუმ 10 %-ით მაინც მცირდება ყველა განხილული სიმძლავრის ხანძრისათვის. ბარიერის ეფექტურობა კარგად ჩანს აგრეთვე, როდესაც მისი მონტაჟი განხორციელებულია ხანძრის კერის ორივე მხარეზე ღია სახანძრო ფანჯრების გავლენის ზონაში, ამ უკანასკნელთა მახლობლად. ფიგ. 5. გვირაბის მარცხენა ფრთა ღია სახანძრო ფანჯრით ხანძრის კერიდან 94 მ მანძილზე, როცა ხანძრის კერა ბარიერით ორმხრივად არის შემოსაზღვრული. 0 20 40 60 80 100 120 140 160 5 10 15 20დ ამ აზ ი ან ებ ელ ი ფ აქ ტ ო რ ებ ი ს გ ავ რ ც ელ ებ ი ს ფ რ ო ნტ ი , მ . სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე პორტალთან, მ/წმ 100 mw 90 mw. 80 mw 70 mw 60 mw 50 mw 0 20 40 60 80 100 120 140 5 10 15 20 დ ამ აზ ი ან ებ ელ ი ფ აქ ტ ო რ ებ ი ს გ ავ რ ც ელ ებ ი ს ფ რ ო ნტ ი , მ სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე პორტალთან, მ/წმ. 100 mw 90 mw 80 mw 70 mw 60 mw 50 mw georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 333 4. conclusions მოქნილი ტრანსფორმირებადი ბარიერების გამოყენებით, გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნური გაზრდით მისი სავალი ნაწილის განივი კვეთის ნაწილობრივი გადაფარვით, აგრეთვე სავენტილაციო ფანჯრებში ჰაერის დამატებითი ინტენსიური გაწოვით შესაძლებელია შევაფერხოთ წვის პროდუქტების (დამაზიანებელი ფაქტორების) უკონტროლო გავრცელება გვირაბის სავალი ნაწილის გასწვრივ. გვირაბის წარმოდგენილი გეომეტრიის, სახანძრო და სტანდარტული ვენტილაციის მოცემული ტექნოლოგიის პირობებში შესაძლებელია ვმართოთ ნამწვი ტოქსიკური აირების გავრცელების პროცესი და მოვახდინოთ მისი ლოკალიზაცია ხანძრის კერის მახლობლად ამოქმედებული სახანძრო ფანჯრების გავლენის ზონაში. 50–100 მგვტ სიმძლავრის ხანძრების შემთხვევაში ხანძრის კერიდან 90-110 მ მანძილით დაშორებული სახანძრო ფანჯრებისა და მათ მახლობლად დამონტაჟებული ბარიერების ამოქმედებით. ბარიერებით შემოსაზღვრული ლოკალიზაციის უბნის ფარგლებში ხდება ყველა დამაზიანებელი ფაქტორის ზღვრული მაჩვენებლების სწრაფი ზრდა, რაც მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული გვირაბის მომსახურე ოპერატორის მიერ უბედურების ზონაში მოქცეული ადამიანების ევაკუაციასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღების დროს. ლიტერატურა 1. lanchava o., nozadze g., jangidze m. (2022) georgian patent, p 7371. 2. thomas p.h. (1958) fire research notes 351, http://www.iafss.org/publications/frn/351/-1 3. thomas p.h. (1968) fire research notes 723, fire research station, watford, uk. 4. vaitkevicius a., carvel r., colella f. (2016) fire technology 52: 1619–1628 doi: 10.1007/s10694015-0512-z. 5. ingason h., in: beard a., carvel r. (2012) handbook of tunnel fire safety, ice publishing, london: 273–308. 6. lanchava o., javakhishvili g. (2021) impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences 15(4): 38-45. 7. lanchava o. (2019) analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation, mining journal 1(42): 126-132. 8. lanchava o.a. (1998) hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, tbilisi: 272. 9. lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k. (2014) criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europe-asia: 29-34. 10. lanchava o., ilias n. (2020) critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023, sesam 2019 https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 11. lanchava o., ilias n., radu s.m., nozadze g., jangidze m. (2022) preventing the spread of combustible products in tunnels by implementing a divisible system. environmental engineering and management journal 21/4: 627-635. http://www.iafss.org/publications/frn/351/-1 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:ih-uz7u-co4c https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 201 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.21 კინემატიკური წყვილების მოდელირება 3d გრაფიკული რედაქტორებით გიორგი ხატიაშვილი (საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის საინჟინრო გრაფიკისა და ტექნიკური მექანიკის დეპარტამენტის ასოც.პროფესორი) აბსტრაქტი სტატიაში წარმოდგენილია ჩვენს მიერ კონსტრუირებული მექანიზმი, რომელიც პრაქტიკაში ფართოდ გავრცელებული კინემატიკური წყვილებისაგან შედგება და ფურცლის ავტომატურ მობრუნებას უზრუნველყოფს. ნაშრომში ნაჩვენებია კინემატიკური წყვილების აგების თანმიმდევრობა, სამ განზომილებიანი გრაფიკული რედაქტორის მეშვეობით. წარმოდგენილი აგების შემდეგ შექმნილია ანიმაციური კადრები და აღწერილია პროცესი, რომელიც ჩვენს მიერ კონსტრუირებული კინემატიკური წყვილების მოძრაობებს უზრუნველყოფს. მოდელირებული მექანიზმის უპირატესობაა მარტივი შეთანხმებული მოძრაობით ფურცლის ნებისმიერი კუთხით მობრუნების შესაძლებლობა. საკვანძო სიტყვები: მექანიზმი, კინემატიკური წყვილი, მოდელირება, გრაფიკული რედაქტორები. ტექნიკის განვითარების ეტაპები ითვალისწინებს სულ უფრო ბევრ მოთხოვნილებებს ახალ და შედარებით თანამედროვე მექანიზმების მიმართ. სივრცითი ბერკეტული მექანიზმები თანამედროვე საინჟინრო და წარმოების ტექნოლოგიების მნიშვნელოვანი კომპონენტია. ამ ტექნიკური ობიექტების კონსტრუირება ამჟამად ხორციელდება cad სისტემების გამოყენებით და უნდა აღინიშნოს, რომ 3d მოდელირებისა და კონდტრუირების მეთოდები აქტიურად ანაცვლებს ტრადიციულ მეთოდებს რომელზედაც დაყრდნობით ბერკეტული მექანიზმების კინემატიკის მოდელირება ხასიათდება მაღალი გეომეტრიული სირთულით და სიზუსტით, რაც განსაზღვრავს საბოლოო პროდუქტის ხარისხს, მისი დამზადებისა და ექსპლუატაციის ღირებულებას. სტატიაში ჩვენ შევეცადეთ შეგვექმნა მექანიზმი, რომელიც ძირითადად გამოიყენება საბეჭდ აპარატებში და ფურცლის ავტომატურ მობრუნებას შეძლებს. ამ მექანიზმის სტრუქტურული სქემა პრაქტიკაში ფართოდ გავრცელებული კინემატიკური წყვილებისაგან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 202 შედგება, რომლის სქემებიც ნახ. 1-ზეა წარმოდგენილი. როგორც ამ სქემიდან ნათლად ჩანს, მექანიზმი ბრუნვითი, ცილინდრული, წინსვლითი, ხრახნული, სფერული, კინემატიკური წყვილებისაგან არის კონსტრუირებული. ბუნებაში ფართოდ გავრცელებული კინემატიკური წყვილების აგების თანმიმდევრობას ვახდენთ სამ განზომილებიანი გრაფიკული რედაქტორის 3d max-ზე ორიენტირებული კომპიუტერული სისტემის საფუძველზე. დაგეგმარებას ვიწყებთ სამუშაო მაგიდაზე top (ზედხედი) front (წინხედი) left (მარცხენა ხედი) perspective (თვალსაჩინო) ხედების გასწორებით. პროექტირების ფანჯარა, რომელშიც ვიწყებთ მუშაობას, შემოსაზღვრულია ყვითლად და ნიშნავს, რომ ის აქტიური ფანჯარაა. ხაზვას ვიწყებთ left ხედით, რომელსაც ვააქტიურებთ. აქტიურ ფანჯარას მთელ ეკრანზე გაშლას ვახდენთ ღილაკ min/max toggle (პროექტირების ფანჯრის მინიმალიზაცია / მაქსიმილიზაცია) საშუალებით. წ 1. წინსვლითიწწ2222222222 2. ბრუნვითი. 3.ცილინდრული 4. ხრახნული 5.სფერული ნახ.1 . მექანიზმის რგოლების შემაერთებელი კინემატიკური წყვილები კინემატიკური წყვილებიდან თავდაპირველად ვიწყებთ ბრუნვითი კინემატიკური წყვილების აგებას. ბრუნვითი კინემატიკური წყვილი შედგება ორი ცილინდრისა და ღერძისაგან, რომელიც მიერთებულია რგოლთან და უზრუნველყოფს მათ ურთიერთ გადაადგილებას. left ხედში რომელიც გააქტიურებულია და მთელს ეკრანზეა გაშლილი, სამგანზომილებიანი გეომეტრიული ფიგურებიდან ცილინდრის საშუალებით ვაგებთ ღერძის ხაზს. ცილინდრის ფორმას ვიღებთ ყველაზე ხშირად გამოყენებადი ბრძანების პანელის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 203 greate (შექმნა) ჩანართიდან. მოცემულ ჩანართს გააჩნია სამგანზომილებიანი გეომეტრიული ფიგურების სხვადასხვა ვარიანტები. ცილინდრების ასაგებად საჭიროა ჩანართში ვააქტიურებთ cylinder ფანჯარას. left ხედში დავხაზავთ ცილინდრს. ცილინდრის ზომების რეგულირებას ვახდენთ ბრძანების პანელის modify-ის საშუალებით, სადაც მოცემულია ობიექტის radius (რადიუსი), height (სიმაღლე). მივანიჭებთ ობიექტს ზომებს და გავასწორებთ x,y,z xy, yz,xz მიმართულებით. ობიექტის გადაადგილების კოორდინატების მითითება ხდება move transform type-in (გადაადგილების მნიშვნელობის შეყვანა), რომელიც გამოდის f12 ღილაკზე მოქმედებით. პროექტირების ფანჯარაში გვიწევს ობიექტების გადაადგილება ერთმანეთთან გათანასწორებისათვის. პროექტირების ფანჯრებში ვახდენთ ობიექტის მობრუნებას, კონტექსტური მენიუდან ინსტრუმენტთა პანელის move (გადაადგილება) საშუალებით. ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის ღერძის ხაზის გამოხაზვის შემდეგ ვიწყებთ ორი ცილინდრის ხაზვას. ცილინდრის გამოხაზვის დროსაც ვიყენებთ ზუსტად იმ თანმიმდევრობას, რაც ღერძის ხაზის დროს გავიარეთ. განსხვავება მათ შორის ისაა, რომ ღერძის ხაზის რადიუსი შედარებით ნაკლებია ვიდრე აღნიშნული ცილინდრებისა. პროექტირების ფანჯარაში უკვე გამზადებულია ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის ღერძი და ორი ცილინდრი. ახლა ვიწყებთ ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის რგოლების აგებას. რგოლების გამოსახაზად ბრძანებების პანელის greate ჩანართიდან ვირჩევთ box (კუბი, პარალელოგრამი) რგოლებს პარამეტრებს ვანიჭებთ modify ბრძანებების პანელიდან: lenght (სიგრძე), width (სიგანე), height (სიმაღლე). რგოლების გამოხაზვის შემდეგ ობიექტებს ვაერთებთ, ვასწორებთ ერთმანეთთან და ვიღებთ ბრუნვით კინემატიკურ წყვილს. შემდეგ კინემატიკურ წყვილს წარმოადგენს ხრახნული კინემატიკური წყვილი. ხრახნული კინემატიკური წყვილი შედგება ხრახნისაგან, ცილინდრისაგან,რომელიც მიერთებულია რგოლთან. პროექტირების ფანჯარაში ვიწყებთ ხრახნის გამოხაზვას. ბრძანებების მენიუდან geometry ვააქტიურებთ hose ფანჯარას და left ხედში ვხაზავთ ხრახნს. modify ბრძანებების პანელიდან ვუთითებთ ხრახნის პარამეტრებს: height (სიმაღლე). შემდეგი ოპერაცია ცილინდრის აგებაა, left ხედში create ჩანართიდან ვირჩევთ და ვააქტიურებთ cylinder (ცილინდრი) ფანჯარას ვხაზავთ ცილინდრს და ინსტრუმენტთა პანელის move (გადაადგილება) და ინსტრუმენტთა პანელის rotate (მობრუნება) საშუალებით ვასწორებთ ობიექტს. გასწორების შემდეგ ვაერთებთ ერთმანეთთან ობიექტებს და ვიღებთ ხრახნულ კინემატიკურ წყვილს. შემდეგ კინემატიკურ წყვილს წარმოადგენს ცილინდრული კინემატიკური წყვილი. იგი შედგება ღერძისა და ცილინდრისაგან, რომელიც მიერთებულია რგოლთან. ღერძს ვაგებთ ცილინდრის გამოსახულებით create (შექმნა) ჩანართიდან ვააქტიურებთ cylinder (ცილინდრი) ფანჯარას. ღერძის შემდგომ ცილინდრსაც იგივე პრინციპით ვხაზავთ. ცილინდრის შემდგომ create (შექმნა) ჩანართიდან ვააქტიურებთ box ფანჯარას. ობიექტებს ვასწორებთ ინსტრუმენტთა პანელის move (გადაადგილება) და ინსტრუმენტთა პანელის rotate (მობრუნება) საშუალებით და ვიღებთ ცილინდრულ კინემატიკურ წყვილს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 204 შემდეგ კინემატიკურ წყვილს წარმოადგენს სფერული კინემატიური წყვილი. იგი შედგება ორი სფეროსაგან მამოძრავებელი სახელურისაგან, რომელიც მიერთებულია რგოლზე. ბრძანებების პანელის create (შექმნა) ჩანართიდან ვააქტიურებთ sphere (სფერო) front (წინხედი) ხედში გამოვხაზავთ ორ ერთმანეთისგან განსხვავებული რადიუსით სფეროს. მათ შევაერთებთ ერთმანეთთან და შიდა სფეროზე ცილინდრის საშუალებით მივამაგრებთ სახელურს. ობიექტებს გავასწორებთ ერთმანეთთან და მივიღებთ სფერულ კინემატიკურ წყვილს. სფერულის შემდგომ იგება სფერული თითით კინემატიკური წყვილი. მისი აგების წესი სწორედ ისეთია, როგორც სფერული კინემატიკური წყვილისა. განსხვავება იმაში მდგომარეობს, რომ სფერულ თითით კინემატიკურ წყვილს აქვს დამატებით მამოძრავებელი თითი. შეწყვილებული სფეროს გარეთა სფეროს აქვს ჭრილი რომელიც ობიექტის ლოგიკური ამოჭრის შედეგად მივიღეთ. ამის შედეგად სფეროზე ჩნდება ღრმული, რომელიც თითის მოძრაობას უზრუნველყოფს. წარმოდგენილი აგების შემდეგ მივმართავთ ანიმაციური კადრების შექმნას, რომელიც ჩვენს მიერ კონსტრუირებული კინემატიკური წყვილების შესაძლო მოძრაობებს უზრუნველყოფს. ეს ასეთნაირად ხდება. თავდაპირველად კინემატიკური წყვილის იმ წყვილების დაჯგუფება ხდება, რომელთა მოძრაობის მიმართულებაც იდენტურია. ანიმირების გაკეთების დროს სამგანზომილებიან პროგრამაში ანიმაციის სამართავი ღილაკი „auto key“ ირთვება. ანიმაციის კადრების რაოდენობა 101-ის ტოლია. მოცემული კადრების რაოდენობის გადანაწილება ხდება სამოძრავებელი კინემატიკური წყვილის მდებარეობის რაოდენობაზე. ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის შემთხვევაში ცილინდრების მოძრაობის ოცი მდებარეობა გამოვხაზოთ ყოველ კადრზე ცილინდრების მოძრაობა rotate (მობრუნება) საშუალებით განვახორციელეთ. ცილინდრები ასრულებენ ბრუნვით მოძრაობებს. ხრახნული კინემატიკური წყვილის მოძრაობა თხუთმეტ მდებარეობაზეა განაწილებული. ინსტრუმენტთა პანელის move (გადაადგილება) და ინსტრუმენტთა პანელის rotate (მობრუნება) საშუალებით. ხრახნი ასრულებს ბრუნვით, წინსვლით და უკუსვლით მოძრაობებს. ხრახნული კინემატიკური წყვილის მოძრაობა თვრამეტ მდებარეობაზეა განაწილებული. სფერულ კინემატიკურ წყვილის მოძრაობა 22 მდებარეობაზეა განაწილებული: სფერო უზრუნველყოფს მასზე მიბმული რგოლის ყოველი წერტილის სფეროზე გადაადგილებას. სფერული კინემატიკური წყვილი თითით მოძრაობა 20 მდებარეობაზეა განაწილებული. მსგავსად წინა შემთხვევისა ყველა წერტილი სფეროზე გადაადგილდება. განსხვავება იმაშია, რომ თითის შესრულებულ მოძრაობაშია. კინემატიკური წყვილები იწყებენ ჩვენს ზემოთ აღწერილ შესაბამის მოძრაობებს.ანიმაციის გაკეთების შემდეგ ვრთავთ ჩაწერილ კადრებს ინსტრუმენტთა პანელის play animation-ს მეშვეობით და კინემატიკური წყვილები იწყებენ მოძრაობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 205 ნახ2. . კინემატიკური წყვილების 3d-ში რედაქტირება ნახ.3-ზე ნაჩვენები მექანიზმი 3d-შია გამოხაზული. მექანიზმებიდან ნათლად ჩანს, რომ წამყვანი და ამყოლი რგოლის მოძრაობები ურთიერთსაპირისპირო ვექტორებით არის მიმართული. ეს ინვერსიის თვისებაზეა შექმნილი და ჩვენი მიმართულების მეცნიერთა ჯგუფის მიერ არის კონსტრუირებული. მექანიზმის კონსტრუირებას ვიწყებთ სამ განზომილებიანი გრაფიკული რედაქტორის საშუალებით. კინემატიკური წყვილებისაგან შემდგარი მექანიზმი რომელიც ინვერსიის საფუძველზეა კონსტრუირებული შედგება: სამი ბრუნვითი კინემატიკური წყვილისგან, ტელესკოპური და წამყვანი და ამყოლი რგოლებისგან. თავაპირველად ვამზადებთ სამუშაო დაფებს, ესენია: top (ზედ) front (წინ) left (მარცხენა) perspective (თვალსაჩინო) ხედები. მაუსის მოქმედებით ყვითლდება და ვააქტიურებთ იმ ხედს, რომელშიც ვიწყებთ მექანიზმის აგებას. ნახ. 3. ინვერსიული მოძრავი მექანიკური სისტემა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 206 top (ზედხედი) ხედში ვიწყებთ დგარის გამოხაზვას. ბრძანების პანელიდან create (შექმნა) ჩანართიდან ვააქტიურებთbox ფანჯარას და პარალელოგრამის ხაზვას ვიწყებთ top(ზედხედი) ხედში. modify ბრძანების პანელიდან ვუთითებთ პარამეტრებს. ობიექტებს ვასწორებთ move (გადაადგილება) და rotate (მობრუნება) საშუალებით ცენტრის მიმართ. ზუსტი პარამეტრების მითითებას x,y,z xy, yz, xz კოორდინატთა ღერძებზე ვახდენთ move transporm type-in (გადაადგილების მნიშვნელობის შეყვანა) საშუალებით. დგარების შემდგომ ვიწყებთ ღერძების აგებას create ჩანართიდან ვირჩევთ და ვააქტიურებთ cylinder (ცილინდრი) ფანჯარას. left ხედში ვაგებთ ღერძს დგარის პერპენდიკულარულად. დგარის გარედან ჩამოცმული აქვს ცილინდრი, რომელიც წამყვანი ამყოლი რგოლების მუშაობას განაპირობებს. ცილინდრის ხაზვასაც ღერძის მსგავსად აგებას create ჩანართიდან cylinder (ცილინდრი) ფანჯრის გააქტიურებით ვახდენთ. განსხვავება ღერძებსა და ცილინდრებს შორის რადიუსსა და სიმაღლეშია. რომლის მოდიფიკაციასაც modify ბრძანებების პანელიდან ვასრულებთ. იმისთვის რომ სივრცეში დავიცვათ სიზუსტე, აღნიშნული დგარიდან ვახდენთ წრფეების shap ჩანართიდან line (ხაზი) ფანჯრის გააქტიურებით ვიწყებთ, ვუთითებთ ზომას და ვხაზავთ საჭირო კუთხით ხუთ წრფეს. წრეწირის გამოხაზვას ვახდენთ top (ზედ) shap ჩანართიდან circle (წრეწირი) ფანჯრის გააქტიურებით. წრეწირის ცენტრის პარამეტრებს ვამთხვევთ ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის ცენტრს. წრეწირის პარამეტრებს ვარეგულირებთ modify ბრძანებების პანელის საშუალებით. ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის o,o' ცენტრზე შემოხაზული წრფეები საშუალებას გვაძლევს წამყვანი და ამყოლი რგოლების მდებარეობები გავანაწილოთ მისი გეომეტრიული მდებარეობის მიხედვით. წამყვანი და ამყოლი რგოლების m,m΄ აგებას top (ზედ) create ჩანართში cylinder (ცილინდრი) ფანჯრის გააქტიურებით ვიწყებთ. modify ბრძანებების პანელიდან ვუთითებთ ცილინდრის ზომებს და move (გადაადგილება) საშუალებით ვასწრებთ წრეწირის მიმართ. რგოლები ბრუნვით კინემატიკურ წყვილებთან დაკავშირებულია სხვადასხვა ფორმის რგოლებით. ღერძის გამოსახაზად გამოვიყენეთ პრიზმული და ცილინდრული ფორმის რგოლები, რომელიც create (შექმნა) ჩანართში box ფანჯრის გააქტიურებით top (ზედ) ხედში გამოვხაზეთ. პარამეტრები წამყვანი და ამყოლი რგოლებსა და ბრუნვით კინემატიკურ წყვილებს შორის modify საშუალებით გავასწორეთ. წამყვანი და ამყოლი რგოლები ერთმანეთთან დავაკავშირეთ მონაკვეთით. მონაკვეთი გამოხაზულია shap ჩანართიდან line(ხაზი) ფანჯრის გააქტიურებით. ხაზს სისქე მივანიჭეთ modify-redering-display redering mesh ფანჯრის გააქტიურებით. წამყვანი და ამყოლი რგოლების მოძრაობა ურთიერთსაპირისპირო ვექტორებით არის მიმართული, ამიტომ აღნიშნულ მონაკვეთს უხდება სიგრძის პარამეტრების ცვლილება. ამისთვის გამოვიყენეთ ტელესკოპური მოწყობილობა, რომელიც იძლევა მონაკვეთის სიგრძის რეგულირების საშუალებას. ტელესკოპურ მოწყობილობას აქვს ცილინდრის ფორმა იგი create ჩანართიდან cilinder (ცილინდრი) ფანჯრის გააქტიურებით top (ზედ) ხედში გამოვხაზეთ. modify ბრძანებების პანელიდან გავსწორეთ პარამეტრები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 207 მექანიზმის აგების დასრულების შემდეგ იწყება მისი ანიმაცია, რომელიც ჩვენს მიერ კონსტრუირებული მექანიზმის შესაძლო მოძრაობებს უზრუნველყოფს. ეს ასეთნაირად ხდება; თავდაპირველად იმ ობიექტების დაჯგუფება ხდება, რომელთა მოძრაობის მიმართულებაც იდენტურია. ანიმირების გაკეთების დროს სამგანზომილებიან პროგრამაში ანიმაციის სამართავი ღილაკი ‘’auto key’’ ირთვება. ანიმაციას ვიწყებთ ბრუნვითი კინემატიკური წყვილების ამოძრავებით, რომლებიც ბრუნვით მოძრაობებს ასრულებენ. ინსტრუმენტთა პანელის rotate (მობრუნება) საშუალებით ღერძების მიმართ ვახდენთ მის მობრუნებას. ბრუნვითი კინემატიკური წყვილს გააჩნია 8 მდებარეობა. ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის მოძრაობას მოყვება მასზე მიბმული რგოლების მობრუნება ინსტრუმენტთა პანელის rotate (მობრუნება) საშუალებით. მას გააჩნია 14 მდებარეობა. შემდეგ წამყვანი და ამყოლი რგოლების მოძრაობას ვიწყებთ წრეწირის გარშემო ინსტრუმენტთა პანელი move (გადაადგილება) საშუალებით. რგოლებს მოყვება ბრუნვითი კინემატიკური წყვილის და წამყვანი და ამყოლი რგოლების შემაერთებელი მონაკვეთი. რომელიც ინსტრუმენტთა პანელის rotate (მობრუნება) საშუალებით გადაადგილდება. ტელესკოპური მოწყობილობა ინსტრუმენტთა პანელის move (გადაადგილება) საშუალებით წინსვლით და უკუსვლით მოძრაობებს ასრულებს. ტელესკოპურ მოწყობილობას 10 მდებარეობა გააჩნიაა. კადრების გადაადგილების შემდგომ იწყება მისი ამოძრავება ინსტრუმენტთა პანელის play animation-ს მეშვეობით. ნახ. 4. მექანიზმის აგება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 208 ჩვენ ეს მექანიზმი სივრცით მოწყობილობებში გამოვიყენეთ და წარმოდგენილია ნახ. 4ზე. მექანიზმი შედგება ბრუნვითი და სფერული კინემატიკური წყვილებისაგან. აქ წარმოდგენილია ინვერსიით შექმნილი შეწყვილებული მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს მუშა რგოლების ურთიერთსაწინააღმდეგო მიმართულებით ბრუნვას. ეს კი ფურცლის ნებისმიერი კუთხით მობრუნებას მარტივად შეძლებს. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ვ. ასათიანი, ნ. თოდუაგეომეტრიული მოდელირება და მანქანური გრაფიკა. ნაწ. ii; 2. ნ. ნოზაძე, გ. ჩიტაიშვილი საინჟინრო კომპიუტერული გრაფიკა ნაწ. ii auto cad; 2. denavit j, hartenberg r akinematic notation for lower-pair mechanisms based on matrices. modeling of kinematic pairs with 3d graphic editors giorgi khatiashvili abstract the article presents a mechanism constructed by us, which consists of kinematic pairs widely used in practice and provides automatic turning of the sheet. in the work, the sequence of building kinematic pairs is shown through a three-dimensional graphic editor. after the presented construction, animated frames are created and the process that provides the movements of the kinematic pairs constructed by us is described. the advantage of the modeling mechanism is the ability to turn the sheet at any angle with a simple coordinated movement. keywords: mechanism, kinematic pair, modeling, graphic editors. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 183 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.22 covid 19 -თან დაკავშირებული ეპიდემიოლოგიური შეზღუდვების გავლენა ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე ირინე კორინთელი, ირმა კორინთელი, ანა დარსაძე ბავშვთა და მოზარდთა მედიცინის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო კორონავირუსული ინფექცია 2019 წლიდან მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყანაში გავრცელდა და გლობალურად უარყოფითად აისახა მოსახლეობის, მათ შორის ბავშვთა, ჯანმრთელობაზე(1,3). საქართველოსა და დანარჩენ მსოფლიოში covid 19 პრევენციის კუთხით უდიდესი როლი მიენიჭა მობილობის შეზღუდვას და ვაქცინაციას. როგორც ცნობილია, ამ ეტაპზე, ბავშვთა ასაკის მასობრივი ვაქცინაცია ჯანმოს რეკომენდაციით არ ხორციელდება და ეპიდემიოლოგიური თვალსაზრისით, მობილობის შემცირება აქტუალურია/2,4/. ჩვენს ქვეყანაში, covid 19 პანდემიის პირობებში, განათლების სფეროში დაწესებული შეზღუდვებს შორის, განხორციელდა მეცადინეობების ე.წ ონლაინ ფორმატში გადატანა. 20192022 სასწავლო წლების განმავლობაში მეცადინეობები მიმდინარეობდა ძირითადად ამ რეჟიმში. სკოლის მოსწავლეებს სწავლება მოუწიათ საკლასო ოთახების მიღმა, რამაც შეამცირა მობილობა და უზრუნველყო სწავლების პროცესის უწყვეტობა. მეცადინეობის ამ ფორმატმა შეამცირა ბავშვების რუტინული აქტივობა და ისინი გადავიდნენ ადინამიურ რეჟიმზე. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულმა ერთის მხრივ, ეპიდემიოლოგიური კუთხით მოგვცა დადებითი ეფექტი, მეორეს მხრივ-კი გავლენა იქონია ბავშვთა ჯანმრთელობაზე, რაც შესაძლოა შემდგომში გახდეს სომატური დაავადებების პროვოცირების მიზეზი. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა, საქართველოში, covid 19 ის პანდემიის დროს საჯარო სკოლებში on line სწავლების გავლენის დადგენა ბავშვების ჯანმრთელობაზე. კვლევის მეთოდები და მასალები: ჩვენს მიერ ჩატარებულ იქნა პროსპექტული კვლევა. დახურული კითხვარის გამოყენებით, კითხვარი მოიცავდა 15 დახურულ კითხვას. კვლევაში ჩართულები იყვნენ საჯარო სკოლის მოსწავლეები და მშობლები. მათი შერჩევა მოხდა ე.წ თოვლის გუნდის პრინციპით. კვლევაში სულ მონაწილეობდა 134 ობიექტი: 52 მოსწავლე/38,8%/ და 82 მშობელი/61,1%/. გამოკითხვა ჩატარდა ანონიმურად, პიროვნების მაიდენტიფიცირებელი არცერთი მონაცემი არ იყო აღრიცხული. შედეგების დამუშავება და ანალიზი განხორციელდა microsoft excel-ის პაკეტით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 184 კითხვარის საშუალებით მიღებული ინფორმაცია შეჯერდა შემდეგი ძირითადი 7 მიმართულებებით: 1. აისახა თუ არა შეზღუდვები ბავშვთა ზოგადად ჯანმრთელობაზე 2. რომელ სომატურ დაავადებებზე იქონია დადებითი გავლენა შეზღუდვებმა 3. რომელ სომატურ დაავადებებზე იქონია უარყოფითი გავლენა შეზღუდვებმა 4. იმოქმედა თუ არა შეზღუდვებმა ფსიქო-ემოციურ სფეროზე 5. გამოიწვია თუ არა შეზღუდვებმა ქცევითი დარღვევები 6. მოახდინა თუ არა გავლენა შეზღუდვებმა ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების ჯანმრთელობაზე. 7. გახდა თუ არა საჭირო შეზღუდვების პირობებში დამატებითი ექიმის კონსულტაცია. კვლევის შედეგები: ჩვენი მასალის ანალიზის შედეგად გამოიხატა შემდგომი ასპექტები:  გამოკითხულთა 17,9% /24 ობიექტი/ თვლის, რომ შეზღუდვებს არ მოუხდენია გავლენა ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე.  გამოკითხულთა 80,0% /110 ობიექტი/ თვლის, რომ შეზღუდვებმა ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე მოუხდენია გავლენა კერძოდ, o მხოლოდ დადებითი-30/22,3%/ o მხოლოდ უარყოფითი-45/33,5%/ o დადებითი და უარყოფითი-35/26,1%/ ცალკე გაანალიზდა შეზღუდვების დადებითი და უარყოფით გავლენა შემდგომ ორგანოთა სისტემებზე /დაავადებების განვითარების კუთხით/, კერძოდ,  შემცირდა o სასუნთქი სისტემა34/25,3%/ o კუჭ-ნაწლავის სისტემა36/26,8%/ o ძვალ-სახსროვანი სისტემა27/20,1%/ o კანის და ალერგიული დაავადებები-26/19,4%/ o ენდოკრინული სისტემა-15/11,1%/ o მხედველობა, ფსიქო-ემოციური სფერო-13/29,8%/ o გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები -23/17,1%/ • გაიზარდა o სასუნთქი სისტემა 12/9,7% o კუჭ-ნაწლავის სისტემა-15/11,1%/ o ძვალ-სახსროვანი სისტემა-54/40,2%/ o კანის და ალერგიული დაავადებები 13 o ენდოკრინული სისტემა-69/51,4%/ o მხედველობა, ფსიქო-ემოციური სფერო 74/55,2%/ o გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები-18/13,4%/ ჩვენი კვლევის მონაცემების მიხედვით, covid 19 ის პანდემიის პირობებში არსებულმა შეზღუდვებმა მოახდინა ზეგავლენა ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე. იდენტიფიცირებულ იქნა ე.წ ონლაინ სწავლების დადებითი და უარყოფითი შედეგები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 185 კერძოდ, შემცირდა დერმატოლოგიური ჩივილები (განსაკუთრებით გამონაყარი), ასევე, შემცირდა სასუნთქი სისტემისა კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ჩივილები. რაც შეეხება ენდოკრინულ, ფსიქო-ემოციური სფეროს და მხედველობას. გაიზარდა მხედველობის გაუარესებასთან დაკავშირებული ჩივილები. ასევე, მოიმატა სიმსუქნის, უძილობის, კრუნჩხვის, თავბრუსხვევის, თავის ტკივილის შემთხვევებმა. ძვალ-სახსროვანი სისტემის ჩივილების მხრივ კი გაიზარდა სკოლიოზის შემთხვევები. ამრიგად, covid 19 -თან დაკავშირებული ეპიდემიოლოგიური შეზღუდვები გავლენას ახდენს ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე, როგორც დადებითი ასევე, უარყოფითი კუთხით. გარდაუვალი აუცილებლობით გამოწვეულ ონალინ მეცადინეობის რეჟიმის დროს მიზანშეწონილი არის ოჯახის ექიმის ე.წ.ონლაინ კონსულტაციები კონკრეტულ პრობლემასთან დაკავშრებით და ცხოვრების ჯანსაღის წესის დანერგვის მხარდაჭერა. ლიტერატურა: 1. ali, wahab (2020). online and remote learning in higher education institutes: a necessity in light of covid-19 pandemic higher education studies, v10 n3 p16-25 2. bao, w. (2020). covid-19 and online teaching in higher education : a case study of peking university. march, 113–115. 3. coronavirus (covid-19) vaccine statistics data, our world in date https://ourworldindata.org/covid-vaccinations?country=geo 4. fetters, m. d., and j. f. molina-azorin. 2020. “call for papers for a special issue on covid-19 and novel mixed methods methodological approaches during catastrophic social changes.” journal of mixed methods research 14 (3): 281–287. impact of epidemiological restrictions related to covid 19 on children's health status irine korinteli, irma korinteli, ana darsadze child and adolescence medicine department, tbilisi state medical university tbilisi, georgia abstract background: in terms of prevention of covid 19 in georgia as well as in the world, mobility restriction and vaccination have been given the greatest role. as is known, at this stage, mass vaccination of children is not carried out according to the who recommendation, and from the epidemiological point of view, the reduction of mobility is relevant. objectives: aim of our research was to determine the impact of online teaching in public schools on the health of children during the covid 19 pandemic in georgia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 186 methods: a prospective study was conducted with closed questionnaire which included 15 closedquestions. public school pupils and parents were involved in the research. they were selected according to the principle of the so-called snow team. a total of 134 person was participated in the study: 52 pupil /38.8%/ and 82 parents/61.1%/. the survey was conducted anonymously, no personally identifiable information was recorded. processing and analysis of the results was carried out with the microsoft excel package. conclusions: restrictions in the context of the covid 19 pandemic have affected the health status of children. the positive and negative results of the so-called online education were identified. dermatological complaints (especially rashes) decreased, as well as respiratory system and gastrointestinal tract complaints. as for the endocrine, psycho-emotional sphere and vision. complaints related to visual impairment have increased. also, cases of obesity, insomnia, convulsions, dizziness, headaches have increased. in terms of bone-joint system complaints, scoliosis cases have increased. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 293 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.32 შარდის ბუშტის არაინვაზიური პაპილური კარცინომის მიკროგარემოს, ღეროვან უჯრედულ და ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის თავისებურებების შედარებითი ანალიზი ინვაზიური კარცინომის შემთხვევებთან დავით ქაჯაია,1 დავით ქოჩიაშვილი,2 შოთა კეპულაძე3, გიორგი ბურკაძე4 1 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის უროლოგიის დეპარტამენტის პროფესორი, ხელმძღვანელი; 3 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი, კლინიკური პათანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი ინვაზიური უროთელური კარცინომა არის შარდის ბუშტის ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც მოიცავს შარდის ბუშტის ყველა პირველადი კარცინომის 90%-ს. საქართველოს სტატისტიკის მიხედვით, ncdc-ს მონაცემებით, კაცებს შორის შარდის ბუშტის სიმსივნე გავრცელებით მესამე ადგილს იკავებს. ის უფრო ხშირია მამაკაცებში, ვიდრე ქალებში. ეს პათოლოგია იკავებს მე-9 ადგილს მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებულ სიმსივნეთა შორის. ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2021 წლების საარქივო მასალა. შესწავლილი იქნა როგორც დაბალი და მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომების ასევე ინვაზიურ უროთელურ კარცინომებში ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის მარკერები, ასევე სიმსივნის შიდა მიკროგარემოს მახასიათებლები და ღეროვან უჯრედული მახასიათებლები. შარდის ბუშტის კარცინომა მიეკუთვნება სიმსივნეთა იმ ჰეტეროგენულ ჯგუფს, რომლებსაც აქვთ რეციდივის, პროგრესიისა და მეტასტაზირების განსხვავებული მაჩვენებელი; გამოვლენილია მარკერები რომლებიც შეიძლება იყოს შარდის ბუშტის სიმსივნეების მიმდინარეობის პროგნოზული ინდიკატორები, რაც მეტად გააუმჯობესებს ამ ტიპის სიმსივნეების კლინიკურ მენეჯმენტს. საკვანძო სიტყვები: უროთელური კარცინომა; ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია; პროლიფერაციული ინდექსი; აპოპტოზური ინდექსი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 294 მიმოხილვა ინვაზიური უროთელური კარცინომა არის შარდის ბუშტის ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც მოიცავს შარდის ბუშტის ყველა პირველადი კარცინომის 90%-ს. საქართველოს სტატისტიკის მიხედვით, ncdc-ს მონაცემებით, კაცებს შორის შარდის ბუშტის სიმსივნე გავრცელებით მესამე ადგილს იკავებს. ის უფრო ხშირია მამაკაცებში, ვიდრე ქალებში. ეს პათოლოგია იკავებს მე-9 ადგილს მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებულ სიმსივნეთა შორის[1]. შარდის ბუშტის არაინვაზიურ უროთელურ სიმსივნეებში ერთიანდება განსხვავებული ჰისტოლოგიური შენების ჯგუფები, რომელთა შორის განარჩევენ სამ ძირითად ტიპს: პაპილურიუროთელური ნეოპლაზიები დაბალი ავთვისებიანობის პოტენციალით (punlmp; papillary urothelial neoplasm with low malignancy potential), დაბალი ხარისხის მქონე პაპილური უროთელურიკარცინომა (lgpuc; low grade papillary urothelial carcinoma) და მაღალი ხარისხის მქონე პაპილურიუროთელური კარცინომა (hgpuc; high grade papillary urothelial carcinoma)[1], [2]. ჩამოთვლილთაგან პირველი ხასიათდება სიმსივნის რეციდივის განვითარების დაბალი შესაძლებობით, თუმცა სიმსივნის ჰეტეროგენურობის გამო შეუძლებელია პაპილური უროთელური კარცინომის განმეორებით განვითარების გამორიცხვა და ასევე მათი ქცევის პროგნოზი. არაინვაზიური შარდის ბუშტის კარცინომებით დაავადებულთა საერთო გადარჩენის მაჩვენებელი უკეთესია სხვა ავთვისებიან სიმსივნეებთან შედარებით, თუმცა ამ პაციენტების 30%-50%-ს აღენიშნება რეციდივები პირველადი სიმსივნის ტრანსურეთრალური რეზექციის შემდეგ და 10%-დან 20%-მდე პროგრესი კუნთოვან ქსოვილში ინვაზირებულ კარცნომად[3]– [5]. ინვაზიურ უროთელურ კარცინომით დაავადებულთა თითქმის 50%-ს დიაგნოსტირების დროს უკვე აქვს ფარული შორეული მეტასტაზები[4], [6]. ეპითელური-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია (emt) ხასიათდება უჯრედშორისი ადჰეზიისა და უჯრედის პოლარობის დაკარგვით და მჭიდრო კავშირშია სიმსივნის როგორც ინვაზირების პროცესთან ასევე მეტასტაზირებასთან[7]. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია პირველად შესწავლილ იქნა ემბრიოგენეზის სხვადასხვა საფეხურებზე, თუმცა დღესდღეობით ინტერესი ამ ფენომენის მიმართ ძირითადად დაკავშირებულია მის როლთან ნეოპლაზიური პროცესების პროგრესირებასა და გავრცელებაში. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციია განისაზღვრება, როგორც მოსვენებული ეპითელური უჯრედისდინამიურ გადართვაში მოძრავ უჯრედად, რომელსაც ასევე აქვს მეზენქიმული ფენოტიპი. იგი იყოფა სამ განსხვავებულ ქვეტიპად მისი ფუნქციისა და ჩართული გზების მიხედვით. ტიპი 1 emt ასოცირდება იმპლანტაციასთან, ემბრიონის ფორმირებასთან და ორგანოთა განვითარებასთანდა არის ორგანიზებული პროცესი, რომელიც წარმოქმნის სხვადასხვა ტიპის უჯრედებს, რომლებსაც აქვთ საერთო მეზენქიმული ფენოტიპები. ტიპი 2 emt ასოცირდება ანთებასთან დაწყვეტს ანთების შესუსტების შემდეგ, როგორც ეს ჩანს ჭრილობის შეხორცებისა და ქსოვილების რეგენერაციის დროს. ტიპი 3 ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 295 ონკოგენური emt გვხვდება სიმსივნურ უჯრედებში, რომლებმაც ადრე განიცადეს გენეტიკური და ეპიგენეტიკური ცვლილებები, განსაკუთრებით გენებში, რომლებიც ხელს უწყობენ კლონურ ზრდას და ლოკალიზებული სიმსივნეების განვითარებას. კარცინომის უჯრედები, რომლებიც განიცდიან მე-3 ტიპის emt-ს, შეიძლება განიცადონ ივაზია და შემდგომი მეტასტაზირება. მიუხედავად იმისა რომ ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაცია როგორც წესი, არ არის შეუქცევადი გადასვლა, სხვადასხვა კვლევებით ასევე ნაჩვენებია რომ სიმსივნურ უჯრედებს შეუძლიათ სხვა უბანში დაუბრუნდნენ თავიანთ ეპითელურ ფენოტიპს. ეს ცნობილია, როგორც მეზენქიმურ-ეპითელური ტრანსფორმაცია (met). სხვადასხვა ავთვისებიანი სიმსივნეების შესწავლის შედეგად დაგროვილი ინფორმაცია ცხადყოფს რომ ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაციის მახასიათებლები მეტად გამოვლენილია სიმსივნეებში რომლებიც კლინიკურად აგრესიულობით ხასიათდებიან და აქვთ რეციდივისა და პროგრესიის მეტი პოტენციალი. შარდის ბუშტის ინვაზიური უროთელური კარცინომის რეციდივის, პროგრესირების და მეტასტაზების მრავალფეროვნებიდან და მაღალი სიხშირდან გამომდინარე ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია დიდი ალბათობით ასევე მონაწილეა არაინვაზიური უროთელური კარცინომების ქცევის მრავალსაფეხუროვან და ჯერ კიდევ კარგად შეუსწავლელ პროცესში. ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაციის მოლეკულური სამიზნეების შესწავლა მნიშვნელოვანია ახალი თერაპიული საშუალებების გამოვლენის მიზნით. სიმსივნისშიდა მიკროგარემოში არსებული ინფილტრაციული ლიმფოციტების (tils) არსებობაშეიძლება მიუთითებდეს კიბოს უჯრედების წინააღმდეგ უჯრედულ იმუნურ პასუხზე, ბევრმა კვლევამ შეაფასა til-ის არსებობა, როგორც პოტენციური პროგნოზული ფაქტორი სხვადასხვატიპის კიბოს, მათ შორის ბუშტის კიბოს დროს[8]. ზოგიერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ til-ისპროგნოზული ღირებულება შარდის ბუშტის ინვაზიურ და არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომებში განსხვავდება til-ისს ქვეპოპულაციების მიხედვით. შარდის ბუშტის არაინვაზიური კიბოს (nmibc) შემთხვევაში, რამდენიმე til სუბპოპულაციის გაზრდილი განაწილება, მათ შორის 3+ (cd3+), cd4+ და cd8+ t ლიმფოციტების დიფერენციაციის კლასტერი, დაკავშირებული იყო მეტ სიმსივნის რეციდივთან და გადარჩენადობის ნაკლებ მაჩვენებელთან[6], [9]. სხვადასხვა კვლევები მიზნად ისახავს სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების იმ სუბპოპულაციის გამოვლენას, რომელსაც შესაძლოა პრედიქტური ღირებულება გააჩნდეს როგორც არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომების პროგრესიიაში ასევე ინვაზიური უროთელური კარცინომების პროგნოზირებასა და მეტასტაზირების პოტენციალის განსაზღვაში/ თუმცა აქამდე დაგროვილი ინფორმაცია ურთიერთსაწინააღმდეგოა და ჯერ კიდევ აქტიური შესწავლის საგანს წარმოადგენს[10], [11]. სისტემური იმუნოთერაპიის დანერგვის შემდეგ, რომელიც აღადგენს სიმსივნის საწინააღმდეგოიმუნიტეტს იმუნური გამშვები პუნქტების ბლოკირებით [ანუ დაპროგრამებული სიკვდილი 1 (pd-1), დაპროგრამებული სიკვდილის ლიგანდი 1 (pd-l1)], georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 296 შარდის ბუშტის კიბოს მკურნალობაში, სიმსივნის მიკროგარემოში არსებული მაინფილტრირერებელი ლიმფოციტების პოპულაციებისმიმართ ინტერესიც მკვეთრად გაიზარდა.[10], [12], [13] გარკვეული კვლევების შედეგად დაგროვილმა ინფორმაციამ ცხადყო, რომ ki67 ბირთვული ანტიგენის მაღალი პროლიფერაციის ინდექსი და საშუალო ბირთვული არე (გაზომილი ციფრული ანალიზატორით), წარმოადგენს ორ დამოუკიდებელ პროგნოზულ ფაქტორს პაპილური უროთელური კარცინომის მქონე პაციენტებში[14][16]. შარდის ბუშტის კარცინომა მიეკუთვნება სიმსივნეთა იმ ჯგუფს, რომლებსაც აქვთ რეციდივის მაღალი მაჩვენებელი;. აუცილებელია მარკერების შემუშავება, რომლებიც შეიძლება იყოს პროგნოზული ინდიკატორები შარდის ბუშტისსიმსივნეებში რაც მეტად გააუმჯობესებს ამ ტიპის სიმსივნეების კლინიკურ მენეჯმენტს. მასალა და მეთოდები განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2021 წლების საარქივო მასალა. საერთო ჯამში, კვლევა მოიცავდა ფორმალინში დაფიქსირებულ და პარაფინში ჩაყალიბებულ (ffpe) 60 შემთხვევას, რომელიც გაყოფილი იყო ორ ჯგუფად. პირველი ჯგუფი 20 შემთხვევა, დაბალი ხარისხის არაინვაზიური პაპილური უროთელური კარცინომა მეორე ჯგუფი 20 შემთხვევა მაღალი ხარისხის არაინვაზიური უროთელური პაპილური კარცინომა; მესამე ჯგუფი 20 შემთხვევა ინვაზიური უროთელური კარცინომა; გამოყენებული იქნა შემდეგი ანტისხეულები: ვიმენტინი; ბეტა-კატენინი cd103; cd44; ki67; p53. ვიზუალიზაციის სისტემა novolinktm max polymer detection system. კვლევა მხარდაჭერილია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომისიის მიერ. h&e და იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (თ.მ; გ.ბ). რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mann-whitney და kruskal-wallis ტესტი. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 297 შედეგები მარკერების მიხედვით კვლევისთვის შერჩეული იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების განხორციელების შედეგად გამოვლინდა რომ შარდის ბუშტის დაბალი და მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ კარცინომებში პოზიტიურობის ინდექსიდან გამომდინარე გამოიყო მარკერების ბაზისური ექსპრესიისა და მაღალი ექსპრესიის ჯგუფები ხოლო ინვაზიურ კარცინომებში შესაბამისად პროგრესიის დაბალი, საშუალო და მაღალი ჯგუფები. შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიური კარცინომების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფი წარმოადგენდა საერთო შემთხვევების 85%-ს, ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფი 15%ს (დიაგრამა n1). ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში ვიმენტინის ექსპრესია არ აღინიშნებოდა არცერთ შემთხვევაში; ხოლო მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში ვიმენტინის პოზიტიურობის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 8%-ს; ბეტა-კატენინის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 1.94%; ხოლო მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 10.33%ს; cd103-ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 2.88%; ხოლო მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 13%ს; cd44-ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 1.88%; ხოლო მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 14%ს; ki67-ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 2.7%; ხოლო მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 10.6%ს; p53-ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 8.33%ს; ხოლო ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში არ აღინიშნებოდა. შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიური კარცინომების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფი წარმოადგენდა საერთო შემთხვევების 75%-ს, ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფი 25%ს (დიაგრამა n2). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 298 ვიმენტინის ექსპრესია მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში არ აღინიშნებოდა ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 13.2%ს; ბეტა კატენინის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 5.13%ს ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 6.2%; cd103 -ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 5.2%ს ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 6.2%; cd44-ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 3.53%ს ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 6.4%; ki67ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 6.33%ს ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 9%; p53ის ექსპრესიის საშუალო მაჩვენებელი მარკერების ბაზისური ექსპრესიის ჯგუფში შეადგენდა 2.8%ს ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფში 5.2%; შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომების პოგრესიის დაბალი რისკის ჯგუფი წარმოადგენდა საერთო შემთხვევების 40%-ს, საშუალო ექსპრესიის ჯგუფი 40%ს ხოლო მარკერების მაღალი ექსპრესიის ჯგუფი ასევე 20%ს (დიაგრამა n3). ვიმენტინის ექსპრესია პროგრესიის მაღალი რისკის ჯგუფში შეადგენდა 23.3%-ს ხოლო საშუალო ჯგუფში 10.5% და არ აღინიშნებოდა დაბალი რისკის ჯგუფში. ბეტა-კატენინის ექსპრესია პროგრესიის მაღალი რისკის ჯგუფში შეადგენდა 28%ს ხოლო დაბალი და საშუალო რისკის ჯგუფებში მისი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd 103ის ექსპრესია პროგრესიის მაღალი რისკის ჯგუფში შეადგენდა 33.3%-ს ხოლო დაბალი რისკის ჯგუფში 4.3%ს. მისი ექსპრესია საშუალო რისკის ჯგუფში იყო 3.5%; cd44-ის ექსპრესია პროგრესიის მაღალი რისკის ჯგუფში იყო 38.25% საშუალო ჯგუფში 2% ხოლო დაბალი რისკის ჯგუფში 4.8%; ki67-ის ექსპრესია პროგრესიის მაღალი რისკის ჯგუფში შეადგენდა 48.8%ს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 299 დაბალი რისკის ჯგუფში 29.6%ს ხოლო საშუალო რისკის ჯგუფში 23.25%ს; p53-ის ექსპრესია მაღალი რისკის ჯგუფში შეადგენდა 54.5%ს; დაბალი რისკის ჯგუფში 38.8%ს ხოლო საშუალო რისკის ჯგუფში 29.25%ს. შედარება შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში ვიმენტინის ექსპრესია 1.65ჯერ ნაკლებია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომასთან შედარებით ხოლო 2.91ჯერ შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფთან შედარებით. (სურათი n1) შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში ბეტა-კატენინის ექსპრესია 1.6 ჯერ მეტია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომასთან შედარებით ხოლო 2.7ჯერ ნაკლებია შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფთან შედარებით. შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში cd103 -ის ექსპრესია 2.0 ჯერ მეტია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომასთან შედარებით ხოლო 2.5 ჯერ ნაკლებია შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფთან შედარებით. სურათი n1: a. cd44 დაბალი ექსპრესია შარდის ბუშტის ინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში; b. ვიმენტინის მაღალი ექსპრესია შარდის ბუშტის ინვაზიური უროთელურ კარცინომაში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 300 შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში cd44-ის ექსპრესია 2.1 ჯერ მეტია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომასთან შედარებით ხოლო 2.7 ჯერ ნაკლებია შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფთან შედარებით. სურათი n2: a. ki67-ის ექსპრესია შარდის ბუშტის არაინვაზიურ მაღალი ხარისხის უროთელურ კარცინომაში; b. ki67-ის ექსპრესია შარდის ბუშტის ინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში; c. p53-ის ექსპრესია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში; d. p53-ის ექსპრესია შარდის ბუშტის ინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში; შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში ki67-ის ექსპრესია 1.17 ჯერ მეტია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომასთან შედარებით ხოლო 4.6 ჯერ ნაკლებია შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფთან შედარებით(სურათი n2). შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომაში p53-ის ექსპრესია 1.59 ჯერ მეტია შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიურ უროთელურ კარცინომასთან შედარებით ხოლო 6.6 ჯერ ნაკლებია შარდის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფთან შედარებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 301 დასკვნა კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ შარდის ბუშტის დაბალი ხარისხის არაინვაზიური უროთელური კარცინომების შემთხვევათა 15 % წარმოადგენს სიმსივნის იმ ფენოტიპს, რომელსაც ინვაზიურ კარცინომად პროგრესიის და მეტასტაზირების გაზრდილი პოტენციალი აქვთ. მათში გამოვლინდა ინვაზიურობის მარკერების მაღალი ექსპრესია. დანარჩენ შემთხვევაში ექსპრესია იყო საბაზისო პოზიტიურობით წარმოდგენილი; შარდის ბუშტის მაღალი ხარისხის არაინვაზიური უროთელური კარცინომების შემთხვევათა 25%-ში გამოვლინდა ინვაზიურობის მარკერების მაღალი ექსპრესია რაც ასოცირდება ინვაზიურ კარცინომად პროგრესიისა და მეტასტაზირების გაზრდის პოტენციალთან; ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაციის მარკერების ექსპრესია შარდის ბუშტის არაინვაზიურ პაპილურ კარცინომის როგორც დაბალი ხარისხის ასევე მაღალი ხარისხის შემთხვევებში დაბალია (2.9ჯერ და 1.76ჯერ ნაკლები შესაბამისად) ინვაზიური უროთელური კარცინომების პროგრესიის მაღალი რისკის მქონე ჯგუფებთაის შემთხვევებთან შედარებით. შესწავლილ ჯგუფებში cd103-ის ექსპრესიის სტატისტისტიკურად სარწმუნო cd44 -ის ექსპრესიის რაოდენობრივი მატება დადებით კორელაციაშია სიმსივნის პროგრესიასთან. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] d. m. parkin, “the global burden of urinary bladder cancer.,” scand j urol nephrol suppl, no. 218, pp. 12–20, 2008, doi: 10.1080/03008880802285032. [2] e. m. compérat et al., “grading of urothelial carcinoma and the new ‘world health organisation classification of tumours of the urinary system and male genital organs 2016,’” eur urol focus, vol. 5, no. 3, pp. 457–466, may 2019, doi: 10.1016/j.euf.2018.01.003. [3] p. a. humphrey, h. moch, a. l. cubilla, t. m. ulbright, and v. e. reuter, “the 2016 who classification of tumours of the urinary system and male genital organs—part b: prostate and bladder tumours,” eur urol, vol. 70, no. 1, pp. 106–119, 2016, doi: 10.1016/j.eururo.2016.02.028. [4] h. ide, s. inoue, and h. miyamoto, “histopathological and prognostic significance of the expression of sex hormone receptors in bladder cancer: a meta-analysis of immunohistochemical studies,” plos one, vol. 12, no. 3, mar. 2017, doi: 10.1371/journal.pone.0174746. [5] l. trilla-fuertes et al., “biological molecular layer classification of muscle-invasive bladder cancer opens new treatment opportunities,” bmc cancer, vol. 19, no. 1, jun. 2019, doi: 10.1186/s12885-019-5858-z. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 302 [6] a. g. robertson et al., “comprehensive molecular characterization of muscle-invasive bladder cancer,” cell, vol. 171, no. 3, pp. 540-556.e25, oct. 2017, doi: 10.1016/j.cell.2017.09.007. [7] s. j. yun and w. j. kim, “role of the epithelial-mesenchymal transition in bladder cancer: from prognosis to therapeutic target,” korean j urol, vol. 54, no. 10, p. 645, oct. 2013, doi: 10.4111/kju.2013.54.10.645. [8] a. yu et al., “presence of lymphocytic infiltrate cytotoxic t lymphocyte cd3+, cd8+, and immunoscore as prognostic marker in patients after radical cystectomy,” plos one, vol. 13, no. 10, oct. 2018, doi: 10.1371/journal.pone.0205746. [9] h. s. kim and j. h. ku, “prognostic impact of tumor infiltrating lymphocytes in bladder urothelial carcinoma,” transl androl urol, vol. 8, no. suppl 3, p. s291, 2019, doi: 10.21037/tau.2019.04.02. [10] s. f. faraj et al., “assessment of tumoral pd-l1 expression and intratumoral cd8+ t cells in urothelial carcinoma,” urology, vol. 85, no. 3, pp. 703.e1-703.e6, mar. 2015, doi: 10.1016/j.urology.2014.10.020. [11] b. wang et al., “programmed death ligand-1 is associated with tumor infiltrating lymphocytes and poorer survival in urothelial cell carcinoma of the bladder,” cancer sci, vol. 110, no. 2, pp. 489–498, feb. 2019, doi: 10.1111/cas.13887. [12] t. horn et al., “the prognostic effect of tumour-infiltrating lymphocytic subpopulations in bladder cancer,” world j urol, vol. 34, no. 2, pp. 181–187, feb. 2016, doi: 10.1007/s00345015-1615-3. [13] b. wang et al., “cd103+ tumor infiltrating lymphocytes predict a favorable prognosis in urothelial cell carcinoma of the bladder,” journal of urology, vol. 194, no. 2, pp. 556–562, 2015, doi: 10.1016/j.juro.2015.02.2941. [14] h. s. huang et al., “prognostic impact of tumor infiltrating lymphocytes on patients with metastatic urothelial carcinoma receiving platinum based chemotherapy,” sci rep, vol. 8, no. 1, dec. 2018, doi: 10.1038/s41598-018-25944-1. [15] g. sjödahl et al., “infiltration of cd3+ and cd68+ cells in bladder cancer is subtype specific and affects the outcome of patients with muscle-invasive tumors,” urologic oncology: seminars and original investigations, vol. 32, no. 6, pp. 791–797, 2014, doi: 10.1016/j.urolonc.2014.02.007. [16] k. krpina, e. babarović, and n. jonjić, “correlation of tumor-infiltrating lymphocytes with bladder cancer recurrence in patients with solitary low-grade urothelial carcinoma,” virchows archiv, vol. 467, no. 4, pp. 443–448, oct. 2015, doi: 10.1007/s00428-015-1808-6. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 303 comparative analysis of features of microenvironment, stem cell and epithelialmesenchymal transformation of non-invasive papillary bladder carcinoma with invasive carcinoma d. kadjaia d. kochiashvili sh. kepuladze g. burkadze abstract invasive urothelial carcinoma is the most common bladder malignancy, comprising 90% of all primary bladder carcinomas. according to the statistics of georgia, according to ncdc data, bladder cancer is the third most common cancer among men. it is more common in men than in women. this pathology takes the 9th place among the most common tumors in the world. within the framework of our research, a cohort retrograde study was carried out, for which the archival material of the teaching-scientific and diagnostic laboratory of tbilisi state medical university for the years 20192021 was used. the markers of epithelial-mesenchymal transformation in lowand high-grade noninvasive urothelial carcinomas and invasive urothelial carcinomas, as well as characteristics of the internal tumor microenvironment and stem cell characteristics, were studied. bladder carcinoma belongs to the heterogeneous group of tumors that have different rates of recurrence, progression and metastasis; it is necessary to develop markers that can be prognostic indicators in bladder tumors, which will greatly improve the clinical management of this type of tumors. key words: urothelial carcinoma; epithelial-mesenchymal transformation; proliferative index; apoptotic index; microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 302 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.28 შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ცხოველთა განსხვავებული ხანგრძლივობის იზოლაციის პირობებში საკანდელიძე რენიკო1, ლომსიანიძე იზოლდა2, რუსაძე ხათუნა3, ლომსიანიძე თეიმურაზი4, ჯულაყიძე ერეკლე5 1პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ტ.593-739-439; r_sakandelidze@yahoo.com 2ასოც.პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ტ.555-78-40-50 3ბიოლოგიის დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 555-97-41-63; rusadze2gmail.com 4ასოც.პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ტ.555-22-41-92; teimurazilomsianidze@gmail.com 5ასოც.პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ტ.599-21-44-49 აბსტრაქტი ცნობილია, რომ ზოგადი სენსორული გამღიზიანებელი ქმნის ნერვული სისტემის აგზნების განსაზღვრულ დონეს, რომელიც „ზოგადი ტონუსის“ სახელს ატარებს. უშეცდომო გადაწყვეტილების მიღება მოითხოვს ოპტიმალური ტონუსის შექმნას. მეტისმეტად მაღალი ან დაბალი ტონუსი, ხელს უწყობს შეცდომების ზრდას, უარყოფითი ემოციების განვითარებას, რომლებიც აქვეითებენ მუშაობის ხარისხს. ერთერთი ასეთი ფაქტორია სოციალური იზოლაცია. სოციალური დეპრივაცია წარმოადგენს ფსიქოგენური სტრესის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ რისკ ფაქტორს. ადამიანისა და ძუძუმწოვარი ცხოველისათვის დამახასიათებელი ემოციური მდგომარეობა არის შფოთვა. ამერიკელი ფსიქიატრის აარონ ბეკის მიხედვით შფოთვა სრულიად ნორმალური ემოციური მდგომარეობაა. მაგრამ სტრესოგენური ფაქტორის გავლენით შფოთვა ძლიერდება ან სუსტდება, რაც წარმოადგენს პათოლოგიის წინაპირობას. ამიტომ საკითხის შესწავლას დიდი პრაქტიკული მნიშნელობა აქვს. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა: 1. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ცხოველურ მოდელზე განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 303 2. განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციით გამოწვეული შფოთვის ემოციური მდგომარეობის გავლენა ცხოველთა კოგნიტურ ფუნქციებზე. კვლევის მასალა და მეთოდები. ექსპერიმენტი ჩატარდა აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის დეპარტამენტის ფიზიოლოგიის სასწავლო-ექსპერიმენტულ ლაბორატორიაში თეთრ ზრდასრულ მამრ ვირთაგვებზე. შფოთვის ტესტირებისათვის გამოვიყენეთ ორი ქცევითი ტესტი. პირველი, ე.წ. „წყლის დასჯადი სმის“ ტესტი (პასიური განრიდება), მეორე ტესტი „ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი“. კვლევის ამოცანებიდან გამომდინარე საექსპერიმენტო ცხოველები თეთრი ლაბორატორიული ჯიშის ვირთაგვები დავყავით სერიებად და ჯგუფებად (6-სერია, 18-ჯგუფი), ჯგუფში ცხოველთა რაოდენობა n=4. სოციალური იზოლაციის მიზნით ცდების პირველი, მეორე, მეოთხე და მეხუთე სერიისათვის შევარჩიეთ დაბადებიდან სამკვირიანი ასაკის ნაყარი, დავაცილეთ დედას და ცალკ-ცალკე მოვათავსეთ იზოლირებულად. მესამე და მეექვსე სერიისათვის გამოვიყენეთ თანასაზოგადოებაში გაზრდილი ცხოველები და მათგან მიღებული მონაცემები წარმოადგენდა საკონტროლოს. სტატისტიკა: მიღებული შედეგების დასამუშავებლად გამოვიყენეთ სტიუდენტის t-ტესტი. მიღებული შედეგები: .შფოთვის ემოციური მდგომარეობა ინტენსიურად ვლინდება ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში, თუ იზოლაცია იწყება ინდივიდუალური განვითარების ადრეული ეტაპიდან; შფოთვის ემოციური მდგომარეობის მიმდინარეობა ტალღისებური ხასიათისაა, რაც იმას ნიშნავს ,რომ თავდაპირველად შფოთვითი მდგომარეობის ინტენსივობა იზრდება, გარკვეული პერიოდის შემდეგ იგი იკლებს და ბოლოს ისევ იმატებს. შფოთვის ინტენსივობის კლება დამოკიდებული უნდა იყოს ორგანიზმის დამცველობითი ადაპტაციის მექანიზმებსა და ჰორმეზისის მოვლენაზე. უარყოფითი (ავერსიული) მეხსიერება პირდაპირ დამოკიდებულებაშია დაბალი და ძალიან მაღალი ინტენსივობის შფოთვასთან, ორივე შემთხვევა აუარესებს მეხსიერებას. ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციით გამოწვეული შფოთვის ემოციური მდგომარეობა ნაკლები ინტენსივობით ვლინდება მდიდარ გარემოში (თანასაზოგადოებაში) გაზრდილი ცხოველების მიმართ. ხოლო ღარიბ გარემოში გაზრდილი ინდივიდები ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში გაძლიერებული შფოთვით ხასიათდებიან. ხოლო ხანმოკლე ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში შფოთვითი ქცევა სუსტად ვლინდება და მისი ჩამოყალიბება სწორხაზოვნად მიმდინარეობს. საძიებო სიტყვები: შფოთვა, იზოლაცია, სტრესი, დეპრივაცია, წყლის დასჯადი სმა, ღია ველი, ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი. ,,სენსორული დეპრივაცია“ ფიზიოლოგიაში იმის აღსანიშნავად იხმარება,რომ ცენტრალური ნერვული სისტემა მოკლებულია გარე ან შიდა გამღიზიანებლის ზეგავლენას (4). ადამიანსა და ცხოველებში სენსორული დეპრივაცია ყოველთვის ნაწილობრივია. იგი დამახასიათებელია ზოგი პროფესიისათვის,ზოგ გეოგრაფიულ სარტყელში პერიოდულად ან დიდი ხნის განმავლობაში არსებობისათვის. ცნობილია, რომ ზოგადი სენსორული გამღიზიანებელი ქმნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 304 ნერვული სისტემის აგზნების განსაზღვრულ დონეს,რომელიც „ზოგადი ტონუსის“ სახელს ატარებს. უშეცდომო გადაწყვეტილების მიღება მოითხოვს ოპტიმალური ტონუსის შექმნას. ოპტიმალური ტონუსი განაპირობებს დადებით ემოციებსაც. (10) ამავე დროს, მეტისმეტად მაღალი ან დაბალი ტონუსი, ხელს უწყობს შეცდომების ზრდას, უარყოფითი ემოციების განვითარებას, რომლებიც აქვეითებენ მუშაობის ხარისხს. ასეთი ერთერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია სოციალური იზოლაცია. ადამიანი ხშირად თვითონ, ქვეცნობიერადაც კი, არეგულირებს თავის ტვინის ზოგად ტონუსს, ქმნის მის ოპტიმალურ დონეს. ექსპერიმენტებით დადგენილია, რომ გადართვა ერთი დონის ტონუსიდან მეორე დონეზე და ტონუსის ახალი დონის ჩამოყალიბება ნერვული სისტემისათვის განსაზღვრულ სიძნელეს წარმოადგენს. განსაკუთრებით ძნელია ოპტიმალური დონის შემდეგ დაბალი დონის ტონუსის ჩამოყალიბება, რაც, როგორც წესი, იწვევს უარყოფით ემოციებს, ზოგჯერ იმდენად ძლიერს, რომ დაავადების წინაპირობის ხასიათს ატარებს -იწვევს ნეგატიურ ჰიპერსტრესის მდგომარეობას. აფერენტული იზოლაციით გამოწვეული უარყოფითი ფსიქოემოციური მდგომარეობის გამოვლინება -სიღრმე, ხანგრძლივობა და ა.შ., მნიშვნელოვნად არის განპირობებული ორგანიზმის მდგომარეობის დონით სტრესოგენური პირობებისადმი. ასეთი მდგომარეობის დონის ჩამოყალიბებაში დიდ როლს თამაშობს სოციალური ხასიათის ფაქტორები. მათ მიეკუთვნება ონტოგენეზის ყველა ეტაპზე ურთიერთობა სუბიექტებს შორი (4). ამ ფაქტორის მნიშვნელობა ორგანიზმის განვითარებისათვის თანმიმდევრულად და დიდი პრაქტიკული შედეგით შეისწავლეს ზიგმუნდ ფროიდმა და მისმა მიმდევრებმა. ფროიდმა ამ გამოკვლევათა საფუძველზე შექმნა მთელი მეცნიერული მიმართულება -ფსიქოანალიზი. კერძოდ, ფსიქოანალიზი საფუძვლად დაედო მკურნალობის იმ ცნობილ პრინციპს, რომელიც გამოიყენება ნევროზით დაავადებულთა სამკურნალოდ. ეს პრინციპი გულისხმობს ადამიანის მთელი ცხოვრების ფსიქიკური სფეროს ანალიზს, დაწყებული მისი პოსტნატალური განვითარების პირველი დღეებიდან, და ითვალისწინებს არა მარტო გაცნობიერებულ პროცესებს, არამედ ქვეცნობიერსაც(4). ამრიგად, სენსორული დეპრივაცია წარმოადგენს ფსიქოგენური სტრესის ჩამოყალიბების რისკ ფაქტორს. შფოთვა ნებისმიერი ჯამრთელი ადამიანისთვის და ძუძუმწოვარი ცხოველისათვის დამახასიათებელი ემოციური მდგომარეობაა, რომელსაც გარეგანი გამოხატულება ხშირად არ გააჩნია, მაგრამ მისი განცდა საფრთხის, მარცხის ან უსიამოვნების მოლოდინში გამოიხატება. ამერიკელი ფსიქიატრი სპეციალურად მსჯელობს შფოთვაზე, როგორც ჭეშმარიტ ემოციაზე და განასხვავებს მას შიშისაგან, რომელსაც აქვს კონკრეტული მიზეზი. შიშს ავტორი უწოდებს იდეაციას, რამდენადაც კონკრეტული საფრთხის შეფასება ან წარმოდგენა ადამიანს თავისუფლად შეუძლია და რაც მთავარია, შეუძლია ამ განცდის მიზეზის მკაფიოდ ჩამოყალიბება და სხვებისათვის გაზიარება. ამგვარად, ბეკის მიხედვით შფოთვა სრულიად ნორმალური ემოციური მდგომარეობაა. ამ მხრივ ამერიკის შეერთებული შტატების ფსიქიატრიული ასოციაციის მიერ მოწოდებული სადიაგნოზო კლასიფიკაცია საკმაოდ ამომწურავია (5). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 305 კვლევის მიზანი. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა: 1. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ცხოველურ მოდელზე განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში; 2. განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციით გამოწვეული შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გავლენა ცხოველთა მეხსიერების (კოგნიტურ) ფუნქციებზე. ამ მიზნით დავსახეთ შემდეგი კონკრეტული ამოცანები: 1. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში პასიური განრიდების ტესტში; 2. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანმოკლე ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში პასიური განრიდების ტესტში; 3. პასიური განრიდების ტესტში შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა თანასაზოგადოებაში გაზრდილ ცხოველებზე განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში; 4. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში ღია ველის (ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი) ტესტში; 5. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანმოკლე ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში ღია ველის (ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი) ტესტში; ღია ველის (ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი) ტესტში შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა თანასაზოგადოებაში გაზრდილ ცხოველებზე განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში; კვლევის მასალა და მეთოდები. ცდები ჩატარებულია აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის დეპარტამენტის ფიზიოლოგიის სასწავლო-ექსპერიმენტულ ლაბორატორიაში, თეთრ ზრდასრულ მამრ ვირთაგვებზე, რომელთა სხეულის მასა 150 გრ-ზე ნაკლები არ იყო. ცდების დაწყებამდე და ცდებს შორის ინტერვალებში ცხოველები იმყოფებოდნენ სპეციალურ პლასტმასის გალიებში, 4-5 ცხოველი ერთად. მშრალი, გრანულირებული, სრულფასოვანი საკვები ცხოველებს მიეწოდებოდა საცხოვრებელ გალიებში. წყალი, შეუზღუდავად ჰქონდათ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ექსპერიმენტი მოითხოვდა ცხოველების დაწყურებას (წყლის დასჯადი სმის ტესტში.) გარემოს ტემპერატურა ცხოველების საცხოვრისში, შეძლებისდაგვარად შენარჩუნებული იყო 18-200c-ის ფარგლებში, ხოლო განათება მერყეობდა დღის ბუნებრივი ხანგრძლივობის მიხედვით, ინტენსიურად ხდებოდა ცხოველთა სათავსოს განიავება. შფოთვის ტესტირება: შფოთვის ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შემოწმების მიზნით გამოვიყენეთ, ფართოდ აღიარებული ორი ქცევითი ტესტი. პირველი, ე.წ. „წყლის დასჯადი სმის“ ტესტი პასიური განრიდების პირობითი რეფლექსის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 306 ნაირსახეობა, რომლის მოდიფიკაცია სავსებით ადეკვატურია მეხსიერებისა და შფოთვის ემოციური მდგომარეობის შესამოწმებლად 1,9 . მეორე ტესტი „ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი“, რომელიც ,,ღია ველის“ სპეციფიკურ მოდიფიკაციას წარმოადგენს და შფოთვის მდგომარეობის შესამოწმებელ საუკეთესო ტესტად ითვლება (7). კვლევის ამოცანებიდან გამომდინარე საექსპერიმენტო ცხოველები თეთრი ლაბორატორიული ჯიშის ვირთაგვები დავყავით სერიებად და ჯგუფებად (6-სერია, 18ჯგუფი), ჯგუფში ცხოველთა რაოდენობა n=4. სოციალური იზოლაციის მიზნით ცდების პირველი, მეორე, მეოთხე და მეხუთე სერიისათვის შევარჩიეთ დაბადებიდან სამკვირიანი ასაკის ნაყარი ისე, რომ მათ დამოუკიდებლად შეძლებოდათ საკვებისა და წყლის მიღება, დავაცილეთ დედას და ცალკ-ცალკე მოვათავსეთ იზოლირებულად. მესამე და მეექვსე სერიისათვის გამოვიყენეთ თანასაზოგადოებაში გაზრდილი ცხოველები და მათგან მიღებული მონაცემები წარმოადგენდა საკონტროლოს, კერძოდ: მესამე სერია იყო საკონტროლო პირველი და მეორე სერიისათვის, ხოლო მეექვსე სერია საკონრტოლო იყო მეოთხე და მეხუთე სერიისათვის. მას შემდეგ როცა ყველა სერიის საექსპერიმენტო ცხოველებმა მიაღწიეს 180-200 გრამ წონას, შემუშავებული გეგმის მიხედვით დავიწყეთ ცდები. პირველი ტესტი წყლის დასჯადი სმის ტესტი. ამ ტესტით ცხოველების შფოთვის ინტენსივობის მდგომარეობის შემოწმება ხდებოდა საგანგებო სკინერის ყუთში (სურ. 1), სადაც წინასწარ დაწყურვებული ცხოველი წყლის მილთან მისვლისთანავე ღებულობდა მტკივნეულ ელექტრულ გაღიზიანებას (45 ჰც,45 ვტ), იგი სწრაფად შორდებოდა წყლის მილს, რის შემდეგ ვაბრუნებდით საცხოვრებელ გალიაში და სასმელი წყალი ისევ არ ეძლეოდა. მომდევნო დღეებში ყუთში ცხოველის განმეორებით მოთავსების შემდეგ, 10 წუთის განმავლობაში ვაკვირდებოდით მის ქცევას, ვზომავდით წყლის მილთან მისვლის ლატენტურ დროს. შფოთვის მდგომარეობის ინტენსიურობაზე ვმსჯელობდით დროის იმ ხანგრძლივობით, რომლის განმავლობაშიც ცხოველი თავს იკავებდა წყლის სმისაგან. ეს ტესტი მნიშვნელოვან ინფორმაციას იძლევა ემოციური დაძაბულობის (შფოთვის) შესახებ 9;12 . მეორე ტესტი ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი, ,,ღია ველის“ მსგავსი მოწყობილობაა, რადგან მასზე ხდება ვირთაგვების იმ ბუნებრივი ინსტინქტური ქცევების შემოწმება, რომელთაც მართავს ამ ცხოველებისათვის დამახასიათებელი ჭარბი განათების, გაშლილი სივრცისა და სიმაღლის შიში (ფობიები) (3) ტრადიციული ,,ღია ველისაგან“ განსხვავებით, ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე მნიშვნელოვნად შეზღუდულია ქცევითი აქტების რეპერტუარი, ცდის დასაწყისში ცხოველის დასმა ხდებოდა ღია, განათებული და დახურილი, ჩაბნელებული მკლავების გადაკვეთის ადგილზე 3 . ამის შემდეგ ვახდენდით ცხოველზე გარკვეული დროის განმავლობაში (10 წთ) დაკვირვებას და იმ დროის ცალკცალკე აღრიცხვას, რომელსაც ცხოველი ატარებდა განათებულ და ჩაბნელებულ მკლავზე (სურ. 2). ცხოველების ტესტირება ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე ხდებოდა ერთჯერადად, რაც გამორიცხავდა ცხოველთა მიჩვევას ცდის პირობებისადმი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 307 სტატისტიკა. მიღებული შედეგების დასამუშავებლად ვანგარიშობდით ცალკეულ ტესტში მიღებული რიცხობრივი მონაცემების საშუალოებს და მათ გადახრებს, რომელსაც ვადარებდით საკონტროლო ჯგუფის ცხოველებში მიღებულ მონაცემების საშუალოებს. სხვაობის სარწმუნოებას ვამოწმებდით სტიუდენტის t-ტესტით. ცხოველთა რაოდენობა თითოეულ ჯგუფში არ იყო 5-ზე მეტი, რაც მინიმალურად საკმარისია p<0.05 დასაკმაყოფილებლად . მიღებული შედეგები და მათი განხილვა ამოცანა 1. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში პასიური განრიდების ტესტში. ცდების პირველი სერია. ცდები ვაწარმოეთ 12 ზრდასრულ მამრ ვირთაგვაზე, სხეულის წონით 180-200გრ. ცდების ამ სერიაში წინასწარ მომზადებული ცხოველები დავყავით სამ ჯგუფად. თითოეულ ჯგუფში ცხოველთა რაოდენობა n=4. პირველი ჯგუფის ცხოველების შფოთვის ემოციური მდგომარეობა შევამოწმეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან 20 დღის შემდეგ; მეორე ჯგუფის ცხოველთა მიმართ შფოთვის ემოციური მდგომარეობა შევამოწმეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან 40 დღის შემდეგ, ხოლო მესამე ჯგუფის ცხოველთა მიმართ შფოთვითი მდგომარეობა შევამოწმეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან 60 დღის შემდეგ. წინასწარი ვარჯიშის შედეგად სკინერის ყუთში წყლის მილთან მისვლას ცხოველები სწრაფად სწავლობდნენ, რისთვისაც ჭირდებოდათ 3-4 დღე. საბოლოოდ ვირთაგვები სკინერის ყუთში ჩასმისთანავე 8-10 წმ-ის შემდეგ მიდიოდნენ წყლის მილთან და 30-40 წმ-ის განმავლობაში აქტიურად სვამდნენ წყალს. დასწავლის შემდეგ,როდესაც წყლის მილთან მისვლა გაავტომატდა ვატარებდით ცდის ოფიციალურ პროცედურას, კერძოდ, წინასწარ 24 საათით ადრე დაწყურვებულ ცხოველს ვსვამდით სკინერის ყუთში და ამჯერად ყუთის იატაკსა და წყლის მილში გატარებული იყო სუსტი ძალის ცვლადი დენი(45 ჰც,45 ვტ). წყლის დალევის მიზნით მილთან შეხებისთანავე ცხოველი ღებულობდა აღნიშნული დენით გამოწვეულ მტკივნეულ გაღიზიანებას, იგი სწრაფად განერიდებოდა წყლის მილს და დგებოდა ყუთის კუთხეში ხის იატაკის მონაკვეთზე, სადაც მისი გაღიზიანება არ ხდებოდა. ამის შემდეგ ცხოველი, პირობითი რეფლექსი რომ არ გამომუშავებოდა, სწრაფად ამოგვყავდა ყუთიდან და ვაბრუნებდით საცხოვრებელ გარემოში, სადაც მას წყალი ისევ არ ეძლეოდა. ცდების დაწყებამდე ცხოველები ექსპერიმენტის გეგმის შესაბამისად მოთავსებული იყვნენ ცალკ-ცალკე გალიებში, ერთმანეთისაგან იზოლირებულად. საკვების მიცემა და სხვა პირობები მსგავსი ქონდათ ისე, როგორც სხვა ჯგუფის ცხოველებს. იზოლაციის პერიოდში, ვიზუალურად ვაკვირდებოდით მათ საერთო მდგომარეობას, აქტიურობას, ქცევებს. გეგმით გათვალისწინებული საიზოლაციო ვადების დამთავრების შემდეგ აღნიშნული ჯგუფების ცხოველებზე ცდები ჩატარდა ზემოთ აღნიშნული მეთოდიკის მიხედვით. კერძოდ, ზოოსოციალური იზოლაციიდან 20 დღის შემდეგ ექსპერიმენტი ჩატარდა პირველი ჯგუფის ცხოველებზე, მას შემდეგ რაც მათ მიიღეს მტკივნეული ელექტრო გაღიზიანება, ჩვენს მიერ მოხდა მათი სწრაფად დაბრუნება გალიაში და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 308 წყლისგან დეპრივაცია ისევ გაგრძელდა 36 საათი. ამ შემთხვევაში მიზანი გვქონდა მათი მეხსიერების მდგომარეობის შემოწმება. 36 საათის შემდეგ, ცდის მეორე ეტაპზე, ცხოველები გავიყვანეთ ექსპერიმენტზე და ვაკვირდებოდით წყლის მილთან მისვლის ფარულ პერიოდს. თითოეული მათგანის მოქმედებას აღვრიცხავდით და მონაცემები შეგვქონდა სპეციალურ ცხრილებში (ცხრილი 1), რომელთა საფუძველზეც ვაკეთებდით სპეციალურ დიაგრამებს (დიაგრამა 1). პირველი სერიის ცხოველთა მეორე ჯგუფზე შფოთვითი მდგომარეობის შემოწმება მოვახდინეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან მე-40 დღეს. ამ შემთხვევაშიც ექსპერიმენტში მტკივნეული გაღიზიანების შემდეგ ცხოველები სწრაფად გადაგვყავდა საცხოვრებელ გალიაში, ისევ ცალ-ცალკე ერთმანეთისაგან იზოლირებულად. ამ შემთხვევაშიც წყალი არ ეძლეოდათ 36 საათის განმავლობაში, იმ მიზნით, რომ შეგვემოწმებინა მათი მეხსიერების მდგომარეობა. ზოოსოციალური იზოლაციიდან 60 დღის შემდეგ ექსპერიმენტი ჩატარდა მესამე ჯგუფის ცხოველებზე, მტკივნეული ელექტრო გაღიზიანების შემდეგ მოხდა მათი გალიაში სწრაფად დაბრუნება და წყალი ისევ არ ეძლეოდათ. ამ შემთხვევაშიც მიზანი გვქონდა მათი მეხსიერების მდგომარეობის შემოწმება. ამრიგად, 36 საათის შემდეგ, ცდის მეორე ეტაპზე, სამივე ჯგუფის ცხოველები გავიყვანეთ ექსპერიმენტზე და ვაკვირდებოდით წყლის მილთან მისვლის ფარულ პერიოდს. თითოეული ჯგუფის ცხოველების მოქმედებას აღვრიცხავდით და მონაცემები შეგვქონდა სპეციალურ ცხრილებში (ცხრილი 1), რომელთა საფუძველზეც ვაკეთებდით სპეციალურ დიაგრამებს (დიაგრამა 1). ცხრილი 1. პირველი სერია. ცხოველთა ჯგუფები წყლის სმის ლატენტური პერიოდი (წმ) შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობა ხანგრძლივი იზოლაცია 20 დღიანი იზოლაცია 10 მაღალი 40 დღიანი იზოლაცია 8 საშუალო 60 დღიანი იზოლაცია 15 ძალიან მაღალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 309 დიაგრამა 1. პირველი სერია. ამოცანა 2. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანმოკლე ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში პასიური განრიდების ტესტში; ცდების მეორე სერია. ცდები ჩავატარეთ 12 ზრდასრულ მამრ ვირთაგვაზე. სხეულის წონით 180-200 გრ. ამ შემთხვევაშიც ცხოველები დავყავით სამ ჯგუფად. თითოეულ ჯგუფში ცხოველთა რაოდენობა n=4. პირველი ჯგუფის ცხოველების შფოთვის ემოციური მდგომარეობა შევამოწმეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან 5 დღის შემდეგ; მეორე ჯგუფის ცხოველთა მიმართ შფოთვის ემოციური მდგომარეობა შევამოწმეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან 10 დღის შემდეგ, ხოლო მესამე ჯგუფის ცხოველთა მიმართ შფოთვითი მდგომარეობა შევამოწმეთ ზოოსოციალური იზოლაციიდან 15 დღის შემდეგ. ცდების დაწყებამდე ამ ჯგუფის ცხოველები მოთავსებული გვყავდა ცალ-ცალკე გალიებში ერთმანეთისაგან იზოლირებულად. საკვების მიცემა და სხვა პირობები მსგავსი ქონდათ ისევე როგორც ვივარიუმის სხვა ცხოველებს. იზოლაციის პერიოდში, რომელიც გრძელდებოდა ჩვენი გეგმის შესაბამისად, ვიზუალურად ვათვალიერებდით მათ საერთო მდგომარეობას, აქტიურობას და ქცევებს, რაც ნორმალურად მიმდინარეობდა და განსხვავებული ნიშნები ქცევაში არ შეინიშნებოდა. იზოლაციის გეგმით 0 2 4 6 8 10 12 14 16 60 დღე 15 40 დღე 8 20 დღე 10 ლ ატ ენ ტ უ რ ო ბი ს პე რ იო დ ი ხანგრძლივი იზოლაცია 20 დღე 40 დღე 60 დღე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 310 გათვალისწინებული ვადების გასვლის შემდეგ აღნიშნული ჯგუფების ცხოველებზე ჩატარდა ცდები. ცდების დაწყებამდე ცხოველები წინასწარ 24 საათის განმავლობაში იყვნენ წყლისგან დეპრივირებული. ისე, როგირც პირველ სერიის ცხოველებში, სკინერის ყუთში წყლის მილთან მისვლას წინასწარ ვარჯიშით სწავლობდნენ. დასწავლის შემდეგ, როდესაც წყლის მილთან მისვლა გაავტომატდა ვატარებდით ცდის ოფიციალურ პროცედურას. ცხოველი ღებულობდა რა მტკივნეულ გაღიზიანებას, განერიდებოდა წყლის მილს. ამის შემდეგ იგი სწრაფად ამოგვყავდა ყუთიდან და ვაბრუნებდით საცხოვრებელ გარემოში. სადაც მას წყალი ისევ არ ეძლეოდა 36 სთ. ამ შემთხვევაშიც მიზანი გვქონდა შეგვემოწმებინა მათი მეხსიერება. 36 საათის შემდეგ ცხოველები ისევ გაგვყავდა ექსპერიმენტზე და ვაკვირდებოდით წყლის მილთან მისვლის ფარულ (ლატენტური) პერიოდს. თითოეული მათგანის მოქმედებას აღვრიცხავდით და საშუალო მონაცემები შეგვქონდა სპეციალურ ცხრილებში (ცხრილი2), რომელთა საფუძველზეც ვაკეთებდით სპეციალურ დიაგრამებს (დიაგრამა 2). ცხრილი 2. მეორე სერია. ცხოველთა ჯგუფები ხანმოკლე იზოლაცია წყლის სმის ლატენტური პერიოდი (წმ) შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობა 5 დღიანი იზოლაცია 5 მცირე 10 დღიანი იზოლაცია 7 საშუალო 15 დღიანი იზოლაცია 9,8 მაღალი დიაგრამა 2. მეორე სერია. 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 5 7 9.8 ლ ატ ენ ტ უ რ ო ბი ს პე რ იო დ ი (წ ამ ებ ში ) ხანმოკლე იზოლაცია 5 დღე 10 დღე 15 დღე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 311 ამოცანა 3. პასიური განრიდების ტესტში შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა თანასაზოგადოებაში გაზრდილ ცხოველებზე განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში; ცდების მესამე სერია. ამ სერიაში გამოვიყენეთ თანასაზოგადოებაში გაზრდილი 8 ზრდასრული მამრი ვირთაგვა, წონით 180-200 გრ.ცხოველები გავყავით 2 ჯგუფად, თითოეულში 4 ვირთაგვა (n=4). აქედან პირველი ჯგუფის ცხოველების ზოოსოციალური იზოლაცია ვაწარმოეთ ხანგრძლივად-60 დღე, ხოლო მეორე ჯგუფის ცხოველების ხანმოკლედ-15 დღე. ცდები ვაწარმოეთ იგივე პირობებში, როგორც ექსპერიმენტის პირველ და მეორე სერიებში. მიღებული შედეგები შეგვქონდა ცხრილებში (ცხრილი 3),რის მიხედვითაც ავაგეთ დიაგრამები (დიაგრამა 3). მესამე სერიაში მიღებული შედეგები გამოვიყენეთ პირველი და მეორე სერიისათვის, როგორც საკონტროლო მონაცემები. სურათი 1. სკინერის ყუთი, წყლის დასჯადი სმის ტესტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 312 ცხრილი 3 (საკონტროლო) ცხოველთა ჯგუფები იზოლაციის ხანგრძლივობა წყლის სმის ლატენტური დრო (წმ) შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობა თანასაზოგადოებაში მცხოვრები ხანგრძლივი იზოლაცია 60 დღე 15,2 ძალიან მაღალი თანასაზოგადოებაში მცხოვრები ხანმოკლე იზოლაცია 15 დღე 10,2 საშუალო მესამე სერია. (საკონტროლო) დიაგრამა 3. ამოცანა 4. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში ღია ველის ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთის ტესტში. მეოთხე სერია ჩატარებული იქნა წინასწარ მომზადებულ ცხოველთა სამ ჯგუფზე. ცხოველთა რაოდენობა თითოეულ ჯგუფში n=4. ამ შემთხვევაში შფოთვის მდგომარეობის შესამოწმებლად გამოყენებული გვქონდა ზემოთ აღწერილი მეთოდი „ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი“, რომელიც წარმოადგენს ღია ველის 15.2 10.2 0 2 4 6 8 10 12 14 16 chart title iii სერია. თანასაზოგადოებაში გაზრდილი ხანგრძლივი იზოლაცია iii სერია თანასაზოგადოებაში გაზრდილი ხანმოკლე იზოლაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 313 მოდიფიკაციას და იგი შფოთვის ცხოველური მოდელის კარგ ვარიანტად ითვლება, მაგრამ ღია ველის სხვა მოდიფიკაციებისგან განსხვავებით ამ შემთხვევაში ცხოველების ქცევა უფრო შეზღუდულია და ხასიათდება მკაცრი პარამეტრებით, რომელთა აღრიცხვა და სტატისტიკური დამუშავება შედარებით ადვილია. უნდა აღინიშნოს, რომ ჯგუფებში შემავალი ცხოველები სხვა ცდებში გამოყენებული არ იყო. ექსპერიმენტის ამ სერიაში ჩვენ საკონტროლოდ გამოვიყენეთ ცხოვეთა მეექვსე სერიის მონაცემები, რომელთა შესახებ ინფორმაცია მოტანილი გვაქვს ცხოველთა მეექვსე სერიაში. ცხოველთა ქცევას ვაკვირდებოდით მაქსიმალურად მსგავს პირობებში. ცდების დაწყებამდე ყველა ცხოველი ცხოვრობდა ცალ-ცალკე, იზოლირებულად. გალიაში წყალი და საკვები ცხოველებს შეუზღუდავად ქონდათ. ექსპერიმენტისთვის გათვალისწინებულ ცხოველს ვათავსებდით ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთის ცენტრალურ მონაკვეთზე. (სურ.2) დაკვირვებას ვაწარმოებდით 10 წთ-ის განმავლობაში. შესაბამისად აღვრიცხავდით ცხოველის მოქმედებებს, მათ შორის ლაბირინთის ღია და დახურულ კლავებზე მათი ყოფნის ხანგრძლივობას, მოძრაობებს, გარემოს კვლევას, უძრაობას, ერთი და იგივე სახის მოძრაობებს, რომელსაც იგი აწარმოებდა დროის 10 წთ-იანი მონაკვეთში. ლაბირინთის ღია მკლავზე ყოფნის ჯამური პერიოდის და ცალკე დახურულ მკლავზე ყოფნის ჯამური პერიოდის მონაცემებს ვაჯამებდით და ცალკ-ცალკე შეგვქონდა ცხრილში (ცხრილი 4), რაც საშუალებას გვაძლევდა გვემსჯელა ცხოველის შფოთვის ემოციურ მდგომარეობაზე. აღნიშნულ ექსპერიმენტს ვახორციელებდით გეგმის შესაბამისად ხანგრძლივი-20,40,60 დღიანი ზოოსოციალური იზოლაციის პერიოდებში. ცდის შედეგებიდან გამომდინარე შეიძლება ავღნიშნოთ, რომ ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის 40 დღიანი მონაკვეთის ფარგლებში, ცხოველთა შფოთვის მდგომარეობა შესამჩნევად მცირდება, რაც გამოვლინდა ლაბირინთის დახურულ მკლავში გატარებული დროის ხანგრძლივობის შემცირებით და ლაბირინთის ღია მკლავზე გასვლის დროის რაოდენობის მომატებით, ასევე აღინიშნა ცხოველის საორიენტაციო-კვლევითი აქტივობა. რაც შეეხება ზოოსოციალური იზოლაციის 20 დღიან მონაკვეთს, შფოთვის 40 დღიან მონაკვეთთან შედარებით, შფოთვა გაიზარდა, ხოლო ზოოსოციალური იზოლაციის 60 დღიან ხანგრძლივობაზე შფოთვითი მდგომარეობა კიდევ უფრო გაიზარდა. აღნიშნული მოვლენა შეიძლება დავუკავშიროთ ისეთ ბიოლოგიურ რეაქციას როგორიც არის ადაპტაცია, ამ შემთხვევაში იგი ვლინდება თავდაცვითი ადაპტაციური რეაქციის ფორმით, რაც მოხდა მხოლოდ 40 დღიანი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში და იგი არ გადაიზარდა ხანგრძლივ ფენოტიპურ ადაპტაციაში. ამაზე მიუთითებს 60 დღიანი ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში შფოთვითი მდგომარეობის მატების ტენდენცია. გარდა ამისა აღნიშნული ფაქტი უნდა დავუკავშიროთ აგრეთვე ე.წ. ჰორმეზისის მოვლენას, რადგან ექსპერიმენტში ადგილი ჰქონდა სხვა ნაკლებად ძლიერი გამღიზიანებლების მოქმედებას, რომლებიც იწვევდნენ მცირედოზიან სტრესებს. ამ უკანასკნელთა გავლენით ჩამოყალიბდა ჰორმეზისის პროცესი (2). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 314 ცხრილი 4. სერია მეოთხე დიაგრამა 4. მეოთხე სერია მეხუთე სერია. ამოცანა 5. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა ხანმოკლე ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში ღია ველის „ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთის“ ტესტში. ცდების ამ სერიაში გამოყენებული გვქონდა ცხოველთა სამი ჯგუფი (n=4). შფოთვის ემოციური მდგომარეობის შემოწმება ვაწარმოეთ ზემოთ აღნიშნული „ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთის მეთოდით. ექსპერიმენტის ამ სერიაშიც ჩვენ საკონტროლოდ გამოვიყენეთ მეექვსე სერიის ჯგუფების ცხოველთა მონაცემები. მათ ქცევას ცხოველთა ჯგუფები დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავზე (წთ) დრო ლაბირინთის ღია მკლავზე (წთ) შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობა i ჯგ. 20 დღიანი 8,2 1,8 მაღალი ii ჯგ. 40 დღიანი 7,6 2,4 საშუალო iii ჯგ. 60 დღიანი 8,6 1,4 ძალიან მაღალი 8.2 1.8 7.6 2.4 8 2 დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავე დრო ლაბირინთის ღია მკლავზე 20 დღიანი 40 დღიანი 60 დღიანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 315 ვაკვირდებოდით მაქსიმალურად მსგავს პირობებში. ცდების დაწყებამდე ყველა ცხოველი ცხოვრობდა ცალ-ცალკე, იზოლირებულად. ექსპერიმენტის მონაცემები ცალცალკე შეგვქონდა ცხრილში (ცხრილი 5), რის საფუძველზეც ვაგებდით დიაგრამაბს (დიაგრამა 5), რაც საშუალებას გვაძლევდა გვემსჯელა ცხოველის შფოთვის ემოციურ მდგომარეობის ინტენსივობაზე. აღნიშნულ ექსპერიმენტს ვახორციელებდით გეგმის შესაბამისად, ხანმოკლე 5,10,15-დღიანი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში. სურათი 2. შფოთვის ემოციური მდგომარეობის შემოწმება ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე ცხრილი 5. სერია მეხუთე. ცხოველთა ჯგუფები დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავზე (წთ) დრო ლაბირინთის ღია მკლავზე (წთ) შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობა 5 დღიანი 6,8 3,2 მცირე 10 დღიანი 7,8 2,2 საშუალო 15 დღიანი 8 2,0 მაღალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 316 დიაგრამა 5. სერია მეხუთე. საექსპერიმენტო ცხოველების ქცევის დრო (წუთებში) და შფოთვითი მდგომარეობის ინტენსივობა ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე. ამოცანა 6. ღია ველის (ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი) ტესტში შფოთვის ემოციური მდგომარეობის ინტენსივობის შესწავლა თანასაზოგადოებაში გაზრდილ ცხოველებზე განსხვავებული ხანგრძლივობის ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში; ექსპერიმენტის მეექვსე სერიაში გამოვიყენეთ 8 ზრდასრული მამრი ვირთაგვა, წონით 180200 გრ. რომელიც გავყავით ორ ჯგუფად, თითოეულში 4 ვირთაგვა (n=4). ორივე ჯგუფის ცხოველები გაიზარდნენ და ცხოვრობდნენ თანასაზოგადოებაში. აქედან პირველი ჯგუფის ცხოველების ზოოსოციალური იზოლაცია ვაწარმოეთ ხანგრძლივ-60 დღე, ხოლო მეორე ჯგუფის ცხოველების ზოოსოციალური იზოლაცია მოვახდინედ ხანმოკლედ-15 დღე. ცდები გავიმეორეთ იგივე პირობებში, როგორც ეს გვქონდა მეოთხე და მეხუთე სერიის ჯგუფების ცხოველების მიმართ. მიღებული შედეგები ასახულია სპეციალურ ცხრილებში (ცხრილი 6), რის მიხედვითაც ავაგეთ დიაგრამები (დიაგრამა 6). მათი მონაცემები გამოვიყენეთ აგრეთვე მეოთხე და მეხუთე სერიის შედეგებისათვის როგორც საკონტროლო მასალა. მეექვსე სერიის შედეგებიდან ჩანს, რომ თანასაზოგადოებაში გაზრდილი ვირთაგვების ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაცია შფოთვის ემოციურ მდგომარეობას მეტი ინტენსივობით იწვევს, ვიდრე ეს გამოვლინდა ექსპერიმენტის მეოთხე სერიაში ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში. ეს შეიძლება ავხსნათ ცხოველების ზოოსოციალური იზოლაციაში გადაყვანა მდიდარი გარემოდან, ჩვენს შემთხვევაში თანასაზოგადოებიდან, შედარებით ღარიბ გარემოში ანუ ზოოსოციალურ ურთიერთობათა 6.8 3.2 7.8 2.2 8 2 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 დახურულ მკლავზე ყოფნის პერიოდი ღია მკლავზე ყოფნის პერიოდი 5 დღიანი 10 დღიანი 15 დღიანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 317 დეპრივაციაში, რომელმაც შეამცირა ორგანიზმის ფსიქიკურ ფუნქციათა მდგრადობა, ე.ი. მოხდა თავის ტვინის ოპტიმალური ტონუსიდან გადართვა სხვა, უფრო დაბალ ტონუსზე, რაც ცნობილია უარყოფითი ემოციებისა და ნეგატიური ჰიპერსტრესის გამომწვევი (4), შედეგად მივიღეთ შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობის ზრდა, ხოლო ღარიბი გარემოდან ხანგრძლივ ზოოსოციალური იზოლაციაში გადაყვანა ნაკლები ეფექტურობით იწვევს შფოთვის ემოციური მდგომარეობის განვითარებას (ცდების პირველი ეტაპი), ხანგრძლივმა ზოოსოციალურმა იზოლაციამ აშკარად და სტატისტიკურად სარწმუნოდ შეამცირა ცხოველთა მოძრაობითი აქტივობა და ღია მკლავებზე გასვლის შემთხვევათა რაოდენობა. აღსანიშნავია,რომ მეოთხე სერიის პირველი ჯგუფის ცხოველების გამოყვანა დახურული მკლავიდან გაძნელებული იყო, ისინი უფრო აგრესიულები იყვნენ გამოყვანის მომენტში. ზოგადად, პირველი და მეოთხე სერიის ჯგუფებიდან, 40 დღიანი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში, შედარებით გაუმჯობესდა ცხოველთა საორიენტაციო გარემოს კვლევითი აქტივობა. კვლევის შედეგების მიხედვით ემოციური მეხსიერების მიმართ აღმოჩნდა, რომ პასიური განრიდების ტესტებში იგი უკეთ ვლინდებოდა ცდების იმ სერიებსა და ჯგუფებში სადაც შფოთვითი ქცევა საშუალოზე მაღალი იყო. ხოლო საპირისპირო შედეგები მივიღეთ ცხოველთა იმ ჯგუფებში სადაც შფოთვითი ქცევა ძალიან შემცირებული ან ძალიან ძლიერი იყო. ამრიგად, ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციით გამოწვეული შფოთვითი ქცევები უფრო მეტი აგრესიულობით და ძლიერად ვლინდებოდა თანასაზოგადოებაში გაზრდილი ვირთაგვების ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში გადაყვანისას, ვიდრე როდესაც ცხოველთა ზოოსოციალური იზოლაცია მოხდა ონტოგენეზური განვითარების ადრეული ეტაპიდან. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ეს გამოწვეული უნდა იყოს იმით, რომ პირველი მათგანი ზოოსოციალური იზოლაციაში გადაყვანილი იყვნენ მდიდარი გარემოდან ღარიბ გარემოში, ხოლო მეორე შემთხვევაში ხანგრძლივ ზოოსოციალური იზოლაციაში გადაყვანისას მათი გარემო არ შეცვლილა. ჩვენი ეს შეხედულება მართებულია მხოლოდ ერთი ფაქტორის ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის მიმართ. არ გამოვრიცხავთ, რომ ამ შემთხვევაში გავლენას ახდენდეს აგრეთვე სხვა მრავალი გარე და შიგა ფაქტორები, მაგალითად გენეტიკურად თუ რომელ ნერვულ ტიპს მიეკუთვნება ინდივიდი, ან მტკივნეული გაღიზიანებით (წყლის დასჯადი სმის ტესტში) და ჭარბი განათების, გაშლილი სივრცისა და სიმაღლის შიშით (ფობიები) გამოწვული სტრესები (ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთი). ამასთან ცნობილია, რომ რაც უფრო ხანგრძლივია შიდსახეობრივი ზოოსოციალური იზოლაცია, მით უფრო გამოხატულია თავის ტვინის თვითრეგულაციის მექანიზმების დეფიციტი(4, 8). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 318 ცხრილი 6. სერია მეექვსე. (საკონტროლო ) დიაგრამა 6. სერია მეექვსე. საექსპერიმენტო ცხოველების ქცევის დრო (წუთებში)და შფოთვის ინტენსივობა ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე. 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 თანასაზოგადოებაში მცხოვრები ხანგრძლივი იზოლაცია ღანასაზოგადოებაში მცხოვრები ხანმოკლე იზოლაცია დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავზე დრო ლაბირინთის ღია მკლავზე ცხოველთა ჯგუფები იზოლაციის ხანგრძლივობა დრო ლაბირინთის დახურულ მკლავზე (წთ) დრო ლაბირინთი ს ღია მკლავზე (წთ) შფოთვის მდგომარეობის ინტენსივობა 1 თანასაზოგადოებაში მცხოვრები ხანგრძლივი იზოლაცია 60 დღე 9,5 0,5 მაღალი 2 თანასაზოგადოებაში მცხოვრები ხანმოკლე იზოლაცია 15 დღე 6 4 საშუალო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 319 დასკვნები 1.შფოთვის ემოციური მდგომარეობა ინტენსიურად ვლინდება ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში, თუ იზოლაცია იწყება ინდივიდუალური განვითარების ადრეული ეტაპიდან; 2.შფოთვის ემოციური მდგომარეობის მიმდინარეობა ტალღისებური ფორმისაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ თავდაპირველად შფოთვითი მდგომარეობა იზრდება, გარკვეული პერიოდის შემდეგ იგი იკლებს, ხოლო შემდეგ ისევ იმატებს; 3. ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში შფოთვის არათანაბარი (ტალღისებრი) განვითარება დამოკიდებულია ორგანიზმის დამცველობითი ადაპტაციის მექანიზმებსა და ჰორმეზისის ფენომენის მოვლენაზე. 4. უარყოფითი (ავერსიული) მეხსიერება პირდაპირ დამოკიდებულებაშია საშუალო და მაღალი ინტენსივობის შფოთვის ფსიქო-ემოციურ მდგომარეობასთან. დაქვეითებული შფოთვა შესაბამისად აუარესებს მეხსიერებას. 5.ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციით გამოწვეული შფოთვის ემოციური მდგომარეობა ნაკლებად ვლინდება მდიდარ გარემოში მცხოვრები ცხოველების მიმართ. ხოლო ღარიბ გარემოში მცხოვრები ინდივიდები ხანგრძლივი ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში გაძლიერებული შფოთვით ხასიათდებიან, რომელსაც თან ერთვის აგრესიის ელემენტებიც. 6.ხანმოკლე ზოოსოციალური იზოლაციის პირობებში შფოთვითი ქცევა სუსტად ვლინდება და მისი ჩამოყალიბება სწორხაზოვნად მიმდინარეობს. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ნებიერიძე ნ. ემოციური მდგომარეობი გავლენა მეხსიერებაზე. საკანდ. დის. ავტორეფერატი,თბილისი,2002. 2. რენიკო საკანდელიძე, იზოლდა ლომსიანიძე, ერეკლე ჯულაყიძე, ხათუნა რუსაძე შფოთვითი ქცევის შესწავლა წყალბადის ზეჟანგით გამოწვეული ოქსიდაციური სტრესის პირობებში. ჟურნალი „ქართველი მეცნიერები“, ტ.4; №5, 2022წ. გვ.97-107; 3. შალამბერიძე ა., საკანდელიძე რ., ქორელი ა. ცენტრალური მუსკარინული აგონისტისა და ანტაგონისტის გავლენა ვირთაგვის ქცევაზე ამაღლებულ ჯვარედინ ლაბირინთზე. საქ. მეცნ. აკად. მაცნე, ბიოლ. სერია a, 2003, ტ. 29,755-760. 4. ხახანაშვილი მ. ინფორმაციული სტრესი; საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია. თბილისი, 2008. 5. american psychiatric association: diagnostic and statictical manual of mental disorders – tr, washington, dc, 2000. 6. beck a.t. – cognitive therapy and the emotional disorders. new york: meridian, 1976. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 320 7. cruz a.p.m; frei f; graeff f.g. – ethopharmacological analysis of rat behavior on the elevated plus-maze. pharmacol. biochem. behav; 1994, 49, 171-176. 8. lane r.d; nadel l. – cognitive neuroscience of emotion. new york: oxford university press, 2000. 9. nebieridze n., koreli a. – effect of galanthamine on perfotmance of the step-trough passive avoidance task in the rats. proc. georgian acad. sci.,boil., ser., 1998. 24. 287-291. 10. rolls e.t. – the brain and emotion. oxford: oxford university press, 2001. 11. townend j. – practical statistics for environmental and biological scientists. .hichester, england: john willy and sond, 2003 12. 12 shalamberidze a., sakandelidze r. – comparative study of central and peripheral anticholinestherase drugs in the passive avoidance test in the rats. bull. georgian acad. sci., 2002, v. 165,544-546. 13. scuire l.r., bloom f.e., mcconnel s.k., roberts j.l., spitzer n.c., zigmord m.j. (eds.) – fundamental neuroscience, second edition. london: academic press,2003 study of the intensity of the emotional state of anxiety in animals under conditions of zoosocial isolation of varying durations sakandelidze reniko1, lomsianidze izolda2, rusadze khatuna3, lomsianidze teimurazi4, julakidze erekle5 1professor, akaki tsereteli state university, mob. 593-739-439 2associate professor, akaki tsereteli state university, mob. 555-78-40-50 3doctor of biology, akaki tsereteli state university, mob. 555-97-41-63 4associate professor, akaki tsereteli state university, mob. 555-22-41-92 5associate professor, akaki tsereteli state university, mob. 599-21-44-49 abstract it is known that a general sensory stimulus creates a certain level of excitation of the nervous system, which is referred as "general tone". making an error-free decision requires creating an optimal tone. extremely high or low tone contributes to an increase in errors and the development of negative emotions that reduce the quality of work performance. one such factor is social isolation. social deprivation is one of the risk factors for the formation of psychogenic stress. anxiety is an emotional state characteristic of humans and mammals. according to aaron beck, an american psychiatrist, anxiety is a completely normal emotional state. however, under the influence of a stressogenic factor georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 321 anxiety becomes stronger or weaker, which is a prerequisite for pathology. therefore, the study of the issue has a great practical significance. the research aimed at studying: 1. the intensity of the emotional state of anxiety on an animal model under conditions of zoosocial isolation of varying durations; 2. the influence of the emotional state of anxiety caused by zoosocial isolation of varying durations on the cognitive functions of animals. research material and methods. the experiment was carried out in the educational and experimental laboratory of physiology of the faculty of biology of akaki tsereteli state university. adult male white rats were chosen. two behavioral tests were used to test the anxiety: the first one, the so-called “punished water drinking” (passive avoidance), and the second test "elevated plus maze". based on the research objectives, the experimental animals white laboratory rats were divided into series and groups (6 series, 18 groups), the number of animals in the group was n=4. with the aim of social isolation 3-week-old pups were selected for the first, second, fourth and fifth series of tests. they were separated from their mothers and placed individually in isolation. for the third and sixth series, we used community-raised animals, and the data obtained from them were used for a control. statistics: student's t-test was used to process the obtained results. obtained results: the emotional state of anxiety is intensely manifested in conditions of long-term zoosocial isolation if the isolation begins from an early stage of individual development; the course of the emotional state of anxiety is wave-like which means that initially the intensity of the anxiety state increases, after a certain period of time it decreases and, finally, it goes up again. the decrease in the intensity of anxiety could be determined by the protective adaptation mechanisms of the body and the phenomenon of hormesis. negative (aversive) memory is directly related to lowand very high-intensity anxiety, both of which impair memory. the emotional state of anxiety caused by prolonged zoosocial isolation manifests itself with less intensity in animals raised in rich environments (community). and individuals who grew up in poor environments are characterized by increased anxiety in conditions of prolonged zoosocial isolation, whereas in conditions of short-term zoosocial isolation anxious behavior is weakly manifested and its formation is rectilinear. keywords: anxiety, isolation, stress, deprivation, punished water drinking, open field, elevated plus maze. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 177 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.24 the use of modern digital technologies in transportation emeliane gogilidze, natia gogilidze georgian technical university summary major trends in the digitization of transportation include: connected vehicles. drivers are already using smartphones and onboard navigation systems to optimize travel. the next phase could help vehicles communicate with external sources such as sensors, vendors and other vehicles. key words: information and communication technologies (icts), digital transformation, management of transport systems, digital technologies, transportation and logistics, intelligent transportation system (its). 1. introduction information and communication technologies (icts) play a significant role in transportation systems as they provide the connection between transportation system users, system planners, operators, and managers. over the last few years, with advancements in icts, there has been a rapid change in travel behaviour. the digital transformation of the transportation sector is showing incredible breakthrough results starting in 2020. automakers, service and logistics companies are focusing on optimizing and reducing their financial costs by embarking on a new course of digitalization. the events of 2020 have increased the value and relevance of digital transformation around the world. economic and social constraints caused by the coronavirus pandemic have become a driver of transition to new business models, development of digital ecosystems, platforms and services, and drone technologies. at the same time, the level, readiness and capabilities of individual industries, sectors and companies for digital transformation objectively differ from each other, which reduces the speed and efficiency of digital transformation. the main barriers to digital transformation in the transportation sector are competent personnel and the maturity of the ecosystem of digital solution providers. the demand for digital technologies in transportation and logistics amounted to 89.4 billion in 2020 and may grow to 626.6 billion by 2030. thanks to digital transformation, labor productivity in the georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 178 industry will increase by 20% by 2030. the list of the most in-demand technologies includes paperless document management, distributed registry systems, wireless communication, artificial intelligence, augmented and virtual reality. 2. digital revolution in the transportation industry digital transformation provides for the restructuring of all business processes, which will lead to the improvement and, in some cases, complete replacement of existing systems for the organization of transport and service enterprises. a huge influence on the digital revolution in the transportation industry has been the global strategy for the development of the transportation industry until 2030 with a forecast to 2035, which envisages the active introduction of digital technologies in the transportation industry and is based on addressing a set of pressing issues facing the industry in the early 2020s[1-4]: high accident rate due to human factor. low efficiency of the transportation process by traditional modes of transportation. low attractiveness of transport corridors due to high transaction burden (paper documents, control procedures, intermediaries). lack of possibility of operational management of the transport complex from a single center depending on the situation. low awareness and coordinated actions of regional and local authorities, transport stakeholders on issues of transport security (including transport security, cyber security) [5]. lack of possibility to monitor the condition of transportation infrastructure facilities at all stages of their life cycle (fig.1): fig. 1. digital technologies in transport in order to address a set of issues that have arisen in the transport sector, the eu has developed the strategy for digital transformation of the transport industry, which covers 6 of the most important areas of the transport industry: drones for passengers and cargo. green digital passenger corridor. seamless freight logistics. digital management of the transportation system. digitalization for transport security. digital twins of transport infrastructure objects. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 179 the strategy envisages the introduction of actively developing digital technologies: artificial intelligence; collection and processing of big data; distributed registry systems; virtual and augmented reality; spatial analysis and modeling; information modeling. 3. unmanned transportation for passengers and freight creating the most favorable conditions for the use of unmanned vehicles implies solving the tasks of forming a huge infrastructure throughout the eu [6,7]. estimated benefits from the project implementation: reduction of the cost of transportation for eu citizens and businesses by any means of transport by 29% and improvement of safety level by 91%. an unmanned vehicle is a vehicle that moves without a crew on board using a special autonomous control system. unmanned vehicles travel on specially designated lanes along predetermined routes or are part of general traffic, being equipped with a set of sensors, cameras, radars and a decision-making on-board computer. for aviation, such sensors include: heading sensors (gps), roll, pitch, roll, pitch, altitude, speed, other aircraft systems, ground station data, and more. for automobiles: video cameras, lidar sensor, radars, gps [6]. the drone is able to adequately assess the situation on the road, interact with pedestrians, cyclists, other cars, and comply with traffic rules. this makes it a full-fledged participant of road traffic (fig. 2): fig. 2. changing the future of mobility with passenger drones futurebridge from a technical point of view, the developers rely on existing realities and adapt unmanned transport to them the car "distinguishes" road signs, "sees" obstacles, pedestrians, and moves on the basis of maps and satellite navigation. unmanned transportation can increase the efficiency of freight transportation and reduce its cost. this will mainly happen due to the absence of drivers in each truck unmanned vehicles are able to form autonomous convoys for cargo transportation, where the driverpilot will be only in the lead vehicle. efficiency can also be increased by reducing accidents and the number of downtimes, and reducing the influence of the human factor. unmanned trucks a self-driving truck, also known as an autonomous truck or robo-truck, is an application of self-driving technology aiming to create trucks that can operate without human input. alongside light, medium, and heavy-duty trucks, many companies are developing self-driving technology in semi trucks to automate highway driving in the delivery process [8, 9, 10]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 180 in september 2022, guidehouse insights listed waymo, aurora, tusimple, gatik, plus, kodiak robo-tics, daimler truck, einride, locomation, and embark as the top 10 vendors in automated trucki-ng. and, transport topics in november 2022 is listing fourteen companies to know about selfdriving truck; aurora, waymo, tusimple, gatik, locomation, torc robotics, waabi, einride, plus, embark, kodiak robotics, robotic research, outrider and pron-to. self-driving trucks are expected to be on highways in the united states by 2027. several government agencies in the u.s. and europe have announced new legislation surrounding the use of autonomous trucks. some challenges of bringing self-driving trucks on public roads include, but are not limited to, road safety, the need for human drivers inside the vehicle, and the lack of specific regulations surrounding driverless vehicles. unmanned rail transportation is a method of operating trains automatically where the driver is not required or required for supervision at most. alternatively, it can be defined as a subsystem within the automatic train control, which performs any or all of functions like programmed stopping, speed adjusting, door operation, and similar otherwise assigned to the train operator [11-12-13]. flying cars in august 2023, representatives of the chinese company aeroht reported the successful completion of the xpeng x2 flying car test, in which this original vehicle flew over the xiang river in changsha, hunan province. a distance of 1.5 kilometers was covered in 4 minutes, and the vehicle eventually landed in zhoutou square. the dimensions of the car are 5172 × 5124 × 1362 mm, and when folded, it measures 4949 × 2113 × 2055 mm. with a curb weight of 680 kg, the xpeng x2 can carry a payload of up to 160 kg. at the moment, the existing model can stay in the air for 25 minutes before recharging the battery. the serial versions, which are scheduled for mass production in 2025, will have an increased range (fig. 3): fig. 3. flying car 4. seamless freight logistics seamless freight logistics will help to speed up transportation, reduce its cost, which will increase the revenue of eu transport companies several times. this will be facilitated by: building a tracking system for freight transportation using electronic navigation seals; development of a digital platform for the eu transportation complex; formation of a system of end-to-end exchange of electronic transportation documents; creation of a national digital logistics circuit. thanks to the special digital platform of the transport complex and the use of various digital services, the document circulation will become electronic and transport documentation will be standardized. planned results of the project by 2025: electronic document management. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 181 digital platform of the transport complex. mass application of blockchain-based smart contracts. green corridor" for cargo transportation. it is also planned to reduce the cost of cargo delivery and increase the volume of transit through the eu territory by 2030 [9-10-11]. 5. digital control of the eu transportation system the unified digital platform of the transportation complex (udpc) will become the systemic basis for information interactions. it will integrate all existing and planned information and digital solutions based on agreed principles, rules and standards. additionally, it will provide an opportunity to receive and provide convenient, safe and affordable freight and passenger transportation services and related additional services. the digital management system is based on innovative information technologies, including artificial intelligence [5]. it is planned to ensure a high level of efficiency and validity of management decisions at all levels of the transportation complex from market participants to government agencies, as well as the possibility of high-quality strategic planning of the transportation complex. the system will help to create conditions for building communication between all participants of the transport complex and realization of new and high-quality transport and logistics services. the unified digital platform will help to consolidate at the legal level the possibility of using new objects of the transport complex: unmanned vehicles, unmanned aerial vehicles, intelligent transport systems, robotic objects. intelligent transportation systems (its) help to operate the transportation network more efficiently through the use of a set of technologies embedded in the vehicle or road infrastructure. the use of modern big data analytics makes it possible to analyze the movement of people through sim cards in phones by collecting large amounts of anonymous data. such solutions are the basis of modern urban passenger transportation management systems, as well as entire smart cities. the its complex is able to perform the functions of dispatch situational and operational coordination of interaction of all road users, special services and agencies, which receives a huge array of information from traffic cameras, traffic flow detectors, electronic means of fare payment, smart traffic lights. its also includes electronic information boards, parking meters, automated lighting control, means of automatic violation detection. its allows modeling various situations and predicting the result. as a result, it is possible to determine exactly how this or that event will affect the traffic situation, minimize traffic jams, the impact of construction of a new interchange on traffic. its also helps to create infrastructure for drones (fig.4): georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 182 fig.4. intelligent transport system (its) market to grow at a cagr of from 2022 to 2027|increased use of the meta-intelligence concept in transport systems is one of the primary trends technavio 6. digitalization for transport security the project is aimed at creating a secure information space for passenger data. thanks to real-time security analysis of the state of the digital transportation complex, it will be possible to manage the risks of personal information leakage or fraudulent actions towards passengers. the latest vulnerability search systems and the creation of a unified environment for monitoring the security of transportation infrastructure will help prevent and eliminate possible attacks [7-8-10-11-12]. planned results by 2025: introduction of mechanisms ensuring information security in the transportation infrastructure. creation of a national system of preliminary passenger information. creation of a unified closed secure digital environment ensuring the safety of transportation infrastructure facilities. by 2035, it is planned to introduce artificial intelligence technologies in the transportation infrastructure. with the help of digital technology, cities can regulate and electrify their informal public transport, slashing emissions and bringing considerable benefits to road safety, accessibility and economic inclusion [13-21]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 183 7. conclusions the digital transformation of the transportation sector is not the future, not a dream, but a reality. a few years ago, flying cars and drones seemed like science fiction to us. now we are already moving on roads that have been built thanks to highly intelligent information systems, and in our phone we can form the necessary route in seconds and cover long distances by transport without carrying any documents. passengers' lives become safer and businesses can earn more (domestic and international freight transportation). thanks to digital technologies, gigabytes of information about everything related to transportation are collected and a new value is formed digital assets of the transportation sector. references: 1) gogilidze, emeliane, and natia gogilidze. 2023. “intelligent transport systems challenges and achievements”. georgian scientists 5 (4):365-77. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.34. 2) e. gogilidze, n. gogilidze, "the impact of modern information and communication technologies on the formation of society". international scientific-practical conference: „modern challenges and achievements in information and communication technologies“, 2023, pp. 365-375. 3) e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 4) e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp. 205-210. 5) tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 6) nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, and nino kakhurashvili. 2023. “comparative analysis of complex information system testing methods”. world science, no. 4(82) (november). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 7) doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88 pages: 84 – 88 8) giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 184 9) mosashvili, i., & otkhozoria, n. (2023). using rfid for effective digital enterprise management. georgian scientists, 5(4), 297–301. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.27 10) giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 1-6. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 11) doborjginize giorgi, petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn, estonia. petriashvili lily, irina khomeriki. 2024. “the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university”. georgian scientists 6 (1):38-44. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.07. 12) apt asia-pacific summit on the information society: 31 oct-2 nov 2000, tokyo declaration]. 13) https://en.wikipedia.org/wiki/information_and_communications_technology . 14) https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/hdi . 15) https://theconversation.com/internetization-a-new-word-for-our-global-economy-88013 . 16) zhankaziev s. v. intelligent transportation systems in ensuring road safety // actual problems of activities to ensure road safety (state, problems, ways of improvement): materials of the interdepartmental scientific-practical conference. 17) https://www.shs-conferences.org/; 18) https://www.futurebridge.com/blog/changing-the-future-of-mobility-with-passenger-drones/; 19) https://www.itdp.org/; 20) https://superrask.xyz/product_details/32329697.html. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 185 ; „ “ . . , : , . : (icts), , , , , (its). georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 288 georgian scientists vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.36 1; 2; 3 1 , , ; 2 , , ; 3 , “ , . . 2013 , , , . , , , , . , 10 , , : 1. . 2. . 3. 4. . : 1. 2. 3. 4. 5. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 289 . , . : , , . . 2013 28 , . 2013 , . 1 , 2017 , . , , , . , „ “, .2 , , . , . . , , . 2013 21 36 n1.1, : 1. , „ “ 70 000-100 000 2. 6 17 3. 40,000 1000 1 http://conferenceconomics.tsu.ge/? 2 http://conferenceconomics.tsu.ge/? georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 290 4. 1000 . 3 , : 1. 2. , , . , , . (drg) , , , . , . : , , , . . , , . : 200, 300, ii) – 40, 20, 400, 3004. , . , , , . , . , , . , 3 https://nha.moh.gov.ge/ge/p/sayoveltaod 4 https://www.moh.gov.ge/ka/529 georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 291 . , , , . . . 170 , 67,55% , 32,5% . : 20-25 57,5%, 26-35 7%, 36-40 6,5%, 4155 15%, 56-60 10%, 60 10%, : -83,3%, -3.4%, -13,3%. : ( . 1). : ( . 2.) 1. 57%33% 10% 0% ? georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 292 2. 2 27% , , 3% , , , : 1. ; 2. . , , : 17,2%, 13,3%, -48,3%, -20,7%. , : ( . 3.) 27% 27% 3% 43% ? georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 293 3. 3, 80 % . . : 1. ; 2. . , . 40% , , -16,7%, -10%, 33,3% . , . : 1. 2. 3. , 4. 10 . , , , 11 , 7 . , , . . 0% 80% 7% 13% ? georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 294 , , , , . : 1. 2. 3. 4. 5. https://nha.moh.gov.ge/ge/p/sayoveltaod https://www.moh.gov.ge/ka/529 http://conferenceconomics.tsu.ge/? http://conferenceconomics.tsu.ge/ the current problems and the ways of development of the universal health care state program abstract in the paper ,,the current problems and the ways of development of the universal health care state program”, there are indicated the role and the importance of this program, also the activities of involved institutions are mentioned. health insurance is always current issue, without any doubt. the universal health care state program is functioning in georgia from 2013. because of this year is 10th anniversary of this program, we decided this subject for our research. besides, the popularity of the subject is due to the health insurance as special business activity of insurance. therefore, the government of georgia has done a lot of things for the development of the program during the last 10 years, still there are problems which are obstacles for the development of the program: 1. personnel 2. the sophistication of the legislature 3. more involvement of pharmacies and the regulation of the prices of drugs 4. more control on the hospitals the training of there are also shown the results of the survey and the statistics: 1. the trainings for workers 2. affordable drugs georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 295 3. restrictions of the control in hospitals 4. shortlisting/training of workers in hospital 5. special offers according to the needs taking all of these into consideration will decrease the problems of the program around the country. there are also indicated the viewpoints and advice of the authors, which are seen from the scientists’ point of view and using them practically will help the improvement of the certain domain. keywords: state program, health care, medical institutions. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 189 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.20 neutron flux measurement in triga reactor using gold foil activation method tornike kimeridze1,2; tran canh hai nguyen 3 1 lepl david aghmashenebeli national defence academy of georgia 2 lepl ilia vekua sukhumi institute of physics and technology 3dalat nuclear research institute, dalat, vietnam abstract neutron flux measurement is integral to nuclear physics, with implications across nuclear engineering, medical physics, and material science. this study details neutron flux mapping in the triga reactor in vienna using the gold foil activation method. identical gold foils were prepared, subjected to 10minute irradiation within the reactor core, and subsequently assessed using a 4πβ counter. the neutron flux distribution was theoretically modeled as a bessel function and cross-referenced against measured activities to yield an experimental thermal neutron flux map. findings reveal a close alignment between theoretical and experimental data, with a slight flux increase at the core's outermost periphery due to the graphite reflector. this work contributes valuable data on the triga reactor's neutron flux distribution, with broader applicability in the field of reactor experiments and operation. keywords: neutron flux; activation analysis; experimental nuclear physics, reactor physics. 1. introduction determining the neutron flux is essential for both ensuring the safety and efficiency of nuclear reactors and for designing new ones, as it impacts the rate of neutron-induced processes like fission and activation. to measure this, the gold foil activation method is often employed; it involves irradiating gold foils at different distances from the reactor core and then measuring the induced radioactivity to determine the flux. this technique is widely recognized, has had a long history, and is frequently used in dosimetry for reactors [1]. this paper presents a study that employed the gold foil activation method to quantify thermal neutron flux in vienna's triga reactor. the triga reactor, designed for safety and operational ease, serves a diverse range of functions including educational training in reactor physics, r&d in areas like material georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 190 science and neutron imaging, isotope production for medical and industrial use, research in radiation therapy techniques, and testing of nuclear safeguards approach for international compliance [2, 3, 4]. its versatility also extends to environmental studies, where it is used for neutron activation analysis to identify trace elements and determine the age of samples. the primary objective is to offer a precise and detailed experimental protocol for measuring thermal neutron flux, designed to minimize errors while thoroughly elucidating the theoretical foundations and rationale for each step in the procedure. 2. theoretical background the study took place at vienna's atominstitut, which houses austria's only reactor [3]. this triga reactor is a multipurpose pool-type reactor. it utilizes uzrh fuel and is outfitted with graphite reflectors. operating at a maximum thermal neutron flux density of 1x10 n/cm · s and a power output of 250 kw, the reactor features a built-in safety mechanism: its fuel material and structure exhibit a negative temperature coefficient, causing the reactor power to decrease automatically if the fuel temperature rises beyond a certain threshold. the core is comprised of 83 fuel rods and is encased in a graphite reflector. neutron flux can be categorized into three groups according to their energy spectrum [5]: thermal neutrons: 0 – 0.1 ev, with maxwell’s equations. epithermal neutrons: 0.1 ev – 1 mev, with 1/𝑣 (1/𝐸) distribution. fast neutrons: 1 – 10 mev, with watts’ distribution. in nuclear reactors, thermal neutron flux is pivotal for multiple key aspects including power output, fuel burnup, and safety. it directly affects the rate of fission, the main process for energy generation. a stable thermal neutron flux is indispensable for operational safety and efficiency, influencing reactor control and diagnostics. it is also critical for material testing, isotope production, and research. accurate measurement, such as through the gold foil activation technique, is essential for calibrating safety systems, optimizing fuel use, and developing new reactor designs. to establish an accurate relationship between measured activity and actual neutron flux, it is necessary to account for various correction factors [13] such as the cadmium correction factor, neutron selfshielding factor, 𝛽 self-shielding factor, wescott factor, and detector efficiency. additionally, parameters like the activation cross-section, irradiation time, and decay time are critical to the analysis. each of these factors and factors is delineated in the subsequent subsections, beginning with an examination of the theoretical thermal flux shape. 2.1. neutron flux distribution for pool-type reactor one-group time-dependent neutron diffusion equation for a homogenous reactor, bare reactor is 𝐷∇ − σ + s = − 1 𝑣 𝜕 𝜕𝑡 (1) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 191 the balance between source, absorption and neutron leakage always exists (the right-hand side term of equation (1) is eliminated). to ensure this balance, we multiply the source term by a factor of 1 k, k being an unknown constant. 𝐷∇ − σ  + 1 𝑘 vς  = 0 (2) given that 𝐵 = σ − σ is geometrical buckling, equation (2) becomes: ∇ + 𝐵  = 0 (3) the solution of equation (1) for a finite cylinder of height h and radius r, the flux depends on the distance r from the axis and the distance z from the midpoint of the cylinder is (�̅�) = 𝑅(𝑟)𝑍(𝑧) (4) with 𝑍 (𝑧) = 𝐴 𝑐𝑜𝑠 𝑚. 𝑧. 𝜋 𝐻 (5) 𝑅 (𝑟) = 𝐴 𝐽 𝑥 𝑟 𝑅 (6) therefore, the neutron flux density distribution is: (�̅�) =  . 𝐽 2.405𝑟 𝑅 𝑐𝑜𝑠 𝜋. 𝑧 𝐻 (7) where: 𝐻 (𝑐𝑚) – extrapolated height of the active core. 𝑅 (𝑐𝑚) – extrapolated radius of the active core. 𝐽 – bessel function of first kind of order zero.  – first null solution of 𝐽 . 𝑥 – nth null solution of 𝐽 . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 192 figure 1. radial shape of thermal neutron flux [6] 2.2. neutron flux determination using the gold foil activation method the gold foil activation technique is based on the concept that a neutron interacting with an 197au nucleus may be absorbed, thereby creating an unstable 198au isotope. this isotope subsequently decays into 198hg, emitting 𝛽 particles and 𝛾 rays in the process. by quantifying the activity of the resulting 198hg, the neutron flux can be determined. this neutron activation and decay process is outlined as follows: 𝐴𝑢(𝑛, 𝛾) → 𝐴𝑢 𝐻𝑔 figure 2. decay scheme of 198au [7]. the ideal foil for flux measurement should have a simple decay scheme for accurate absolute counting, a well-known activation cross-section that closely adheres to the 1/v law, and a conveniently long halflife. among available probe materials—such as 47in,25mn-25, 27co-27, and 47ag-47—gold is the standard [4]. it has a well-characterized activation cross-section at a neutron speed of 𝑣 = 2200 𝑚/𝑠𝑒𝑐 (𝜎 = 98.5 ± 0.4 𝑏𝑎𝑟𝑛), a g-factor (westcott factor) consistently close to one, and a half-life that is georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 193 sufficiently long (2.7 𝑑𝑎𝑦𝑠) for taking measurements. its simple decay scheme, shown in figure 2, also facilitates precise absolute counting. other advantages of using gold include its mechanical flexibility, owing to the absence of a crystal structure, and its relatively low cost at high purity levels (approximately 100%). aluminum was used as the sample holder due to its short half-life (~7 𝑚𝑖𝑛), small neutron absorption cross-section (𝜎 = 0.231 𝑏𝑎𝑟𝑛), low density (𝜌 = 2.7𝑔/𝑐𝑚 ) , and mechanical integrity in highly radioactive conditions [8]. once the foils are irradiated and their activities determined, we need to correlate that activation of different foils to the neutron flux at that location. to accomplish this, we need to define some fundamental concepts. activity activation rate c refers to the quantity of radioactive atoms generated per second per cm2 of foil surface due to neutron capture. in the context of thin foils, this activation rate is directly proportional to either the neutron flux or the density of the material. when focusing on thermal neutron flux, the activation cross-section adheres to the 1/v law, as dictated by the maxwell-boltzmann distribution. consequently, it is possible to determine the neutron flux based solely on the activation rate, without requiring knowledge of the neutron spectrum. 𝐶 is described by 𝐶 = ʃ d (8) where  (n/cm2.s) is the thermal neutron flux, ʃ (barn) is the activation cross section and d (cm) is foil thickness. the total activation represents the number of radioactive atoms per 𝑐𝑚 of foil area at any given time. for a constant activation rate starting at 𝑡 = 0, 𝐵(𝑡) is expressed by the equation: 𝐵(𝑡) = 𝐶 λ (1 − 𝑒 ) (9) here, λ (𝑠 ) is the decay constant at 𝑡 = 0. upon “infinitely long” irradiation, 𝐵(𝑡) approaches the saturation value 𝐶/λ . after irradiation ceases, 𝐵(𝑡) falls off according to the law: 𝐵(𝑡 ) = 𝐶 λ (1 − 𝑒 )𝑒 (10) where 𝑡 is the duration of the irradiation period and 𝑡 is the time elapse after the end of irradiation. activity a is the number of atoms decaying per sec and cm2 of the surface. here we should distinguish between theoretical activity 𝐴 and experimental activity 𝐴 . 𝐴 = λb (11) and 𝐴 (𝑡 ) = 𝐶(1 − 𝑒 )𝑒 (12) or georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 194 𝐴 𝑇 = 𝐶 (13) with the time factor being 𝑇 = 𝑒 1 − 𝑒 (14) the activity experimentally measured by the gas flow counter is related to the theoretical activity first by 𝐴 = 𝜀. 𝐹. 𝐴 (15) where f is foil area, and 𝜀 is counter efficiency. self-shielding factor g due to the non-negligible thickness of the gold foil, some neutrons will be absorbed within the material. this lead to a lower average thermal neutron flux within the foil, denoted as  , , compared to the average thermal neutron flux at the foil’s surface,  . the ratio between these two flux values is referred to as the self-shielding factor: 𝐺 =  ,  (16) activation cross section of thermal neutrons at conditions of room temperature, 𝑇 = 293 𝐾 (20 𝐶) and 𝐸 = 𝑘. 𝑇 = 0.0025 𝑒𝑉, the following relationship between neutron cross section at neutron temperature 𝑇 and at 𝑇 can be derived from westcott formalism as follows: 𝜎 , (𝑇 ) = 𝜎 . √𝜋 2 𝑇 𝑇 (17) 𝛽 self-absorption it is not advisable to use foils thicker than those corresponding to maximum sensitivity for flux measurement. the sensitivity of the foil diminishes with increased thickness because, in beta-counting, only a thin surface layer effectively contributes to the measurement. as foil thickness increases, the likelihood of neutrons penetrating this effective region from deeper layers decreases, while the probability of backscatter processes increases. therefore, it's crucial to use the thinnest foil material feasible for accurate measurements. 𝛽 self-absorption can be approximated using an exponential law of attenuation: for a 𝛽-emitter with a negligibly small surface area covered by a layer of thickness 𝑥, the probability 𝑤(𝑥) that a decay 𝛽 particle penetrates the layer is given by 𝑤(𝑥) = 𝑒 (18) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 195 therefore, the expression for 𝛽 self-absorption can be written as follows [9]: 𝜀 = ∫ 𝑒 𝑑𝑥 𝜃 = 1 − 𝑒 𝜇𝜃 (19) where 𝜇 (𝑐𝑚 . 𝑔 ) is absorption coefficient of the foil for 𝛽; and 𝜃 (𝑔. 𝑐𝑚 ) is foil thickness. sensitivity of the counter to ascertain the sensitivity 𝜀 of the counter, two measurements are conducted using the same foil and counter. the first measurement is taken with the foil deposited on the counter's sample holder, resulting in a sensitivity value of 𝜀 . for the second measurement, the foil is covered on top with an additional sample holder, producing a sensitivity value labeled 𝜀 . 𝜀 = 𝜀 𝜀 (20) cd-cover method and cd correction factor the presence of epithermal neutron flux and the gold foil's notable activation cross-section for these neutrons result in significant epithermal activity. to isolate this from the total activity, cadmium (cd) is employed. cd's large absorption cross-section for thermal neutrons effectively screens them, while allowing epithermal neutrons with energies above 0.4 to 0.7 ev to interact with the gold, depending on the cd layer thickness. to quantify thermal neutron-induced activity, two identical foils—one bare and one cd-covered—are irradiated simultaneously. by comparing their resulting activities, the thermal and epithermal contributions can be differentiated. it's important to note that the cd "cut-off" energy does not strictly match the upper energy limit of thermal neutrons but also includes some epithermal ones. thus, a cd-correction factor is introduced to ensure accurate representation of solely the thermal neutron flux in the activity difference between the two foils. 𝐴 = 𝐴 − 𝐴 (21) in which 𝐴 is the activity from thermal neutrons; 𝐴 is the activity from bare gold foil; and 𝐴 is activity from cd-covered gold foil. cd-correction factor is defined as 𝐹 = 𝐴 𝐴 = 𝐴 − 𝐴 𝐴 = 1 + 𝐴 𝐴 (22) following the process outlined above, thermal activation as a function of foil thickness, neutron flux, activation coefficient and absorption coefficient is expressed as georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 196 c = 𝜇 𝛿 𝜑 (𝜇 𝛿) 2𝜇 𝛿  (23) for thin foils 𝜇 𝛿 ≪ 1 at pure 1/v absorber, westcott coefficient 𝑔 = 1 and resonance integral 𝑠 = 0, we have  = 2𝐴 𝑇 √𝜋 𝑇 𝑇 (𝜇 (𝑣 )𝛿) (24) with activation and absorption coefficients ratio 𝜇 𝜇 = 𝑆 . 𝐺 (25) where 𝑆 is the 𝛽 self-absorption coefficient; and g being the neutron self-shielding coefficient of gold. here we arrive at the complete equation to determine thermal neutron flux considering all attendant factors is:  = 2(1 − 𝑒 ) 𝜀. 𝐹. 𝑆 . 𝛿. 𝐺. 𝜇 . √𝜋 𝑇 𝑇 𝐴 𝑒 − 𝐹 . 𝐴 𝑒 (26) specifications of the gold foils and the values of relevant factors are: 𝛼 = 1 (𝑖𝑠𝑜𝑡𝑜𝑝𝑒 𝑒𝑛𝑟𝑖𝑐ℎ𝑚𝑒𝑛𝑡) 𝛿 = 𝑚 𝐹 (𝑚𝑎𝑠𝑠 𝑠𝑢𝑟𝑓𝑎𝑐𝑒 𝑙𝑜𝑎𝑑𝑖𝑛𝑔) 𝑚 = 0.0079 (𝑔) (𝑔𝑜𝑙𝑑 𝑓𝑜𝑖𝑙 𝑚𝑎𝑠𝑠) 𝐹 = 𝑑𝑖𝑎𝑚𝑒𝑡𝑒𝑟 𝑜𝑓 𝑔𝑜𝑙𝑑 𝑓𝑜𝑖𝑙 𝑅 = 0.32 (𝑒𝑓𝑓𝑖𝑐𝑖𝑒𝑛𝑐𝑦 𝑓𝑜𝑟 2 𝜋 − 𝑑𝑒𝑡𝑒𝑐𝑡𝑜𝑟) [10] 𝑇 𝑇 = 1.07 [4] 𝑡 = 10 𝑚𝑖𝑛𝑢𝑡𝑒𝑠 (𝑎𝑐𝑡𝑖𝑣𝑎𝑡𝑖𝑜𝑛 𝑡𝑖𝑚𝑒) 𝜆 = 𝑙𝑛2 𝑇 / = 1.783𝑥10 𝑚𝑖𝑛 (𝑑𝑒𝑐𝑎𝑦 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡𝑎𝑛𝑡) 𝑡 = 60 ℎ𝑜𝑢𝑟 (𝑑𝑒𝑐𝑎𝑦 𝑡𝑖𝑚𝑒 𝑓𝑜𝑟 𝑏𝑎𝑟𝑒 𝑓𝑜𝑖𝑙) 𝑡 = 65 𝑚𝑖𝑛 (𝑑𝑒𝑐𝑎𝑦 𝑡𝑖𝑚𝑒 𝑓𝑜𝑟 𝑐𝑜𝑣𝑒𝑟𝑒𝑑 𝑓𝑜𝑖𝑙) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 197 𝐹 = 1.22 (𝑐𝑎𝑑𝑚𝑖𝑢𝑚 𝑐𝑜𝑟𝑟𝑒𝑐𝑡𝑖𝑜𝑛 𝑓𝑎𝑐𝑡𝑜𝑟) [11] 𝐺 = 0.9766 (𝑠𝑒𝑙𝑓 − 𝑠ℎ𝑖𝑒𝑙𝑑𝑖𝑛𝑔 𝑓𝑎𝑐𝑡𝑜𝑟) [4] 𝑆 = 0.6968 (beta self-absorption) [4] 3. experiment setup 3.1. measurement locations the neutron flux measurement using the gold foil activation method was conducted by irradiating gold foils at separate positions on the same axis on the azimuthal plane to cover radial neutron flux distribution of the reactor from the center of the core to the periphery. a picture of core map is shown in figure 2, left side view, while the corresponding positions of fuel rods and irradiation channels are illustrated by the schematic on the right. the exact distances between each irradiation channel can be found in table 1, with the insertion of samples done at channels b, f, i, l, and o. figure 3. triga core (left) and core map (right) it should be noted that the locations of the foils were carefully selected to be away from any control rods, to avoid flux depression caused by neutron capture. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 198 table 1. positions of experimental holes in reactor core position distance (cm) a, b 5,3 d 6,0 c 6,2 g 9,7 e, f 10,6 h, i 13,5 j 13,8 m 17,6 k, l 18,5 n, p, o 21,3 diameter of an irradiation hole 7,95 mm 3.2. experiment procedure in nuclear physics experiments, careful preparation of samples and proper calibration of measuring instruments, including activity counters, scales and detectors, are essential for accurate and reliable measurements. the samples used in the experiment involve cd sheaths with a thickness of 0.5 mm, au foils with a weight spread of 40 mg/cm2 and a diameter of 5 mm. in terms of measuring device, an analytical scale with an accuracy of 0.0001 g and a 4𝜋𝛽 counter are used. 3.2.1. equipment for measurement for absolute activity measurement, the standard is the 4πβ−γ coincidence counter. however, this approach has limitations such as difficulty in detecting low activities and stringent setup requirements. these include no electron conversion, positional-independence of sensitivity, and counter specificity to the radiation type being measured. therefore, we opted for a 4πβ flow-type proportional counter, simplifying the apparatus while still accomplishing the objective [9]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 199 figure 4. schematic of a 4π gas flow proportional counter [14] 3.2.2. samples preparation to standardize the samples, individual gold foils are cut to achieve uniform shape and size. these foils are weighed on a high-precision electronic scale and cleansed with alcohol to remove contaminants and any adhering organic substances. the foils are subsequently positioned in sample holders and secured with tape. one foil in each holder is shielded with cd, while its counterpart remains unshielded. a total of five sample holders are utilized, each containing two gold foils. figure 5. aluminum sample holder (bottom) and experimental equipment (top) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 200 figure 6. gold foils (left) and cleaning alcohol (right) 3.2.3. irradiation of samples to initiate sample irradiation, the reactor is stabilized at 10 watts for a 20-second period, accounting for foil activation during start-up. samples are then accurately positioned in the core and irradiated for 10 minutes. post-irradiation, the reactor is deactivated, and samples are removed and allowed to decay until their activity reaches background levels, ensuring that 27al activity becomes negligible to minimize error. figure 7. inserting sample holders into the reactor core georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 201 3.2.4. activity measurement upon removal, foils are meticulously flattened to preserve their surface area for accurate activity counting. they are systematically grouped to enable precise radial distribution analysis, facilitating the assessment of neutron flux distribution. figure 8. flattening irradiated gold foils (left) and grouping them according to radial location (right) to obtain accurate neutron flux measurements, the counter's plateau is first determined along with its background levels to ensure counts consistency. activities are then measured via the counter and flux is calculated using the designated equation. internal air within the counter is vented to maintain methane gas purity. a stable voltage plateau is crucial for ionization. the detection setup includes a dual-counter system, preamplifier, interface, and computing hardware. figure 9. measuring activity of irradiated foils using 4πβ counter georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 202 4. results and discussion activity measurements, acquired as described earlier, are incorporated into the complete thermal flux equation (26). table 2 presents the thermal neutron flux results for both covered and uncovered foils, with their distribution further visualized in figure 8. table 2. thermal neutron flux results distance from the core (cm) t1 (min) t2 (min) activity (uncovered) (counts/sec) activity (cd-covered) (counts/sec) neutron flux (neutron.cm-2.s-1) 5.3 10 82 181.4 64 133427566.7 10.6 10 89 179.1 55.53 125753219.3 13.5 10 95 126.7 49.34 93182802.83 18.5 10 102 85.34 34.61 55872014.13 21.3 10 107 72.15 23.65 56166272.53 the measured neutron flux distribution aligns well with the bessel function, the theoretical model for a bare, homogeneous reactor. the slight flux increase at the reactor's periphery is due to the graphite reflector in the triga reactor, which scatters and reflects escaping neutrons back into the core. this confirms both the triga reactor's efficacy and the reliability of our measurement methodology. the flux shape, visible in figure 10, closely resembles the theoretical curve shown in figure 1. figure 10. radial distribution of neutron flux density in triga reactor y = 924572x4 6e+06x3 243719x2 + 2e+07x + 1e+08 1.00e+07 3.00e+07 5.00e+07 7.00e+07 9.00e+07 1.10e+08 1.30e+08 1.50e+08 1 2 3 4 5 6 n eu tr on fl ux (n .c m -2 .s -1 ) measuring position measuments poly. (measuments) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 203 5. conclusion neutron flux measurement is an important parameter for nuclear research, and this study validates the utility of the gold foil activation method in performing such measurements. experimental results were adjusted for cd-correction, temperature dependency and self-shielding effects, offering a detailed thermal neutron flux profile at varying core distances. comparison between theoretical and experimental flux shape showed good qualitative agreement. this work serves as both an educational resource and a template for experimental research, outlining each experimental step clearly as well as the reason behind it. future work may explore alternative materials for flux measurement and further optimize the gold foil activation method for specific reactor configurations, as was done here at the triga reactor in vienna. 6. acknowledgment. this work was done within the 2023 safeguards traineeship programme organized by the international atomic energy agency (iaea) and at atominstitut (tu wien). special thanks to dr. mario villa, dr. andreas musilek (tu wien) and dr. susan e. pickett, dr. haori yang (iaea) [neutron flux measurement in the triga reactor using gold foil activation method]. references [1] international atomic energy agency (1982), dosimetry for criticality accidents: a manual. [2] borio di tigliole, a., cammi, a., chiesa, d., clemenza, m., manera, s., nastasi, m., pattavina, l., ponciroli, r., pozzi, s., prata, m., previtali, e., salvini, a., &amp; sisti, m. (2014). triga reactor absolute neutron flux measurement using activated isotopes. progress in nuclear energy, 70, 249–255. https://doi.org/10.1016/j.pnucene.2013.10.001 [3] safeguards traineeship, practical exercises in research reactors, march 1 – april 1, 2023, vienna, austria. [4] k. h. beckurts and k. wirt (1972), neutron physics. [5] international atomic energy agency (1987), handbook on nuclear activation data, technical reports series 273, vienna, 1987. [6] core (tpub.com) [7] file:au-198-decay-scheme.svg wikimedia commons [8] glasstone, s., & edlund, m. c. (1957). the elements of nuclear reactor theory. van nostrand. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 204 [9] sathian, d., chougaonkar, m. p., & mayya, y. s. (2010). a new technique for beta attenuation studies in neutron activation foils using 4πcoincidence system. radiation protection dosimetry, 142(2–4), 92–98. https://doi.org/10.1093/rpd/ncq261 [10] berthold technologies beta counter manual. [11] mueck, k., & bensch, f. (1973). cadmium correction factors of several thermal neutron foil detectors. journal of nuclear energy, 27(9), 677–688. https://doi.org/10.1016/0022-3107(73)90025-7 [12] borio di tigliole, a., cammi, a., chiesa, d., clemenza, m., manera, s., nastasi, m., pattavina, l., ponciroli, r., pozzi, s., prata, m., previtali, e., salvini, a., & sisti, m. (2014). triga reactor absolute neutron flux measurement using activated isotopes. progress in nuclear energy, 70, 249–255. https://doi.org/10.1016/j.pnucene.2013.10.001 [13] als-nielsen, j. (1967). corrections in the gold foil activation method for determination of neutron beam density. nuclear instruments and methods, 50(2), 191–196. https://doi.org/10.1016/0029-554x(67)90040-7 [14] knoll, g. f. (2000). radiation detection and measurement. john wiley &amp; sons, inc. ნეიტრონების ნაკადის გაზომვა ოქროს ფოლგის აქტივაციის მეთოდის გამოყენებით triga-ს ტიპის ბირთვულ რეაქტორში თორნიკე ქიმერიძე1,2; თრან ჩან ჰაი ნგუიენ 3 1სსიპ დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია 2სსიპ სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი 3დალატის ბირთვული კვლევის ინსტიტუტი, დალატი, ვიეტნამი რეზიუმე ნეიტრონები ნაკადის გაზომვა ბირთვული ფიზიკის განუყოფელი ნაწილია, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი პარამეტრია ბირთვული რეაქტრორების უსაფრთხო მუშაობისათვის და ასევე, დიდ გავლენას ახდენს შემდეგ მიმართულებებზე: ბირთვული ინჟინერია, სამედიცინო ფიზიკა და მასალათმცოდნეობა. წინამდებარე ნაშრომში წარმოდგენილი კვლევა დეტალურად აღწერს ნეიტრონების ნაკადის სქემას ვენის ატომური ინსტიტუტის triga რეაქტორში, სადაც იყენებენ ოქროს ფოლგის ნიმუშებს ნეიტრონების ნაკადის განსაზღვრისათვის. აღნიშნული პროცესი დაფუძნებულია სამიზნე ნიმუშების აქტივაციის მეთოდზე და შემდგომ მათ გაზომვაზე. აქედან გამომდიანრე, მომზადდა იდენტური ოქროს ფოლგის ნიმუშები, რომელიც 10 წუთის განმვალობაში სხივდებოდა რეაქტორის ბირთვში და შემდგომ შეფასდა 4πβ დეტექტორის გამოყენებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 205 ნეიტრონების ნაკადის განაწილება თეორიულად იყო მოდელირებული, როგორც ბესელის ფუნქცია და ჯვარედინი მიმართულების საწინააღმდეგოდ განხორციელდა სამიზნე ნიმუშების განლაგება და შემდგომ მათი აქტივაციის გაზომვა, რათა ექსპერიმენტულად მიგვეღო თერმული ნეიტრონების ნაკადის სქემა. დასკვნები ცხადყოფს თეორიულ და ექსპერიმენტულ მონაცემებს შორის ახლო კავშირს მიუხედავად იმისა, რომ ბირთვული რეაქტორის გარე პერიფერიებზე ნეიტრონების ნაკადი უმნიშვნელოდ იმატებს, რაგდან მის ირგვლივ განლაგებულ გრაფიტის ბლოკებს აქვს თვისება თერმული ნეიტრონებს არეკვლის. ეს ნაშრომი შეიცავს ღირებულ მონაცემებს ნეიტრონების ნაკადის განაწილების შესახებ trigaს ტიპის რეაქტორებში, რომელიც ფართოდ გამოიყენება რეაქტორების ექსპერიმენტებსა და ბირთვული რეაქტორის უსაფრთხო ოპერირებისათვის. საკვანძო სიტყვები: ნეიტრონების ნაკადი, აქტივაციის ანალიზი; ექსპერიმენტული ბირთვული ფიზიკა; რეაქტორების ფიზიკა. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 267 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.34 ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიების შემუშავება და სტანდარტიზაცია დიმიტრი ლაგაზიძე1, გიორგი ქუთათელაძე2, მანანა ორჯონიკიძე3, მალხაზ გეთია4, ალიოშა ბაკურიძე5 1ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი. 2თსსუ-ს მაგისტრანტი. 3ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი. 4ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი. 5თსსუ, ფარმაცევტული ტექნოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, პროფესორი. აბსტრაქტი ქაცვი (hippophae ramnoides l, eleagnaceae) საქართველოს ფლორის ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული მცენარეა, მისი მდიდარი ქიმიური შემადგენლობა განსაზღვრავს მრავალფეროვან ფარმაკოლოგიურ მოქმედებას დამწვრობის, გასტრიტის, კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულის, საშვილოსნოს ყელის ეროზიის, კანის და საყლაპავი მილის სხივური დაავადებების და სხვათა სამკურნალოდ [1,2,3]. კვლევის ობიექტს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი ქაცვის ნაყოფის ზეთის ვაგინალური სუპოზიტორიები. შემუშავებულია ქაცვის ზეთის მოდელური სუპოზიტორიები კაკაოს ცხიმის და ვიტეპსოლ w35-ის ფუძეებზე. წარმოდგენილი სუპოზიტორიები სტანდარტიზებულია კაროტინოიდების ჯამით 0,66 -0,75 მგ/სუპ. (β -კაროტინზე გადაანგარიშებით). ქაცვის ზეთის 0,3 გ ვაგინალური სუპოზიტორიებიდან კაროტინოიდების in vitro გამოთავისუფლების პროფილის შედარებით ნაჩვენებია, რომ ორივე ფუძეზე მომზადებულ ნიმუშებს ახასიათებს პროლონგირებული გამოთავისუფლება, ამასთან პროცესი უფრო ინტენსიურიად მიმდინარეობს დიფილურ ფუძეზე (ვიტეპსოლი w 35), რომელიც რეკომენდებულია ძირითად სუპოზიტორიულ ფუძედ ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიებისათვის. სუპოზიტორიებში იდენტიფიცირებულია ქაცვის ზეთის წამყვანი ცხიმოვანი მჟავები პალმიტინის, ოლეინის და სტეარინის. განსაზღვრულია სუპოზიტორიების ფიზიკურ ქიმიური და სტრუქტურულ-მექანიკური მაჩვენებლები. საკვანძო სიტყვები: ქაცვის ზეთი, სუპოზიტორიები, კაროტინოიდები, ცხიმოვანი მჟავები, კაროტინოიდების გამოთავისუფლების კინეტიკა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 268 ფიტოპრეპარატები შეადგენს სამკურნალო საშუალებების 35-40%-ს. ლიტერატურის მონაცემების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ მცენარეული წარმოშობის სამკურნალო საშუალებები უპირატესად წარმოდგენილია გალენური და ახალგალენური პრეპარატების, ასევე რბილი წამალთფორმების სუპოზიტორიებისა და მალამოების სახით [4,5,6]. სუპოზიტორები, როგორც უძველესი წამლის ფორმა, დღესაც არ კარგავენ აქტუალობას და პრაქტიკულ მნიშვნელობას დამზადების ტექნოლოგიის სიმარტივისა და წამლის ფორმის ეფექტურობის გამო [7]. ანთების საწინააღმდეგო, ანტიბაქტერიული, ჭრილობის შემახორცებელი მოქმედების მცენარეული წარმოშობის წამალთფორმებს შორის მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ქაცვის ზეთის სხვადასხვა სამკურნალო ფორმებს [1,2,5], მათ შორის ქაცვის ზეთის რექტალურ სუპოზიტრიებს, რომლებიც მოწოდებულია სწორი ნაწლავის სხვადასხვა დაზიანებების სამკურნალოდ. ქაცვის ზეთი და მისი პრეპარატები ფართოდ გამოიყენება კანისა და ლორწოვანი გარსების პათოლოგიების, მათ შორის გინეკოლოგიური დაავადებებისა და ტრამვული დაზიანებების სამკურნალოდ[8,9,10]. ცნობილია პატენტირებული ქაცვის ზეთის რექტალური სუპოზიტორიები კაკაოს ცხიმის ფუძზე [11]; მყარი ცხიმის „ტიპი a “ ფუძეზე 5% სტეარინის მჟავის მონოგლიცერიდით [12]; ქაცვის ზეთის კონცენტრატის შემცველი კომბინირებული პრეპარატი „ოლესტეზინი“ პოლიეთილენოქსიდი 1500-ის ფუძეზე, ანესთეზინით და ეთაზოლით [13]. ყველა ჩამოთვლილი პრეპარატი წარმოადგენს რექტალურ სუპოზიტორიებს, რეკომენდირებულია ასევე გინეკოლოგიაში გამოსაყენებლად, თუმცა, მათი დაბალი ეფექტურობის და ვაგინალური სუპოზიტორიების არ არსებობის გამო, პრაქტიკულ მედიცინაში უმეტესად გამოიყენება ქაცვის ზეთის ტამპონები. აღსანიშნავია, რომ ქაცვის ზეთის ვაგინალური სუპოზიტორიები ლიტერატურაში არ არის აღწერილი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ქაცვის ზეთის ვაგინალური სუპოზიტორიების ოპტიმალური შემადგენლობის და ტექნოლოგიის შემუშავება მისი გამოთავისუფლების პროფილის საფუძველზე და მიღებული პრეპარატის სტანდარტიზაცია. კვლევის ობიექტები და მეთოდები კვლევის ობიექტი იყო 2021წლის ოქტომბერში, სტეფანწმინდის მიდამოებში, სიმწიფის პერიოდში, შეგროვილი ქაცვის ნაყოფის ზეთის კონცენტრატიდან მომზადებული „ქაცვის ზეთის ვაგინალური სუპოზიტორიები“. კვლევაში გამოყენებული ყველა ქიმიური ნივთიერება შეესაბამებოდა მარეგულირებელი დოკუმენტების მოთხოვნებს. კვლევის მეთოდები: გამოყენებული იქნა ანალიზის ფიზიკურ-ქიმიური, სპექტროფოტომეტრული, გაზურ-ქრომატოგრაფიული და კვლევის ტექნოლოგიური და ბიოფარმაცევტული მეთოდები. კვლევის შედეგებს ვამუშავებდით სტატისტიკურად. ექსპერიმენტული ნაწილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 269 ქაცვის ნაყოფებისაგან მიღებული ცხიმოვანი ზეთის კონცენტრატის 0,3გ სუპოზიტორიებს ორ სხვადასხვა ფუძეზე (ვიტეპსოლი w 35 და კაკაოს ცხიმი) ვამზადებდით ფარმაკოპეული მეთოდით, გალღობილი სუპოზიტორიული მასის გაციებულ ფორმებში ჩამოსხმით და მაცივარში +50c ტემპერატურაზე გაცივებით [14,15]. მიღებული მოდელური ნიმუშები წარმოადგენდა ერთგვაროვანი, კონუსური ფორმის ნარინჯისფერ სუპოზიტორიებს. სუპოზიტორიების საშუალო წონა შეადგენდა 2,60 გ-ს. მოდელური სუპოზიტორიების ხარისხს ვაფასებდით სახელმწიფო ფარმაკოპეის და სხვა ნორმატიულტექნიკური დოკუმენტების მოთხოვნების შესაბამისად [14,16,17]. განისაზღვრა მოდელური ნიმუშების ფიზიკო-ქიმიური და სტრუქტურულ-მექანიკური მაჩვენებლები, კაროტინოიდების ჯამის რაოდენობრივი შემცველობა და ცხიმოვან მჟავათა შემადგენლობა. შედეგები მოცემულია 1 და 2 ცხრილებში. ცხრილი 1. ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიების ფიზიკურ-ქიმიური და სტრუქტურულმექანიკური მაჩვენებლების განსაზღვრის შედეგები მაჩვენებლები სუპოზიტორიები კაკაოს ფუძეზე სუპოზიტორიები ვიტეპსოლ w35 ფუძეზე ლღობის ტემპერატურა, 0c 34,8 34,5 გამყარების ტემპერატურა, 0c 25,8 28,5 სრული დეფორმაციის დრო, წთ 4-5 5-6 მჟავობის რიცხვი, მგ кон 4,6 2,14 იოდის რიცხვი, % i2 29,07 2.50 ზეჟანგის რიცხვი , % i2 0,0075 0,0046 სხვაობა ლღობის ტემპერატურასა და გამყარების ტემპერატურას შორის, 0c 9 6 მოდელურ ნიმუშებში აქტიური ნივთიერების რაოდენობას ვადგენდით კაროტინოიდების ჯამის მიხედვით ჩვენს მიერ მოდიფიცირებული სპექტროფოტომერტრული მეთოდით [17, 18], აპარატზე jasco v-730 , 450 ნმ ტალღის სიგრძეზე. შესადარი ხსნარი ჰექსანი. ერთ სუპოზიტორიაში კაროტინოიდების ჯამი (β-კაროტინზე გადაანგარიშებით) შეადგენდა 0,66– 0,75 მგ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 270 ოპტიმალური სუპოზიტორიული ფუძის შერჩევის მიზნით in vitro მეთოდით შესწავლილი იქნა ორივე ტიპის მოდელური სუპოზიტორიებიდან კაროტინოიდების გამოთავისუფლების პროფილი. კვლევა ჩატარდა აპარატზე disintegration tester bj-2 დიალიზის მეთოდით[20]. გამყოფ არეს წარმოადგენდა ცილინდრის ფსკერზე დამაგრებული 3 მმ სისქის სადიალიზო ცელოფანი. წინასწარი კვლევების საფუძველზე აქცეპტორულ არედ შეირჩა 35% ეთილის სპირტი (400 მლ); თერმოსტატირების ტემპერატურა +37 ± 2 0c. წონაკი ქაცვის ზეთის 0,3 გ სუპოზიტორია (ზუსტი წონა), დროის გარკვეულ პერიოდში პიპეტით ვიღებდით 5-5 მლ დიალიზატს და დანაკლისს ვავსებდით იგივე რაოდენობის 35% ეთილის სპირტით. დიალიზატში გადასული კაროტინების ჯამური რაოდენობა განისაზღვრა სპექტროფოტომეტრული მეთოდით აპარატზე (jasco v-730) 450 ნმ ტალღის სიგრძეზე, შესადარი ხსნარი 35% ეთილის სპირტი [18]. საკვლევი ნიმუშებიდან აქტიური ნივთიერების გამოთავისუფლების კინეტიკა მოცემულია გრაფიკის სახით (სურათი 2). სურათი1. ქაცვის ზეთის 0,3 გ ვაგინალური სუპოზიტორიებიდან კაროტინოიდების გამოთვისუფლების პროფილი, 1 სუპოზიტორიები კაკაოს ცხიმის ფუძეზე, 2სუპოზიტორიები ვიტეპსოლი w 35 -ის ფუძეზე. როგორც გრაფიკიდან ჩანს, სუპოზიტორიებიდან კაროტინოიდების გამოთავისუფლების პროფილს მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ფუძემტარებლის ბუნება. დაკვირვების პროცესში ვიტეპსოლი w 35 -ის და კაკაოს ცხიმის ფუძეზე მომზადებული სუპოზიტორიებისათვის დიალიზატში გადასული ნივთიერების მაქსიმალური კონცენტრაცია შეადგენდა შესაბამისად 58 და 37 %. სუპოზიტორიებში თავისუფალ ცხიმოვან მჟავათა შემადგენლობას ვსაზღავდით ტრიგლიცერიდების ეთერიფიცირების გზით მეთანოლის მინიმალურ რაოდენობასთან აცეტილქლორიდის არეში. მეთილირებული ცხიმოვანი მჟავების 1მგ ვხსნიდით 1მლ ჰექსანში და შეგვყავდა agilent technologies 7890b მოდელის გაზურ ქრომატოგრაფში, რომელიც აღჭურვილი იყო მასსპექტრომეტრული დეტექტორით agilent technologies 5977a msd. ინსტრუმენტს ჰქონდა split/spilitless ინჟექტორი. აუტოსამპლერი მიერთებული კაპილარულ სვეტთან: hp-5ms ultra inhert(30mx250dmx0.25dm). ინჟექტორის ტემპ. 250 0c, დეტექტორის ტემპ.280 0 c, სვეტის საწყისი ტემპ.90 0 c 2წთ, 900c დან 2800c(200c/წთ)., 2800c 10წთ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 271 ტრანსფერლაინის ტემპერატურა 2800c. ცხიმოვანი მჟავების იდენტიფიკაცია განხორციელდა საცდელ ნიმუშებში არსებული თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავების შესაბამისი პიკების მასსპექტრული შედეგების შედარებით nist-ის ბაზაში არსებულ მონაცემებთან და კოვაჩის ინდექსთან[19]. განსაზღვრის შედეგები მოცემულია 2 ცხრილში და ასახულია პირველ სურათზე. ცხრილი 2 ქაცვის ზეთის 0,3გ ვაგინალური სუპოზიტორიების ცხიმოვან მჟავათა შემადგენლობა ვიტეპსოლი w35 ფუძეზე ცხიმოვანი მჟავის დასახელება ცხიმოვანი მჟავის ინდექსი ცხიმოვანი მჟავის შემცველობა (% ცხიმოვან მჟავათა ჯამიდან) მირისტინის 14:0 0,31 პალმიტოლეინის 16:1 1,91 პალმიტინის 16:0 28,61 ლინოლის 18:2 0,29 ლინოლენის 18:3 1,96 ოლეინის 18:1 31,41 სტეარინის 18:0 27,30 როგორც ცხრილი 2-დან ჩანს, ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიებში ცხიმოვან მჟავათა ქიმიური შემადგენლობა პრეპარატ „ქაცვის ზეთის“ ანალოგიურია, რომელთა შორის დომინირებს პალმიტინის, ოლეინის და სტეარინის მჟავათა ტრიგლიცერიდები. დანარჩენი მჟავები უმნიშვნელო რაოდენობითაა. სურათი1. ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიების ცხიმოვანი მჟავების მეთილის ეთერების ქრომატოგრამა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 272 დასკვნები კომპლექსური ტექნოლოგიური, ფიზიკურ-ქიმიური და ბიოფარმაცევტული კვლევების საფუძველზე შემუშავებულია ქაცვის ზეთის ვაგინალური სუპოზიტორიების შემადგენლობა და ტექნოლოგია ვიტეპსოლ w35 ფუძეზე. დადგენილია სუპოზიტორიების ფიზიკურქიმიური და სტრუქტურულ-მექანიკური თვისებები. განსაზღვრულია სუპოზიტორიებში კაროტინოიდების ჯამური შემცველობა, რომელიც შეესაბამება 0,66-0,75 მგ/სუპ (β-კაროტინზე გადაანგარიშებით). შესწავლილია სუპოზიტორიებში ცხიმოვანი მჟავების შემადგენლობა, რომელთა შორის წამყვანია პალმიტინის, ოლეინის და სტეარინის მჟავათა ტრიგლიცერიდები. ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიები ვიტეპსოლ w35 ფუძეზე ხარისხის მაჩვენებლებით შეესაბამება სახელმწიფო ფარმაკოპეის მოთხოვნებს. კაკაოს ცხიმისა და ვიტეპსოლი w 35 ფუძეებზე მომზადებული ქაცვის ზეთის 0,3 გ ვაგინალური სუპოზიტორიებიდან კაროტინოიდების in vitro გამოთავისუფლების პროფილის შედარებით ნაჩვენებია, რომ ორივე ფუძეზე მომზადებულ სუპოზიტორიებს ახასიათებს პროლონგირებული გამოთავისუფლება, ამასთან პროცესი უფრო ინტენსიურიად მიმდინარეობს დიფილურ ფუძეზე (ვიტეპსოლი w 35), რომელიც რეკომენდებულია ძირითად სუპოზიტორიულ ფუძედ ქაცვის ზეთის სუპოზიტორიებისათვის. გამოყენებული ლიტერატურა 1. машковский м.д., лекарственные средства: в 2-х томах. м. медицина.1996 2. справочник лекарственных средств vidal, https://www.vidal.ru/drugs/hippophaes_oleum__419692 3.халеева л.д., петренко и.г., влияние суппозиториев с облепиховым маслом на течение экспериментального проктита и кольпита., 2-ая респ.конф по мед ботанике. тез.докл. киев, 1988.с.318 4. головкин в.а., и др., приготовление и изучение супозиториев с коргликоном хфж.1997.№12.с.90-93. 5. майорова а.в., кондратьева т.с., исследование высвобождения бав сухого экстракта арники из суппозиториев в опытах in vitro, науч.труды нииф. м., 1998. т.37. ч.1. с.170-173. 6.тринеева о.в., комплексное исследование содержания и специфического профиля бав плодов облепихи крушиновидной. воронеж: издательский дом вгу, 2016. 224с. 7.демина н.б, анурова м.н., суппозитории: аспекты модернизации лекарственной формы, разработка и регистрация лекарственных средств 2016 №4 (17), с.92-97. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 273 8. гукасова-федорова н.я., селезнова е.д., лечение эрозии шейки матки облепиховым маслом, акушерство и гинекология, 1995, n5, c.57-58 9. petra s larmo , baoru yang , juha hyssälä , heikki kallio , risto erkkola, effects of sea buckthorn oil intake on vaginal atrophy in postmenopausal women: a randomized, double-blind, placebocontrolled study, maturitas,volume 79, issue 3, november 2014, pages 316-321, https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2014.07.010 10. risto erkkola, baoru yang , sea buckthorn oils: towards healthy mucous membranes, women’s health, http://www.scicompdf.se/membrasin/yang_erk_2003.pdf 11. патент рф 2122851б6а61к9/02;35/78, 1998г. 12. патент рф 2097022, 6а61к 9/02 , 1997г. 13.патент рф 2212882с1а61к9/02,а61к 35/78 а61 р43/00 , 2003г 14. სახელმწიფო ფარმაკოპეა, ტომი 2, თბილისი, 2003, გვ.80-82 15. ბაკურიძე ა., წამლის სამრეწველო ტექნოლოგია, თბილისი, 2006. 16. офс суппозитории 1.4.1.0013.15 взамен ст.гф x 17. фс42-173098 масло облепиховое 18. масло облепиховое «oblepiha22», технические условия, 2002 https://www.oblepiha22.ru/assets/maslo_oblepihovoye_tu.pdf 19. kovàts e., characterization of organic compounds by gas chromatography. part 1. retention indices of aliphatic halides, alcohols, aldehydes and ketones. helvetica chimica acta, 41, 1915-1932, 1958 20. salova v.g., odintsova e.b., kozlova zh.m, comparison of metods for determining the release of itraconazole from vaginal suppositories, "medical & pharmaceutical journal "pulse" , 2020. vol. 22. n 6, http://dx.doi.org/10.26787/nydha-2686-6838-2020-22-6-79-83. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 274 development and standardization of sea-buckthorn (hippophae rhamnoides) suppositories dimitri lagazidze1, giorgi kutateladze2, manana orjonikidze3, malkhaz getia4, alyosha bakuridze5 1-doctor of pharmacy, researcher at tsmu i. kutateladze institute of pharmacochemistry. 2master student of tsmu. 3-doctor of pharmacy, researcher at tsmu i. kutateladze institute of pharmacochemistry. 4-doctor of pharmacy, head researcher at tsmu i. kutateladze institute of pharmacochemistry. 5-tsmu, head of department of pharmaceutical technology, professor. abstract sea-buckthorn (hippophae rhamnoides l, fam. eleagnaceae) is one of the most widespread plants of the georgian flora. its rich chemical composition determines a variety of pharmacological effects in the treatment of burns, gastritis, gastric and duodenal ulcers, cervical erosion, radiation diseases of the skin and esophagus, and others [1,2,3]. the object of the research were vaginal suppositories made using fruit oil from georgian seabuckthorn. model suppositories with hippophae rhamnoides oil based on cocoa butter and vitepsol w35 were developed. these suppositories were standardized with the sum of carotenoids 0.66-0.75 mg/sup. (converted to β-carotene). comparison of the in vitro release profile of carotenoids from seabuckthorn oil 0.3 g vaginal suppositories shows that the samples prepared on both bases are characterized by prolonged release, while the process is more intense with the diphyllous base (vitepsol w 35), which is recommended as the main suppository base for sea-buckthorn suppositories. the leading fatty acids of this oil are identified in suppositories palmitic, oleic and stearic acids. the physicochemical and structural-mechanical indicators of suppositories were defined. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 36 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 , 1; 2 1 , ; 2 , , . , (200 ) . , , . , . , ) . , ) ( ), . , . , . 10-12 . , 60-90 . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 37 , . , , , , . : , , , , , , , , , . , , , , . , , , , , . , ( ) . . , . , , , (maughan, 2010). . , , , , , , ), (miyamura et al., 2004; tsuchiya et al., 2004; katsuda et al., 2008). , , (hou et al., 2013). , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 38 1 (sheu et al., 2013). (mg/l) (mg/l) na 10800 7240 k 392 10400 ca 411 39 mg 1290 96100 sr 8.1 0.17 b 4.45 320 fe 0.003 0.25 li 0.17 11.7 cu 0.0009 0.22 co 0.0004 0.26 mo 0.01 0.62 ni 0.0066 0.11 cr 0.0002 0.087 rb 0.12 1.2 si 2.9 0.5 v 0.002 1.2 f 13 21.8 br 67.3 5400 i 0.064 5.5 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 39 , . . ( , ) . , . , . , . (hullár et al., 2018). , , , . . , . . , , , . . , . 60-90 . , . . 1. , . 1965 , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 40 1979 . 64/77. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 41 , , , . : 22 ± 1 , : 180,0 ± 9,0 , : 80,1 ± 9,0 . 5: 1) hots ( “ ” ) (n=6); 2) mic ( , ) (n=6); 3) kona (n=6); 4) propel (n=6); 5) (dw). (100 ) (150 ) 30, 0.8 = 0.05 (galloway et al., 1997). , . 6 . (vt&lg diet) : , , . ( , , ). , , , , , , , . , , , . , , , , , , , , , . , , , , , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 42 : , , . . , , . ( ), ; , , , ; , ( ). 45-50 . : . ( 40 ) ; ; , ; ; , , , ), ; ( , , , ); , , , , , , , , , , , ; , , , , , , , ; : , , , , , , , , , , , ; , 2 , , , , ; – 1-3 ); , 5-30 , ; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 43 ), ; . , polar™ , (30 °c). 150-200 . 3%, (cheuvront et al., 2003). 15 . , wescor 5600 (gao et al., 2013), (muñoz et al., 2014). 89.1 ± 21.6 . 3%, , : 1 = 1 4 1,1 = 1 . , . , . 10 5 . 30 , . 10 5 45 . 5, ( ) . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 44 2 , . (sosm mmol/kg) , hots, mic, kona, propel, dw . (sosm mmol/kg) ( ) ( ) . (*p < 0.05). ± s.d . hots . mic hots . kona mic , , propel , 1,6 dw . , 75 . , hots mic , propel dw . mic kona, georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 45 hots mic , , propel dw . 3 . , , . anova, tukey (*p < 0.05). 10-12 . (bohl et al., 2002). , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 46 . (tkemaladze, 2001-2024), . . , : 1. bohl ch, volpe sl. magnesium and exercise. crit rev food sci nutr. 2002;42(6):533-63. doi: 10.1080/20024091054247. pmid: 12487419. 2. cheuvront sn, carter r 3rd, sawka mn. fluid balance and endurance exercise performance. curr sports med rep. 2003 aug;2(4):202-8. doi: 10.1249/00149619-200308000-00006. pmid: 12834575. 3. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 4. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 5. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. 6. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 7. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. 8. galloway sd, maughan rj. effects of ambient temperature on the capacity to perform prolonged cycle exercise in man. med sci sports exerc. 1997 sep;29(9):1240-9. doi: 10.1097/00005768-199709000-00018. pmid: 9309637. 9. gao y, romero-aleshire mj, cai q, price tj, brooks hl. rapamycin inhibition of mtorc1 reverses lithium-induced proliferation of renal collecting duct cells. am j physiol renal physiol. 2013 oct 15;305(8):f1201-8. doi: 10.1152/ajprenal.00153.2013. epub 2013 jul 24. pmid: 23884148; pmcid: pmc3798728. 10. hou cw, tsai ys, jean wh, et al. deep ocean mineral water accelerates recovery from physical fatigue. j int soc sports nutr. 2013;10:7. doi: 10.1186/1550-2783-10-7. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 47 11. hullár i, vucskits av, berta e, andrásofszky e, bersényi a, szabó j. effect of fulvic and humic acids on copper and zinc homeostasis in rats. acta vet hung. 2018 mar;66(1):40-51. doi: 10.1556/004.2018.005. pmid: 29580088. 12. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. 13. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 14. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 15. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 16. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. 17. miyamura m, yoshioka s, hamada a, takuma d, yokota j, kusunose m, kyotani s, kawakita h, odani k, tsutsui y, nishioka y. difference between deep seawater and surface seawater in the preventive effect of atherosclerosis. biol pharm bull. 2004 nov;27(11):1784-7. doi: 10.1248/bpb.27.1784. pmid: 15516723. 18. maughan rj, shirreffs sm. dehydration and rehydration in competitive sport. scand j med sci sports. 2010;20(suppl 3):40–7. doi: 10.1111/j.1600-0838.2010.01207.x. 19. muñoz cx, mckenzie al, armstrong le. optimal hydration biomarkers: consideration of daily activities. obes facts. 2014;7 suppl 2(suppl 2):13-8. doi: 10.1159/000360655. epub 2014 apr 4. pmid: 24853347; pmcid: pmc5646208. 20. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 21. sheu m.-j., chou p.-y., lin w.-h., et al. deep sea water modulates blood pressure and exhibits hypolipidemic effects via the ampk-acc pathway: an in vivo study. marine drugs. 2013;11(6):2183–2202. doi: 10.3390/md11062183. 22. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 48 23. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 24. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 25. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 26. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 27. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 28. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 29. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 30. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 31. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. 32. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 33. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 34. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 35. tsuchiya y, watanabe a, fujisawa n, kaneko t, ishizu t, fujimoto t, nakamura k, yamamoto m. effects of desalted deep seawater on hematologic and blood chemical values in mice. tohoku j exp med. 2004 jul;203(3):175-82. doi: 10.1620/tjem.203.175. pmid: 15240926. 36. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . (mlsd’2016)» :• , , ., 284. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 49 37. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., ... & , . . . « (mlsd’2016)» :• , , ., 365. 38. , . ., & , . . (2005). . , 70(11), 1566-1584. 39. , ., , ., & , . (2001). . . 004.89. . 004.89. 40. , ., , ., & , . (2012). . , 25(1), 23-28. 41. , . ., & , . . (2008). . , 21(3), 367-371. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 50 mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise jaba tkemaladze1; tornike samanishvili2 1,research director, longevity clinic georgia inc; 2 researcher, longevity clinic georgia inc abstract the accepted view is that animal-type organisms originated in the ocean/sea depths and then some of them migrated to land. consumption of the electrolyte composition of deep sea water (below 200 meters) is expected to moderate the presence of organisms under terrestrial conditions. it is a fact that dehydration caused by prolonged exercise inhibits thermoregulation, reduces endurance and exercise performance. studies conducted on animals and humans confirm that the water obtained from the depths of the sea and subsequently softened has a positive effect on the physiology of the body and the correction and prevention of pathophysiological changes. such seawater has been shown to enhance hydration recovery and exercise performance after a dehydration exercise protocol better than bottled (de-chelated) mineral water and/or sports electrolyte drinks. we have found that water taken directly from a mineral water source (rich in chelates) or mineral ice cream made from it (preserved by chelates) is better than water from the deep sea. chelates are compounds formed by a bond between a trace element ion and an organic ligand. chelates form stable complexes, protect microelement ions from unwanted reactions in the environment. it is an established fact that the absorption of microelements in the body is improved in the form of chelates. chelates are diluted in mineral water and remain on the surface of the source for 40-65 minutes. mineral ice cream is a food product made by pouring fresh water and milk from a spring and then freezing it. dissolving mineral water in milk preserves more than 76% of the chelates as long as the mineral ice cream is frozen. in this way, it is possible to provide many people with mineral ice cream, so that their bodies can adapt to life on land. keywords: hydration, mineral ice cream, deep sea water, peak torque extension, balneology, mineral water vol. 3 issue 3, 2021 e-issn: 2667-9760 georgian scientists association for science journal doi: https://doi.org/10.52340/gs contents improving the quality of medical education: students’ achievements and perceptions on simulation based learning 1-10 irma manjavidze, dali chitaishvili, pirdara nozadze substantial challenges of road construction 11-17 merab baratashvili, tornike baratashvili 2018 presidential elections in georgia (elections without a leader) 18-35 avtandil tukvadze, akaki abzianidze, irakli ubilava, helen gelashvili the problem of ethno-religious nationalism in georgia 36-53 tinatin kavtaradze social stereotypes and cognitive mechanism of their processing 54-69 miranda giorgashvili review and analysis of patrimonial and meritocratic governance concepts 70-87 tamar charkviani self-government in terms of gender: the role and needs of women in local politics (empirical sociological research) 88-113 tamar charkviani leadership theories and post soviet authoritarian leaders 114-135 heleen gelashvili, avtandil tukvadze, akaki abzianidze https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 1 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.01 improving the quality of medical education: students’ achievements and perceptions on simulation based learning. irma manjavidze1; dali chitaishvili2; pirdara nozadze 1, 2 department of clinical skills and multidisciplinary simulation, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 1 : https://orcid.org/0000-0002-9298-4187; 2 : https://orcid.org/0000-0002-7631-9785 abstract background. simulation based learning (sbl) revolutionized medical education. today's challenge is to control and improve the quality of the sbl. one way to monitor the quality of the learning process is to conduct regular surveys. methods.. 4th year medical students were asked to fill out a questionnaire consisting of likert scale, to assess the training course and sbl in general. improvement of their knowledge after taking the course was analyzed on the basis of preand post-test results. results. eighty-two 4th year medical students responses to the 35 questions in the questionnaire were positive and the average score was 4.57 on a 5-point likert scale. preand post-test analysis proved that the course was really productive. the average points for pretest was 20 points (sd=5,39) and 29 points for pot-test (sd=4,64). conclusions. “clinical skills” course has caused a high satisfaction and motivation of the students and improved their knowledge. knowledge enhancement and skills acquisition took place in a comfortable environment. keywords: simulation based learning, students’ perception, preand post-tests, likert scale, medical education. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 2 background georgia is in a process of innovation and reform of the higher education institutions trying to meet international standards .this process is quite complex which implies that we need to realize our role as educators, teaching should become more student-oriented and outcome-based, and medical education programs should be increasingly enriched with modern methods of teaching that will help students not only acquire theoretical knowledge, but also practical skills. outcome-based education is focused on what the students are expected to know and to do. nowadays simulation based learning and osce format assessment is considered as the best way to acquire and test performance and competence in skills such as communication, clinical examination, medical procedures etc with unnecessary risks to patient. the use of medical simulators revolutionized medical education and has brought a level of expertise and confidence to medical personnel at all levels.the idea of practicing on inanimate objects before contact with real patients backs to antiquity. earliest simulators in the history of medicine were used for teaching anatomy, surgery, obstetrics etc. (1) when describing the history of simulation based learning madame du cudrey, the “king’s midwife” must be mentioned. she was midwife in the court of king louis xv and in the 1700s she created the "machine" i.e. simulators to train midwives in france (2). her mannequins were very popular as they looked very realistic and could be used to learn how to manage normal childbirth and childbirth complications. also noteworthy is the german professor b. schultze, head of the university women’s clinic in jena, who created bony pelvic phantoms in the 1890s; for the teaching of pelvimetry (2). the beginning of the twentieth century is considered as the "black age" of simulation teaching. and it received special attention back in the late 20th century. the fundamental reforms of medical education in the 20th century were driven by a significant discovery, which was made in 1984 by the harvard medical practice study 1, which randomly selected 30,000 hospitals in new york state, with histories showing that medical malpractice affected 3.7% of hospital admissions, of which 27.6% were due to negligence. 13.6% of them caused death. (3) a 1999 report by the institute of medicine (iom), err is human, found that medical errors harmed approximately 3% of hospital patients and resulted in an estimated 98,000 deaths in the united states. (4) the modern model of medical simulation training is considered to be taken from aviation, where errors are reduced to zero, because in such industries, which are termed as high reliability organizations there is a high culture of security, which is somewhat conditioned by simulation based training. the need to learn lesson from aviation was driven by the issue of patient safety. and over past decades many centers and laboratories of simulation training in medical schools were opened, and training courses were prepared. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 3 the call to enrich curriculum with modern teaching methods which will ensure to fill the existing gap between reality and classrooms led to the inclusion of simulation based learning (sbl) in the undergraduate curriculum. today's challenge is to control and improve the quality of the sbl. tbilisi state medical university (tsmu) is a member of the european higher education area, so it must meet the quality standards of higher education, which will determine its competitiveness throughout the world. the quality is determined by the content of the curriculum, the qualification of the teachers, the availability of relevant resources. one way to monitor the quality of the learning process is to conduct regular surveys. at tsmu the academic and invited staff as well as training courses are regularly evaluated both by the administration and the student. appropriate questionnaires are developed by the university quality assurance service and the departments to assess the course and the teacher. at the department of clinical skills and multidisciplinary simulation (csms) at the end of each rotation the student anonymously completes a questionnaire, the data of which is analyzed by the staff of department and then with the dean of the faculty. the results and recommendations are discussed at the department meeting and then at the faculty board, and / or, if necessary, individually with particular academic or invited teacher. based on the evaluation result, success is rewarded with promotion and bonus. csms department offers courses for various faculties of the tsmu. among them are three compulsory training courses for students of the 2nd, 4th and 6th years of the english-language program of the faculty of medicine, where they are given the opportunity to learn various procedures and manipulations using manikins and simulators. the mandatory course for 4th year students (vii or viii semester) includes the following thematic lessons: 3 days: obstetrics and gynecology: ” insertion of intrauterine device”, “gynecological examination with pap smear” and “active management of the third stage of labor.”; 4 days: pediatrics: “newborn physical examination”, “newborn emergency care”, “auscultation of heart in newborn” and “auscultation of newborn’s lungs”, 1 day: nursing: “nasogastric intubation” and “bladder catheterization”. 1 day: communication scenarios. the aim of our study was 1. to evaluate how our rotation improves knowledge of our students. 2. to learn the perception of 4th year students' regarding our training course, sbl, teachers and learning environment. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 4 methods: our department conducted prospective study in the spring semester from march, 2021 to may, 2021. inclusion criteria were: viii or vii semester students of faculty of medicine. there were 8 groups who met our inclusion criteria and had rotation at our department during this period. all students were enrolled (n=82) in our study. a week before the start of our rotation, we send all our students the address of our website, where they have the opportunity to view their training schedule, presentation and video materials on each topic, etc. in the context of the pandemic, students are encouraged to come well prepared for each class in order to devote more time to practice during face to face learning. study participants were no exception. when students came to our department, before the first class, students were invited to attend a 20minute presentation to give an explanation of our study: in particular, that as part of this study, they would be asked to write preand post-tests that the evaluation of tests would not affect their rating. they were also explained how to fill out the questionnaire. brief information about our study was provided on the title page of the pre-/posttest and questionnaire. the anonymity of the survey was emphasized. then the students were then given 30 minutes to write a pre-test consisting of 40 questions that included thematic topics. each question had 4 possible answers and for each correct answer the student was given 1 point, so the maximum score of the test was 40 points. at the end of the rotation there were asked to complete the same test plus the questionnaire to assess the training course. this time we used a new questionnaire, which is more adopted to simulation based learning. the questionnaire included questions from our department's old questionnaire (which was later replaced by a shorter version), some questions were taken from the literature (6), and also used questions from a questionnaire proposed by tsmu quality assurance service. the questionnaire was divided into three blocks, in the first block the students were asked to evaluate the training course and express their attitudes toward sbl, in the second block they were asked to evaluate teachers and in the third block -learning environment that has a significant impact on students’ academic achievement. students were asked to express their level of agreement with 35 items using a likert scale ranging from 1 to 5, from strongly disagree to strongly agree with neutral option in the middle. with 36 question we asked them to rate the course: very poor, poor, moderate, good, excellent. space was left for additional comments. results: a total of 82 4th year medical students participated in our study between march 2021 and may 2021. students ranged in age from 20 to 24 and had a mean age of 21.82 (sd = 0.82). the sample was represented https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 5 by seventh(58.5%, n = 48), and eighth(41.5%%, n = 34) semester students. there were 45 female (54.9%) and 37 male (45.1%) participants. see table 1 table 1: demographic characteristics of the sample. sex n % female 45 54.9 male 37 45.1 semester vii 48 58.5 viii 34 41.5 m sd range age 21.82 0.82 20-24 pre and post-test results were statistical analyses were performed using excel t-test. alpha was set at 0.05, and p-values of less than 0.05 were considered statistically significant. the average points for pretest was 20 points (mode=25 points; sd=5,39) and 29 points for pot-test (mode=33 points; sd=4,64). preand post-test analysis revealed that students' knowledge was significantly improved. preand post-test more detailed results are presented in table 2. table 2. preand post-test analysis. pre-test points post-test points mean 20,31707317 29,09756098 variance 29,10809997 21,5459199 observations 82 82 pearson correlation 0,273829978 hypothesized mean difference 0 df 81 t stat -13,08228918 p(t<=t) one-tail 0,00 t critical one-tail 1,663883913 p(t<=t) two-tail 0,00 t critical two-tail 1,989686288 through our questionnaire we wanted to understand the attitude of students towards our training course and simulation teaching in general. as their objective and honest answers on the questions of the questionnaire will be of the greatest help to evaluate how our department work; analysis of the answers will aid in improving the quality of our academic activities. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 6 through the first 16 statements of our questionnaire, we wanted to understand what rating is given to our particular course. great majority of students think that the course was important, enjoyable, and they learned some manipulations and procedures while working on manikins and that they improved their skills. (see table 3: statements:-1,2,5,6,8,11). there is no such unanimity among the students regarding the time allotted for each course and for the duration of the course. (table 3: statements 3, 13, 14). majority of students think that the learning objectives were well formulated, the assessment was objective and that the learning material was appropriate (table 3: statements 9, 12, 15,16). statements -4, 7, 10 of questionnaire show that students want to be better prepared for such practical classes and wish that cases were brought from real life. table 3. questionnaire (part-1) statement n sa (%) a (%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 1. the course of "clinical skills" is important for my future profession. 82 91% (75) 9% (7) 0% 0% 0% 4,91 0,28 2. the experience has improved my skills. 82 95% (78) 5% (4) 0% 0% 0% 4,95 0,22 3. timing for each simulation case was adequate. 82 39% (32) 30% (25) 26% (21) 5% (4) 0% 4,037 0,92 4. the degree of difficulty of the cases has been adequate to my knowledge. 82 48% (39) 48% (39) 5% (4) 0% 0% 4,43 0,59 5. i have improved my technical skills. 82 68% (56) 24% (20) 7% (6) 0% 0% 4,61 0,62 6. i have learned some clinical cases, procedures and manipulation within this course. 82 68% (56) 24% (20) 7% (6) 0% 0% 4,61 0,62 7. i knew the theoretical side of cases. 82 43% (35) 43% (35) 12% (10) 2% (2) 0% 4,26 0,77 8. i have learned from the mistakes i made during simulation. 82 78% (64) 15% (12) 7% (6) 0% 0% 4,71 0,59 9. objectives were clear . 82 71% (58) 20% (16) 10% (8) 0% 0% 4,61 0,66 10. cases recreated real situations. 82 51% (42) 24% (20) 24% (20) 0% 0% 4,27 0,83 11. the course was enjoyable. 82 88% (72) 12% (10) 0% 0% 0% 4,88 0,32 12. the information i received beforehand was relevant 82 66% (54) 29% (24) 5% (4) 0% 0% 4,61 0,58 13. the length of course was appropriate 82 32% (26) 15% (12) 34% (28) 7% (6) 12% (10) 3,46 1,34 14. the course content and delivery pace was appropriate 82 51% (42) 37% (30) 7% (6) 5% (4) 0% 4,34 0,82 15. the course material (ppt and videos )was appropriate for learning 82 72% (59) 18% (15) 7% (6) 2% (2) 0% 4,59 0,73 16. the grading of the course was fair 82 73% (60) 27% (22) 0% 0% 0% 4,73 0,45 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 7 with statements 17-25 we wanted to learn our students view on simulation based learning in general. the vast majority of them strongly agree or agree with the statements that describe the positive aspects of simulation based learning. (see table 4). table 4. questionnaire (part-2) question n sa(%) a(%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 17. simulation is useful to assess the clinical status of a patient. 82 77% (63) 21% (17) 2% (2) 0% 0% 4,74 0,49 18. simulation practice lets you learn how to avoid making mistakes. 82 83% (68) 12% (10) 5% (4) 0% 0% 4,78 0,52 19. simulation helps to set priorities for action 82 62% (51) 33% (27) 5% (4) 0% 0% 4,57 0,59 20. simulation made me think about my next clinical practice. 82 62% (51) 23% (19) 15% (12) 0% 0% 4,48 0,74 21. simulation improves communication and the ability to work with the team. 82 65% (53) 21% (17) 15% (12) 0% 0% 4,5 0,74 22. simulation is helpful as it relates theory with practice. 82 76% (62) 20% (16) 5% (4) 0% 0% 4,7 0,55 23. simulation promotes self-confidence. 82 71% (58) 27% (22) 2% (2) 0% 0% 4,68 0,52 24. this type of practice has increased my commitment. 82 59% (48) 34% (28) 7% (6) 0% 0% 4,51 0,63 25. interaction with the simulation improves clinical competence. 82 60% (49) 27% (22) 13% (11) 0% 0% 4,46 0,72 with statements 26-32, we tried to get information about what assessment students gave teachers. the analysis of the questionnaire showed that students positively evaluate the work done by teachers. (see table 5). table 5. questionnaire (part-3) statement n sa (%) a (%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 26. i felt comfortable and respected during the sessions. 82 88% (72) 10% (8) 2% (2) 0% 0% 4,85 0,42 27. the teacher gave constructive feedback after each simulation 82 80% (66) 20% (16) 0% 0% 0% 4,8 0,39 28. the teachers at the end of my performance helped me reflect on the cases. 82 65% (53) 30% (25) 5% (4) 0% 0% 4,59 0,58 29. the teacher s helped me correct mistakes 82 78% (64) 22% (18) 0% 0% 0% 4,78 0,42 30. the teachers were helpful and supportive 82 85% (70) 12% (10) 2% (2) 0% 0% 4,82 0,44 31. i felt able to ask any questions i had 82 78% (64) 17% (14) 5% (4) 0% 0% 4,73 0,55 32. the proposed scheme of students' work during sessions was acceptable. 82 66% (54) 27% (22) 7% (6) 0% 0% 4,59 0,63 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 8 with statements 33-35 of the questionnaire, we literally tried to find out how students evaluate learning environment and the work of our technical staff and support staff. table 6. questionnaire (part-4) statement n sa (%) a (%) n (%) d (%) sd (%) points st dev 33. facilities and equipment were real. 82 59% (48) 24% (20) 12% (10) 5% (4) 0% 4,37 0,88 34. the webpage of the centre was useful. 82 61% (50) 22% (18) 15% (12) 2% (2) 0% 4,41 0,83 35. the course was well organized. 82 65% (53) 27% (22) 9% (7) 0% 0% 4,56 0,65 with final statement we asked to rate training course in which responders were asked to specify their assessment by marking one of the following words: very poor; poor; moderate; good and excellent. 4th year student’s level of satisfaction with “clinical skills” course is presented in diagram 1. majority of the students (79.0%) rated their satisfaction with “clinical skills” rotation experience as excellent or good, while 7% rated as moderate or poor. 4th year student responses to the 35 questions in the questionnaire were positive and the average score was 4.57 on a 5-point likert scale. diagram 1. rate the training course 0 (0%) 1(1%) 6 (7%) 7 (9%) 68 (70%) very poor poor moderate good excellent https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 9 conclusions feedback from students allows us to monitor the quality of the learning process to some extent. csms department regularly conduct such surveys. analysis of the answers helps us to improve the quality of our academic activities.we always respond to the trends reflected in the questionnaire answers. there were several cases where it was on the basis of these results that we made changes to the curriculum. at the end of the course, the final evaluation of the students is always done by the objective structured clinical examination (osce), however, before the osce our student have to write the mcq. within this study we ask our students to write the test before and after the training course thus we tried to reveal how much the knowledge of students improved after taking our course. the best evaluation of the course we think we read in the comments of the questionnaire. "when i was writing the pretest, i wondered how i could answer such difficult questions and i could not imagine that at the end of the course i would be able to answer all the questions and that i would be able to do so many manipulations on my own." https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 10 references 1. gardner r, raemer db. simulation in obstetrics and gynecology. obstet gynecol clin north am. 2008 mar;35(1):97-127, ix. doi: 10.1016/j.ogc.2007.12.008. pmid: 18319131. 2. buck gh. development of simulators in medical education. gesnerus. 1991;48 pt 1:7-28. pmid: 1855669.. 3. bates dw, spell n, cullen dj, burdick e, laird n, petersen la, small sd, sweitzer bj, leape ll. the costs of adverse drug events in hospitalized patients. adverse drug events prevention study group. jama. 1997 jan 22-29;277(4):307-11. pmid: 9002493. 4. al-elq ah. simulation-based medical teaching and learning. j family community med. 2010 jan;17(1):35-40. doi: 10.4103/1319-1683.68787. pmid: 22022669; pmcid: pmc3195067. 5. lateef f. simulation-based learning: just like the real thing. j emerg trauma shock. 2010 oct;3(4):348-52. doi: 10.4103/0974-2700.70743. pmid: 21063557; pmcid: pmc2966567. 6. alconero-camarero ar, -romero ag, sarabia-cobo cm, arce am. "clinical simulation as a learning tool in undergraduate nursing: validation of a questionnaire". nurse educ today. 2016 apr;39:128-34. doi: 10.1016/j.nedt.2016.01.027. epub 2016 feb 4. pmid: 27006044. 7. codeço a, dias coutinho vr, pereira-lopes o, faria-almeida r, santos resende m. assessing clinical simulation as a learning tool when training motivation skills in periodontologystudents' perceptions. eur j dent educ. 2020 nov;24(4):644-649. doi: 10.1111/eje.12544. epub 2020 jun 1. pmid: 32396273. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 11 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.02 ; . , , , , , . . , . . : , , , , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 12 . 80. , . , . , , , , , . , , , , , , . , . , , , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 13 . , , : ; , ; , ; ; , , , . . . , , , , , . . . , , . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 14 3-5-7 . . 2019 , 25 2 , , , . , , . , . : ; : ; ; ; , . , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 15 , , , , , . , . , , , . , , , , . , , . 52 , . . , , . , 1,5 -2 , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 16 , . , , , . , , . 5 , , . . 15 . , . . . , . . , , , . . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 17 1. . . : . . 2015 .44–472 2. . . 2015 . .21–24. 3. . . . . . . 2016 4. . . , . 2017. 21–23 substantial challenges of road construction merab baratashvili; tornike baratashvili resume in the form of a representative review of the construction of central drugs georgia, solutions, acceptance of stages of design, deficiencies, names of their own reasons, important guarantees of trusts, which must be technically and painfully necessary transportation of goods and passengers. his role in the economy of georgia and the international court. concrete examples are taken, which, obviously, required good solutions and unfavorable results, half-baked in the result of your most important solution. presented perspectives that follow are considered. what is permissible to avoid of risk. keywords: highway, slope, safety, transportation, road surface, construction, technical and economic parameters, inert material, deformation https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 18 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.03 2018 presidential elections in georgia (elections without a leader) avtandil tukvadze1 , akaki abzianidze2, irakli ubilava3, helen gelashvili4 1ivane javakhishvili tbilisi state university, associated professor 2national university of georgia seu, professor 3phd student, department of policy analysis and management russian university of friendship of peoples (moscow, russia). 4phd student of political science, assistant of professor of the faculty of social and political sciences, ivane javakhishvili tbilisi state university annotation the article notes that the constitution of 2018, which came into force since the inauguration of the president, establishes the model of parliamentary governance in the country and this was the last time president was chosen through universal public elections (6 year term), from 2024 president will be chosen (for 5 years) by election board and country will totally shift to parliamentary form of governance. the work analyzes aggressive pre-election campaign factors: socio-economic conditions, the management team's mistakes, features of political culture, contrast of georgian mentality and consciousness, mutual accusations of candidates in protecting russia’s interests the "war with compromises", pre-election promises of salome zurabishvili and grigol vashadze, government resources used in favor of a government-supported candidate, preliminary reports published by international (according to which the legitimacy of the election was not doubted, but there were critisizing comments), new initiatives announced in inauguration speech of newly elected president (democratic values and political priorities), which gives the public hope for the future. keywords: president, elections, leaders, aggressive rhetoric, russia, political culture, compromises. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 19 . 2018 ( ) , 2018 , , (6 ), 2024 (5 ) . : , , , , –„ “, , , ( , ), ), . : , , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 20 introduction. 33 changes have been made to the current constitution of the transitional period, country moved from american model of presidential governance (1995)1 to semi-presidential french model (2004) , and later through the polish model of the parliamentary republic (2004), 2 the constitution of 2018 establishes the classical government of the parliamentary governance. this is a general characteristic of the constitution that has been adopted since the 1990s, since after their study we are convinced that they have very few connections with "american" and "french" analogs and the main purpose is not to seek the form of governance that is acceptable to the georgian state, but adoption of a constitution that is tailored to the interests of a particular political force. numerous constitutional amendments aimed to increase the executive power, in particular increasing the rights of the president. however, none of the presidents have been elected for more than two terms in georgia, we can not say the same about the majority of post-soviet states. constitutional status and real power of presidents have never been in compliance with each other during the transitional period in georgia, especially during the presidency of mikheil saakashvili, the margin between the party and the state was absent and the state functioned as repressive machine, while the democracy was left in the field of rhetorics and theory and in real life there was no guarantee of protection of constitutional human rights. it is important to note that the model of the us presidential governance has brought democracy only to the american people, and its transplantation, like in georgia, has established super presidential authoritarian regimes in most countries of africa, asia and latin america. the reason is that the us constitution is the result of the development of american political culture and political history, expressing the political aspirations of the american people and their mentality. the constitution of 2018, which came into force since the inauguration of the president, is a model of parliamentary rule in the country and has been the last occasion of electing the president (6 years) through the general elections, whose powers are significantly reduced and is similar to the status of the head of state of the parliamentary republic. the experiences of previous years show that the president's high legitimacy has created problems (like poland) between the perception of power and the real power of the branches of the government. the next president will be elected by election board (300 members) for a term of five years and the same person who has lived in the country for 15 years and has reached 40 years of age can only be elected twice. in fact, the country's constitutional model of strong, undefined presidential rights is gradually moving to the weak presidential institution according to the parliamentary form of governance. constitutional status of the president of georgia. 1 constitution of georgia. tb; 1995 2 constitution of georgia. tb; 2004 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 21 according to the constitution, the fifth president of georgia will be the head of state, guarantee of national unity and national independence, supreme commander and presenter of the country to the international arena. the future president is a symbolic, representative figure. 3 the president of georgia will conduct internal and foreign policy with the consent of the prime minister, the security council existing with the president will be abolished completely. "the president will be the chairman of the national defense council, which will be created during the war." 4 the president shall retain the right of veto, according to the request of the parliament speaker and parliament members (not less than 1/4) or by the request of the government to appoint an extraordinary session, in case of the president's declaration of war or state of emergency, parliament is obliged to convene an extraordinary session. if the legislative body fails to approve its new composition within two weeks after the resignation of the government, the president should dissolve the parliament and appoint early elections. the president will have the right to appoint three of the nine members of the constitutional court and one of 14 members of the high council of justice to appoint and participate in the appointment of the chairman and members of the central election commission. besides, she will be able to appoint or dismiss the president of the national bank. also, the president of georgia is entitled to appoint a referendum on the issues constituted by the constitution and the law at the request of parliament, government or at least 200,000 voters within 30 days upon receipt of such request. the resignation of the president is only possible through impeachment. the initiation of impeachment procedure will be possible by the parliament of georgia with no less than 1/3 consent. according to the following procedures, the case must be handed over to the constitutional court, which will have one month to prepare the case and the conclusion. in case of parliamentary consent, the issue should be considered and voted under two weeks times. the consent of the 2/3 of deputies is necessary for the impeachment of the president. however, there is a limit. in case of war or emergency situation in the country, the initiation of the president's impeachment is prohibited. if the president gives up his powers prematurely, the chairman of the parliament will fulfill his duties. 3 constitution of georgia. tb; 2018 p. 25 4 constitution of georgia. tb; 2018 p. 42 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 22 the head of state will be able to unilaterally make decisions such as granting citizenship, pardoning convicts, state prizes and awards, higher military, special and honorary rankings, as well as higher diplomatic rankings. the president will be able to sign the constitutional agreement with the georgian orthodox church on behalf of the state. the president of georgia is authorized to appeal to the people. once a year, she will submit a report to the parliament on the most important issues about the state of the country.5 pre-election environment was influenced by: a. the hard socio-economic situation impairment of the gel has almost deducted the cash revenues of the employeed population (1 us dollars in 2013 was 1.73 gel, and in 2018 the value of 1 usd was varied within 2.66 -2 to 70) 6. part of the population who had debt in dollars were particularly affected; pension is equal to 70 dollars. the number of unemployed has increased significantly; outflow of the country's work capable population abroad has increased (since 1989 the population has decreased from 5 401,000, to -3720.4 by 2016); prices for energy and food was increased. the process of economic impoverishment of citizens was supported by numerous overdue loans. all of them greatly promoted polarization of political orientation of citizens. b. mistakes made by the ruling team that may be linked with the extra self-confidence during the pre-election period and government initiative to cultivate and export cannabis. opposition leader vashadze used the advice of his political scientist (viktor shkliarov, a us citizen), used the cannabis topic and began to collect signatures, thus attracting supporters who opposed the cultivation and export of cannabis. the patriarchate also expressed a negative reaction about the cannabis topic. part of the church was politically motivated to support grigol vashadze. the patriarch's appeal that the church authorities should not interfere with the election campaign, partly suspended the propaganda activities of the clergy against zurabishvili, but the negative charge could not be reduced. the government showed a delayed reaction and revoked cannabis cultivation initiative. c. the presidential election was distinguished with extreme aggression and the reason for this is to be looked in the rules of the "political game" established in political culture: the inclination towards violence and violence in political culture is primarily related to the communist heritage that has been associated with dissociative subculture from the soviet era like the omniscient ideology, the gamsakhurdia government was characterized by uncompromisiness and denial of heritage, and in the absence of political institutions, their leaders embarked on extremist and radical ideology in public consciousness 7; radicalism and confrontation are largely linked to mikheil saakashvili's authoritarianism a model of the "party-government", when the national party actually "privatized the state " in their favor. mikheil saakashvili, by forming an actually repressive state, established 5 constitution of georgia. tb; 2018 p. 29 6 https://www.google.com/search?q= gel impairment dynamics since 2014 7 a.tukvadze. transformation of the political system in modern georgia, in the journal: central asia and the caucasus 2006 2(44) sweden, sweden 103-112. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 23 violence in political life as a norm. saakashvili rejected legacy in politics, established hostility between generations and different social groups, split public consciousness, imitating western values instead of national values, established an authoritarian state based on cosmopolitan outlook.8 members of the national movement had legalized limitless privileges, and uncontrolled influence in the country. today they are distinguished with very aggressive and uncompromising actions. the reason for this is the loss of privileges, judicial decisions against their representatives and permanent demands for restoration of justice from society. d. any election campaign is affected by peculiarities of people's mentality, psychological mood and emotional components, which have been formed over the centuries and find expression in everyday life. despite the fact that georgians have rich traditions of religious and ethnic tolerance and there are many examples to prove this, they cannot boast with experience of political pluralism and plethora of political parties is not enough: the transition period does not know the concept of constructive opposition. one of the reasons for this is found in georgian characterexcessive emotional attachment to leaders derives from the specifics of georgian mentality and public consciousness: the famous georgian historian, geographer and cartographer of the 18th century vakhushti batonishvili believes that the georgians equally had ability of “being hostile and friendly, supporting during bad times and good times” and they are similarly successful in “choosing the good over the evil." the main feature of georgian nature is contrastability. our character is difficult and contradictory. we know plague and feast both in excessive forms, as well as love and hate, morality is miraculous high and staggeringly low immorality. the contradictory qualities of the georgian people coexist in extreme forms the ultimate idealism is combined with extreme realism: the excessive emotional attachment of citizens to president zviad gamsakhurdia has strengthened the elements of messianism in political culture, and on the other hand, confrontation with him caused inclination towards hatred and violence: relatives of people who died on the opposite sides during the civil war of the 90s, did not share mourning with each other. this happens in the people whose folk ballad ("tiger and the knight") describes the unprecedented event of martyrdom in the history of the world the mother of the man who died in the battle goes to a mother of a tiger who also dies in that battle to say her condolences ("maybe his mother is mourning just like me"); i.e. this woman has shown a great ability of sharing similar plague and humanism, identified pain of the deceased animal's mother with her own and her son's love. 9[8. p. 1 candidates' pre-election promises, according to the electoral code, "can not contain the urge to incite hatred, call for overthrow of state sovereignty and such difficult issues." in other cases, the election legislation "does not regulate the content of the presidential candidates' pre-election promises". 10 8 a.tukvadze. comparative analysis of political culture. tb; 2014 p. 125. 9 a.tukvadze. transformation of the political system in modern georgia, in the journal: central asia and the caucasus 2006 2(44) sweden, sweden 103-112. 10 a.tukvadze. comparative analysis of political culture. tb; 2014 p. 125. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 24 25 candidates have participated in the first round of elections, their promises have gone beyond the presidential powers: "power is in unity we can change it together!" this is the election slogan of the presidential candidate of the united opposition. according to the leaders of the national movement, their main message and promise is that grigol vashadze will end the bidzina ivanishvili's "government ". grigol vashadze's pre-election promises included pardoning "political prisoners" saakashvili, merabishvili, akhalaia, tsaadze. in the first round such intentions attracted the maximum participation of the national movement supporting electorate, but in the enforcement part and in the second round it was the announcement of destabilization and the voter’s turnout was taken in favor of zurabishvili. according to vashadze, he will lead a hundred thousand supporters in the street and force the government to appoint early parliamentary elections. e. i. elections have become the outcry that government should go, and the winner candidate gets the mandate to change the ruling force. this is why we got a high level of confrontation in the second round. after the defeat of the opposition by 20%, the opposition intentionally tried to disrupt the president's inauguration, these plans were disrupted by the effective actions of the government and they failed to change the government with "saakashvili's scenario", vashadze announced permanent actions, saying that the he would overthrow the government with constitutional means, but the protests stopped due to the lack of supporters. grigol vashadze's false promises to increase the pensions up to 400 gel worked due to two reasons: first, populism played a leading role in georgian politics and reached its zenith during saakashvili’s presidency, when the timeframe for becoming nato and eu member was reduced and the existing authoritarian regime in the country was sold as democracy ("political schizophrenia" this is what steven f. jones calls the promises of national movement 11); secondly, pensioners are the most vulnerable group of society, pensions are not enough to meet the minimum requirements and naturally their support has increased the number of vashadze's electorate. salome zurabishvili's, an independent presidency candidate supported by the georgian dream, main slogan is "together for georgia". the main message of her election campaign is to look forward to the future, to understand the role of the president as a above party figure, the arbitrator in political processes, the focus of the country's historical past, the first woman president, protecting the interests of all citizens, and about the functions of the president. however, her statement was unclear for the people: "the president should be with the people, but still higher." the wave of black pr, her statements about the war of 2008, confidence of the government, european-style election campaign, lack of populistic promises and lack of knowledge of the georgian language significantly reduced her rating, the georgian dream's candidate is running the first round of the election campaign with excuses, so it is difficult to evaluate her election campaign positively. 11 a.tukvadze, u. bluashvili. peculiarities of georgian character. see international reviewed and referential scientific journal. "science and life". tb; 2011 1(3) p. 101–102. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 25 46.74% of the 3,558,437 voters participated in the first round. georgian dream's candidate salome zurabishvili received 615,572 votes, which constituted 38,64%, and the united opposition (11 party) “power is unity” "presidential candidate grigol vashadze received 601,224 votes, 37.74 percent. 12 according to the results of gallup international order by tv company "imedi", salome zurabishvili has 58% and grigol vashadze has 42% in the first round, which was unrealistic. 13 the political biographies of the candidates (zurabishvili, vashadze) who moved to the second round are different, but both of them at various times were appointed as foreign minister by saakashvili. salome zurabishvili was born in paris in 1952 in the family of georgian political emigrants and she is grandaughter of the famous public figure niko nikoladze. in 1972 she graduated from the paris institute of political sciences, columbia university in 1973, and in 1981 the national school of management of paris. she was the professor of the institute of political sciences of france in 2006-2015. the french stage of zurabishvili's diplomatic career, which started in 1974 and continued until 2003 is pretty diverse. he worked at various positions at the ministry of foreign affairs, un, osce, nato headquarters, in washington, rome, in the republic of chile, as ambassador to georgia. in february 2004, georgian president mikheil saakashvili appointed salome zurabishvili as minister of foreign affairs of georgia.14 the greatest achievement of his post on the position of minister of foreign affairs was signing a document on withdrawal of russian military bases from georgia on may 19 of 200515 salome zurabishvili has created “a new group of friends of georgia”, ukraine, lithuania, latvia, estonia, romania, bulgaria, the czech republic and poland, which are supporting georgia in the nato and eu membership. in few months after a successful agreement with russia, salome zurabishvili was dismissed from the minister post. reason: "lack of professionalism, nepotism and lack of results in foreign policy". since october 2005, she moved to the opposition and established the party "georgia's way", which was based on the right-wing ideology.16 in the conditions of saakashvili's authoritarian regime her party failed to succeed in the elections and salome zurabishvili left georgian politics in 2010 and said: "in this country the democracy is no longer and the opposition cannot be any longer. being in opposition 12 netgazeti.ge/news/314260/ netgazeti | unfulfilled promises of candidates (seen on 27.11.2018) 13 12.s. f. johns. democracy in georgia https://.www.cicerofoundation.org.legtures.stephenjonesgeorgia.pdf (seen on march 3 of 2017) 14 the results of the first round of the elections were summarized | imedinewshttps://imedinews.ge › 15 the exit poll results assessed by the ruling team| imedinews https://imedinews.ge › 16 salome zurabishvili appointed as the foreign minister of georgia on saturday. www.radiotavisupleba.ge. (read on novemebr 30 of 2018.) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 26 in such conditions means that we are taking part in illusions and lies of the government. i can not take part in this lie." 17 since 2012, when government in georgia has changed, salome zurabishvili returned to the politics in 2013, she offered her candidacy for the presidential elections, but she was citizen of georgia and france at the same time, so the central election commission rejected her presidential candidaacy. 18 from 2016 to december 12 of 2018 she was a member of a parliament until was elected as a president. 19 on september 9 of 2018, the party "georgian dream" supported independent candidate, salome zurabishvili, as the presidential candidate. 20 since august 23 of 2018, the presidential candidate salome zurabishvili gave up french citizenship. 21 grigol vashadze (born in 1958 in tbilisi) georgian diplomat and politician; has been granted the diplomatic rank of the plenipotentiary and extraordinary envoy. in 1981 he graduated from moscow state institute of international relations, faculty of international law. in 1981-1988 he worked at the department of international organizations at the ministry of foreign affairs of the soviet union and later in the space and nuclear weapons division. in 19881990 he was a graduate of the diplomatic academy. from 1990 to 2008, vashadze was busy with private business and managed companies founded by him: "georgia arts management" and "gregory vashadze and br". in 2004, with the invitation of mikheil saakashvili, nino ananiashvili arrived in georgia with her husband (grigol vashadze) and became the art director of the ballet troupe. grigol vashadze on february 2 of 2008, was appointed by saakashvili as georgia's deputy minister of foreign affairs, minister of culture, monument protection and sports of georgia on november 2, and from december 6 of 2008 to 2012 was a minister of foreign affairs 22 the main achievement of grigol vashadze was the so-called "non recognition" policy after the august 2008 war, which aimed to hinder the recognition of independence of abkhazia and south ossetia at international level. he speaks russian, english, portuguese, italian, spanish and french languages. 23 17 salome zurabishvili's path to the presidency. www.ghn.ge. read on: december 4 of 2018. 18 salome zurabishvili opened the first office of her public movement. civil.ge. read on: december 4 of 2018 19 salome zurabishvili's political timeout www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 2 of 2018). 20 salome zurabishvili about the presidential elections. www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 11 of 2018). 21 parliamentary elections 2016 – second round. cec.gov.ge. (read on: november 30 of 2018.) 22 georgian dream will support salome zurabishvili during the presidential elections. on.ge. (read on: november 18 of 2018.) 23 21.salome zurabishvili refused the french citizenship. netgazeti.ge. read on: november 16 of 2018. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 27 "war with compromises". presidential candidates failed to involve citizens into discussions about the long-term strategy of the state and their election campaign was built on mutual demonization and unconstructive opositioning. the leaders of the national movement were not avoiding dirty methods and in the majority of cases they lied using mass media; national movement tv "rustavi 2" successfully utilized the successful method of releasing numerous records that were related to bidzina ivanishvili and other state official’s corrupt business deal with zaza okuashvili founder of "omega" and tv 1. to discredit salome zurabishvili and radicalize the situation the opposition tv channel violated every norm of the journalism ethics, began from ranking zurabishvili supporters as "secondary citizens" continued with releasing recordings on tv and manipulating with bereaved fathers’ interests, this launched quite crowded protest, where the leaders of the national movement were drawn as "defenders of truth”. in the second round tv company "imedi" was actively involved in the campaign "without rules" against vashadze. there were compromises about private life, as well as fragments from their past, and many other, but central positions, and the defining influence was if which candidate defended russia's interests and betrayed the country; after the war in 2008, the perception of russia as the enemy was not very difficult. “the russian factor" took the central place in the war with compromises. all the opposition forces emphasized the remarks made by salome zurabishvili at different times, citing his writings: "that night saakashvili opened fire on georgians, his compatriots, opened fire and launched rockets ... led to an expected russian military reaction, achieved expected defeat and" planned" loss of territories. he has not yet been convicted for this crime. "i'm not supporting the establishment of american base in this country, because anyone knows the geopolitical situation, they understand that establishing the us base is more dangerous than security. this does not mean that we are refusing to partnership." 24 in the first round, the self-confident ruling elite stated that the presidential candidate does not need an electoral program and also was in using compromises, as such approach does not correspond to salome zurabishvili's european election campaign. in the second round the situation is extremely tense and government supporting tv channel "imedi" switches to emergency regime and releases lots of compromises on grigol vashadze: was accused of working with the kgb, workings at ministry of foreign affairs of the ussr was discredit; his political statements were used against him: "russian citizenship in general russia is a part of my life, does not have any significance, if i have a russian passport in my pocket or not." 25 "we are part of russian culture and we have two native languages." 26 24 grigol vashadze's biography, online edition “civil.ge”. 25 ministry of foreign affairs of georgia biography; read on: 3/18/2011 26 nino kharadze. salome zurabishvili vs grigol vashadze. tb; radio “freedom” 2018 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 28 "georgian dream" focuses on the resolution adopted by the council of europe about the 2008 war, which was signed by united national movement deputies of the european parliamentary assembly: "however, on august 7, 2008, by bombing tskhinvali by the georgian military forces without warning, escalation moved to new, open and full-scale warfare. using heavy artillery and cluster bombs, which posed serious danger to the civilian population, was disproportionate use of military force by the georgian side, despite the fact that this was happening within its territory, and as such action was a violation of international humanitarian law and of the commitments undertaken by the state to decide the conflicts with peaceful means. 6 .... this has led to the occupation of important part of georgian territory, as well as damages to the economic and strategic infrastructure, which may be considered as either a direct attack on the sovereignty and therefore a violation of the charter of the council of europe, or russia's attempt to expand its influence on the nearest border country, by violating its obligations, including refusal of such concepts."27 salome zurabishvili's statements did not go byond the scope of the adopted resolution, but the united opposition's propaganda machine managed to beat salome zurabishvili with former military highranking officials, life threatening messages were sent towards the presidential candidate; the candidate who moved to the second round was supported by previous national party members "european democrats" and their leader davit bakradze (who received 10% of the vote in the first round), also, the "republican party", which was always came to power with "someone else's train," they were followed by other political unions. the support of "european democrats" did not mean the mechanical transition of votes in favor of vashadze, as their electorate did not share the prospect of national movement coming to power with the. three non-governmental organizations transparency international, young lawyers association and fair elections blame the authorities for making false ids without evidence and openly defended the interests of the national movement. the ruling party only woke up in the second round and realized that the danger to their unilateral hegemony in the political space was real (in fact loosing the fight for the weak position of president, made pardoning of saakashvili akhalaia and others, made instability and civil war in the country at least realistic) and launched completely different kind of campaign: in the second round, moshe clughauft, a polit-technical adviser was invited from israel, working in favor of zurabishvili, at this time anti united national movement banners appeared, videos and slogan "principle choice" appeared in tbilisi. with the advice of moshe clughauft along with salome zurabishvili, on the banners appeared the faces of bidzina ivanishvili and other party leaders, indicating that the presidential candidate was supported by the ruling party. salome zurabishvili started the second 27 minister of foreign affairs grigol vashadze again in concession of russian citizenship, 2011 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 29 round of the election campaign with a very aggressive message: she will not give up georgia to russia and vashadze and specified that the choice is between russia and europe. the number of voters needed to be increased in the second round because many georgian dream supporters did not participate in the first round; the second round of the election campaign was built on the threat of expected destabilization and the possible return of the "national movement" government; the banners appeared with pictures of saakashvili, akhalaia, kardava and adeishvili, "no to nazis, not the evil" written on them. in 2012 parliamentary elections bidzina ivanishvili convinced citizens to take part in elections and this decided the fate of the elections, but the georgian dream's government could not justify the expectations of the people and consequently trust in it’s leader decreased. ivanishvili realized everything and he returned to the post of party chairman in april 2018. the government's promise to increase the pensions (180 gel) by 20 gel was not enough (vashadze’s promise of 400 gel pension was more charming); ivanishvili criticized the rules of unfair play in the banking sector. a year-old initiative to dismiss the debtors from debt was activated and specified only prior to the second round, that only those debtors would be dismissed from their debts whose loan base did not exceed 2000 gel. after the elections, approximately 600000 debtors were dismissed from their debts (4 billion gel) and this obligation was taken by the cartu foundation, which was founded by ivanishvili. this fact played an important role in the favor of presidential candidate. ivanishvili had previously provided assistance to the citizens when he was performing "state functions" covering pension debts and paying salaries to saakashvili's government officials. according to the cec data, in the second round 56.23% participated from 3,558,437 voters, from which the candidate of the georgian dream, salome zurabishvili received 59.52% (1147627 votes), and the candidate of the united opposition grigol vashadze received 40.48% (780633 votes). the cec data was very close to the results of the exit polls (gallup international and edison research). 28 international observers assessed the second round of the presidential elections as conducted in a competitive environment and the candidates were given the opportunity to conduct the pre-election campaign freely, but one of the candidates had an advantage said in a preliminary report of the office for democratic institutions and human rights office (osce / odihr) and its partners-eu ossetian parliamentary assembly (osce pa), the european parliament (ep) and the parliamentary assembly of the council of europe (pace). the election process has been negatively affected with both rigid rhetoric and violent incidents, as well as the use of administrative resources and the involvement of high-ranking officials of the ruling party in the pre-election campaign. an assessment was made that the margin in the second round of elections between the party and the state became vague: 29 28 https://www.youtube.com/watch?v=eixpf_jtbb0 (seen on december 18 of 2018) 29 http://portal.coe.ge/downloads/resolutions/res1633(2009)geo.pdf) (seen on december 15 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 30 observers outlined government initiative of dismissing the debts of 600,000 citizens. this can be regarded as a bribery; for the second tour, there was a sharp inequality between financial donations, in favor of a candidate supported by the ruling party; the central election commission appointed the second round of the presidential election in the middle of the week, which did not express the interest of the voters and raised doubts about political motivation; the public broadcaster has taken a biased position against the opposition. private media maintained a polarized position; national-democratic institute of the united states of america assessed the elections of 28 november. according to the ndi report, the second round of the presidential election was negative and damaging to democracy: 30 overall, "elections, by both nato and other international organizations, including the osce, have been assessed as open and fair. however there was some criticism towards high political rhetoric and we saw it. there was a demand for the creation of a tranquil political environment and we hope that this will happen in future elections, but the final assessment was positive." 31 conclusion. the second round of presidential elections was appointed for the first time in the history of georgia. salome zurabishvili’s presidential election campaign was based on the methods of european type "political game" and was almost empty of emotional speeches and populist promises (while populism and emotions are a sign of leadership skills in georgian reality and corresponds to the psycho-emotional state of georgians) and mostly emphasised the functions of the president as an arbitrator and above party person (in the opinions of salome’s closed persons she is more convincing when speaking in french and english:: mouche cloughaft claims that salome is a leader and thus she hardly accepts advices), but she used the method of accusing the opponent in being pro-russian. as for vashadze, he referred to political force united around ivanishvili as "government" and aimed to change it (respectively, the "dream" was figting to maintain power, as vashadze announced pardons and early elections, which meant at least civil conflicts and the prospect of changing the government), he was supported by interests of several non-governmental organizations, defenders of national movement. vashadze's supporters were mainly the electorate of mikheil saakashvili (vashadze unsuccessfully played the role of the leader), the absolute majority of which participated in the elections, and the angry voters who were part of the pensioners, but the involvement of the population in the second round increased, the possibility of returning of the national movement and the threat of destabilization surpassed the negative attitude towards the government and increased the number of votes in favor of salome zurabishvili. the government initiative of nullifying the debts played a significant role. because of this fact, the observation missions did not undermine the legitimacy of the elections, but none of them suggested that the 2018 presidential election was a "step towards democracy". 30 https://droa.ge/?p=38356 (seen on november 30 of 2018) 31 international election observation mission georgia "presidential elections, second tour" 28 november 2018. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 31 the elections showed that there is an acute crisis inside the ruling political elite and it does not derive from ideological confrontation, but rather from the business interests of individual groups or even political ambitions. "the short but fervent presidential campaign has outlined the astuteness and emptiness of the georgian political elite" 32 low activity of citizens in the first round of the presidential election indicates the alienation and distrust towards the political elite. the high trust mandate of the population, which "dream" has received in the 2012 elections, is expiring. we are talking about the third political force, whose ideological orientations will be clearly formed and will replace the government in the future, but the contours of such force is nowhere to be seen. we could call the presidential election of 2018 an elections without "a leader" because the presidential candidates were not able to show leadership skills and the success of the "national movement" and "georgian dream" candidates was behind the activeness of the forces backing them and we could share a perturbing phrase: the choice was made between "the bad and worse" but president salome zurabishvili in his inaugural speech announces new democratic values in georgian politics, which gives positive expectations to society. the president that her biggest challenge is to overcome aggressive, violent political orientations and establish modern, democratic culture: "unity of the country, the consolidation of the society and the strengthening of our place in europe this is my main goal. i will convince fellow citizens that national consent for development and unification of georgia is essentially important."33 for the first time in the history of georgia the woman became the president and the transfer of the position was peaceful and civilized, "thus another democratic step", which can not be disagreeable. salome zurabishvili emphasized the necessity of protecting the political heritage and for the first time in the georgia's latest history evaluated the activities of the predecessor president positively; it should be noted that every president has put his bricks on the road to the building of independent and democratic georgia; a century ago, the leaders of the first republic adopted a modern and progressive constitution at that time; zviad gamsakhurdia played the greatest role when he appointed a referendum and adopted the act of restoring georgia's independence. eduard shevardnadze was the first to pave the way to the european and euro-atlantic space; 32https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 33https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 32 mikheil saakashvili laid the basis for many important reforms at the initial stage of his administration; during the presidency of giorgi margvelashvili steps were taken towards strengthening the democratic processes and stability. my purpose is to do everything to ensure the development of our state, its european future, irreversible and so nothing could hinder our main goal.34 during the transition period, the greatest harm to the unity of the society was dealt by the national movement government, who denied ilia's admonision about the objective regularity of inheritance ("son should know where his father has stoped") and removed older generation from social activities, shifted the focus on differentiative options of generations and social groups and practically divided the public consciousness. salome zurabishvili is well aware of the threat of solidarity and support and indicates: "solidarity is essential for strengthening our society first of all, solidarity between generations, which historically characterized us. it should not be lost." 35 in georgian political thinking, the ruling and opposition elites have strengthened the excessive hopes of western partners and international organizations, the key to the independence of the country was completely withdrawn36 and activated the consciousness of false expectations, which is part of the georgian mentality ("imitate the stranger"). "georgia's political strategy lies in the fact that, says professor m. bichuashvili, the georgian national state should be built on the basis of global international organizations: nato will create the georgian army, the international monetary fund will strengthen the economy, the osce will resolve the issue of territorial integrity, the hague will elliminate all of the injustice". 37 zurabishvili made her emphasis on culture and rich traditions and emphasized: "georgians can be usefull to the world with its old, wealthy, original culture that stands on christianity. georgian civilization can boldly establish its place in the world. our identity is historically revealed in tolerance. the tradition of peaceful coexistence with people of different origin and beliefs has been with us for centuries. georgia is also famous for the fact that there is no example of anti-semitism here. tolerance is something that todays world lacks. we must 34https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 35https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 36 tabeshadze, t. james appathurai says that the final assessment of georgia's presidential election was positive. tbilisi: first channel 37 vakhtang natsvlishvili, "presidential election: anger and hopelessness in georgia" 2018. https://ge.boell.org/ka/2018/.../saprezidento-archevnebi-brazi-da-uimedoba-sakartvelo. (seen on january 18 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 33 strengthen this tradition so that we become an example for others. we should increase the awareness of georgian culture and identity on the international arena". 38 zurabishvili focused on the necessity of development of the regions of georgia. the president knows well that unequal development of the regions has often led to separatism and the country's dismemberment: "the path of development goes through the strong and prosperous regions. i think it is noteworthy that the inauguration of the president is held not in the capital of the country but in one of the regions of kakheti, and it is my choice”. the modern, european-type state implies equal development of regions and capital. the foundation of georgia was historically always its regions and their strength. we can combine this historical experience and a modern european example ... i am sure that every georgian's dream is returning of as many emigrants as possible to their villages and abandoned houses." 39 when speaking about foreign policy orientation, zurabishvili's position is firm and consistent: "russia, as a neighbor of the caucasus, should realize that if he wants to be a full member of the international community and to restore normal relations in the region, it should prove recognizes all international law verbally and factually. this is necessary to establish equal and peaceful ties with its neighbors. i believe that georgia will be united. we should remember that people living in the occupied territories are our citizens and we should condone them. past unites us with abkhazians and ossetians, we are relatives of each other, we have mixed families! we need to find ways to get to the new generation and pave them a way to europe. today, as never before, abkhaz language and identity needs protection! "40 let's conclude the conclusion by quoting david ost, that democracy is born where angry people, driven with power and wealth, become solidarity to each other and demand something that already belongs to them. 41 so far, the government and opposition only produce hatred on the georgian political scene, and there is no force visible that will be able to chanell this hatred in favor of democracy. 38https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 39https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 40https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpfxrlibxlfyz18hshuzhgllq5xz vyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 41 35. https://www.president.gov.ge/ka-ge/prezidenti/inauguracia.aspx. salome zurabishvili's inaugural speech (seen on december 27 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 34 used literature: 1. constitution of georgia. tb; 1995 2. constitution of georgia. tb; 2004 3. constitution of georgia. tb; 2018 p. 25 4. constitution of georgia. tb; 2018 p. 42 5. constitution of georgia. tb; 2018 p. 29 6. https://www.google.com/search?q= gel impairment dynamics since 2014 7. https://www.allnews.ge/.../1505568. a.tukvadze. transformation of the political system in modern georgia, in the journal: central asia and the caucasus 2006 2(44) sweden, sweden 103-112. 9. a.tukvadze. comparative analysis of political culture. tb; 2014 p. 125. 10. a.tukvadze, u. bluashvili. peculiarities of georgian character. see international reviewed and referential scientific journal. "science and life". tb; 2011 1(3) p. 101–102. 11. netgazeti.ge/news/314260/ netgazeti | unfulfilled promises of candidates (seen on 27.11.2018) 12. s.f.johns. democracy in georgia https://.www.cicerofoundation.org.legtures.stephenjonesgeorgia.pdf (seen on march 3 of 2017) 13. the results of the first round of the elections were summarized | imedinewshttps://imedinews.ge › 14. the exit poll results assessed by the ruling team| imedinews https://imedinews.ge › 15. salome zurabishvili appointed as the foreign minister of georgia on saturday. www.radiotavisupleba.ge. (read on novemebr 30 of 2018.) 16. salome zurabishvili's path to the presidency. www.ghn.ge. read on: december 4 of 2018. 17. salome zurabishvili opened the first office of her public movement. civil.ge. read on: december 4 of 2018 18. salome zurabishvili's political timeout www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 2 of 2018). 19. salome zurabishvili about the presidential elections. www.radiotavisupleba.ge. (read on: december 11 of 2018). 20. parliamentary elections 2016 – second round. cec.gov.ge. (read on: november 30 of 2018.) 21. georgian dream will support salome zurabishvili during the presidential elections. on.ge. (read on: november 18 of 2018.) 22. salome zurabishvili refused the french citizenship. netgazeti.ge. read on: november 16 of 2018. 23. grigol vashadze's biography, online edition “civil.ge”. 24. ministry of foreign affairs of georgia biography; read on: 3/18/2011 25. nino kharadze. salome zurabishvili vs grigol vashadze. tb; radio “freedom” 2018 26. minister of foreign affairs grigol vashadze again in concession of russian citizenship, 2011 27. https://www.youtube.com/watch?v=eixpf_jtbb0 (seen on december 18 of 2018) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 35 28. http://portal.coe.ge/downloads/resolutions/res1633(2009)geo.pdf) (seen on december 15 of 2018) 29. https://droa.ge/?p=38356 (seen on november 30 of 2018) 30. international election observation mission georgia "presidential elections, second tour" 28 november 2018. 31. https://www.osce.org/ka/odihr/elections/georgia/404678?download=true&fbclid=iwar3vdpf xrlibxlfyz18hshuzhgllq5xzvyyc0wrtoyasxwrl1k8c_khv9be (seen on december 15 of 2018) 32. national democratic institute (ndi), elections of 2018, https://www.ndi.org/sites/default/files/ndi%20georgia_runoff%20election%20press%20relea se_geo.pdf (seen on december 15 of 2018) 33. tabeshadze, t. james appathurai says that the final assessment of georgia's presidential election was positive. tbilisi: first channel 34. vakhtang natsvlishvili, "presidential election: anger and hopelessness in georgia" 2018. https://ge.boell.org/ka/2018/.../saprezidento-archevnebi-brazi-da-uimedoba-sakartvelo. (seen on january 18 of 2018) 35. https://www.president.gov.ge/ka-ge/prezidenti/inauguracia.aspx. salome zurabishvili's inaugural speech (seen on december 27 of 2018) 36. , .. . : .volume 19, 1(2017). p. 72. 37. m. bichashili. lectures in political force theory. tb; 2006 p. 113. 38. david ost, “solidarity and the politics of anti-politics”, pg. 67, 1991. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 36 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.04 (gipa) , , , , . , . : , . , : . , . , ( ) . , , , . „ “. . . . . , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 37 . . , , , . , . 1918-1921 , . : , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 38 . , . . , . . . , , , , , . . . , , , . , -19 . , , , , . , : , . , . : 1811 . . . , , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 39 , . . , , . , . : , ? , . , . , , . . : (“ ”), . , . , , . , , . , , . , , , . , , . , , . , . , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 40 , , ” “ ”. , , , . , . , , , . , . , . , , , . , , , . , . , .1 , , , . , , , , , . , , , . , , . , . : , , . , , . . , . , , , , , . , , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 41 , , , . , , . , , , , , , . . , . , , . , , . , , , , . , , . , , , , . , . , , , , , ( ) . , . ( ) , , 90. 90, . , , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 42 . , . , ( , ), . , , , . , , , : , , , , . ? , , . , . , , . , . „ “ . , , , . , . , . . , . , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 43 . 313 , . , . , . , . ( ). , . , . .2 -11 . , , , 1073-1085 vii . , , . , . , . , iv, vii. , 1122 , , . . , , , , . , . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 44 , , . : „ , .“ , . , , . , , , . .3 , . . xx . , . , . . xix , , , , , . , . , . “ , , — , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 45 , xix „ “ , . —„ , , , : „ “. xix „ “ , , . , : , , , ? . xix , , , „ “ , . , 1921 , , . , , , . , , , . . : “ , , , , .”4 , . , , . , , , , , . , . , , . . 1922 .5 , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 46 , “ ” , . , . 1932 , , iii . : “ .” 6 , . , , , , . , 1939 , , . , , 1943 1917 12 . , , . , , . , 1927-1952 , , . 1977 . 1988 . . -20 80. , . , . , . , . , . , 25.11.1979 , , . : , , 1988-1989 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 47 . , . , 1990 .“7 , , . 1991 , 1992 . . „ “ , „ “ . , . , 1993 ( , ) , . 1193 31 . , 2004 #174 . , , . 1992 , . , . , , . .8 ii. 1992 7 , . 1995 . , , . , , . , , . . . xiii , 1995 18-19 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 48 . 9 , , . , . , , . 14.09.1993 : “ , ”, . , , . . 2003 “ ” . . ii. , , 2005 : “ , . , , . , . .” 10 ” , nato. : 1. , . „ “ „ “. 2. . . , , , . , . : 2000 , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 49 . , , , . : 1. , . 2. . ,, . , . : 1. -9 , ,, “. 2. ,,2002 14 “ , , . 3. -6 -3 , ,, .“, -5 , ,, – , , , .“ 4. -11 , ,, xix-xx ( 1921-90 ), , . , ( 183; 12.04.90)“. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 50 , , 2015 31 , 565 , 16 742 987.82 . (1674.3 ). 2011 , . , . , . , , . , . , , . , . : 2012 , “ ” , . , . 11 , : . , . , ( ) . , , , . „ “. . , , , “ ” , . . . . . . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 51 , , . : , , , , . , . , . . , , , . , . 1918-1921 , . : , . ( . .) (2003) . : . , . (2018) ii. : . , . (2001) 1927-1952 . : . , . (2000) ii (1960-72 .). : . , . (2018) 17 . https://www.radiotavisupleba.ge/a/ -17/29228152.html (22.10.2020) , . (1999) : . http://eprints.iliauni.edu.ge/25/1/1999%20simulations%20of%20power.pdf (22.10.2020) , . (2014) . : . https://tdi.ge/sites/default/files/tolerantobis-skola.pdf (23.10.2020) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 52 , . . . . (2009) . : . https://library.iliauni.edu.ge/wpcontent/uploads/2017/03/kvlevismetodebisociologiurmecnierebebshi.pdf (24.10.2020) , . (2019) . . . . : , . ( . ) (2014) . : . , . ( . . , . , . , . , . , . ) (2019) . : , . (1987) . : . , . . (2007) , . : . diamond, l. j. (1996) is the third wave over? journal of democracy. vol. 7. no. 3 (july) geremek, b. (1999) the transformation of central eaurope. journal of democracy. vol.10. no. 3 (july) huntington, s. p. (1997) after twenty years: the future of the third wave. journal of democracy, vol.8, no. 4, (october) lipset, s. m. (1998) george washington and the founding of democracy. journal of democracy. vol. 9. no. 4 (october) locke, j. (trans. william, popple) a letter concerning toleration. https://socialsciences.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/locke/toleration.pdf (24.10.2020) soares, m. (1999) the democratic invention. journal of democracy. vol. 10. no. 2 (april) shavtvaladze, m. (2018) the state and ethnic minorities: the case of georgia. region vol. 7, no. 1 (january), pp. 43-68 https://ezproxy.iliauni.edu.ge:2111/stable/26537991?search=yes&resultitemclick=true&searchtext=georgian+ religious+nationalism&searchuri=%2faction%2fdobasicsearch%3fquery%3dgeorgian%2breligious%2bnati onalism%26acc%3don%26wc%3don%26fc%3doff%26group%3dnone&ab_segments=0%2fbasic_search_solr _cloud%2fcontrol&refreqid=fastlydefault%3a1fd76708a8fef65236c54299eabc927b&seq=1#metadata_info_tab_contents (22.10.2020) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 53 the problem of ethno-religious nationalism in georgia tinatin kavtaradze phd student in public administration, georgian institute of public affairs (gipa), faculty of social sciences, ilia state university, faculty of arts, lecturer in social sciences https://orcid.org/0000-0003-3703-9294 abstract this research aims to demonstrate the range of georgian orthodox church constructing the georgian ethnoreligious nationalism. how ethnoreligious identity affects the functioning of a modern state? the premodern tradition of identity was based on religion and dynasty. religious identity, under the church (mostly in eastern christianity), could be associated with some ethnos. for example, kartvelian”, in the middle ages, is determiner not for ethnos but faith. from this derived the term – kartvelian (georgian) by faith. ethnoreligious nationalism and liberal nationalism are different. according to the tradition of state nationalism, religion is not a determinative factor for nationalism. even non-christian can be georgian. the ethnoreligious nationalism is a non-modern project created during the modernity. in the period of nationalism religious identity, in some cases, was transformed into an ethnoreligious identity that contradicts a liberal understanding of the modern nation by which the idea of nation is not limited by religion or ethnos. georgian orthodox church is an important factor forming georgian ethnoreligious nationalism. based on this, we can claim that the church’s anti-western trends, often, hinder the functioning of the modern state. this trend was formed in the period of the russian empire and the soviet union. this point of view is dramatically different from the 1918-1921 years’ church’s aspiration for which western and liberal values were natural and vital setting. keywords: church, secularism, state https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 54 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.05 , https://orcid.org/0000-0001-7911-9319 ( ) . , . . . . ( , , , ), , . , , . , . : , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 55 . , . . . , , , , . , , , ? , , , , (fiske 1988; fiske and pavelchak 1986; fiske et al. 1987; locksley, hepburn and ortiz 1982; macrae and bodenhausen 2001). , , „ “ (fiske and taylor 1984 ), ? ? ?. , , , , . (1986) , , . (2001) , , . : „ “ , , , . , , , . , , (fiske et al. 1987; fiske and pavelchak 1986). , , . : , „ “ , . , ( ) . , . , (wittenbrink and hilton 1997) , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 56 , „ “. , : , (gawronski et al. 2003; fiske and neuberg 1990; prato and bargh 1991; quinn, mason and macrae 2009). , . , , : (andersen and klatzky 1987; kunda and thagard 1996), ( , ), (andersen and klatzky 1987) . , , . (kunda and thagard, 1996) , ), . , , , , (kunda and thagard 1996; kunda, sinclair and griffin 1997). , , . , , (kunda and thagard 1996; kunda, sinclair and griffin 1997). ? . , , . , , . , , , , , (kunda and thagard 1996; kunda, sinclair and griffin 1997). , , ( ) . : , , , , . , , , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 57 . 2016-2019 . , , , , , it, . , , , . , , . , , , . , , . (kunda & thagard, 1996). , ) . , . . 1 , , . , . (macrae and bodenhausen 2001), . 27 i. . , ( , , , ( ) .), , , . 90 . 30 50 ), , 20 . . , , ? ?). . . 10 . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 58 . , ( ), (it). , : , , , „ “. , , , ( ) , , , 10 8 , , , , , , , „ “ , . , , , . , . 2 , , : ) ) , ( ). , ( , , it, ) . , . . , , : , , , , ( , , ), , . , 20 . . , , . . , , . . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 59 . 220 (165 , 55 ). 20 . 42 . , . . 18 23 . , . , ( 20 ) . 17% . 1 . 1. , , it, it 36–50 90% 51–60 41% 24% 58% 46%, / 33% 31.3%, 31.3%, 28.1%, 28.1%, 21.9 % / 39.4%, 52.8% 33.3%, 27.8% . 90.0 % 21-35 100.0% 52.6%, 36.9%, 47.4%, 36.8% 26.3% .23.7%, 23.7% 20% 39.0%, 25.0%, 19.4% 19.4% 69.0% . 16.7. % 36-50 78.6% 21–35 45.2% 67.5% 37.0%, 25.9%, 41.2% 20.6%, 50.0%, . / 52.4%, 31.0% 36-50 74.4% 21-35 28.2% 51 – 60 28.2% 37.5%, 30.0% 30.0%, 25.0% 56.4% 46.2% 23.5% , 23.5%, 20.6% 23.5%, 26.3% 36 – 50 .92.3% 21-25 . 33.3% 51-60 . 28.2% 51.3% .25.6% . 23.1% 100.%, 52.6%, 28.9% 34.5%, 31.0%, 31.0% 38.7%, 25.8% 3.2% : ibm spss, (method: between group linkage) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 60 , , . , : , , , , , . , . 3 . , , 8-11 , 1-4 , 5-7 , . , , , , , , . , . , 290 . , , 224 (139 75 , 18-23 .) . 11 ( (+5) 1 , (-5) 11 ). , 95% 6.5% . ; , , . , 290 , , it, . , , . , (1997) , , . , , . , , ( ), (s), , -1 +1 , 0 1. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 61 11 , +5 -5. „ “ (8-11 ), „ “ (1-4) . 5-7 , , , . , , ( ) ( ). spss 20, (confirmatory factor analysis, extraction method: principal component analysis, rotation method: varimax with kaiser normalization). , , p <.05 , . 44 ( . 2 3). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 62 2. 44 , anova sum of squares df mean square f sig. fac61 .. 549.388 4 137.347 268.853 000 fac62 , 494.881 4 123.720 221028 .000 fac63 170.186 4 42.547 49.999 .000 fac64 ( ) 107.168 4 26.792 29.524 .000 fac65 , 341.355 4 85.339 122.360 .000 fac66 , ., , . 123.575 4 30.894 34.605 .000 fac67 , , , , . 282.526 4 70.632 94.150 .000 fac68 304.198 4 76.049 104.068 .000 fac69 208.435 4 52.109 63.808 .000 fa 70 265.694 4 66.423 86.794 .000 fac71 62.592 4 15.648 16.516 .000 fac72 , 214.571 4 53.643 67.247 .000 fac73 86.578 4 21.645 23.720 .000 fac74 102.489 4 25.622 28.526 .000 fac5 , , , , 57.267 4 14.317 15.035 .000 fac6 / . 498.755 4 124.689 224.150 .000 fac7 100.107 4 25.027 27.387 .000 fac8 42.476 4 10.619 10.998 .000 fac9 11.596 4 2.899 2.919 .020 fac10 , 23.564 4 5.891 5.996 .000 fac11 / 16.711 4 4.178 4.226 .002 fac12 / 51.525 4 12.881 13.455 .000 fac13 253.042 4 63.260 81.454 .000 fac14 16.606 4 4.152 4.199 .002 fac15 16.526 4 4.131 4.178 .002 fac16 , 14.632 4 3.658 3.693 .005 fac18 24.086 4 6.021 6.132 .000 fac19 36 76.435 4 19.109 20.436 .000 fac20 12.945 4 3.236 3.262 .011 fac22 26.637 4 6.659 6.797 .000 fac23 25.777 4 6.444 6.573 .000 fac24 12.069 4 3.017 3.039 .017 fac25 37.651 4 9.413 9.706 .000 fac26 18.944 4 4.736 4.800 .001 fac27 33.424 4 8.356 8.582 .000 fac35 24.773 4 6.193 6.311 .000 fac37 ( ) 64.593 4 16.148 17.076 .000 fac38 24.920 4 6.230 6.349 .000 fac39 41.075 4 10.269 10.622 .000 fac40 15.514 4 3.879 3.919 .004 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 63 fac41 29.642 4 7.410 7.585 .000 fac47 16.305 4 4.076 4.122 .003 fac48 15.983 4 3.996 4.039 .003 fac52 10.041 4 2.510 2.524 .039 3. 44 eta eta squared eta eta squared fac61 .701 .491 fac13 .476 .226 fac62 .665 .442 fac14 .122 .015 fac63 .390 .152 fac15 .122 .015 fac64 .309 .096 fac16 .114 .013 fac65 .552 .305 fac18 .147 .022 fac66 .332 .110 fac19 .261 .068 fac67 .502 .252 fac20 .108 .012 fac68 .521 .272 fac22 .154 .024 fac69 .432 .186 fac23 .152 .023 fa 70 .487 .237 fac24 .104 .011 fac71 .237 .056 fac25 .183 .034 fac72 .441 .194 fac26 .130 .017 fac73 .280 .078 fac27 .173 .030 fac74 .305 .093 fac35 .149 .022 fac5 .226 .051 fac36 .034 .001 fac6 .668 .446 fac37 .240 .058 fac7 .299 .089 fac38 .149 .022 fac8 .195 .038 fac39 .192 .037 fac9 .102 .010 fac40 .118 .014 fac10 .145 .021 fac41 .163 .026 fac11 .122 .015 fac47 .121 .015 fac12 .215 .046 fac48 .120 .014 fac52 .095 .009 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 64 , ( p <.05 ) . : f (4,1115)= 1.60, p=.17> .05.; , f (4,1115)= .65, p=.62> .05; f (4,1115)= .49, p=.74> .05; f (4,1115)= 1.28, p=.28> .05; f (4,1115)= 2.30, p=.06> .06; f (4,1115)= 2.28, p=.06> .05; f (4,1115)= 1.77, p=.13> .05; f (4,1115)= 1.43, p=.21> .05; f (4,1115)= .61, p=.65> .05 . . , ( ) , 0.5 ii. , , ( . 4). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 65 4. , , , it 44 ( ) . . it fac61 .. 9 9 6 7 5 fac62 , 9 9 9 9 6 fac63 9 9 8 7 6 fac64 ( ) 9 8 7 7 6 fac65 , 9 3 7 6 6 fac66 , ., , . 3 3 6 6 4 fac67 , , , , . 4 4 6 8 5 fac68 5 5 7 9 7 fac69 3 3 6 8 6 fa 70 7 7 8 6 10 fac71 7 8 9 7 9 fac72 , 7 7 7 5 9 fac73 8 8 7 6 9 fac74 7 7 7 6 9 fac5 , , , , 7 8 6 6 5 fac6 / . 5 5 9 5 4 fac7 7 6 6 6 8 fac8 4 4 6 6 7 fac9 8 8 8 5 8 fac10 , 8 8 7 6 9 fac11 / 6 6 6 6 8 fac12 / 8 7 6 7 6 fac13 9 7 9 7 6 fac14 7 8 6 7 5 fac15 6 6 4 4 4 fac16 , 5 5 5 4 4 fac18 6 6 6 8 8 fac19 36 9 9 8 6 9 fac20 4 4 5 4 7 fac22 7 7 8 8 9 fac23 8 8 6 7 9 fac24 5 6 6 7 6 fac25 6 6 6 7 6 fac26 7 6 7 6 7 fac27 8 8 8 7 9 fac35 7 7 7 7 7 fac37 ( ) 6 6 7 9 8 fac38 4 4 5 4 3 fac39 8 7 8 6 7 fac40 7 8 7 7 8 fac41 6 5 6 6 5 fac47 8 9 8 7 8 fac48 7 7 7 8 6 fac52 7 7 7 6 6 , . , , , , , , , . , ) 5-7 ) 1-4 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 66 , ). , , , , . , ( ), ; , . , . , , , . , , , , , , , , . , , , , , . , , , , , . , ( ), , ( , , , , , ); , ; , , , . . , it . it , , , ; , , . . it , . 11 . , 18-23 . , , , , . , , . , ( ), , , . . , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 67 , . it, . , , , . , , . , . , . , , , , , . , , . , , . , . , , , . , , , . , . , , , . , , , . , . , , , . , , . , , it. , , . , , ), (fac 41 6 ) ). , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 68 100% , . , , . , , . : 1. andersen, susan m., & roberta l. klatzky. (1987). traits and social stereotypes: levels of categorization in person perception. journal of personality and social psychology, 53, 2, 235-246 2. fiske, susan tufts, & shelley e. taylor. (1984). social cognition. reading, mass: addison-wesley pub. co. 3. fiske, susan tufts, and mark pavelchak. “category based versus piecemeal based affective responses: developments in schema-triggered affect.” in handbook of motivation and cognition: foundations of social behavior, ed. r.m. sorrentino and e.t. higgins. 167-203 . new york: guilford press, 1986. 4. fiske, susan tufts, steven neuberg, ann e. beattie, and sandra j. milberg. “category-based and attributebased reactions to others: some informational conditions of stereotyping and individuating processes.” journal of experimental social psychology 23, no 5 , (1987): 399-427 5. fiske, susan tufts. “compare and contrast: brewer’s dual process model and fiske et al.’s continuum model.” in advances in social cognition vol 1, ed. t.k. srull & r.s. wyer jr. 65-76. hillsdale, nj: lawrence erlbaum associates, 1988. 6. gawronski, bertram, katja ehrenberg, rainer banse, johanna zukova, & christoph klauer. (2003). it’s in the mind of the beholder: the impact of stereotypic associations on category-based and individuating impression formation. journal of experimental social psychology, 39, 16-30 7. kunda, ziva, and paul thagard. “forming impression from stereotypes, traits, and behaviors: a parallel constraint – satisfaction theory.” psychological review 103, no 2(1996): 294-308 8. kunda, ziva, lisa sinclair and dale griffin. “equal rating but separate meanings: stereotypes and the construal of traits.” journal of personality and social psychology 72, no 4 (1997): 720-734 9. locksley, anne, christine hepburn, and vilma ortiz. “social stereotypes and judgments of individuals: an instance of the base rated fallacy.” journal of experimental social psychology, no 18 (1982): 23-42 10. macrae, c. neil, & calen, v. bodenhausen. (2001). social cognition: categorical person perception. british journal of psychology, 92, 239-255 11. pratto, felicia, & john a. bargh. (1991). stereotyping based on apparently individuating information: trait and global components of sex stereotypes under attention overload. the journal of experimental social psychology, 27, 26-47 12. quinn, kimberly, malia mason, & macrae, c. neil. (2009). familiarity and person construal: individuating knowledge moderates the automaticity of category activation. european journal of social psychology, 39, 852-861 13. wittenbrink, bernd, pamela l. gist, and james l. hilton. “structural properties of stereotypic knowledge and their influences on the construal of social situations.” journal of personality and social psychology 72, no 3 (1997): 526-543 i , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 69 ii , , . social stereotypes and cognitive mechanism of their processing miranda giorgashvili full professor, tbilisi open teaching university https://orcid.org/0000-0001-7911-9319 a b s t r a c t given study tests cognitive model related to social information processing parallel constraint satisfaction theory. the study was conducted as one of the research steps within another scientific project, which explored stereotypic mode of impression formation. unlike other models, pcst presents stereotypic mode of thinking as the process, in which received information just as a neural impulse flows in the endless web of mental associations in observer’s mind and automatically acxites/inhibites certain information stored in there. we decided to test these two cognitive processes on the content of real social stereotypes. we explored stereotypes of five social categories (cook, lecturer, doctor, it and typical georgian man). then, we measured the level of acxitation/inhibition of certain characteristics within the stereotype of each category. after comparing the level of character activation-deactivation between each category, as well as to the textual characterizations obtained from focus groups about the same categories, it became clear that activation/deactivation process indeed takes place. moreover, associations activate/deactivate in such a way, that they automatically fit (satisfy) the content of stereotype, held by the observer about perceived social category. keywords: stereotypic thinking, information processing, impression formation https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 70 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.06 , , , , 1 .: 593 75 58 18 : www.cu.edu.ge – . , , , . . , , . , , , . : „ “, „ “, „ “, “, „ “ https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 71 1 . , . . . , (meyer-sahling 2004; dimitrov et al. 2006, .225–29; verheijen 2007; oleinik 2009). 90– , (shelley 1999; handelman 1995, .281–93; favarel-garrigues 2003; bebler 2001; taylor 2011; gerber and mendelson 2008; kolennikova et al. 2008; waller and yasmann 1995; volkov 2002, .126–54). ? ? , (max weber 1978, .226–41), (traditional domination) . . , . „ “ , (erdmann and engel 2007). , . „ “, ( , ) . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 72 , . , ( (kitschelt et al. 1999, .39). 1.1 . . , (hensell 2012). “ (‘economy and society’) (weber 1978). „ “ ( . ‘patrimonium’ – , ) , , . . (weber 1978). – , . „ “ . , , . , , , , „ “ (weber 1978). , , , , . , , – “ (neopatrimonialism) (eisenstadt 1973). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 73 xx 60–70– : . , . , . , . . , . , 2010). , . , , (erdmann and engel 2007, .97–104). , . , . , ( ) (bratton and van de walle 1997, .61–65; chehabi and linz 1998a, .7–10, 13–17; geddes 1999, .121–22). . , . (shmuel n. eisenstadt) , “ „ “ „ “, . , ; „ , “ 2002). , . , . 90– – . , . , . – . (stephen e. hanson) , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 74 (hanson 2010). , , , , ( . ( 2012). , , . – , , . , , . (aleksandr fisun) , „ “ . (henry hale) „ “ , . (rent-seeking) ( ), . , . , , . , . : 1. „ “ ( ); 2. „ “ ( ); 3. „ “ ( , ) ( 2010). (jean-francois medard) , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 75 „ “, , . . : „ , , “, , „ “ (medard 1982). , , . , , (weber 1978, .236). , , . , , , . , . (bendix 1960, .331–41). , ( ) . , (oikos) , (weber 1978, .1010). , . . , (breuer 1991, .55). ... , “ (weber 1978, .236). , (weber 1978, .220; poggi 2006, .100). . – , ( ) (weber 1978, .228–41, 1025–69). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 76 (weber 1978, .1010–68). , , . ( ) . (weber 1978, .231–35; poggi 2006, .102). , , , . , , . . , (erdmann and engel 2007, .111). , (authority type) (authoritarian regimes) . , (pitcher et al. 2009; seizelet 2006; erdmann and engel 2007, .111–13). , . . . , , “ (fishman 1990, .428). ( ) , , , . . (fishman 1990, .428; chehabi and linz 1998b, .10–13). , . , . , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 77 1.2 , (migdal 2001; migdal and schlichte 2005; sharma and gupta 2006). ( . reckwitz 2002). (migdal and schlichte 2005, .14–40). , , . , . , . , , , . , , , ( ) (migdal and schlichte 2005, .14–40). . , . , , .1 , . (barbara geddes) , , , ( ) „ ( )“ (geddes 1999, .121). (weber 1978, .222, 232). , ( . : ). 11 – , . (pierre bourdieu 1994). ( ) ( ) (bourdieu 2005). , , . (hensell 2009, . 58–69). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 78 ( ). , , . . (lande 1977, .20; eisenstadt and roniger 1984, .29–50). : , , , . – . , , (clapham 1982, .18–33; eisenstadt and roniger 1984, .220–45). , ) . . , , (scott 1972, .45–46). , . , ( ) (weber 1978, .233). , , (rose-ackerman 1999, .82). ( , “. , ( ). . , , ( ). . , ( ) , (acquisition) – . ( ) , , (scott 1972, .21). , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 79 , (scott 1972, .21–23). , , , . , , (rose-ackerman 1999, .9–38). – , (della porta and vannucci 1999; scott 1972, .54–91; rose-ackerman 1999, .9–38, 91–126). . , , – „ “, „ “ (rent-seeking) „ “ (eisenstadt 1973; rudolph and rudolph 1979; clapham 1985, .48–60; bratton and van de walle 1997; chehabi and linz 1998a; erdmann and engel 2007). , – , , . . , , . , , , . . , ( ), . , . , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 80 : , “ ( . ); , , , , (barzelay and galleo 2010; painter and peters 2010). ( . : dahlstrom, lapuente, teorell 2011) (peter evans) (james rauch) , . „ “ (‘1978). (keiser and baer 2005). : , ] [ ] “ (weber 1978, 264). „ “ (dahlstrom et al. 2011). , , , (evans and rauch 1999) „ “ (weberian state hypothesis). , , – . – „ “ – , 1970–1990 . „ “ , , , , . , (evans and rauch 1999) ( ) (dahlstrom et al. 2011), , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 81 , . , , , . , ( , „ “ (hensell 2009, .49–70)). . . , , (semi-democratic) . . . 1.3 . „ “ xviii. 1745 . “, , , , , „ “ „ “ . , „ “ . 1918 . , . „ “ , , ( 2004). „ “ , . , . , „ ” , , – , , , , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 82 ” 2005). , , . , , , . , . , „ “ , . , , , ( ) . ”. , , . : , ; – , ; , , . ; , , ; ; , ; . . (michel crozier) „ “ (1964). . , ( ) . . , . . . , . , , ( ) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 83 , , , . ( ) , , . . , , , . “. , . : (…) … “ (weber 1947). (anthony giddens) , , . , , „ ”, – – – , ” ( 1999, .270). (barry bozeman) , , – , , , – , , , – , – , , “. , . , , . , – “ (bozeman 1999). , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 84 – , : „ . , , ; , . , , , . , “ (bozeman 1999). (ludwig von mises) : „ , . ... ” (mises 1944). (gyorgy gajduschek) : ? ?“ , , , “, , , „ “ – , . “ (gajduschek 2003). (jacques ziller) , „ “ (rechtsstaat) . , „ ” , , : , , ” (ziller 2003). . , , . (otto von bismarck) – , , , “ (bismarck 1884). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 85 1. clapham, c. 1982. ‘clientelism and the state’, in clapham, c. (ed.) (1982) private patronage and public power. political clientelism and the modern state (london, frances pinter), pp. 1–35. 2. dahlstrom, c., lapuente v., teorell j. 2011. dimensions of bureaucracy ii: a cross-national dataset on the structure and behaviour of public administration. qog (the quality of government institute) working paper series 2011:6. 3. dimitrov, v., goetz, k. h. and wollmann, h. 2006. governing after communism. institutions and policymaking (lanham, md, rowman and littlefield publishers). 4. eisenstadt, s. n. 1973. traditional patrimonialism and modern neopatrimonialism (beverly hills, ca, sage publications). 5. eisenstadt, s. n. and roniger, l. 1984. patrons, clients and friends. interpersonal relations and the structure of trust in society (cambridge, cambridge university press). 6. emerson, r. m. 1972. ‘exchange theory, part ii: exchange relations and networks.’ pp. 58-87 in sociological theories in progress, edited by j. berger, m. zelditch, and b. anderson. vol. 2. boston: houghton mifflin. 7. erdmann, g. and engel, u. 2007. ‘neopatrimonialism reconsidered: critical review and elaboration of an elusive concept’, commonwealth and comparative politics, 45, 1, pp. 95– 119. 8. erdmann, g. 2003: neopatrimoniale herrschaft oder: warum es in afrika so viele hybridregime gibt, in: bendel, petra et al. (eds.): zwischen demokratie und diktatur. opladen: leske + budrich, pp. 323-342 9. evans, p. 1989. ‘predatory, developmental, and other apparatuses: a comparative political economy.’ sociological forum 4(4): 561–587. 10. fishman, r. m. 1990. ‘rethinking state and regime: southern europe’s transition to democracy’, world politics, 42, 3, pp. 422–40. 11. geddes, b. 1999. ‘what do we know about democratization after twenty years?’. annual review of political science, 2, pp. 115–44. 12. hanson st. e. 2010. post-imperial democracies: ideology and party formation in third republic france, weimar germany, and post-soviet russia. cambridge; n. y.: cambridge univ. press. 13. hensell, s. 2009. die willku r des staates. herrschaft und verwaltung in osteuropa (wiesbaden, vsverlag). 14. hensell, s. 2012. the patrimonial logic of the police in eastern europe, europe-asia studies, 64:5, 811-833 15. kitschelt, h., mansfeldova, z., markowski, r. & to ka, g. 1999. post communist party systems. competition, representation, and inter-party cooperation (cambridge, cambridge university press). 16. magaloni, b. 2006. voting for autocracy: hegemonic party survival and its demise in mexico. cambridge: cambridge university press. 17. migdal, j. s. & schlichte, k. 2005. ‘rethinking the state’, in schlichte, k. (ed.) (2005) the dynamics of states. the formation and crises of state domination (london, ashgate), pp. 1– 40. 18. oleinik, a. (ed.). 2009. reforming the state without changing the model of power? on administrative reform in post-socialist countries (london, routledge). 19. shelley, l. i. 1999. ‘post-socialist policing: limitations on institutional change’, in mawby, r. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 86 i. (ed.) (1999) policing across the world. issues for the twenty-first century (london, ucl press), pp. 75–87. 20. verheijen, t. 2007. ‘public administration in post-communist states’, in peters, b. g. & pierre, j. (eds) (2007) handbook of public administration (los angeles, ca, sage publications), pp. 311–19. 21. weber, m. 1947. the theory of social and economic organization. new york: the free press. 22. weber, m. 1958. the three types of legitimate rule. berkeley publications in society and instit utions, 4(1), 1-11. 23. weber, m. 1978. economy and society. an outline of interpretive sociology [edited by g. roth & c. wittich] (berkeley, ca, university of california press). 24. , . 1999. . . 25. , . 2010. : . . – 4. – . 158-187. 26. , . 2002. : (i) // . 2. .72-73. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 87 review and analysis of patrimonial and meritocratic governance concepts tamar charkviani associated professor, caucasus school of humanities and social sciences caucasus university, 1 paata saakadze str. 0102, tbilisi, georgia web-site: www.cu.edu.ge abstract a theoretical and methodological approach of the paper is the analysis of general neopatrimonial and social network theories – to understand both the dominant trend and variations in reform trajectories in georgian civil service. this work introduces the concepts of neopatrimonialism, bureaucracy, meritocracy and informal networks examining their origins and defining characteristics. this is followed by consideration of the nature of the public sector in georgia, exploring the implications of neopatrimonialism for public sector capacity and performance. in setting up the contrast between neopatrimonial and meritocratic bureaucracies, we have chosen to emphasize two points that lend themselves to relatively objective empirical assessment. the first is the importance of meritocratic recruitment, ideally based on some combination of education and examination, second is a predictable career ladder, which provides long term tangible and intangible rewards for those who have been recruited into the bureaucracy. key words: ‘civil service’, ‘bureaucracy’, ‘meritocracy’, ‘neopatrimonialism’,‘informal networks’ https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 88 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.07 : ) , , , , 1 .: 593 75 58 18 https://orcid.org/0000-0002-7936-9526 , , , , , . . : , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 89 . 2012 , : „ . . , “2. , . , . , , , , , . , , , . , , , , , , . , , , , . 2 world bank (2011) world development report 2012, gender equality and development https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 90 1. 1.1. . ( ) , , . : ; . ( ) : ; ; ; ; . 1.2. . . : , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 91 (face to face interview), . . , ( , .). ; ( ) . , , . . , , . , . 1.3 , , . : , . , . 9 27 ( . 1). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 92 1. : 1. 8. 15. 23. 2. 9. 16. 24. 3. 10. 17. 25. 18. 26. 4. 11. 19. 27. 5. . 12. 20. 13. 21. 6. 7. 14. 22. 81 , . 50-70 . , , . : , . . , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 93 ( ) . , ( , .). 4 6 ( . 2). 2. : , : – , , . , : . . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 94 . . : ( )/ ( ). . . . : , , , , , . 350 . 150 ( , 18 60 ) 200 ( . 3). 3. 3 43% 31% 26% 62% 38% 18-25 26-35 36-45 46-55 56+ 8% 39% 31% 17% 5% 90% 6% 4% 0% ( ) spss . 3 . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 95 , , , . 2. 2.1 , . , 60%, , , 3% , 30% , . 1). , . 1. , ? , . , (60% 3%) . , 60% 3% 30% 7% mamakacebi tamasoben wamyvan (dominant) rols qalebi tamasoben wamyvan (dominant) rols mamakacebi da qalebi tanabar rols tamasoben miwirs pasuxis gacema https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 96 , . , 53%, , 47%, . , , . 47% 63% ( . 2). 2. , . , , . : , , 47%, , 46% , . , , , 77% . . : ? ( ) 38% , 9% , 53% . , 63% 37% mamakaci qali https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 97 . , , , , . . 2.2 . . , . , . . , . , . , . , , . : ? ( . 3): 3. ? https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 98 , . “ ” ”. “ ” : , , ; “ ” , . , , . , . . ? ( . 4). 4. ? 91% 71% 59% 31% 6% 100% 96% 14% 9% 29% 41% 69% 94% 0% 4% 86% mamakacebs qalebs politika sazogadoebrivi saqmianoba mecniereba/ganatleba xelovneba sou-biznesi, samodelo biznesi biznesi sporti ojaxi https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 99 , “ ” “ ”. (76%) . : , , , , , , , , , . , , „ “ . (24%) , . , 24% (65%) (35%). , , 69% 31% 81% 19%21% 79% 57% 43% 12% 88% 33% 67% 84% 16% 48% 52% 55% 45% 90% 10% 38% 62% 89% 11% i n t e l e q t i s a q m i s s x v i s t v i s g a d a b a r e b a p a s u x i s m g e b l o b i s g r z n o b a m l i q v n e l o b a w o r a o b a a q t i u r o b a m e q r t a m e o b a m i z n i s m i s a r w e v a d y v e l a f e r z e w a s v l a s a k u t a r i p o z i c i i s d a c v i s u n a r i d a m o u k i d e b e l i g a d a w y v e t i l e b e b i s m i r e b a k o n f l i q t u r o b a l i d e r i s u n a r e b i mamakacebi qalebi https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 100 . . , , , , , , . , 62% , 7% . , , 65%, 7%. , , . , : , , , . , , , , . , , . , . : , ( . 5.). 5. ? https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 101 , , , . ( , ) , . : , ? 67%, , : 0%. , (0%) . , , , , , . 76% , ” , , ” “ , ”. 67% , 33% . , , . , . , 65%: , ”. , , . 2.3 0% 57% 28% 13% 2% qmari coli qmari da coli ertnairad is visac meti tavisufali dro aqvs miwirs pasuxis gacema https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 102 . , ( . 6). 6. “ ” ; , , , 66%. , . , . 85%, , , 46% . , , , . , , . , , . , . , , 61% 39% mamakaci qali https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 103 . , ( . 7). 7. , , , ? ; . . , , , . , . “ ” (“ ”), , , , “ ” , . “ ” , , , . , , , , . 19% 14% 67% 23% 22% 55% 27% 25% 48% prezidenti gubernatori sakrebulos tavjdomare, gamgebeli dadebitad sulertia uaryofitad https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 104 , . : , ? 31%, , , , . , , “ , ” . 69% , . : 17% , . , . , , . , , . . .” ) 23%, , . . “ , !” , . , ”. ( ) , . , , . .” ( ) , 34%, . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 105 , , . . , , , . , , .” ) , , , . . . , ( ), . . . . , . . . , .” ) . , : , , . , , . . .” ) , . . ( ) . , . , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 106 , . .” ( ) , . , , , , , , . , , ( . 8). 8. , , , ? , , , . , , . , , : , ”. , 11% 43% 17% 29% 20% 34% 15% 31% 19% 33% 13% 35% 19% 40% 10% 31% adgilobriv tvitmmartvelobasi samxareo administraciasi mtavrobasi parlamentsi ara umetes 10% ara nakleb 25% ara nakleb 50% ar aqvs mnisvneloba https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 107 , ( ), . , , , , . , 90% , , , . , , , .” ( ) : ? , . , , , : , 90% , , 10% , , , , , . , .” ( ) . . . , , , , . : , . , . , 3 , 3 . , , 6 , .” ) ; , . , . , . . , .” ) https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 108 . 10 , , . . , . , , . . , . , , ?!!...” ) , . , , . . . . , . , . . , , , ( , ), ( , ). . . , ( ), ( , , , , , , , .), . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 109 . . . , , . 3. . , . 2014 2014 2016 4 . 2016 , , „ “ ( : 13 11; 12), . . , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 110 , , .), desk research5 . , , , , , , , . , . , . , . , , , ; , , , , , . , , , , ; . 5 : 2015 , , . . .: http://www.ginsc.net/map_georgia_mncp.php?lang=ge https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 111 , , , , . , , , . . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 112 1. ( ). 2016. . 2. 2014-2016 “ https://mod.gov.ge/assets/up-modul/uploads/pdf/gender/genderuli-tanasworobis-erovnulisamoqmedo-gegma.pdf 3. 2014 2016 “; 5.1.3. ; 4. ., / (css) 2012. , , 2012 ( ). 5. ., / , 2010. 6. phillips a. and taylor b. sex and skill // feminist review, 1986. andermahr s., lovell t., wolkowitz c. a concise glossary of feminist theory. arnold: l., n. y., 1997. . 228. 7. world bank (2011) world development report 2012, gender equality and development https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 113 self-government in terms of gender: the role and needs of women in local politics (empirical sociological research) tamar charkviani associated professor, caucasus school of humanities and social sciences caucasus university, 1 paata saakadze str. 0102, tbilisi, georgia web-site: www.cu.edu.ge abstract the aim of the paper is to describe the current situation in georgia in relevance to establishing the principles of gender equality in local self-government and identification of needs / requirements in order to improve the situation in the future in terms of budget, services, planning, legislation and promoting women's socio-economic and political life. the study emphasizes the importance of differentiating when identifying the needs of female and male officials in self-government. key words: local self-government, gender equality, citizen involvement, local government official https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 114 georgian scientists vol. 3 issue 3, 2021 https://doi.org/10.52340/gs.2021.08.08 , , , ( , , , ) , , . , , , , . , , , „ “ : , , ( – ) ; , ( ) . , , ( ) . : , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 115 , , , . ( ; , „ “ , , – „ “ „ “ , ), ( ), , , ; , . : , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 116 ; : , , , . , : , , ; , , , . , , , , , ; , ; , , ( ), . : , , ( , ), , , , , , ; /french raven (1959) / , , , . . (2010). , , ; , . , , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 117 , , , , . , . : , , , , , , – , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . , . h -1. , “ , , , . h-2. : , , , . . „ “, , , , ; , , , : , , , , ; ; , , , , . “ ; : . (1469-1527) , , ; , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 118 , „ “ ; , , , , , , . „ “ „ “ , ( , , ); , , ; , : , , , – . , , , , . , , .“ . (1984) 12.3.2019 https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/makiaveli.pdf) (1795–1881) „ “ , , , , , –– ; , , „ ” : , : „ “, „ ; , , “, „ “, „ “, , „ “; , „ “, „ “, . . (1992). , , , , . , . (1990). “ (1822–1911) , „ “ . . . , . ( 12.5. 2021 dspace.tsu.ge › xmlui › bitstream › handle). https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 119 : 79 , . 124 ; , , , , , , , . „ “ , , , , . : ” : , .. , , . ” ,” ” ” . , " " " " . (1992). avolio, b. (1999), bass, b. m. (1985) , , , ; , . “ , . , ; , , ; . (2005), , , , . ” , . , , – . , ; ( , , , ). (1999), : , . . , „ “ , . „ “ , „ “. https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 120 ”, , , : . , , ; , ; . , , ; : , . , , , . , „ “ , , , , . “ , , , , . „ “. , . , . , , . , kelley, r. (1992). : , , : ; , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 121 , , . “, ( . , . , . ; ; . . . , . , . ), , , . , ; , . . , , . . , , , , , , . , . (2000). , , : , , „ “, , , , . ( , , . “ , ); , , ; . 1959 , , ; , , , , , , . “ , , ; ; . : „ “ , , ; , , , , „ “ , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 122 , ; , , ( , , ). , , , : 1. “ , , : , , – , , ; , , . 2. , , , , , : , , , , , , : , ; ; , , , , , , . 3. , , , , – ; , , , , , , , , ; : – , , . . „ “ ; . , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 123 4. , „ “ . , , „ “ „ “ , , , , , . . : & 1. 250 , ; : ( , , ), , , – . –10–13 , , ; , , ; ; . , : , , – . . (2009). „ “, ( ): , , ; , , , , , ; : , – , , , 1905 , , , ; , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 124 . ( 1547 4, , ); , , ; , (1999), , , : (1089–1125 ) (1689–1725 ) , ( 6 8 ), : , , ( , : , ), , , ( „ “) ( , ) ; („ “ ) : , 1701–1712 , , , , 1724 ; , , ; : , , , , , , ...“ , “– . , , . (1984). , , , ; – (1121 ), (1709 ), https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 125 ( , ). , , , . . , „ “? . 2 : . , , , , , , . . , . , . , . , . ; , , , , ; , ; , , , , ; , , , , , ( , , ). ( ) ; , , , , , , , , . , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 126 , ; , : , , , . , , . (2000) , „ , , “ (mn.ru›blogs/blog_reference/80928 2.06.2019). „ “: ; , , , ; : , , , , , , : , , , , . – ( ). . , , ; „ , , “ . (1996) . , , , , , , , , ; , ; ( . , , 150 ), 6 , „ “ , , ; https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 127 , , (2020 36% 20 % – https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-umolodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 3. 5.2021), , ; , ; , ( , , ), , , „ “ , , , ( , ) , . , , 162–170 , , , „ “ , , , , , , ( ) , , , , , , , , ( ), , , ; : : „ , , “. , ; , . , , – , , , , , , , „ “, , , : , , , , , , , , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 128 , , , . , , ; ( “ “ „ “ ), , „ “ , ; : (21%), (20%). 2020 3 , , , , , 33% 20% , . ( , 28.9.2021, https://uf.ru/news/politics/u9/2020/10/03/303686?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop) , , , , , . „ “. the ashgate research companion to political leadership (2016) , : „ “, , , , , , , . , ; , , „ “ ; ), , ; , „ “ , , , , , ; , , ( ), , , , “ ; ( ) , , , „ “ , , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 129 , , , , , ; , , ; 2007 : .. , (https://ru.wikisource.org/wiki/rec putina v miunxene _(2007) 10.06.2014). , , , ; : , , , , (discred.ru›tag/press…putina-i-trampa-v-helsinki/ 29.07.2018). , , : , , , , ; , , ; , , , , , . „ “ , ; : , , ; . , , ( : 10% , “. 20 , „ – “ 30%– . (2012)// ; https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 130 http://www.levada.ru/books/obshchestvennoemnenie-2012 03.09.2013); , , , : , , , , , , . , , , , , , , , , , ; , , ; . . 2021 23 63% , 64,8% (https://www.interfax.ru/russia/762948 23.8. 2021); 2021 „ “ , 33–31% ; 66–64%– . (https://www.the-village.ru/shorts/reyting-putina-kanava 28. 9.2021) , , , , ). , , ( , ). , , „ “ ( ) ; ; . 2008 ; . , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 131 , , . . , , . . , , ; . , ; : , , , , , , : , , ; “ 4. 5. 2013 http.//www.cicerofoundation.org/legtures/stephenjonesgeorgia.pdf), ; , . . (2014) , , , , ; , , , ; ; ; : ; . ; , , ( ), , , ; ; , ; , , , , , ; , : , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 132 , , , , , , : , , , ; . , , , , , ; , ; : , , , ; , , 20 %, . , , , , , , , , , , , ; ; , , . , , , , ; , , ; , ; . , , , , https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 133 : ; , , , , , , , . https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 134 1. . (2010) : / -5 . 23; 2. . (1984) ; 183–184. (https://library.iliauni.edu.ge/wpcontent/uploads/2017/03/makiaveli.pdf) 3. . (1992) ; 43; 144; 145. 4. . (1990). . 61–62; 5. . . . (https://dspace.tsu.ge › bitstream › handle › develo. 12.5.2021). 6. . (1999) . . : , 1. 61–62, 406. 7. bass, b.m., & riggio, r.e. (2006). transformational leadership (2d edition). new york: taylor & 244; bass, b.m. (1990). bass and stogdill’s handbook of leadership: a survey of theory and research. new york: free press bennis, w. g., & nanus, b. (1985). leaders: the strategies for taking charge. new york: harper & row. bryman, a. (1992). charisma and leadership in organizations. london: sage. 8. lasswell h. (1948) power and personality. n.y ; 9. . (2005) : / . . 26 , . .: , 71. 10. (1999) . 37; 11. kelley, r. (1992). the power of followership. new york, ny . 12; 12. . : (https://studbooks.net/1384459/menedzhment/teoreticheskie_aspekty_vospitaniya_lidera 13.5. 2020) 13. . (1984) ; ; 606–607; 14. . (2000) (https://www.mn.ru/blogs/blog_reference/80928) 15. . (1996) . . pro et contra. 110 16. “ : 36%– –20%– (https://meduza.io/news/2020/12/10/levada-reyting-putina-u-molodezhi-upal-za-god-c-36-do-20 3.5. 2021) 17. 2020 3 : (https://uf.ru/news/politics/u9/2020/10/03/303686?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop 28. 8.2021) 18. gaman-golutvina o. (2016) elites and leadership in russian politics. the ashgate research companion to political leadership. 1st edition. london and new york: published by routledge. 23. 19. (2007) (https://ru.wikisource.org/wiki/rec putina v miunxene )_ 20. (2018) (discred.ru›tag/press…putina-i-trampa-v-helsinki) 21. : (https://www.interfax.ru/russia/762948) 22. : (https://www.the-village.ru/shorts/reyting-putina-kanava 8.25.2021) 23. . . (2013) . (http.//www.cicerofoundation.org/legtures/ stephen jones georgia.pdf) 24. . (2014) , ; 125 https://journals.4science.ge/index.php/gs/index 135 leadership theories and post soviet authoritarian leaders heleen gelashvili faculty of social and political sciences head of learning management department avtandil tukvadze associate professor, ivane javakhishvili tbilisi state university akaki abzianidze professor, georgian national university seu abstract based on the theories (of personality traits’, situational, followers’, psychological) related to the emergence of political leadership, on the basis of comparative and qualitative methods, the characteristics of political leadership have been studied in the post-soviet era. a leader uses the situation, relies upon the followers, and, in most cases, the great leaders awarded with charisma are characterized by a whole range of psychological features, but in all cases the determining role is played by the qualities of a leader, the majority of which are inherited. in our opinion, the argument provided by researchers that regular mortals may be gifted with the traits of a leader, is not convincing in disproving “the theory of traits ” due to two reasons: first, a leader is a human being, a social creature (human is a political being and separately, as a selfsufficient entity, it is either a beast or a god – aristotle) and naturally they possess human features; second, a leader has to be characterized by a high degree (dosage) of distinguishing attributes and, most importantly, they are the main force in the process of striving towards the governance and all the other actions subordinate to them. this judgement is concerning the great leaders distinguished in the history of humankind, the actions of whom have changed the vector of the history development, and there are no leaders with such skills and capacity on the post-soviet political stage yet. the hypothesis of the topic to be researched is as follows: the traits of leadership in the political arena of post-soviet countries are determined by the dominance of the subject political culture, heavy social-economic background, the specifics of a national-psychological and mental development of a given nation, foreign policy orientations. each of the above-mentioned variables influence the process of selecting leaders in different degrees (for example: in the reality of georgia the foreign policy orientation is a significant condition to the position of a leader in the government, because the key of country’s independence lies outside the country and the inclination towards “looking up to the foreign/a foreigner” is relevant to georgian mentality and the mindset of electorate, while in russia a leader is mainly characterized and inspired by the russian geo-political interests, orthodox-messiah ideas and mainly has to support the national idea consolidating the “great russian chauvinism” and russian “sovereign democracy”, but in all settings the determining factor is the excessiveness of the subordinate political orientations (except for the baltic countries) in the presence of which, according to almond and verba’s concept of political culture, the majority of citizens expect the desirable actions from the leader – the savior of the country and the state; all of this, in the environment of poor economic development and weak institutions, consequently leads to excessive number of populist, authoritative leaders in national governments. keywords: post soviet leaders, theories of leadership, political culture, “big russian chauvinism,” authoritarian georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 310 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.34 ინგლისურენოვან მხატვრულ ნაწარმოებთა სათაურების ქართულად თარგმნასთან დაკავშირებული სირთულეები ლელა ებრალიძე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ფილოლოგიის დოქტორი https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 აბსტრაქტი წინადებარე სტატია ეძღვნება ინგლისურენოვან მხატვრულ ნაწარმოებთა სათაურების ქართულ ენაზე გადმოტანის პრობლემას. მასში მიმოხილულია სათაურის მნიშვნელობა და ფუნქციები, მისი თარგმნის სხვადასხვა მეთოდები, თარგმანში სათაურის დამახინჯების შემთხვევები და სათაურის თარგმანთან დაკავშირებული სირთულეები. ამა თუ იმ მეთოდის, მიდგომისა თუ პრობლემის საილუსტრაციოდ მრავლად არის მოხმობილი მაგალითები მხატვრულ ლიტერატურის თარგმანებიდან. განსაზღვრულია მიზეზები, რომლებიც ყველაზე მეტ სიძნელეს წარმოშობს სათურების თარგმნისას და უზუსტობისა თუ დანაკარგის გამომწვევად გვევლინება. ასეთი მიზეზია, უპირველეს ყოვლისა, არასწორი, სუბიექტური ინტერპრეტაცია, ასევე სამიზნე ენის სპეციფიკის, პოლისემიისა და კონტექსტის გაუთვალისწინებლობა, როდესაც მთარგმნელი აზრს იმდენად არ ამახინჯებს, მაგრამ ვერ ახერხებს სამიზნე ენაზე სათანადო შესატყვისების მოძიებას, ისეთი ეკვივალეტების პოვნას, რომლებიც ბუნებრივი და გასაგები იქნება თარგმანის მკითხველისათვის. განხილული მაგალითებიდან ირკვევა, რომ ყოველთვის ვერ ხერხდება თარგმანში ალიტერაციის შენარჩუნება, ხოლო სიტყვების თამაშის გადმოტანა ფაქტობრივად შეუძლებელია. საკვანძო სიტყვები: სათაურების თარგმანი, ინტერპრეტაცია, პოლისემია, კონტექსტი, ალიტერაცია, სიტყვების თამაში შესავალი როგორც ცნობილია, სათაური ნაწარმების უმნიშვნელოვანესი შემადგენელი ნაწილია. სწორედ მისი მეშვეობით ხდება ნაწარმოების იდენტიფიკაცია, იგი გვიქმნის წარმოდგენას და https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 311 მოლოდინს იმაზე, თუ რას შეეხება ტექსტი, გამოხატავს ავტორის დამოკიდებულებას და ინტერესსა და ცნობისმოყვარეობას აღგვიძრავს მისი ქმნილებისადმი. გასაკვირი არ არის, რომ სათურის შესწავლას არაერთმა გამოჩენილმა მეცნიერმა მიუძღვნა საგულისხმო ნაშრომები. ასეთ ავტორებს შორისაა სათაურის ანალიზის ფუძემდებელი (ნაშრომის „სათაურის პოეტიკა“ ავტორი) ს. კრჟიჟანოვსკი, ასევე ი. გალპერინი, ი. ლოტმანი, ი. არნოლდი, ჰ. ლევინი, ქართველი მეცნიერები, ლ. ჯოხაძე, ნ. მარტაშვილი და სხვები. ჩვენთვის საინტერესო გამოდგა ქართველი მეცნიერის, მ. გაბადაძის სადისერტაციო ნაშრომი „მხატვრული ტექსტის სათაური როგორც ენობრივ–კულტურული ფენომენი და მისი ტიპოლოგიური დინამიკა ინგლისური პროზის კონტექსტში“, სადაც ამომწურავად არის შესწავლილი სათაური როგორც ფენომენი და მასთან დაკავშირებული საკითხები, როგორიცაა სათაურის ინტერპრეტაცია, მისი ფუნქციები და ტიპოლოგია. მ. გაბადაძე სამართლიანად აღნიშნავს, რომ „სათაურს განსაკუთრებული დატვირთვა აქვს მხატვრული ტექსტის აღქმის პროცესში. მას ტექსტთან გარკვეული აზრობრივი, შინაგანი კავშირი გააჩნია, რომელიც უზრუნველყოფს ნაწარმოების ქვეტექსტის, მთავარი იდეის სწორად გაგებას. სათაური არის მკითხველის ერთგვარი გზამკვლევი მხატვრული ნაწარმოების კითხვის პროცესში. სათაური მხატვრული ტექსტის შინაარსის პროგნოზირების საშუალებას გვაძლევს“... „სათაურში ჩატეულია მთელი მხატვრული სამყარო, ავტორის გზავნილი და ნაწარმოების დედააზრი, რომლის გაშიფვრაც იწყება იმ წუთიდან, როდესაც მკითხველი ეცნობა სათაურს და მიმდინარეობს უწყვეტად მთელი კითხვის პროცესში“. იგი ასევე დასძენს, რომ „სწორედ სათაური არის ტექსტის ის ნაწილი, რომელიც უპირველესად იქცევს მკითხველის ყურადღებას და არწმუნებს მას ნაწარმოების წაკითხვის აუცილებლობაში“ [გაბადაძე, 2015. https://atsu.edu.ge/images/pdf/disertaciebi/disertacia _gabadadze.pdf]. საყურადღებოა აღნიშნულ ნაშრომში მოცემული მხატვრული სათაურების კლასიფიკაცია მათი ფუნქციური დანიშნულების მიხედვით. ეს ფუნქციებია: 1. ნომინაციური, რომელიც ტექსტის იდენტიფიკაციაში გვეხმარება; 2. ინფორმატული ბირთვის, ანუ ნაწარმოების შინაარსზე და მის ძირითად კონცეპტზე ინფორმაციის შემცველი ფუნქცია; 3. ავტორის მხატვრული აზროვნების და ესთეტურ-კომუნიკაციური სტრატეგიის გამოხატვის ფინქცია, როდესაც ავტორი ცდილობს აზრი რაც შეიძლება შთამბეჭდავად გამოხატოს; 4. რეპრეზენტაციული ფუნქცია, როდესაც სათაური გვვლინება ტექსტის წარმომადგენლად და მკითხველის ნაწარმოებთან დამაკავშირებლად; 5. ტექსტის წარმომქმნელი, ანუ ტექსტის კოჰეზია–კოჰერენტულობის რეალიზაციის ფუნქცია; 6. მაპროგნოზირებელი ფუნქცია, როდესაც სათაური მკითხველს ეხმარება წინასწარ განსაზღვროს თუ რა შინაარსის იქნება ნაწარმოები და როგორ განვითარდება სიუჟეტი; 7. განმაცალკევებელი ფუნქცია, ანუ ტექსტის გამიჯვნა მის გარშემო არსებული სივრცისაგან; 8. სარეკლამო ფუნქცია, რომელიც მკითხველის მოზიდვას გულისხმობს; 9. ექსპრესიულ–აპელატიური ფუნქცია, რომლის არსიც მკითხველზე ემოციური ზემოქმედების მოხდენაში მდგომარეობს; 10. „ტექსტის ინტერპრეტაციის „გასაღების“ ფუნქცია, რაც დაკავშირებულია სათაურის სპეციფიურ სემანტიკურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 312 პოტენციალთან საკუთარ თავში მოიცვას მთლიანი ტექსტის აზრობრივი ბირთვი საკვანძო სიტყვის ან სიტყვათა ერთობლიობის გამოყენებით“ [გაბადაძე, 2015]. და 11. მკითხველის აღქმის მაორგანიზებელი ფუნქცია, ანუ ნაწარმოების კითხვის პროცესში მკითხველის ყურადღების წარმართვის როლი. აქვე ჩამოვთვლით იმ ექვს ფუნქციასაც, რომლებიც ქრისტიან ნორდმა იაკონბსონის მიერ განსაზღვრული კომუნიკაციის ფუნქციების საფუძველზე შეიმუშავა და რომელთაც სათაურის თარგმანი უნდა აკმაყოფილებდეს. ეს ფუნაქციებია: 1. დისტინქციური ანუ განმასხვავებელი, რაც ნიშნავს იმას, რომ თარგმნილი სათაური უნიკალური უნდა იყოს და იძლეოდეს ნაწარმოების უშეცდომოდ იდენტიფიკაციის საშუალებას; 2. ფატიკური, რაც კონკრეტული კულტურის მატარებელი მკითხველის ყურადღების მიპყრობას გულისხმობს, რისთვისაც მას სათაური მაქსიმალურად გასაგებად უნდა მიეწოდოს (მაგალითად, სამიზნე მკითხველისთვის უცხო იდიომა შეიძლება ჩანაცვლდეს მისთვის გასაგებით); 3. მეტატექსტური, ანუ წყარო კულტურაში არსებულ ჟანრობრივ თავისებურებებს უნდა ითვალისწინებდეს, 4. დესკრიფციული ანუ რეფერენციული, ანუ თარგმნილი სათაური გასაგები უნდა იყოს (არ უნდა დაიკარგოს კონოტატიური მნიშვნელობა) კონკრეტული კულტურით განპირობებული მსოფლმხედველობის მქონე მკითხველისათვის; 5. ექსპრესიული, ანუ იმავე ემოციებს უნდა იწვევდეს უცხო კულტურის მკითხველშიც; 6. აპელატიური ანუ ოპერატიული, რაც გულისხმობს განსხვავებული კულტურის და ამ კულტურიდან გამომდინარე მოლოდინის მქონე მკითხველის დაინტერესებას და მიზიდვას [bobadilla-pérez,2007.http://academicae.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_filolog%c3%ada_09_2007_relevance. pdf?sequence=1&isallowed=y] მხატვრული სათაურის ზემოთ ჩამოთვლილი ფუნქციებისა და მისი თარგმანის მიმართ არსებული მოთხოვნების გაცნობა ნათლად წარმოგვიჩენს, რომ ნაწარმოების სათაურის თარგმნა უმნიშვნელოვანესი ნაწილია იმ რთული და საპასუხისმგებლო საქმისა, მხატვრული ტექსტის მთარგმნელი რომ ეჭიდება. სათაურის თარგმნის სხვადასხვა მეთოდები ნინო ქავთარაძის სტატიაში „მხატვრულ-ლიტერატურული ტექტების სათაურების თარგმნის სირთულები“ ვკითხულობთ: „მხატვრულ-ლიტერატურული ტექსტების სათაურების თარგმანი ურთულესი შემოქმედებითი პროცესია, რადგან ერთი მხრივ, იგი თავად ავტორის იდეებს, შეხედულებებს წარმოაჩენს, მეორე მხრივ – მთარგმნელისას. ხშირად, სათაური თარგმანის პროცესის დასრულების შემდეგ შეირჩევა. სათაურში შეიძლება ნაწარმოების ძირითადი თემა, მთავარი ან მეორეხარისხოვანი პერსონაჟები იყოს მოხსენიებული; იგი მეტაფორული ხასიათის შეიძლება იყოს ან იუმორისტული. სათარგმნ ენაზე გადატანისას, ტექსტის და სათაურის სპეციფიკიდან გამომდინარე, მთარგმნელი სათარგმნი ტექსტის სათაურის ერთგული რჩება ან სათაურის ნაწილობრივ, ხან კი სრულად შეცვლა უწევს“. [ქავთარაძე, 2021. https://ojs.iliauni.edu.ge/index.php/eish/article/view/581]. http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_filolog%c3%ada_09_2007_relevance.%20pdf?sequence=1&isallowed=y http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_filolog%c3%ada_09_2007_relevance.%20pdf?sequence=1&isallowed=y http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_filolog%c3%ada_09_2007_relevance.%20pdf?sequence=1&isallowed=y georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 313 თარგმანში სათაურის უცვლელად გადმოტანა გაცილებით ხშირია, ვიდრე მისი შეცვლა. ბუნებრივია, დედნის ერთგულების პრინციპი საუკეთესო გამოსავალია და როდესაც მთარგმნელი სათაურს ცვლის, უნდა ვივარაუდოთ, რომ ეს არჩევანი ნაკარნახევია დედნის სათაურის განსხვავებული კონოტაციით სამიზნე ენაზე, რაც შესაძლოა განპირობებული იყოს სხვადასხვა ლინგვისტური, საზოგადოებრივი თუ კულტურული ფაქტორებით [martí, zapter, 1993:81]. სათაურის შეცვლისას გამოიყენება ისეთი მეთოდები, როგორიცაა, ადაპტაცია, ტრანსპოზიცია, ჩანაცვლება, ექსპლიკაცია, პერიფრაზი და ტრანსლიტერაცია [darwish, sayaheen, 2019]. მაიკლ დოილი სათაურის თარგმნის სამ მეთოდს გამოყოფს: 1. სიტყვასიტყვითს, 2. სიტყვასიტყვით თარგმანთან მიახლოებულ და 3. თავისუფალ თარგმანს [დოილი, 1989:41-46]. უნდა აღინიშნოს, რომ სიტყვასიტყვითი თარგმანი, ზოგადად, პირობითი ცნებაა, ვინაიდან ორ ენას შორის ზუსტი ლინგვისტური შესაბამისობა გამორიცხულია ამ ენებს შორის არსებული ფონოლოგიური, სინტაქსური და ლექსიკური განსხვავებების გამო. ეგრეთ წოდებული სიტყვასიტყვითი თარგმანი გვაქვს იმ შემთხვევებში, როდესაც ნაწარმოების სათაური საკუთარი სახელია, მაგალითად ჯეინ ოსტინის „ემა“, დიკენსის „დევიდ კოპერფილდი“, შარლოტა ბრონტეს „ჯეინ ეირი“. ზოგჯერ მთარგმნელი ინარჩუნებს უცხო სიტყვებსა და ფრაზებს, რადგან თვლის, რომ ასე უფრო ადვილად მიაღწევს დედნისეულ ეფექტს ან მათი სამიზნე ენაზე თარგმნით შეიცვლება კონოტაცია, ან ვერ მოხერხდება პოლისემიის შენარჩუნება. როდესაც ნაწარმოებს უცხო ენოვანი სათაური აქვს, მაშინ იგი პირდაპირ გადმოდის. მაქს ფრიშის homo faber გერმანულ ენაზეა დაწერილი, მაგრამ მისი ლათინური სათაური მთარგმნელმა დალი ფანჯიკიძემ უცვლელად შეინარჩუნა. მეორე კატეგორია ყველაზე გავრცელებულია − ამ მეთოდს ექვემდებარება მხატვრული სათაურების უმეტესობა, ანუ ის შემთხვევები, როდესაც სათაური ლინგვისტურად გამჭვირვალეა და შესაძლებელია მისი მეორე ენაზე ზუსტად, მინიმალური ცვლილებებით გადატანა. თუმცა ზოგჯერ, სამიზნე ენაზე ბუნებრივად აჟღერების აუცილებლობიდან თუ ამ ენის მატარებელთა კულტურული თავისებურებებიდან გამომდინარე, ასევე, სათაურის კონოტატიური მნიშვნელობის გადმოცემის, ალიტერაციის, სიტყვების თამაშის შენარჩუნების მიზნით მთარგმნელი მეტად თუ ნაკლებად ცვლის სათაურს. ზოგ შემთხვევაში, ასეთი გადაწყვეტილება შესაძლოა დედნის მეტ ერთგულებადაც ჩაითვალოს, ვიდრე სამიზნე ენაზე სათაურის ზუსტად თარგმნა. ამით უნდა ავხსნათ თავისუფალი მიდგომა სათაურების თარგმნისადმი, მაგრამ, ასეთ დროს მთარგმნელს დიდი სიფრთხილე მართებს, რომ სუბიექტური ინტერპრეტაციის მიზეზით ავტორისეული აზრი არ დაამახინჯოს. მცირე ცვლილებებს ზოგჯერ სამიზნე ენის სპეციფიკა მოითხოვს. ცნობილია, რომ თარგმანის შეფასების კრიტერიუმთა შორის, დედნის ერთგულებასთან ერთად, ერთ-ერთი მთავარი პირობაა, რომ იგი ბუნებრივად ჟღერდეს სამიზნე ენაზე და გასაგები იყოს მკითხველისათვის. შესაბამისად, მთარგმნელი ხშირად ხელმძღვანელობს პრინციპით − როგორ დაწერდა ამ ტექსტს სამიზნე ენის მატარებელი [house, 2013:6], რის გამოც საჭირო ხდება სათაურის ცოტათი შეცვლა, მაგალითად ისეთი სიტყვების დამატება, რაც დედანში არ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 314 გვხვდება. ჯონ სტეინბეკის ნაწარმოების სათაური “of mice and men” სიტყვასიტყვით ნიშნავს „თაგვებზე და ადამიანებზე“. ეს სათაური მწერალს აღებული აქვს რობერტ ბერნსის ლექსიდან “to a mouse”, სადაც ნათქვამია, რომ თაგვთა და კაცთა გეგმები ინგრევა და საბოლოოდ, მათ სიხარულის ნაცვლად ტკივილი ხვდებათ წილად. ქართველმა მთარგმნელმა ვეკა გეგეჭკორმა [სტეინბეკი, 2017] შემოგვთავაზა „ამბავი თაგვთა და კაცთა“, რაც ქართულად საკმაოდ შთამბეჭდავად ჟღერს და დედნის სულისკვეთებასაც ესადაგება, ასევე ინარჩუნებს დედნისეულ ალიტერაციას. აქვე გავიხსენებთ ჰარპერ ლის რომანს “to kill a mockingbird” („ჯაფარას მოკვლა“, ლ.ე.) და მის ქართულ თარგმანს − „ნუ მოკლავ ჯაფარას“, რომელიც ლელა დუმბაძეს ეკუთვნის [ლი, 2015]. ნამდვილად კარგი ვარიანტია, რადგან ნაწარმოების დედააზრი სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ის, ვინც არაფერს გიშავებს, არ უნდა გაიმეტო. ქართული სათაური ადეკვატურია ფრანგულისაგან განსხვავებით, რომელიც თარგმნილია როგორც „ნუ ესვრი ჯაფარას“ [https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novelsstrangely-translated-titles], რაც, ამგვარი კონკრეტიზაციით, ცვლის დედნისეულ კონოტაციას. სიტყვა აქვს დამატებული ქართულ სათაურს „ტირიფებში მოშრიალე ქარი“ [გრემი, 2016] − კენეტ გრემის საბავშვო წიგნის სათაურია “the wind in the willows”. გვინდა მოვიწონოთ მთარგმნელ ციცო ხოცუაშვილის ვერსია, რადგა „იგი უკეთ ჟღერს, ვიდრე „ქარი ტირიფებში“ (ლ.ე.) და, თანაც, ბგერა „შ“-ს გამეორებით გადმოტანილია დედნისეული ალიტერაცია. აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს სელინჯერის რომანის “the catcher in the rye” თარგმანთან დაკავშირებით. პირველად იგი ვახტანგ ჭელიძემ, 1960-იან წლებში თარგმნა სათაურით „თამაში ჭვავის ყანაში“. მეორედ სელინჯერის ნაწარმოები ქართულად გია ჭუმბურიძემ გადათარგმნა სათაურით — „კლდის პირზე, ჭვავის ყანაში“. ინტერპრეტაცია „კლდის პირზე“ მეტად ახლოს დგას რომანის პირველ რუსულ თარგმანთან (“над пропастью во ржи”) რომელიც რიტა რაიტ-კოვალევამ საბჭოთა პერიოდში შეასრულა, როდესაც აქტუალური იყო იმის ხაზგასმა, რომ ამერიკულ რეალობაში ახალგაზრდები ხელის შეშველების და სწორ გზაზე დაყენების გარეშე ადვილად გადაიჩეხებოდნენ უფსკრულში. მას შემდეგ, ეს ნაწარმოები არაერთხელ სხვადასხვა სათაურებით ითარგმნა რუსულადაც. არის შემთხვევები, როდესაც თარგმანში ნაწარმოების სათაური, გარკვეული მოსაზრებიდან გამომდინარე, განზრახ არის შეცვლილი. ეს ის შემთხვევებია, რომელთაც დოილი თვისუფალ თარგმანს უწოდებს. მაგალითად, თამარ დიასამიძემ და ვახტანგ ჭელიძემ არჩიეს კიპლინგის საბავშვო წიგნისათვის “the jungle book” („ჯუნგლების წიგნი“, ლ.ე.) „მაუგლი“ [კიპლინგი, 2020] დაერქმიათ. პაატა ჩხეიძის თარგმნილი მიკ ჰერონის „ხელმოცარულთა ბუნაგი“ [ჰერონი, 2022] დედანში დასათაურებულია როგორ “slow horses” ანუ „ჯაგლაგი ცხენები“. სავარაუდოდ, მთარგმნელის მიზანი იყო მკითხველისათვის რაც შეიძლება გასაგებად მიეწოდებინა ნაწარმოების სათაურში გატარებული აზრი. „სლაუ ჰაუზი“ (“slough house”, ინგლისურად “slough” ჭაობსაც ნიშნავს და როგორც ზმნა, თვიდან მოშორებასაც. ლ.ე.) ის ადგილია, სადაც ბრიტანეთის ხელმოცარულ აგენტებს აგზავნიან. იქაურებს, მათ, ვინც სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას ჩაფლავდა ან თავი შეირცხვინა,“slow horses” ანუ „ჯაგლაგ ცხენებს“ ეძახიან. მთარგმნელის გადაწყვეტილება https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 315 გასაგებია, მაგრამ საკამათო: დედნისეული მეტაფორა გაშიფრულია და, შესაბამისად, დაკარგული. დაკარგულია ხატოვანებაც. სათაურის დამახინჯების შემთხვევები ზემოთ აღნიშნულ ცვლილებებს ნამდვილად მოეძებნება ლოგიკური გამართლება, მაშინაც კი, როდესაც სახეზეა დანკარგი. სამწუხაროდ, ხშირია ისეთი შემთხვევებიც, როდესაც ხდება ნაწარმოების სათაურის, და, შესაბამისად, ტექსტის შეცვლა თუ დამახინჯება. გთავაზობთ ასეთ მაგალითებს. უნდა ითქვას, რომ ბევრი მაგალითი მოგვეპოვება, როდესაც ინგლისურენოვანი ნაწარმოებების სათაურებს სხვადასხვა ენაზე მთარგმნელები თვითნებურად ცვლიან. მართალია, მოცემულ სტატიაში ჩვენ, უპირველესად, ინგლისური სათაურების ქართულ თარგმანებს განვიხილავთ, მაგრამ, ვფიქრობთ, საინტერესო იქნება სხვა მაგალითებიც. ასეთი მაგალითია, თუნდაც, ჯორჯ ორუელის რომანის “animal farm” („ცხოველების ფერმა“, ასეა დ. აკრიანის ქართულ თარგმანში, რომელიც 2006 წელს დაიბეჭდა) ფრანგული სახელწოდება "les animaux partout!" („ყველგან ცხოველები“, ლ.ე.), რომელიც მთარგმნელმა ივონ დავემ აირჩია მიუხედავად იმისა, რომ თავად ორუელი სთავაზობდა სათაურს „ცხოველთა სოციალისტურ რესპუბლიკთა კავშირი“. წიგნის ავტორი მომხრე იყო ამ სახელწოდების აბრივიატურისა ursa (“union des republiques socialistes animales”), რაც ლათინურად „დათვს“ ნიშნავს, https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novelsstrangely-translated-titles და, სავარაუდოდ, რუსეთთან ასოცირდება. ზოგჯერ მთარგმნელები ძალიან შორს მიდიან საკუთარი სუბიექტური ინტერპრეტაციით ხელმძღვანელობისას. ასეთი შემთხვევაა სკოტ ფიცჯერალდის რომანის “the great gatsby” შვედური თარგმანი “en man utan skrupler”, რომლის ინგლისური შესატყვისია “a man without scruples”, ანუ „უპრინციპო, ამორალური კაცი“ [https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles]. გაკვირვებას იწვევს ჯონ სტეინბეკის რომანის “the grapes of wrath” (2019 წელს გამოცემულ ლალი ყუშიტაშვილის თარგმანში გვაქვს „მრისხანების მტევნები“) იაპონურად თარგმნა როგორც „გაბრაზებული ქიშმიშისა“ [https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-englishnovels-strangely-translated-titles]. ასევე გაუგებარია, რისთვის დასჭირდა გერმანელ მთარგმნელს ოლივერ ლორენის რომანის სათაურის “before i fall” („სანამ დავეცემი“, ლ.ე.) ისე გავრცობილად თარგმნა, როგორიცაა “wenn du stirbst, zieht dein ganzes leben an dir vorbei, sagen sie”(„როდესაც კვდები, მთელი შენი სიცოცხლე თვალწინ ჩაგივლის, ასე ამბობებენ“, ლ.ე.) [https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles]. ჩვენი ყურადღება მიიქცია მეგი სტივოთერის რომანის “the raven boys” (2012) 2018 წელს გამოცემულმა თარგმანმა. მთარგმნელს, არჩილს რაჭველს, ნაწარმოების სათაური თარგმნილი აქვს როგორც „ვის უხმობს ყორანი“ [სტივოთერი, 2018]. აღნიშნული წიგნი ოთხი ტომისგან შემდგარი ნეო-გოთური თრილერის პირველი ნაწილია. იგი ზებუნებრივი ძალების მაძიებელ მოზარდთა მისტიკურ თავგადასავლებზეა და მისი სათაური რომანის პერსონაჟების https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 316 სასწავლებლის, აგლიონბის აკადემიის ლოგოდან მომდინარეობს, რომელზეც ყორანია გამოსახული. შესაბამისად, ამ სასწავებლის სტუდენტებს მოიხსენიებენ როგორც“raven boys” („ყორნის“ ბიჭები, ლ.ე.). მთარგმნელი, სავარაუდოდ, კონტექსტით ხელმძღვანელობდა, მაგრამ „ვის უხმობს ყორანი“ სუბიექტური ინტერპრეტაციაა და თავისუფალ თარგმანს წარმოადგენს, რომლის კონოტატიური თვალსაზრისით თანხვედრა დედნის სათაურთან საკამათოა. აქვე გვახსენდება მსგავსი სათაური, კერძოდ „ვის უხმობს ზარი“, რომელიც ჰემინგუეის ცნობილი რომანის “for whom the bell tolls” (1940) სათაურის ქართულ ვარიანტს წარმოადგენს. სტატიაში „ერნესტ ჰემინგუეის ნაწარმოებთა სათაურების ქართულად თარგმნის ხელოვნება“ მანანა დუმბაძე წერს: „ადამიანი კვდება და ეკლესიაში ზარებს რეკენ. ზარი კათოლიკური ეკლესიის გლოვის ტრადიციული რიტუალია, ამიტომ ბუნებრივად ჟღერს გამოთქმა: მიცვალებულისათვის რეკს ზარი“... „ზარი დატირების სინონიმია და საქართველოში ასეთ ქმედებას თან ახლავს საეკლესიო ზარების რეკვა“. ქართველი მკვლევარი სამართლიანად მიიჩნევს არასწორად ზმნის „უხმობს“ გამოყენებას, „რადგან ეკლესიის ზარის ხმის გაგონებაზე, ბუნებრივია, რომ ადამიანმა ადამიანს ჰკითხოს − ვისთვის რეკს ზარი? და არა ვის უხმობს ზარიო?“ იგი ხაზს უსვამ იმას, რომ „უბრალო, ერთმნიშვნელოვანი, აზრის ლაკონიურად გამომხატველი ზმნა “to toll”, ... „სწორედ ზარის რეკვას ნიშნავს“. სტატიის ავტორი ამ უზუსტობას იმით ხსნის, რომ თარგმანის ავტორი შესანიშნავი ქართველი პოეტი და მომღერალი ინოლა გურგულია გახლდათ, რომლის არჩევანიც, სავარაუდოდ, აღნიშნული სიტყვის ამაღლებულმა ჟღერადობამ და მხატვრულობამ განაპირობა, თუმცა მაინც საქმე გვაქვს დედნის აზრის შეცვლასთან. მანანა დუმბაძე, რომელიც ზემოთ აღნიშნულ სტატიაში ამომწურავად განიხილავს და დამაჯერებელი არგუმენტების მოხმობით აფასებს ჰემინგუეის ნაწარმოებთა ქართული თარგმანების სათაურების ადეკვატუობას, არც ცნობილი მთარგმნელის ვახტანგ ჭელიძის კრიტიკას ერიდება სათაურისთვის „განუყრელი დღესასწაული“, რომელშიც რუსული თარგმანის − “праздник, который всегда с тобой” − გავლენა იგრძნობა. დუმბაძე განმარტავს, რომ “movable feast” ნიშნავს მოძრავ დღესასწაულს, ანუ დღესასწაულს, „რომლის აღნიშვნის თარიღი ყოველ წელს სხვადასხვაა. მაგალითად: ისე როგორც აღდგომის, ბზობის და სხვა. გამოთქმა “movable feast” საეკლესიოა, დაკანონებული და, რა თქმა უნდა, მას აქვს თავისი ქართული, რუსული და ა. შ. შესატყვისი. მაგრამ რუსი მთარგმნელები არ დაემორჩილნენ ავტორის მარტივ, უპრეტენზიო სტილს და შინაარსიდან გამომდინარე სათაური, ასე ვთქვათ, გააპატიოსნეს, მეტი ემოციური და სტილისტური დატვირთვა დააკისრეს“. ამის გამო, უპირატესობა უნდა მიენიჭოს ირაკლი კენჭოშვილის ვარიანტს „მოძრავი დღესასწაული“ [https://scroll.ge/21894/manana-dumbadze-ernest-h/]. რა იწვევს სირთულეებს სათაურების თარგმნისას ზემოთ განხილული შემთხვევები, სავარაუდოდ, მთარგმნელის მხრიდან დედნის სათაურის არასწორი ინტერპრეტაციის შედეგია. თარგმანზე საუბრისას, ცხადია, დედნის ტექსტის სწორად გაგება, მასში ჩაწვდომა, ადეკვატური თარგმანის შესრულების ერთ-ერთი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 317 უმთავრესი პირობაა. მთარგმნელის მხრიდან გასათვალისწინებელია ნაწარმოების კონტექსტი, პოლისემია, ალუზიები და სხვა ფაქტორები. უნდა ითქვას, რომ ალუზიებს საკმაოდ ხშირად იყენებენ სათაურებში სიტყვის დიდოსტატები. კარგია, თუ მთარგმნელი ამოიცნობს ალუზიას და თუ შესაბამისი ტექსტი სამიზნე ენაზე ხელმისაწვდომია ადეკვატური თარგმანის სახით, მას გამოიყენებს. აქ შეიძლება ბიბლიური ალუზიები გავიხსენოთ, რაც საკმაოდ ხშირია. მაგალითს მოვიყვანთ ზემოთ ნახენები მანანა დუმბაძის სტატიიდან, სადაც განხილულია ჰემინგუეის ნაწარმოების “the sun also rises” ორი ქართული თარგმანის სათაურები. სტატიაში აღნიშნულია, რომ ჰემინგუეის რომანის სათაური ბიბლიურ ალუზიას წარმოადგენს. ნაწარმოებს ეპიგრაფად წამძღვარებული აქვს ამონარიდი ეკლესიასტედან, რომელიც ვახტანგ ჭელიძემ ბიბლიის ქართული თარგმანიდან უცვლელად გადმოიტანა. სწორედ ამ ამონარიდის ნაწილია ფრაზა „აღმოხდების მზე“. სწორი თარგმანი შემოგვთავაზა ი. კენჭოშვილმაც, თუმცა დასაწყისში სიტყვა „და“ დაუმატა. მისი თარგმანი ასეთია: „და აღმოხდების მზე“. დედანში ამ „და“-ს არარსებობის გამო, მ. დუმბაძე ჭელიძის ვარიანტს უფრო ზუსტად მიიჩნევს. [https://scroll.ge/21894/manana-dumbadze-ernest-h/]. ოლდოს ჰაქსლის დისტოპიური რომანის “brave new world” (1931) სათაური სიტყვასიტყვით ნიშნავს „ლამაზი/მშვენიერი ახალი სამყარო“, რადგან სიტყვა “brave” აქ სწორედ ამ მნიშვნელობით არის გამოყენებული. რატომღაც, ფრანგმა მთრგმნელმა შემოგვთავაზა ვარიანტი “le meilleur des mondes”, რაც „ყველაზე კარგ სამყაროს“ ნიშნავს [https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles]. მან გამოტოვა სიახლის მომენტიც. საქმე ისაა, რომ დედნის სათაური გახლავთ ალუზია შექსპირის „ქარიშხლიდან“, სადაც უდაბურ კუნძულზე გაზრდილი მირანდა, ადამიანების პირველად ხილვისას აღტაცებული წამოიძახებს: “oh wonder! how many goodly creatures are there here! how beauteous mankind is! oh brave new world, that has such people in’t.” https://nosweatshakespeare.com/quotes/famous/brave-new-world/ ვ. ჭელიძის თარგმანში გვაქვს: „ო, საოცრებავ, ერად ვხედავ ამდენ ლამაზ არსს! რა მომხიბლავი არის თურმე ადამიანი! ან ის ქვეყანა რა იქნება, სადაც ამდენი ადამიანი ცხოვრობს ერთად“ [შექსპირი, 1948:74]. მ. ანთაძის თარგმანში კი ვკითხულობთ: „საოცარია! რამდენ ლამაზ ქმნილებას ვხედავ! კარგი ყოფილა https://scroll.ge/21894/manana-dumbadze-ernest-h/ https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 318 კაცთა მოდგმა! ალბათ ქვეყანაც დიდებულია, სადაც ეს ხალხი უნდა ცხოვრობდეს“ [შექსპირი, 2020:193]. ქართველმა მთარგმნელმა თათო შანიძემ ეს სათაური თარგმნა როგორც „საოცარი ახალი სამყარო“ [ჰაქსლი, 2013], რაც სავსებით ადეკვატურია, რადგან „საოცარი“ ამ შემთხვევაში „გასაოცრად მშვენიერს“ გულისხმობს. ალუზიას წარმოადგენს უილიამ ფოლკნერის რომანის “as i lay dying” სათაურიც. გავიხსენოთ ჰომეროსის „ოდისეას“ მეთერთმეტე თავი, სადაც მიცვალებილთა სამყაროში მოხვედრილ ოდისევსს აგამემნონის სული გამოეცხადება და მოუთხრობს, თუ როგორ მუხანათურად მოაკვლევინა საკუთარმა ცოლმა ისიც და მისი მხლებლებიც. მომაკვდავს, თვალებიც კი არ დამიხუჭაო, ჩივის მოღალატე ცოლზე. ეს ადგილი პანტელეიმონ ბერაძის პოეტურ თარგმანში ასე ჟღერს: „ის ძაღლთაპირი არც ფიქრობდა, რომ დაეხუჭა ჩემთვის თვალები და შეეკრა ბაგენი ჩემი“ [ჰომეროსი, 1979:238] ხოლო ზურაბ კიკნაძისა და თამაზ ჩხენკელის ვარიანტია: ... „გამექცა ის ძაღლთაპირი დიაცი, სულამომდინარეს არც პირი დამიმუწა და არც თვალები დამიხუჭა“ [ჰომეროსი, 2011:123]. ქართულად გვაქვს ორი ვარიანტი: ეთერ მოისწრაფიშვილის „მომაკვდავი რომ ვესვენე“ [ფოლკნერი, 2003] და მედეა ზაალიშვილის „სული რომ ამომდიოდა“ [ფოლკნერი, 2016]. ჩვენი აზრით, ექსპრესიულობისა და ემოციურობის თვალსაზრისით, მეორე ვარიანტი უფრო ახლოს დგას დედანთან. იგი ახლოსაა კიკნაძისა და ჩხენკელის თარგმანში გამოყენებული საოცრად ეფექტურ „სულამომდინარესთანაც“. ზოგჯერ პრობლემას სათაურის ინტერპრეტაცია კი არა, კონკრეტული სიტყვის შესატყვისის პოვნა და სამიზნე ენაზე აზრის ბუნებრივად გამოხატვა წარმოადგენს. მაგალითად, თორნთონ უაილდერის ნაწარმოები “heaven's my destination” ნ. ბალანჩივაძის დისერტაციაში „თორნთონ უაილდერის დრამატურგიის მითოპოეტიკური ელემენტები“ [http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream /1234/142918/1/ disertacia.pdf] მოხსენიუებულია როგორც „ზეცა ჩემი მიზანია“. რომანის მთავარი გმირი, ევანგელისტი ჯორჯ მარვინ ბრუში გულუბრყვილო, იუმორს მოკლებული იდეალისტი და მორალისტია, რომელიც ცდილობს თავისი მხურვალე რწმენითა და პრინციპებით იცხოვრობს და სრულყოფილებას მიაღწიოს. რაღა თქმა უნდა, მორწმუნის საბოლოო ჯილდო ცათა სასუფეველია, რის დამსახურებასაც უაილდერის გმირი ცდილობს, მაგრამ „ზეცა ჩემი მიზანია“ ქართულად მაინც ვერ ჟღერს კარგად. რუსულ თარგმანებში გვაქვს “к небу мой путь” [уайлдер, 1996, მთარგმნელი ა. გობუზოვი] და “небо моя обитель” [уайлдер, 2010, მთარგმნელი ი, ზდოროვოვი]. ამ თარგმანების და იმის გათვალისწინებით, რომ სიტყვა “destination”-ის ქართული შესატყვისი „დანიშნულების ადგილია“, [ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი, iv რვეული, d, 1996], ვფიქრობთ, უკეთესი იქნებოდა „ჩემი ადგილი ზეცაშია“, ან „ჩემი გზა ზეცისკენ მიდის“. აქვე შეგვიძლია მაგალითად მოვიყვანოთ ტომას ჰარდის რომანის “jude the obscure” ქართული სათაური http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream%20/1234/142918/1/%20disertacia.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 319 „უჩინარი ჯუდი“ [http://literatura.mcvane.ge/main/literatura/page/471/]. მართალია, „უჩინარი“ მნიშვნელობით ახლოსაა „შეუმჩნეველთან“, რაც სიტყვა “obscure”-ის ერთ-ერთი მნიშვნელობაა, მაგრამ ეს სიტყვა მაინც განსხვავებულ ასოციაციებს აღძრავს. ნაწარმოების კონტექსტის გათვალისწინებით, ვფიქრობთ, უფრო ზუსტი შესატყვისი იქნებოდა „უმნიშვნელო“. ზემოთ ვსაუბრობდით ისეთ პრობლემებზე, რომელთა გადაჭრა მთარგმნელის ოსტატობაზეა დამოკიდებული, მაგრამ არსებობს გარდაუვალი დანაკარგები, მაგალითად უთარგმნელ ელემენტად ითვლება სიტყვების თამაში, ასევე ყოველთვის ვერ ხერხდება თარგმანში ალიტერაციის შენარჩუნება. ალიტერაციის სათაურებში გამოყენება მეტად გავრცელებული მოვლენაა და ამის მრავალი მაგალითი არსებობს. გავიხსენოთ თუნდაც ჯეინ ოსტინის რომანის “pride and prejudice” სათაური, რომელშიც ალიტერაციასთან ერთად სირთულეს წარმოადგენს ქართულ ენაზე სიტყვის “prejudice” ზუსტი შესატყვისის მოძებნა. გვაქვს სამი სხვადასხვა ვარიანტი: ,,სიამაყე და მცდარი აზრი“ [ოსტინი, 2011, მთარგმნელი ანა მაყაშვილი]; ,,სიამაყე და ცრურწმენა“ [ოსტინი, 2014, მთარგმნელი ნინო რამიშვილი] და ,,ამპარტავნება და ამოჩემება“ [ოსტინი, 2019, მთარგმნელი ხათუნა ბასილაშვილი]. ალიტერაციის გადმოტანას ყველაზე მეტად ცდილა მესამე მთარგმნელი, რომელსაც ამისთვის შინაარსის მხრივ კომპრომისზე წასვლაც მოუწია. ეს ჩვენი პირადი შეხედულებაა. ამ ვარიანტს იწონებს ლ. ბერძენიშვილი თარგმანისადმი თანდართულ ანოტაციაში, სადაც იგი აღნიშნავს: ,,წიგნი სათაური ნახევარი საქმეა, ძალიან ბევრს ნიშნავს. ბევრი კარგი წიგნი გაუფუჭებია სათაურს“ [,,ამპარტავნება და ამოჩემება“, ანოტაცია, 2019]. ალიტერაციაზე ზემოთაც გვქონდა საუბარი, როდესაც ქართველმა მთარგმნელმა სათანადო ეფექტის მისაღწევად სათაურში სიტყვა ჩაამატა და მივიღეთ ტირიფებში მოშრიალე ქარი“ (დედნის სათაურია “the wind in the willows”). ეს ძალიან კარგი მიგნებაა. დავასახელოთ რამდენიმე ალიტერაციული სათაური: უილიამ შექსპირის “love's labour's lost”, ჯონ სტეინბეკის “of mice and men”, ჩარლზ დიკენსის “a tale of two cities”, ასევე “the pickwick papers”, სკოტ ფიცჯერალდის “the great gatsby”, ჰანს ქრისტიან ანდერსენის “the princess and the pea”. ქართველი მთარგმნელების სასახელოდ უნდა ითქვას, რომ ალიტერაციის შენარჩუნება ბევრმა მათგანმა მოახერხა. ამის მაგლითებია: გივი გაჩეჩილაძის „აურზაური არაფრის გამო“ [შექსპირი, 1987], ვეკა გეგეჭკორის „ამბავი თაგვთა და კაცთა“, მერი იანქოშვილის და ნათელა კეშელავას „პიკვიკის კლუბის ჩანაწერები“ [დიკენსი, 2014], მერი ტიტვინიძის „პრინცესა ცერცვის მარცვალზე“ [ანდერსენი, 2013]. კიდევ უფრო რთულია სიტყვების თამაშის გადმოტანა, რადგან თუკი ალიტერაციის შემთხვევაში მთარგმენლის ამოცანა აზრობრივი შესატყვისის პოვნასთან ერთად სათანადო ჟღერადობის შექმნაში მდგომარეობს, სიტყვების თამაში სიტყვის ორმაგ მნიშვნელობას წარმოაჩენს და მხოლოდ ბედნიერი დამთხვევის წყალობით არის შესაძლებელი, რომ სამიზნე ენაზე მოცემული სიტყვის ეკვივალენტსაც ორმაგი მნიშვნელობა ჰქონდეს. სიტყვების თამაშის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მაგალითია ოსკარ უაილდის “the importance of being earnest”. აქ სირთულეს ქმნის სიტყვის “earnest” ორმაგი მნიშვნელობა „სერიოზული“, http://literatura.mcvane.ge/main/literatura/page/471/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 320 „გულწრფელი“ [ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი, v რვეული, e, 1997] და საკუთარი სახელი „ერნესტი“. ქართულ თარგმანში დანაკარგი გარდაუვალია. თუმცა, ვნახოთ, როგორ ცდილა ქართველი მთარგმნელი ამ დანაკარგის კოპენსაციას: ჟურნალ „ხელოვნების“ 1993 წლის 3-4 ნომერში დაბეჭდილია ხსენებული პიესის როლანდ კალანდაძისეული თარგმანი სათაურით „დაარქვით ერნესტი ანუ სერიოზულობის მადლი“. სიტყვების თამაში ვერ გადმოვიდა, მაგრამ ეს ოდნავ გავრცობილი სათაური მიგვანიშნებს ნაწარმოების მსუბუქ, იუმორისტულ განწყობაზე, რაც, ჩვენი აზრით, ბევრად უკეთესია, ვიდრე პირდაპირ გადმოტანილი „სერიოზულობის/გულწრფელობის მნიშვნელობა“ ან „რა მნიშვნელოვანია იყო სერიოზული/გულწრფელი“. სიტყვების თამაშზე აგებული სათაურების სხვა მაგალითებია: ტერი პრეჩეტის “equal rites” (rites – rights, ლ.ე.) ქეს ჰანტერის “the after wife” (wife – life, ლ.ე.) პირს ენტონის night mare (night mare – nightmare, ლ.ე.), ბრიჯიტ ესექსის a knight to remember (knight – night, ლ. ე.) და სხვანი https://www.goodreads.com/list/show/ 3315.titlemania_i_puns_in_titles დასკვნა სათაურის თარგმანი, სახელდობრ, ლიტერატურული ნაწარმოების სათაურის თარგმანი არაერთ მეცნიერს აურჩევია კვლევის ობიექტად და მათი სოლიდური შრომები ნათლად წარმოგვიჩენს სათაურის მნიშვნელობას, გვთავაზობს სათაურის ფუნქციათა ვრცელ ჩამონათვალს, გვაცნობს სათაურთა თარგმნის სხვადასხვა მეთოდებს. ჩვენი განხილვის საგანს ინგლისურ ლიტერატურულ ნაწარმოებთა სათაურების სხვა ენაზე, კერძოდ (უმეტეს შემთხვევებში) ქართულად თარგმნასთან დაკავშირებული სირთულეები შეადგენს. როგორც ირკვევა, მხატვრული ნაწარმოების სათაურის ერთი ენიდან მეორეზე გადატანისას, მთარგმნელის ამოცანა, უპირველეს ყოვლისა, მის სწორად ინტერპრეტაციაში მდგომარეობს. სწორედ ეს ხდება ყველაზე ხშირად აზრის დამახინჯების მიზეზი, რისი მაგალითებიც განხილული გვაქვს ჩვენს სტატიაში. ინტერპრეტაციის პრობლემაზე საუბრისას განსაკუთრებული ყურადღება ალუზიებზე გავამხვილეთ. განხილული მაგალითებიდან ჩანს, თუ რა მნიშვნელოვანია ალუზიის თარგმანში ასახვა და რა როლი აკისრია მის ჩაწვდომას სათაურის ინტერპრეტაციაში. არის შემთხვევები, როდესაც მთავარი პრობლემა სათაურის ინტერპრეტაციაში კი არა, არამედ მისი ან მასში შემავალი კონკრეტული სიტყვის ისეთი შესატყვისის მოძიებაში მდგომარეობს, დედნისეულ აზრს რომ სწორად გადმოსცემდეს და სამიზნე ენაზეც ბუნებრივად ჟღერდეს. ასეთ შემთხვევებში გასათვალისწინებელია პოლისემია და ორივე ენის სპეციფიკა. საბოლოოდ, სათაურის თარგმნისას ყველაზე დიდ პრობლემას ალიტერაცია და სიტყვების თამაში ჰქმნის. მათგან პირველი კიდევ ექვემდებარება მეორე ენაზე გადატანას, მაშინ როდესაც მეორე პრაქტიკულად უთარგმნელ ელემენტს წარმოადგენს და საძიებელია ამ დანაკარგის მეტ-ნაკლებად კომპენსირების გზები. https://www.goodreads.com/list/show/%203315.titlemania_i_puns_in_titles georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 321 ჩვენ მიერ განხილული საკითხის აქტუალობიდან გამომდინარე, ვიმედოვნებთ, რომ წინამდებარე სტატიაში მოცემული ანალიზი და დასკვნები ინტერესმოკლებული არ იქნება მისი მკითხველისათვის. გამოყენებული ლიტერატურის სია:  ანდერსენი ჰ., „პრინცესა ცერცვის მარცვალზე“ თბ., პალიტრა l, 2013.  ბალანჩივაზე ნ., „თორნთონ უაილდერის დრამატურგიის მითოპოეტიკური ელემენტები“, დისერტაცია ფილოლოგიის დოქტორის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, თბ., 2006. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/142918/1/disertacia.pdf, last visit: 11/23/22  გაბადაძე მ., „მხატვრული ტექსტის სათაური როგორც ენობრივ–კულტურული ფენომენი და მისი ტიპოლოგიური დინამიკა ინგლისური პროზის კონტექსტში“, დისერტაცია ფილოლოგიის დოქტორის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქუთაისი, 2015. [https://atsu.edu.ge/images/pdf/disertaciebi/disertacia _gabadadze.pdf] last visit: 11/27/22  გრემი კ., „ტირიფებში მოშრიალე ქარი“ ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა, 2016  დიკენსი ჩ., „პიკვიკის კლუბის ჩანაწერები“ თბილისი : „პალიტრა l“, 2014  დუმბაძე მ., „ერნესტ ჰემინგუეის ნაწარმოებთა სათაურების ქართულად თარგმნის ხელოვნება“, https://scroll.ge/21894/manana-dumbadze-ernest-h/last visit: 12/3/22  კიპლინგი რ., „მაუგლი“, „პალიტრა l“, 2020  ლი, ჰ., „ნუ მოკლავ ჯაფარას“, გამომცემლობა „ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა“, 2015  ორუელი ჯ., „ცხოველების ფერმა“ თბ. „სიესტა“, 2006  ოსტინი ჯ., „სიამაყე და მცდარი აზრი“, თბ., „არეტე“, 2011  ოსტინი ჯ., „სიამაყე და ცრურწმენა“, თბ., „პალიტრა l“, 2014  ოსტინი ჯ., „ამპარტავნობა და ამოჩემება“, თბ., „პალიტრა l“, 2019  სელინჯერი ჯ., „თამაში ჭვავის ყანაში“, „ნაკადული“, 1963  სელინჯერი ჯ., „კლდის პირზე, ჭვავის ყანაში...“ „დიოგენე“, 2006.  სტეინბეკი ჯ., „ამბავი თაგვთა და კაცთა“, “ibooks”, 2017  სტივოთერი მ., „ვის უხმობს ყორანი“, „პალიტრა l“, 2018  უაილდი ო., „დაარქვით ერნესტი ანუ სერიოზულობის მადლი“, „ჟურნალი „ხელოვნება“, 3-4. გამომცემლობა „სამშობლო“, თბილისი, 1993, გვ 145  ფოლკნერი უ., „მოთხრობები“, „ეთერ მოისწრაფიშვილის წიგნები“, 2003  ფოლკნერი უ., „სული რომ ამომდიოდა“, „არტანუჯი“, 2016  ქავთარაძე ნ., „მხატვრულ-ლიტერატურული ტექტების სათაურების თარგმნის სირთულები“ https://ojs.iliauni.edu.ge/index.php/eish/article/view/581, 2021, last visit: 11/23/22  შექსპირი უ., „უილიამ შექსპირი. პიესები“ „სახელგამი“, თბილისი. 1948. გვ 74. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/142918/1/disertacia.pdf https://www.lit.ge/books/3-10567-bakur-sulakauris-gamomcemloba/ https://opac.sciencelib.ge/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=provider:%e1%83%9e%e1%83%90%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%a0%e1%83%90%20l%2c https://veli.store/category/?q=%e1%83%9e%e1%83%90%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%a0%e1%83%90%20l https://ibooks.ge/books?search=ibooks&q=3 https://saba.com.ge/books/shop#author:6288 https://saba.com.ge/books/shop#publisher:31306 https://saba.com.ge/books/shop#publisher:11658 https://ojs.iliauni.edu.ge/index.php/eish/article/view/581 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 322  შექსპირი უ., „თხზულებათა სრული კრებული ხუთ ტომად“, რედ: ნიკო ყიასიშვილი, ტ. 3, გვ. 458-459 — „ხელოვნება“, თბილისი, 1987  ჰაქსლი, ო., „საოცარი ახალი სამყარო“, „სიესტა“, 2013  ჰერონი მ., „ხელმოცარულთა ბუნაგი“, გამომცემლობა „პალიტრა l“, 2022  ჰომეროსი, „ოდისეა“, „საბჭოთა საქართველო“, 1979, გვ. 238  ჰომეროსი, „ოდისეა“, თბილისი: პალიტრა l, 2011.https://www.scribd.com/document/469893844/%e1%83%b0%e1%83%9d%e1% you visited this page on 12/3/22  bobadilla-pérez, relevance and complexities of translating titles of literary and filmic works, 2007 http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_ filolog%c3%ada_09_2007_relevance.pdf?sequence=1&isallowed=y last visit: 11/27/22.  darwish, sayaheen, “manipulating titles in translation”, 2019 [https://www.researchgate.net/publication/335842036_manipulating_titles_in_translation] last visit: 11/20/22.  doyle, michael s. (1989): “contemporary spanish and spanish american fiction in english: “tropes of fidelity in the creation of translation titles”, translation review, 31, 41-46.  house, j., “translation”, oxford, 2013  martí, r. & zapter, m. (1993). translation of titles of films: a critical approach. sintagma, 5, 81-87.  seiner j., “9 english novels with strangely translated titles”, 2015 https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles last visit: 12/3/22  shakespeare w., “the tempest”, „კენტავრი“, 2020 გვ. 193  сэлинджер дж., “над пропастью во ржи” “эксмо”, 2021 г.  уайлдер т., “к небу мой путь”, 1996  уайлдер т., «небо — моя обитель», “аст”, 2010 г.  ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი, iv რვეული, d, 1996  ინგლისურ-ქართული ლექსიკონი, v რვეული, e, 1997  http://literatura.mcvane.ge/main/literatura/page/471/  https://nosweatshakespeare.com/quotes/famous/brave-new-world/ https://saba.com.ge/books/shop#publisher:1207 https://www.scribd.com/document/469893844/%e1%83%b0%e1%83%9d%e1%25 http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_%20filolog%c3%ada_09_2007_relevance.pdf?sequence=1&isallowed=y http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/9323/hsj_%20filolog%c3%ada_09_2007_relevance.pdf?sequence=1&isallowed=y https://www.mentalfloss.com/authors/jake-seiner https://www.mentalfloss.com/article/62088/9-english-novels-strangely-translated-titles https://www.labirint.ru/authors/12898/ https://www.labirint.ru/pubhouse/438/ https://www.labirint.ru/pubhouse/19/ http://literatura.mcvane.ge/main/literatura/page/471/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 323 the problems connected with translating titles of english literary works into georgian lela ebralidze ivane javakhishvili tbilisi state university assistant professor, doctor of philology https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 abstract the present paper deals with the problem of translating titles of english literary works into georgian. it demonstrates the significance of titles and offers classification of their functions, translation methods, and examples of distorting titles by translators; also determines the difficulties connected with translating titles. different methods, approaches and problems are illustrated by a number of examples from literary translations. based on the analysis, the factors causing the most difficulties in translation, which are responsible for the most errors and losses, are identified. such factors include misinterpretation, as well as oversight of specific features of the target language, polysemy and context, when a translator does not really distort the meaning, but fails to find such equivalents in the target language, which would sound natural and understandable for target readers. significant problems revealed by analysis of examples are alliteration, which is not always possible to maintain in translation, and puns, which are considered practically untranslatable. key words: translation of titles, interpretation, polysemy, context, alliteration, puns https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 114 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.10 ეუთოს ლეგიტიმაცია რუსეთ-უკრაინის ომის ფონზე ლაშა კანთელაშვილი პოლიტიკისა და უსაფრთხოების (ცენტრალური აზია) მაგისტრი, კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის პოლიტიკის მეცნიერების სადოქტორო საგანმანათლებლო პროგრამის დოქტორნატი. აბსტრაქტი წინამდებარე ნაშრომი თვალსაჩინო მაგალითებით კანონზომიერების სიბრტყეზე რელიეფურად გამოკვეთს ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის (ეუთო) კრიზისულ მდგომარეობას 2022-23 წლების რუსეთ-უკრაინის ომის ფონზე. 21-ე საუკუნეში ეუთოს ლეგიტიმაციაზე სერიოზული კითხვები ჯერ კიდევ 2008 წლის რუსეთსაქართველოს ომმა გააჩინა, როდესაც რუსეთმა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდგომ პირველად გამოიყენა სამხედრო ძალა მის საზღვრებს მიღმა ეუთოს მეორე წევრი სახელმწიფოს წინააღმდეგ. 2022-23 წლებში მიმდინარეობს ეუთოს ნახევარსაუკუნოვან ისტორიაში ყველაზე მასშტაბური დაპირისპირება ორგანიზაციის ორ წევრ სახელმწფოს შორის, რაც ეუთოს მომავალს ბუნდოვანს ხდის. კვლევის შედეგად გამოტანილი დასკვნები ეყრდნობა ცნობილი ევროპული კვლევითი ცენტრების ბაზაზე არსებულ უახლესი კვლევითი ნაშრომების მიმოხილვას. პრობლემის მეცნიერული ძიებით იკვეთება, რომ რუსეთ-უკრაინის ომის დასრულების შემდეგ დასავლურ-აღმოსავლური მოლაპარაკების ერთ-ერთი მთავარი პლათფორმა ეუთო იქნება, რაც თავის მხრივ ორგანიზაციას ლეგიტიმაციას შეუნარჩუნებს. საკვანძო სიტყვები: ეუთო, ლეგიტიმაცია, ორგანიზაციის მომავალი, რუსეთის გარიცხვა. 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის ქრონიკებმა დღის წესრიგში დააყენა ეუთოს (ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაცია) ლეგიტიმაციის საკითხი. 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომი 21-ე საუკუნეში იყო პირველი ომი ეუთოს ორ წევრ სახელმწიფოს შორის და ამავე დროს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხედრო ძალის პირველი გამოყენება მის საზღვრებს მიღმა. ომში ეუთოს მოქმედების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 115 შესახებ არსებული ლიტერატურა არაერთგვაროვანია. მკვლევართა და მაღალი რანგის ოფიციალურ პირთა ერთი ნაწილი მიიჩნევდა, რომ ეუთომ მასზე დაკისრებული ფუნქციამოვალეობები სათანადოდ შეასრულა. ექსპერტთა მეორე ნაწილი ინტენსიურად ასაბუთებდნენ უმაღლეს პოლიტიკურ დონზე ეუთოს არაეფექტურობას. დაკვირვება ცხადყოფს, რომ 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომი ეუთოსთვის პოლიტიკურ დონეზე იყო მარცხი. ორგანიზაციაში დომინანტ როლს რუსეთის ფედერაცია თამაშობდა. არ იქნა მიღებული ერთობლივი ეუთოს რეზოლუცია ომთან მიმართებაში. დიპლომატებისა და უმაღლესი რანგის ოფიციალურ პირთა მიერ კონფლიქტის ზონაში არსებული სიტუაცია არ იქნა ადეკვატურად შეფასებული. ორგანიზაცია ნაკლებად ეფექტური აღმოჩნდა კონფლიქტური სიტუაციის მართვის მცდელობებში. ომი დაიწყო აგვისტოში რა დროსაც ეუთოს წევრი სახელმწიფოების დიპლომატები და ოფიციალური პირები შვებულებაში იმყოფებოდნენ და საქართველოში ეუთოს მისიის მიერ გაგზავნილი განცხადებები ვენაში არ იქნა სათანადოთ შეფასებული. აქედან გამომდინარე, გაჩნდა სერიოზული კითხვები ეუთოს, როგორც უსაფრთხოების ორგანიზაციის ლეგიტიმაციის შესახებ. 2022 წელს დაიწყო რუსეთუკრაინის ომი, რაც კიდევ უფრო მეტ კითხვებს ბადებს ეუთოს მომავლის შესახებ.64 2014 წლის შემდეგ დასავლეთსა და რუსეთს შორის კონფრონტაციამ ეუთოს რელევანტურობა კიდევ ერთხელ დააყენა კითხვის ნიშნის ქვეშ და „დაძაბულობის შემცირების ნაცვლად, ის კონფლიქტის თეატრად იქცა.“65 არსებული მდგომარეობით ეუთო რუსეთსა და დასავლეთს შორის დაძაბულობის შემცირებას ვერ უზრუნველყოფს. ორგანიზაცია „პოლუსებს“ შორის ძირეული წინააღმდეგობრიობის და კონფრონტაციის სცენად გადაიქცა. „დასავლეთი“ დოკუმენტებში შეთანხმებულ პრინციპების დაცვაზე აპელირებს, რუსეთში მიიჩნევენ, რომ „სტატუს-კვო აღარ ასახავს საერთაშორისო იდეებს და ძალთა საერთაშორისო ბალანსს.“66 „დასავლური“ პოლიტიკური ელიტების დღის წესრიგში ეუთოს პლათფორმამ ვერ დაიმკვიდრა მნიშვნელოვანი ადგილი, ამიტომ ეუთო რჩება განსხვავებული კონცეფციებით გახლეჩილ სისტემად. განსხვავებული მსოფლმხედველობა და მხარეების მიერ ერთმანეთის საფრთხედ აღქმა აცოცხლებს ტრადიციულ დასავლურ-აღმოსავლურ ანტაგონიზმს, რაც შეუძლებელს ხდის დიპლომატიური არხებით კრიზისების აღმოფხვრის მეთოდების ოპტიმიზაციას. სანქციებმა და კონტსანქციებმა ძირი გამოუთხარა „უსაფრთხოების საზოგადოების“ იდეის თანამედროვე გენეზისს და განვითარებას. ჰელსინკის და პარიზის ქარტიის პრინციპების „განსხვავებულმა ინტერპრეტაციამ ეუთოს პარალიზება მოახდინა.“67 ორგანიზაციაზე ყოველთვის ნეგატიურად აისახებოდა ნაციონალისტი და პოპულისტი ლიდერების სკეპტიციზმი, ბიუჯეტის შემცირება და ბოიკოტი რიგ საკითხებზე, თუმცა 2022 64 lasha kantelashvili, “how has the 2008 russia-georgia war affected the osce security model,” ma thesis, 2018, 74. 65 matthias dembinski and hans-joachim spanger, pluralistic peace: newperspectives for the osce?, ifsh (ed.), osce insights 9/2021 (baden-baden: nomos, 2022), 174, https://rb.gy/vpjoo0. 66 იქვე, 179. 67 იქვე, 179. https://rb.gy/vpjoo0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 116 წლის რუსეთ-უკრაინის ომმა ფასეულობების გადაფასება და რეცეფციული სოციუმის ცნობიერებაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები გამოიწვია. ჩნდება ლეგიტიმური კითხვები: აქვს თუ არა მომავალი ეუთოს? გაირიცხება თუ არა რუსეთი ორგანიზაციიდან? 2025 წელს ეუთოს დაარსებიდან 50 წელი სრულდება და სამეცნიერო-პრაქტიკული მოსაზრებებიდან გამომდინარე მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ რა მოლოდინები არსებობს ორგანიზაციის მიმართ. კვლევისთვის ღირებულ დეტალებს ამჟღავნებს ფრენკ ევერსისა და არგირო კარწონაკის ნაშრომი, რაც მოიცავს რამდენიმე ავტორის კვლევის შედეგების შეჯამებას ეუთოს მომავლის შესახებ მთავრობების პერსპექტივიდან. ავტორთა უმეტესობა სხვადასხვა დროს მთავრობისთვის მუშაობდა, თუმცა უმეტესწილად მთავრობების მიმართ კრიტიკულად არიან განწყობილნი.68 ავტორთა დასკვნები ეყრდნობა მთავრობის და ეუთოს ოფიციალურ პირებთან ინტერვიუებს და გამოუქვეყნებელ მასალებს. დენიელ ჰამილტონი აშშ-ზე კვლევისას აცხადებს, რომ კონგრესი ჰელსინკის კომისიის მეშვეობით მუდმივად თანამშრომლობს ეუთოსთან. აშშ აქტიურად უჭერს მხარს ეუთოს საველე მისიებს. კონფლიქტების მართვისა და ადამიანის უფლებების დაცვის საკითხებში ეუთო აშშ-ის ეროვნული ინტერესების დაცვის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს წარმოადგენს. ბაიდენის ადმინისტრაცია გარკვეულ ნაბიჯებს დგამს აშშ-ეუთოს თანამშრომლობის გაძლიერების კუთხით, განსაკუთრებით კიბერ საფრთხეების აღმოფხვრის მიზნით. აშშ-ის პრეზიდენტის ადმინისტრაციებს ეუთოს მიმართ განსხვავებული მიდგომები ჰქონდათ. ჯორჯ ბუშის ყურადღება მიპყრობილი იყო 11 სექტემბრის ტერაქტის შემდგომ არასტაბილურ საერთაშორისო ვითარებასა და ერაყის ომზე. პრეზიდენტიის ადმინისტრაციის სტრატეგიულ ხედვებში ეუთოს როლი უმნიშვნელო იყო. ბარაკ ობამა პრეზიდენტობის პირველი ვადის დროს დიდ მნიშვნელობას არ ანიჭებდა აშშ-ის ურთიერთობას ეუთოსთან. დონალდ ტრამპმა ეუთოს ძირითადი პრინციპების შინაარსობრივი რელევანტურობა კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა და მისი განვითარების ახლებური ხედვა განსაზღვრა. ტრამპის მმართველობის პერიოდში აშშ გამოვიდა 1992 წლის ღია ცის ხელშეკრულებიდან რასაც უნდა უზრუნველეყო სამხედრო აქტივობების გამჭვირვალობა. მიდგომები შეიცვალა რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ. ეუთო იქცა მნიშვნელოვან მექანიზმად რასაც შეეძლო რუსეთის უკანონო ქმედებების მონიტორინგი და გარკვეულწილად შეკავება.69 ამერიკელ დიპლომატებს თავის მხრივ კარგად აქვთ გააზრებული ეუთოს როლი ევრო-ატლანტიკურ სივრცეში აღმოცენებული არაერთგვაროვანი, მრავალგანზომილებიანი საფრთხეების განეიტრალების საქმეში. პრიმაკოვის მსოფლიო ეკონომიკისა და საერთაშორისო ურთიერთობების ეროვნული კვლევითი ინსტიტუტის (imemo) და რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრის ანდრეი ზაგორსკის კვლევით, რუსეთი ეუთოს წლების განმავლობაში აკრიტიკებდა იმის გამო, რომ ორგანიზაცია პოსტსაბჭოთა სივრცეში არ ზღუდავდა საველე მისიების მოქმედების დიაპაზონს. მისივე შეფასებით „მოსკოვი წლების განმავლობაში ცდილობდა ეუთო-ს 68 frank evers, and argyro kartsonaki (eds.), the future of the osce: government views, osce insights 5/2021, special issue (baden-baden: nomos, 2022), 63, https://rb.gy/9kedio. 69 იქვე, 70. https://rb.gy/9kedio georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 117 ტყვეობაში ყოფნას კონსენსუსის წესის მკაცრი გამოყენების გზით.“70 რუსეთი ეუთოს განიხილავს როგორც რუსეთ-დასავლეთის გაუარესებული ურთიერთობებიდან მომდინარე ზიანის შემცირების მექანიზმს.71 თანამედროვე არაპროგნოზირებადი საერთაშორისო სისტემის პირობებში, განსაკუთრებით ეკონომიკური არასტაბილურობის ფონზე, ეუთოს რეგიონში მოხდა ორგანიზაციის დამფუძნებელი დოკუმენტების სერიოზული დაღღვევები. ისტორიული სინამდვილე ააშკარავებს ორგანიზაციის საკვანძო პრინციპების უგულვებელყოფის ფაქტებს დაწყებული 1999 წლიდან, როდესაც ნატომ დაბომბა იუგოსლავიის ფედერაციული რესპუბლიკა. იმავე წელს მიმდინარეობდა პუტინის ომი ჩეჩნეთში. დამფუძნებელი პრინციპების და ნორმების დარღვევის მაგალითებია ასევე 2008 წლის რუსეთის აგრესია საქართველოს წინააღმდეგ, 2014 წლის ყირიმის ანექსია და სამხედრო აგრესია 2014 და 2022 წელს უკრაინის წინააღმდეგ რუსეთის ფედერაციის მიერ.72 ზემოთ ჩამოთვლილი მაგალითების გათვალისწინებით ჩნდება ლეგიტიმური კითხვა აქვს თუ არა ორგანიზაციას მომავალი? ამერიკული ინსტიტუტის, ვილსონის ცენტრის მკვლევარი და აშშ-ს საგარეო სამსახურის გადამდგარი ოფიცერი, რომელიც ორჯერ მუშაობდა ეუთოს მისიის ხელმძღვანელად მოლდოვაში და აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტში csce-ს საქმეთა კოორდინატორად, უილიამ ჰილი ამბობს, რომ „მიუხედავად ასეთი ეჭვებისა, ეუთოს შეიძლება ჰქონდეს მომავალი, თუმცა უფრო მოკრძალებული და საკამათო.“73 ევროპელი დიპლომატები მსჯელობდნენ თუ სად გაიმართებოდა ეუთოს 50 წლისთავი 2025 წელს, თუმცა რუსეთის შეჭრამ უკრაინაში ყველა ექსტრემალურ სიტუაციაში ჩააყენა. ჩნდება კითხვები რამდენად შესაძლებელია რუსეთის დელეგაციის გვერდით მოლაპარაკების მაგიდაზე ჯდომა და უნდა დარჩეს თუ არ რუსეთი ორგანიზაციის წევრად? ამ მასშტაბის ომი ევროპის ორ დიდ სახელმწიფოს შორის მეორე მსოფლიო ომის შემდგედ არ ყოფილა. ამ მასშტაბის ომი არ ყოფილა არც ეუთოს ნახევარსაუკუნოვან ისტორიაში ორგანიზაციის ორ წევრ სახელმწიფოს შორის. ამერიკელი პოლიტიკური ისტებლიშმენტისთვის ეუთო ასოცირდება ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპულ ორგანიზაციად და ისინი სვამენ კითხვებს თუ რატომ უნდა დაუჭიროს მხარი აშშ-მ ეუთოს, როდესაც მისი წევრი არის რუსეთის ფედერაცია რომელიც უხეშად არღვევს მის მიერ აღებულ ვალდებულებებს.74 ზოგიერთი პოლიტიკოსი მხარს უჭერს ორგანიზაციიდან რუსეთის გაძევებას. ეუთოს შექმნის მთავარი მიზანი აღმოსავლეთდასავლეთს შორის ურთიერთობების ხელშეწყობა იყო და თუ რუსეთი ორგანიზაციის წევრი არ იქნება მისი არსებობის საკვანძო მიზანს აზრი ეკარგება. მსგავსი სცენარის განვითარების შემთხვევაში ეუთო როგორც ორგანიზაცია გაქრება. იგივე მოხდება იმ შემთხვევაშიც, თუ ეუთოს დღის წესრიგი გადაიხედება და გარკვეული საკითხები გამოირიცხება განსახილველი სიიდან. აქედან გამომდინარე, რუსეთი უნდა დარჩეს ეუთოს წევრად და ეუთომ უნდა 70 იქვე, 77. 71 იქვე, 70. 72 mette eilstrup-sangiovanni, “the osce in crisis: five lessons from the league of nations,” in osce insights, eds. cornelius friesendorf and argyro kartsonaki (baden-baden: nomos, 2023), 9, https://rb.gy/9kedio. 73 william h. hill, the osce approaching fifty: does the organization have a future?, cornelius friesendorf and argyro kartsonaki (eds.), osce insights 1/2022 (baden-baden: nomos, 2023), 1, https://rb.gy/kaltt6. 74 იქვე, 2. https://rb.gy/9kedio https://rb.gy/kaltt6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 118 მოახერხოს მის წევრ სახელმწიფოებს შორის ურთიერთნდობის გაზრდა. უკრაინაში რუსეთის შეჭრის შემდეგ ბევრ დასავლელ პოლიტიკოსს და ექსპერტს გაუჭირდა იმის წარმოდგენა რომ რუსეთის ფედერაცია შეიძლება იყოს საერთაშორისო უსაფრთხოების უზრუნველყოფაზე ორიენტირებული ორგანიზაციის წევრი, თუმცა ისტორიული მაგალითებით დასტურდება, რომ დასავლეთის სახელმწიფოები ადრე თუ გვიან გამონახავენ საერთო ენას და დაიწყებენ რუსეთთან შინაარსობრივ ლაპარაკს მთელ რიგ პრობლემურ საკითხებზე. მაგალითად, 1972 წელს, „საბჭოთა კავშირის მიერ „პრაღის გაზაფხულის“ ჩახშობიდან ოთხ წელზე ნაკლები ხნის შემდეგ, შეერთებულმა შტატებმა და სსრკ-მ ხელი მოაწერეს ანტიბალისტიკური რაკეტების შეთანხმებას და სტრატეგიული შეიარაღების შეზღუდვის ხელშეკრულებას.“75 უილიამ ჰილი მიიჩნევს, რომ „მიუხედავად მძაფრი მტრობისა, რომელიც გამოიწვია რუსეთის შეჭრამ და უკრაინის წინააღმდეგ ომმა, ჯერ კიდევ არ არის გამორიცხული იმის წარმოდგენა, თუ როგორ და როდის შეიძლება განახლდეს უფრო ფართო პოლიტიკური დიალოგი რუსეთთან.“76 ამ შემთხვევაში ეუთოს როლი უნმიშვნელოვანესი იქნება, რადგან სწორედ ეუთო გახდება დასავლურ-აღმოსავლური დიალოგის წარმართვის ადგილი და ურთიერთობების აღდგენის მექანიზმი. ეუთო თვითონ ვერ იქნება რუსეთ-უკრაინის ომში შუამავალი რადგან ორგანიზაცია ზედმეტად დიდი და მრავალფეროვანია. უელტერ კემპი, რომელიც 2018 წლიდან 2020 წლამდე იყო ეუთოს გენერალური მდივნის ოფისში სტრატეგიული პოლიტიკის მხარდაჭერის განყოფილების ხელმძღვანელი და ამჟამად ასწავლის ვენის დიპლომატიურ აკადემიანში, ეუთოს შესახებ დაწერილ ნაშრომში ორგანიზაციის სტრატეგიაზე საუბრისას იშველიებს ამერიკელი ბეისბოლისტის იოგი ბერას გამონათქვამს, რომ „თუ არ იცი სად მიდიხარ, საბოლოოდ სხვაგან აღმჩნდები.“ მისი შეფასებით, ეს პრინციპი ზუსტად ერგება ეუთოს სტრატეგიულ მიზნებს და განსხვავებით სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებისგან ეუთომ ვერასოდეს შეძლო გრძელვადიანი სტრატეგიის ფორმულირება და განხორციელება.77 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ იყო მცდელობა მომხდარიყო თანამშრომლობის და უსაფრთხოების გარემოს გაუმჯობესება. ამ მიზნით დაიწყო არაფორმალური მოლაპარაკებები, ე.წ. „კორფუს პროცესი.“ 2010 წელს ასტანაში მიიღეს დეკლარაცია „უსაფრთხოების საზოგადოების“ შექმნის შესახებ, რაც მოიცავდა უსაფრთხოების განუყოფლობის იდეის განხორციელებას, თუმცა ეუთოს ტერიტორიაზე მიმდინარე კონფლიქტებთან დაკავშირებით კონსენსუსის არარსებობისა და უთანხმოების გამო იდეებმა პრაქტიკული განხორციელება ვერ ჰპოვა. კემპის ხედვით „თითქმის ყველა ეროვნულ ადმინისტრაციას, კომპანიას და რეგიონულ თუ საერთაშორისო ორგანიზაციას აქვს სტრატეგიული პოლიტიკის ან პოლიტიკის დაგეგმვის განყოფილება.“78 მაგალითისთვის, ევროკავშირს აქვს მრავალი სტრატეგიული გეგმა. 2022 წლის დასაწყისში ევროკავშირმა დაიწყო „სტრატეგიული კომპასის“ შემუშავება-განხორციელება. 2022 წლის მადრიდის სამიტზე ნატომ გამოსცა ახალი სტრატეგიული კონცეფცია. მათ შორის 75 იქვე, 7. 76 იქვე, 7. 77 walter kemp, ending up somewhere else: the need for strategy in the osce, cornelius friesendorf and argyro kartsonaki (eds.), osce insights 2/2022 (baden-baden: nomos, 2023), 2, https://rb.gy/66wgdx. 78 იქვე, 6. https://rb.gy/66wgdx georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 119 რეგიონალურ ორგანიზაციებს მსოფლიოს სხვადასხვა ნაწილში აქვთ გრძელვადიანი სტრატეგიული გეგმები. 2013 წელს „აფრიკულმა კავშირმა“ მიიღო 50 წლიანი სამოქმედო გეგმა და აქვს დღის წესრიგი 2063. გაერო ეუთოზე 3-ჯერ მეტ წევრ სახელმწიფოს აერთიანებს და მასაც კი აქვს გრძელვადიანი სამოქმედო გეგმები შემუშავებული. ჩნდება კითხვა რატომ არ აქვს სტრატეგია ეუთოს? უოლტერ კემპის აზრით ამის მიზეზი „ფანტაზიის ნაკლებობაა.“79 უფრო მეტიც, „ეუთო მუდმივად ორიენტირებულია შიდა საქმეებზე, პროცედურულ საკითხებსა და ბიუჯეტზე.“80 რუსეთ-უკრაინის ომის ფონზე ეუთოს ამ ეტაპზე შეიძლება ჰქონდეს ერთადერთი მთავარი მიზანი გადარჩენა და ლეგიტიმაციის შენარჩუნება. 2022 წლის 24 თებერვლის რუსეთის უკრაინაზე თავდასხმამ შეაჩერა ეუთოს საველე ოპერაციები უკრაინაში. უფრო მეტიც, რუსეთისა და „დასავლეთის“ ზოგიერთ ქვეყნას შორის ანტაგონიზმმა ხელი შეუწყო ეუთოს ბიუჯეტთან დაკავშირებულ საკითხებზე დაპირისპირებას. ვენაში დიპლომატები შეშფოთებულები არიან რადგან შესაძლოა დაპირისპირების ამ ხარისხით ვერ მოხდეს ორგანიზაციის სრულფასოვანი ფუნქციონირება და საფრთხე დაემუქროს ეუთოს ძირითად საველე თუ სხვა ტიპის ოპერაციების წარმატებით განხორციელებას.81 ეუთოში გადაწყვეტილების მიღების კონსენსუსის წესის პრინციპის გათვალისწინებით რუსეთი მუდმივად ცდილობს მთელ რიგ საკითხებზე ვეტოს უფლების გამოყენებას, რაც უფრო მეტად იწვევს ორგანიზაციის პარალიზებას. მსგავსი სცენარების გაგრძელების შემთხვევაში არაა გამორიცხული რუსეთმა თვითონ იპოვოს მისთვის ხელსაყრელი დრო და დატოვოს ეუთო. ეუთო, მიუხედავად მრავალი წინაღობისა, დადებით ფუნქციურ როლს ასრულებს მრავალი პრობლემური საკითხის ინოვაციური გზებით მოგვარების საქმეში. დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისი (odihr) მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ადამიანის უფლებების დაცვისა და თავისუფალი, სამართლიანი არჩევნების ხელშეწყობის საქმეში ეუთოს რეგიონში. ეროვნული უმცირესობების უმაღლესი კომისარი (hcnm) ხელს უწყობს უმცირესობების პოლიტიკურ ინტეგრაციას და ეთნიკურ კონფლიქტებში დიპლომატიური გზების უალტერნატივობის იდეის დამკვიდრებას. ევროპაში ნდობისა და უსაფრთხოების ზომების შესახებ ვენის დოკუმენტი „საშუალებას აძლევს წევრ სახელმწიფოებს, სხვა საკითხებთან ერთად, დააკვირდნენ ერთმანეთის სამხედრო წვრთნებსა და აქტივობებს.“82 რა შედეგებითაც არ უნდა დამთავრდეს რუსეთ-უკრაინის ომი რუსეთს და „დასავლეთს“ მოუწევს თანაარსებობა და ერთმანეთთან დიალოგი. ომის დამთავრების შემდეგ პრიორიტეტული იქნება მოლაპარაკებების გამართვა საერთაშორისო შეთანხმებების შესრულებაზე აპელირებით რაშიც ეუთოს როლი არსებითია. შემდგომ თვეებსა და წლებში რუსეთი მთელ რიგ საკითხებზე ისარგებლებს ვეტოს უფლებით, რაც გამოიწვევს ეუთოს უფრო მეტად პარალიზებას. მსგავსს სცენარს შესაძლოა მოჰყვეს ეუთოს საველე მისიების დახურვა. იმ შემთხვევაში თუ „დასავლეთი“ იპოვის 79 იქვე, 6. 80 იქვე,6. 81 international crisis group, special brifing n9, “seven priorities for preserving the osce in a time of war,” 22 novenmer, 2022, https://rb.gy/oqjiul. 82 იქვე. https://rb.gy/oqjiul georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 120 რუსეთთან საერთო ენის გამონახვის გზებს ეუთოს რელევანტურობა გაიზრდება და ორგანიზაციის დადებითი როლი მსოფლიო უსაფრთხოების დაცვის საქმეში მნიშვნელოვნად გაიზრდება. ასევე ეუთომ უნდა შეძლოს და დაეხმაროს უკრაინას მრავალი მიმართულებით და განალაგოს საველე მისია. რუსეთ-უკრაინის ომმს აქვს შორსმიმავალი შედეგები, რაც ჯერ კიდევ არაა ხილული. ახლოვდება 2025 წელი როდესაც უნდა აღინიშნოს ეუთოს დაარსების 50 წლისთავი, რისთვის განსაკუთრებით ემზადება 2025 წელს ეუთოს თავმჯდომარე ქვეყანა ფინეთი. არსებული სკეპტიციზმის მიუხედავად ეუთოს აქვს პოტენციალი მოკრძალებული წვლილი შეიტანოს რუსეთ-დასავლეთის დაძაბული ურთიერთობები განმუხტვის საქმეში და რამდენადმე უზრუნველყოს ეუთოს რეგიონში კოლექტიური უსაფრთხოების შენარჩუნება. ბიბლიოგრაფია 1. dembinski, matthias and hans-joachim spanger, pluralistic peace: newperspectives for the osce?, ifsh (ed.), osce insights 9/2021 (baden-baden: nomos, 2022), https://rb.gy/vpjoo0. 2. eilstrup-sangiovanni, mette, “the osce in crisis: five lessons from the league of nations,” in osce insights, eds. cornelius friesendorf and argyro kartsonaki (badenbaden: nomos, 2023), https://rb.gy/9kedio. 3. evers, frank, and argyro kartsonaki (eds.), the future of the osce: government views, osce insights 5/2021, special issue (baden-baden: nomos, 2022), https://rb.gy/9kedio. 4. h. hill, william, the osce approaching fifty: does the organization have a future?, cornelius friesendorf and argyro kartsonaki (eds.), osce insights 1/2022 (baden-baden: nomos, 2023), https://rb.gy/kaltt6. 5. international crisis group, special brifing n9, “seven priorities for preserving the osce in a time of war,” 22 novenmer, 2022, https://rb.gy/oqjiul. 6. kantelashvili, lasha, „how has the 2008 russia-georgia war affected the osce security model,” ma thesis, 2018. 7. kemp, walter, ending up somewhere else: the need for strategy in the osce, cornelius friesendorf and argyro kartsonaki (eds.), osce insights 2/2022 (baden-baden: nomos, 2023), https://rb.gy/66wgdx. https://rb.gy/vpjoo0 https://rb.gy/9kedio https://rb.gy/9kedio https://rb.gy/kaltt6 https://rb.gy/oqjiul https://rb.gy/66wgdx georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 121 legitimacy of the osce in light of the russia-ukraine war lasha kantelashvili master of arts in politics and security (central asia), phd candidate at caucasus international university abstract the present work with the classic examples on the surface of regularity evidently illustrates a dangerous situation of the organization for security and cooperation in europe (osce) in the light of the 202223 russia-ukraine war. serious questions concerning the legitimacy of the osce in the 21st century have been raised by the 2008 russia-georgia war when russia used military force outside its borders for the first time after the collapse of the soviet union against another osce participating state. in 2022-23, a large-scale confrontation between the two participating states in the half-century history of the osce is taking place which makes the future of the osce obscure. the conclusions drawn as a result of the research are based upon the review of the latest research works on the basis of the wellknown european research centers. the scientific quest of the problem reveals that after the end of the russia-ukraine war the osce will serve as one of the main platforms for western-eastern negotiations which, in turn, would preserve the organization's legitimacy. key words: the osce, legitimacy, future of the organization, exclusion of russia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.01 საქართველოში გავრცელებული phytolacca americana l. ნაყოფის ლიპიდები დურმიშხან.ტურაბელიძე1, ცისანა სულაქველიძე1, მარიამ მალანია2, ბელა კიკალიშვილი3* 1ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი; 1ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი; 2ქიმიის მაგისტრი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი; 3ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი აბსტრაქტი კვლევების შედეგებზე დაყრდნობით დადგენილია დასავლეთ საქართველოში მოზარდი ჭიაფერას phytolacca americana l. ნაყოფის ლიპიდები და თანმხლები ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთები. საკვლევი ობიექტიდან მიღებულია ნეიტრალური და პოლარული ლიპიდების ჯამები 9% და 1,5%. დადგენილია მათში შემავალი ძირთადი კლასები, განსაზღვრულია ზოგიერთი ფიზიკო-ქიმიური მახასიათებელი, გაზურ-ქრომატოგრაფიული მეთოდით ნ/ლ ჯამში თვისობრივად და რაოდენობრივად დადგენილია ნაჯერი, უჯერი და პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავები, ზოგიერთი მათგანის მაღალი პროცენტული შემცველობით 9,12 ოქტადეკადიენი 30,99%, 9,12,15 ოქტადეკატრიენი 31,56%, ჰექსადეკანი 15,56%. პოლარულ ჯამში თვისობრივად დადგენილია და რაოდენობრივად განსაზღვრულია ფოსფოლიპიდები საერთო შემცველობით 0,1%. აღნიშნულ ობიექტში კაროტინოიდების შემცველობაა 33,0 მგ%. დადგენილია ნაყოფში ამინომჟავების არსებობა. phytolacca americana l ნაყოფიდან მიღებული მცენარეული ზეთი მდიდარია ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთებით, რაც სამომავლოდ გვაძლევს შესაძლებლობას, რომ ადგილობრივი ნედლეულის ბაზაზე შეიქმნას იაფი და ეფექტური სამკურნალო-პროფილაქტიკური საშუალებები, რომელსაც პრაქტიკული გამოყენება ექნება ფარმაციაში, მედიცინაში და კოსმეტოლოგიაში. საკვანძო სიტყვები: ცხიმოვანი მჟავები, ფოსფოლიპიდები, კაროტინოიდები. ლიპიდები წარმოადგენს მაღალმოლეკულურ ჰიდროფობურ ნაერთებს, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ორგანიზმის სასიცოცხლო პროცესებში. მათ გააჩნიათ შემდეგი ფუნქციები: სტრუქტურული, ენერგეტიკული, დაცვითი, რეგულატორული. ლიპიდები წარმოადგენს ბიოლოგიური მემბრანის ძირითად სტრუქტურულ ელემენტებს, განაპირობებს უჯრედის განვლადობას, მოქმედებს მრავალი ფერმენტის აქტივობაზე, მონაწილეობს ნერვული იმპულსების გადაცემაში, კუნთის შეკუმშვაში, იმუნოქიმიურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 2 პროცესებში, ორგანიზმიდან გამოყავს რადიონუკლიდები, შლაკები, მძიმე მეტალთა მარილები. გააჩნია მრავალმხრივი მოქმედება: ჰეპატოპროტექტორული, ანთების საწინააღმდეგო, იმუნოტროპული, ანტიბაქტერიული, ციტოტოქსიკური და სხვა [2,4,11]. წარმოდგენილი სამუშაოს მიზანია საქართველოში მოზარდი ჭიაფერას phytolacca americana l. ნაყოფის შესწავლა ლიპიდების და თანმხლები ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების შემცველობაზე შემდგომში მედიცინაში გამოყენების მიზნით. phytolacca americana l. ჭიაფერა ოჯახი phytolaccaceae ფართოდ გავრცელებული მრავალწლიანი ბალახოვანი მცენარეა. 35-მდე სახეობაა გავრცელებული ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რაიონებში, ძირითადად ამერიკაში. კავკასიაში შემოტანილია ჩრდილოეთ ამერიკიდან [1] სარეველაა, იზრდება გზების და ტყის პირებზე, კულტურულ ნარგავნათესებში, 1-3 მ. სიმაღლის. საბაღე კულტურაში კი დეკორატიული მცენარეა. აქვს ღია მწვანე, დიდი ზომის ფოთლები, ყვავილები მცირე ზომის თეთრი ფერის, ნაყოფი იისფერ-შავი შეფერილობის, მწიფდება ივლის-აგვისტოში. მედიცინაში გამოიყენება ჭიაფერას ფესვები, ნაყოფი, ფოთლები, ღეროები ლიტერატურული მონაცემების მიხედვით მცენარე შეიცავს: ტრიტერპენულ საპონინებს, ალკალოიდებს, ფლავანოიდებს, ეთერ-ზეთებს, ცხიმოვან მჟავებს, ანტოციანებს, ამინომჟავებს, მიკროელემენტებს. ნაყოფი მდიდარია c, b და pp ვიტამინებით[12]. გააჩნია მაღალი ანტიოქსიდანტური, ანთების საწინააღმდეგო, ჭრილობის შემახორცებელი, ანტირევმატიული, ანტიპარაზიტული და ანტიბაქტერიული მოქმედება. მედიცინაში გამოიყენება რევმატიზმის, ართრიტის, რადიკულიტის, კანის დაავადებების, დამწვრობის, ჭრილობების, ფურუნკულების სამკურნალოდ [11]. ობიექტი და მეთოდები: საკვლევ ობიექტს წარმოადგენდა: phytolacca americana l. ჭიაფერა (ნაყოფი) შეგროვებული იყო 2021წ. ხონის რ/ნ სოფელ ხიდში. ობიექტი იდენტიფიცირებულია თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ფიტოქიმიის ს/კ დეპარტამენტის ფარმაკობოტანიკის მიმართულების მეცნიერ თანამშრომელთა მიერ, ნიმუშის ვაუჩერი #21693 ინახება ამავე ინსტიტუტის ჰერბარიუმში. ნეიტრალური ლიპიდების ექსტაქცია. phytolacca americana l. ჭიაფერას ჰაერმშრალი ნედლეულიდან ნ/ჰექსანით ოთახის ტემპერატურაზე 1:5 შეფარდებით, ოთხჯერადი ექსტრაქციით და შემდგომი შესქელებით ვაკუუმ-როტაციულ აპარატზე (60 c ) მიღებულია ყვითელი ფერის, ზეთისებრი კონსისტენციის ნეიტრალური ლიპიდების (ნ/ლ) ჯამი. პოლარული ლიპიდების ექსტრაქცია. ნეიტრალური ლიპიდების გამოყოფის შემდეგ დარჩენილი მცენარეული შროტიდან ქლოროფორმ-მეთანოლის (2:1) ნარევით, ოთახის ტემპერატურაზე 1:4 შეფარდებით ოთხჯერადი ექსტრაქციით და შემდგომი შესქელებით ვაკუუმ-როტაციულ აპარატზე (60 c ) მიღებულია სქელი კონსისტენციის მუქი ყავისფერი შეფერილობის პოლარული ლიპიდების (პ/ლ) ჯამი. ნეიტრალური ლიპიდების ანალიზი. ნ/ლ თვისობრივი ანალიზი განხორციელდა თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული მეთოდით [8]. ნეიტრალური ლიპიდების gc-ms ანალიზი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 3 ცხიმოვანი მჟავის გაზურ-ქრომატოგრაფიული ანალიზი ჩატარდა გაზურ ქრომატოგრაფზე agilent technologies 7890b; ინსტრუმენტი აღჭურვილია split/spilitless ინჟექტორით. აუტოსამპლერი მიერთებულია კაპილარულ სვეტთან hp-5ms ultra inhert (30m x 250m x 25m) და მასს სპექტრომეტრულ დეტექტორთან agilent ინჟექტორის ტემპ. 280 c, დეტექტორის ტემპ. 2800 c სვეტის საწყისი ტემპ. 60 c 2წთ, 600 1000 c (2,5 c/წთ); 1000 c 2წთ; 1000 2800 c (7c/წთ), 2800 c 2წთ. ტრანფერლაინის ტემპერატურა 2800 c. მიღებული შედეგები დამუშავდა და კომპონენტების იდენტიფიცირებისთვის გამოყენებულ იქნა nist-ის მონაცემთა ბაზა [5,6,7]. პოლარული ლიპიდების ჯამის თვისობრივი ანალიზი. პ/ლ ჯამის თვისობრივი ანალიზი განხორციელდა ორმხრივი თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული მეთოდის გამოყენებით [3]. ფოსფოლიპიდების რაოდენობრივი განსაზღვრა. phytolacca americana l. ნაყოფის პოლარული ლიპიდების ჯამში ფოსფოლიპიდების რაოდენობრივ შემცველობას ვსაზღვრავდით სპექტროფოტომეტრული მეთოდით ( jasco v-730), ტალღის სიგრძე 620ნმ, არაორგანული ფოსფორის მიხედვით [9]. ამინომჟავების ანალიზი. საკვლევ ობიექტში თვისობრივად ამინომჟავების არსებობა დადგენილია თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული მეთოდის გამოყენებით. 80% ეთანოლიანი ექსტრაქტის დაყოფას ვახდენდით გამხსნელთა სისტემაში: ბუთანოლი ძმარმჟავა წყალი (6 :2:2). უძრავი ფაზა სილიკაგელის ფირფიტა tlc silikagel 60 f 254 (20cmx20cm, merck, darmstadt, germany). გამჟღავნება, 1% ნინჰიდრინის ხსნარით, დადგენას ვახდენდით rf სიდიდით, ფერადი რეაქციებით და მოწმეების გამოყენებით [13]. კაროტინოიდების ანალიზი. საკვლევი ობიექტის ნ/ლ ჯამში თვისობრივად დადგენილია და რაოდენობრივად განსაზღვრულია კაროტინოიდები სპექტროფოტომეტრული მეთოდით, ტალღის სიგრძე 451ნმ [10 ]. კვლევის შედეგი. phytolacca americana l. ნაყოფიდან მიღებულია ნ/ლ ჯამი გამოსავლით 9%. თვისობრივად დადგენილია მასში შემავალი შემდეგი კლასის ნაერთები: ნახშირწყალბადები, ცხიმოვანი მჟავას ეთერები, ტრიგლიცერიდები, თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავები და სტერინები. სტანდარტული მეთოდების გამოყენებით განსაზღვრულია ჭიაფერას ნაყოფიდან მიღებული ნ/ლ ჯამის ზოგიერთი ფიზიკო-ქიმიური მახასიათებელი: ხვედრითი წონა d 0,924; გარდატეხის მაჩვენებელი n -1,471; მჟავობის რიცხვი 2,7; იოდის რიცხვი i 93,0 ; გასაპვნის რიცხვი 207. გაზურ-სითხური ქრომატოგრაფიული მეთოდის გამოყენებით თვისობრივად და რაოდენობრივად იდენტიფიცირებულია ჭიაფერას ნაყოფის ზეთში ნაჯერი, უჯერი და პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავები: ტეტრადეკანი 0,2%, 9 ჰექსადეცენი 0,22%, ჰექსადეკანი 15,56%, 9,12 ოქტადეკადიენი 30,99%, 9,12,15 ოქტადეკატრიენი 31,56%, ოქტადეკანი 3,78%, ჰექსადეკადიენი 0,19%, ეიკოზანი 0,39%, დოკოზანი 0,39%, ეიკოზადიენი 0,54%, ტეტრაკოზანი 0,51%, დოკოზადიენი 0,35%, ჰექსაკოზანი 0,4%, ოქტაკოზანი 0,24%. ნ/ლ ჯამის გამოყოფის შემდეგ დარჩენილი მცენარეული შროტიდან მიღებულია პ/ლ ჯამი გამოსავლით 1,5%. აღნიშნულ ჯამში თვისობრივად დადგენილია ექვსი ფოსფოლიპიდი: ლიზოფოსფატიდილქოლინი, ფოსფატიდილინოზიტი, ფოსფატიდილქოლინი, ლიზოფოსფატიდილეთანოლამინი, ფოსფატიდილეთანოლამინი და n georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 4 აცილფოსფატიდილეთანოლამინი. პოლარულ ჯამში ფოსფოლიპიდების საერთო შემცველობა შეადგენს 0,1%, ზეთში (ნ/ლ) კაროტინოიდების შემცველობა 33მგ%. ამავე მცენარის ნაყოფში თვისობრივად დადგენილია ექვსი ამინომჟავა: ცისტეინი, სერინი, ალანინი, მეთიონინი, ლეიცინი, ვალინი. დასკვნა. მიღებული შედეგებით და ლიტერატურული მონაცემებით phytolacca americana l. ნაყოფი და მისგან მიღებული ლიპიდები მდიდარია ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთებით, რაც იძლევა შემდგომში მათი გამოყენების შესაძლებლობას სამედიცინო პრაქტიკაში და კოსმეტოლოგიაში. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. revaz gagnidze. vascular plants of georgia a nomenclatural cheklist.2005.p.50. 2. advances in lipid methodology-two,pp.69-111(1993) (ed.www.christie, olily press, du ndee) 3. b kikalishvili*, ts sulakvelidze, m getia, m malania, d turabelid. study of lipids and some biologically active compounds of sambucus ebulus l. spread in georgia.journal of pharmacognosy and phytochemistry.2022; vol. 11(4) 33-35, e-issn: 2278-4136, p-issn: 23498234, impact factor: rjif 5.52 http://www.phytojournal.com/ 4. никонов г.к., мануилов б.м. основы современной фармакотерапии. м.медицина. 2005.стр.107. 5. darrin l. smith. mass spectrometry applications in forensic science, encyclopedia of analytical chemistry, john wiley & sons ltd, new york city. 2010. https://doi.org/10.1002/9780470027318.a9121 6. sukhija ps, palmquist d. rapid method for determination of total fatty acid content and composition of feedstuffs and feces. j agric. food chem. 1988; 36:1202-1206. 7. sponngord r.y. sun m. enhancement of an analytical method for the determination oils in viecine adsorbed formualtions. j. parrm. / biomed.anal. 2008; 52;554-564 8. t. giligashvili1, g. moshiashvili1, b. kikalishvili1*. phytochemical study of lipids of prunus domestica l. seeds cultivated in georgia. journal of medicinal plants studies 2023; 11(2): 01-03. doi: https://doi.org/10.22271/plants.2023.v11.i2a.1531 9. russian pharmakopeia xiii 1;2;3.0020.15.1.2.4 g method(quantitative determination of phosphorus with an eiconogenin 10. british pharmacopeia volume v; london: the stationery office. 2017. pp.202-203. 11. raju a.b.,venugopal y. phitolacca americana: a review. int.journ.of research in pharmaceutical and biomed. science. 2011.,2(3). 942-946. 12. а.с.алексеева, и.а.самылина, н.в.бобкова. растения рода лаконос, произрастающие в россии: химический состав, приминение, стандартизация. фармация. n4. стр.52-56. 13. kotova e.e., kotov s.a., gontova t.m., kotov a.g. study of qualitative and quantitative content of amino acids in pumpkin seeds for further standardization of the herbal drug. eur. pharm. j. 2019, 67(1), 27-32. doi: 10.2478/afpuc-2020-0001 http://www.phytojournal.com/ https://doi.org/10.22271/plants.2023.v11.i2a.1531 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 5 lipids of the fruit of phytolacca americana l. common in georgia durmishkhan turabelidze1, tsisana sulakvelidze1, mariam malania2, bela kikalishvili3 1doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 1doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 2master of chemistry, researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 3doctor of pharmacy, principal researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia abstract the content of lipids and associated biologically active compounds in fruits of young pokeweed (phytolacca americana l.) commonly growing in west georgia was analyzed. the sum of neutral and polar lipids (9% and 15%) was obtained from the object of study. their main classes, and some physicochemical characteristics were determined; saturated, unsaturated and polyunsaturated fatty acids were identified qualitatively and quantitatively by the gas chromatography, and high percentages of some of them were identified: 9,12-octadecadiene: 30.99%, 9,12,15-octadecatriene: 31.56%, and hexadecane: 15.56%. phospholipids were determined qualitatively and quantitatively in the polar sum with a total content of 0.1%. the content of carotenoids in the product above is 33.0 mg%. the presence of amino acids in the fruits has been proved. vegetable oil obtained from the fruits of phytolacca americana l. is rich in biologically active compounds, what, in the future gives an opportunity to produce inexpensive and efficient therapeutic and preventive agents using local raw materials, which may find practical use in pharmacy, medicine and cosmetology. keywords: fatty acids, phospholipids, carotenoids. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 86 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.11 კანის ბაზალურუჯრედოვანი და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების პროგრესიისა და რეციდივის რისკის მოლეკულური მახასიათებლების პრობლემური საკითხები გიორგი არველაძე1, რიმა ბერიაშვილი2, შოთა კეპულაძე3, გიორგი ბურკაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი-დერმატოლოგი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, ციტოპათოლოგიური დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი კანის არამელანომური სიმსივნეები წარმოადგენს საკმაოდ ხშირ სიმსივნურ პათოლოგიას. განსაკუთრებით მაღალი ავთვისებიანობით ხასიათდება კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა, რომელსაც ახასიათებს მაღალი მეტასტაზირების უნარი. თუმცა ასევე ნაჩვენებია, რომ კანის ბაზალურ კარცინომის მქონე პაციენტებში გაზრდილია კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის განვითარების რისკი. აღნიშნული სიმსივნეების მოლეკულური ფენოტიპი, ისევე როგორც პროგრესიის მარკერები კარგად შესწავლილი არაა. ასევე არ არსებობს ერთგვაროვანი მოსაზრება ამ სიმსივნეების წარმოშობის შესახებ, თუმცა ვარაუდობენ, რომ ორივე აღნიშნულ სიმსივნეეს გააჩნია საერთო წინამორბედი ბაზალური უჯრედი, კერძოდ, ბაზალურ უჯრედოვან კარცინომას კანის დანამატების ბაზალური ურჯედები, ხოლო ბრტყელუჯრედოვან კარცინომას ეპიდერმისის ბაზალური უჯრედები. სადღეისოდ არსებულ ლიტერატურაში არსებობს მხოლოდ მწირი და ურთიერთსაწინააღმდეგო მონაცემები კანის არამელანომური სიმსივნეების მოლეკულური მარკერებისა და მათი პროგრესიის რისკის შესახებ. გარდა ამისა არ არის შესწავლილი კორელაციური კავშირი კანის ალამერანომური სიმსივნეების დერმოსკოპიულ მონაცემებსა და ჰისტოპათოლოგიურ მახასიათებლებს შორის. ჩვენს მიერ წარმოდგენილ სადოქტორო კვლევის პროგრამაში დეტალურად იქნება შესწავლილი კანის არამელანომური სიმსივნეების, კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 87 მოლეკულური მახასიათებლები, კერძოდ აღნიშნული სიმსივნეების პროგრესიის და რეციდივის რისკის მარკერები. ასევე შესწავლილი იქნება დერმოსკოპიულ და ჰისტოპათოლოგიურ მონაცემებს შორის კორელაციური კავშირები. ამიტომ მნიშვნელოვანია ბაზალური უჯრედების ფენოტიპური თავისებურებების შესწავლა და მათი მოლეკულური მახასიათებლების გამოყენება აღნიშნულ დაავადებათა რეციდივისა და პროგრესიის რისკის შესაფასებლად. საკვანძო სიტყვები: ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომა; ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა; მოლეკულური მარკერები; კანის არამელანომური სიმსივნეები წარმოადგენს საკმაოდ ხშირ ავთვისებიან პათოლოგიას. საქართველოში, ყოველ 100 000 მოსახლეზე ვითარდება 4.8 კანის არამელანომური სიმსივნე[1]. კანის არამელანომური სიმსივნეების 70-80% წარმოდგენილია ბაზალურ უჯრედოვანიკარცინომით, ხოლო დაახლოებით 20-30% კი ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომით. კანის არამელანომური სიმსივნეები ხასიათდება განსხვავებული ქცევით, ზრდისა და მეტასტაზირების უნარით. მეტასტაზური ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომა საკმაოდ იშვიათია და სიკვდილიანობის მაჩვენებელი შეადგენს დაახლოებით 0,02-ს 100,000 შემთხვევიდან. მეორე მხრივ, ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა ხასიათდება უფრო მაღალი მეტასტაზირების უნარით, რომელიც ცვალებადობს 0,1-9,9%-მდე და იგი წარმოადგენს კანის არამელანომური კარცინომებით სიკვდილიანობის დაახლოებით 75%-ს.[2] კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა წარმოადგენს კანის ეპითელური წარმოშობის პირველადი სიმსივნეების 75%-ს (5). ახასიათებს ნელი ზრდა და იშვიათად იძლევა მეტასტაზებს დაბალი ანგიოგენური პოტენციალის გამო, თუმცა გააჩნია ლოკალური ინვაზიის, ქსოვილის დესტრუქციისა და რეციდივის განვითარების უნარი[5]. ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის ინდივიდუალური რისკ-ფაქტორებია სქესი, ასაკი, იმუნოსუპრესია, კანის ნათელი ფოტოტიპი (i and ii, fitzpatrick classification), კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის ოჯახური ანამნეზი, ჭორფლები, კანისა და თმის ღია შეფერილობა. გარემოს რისკფაქტორებიდან კარგად შესწავლილია კანზე მზის ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედება. ულტრაიისფერი b გამოსხივება (ubv) დნმ-ში წარმოქმნის მუტაგენურ ფოტო-პროდუქტს, როგორიცაა ციკლოპირიმიდინის დიმერი და იწვევს სიმსივნის სუპრესორი p53 გენის მუტაციას. ულტრაიისფერი a გამოსხივება (uav) კი ახდენს არაპირდაპირ ზემოქმედებას ციტოტოქსიური და მუტაგენური თავისუფალი რადიკალების დაგროვებით[2], [3]. ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის პათოგენეზი, ძირითადად, დაკავშირებულია hedghog სასიგნალო გზის აქტივაციასთან. უჯრედშიდა hedgehog (hh) ცილების ოჯახი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ემბრიოგენული განვითარების მრავალ ფუნდამენტურ პროცესში. კანში hh სასიგნალო გზა პასუხისმგებელია ღეროვანი უჯრედების პოპულაციის შენარჩუნებაზე, თმის ფოლიკულებისა და ცხიმოვანი ჯირკვლების განვითარებაზე. hh სასიგნალო გზის ცენტრალური კომპონენტები წარმოდგენილია სამი სეკრეტირებული ლიგანდით (sonic hh, indiana hh and desert hh), ტრანსმემბრანული რეცეპტორის ცილებით (ptch1 and ptch2), smo ცილით და ბოლოს, gli ტრანსკირფციის ფაქტორებით (gli1, gli2, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 88 gli3). hh სასიგნალო გზის გააქტიურება დამოკიდებულია სპეციალიზებულ სტრუქტურაზე, რომელიც გვხვდება თითქმის ყველა ტიპის უჯრედის პლაზმურ მემბრანაზე და მოქმედებს, როგორც სენსორი უჯრედგარე სიგნალებისთვის. hh სასიგნალო გზა აქტიურდება, როდესაც hh ლიგანდები უკავშირდებიან ptch1-ს, რაც განაპირობებს smo-ს ინჰიბიციას და ტრანსკრიფციის ფაქტორების გამოთავისუფლებას. ისინი გადაინაცვლებენ ბირთვში და იწვევენ სპეციფიკური გენების ტრანსკრიფციას, რომლებიც პასუხიმგებლები არიან უჯრედების თვითგანახლებაზე[4]. ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა ხასიათდება ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი უჯრედების ატიპური პროლიფერაციით, რომელთაც გააჩნიათ მეტასტაზირების უნარი. გარდა ამისა, ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა ხასიათდება რეციდივის განვითარების მაღალი რისკით, რომელიც ასევე დამოკიდებულია სიმსივნის დიფერენციაციის ხარისხზე, დაზიანების სიღრმეზე, პერინევრულ ინვაზიაზე, პაციენტის იმუნური სისტემის მდგომარეობასა და ანატომიურ ლოკალიზაციაზე. იდენტიფიცირებულია კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების განვითარების რამდენიმე რისკ-ფაქტორი, მათ შორის, დიდი დროის გატარება მზის ქვეშ, ადამიანის პაპილომავირუსის მე-16, 18 და 31-ე ტიპები და კანის გენეტიკური პათოლოგიები, როგორებიცაა ალბინიზმი, პიგმენტური ქსეროდერმა და ვერუციფორმული ეპიდერმოდისპლაზია. თუმცა, ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკ ფაქტორია მზის სხივებისა და ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედება. ჩვეულებრივ ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა ვითარდება მზის მიერ ადვილად მიდგომად კანის ნაწილებში, კერძოდ, ამ სიმსივნეების 55% ვითარდება თავისა და კისრის რეგიონში. გარდა ამისა, ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა ხშირად ვითარდება ხელის მტევნებსა და წინამხრებზე. თუმცა, ასევე შესაძლებელია, შემთხვევათა 13%-ში კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის განვითარება ქვედა კიდურებზე. იგი წარმოადგენს საკმაოდ ხშირ დაზიანებას და გვხვდება მოზრდილთა პოპულაციის დაახლოებით 40%-ში[2], [5]. აქტინური კერატოზი ითვლება კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის ყველაზე ადრეულ მანიფესტაციად. აქტინური კერატოზის ბრტყელუჯრედოვან კარცინომად ტრანსფორმაციისთვის მნიშვნელოვანია დისპლაზიის ხარისხი და p53-ის ექსპრესია. კვლევებმა აჩვენა, რომ p53 გენი მუტაციას განიცდის აქტინური კერატოზის შემთხვევების ნახევარში და კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის ნახევარზე მეტში, თუმცა, კავშირი აქტინური კერატოზის სისქესა და დიპლაზიის ხარისხს, ან p53 გენის ექსპრესიასთან არ არის კარგად გამოვლენილი. გარდა ამისა, შესწავლია t-კადჰერინების როლი აქტინური კერატოზის კანის ბრტყელუჯრედოვან კარცინომად ტრანსფორმაციის პროცესში. აღმოჩნდა, რომ აქტინური კერატოზი, რომელიც ხასიათდება ეპიდერმისის ბაზალურ შრეში t-კადჰერინის ნაწილობრივი, ან ვრცელი რეგიონალური კარგვით, გარდაიქმენა კანის t-კადჰერინ ნეგატიურ ბრტყელუჯრედოვან კარცინომად. სავარაუდოა, რომ ცალკეულ ნიმუშებში t-კადჰერინის დანაკარგი მიუთითებს აქტინური კერატოზის აგრესიულ ბრტყელუჯრედოვან ტრანსფორმაციაზე[4], [6]. კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის პათოგენეზისა და მოლეკულური მექანიზმების შესაწვლისას ჩატარებული კვლევით აღმოჩნდა, რომ მხოლოდ სამი გენი (krt16, pi3 and egr3) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 89 ექსრესირებს დიფერენცირებულად და მათგან egr3 ხასიათდება ერთნაირი ექსპრესიით გამოსაკვლევი მასალის უმრავლესობაში. აღსანიშნავია, რომ egr3 აღმოჩნდა ყველაზე დიფერენცირებულად ექსპრესირებული გენი კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის შემთხვეაში, შესაბამისად, აქვს პოტენციალი, დადებითი როლი შეასრულოს დიაგნოსტირებისა და მკურნალობის პროცესში[7]. კლინიკური კვლევებით ნაჩვენებია, რომ იმ ინდივიდებში, რომლებშიც ვითარდება კანის ბაზალური კარცინომა, ასევე აღინიშნება ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის ახალი უბნის განვითარების მაღალი რისკი. გარდა ამისა, იმატებს კანის სხვა სიმსივნეების განვითარების რისკიც, მათ შორის მელანომისა და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის. ბოლო 20 წლის განმვალობაში ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის განვითარების რისკი გაიზარდა 35% და 133%-ით შესაბამისად.[8], [9] ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომები ხშირად კლასიფიცირდება როგორც აგრესიული და არააგრესიული. ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის მიკრონოდულური, ინფილტრაციული და სკლეროდერმიფორმული ჰისტოლოგიური ქვეტიპები ითვლება შედარებით უფრო აგრესიულად, ზედაპირულ და ნოდოლურ ქვეტიპებთან შედარებით. რაც შეეხება ბრტყელუჯრედოვან კარცინომებს, არჩევენ მრავალ ჰისტოლოგიურ ტიპს, თუმცა შესაძლებელია მათი ორ ძირითად ქვეტიპად დაყოფა, როგორიცაა კერატინიზებული და არაკერატინიზებული ბრტყელუჯრედოვანი კაცრინომები. სხვადასხვა კვლევებით ნაჩვენებია, რომ არაკერატინიზებული ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომები ხასიათდებიან ადამიანის პაპილომავირუსთან მკვეთრი ასოციაციით. გარდა ამისა, არსებობს მოსაზრება, რომ ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების დროს კერატინიზაცია ასოცირდება გაზრდილ სიკვდილიანობასთან [7], [9]. კანის ბიოფსიების გამოკვლევისას ბრტყეულჯრედოვანი კარცინომა ხასიათდება მნიშვნელოვანი ბტყლეუჯრედოვანი ატიპიით, არანორმალური კერატინიზაციისა და ინვაზიური მახასიათებლებით. კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის დიფერენციალური დიაგნოსტიკისას შესაძლოა დაშვებულ იქნა შეცდომა, რადგან იგი მიკროსკოპულად ემსგავსება ისეთ კეთილთვისებიან პათოლოგიებს, როგორიცაა ფსევდოეპითელური ჰიპერპლაზია, ინვერსიული ფოლიკულური კერატოზი, კერატოაკანტომა და ავთვისებიან პათოლოგიებს, როგორიცაა კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა, მელანომა, მეტასტაზური კარცინომა. დიაგნოსტიკური კრიტერიუმების დროული შერჩევა, მჭიდრო კლინიკო-პათოლოგიური კორელაცია და შემდგომი, ღრმა ბიოფსიის მოთხოვნა რჩება ყველაზე სასარგებლო სტრატეგიად სწორი დიაგნოზის დასასმელად. ვარაუდობენ, რომ კანის არამელანომური სიმსივნეების პროგრესიასა და მეტასტაზირებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია. მეზენქიმური უჯრედების წარმოშობა, რომლებიც მონაწილეობენ ქსოვილის რეპარაციასა და პათოლოგიურ პროცესებში, განსაკუთრებით ქსოვილის ფიბროზში, სიმსივნის ინვაზიურობასა და მეტასტაზირების პროცესში, კარგად არ არის შესწავლილი. თუმცა, ახალი მტკიცებულებების მიხედვით, ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაცია წარმოადგენს ამ უჯრედების ძირითად წყაროს. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია, წარმოადგენს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 90 რთულ ბიოლოგიურ პროცესს, რომლის დროსაც ეპითელური უჯრედები იძენენ მეზენქიმური უჯრედებისათვის სპეციფიკურ მახასიათებლებს, რაც გულისხმობს გაძლიერებულ მიგრაციულ შესაძლებლობებს, ინვაზიურობას, აპოპტოზის მიმართ გაზრდილ წინააღმდეგობაა და უჯრედგარე მატრიქსის კომპონენტების გაზრდილ პროდუქციას. შესაბამისად, ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის დროს უჯრედები ხდება უფრო მეტად აგრესიული და გააჩნიათ მიმდებარე ქსოვილებში მიგრაციის უნარი. ეს პროცესი მოიცავს მრავალ საფეხურს, როგორებიცაა ტრანსკრიფციის ფაქტორების გააქტიურება, უჯრედის ზედაპირზე სპეციფიკური ცილების ექსპრესია, ციტოჩონჩხის ცილების რეორგანიზაცია და ექსპრესია, უჯრედგარე მატრიქსის დამშლელი ფერმენტების წარმოება და სპეციფიკური მიკრო-რნმ-ების ექსპრესიის ცვლილებები. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის ნიშნები როგორც ინ ვიტრო ისე ინ ვივო არის: თითისტარისებური ფორმის უჯრედების წარმოქმნა, რომლებიც ემსგავსებიან ფიბრობლასტებს; მეზენქიმური მარკერების და ექსტრაცელულური მატრიქსის კომპონენტების ჭარბი ექსპრესია და სპეციფიკური ეპითელური ზედაპირული მარკერების და ციტოჩონჩხის კომპონენტების ექსპრესიის შემცირება. გარდა ამისა, ამ დროს ხდება სპეციფიკური ბირთვული ტრანსკრიპციის ფაქტორების ჭარბი ექსპრესიაც[10], [11]. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია გვხვდება სამ ძირითად ბიოლოგიურ პარამეტრში, რომლებიც იწვევენ განსხვავებულ ფუნქციურ შედეგებს. მიუხედავად იმისა, რომ კონკრეტული სიგნალები, რომლებიც განასხვავებენ ეპითელურ-მეზენქიმურ ტრანსფორმაციას სამპარამეტრში, ჯერ კიდერ არ არის შესწავლილი, ფუნქციური განსხვავება აშკარაა. ეპთელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია, რომელიც დაკავშირებულია იმპლანტაციასთან, ემბრიონის ფორმირებასა და ორგანოთა განვითარებსთან, ორგანიზებულია სხვადასხვა ტიპის უჯრედების ფორმირებისთვის, რომელთაც აქვთ საერთო მეზენქიმური ფენოტიპი. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია იყოფა სამ ძირითად კლასად. პირველი ტიპი არ იწვევს ფიბროზსა და ინვაზიურ ფენოტიპს ცირკულაციის მეშვეობით სისტემური გავრცელებით. ამ ტიპის შემთხვევაში წარმოიქმნება მეზენქიმური უჯრედები, რომელთაც აქვთ პოტენციალი შემდგომი ტრანსფორმაციით წარმოქმნან მეორეული ეპითელი. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია, რომელიც დაკავშირებულია ჭრილობის შეხორცებასთან, ქსოვილების რეგენერაციასა და ფიბროზთან, მიეკუთვნება მეორე ტიპს. ამ ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია იწყება, როგორც ქსოვილის რეპარაციასთან დაკავშირებული მოვლენა და ჩვეულებრივ წარმოქმნის ფიბრობლასტებსა და სხვა მონათესავე უჯრედებს ტრავმისა და ანთებითი დაზიანების შემდგომ ქსოვილის რეკონსტრუქციის მიზნით. ქსოვილის ფიბროზის ფონზე, მეორე ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია რეაგირებს მიმდინარე ანთებით პროცესზე, რასაც შესაძლოა მოყვეს ორგანოს დესტრუქცია. მესამე ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია ხდება ნეოპლაზიურ უჯრედებში, რომელთაც განიცადეს გენეტიკური და ეპიგენეტიკური ცვლილებები, კონკრეტულად იმ გენებში, რომლებიც ხელს უწყობენ კლონურ ზრდასა და ლოკალიზებული სიმსივნეების განვითარებას. კარცინომის უჯრედები, რომლებიც განიცდიან მესამე ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმურ ტრანსფორმაციას, არიან მეტად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 91 ინვაზიურები და აქვთ მეტასტაზირების უნარი, რამაც შესაძლოა გამოიწვიოს სიმსივნის პროგრესირების სიცოცხლისთვის საშიში გამოვლინებები. მნიშვნელოვანია, რომ სიმსივნის უჯრედები განიცდიან ეპითელურ-მეზენქიმურ ტრანსფორმაციას სხვადასხვა ზომით, მაგალითად, უჯრედების ნაწილი ინარჩუნებს ეპითელურ მახასიათებლებს და იძენს მეზენქიმურს, ნაწილი კი სრულად ტრანსფორმირდება მეზენქიმურ უჯრედად. ჯერ კიდევ უცნობია, რა სპეციფიკური სიგნალები იწვევენ მესამე ტიპის ეპითელურ-მეზენქიმურ ტრანსფორმაციას[10]–[12]. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის დროს ხდება უჯრედების პოლარულობის და უჯრედ-უჯრედული ურთიერთქმედებების დაკარგვა, ამ პროცესის დროს აღინიშნება როგორც არხისებური ისე მკვრივი უჯრედ-უჯრედშორისი კავშირების შემცირება. კადჰერინებით გაშუალებული ადჰეზია წარმოადგენს დინამიკურ პროცესს, რომელიც რეგულირდება რამოდენიმე სასიგნალო გზით. გარდა ამისა არსებობს გარკვეული მტკიცებულებები, რომ კადჰერინები წარმოადგენენ არამარტო სამიზნეებს იმ სასიგნალო გზებისათვის რომლებიც არეგულირებენ უჯრედშორის ადჰეზიას, არამედ ისინი ასევე წარმოადგენენ სასიგნალო მოლეკულებს, რომლებიც არეგულირებენ ძირითად უჯრედულ ფუნქციებს, როგორებიცაა მიგრაცია, პროლიფერაცია, აპოპტოზი და უჯრედების დიფერენციაცია. ნაჩვენებია, რომ ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის დროს აღინიშნება კადჰერინების დაკარგვა (22). რაც ასევე ხელს უწყობს ბაზალური მემბრანის მთლიანობის დარღვევას. უფრო მეტიც, ასევე ვარაუდობენ, რომ ეპითელურ მეზენქიმური ტრანზიციის დროს ხდება ციტოჩონჩხის ფილამენტების განაწილების შეცვლა, კერძოდ ეპითელური უჯრედებისათვის დამახასიათებელი ციტოკერატინის ფილამენტები, ჩანაცვლდება მეზენქიმური უჯრედებისათვის დამახასიათებელი ვიმენტინის ფილამენტებით[10], [13]. ასეთ დროს გამოცალკევებული უჯრედები შესაძლებელია მოხვდნენ ლიმფურ და სისხლძარღვებში და გამოიწვიონ შორეული მეტასტაზების განვითარება. ვარაუდობენ, რომ ამ ფენომენს განსაკუთრებულად უწყობს ხელს e-კადჰერინის ექსპრესიის შემცირება. შესაბამისად, ეს ცილა ითვლება ძირითად ეპითელურ მარკერად, რომელსაც გააჩნია სიმსივნის სუპრესორული ფუნქცია და ინვაზიის და მეტასტაზირების ინჰიბირების უნარი. ამ მოსაზრებას ადასტურებს ის ფაქტი, რომ სხვადასხვა სიმსივნეებში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს e-კადჰერინის გენის ტრანსკრიპციის შემცირება. სხვა ეპითელური მარკერები, როგორებიცაა ციტოკერატინები ასევე იკარგება ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის პროცესში, მაშინ როდესაც რიგი კვლევებით ნაჩვენებია, რომ იმატებს ვიმენტინის ექსპრესია, რომელიც წარმოადგენს მეზენქიმურ მარკერს[13], [14]. ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაციის პროცესი კანის სიმსივნეებში კონტროლდება სხვადასხვა ტრანსკრიპციის ფაქტორებით,რომლებიც ექსპრესირებს არამარტო სიმსივნურ უჯრედებზე, არამედ სიმსივნის მიკროგარემოშიც. სიმსივნის მიკროგარემო, რომელიც შედგება სიმსივნესთან ასოცირებული მაკროფაგებისგან, ფიბრობლასტებისგან, ლიმფოციტებისა და სხვა მრავალი იმუნური უჯრედისგან, ასევე ნაჩვენებია რომ მონაწილეობს სიმსივნეების პროგრესიასა და დისემინაციაში[11], [13], [15]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 92 კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის პროგრესიის პროცესში, ეპითელურმეზენქიმური ტრანსფორმაციის როლი ბოლომდე ნათელი არაა. რამოდენიმე კვლევით ნაჩვენებია, რომ კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის უჯრედებში აღინიშნება eკადჰერინის ექსპრესიის შემცირება, შედარებით მის წინამორბედ დაზიანენებთან და კანის ნორმალურ ქსოვილთან. მემბრანული e-კადჰერინი დაკავშირებულია β-კატენინთან, რომელის გამოთავისუფლებაც ხდება e-კადჰერინის ექსპრესიის შემცირებისას. შემდეგ ხდება ბეტა-კატენინის ბირთვში რელოკალიზაცია და მის მიერ ისეთი გენების გააქტიურება, რომლებიც ხელს უწყობს უჯრედების პროლიფერაციასა და ინვაზიურ ზრდას. გარდა ამისა, ზოგიერთი კვლევები ასევე უჩვენებს, რომ e -კადჰერინის მემბრანული ექსპრესია კორელაციაშია სიმსივნის დიფერენციაციის ხარისხთან. კერძოდ მაღალდიფერენცირებულ სიმსივნეებში აღინიშნება მისი ექსპრესია, ხოლო კანის დაბალდიფერენცირებულ ბრტყელუჯრედოვან კარცინომებში კი e -კადჰერინის ექსპრესია შემცირებულია. სამაგიეროდ, დაბალდიფერენცირებულ სიმსივნეებში შესაძლებელია აღინიშნებოდეს e -კადჰერინის ციტოპლაზმური ექსპრესია. ამ მოლეკულის ასეთი ტრანსლოკაცია სავარაუდოდ მიუთითებს მისი ფუნქციის დაკარგვაზე[16], [17]. ეპითელურ მეზენქიმური ტრანსფორმაცია ასევე წარმოადგენს ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის პროგრესიისა და მეტასტაზირების სავარაუდო გამომწვევ მიზეზს. რამოდენიმე კვლევით, ნაჩვენებია e-კადჰერინის დაკარგვა მეტასტაზურ ბაზალურუჯრედოვან კარცინომაში. კანის არამელანომური სიმსივნეების პროგრესიისა და მკურნალობისადმი დაქვემდებარების განმსაზღვრელ ერთ-ერთ ფაქტორს ასევე შესაძლებელია წარმოადგენდეს ამ სიმსივნეების შიდა ჰეტეროგენულობა. არჩევენ სიმსივნის ჰეტეროგენულობის რამოდენიმე დონეს, რომელიც მოიცავს ჰეტეროგენულობას ქსოვილის, უჯრედის და მოლეკულურ დონეზე. კანის სიმსივნეების მოლეკულური ჰეტეროგენულობა ვლინდება მათი ფენოტიპური მახასიათებლების ცვლილებაში. თუმცა, ეს საკითხი კანის არამელანომურ სიმსივნეებში ჯერჯერობით კარგად შესწავლილი არაა. კანში კერატინოპოეზი ემყარება ღეროვან უჯრედებს, რომლებიც პასუხისმგებლები არიან ქსოვილის ხანგრძლივ შენარჩუნებაზე მათი თვითგანახლების პოტენციალის მეშვეობით. კანი არის რადიოაქტიური ქსოვილი, სადაც ვითარდება ყველა სახის რადიაციული დაზიანება და პათოლოგია, მათ შორის ადრეული რეაქციები, როგორიცაა დისპლაზია და ეპიდერმისის გაშიშვლება და მოგვიანებითი რეაქციები, როგორიცაა ფიბროზი დერმაში და აკანტოზი ეპიდერმისში. ასევე არსებობს ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის განვითარების რისკი, რომელიც წარმოიქმნება ეპიდერმული კერატინოციტებიდან, განსაკუთრებით ptch1 ან tp53 გენებში ონკოგენური მუტაციის შემდეგ. არსებობს კვლევები კანის ბრტყელუჯრედოვან კარცინომაში სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების რამდენიმე განსხვავებული პოპულაციის თანაარსებობის შესახებ. ამ პოპულაციების მიერ სიმსივნის ინიცირებისა და მეტასტაზირების პოტენციალი, შესაძლოა, განსხვავდებოდეს ერთმანეთისგან. ამიტომაც, ღეროვანი უჯრედების ბიოლოგიის გაგება მნიშვნელოვანია მიზნობრივი თერაპიის შერჩევისთვის ცუდი პროგნოზის მქონე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 93 პაციენტებში. როგორც ცნობილია, ნორმალური ღეროვანი უჯრედები პასუხისგმებლები არიან ქსოვილია რეგენერაციასა და შენარჩუნებაზე და აქვთ უნიკალური განმსაზღვრელი მახასიათებლები, როგორიცაა თვითგანახლების უნარი, ნელი უჯრედული ციკლი, დაბალი პროლიფერაციული აქტივობა, შვილეულ უჯრედებთან შედარებით სიცოცხლის მეტი ხანგრძლივობა. ნორმალური ღეროვანი უჯრედები არადიფერენცირებულია, თუმცა, შეუძლიათ წარმოქმნან უჯრედების ერთი, ან რამდენიმე თაობა (მულტიპოტენცია, პლურიპოტენცია). ეპიდერმული ღეროვანი უჯრედები განლაგებულია თმის ფოლიკულების ბოლქვში, ინტერფოლიკულური ეპიდერმისის ბაზალურ შრესა და ცხიმოვანი ჯირკვლის ფუძეში და ჩვეულებრივ, წარმოქმნიან თმის ფოლიკულებს, თუმცა, ასევე შეუძლიათ ეპიდერმისისა და ცხიმოვანი ჯირკვლების რეგენერაცია კანის დაზიანების საპასუხოდ. რაც შეეხება, სიმსივნის ღეროვან უჯრედებს, ისინი განისაზღვრება ერთი ძირითადი კრიტერიუმით: სიმსივნის ინიცირების უნარი. სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები წარმოიქმნება ნორმალური ღეროვანი უჯრედებისგან, ან არაღეროვანი უჯრედებისგან, რომელთაც გააჩნიათ რეგენერაციის უნარი. ჩვეულებრივი ღეროვანი უჯრედებისგან განსახვავებით, სიმსივნის ინიციატორი უჯრედები, შესაძლოა, არ იყოს მულტიპოტენტური და ისინი წარმოქმნიან ერთგვაროვან სიმსივნეებს, როგორიცაა კანის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა, ფოლიკულური სიმსივნის სხვადასხვა ტიპები, ან ცხიმოვანი ჯირკვლის სიმსივნეები. სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები შეიძლება დაიყოს უჯრედის ზედაპირული მარკერების მიხედვით. cd133 მარკერი, რომელიც სპეციფიკურია ჰემატოპოეზური ღეროვანი უჯრედებისთვის, იყო პირველი, რომელიც გამოყენებულ იქნა სიმსივნის ინიციატორი უჯრედების განსაზღვრისთვის კანის ბტყელუჯრედოვანი კარცინომის შემთხვევაში. გარდა ამისა, გამოიყენება cd200, cd44 მარკერები. უჯრედის ზედაპირული მარკერების გარდა, კანის ბრტყელუჯრედოვან კარცინომებში სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები შესაძლოა დაიყოს, ალდეჰიდდეჰიდროგენაზისა და abc ტრანსპორტერის აქტივობის საფუძველზე[13], [18]. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, დადასტურებულია, რომ ბაზალუჯრედოვანი კარცინომის განვითარებას საფუძვლად უდევს hedgehog სასიგნალო გზის აქტივაცია (29). ამრიგად, სიმსივნის განვითარების ხელშემწყობი ამ სასიგნალო გზის აღმოჩენამ, ხელი შეუწყო არა მხოლოდ, კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის პათოგენეზის გაგებას, არამედ ხელი შეუწყო სრულიად ახალი თერაპიული მიდგომის შემუშავებას. რამდენიმე პოტენციურ მუტაციაზე ზემოქმედებით, hh ინჰიბიტორმა, როგორიცაა gdc-0449 უკვე მიაღწია პირველ პერსპექტიულ შედეგს კანის მეტასტაზური, ან ადგილობრივად განვითარებული ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომი მკურნალობაში. კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის ქირურგიული გზით მკურნალობის შემდეგ ჰისტოპათოლოგიურად სიმსივნეზე პოზიტიური რეზექციის კიდეები, საკამათო საკითხია შემდგომი თერაპიის შერჩევის თვალსაზრისით. ზოგიერთი ავტორის აზრით, მკურნალობის ოპტიმალური ვარიანტია დაუყოვნებელი ხელახალი ქირურგიული ჩარევა, სხვა ავტორები კი უპირატესობას ანიჭებენ პერიოდულ დაკვირვებას. სხვადასხვა ლიტერატურის მიხედვით, რეციდივის რისკები მერყეობს 10%-დან 67%-მდე. ჩატარდა რეტროსპექტული კვლევა (hospital de clínicas da universidade federal do paraná) რეციდივის რისკის შესაფასებლად. გამოკვლეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 94 იყო კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის 402 ნიმუში. შეფასებულ იქნა ყველა შემთხვევის კლინიკური მახასიათებლები, როგორებიცაა სქესი, ასაკი, სიმსივნის ზომა, ლოკალიზაცია, დაწყლულება, ჰისტოლოგიური ტიპი, რათა გამოვლენილიყო მათი კავშირი რეციდივის სიხშირესთან. ქირურგიული მკურნალობის შემდეგ რეზექციის კიდეების სიმსივნეპოზიტიურობა აღმოჩენილ იქნა გამოსაკვლევი შემთხვევების 12,18%-ში, საიდანაც დაფიქსირდა რეციდივის ხუთი შემთხვევა. სიმსივნის ხელახალი ამოკვეთის შემთხვევაში კი რეციდივი გამოვლინდა სამ გამოსაკვლევ ნიმუშში. სიმსივნის ზომა, ადგილი, ჰისტოლოგიური ტიპი სტატისტიკურად არ განსხვავდებოდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის განვითარება გარემოს, ფენოტიპური და გენეტიკური ფაქტორების ურთიერთქმედების შედეგია, თუმცა, მისი ბიოლოგია და სისტემურ მკურნალობაზე რეზისტენტობის მექანიზმი არ არის საკმარისად შესწავლილი. ამ დრომდე, კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის მკურნალობა ეყრდნობოდა დაზიანებული უბნის ქირურგიულ ამოკვეთას, თუმცა, მისი პროგრესირების პათოგენეზის გაგებამ საფუძველი ჩაუყარა მოლეკულურ სისტემაზე მოქმედი მკურნალობის მეთოდის შემუშავებას. აღმოჩნდა, რომ იმუნური სისტემის გააქტიურება, ან მოდულაცია აჩვენებს კარგ და სტაბილურ კლინიკურ გამოსავალს. დღესდღეობით fda-ის მიერ დამტკიცებულია სამი ძირითადი იმუნომოდულატორი კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის მკურნალობისთვის. ესენია: იმიქვიმოდი, სონიდეგიბი და ვისმოდეგიბი. რამდენიმე სხვა მედიკამენტის მოქმედების ეფექტურობა ამჟამად შესწავლის საგანია. მოსალოდნელია, რომ მომავალში იმუნოთერაპია მკვეთრად შეცვლის კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის მკურნალობის სტანდარტს. გამოყენებული ლიტერატურა [1] r. l. siegel, k. d. miller, and a. jemal, “cancer statistics, 2020.,” ca cancer j clin, vol. 70, no. 1, pp. 7–30, 2020, doi: 10.3322/caac.21590. [2] d. didona, g. paolino, u. bottoni, and c. cantisani, “non melanoma skin cancer pathogenesis overview.,” biomedicines, vol. 6, no. 1, jan. 2018, doi: 10.3390/biomedicines6010006. [3] l. l. griffin, a. faisal, r. ali, and j. t. lear, “cmjv16n1-griffin.indd,” 2016. [4] a. combalia and c. carrera, “squamous cell carcinoma: an update on diagnosis and treatment,” dermatol pract concept, p. e2020066, jun. 2020, doi: 10.5826/dpc.1003a66. [5] h. rönsch and a. bauer, “the preventive value of sun protection,” 2021, pp. 316–328. doi: 10.1159/000517641. [6] s. i. goolamali, “non-melanoma skin cancer in hiv infection: the role of human papillomavirus (hpv), individual immunogenotype (hla ’tissue type’) and merkel cell polyomavirus (mcv),” 2020. [7] m.-m. chren, e. linos, j. s. torres, s. e. stuart, r. parvataneni, and w. j. boscardin, “tumor recurrence 5 years after treatment of cutaneous basal cell carcinoma and squamous cell georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 95 carcinoma,” journal of investigative dermatology, vol. 133, no. 5, pp. 1188–1196, may 2013, doi: 10.1038/jid.2012.403. [8] q.-j. wu et al., “shift work and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses of epidemiological studies,” journal of clinical sleep medicine, vol. 18, no. 2, pp. 653–662, feb. 2022, doi: 10.5664/jcsm.9642. [9] m. wen, h. ren, s. zhang, t. li, j. zhang, and p. ren, “ct45a1 promotes the metastasis of osteosarcoma cells in vitro and in vivo through β-catenin,” cell death dis, vol. 12, no. 7, p. 650, jul. 2021, doi: 10.1038/s41419-021-03935-x. [10] a. dongre et al., “direct and indirect regulators of epithelial-mesenchymal transitionmediated immunosuppression in breast carcinomas.,” cancer discov, vol. 11, no. 5, pp. 1286– 1305, 2021, doi: 10.1158/2159-8290.cd-20-0603. [11] b. wang, x. li, l. liu, and m. wang, “β-catenin: oncogenic role and therapeutic target in cervical cancer.,” biol res, vol. 53, no. 1, p. 33, aug. 2020, doi: 10.1186/s40659-020-00301-7. [12] s. ramón y cajal et al., “clinical implications of intratumor heterogeneity: challenges and opportunities,” journal of molecular medicine, vol. 98, no. 2. springer, pp. 161–177, feb. 01, 2020. doi: 10.1007/s00109-020-01874-2. [13] s. r. georgescu et al., “tumour microenvironment in skin carcinogenesis,” 2020, pp. 123– 142. doi: 10.1007/978-3-030-36214-0_10. [14] “melanoma and nonmelanoma skin cancer.,” curr opin oncol, vol. 3, no. 2, pp. 420–32, apr. 1991, doi: 10.1097/00001622-199104000-00024. [15] m. l. council, “common skin cancers in older adults,” clin geriatr med, vol. 29, no. 2, pp. 361–372, may 2013, doi: 10.1016/j.cger.2013.01.011. [16] v. mittal, “epithelial mesenchymal transition in tumor metastasis,” annual review of pathology: mechanisms of disease, vol. 13, pp. 395–412, jan. 2018, doi: 10.1146/annurevpathol-020117-043854. [17] k. t. yeung and j. yang, “epithelial-mesenchymal transition in tumor metastasis,” mol oncol, vol. 11, no. 1, pp. 28–39, jan. 2017, doi: 10.1002/1878-0261.12017. [18] s. labiano, a. palazon, and i. melero, “immune response regulation in the tumor microenvironment by hypoxia,” semin oncol, vol. 42, no. 3, pp. 378–386, jun. 2015, doi: 10.1053/j.seminoncol.2015.02.009. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 96 problemic issues in molecular characterization, risk of progression and recurrence of basal cell and squamous cell carcinomas of the skin g. arveladze r. beriashvili sh. kepuladze g. burkadze tbilisi state medical university abstract non-melanoma skin tumors are a fairly common. squamous cell carcinoma of the skin is characterized by particularly high malignancy, which is due to a high ability to metastasize. however, it has also been shown that patients with basal cell carcinoma of the skin have an increased risk of developing squamous cell carcinoma. the molecular phenotype of these tumors, as well as markers of progression, are not well studied. there is also no clear opinion about the origin of these tumors, although it is assumed that both of them have a common progenitor cell, namely, basal cells of the skin appendages of basal cell carcinoma, and basal cells of the epidermis of squamous cell carcinoma. in the current literature, there are only sparse and conflicting data on molecular markers of non-melanoma skin tumors and the risk of their progression. in addition, the correlation between dermoscopic data and histopathological characteristics of nonmelanocytic skin tumors has not been studied. the molecular characteristics of non-melanoma skin tumors, basal cell carcinoma and squamous cell carcinoma of the skin need to be studied in detail, in particular the risk markers of progression and recurrence of these tumors. correlation between dermoscopic and histopathological data can also reveal valuable information. therefore, it is important to study the phenotypic characteristics of basal cells and use their molecular characteristics to assess the risk of recurrence and progression of the mentioned diseases. key words: basal cell carcinoma; squamous cell carcinoma; molecular markers; microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 38 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.07 the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics lily petriashvili; irina khomeriki georgian technical university abstract one of the key areas of an enterprise facility is supply, which consists of a chain of operations determining not only the efficiency of the product distribution, but also the quality of the product delivered to customers. a supply chain represents well-defined and efficiently managed organizational processes creating all the conditions for customers to receive high quality product and service. this research explores the transformative influence of data analysis and digitalization on contemporary supply chain management. the integration of these technologies has redefined the dynamics of decision-making, visibility, and efficiency within supply chain processes. we investigate the role of data analysis in providing real-time visibility, predictive analytics for demand forecasting, and effective supply chain risk management. additionally, we examine the impact of digitalization through the incorporation of technologies such as iot, blockchain, and automation. keywords: iot, scm, blockchain supply chain management (scm) is a complicated diversified system that is dynamically changing with respect to the factors such as: investment policy, the level of scientific and technical development, the concentration of suppliers and customers, a geographical location of the system users, the level of demand and dynamics for products/services, a competitive environment, warehousing and transportation service costs and more. therefore, stemming from the complexity of obtaining and processing of information, managers cannot always achieve high levels of supply chain optimization and rationalization. in addition, the supply chain constitutes completely integrated and customeroriented system, which determines planning, formation, administration and management processes for internal/external material and the related flows and formulates the optimal factor of the added value. a technical progress has brought new challenges to the people as to how healthy the products we daily eat are, because the number of hazardous products has already reached the apogee. supply chain management faces a paradigm shift with the infusion of data analysis and digitalization. this section introduces the research, emphasizing the significance of these technologies in reshaping traditional supply chain practices. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 39 main part. nowadays, the economic potential of many countries depends almost entirely on exports. in such countries, most people focus on purchasing cheap products giving a good chance to dishonest local entrepreneurs and exporters to add hazardous substances to the content of products that reduce the operating expenses tied to the production of goods and are much cheaper, but significantly damage human health and cause various diseases. such types of products are mainly foodstuffs, building materials, clothing, toys, etc. data analysis enables organizations to make informed decisions by providing real-time visibility into supply chain processes, enhancing tracking capabilities, and optimizing overall supply chain efficiency. the utilization of predictive analytics, leveraging machine learning and statistical models, enhances demand forecasting accuracy, leading to efficient inventory management and improved customer satisfaction. data analysis plays a crucial role in identifying, assessing, and mitigating risks, ensuring supply chain resilience in the face of unforeseen disruptions. today, digitization has become pervasive, transforming and influencing virtually every aspect of our lives. from personal interactions to business operations, education, healthcare, and beyond, the impact of digitization is profound. in business and industry, digitization is seen as a fundamental shift that goes beyond the adoption of digital technologies. it involves the integration of digital technologies into all aspects of business processes, fundamentally changing how organizations operate and deliver value. this includes the use of data analytics, cloud computing, artificial intelligence, and the internet of things (iot) to optimize operations, improve efficiency, and create new business models. in the realm of communication, digitization has revolutionized how we connect with each other. social media, instant messaging, video conferencing, and other digital communication tools have transformed the way we share information and stay connected globally. education has undergone a significant transformation with the digitization of learning materials, online courses, and virtual classrooms. students now have access to a wealth of educational resources at their fingertips, breaking down geographical barriers and providing opportunities for remote learning. healthcare has embraced digitization to enhance patient care, streamline administrative processes, and facilitate medical research. electronic health records, telemedicine, and health monitoring devices contribute to more efficient and accessible healthcare services. in everyday life, digitization has become ingrained. smartphones, smart homes, and wearable devices are examples of how digital technologies have seamlessly integrated into our routines, providing convenience and connectivity. while the benefits of digitization are immense, it also raises important considerations, such as data privacy, cybersecurity, and the digital divide. as we continue to embrace digitization, it is crucial to address these challenges to ensure a balanced and inclusive digital future[1]. iot and smart sensors digitalization, incorporating iot devices and smart sensors, enhances transparency and accountability by providing real-time data on the condition, location, and status of goods throughout the supply chain. the integration of blockchain technology ensures traceability and transparency, reducing the risk of fraud and optimizing the efficiency of supply chain processes. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 40 automation and robotics streamline supply chain processes, leading to increased efficiency, reduced operational costs, and faster order fulfillment. data security and privacy: as organizations rely on data for decision-making, securing sensitive information becomes paramount, requiring robust cybersecurity measures. seamless integration of diverse technologies poses a challenge, emphasizing the need for interoperable systems and platforms for effective communication across the supply chain ecosystem. the future of supply chain management lies in the continued evolution of artificial intelligence and machine learning, promising advancements in demand forecasting, routing, and scheduling. [2-3] sustainability and circular supply chains: emerging trends focus on leveraging data for sustainable practices, assessing and improving the environmental impact of supply chain activities. the purpose of our research is to carry out an analysis of the product identification information and to identify hazardous products at the customs checkpoints and the locations the vendible items are delivered to customers from. through this experimental research, we have highlighted several commodity groups and substances that are potentially harmful and dangerous to human health. the table below shows three groups with the subgroups of toxic elements and their admissible indicators. commodity group toxic elements admissible indicator an indicator higher than allowed % customer age meat and meat products lead a 0,1 28% adolescent and adult arsenic b 0,05 10% cadmium c 0,3 28% grison d inadmissible 3-5% milk and dairy products lead a 0,05 26% adolescent and adult arsenic b 0,05 8% cadmium c 0,02 11% pesticides d 0,01 15% toys antimony a 0.75 29% adults arsenic b 0.4 14% cadmium c 0.1 17% mercury d 0.18 36% georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 41 the large amount of accumulated information about products and different types of households allows us to benefit from machine learning to identify the data and take the following measures. after identifying the product (prepared for sale) identification records it is possible to carry out information analysis on the basis of a pre-designed algorithm. according to the content of the received message, an information management center operator analyzes the received information and reveals its main part the incident type and automatically selects the category of toxic elements the admissible indicator of which is predetermined in the algorithm [4-5]. then, the recorded information will be sent to all active operators in order to thoroughly analyze the relevant data for each product [6]. the operator's task is to identify the product containing the most harmful concentrations. to do this, the main process is to pre-process and analyze the data and develop the appropriate algorithms for machine learning. frequently, we are given the minimum possibility to control the process at the primary data collection stage and, therefore, the following anomalous data occur habitually: external values of the spectrum for example, adverse effects arising while transporting the products or breaking the packaging requirements; impossible data identification; incomplete data; data inappropriate for learning for example, information not related to the suitability of the product. analyzing the data without filtering these and many other anomalous cases can lead us to erroneous results. we use python – a programming language – for the data processing and analysis. initially, we remove "triage"-type actions (the action, when several operators process information simultaneously): # keep=false the parameter provides a complete deletion of the duplicated records. df_orig = df_orig.drop_duplicates(subset=['call_id'], keep=false) it is important that the following columns are not filled in: expulsion of incomplete data from the following columns is important: # dropna მეთოდი how='any' by specifying the parameter, all the lines, containing, at least, one of the given columns without data, can be removed. df_orig.dropna(subset=['case_id', 'prod_id', 'date_created', 'case_template_id', 'no m', 'categories', 'spent_mins'], how='any', inplace=true) # identification numbers with non-standard lengths can be deleted. df = df[df['nom'].map(len) <= 13] df[df['nom'].str.match(pattern)] # anomalous cases occurred due to a variety of reasons can be deleted. we have categorized the customers' age under one hot encoding method, while we have selected the following transitional age as categories: 0-40 days old; among the ages of 1, 6, 15, 60. we have divided the age into the following categories (see the illustration in figure 1): georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 42 figure 1 we use python programming and a set of machines weka (a collection of machine learning algorithms for data mining tasks) for the data analysis and visualization. weka constitutes a collection of machine learning algorithms and, also, contains the tools that can be used for data pre-processing, classification, clustering, association rules and visualization [2]. we used weka visualization tools to create visual representation of the correlation coefficient for the data. the visualization fragments are listed below, which should approximately give us a model for the interdependence of data. figure 2 below shows the relationship between the concentration indicator and unacceptable quantities of admissible substances. each point on the graph represents a separate case. the content of the substances not allowed in the product is filled with orange color, while those that are identified and marked with an admissible quantitative indicator with blue color. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 43 figure 2 in the graph we can create result of the analysis carried out by different operators to identify one harmful substance. weka tools allow us to analyze the product in accordance with various parameters and visualize it. conclusion. artificial intelligence is recommended to be used in the supply chain, since it is one of the most effective tools for monitoring and controlling the delivery of safe products. through the python programming language, we perform extract, transform, load (etl) and data preprocessing operations, as a result of which, a collection of the data with the structure required for machine learning has been obtained. using the python programming language (the product exported 3 years ago) and weka tools we have analyzed the obtained dataset and identified, deleted and corrected anomalous cases that, if not taking them into consideration, could have negatively affected the results of machine learning. thus, we are given the results that allow us to protect people from hazardous products. references: 1. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 2. doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-8488 pages: 84 – 88 3. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 44 4. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 16. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 5. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 6. doborjginize giorgi, petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn, estonia. ხელოვნური ინტელექტის გავლენა ბიზნეს პროცესების მონაცემთა ანალიზზე ლილი პეტრიაშვილი, ირინა ხომერიკი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი საწარმოს ობიექტის ერთ-ერთი მთავარი სფეროა მიწოდება, რომელიც შედგება ოპერაციების ჯაჭვისაგან, რომელიც განსაზღვრავს არა მხოლოდ პროდუქტის განაწილების ეფექტურობას, არამედ მომხმარებლებზე მიწოდებული პროდუქტის ხარისხსაც. მიწოდების ჯაჭვი წარმოადგენს კარგად განსაზღვრულ და ეფექტურად მართულ ორგანიზაციულ პროცესებს, რაც ქმნის ყველა პირობას მომხმარებლისთვის მაღალი ხარისხის პროდუქტისა და მომსახურების მისაღებად. ნაშრომში წარმოდგენილია მონაცემთა ანალიზისა და დიგიტალიზაციის ტრანსფორმაციულ გავლენა მიწოდების ჯაჭვის თანამედროვე მენეჯმენტზე. სხვადასხვა ტექნოლოგიების ინტეგრაციამ ხელახლა განსაზღვრა გადაწყვეტილების მიღების, ხილვადობისა და ეფექტურობის დინამიკა მიწოდების ჯაჭვის პროცესებში. ჩვენს მიერ ჩატარებული კვლევის საფუძველზე მივირეთ მონაცემთა ანალიზის როლის ეფექტურობა რეალურ დროში ხილვადობის უზრუნველსაყოფად, მოთხოვნის პროგნოზირების, ანალიტიზისა და მიწოდების ჯაჭვის რისკის ეფექტურ მართვაში. გარდა ამისა, ჩვენ განვიხილავთ დიგიტალიზაციის გავლენას ისეთი ტექნოლოგიების ინკორპორაციის გზით, როგორიცაა iot, blockchain და პროცესების ავტომატიზაცია. საკვანძო სიტყვები: საგნების ინტერნეტი, მიწოდების ჯაჭვის მართვა, ხელოვნური ინტელექტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 81 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.06 შრომის უსაფრთხოება, მოთხოვნები და რეალობა მერაბ ბარათაშვილი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სტატიაში წარმოდგენილია, შრომის უსართხოების მოთხოვნების არასათანადოდ დაცვის გამო მომხდარი უბედური შემთხვევების ზოგადი სტატისტიკა, მოტანილია სამშენებლო სექტორში საფრთხის შემცველი საქმიანობისას ჯანმრთელობის დაზიანების არსებითი ხასიათის საფრთხეები და მათი დადგომით გამოწვეული შედეგები. ამასთან განხილულია შრომის უსართხოების მიმართ, სავტომობილო გზების მშენებლობის ან და რეაბილიტაციისას დამოკიდებულების არასახარბიელო მაგრამ საყოველთაოდ გავრჩელებული რეალური შემთხვევები. წარმოდგენილია რეკომენდაციები არსებული სიტუაციის რეგულაციებსი მოთხოვნების შესაბამისად შეცვლის მიზნით საკვანძო სიტყვები: შრომის უსაფრთხოება, სიმაღლიდან ვარდნა, დენის ზემოქმედება, ხმაური, მტვერი, სხეულსი დაზიანება, სამშენებლო ნორმები, შრომის უსაფრთხოება და მისდამი უყურადღებო დამოკიდებულების გამო დამდგარი შემთხვევები ყოველთვის იქცევდა სამეურნეო საქმიანობით დაკავებული სხვა დასხვა პროფესიით დაკავებული საზოგადოებრივი ჯგუფების ყურადღებას და შემთხვევის ხასიათიდან და სიხშირიდან დამოკიდებულებით პროცესის შემდგომი განვითარების პრევინციის მიზნით ითხოვდა სათანადო დამოკიდებულებას. შრომის უსაფრთხოების ნორმების დაცვა მნიშვნელოვანია ნებისმიერი სახეობის სფეროში პროფესიული საქმიანობისას, მაგრამ დარგების მიხედვით შესაბამისი პროცესის და მისდამი არასათანადო დამოკიდებულების გამო დამდგარი შედეგების ანალიზი იძლევა იმის შესაძლებლობას არსებული რისკების და საფრთხეების მრავალფეროვნერბის გამო რომ სამშენებლო სექტორში შრომის უსაფრთხეობის ნორმების სტანდარტის გაუმჯობესება და მისი დაცვა საქმიანობისას უსაფრთხოების დაცვის და ადამიანების ჯანმრთებობის შენარჩუნების მიზნით განსაკუთრებულ ყუდაღებას იმსახურებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 82 შესაბამისი ინსტიტუციების და მათ შორის შრომის საერთაშორისო კვლევებითაც დასტურდება თუ რამდენად მნიშვნელოვანის სამშენებლო სექტორში შრომის უსაფრთხოების ნორმების დაცვა ადამიანის ჯანმრთელობის და სიცოცხლის გაფრთხილების თვალსაზრისით ამ დაკვირვებების სათანადო ანალიზით გაირკვა რომ სამშენებლო სექტორში ერთი ინცინდეტით გამოწვეული დაავადების სრულად განკურნება საშუალოდ 15 000 დოლარი ღირს. მსოფლიოს მასშტაბით სამრეწველო საქმიანობაში ჩართული სამუშაო ძალის 7-10% სამშენებლო სექტორში საქმიანობს. business insider შეფასებით აშშ ში მშენებლობა შედის 15 ყველაზე მეტად საქმიანობებში. ამ სექტორზე მოდის მსოფლიოში საქმიანობისას დამდგარი ფატალური შემთხვევების რაოდენობა რომელიც რომელიც არანაკლებ წლიურად 60 000 უტოლდება. 2012 წელს აშშ-ში სამშენებლო სექტორში დაკავებული პესრონალის 3,7%-მა მიიღო სერიოზული ხასიათის საწარმოო ტრამვა, და ამასთან ყოველდღე სამშენებლო სეტორში მომხდარი უბედური შემთხვევის გამო სამი ადამიანი ვერ ბრუნდებოდა სახლში გარდაცვალების გამო. რაც მრეწველობაში მომხდარი ანალოგიური შემთხვევბის 17%-ს შეადგენს. ადამიანის ჯანმრთელობის და უსაფრთხოების მაჩვენებლების შემცირებასთან დაკავშირებული საფრთხეები ორ კატეგორიად იყოფა: საფრთხე რომელიც იწვებს ჯანმრთელობის გაუარესებას და საფრთხე რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს სასიკვდილო შემთხვევები. სამშენებლო მოედანზე ჯანმრთელობისა და ადამიანის სიცოცხლისთვის რისკის შემცველის საფრხეები იყოფა ჯგუფებად: 1.სიმაღლიდან ვარდნა; 2.სახსრების ტკივილის გამომწვევი საფრთხეები; 3.საყდენი აპარატის დაზიანება; 4.ქიმიური ნივთიერების ზემოქმედებით გამოწვეული ჯანმთელობის პრობლემები; 5.მტვრის ზემოქმედების შედეგად დამდგარი ჯანმრთელობის გაუარესების შედეგები; 6.ხმაურის ზემოქმედებით გამოწვეული პრობლემები; 7.მანქანა დანადგარების სხვადასხვა ნაწილის ან და ხელის ინსტრუმენტების ზემოქმედებით გამოწვეული პრობლემები; 8.საქმიანობისას სამუშაოს შესრულების დროს სხეულის არახელსაყრელ მდგომარეობაში სისტემატიურად ყოფნის გამო გამოწვეული პრობლემები. 9.ხანძრით ან სხვა სტიქიით გამოწვეული პრობლემები; მიწის სამუშაოს შესრულებისას ჯანმრთელობის დაზიანების პრობლემები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 83 10. ბულინგი და სტრესი სიმაღლიდან ვარდნასთანაა დაკავშირებული მშენებლობაზე მომხდარი უბედური შემთხვევების 10%. იმავე კვლებით დადგენილია რომ სიკვდილის შემთხვევბის 2% ელექტრო ძაბვის ზემომედებითაა გამოწვეული. ჯანმრთელობაზე სერიოზულ ნეგატიურ ზემოქმედებას ახდენს სხეულზე ფიზიკური სამუშაოების შესრულებისას მოქმედი სისტემატიური დატვირთვები. ჯანმრთელობის დაზიანების 25 % ზურგის ტკივილითაა გამოწვეული. მშენებლობაზე სხვადსხვა ხასითის სამუშაოების შესრულებისას ხმაურის განუწყვეტელი ხასიათის ნეგატიური ზემოქმედება სერიოზული პრობლემაა, რომელის სრული პრევინცია რიგ შემთხვევაში შეუძლებელია. განსაკუთრებით დიდი ყურადღება უნდა დაეთმოს მშენებლობაზე წარმოქმნილი მტვერის ზემოქმედებისაგან დასაქმებულთა დასაცავად. ინერტული მასალის, ასფალტ ბეტონის დიდი სიჩაქარით მბრუნავი მჭრელი ელემენტების ზემოქმედებით წარმოქმნილი სასუნთქი გზების გავლით ფილტვებში მოხვედრილი მტვერი ქმნის დროის მოკლე მონაკვეთში მძიმე დაავადებების წარმოქმნის წინა პირობებს. საყურადღებოა ის ფაქტი რომ მიუხედავად შრომის უსაფრთხოების მიმართ გამკაცრებული მიდგომისა უამრავია ისეთი მაგალითი როცა სერიოზული სამუშაოების შესრულებისას ტენდერში გამარჯვებული კომპანიები არ აქცევენ შრომის უსართხოების ნორმების დაცვას სათანადო ყურადღებას. სურ.1. წარმოდგენილი მასალიდან ცხადი ხდება რომ სამუშაოს შესრულებისას პერსონალი არ იცავს სასუნთ გზებს სათანადო საშუალებით წარმოქმნილი მიკრო დისპერსიული მტვერისაგან თავის დაცვის მიზნით. ხშირია შემთხვევები როცა მსგავსი სამუშაოები მიმდინარეობს ქალაქის ქუჩებში, სავაჭრო სივრცეების მიმდებარე ტერიტორიაზე, როცა მტვრის ზემოქმედების ქვეშ დასაქმებულთან ერთად ხვდება იქ ამ სამუშაოების შესრულებისას მყოფი ადამიანები. მტვერის ზემოქმედებით გამოწვეული ნეგატიური ხასიათის შედეგები იმ მასალაზე დამოკიდებული რომლის ამ ფორმით მექანიკური დამუსავება ხდება, თუმცა არსებობს აშშ-ში ასფალტბეტონის მწარმოებლებისა და მომხმარებლების 1959 წელს დარეგისტრირებული ასოციაცია, რომლის მიერ მრავალწლიანი კვლევების შედეგები რომელიც ადასტურებს იმ ფაქტს რომ ინერტული მასალის, ცემენტ ბეტონის და ასფალტბეტონის ფრეზებით და მჭრელი ინსტრუმენტებით დამუშავების შედეგად წარმოქმნილი მტვერის თუნდაც მცირე დოზები სერიოზული რისკის ქვეშ აყენებს ფილტვების ჯანმრთელობას. გზების მშენებლობისას უსართხოდ სამუშაოების ჩატარებას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 84 ხშირად ართულებს ის მდგომარეობა როცა სამუშაოები სრულდება გზის იმ უბნებზე სადაც არაა შეწყვეტილი სატრანსპორტო ნაკადების მოძრაობა. დადგენილი ნორმებით ტრანსპორტი ასეთ დროს უნდა დაბალი სიჩქარით უნდა მოძრაობდეს სამუშაო უბნიდან სპეციალური შემზღუდველი საშუალებებით გამოყოფილ უბნებზე, მაგრამ როგორც რეალურ პროცესზე დაკვირვებით ცხადი ხდება, უბნებზე მათ შორის მაღალი ინტენსივობის საქალაქო ქუჩებზე მიმდინარეობს საგზაო სამუშაოები და ისე რომ პერსონალი დაცული არაა ქუჩაში მოძრავი ტრანსპორტის ზემოქმედებისაგან და ხშირად სათანადო გამაფრთხილებელი ფერის მქონე შესაბამისი მოსაცმელითაც არაა შემოსილი. აქ მოყვანილია ცალკეული შემთხვევები ქალაქის მაღალი ინტენსივობის ქუჩებზე მიმდინარე სამუშაოების დროსაა დაფიქსირებული, სამწუხაროა ის რომ ეს და ამის მსგავსი შემთხვევები გამონაკლისს აშკარად არ წარმოადგენს. ეს კი იმაზე მეტყველებს რომ შრომის უსაფრთხოების სფეროშო მოქმედი რეგულაციები, ხშირად რჩება პრაქტიკაში სათანადო ასახვას არ პოულობს და რის გამოც ძვირადღირებული პროექტის შემსრულებელი კომპანიები, მიუხედავად იმისა რომ კანონი მათგან ითხოვს სამშენებლო ნორმების მკაცრად დაცვას, ისინი თავს უფლებას აძლევენ სამუშაოები აწარმოონ შესაბამისი მოთხოვნების ნაწილობრივი დაცვით და ხშირად კი მისი სრული იგნორირებით. ასეთ პირობებში შრომის უსაფრთხოების ხარისხის გაუმჯობესება ვერ მოხერხდება, გამოსავალი კი მოქმედი ნორმების მიმართ ყველა შემსრულებელი კომპანიისაგან თანაბრად, მათ მოთხოვნების სრულად დაცვით შეიძლება იქნას უზრუნველყოფილი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 85 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. accident patterns in road construction work zones tariq shehab, ph.d california state university, long beach | shehab@csulb.edu leah phu, m.sc. california state university, long beach 2. occupational health and safety status of ongoing construction work in patuakhali science and technology university, dumki, patuakhali md. mahmudul hasan, ruma khanam, a. k. m. mostafa zaman, md. ibrahim. journal of health and environmental research 2017; 3(5): 72-83 http://www.sciencepublishinggroup.com/j/jher doi: 10.11648/j.jher.20170305.11 issn: 2472-3584 (print); issn: 2472-3592 (online) labour safety, requirements and reality merab baratashvili akaki tsereteli state university abstract the article provides general statistics of accidents that occurred due to improper compliance with labor protection requirements, presents significant risks of harm to health when performing hazardous activities in the construction industry and the consequences of their occurrence. along with this, unfavorable, but generally recognized real cases of attitudes towards labor protection during the construction or rehabilitation of roads are discussed. recommendations are presented on changing the regulations of the current situation in accordance with the requirements keywords: occupational safety, falls from a height, the impact of electric current, stress, noise, dust, bodily injury, building codes, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 289 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.25 მოდელურ გვირაბში ხანძრის განვითარების სცენარების ანალიზი სიცოცხლის გადარჩენის მიზნით რეალურ მიწისქვეშა სივრცეში დავით ცანავა დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი გვირაბის კრიტიკულ მონაკვეთებზე სუფთა ჰაერის ხანგრძლივი დროით შენარჩუნებისა და ევაკუაციის პერიოდის გაზრდის იდეა ეფუძნება გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდას ტრანსფორმირებადი სისტემის მეშვეობით, რომელიც შეაფერხებს წვის პროდუქტების გავრცელებას და არ შეაფერხებს ადამიანების გადაადგილებას, აგრეთვე ხელს შეუწყობს სუფთა და გაჭუჭყიანებული ჰაერის ნაკადების ერთმანეთისაგან გამიჯვნას. იდეის რეალიზაცია მრავალ კომპონენტზეა დამოკიდებული, რომელთა შორის აღსანიშნავია ხანძრის სიმძლავრე და მისი განვითარების სცენარი, გამოყოფილი ტოქსიკური ნაერთების სახეობა და გავრცელების ხასიათი, გვირაბის გეომეტრია და ვენტილაციის სისტემა. ტრანსფორმირებადი სისტემის გამოყენება ნიშნავს ცეცხლგამძლე ბარიერებით გვირაბების მოკლე უბნებად დაყოფას ხანძრისა და მისი დამაზიანებელი ფაქტორების გავრცელების შეფერხებისათვის. ხაზგასმით აღსანიშნავია, რომ გვირაბის მოკლე უბნებად დაყოფის აღნიშნული ხერხის გამოყენება საქართველოში მოქმედი და მშენებარე გვირაბების საპროექტო გადაწყვეტებში გათვალისწინებული არ არის. კერძოდ, საქართველოში უახლოეს 3-5 წელიწადში უნდა აშენდეს 50-ზე მეტი საავტომობილო გვირაბი, რომელთა საპროექტო გადაწყვეტების თანახმად, მოსალოდნელი საფრთხის ერთადერთი რისკ-ფაქტორია ხანძარი, ხოლო უსაფრთხოების ღონისძიებები არ ითვალისწინებენ გვირაბების ოპერატიული დაყოფის შესაძლებლობას. აქედან გამომდინარე, აღნიშნული საკითხი ძალზე აქტუალურია საქართველოს პირობებისათვის. თეორიულ ანალიზს მოითხოვს კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების სიგრძის კორელაცია ხანძრის მაჩვენებლებთან ტრანსფორმირებადი სისტემის გავლენის გარეშე და მისი გავლენის მხედველობაში მიღებით. აღნიშნული გათვალისწინებული უნდა იქნეს გვირაბის მომსახურე პერსონალისა და მაშველების მიერ უბედურების ზონაში მოქცეული ადამიანების ევაკუაციის საკითხის გადაწყვეტისას. საკვანძო სიტყვები: გვირაბის ვენტილაცია; მიწისქვეშა ხანძარი; ფიზიკური მოდელი; ტრანსფორმირებადი სისტემა; სიცოცხლის გადარჩენა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 290 1. შესავალი საქალაქო და საავტომობილო ტრანსპორტისათვის, ისე როგორც სარკინიგზო მიმოსვლისა და სამთო მრეწველობისათვის გვირაბები განუყოფელი ნაწილია თანამედროვე პირობებში. ამიტომ გვირაბების უსაფრთხოება დიდად მნიშვნელოვანია, ხოლო სავენტილაციო სისტემები უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში დიდ როლს თამაშობენ, განსაკუთრებით გამოკვეთილია აღნიშნული ხანძრით გამოწვეული საგანგებო სიტუაციების დროს. საქართველოში უახლოეს 3-5 წელიწადში უნდა აშენდეს 50-ზე მეტი საავტომობილო გვირაბი, რომელთა საპროექტო გადაწყვეტების თანახმად, მოსალოდნელი საფრთხის ერთადერთი რისკ-ფაქტორია ხანძარი. ხანძრის კრიტიკული სიჩქარე არის ერთ-ერთი ძირითადი მახასიათებელი, რომელიც გავლენას ახდენს გვირაბის ვენტილაციის კონსტრუქციაზე. აღნიშნული სიჩქარე არის ვენტილაციის მინიმალური გრძივი სიჩქარე, რომელიც გამორიცხავს კვამლის შესაძლო ნაკადის უკუდინებას, ანუ მის მოძრაობას გვირაბის შესასვლელისაკენ და შესაბამისად, ხელს უწყობს ევაკუაციას და ხანძრის ჩაქრობას. არსებობს კრიტიკული სიჩქარისადმი მიძღვნილი მრავალი ექსპერიმენტული, ანალიზური და რიცხვითი კვლევა. თეორიული კვლევები ფოკუსირებული იყო თომასის კორელაციაზე და ფრუდის მასშტაბირების თეორიაზე [1, 2]. თომასმა შემოგვთავაზა ემპირიული ფორმულა ფრუდის კრიტიკული რიცხვის მიხედვით, რომელშიც კრიტიკული სიჩქარე პროპორციულია ხანძრის სითბოს გამოყოფის მაჩვენებლის 1/3 ხარისხის (იხ. ფორმულები 7 და 8 ამ სტატიის მე-2 ნაწილში). ოკამ და ატკინსონმა ექსპერიმენტულად გამოიკვლიეს კრიტიკული სიჩქარე მოდელის მასშტაბურ გვირაბებში. მათ შემოგვთავაზეს უგანზომილებო კრიტიკული სიჩქარის გაანგარიშებისათვის გამოსაყენებელი ფორმულა, რომელიც არის სითბოს გამოყოფის მაჩვენებლის ფუნქცია, გვირაბის სიმაღლის გამოყენებით, რომელიც არის დამახასიათებელი სიგრძე [3]. ამის შემდეგ, ვუმ და ბაკარმა ექსპერიმენტულად გამოიკვლიეს კრიტიკული სიჩქარე სხვადასხვა განივკვეთის გვირაბებში. ოკასა და ატკინსონის საპირისპიროდ ისინი ამტკიცებდნენ, რომ გვირაბის სიმაღლე არ არის შესაფერისი არჩევანი დამახასიათებელი სიგრძისთვის და განსაზღვრეს, რომ გვირაბის გაოთხმაგებული განივი კვეთის ფართობის განაყოფი გვირაბის პერიმეტრზე უნდა იქნას გამოყენებული, როგორც დამახასიათებელი სიგრძე გვირაბის ხანძრების ანალიზისას. გვირაბის ხანძრებისას ჩვეულებრივ საჭიროა სითბოს მიმოცვლის თბოფიზიკური გაანგარიშება გარშემომცელ სამთო მასივთან [4, 5], ხოლო ვუ და ბაკარის ექსპერიმენტულ კვლევას იყენებენ რიცხვითი კვლევებით გამოთვლილი შედეგების დასადასტურებლად [6-8]. გამოთვლითი ინსტრუმენტების განვითარებამ ბოლო პერიოდში განაპირობა, კრიტიკული სიჩქარის შესწავლის დიდი ნაწილის მიძღვნა რიცხვითი კვლევების ჩატარებაზე [8-14]. არსებობს სხვადასხვა რიცხვითი კვლევები კრიტიკული სიჩქარისა და გვირაბის სახანძრო მახასიათებლების ეფექტური პარამეტრების კორელაციის შესახებ. აღნიშნული პარამეტრებია მაგალითად გვირაბის გეომეტრია და დახრილობა, ხანძრის წყაროს ზომა და ადგილმდებარეობა (გვირაბის იატაკის ღერძულა ხაზი ან კედლების მახლობლად), სავენტილაციო სისტემები და ხანძარსაწინააღმდეგო მოწყობილობები, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 291 ავტომობილებით ბლოკირების ადგილი და გვირაბის ეკვივალენტური რადიუსი. ცნობილია, რომ გვირაბის ავტომობილებით ჩახერგვა ამცირებს კრიტიკულ სიჩქარეს. გვირაბის ბლოკირების ერთ-ერთი სახეა ტრანსფორმირებადი სისტემების გამოყენება, რომლებიც აგრეთვე ამცირებენ კრიტიკულ სიჩქარეს და ხელს უწყობენ სიცოცხლის გადარჩენას [15-19]. წინამდებარე სტატიაში განხილული პრობლემის არსი არის ჰაერის ნაკადების აეროდინამიკის ცვალებადობის კანონზომიერებებისა და ვენტილაციის მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური პარამეტრების დადგენა გვირაბში ხანძრის გავლენით, როცა ცვალებადია გვირაბის დახრილობა, სითბოს გამოყოფის მაჩვენებელი, გვირაბის განივი კვეთი, გვირაბის სიგანის ფარდობა სიმაღლესთან, გვირაბის ტრანსპორტით შევსების კოეფიციენტი, აგრეთვე გართულებულია გვირაბის აეროდინამიკა დამატებითი წინაღობების ჩართვით. 2. მოდელები და ანალიზის მეთოდოლოგია 2.1. ფიზიკური მოდელების აღწერა ფრუდის კრიტერიუმით დამოდელების სტრატეგია ფართოდ გამოიყენება ხანძრების ექსპერიმენტებში. მისი განსაკუთრებულობა ისაა, რომ ფრუდის რიცხვი, რომელიც ახასიათებს ინერციულობისა და ტივტივადობის ძალებს, ექსპერიმენტში პირდაპირ იქნება შენარჩუნებული. ფრუდის მიხედვით მოდელირების შემთხვევაში ტემპერატურათა ველი ერთნაირია, ხოლო სითბოს გამოყოფის მასშტაბი მოდელსა და ნატურას შორის გეომეტრიული მასშტაბის მიხედვით შემდეგნაირად გამოისახება 5 2 m m n n q q       , (1) 1 2 m m n n u u       , (2) სადაც mq , nq შესაბამისად არის კონვექციური სითბოს გამოყოფის მაჩვენებელი მოდელზე და ნატურაში, კვტ; m , n გვირაბის სიგრძე მოდელზე და ნატურაში, მ; nu , mu ჰაერის სიჩქარე მოდელზე და ნატურაში, მ/წმ. ექსპერიმენტები შესრულდა გვირაბის ფიზიკურ მოდელზე. შესწავლილი იქნა ხანძრის გავლენა გრძივი ვენტილაციის პირობებში კრიტიკულ სიჩქარეზე, უკუდინების სიგრძეზე და ვენტილაციის კოლაფსის მოსალოდნელობაზე ტრანსპორტისა და ტრანსფორმირებადი ელემენტების ჩართვით მოდელზე და მათ გარეშე. ტრანსფორმირებადი ელემენტით გვირაბის კვეთის გადაფარვის მაჩვენებელი არის 0-50 % ფარგლებში. ყველა ექსპერიმენტისათვის საერთო არის ფიგ. 1-ზე მოცემული გვირაბის მოდელი. 2.2. ტრანსპორტით გვირაბის შევსების კოეფიციენტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 292 ტრანსპორტით გვირაბის შევსების კოეფიციენტი  სხვადასხვა ტიპის მოდელისათვის იანგარიშება ფორმულით f f  , (3) სადაც f არის ტრანსპორტის განივი კვეთი, მ2; f გვირაბის განივი კვეთი, მ2. ტრანსპორტით გვირაბის შევსების კოეფიციენტის ცვალებადობის ფარგლები დაგეგმილ ექსპერიმენტებში არის 6.3-37.50 %. ფიგ. 1. სტუ-ს ექსპერიმენტული გვირაბის მოდელი მასთან მიერთებული გადამწოდებით და საზომი მოწყობილობებით. 2.3. ჰაერის სიჩქარეები მოდელზე და ნატურაში მოდელირებული საავტომობილო გვირაბისათვის ჰაერის ხარჯი იცვლება 20-150 მ3/სთ ფარგლებში. 20 მ3/სთ ჰაერის ხარჯის შემთხვევაში მოდელზე სიჩქარე იქნება um = 0.185 მ/წმ; რასაც (2) ფორმულის თანახმად შეესაბამება სიჩქარე ნატურაში un = 1.2 მ/წმ; 150 მ3/სთ ჰაერის ხარჯის შემთხვევაში მოდელზე სიჩქარე იქნება um = 1.389 მ/წმ; რასაც (2) ფორმულის თანახმად შეესაბამება სიჩქარე ნატურაში un = 8.8 მ/წმ. მოდელზე დაბალი სიჩქარეებით ნატურაში გაცილებით უფრო მაღალი სიჩქარეების უზრუნველყოფას განაპირობებს ფრუდის რიცხვი, რომელიც ამ მხრივ რადიკალურად განსხვავდება რეინოლდსის რიცხვისაგან. 2.4. სითბოს გამოყოფის მაჩვენებელი მოდელზე და ნატურაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 293 განსაკუთრებით გამოკვეთილია ფრუდის რიცხვით დამოდელების მოსახერხებლობა სითბოს გამოყოფის მაჩვენებლის მოდელური და ნატურული სიდიდეების შედარების შემთხვევაში. კერძოდ, პიარკის რეკომენდაციების შესაბამისად, საავტომობილო გვირაბების სავენტილაციო სისტემები დაპროექტებული უნდა იყოს 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის პროდუქტების განეიტრალებიდან გამომდინარე [20]. ფრუდის რიცხვის გამოყენებით 30 000 კვტ ხანძრის დამოდელებას, ზემოთ მითითებული სათანადო მასშტაბის mq = 0.0000988 თანახმად, მოდელზე ესაჭიროება მხოლოდ 2.964 კვტ სიმძლავრე. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოცემულ გვირაბის მოდელზე ვენტილაციის უფრო მეტი სიჩქარისა და ხანძრის უფრო მეტი სიმძლავრის დამოდელების სიმარტივე და ოპერატიულად განხორციელების შესაძლებლობა მტკიცებას არ საჭიროებს, რადგან ამის გარეშეც აშკარაა. კერძოდ, ფრუდის კრიტერიუმის გამოყენებით შესაძლებელია ხანძრის ექსპერიმენტების ჩატარება შედარებით უსაფრთხო ნაკლები ტემპერატურების პირობებში. 2.5.გვირაბის დახრილობის უზრუნველყოფა გვირაბის დახრილობის ფარგლებია -100 < s < 100, ყოველი გრადუსი იძლევა 1.75 % დახრილობას. დახრილობის უზრუნველყოფა მოხდება სპეციალური ტელფერითა და მოდელის დამჭერი მოწყობილობებით. ჰორიზონტალური სიბრტყიდან მოდელის გადახრა გრადუსების მიხედვით მოცემულია ცხრილში 1. ცხრილი 1. მოდელის ვერტიკალური გადახრა ჰორიზონტალური სიბრტყიდან -100 < s < 100 დახრილობის უზრუნველსაყოფად დახრის კუთხე, გრადუსი ვერტ. მანძილი, მ დახრის კუთხე, გრადუსი ვერტ. მანძილი, მ დახრის კუთხე, გრადუსი ვერტ. მანძილი, მ დახრის კუთხე, გრადუსი ვერტ. მანძილი, მ -1 -0.21 -6 -1.25 1 0.21 6 1.25 -2 -0.42 -7 -1.46 2 0.42 7 1.46 -3 -0.63 -8 -1.67 3 0.63 8 1.67 -4 -0.84 -9 -1.88 4 0.84 9 1.88 -5 -1.05 -10 -2.08 5 1.05 10 2.08 2.6.უკუდინების განსაზღვრა უკუდინების განსაზღვრა ხდება ტემპერატურის მიხედვით, უჟანგავი ფოლადის k ტიპის თერმოწყვილებით. თერმოწყვილების განლაგება ჩანს ფიგ. 1-დან. კრიტიკული სიჩქარე განისაზღვრება უკუდინების სიგრძის ანალიზის გზით, სათანადო მრუდის ექსტრაპოლაციით. ყველა მოდელურ გვირაბში თერმოწყვილები დამონტაჟებული არის ჭერს ქვემოთ 20 მმ დაშორებით როგორც აღმავალი, ისე დაღმავალი ნაკადის მთელ სიგრძეზე. გვირაბის ცენტრიდან ორივე მხარეზე 2-2 მ სიგრძის მონაკვეთზე (სულ 4 მ სიგრძეზე) დამონტაჟდა 40 ცალი თერმოწყვილი ისე, რომ მათ ღერძებს შორის მანძილი შეადგენს 0.1 მ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 294 მოდელური გვირაბის დანარჩენ სიგრძეზე აგრეთვე დამონტაჟდება თერმოწყვილები, რომელთა შორის მანძილი შეადგენს 0.2 მ. სულ თერმოწყვილების რიცხვი ერთი რომელიმე ტიპის მოდელისათვის შეადგენს 80 ცალს. ანათვლების აღება თერმოწყვილებიდან ხდება დაკვირვებების ონლაინ-სისტემით, რომელიც ჩანს ფიგ. 1-ზე. 2.7. სავენტილაციო სისტემის მოსალოდნელი კოლაფსის ექსპერიმენტული შემოწმება ძლიერი ხანძრის პირობებში, გარკვეული პერიოდის შემდეგ, ვენტილატორების მუშაობის გავლენა სავენტილაციო ნაკადზე კლებადობით ხასიათდება იმისდა მიუხედავად, თუ რა მიმართულებით განვითარდება მაღალი ტემპერატურის გავლენა ეს იქნება ხანძრით გამოწვეული დინამიკური წნევის გაზრდა, ჰაერის სიმკვრივის შემცირება, თუ ორივე ერთად. მაშასადამე, კოლაფსი არის ძლიერი და სწრაფად განვითარებადი ხანძრის შედეგად გვირაბის სავენტილაციო სისტემის დეპრესიის თანაზომადი დომინანტური დინამიკური წნევის აღძვრისა და გავრცელების პროცესი. აღსანიშნავია, რომ ხანძრის მიერ განვითარებული დინამიკური წნევა ვენტილატორის მიერ განვითარებულ წნევასთან ალგებრულად იკრიბება. ხანძრის სიძლიერის გავლენა ვენტილაციაზე სხვადასხვაგვარად არის შეფასებული სამეცნიერო ლიტერატურაში, შედარებით ახლოსაა ამ პროექტში გატარებულ იდეასთან ნაშრომში [14] მიღებული შედეგები. გვირაბის დახრილობისა და ხანძრის გამოყოფის მაჩვენებლის ცვალებადობით დაგეგმილია აქნიშნულ საკითხში სიცხადის შეტანა. თეორიული ბაზა იქნება კლაპეირონის განტოლება იდეალური გაზებისათვის. 2.8. საანგარიშო ფორმულები როგორც ცნობილია, სირთულის გამო დახრილ გვირაბებში კრიტიკული სიჩქარე და უკუდინების სიგრძე ნაკლებად არის შესწავლილი და მათი სიდიდეების გამოთვლა ხდება ჰორიზონტალური გვირაბებისათვის არსებული შედეგების გამოყენებით [21]. დახრილ გვირაბში კრიტიკული სიჩქარის cu საანგარიშო ფორმულაში გამოყენებულია ჰორიზონტალური გვირაბისათვის კრიტიკული სიჩქარის რიცხვითი სიდიდის ,0cu -ის მიხედვით შემდეგი განტოლებით , ,c g c ou k u  , (5) სადაც gk არის გრადიენტ-ფაქტორი, რომელიც გამოიყენება ხანძრების შემთხვევაში დახრილი გვირაბებისათვის. nfpa 502 გვთავაზობს გრადიენტ-ფაქტორის განტოლებას დახრილი გვირაბებისათვის [20] 0.81 0.0374gk s  , (6) სადაც s არის გვირაბის დახრილობა, %, რომელიც განისაზღვრება აწევის სიმაღლის ფარდობით ჰორიზონტალურ სიგრძესთან. სხვა სიტყვებით, თუ კუთხე არის  , მაშინ გვირაბის დახრილობა არის tg . ფორმულაში (6) s არის დახრილობა, გამოსახული პროცენტებში, ანუ 100s tg . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 295 კრიტიკული სიჩქარის გამოთვლა შესაძლებელია ფორმულით 1/3 c c 0 p gq h k ρ c ta u          , (7) სადაც k არის პროპორციულობის მუდმივა; g გრავიტაციული აჩქარება, მ/წმ2; cq ხანძრის შედეგად გამოყოფილი კონვექციური სითბო, კვტ; h გვირაბის სიმაღლე, მ; 0ρ გარე ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ3; pc ჰაერის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ. k ); t კვამლის საშუალო ტემპერატურა, k ; a გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2. პროპორციულობის მუდმივა განისაზღვრება ფორმულით 1 3k frc , (8) სადაც frc არის ფრუდის კრიტიკული რიცხვი, რომელიც განისაზღვრება ფორმულით 2 0 c c gh fr u     , (9) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა  არის სიმკვრივეთა სხვაობა გარე ჰაერსა და კვამლს შორის, კგ/მ3. კვამლის საშუალო ტემპერატურა გამოითვლება ფორმულით cp0 c 0 uacρ q tt   , (10) სადაც განმარტებული სიდიდეების გარდა 0t არის გარე ჰაერის ტემპერატურა, k . აღსანიშნავია, რომ კრიტიკული სიჩქარის განსაზღვრისათვის ფორმულით (7), საჭიროა კვამლის საშუალო ტემპერატურისა და პროპორციულობის მუდმივას ცოდნა, ხოლო მათი საანგარიშო ფორმულები (8)-(10) შეიცავენ საძიებელ სიდიდეს cu -ს. აღნიშნულის დასაძლევად შემოიტანეს 4.5-ის ტოლი ფრუდის კრიტიკული რიცხვი, რაც ამარტივებს გაანგარიშებას. როგორც ქვემოთ დავინახავთ, აღნიშნული არ არის პრობლემის გადაჭრის გზა. უკუდინების კრიტიკული სიჩქარე ფრუდის კრიტერიუმს, როგორც აღინიშნა ზემოთ, პირველად დაუკავშირა თომასმა, აღნიშნა რა, რომ წვის პროდუქტებისა და ჰაერის ნარევის დინების ხასიათი დამოკიდებულია კვამლის ტივტივადობისა და სავენტილაციო ჭავლის ინერციული ძალების ფარდობაზე, რომელიც გამოხატულია ფრუდის კრიტერიუმით და მცირე მასშტაბის სპირტის ალის მიხედვით შემოიტანა კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე 1cfr  . ლისა და სხვების ნაშრომში [22] შესწავლილი იყო 0,3x0,3x10 მ ზომების შეშის ხერგილისაგან გამოწვეული ხანძარი აეროდინამიკურ მილში და აღნიშნული იყო, რომ ხანძრის კერაზე აეროდინამიკური წინაღობა 6-ჯერ მატულობდა სავენტილაციო ნაკადისათვის, ხოლო ხანძრის მიღმა ორივე მხარეზე დაახლოებით 1,5-ჯერ. უკუდინება შეიმჩნეოდა, როცა ხანძრის კერაზე დროსელირებული სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე შეადგენდა 0,6 მ/წმ-ს, რაც შეესაბამებოდა ფრუდის კრიტერიუმის რიცხვით სიდიდეს 7cfr  . დანზიგერმა და კენედიმ [23], ისე, რომ არ შეუსწავლიათ პროცესები სათანადო სიღრმით, რეინოლდსის რიცხვის მსგავსად ელოდნენ რა, რომ ფრუდის კრიტერიუმსაც ექნებოდა კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე, კრიტიკული რიცხვითი მნიშვნელობა 4.5 შემოიტანეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 296 თითქოსდა ლისა და სხვების მითითებული ნაშრომის მიხედვით, რომელიც მრავალი ავტორის მიერ განხილვის საგანი იყო წლების განმავლობაში კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების მანძილთან დაკავშირებით. ანალოგიურია კენედის მოხსენება „კრიტიკული სიჩქარე: წარსული, აწმყო და მომავალი“, რომელიც მან გააკეთა 1996 წელს ლონდონში სემინარზე „კვამლი და კრიტიკული სიჩქარე გვირაბებში” [24]. აღნიშნული დაშვება საკითხს ამარტივებს, რადგან ამ შემთხვევაში ფორმულა (7)-ის მიხედვით კოეფიციენტი k = 0.606, მაგრამ არ არის მართებული, რაც დიდი სიფრთხილით უნდა იქნეს მიღებული მხედველობაში. 3. მიღებული შედეგების ანალიზი გვირაბის ხანძრის სცენარები დამუშავდა სტუ-ს საავტომობილო გვირაბის მოდელზე, რომელიც დამზადებულია 2 მმ სისქის უჟანგავი ლითონის ფურცლისაგან. გვირაბში ხანძრის იმიტაციისათვის გამოყენებული იყო გათხევადებული აირი, ხოლო „იწვებოდა“ სხვადასხვა ავტომობილების მასშტაბით დამზადებული მოდელები. ინფორმაციის მიღება მოდელიდან ხდებოდა თერმოწყვილების საშუალებით dt-85 „დატათეიქერის“ მიერ. აღნიშნული მოწყობილობა 40 წერტილიდან ერთდროულად ღებულობს მონაცემებს ყოველი წამის განმავლობაში, ამუშავებს მას და ცხრილებისა და გრაფიკების სახით აწვდის საბორტო კომპიუტერს. ყველა საზომი მოწყობილობა ჩანს ფიგ. 1-ზე, ხოლო მსუბუქი ავტომობილის ხანძარი გვირაბის მოდელზე მსხვილი პლანით წარმოდგენილია ფიგ. 2-ზე. მაგალითისათვის მოგვაქვს ხანძრის განვითარების ერთ-ერთი სცენარის ცხრილი იმ სახით, როგორსაც იძლევა აღნიშნული მოწყობილობა. ცხრილში 2 მოცემულია ნატურალური ზომის გვირაბში მომხდარი 15 კვტ სიმძლავრის ხანძრის მაშტაბირებული ვარიანტი, როცა სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე ნატურალურ გვირაბში შეადგენს 0,5 მ/წმ. ამ შემთხვევაში გვირაბის კვეთი გადაფარული არ არის მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტით, ხოლო მოდელზე ხანძრის სიმძლავრე იცვლება 1,49-1,50 კვტ-ის ფარგლებში. აღნიშნული სცენარის შედეგების მიხედვით დამუშავებული გრაფიკი წარმოდგენილია ნახ. 3-ზე. ამ შემთხვევაში გვირაბის მოდელზე ჰაერის ნაკადის სიჩქარე გვირაბის მოდელზე შეადგენს 0,079 მ/წმ, რომლის გაზომვა ხდებოდა სპეციალური გადამწოდით. როგორც აღინიშნა, აღნიშნული სიჩქარე შეესაბამება ნატურალური ზომის გვირაბში სავენტილაციო ნაკადის 0,5 მ/წმ სიჩქარეს. გვირაბის უსაფრთხოების სისტემაში მოცემული სცენარის პირობებში, როგორც უკვვე აღინიშნა, ჩართული არ არის მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტი და მხოლოდ ხანძრის დროსელური ეფექტი განაპირობებს აეროდინამიკური წინაღობის ცვალებადობას მოდელზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 297 ფიგ. 2. მინიავტობუსის ხანძრის მოდელირება გვირაბის მოდელზე მსხვილი პლანით (საწვავი გათხევადებული აირი). ცხრილი 1. ფიზიკური მოდელიდან თერმოწყვილების მეშვეობით აღებული მონაცემები ნახ. 3-ზე წარმოდგენილი გრაფიკისათვის ექსპერიმენტის ხანგრძლივობა შეადგენდა 60 წმ, ამ შემთხვევაში ექსპერიმენტის პირობებიდან გამომდინარე dt-85 „დატათეიქერის“ მიერ მონაცემების აღება ხდებოდა არა ყოველ წამში, არამედ ხანძრის ამოქმედებიდან 5 წმ ინტერვალით, რადგან ტემპერატურის ცვალებადობის მონაცემებზე საცდელი დაკვირვებების მიხედვით არ იყო დროის უფრო ნაკლებ ინტერვალზე ყურადღების გამახვილება საჭირო. გვირაბის მოდელზე ჰაერის სიჩქარე, როგორც უკვე აღინიშნა, შეადგენდა 0,079 მ/წმ, რაც ნატურალური ზომების გვირაბში 0,5 მ/წმ შესაბამისია. ნახაზიდან ჩანს, რომ 50 წმ შემდეგ timestamp 09:15:01 09:15:05 09:15:10 09:15:15 09:15:20 09:15:25 09:15:30 09:15:35 09:15:40 09:15:45 09:15:50 09:15:55 09:16:00 60 სმ 0 0,177742 0,300072 0,300956 0,327998 0,375068 0,284918 0,279218 0,401704 0,532832 0,441792 0,462948 0,447298 99 სმ 0 0,09013 0,165502 0,25412 0,258424 0,243166 0,207792 0,224118 0,172402 0,581174 0,30807 0,210464 0,238976 135 სმ 0 0,158092 0,146046 0,263658 0,250728 0,361104 0,257088 0,26877 0,248008 0,361596 0,325802 0,359112 0,309494 171 სმ 0 -0,00221 0,05295 0,194134 0,198566 0,150988 0,282006 0,439118 0,25015 0,332504 0,363042 0,298268 0,373016 207 სმ 0 0,091318 0,185714 0,262206 0,311226 0,375712 0,251082 0,236504 0,312996 0,394082 0,370768 0,413954 0,198004 243 სმ 0 0,074144 0,26581 0,415064 0,368554 0,497862 0,353422 0,492294 0,446432 0,633888 0,628502 0,521434 0,464128 279 სმ 0 0,03883 0,180264 0,416854 0,330746 0,446356 0,437056 0,376932 0,463928 0,564702 0,422924 0,571198 0,433126 315 სმ 0 1,220504 1,434926 1,560396 2,649078 3,651248 4,5744516 5,756724 5,851752 5,881842 6,071952 6,161389 6,158946 351 სმ 0 2,40755 3,136302 3,940326 6,165336 7,181164 8,1908096 9,066708 10,09672 10,29309 10,41706 10,51376 10,57828 387 სმ 0 3,611008 5,867834 6,979532 9,772306 10,87969 13,921732 14,85055 14,95097 15,02097 15,81638 15,71355 15,96151 423 სმ 0 6,261951 7,816754 8,959326 11,17711 13,8989 14,86404 17,85446 18,09506 19,70772 20,88555 21,04892 21,7737 459 სმ 0 12,27138 17,84696 19,93355 22,093 25,62584 28,182262 33,8126 37,03668 38,75335 40,88417 41,96656 41,93993 495 სმ 0 28,49195 45,4217 54,86933 59,98422 62,78422 68,563356 72,36168 77,0997 77,87784 78,91612 78,41998 78,42264 531 სმ 0 65,59898 85,50437 88,37652 90,78861 93,81466 98,332492 107,6681 115,5557 120,1294 120,6868 121,4345 121,9513 567 სმ 0 85,99804 165,9408 175,2301 178,0541 182,3971 188,57841 199,9082 205,7734 206,4286 206,6551 207,5844 207,9306 603 სმ 0 129,9257 218,8784 255,1128 268,2499 275,162 284,52757 297,9979 305,8384 306,4931 307,0918 307,4405 307,9369 639 სმ 0 184,1758 280,4528 312,8276 328,4197 332,2817 342,17087 353,9775 357,4104 361,6494 366,0626 371,034 374,682 675 სმ 0 198,8727 302,5446 330,2267 340,3355 357,2594 370,28382 381,7849 384,8872 385,3087 385,5722 385,2084 384,9175 711 სმ 0 182,52 269,2234 301,1978 316,0418 322,0682 340,52787 344,9605 356,0267 365,2762 361,0359 360,6842 365,9479 747 სმ 0 128,1019 206,7268 244,3775 265,1388 282,0147 292,56944 301,8469 308,7071 312,961 318,5605 319,1116 322,8297 783 სმ 0 73,26044 138,8997 169,3293 188,6898 200,1294 208,99531 217,3816 223,8097 224,8024 228,3789 228,1407 232,6331 819 სმ 0 50,61654 112,0365 134,4743 151,1252 159,8198 167,64449 173,7444 181,377 183,1183 186,4247 186,9217 188,2129 855 სმ 0 27,88654 77,35387 97,24255 109,2179 117,072 122,56127 128,1614 132,2519 134,4866 138,8157 139,4183 139,7482 891 სმ 0 21,68208 62,22838 78,60828 86,9508 94,44024 100,37706 105,2102 109,7293 112,7419 115,4803 116,3978 117,419 927 სმ 0 12,814 53,66765 60,14029 67,75963 75,33523 82,421954 89,07126 89,43248 90,48936 90,79996 91,10503 91,97843 963 სმ 0 8,046688 41,61271 52,14228 56,28074 61,42243 66,258778 68,15555 71,16299 73,23203 75,14112 75,72223 77,48576 999 სმ 0 4,070498 29,67916 41,01574 45,52901 50,26316 54,6605 56,22678 59,04413 61,76916 63,0204 64,34568 65,22174 1035 სმ 0 3,05692 20,89194 31,54028 37,90068 42,08459 45,577104 50,72774 52,28014 52,57432 53,25034 53,55987 53,6175 1071 სმ 0 2,806821 13,90662 26,93719 31,23643 34,52745 38,139542 37,74671 41,59737 43,43122 44,3008 44,34643 44,70553 1107 სმ 0 2,355076 8,963156 18,49127 21,56856 24,51177 26,540544 28,70642 30,04284 31,66359 31,83118 32,08946 32,27866 1143 სმ 0 -2,00625 8,387822 15,36797 18,02389 19,86025 22,879574 24,36767 25,36137 26,14767 26,81188 26,95831 27,93169 1179 სმ 0 1,303517 5,731158 12,91898 15,96579 17,59867 18,94297 20,33464 21,37659 22,27992 22,82365 23,05475 23,92439 0 1,045994 3,56205 10,30822 13,49395 14,5947 15,751244 17,09727 18,21631 18,36072 19,43614 19,47015 20,03248 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 298 ხანძრის კერის სიახლოვეს ტოქსიკური ნამწვი პროდუქტების ტემპერატურა გახდა 385,6 0c, რაც მაქსიმალური მაჩვენებელია ამ შემთხვევაში და გაზის ხარჯის მიხედვით თეორიულად გამოთვლილ ტემპერატურას შეესაბამება. ამ შემთხვევაში ხდება ნაკადის უკუდინება მოდელზე, ხოლო რეალური ნატურალური ზომის გვირაბისათვის უკუდინების სიგრძე შეადგენს 82 მ, რაც ჩანს მოცემული ნახაზიდანაც. ნახ. 3. ნატურულ გვირაბში 15 კვტ ხანძრის განვითარების სცენარი ფიზიკურ მოდელზე, როცა ჰაერის სიჩქარე არის 0,5 მ/წმ და ნაკლებია კრიტიკულ სიდიდეზე. ზოგადად სატრანსპორტო გვირაბებში ნებისმიერი მიზეზით გაჩენილი ხანძრის შემთხვევაში სიცოცხლის გადარჩენის ერთ-ერთი გზაა გვირაბის აეროდინამიკური წინაღობის ხელოვნურად გაზრდა და ნამწვი პროდუქტებით გაჯერებული ჰაერის მოძრაობის შეფერხება, რაც შეიძლება განხორციელდეს ტრანსფორმირებადი ელემენტების საშუალებით. აღნიშნული ელემენტები შესაძლებელია დამონტაჟდეს გვირაბში ერთმანეთისაგან გარკვეული მანძილის დაშორებით, რომლებიც შექმნიან ტრანსფორმირებად სისტემას. მაგალითად, შესაძლებელია მათი განთავსება გვერდითი გასასვლელების ცენტრალურ ნააწილში ისე, რომ ყოვველ გასასვლელს, რომელთა შორის მანძილი 250-300 მ შეადგენს ემსახურებოდეს ორი ელემენტი. ჩვეულებრივ პირობებში, მოლოდინის რეჟიმში მყოფი ტრანსფორმირებადი სისტემა აკეცილია გვირაბის ჭერზე, არ ამცირებს გვირაბის ძვირადღირებულ მიწისქვეშა სივრცეს, რომელიც ტრანსპორტის მოძრაობისათვის არის განკუთვნილი და არ ზრდის გვირაბის აეროდინამიკურ წინაღობას. ადვილი მისახვედრია, რომ ტრანსფორმირებადი სისტემა უნდა ამოქმედდეს ხანძრის დროს სენსორებიდან მიღებული ინფორმაციით ავტომატურ რეჟიმში ან მართვის პულტიდან, რომელიც განთავსებული უნდა იყოს გვირაბის მართვის სამსახურის სამუშაო სივრცეში. შესაძლებელი უნდა იყოს აგრეთვე ტრანსფორმირებადი სისტემის ხელით ჩართვა გვირაბში საგზაო მოძრაობის ნებისმიერი მონაწილის მიერ. ნახ. 4-ზე წარმოდგენილია ჰორიზონტალურ გვირაბში ხანძრის განვითარების სცენარი იმავე პირობებში, რაც მოცემულია ცხრილში 2. განსხვავება ისაა, რომ ხანძრის კერიდან ორივე მხარე გვირაბის განივი კვეთის 50% გადაფარულია ტრანსფორმირებადი ელემენტებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 299 მოდელზე ორ ელემენტს შორის მანძილი შეადგენ 1,5 მ, რაც შეესაბამება ნატურალური ზომის გვირაბის 60 მ. ნახ. 4. ნატურულ გვირაბში 15 კვტ ხანძრის განვითარების სცენარი ფიზიკურ მოდელზე მაშინ, როცა გვირაბის განივი კვეთი 50 %-ით გადაფარულია ტრანსფორმირებადი ელემენტით, ხოლო ელემენტებს შრის მანძილი ნატურაში შეადგენს 60 მ. როგორც წარმოდგენილი ნახ. 4-დან ჩანს, მიუხედავად იმისა, რომ გვირაბის მოდელზე ჰაერის სიჩქარე შეადგენს 𝑢𝑚 = 0,079 მ/წმ და მისი რიცხვითი სიდიდე ნაკლებია, ვიდრე უკუდინების გამოსარიცხი კრიტიკული სიჩქარე 𝑢𝑐 = 0,242 მ/წმ, ტრანსფორმირებადი ელემენტით გვირაბის გადაფარვის ადგილიდან უკუდინებას ადგილი არ აქვს და ტემპერატურის რიცხვითი მნიშვნელობა არ აღემატება 60 ℃, რაც არის ადამიანის სიცოცხლის შენარჩუნებისათვის დასაშვები ტემპერატურა. ისიც აღსანიშნავია, რომ ტრანსფორმირებადი ელემენტებით გადაფარულ შიდა სივრცეში ტემპერატურა მკვეთრად მატულობს, რაც ადვილი მისახვედრია ენერგიის მუდმივობის კანონიდან გამომდინარე. ექსპერიმენტული მონაცემების აღება ამ შემთხვევაშიც ხდებოდა 5 წმ-ის ინტერვალით, ხოლო ექსპერიმენტის ხანგრძლივობა ანალოგიურად შედგენდა 60 წმ. ნახ. 5-ზე წარმოდგენილია ნამწვი აირებისა და სავენტილაციო ჰაერის ნარევის ტემპერატურული ნაზარდის ცვალებადობის ხასიათი ჰორიზონტალური გვირაბისათვის ნატურული ზომის გვირაბში 15 კვტ ხანძრის სცენარისათვის. მოდელზე ხანძრის სიმძლავრე არის 1,49 კვტ. განსხვავება ნახ. 3-ზე მოცემული სცენარიდან ისაა, რომ ამ უკანასკნელ შემთხვევაში მოდელზე ჰაერის სიჩქარე აღემატება მის კრიტიკულ სიდიდეს და უკუდინებას ადგილი არ აქვს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 300 ნახ. 5. ნატურულ გვირაბში 15 კვტ ხანძრის განვითარების სცენარი ფიზიკურ მოდელზე, როცა ჰაერის სიჩქარე არის 2,0 მ/წმ და აღემატება კრიტიკულ სიდიდეს. ნახ. 5-დან ჩანს, რომ უკუდინება მოცემულ შემთხვევაში არ ხდება, ჰაერის ტემპერატურის მაქსიმალური ნაზარდი არის 98,8 ℃ და სათანადო მრუდი ხანძრის კერის ვერტიკალურ პროექციაზე კი არ მდებარეობს, არამედ წანაცვლებულია გვირაბის საევაკუაციო მხარეზე 72 სმ მანძილით (ნატურალური ზომების გვირაბში აღნიშნული მანძილი შეადგენს 28,8 მ). სრული სურათისათვის აღსანიშნავია, რომ ამ შემთხვევაში სავენტილაციო სისტემაში ჩართული არ არის მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტები, რადგან ამის საჭიროება არ არის იმიტომ, რომ ადგილი არ აქვს უკუდინებას მოცემული სცენარის პირობებში. საქმე ის გახლავთ, რომ ამ შემთხვევაში მოდელსა და ნატურას ახასიათებთ უკუდინების გამოსარიცხად ხელსაყრელი პარამეტრები. კერძოდ, მოდელის პარამეტრები: ხანძრის სიმძლავრე 1,49 კვტ; ჰაერის ნაკადის სიჩქარე um = 0,316 მ/წმ; კრიტიკული სიჩქარე მოდელისათვის 𝑢𝑐 = 0,242 მ/წმ. როგორც ვხედავთ, ჰაერის სიჩქარე აღემატება მის კრიტიკულ რიცხვით სიდიდეს. იგივე პარამეტრები ნატურალური ზომის გვირაბისათვის, რომლის განივიკვეთის ფართობი არის 48 მ2, ხოლო სიმაღლე 6 მ, შემდეგია: ხანძრის სიმძლავრე 15 კვტ; ჰაერის ნაკადის სიჩქარე un = 2,0 მ/წმ; კრიტიკული სიჩქარე 𝑢𝑐𝑛 = 1.53 მ/წმ. ნახ. 5-დან აგრეთვე ჩანს, რომ ხანძრის კერიდან საევაკუაციო მიმართულებით 60 0c რიცხვითი სიდიდის მქონე იზოთერმა ვრცელდება 658 სმ ნიშნულამდე, რაც ნატურალური ზომების გვირაბში შეესაბამება 7,2 მ. აღნიშნულმა გავრცელებამ მოდელზე შეადგინა 18 სმ. ამავე დროს, სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის მოძრაობის მიმართულებით 60 0c იზოთერმა ხანძრის კერიდან ვრცელდება 216 სმ მანძილზე, რაც ნატურალური ზომების გვირაბში შეადგენს 84,5 მ. 4. დასკვნა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 301 შესრულებული კვლევების საფუძველზე შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ნულოვანი დახრის მქონე ნახევრად განივი სავენტილაციო სისტემის მქონე საავტომობილო გვირაბში, 15 კვტ სიმძლავრის ხანძრის განვითარების შემთხვევაში, ხანძრის კერიდან გვირაბის ორივე მხარეზე 4 მ დაშორებული მოქნილი ტრანსფორმირებადი ელემენტების საშუალებით შესაძლებელია შეფერხდეს დამაზიანებელი ფაქტორების მაღალი ტემპერატურისა და მხუთავი აირების გავრცელება, მაშინ როდესაც აღნიშნული ელემენტებით გადაფარულია გვირაბის სავალი ნაწილის განივი კვეთის 50%. ექსპერიმენტებისა და შესწავლილი ხანძრის სცენარების მიხედვით ხანძრის კერიდან 60 0c რიცხვითი სიდიდის მქონე იზოთერმა ნატურალური ზომების გვირაბში ვრცელდება მაქსიმუმ 84,5 მ მანძილზე 15 კვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაში და ამ დროს საჭირო არ არის ტრანსფორმირებადი ელემენტით სარგებლობა, თუ ჰაერის ნაკადის სიჩქარე აღემატება მის კრიტიკულ სიდიდეს. სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის კრიტიკულზე ნაკლები სიდიდის შემთხვევაში საჭიროა ტრანსფორმირებადი სისტემების გააქტიურება სასიცოცხლო გარემოს შენარჩუნების მიზნით მიწისქვეშ. ამ დროს მიწისქვეშა სივრცის ხანძრის ლოკალიზაციის უბნის შემოსაზღვრულ ფარგლებში ხდება დამაზიანებელი ფაქტორების ზღვრული მაჩვენებლების მკვეთრი ზრდა, რაც გამომდინარეობს ენერგიის მუდმივობისა და მასის მუდმივობის კანონებიდან და მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული უბედურების ზონაში მოქცეული ადამიანების ევაკუაციის საკითხის გადაწყვეტისას გვირაბის მომსახურე პერსონალისა და მაშველების მიერ. ამ შემთხვევაში მოქმედებათა ცხადი ალგორითმის წინასწარი დამუშავების საჭიროება ყოველი გვირაბის კონკრეტული მაჩვენებლების შესაბამისად ეჭვს არ იწვევს. ლიტერატურა 1. p.h. thomas (1968) the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood, p. 8. 2. y.z. li, h. ingason (2017) effect of cross section on critical velocity in longitudinally ventilated tunnel fires. fire saf. j. 91, pp. 303-311. https://doi.org/10.1016/j.firesaf.2017.03.069 3. x. guo, x. pan, z. wang, j. yang, m. hua, j. jiang (2018) numerical simulation of fire smoke in extra-long river-crossing subway tunnels. tunneling and underground space technology, 82, pp. 82-98. 4. o.a. lanchava (1982) heat and mass exchange in permanent mine workings. soviet mining, 18 (6), pp. 529-532. 5. o.a. lanchava (1986) heat and mass exchange in newly driven mine workings. soviet mining (engl. transl.); (united states) 21 (5). 6. o. lanchava, n. ilias (2017) some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation 2 (2), pp. 92-105. 7. h. savalanpour, b. farhanieh, h. afshin (2021) proposing a general formula to calculate the critical velocities in tunnels with different cross-sectional shapes. tunnelling and underground space technology 110, 103798. 8. y.z li., h. ingason (2018) discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, 99, pp. 22-26. https://doi.org/10.1016/j.firesaf.2017.03.069 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 302 9. o lanchava, g javakhishvili (2021) impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences 15 (4). 10. o lanchava, n ilias (2020) critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023. 11. j. lia, y.f. li, c.h. cheng, w.k. chow (2019) a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels. tunneling and underground space technology, 89, pp. 262-265. 12. o lanchava, n ilias, g nozadze, sm radu, ri moraru, z khokerashvili, n arudashvili (2017) the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam, pp. 342352. 13. a. beard, r. carvel (2012) handbook of tunnel fire safety, second edition, thomas telford limited, p. 678. 14. a. vaitkevicius, r. carvel (2016) investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, 52, pp. 1619–1628. 15. о. lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze (2009) prospects of usage of transforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi. 16. y.z li., h. ingason (2018) discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, 99, pp. 22-26. 17. j. li, y.f. li, c.h. cheng, w.k. chow (2019) a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels. tunneling and underground space technology, 89, pp. 262-267. 18. o. lanchava, n. ilias, s.m. radu, g. nozadze, m. jangidze (2022) preventing the spread of combustible products in tunnels by implementing a divisible system. environmental engineering and management journal 21 (4), pp. 627-635. 19. o. lanchava, n. ilias, s.m. radu, g. nozadze, d. tsanava (2022) analysis of the use of transformable elements in intelligent tunnel ventilation systems. matec web of conferences 354, 00020. 20. un, economic and social council, economic commission for europe (2001), report trans/ac.7/9, 59. 21. y.z. li, b. lei, h. ingason (2010) study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires. fire safety journal 45, pp. 361-370. 22. c.k. lee, r.f. chaiken, j.m. singer (1979) interaction between duct fires and ventilation flow: an experimental study. combustion science and technology 20, pp. 59-72. 23. n.h. danziger, w.d. kennedy (1982) longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels. fourth international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering, pp. 169-186. 24. w.d. kennedy (1996) critical velocity: past, present and future. seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, pp. 305–322. https://cwhib9vv.r.us-east-1.awstrack.me/l0/https:%2f%2ffeedback.recs.d.elsevier.com%2fsd-redirect%2fscience%3f_token=aaaamb0aqiw7awsjzru2uxjkihq3zhfc-hfhbtkmwsmuetfd-6eatq-tghyxepfodcjajysqbw0pajqhemd9uwxpa9rp8sdy%26_position=2%26_location=http%253a%252f%252fwww.sciencedirect.com%252fscience%253f_ob%253dgatewayurl%2526_method%253dcitationsearch%2526_version%253d1%2526_piikey%253ds0886779818311155%2526_origin%253drv_sd_recomm_email%2526dgcid=raven_sd_recommender_email/1/0100016b2c73babf-1f409615-02fd-43af-a4f3-16421c0244b6-000000/fxrw7ks9mq4ep-vz0joai6b1u6w=113 https://cwhib9vv.r.us-east-1.awstrack.me/l0/https:%2f%2ffeedback.recs.d.elsevier.com%2fsd-redirect%2fscience%3f_token=aaaamb0aqiw7awsjzru2uxjkihq3zhfc-hfhbtkmwsmuetfd-6eatq-tghyxepfodcjajysqbw0pajqhemd9uwxpa9rp8sdy%26_position=2%26_location=http%253a%252f%252fwww.sciencedirect.com%252fscience%253f_ob%253dgatewayurl%2526_method%253dcitationsearch%2526_version%253d1%2526_piikey%253ds0886779818311155%2526_origin%253drv_sd_recomm_email%2526dgcid=raven_sd_recommender_email/1/0100016b2c73babf-1f409615-02fd-43af-a4f3-16421c0244b6-000000/fxrw7ks9mq4ep-vz0joai6b1u6w=113 https://www.matec-conferences.org/articles/matecconf/abs/2022/01/matecconf_sesam2022_00020/matecconf_sesam2022_00020.html https://www.matec-conferences.org/articles/matecconf/abs/2022/01/matecconf_sesam2022_00020/matecconf_sesam2022_00020.html georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 43 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.06 ინდენტირებით ინდუცირებული სტრუქტურული ცვლილებები ელექტრონებით დასხივებულ ბორით დოპირებულ სილიციუმში გიორგი დარსაველიძე1, კახაბერ შამათავა1,2, ავთანდილ სიჭინავა1, მარინა ქადარია1, რომან აბრამიშვილი1 1. სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი 2. სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი განხორციელებულია მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებული ბორით ლეგირებული მონოკრისტალური სილიციუმის (111) კრისტალოგრაფიული ორიენტაციის ფუძეშრეების მიკროსტრუქტურის, ელექტროფიზიკური თვისებებისა და ულტრამიკროინდენტირების პროცესებში სტრუქტურული ფაზური გარდაქმნების კომპლექსური კვლევა. ნაჩვენებია, რომ p-si-ის (111) სიბრტყეებზე ≈1013 სმ-2 ფლუენსის 12მევ ენერგიის ელექტრონებით დასხივება იწვევს კუთრი ელექტროწინაღობის ~3 -ჯერ და დენის მატარებელი ხვრელების ძვრადობის 20%-ით შემცირებას. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებული ნიმუშების ინფრაწითელი გამოსხივების შთანთქმის სპექტრში გამოვლენილია ჟანგბადისა და ნახშირბადის კონცენტრაციის 2.5-3-ჯერ შემცირება. საკვლევი ნიმუშების ელექტრონებით დასხივებული (111) სიბრტყეებზე ვიკერსის ინდენტორით ინდენტირების პროცესებში დატვირთვა-გადაადგილების გაზომვებით ნაჩვენებია დრეკადობის მოდულისა და სილიციუმის არასტაბილურ ფაზებში გარდაქმნების მახასიათებელი საშუალო საკონტაქტო წნევის სუსტი ზრდა. განხილულია ბორით დოპირებულ სილიციუმში ელექტრონული რადიაციით მოდიფიცირებული დისლოკაციების ატმოსფეროების წვლილი ელექტროფიზიკური თვისებებისა და ინდენტაციის პროცესებში განხორციელებულ სტრუქტურულ-ფაზური ცვლილებების მახასიათებლებში. გაანალიზებულია მონოკრისტალურ p-si : b ნიმუშებში ელექტრონების რადიაციით ინდუცირებული დისლოკაციური სტრუქტურის ატმოსფეროების მოდიფიცირებასთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 44 დაკავშირებული დინამიური მექანიკური და ელექტროფიზიკური თვისებების ვარიაციის მიზეზები. საკვანძო სიტყვები: p-ტიპის სილიციუმი, მაღალენერგეტიკული ელექტრონები, ვიკერსის ინდენტორი, დრეკადობის მოდული, საკონტაქტო წნევა, ელექტროწინაღობა, ხვრელების ძვ შესავალი p-ტიპის სილიციუმის კომპლექსური კვლევების მიზანშეწონილობას განაპირობებს თანამედროვე ნახევარგამტარულ ხელსაწყოებში მათი ფართოდ გამოყენება. კონცენტრაციის ფართო დიაპაზონში ბორით დოპირებული მონოკრისტალური სილიციუმი გამოიყენება p/p+ ეპიტაქსიური ფენების ფუძეშრეებად დიდი ინტეგრალური სქემების ხელსაწყოებში, აგრეთვე მოწამვლის ჩამკეტად (as etch stop) მიკროტექნიკური ხელსაწყოების წარმოებაში [1]. ბორით დოპირება ეფექტურად აბრკოლებს დისლოკაციების აქტიურობას სილიციუმის კრისტალურ მესერში. შესაბამისად მაღლდება მასალის მედეგობა დიდი მექანიკური ძაბვების მიმართ დისლოკაციების გენერაციის წინა პერიოდში [2]. უკანასკნელი ორი ათწლეული ხასიათდება მონოკრისტალურ სილიციუმში მიკრო/ნანო ინდენტაციით ინდუცირებული სტრუქტურული ფაზური გარდაქმნების ინტენსიური ექსპერიმენტული და თეორიული კვლევებით. განხორციელდა მრავალმხრივი კვლევითი სამუშაოები ინდენტირების პროცესებში დატვირთვა-გადაადგილების დამოკიდებულებებზე სტრუქტურულ ცვლილებებთან დაკავშირებული გადახრების გამოვლენისა და მართვისათვის [3]. სისტემატურმა ექსპერიმენტულმა კვლევებმა აჩვენეს, რომ მეტად წამახული ვიკერსისა და ბერკოვიჩის ინდენტორებით დატვირთვის პროცესში ე.წ. “pop-in” შემთხვევების გამოვლინება იშვიათად ხდება. მეტად სპეციფიკურ პირობებში (ინდენტორზე მაღალი დატვირთვა, დატვირთვის ცვლილების დაბალი სიჩქარე) შესაძლებელი შეიქმნა სილიციუმსა და გერმანიუმში ფაზურ გარდაქმნებთან დაკავშირებული“pop-in” შემთხვევების გამოვლინება [4,5]. სილიციუმის ინდენტირების განტვირთვის ეტაპზე ე.წ. “pop-out” შემთხვევების გამოვლინება მიანიშნებს si-ii → si-iii/si-xii ფაზური გარდაქმნის დასაწყისზე [5]. ფაზური გარდაქმნების მარშრუტი მნიშვნელოვნად განისაზღვრება ინდენტორის განტვირთვის სიჩქარით [2]. “pop-out” შემთხვევების მახასიათებელი საკონტაქტო წნევა სილიციუმისათვის მერყეობს ფართო საზღვრებში (3.5-12 კპა). მასზე გავლენას ახდენს ნიმუშის სტრუქტურის დეფორმაცია, ატომთაშორისი სავალენტო კავშირების რღვევა, სტრუქტურული დეფექტების კონცენტრაცია და განაწილება კრისტალურ მესერში [3,5]. სილიციუმში კოვალენტური კავშირების რღვევა ეფექტურად შესაძლებელია განხორციელდეს ბორით ლეგირების შემთხვევაში. si:b ნიმუშის სტრუქტურაში დენის მატარებელი ხვრელების ფორმირება ატომთაშორისი კავშირების გაწყვეტით სრულდება [6]. ატომთაშორისი სავალენტო ბმების ნაწილობრივი რღვევა გავლენას ახდენს სტრუქტურული დეფექტების ჩასახვისა და მოძრაობის აქტივაციის პირობებზე. მათი მიზანმიმართული ცვლილებებით შესაძლებელია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 45 სტრუქტურულად მგრძნობიარე ფიზიკურ-მექანიკური თვისებების მართვა და პროგნოზირება. ნაშრომში შესწავლილა მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივების გავლენა ვიკერსის მეთოდით ინდენტირებით ინდუცირებულ სტრუქტურულ ფაზურ გარდაქმნებზე (111) ორიენტაციის ბორით დოპირებულ მონოკრისტალურ სილიციუმში. კვლევის ობიექტი და მეთოდი კვლევის ობიექტს წარმოადგენს ჩოხრალსკის მეთოდით მიღებული 1015სმ-3 კონცენტრაციის ბორით დოპირებული მონოკრისტალური სილიციუმის (111) ორიენტაციის ფუძეშრეები. მათი ორმხრივი პოლირების ბოლო ეტაპზე განხორციელდა ულტრაბგერით დამუშავება აცეტონში 20 წთ-ის განმავლობაში. ამის შემდეგ ნიმუშები 30წთ დაყოვნდა 5%hf-ში ზედაპირებზე ოქსიდური ფენების მოსაშორებლად, ბოლო ეტაპზე ნიმუშები გაირეცხა დეიონიზებულ წყალში. მიკროსტრუქტურის კვლევა შესრულდა nmm-80 rf/trf სისტემის მეტალოგრაფიულ მიკროსკოპზე. ელექტროფიზიკური მახასიათებლები განისაზღვრა ვან დერ პოს მეთოდით 0.5 ტესლა ინდუქციის მუდმივ მაგნიტურ ველში ecopia hms-3500 სისტემის დანადგარზე. ინფრაწითელი გამოსხივების ტალღის სიგრძის 3-28 მკმ დიაპაზონში, ოპტიკური შთანთქმის სპექტრების მიღება განხორციელდა cary 600 ftir სპექტრომეტრზე. ინდენტირების ექსპერიმენტები შესრულდა ვიკერსის მეთოდით shimadzu duh – 211s ულტრამიკროტესტერზე ჰაერის ნორმალური წნევისა და ოთახის ტემპერატურის პირობებში. ინდენტორის დატვირთვისა და ნიმუშის სიღრმეში შეღწევის რეგისტრაცია სრულდებოდა დატვირთვა-განტვირთვის პროცესებში. ყოველ მაქსიმალურ დატვირთვაზე დაყოვნების დრო შეადგენდა 10 წმ. ინდენტორის განტვირთვის ბოლო სტადიაზე დატვირთულ მდგომარეობაში დაყოვნება შეადგენდა 5 წმ. ინდენტირებით აღძრული საკონტაქტო წნევის საშუალო მნიშვნელობები განისაზღვრა მეთოდით [8], რომელიც დამუშავებულია დრეკადი აღდგენის კონტაქტის მექანიკის თეორიული მოდელების საფუძველზე [9]. 12 მევ ენერგიის ელექტრონებით დასხივება განხორციელდა varian-ის სისტემის clinac 2100ix დანადგარზე. ექსპერიმენტული შედეგები და განსჯა საწყის მდგომარეობაში p-si-ის (111) ორიენტაციის ფუძეშრეები ხასიათდებიან ერთგვაროვნად განაწილებული ერთნაირი ზომების მოწამვლის დისლოკაციური ფიგურებით. მათი სიმკვრივე იცვლება (1∙103 5∙103) სმ-2 საზღვრებში. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება პრაქტიკულად გავლენას არ ახდენს დისლოკაციების განაწილების ხასიათსა და სიმკვრივეზე. ელექტრონებით დასხივებული (111) სიბრტყეებზე შეიმჩნევა მცირე კონცენტრაციის შედარებით დიდი ზომების დისლოკაციური ფიგურები. მათი ფორმირება ხდება სილიციუმის კრისტალური მესრის დაძაბულ არეებში რადიაციული დეფექტების მახლობლობაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 46 ინფრაწითელი გამოსხივების ოპტიკური შთანთქმისა და განჭოლვის სპექტრების ანალიზმა აჩვენა ელექტრონებით დასხივებულ ნიმუშებში ტექნოლოგიური მინარევების ჟანგბადისა და ნახშირბადის ატომების კონცენტრაციების შემცირება ჩანერგვისა (oi) და ჩანაცვლების (cs) პოზიციებში. ეს გარემოება განპირობებულია ორივე მინარევის ატომების ურთიერთქმედებით პირველად რადიაციულ დეფექტებთან (ვაკანსია, ჩანერგვის პოზიციაში სილიციუმის ატომი sii). ოთახის ტემპერატურის პირობებში ინტენსიურად მიმდინარეობს რადიაციული დეფექტების მარტივი კომპლექსების ფორმირება (vo, cics, cioi), რომლებიც იწვევენ ელექტროფიზიკური მახასიათებლების ცვლილებებს. 1013სმ-2 ფლუენსის მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებამ გამოიწვია p-si-ის ფუძეშრეების კუთრი ელექტროწინაღობისა და დენის მატარებელი ხვრელების კონცენტრაციის შესამჩნევი ცვლილებები. ამაღლებული კონცენტრაციის ხვრელები ინტენსიურად განიბნევიან ელექტრულად აქტიურ რადიაციულ დეფექტებზე, რამაც გამოიწვია ძვრადობის 20%-მდე შემცირება. ელექტრონების დასხივების გავლენა p-si-ის ელექტროფიზიკურ და ოპტიკურ მახასიათებლებზე ასახულია ცხრ. 1-ში. მონოკრისტალური სილიციუმის ელექტროფიზიკური მახასიათებლები ცხრ.1 p-si (100) დისლოკაციე ბის სიმკვრივე, სმ-2 კუთრი ელექტრ ოწინაღობ ა, ომი∙სმ ხვრელების კონცენტრა ცია, სმ-3 ძვრადო ბა, სმ2∙ვ1∙წმ-1 ჟანგბადის კონცენტრა ცია, სმ-3 ნახშირბადი ს კონცენტრა ცია, სმ-3 საწყისი 3∙103 9,6 1∙1015 650 2∙1018 7∙1016 ელექტრონებ ით დასხივებუ ლი 4∙103 3,5 4∙1015 520 8∙1017 3∙1016 ნახ.1ზე წარმოდგენილია საწყის ნიმუშზე ინდენტორის დატვირთვა-გადაადგილების გრაფიკები 50 და 100 მნ მაქსიმალური დატვირთვისას. 50 მნ დატვირთვის შემთხვევაში განტვირთვის შტოზე გამოვლენილია დახრილობის მდორე, თანდათანობითი ცვლილება, რაც ვრცელდება ინდენტორის გადაადგილების ფართო დიაპაზონში განტვირთვის პროცესის დასრულებამდე ( ნახ. 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 47 ნახ. 1. საწყისი მონიკრისტალური p-si:b ფუძეშრის დატვირთვა-გადაადგილების დამოკიდებულება. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ ინდენტორზე მოდებული 100მნ მაქსიმალური დატვირთვის შემთხვევაში დატვირთვაგადაადგილების გრაფიკის განტვირთვის შტოზე ჩნდება დახრილი ბაქანის ფორმის დამატებითი გამრუდება. 100 მნ მაქსიმალური დატვირთვის პირობებში იზრდება კრიტიკული დატვირთვის მნიშვნელობა, რომელზედაც ვლინდება დატვირთვაგადაადგილების განტვირთვის შტოზე გამრუდება თანმიმდევრულად განთავსებული გადახრითა და ბაქანის ფორმით. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებულ si:b ფუძეშრის ინდენტირების პროცესების მახასიათებელ დატვირთვა-გადაადგილების გრაფიკების განტვირთვის შტოებზე შეინიშნება გამრუდების გაზრდა და ბაქანის მიდამოში დატვირთვის კრიტიკული მნიშვნელობის სუსტი ამაღლება. ეფექტი უფრო მკაფიოდ ჩნდება 100 მნ მაქსიმალური დატვირთვის შემთხვევაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 48 ნახ. 2. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებული p-si:b ფუძეშრის დატვირთვა გადაადგილების დამოკიდებულება. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ საშუალო საკონტაქტო წნევის სიდიდეები ყოველი ექსპერიმენტული დატვირთვისათვის განისაზღვრა სტანდატული მეთოდით [7]. გაანგარიშებით მიღებული საშუალო საკონტაქტო წნევაგადაადგილების დამოკიდებულებების განტვირთვის უბანზე 50 მნ მაქსიმალურ დატვირთვაზე არადრეკადი დეფორმაციის ეფექტი წარმოჩენილია იდენტორის გადაადგილების 0.25-0.40 მკმ დიაპაზონში, რომელსაც შეესაბამება საშუალო საკონტაქტო წნევის ცვლილება 3,5-4,0 გპა დიაპაზონში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 49 ნახ 3. მონოკრისტალური p-si-ის საშუალი საკონტაქტო წნევის კონტაქტის სიღრმეზე დამოკიდებულება. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ. საცდელი ნიმუშის ელექტრონებით დასხივების შემდეგ 100 მნ მაქსიმალური დატვირთვის პირობებში შეიმჩნევა არადრეკადი დეფორმაციის არეში დატვირთვის კრიტიკული მნიშვნელობისა და საშუალო საკონტაქტო წნევის სუსტი მატება (ნახ.4). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 50 ნახ 4. 12 მევ ენერგიის ელექტრონებით დასხივებული მონოკრისტალური p-si-ის ინდენტირების პროცესში საშუალო საკონტაქტო წნევის კონტაქტის სიღრმეზე დამოკიდებულება. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებას შეუძლია გამოიწვიოს სტრუქტურაში არსებული დისლოკაციური წარმოშობისა და რადიაციული დეფექტების ურთიერთქმედების ძალისა და ძვრადობის ცვლილებები. ეს გარემოება საცდელი ნიმუშის ინდენტირების პროცესებზე 100 მნ მაქსიმალურ დატვირთვაზე წარმოდგენილია ბაქანითა და ასევე ზუსტად ამაღლებული დატვირთვისა და საშუალო საკონტაქტო წნევის კრიტიკული მნიშვნელობებით. ექსპერიმენტულად დადგინდა, რომ საცდელი ნიმუშების (111) ზედაპირზე დრეკადობის მოდული სუსტად მცირდება ინდენტორზე მაქსიმალური დატვირთვის ამაღლებით 50 დან 100 მნ-მდე. მაღალ ენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება იწვევს დრეკადობის მოდულის სუსტად მატებას მაქსიმალური დატვირთვის ორივე შემთხვევაში. აღსანიშნავია, რომ ბორით ლეგირებული მონოკრისტალური si-ის დრეკადობის მოდული ~10%-ით ნაკლებია არალეგირებული მონოკრისტალური სილიციუმის ასეთივე მექანიკურ მახასიათებლებზე პრაქტიკულად ნებისმიერი კრისტალოგრაფიული ორიენტაციისათვის [10]. საცდელი p-si ნიმუშების სტრუქტურა შეიცავს 104-5∙104 სმ-2 სიმკვრივის დისლოკაციებს, რითაც სუსტდება კრისტალურ მესერში ატომთაშორისი კავშირის ძალები და იქმნება დრეკადობის მოდულის შემცირების პირობები. ეს გარემოება ნათლად არის ასახული ცხრ. 2ში. ბორით დოპირებული სილიციუმის მექანიკური მახასიათებლები ინდენტორის განტვირთვის პროცესებში ცხრ. 2 p-si (111) მაქსიმალური დატვირთვა, მნ დატვირთვა განტვირთვის სიჩქარე, მნ/წმ კრიტიკული დატვირთვა, მნ საშუალო საკონტაქტო წნევა, გპა დრეკადობის მოდული, გპა საწყისი 50 13.24 8-10 3.5-4.0 1.76 ელექტრონებით დასხივებული 13.24 12 3.5-4.5 1.83 საწყისი 100 13.24 20-25 4.0-4.5 1.73 ელექტრონებით დასხივებული 13.24 25-30 4.5 1.79 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 51 ჩოხრალსკის მეთოდით მიღებულ მონოკრისტალურ სილიციუმში მაღალია ტექნოლოგიური с და o მინარევების ატომების კონცენტრაცია. ორივე მინარევი გავლენას ახდენს დისლოკაციების ძვრადობაზე. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება იწვევს რადიაციული დეფექტებით დისლოკაციების გარშემო არსებული ატმოსფეროების გამდიდრებას, რითაც ხორციელდება დისლოკაციური სტრუქტურის ბლოკირება და რადიაციული განმტკიცება. ექსპერიმენტული გაზომვების თანახმად ტექნოლოგიური с და o მინარევების ატომები და რადიაციით მოდიფიცირებული დისლოკაციური სტრუქტურა იწვევენ ინდენტირების პროცესში დრეკადობის მოდულის უმნიშვნელო ცვლილებებს. ინდეტორის განტვირთვის პროცესებში დატვირთვა-გადაადგილების გრაფიკებზე გამოვლენილი მდორე გამრუდება და ბაქანი მაღალი ალბათობით განპირობებულია ფაზური გარდაქმნებით საცდელი ნიმუშების სტრუქტურაში. ექსპერიმენტული მონაცემების თანახმად ინდენტორზე მოდებული 50 მნ მაქსიმალური დატვირთვის პირობებში დატვირთვა-გადაადგილების დამოკიდებულებების განტვირთვის შტოებზე ვლინდება მხოლოდ მდორე გამრუდება, რომელიც შესაძლებელია დაკავშირებულია სილიციუმის β-კალის მოდიფიკაციიდან ამორფული ფაზური მდგენელის ფორმირებასთან [5]. საწყის მდგომარეობაში და, განსაკუთრებით, მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივების შემდეგ, განტვირთვის შტოზე ჩნდება ბაქანი. ცნობილი მოსაზრებების თანახმად [11] განტვირთვის პროცესში ბაქანის გამოვლინება დაკავშირებულია სილიციუმის β-კალის ფაზის გარდაქმნასთან განსაზღვრული რაოდენობით si-iii და si-xii კრისტალურ ფაზებად. მეორე ცხრილიდან ჩანს, რომ განტვირთვის გრაფიკზე გამოვლენილი გადახრების კრიტიკული საშუალო საკონტაქტო წნევების მნიშვნელობები შედარებით მცირეა, მაგრამ იმავე რიგისაა, რაც წარმოდგენილია ნაშრომში [12]. საკონტაქტო წნევის შემცირება მნიშვნელოვნად განპირობებულია ბორით დოპირებით, რომლითაც მნიშვნელოვნად სტიმულირდება ინდენტაციის პროცესებში ამორფული ფაზის ფორმირება. საკვლევი p-si ნიმუშები სუსტად არიან დოპირებული ბორით. ამის გამო დრეკადობის მოდულისა და საშუალო საკონტაქტო წნევის შემცირება პრაქტიკულად არ არიან დამოკიდებული დენის მატარებელი ხვრელების კონცენტრაციაზე. არსებითი მნიშვნელობა აქვს si-ისა და b-ის ატომებს შორის არსებულ დიდ განსხვავებას (~28%) და ლოკალიზებულ დეფორმაციას b-ის ატომების მახლობლობაში, სადაც მცირდება si-ის კრისტალური მესრის დრეკადი დეფორმაცია და იქმნება ამორფული ფაზის ჩასახვის პირობები. ექსპერიმენტებმა აჩვენეს, რომ მონოკრისტალური p-si:b ფუძეშრეების მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება იწვევს რადიაციულ განმტკიცებას და საკონტაქტო წნევის სუსტად ზრდას. ასეთ პირობებში მოსალოდნელია ფაზური გარდაქმნების პოტენციალური ბარიერის ამაღლება. აღნიშნული ცვლილებები განპირობებულია დეფექტების ქვესისტემაში ურთიერთბლოკირების გაძლიერებით. ეს გარემოება შესაძლებელია გამოყენებული იქნას ინდენტირების პროცესში si-ის სტრუქტურაში ფაზური გარდაქმნების მართვის შესაძლებლობების დასადგენად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 52 ლიტერატურა 1. g.ge., v.domnich., y. gogotsi j.appl phys., 93, [2003], 2418-2423 2. li chang, liangchi zhang. j. mater sci. and engineering, a506 (2009), 125-129. 3. c.r.das, s.dhara, yeau-ren yeng, j.appl. phys. letters, 96. (2010), 253113-1-25313 4. a.kailer, y.g.gogotsi, and k.g.nickel. j.appl. phys. 81,7, (1997), 3057-3063. 5. t.juliano, v.domnich, and y.gogotsi, j.mater res., vol. 19, no 10 (2004), 3099-3108. 6. l.chang, l.c.zhang. j.acta materialia, 57 (2009), 2148-2153. 7. t.juliano, y.gogotsi, and v.domnich. j.mater res., vol.18, no5 (2003), 1192-1201. 8. w.c.oliver and g.m.pharr. j.mater. res., 7. (1992), 1564-1583. 9. n.v.novikov, s.n.dub, y.v.milman, y.v.gridneva, and s,y.chugunova. j.superhard. mater, vol.18, no 32 (19960, 1009-1017. 10. r.f.cook. j.mater.sci. 41 (2006), 841-872. 11. s.wang, b.haberl, y.s.williams, and i.e.bradby.j.appl.phys.letters, 106, 252.103 (2015) 12. v.domnich and y.gogotsi. j app. phys.letters, v.76, n16 (2000), 2214-2218 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 53 indentation induced structural changes in boron-doped silicon irradiated with electrons giorgi darsavelidze1, kakhaber shamatava1,2, avtandil sichinava1, marina kadaria1, roman abramishvili1 1. ilia vekua sukhumi institute of physics and technology 2. sokhumi state university abstract a complex study of the microstructure, electrophysical properties, and structural phase transformations in the processes of ultramicroindentation of boron-doped monocrystalline silicon substrates with (111) crystallographic orientation in the initial and irradiated state was carried out. it is shown, that irradiation of p-si samples by 12 mev energy electrons with fluences ≈1013 cm-2 stipulates decrease of the specific electrical resistivity by 3 times and holes mobility by 20% . in infrared absorption spectra of the electron irradiated samples, decrease of the oxygen and carbon atoms concentration by 2,5 -3 times is detected. by load-displacement measurements during the indentation processes with a vickers indenter on the (111) planes of the research sample irradiated with electrons a weak increase of the elastic modulus and the average contact pressure corresponding to the transformations of the unstable phases of silicon is revealed. the contribution of electron irradiation modified dislocation atmospheres in the characteristics of electrophysical properties and structural phase changes carried out in the indentation processes in boron-doped silicon is discussed. the reasons for the variation of the dynamic mechanical and electrophysical properties related to the modification of dislocation structure atmospheres induced by electron irradiation in monocrystalline p-si : b samples are analyzed. keywords: p-type silicon, high-energy electrons, vickers indenter, elastic modulus, contact pressure, electrical resistivity, holes mobility. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 82 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.10 fatsia japonica (thunb.) decne. et planch. იაპონური ფაციას ფოთლის მიკროსტრუქტურული თავისებურებანი (araliaceae) ზურაბ ქემოკლიძე, ქეთევან მჭედლიძე*, მანანა ჭურაძე, ჯემალ ანელი თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი აბსტრაქტი შესწავლილია საქართველოში ინტროდუცირებული f. japonica-ს, როგორც ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების წყაროს ფოთლის შინაგანი აგებულება და დადგენილია მისი მიკროსტრუქტურის სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. f. japonica-ას ფოთოლი შიშველია, ბიფაცუალური ფორმის, დორზოვენრტალური, ჰიპოსტომატური სტრუქტურის. ფოთლის აბაქსიალური და ადაქსიალური ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია, ქვედა ეპიდერმისის კუტიკულარული მოზაიკა ტალღისებრი. იაპონური ფაციას ფოთოლში დიფერენცირებული ბაგის აპარატი ანიზოციტური ტიპისაა, ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრი, ხოლო, ბაგეთა განწყობა ქაოტური. ფოთლის რბილობში უკუ-კოლატერალური აღნაგობის გამტარი კონა აღიბეჭდება. მცენარის ფოთლის ყველა მორფოლოგიური ორგანოს სტრუქტურულ ერთეულში შესამჩნევია მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალების და სეკრეტორული სავალების დიფერენცირება. f. japonica-ას ფოთლის ნაკვთის მთავარი ძარღვის ძირითადი ქსოვილი პოლიგონალურია, გამტარი სისტემა როგორც ძარღვში, ასევე ყუნწში ჭურჭლბოჭკოვანი, ღია-კოლატერალური ტიპის, მხოლოდ მთავარ ძარღვში მათი განწყობა ასიმეტრულია, ხოლო ყუნწში მჭიდროდ ურთიერთგანწყობილი და სიმეტრიული; f. japonicaას ფოთლის ნაკვთის მთავარი ძარღვის და ყუნწის მერქანში დიფერენცირებულია სიგრძეზე მწყობრ მწკრივედად განლაგებული სანათურები. ყუნწის სიგრძივ ანათანზე აღიბეჭდება მერქნის გამტარი ჭურჭლების გარსის სპირალური, რგოლური და ბადისებრი გასქელება. საკვანძო სიტყვები: fatsia japonica (thunb.) decne.; ფოთოლი; ყუნწი; ანატომია; სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. ბუნებრივი ნაერთების ბიოლოგიურად აქტიური ტრიტერპენული საპონინების კლასი ფართოდ არის წარმოდგენილი araliaceae-ის ოჯახის მცენარეებში. სწორედ ამ თვალსაზრისით ყურადღება მიიპყრო საქართველოში კულტივირებულმა მარადმწვანე დეკორატიულმა ნახევრადბუჩქოვანმა მცენარემ იაპონურმა ფაციამ, fatsia japonica (thunb.) dacne., რამაც ი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 83 ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ბაზაზე განაპირობა მისი ქიმიური შემადგენლობის, ტრიტერპენული ნაერთების სიღრმისეული შესწავლა [1,3,6] და შედეგად 1996 წელს, რევმატიული დაავადებების სამკურნალო ორიგინალური პრეპარატის „ფაციფლოგინი“-ს შემუშავება [2,4]. მიუხედავად ამისა, მისის, როგორც პერსპექტიული მცენარის კვლევა კვლავაც გრძელდება სამედიცინო პრაქტიკაში მისი ფართოდ გამოყენების მიზნით. კვლევის მიზანს f. japonica-ს, იაპონური ფაციას ფოთლის ანატომიური აგებულების შესწავლა წარმოადგენდა, რათა კვლევის შედეგები საფუძვლად დაედოს ფუნდამენტური ცნობარების, სამეცნიერო ნაშრომების შედგენას. f. japonica 2-3 მ სიმაღლის დაბალტანიანი ხეებია, მათი ღერო მარტივი, დაუტოტავი, წვერში დიდი ზომის გრძელყუნწიანი (30 სმ სიგრძის) ფოთლებითაა დაგვირგვინებული. ფოთლები ტყავისებრია, პრიალა, შიშველი, დიამეტრში 15-30 სმ-ს აღწევს, მოყვანილობით მომრგვალო, თათისებრ ღრმად განკვეთილი 5(7)-11 ნაკვთათ. თითოეული ნაკვთი კვერცხისებრ-ლანცეტა ფორმისაა, დაკბილული კიდეებით, ფუძესთან შევიწროებული, წვერისკენ წამახვილებული[5]. იაპონური ფაციას ყვავილები ორსქესიანია, პოლიგამური, 5(6) წვერიანი, პატარა ზომის თანაყვავილებით შემკული. ჯამის ფოთოლაკები თითქმის შეუმჩნეველია. გვირგვინის ფურცლები კვერცხისებრი, წაწვეტებული, უკან გადახრილი. მტვრიანები ძაფისებრი, ოვალური სამტვერეებით. მცენარის ყვავილები გრძელყუნწიანია, მარტივ მომრგვალო ფორმის ქოლგებს ქმნის (2,5-3,5 სმ დიამეტრის), რომლებიც კენწრულ საგველა ყვავილედებადაა შეკრებილი. ნასკვი ხუთბუდიანია, სვეტი ხუთი, ძაფისებრი, ფუძიდანვე თავისუფალი; დინგი მცირე ზომისაა. ნაყოფი მრავალია ხუთბუდიანი, ხორცოვანი ეგზოკარპიუმით და ხრტილოვანი ენდოკარპიუმით. იაპონური ფაციას თესლი გვერდებშებრტყელებულია. მცენარე ყვავილობს ix-x, ხოლო ნაყოფი მწიფდება ზამთარში. სახეობა აწერილია იაპონიიდან, იგი მონოტიპური გვარის სახეობად მიიჩნევა [5]. f. japonica-ა ძირითადად სუბტროპიკულ ბიომში იზრდება და მისი გავრცელების მშობლიურ დიაპაზონს სამხრეთ კორეა და იაპონია წარმოადგენს. სახეობა გამოირჩევა სწრაფი ზრდის ტემპით; დეკორატიული მცენარეა და ფართოდაა გამოყენებული როგორც საორანჟერეო და ოთახის კულტურა[5]. მასალა და მეთოდიკა. f. japonica-ას ფოთლის საკვლევი ნიმუში მოპოვებულ იქნა 2020 წელს. საანალიზო მცენარის ფოთლის ფირფიტის, ფოთლის მთავარი ძარღვის და ფოთლის ყუნწის (მეზოპეციოლი) ცენტრალური არეებიდან აღებული საპრეპატარო ნიმუშთა განივი, სიგრძივი და ზედაპირული ანათლები დამზადდა ცოცხალი დაუფიქსირებელი მასალიდან ბასრი სამართებლის საშუალებით, საკვლევი ანათლები შეიღება საფრანინის ხსნარში 24 სთ-ის განმავლობაში და მოთავსდა გლიცერინიან გარემოში სასაგნე მინაზე. კვლევის ობიექტთა მიკროტექნიკური კვლევა წარმოებდა სინათლის carl zeiss, jeneval-ის მიკროსკოპზე; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 84 ფოტოდოკუმენტალური მასალა დაფიქსირდა ციფრული ფოტოაპარატის (canon digital ixus75) საშუალებით და გრაფიკულად დამუშავდა adobe photoshop cs5 -ის პროგრამაში. კვლევის შედეგი ფოთოლი. f. japonica-ას ფოთლის ზედა და ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია (სურ. 1. a, b). ზედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები გამოკვეთილად სქელგარსიანია. უხვია მათში ქლოროპლასტების დიფერენცირება. იაპონური ფაციას ფოთლის ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედებში ბაგეთა განწყობა მათი ბაგეთშორისი ხვრელის მიმართულების გათვალისწინებით, როგორც ერთმანეთის, ასევე მთავარი ძარღვის მიმართ ქაოტურია. ბაგის აპარატი რთულია ანიზოციტური; ე.ი. ოსპისებრი ფორმის ბაგის მკეტავი უჯრედების მერიდიანულ სიბრტყეში, გარშემო უწესრიგოდაა განწყობილი სამი სატელიტური უჯრედი (სურ. 2. b, d). ბაგეთა მკეტავ უჯრედებში არსებული ქლორიპლასტების განწყობის სახე მსხვილნატეხიანია; ბაგეთშორისი ხვრელის ფორმა თითისტარისებრია. ფოთლის ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედებში აღიბეჭდება მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალების არსებობა. ფოთლის ქვედა ეპიდერმისის კუტიკულარული მოზაიკა ტალღისებრია (სურ.1.c ). f. japonica-ას ფოთოლი შიშველია, მისი ფირფიტის ფორმა ბიფაცუალური, რბილობის სტრუქტურა დორზოვენრტალური, ხოლო ბაგეთა განწყობის გათვალისწინებით ჰიპოსტომატური აგებულების(სურ. 2.a). ბაგის აპარატი ეპიდერმული უჯრედების დონეზეა განწყობილი (სურ. 2.c). იაპონური ფაციას ფოთლის მფარავი ქსოვილი ერთრიგიანი და კუტინიზირებულია. მესრისებული პარენქიმა ორრიგიანია, ღრუბლისებური პარენქიმა წარმოდგენილია ტანგენტალურად გადაჭიმული, ფაშარად ურთიერთგანწყობილი უჯრედებით; ფოთლის რბილობი ამოვსებულია ქლოორიპლასტებით (სურ. 2.b). ფოთლის მეზოფილში დიფერენცირებულია უკუ-კოლატერალური აღნაგობის გამტარი კონა, რომლის თავზეც, ე.ი. ფოთლის ვენტრალურ სიბრტყეში აღიბეჭდება სეკრეტორული სავალი. გამტარი კონა შემოსაზღვრულია სახამებლოვანი ხალთით. მერქნის ანასტომოზებში აისახება სპირალურად გარსგასქელებული გამტარი ჭურჭლები (სურ. 2.d). იაპონური ფაციას ფოთლის ყველა სტრუქტურულ ერთეულში შესამჩნევია მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალების დიფერენცირება(სურ. 2. b). ფოთლის მთავარი ძარღვი. იაპონური ფაციას ფოთლის ნაკვთის მთავარი ძარღვის მფარავი ქსოვილი კუტინიზირებულია; ძარღვის განივ ჭრილზე აღიბეჭდება ვენტრალურ და დორზალურ სიბრტყეში არსებული თაღები. ადაქსიალურ მხარეს არსებული თაღი კუთხოვანია, აბაქსიალურ მხარეს კი გლუვი (სურ. 3. a). ფოთლის მფარავ ქსოვილს ფირფიტოვანი კოლენქიმის მასიური არეები ემიჯნება. კოლენქიმაში სეკრეტორული სავალებია დიფერენცირებული გარსშემომფენი უჯრედებით შემოსაზღვრული(სურ. 3. b, c). მთავარი ძარღვის ვენტრალურ სიბრტყეში კოლენქიმას საასიმილაციო ქსოვილი მოსდევს, რომელთა უჯრედებიც ამოვსებულია ქლოროპლასტებით. მთავარი ძარღვის ძირითადი ქსოვილი პოლიგონალური, თხელგარსიანი, მჭიდრო სტრუქტურის მქონე უჯრედებითაა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 85 წარმოდგენილი, რომელთა შორისაც ასევე დიდი რაოდენობით სეკრეტორული სავალებია განწყობილი. მთავარ ძარღვში არსებული გამტარი სისტემა სპეციფიურია, ძარღვის ტანგენტალურ განაკვეთზე აღიბეჭდება ჭურჭლ-ბოჭკოვანი, ღია-კოლატერალური ტიპის გამტარი კონები განლაგებული არასწორი და არასიმეტრიული ორმხრივი რკალისებრი კონფიგურაციით. განსაკუთრებითი არასიმეტრიულობით აღიბეჭდება ვენტრალურ სიბრტყეში არსებული გამტარი კონები, რომელთა მერქანის, ლაფნისა და სკლერენქიმული უჯრედების მიმართულება არაერთგვაროვანია და მიმართულია სხვადასხვა მხარეს(სურ. 3. d). სკლერენქიმული უჯრედების სანათურები თხელგარსიანია, სანათურთა შიდა გარსის მოხაზულობა კუთხოვანი. ლაფანში წარმოდგენილია სეკრეტორული სავალები. მერქანში დიფერენცირებულია მერქნის სხვადასხვა კალიბრის სანათურები, შიდა გარსის კუთხოვანი მოხაზულობით. სანათურთა განწყობა სიგრძეზე მწკრივისებრია. მერქანში კამბიუმის საზღვართან მერქნის ლიბრიფორმის უჯრედების ბადეა დიფერენცირებული. მერქნის გამტარი ჭურჭლების გარშემო პარენქიმული უჯრედებია წარმოდგენილი (სურ.3.e). ფოთლის ყუნწი (მეზოპეციოლი). ფოთლის ტანგენტალურ განაკვეთზე აისახება სფეროსებრი მოხაზულობის ყუნწის კონფიგურაცია. ყუნწის მფარავი ქსოვილი კუტინიზირებულია, ეპიდერმისი ერთრიგიანი, ეპიდერმისის სქელგარსიან უჯრედებს ზედა პერიკლინარული კედლის გარსი განსაკუთრებულად გასქელებულია. ყუნწის მფარავ ქსოვილში ბაგის აპარატის განწყობა შეინიშნება (სურ.4. b). მფარავ ქსოვილს ფირფიტოვანი კოლენქიმის მასიური სარტყელი ემიჯნება, რომლის ერთიანობასაც, მცირე მონაკვეთზე, ქლორენქიმის უჯრედები არღვევენ, როგორც კოლენქიმის ასევე ქლორენქიმის უჯრედებს შორის ფიქსირდება სეკრეტორული სავალების დიფერენცირება (სურ. 4. c). ყუნწის ქლორენქიმულ შრეში გამოკვეთილია მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალებით მოცული ან ცარიელი იდიობლასტური უჯრედები. ქერქის პარენქიმაში აისახება თხელგარსიანი, ფაშარად ერთმანეთის მიმართ განწყობილი სხვადასხვა ზომის უჯრედები. ფოთლის ყუნწის ცენტრალურ ცილინდრში დიფერენცირებულია ჭურჭელ-ბოჭკოვანი, ღია-კოლატერალური სახის გამტარი კონებისგან შემდგარი თაღებისებრ მოხაზული სარტყელი. კონებს შორის არსებულ მცირე არეალში პარენქიმული და სკლერენქიმული უჯრედებია განლაგებული. მთლიანად ცენტრალური ცილინდრი შემოსაზღვრულია ერთი წყება შემომფენი ქსოვილით. სკლერენქიმული უჯრედების სანათურები თხელგარსიანია, მათი შიდა გარსის მოხაზულობა კუთხოვანი, ლაფანში სეკრეტორული სავალებია განწყობილი (სურ. 4. e), აქტიურია კამბიუმის ქსოვილი, რომელიც მერქნის ლიბრიფორმს ემიჯნება. მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურები დიდკალიბრიანია, მათი განწყობა სიგრძეზე მწკრივისებრი. გამტარ ჭურჭელთა შიდა გარსი ოვალური მოხაზულობის, კუთხოვანგარსიანია. მერქანში პარენქიმული უჯრედებია დიფერენცირებული. ყუნწის პერიმედულარულ არეში ასევე სეკრეტორული სავალებია განლაგებული. გულგულში დიდი ზომის, თხელგარსიანი პოლიგონალური პარენქიმა ისახება (სურ. 4. f). ფოთლის ყუნწის სიგრძივ ანათანზე აღიბეჭდება მერქნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 86 გამტარი ჭურჭლების გარსის უპირატესად სპირალური, ხოლო ნაკლები ინტენსიობით, რგოლური და ბადისებრი გასქელება(სურ. 4. g, h). სურათი 1. f. japonica-ას ფოთლის მფარავი ქსოვილის მიკროსტრუქტურა a. ზედა და b. ქვედა ეპიდერმისის სტრუქტურის პანორამა; c. ქვედა ეპიდერმისის კუტიკულარული მოზაიკის ხედი; d. ბაგის მკეტავი უჯრედები 1. არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედები; 2. ბაგი მკეტავი უჯრედები; 3. ბაგეთშორისი ხვრელი; 4. სატელიტური უჯრედები; 5. მსხვილნატეხიანი ქლოროპლასტები; 6. ტალღისებრი კუტიკულარული მოზაიკა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 87 სურათი 2. f. japonica-ას ფოთლის მიკროსტრუქტურა a. ფოთლის რბილობის ხედი; b. ღრუბლისებურ პარენქიმაში დიფერენცირებული მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა; c. მფარავ ქსოვილში განწყობილი ბაგის აპარატი; d. მერქნის ანასტომოზი 1. ეპიდერმისი კუტიკულით; 2. ბაგის აპარატი; 3. მესრისებური და 4. ღრუბლისებური პარენქიმალ 5. ქლოროფილის მარცვლები; 6. მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალი; 7. სეკრეტორული სავალი; 8. მერქანი; 9. ლაფანი; 10. მერქნის სპირალურად გარსგასქელებული ანასტომოზი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 88 სურათი 3. f. japonica-ას ფოთლის ნაკვთის მთავარი ძარღვის მიკროსტრუქტურა a. მთავარი ძარღვის სტრუქტურის პანორამა; b. ადაქსიალური დაc. აბაქსიალური მხარის კოლენქიმური ქსოვილი; d. გამტარი სისტემის ხედი და e. ფრაგმენტი, ჭურჭელბოჭკოვანი, ღია-კოლატერალური გამტარი კონა 1. ეპიდერმისი კუტიკულით; 2. ფირფიტოვანი კოლენქიმა; 3. სეკრეტორული სავალი; 4. შემომფენი ქსოვილი. 5. საასიმილაციო ქსოვილი; 6. სკლერენქიმული უჯრედები; 7. ლაფანი; 8. მერქნის ლიბრიფორმი; 9. გამტარი ჭურჭლები; 10. ძირითადი ქსოვილის პოლიგონალური უჯრედები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 89 სურათი 4. f. japonica-ას ფოთლის ყუნწის მიკროსტრუქტურა (მეზოპეციოლი) a. ყუნწის სტრუქტურის პანორამა; b.,c. ქერქის სტრუქტურული ელემენტები; d. ყუნწის სტრუქტურის ფრაგმენტი პერიფერიიდან ცენტრისაკენ; e. ღია-კოლატერალური გამტარი კონა; f. პოლიგონალური პარენქიმა; g. მერქნის გამტარუ ჭურჭლები და h. სკლერენქიმული უჯრედები სიგრძივ განაკვეთზე. 1. კუტინიზირებული ეპიდერმისი; 2. ბაგის აპარატი; 3. ფირფიტოვანი კოლენქიმა; 4. ქლორენქიმა; 5. სეკრეტორული სავალი; 6. იდიობლასტური უჯრედი; 7. პოლიგონალური უჯრედები; 8. სკლერენქიმული ქსოვილი; 9. ლაფანი. 10 მერქნის ლიბრიფორმი; 11. მერქნის გამტარი ჭურჭლები. 12. სპირალურად, 13. რგოლურად და 14. ბადისებურად გარსგასქელებული გამტარი ჭურჭლები; 15. მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალები 15 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 90 დასკვნა შესწავლილია საქართველოში ინტროდუცირებული f. japonica-ს ფოთლის შინაგანი აგებულების თავისებურებანი და დადგენილია მისი, როგორც ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებათა მდიდარ საექსპერიმენტო ობიექტის მიკროსტრუქტურულ სადიაგნოსტიკო მახასიათებელთა შემდეგი ერთობლიობა ფარმაკოგნოსტულ ანალიზში ნედლეულის ნამდვილობის დადგენის მიზნით:  f. japonica-ას ფოთოლი შიშველია, ბიფაცუალური ფორმის, დორზოვენრტალური, ჰიპოსტომატური სტრუქტურის;  ფოთლის ზედა და ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია, ქვედა ეპიდერმისის კუტიკულარული მოზაიკა ტალღისებრი;  ფოთოლში დიფერენცირებული ბაგის აპარატი ანიზოციტური ტიპისაა, ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრი, ხოლო, ბაგეთა განწყობა ქაოტური;  f. japonica-ას ფოთლის რბილობში უკუ-კოლატერალური აღნაგობის გამტარი კონა აღიბეჭდება;  იაპონური ფაციას ფოთლის ყველა სტრუქტურულ ერთეულში შესამჩნევია მჟაუნმჟავა კალციუმის დრუზა კრისტალების და სეკრეტორული სავალების დიფერენცირება;  f. japonica-ას ფოთლის ნაკვთის მთავარი ძარღვის ძირითადი ქსოვილი პოლიგონალურია, გამტარი სისტემა როგორც ძართვში, ასევე ყუნწში ჭურჭლბოჭკოვანი, ღია-კოლატერალური ტიპის, მხოლოდ მთავარ ძარღვში მათი განწყობა ასიმეტრულია, ხოლო ყუნწში სიმეტრიული;  f. japonica-ას ფოთლის ნაკვთის მთავარი ძარღვის და ყუნწის მერქანში დიფერენცირებულია სიგრძეზე მწკრივისებ განწყობილი სანათურები;  f. japonica-ას ფოთლის ყუნწის სიგრძივ ანათანზე აღიბეჭდება მერქნის გამტარი ჭურჭლების გარსის სპირალური, რგოლური და ბადისებრი გასქელება. ლიტერატურა 1. t.aoki “struqtures end biosynthetic sequence of tritenpenoid saponins of fatsia japonica”; jurnal of science of the hirosima university, series a, v.44, №1. july 1980, p. 199-214; 2. xuewei ye, siran yu et all. quantitative determination glicosides in fatsia japonica dence. and planch. using high performance liquid chromatography. journal of pharmaceutical and biomedical analysys 88, 2014, p.472-476; 3. в.и. гришковец и др “тритерпеновые гликозиди fatsia japonica”, хпс 2000, №5, ст.395398; 4. з.с. кемоклидзе, г.е. деканосидзе, э.п. кемертелидзе – биологически активные тритерпеновые гликозиды фатсии японской (fatsia japonica (thunb.) dence. and planch.), georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 91 култивированной в грузии; журнал «вопросы биологической, медицинской и фармацевтической химии», n 10, т.21, 2018; ст. 77-80; 5. флора ссср; т.xvi, москва-ленинград 1959г. ст.2-3; 6. э.п. кемертелидзе, г.е. деканосидзе, а.и.березнякова „тритерпеновые гликозиды fatsia japonica, культивируемой в грузии и их фармакологические своиства’’, химикофармацевтический журнал, т. 35, №8, 2001 ст.24-27. features of the microstructure of the leaves of fatsia japonica (thunb.) decne. et planch. (araliaceae) zurab kemoklidze, ketevan mchedlidze*, manana churadze, jemal aneli tsmu i. kutateladze institute of pharmacochemistry abstract the internal structure of leaf of the f. japonica that is introduced in georgia as a source of biologically active substances, was studied, and its microstructural diagnostic signs were determined. f. japonica leaf glabrous, bilateral, dorsoventral, hypostomatic structure. the basal cells of the abaxial and adaxial epidermis of the leaf are non-stitched, curvilinear and curved-walled, the cuticular mosaic of the lower epidermis is wavy. the stomatal apparatus of the japanese fatsia leaf is anisocytic, the stomatal gap is fusiform, and the location of the stomata is chaotic. a reverse-collateral conductive bundle is imprinted in the pulp of the leaf. in the structural units of all morphological organs of the plant leaf, differentiation of calcium oxalate druse crystals and secretory cells is noticeable. the tissue of the main vein of the leaf of f. japonica is polygonal, the conducting system both in the vein and in the petiole is of fibro-vascular, open-collateral type, but in the main vein bundles are asymmetrical, while in the petiole they are symmetrical and closely interconnected. the xylem of the main vein and petiole of f. japonica leaf’s has differentiated bulbs arranged in longitudinal rows. xylem conductive vessels with spiral, ring and mesh thickenings of the shell are observed lengthwise the petiole. keywords: fatsia japonica (thunb.) decne.; leaf; petiole; anatomy; diagnostic signs. https://elibrary.ru/contents.asp?titleid=7704 https://elibrary.ru/contents.asp?titleid=7704 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 85 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.10 არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელებიდან ნიადაგის და წყლის დაბინძურების ხარისხის დადგენა (მდ. არაგვის ქვემო აუზში, ნატახტარის ტერიტორიაზე) სალომე სეხნიაშვილი1 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტის დოქტორანტი. აბსტრაქტი არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელები მთელი მსოფლიოს და ბუნებრივია საქართველოს პრობლემაა. ისინი გვხვდება მდინარეთა ხეობებში და დასახლებული პუნქტების მახლობლად, რაც საფრთხეს უქმნის მოსახლეობას. აქ თავს იყრის საყოფაცხოვრებო ნარჩენები, ფეკალური მასები, პესტიციდები, პოლიეთილენი და სხვა, რომლებიც აბინძურებენ ნიადაგსა და წყალს. მდინარე არაგვის ხეობაში, სოფელ ნატახტართან, საკვები ობიექტების და თევზსაშენი მეურნეობის მიმდებარე ტერიტორიაზე, მრავლადაა არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელები. მათგან ჩაჟონილი დამაბინძურებლები გვხვდება ნიადაგსა და წყალში. საბოლოოდ კი ისინი თავს იყრიან მდინარე არაგვში, რომლიდანაც მარაგდება თბილისის წყალსაცავის 60%. წყლის მიკრობიოლოგიურმა ანალიზმა დაბინძურების მაღალი დონე აჩვენა, კერძოდ, აღმოჩნდა escherichia coli (e.coli) ბაქტერია. ეს ბაქტერია იწვევს დიარეას, საშარდე გზების დაავადებებს, პნევმონიას და სხვა. დაავადება ყველაზე ხშირად უვითარდებათ ბავშვებს. მათში ხშირია ჰემოლიზური ურემიული სინდრომი (hus). ამ დაავადების განვითარებისას არის თირკმელების ფუნქციონირების შეწყვეტის საშიშროება. ნიადაგის კვლევამ, მძიმე მეტალებზე, გამოავლინა ტყვიის მაღალი კონცენტრაცია. ტყვია უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე. ის მარტივად ხვდება წყალსა და ნიადაგში. მისი ძირითადი წყაროა საავტომობილო გამონაბოლქვი, საღებავები, სასუქები და პესტიციდები, სამრეწველო ნარჩენები და სხვა, რომლითაც მდიდარია ნაგავსაყრელები. ორგანიზმში ტყვიის მოხვედრის შემდეგ, ის ნაწილდება ძვლებში, თირკმელში და ნერვულ სისტემაში. ყველაზე ხშირად ტყვიის ეფექტი გვხვდება ბავშვებში, რაც გამოვლინდება ქცევის პრობლემებში, სწავლის დეფიციტსა და დაქვეითებულ iq ში. საძიებო სიტყვები: ნაგავსაყრელი; დაბინძურება; escherichia coli (e.coli); ტყვია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 86 საქართველოში მრავლადაა არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელები, რომლებიც ხშირად დასახლებული პუნქტების მახლობლად, საძოვრებთან ახლოს ან მდინარეთა ხეობებში მდებარეობენ. ასეთი ტერიტორიებიდან ნარჩენების გატანა არ ხდება, ისინი მრავალი წლის განმავლობაში ადგილზე რჩებიან და მიმდებარე ნიადაგის, წყლის და საცხოვრებელი ადგილების დაბინძურებას იწვევენ. საქართველოში ეს პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ამ ნაგავსაყრელებზე თავს იყრის სახიფათო ნარჩენები, პესტიციდები, ვადაგასული წამლები, თერმომეტრები, პოლიეთილენი და სხვა, რომლებიც საბოლოოდ ნიადაგსა და წყალში ხვდებიან, იქიდან კი ადამიანის ორგანიზმში. მსგავსი ტიპის არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელები მრავლადაა მდ. არაგვის ხეობაში, დაბა ნატახტართან. თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ აქ მდებარეობს საკვები ობიექტები (რესტორნები) და კერძო საკუთრებაში არსებული თევზსაშენი მეურნეობები, ნიადაგში და წყალში მოხვედრილი დამაბინძურებლები, საბოლოდ თავს იყრიან მდ. არაგვში. ამასთან მდ. არაგვიდან წყლით მარაგდება თბილისის წყალსაცავი და შესაბამისად ქალაქი თბილისი. ათასწლეულების განმავლობაში ბუნება ახერხებდა თვითგაწმენდა-აღდგენას. თუმცა დღეს, როდესაც ანთროპოგენული დაბინძურება კატასტროფულ ზღვრამდე მივიდა, თვითგაწმენდის პროცესი საკმარისი აღარაა. მნიშვნელოვანი პრობლემები შეექმნა ჰაერს, წყალს და ნიადაგს. ნიადაგის საფარის გაწმენდასა და აღდგენის საჭიროებაზე ფიქრი კაცობრიობამ სულ ახლახანს დაიწყო. 1970 წელს ნიადაგის მახასიათებლების შესახებ მიღებულმა ქარტიამ დაადგინა, რომ ნებისმიერი ნიადაგის ქიმიური, ფიზიკური და ბიოლოგიური დეგრადაცია მიიჩნევა პირველად საფრთხედ და შესაბამისი ნიადაგ დაცვითი ღონისძიებები დაუყოვნებლივ უნდა ჩატარდეს. ნიადაგი არის სახმელეთო ეკოსისტემის ძირითადი კომპონენტი და ის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ადამიანისთვის და მასთან ყველა ცოცხალი ორგანიზმისთვის. ნიადაგში მოხვედრის შემდეგ მეტალები უკავშირდებიან მინერალურ კომპონენტებს და გარდაიქმნებიან სხვადასხვა სახით, რომლებსაც მოიხმარენ მცენარეები და მიკროორგანიზმები. მათი ჩადინება ხდება გრუნტის წყლებში, ხვდება სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებში და აუარესებს წყლის ხარისხს. არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელებიდან ჰაერში ასული აირების, ნიადაგში მოხვედრილი ტოქსიკანტების და წყალში ჩაჟონილი დამაბინძურებლების სავარაუდო გავრცელების გამოსათვლელად მნიშვნელოვანია ადგილის გეოგრაფიულ-გეოლოგიური და ნიადაგური შემადგენლობის ცოდნა. განსაკუთრებით ყურადღება მისაქცევია მცირე ზომის ნაკადები, რომლებიც საბოლოოდ მდინარეში ხვდებიან. საკვლევი ტერიტორიის მიმდებარე არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელებიდან აღებულმა წყლის და ნიადაგის სინჯებმა დაბინძურების მაღალი კონცენტრაცია გამოავლინა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 87 მდინარე არაგვი სათავეს იღებს თეთრი და შავი არაგვის შეერთებით დაბა ფასანაურთან 1040 მეტრის სიმაღლეზე და ერთვის მდინარე მტკვარს მარცხენა მხრიდან ქალაქ მცხეთასთან. მდინარის სიგრძე 66კმ, საერთო ვარდნა 597 მეტრი, წყალშემკრები აუზის ფართობი 2740კვ/კმ, აუზის საშუალო სიმაღლე კი 1600მეტრია. მდინარეს ერთვის სხვადასხვა რიგის 716 შენაკადი, ჯამური სიგრძით 1926 კმ. მათ შორის მნიშვნელოვანია თეთრი არაგვი (41კმ), შავი არაგვი (30კმ), არკალა (12კმ), კერხი (15კმ), აბანოსხევი ( 12კმ), ახატნისხევი (16კმ), თეზამი (28კმ) და ნარეკვავი (41კმ). მდინარის ხეობა დასაწყისში v-ებური ფორმისაა, სოფ. მისაქციელთან იღებს ყუთისმაგვარ ფორმას. სოფ. მისაქციელიდან მდ. ნარეკვავის შეერთებამდე არამკაფიოდ არის გამოხატული, ხოლო მდ. ნარეკვავის შეერთებიდან შესართავამდე კვლავ იძენს v ფორმას. ხეობის ფერდობები ძლიერ დანაწევრებულია შენაკადების ხეობებით, რომლებიც ქმნიან გამოზიდვის კონუსებს და აყალიბებენ მდინარის ტერასებს. ტერასების სიგანე იცვლება 0,2-0,4 კმ-დან 1,01,5 კმმდე, ხოლო სიმაღლე 2-2,5 მ-დან 15-20 მ-მდე. მდინარის ჭალა ძირითადად თავისუფალია, ცალკეულ ადგილებში კი დაფარულია მურყნარით. მდინარის კალაპოტი მთელ სიგრძეზე ძლიერ კლაკნილი და დატოტვილია. მდინარე საზრდოობს თოვლის, წვიმის და გრუნტის წყლებით. მყინვარები, მათი მეტად მცირე ფართობების გამო, უმნიშვნელო როლს ასრულებენ მდინარის საზრდოობაში. ბუნებრივ პირობებში მდინარის წყლიანობის რეჟიმი ხასიათდება წყალდიდობით წლის თბილ პერიოდში, არამდგრადი წყალმცირობით შემოდგომაზე და მდგრადი წყალმცირობით ზამთარში. 1985 წელს, სოფელ ჟინვალთან ექსპლოატაციაში შევიდა 412 მეტრი სიგრძის და 95 მეტრი სიმაღლის, ქვანაყარი კაშხლით შექმნილი, ენერგეტიკული დანიშნულების და კომპლექსური გამოყენების ჟინვალის წყალსაცავი, რომელმაც მთლიანად დაარეგულირა მდ. არაგვის ჩამონადენი ქვედა უბანზე. ჟინვალის ჰესის გარდა, წყალსაცავით დარეგულირებული წყალი მიეწოდება მუხნარისა და საგურამოს სარწყავ სისტემებს და თბილისის ზღვას. ამრიგად, მდ. არაგვის წყალი გამოიყენება ენერგეტიკული, საირიგაციო და ქ. თბილისის წყალმომარაგებისთვის. საკვლევი რეგიონი, რომელიც მდებარეობს მდ. არაგვის ხეობაში, სოფ. ნატახტარის მიმდებარე ტერიტორიაზე, (დანართი 1 სატელიტური რუკა და დანართი 2 რელიეფური რუკა) გამოირჩევა საკვები ობიექტების სიმრავლით და კერძო თევზსაშენი მეურნეობებით. მათ სიახლოვეს კი ბევრია არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელები. „შატო ნატახტარის“ დასავლეთით (უკან მხარე) საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით სავსე ნაგავსაყრელი გაკეთებულია ჩამდინარე წყალზე (პირობითად არხი 1), რომელიც საბოლოოდ მდ. არაგვს უერთდება. შესაბამისად მასში მოხვედრილი დამაბინძურებლები თავს იყრიან მდინარეში. (დანართი 3 და დანართი 4). ამ არხის წყლის მიკრობიოლოგიურმა ანალიზმა დაბინძურების მაღალი დონე აჩვენა. კერძოდ, კოლიფორმული ბაქტერიების (total coliformus) რაოდენობა 17400 ერთეული/ლიტრში. ისინი გარემოში მუდმივად არსებობენ, თუმცა მათი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 88 გაზრდილი რაოდენობა წყალში იმის მაჩვენებელია, რომ ძლიერ დამაბინძურებლებთან გვაქვს საქმე. ჩატარებულ მიკრობიოლოგიურ ანალიზში გარდა კოლიფორმული ბაქტერიებისა აღმოჩნდა escherichia coli (e.coli) დიდი რაოდენობა 9800ერთეული/ლ. მაშინ როცა ნორმა 5000 ერთეულია. -ია. მიმდებარე ტერიტორიაზე მრავლადაა ადამიანის საკვები ნარჩენები, ცხოველთა ფეკალური მასები, საყოფაცხოვრებო ნარჩენები, რომლებიც წარმოადგენენ ამ ბაქტერიის წყაროს. escherichia coli (e.coli) არის ბაქტერიების ფართო ჯგუფი, რომელთა ზოგიერთმა წარმომადგენელმა შეიძლება გამოიწვიოს სხვადასხვა დაავადებები, როგორიცაა დიარეა, საშარდე გზების დაავადებები, პნევმონია და სხვა. დაავადება შეიძლება განუვითარდეს ნებისმიერ ადამიანს, თუმცა მოწყვლად ჯგუფებად ითვლებიან მცირე ასაკის და ხანდაზმული ადამიანები. მათში ხშირია ჰემოლიზური ურემიული სინდრომი (hus). ამ დაავადების განვითარებისას არის თირკმელების ფუნქციონირების შეწყვეტის საშიშროება. მდ. არაგვის აუზში, სოფ. ნატახტარისკენ მიმავალი სავალი გზის ორივე მხარეს, რამდენიმე არაკონტროლირებადი ნაგავსაყრელია. (დანართი 5) ნიადაგის ტოქსიკურმა ანალიზმა გამოავლინა მძიმე ლითონით, ტყვიით დაბინძურება. ტყვიის ზ.დ.კ. 32-ია, ანალიზმა კი 62.8 ერთეული გამოავლინა. ნიადაგში ტყვია არ არის „მოძრავი“, ისე როგორც წყალში. მის მობილობაზე გავლენას ახდენს ნიადაგის ph, ორგანული ნივთიერებების შემცველობა და ჰუმინური მჟავების არსებობა. მაღალი მჟავიანობის პირობებში იზრდება ტყვიის ხსნადობა. ტყვია ძირითადად ადსორბირდება ნიადაგის ორგანული ნივთიერებების მიერ. მცენარე ნიადაგიდან ტყვიას ფესვთა სისტემით ითავსებს. ტყვიის ტოკსიკურობა მნიშვნელოვანი გარემოსდაცვითი პრობლემაა და მისი გავლენა უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე. ტყვია ძალიან მდგრადია გარემოში, ის მარტივად ხვდება წყალსა და ნიადაგში. მისი წყაროა საავტომობილო გამონაბოლქვი, საღებავები, სასუქები და პესტიციდები, სამრეწველო ნარჩენები და სხვა. ტყვიამ შეიძლება იმ პროდუქტებში შეაღწიოს, რომელსაც ყოველდღიურად ვიყენებთ. ის ხვდება ხილში, ბოსტნეულსა და მარცვლეულში. ორგანიზმში ტყვიის მოხვედრის შემდეგ, ის ნაწილდება ძვლებში, თირკმელში და ნერვულ სისტემაში. ყველაზე ხშირად ტყვიის ეფექტი გვხვდება ბავშვებში, რაც გამოვლინდება ქცევის პრობლემებში, სწავლის დეფიციტსა და დაქვეითებულ iq ში. რადგან ტყვია ადამიანის ორგანიზმში ძირითადად ხვდება სურსათისა და სასმელი წყლიდან, აუცილებელია მისი რაოდენობის კონტროლი და მოსახლეობის მუდმივი ინფორმირება საფრთხეების შესახებ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 89 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. გ. ავქოფაშვილი, 2018. დისერტაცია „ტექნოგენურად დაბინძურებულ ნიადაგებზე მძიმე ლითონთა ფიტომიგრაცია. ივ.ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2. ლ. მარუაშვილი 1964. საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია 3. ნ. ბუაჩიძე, 2015 საქართველოში არსებული სტიქიური ნაგავსაყრელების გავლენის შეფასება მიმდებარე ტერიტორიების ეკოსისტემების მდგომარეობაზე. 4. ნ. ვეფხვაძე, 2009, პრევენციული მედიცინა. determining the degree of soil and water pollution from uncontrolled landfills (in the lower basin of the aragvi river, natakhtari territory) salome sekhniashvili georgian technical university abstract uncontrolled landfills are a problem of the whole world and naturally of georgia. they are found in river valleys and near settlements, which pose a threat to the population. household waste, fecal masses, pesticides, polyethylene and others that pollute the soil and water fall on them. in the valley of the aragvi river, near the village of natakhtari, in the vicinity of food facilities and fish farms, there are many uncontrolled garbage dumps. pollutants leached from them are found in soil and water. finally, they flow into the aragvi river, from which 60% of the tbilisi reservoir is supplied. microbiological analysis of water showed a high level of pollution, in particular, escherichia coli (e.coli) bacteria was found. this bacterium causes diarrhea, urinary tract infections, pneumonia, and more. the disease most often develops in children. hemolytic uremic syndrome (hus) is common among them. during the development of this disease, there is a risk of kidney failure. a soil survey for heavy metals revealed a high concentration of lead. lead has a negative effect on human health. it easily gets into water and soil. its main sources are automobile exhaust, paints, fertilizers and pesticides, industrial wastes, and others that are abundant in landfills. after lead enters the body, it is distributed in the bones, kidney and nervous system. most often, the effects of lead are found in children, which manifest in behavioral problems, learning disabilities, and decreased iq. keywords: landfill; polution; escherichia coli (e.coli); bullet. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 90 დანართები: დანართი 1. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 91 დანართი 2: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 92 დანართი 3: დანართი 4: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 93 დანართი 5: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 221 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.23 მზესუმზირას ზეთის კვებითი ღირებულების გაუმჯობესება მდოგვის ზეთის ხარჯზე სოფიო ძნელაძე1, ელენე სორდია2, ქეთევენ სარაჯიშვილი3, მაია კილაძე4 1ასისტენტ პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური 3პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, 4პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაშრომში ეხება მზესუმზირას ზეთის გამდიდრებას „ომეგა-3“ და „ომეგა-6“ ცხიმოვანი მჟავებით, რომელიც შეუცვლელია ადამიანის ორგანიზმისათვის. ნაშრომის მიზანს წარმოადგენს მზესუმზირას ზეთის აღნიშნული ცხიმოვანი მჟავებით დაბალანსება დაბალი ღირებულების მქონე მცენარეული ზეთებით, კონკრეტულად მდოგვის ზეთით. საკვანძო სიტყვები: მზესუმზირას ზეთი, მდოგვის ზეთი, ცხიმოვანი მჟავები, ერუკის მჟავა. მსოფლიოს მოსახლეობა მცენარეული ზეთების ფართო მომხმარებელია და მათ შორის მზესუმზირას ზეთს, როგორც მოგეხსენებათ, პირველი ადგილი უკავია. აქედან გამომდინარე განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა მზესუმზირას ზეთის ხარისხისა და მისი კვებითი ღირებულობის გაზრდას. ადამიანთა საგემოვნო მოთხოვნილებას სრულად აკმაყოფილებს მზესუმზურას ზეთი. მისი ენერგეტიკული ღირებულება 100 გ პროდუქტზე 884 კკალორიას შეადგენს. ის მდიდარია a, d და e ჯგუფის ვიტამინებით, ცხიმოვანი მჟავების შემცველობა კი შემდეგინაირად გამოიყურება: ლინოლის მჟავა 50-70 %, ოლეინის მჟავა 25-35 %, პალმიტინის მჟავა 3,6-6,5 %, სტეაროლის მჟავა 1,5-4,5 %, არაქინის მჟავა 0,7-0,95 % და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავებიდან მხოლოდ 1 %-მდეა „ომეგა-3“ და „ომეგა-6“ და მათ შორის „ომეგა-6“ დომინირებს. მხოლოდ მზესუმზირას ზეთით შეუძლებელია ისეთი კვებითი ღირებულების ზეთის წარმოება, რომელშიც დაბალანსებული იქნება ნაჯერი, მონოუჯერი და პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავების შემცველობა. როგორც ცნობილია აღნიშნული მჟავების თანაფარდობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 222 დაახლოებით 3:6:1 უნდა იყოს [1]. ისინი აუცილებელია ადამიანის ორგანიზმისათვის მონაწილეობას ღებულობენ ორგანიზმში უჯრედული და ქსოვილური სტრუქტურების ჩამოყალიბებაში, უზრუნველყოფენ ნივთიერებათა მეტაბოლიზმს, სიხლძარღვების ელასტიურობას და ა.შ. დღევანდელ ცხოვრებაში მეტად აქტუალურია მცენარეული ზეთების წარმოება დაბალანსებური ცხიმოვანი მჟავების შემცველობით. აღნიშნული პრობლემის გადაჭრა შესაძლებელია სხვადასხვა მცენარისაგან დამზადებული ზეთების შერევით. აღსანიშნავია, რომ ადამიანისათვის შეუცვლელი „ომეგა-3“ და „ომეგა-6“ ცხიმოვანი მჟავევების დიდი რაოდენობა ისეთი მცენარეული ზეთების შემადგენლობაშია, როგორებიცაა სელის, რაფსის, მდოგვის ზეთები და ა.შ. მზესუმზირას ზეთის კვებითი ღირებულების გაზრდა, ჩვენ, მდოგვის ზეთის დამატებით გადავწყვიტეთ [2]. ადრეულ წლებში მდოგვის თესლისაგან მიღებული ზეთების შემცველობაში დომინირებდა ერუკის მჟავა (42 %), რომელიც დიდ ზიანს აყენებს ადამიანის ორგანიზმს და მისი საკვებად მიღება აკრძალულია, რადგან ერუკის ცხიმოვანი მჟავას ორგანიზმში დაგროვებამ შესაძლოა ღვიძლის, სისხლძარღვების, ჩონჩხისა და გულის კუნთების, ასევე სქესობრივი განვითარების შეფერხებები გამოიწვიოს, ხელს უწყობს ათეროსკლეროზისა და თრომბოზის ჩამოყალიბებას [3]. აქედან გამომდინარე, ევროსაბჭოს გადაწყვეტილებით [4], 1976 წლიდან დადგენილ იქნა საკვებ ზეთებში ერუკის მჟავას შემცველობა არაუმეტეს 5 %-ისა [5]. მაგრამ, ახლა უკვე შესაძლებელია მცენარის თანამედროვე ჯიშების მოხმარება, რომლებშიც ერუკის მჟავას შემცველობა მინიმუმამდეა (2%-მდე) დაყვანილი ან საერთოდ არ არის, ამასთან 14 %-მდეა გაზრდილი „ომეგა-3“ (ლინოლის) და 32 %-მდე „ომეგა-6“ (ლინოლენის) მჟავების შემცველობა [6]. თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ „სარეპსკის მდოგვის“ ჯიშის საქართველოში მოყვანა სირთულეს არ წარმოადგენს, პრობლემა გადალახულია. ჩვენ ჯერ შევისწავლეთ რაფინირებული მდოგვისა და მზესუმზირას ზეთის ცხიმმჟავური შედგენილობა (ცხრ.1) და მათი რეოლოგიური, საგემოვნო მახასიათებლები (ცხრ.2). ცხრ.1. მდოგვისა და მზესუმზირას ზეთების ცხიმმჟავური შემადგენლობა. ციმოვანი მჟავები „სარეპსკის“ მდოგვის რაფინირებული ზეთი, % მზესუმზირას რაფინირებული ზეთი, % ნაჯერი ლაურინის, c (12:0) უმნიშვნელოდ მირისტინის c (14:0) <0,5 პალმიტინის c (16:0) 3,0 4,3 სტეარინის c (18:0) 1,84 4,44 უჯერი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 223 ცხრ.2. მდოგვისა და მზესუმზირას ზეთების ფიზიკურ-ქიმიური და ორგანოლეპტიკური მახასიათებლები მახასიათებლები მდოგვის რაფინირებული ზეთი მზესუმზირას რაფინირებული ზეთი ფერი (ვიზუალურად) ღია ყვითელი მომწვანო ელფერით ღია ყვითელი სუნი მდოგვის ზეთისათვის დამახასიათებელი სურნელით მზესუმზირას ზეთისათვის დამახასიათებელი გემო მდოგვის ზეთისათვის დამახასიათებელი მსუბუქი არომატი, სიმწარის გარეშე მზესუმზირას ზეთისათვის დამახასიათებელი გამჭვირვალობა ლექის გარეშე, გამჭვირვალე გამჭვირვალე სიმკვრივე, კგ/ლ (15 0c) 913 920 ფერის რიცხვი, მგ იოდი 13,1 გაყინვის ტემპერატურა, 0c -16 -19 ტენიანობა 0,13 1,11 მჟავური რიცხვი, მგkoh/გ 0,29 0,44 გაუსაპნავი ნივთიერებები,% 1,1 იოდის რიცხვი, გi/100გ 145 107 აღსანიშნავია, რომ მდოგვის ზეთი მდიდარია აგრეთვე (სხვა მცენარეულ ზეთებთან შედარებით) ქოლინებით (ქოლინების წყარო: ხორცი და კვერცხი) [7], რომელიც b ჯგუფის ვიტამინებს განეკუთვნება და მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ნერვული სისტემის ფუნქციონირებაში და ორგანიზმის მიერ ფოსფოლიპიდების სინთეზში (ახდენს ღვიძლის ცხიმოვან გასუფთავებას). მდოგვის ზეთი შეიცავს აგრეთვე მნიშვნელოვანი რაოდენობით ვიტამინ e-ს (ტოკოფეროლი) და ვიცით, რომ ტოკოფეროლი ანტიოქსიდანტია. სწორედ ამ მიზეზითაა განპირობებული მდოგვის ზეთის ვარგისიანობის დიდი ხანგრძლივობა და მისი დამატებით მზესუმზირას ზეთზე შესაძლებელი გახდება ზეთის უფრო დიდი პერიოდით შენახვა. მდოგვისა და მზესუმზირას რაფინირებული ზეთების ერთმანეთთან შერევა მზესუმზირას ზეთის ღირებულებას არ გაზრდის, რადგან მდოგვის ზეთი გაცილებით ოლეინის c (18:1) 45,2 66,5 ერუკის, c (22:1) <0,6 ლინოლის c (18:2) 14,0 ლინოლენის c (18:3) 34,8 <0,5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 224 დაბალფასიანია, მისი დამატებით კი შესაძლებელი გახდება მზესუმზირას ზეთის ადამიანისათვის შეუცვლელი „ომეგა-3“ და „ომეგა-6“ ჯგუფის ჟავებით გამდიდრება. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. скорюкин а. н. технология получения и применения купажированных жировых продуктов с оптимальным составом жирнокислотным составом пнжк: техн. наук: 05.18.06, м., 2004. 2. лукин, а. а. перспективы создания растительных масел функционального назначения. молодой ученый. 2013, № 9 (56), с. 57-59. url: https://moluch.ru/archive/56/7728 (გადამოწმებულია 18.11.2022) 3. rastogi t., reddy k. s., vaz m., et al. diet and risk of ischemic heart disease in india. am. journal, 2004. april (vol. 79, no. 4). pp. 582-592. pmid 15051601. 4. edible oils and fats: level of erucic acid, wayback machine ევროსაბჭოს ოფიციალური გვერდი, 2014 წლის 22 თებერვლის არქივის კოპიო. 5. лукин, а. а. перспективы создания растительных масел функционального назначения. молодой ученый. 2013, № 9 (56). с. 56-60. url: https://moluch.ru/archive/56/7728 (გადამოწმებულია 18. 11. 2022). 6. მ. სირაძე, ი. ბერძენიშვილი. მცენარეული ზეთების ქიმიური შედგენილობა და რაფინირების ტექნოლოგიის დახვეწა. თბილისი, 2017. გვ 8-16. 7. usda database for the choline content of common foods. [დაშვების თარიღი: 12.02.2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან 19.10. 2013. გადამოწმებულია 18.11.2022). improving the nutritional value of sunflower oil at the expense of mustard oil sofio dzneladze1, elene sordia2, ketevan sarajishvili3, maia kiladze4 1assistant professor, georgian technical university; 2associate professor, georgian technical university; 3professor, georgian technical university; 4professor, georgian technical university abstract the article presents the enrichment of sunflower oil with "omega-3" and "omega-6" fatty acids, which are indispensable for the human body. the aim of the paper is to balance the mentioned fatty acids of sunflower oil with low value vegetable oils, specifically mustard oil. key words: sunflower oil, mustard oil, fatty acids, erucic acid. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 41 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.06 ელექტრონებით დასხივების გავლენა სტრუქტურულ ფაზურ გარდაქმნებზე n-siის მიკროინდენტირების პროცესში გიორგი დარსაველიძე, ავთანდილ სიჭინავა, კახაბერ შამათავა, მარინა ქადარია, რომან აბრამიშვილი სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო ანოტაცია. შესწავლილია მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივების გავლენა (111) ორიენტაციის n-si-ის სტრუქტურულ ცვლილებებზე ვიკერსის მეთოდით მიკროინდენტირების პროცესში. ნაჩვენებია, რომ 1.1013 სმ-2 ფლუენსის ელექტრონებით დასხივება იწვევს დრეკადობის მოდულისა და პლასტიკური დეფორმაციის გამომწვევი საშუალო საკონტაქო წნევის სუსტად ზრდას. ინდენტორის დატვირთვა-გადაადგილების ფუნქციონალურ დამოკიდებულებების განტვირთვის უბანზე ერთდროულად გამოვლენილია ბაქანი და დახრილობის თანდათანობითი ცვლილება. აღნიშნული ცვლილებები დამახასიათებელია ნაწილობრივი ამორფიზაციისა და სტრუქტურული გარდაქმნებისათვის სილიციუმის მეტასტაბილურ ფაზებში. ელექტრონებით დასხივება ავლენს ფაზური გარდაქმნების კრიტიკული წნევების ამაღლების ტენდენციას საშუალო საკონტაქტო წნევის 45,5 გპა დიაპაზონში. საკვანძო სიტყვები: მონოკრისტალური სილიციუმი, ვიკერსის ინდენტორი, ელექტრონებით დასხივება, საკონტაქტო წნევა, დრეკადობის მოდული შესავალი უკანასკნელი 10-15 წლის განმავლობაში მიმდინარეობს ნახევარგამტარულ სილიციუმზე დაფუძნებული მასალების ინტენსიური კვლევა, რაც განპირობებულია მათი მაღალი მექანიკური, ელექტროფიზიკური და ფიზიკურ-ქიმიური თვისებების გამოვლინებით ძლიერად ლოკალიზებული ზემაღალი მექანიკური ძაბვების მოქმედების პირობებში. ჰიდროსტატიკური წნევების 9-16 გპა დიაპაზონში მონოკრისტალური სილიციუმი განიცდის ფაზურ გარდაქმნებს. ალმასის ტიპის si-i ფაზა გარდაიქმნება მაღალი სიმკვრივის β-sn ტიპის მეტალურ si-ii (si-i → si-ii ფაზური გარდაქმნა იწვევს მოცულობის ~20% ით შემცირებას) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 42 ფაზად [1,2]. ჰიდროსტატიკური წნევებით განხორციელებული si-i → si-ii ფაზური გარდაქმნა არ არის შექცევადი ხასიათის [3,4]. si-ii ფაზა შესაძლებელია გარდაიქმნას si-i-საგან განსხვავებულ ფაზად, რომლის სტრუქტურული მდგომარეობა მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული თავდაპირველი მაღალი წნევის შემცირების სიჩქარეზე. მონოკრისტალურ სილიციუმზე მოქმედი 10-16 გპა დიაპაზონის წნევის დაბალი სიჩქარით შემცირების პროცესში 12-10 გპა ინტერვალში si-ii ფაზა გარდაიქმნება si-xii ანუ r8 რომბოედრულ ფაზად. si-ii --- si-xii ფაზური გარდაქმნა ხასიათდება მოცულობის ~ 9%-ით შემცირებით. წნევების შემცირების მაღალი სიჩქარეების შემთხვევაში უპირატესად ფორმირდება a-si ამორფული ფაზა [5]. გარეშე მაღალი წნევებისა და si-i ფაზის რეალურ სტუქტურებში ლოკალიზებული ძაბვების ერთდროული რეგულირებით მოსალოდნელია სხვადასხვა მოდიფიკაციის მეტასტაბილური ფაზის წარმოქმნა [6]. აღსანიშნავია, რომ წნევისაგან განტვირთულ მდგომარეობაში ნორმალური წნევისა და ოთახის ტემპერატურის პირობებში si-xii და ამორფული a-si-ის ფაზები სტრუქტურულად მდგრადია [7]. მიკროინდენტირების პროცესებში ძლიერად ლოკალიზებული წნევების ზემოქმედებით სილიციუმის სტრუქტურაში დაიმზირება ფაზური გარდაქმნები, რაც მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ინდენტორზე მიყენებული წნევების სიდიდეებსა და შემდგომში დატვირთვა-განტვირთვის სიჩქარეზე. დადგენილია [8,9], რომ ინდენტორის სწრაფი განტვირთვის პროცესში უმთავრესად si-ii ფაზიდან წარმოიქმნება ამორფული მდგენელი asi, ხოლო შენელებული სიჩქარით განტვირთვისას შესაძლებელია ინდენტორის ქვეშ ჩაისახოს si-iii და si-xii ფაზების ნარევი. si-iii ფაზური მდგენელი წარმოადგენს bcc მოცულობით ცენტრირებულ კუბურ სტრუქტურას. ამჟამად არსებული მონოკრისტალური სილიციუმის ნანოინდენტირებისადმი მიძღვნილი მრავალრიცხოვანი სამეცნიერო შრომების ანალიზი ცხადყოფს, რომ პრაქტიკულად შეუსწავლელია ლეგირებისა და თერმული, მექანიკური და რადიაციული ზემოქმედების გავლენა ფაზური გარდაქმნებისა და სტრუქტურული დეფექტების ქვესისტემის ცვლილებებთან დაკავშირებულ დეფორმაციის მექანიზმებსა და მათი წვლილზე ფიზიკური თვისებების მოდიფიცირებაში. წინამდებარე ნაშრომში წარმოდგენილია საწყისი და მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებული n-si-ის დატვირთვა-განტვირთვის რეჟიმში ინდენტირების ფაზური მდგომარეობებისა და მექანიკური თვისებების მახასიათებლების ექსპერიმენტული კვლევის შედეგები. კვლევის ობიექტი და მეთოდოლოგია კვლევის ობიექტს წარმოადგენს ჩოხრალსკის მეთოდით მიღებული ფოსფორით (≈1013სმ-3) დოპირებული მონოკრისტალური სილიციუმის (111) ორიენტაციის ორმხრივ პოლირებული ფირფიტები სისქით ≈ 500 მკმ. სტანდარტული მექანიკური და ფიზიკურ-ქიმიური მეთოდებით. პოლირებული ნიმუშების (111) ორიენტაციის ზედაპირების სიმქისე შეადგენს 5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 43 6ნმ-ს. საცდელი ნიმუშების დასხივება მაღალენერგეტიკული (12მევ) ელექტრონებით განხორციელდა varian-ის სისტემის clinac 2100ix დანადგარზე. დასხივების ფლუენსი ≈8∙1013სმ-2-ია. ინდენტირება სრულდებოდა ჰაერზე ოთახის ტემპერატურაზე shimadzu duh211s დინამიურ ულტრა მიკროსისალის ტესტერზე დატვირთვა-განტვირთვის რეჟიმში ვიკერსის მეთოდით. ინდენტორზე დატვირთვისა და კრისტალში შეღწევის სიღრმის სიდიდეების რეგისტრაცია ტარდებოდა დატვირთვა-განტვირთვის პროცესებში. ყოველ მაქსიმალურ დატვირთვაზე დაყოვნების დრო შეადგენდა 10წმ, ხოლო განტვირთვის ბოლო სტადიაზე დაყოვნება შეადგენდა 5წმ. ინდენტირების ფიქსირებულ მაქსიმალურ დატვირთვებზე დინამიურ რეჟიმში განხორციელებულ დატვირთვა-შეღწევის სრული ციკლის გრაფიკებზე ვლინდება სტრუქტურულ ცვლილებებთან დაკავშირებული ე.წ. pop-in და pop-out შემთხვევები ფუნქციის წყვეტის, ღუნვის ან პლატოს ფორმით. მათი შესაბამისი საშუალო საკონტაქტო წნევა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პარამეტრია ინდენტირებით ფორმირებული ფაზების ანალიზში. საშუალო საკონტაქტო წნევა ინდენტორსა და საცდელ ნიმუშს შორის განისაზღვრება ფორმულით 𝜎𝑖= 𝑃𝑖 𝐴𝑖 , 𝑃𝑖 არის ინდენტორზე დატვირთვა, ხოლო 𝐴𝑖 არის შესაბამისი პროექცირებული კონტაქტის ფართობი. ვიკერსის ინდენტორისათვის 𝐴𝑖 ≈ 24.5 (hc)i2, სადაც (hc)i = hi – (hs)i , hi ინდენტორის გაზომვის რომელიღაც i წერტილში. ამავე წერტილში დრეკადი გადახრა (hs)i განისაზღვრება როგორც (hs)i = (hs)max √ 𝑃𝑖 𝑃𝑚𝑎𝑥 , სადაც (hs)max = ε 𝑃𝑚𝑎𝑥 𝑆 ; ε = 0.75, pmax მაქსიმალური დატვირთვა საცდელ ნიმუშზე, s არის სიხისტე, ის განისაზღვრება ნიმუშზე განტვირთვის დასაწყისში [10]. ექსპერიმენტულად განსაზღვრული ინდენტორი-ნიმუშის სისტემის ეფექტური er მოდულით განისაზღვრება s სიდიდე: s = 2 𝐸𝑟𝐴𝑒 0.5 𝜋0.5 , სადაც 1 𝐸𝑟 = (1-υ2)/ eit + (1𝜐𝑖 2) / ei [11], eit, υ და ei , υi ალმასის ინდენტორისა და ნიმუშის დრეკადობის მოდულისა და პუასონის კოეფიციენტის სიდიდეებია. ზემოთ აღწერილი თანმიმდევრობა დამუშავებული იქნა პროგრამულად საკონტაქტო წნევების გამოანგარიშებისათვის, სადაც გამოყენებულია შემდეგი რიცხვითი მნიშვნელობები ინდენტორისათვის eit = 1140 გპა, v = 0.07. სილიციუმისათვის ei = 130 გპა, vi = 0.28 (100) ორიენტაციისათვის [12]. მაღალი ხარისხით პოლირებული სილიციუმის (100) ზედაპირებზე დისლოკაციების განაწილების ხასიათისა და სიმკვრივის კვლევა შესრულდა ოპტიკურ მიკროსკოპზე nmm80rf/trt. ოთახის ტემპერატურაზე ელექტროფიზიკური მახასიათებლები იზომებოდა ჰოლის ეფექტის რეგისტრაციით 0.5 ტესლა ინდუქციის მუდმივ მაგნიტურ ველში ვან დერ პაუს მეთოდით hms-3000 სისტემის ხელსაწყოზე. საწყის მდგომარეობაში ნიმუშები ხასიათდებიან დისლოკაციების სიმკვრივით ~ 104 სმ -2 და კუთრი ელექტროწინაღობით 4.5 ომი სმ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 44 ექსპერიმენტული შედეგები და განსჯა ნახ. 1. მონიკრისტალური n-si-ის ინდენტირების დატვირთვა-გადაადგილების დამოკიდებულებები. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ ნახ. 1-ზე ნაჩვენებია ინდენტორის დატვირთვა შეღწევის გრაფიკული წარმოდგენა ინდენტორზე მაქსიმალური დატვირთვის 50 მნ და 100 მნ პირობებში. ინდენტორის ნიმუშის სიღრმეში შეღწევისა და უკუსვლის ეტაპებზე გრაფიკის შტოების ცვლილებები ერთმანეთისაგან განსხვავებული კანონზომიერებით ხასიათდებიან. რაც მიუთითებს დატვირთვა-განტვირთვის სრულ ციკლში დრეკად და არადრეკად დეფორმაციაზე საცდელი ნიმუშის ინდენტორის ქვეშ არსებულ ზონაში. ინდენტორზე მოდებული მაქსიმალური დატვირთვის გაზრდით 100 მნ-მდე იზრდება კრისტალში შეღწევის სიდიდე, ასევე მაღლდება ინდენტორის განტვირთვის შემდეგ ნარჩენი სიღრმე. უწყვეტი დატვირთვის ზრდის პროცესში შესაბამისი გრაფიკის ფორმა დამოკიდებული არ არის ინდენტორზე მოდებული მაქსიმალური დატვირთვაზე. ამავე უბანზე გრაფიკებზე არ ფიქსირდება რაიმე თავისებურება (წყვეტა, დახრილობის ცვლილება, ღუნვა, პლატო), ეს მიანიშნებს ინდენტორზე განვითარებული მაღალი წნევის გავლენით მოსალოდნელ ფაზურ გარდაქმნებზე საცდელი nsi-ის ალმასის ტიპის სტრუქტურაში. ლიტერატურული წყაროების თანახმად [13,14] ვიკერსის ინდენტორზე დატვირთვის ზრდის პირობებში ფაზური გარდაქმნების გამოვლენა შესაძლებელია მხოლოდ იშვიათად, ინდენტორზე დატვირთვის დროში ცვლილების სიჩქარის მეტად დაბალი მნიშვნელობებისათვის. განტვირთვის საწყის ეტაპზე გრაფიკებზე შეინიშნება მაჩვენებლიანი ფუნქციის ანალოგიური ცვლილებები, რაც ადასტურებს განტვირთვის დეფორმაციის დრეკად ბუნებას. ინდენტორზე მოდებული 100მნ მაქსიმალური დატვირთვისას დატვირთვაგანტვირთვის გრაფიკის უკუსვლის შტოზე 25 მნ სიდიდის განტვირთვის მახლობლობაში გამოვლინდა პლატო, რაც მიუთითებს დეფორმაციის არადრეკადი მდგენელის განვითარებას. თანახმად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 45 ლიტერატურული მონაცემებისა [15] განტვირთვა-უკუსვლის, გრაფიკზე პლატო მიეწერება ფაზურ გარდაქმნებთან დაკავშირებულ პლასტიკურ დეფორმაციას, ინდენტორის ქვეშ განვითარებული მაღალი წნევის გავლენით. დეფორმაციის შესახებ ინფორმაციის მიღების მიზნით გაანალიზებულია 50 მნ და 100 მნ დატვირთვებით წარმოქმნილი ინდენტირების ანაბეჭდების ოპტიკური მეტალოგრაფიული გამოსახულებები. ორივე შემთხვევაში ოპტიკურ გამოსახულებებზე არ ფიქსირდება ბზარწარმოქმნა და დეფორმაცია მსხვრევით. პრაქტიკულად არ იქნა გამოვლენილი დისლოკაციური სრიალის ნაკვალევი. მაშასადამე შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ განტვირთვა-უკუსვლის შტოზე არსებული პლატო განპირობებულია ფაზური გარდაქმნებით ძლიერ ლოკალიზებულ არეში ინდენტორის წვეროს ქვეშ. ~ 1014 ფლუენსის მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება, რომლის შედეგად n-siს კრისტალურ მესერში ფორმირდება წერტილოვანი რადიაციული დეფექტები, იწვევს დატვირთვა-შეღწევის გრაფიკების დახრილობის სუსტ ცვლილებას დატვირთვის ზრდის ეტაპზე. განტვირთვის ეტაპზე ვლინდება გაგანიერებული ბაქანი და შემდგომში გრაფიკის სიმრუდის ცვლილება. ელექტრონებით დასხივებულ ნიმუშებში მკაფიოდ იზრდება ინდენტორზე მოდებული დატვირთვის სიდიდე ბაქანის მახლობლობაში 100მნ მაქსიმალურ დატვირთვაზე. [ნახ 2]. ნახ.2. 12 მევ ენერგიის ელექტრონებით დასხივებული მონოკრისტალური n-si-ის ინდენტირების დატვირთვა-გადაადგილების დამოკიდებულებები. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ. ინდენტირებით ინდუცირებული ფაზების იდენტიფიკაციაში უმთავრესად იყენებენ საშუალო საკონტაქტო წნევის მნიშვნელობებს, რომელიც უმნიშვნელოდ იცვლება დატვირთვის სიდიდისა და ცვლილების სიჩქარის ფართო დიაპაზონებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 46 ნახ 3. მონოკრისტალური n-si-ის საშუალი საკონტაქტო წნევის კონტაქტის სიღრმეზე დამოკიდებულებები. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ. ნახ 3-ზე წარმოდგენილია საშუალო საკონტაქტო წნევებისა და ინდენტორის კრისტალში გადაადგილების გრაფიკები მაქსიმალური დატვირთვის 50მნ და 100მნ მნიშვნელობებისათვის. ჩანს, რომ განტვირთვის დროს გამოვლენილი გადახრები დაიმზირებიან საშუალო წნევის 5-5.5 გპა შუალედში. ~ 1014 სმ-2 ფლუენსის მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება პრაქტიკულად არ იწვევს არსებით ცვლილებებს ინდენტორზე დატვირთვა-განტვირთვის ფუნქციონალურ დამოკიდებულებებში. დაუსხივებელ მდგომარეობასთან შედარებით შეიმჩნევა საშუალო საკონტაქტო წნევის სუსტი მატება (ნახ.4). ნახ 4. 12 მევ ენერგიის ელექტრონებით დასხივებული მონოკრისტალური n-si-ის ინდენტირების პროცესში საშუალო საკონტაქტო წნევის კონტაქტის სიღრმეზე დამოკიდებულებები. ----●--- მაქსიმალური დატვირთვა 100მნ. ----∗---მაქსიმალური დატვირთვა 50მნ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 47 საწყისი ნიმუშის დრეკადობის მოდულის (e) გამოანგარიშებით მიღებულია შემდეგი მნიშვნელობები: 50 მნ მაქსიმალური დატვირთვის შემთხვევაში e=186.0 გპა, ხოლო 100 მნ მაქსიმალურ დატვირთვაზე e=185.8 გპა. ~1013სმ-2 ფლუენსით მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება იწვევს დრეკადობის მოდულის სუსტად ზრდას მაქსიმალური დატვირთვის ორივე მნიშვნელობაზე. როდესაც მაქსიმალური დატვირთვა არის 50 მნ, მაშინ e=201.4 გპა, ხოლო მაქსიმალურ 100 მნ დატვირთვაზე ის შეადგენს 190.2 გპა. დრეკადობის მოდულის ცვლილებებში რადიაციული განმტკიცების სუსტად გამოვლინება განპირობებულია მაღალენერგეტიკული ელექტრონების დაბალი ფლუენსით. ექსპერიმენტულად დადგენილი ელექტროფიზიკური და დინამიური მექანიკური თვისებების სპეციფიკური ცვლილებები გამოწვეული ელექტრონების რადიაციისა და განსაკუთრებით, ინდენტირების პროცესებში განვითარებული სტრუქტურული გარდაქმნებით, მათი იდენტიფიკაციისას და შესაბამისად სტრუქტურულად მგრძნობიარე თვისებების ცვლილებათა მექანიზმების დასადგენად, აუცილებელია ფაზური შედგენილობისა და მდგრადობის კვლევა ელექტრონული დიფრაქციისა და რამანის სპექტროსკოპიის მეთოდებით. ლიტერატურა 1. j.c jamieson j.science, 139 (1963), 762-766. 2. j.z.hu, l.d.merkle, c.s.menoni and j.l.spain. j.phys. rev., b34 u.t(1986), 4679-4683. 3. j.crain, g.j.ackland, j.r.maclean, r.o.piltz, p.d.hatton and g.s.pawley j.phys rev., b50 (1994), 1304313047. 4. r.o.piltz, j.r.macklean, s.j.clark, g.j.ackland, p.d.hatton and j.grain j.phys. rev., b52 (1995), 4072-4076. 5. a.kailer, y.g.gogotsi and k.g.nickel. i.appl. phys., 81 (1997), 3057-3064. 6. u.t.yin and u.l.cohen.i.phys.rev., b26 (1982), 5668-5674. 7. i.s.kasper and s.h.richards. i.acta crystall., 17 (1964), 752-757. 8. v.domnich and y.gogotsi. i.rev.adv.mater.sci., 3 (2002), 1-36. 9. a.d.sidiropoulos, e.harea, a.a.konstantinidis and e.c.aifantis i.mech. behau mater., 26(12),(2017), 65-71. 10. t.juliano, y.gogotsi, and v.domnich. j.mater.res., vol.18,n5,2003, 1192-1201. 11. u.zelenak, j.valesek, s.hloch.i.metallurgiya, 51,3,2012, 309-312. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 48 12. c.r.das,s.dhara, yeau-ren jeng, h.c.hsu, k.h.chen. i.appl. phys.letters, 96,2010, 253113-1253113-3. 13. li chang, liangehi zhang. j.materials science and engineering a506, 2009, 125-129. 14. r.abram, d.chrobak and r.now-ar. j.phys. rev. letters, 118, 2017, 095502-1-095502-5. 15. z.zeng, lin wang, k.ma, and deren yang. i.scripta materialla, 64, 2014, 832-835. influence of electron irradiation on structural phase transformations during microindentation of n-si giorgi darsavelidze, avtandil sichinava, kakhaber shamatava, marina kadaria, roman abramishvili ilia vekua sukhumi institute of physics and technology, tbilisi, georgia abstract influence of electron irradiation on structural changes in the process of microindentation by the vickers method in (111) oriented n-si has been studied. it is shown, that electron irradiation with 1.1013 cm-2 fluence causes weak increase of elastic modulus and average contact pressure causing plastic deformation. in the area of unloading of the functional dependences of the indenter load-displacement, a plateau and a gradual change in the slope are simultaneously revealed. the mentioned changes are characteristic of partial amorphization and structural transformations in the metastable phases of silicon. electron irradiation reveales a tendency to increase the critical pressures of phase transformations in the range of 4-5.5 gpa of average contact pressure. keywords: monocrystalline silicon, vickers indenter, electron irradiation, contact pressure, elastic modulus microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 402 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.37 კორუფციის გამომწვევი ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების დაუშვებლობა უმაღლესი განათლების სისტემაში გიორგი გოროშიძე ივ ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია უმაღლესი განათლების სისტემაში ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებების დადების თავისებურებანი, გაკეთებულია მათი ანალიზი და გამოკვეთილია არსებითი მახასიათებლები. ნაცადია ასეთი ხელშეკრულებების კორუფციული საფრთხეების ჩვენება და კანონის მოთხოვნების საფუძველზე არგუმენტირებულია ასეთ ანტისახელმწიფოებრივ მიდგომაზე უარის თქმის აუცილებლობა. ამის სანაცვლოდ უვადო შრომითი ხელშეკრულების გამოყენება აკადემიური კადრების დასაქმების საკითხების გადაწყვეტის დროს ერთადერთ პერსპექტიულ მიდგომად ითვლება, რაც კანონმდებლობასთანაც და აგრეთვე ხელისუფლების საკადრო პოლიტიკასთანაც სრულ შესატყვისობაში იმყოფება. საკვანძო სიტყვები: განათლება, დასაქმება, ვადიანი შრომითი ხელშეკრულება, კორუფცია. შრომის კოდექსი (ორგანულ კანონი) დასაქმების საკითხებს წყვეტს დასაქმებულის პრივილეგირებული მდგომარეობის ცნობიდან გამომდინარე. კანონთა იერარქიის მაღალ საფეხურზე მდგომი ეს კოდექსი იმავდროულად დასაქმებისადმი სახელმწიფოებრივი მიდგომის გამომხატველია. არ არის გასაკვირი არც ის, რომ „უმაღლესი განათლების შესახებ საქართველოს კანონი“, რომელსაც მუდამ იყენებენ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები (უსდ), თავად ეყრდნობა შრომის კოდექსს: „მუხლი 36. აკადემიური პერსონალის შრომითი ურთიერთობები 1. აკადემიურ პერსონალთან შრომითი ხელშეკრულება იდება საქართველოს შრომის კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით“ [1]. შრომითი ხელშეკრულების დადება ამოწურავს შრომითი ურთიერთობების ყველა ასპექტს და განსაზღვრავს უსდ-ში აკადემიური კადრების შრომითი საქმინობის ხასიათს და მის ყველა სპეციფიკურ თავისებურებას. ამიტომ შრომითი ხელშეკრულება მთლიანად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 403 აწესრიგებს აღნიშნული კადრების შრომით საქმიანობას, რის გამოც აუცილებლად უნდა ექვემდებარებოდეს შრომის კოდექსის მოთხოვნებს, როგორც მკაფიოდ არის მინიშნებული კანონში „უმაღლესი განათლების შესახებ“ (მუხლი 36, პუნქტი 1). კონსტიტუციის 4 და 5 მუხლებში განმარტებულია, რომ საქართველოს რესპუბლიკა წარმოადგენს სამართლებრივ და სოციალურ სახელმწიფოს [2], რომელშიც დაცულია ადამიანთა უფლებები და თავისუფლებები. კონსტიტუციაც და შრომის კოდექსიც ადამიანის უფლებების დაცვის სადარაჯოზე დგანან, ხოლო კანონი „უმაღლესი განათლების შესახებ“ ამ თვალსაზრისით განიცდის ერთგვარ ვარირებას, რაც საკმაოდ ბოროტად არის გამოყენებული ადგილებზე აკადემიური კადრების უფლებების შევიწროების კუთხით. ამგვარი მიდგომა უცნაურია, ძალიან დამაფიქრებელია, ითხოვს მისი წარმომშობი მიზეზების სიღრმისეულ შესწავლას და სათანადო ღონისძიებების გატარებას. დასაქმების სახელმწიფო პოლიტიკის დონეზე შრომის კოდექსს ორგანულ კანონს უპირატესობა მინიჭებული აქვს უვადო შრომითი ხელშეკრულებისთვის, ხოლო რაც შეეხება ვადიან შრომით ხელშეკრულებას, მისი გაფორმებისთვის აუცილებელი ხდება დამატებითი პირობების დადგენა („შრომის კოდექსი“, მუხლი 12, პუნქტები 3 და 4) [3]. თუ არ არის სათანადოდ არგუმენტირებული ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების დადების აუცილებლობა, უნდა ითვლებოდეს, რომ დადებულია უვადო შრომითი ხელშეკრულება. აკადემიურ კადრებთან მიმართებით უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების დამატებითი პირობები, რომლებიც გაამართლებდა ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებების დადებას, არც თეორიულად და არც პრაქტიკულად არ არსებობს. განათლების სისტემა განეკუთვნება გონებრივი მუშაობის სფეროს, რომელშიც აკადემიური კადრების გონებრივი შესაძლებლობები მხოლოდ და მხოლოდ უმჯობესდება დროთა განმავლობაში. ხსენებული კანონზომიერება მეცნიერულად დამტკიცებულია. სახელმწიფოებრივი მიდგომაც იგივე ლოგიკას იზიარებს და ეს კონსტიტუციის მუხლებშიც არის მკაფიოდ დაფიქსირებული („საქართველოს კონსტიტუცია“, მუხლები 4 და 5) [2]. წესით ვერცერთი სხვა კანონი ამ ჭეშმარიტებას ვერ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს და დასაქმებულ ადამიანებს ვერ უნდა აყენებდეს მათთვის ყოვლად მიუღებელ უარეს მდგომარეობაში სამსახურიდან დათხოვნის ჩათვლით. ამას განსაკუთრებით მკაფიოდ განმარტავს და ადასტურებს ჩანაწერი „შრომის კოდექსის“ 1-ლი მუხლის მე-3 პუნქტში: „მუხლი 1. მოქმედების სფერო, 3. შრომითი ხელშეკრულებით არ შეიძლება განისაზღვროს ამ კანონით გათვალისწინებულისაგან განსხვავებული ნორმები, რომლებიც აუარესებს დასაქმებულის მდგომარეობას.“ . „შრომის კოდექსი“ (ორგანული კანონი), ეთანხმება რა კონსტიტუციურ ნორმას შრომის უფლებისა და თავისუფლების შესახებ (მუხლი 26), მაქსიმალურად იცავს დასაქმებულს დამსაქმებლის მხრიდან ყოველგვარი შევიწროებისგან. ამის საწინააღმდეგოდ მოქმედი ყოველი მოვლენა შრომისუნარიანი მოსახლეობისთვის მაღალი რანგის კანონმდებლობით მინიჭებული შრომითი უფლებების წინააღმდეგ აშკარა გალაშქრებას წარმოადგენს, რაც სრულიად დაუშვებელია კანონდამრღვევ ქმედებათა ხელის შემწყობ შესაძლებლობათა დიდი ალბათობით წარმოშობის გამო და ამიტომ აკრძალვას უნდა ექვემდებარებოდეს. ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების დადება, რომელიც ეწინააღმდეგება დასაქმების სახელმწიფო პოლიტიკას, ძალთა მეტ მობილიზებას ითხოვს. ეს ძალისხმევა დიდი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 404 დაინტერესების გარეშე ვერ იქნება გამოვლენილი და სასურველი შედეგიც მიღწეული ვერ იქნება. დაინტერესება კი უმთავრესად პირადი სარგებლის მიღების შესაძლებლობების არსებობიდან აღმოცენდება. თავის მხრივ პირადი სარგებელი უმრავლეს შემთხვევაში ფინანსური ხასიათისაა, ვინაიდან ფინანსები, როგორც უნივერსალური საგადამხდელო საშუალება, იძლევა ადამიანების მოთხოვნილებათა დიდი სპექტრის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას, რაც მთელი მოტივაციური სისტემის აქტივირებას განაპირობებს. ამიტომ გასარკვევი რჩება ის, თუ უმაღლესი განათლების სისტემაში რა საშუალებებით ახერხებენ პირადი სარგებლის მოპოვებით დაინტერესებული ადამიანები აღნიშნული ფინანსების სათავისოდ მობილიზებას. უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მომუშავე აკადემიურ კადრების შრომითი ურთიერთობები და მათი თანმდევი პროცესები დადებულ შრომით ხელშეკრულებებში გაწერილი წესების (პროგრამის) ფარგლებში მიმდინარეობს, რომლებიც ხორციელდება ხელშეკრულებით დაწესებულ ვადებში იმ თანამდებობრივი სტატუსების და ფუნქციების გამოყენებით, რომლებიც უდგინდება ხელშეკრულებაში მონაწილე სუბიექტებს. აკრედიტებული საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელება ხდება რელევანტური საკადრო შემადგენლობის არსებობის პირობებში, სადაც მომუშავეთა თანამდებობრივი სტატუსებისთვის ფუნქციების განაწილება ასახულია მათ შრომით ხელშეკრულებებში. ამრიგად, შრომით ხელშეკრულებებში ჩადებულია უსდ-ს აკადემიური კადრების ფუნქციების, დასაქმების ვადების და ხელფასების განსაზღვრის ის რესურსები, რომლებიც სრულყოფილად აღწერენ შრომითი საქმიანობის პირობებს, მის ფარგლებს და ასევე შესაბამისობას კანონმდებლობით დადგენილ მოთხოვნებთან. ასე ხდება შრომითი ურთიერთობების იდეალური მოდელის ფარგლებში მუშაობის შემთხვევაში, რაც სულაც არ განაპირობებს სამუშაო ადგილებზე პროცესების ამ წესით განვითარებას. თანამდებობრივი სტატუსები და მათთან დაკავშირებული სახელშეკრულებო ვადები ყოველთვის არ არის სრულ თანხვედრაში კანონებისა და მათი ქვემდებარე აქტების მოთხოვნებთან. ეს ქმნის იმ გაუგებრობას, რომელიც მომუშავეთა შორის ურთიერთობებში კონფლიქტების წარმოშობას უწყობს ხელს და აზიანებს მათ შრომით საქმიანობას. აქედან გამოსავალი მხოლოდ ისეთი საკადრო პოლიტიკის განხორციელებაში მდგომარეობს, რომელიც მაქსიმალურად იქნება ორიენტირებული მომუშავეთა შრომითი უფლებების და თავისუფლებების დაცვაზე და უსდ-ში თანამშრომლობითი ატმოსფეროს ჩამოყალიბებაზე. ასეთი მიდგომა დასაქმების სახელმწიფო პოლიტიკაში არის განცხადებული და მიზნად ისახავს როგორც ადამიანთა უფლებების და თავისუფლებების დაცვას, ისე მათი შრომის ეფექტიანობის ამაღლებას. ეს სტრატეგიული ხაზი გატარებულია შრომის კოდექსშიც და ფართოდ უნდა იყოს გამოყენებული კანონშიც „უმაღლესი განათლების შესახებ“, რომელიც ეყრდნობა შრომის კოდექსს. ეს მომენტი ხშირად დავიწყებას ეძლევა, რაც ხელს უწყობს მიუღებელი პროცესების განვითარებას, დაპირისპირებას, კოორდინაციის მოშლას და სხვა დესტრუქციულ მოვლენებს, რომლებიც არასწორი მიდგომების შედეგად აღმოცენებულ ხარვეზებს წარმოადგენენ და აუცილებელ აღმოფხვრას უნდა ექვემდებარებოდნენ. აღნიშნული ხარვეზები კიდევ უფრო ღრმავდება უსდ-ს წესდებებში ჩაწერილი საეჭვო ნორმების საფუძველზე და საბოლოოდ აკადემიური სფეროს შრომითი ურთიერთობებში ვღებულობთ არასახარბიელო ვითარებას, რომელიც მძიმდება იმითაც, რომ მთელ რიგ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 405 მნიშვნელოვან საკითხებთან დაკავშირებით აღნიშნულ დაწესებულებების აკადემიური კადრების მიმართ გამოვლენილია არათანაბარი ანუ დისკრიმინაციული მიდგომა, რასაც გარკვეული სუბიექტები ხელოვნურად ქმნიან სხვადასხვა მოტივებიდან გამომდინარე. ეს მოტივები სავარაუდოდ შეიძლება ადამიანთა გამიზნული „გულის მოგების“, „მომხრობის“ სხვადასხვა ფორმით იყოს გამოვლენილი: ა/ უვადო შრომითი ხელშეკრულების დადება მხოლოდ „პრივილეგირებული“ აკადემიური კადრებისთვის; ბ/ პროფესორად ცნობა მხოლოდ „პრივილეგირებული“ აკადემიური კადრების; გ/ მაღალი შრომის ანაზღაურება მხოლოდ „პრივილეგირებულ“ აკადემიურ კადრებს; დ/ მკვერად დაბალი დატვირთვა მხოლოდ „პრივილეგირებულ“ აკადემიურ კადრებს; ე/ სამეცნიერო ხარისხის არმქონე ადამიანების სამსახურში მიღება (რაც სრული აბსურდია) მხოლოდ არააკადემიური ნიშნის მიხედვით „პრივილეგირებულად“ მიჩნეული გარეშე კადრებისთვის და სხვ. უსდ-ების აკადემიური კადრების ასე საეჭვოდ მადიფერენცირებელი ნორმების არსებობაში ძალიან დიდი ალბათობით ჩართული უნდა იყოს ფინანსური ინტერესი, რომელიც ძირითად მამოძრავებელ ძალას წარმოადგენს მიუღებელი და არაკანონიერი ქმედებების უმრავლესობითვის. ამის შედეგად იქმნება „აკადემიური კორუფცია“, რომელიც უმაღლესი განათლების სფეროსთვის მხოლოდ დიდი საფრთხის შემცველ და უკან დამხევ მოვლენას წარმოადგენს. როგორც დაკვირვება აჩვენებს, ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებების დადება საკმაოდ მომგებიან საქმიანობად გამოიყურება და ბიზნესის სპეციფიკურ ფორმადაც შეიძლება განიხილებოდეს. უსდ-ს ბიუჯეტის „სხვა ხარჯების“ გრაფაში ყოველწლიურად შეიძლება აღინიშნებოდეს ზრდა და მილიონობით ლარის მობილიზება, რაც ასეთი გრაფისთვის გაუმართლებლად დიდი თანხაა [4]. ეს ყოველივე ფინანსებით მანიპულირების დიდ შესაძლებლობებს იძლევა და გარკვეულ პირთათვის ძლიერი მიზიდულობაც გააჩნია. ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებები თავიანთი ვადიანი სახელფასო რესურსებით ქმნიან იმის წინა პირობას, რომ უსდ-ს სათანადო სამსახურები აკადემიური კადრებისთვის უვადო შრომითი ხელშეკრულებების დადებას მაქსიმალურად გაურბიან, ვინაიდან ისინი, მათი თვალსაზრისით, სხვადასხვა სახის სარგებლის მიღების წყაროს როლში გამოუსადეგარია და არ იძლევიან უსდ-ს აკადემიური კადრების სახელფასო რესურსების არამიზნობრივად გამოყენების შესაძლებლობას. მოცემული სიტუაცია კი იმას განაპირობებს, რომ შრომითი ურთიერთობების მართვის უფლებით აღჭურვილი ხელმძღვანელი პირები არ ცდილობენ ეს არასახარბიელო ვითარება შესაბამისობაში მოიყვანონ აკადემიურ სფეროში დასაქმების სახელმწიფო პოლიტიკასთან. ამის მხარდამჭერ პირთა რაოდენობა კი არც თუ ისე მცირეა. შექმნილი ვითარება სერიოზული ყურადღების მიქცევას საჭიროებს და სახელისუფლებო ინსტიტუტების მხრიდან ამ კუთხით აკადემიური სფეროსთვის ადეკვატური დახმარების გაწევას ითხოვს. საჭიროების შემთხვევებში დირექტიული ჩარევაც კი აუცილებელი უნდა ხდებოდეს. განსაკუთრებით ეს აქტუალურია კონკურსების სისტემის ფართო გამოყენების შემთხვევებში, რომლებშიც ძალიან ხშირად სუბიექტური მოტივაციის მიხედვით ხდება აკადემიური კადრების სამსახურში მიღება. ეს კი უსამართლო პროცედურებით ღირსეული კანდიდატების ინტერესთა გაუთვალისწინებლობის და იგნორირების ხარჯზე მიიღწევა. უსაფუძვლოდ დაწუნებული და სამსახურიდან გაშვებული აკადემიური კადრების კუთვნილი სახელფასო რესურსები მავანთა ყურადღების ცენტრში ექცევა, რის შემდეგაც, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 406 სავარაუდოდ, ამ რესურსების არამიზნობრივი გამოყენების გეგმებიც მუშავდება. უსდ-ს აკადემიური კადრების შრომის ანაზღაურების მითვისება (ან ნაწილობრივ ან მთლიანად ან საკუთარი ხელფასების მოსამატებლად) ზემოთ ხსენებული სახელფასო რესურსების არამიზნობრივი გამოყენების ერთ-ერთ სავარაუდო ფორმას შეიძლება წარმოადგენდეს. ხელფასების მითვისება მხოლოდ ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების გაფორმების შემთხვევებში შეიძლება ხდებოდეს, ვინაიდან ასეთი შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზეა შესაძლებელი მომუშავის სასრული სახელფასო რესურსით მანიპულირება, რაც სრულიად მიუღწეველია უვადო შრომითი ხელშეკრულების დადების შემთხვევაში. აკადემიური კადრის უვადო ხელფასი უსდ-ს ბიუჯეტის სახელფასო გრაფიდან სხვა გრაფებში გადატანას ვერ დაექვემდებარება სხვა ასეთი გრაფების არარსებობის გამო. მაგრამ აღნიშნულისგან განსხვავებით ვადიანი ხელფასები ამას ძალიან ადვილად ექვემდებარება. მაგალითად: უსდ-ს ბიუჯეტის „სხვა ხარჯების“ გრაფიდან, რომელიც ნაკლები სიხშირით კონტროლდება მისი სპეციფიკიდან გამომდინარე, ადვილად შეიძლება განხორციელდეს დიდი მოცულობის თანხის გაცემა არამიზნობრივი გამოყენებისთვის, ხოლო ამით შექმნილი საბიუჯეტო დეფიციტი შემდეგ შეივსოს რამდენიმე აკადემიური თანამდებობის შტატის 4 წლიანი, 7 წლიანი, 10 წლიანი ან სხვ. ხელფასების საფინანსო რესურსებით უსდ-ს ბიუჯეტის სახელფასო გრაფიდან. შემდეგ ამას უნდა მოჰყვეს ამ შტატების აუცილებელი გაუქმება შესაბამისი ადმინისტრაციული მანიპულაციებით, რის შედეგადაც საბოლოოდ აღდგება ფინანსური და სამართლებრივი „წესრიგი“ და ვერავინ ვეღარ აღმოაჩენს რაიმე საეჭვოს და სასაყვედუროს, თუმცა გაუბედურებულები დარჩებიან ხელფასწართმეული და წესიერად მომუშავე კადრები, რაც დაუშვებელია რომ კადრების საზიანოდ დიდხანს გამოუსწორებლად არსებობდეს და არ აღიკვეთებოდეს. აღნიშნული პრობლემის პოზიტიურად/სამართლიანად გადაჭრა მხოლოდ და მხოლოდ დასაქმებულთა სასარგებლოდ უნდა ხდებოდეს ისე, როგორც ამას განსაზღვრავს ქვეყნის კანონმდებლობა უვადი შრომითი ხელშეკრულებების პრიორიტეტული გამოყენებისთვის აქტიური ხელის შეწყობის საშუალებით [5]. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ უვადო შრომითი ხელშეკრულება არ განაპირობებს მუდმივ და გარანტირებულ დასაქმებას, ვინაიდან აქტიურად გამოყენებული პერიოდული საატესტაციო შემოწმებების საფუძველზე შეიძლება წყდებოდეს სამსახურის გაგრძელების ან შეწყვეტის საკითხები ხელშეკრულებით განსაზღვრული, შეთანხმებული პირობების შესრულების მიხედვით. ამრიგად, უსდ-ს ხელმძღვანელობა ამ მხრივ შეიძლება მშვიდად იმყოფებოდეს, ვინაიდან უვადოდ დასაქმებული მომუშავეები მას შემაწუხებელ ტვირთად არც ერთ შემთხვევაში არ გადაექცევა. კომპეტენტურობა და კეთილსინდისიერება არის ადამიანის ის ორი მნიშვნელოვანი თვისება, რომლების მიხედვით განვითარებულობაც განსაზღვრავს მათ მომწიფებულობას სხვადასხვა თანამდებობებზე მუშაობისთვის. ასეთი ადამიანების რიცხვი, სამწუხაროდ, დიდი არ არის, ისინი უმცირესობაში იმყოფებიან. არსებული სიტუაციის გამოსწორება კონკურსების ჩატარებით და ხმების უმრავლესობის მოპოვებით მიუღწევადია, ვინაიდან ზოგადად ზემოთ განხილულ ნეგატიურ ტენდენციებს მკვეთრი დომინირება ახასიათებთ ზუსტად ისე, როგორც საილუსტრაციოდ მოყვანილ ხატოვან გამონათქვამშია მოცემული: „ერთი კოვზი კუპრი ადვილად წაბილწავს ერთ კასრ თაფლს, ხოლო ერთი კოვზი თაფლი ვერ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 407 გააკეთილშობილებს ერთ კასრ კუპრს“. ამიტომ აუცილებელია, რომ მნიშვნელოვან ხელმძღვანელ თანამდებობებზე კადრების შერჩევა ხდებოდეს მხოლოდ და მხოლოდ კომპეტენტურობის და კეთილსინდისიერების მაღალი მაჩვენებლების საფუძველზე. ასეთი მონაცემების მქონე ხელმძღვანელები სამუშაო ადგილებზე უკეთესი ურთიერთობების წახალისებით მეტი რაოდენობის წესიერი კადრების დაწინაურებას შეუწყობენ ხელს. ასევე ნაკლები იქნება დამსახურებული კადრების მიმართ მიუღებელი, სრულიად არასაკადრისი მოპყრობის შემთხვევები და დამკვიდრდება კეთილსინდისიერი შრომის მეტად დაფასების კულტურა; აღმოიფხვრება დამსახურებული კადრების სამსახურიდან დაუსაბუთებლად გაშვების და ამით მათთვის სოციალურთან ერთად რეპუტაციული ზიანის მიყენების მანკიერი ტრადიცია და სხვ. ასეთ სიტუაციაში უღირსი ადამინები ვერანაირად ვეღარ შეძლებენ ღირსეული ადამიანების პერმანენტულ შევიწროებას. დამატებით შეიძლება ითქვას, რომ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში აკადემიურ კადრებთან უვადო შრომითი ხელშეკრულებების გაფორმება წარმოადგენს იმ უნიკალურ და უნივერსალურ ფაქტორს, რომელსაც შეუძლია სრულად მოაწესრიგოს უსდ-ში აკადემიური კადრების დასაქმებასთან დაკავშირებული ამჟამად არსებული ყველა პრობლემური საკითხი. ამიტომ ხელისუფლების მხარდაჭერით და საგანმანათლებლო სივრცეში ხელმძღვანელ პოზიციებზე დასაქმებულ კომპეტენტურ და კეთილსინდისიერ პირთა ძალისხმევით აუცილებელია აქტიური მუშაობის გაშლა აკადემიური კადრებთან შრომით ურთიერთობებში კორუფციის გმომწვევი ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების არამიზანშეწონილად ცნობისა და მხოლოდ სპეციალურ შემთხვევებში მისი გამოყენების დასაშვებად. ხელშეკრულების ეს ფორმა გამოსაყენებელია მხოლოდ 12 თვიდან 30 თვემდე გამოცდილების მქონე პირთა შრომითი მოწყობის შემთხვევებში, როგორც განსაზღვრავს ორგანული კანონი (შრომის კოდექსი). ზემოთ აღწერილი ეთიკური, სამართლიანი და კანონიერი ღონისძიებების თანმიმდევრული და აქტიური განხორციელების შედეგად შესაძლებელი გახდება აკადემიურ სფეროში დანაშაულებრივი კორუფციული პროცესების მინიმიზება, რაც საფუძვლად დაედება უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების აკადემიურ სექტორში მომუშავე კადრების ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებას, მათი ორგანიზაციული, პროფესიული, კოლეგიალური ურთიერთობების გაჯანსაღებას და მუშაობის ეფექტიანობის საგრძნობ ზრდას კონკურენტულ საგანმანათლებლო სივრცეში ღირსეული პოზიციების მოპოვებით. ზემოთ აღწერილი სავარაუდო კორუფციული მექანიზმის საფუძველზე გარკვეული კატეგორიის ხელმძღვანელ პირებს ეძლევათ იმის შესაძლებლობა, რომ სხვადასხვა სახის გამოგონილი და არადამაჯერებელი არგუმენტების საფუძველზე წესიერი, კომპეტენტური და კეთილსინდისიერი კადრების სამსახურიდან გაშვებით უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ბიუჯეტებიდან „გამოიმუშაონ“ 100 000, 200 000, 300 000 ლარის ან მეტი მოცულობის ფულადი სახსრები არამიზნობრივი გამოყენებისთვის და ამ გზით შეიქმნან საკუთარი კეთილდღეობა მათი უმოწყალო შევიწროებისა და გაუბედურების ხარჯზე. ასეთ აქტივობაში მინიმუმ ოთხი სხვადასხვა სიმძიმის მქონე სისხლისსამართლებრივი დანაშაული იკვეთება: 1/ აკადემიური კადრების მართვაში ჩართული ხელმძღვანელ თანამდებობაზე მყოფი პირების მიერ სამსახურის ბოროტად გამოყენება; 2/ სამსახურის წართმევით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 408 გაუბედურებული ადამიანების მიმართ გამომჟღავნებული სამსახურებრივი გულგრილობა; 3/ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება და მისი გადამეტება ხშირად მოითხოვს გარკვეული ფაქტების არასწორად წარმოდგენას და ამის დამადასტურებელი არაადეკვატური დოკუმენტების შედგენას. აღნიშნული ფაქტების ასეთი წესით გაყალბება ემსახურება მომხდარი ქმედების შესახებ არასწორი შეხედულების ჩამოყალიბებას აქედან მიღებული ნეგატიური შედეგით. 4/ სამსახურიდან არაკანონიერად განთავისუფლებული აკადემიური კადრების მრავალწლიანი სახელფასო ფულადი სახსრების (ასი ათასობით ლარის) არამიზნობრივი გამოყენება/მითვისება. აღნიშნული ქმედებების კორუფციულობა ბუნებრივად გამომდინარეობს იმ ამორალური მიდგომებიდან, რომლებსაც სრულიად გულგრილად ავლენენ ხსენებული ხელმძღვანელი პირები მათ მიერ უფლებადარღვეული თანამშრომლების მიმართ. დღევანდელ პირობებში სამსახურიდან განთავისუფლება ისეთ პრობლემებს უქმნის ადამიანებს, რომლებიც გადაუჭარბებლად შეიძლება კვალიფიცირდეს როგორც მათთვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე რესურსების დაკარგვით გაუსაძლის მდგომარეობაში ჩაყენება. ასეთნაირი დამოკიდებულება და მოპყრობა კი ადამიანობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულსაც შეიძლება უტოლდებოდეს. გარდა ამისა, იქმნება ისეთი შთაბეჭდილება, რომ სამსახურიდან უკანონოდ განთავისუფლებული აკადემიური კადრების სამსახურში კანონიერი აღდგენა შეუძლებლად ითვლება. სამსახურში კანონიერი აღდგენისთვის ასეთი მედგარი წინააღმდეგობის გაწევა სავარაუდოდ გამომდინარეობს იმის შიშიდან, რომ გარკვეულ პირებს ამის შედეგად რაღაც დაეკარგებათ. ეს უეჭველად შეიძლება იყოს ფინანსები, თორემ სხვა კიდევ რა შეიძლება დაეკარგოთ? ძალიან ძნელი წარმოსადგენია, რომ სამართლიანობის და კანონიერების დაცვის გამო ვინმე მოხსნან თანამდებობიდან ან სხვა რაიმე პრობლემა გაუჩინონ. ამდენად, ეჭვს არ უნდა იწვევდეს ის, რომ მოცემულ ვითარებაში ფიგურირებს რაღაც სარგებლის მიღების მოტივაცია, რომლის დაკარგვაც დაუშვებლად, შეუძლებლად არის მიჩნეული და, შესაბამისად, ეწევა ძალიან დიდი წინააღმდეგობა. არსებულ ვითარებაში წესრიგის დამყარება უმთავრესად უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულების ხელმძღვანელობის მუშაობის ეფექტიანობაზე იქნება დამოკიდებული. რაც მეტია კონტროლი, მით ნაკლებია კორუფცია. ეს უტყუარი აქსიომაა! უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში საბიუჯეტო თანხების არამიზნობრივ გამოყენებას შესაძლებელს ხდის მათთვის მინიჭებული ავტონომია და მის ფარგლებში ჩატარებული კონკურსები: ავტონომია ხშირად გამოიყენება კანონდარღვევათა დაცვის მექანიზმის როლში, ხოლო კონკურსების გამოგონილი უალტერნატივობა შესაძლებელს ხდის სუბიექტივიზმის, ნეპოტიზმის, კორუფციის და სხვა მანკიერებათა განვითარებას. ორივე მათგანი ძალიან აზიანებს უსდ-ს სამუშაო პროცესს და დაბლა სწევს მის ხარისხს. არაკეთილსინდისიერად მომუშავე ხელმძღვანელები ავტონომიას თვითნებურად იყენებენ პირადი მერკანტილური ინტერესების დასაკმაყოფილებლად. კანონდარღვევათა ჩადენის გარეშე ასეთი რამ შეუძლებელია რომ ხდებოდეს. რაც შეეხება მაკონტროლებელ ზემდგომ ინსტანციებს, ისინი ავტონომიის გამო ყოველთვის თავს იკავებენ უსდ-ს საქმიანობაში კანონიერი ჩარევისგან მაშინაც კი, როდესაც კანონდარღვევები აღინიშნება და ამით გზას უხსნიან დანაშაულის განვითარებას. ასეთი დამაზიანებელი მოქმედება აქვს ავტონომიის მნიშვნელობის დიდ გადაჭარბებას, ყოვლისშემძლეობას და ამ „სიკეთის“ მქონე უმაღლესი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 409 საგანმანათლებლო დაწესებულების უკონტროლოდ დატოვებას. საბოლოოდ კმაყოფილები რჩებიან როგორც უსდ-ს ხელმძღვანელი პირები, ისე მაკონტროლებლები, ხოლო წაგებულ მდგომარეობაში რჩებიან უსდ-ს თანამშრომლები, სტუდენტები, მთლიანობაში მთელი საზოგადოება და ქვეყანა. ყველა ეს უბედურება გამომდინარეობს უსდ-ების ავტონომიის რეგლამენტის არასებობიდან, რაც გამოსასწორებელია. რაც შეეხება უსდ-ებში კონკურსებს, ისინი თავიანთ ნეგატიურ მოქმედებას მინიმუმ სამ ასპექტში ამჟღავნებენ: 1/ აკადემიური კადრის ღვაწლის დაუფასებლობაში. დიდი დამსახურებისა და სამუშაო გამოცდილების მიუხედავად, მას ექცევიან როგორც ამ მაჩვენებლების არმქონე უცხო პირს, რითიც ხდება გამოცდილი კადრების მნიშვნელობის დაკნინება და მათი სამსახურებრივი პოზიციების დასუსტება. ყოველივე ეს კი ამორალურია, არასამართლიანია და კანონმდებლობითაც დაუშვებელია. 2/ კონკურსების ჩატარების ტექნოლოგია და მისი ინსტრუმენტები ფართო შესაძლებობებს იძლევა ისეთი აქტივობების გაშლისთვის, როგორებიცაა: სუბიექტივიზმი, მერკანტილიზმი, ნეპოტიზმი და აკადემიური კორუფციის სხვა ფორმები. კონკურსები ისე ტარდება, რომ ვისაც უნდათ სამსახურში მიიღებენ და ვისაც უნდათ გაუშვებენ; არავითარი ობიექტურობა და ღვაწლის გათვალისწინება. მთავარია, რომ აკადემიური კადრების გარკვეული რაოდენობა განიდევნოს სასწავლებლიდან და მათი სახელფასო სახსრები სხვა დანიშნულებით იქნეს გამოყენებული. 3/ კორუფციული კონკურსების უალტერნატივობის შესახებ წარმოდგენები, რაც საეჭვო მიზნებზე არის დაფუძნებული, ქმნის ისეთ სიტუაციას, რომ კონკურსების დაუსაბუთებელი და გაუმართლებელი არგამოცხადებაც კი საკმარისად და გარანტირებულად იძლევა სამსახურიდან აკადემიური კადრის განთავისუფლების შესაძლებლობას, რომელიც შემდეგ შეიძლება დაბრალდეს მაგალითად სახელშეკრულებო ვადის გასვლას და ამით დასაბუთებისგან თავის არიდებაც ადვილად ხერხდება. თუმცა შრომის კოდექსი და სხვა კანონებიც გამოცდილი კადრების ამ წესით სამსახურიდან განთავისუფლების საშუალებას არ იძლევიან. ე.ი. შეიძლება ითქვას, რომ დიდი ზრუნვაა გაწეული იმისთვის, რათა აკადემიური კადრები რაც შეიძლება უპრობლემოდ იქნენ განთავისუფლებულები უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებიდან, რომ შემდეგ მათი სახელფასო რესურსები გამოყენებული იყოს მავანთა სასურველი მიზნებისთვსის. იმის მაგივრად, რომ გამოცდილი აკადემიური კადრების გაფრთხილება, შენარჩუნება, საქმინობაში ყოველმხრივი მხარდაჭერა და მათი სამუშაო პირობების გაუმჯობესება იყოს უზრუნველყოფილი, ყველაფერი ხდება ამის საპირისპიროდ. მსგავსი ვითარება სრულიად კურიოზულია და აუცილებლად ითხოვს გამოსწორებას თანამშრომელთა სასარგებლოდ. აღნიშნული სისხლისსამართლებრივი დანაშაულები საკმარისად მძიმე ხასიათისაა და ითხოვენ აუცილებელ და ადეკვატურ რეაგირებას შესაბამისი უწყებების მხრიდან. ყოველი დაყოვნება და მითუმეტეს სხვადასხვა ფორმით პატიება ამ მნიშვნელოვანი ფინანსური დანაშაულების (დიდი სახელმწიფო თანხების არამიზნობრივი გამოყენების) შენარჩუნებას და კიდევ უფრო განვითარებას ემსახურება. ეს არის დამანგრეველი მოვლენა იმ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის, რომლებიც წესით დაკავებულები უნდა იყვნენ კომპეტენტური და კეთილსინდიციერი კადრების მომზადებით და რომლებშიც უნდა იქმნებოდეს კორუფციისგან თავისუფალი საგანმანათლებლო გარემო. ყოველივე ზემოთ ნათქვამის გაუთვალისწინებლობა, ცხადია, ხელს უწყობს მხოლოდ არაკომპეტენტური და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 410 არაკეთილსინდისიერი კადრების მომზადებას, ვინაიდან თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგიების გავრცელების პირობებში ინფორმაცია ვერ იმალება, ყველაფერი ხდება ცხადი და არაკეთილსინდისიერად მომუშავე უფროსი კადრის მიუღებელი, კორუფციული ქმედებები სტუდენტებისგან იზოლირებულად ვერ ხდება და ძალიან დიდი ალბათობით გადაღებული იქნება ახალგაზრდა კადრების მიერაც როგორც მათთვის ავტორიტეტული, პატივცემული პროფესორების „ღირსეული“ ქცევის მაგალითი. უმცროსის მიერ მაგალითის გადაღება უფროსისგან უტყუარი ბუნებრივი პროცესია, რომლითაც მოცემულ შემთხვევაში კადრების მორალური დეგრადირება მიმდინარეობს, ხოლო სწავლის დასრულების შემდეგ ასეთი მომზადების მქონე კადრების სახით საზოგადოება მთლიანობაში ღებულობს მისთვის საშიშ და საზიანო მოვლენას. ამდენად, აკადემიური კადრების მორალური მრწამსი და ამ თვალსაზრისით მათი სრულფასოვნება გადამწყვეტი ფაქტორის როლს თამაშობს კეთილსინდისიერი და კომპეტენტური კადრების მომზადების მნიშვნელოვან საქმეში, რომელიც ქვეყნის უკეთესი მომავლის მოახლოებას ემსახურება. მორალი განსაკუთრებით დიდ მნიშვნელობას იძენს უსდ-ს ხელმძღვანელი კადრების მოღვაწეობის შემთხვევებში. ეს ის სამსახურებრივი სიტუაციებია, რომლებსაც შეხება აქვთ ადამიანთა ფართო მასებთან და მათ მუშაობაში მცირედი შეცდომაც კი ხშირად შეიძლება იწვევდეს ბევრი ადამიანის უფლებების დარღვევას. რაც უფრო მაღალია თანამდებობა, მით უფრო მაღალია პასუხისმგებლობა, მით უფრო მეტია დაშვებული შეცდომის ფასი და მით უფრო მკვეთრ შეფასებებს იმსახურებს იგი. ხელმძღვანელ პოზიციებზე მყოფი კადრების მუშაობაში გადაცდომების აღმოცენების შემთხვევებში ყოველთვის უნდა გამოიყენებოდეს სასჯელის უფრო მკაცრი ზომები, ვიდრე ეს ხდება ორგანიზაციის რიგითი მუშაკებისთვის იგივე ხასიათის გადაცდომების ჩადენის შემთხვევაში. სახელმწიფო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებების ხელმძღვანელი პირები გათანაბრებულები არიან საჯარო მოხელეებთან, რომელთა მოღვაწეობასაც კანონი უდგენს გაკვეულ შეზღუდვებს. საჯარო მოხელეებს და ხელმძღვანელებს კანონით მოეთხოვებათ, რომ არ გადააჭარბონ თავიანთ უფლებამოსილებას და ბოროტად არ გამოიყენონ იგი. უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება შეიძლება უმოქმედობის ფორმითაც იქნეს გამოხატული. უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება და მისი გადამეტება სისხლის სამართლებრივ დანაშაულად ითვლება და რეგულირდება საქართველოს სისხლის სამართლის ნორმებით. უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება რეგულირდება სსს კოდექსის 332-ე მუხლით, ხოლო უფლებამოსილების გადამეტება რეგულირდება სსს კოდექსის 333-ე მუხლით: “მუხლი 332. სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება 1. მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება საჯარო ინტერესის საწინააღმდეგოდ, თავისთვის ან სხვისთვის რაიმე გამორჩენის ან უპირატესობის მისაღებად, რამაც ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლების, საზოგადოების ან სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესის არსებითი დარღვევა გამოიწვია, – georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 411 ისჯება ჯარიმით ან შინაპატიმრობით ვადით ექვსი თვიდან ორ წლამდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე“. „მუხლი 333. სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება 1. მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება, რამაც ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლების, საზოგადოების ან სახელმწი-ფოს კანონიერი ინტერესის არსებითი დარღვევა გამოიწვია, – ისჯება ჯარიმით ან შინაპატიმრობით ვადით ექვსი თვიდან ორ წლამდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმე-ვით ვადით სამ წლამდე“. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი განიხილავს აგრეთვე ხელმძღვანელთა მიერ დაშვებულ გადაცდომებს, რომლებიც განაპირობებენ აკადემიური კადრების უფლებების არაპირდაპირ დარღვევას. მათ შორის აღსანიშნავია სამსახურებრივი გულგრილობის მოვლენა, რომელსაც სსს კოდექსის მიხედვით მინიჭებული აქვს სისხლის სამართლის დანაშაულის კვალიფიკაცია. კანონი ხსენებულ ქმედებას უწესებს სანქციებს, რომლებიც განსაზღვრულია ამავე კოდექსის 342-ე მუხლით: „მუხლი 342. სამსახურებრივი გულგრილობა 1. სამსახურებრივი გულგრილობა, ესე იგი მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შეუსრულებლობა ან არაჯეროვნად შესრულება მისდამი დაუდევარი დამოკიდებულების გამო, რამაც ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლების, საზოგადოების ან სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესების არსებითი დარღვევა გამოიწვია, – ისჯება ჯარიმით ან შინაპატიმრობით ვადით ექვსი თვიდან ორ წლამდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე“. უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება და მისი გადამეტება ხშირად მოითხოვს გარკვეული მომხდარი ფაქტების არასწორად გაშუქებას და ამის განსამტკიცებლად ყალბი დოკუმენტების შედგენას. ფაქტების გაყალბება ემსახურება ორგანიზაციის ხელმძღვანელ პირთა მიერ თანამშრომლების შეცდომაში შეყვანას ან პირიქით და მომხდარი ქმედების შესახებ არასწორი დამოკიდებულების შექმნას აქედან გამომდინარე მძიმე შედეგებით. აღნიშნული სიყალბე რეგულირდება სსს კოდექსის 341-ე მუხლით: „მუხლი 341. სამსახურებრივი სიყალბე სამსახურებრივი სიყალბე, ესე იგი მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ ოფიციალურ დოკუმენტში ან დავთარში ყალბი ცნობის ან ჩანაწერის შეტანა, ანდა ყალბი დოკუმენტის შედგენა ან გაცემა, აგრეთვე საწარმოს, დაწესებულების ან ორგანიზაციის საქმეში არსებული ოფიციალური ან კერძო დოკუმენტის გაყალბება, ჩადენილი ანგარებით ან სხვა პირადი მოტივით, – ისჯება ჯარიმით ან შინაპატიმრობით ვადით ექვსი თვიდან ორ წლამდე, ან თავისუფლების აღკვეთით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 412 ამრიგად, საჯარო მოხელეები და უსდ-ს ხელმძღვანელები აქტიურ სამართლებრივ ველში არიან მოქცეულები, რის შედეგადაც და რისი მადლითაც შემთხვევათა უმრავლესობაში საბოლოოდ შესაძლებელი ხდება სახელმწიფო ინსტიტუტების ნორმალური, მშვიდი და მოწესრიგებული მუშაობის უზრუნველყოფა [10], [11]. სისხლის სამართლის კოდექსის ამოსავალ ცნებას წარმოადგენს „დანაშაული“ და მის ფარგლებში ადამიანისთვის ან საზოგადოებისთვის მიყენებული ზიანის ხასიათი და სიმძიმე. ამრიგად, დანაშაულის არსებობის ფაქტის დადასტურება ადამიანისთვის ან საზოგადოებისთვის მიყენებული ზიანის დიდი მნიშვნელობიდან და სიმძიმიდან გამომდინარეობს: „მუხლი 7. სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საფუძველი 1. სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საფუძველია დანაშაული, ესე იგი ამ კოდექსით გათვალისწინებული მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედება. იურიდიული პირის სისხ ლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საფუძველი განისაზღვრება ამ კოდექსის შესაბამისი ნორმებით. 2. დანაშაულს არ წარმოადგენს ისეთი ქმედება, რომელიც, თუმცა ფორმალურად შეიცავს ამ კოდექსით გათვალისწინებული რომელიმე ქმედების ნიშნებს, მაგრამ მცირე მნიშვნელობის გამო არ გამოუწვევია ისეთი ზიანი, რომელიც აუცილებელს გახდიდა მისი ჩამდენის სისხლისსამართ-ლებრივ პასუხისმგებლობას, ან არ შეუქმნია ასეთი ზიანის საფრთხე“. (შენიშვნა: ერთსა და იმავე ზიანს შეიძლება სხვადასხვა მნიშვნელობა ჰქონდეს ადამიანებისთვის და სხვადასხვა რეაგირებებს იწვევდეს. ამიტომ დანაშაულის და მიყენებული ზიანის დადგენაში აუცილებლად უნდა ფიგურირებდეს სუბიექტური კომპონენტიც მომხდარის მნიშვნელობა დაზარალებულისთვის (ანუ მიღებული ზიანის ინდივიდუალური სიმძიმე). როგორც მოყვანილი ამონარიდებიდან ჩანს, სისხლის სამართლის კოდექსის რეგულირების ქვეშ ექცევა მოხელეთა და ხელმძღვანელთა ისეთი ქმედებები, რომლებიც დადგენილი ნორმებიდან შედარებით მკვეთრ გადაცდომებს გულისხმობს, ხოლო უფრო ნაკლებად გამოკვეთილი გადაცდომები სამართლებრივი „ყურადღების“ მიღმა რჩება. ისინი უფრო ნაკლები სიმძიმის დანაშაულებს წარმოადგენენ, თუმცა დესტრუქციული პროცესების გამოწვევის საკმარისი პოტენციალი მაინც გააჩნიათ და ამიტომ უნდა მოეძებნოთ სხვა რეგულაციები. ერთ-ერთი ასეთი სახის რეგულაციებად შეიძლება წარმატებით იქნეს გამოყენებული ეთიკის კოდექსის ნორმები, რომლებიც ყველა ორგანიზაციის მიერ არის მიღებული და დამტკიცებული. ეთიკის კოდექსის ნორმების საფუძველზე სათანადო ინსტანციები „მორალური დანაშაულის“ შეფასებას ახდენენ, რაც საჭიროების შემთხვევაში სათანადო სანქციების დაწესებასაც და განხორციელებასაც უნდა განაპირობებდეს. უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში უნივერსიტეტებში მუშაობენ საჯარო მოხელეებთან გათანაბრებული პირები, რომლებსაც განეკუთვნებიან რექტორები და მათი მოადგილეები. ისინი არიან პასუხისმგებლები ყველა იმ ქმედებებზე, რომლებსაც თანამშრომლებისთვის ზიანის მიყენება შეუძლიათ. თუკი ეს ზიანი დიდი სიმძიმისაა, მაშინ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 413 ავტომატურად მოქმედებას იწყებს სისხლის სამართლის კოდექსის ზემოხსენებული ნორმები. ხოლო უფრო მსუბუქ შემთხვევებში უნდა მოხდეს ეთიკის კოდექსის ნორმების გამოყენება უფლებამოსილი სამსახურების მიერ სათანადო სასჯელების დაწესებით. ასეთია დასჯაზე მიმართული სამართლებრივი მიდგომა, რომელიც ჩვენს მართლმსაჯულებაშია გავრცელებული. შედარებით მსუბუქი დანაშაულის შემთხვევაში, როგორიცაა მორალური „დანაშაული“, აუცილებელი ხდება სიტუაციის შემობრუნება და სასჯელის დაწესების ნაცვლად მიყენებული ზიანის გამოსწორებაზე ორიენტირებული მიდგომის გამოყენება. ეს გაცილებით უფრო ეფექტიანი მიდგომაა, ვინაიდან აზრს აკარგინებს ამ ტიპის მორალური დანაშაულების ჩადენას. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ აქ იღებს სათავეს მძიმე დანაშაულები და აგრეთვე იმიტომაც, რომ აღნიშნული მიდგომა პოზიტიურად ეხმიანება მართლმსაჯულების სტრატეგიას დანაშაულის პრევენციის ხელშეწყობის უპირატესობის შესახებ. ადამიანისთვის მიყენებული ზიანის გამოსწორებაზე ორიენტირებული მიდგომა საბოლოოდ ხელს უწყობს ორგანიზაციაში ურთიერთობათა ჰარმონიზებას, სამუშაოთა ორგანიზებულობას, მორალური კლიმატის ჩამოყალიბებას. ამ პლათფორმის ფარგლებში ხელმძღვანელი პირის მიერ დაშვებული გადაცდომების კორექტირება ამაღლებს მის პრესტიჟს, ხელს უწყობს მაღალი სტანდარტის ზნეობრივი ქცევების დემონსტრირებას, რომელიც მიბაძვის საფუძველზე ბუნებრივად გადაეცემა თანამშრომლებს, რაც შემდეგ იწვევს ორგანიზაციული კლიმატის გაუმჯობესებას და შრომის ეფექტიანობის ამაღლებას. წინააღმდეგ შემთხვევაში ყველაფერი სულ ამის საპირისპიროდ დრამატულად ვითარდება. ამრიგად, მაღალი მორალური მრწამსის მქონე მცოდნე ხელმძღვანელი ორგანიზაციის უტყუარ წარმატებას და წინსვლას განაპირობებს [ 12 ], [ 13 ], [ 14 ]. უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში წესიერ და ერთგულ თანამშრომელთა არასაკადრისი შეუფასებლობა და დაუფასებლობა ზოგადად ადამიანობის მნიშვნელობის არაადეკვატური გააზრებიდან გამომდინარეობს. ორგანიზაციაში ასეთი აზროვნებისა და შეფასებების გავრცელების საქმეში მთავარ როლს ხელმძღვანელები თამაშობენ. მათზეა დამოკიდებული კოლექტივში ურთიერთობათა ამა თუ იმ თავისებურებების ფორმირება, რასაც ისინი დირექტივების და სხვა მსგავსი ინსტრუმენტების საშუალებით ახორციელებენ. ამიტომ ხელმძღვანელთა დანიშვნაში, შერჩევაში თუ არჩევაში კოლექტივის მხრიდან დიდი დაკვირვებისა და აქტიური სწორი მოქმედების გამოვლენა არის საჭირო, ვინაიდან შემდგომ პერიოდში სწორედ ამაზე იქნება დამოკიდებული სამსახურში საქმიანობით გამოწვეული თანამშრომელთა კმაყოფილების ხარისხი. ადეკვატურად არჩეული ხელმძღვანელობა ქმნის თანამშრომლების მიმართ ადეკვატური და კორექტული დამოკიდებულების ატმოსფეროს, რაც სრულებით გამორიცხავს თანამშრომელთა უფლებების დარღვევის ხარჯზე მავანთა მიერ პირადი კეთილდღეობის შექმნას კორუფციული სქემების აქტიური გამოყენებით. აქედან გამომდინარე, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების მთელ კოლექტივში მორალურობის და სამართლიანობის კლიმატის დამკვიდრება, რომელიც თანამშრომლების მიმართ ჰუმანურ დამოკიდებულებაში ვლინდება, ძირშივე გამორიცხავს მათი ხელფასების კორუფციული მითვისების შესაძლებლობების დაშვებას და პრაქტიკაში განხორციელებას. ასეთი გარემო კი იწვევს აკადემიური კადრების შრომითი კმაყოფილების ამაღლებას, მათი აკადემიური მუშაობის სტიმულირებას და აღნიშნული დაწესებულების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 414 ეფექტიანობის მაჩვენებლების ზრდას შემოსავლების გარანტირებული მატების ღირსეული პერსპექტივით. ყოველივე ზემოთქმულის გაანალიზების საფუძველზე შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა იმის შესახებ, რომ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების აკადემიური კადრების შრომით ურთიერთობებათა მართვის სფეროში მუშაობის მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორს წარმოადგენს მომუშავე კადრების სამსახურიდან გაშვების დანაშაულებრივი მოტივაცია. ეს მოტივაცია პირდაპირი შედეგია იმ კორუფციული პროცესების, რომლებიც ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებების უალტერნატივობის შესახებ დამკვიდრებული ილუზორული შეხედულებების საფუძველზე აღმოცენდება. ხსენებულ შეხედულებათა ილუზორულობა მცდარი სამართლებრივი წარმოდგენების და შესაბამისი აზროვნების წესის გამიზნული გავრცელებიდან გამომდინარეობს. შესაბამისად მოქმედი კანონების ცალმხრივად გააზრება ხდება და ვღებულობთ ნეგატიური ტენდენციების დომინირების დაკანონებულ სიტუაციას. ეს ვითარება მხოლოდ დრამატიზების მომასწავებელია და აუცილებლად ითხოვს საჭირო ძალისხმევის გაღებას მისი შეჩერებისთვის. ამ ნეგატიური ტენდენციების შემაფერხებელ მოვლენას მხოლოდ პოზიტიური ტენდენციების გავრცელებისთვის და დამკვიდრებისთვის ხელის შეწყობა წარმოადგენს. პოზიტიური ტენდენციების გამომწვევი ფაქტორების როლში გვევლინებიან: 1) უვადო შრომითი ხელშეკრულებების დომინირების უზრუნველყოფა; 2) კორუფციული კონკურსების უალტერნატივობის შესახებ გავრცელებური წარმოდგენების გაბათილება მათი საპირისპირო არგუმენტირებული მიდგომის აქტიური დამკვიდრებით; 3) 3 წელზე მეტი სამსახურებრივი გამოცდილების მქონე თანამშრომლების (აკადემიური კადრების) პერიოდული შემოწმებისთვის მხოლოდ ატესტაციების გამოყენება. 4) კადრების სასწავლო-სამეცნიერო მოღვაწეობის შეფასებისთვის არსებული მიდგომების კორექტირება, რაც შემდეგში მდგომარეობს: აკადემიური კადრებისთვის უცხოური ძვირადღირებული და ჩვენთვის რატომღაც მაღალრეიტინგულად მიჩნეული პუბლიკაციების მოთხოვნის მოხსნა, ვინაიდან ბევრისთვის მიუღწევადია ფინანსური თვალსაზრისით. გარკვეულ პირთათვის ამ გზით მეცნიერული დაფასების „ყიდვა“ აკადემიური კორუფციის ერთ-ერთ ნაირსახეობად უნდა ჩაითვალოს. ჩვენი განვითარებადი ქვეყნის მეცნიერება, უპირველეს ყოვლისა, უფრო ჩვენი ქვეყნის განვითარების ინტერესებს უნდა ემსახურებოდეს და არა განვითარებული ქვეყნების მეტი განვითარების ინტერესებს. ჩვენი ქვეყნის ბიუჯეტიდან დაფინანსებული მეცნიერება სხვა ქვეყნების განვითარების სამსახურში არ უნდა დგებოდეს. განსაკუთრებით ეს აქტუალურია ჰუმანიტარული, სოციალური და პოლიტიკური მეცნიერებებისთვის. უცხოურ გამოცემებში სტატიების გამოქვეყნების ასეთი ზემაღალი შეფასება და დაფასება რომ არ წარმოადგენდეს აკადემიური კადრების სამსახურიდან განდევნის სრულიად მიუღებელ და დანაშაულებრივ მექანიზმსაც, ამიტომ გამოსაყენებელია აქედან შემდეგი გამოსავალი: ა/ იმისთვის, რომ შესრულდეს სტატიების და წიგნების მაღალხარისხიანი თარგმნა და შემდეგ უცხოურ მაღალრეიტინგულ გამოცემებში გამოქვეყნება, ამისთვის ხელფასები უნდა გაიზარდოს მკვეთრად, რაც ფანტასტიკის სფეროს განეკუთვნება და მოსახსნელია დღის წესრიგიდან; ბ/ აუცილებლად უნდა მოხდეს სამეცნიერო პროდუქციის (სტატიების, წიგნების) შეფასების კრიტერიუმებისა და მოთხოვნების მკვეთრი შემსუბუქება არსებული მწირი ხელფასების გათვალისწინებიდან გამომდინარე; გ/ მკვეთრად უნდა ამაღლდეს ადგილობრივი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 415 გამოცემების რეიტინგული მნიშვნელობა, რომლებიც პასუხობენ ჩვენი ქვეყნის ინტერესებს და საჭიროებებს, ვინაიდან უცხოური გამოცემები ჩვენი ქვეყნის განვითარების საჭიროებებს არ იზიარებენ და ამგვარი შინაარსის სტატიებს არც აქვეყნებენ; დ/ ჩვენი ქვეყნის მდიდარი ადამიანური კაპიტალი და ინტელექტუალური პოტენციალი ყველაზე მეტად უნდა დაფასდეს და ჩადგეს ჩვენი ქვეყნის განვითარების სამსახურში. უნდა ითქვას რომ, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებიდან აკადემიური კადრების გაშვების დანაშაულებრივი მოტივაცია უნდა შეიცვალოს თანამშრომელთა შენარჩუნების მოტივაციით, რისთვისაც უნდა გაბატონდეს მორალურობა, სამართლიანობა, კანონიერება და განიდევნოს ამორალურობა, უსამართლობა, უკანონობა. მხოლოდ ეს შექმნის უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მათი ინტელექტუალური პოტენციალის სრული და ეფექტიანი რეალიზების გარემოს, რაც ადგილობრივი კადრების ერთგული და ნაყოფიერი მუშაობით უნივერსიტეტების და ქვეყნის განვითარების ძლიერ სტიმულებს წარმოშობს. მეტი მორალურობა, მეტი სამართლიანობა და მეტი კანონიერება ჩვენი ქვეყნის უკეთესი მომავლის დადგომის გარანტორებს წარმოადგენენ. გამოყენებული ლიტერატურა 1. georgian law about higher education (2023). georgia, tbilisi (in georgian). 2. constitution of georgia (2020). georgia, tbilisi (in georgian). 3. organic law of georgia, labor code of georgia (2023). georgia, tbilisi (in georgian). 4. budget.of tbilisi state university (2020). retrieved december 29, 2023, from www.tsu.ge website: https://shorturl.at/lxqu2 (in georgian). 5. goroshidze g. & mgeladze, l. (2023). "academic corruption" – compensation, competition and assessment system. n3 (70), vol. 18, issue 3, 29-44. doi suffix: 10.36962/nec18032023-29 (in georgian). 6. law of georgia on civil service (2023). georgia, tbilisi (in georgian). 7. criminal law code of georgia (2023). georgia, tbilisi (in georgian). 8. thompson, k., thach, e., & morelli, m. (2010). implementing ethical leadership: current challenges and solutions. insights to a changing world journal, (4), 107130. 9. gini, a. (1998). ethics: the heart of leadership. westport, ct: greenwood 10. darcy, k. t. (2010). ethical leadership: the past, present and future. international journal of disclosure & governance, 7(3), 198-212 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 416 inadmissibility of fxed-term employment contracts that cause corruption in the higher education system giorgi goroshidze iv. javakhishvili tbilisi state university abstract the article discusses the peculiarities of concluding fixed-term labor contracts in the higher education system, analyzes them and highlights their essential features. it is tried to show the corruption threats of such agreements and the need to refuse such an anti-state approach is argued based on the requirements of the law. instead, the use of a lifetime employment contract is considered to be the only promising approach when solving the issues of employment of academic staff, which is in full compliance with the legislation and the personnel policy of the government. key words: education, employment, fixed-term employment contract, corruption. доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 1 метод расчета тепловлажностных параметров рудничного воздуха ш. и. ониани руководитель лаборатории горной теплофизики; институт горной механики имени г. а. цулукидзе академия наук грузинской сср, тбилиси, ссср о. а. ланчава, с. л. болквадзе научные сотрудники той же лаборатории в связи с освоением глубоких горизонтов шахт и рудников возникла проблема прогноза и регулирования тепловлажностных параметров вентиляционной струи, которая остается актуальной по сей день. для оптимального решения вопросов тепловлажностного кондиционирования рудничного воздуха необходимо дальнейшее развитие и уточнение методов прогнозирования климатических условий глубоких шахт. теоретические основы горной теплофизики были созданы авторами работ /1-4/, которые в последствии были развиты в работах /5-9/. заметим предварительно, что все методы базируются на решениях уравнений теплового баланса. авторы работ /5, 7/ справедливо отмечают о несостоятельности существования расчетных зависимостей для вертикальных, наклонных, горизонтальных, очистных выработок, а также их дифференциации в зависимости от времени проветривания. здесь же необходимо заметить, что наличие и значимость тех или иных факторов, влияющих на процесс тепломассообмена мезду горным массивом и рудничным воздухом не должны служить поводом для создания множества расчетных методик, ибо физическая модель процесса является общей для любых горных выработок. поэтому, горные выработки, с точки зрения методов определения тепловлажностных параметров вентиляционной струи, следует различать только по условиям проветривания. следовательно, принципиально должны лишь различаться методы расчета для тупиковых выработок и для выработок, проветриваемых сквозной струей. влияние массообмена на тепловые процессы в шахтах всегда считалось существенным, однако разными авторами оно учитывалось по разному и не всегда корректно, чаще всего эмпирически. исключение составляют лишь работы /6,7,8/. в работах /6,7/ решено дифференциальное уравнение теплового баланса, где влагосодержание рудничного воздуха принято в виде полного дифференциала от координаты и температуры. однако, в расчетных формулах фигурируют экспериментальные значения относительной влажности по длине выработки, что фактически сужает область применения предложенных методов и лишает им признак общности. в работе /8/ впервые решены дифференциальные уравнения теплового и материального балансов, в результате получены расчетные формулы для определения температуры и потенциала массопереноса рудничного воздуха. однако, формулы эти доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 2 являются весьма громоздкими и справедливы лишь при соблюдении условия α=αm, поэтому их практическое применение ограничено и связано с определенными неудобствами. для элементарной длины dℓ (рисунок) горной выработки, проветриваемой сквозной струей, энергетический и массойвый балансы имеют вид где g масса рудничного воздуха, проходящего по выработке в единицу времени; ср, сm изобарная теплоемкость и изотермическая массоемкость воздуха; dt , dθ приращения температуры и потенциала массопереноса воздуха в результате тепломассообмена; удельная теплота фазового перехода вода-пар; dx приращение влагосодержания воздуха; kτ, kτm коэффициенты нестационарного теплои массообмена; u периметр горной выработки; t0, θ ©о естественная температура и естественный потенциал массопереноса горного массива; σгеотермический градиент; ψ угол наклона выработки; t, θ температура и потенциал массопереноса воздушной струи; кτ коэффициент теплопередачи трубопровода, расположенного в выработке; ut периметр трубопровода; tt средняя температура потока жидкости в трубопроводе; сумма тепловыделений и массовыделений от местных источников, к которым в данном случае отнесена и массоотдача от свободной поверхности шахтной воды; l длина цепи горных выработок; q0 удельное тепловыделение от окислительных процессов. условия однозначности τ>0, ℓ=ℓί-1 , t=tί , θ=θί , (3) доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 3 где τ – время протекания процесса; ί = 1,2,3,…, n . после несложных преобразований уравнения (i) и (2) соответственно принимают вид апроксимированяая зависимость влагосодержания от относительной влажности, температуры и давления для шахтных условий имеет вид /10/ где φ относительная влажность воздуха; n, εкоэффициенты апроксимаций; б барометрическое давление; рсрсреднее парциальное давление водяного пара. доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 4 значения величин n, ε, рср в зависимости от пределов апроксимации приведены в табл. 1. из определения химического потенциала массопереноса следует, что φ=exp θ/rt, где rуниверсальная газовая постоянная; т абсолютная температура. с учетом этого, уравнение (6) принимает вид подстановка полного дифференциала от x из формулы (7) в уравнение (4) с учетом (5), приводит к выражению которое не имеет решение, обеспечивающее приемлемую точность. поэтому в настоящей работе избран иной путь. поскольку численное значение т (к) в данном случае примерно на порядок выше по сравнению с t(°с), допускается, что приращение температуры на расчетном участке не оказывает существенного влияния на значение θ , а ε для взятого интервала изменения температуры является величиной постоянной. поэтому после подстановки dх из формулы (7) уравнение (4) принимает вид доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 5 общие интегралы выражений (5) и (8) соответственно имеют с учетом условий однозначности и после введения обозначения получаются зависимости для определения потенциала массопереноса и температуры рудничного воздуха при прямом тепловом расчете для обратного расчета эти формулы соответственно имеют вид доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 6 в формулах (13) и (14) знак "+" перед k относится случаю нисходящего движения, а знак “-“ случаю восходящего движения воздуха. относительная влажность рудничного воздуха в ί-той очке вычисляется по формуле (16) удобство практического применения предложенного метода рассмотрим на примере прямого расчета. дело в том, что потенциал массопереноса воздуха является функцией двух переменных температуры и относительной влажности? при вычислении потенциала по формуле (12) мы знаем лишь суммарное влияние этих двух переменных'в виде θί+1. в отличие от других методов здесь для вычисления температуры по формуле (13) не требуется наличие значения относительной влажности в точке (ί+1), достаточно значение потенциала массопереноса в этой точке (т.е. знание суммарного эффекта φ и t ) с помощью которого по формуле (ii) вычисляется затем, зная θί+1 и τί+1 по формуле (16) можно вычислить значение относительной влажности в этой точке. таким образом, предложенный метод выгодно отличается от существующих и является общим для всех месторождений, поскольку в нем отсутствует необходимость применения предварительно определенных экспериментальных или иных значений относительной влажности воздуха. рассчтанные нами погрешности определений ∆φ , обусловленные принятыми выше допущениями, для ткибули-шаорского и ткварчельского каменноугольных месторождений, принимают значения, приведенные в табл. 2. из табл.2 следует, что даже в том случае, когда приращение температуры рудничного воздуха на расчетном участке достигает 5 градусов, погрешность определения приращений относительной влажности не превышает 10%. следовательно, получерные с помощью предложенного метода конечные результаты будут достоверными для реальных шахтных условий. доклады 4oe заседание мбгт, tom i, соединенное королевство, май 1985 7 литература 1. щербань а.н. основы теории и методы тепловых расчетов рудничного воздуха. м., углетехиздат, 1953, стр.308. 2. щербань а.н., кремнев о.а. научные основы расчета и регулирования теплового режима глубоких шахт.; том 1, издательство ан усср, киев, 1959, стр. 4з0. 3. щербань а. н., кремнев 0.а. научные основы расчета и регулирования теплового режима глубоких шахт. том 2, издательство ан усср, киев, i960, стр.348. 4. воропаев а.ф. управление тепловым режимом в глубоких шахтах. м., госгортехиздат, 1961, стр.248. 5. дядькин ю. д. основы горной теплофизики для шахт и рудников севера. м., издательство недра, 1968, стр.256. 6. единая методика прогнозирования тепловых условий в угольных шахтах. донбассмакеевка, издательство макнии, 1979, стр.196. 7. кузин в.а., хохотва н.н., николаенко л.в. метод расчета тепловых условий в горных выработках глубоких шахт. в кн.: охлаждение воздуха в угольных шахтах. макеевкадонбасс, издательство макнии, 1977. 8. кремнев о.а., дуравленко в.я. теплои массообмен в горном массиве и подземных сооружениях, киев, издательство наукова думка, 1980, стр.384. 9. медведев б.и. упрощенный метод теплового расчета цепи горных выработок. в кн.: тепловые и механические процессы при разработке полезных ископаемых. м., 1965. 10. свойства влажного воздуха при давлениях 500-100 мм.рт.ст., (авторы щербань а.н., кремнев о.а., титова н.м.), м., госгортехиздат, i960. • georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 363 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.33 analysis of the emergency ventilation performance parameters for a road tunnel omar lanchava 1, nino ratiani 1 1 georgian technical university, labor safety and emergency management department abstract a fire in a road tunnel contaminates the ventilation air in the underground space and creates unfavourable conditions for life. saving lives during tunnel fires is an internationally recognized problem that many scientists around the world are working on. critical velocity and smoke backlayering in the fresh air jet are important technological parameters for fire ventilation. the international recommendations on emergency ventilation design stipulate that the critical velocity (in particular, its numerical value of 3.0 m/s) can be used to predict the underground spread of toxic substances and to exclude backlayering in road tunnels of almost all types. nowadays, this statement should be supplemented by the results of new studies, to which we have generally given a new impetus and which note that underground fires generate the dynamic pressure higher than that produced by tunnel fans. based on cfd modelling results, the present work concludes that even at a critical velocity of 4.5 m/s, in case of a 50 mw fire, jet fans can no longer influence the ventilation flow because their power is restricted due to the resistance caused by the fire. it can be considered established that the critical velocity as an important technological parameter can be definitely used in fire ventilation designs for the fire power of up to 30 mw and the maximum tunnel slope of 3%. the present paper gives new research results for the following different cases: 1) when it is possible to develop life-saving emergency ventilation designs with existing classical knowledge; 2) when existing knowledge is no longer sufficient for emergency ventilation designs and new research results are needed to develop a new approach to the problem. keywords: tunnel ventilation, fire, critical velocity, backlayering length, lifesaving. references o. lanchava, n. ilias, g. nozadze (2017) some problems for assessment of fire in road tunnels. qualityaccess to success, 18. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 364 . lanchava, e. medzmariashvili, n. ilias, g. khitalishvili, z. lebanidze (2009) prospects of usage of transforming systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, 302-308, tbilisi. o. lanchava, n. ilias, i. andras, r. moraru, i. neag (2007) on the ventilation of transport tunnels in the presence of a strong (heavy) fire. annals of the university of petrosani, petrosani (romania) 9, 219-227. o. lanchava (2020) analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation. georgian scientists, 2 (2). o. lanchava (1998) hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, tbilisi, 272. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu, r.i. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili (2019) fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18 (4), 317-325. o.a. lanchava (1982) heat and mass exchange in permanent mine workings. soviet mining 18 (6), 529-532. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu, r.i. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili (2017) the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam 2, 342-352. o.a. lanchava (1985) heat and mass exchange in newly driven mine workings. sov. min. sci. (engl. transl.); (united states) 21 (5). o. lanchava, n. ilias (2017) some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation 2 (2), 92-105. o. lanchava, g. javakhishvili (2021) impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences 15 (4), 38-45. o. lanchava, n. ilias (2020) critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023. o. lanchava, n. ilias (2020) calculation of railway tunnels ventilation. journal of engineering sciences and innovation 5 (1), 69-86. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 153 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.16 (prunus cerasus l.) 1; 2; 3; 4; 5 1 , . . 2 , , . ; 3 ; 4 ; 5 : , , . , , 2018-2022 , ( . , ). : , , ( , , ) . , ( , ) , . : , , , , . . . , , georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 154 . , , , . . , , , , , , . 10-12,5% ( ); 1,06-1,84%; 0,1-0,9%. c 1,9-19,5 %, a b . . [9,12, 17]. , , prunus (prunus cerasus l., 2n = 32), , (prunus avium l) (prunus fruticosa l.) . , . , [4, 6, 21]. : (c. vulgaris), (c. austera), (c. collina), (c. fruticosa), (c. mahaleb). . : , ; ; , [3, 5,8]. 5,2 (faostat 2020). (180 ), 90% . , , , , , , . 36-160 . . , 1 (210280 ) [11,14,16]. , . , . 5,4 ( 2020). 3,1 , 700 . , , . [1,2,7] georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 155 , , , , . , . . 3 : , , . . 2018-22 , – . ( ) . 2010 . 5,0x2.5,0 . , , 15 , . : ( , , , ) , upov [19]. : bbch [10,13]. , , , ( ), (5 ) , , [15]. [18,20]. : , . 6-10 . 8-10 . , . 04 – 17 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 156 , (6,01 3) , (14,5 3) ( 1). (2018-2022 ) 1 ) ) 3) 2 ) 3 ) 2 ) ) ) 3,04± 0,11b 12,4±0.12b 13,2± 1,76c 8,0± 0,43c 1,4±1.22b 2,3±1.22b 19,2±0.32a 3,34± 0,18b 12,3±0.04b 14,5± 1,30c 8,16± 0,28c 1,3±1.26b 2,3±1.42b 19,5±1.21a 2,19± 0,22a 10,6±0.56a 6.01± 2,00a 5,7± 0,51a 2,38±1.52a 2,5±0.58a 14,3±0.26c 2,45± 0,14a 9,78± 0,11a 9,17± 1,67b 7,38± 0,39b 1,9±1.28b 2,4± 1,67a 17,9±0.21b (lsd) p =0,05 1.22 0.41 0.64 0,25 4,14 . tukey (lsd) p = 0,05 . , 1 (19,5 ), , , . , 17,9 . -14,3 . , 1 3 . , , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 157 2,38 3. 1.9 3. (2018-22 .) , , . , 18,7 17,2 , , 14,0 . (2018-2021 ) 2 ( ) ) (2018-21 ) 2018 2019 2020 2021 ) 16,55 14,0 16,0 15,0 16,0 22,0 13,74 21,0 17,24 18,74 12,78 12,12 15,38 14,76 14,0 18,26 15,14 19,48 16,0 17,2 , , 6,47 , 5,54 , 5,0 ( . 3). , – 14,3% 12,2% ( . 3). georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 158 (2018-2022 ) 3 ) ) , ) brix (%) ph ) 1,91±0.10b 1,88±0.18b 4,93± 1,34b 11.8±0.10b 1,24±0.02b, 1,86±0.20b 1,64±0.16b 5,08 ± 1,09b 14,3±0.12 a 1.18±0.01a 2,24±0.14a 2,06±1.18a 6,47 ± 1,87a 11,4±0.14 c 1.21±0.11b 2,08±0.18a 1,84±1.11b 5,55 ± 1,26b 12.2±0.11 b 1.11±0.21a (lsd) p = 0,05 1,72 1,42 5,37 0,84 1,0 . tukey (lsd) p = 0,05 . . , , , , . , , , , . . . 8.2 (10 ). 4 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 159 4 ) ii iii i i iii – . . (montmorency) , -18 . 2010 (2014 . ) . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 160 . . , , . . . -4-5 ( ). , . , 19 . , . ( 6-8 ). 9-12 . ( . ). (5.0-5.2 ), (1.8x1.64 ). , ( 2728 ). . , , , , . (0.31 ), . . . 4.4 (5). 11.4 -12.3% brix. 1.2-1.18 %. , . . . , , . , . . (karneol) (brigitte wofram) , 1980 (koroser) (schattenmorelle) . 2010 (2014 . ) . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 161 . , . . . , . -3-4 ( ). . , 14 -15 . . . . 8-10 . ( . ). . (5.8-6.5 ), (2,06x2,24 ). , ( 42 ). . , , , , , . 7,2 %, . . . 4.6 (5). 11.4% (brix), 1.18 – 1.2 %. , . . . . . (schattenmorelle) , -17 . : ( , ), ), ( ). 2010 (2014 . ) . . ( ), . . . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 162 . -3-4 ( ). , . , 17,2-19 . . . . ( 56 ). 8-10 . ( . ). , (4.85.5 ), (1.84x2.08 ). . , ( 36 38 ). . , , . 0.240,27 ), , . . 4.5 (5). 12.0 -12.5% (brix), 1.11-1.16 %. . . . . . : : , , , , , . : 1. ., . . .,2010. 2. ., , ," .(2018). 3. ., ., (2020). : . .,(2020); 142-152. 4. ( ) ., 2015. 5. , . , . iv. .,1977. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 163 6. ( ), . , .,(2001) 7. (2020). 2021. www.geostat.ge 8. avanzato d. (2002). cherry and sweet cherry cultivars in georgia. actual questions of fruitgrowing publishing by fao project. tbilisi-gori-akhaltsikhe. pp. 58-62. (in georgian). 9. baden m l, byrne d h. (2012). fruit breeding. hand book of breeding. springer science pp.571621. 10. growth stages of vegetables, pomestoneand berry fruits and grape and weed species (bbchcode). ed. spaar, 11. faostat (2020): http://faostat.fao.org/default.aspx 12. menzies r. (2004): increasing cherry fruit size. agfact h5.4.2. available at www.dpi.nsv.gov.au milatovi p.d., urovi b.d., or evi 13. meier u. (2001) growth stages of mono and dicotyledonous plants. bbch monograph, federal biological research centre for agriculture and forestry, bonn. 14. postweiler k, stosser r, anvari a. (1985) the effect of different temperatures on the viability of ovules in cherries. scientia horticulturae 25(3); pp.235-239 15. sedov e and ogoltsova t program and methodology of variety researching of fruit, berry and nut crops (publishing house of the all-russian research institute of fruit crop selection, orel, 1999) 16. schick j., toivonen m. (2000). optimizing cherry stem quality. 16th annual postharvest conference yakima, wa, march. pp. 14-15. 17. serrano m., guillén f., martínez-romero d., castillo s., valero d. (2005): chemical constituents and antioxidant activity of sweet cherry at different ripening stages. journal of agricultural and food chemistry, 53: 2741–2745. 18. shirokov, e., polegaev v. (1988). storage technology and processing of fruits and vegetables horticulture and viticulture. moscow. pubisher ‘agropromizdat’ (in russian). 19. upov descriptor (2006): guidelines for the conduct of tests for distinctness, uniformity and stability cherry (prunus cerasus l.) – tg/230/1. 20. usenik v., fabcic j., stampar f.,(2008). sugars, organic acids, phenolic composition and antioxidant activity of sweet cherry (prunus avium l.). food chem. 107.pp.185-192. 21. zhukovsky p. (1971). cultivated plants and their relatives. moscow. kolos publishing house. pp. 481-565 (in russian). georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 164 description of introduced cherry (prunus cerasus l.) varieties e. maghlakelidze phd in agricultural science, z. bobokasvili associate professor, phd in agricultural science, v. kakashvili master. l. tsigriashvili bachelor, m. vakhtangashvili – master. lepl scientific-research center of agriculture, division of fruit-growing research, abstract there are given the results of the assessments of prospective introduced cultivars of cherry in georgia. the research has been carried out in the collection orchard of the experimental station jigaura of lepl scientific-research center of agriculture (srca) in the 2018-2022. the following agronomic and biological characteristics were studied according to the cultivar: phenological phases of development, detailed pomological description of tree, susceptibility toward diseases, biochemical and mechanical analysis of fruits and other features. according to the study data, cultivars: schattenmorelle, karneol, montmorency are characterized by high productivity and good fruit characteristics and could be recommended for the improvement of assortments of cherry in east regions of georgia. key words: fruit, variety, flower, pollination, harvest microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 7 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.02 a study of the growth and developmental traits of the potato cultivar 'sylvana' under the environmental conditions of adjara nana jabnidze*, mamuka tsetskhladze, nani aptsiauri, tamila ardemanashvili, khatuna bolkvadze, maka muradashvili department of plant diseases monitoring, diagnostics and molecular biology, institute of phytopathology and biodiversity, batumi shota rustaveli state university, batumi, 6010, georgia *corresponding authors: e-mail: m.muradashvili@bsu.edu.ge; nanajabnidze@gmail.com abstract. the tuber crop solanum tuberosum, commonly known as potato, holds considerable importance in the realm of food production due to its nutritional and economic potential. the prominence of the potato crop can largely be attributed to the versatile application of its tubers, which can be processed into a wide range of globally recognized products. the nutritional composition of potatoes, which includes carbohydrates, proteins, vitamins, and other vital substances required for the healthy functioning of the human body, is subject to variation. these fluctuations are governed by factors such as the plant's genotype and the specific soil and climatic conditions of the cultivation region. the current study is focused on 'silvana', a potato cultivar of significant economic potential that was introduced in georgia. this cultivar can adapt to the varying altitudinal conditions of adjara, making it a compelling subject for scientific investigation. this research examines the biomorphological attributes of the 'silvana' cultivar, its unique growth and developmental patterns, and its cultivation prerequisites in the environmental conditions of adjara. the distinctiveness and originality of this study stem from its pioneering exploration of these facets of the 'silvana' cultivar within the unique environmental context of adjara. keywords: potato, sylvana, phenology, agrotechnology, plant growth introduction the cv. sylvana (solanum tuberosum sylvana) is characterized as a mid-early cultivar. developed through meticulous selective breeding by dutch horticultural experts, with the aim of ensuring adaptability across diverse environmental conditions. subsequently, it was envisioned to establish silvana as an eminent choice in culinary applications. the cultivar has garnered commendable reviews, attributable to its impressive yield potential and favourable organoleptic properties [1]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 8 the vegetation period for this particular species extends from 90 to 100 days. throughout this growth phase, the plant typically produces between 8 to 12 tubers. the tubers exhibit smooth, yellowish skin. the morphology of the tubers is primarily round-oval, and their weight typically ranges from 90 to 150 grams [2]. the plant is tall, upright, with massive stems and abundant foliage. the onset of the flowering phase is closely associated with the maturation of the plant's tubers. the flowers are usually pinkish or purple. although the root system is strong, timely weed management is highly recommended to prevent any detrimental impact on the plant's overall vitality and health [3]. the yield of silvana per hectare ranges from 170 to 370 centners, of which an estimated 85-91% attains a market-ready state. it should be emphasized that this cultivar demonstrates excellent tolerance to mechanized harvesting, transportation, and storage processes [4]. significantly, this potato variety exhibits high resistance to both potato warts and the golden nematode. moreover, it shows a moderate level of resistance to phytophthora infestans and common scab, further enhancing its agricultural viability [7]. the mature tubers are characterized by their palatable flavour and high nutritional value, making them an integral component of various culinary applications such as salads, fries, and purees. notably, their physical attributes, including colour and shape, maintain consistency throughout the cooking process. the tuber of sylvana comprises approximately 20% dry matter and a starch content ranging between 13.5% and 15.5%. optimal storage conditions entail a dry, adequately ventilated environment with a temperature maintained around +5°c. tubers that are firm and devoid of any physical damage can be preserved for an extensive period, potentially up to six months, under these specified conditions. importantly, these storage conditions ensure that there is no decrement in their nutritional value and organoleptic properties. [5]. the groundwork for potato cultivation ought to be initiated during the fall season. it is imperative that the designated planting plot be meticulously cleared of any intrusive weed species, followed by a process of soil homogenization. the soil should then be amended with a judicious mix of both mineral and organic fertilizers to enhance its nutritional profile, thereby optimizing the conditions for growth. prior to planting, it is crucial to rigorously inspect the seed potatoes to ensure their quality. tubers demonstrating deformities or visible signs of damage should be systematically culled from the planting stock to prevent potential adverse effects on crop health and yield. moreover, to expedite the process of embryo formation, the tubers should be subjected to a controlled warming regimen, elevating their temperature to approximately +120c [6, 8]. plant cultivation initiates subsequent to the establishment of suitable meteorological conditions, specifically when the soil has attained the necessary thermal conditions. the spatial arrangement of plants should adhere to a specified structure, with an interrow spacing of no less than 25 cm and an interrow distance of at least 75 cm. overly deep planting is not advised, as this can lead to prolonged germination periods for potatoes. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 9 the initial process of pinching is conducted once the plant attains a height within the range of 18 to 20 centimetres. this practice is crucial as the action of truncating the shoots stimulates the growth of diminutive tubers. in order to prevent potato diseases, regular fertilization of the inter-rows is essential. it is also crucial to apply suitable pesticides to the plants while adhering strictly to the prescribed dosages and usage guidelines of these substances. potassium fertilizers play a significant role in maintaining the health and quality of the produce. therefore, it is recommended that these fertilizers are applied prior to the harvesting period or that the dosage is increased by 15% during the final application. the latter strategy helps to prevent the blackening and damage of potatoes, which can occur when the tubers come into contact with one another during harvesting. the optimal period for harvesting is typically in late august or early september. during this time, the weather conditions are usually dry and sunny, which is ideal for this process [6]. materials and methods the study centered around the cultivation of silvana plants, was conducted in a selection of distinct locations, each chosen for its unique geographical and soil attributes. the first plot was the village of okruashvili, located in the municipality of khulo within the region of adjara. this location, elevated at an altitude of 1200 meters, is distinguished by its fertile soil composition. additionally, the research extended to beshumi, an area situated at an elevation of 1900 meters. this plot was chosen due to its characteristic mountain-meadow soil type. lastly, the study incorporated data from the experimental collection plot of the kobuleti phytopathology and biodiversity research institute. this plot is located in gelauri, a mere ten kilometres from the sea, and is characterized by its predominant red soil. it is well-established that the potato plant demonstrates optimal growth and productivity in mountainous regions, resulting in an abundant yield of high-quality produce. conversely, the productivity of this crop exhibits a noticeable decrease when cultivated in plain terrain, yielding a relatively lesser harvest. in our study, we selected three distinct locations characterized by varying climatic and soil conditions. the primary aim of this selection was to investigate the growth and development characteristics of the silvana cultivar when cultivated under identical growth conditions. consequently, we strategically timed the planting of the silvana plants to coincide with the onset of favorable climatic conditions within each respective zone. in the context of our experimental design, we selected 100 tubers of the silvana cultivar for each of the three proposed treatments. these tubers, of medium size and cultivated during the spring season, were planted in predefined holes. the configuration of each hole provided a feeding area of 50 cm by 25 cm, with a depth ranging from 10 to 15 cm. after the germination phase of the potato plant, an initial tillage process was carried out to optimize soil moisture levels and ensure proper aeration. this was followed by a secondary tillage, during which a layer of soil was applied, maintaining a depth of approximately 15-20 cm. under specific circumstances, such as periods of rapid plant growth, an additional soil application may be considered georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 10 essential. this secondary soil application, if required, should be performed no later than the onset of mass flowering. in order to optimize plant growth and development, organic and inorganic fertilizers were incorporated into the soil both prior to planting and throughout the vegetative period. the primary classes of fertilizers administered were burnt manure and npp (comprising nitrogen, phosphorus, and potassium). vegetative feeding was initiated when the plants reached a stature of 12-15 centimeters, and a subsequent feeding round was executed immediately prior to the commencement of mass flowering. this time point is critical in the plant life cycle, as it corresponds to a peak in the demand for nutrients. during this phase, a specific fertilizer, tsuntsukhi, was utilized. irrigation practices were strategically implemented according to necessity, largely during periods characterized by relative dryness. in the study, three distinct experimental setups were established, each beginning its planting phase when the average atmospheric temperature consistently fell within the range of 10 to 15 degrees celsius. the seed stock for the experiment was meticulously selected, comprising only silvana potato tubers that were healthy, free of physical damage, of medium size, and exhibiting either spring growth characteristics or full germination. each tuber used in the study weighed approximately 40-60 grams. according to the research conducted, the stages of phenological development of all examined plant cultivars were recorded throughout the entire vegetative period (table 1). the recorded stages included significant milestones such as the dates of planting, initiation of germination, the onset of the flowering phase, peak flowering period, emergence of the first tuber, withering of the plant, and the final stage of harvesting. in addition to this, the biometric attributes of the plants and the characteristics of the tubers were recorded (table 2). notable among these were the plant size, monitored across various vegetative periods and expressed in centimeters, and the mean tuber mass, which was quantified in grams. in conditions characteristic of elevated mountainous regions, potato tubers were planted at a depth ranging between 10 and 12 centimetres. conversely, in the region of gelauri, which is characterized by a relatively higher humidity level, the planting depth was slightly reduced, ranging from 8 to 10 centimeters. reults and discusion in the study, as summarized in table 1, tubers were shown in okruashvili village on april 5th, which coincided with the commencement of favourable climatic conditions. sprout growth was observed to commence in the first ten days of may, followed by more prevalent sprouting in the subsequent ten-day interval. the phase of flowering was initiated in the second ten-day period of june, characterized by extensive blossoming in the third ten-day period of the same month. this latter phase also marked the beginning of tuber emergence. the harvesting process was carried out at the conclusion of august, aligning with the beginning of widespread wilting among the plants. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 11 in the research carried out in beshumi, the commencement of the planting process was postponed until may 21st, at which point the average air temperature reached 12-15°c, and 8-12°c at night. the emergence of sprouting was documented on june 3rd, followed by the onset of extensive flowering, which was observed in the early part of august. the occurrence of widespread wilting is a common indicator of tuber maturation and harvesting period. consequently, the harvesting phase was scheduled for the middle of september. in the research conducted within the gelauri region, silvana tubers were planted on march 10th during the early spring, in plots that had been previously prepared and fertilized. germination of the tubers was initially observed in the first ten days of april, with an approximate 75% germination rate recorded by mid-april. the latter part of june marked a significant phase in the growth cycle, with the onset of massive flowering and the emergence of tubers occurring in the third ten-day period of that month. the plant wilting phase commenced in the second ten-day period of august, culminating in complete wilting by the third ten-day period of the same month. the harvesting process was subsequently conducted at the end of august. table 1. phenological observations of the potato cultivar sylvana th e na m e of o pt io n pl an tin g tim e germination flowering th e be gi nn in g of tu be r gr ow th withering of plants th e be gi nn in g 10 % fu ll 75 % th e be gi nn in g 10 % fu ll 75 % th e be gi nn in g 10 % fu ll 75 % harvesting khulo, village okruashvili 5 april i -ten days of may ii ten days of may ii -ten days of june iii ten days of june iii ten days of june i ten days of august iii ten days of august iii ten days of august mountain beshumi 21 may ii ten days of june iii ten days of june iii ten days of july i ten days of august i ten days of august iii ten days of august ii ten days of september iiten days of september kobuleti, gelauri 10 march i ten days of april ii ten days of april i ten days of may iii – ten days of june ii ten days of july ii ten days of august iii ten days of august iii ten days of august georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 12 in the present study, observations were conducted across three distinct variants. it was found that the onset of flowering typically occurred approximately 60 days post-plantation. simultaneously, the initiation of tuber development was observed at the stage of a flower bud's emergence and persisted into the early phases of flowering. notably, the above-ground components of the plant die after 100 to 120 days, coinciding with the completion of tuber maturation. these findings contribute to a comprehensive understanding of the growth timeline and developmental stages of the plants under investigation. in examining the yield across three distinct regions, it was observed that beshumi and khulo produced the highest tuber yields, with beshumi yielding approximately 200 kg and khulo approximately 150 kg. this contrasts with the yield observed in kobuleti, which was significantly lower, averaging around 40 kg. this decrease in yield was attributed to unfavourable meteorological conditions prevalent in the region during the study period. in addition to conducting phenological assessments, we undertook biometric evaluations of the plants cultivated across all three distinct locations. these evaluations entailed the documentation of plant height, measured in centimetres, both at the beginning and end of the growing season. furthermore, the silvana tubers harvested were quantitatively assessed through weight measurements. table 2: biometric measurements of the 'silvana' potato variety (2020-2023) № variants height of plants in centimeters the average weight of tubers in gram the beginning of growing season the end of growing season 1 beshumi 10-15 cm 90 cm-1 m 600-700 g 2 khulo 10-13 cm 90 cm-m 300-500 g 3 kobuleti 8-9 cm 70-80 cm 90-180 g in the data presented in table 2, an examination of the beshumi and khulo variants reveals that the three-year average sprout height at the onset of vegetation is approximately 10-15 cm. at the end of the vegetation period, the sprout height in both these variants reached one meter. conversely, in the case of the kobuleti-gelauri variant, the situation is comparatively distinct. at the end of the vegetation period, the sprout height in this variant only reached a range of 70-80 cm, marking it as relatively low in comparison. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 13 in the comparative analysis of the average mass of the tubers, measured in grams, a significant distinction is observed between the highland and lowland variants. specifically, the tubers of the beshumi and khulo variants exhibit a substantial size, with a mass ranging approximately from 300 to 700 grams. this represents a three to four-fold increase in size compared to the tubers of the gelauri variant. with respect to pest-related diseases, comprehensive fundamental research has not been conducted in this area yet. however, preliminary observations indicate that the silvana cultivar demonstrates a reduced susceptibility to pest infestation, particularly under high mountain conditions. further investigations into this issue are currently underway. conclusion the insights garnered from the studies allow us to draw the following conclusions: 1. the potato cultivar "sylvana" demonstrates exceptional adaptability to the specific soil and climate conditions found in the high-altitude regions of adjara. the phenological phases of this cultivar develop optimally under such conditions, resulting in plentiful harvests of superior quality. 2. studies executed on selected plots in khulo and beshumi provide robust evidence supporting the cultivation of "sylvana" in these areas. the potato plants manifested a high yield, boasting healthy tubers with an average weight ranging between 300 and 700 grams. it is noteworthy that in beshumi, the yield per hectare, in certain instances, reached an impressive 35 tons. 3. a significant observation is the decreased vulnerability of "sylvana" when cultivated in highaltitude regions, to pests and diseases. this characteristic, coupled with their high yield, posits them as an economically feasible option for cultivation. references 1. camire m.e., kubow s., donnelly d.j. potatoes and human health. crit. rev. food sci. nutr. 2009;49:823–840. doi: 10.1080/10408390903041996. [pubmed] [crossref] [google scholar]. 2. gebhardt c., ballvora a., walkemeier b., oberhagemann p., shuler k. 2004. assessing genetic potential ingermplasm collections of crop plants by marker-trait association: a case study for potatoes with quantita-tive variation of resistance to late blight and maturity type. mol. breeding 13: 93-102 3. kloosterman b., abelenda j.a., carretero gomez m. del mar, oortwijn m., de boer j.m., kowitwanich k.,horvath b.m., van eck h.j., smaczniak c., prat s., visser r.g.f., bachem c.w.b. 2013. naturallyoccurring allele diversity allows potato cultivation in northern latitudes. nature: 246-250. 4. damos p., modular structure of web-based decision support systems for integrated pest management. a review, agronomy for sustainable development volume 35, pages1347–1372 (2015)agron. 10.1007/s13593-015-0319-9 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 14 5. january 2016european potato journal 59(1):1-14follow journal; doi: 10.1007/s11540-0159311-7 6. evaluation of the length of the vegetation period of the potato december 2017plant breeding and seed science 76(1):65-67follow journal doi: 10.1515/plass-2017-0023 7. w. xue, k.g. haynes, x. qu characterization of early blight resistance in potato cultivars plant dis., 103 (4) (2019), pp. 629-637, 10.1094/pdis-05-18-0794-re 8. https://www.researchgate.net/publication/328337059_evaluation_of_the_length_of_the_veg etation_period_of_the_potato [accessed aug 09 2023]. კარტოფილის ჯიში „სილვანას“ ზრდა-განვითარების თავისებურებების შესწავლა აჭარის პირობებში ნანა ჯაბნიძე, მამუკა ცეცხლაძე, მაკა მურადაშვილი, ნანი აფციაური, თამილა არდემანაშვილი, ხათუნა ბოლქვაძე მცენარეთა დაავადებათა მონიტორინგის, დიაგნოსტიკისა და მოლეკულური ბიოლოგიის დეპარტამენტი, ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტი, ბათუმი, შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ბათუმი, 6010, საქართველო ანოტაცია როგორც ვიცით ბოსტნეულ კულტურებს შორის, კარტოფილს თავისი კვებითი და ეკონომიური მნიშვნელობით ძალიან დიდი ადგილი უკავია სასურსათო წარმოებაში, რასაც უპირველეს ყოვლისა განაპირობებს მისი ტუბერების მრავალმხრივი გამოყენება, რომლის გადამუშავების შედეგად მიღებული პროდუქტები ფართოდაა ცნობილი; კარტოფილის კვებით ღირებულებას განსაზღვრავს ნედლეულში ნახშირწყლების, ცილების, ვიტამინების და სხვა ნივთიერებების შემცველობა, რომლებიც აუცილებელია ადამიანის ორგანიზმის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის. ეს ღირებულება კი იცვლება მცენარის ჯიშის, ადგილმდებარეობის, ნიადაგურ-კლიმატური პირობების გავლენით. ამ მხრივ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან რენტაბელურ და პერსპექტიულ მცენარეს წარმოადგენს საქართველოში ინტროდუცირებული კარტოფილის ჯიში „სილვანა“. მისი მოყვანა შესაძლებელია აჭარის პირობებში, როგორც მაღალმთიან ასევე დაბლობ ზონაში. ნაშრომში განხილულია და კვლევის სიახლეს, სპეციფიკურობას და ორიგინალობას განაპირობებს ის, რომ ჩვენს მიერ პირველად აჭარის პირობებში შესწავლილია სილვანას მცენარის ბიომორფოლოგიური მახასიათებლები, ზრდა-განვითარების, მოვლა-მოყვანის თავისებურებანი, ძირითადი მავნებელ-დაავადებები და მათ წინააღმდეგ ბრძოლის ეფექტური ღონისძიებები. საკვანძო სიტყვები: კარტოფილი, სილვანა, ფენოლოგია, აგროტექნოლოგია, ვეგეტაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 137 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.12 უნივერსიტეტის მესამე მისიის ფუნქციური დანიშნულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამებში ახალი ცოდნის ინპლემენტირებისათვის მამუკა მაცაბერიძე პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი რეზიუმე უმაღლეს საგანმანათლებლო ინსტიტუციათა „მესამე მისიის“ მნიშვნელოვნება, ბოლო პერიოდში, ფართო განხილვის საგანად გადაიქცა, როგორც პოლიტიკურ ისე აკადემიურ დისკურსში. მიუხედავად აღნიშნულისა, ძალზე ცოტა რამაა ცნობილი იმის შესახებ, თუ კონკრეულად რაში მდგომარეობს და რა შედეგი მოაქვს „უნივერსიტეტის მესამე მისიას“. სტატია განკუთვნილია საუნივერსიტეტო საგანმანათლებლო პროგრამებში, „მესამე მისიით“ ანსაზღვრული ახალი ცოდნის იმპლემენტირების უზრუნველყოფისათვის. ნაშრომი განკუთვნილია უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებათა სამივე საფეხურის საგანმანათლებლო პროგრამებში ახალი ცოდნის იმპლემენტირების მეთოდოლოგიური უზრუნველყოფის გადაუდებელი ღონისძიებებისადმი და წარმოადგენს „საგზაო რუკის“ ფუნქციის მქონე მასალას მენეჯერსტრატეგებისათვის, ეკონომისტებისათვის, პოლიტიკის განმსაზღვრელთათვის, მეწარმეებისათვის, ბიზნეს პროფესიონალებისათვის, მეცნიერ-მკვლევარებისა და სამივე საფეხურის, სხვადასხვა პროფილის სტუდენტებისათვის. საკვანძო სიტყვები: „უნივერსიტეტის მესამე მისია“, „საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმება“, „მაგნა კარტა“, ცოდნის ტრანსფერი, დარგობრივი ცოდნის მიკრო და მაკრო კონტექსტი, ტექსტიდან ცოდნის ამოღების ალგორითმი, ცოდნის სტრუქტურირების სტადიები, რადონის პრობლემა, ჰადრონები, ქვანტური ქრომოდინამიკა (კქდ), კვანტური ველების თეორია. გლობალიზაციის დამდგარი რეალობის შესატყვისად უნივერსიტეტი, როგორც კვლევის, სწავლების და თანამედროვე მოქალაქის აღზრდის ინსტიტუცია, ორიენტირებული უნდა იყოს მომავლის ადამიანზე, რომელსაც შეეძლება საკუთარი მსოფლხედვის, სახელმწიფოსა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 138 საკუთარი ხალხის ცხოვრების კეთილსაიმედო განსაზღვრა. მომავლის ადამიანმა სწორად უნდა დაადგინოს, თუ რომელი ღირებულებებია მნიშვნელოვანი და რისთვის ღირს საკუთარი ცხოვრების მიძღვნა. უნივერსიტეტის ავტონომიურობა, აკადემიური თავისუფლება, ღიაობა, სწავლების ალტერნატიული ფორმების დანერგვა და კრიტიკული აზროვნება მეცნიერების წინსვლის მსაზღვრელი წინაპირობაა. სხვა შემთხვევაში, ჭეშმარიტების ძიებას ენაცვლება კორპორატიული ან ინტერესთა ჯგუფებისათვის სასურველი დოგმატიკა, რაც, როგორც უნივერსიტეტისათვის, ასევე სახელმწიფოსათვისაც დამღუპველია. აღნიშნული სახელმწიფოს ავალდებულებს, რომ უნივერსიტეტის თავისუფლების გარანტი იყოს და თავად უზრუნველყოს, რომ უნივერსიტეტმა არასოდეს დაივიწყოს საკუთარი "მაგნა კარტა83" და დანიშნულება. 21-ე საუკუნის დასაწყისში უნივერსიტეტის მისია ფუნდამენტურად შეიცვალა. აღნიშნული ცვლილებები ეხება უნივერსიტეტისა და საზოგადოების ურთიერთობის მიზნებსა და მოდელებს. უნივერსიტეტი არ არის მხოლოდ სასწავლო ინსტიტუცია, არც მხოლოდ კვლევების საწარმოო ინსტიტუცია. დღეს უმნიშვნელოვანესია უნივერსიტეტის სოციალური ფუნქცია: საზოგადოებას მუდმივად სჭირდება განვითარების ორიენტირები, რაზე დაყრდნობითაც საზოგადოებრივი აზრი წარმართავს სახელმწიფოს განვითარების დინამიკას. ამდენად, საზოგადოების სასიცოცხლო ინტერესები მოითხოვს საუნივერსიტეტო ჩართულობას მისი კონკურენტუნარიანობის უზრუნველყოფისათვის. უნივერსიტეტის სოციალური მისია საგანმანათლებლო საქმიანობით და მასთან ბმაში მყოფი თანამედროვე კვლევების წარმოებით განისაზღვრება. მესამე ათასწლეულის უნივერსიტეტის სოციალურმა მისიამ მას ასევე უნივერსიტეტის მესამე მისიას third mission ანუ third stream-ს უწოდებენ, ახალი განზომილება შეიძინა. უნივერსიტეტი ადეკვატურად უნდა პასუხობდეს სამყაროში მიმდინარე ცვლილებებს, იქნება ეს ხელისუფლების, ბიზნესისა თუ საზოგადოებრივი ცხოვრების სფეროს ახალი რეალიები, ზოგჯერ ის ამას საკუთარი ინსტიტუციური თავისებურებების გვერდზე გადადების ხარჯზეც უნდა აკეთებდეს. ამ პროცესში უმთავრესი მნიშვნელობა ენიჭება „მოქნილობას“ და სისტემატიზაციას თავად საუნივერსიტეტო ცოდნის შინაარსის ცვალებადობასთან მიმართებით. „უნივერსიტეტის მესამე მისია“ მოიაზრებს პრიორიტეტებს და გამოიხატება ფუნქციური აქტივობებით. „მესამე მისიის“ პრიორიტეტებად გამორჩეულია ისეთი სტრატეგიები, როგორებიცაა: ა). ახალი ცოდნის ტრანსფერი უსდ-ს საგანმანათლებლო პროგრამებში, რითაც უნივერსიტეტი უზრუნველყოფს საზოგადოებას სოციალური და ეკონომიკური გამოწვევების განეიტრალების უნარით. ბ). საუნივერსიტეტო საინოვაციო 83 8 საუკუნის წინ ინგლისში შეიქმნა დოკუმენტი, რომელმაც მომდევნო ისტორიის მსვლელობაზე უდიდესი გავლენა მოახდინა; ამ დოკუმენტს თავისუფლების დიდი ქარტია ეწოდა, ლათინურად magna carta libertatum. "მაგნა კარტამ" მსოფლიოს მისცა ის ცნებები და ინსტიტუციები, რომლებსაც მომავალში დემოკრატია დაეფუძნა. ამ ქარტიის დამსახურებაა, რომ სახელმწიფო ძალაუფლების წყარო ხალხის ნებაა და ეს ნება მათი არჩეული წარმომადგენლობითი ორგანოთი ხორციელდება; ამ ქარტიით ადამიანის თავისუფლება და ქონება ხელშეუხებელია და კანონის წინაშე ყველა, მათ შორის ნებისმიერი მმართველი, თანასწორია და ამ ყველაფრის ზედამხედველის როლს ასრულებს დამოუკიდებელი და სამართლიანი სასამართლო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 139 ტექნოლოგიების ტრანსფერი საზოგადოების ცხოვრების დონის გასაუმჯობესებლად. გ). ახალი პროფესიებით საუნივერსიტეტო სივრცეების შევსების მეთოდოლოგიური უზრუნველყოფა. გ). ეკოლოგიური სტრატეგიების წარდგენა საზოგადოებისადმი. დ). პოლიტიკის შემუშავებისა და გადაწყვეტილების მიღების სისტემური უზრუნველყოფა. აღნიშნულის („მესამე მისია“) აქტივობები უნდა იყოს მომავალზე ორიენტირებული, საზოგადოებისა და ეკონომიკისათვის რელევანტური და სარგებლიანი, რაც დაფუძნებული უნდა იყოს კვლევების მონაცემებსა და შედეგებზე. ამდენად, უნივერსიტეტის მისიის გამოკვეთა ბევრად სერიოზული ფიქრისა და განსჯის საგანი ხდება. ამ კონტექსტში უნივერსიტეტის წინაშე მდგარი ფუნდამენტური პრობლემები84 შემდეგი ტოპოლოგიით წარმოჩინდება: 1. უნივერსიტეტი უნდა გაუმკვლავდეს საბაზრო ეკონომიკის სულ უფრო მზარდ პოლიტიკურ წონას და მის გავლენებს უნივერსიტეტზე. 2. რთული ხდება სპეციალობების ბალანსირება. 3. უნივერსიტეტმა უნდა მოახერხოს ადაპტაცია სამყაროს და საზოგადოების სიღრმისეულ (სწრაფ) ცვლილებებზე კომპიუტერული სამყარო, ინფორმაციული რევოლუცია და დააზუსტოს ცოდნის შინაარსი, რომელიც მოცემულობათა სულ უფრო მზარდ რაოდენობასთან და ფორმებთან მიმართებით ისაზღვრება. 4. „შექმნილი რისკების სამყაროში“, დეტრადიციონალიზაციის, ტერორიზმის, თითქმის ოცდაოთხსაათიანი სამუშაო დღის, შესაბამისად, არასტაბილურობის, გაურკვევლობის ვითარებაში „სამყარო, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ, უკვე დიდი ხანია აღარ არის რთული, ის ზერთულია“85. თანამედროვე უნივერსიტეტის მისიაა, დაეხმაროს ახალგაზრდას ამ ურთულესი სამყაროს გაგებაში, გამოიმუშაოს ახალი მეთოდები გადარჩენისა და წინსვლისთვის. 5. ამ კონტექსტში, ცალკეული უნარების სწავლებასთან ერთად, მნიშვნელოვანი ხდება შემეცნების, ყოფიერების და მოქმედების მრავალრიცხოვან ფორმებთან კოგნიტური მიმართების მეთოდოლოგიათა სწავლება. მოქნილობა, ადაპტაცია, პერსპექტივების ინვარიანტული ცვლა, ობიექტური თვითშეფასების უნარი, კომუნიკაბელურობა, კონკურენტუნარიანობა ეს ის უნარებია, რაც დღეს აინტერესებს დამსაქმებელს. ეს ადამიანური უნარ-ჩვევები კი მხოლოდ უმაღლესი განათლებით მიიღწევა. საქართველოს მომავალი ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული განვითარება მჭიდროდაა დაკავშირებული მრავალი ახალი, კომპლექსური კომპეტენციების განვითარებაზე რაც ქმნის მყარ ნიადაგს საქართველოს საუნივერსიტეტო დარგის ევროპულ საგანმანათლებლო სივრცეში ორგანულად ჩასართველად. 84 უნივერსიტეტის მისია. http://www.petritsiportal.ge/ka/print/61 85 იქვე. http://www.petritsiportal.ge/ka/print/61 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 140 ჩვენი ქვეყნის საუნივერსიტეტო მისიაში სისტემური ტრანსფორმირება მოახდინა „საქართველოს ევროკავშირთან ასოცირების შესახებ შეთანხმებამ“, რომელიც სხვა მრავალ ასპექტთან ერთად, ითვალისწინებს „საქართველოს დაახლოვებას ევროკავშირის პოლიტიკასა და პრაქტიკასთან განათლებისა და მეცნიერების სფეროში, განსაკუთრებული აქცენტით უმაღლეს განათლებაზე86“. საყოველთად ცნობილია, რომ ტექნოლოგია არის ადამიანის მოღვაწეობის ის სფერო, სადაც ხდება სამეცნიერო კვლევების პრაქტიკული გამოყენება საზოგადოების მოთხოვნათა შესაბამისად, ანუ ტექნოლოგია ესაა ბგერის, სინათლის, ნივთიერების, ენერგიის და ინფორმაციის გადამუშავების ხერხი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის. ტექნიკა კი მიგვანიშნებს ადამიანის მიერ დამზადებულ ნაკეთობაზე. აღნიშნულიდან გამომდინარე ეს ორი ტერმინი აღწერს საზოგადოების განვითარების სხვადასხვა ეტაპებს. ცხადია, რომ საგანმანათლებლო ინსტიტუირების თვალსაზრისით, საქართველოში, თავდაპირველად (xx საუკუნის დასაწყისიდან) ცნება ტექნიკა იყო დარგობრივი მსაზღვრელი და უმაღლესი სკოლის უმთავრესი საზრისის მატარებელი (გავიხსენოთ თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი 1917 წელს რომ შეიქმნა, ან საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი 1922 წლიდან). მე-20 საუკუნის 90-იანი წლებისათვის დღის წესრიგში დადგა ტექნიკისა და სოციალ-ეკონომიკური სფეროს ინტეგრირების საკითხი საგანმანათლებლო მისიის იმდროინდელი რეალიების დასაკმაყოფილებლად და საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი გარდაიქმნა საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტად. xxi საუკუნის მეორე დეკადიდან, საქართველოს ტექნიკური უნივერსალიზების საგანმანათლებლო ინსტიტუციის წინაშე ახალ მიზანს წარმოაჩენს, რაც საქართველოს ტექნიკური უმაღლესი სკოლის ტექნოლოგიურ საუნივერსიტეტო ინსტიტუციაში ტრანსფორმირების მისიაშიც ძევს სისტემური მსაზღვრელი მიზეზის გამო: „საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმება“ განსაზღვრავს, რომ მხარეებმა უნდა ითანამშრომლონ განათლებისა და მეცნიერების სფეროში, განსაკუთრებული აქცენტით უმაღლეს განათლებაზე, მეორე მხრივ კი თანამედროვე ევროპა ვითარდება ტექნოლოგიური87 პლატფორმების88 შესაბამისად, რაც გულისხმობს ინოვაციათა და ტექნოლოგიათა კომერციალიზაციის, ასევე ცოდნის ტრანსფერის გზით [1-2] ევროპის მრავალ მილიონიანი ბაზრის მქონე რეგიონთან საქმიან ურთიერთობას საქართველოს სოციალ-ეკონომიკური სფეროს განვითარების ახალ ეტაპზე აყვანის გზით. ტექნოლოგიურ საუნივერსიტეტო ინსტიტუციის ორგანიზება, თავის მხრივ ითხოვს, საუნივერსიტეტო მართვაში სისტემური ცვლილებების შეტანას, კერძოდ კი: 86 report to the european commission on improving the quality of teaching and learning in europe’s higher education institutions http://ec.europa.eu/education/library/reports/modernisation_en.pdf 87 https://commission.europa.eu/research-and-innovation_en 88 https://research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-2020-2024_en http://ec.europa.eu/education/library/reports/modernisation_en.pdf https://commission.europa.eu/research-and-innovation_en https://research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-2020-2024_en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 141  ევროპული გამოცდილების გაზიარებას უნივერსიტეტის სტრატეგიული მართვისა და სასწავლო და კვლევითი ინფრასტრუქტურის ევროპულ სტანდარტებთან მიახლოებას, ადმინისტრირების ახალი მეთოდების დანერგვას, სტუდენტებისა და უნივერსიტეტის აკადემიური და ადმინისტრაციული პერსონალის გაცვლითი პროგრამების გაზრდას;  ახალი სამუშაო ადგილების შექმნის პროცესების ინტენსიური ინიცირებისათვის პროფესიული განათლებისა და პროფესიული დარგების განვითარებას. საქართველოში, ყველა პროფილის უსდ89 ცდილობს შეერწყას უმაღლესი განათლების ერთიან ევროპულ სივრცეს. ჩვენ ყველა ვცდილობთ მონაწილეობა მივიღოთ, კვლევების ევროპულ სივრცეში და ჩვენთვის უსერიოზულესი მისიაა ევროპულ საგანმანათლებლო და საკვლევ სივრცეში ღირსეული ადგილის დამკვიდრება. ამ სტრატეგიის განსახორციელებლად გადამწყვეტია საუნივერსიტეტო მართვის ტექნოლოგიის თანამედროვე სისტემური აზროვნების ელემენტებით უზრუნველყოფა, რაც შეუქცევადს გახდის საქართველოს უსდების ინტეგრაციას მსოფლიოში ცნობილი საუნივერსიტეტო რეიტინგების90 მატარებელ საგანმანათლებლო ინსტიტუციათა91 ნუსხაში. ნახსენები საგანმანათლებლო სტრატეგიების უზრუნველყოფისათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ახალი ცოდნის ტრანსფერს/ინპლემენტირებას საუნივერსიტეტო საგანმანათლებლო პროგრამებში. ქართული ფსიქოლოგიური სკოლის ფუძემდებლის აკად. დიმიტრი უზნაძის აზრით92, აზროვნებას ახასიათებს ტრანსპოზიციის ან გადატანის უნარი. მას შემდეგ, რაც პერსონა გადაჭრის ამოცანას, მას უკვე აღარ უჭირს ანალოგიური ამოცანის გადაჭრა: „აზროვნებას ერთხელ გადაჭრილი ამოცანის ხერხი ანალოგიურ ახალ ამოცანაზე გადააქვს“. ცოდნის ტრანსფერი ვერ განხორციელდება თავისთავად. საჭიროა სწავლების სტრატეგიის სპეციალური დაგეგმვა იმისათვის, რომ ცოდნის ტრანსფერი განხორციელდეს. ცოდნის ტრანსფერის რეალიზებას ხელს უწყობს შემდეგი პირობები: 1. ცოდნა, რომლის ტრანსფერიც ხდება, უნდა იყოს მიზეზშედეგობრივი მიმართების შემცველი; 89 უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება 90 the higher education world university rankings list https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings 91 world university rankings. the times higher education has been providing trusted performance data on universities for students and their families, academics, university leaders, governments, and industry, since 2004. we create university rankings to assess university performance on the global stage and to provide a resource for readers to understand the different missions and successes of higher education institutions. 92 http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=6&t=16926 https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=6&t=16926 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 142 2. სწავლების პროცესში ყურადღება უნდა გამახვილდეს იმაზე, რომ შეძენილი გამოცდილება შესაძლოა გამოყენებულ იქნას სხვადასხვა სიტუაციაში; 3. სწავლის პროცესში მსწავლელმა უნდა აღმოაჩინოს ამოცანის გადაჭრის ძირითადი პრინციპები. გარდა ზოგადკონცეპტუალური მდგენელებისა მნიშვნელოვანია უსდ-ში გენერირებული ცოდნის საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირების სტრუქტურირების მახასიათებლები, ისეთები როგორებიცაა: მოცემული ცხრილი 1-ში. უსდ-ში გენერირებული ახალი ცოდნის საუნივერსიტეტო საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირების სისტემური მახასიათებლები ცხრილი 1. n ცოდნის ამოღების ტექსტოლოგიური მეთოდოლოგიებით კომპეტენციათა სტრუქტურირების მახასიათებლები დარგობრივი სფერო ან ამოცანის ტიპი შენიშვნა 1 2 3 4 1 დარგობრივი ცოდნის მიკრო და მაკრო კონტექსტი ტექსტოლოგიური მეთოდოლოგიები არის ცოდნის ამოღების ეფექტური გზა მონოგრაფიებიდან, სტატიებიდან, მეთოდიკებიდან და დარგობრივ/პროფესიული ცოდნის სხვა მატარებლებიდან(გარდა მხატვრული ლიტერატურისა). მიკრო-კონტექსტი, ესაა წინადადების ან აბზაცის, ცოდნის შემცველი, აზრობრივი სემანტიკა, მთლიანი პარაგრაფის/თავის კონტექსტში. მაკროკონტექსტი ესაა დარგობრივი ცოდნის მთლიანი სისტემა, რომელიც ცხადად ტექსტში შესაძლოა არც კი იყოს მითითებული, მაგრამ წარმოადგენდეს დარგობრივი მეტაცოდნის ზოგად კონტექსტს. 2 ტექსტის გაგება და ტექსტიდან ცოდნის ამოღების ალგორითმი ტექსტის გაგების ძირითადი არგუმენტებია: 1-მთლიანი ტექსტის არსობრივი ჰიპოთეზა. 2-დარგობრივი ტერმინოლოგიის სემანტიკა. 3ჰიპოთეზა ტექსტში მოცემული ცოდნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 143 შესახებ. 4-ტექსტის არსობრივი სტრუქტურის დადგენა მისი(ე.ი. ტექსტის) არსობრივი ჰიპოთეზის გავლენით რომაა განპირობებული. 5 ტექსტის არსობრივი ჰიპოთეზის კორექტირება, მისი(ტექსტის) ცალკეული ცოდნისშემცველი ფრაგმენტების ტექსტის არსობრივ ჰიპოთეზასთან სემანტიკური შესატყვისობით. 6-ცოდნისშემცველი ტექსტის არსობრივი ჰიპოთეზის ტრანსკრიბცია ამ ცოდნის სტუ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამაში ინპლემენტირებისათვის. ტექსტიდან ცოდნის ამოღების ალგორითმის მდგენელებია: 1. დარგობრივ ცოდნასთან წვდომა. 2. ცოდნის ამოსაღებად დარგობრივი ტექსტის შერჩევა. 3. ტექსტის პირველადი გაცნობა, უცნობი ტერმინების იდენტიფიცირებისათვის და საცნობარო ლიტერატურის მოძიება. 4. ტექსტის მაკროსტრუქტურის პირველადი ჰიპოტეზის ჩამოყალიბება. 5. ტექსტის „საკვანძო სიტყვების“ და გამოთქმების მობილიზება არსობრიობის დასადგენათ, ე.წ. „ტექსტის კომპრესია“. 6. „საკვანძო სიტყვების“ სემანტიკური ურთიერთკავშირის დადგენა, გრაფის ან რეფერატის ფორმით ტექსტის მაკროსტრუქტურის დადგენა. 7. ცოდნის ველის ჩამოყალიბება ტექსტის მაკროსტრუქტურის საფუძველზე. 3 ცოდნის სტრუქტურირების სტადიები ცოდნის სტრუქტურირების სტადიები: 1. „შავ ყუთში“ შემავალი და გამომავალი მონაცემების იდენტიფიცირება. 2. „საკვანძო სიტყვათა“ გლოსარიუმთან დაკავშირებული სემანტიკური წიაღსვლების „განშტოებების ხე“. 3. დარგობრივი გადაწყვეტილების მისაღებად აუცილებელი ობიექტების და ცნებების იდენტიფიცირება. 4. ტექსტში მოცემულ ცნებებს შორის კავშირის დადგენა. 5. მეტაცნებების გამოვლენა და ცნებების დეტალიზება. 6. „ცოდნის პირამიდის“ აგება, რაშიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 144 იგულისხმება ცნებების იერარქიული კიბე, რომელზე „ასვლაც“ დაკავშირებულია ცნებების განზოგადების დონის ამაღლებასთან. 7. მიზეზშედეგობრივი, ლინგვისტური, დროითი და სხვა ტიპის ურთიერთდამოკიდებულებები. 8. გადაწყვეტილების მიღების სტრატეგიის განსაზღვრა ანუ ცოდნის ველის დინამიურ სისტემაში ყველა ცნებისა და ურთიერთდამოკიდებულების განსაზღვრა/დადგენა. 4 მეოთხე ინდუსტრიული რევოლუციით განპირობებული რენტაბელობის მიმართება უსდ-ში გენერირებულ ცოდნასთან და ამ ცოდნასთან დაკავშირებული ინფორმაციის ციფრული სახით გარდაქმანაზე თუ გიფიქრიათ და რა შედეგები გაქვთ? მეოთხე ინდუსტრიული რევოლუციის[fourth industrial revolution(4ir)] უმთავარესი მიზანი ინფორმაციების ციფრული სახით გარდაქმანაა, რომლის უმთავრესი სემანტიკაა ციფრული სამყაროს კავშირი ფიზიკურ სისტემებთან, რომელთაც კიბერ-ფიზიკური სისტემები ეწოდება. ეს 4ir რევოლუცია არაა მხოლოდ ღილაკზე თითის შეხება, ესაა მთელი ბიზნეს პროცესების დაგეგმვა, კომპიუტერულ ტექნოლოგიების საშუალებით უზარმაზარი მონაცემთა ბაზის დამუშავება და ინფორმაციის სწრაფად დამუშავების მიზნით ინტელექტუალური ანალიზის სისტემების გამოყენება. 5 nbic-ტექნოლოგიებთან რა მიმართებაშია თქვენი სამეცნიერო თემატიკები? nbic (nano-, bio-, information technology and cognitive science) ტექნოლოგიები: ნანო-, ბიო-, საინფორმაციო ტექნოლოგიების და ქცევითი მეცნიერებების (ესენი შეისწავლიან ადამიანური ქცევის იმ ხარვეზებს, რაც პერსონის ირაციონალური გადაწყვეტილების ტრიგერია) ერთობლიობა. 6 ახალი ცოდნის გენერაციისას თუ იყენებთ კატეგორიას რასაც „მეცნიერებათა მათემატიზირებული სამყარო“ ეწოდება? ცნობილი ფილოსოფოსი ზურაბ კაკაბაძე საკუთარ „რჩეული ფილოსოფიური შრომების“ ერთტომეულში „მეცნიერებათა მათემატიზირებული სამყარო და „სიცოცხლის სამყარო” georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 145 აღნიშნავს: „მათემატიკა წარმოიშვა რეალურ-ფაქტიური სინამდვილის მოვლენებისა და ხდომილობების წინასწარხედვისა და წინასწარგანსაზღვრის მიზნით. „აშენებს” რა თავის ცხოვრებას, ადამიანს, კაცობრიობას სჭირდება ასეთი წინასწარხედვა და წინასწარგანსაზღვრა და, მათემატიკა ამ მხრივ დიდ დახმარებას გვიწევს. იგი, თუკი მას მივუყენებთ სინამდვილის რეალურ-ფაქტობრივ მოვლენებს, წინასწარხედვისა და წინასწარგანსაზღვრის ეფექტური საშუალებაა. ამის გამო თანამედროვე საბუნებისმეტყველო მეცნიერებანი მათემატიკას მიუყენებს ბუნებას, სინამდვილის რეალურ-ფაქტობრივ მოვლენებს და ამით ახდენენ სინამდვილის, ბუნების „მათემატიზირებას” [ზურაბ კაკაბაძე. რჩეული ფილოსოფიური შრომები (ერთტომეული). ბათუმის „შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი“. 2012.] 7 თქვენი სამეცნიერო თემატიკები „მწვანე ეკონომიკასთან“ თუა დაკავშირებული? ჩამოაყალიბეთ აღნიშნული დარგობრივი ცოდნის კონკრეტული მახასიათებლები. მწვანე ეკონომიკა არის ეკონომიკური განვითარების ის მოდელი, რომელიც დამყარებულია მდგრად განვითარებასა და ეკოლოგიური ეკონომიკის ცოდნაზე. მწვანე ეკონომიკა ქმნის მწვანე სამუშაო ადგილებს, უზრუნველყობს რეალურ, მდგრად ეკონომიკურ განვითარებას და ამცირებს გარემოს დაბინძურებას, გლობალურ დათბობას, გარემოს დეგრადაციას და აფერხებს რესურსების გამოლევის საშიშროებას. 8 გლობალური მასშტაბით, სიგნალთა გაციფრულება წარმოადგენს თანამედროვეობის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს ტექნოლოგიას, აღნიშნულთან დაკავშირებით, თქვენ კვლევით თემატიკაში თუ არის შემხებლობა სიგნალთა გაციფრულების ამოცანებთან? georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 146 9 თუ არის თქვენ სამეცნიერო თემატიკებში აირების სენსორიკასთან დაკავშირებული ამოცანები, რომლის პრინციპზე შექმნილ მოწყობილობას „ელექტრონული ცხვირი“ ეწოდება, ან სითხეების ანალიზური სენსორიკის პრინციპებზე დამზადებულ მოწყობილობასთან „ელექტრონული ენა“ დაკავშირებული საკითხები? 10 თუ არის თქვენ კვლევით თემატიკებში შემდეგი მდგენელები კონკრეტული ცოდნით, მათემატიკის სფეროდან, რომლის იმპლემენტირებაც შესაძლებელია მოვახდინოთ უსდ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში: უწყვეტ გარემოთა მექანიკის მათემატიკური პრობლემები და ანალიზის მონათესავე საკითხები. მათემატიკური მოდელირება და გამოთვლითი მათემატიკა. დისკრეტული მათემატიკა და ალგორითმების თეორია. ალბათობის თეორია და მათემატიკური სტატისტიკა. რიცხვთა თეორია, ალგებრა და გეომეტრია. მიმდევრობათა გარდაქმნები და მათი პრაქტიკული რეალიზება უმაღლესი მათემატიკის კურსში. მიმდევრობა და მიმდევრობის ზღვრის გამოთვლის სპეციალური ხერხის სწავლების მეთოდიკა უმაღლესი მათემატიკის კურსში. ზღვართა გამოთვლა შტოლცის თეორემის გამოყენებით და მისი სწავლების მეთოდიკა. ზღვართა გამოთვლა უკუგდების პრინციპით და მისი სწავლების მეთოდიკა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 147 ნეპერის რიცხვთან დაკავშირებული ზღვრების სწავლების მეთოდიკა . კოში -ბუნიაკოვსკის უტოლობა და მისი ზოგიერთი გამოყენება მათემატიკის შესწავლაში. კოში -ბუნიაკოვსკის უტოლობის დამტკიცების ერთი ხერხის შესახებ. მრავალი ცვლადის ფუნქციის ექსტრემუმის გამოთვლის ზოგიერთი არასტანდარტული ხერხი უმაღლეს სკოლაში. ფუნქციათა უწყვეტობის შემოღების ზოგიერთი მეთოდ ი უმაღლესი მათემატიკის კურსში ზუსტ ი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებათა ფაკულტეტებისათვის. შექცეული ფუნქციის უწყვეტობის და ჰომეომორფიზმის სწავლება უმაღლესი მათემატიკის კურსში ზუსტი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებათა ფაკულტეტებისათვის. ელემენტარული ფუნქციების უწყვეტობის სწავლება უსდ ს მათემატიკის კურსში. არასაკუთრივი ინტეგრალები და ამ ინტეგრალთა კრებადობის ზოგიერთი ნიშანი. აბსოლუტური დ ა პირობითი კრებადობა . არასაკუთრივი ინტეგრალის მთავარი მნიშვნელობა. წირი და მისი სიგრძის გამოთვლის სწავლება უმაღლესი მათემატიკის კურსში ზუსტ ი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტებისათვის . ვარიაციული აღრიცხვის ზოგიერთი საკითხის სწავლება უმაღლესი მათემატიკის კურსში ზუსტი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტებისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 148 ტრიგონომეტრიული ფუნქციები. 11 თუ არის თქვენ კვლევით თემატიკებში მდგენელები “თამაშთა თეორიიდან ” კონკრეტული ცოდნით, რომლის იმპლემენტირებაც შესაძლებელია მოვახდინოთ უსდ ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში, მაგალითად თამაშების მოდელები ეკონომიკური ანალიზის სფეროდან: „არასრულყოფილი დარგობრივი კონკურენცია“, „კურნოს დუოპოლია და ოლიგოპულია“, „ბერტრანის დუოპოლია“, „ბერტრანის პარადოქსი“, „შტაკელბერგის დუოპოლია“ და სხვა ელემენტები თამაშთა თეორიიდან. 12 თუ არის თქვენ კვლევით თემატიკებში მდგენელები “გადაწყვეტილებათა მიღების თეორიიდან ” კონკრეტული ცოდნით, რომლის იმპლემენტირებაც შესაძლებელია მოვახდინოთ უსდ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში, მაგალითად: გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდოლოგია . უსდ-ში გადაწყვეტილებათა მიღების დისციპლინათაშორისო კავშირი . უსდ-ს პრიორიტეტების და სარგებლიანობის ანალიზი . უსდ-ს უპირატესობათა მიმართებები. უსდ-ს ბინარულ მიმართებათა ძირითადი კლასები . უსდ-ში გადაწყვეტილების მიღება მიზნის შედეგებზე უპირატესობების გათვალისწინებით . სარგებლიანობა და სარგებლიანობის ფუნქცია უსდ -ში . გადაწყვეტილებების ორდინალური სარგებლიანობა უსდ-ში . უსდ-ს უპირატესობათა გაზომვა ნეიმან -მორგენშტერნის სარგებლიანობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 149 ფუნქციებით. უსდ-ს სუბიექტური ალბათობების როლი უპირატესობების დადგენისათვის. რაციონალური ქცევის აქსიომატიკური თეორიის პარადოქსები უსდ-ში. უსდ-ში გადაწყვეტილების მიმღები პირის რისკისადმი დამოკიდებულების ზომა. უსდ-ს გადაწყვეტილების მიღების ანალიზი მოგების ორი შედეგის შემთხვევაში. გადაწყვეტილების მიღების ანალიზი უსდ-ში მოგების ორზე მეტი შედეგის შემთხვევაში. უსდ-ს მოსალოდნელი სარგებლიანობის კრიტერიუმი არაფულადი შედეგებისათვის. უსდ-ს სარგებლიანობის ფუნქციის გრაფიკი ნებისმიერი სკალისათვის. უსდ-ს ხარისხობრივი შედეგების შეფასებები. უსდ-ს გადაწყვეტილებათა ხე. პროსპექტების თეორიის ელემენტები უსდ-ში. უსდ-ში ევრისტიკული მეთოდების გავლენა რაციონალური ქცევებიდან გადახრაზე. 13 არის თუ არა თქვენ კვლევით თემატიკებში გარემოსდაცვითი ცოდნის, ჰიდროენერგეტიკის და ჰიდროლოგიის, გეომორფოლოგიის და წყლის ბიომრავალფეროვნების ისეთი მდგენელები როგორებიცაა: ბუნებრივი და ანთროპოგენური დატვირთვით გამოწვეული დაბინძურების ხარისხის დადგენა. ატმოსფერული ჰაერის, წყლების, ატმოსფერული ნალექების, შავი ზღვის და ნიადაგის ქიმიური, ბიოლოგიური და მიკრობიოლოგიური დაბინძურება, აგრეთვე ბუნებრივ რადიაციულ ფონზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 150 რეგულარული დაკვირვების საწარმოებლად გარემოს ფიზიკური ფაქტორების (ელექტრომაგნიტური ველი, ხმაური და ვიბრაცია) დონეების მსაზღვრელი მონაცემები. -გარემოს ხარისხობრივი მდგომარეობის შესახებ მონაცემთა ბაზების უზრუნველყოფა და შესაბამის მონაცემთა ხარისხის კონტროლის მექანიზმები. საქართველოს ტერიტორიაზე ეკოლოგიური საშიშროების რისკების შეფასებ ისა და მოსალოდნელი ზიანის განსასაზღვრი მონაცემები. -მონაცემები ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევა დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან. -მონაცემები ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევა დაბინძურების მობილური წყაროებიდან. -მონაცემები ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევა დაბინძურების დისპერსიული წყაროებიდან. მონაცემები ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევა დაბინძურების მცირე მასშტაბის წყაროებიდან. მონაცემები “ატმოსფეროს დაბინძურების პოტენციალის (ადპ)” შესახებ – ესაა მეტეოროლოგიური ფაქტორების კომპლექსი, რომელიც განაპირობებს ატმოსფეროს უნარს, განაზავოს ჰაერში არსებული მინარევები; მონაცემები “ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერების ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია (ზდკ)” – ესაა მავნე ნივთიერების მაქსიმალური კონცენტრაცია დროის გარკვეულ მონაკვეთში(20 -30 წთ, 24 სთ), რომელიც არ ახდენს არც უშუალო და არც რაიმენაირ ზეგავლენას ადამიანის ორგანიზმზე, მის აწმყო და მომავალ თაობებზე შორეული შედეგების ჩათვლით, არ აქვეითებს შრომის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 151 უნარიანობას და არ აუარესებს მათ თვითშეგრძნებებს; მონაცემები “გარემოს დაბინძურება (მავნე ნივთიერებების ემისია)” – გარემოს კომპონენტებში შენარევების არსებობა, ან მათ შემადგენლობაში მუდმივად არსებული ნივთიერებების ნორმალური თანაფარდობის შეცვლა, რომელმაც შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს მოსახლეობის ცხოვრების პირობებზე და ჯანმრთელობაზე, აგრეთვე გარემო ფაქტორებზე . ელექტროსადგურის შენობა, სათავო ნაგებობა წყალგადასაშვები კაშხალისათვის. სარეცხი შლუზები. წყალმიმღები. სალექარი აუზის მილსადენი. სალექარი აუზი. მილსადენი მიმყვანი გვირაბის. მიმყვანი გვირაბი. მათანაბრებელი მოწყობილობები. სადაწნეო შახტა. წყალსარინი გვირაბი. ჰიდროლოგია: წყალსაკრები აუზის კომპონენტები. მდინარის ხარჯის მონაცემები. საშუალო წლიური ხარჯი. ხარჯის სეზონური ცვალებადობა. ჰესების ექსპლუატაციის თავისებურებები. მაქსიმალური ხარჯი. მინიმალური ხარჯი. შენაკადის შენატანები. დანალექების რეჟიმი. მიწისქვეშა წყლები და მიწისქვეშა წყლის დინებები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 152 ობიექტის გეომორფოლოგია: ჰიდროელექტროსადგურის ექპლუატაციას შეუძლია რამდენიმე სახით გავლენა მოახდინოს მდინარის მორფოლოგიაზე, რომელიც უკავშირდება წვრილმარცვლოვანი და მსხვილმარცვლოვანი დანალექის გადატანასა და შენარჩუნებას, რაც იწვევს წყალსაცავის მორფოლოგიის ცვლილებას რამაც შეიძლება სისტემური გავლენა მოახდინოს ბუნებრივი გარემოს მრავალფეროვნებაზე. წყლის ბიომრავალფეროვნება: თევზი, უხერხემლოები და მცენარეები . მონაცემები წყლის ხარისხის საკონტროლო მაჩვენებლების შესახებ: 1. წყლის ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლები -ტემპერატურა სინჯის აღების მომენტში, °c-სუნი: 20°c -ზე ხარისხობრივად, ბალებში 60°c -ზე ხარისხობრივად, ბალებში -გემო 20°c -ზე ხარისხობრივად, ბალებში -შეფერილობა, სმ გამჭირვალობა, სმ 2. წყლის ქიმიური შედგენილობის მაჩვენებლები -წყალბადმაჩვენებელი (ph) -შეწონილი ნაწილაკები, მგ/დმ 3 -წყლის მინერალიზაცია (მშრალი ნაშთი), მგ/დმ 3 -საერთო სიხისტე, მგ .ექვ./დმ 3 -ქრომი (cr6+), მგ/დმ 3 -საერთო რკინა, მგ /დმ 3 მანგანუმი, მგ/დმ 3 -ქლორიდები, მგ/დმ 3 -სულფატები, მგ/დმ3 პოლიპოლიფოსფატები, მგ/დმ 3 -თუთია, მგ/დმ 3 -სპილენძი, მგ/დმ3 -ტუტიანობა, მგ.ექვ /დმ 3 3. წყლის ხარისხის სანიტარული მაჩვენებლები -ჟანგბადის ბიოქიმიური მოთხოვნილება (ჟბმ), სრული, მგ/დმ3 ჟანგბადის ქიმიური მოთხოვნილება (ჟქმ), მგо/დმ 3 -პერმანგანატული ჟანგვადობა, მგо/დმ3 -ზედაპირული აქტიური ნივთიერება (ზან), ჯამურად, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 153 მგ/დმ3 -ამონიუმის მარილები, მგ/დმ3 ნიტრატები, მგ/დმ3 -ნიტრიტები, მგ/დმ3. 4. წყლის ბიოლოგიური მაჩვენებლები საპროფიტული ბაქტერიების რიცხვი 1სმ3 -ლაქტოზოდადებითი ნაწლავური ჩხირების რიცხვი 1დმ3 -ნაწლავური ინფექციის გამომწვევი (სალმონელა, ენტეროვირუსი)1დმ3 -პოლიფაგების რიცხვი 1დმ3 -ენტეროკოკების რიცხვი 1დმ3 -ფიტოპლანქტონი, მგ/დმ3 ეკოლოგიური ხარჯის შემოწმება: მონტანა-თენანტის მეთოდი. ევროპული პრაქტიკა. ეკოლოგიური ხარჯის გაანგარიშება wfd ს შესაბამისად. 14 არის თუ არა თქვენ კვლევით თემატიკებში რადონის პრობლემასთან დაკავშირებული ცოდნა, სტუ-ს საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირებისათვის. სტუ-სთან მიერთებული ინსტიტუტი „ტალღა“ ამუშავებს პროექტს: „თბილისის ურბანულ გარემოში ადამიანის ჯანმრთელობაზე რადონის ზემოქმედებით განპირობებული რისკების შეფასება და მინიმიზება“. დღევანდელ მსოფლიოში რადონის პრობლემა მიეკუთვნება ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასების ძირითად კრიტერიუმს. საქართველო ურანშემცველი წიაღისეულის მქონე ქვეყანაა და რადონის მოსალოდნელი კონცენტრაციების ალბათობა ძალზე მაღალია სხვა ქვეყნებთან შედარებით. კავკასიის სეისმოაქტივობის გამო საქართველოში ხშირია ტექტონიკური რღვევები, მიწისქვეშა მინერალური წყლების ზედაპირული ევაკუაციები, რაც რიგითობით ზრდის რადონის კონცენტრაციებს ე.ი. საფრთხეს. მე-20 საუკუნიდან საქართველოს მოქალაქეები მასიურად გადასახლდნენ ხის სახლებიდან აგურ-ბლოკურ და პანელის სახლებში, რამაც მკვეთრად გაზარდა ადამიანის საცხოვრისში (და არა მხოლოდ აქ იგულისხმება მეცხოველეობის და მეფრინველეობის, ასევე მეთევზეობის ობიექტები სადაც სასურსათო პროდუქციაა განთავსებული) რადონის კონცენტრაცია. თერმული წყლებისა და საწვავი აირის მოჭარბებული გამოყენება (გასათბობად) კიდევ უფრო ართულებს და საშიშს ხდის რადიოჰიგიენურ სიტუაციას საქართველოში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 154 15 არის თუ არა თქვენ კვლევით თემატიკებში თანამედროვე თეორიულ ფიზიკასთან დაკავშირებული ცოდნა, უსდ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირებისათვის; მაგალითად ცოდნა შემდეგი თემატიკებიდან: კვანტური მექანიკა; ველის კვანტური თეორია; ველის თეორია; შეშფოთების თეორია (ფაინმანის დიაგრამები); ელემენტარული ნაწილაკები და მათი ურთიერთქმედების აღწერა იანგმილსის თეორიით; სიმის თეორია; მულტი სამყაროები; მრავალგანზომილებიანი თეორიები; ორგანზომილებიანი თეორია (ჰოლოგრაფიის პრინციპი); დუალური თეორიები. ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა და ბირთვული ფიზიკა: ჰადრონების თვისებები; ქვანტური ქრომოდინამიკა (კქდ) [6]. ჰადრონები მონაწილეობენ ძლიერ და სუსტ ურთიერთქმედებაში. დამუხტული ჰადრონები ელექტრომაგნიტურშიც. კვანტური ველების თეორია, უსასრულო რაოდენობის თავისუფლების ხარისხის მქონე სისტემების, ანუ ფიზიკური ველების, კვანტური თეორია; წარმოიშვა როგორც კვანტური მექან. განზოგადება ელემენტარულ ნაწილაკთა დაბადების, შთანთქმისა და ურთიერთგარდაქმნების პროცესების აღსაწერად. 16 არის თუ არა თქვენ კვლევით თემატიკებში ნანოტექნოლოგიებთან დაკავშირებული ცოდნა, სტუ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირებისათვის; ზოგადად იგულისხმება სტრუქტურები, რომელთა ზომა 100 ნანომეტრს არ აღემატება და მოიცავს მასალებისა და მოწყობილობების შემუშავების ამოცანებს ამ ზომის (0-:-100 ნმ-ის) ფარგლებში. 17 კლიმატის ცვლილების ზემოქმედების შედეგები მკაფიოდ ჩანს ყველა ქვეყნის სოციალურ სექტორსა და ინფრასტრუქტურაზე, ბუნებრივ და ტექნოგენურ კატასტროფებზე, მრეწველობასა, ტურიზმის და კულტურული მემკვიდრეობის ასევე დაცული ტერიტორიების, სოფლის მეურნეობის და ტყის ეკოსისტემების მდგომარეობაზე. აღნიშნულიდან გამომდინარეობს, კლიმატის ცვლილების სისტემური მახასიათებლების შესახებ ცოდნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 155 გავრცელების და უსდ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირებისათვის მოსაძიებელია კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული კვლევითი ასპექტების შესატყვისი ცოდნის მდგენელები უნივერსიტეტის საკვლევ ინსტიტუციებში, მაგალითვისათვის, მოსაძიებელია მდგენელები: ფიტოგენოფონდის ინტერაქტიული მონაცემთა ბაზების შექმნისათვის, რასაც შეუძლია გააჩინოს შესაძლებლობა დარგობრივი კვლევებისა ბლოკში: გარემო -ნიადაგი მცენარე სასუქი მოსავალი. ტროპოსფეროს, შუა ატმოსფეროს, გეოსივრცის (მეზოსფეროს, თერმოსფეროს, იონოსფეროს და მაგნეტოსფეროს), და მზის აქტივობის შესწავლასთან დაკავშირებული მონაცემები. მზის ქარი, კორონალური მასიური ამოფრქვევბი (cmes), მზის ენერგეტიკული ნაწილაკები (seps). 18 "მწვანე ენერგეტიკა" საქართველოში. არის თუ არა თქვენ კვლევით თემატიკებში „მწვანე ენერგეტიკასთან“ დაკავშირებული ცოდნა უსდ-ს შესაბამის საგანმანათლებლო პროგრამებში ინპლემენტირებისათვის. მაგალითისათვის: საქართველოს დღევანდელი რეალობიდან გამომდინარე ქარის „მწვანე“ ენერგია, როგორ უნდა იყოს დაწყვილებული ჰიდროენერგეტიკასთან და რა დროის მონაკვეთში უნდა დაითვალოს საპროგნოზო გადაწყვეტილება ენერგოშეწყვილებასთან დაკავშირებით. ზემოთ მოყვანილი ორივე ცხრილი მკაფიოდ გამოყოფს მდგრად კავშირებს ცოდნის მართვის სტრატეგიებსა და ორგანიზაციულ შესაძლებლობებს შორის [3-5]. ყოველივე აღნიშნული მიდგომა ცოდნის იმპლემენტირების დარგში, წინამდებარე სტატიაში, ჩვენ შევქმენით მენეჯერებისთვის, სტრატეგებისათვის, ეკონომისტებისათვის, პოლიტიკის შემქმნელთათვის, მეწარმეებისათვის, ბიზნეს პროფესიონალებისათვის, მკვლევარებისათვის, სხვადასხვა პროფილის სტუდენტებისა და მეცნიერთათვის, რომლებიც, კვლევის გზით და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 156 სამსახურებრივი ვალდებულებით ეძიებენ ინოვაციური ეკონომიკისა და ბიზნეს ტექნოლოგიების სინერგიის უახლეს ტენდენციებს. ბიბლიოგრაფია: 1. regulation (eu) 2022/2560 of the european parliament and of the council of 14 december 2022 on foreign subsidies distorting the internal market. https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/en/txt/pdf/?uri=celex:32022r2560&from=en 2. peter e. childs, sarah m. hayes & anne o’dwyer // chemistry and everyday life: relating secondary school chemistry to the current and future lives of students // 2015; pages 33-54 // https://doi.org/10.1007/978-94-6300-175-5_3 3. knowledge management, innovation, and entrepreneurship in a changing world // murray eugene jennex (san diego state university, usa) // march 2020|pages: 463; doi: 10.4018/978-1-7998-2355-1 4. organizational learning and technological innovation practices: the mediating role of knowledge donation and knowledge collection // zhimin wang (department of management, business school, university of otago, new zealand)and kwek choon ling (department of management, faculty of accountancy, finance, and business, tunku abdul rahman university, malaysia) // 2020 |pages: 34 // doi: 10.4018/978-1-7998-2355-1.ch004 5. artificial intelligence and human-robot teaming: challenges and design considerations // xuefei (nancy) deng (california state university, dominguez hills, usa) // 2020 |pages: 20 // doi: 10.4018/978-1-7998-2355-1.ch005 6. basics of quantum chromodynamics // faisal akram // 5 the school on lhc physics, 15-26 august 2016 // https://indico.cern.ch/event/555909/contributions/2265204/attachments/1324896/1988461/lhc_ school_2016.pdf https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/pdf/?uri=celex:32022r2560&from=en https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/pdf/?uri=celex:32022r2560&from=en https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-6300-175-5_3#auth-peter_e_-childs https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-6300-175-5_3#auth-sarah_m_-hayes https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-6300-175-5_3#auth-anne-o_dwyer https://doi.org/10.1007/978-94-6300-175-5_3 https://indico.cern.ch/event/555909/contributions/2265204/attachments/1324896/1988461/lhc_school_2016.pdf https://indico.cern.ch/event/555909/contributions/2265204/attachments/1324896/1988461/lhc_school_2016.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 157 for the functional purpose of the third mission of the university and the implementation of new knowledge in educational programs mamuka matsaberidze professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university resume the importance of the "third mission" of higher educational institutions has recently become a subject of wide discussion, both in political and academic discourse. despite the above, very little is known about what the "third mission of the university" actually entails and what results it brings. the article is intended to ensure the implementation of new knowledge bounded by the "third mission" in university educational programs. the work is intended for new students in educational programs of all three levels of higher educational institutions to the urgent measures of methodological provision of knowledge implementation and is a material with the function of a "road map" for manager-strategists, economists, policy-makers, entrepreneurs, business professionals, scientists-researchers and students of all three levels, different profiles. keywords: "third mission of the university", "association agreement between georgia and the european union", "magna carta", knowledge transfer, micro and macro context of sectoral knowledge, algorithm for extracting knowledge from text, stages of knowledge structuring, radon problem, hadrons, quantum chromodynamics (kqd), quantum field theory. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 22 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.03 cd4+cd39+ უჯრედები ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების მქონე პაციენტებში ნინო ნანავა1, სოფიო მეტრეველი1, გიორგი გიორგობიანი2, თინათინ ჩიქოვანი1, ნონა ჯანიკაშვილი1 1იმუნოლოგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2ქირურგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი t ლიმფოციტებში ექტონუკლეოტიდაზა cd39-ის ექსპრესიის ცვლილება აღწერილია სხვადასხვა იმუნოპათოლოგიის დროს სოლიდური სიმსივნეების ჩათვლით. თუმცა საკმაოდ მწირია ინფორმაცია ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების მქონე პაციენტებში ამ იმუნომარეგულირებელი მოლეკულის მატარებელ უჯრედებზე. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა cd39+ უჯრედების სიხშირის შესწავლა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების სისხლისა და ელენთის cd4+ პოპულაციაში და სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან მათი კორელაციის დადგენა. კვლევა ჩატარდა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზის მქონე შვიდ პაციენტზე, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. კონტროლად გამოყენებულ იქნა სპლენექტომირებული პაციენტების ორი ჯგუფი. პირველ საკონტროლო ჯგუფს შეადგენდა ექვსი პაციენტი, რომელთაც არ ჰქონდათ სიმსივნური ან აუტოიმუნური დაავადებების დიაგნოზი, ხოლო მეორე საკონტროლო ჯგუფს წარმოადგენდა იმუნური თრომბოციტოპენიის (ითპ) დიაგნოზის მქონე ცხრა პაციენტი. დადგინდა, რომ ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტთა სისხლსა და ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების რაოდენობა არ განსხვავდება იმ სპლენექტომირებულ პაციენტთა ანალოგიური მაჩვენებლებისგან, ვისაც არ აქვს რაიმე სახის კიბო ან აუტოიმუნური დაავადება. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების სიხშირე მნიშვნელოვნად აღემატება ითპ პაციენტების ანალოგიურ მაჩვენებელს. ამავდროულად, ძლიერი უარყოფითი კორელაცია დასტურდება საკვლევი ჯგუფის პაციენტთა ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების სიხშირესა და სისხლში თრომბოციტების მონოციტებთან ფარდობას შორის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 23 საძიებო სიტყვები: cd4+cd39+ t ლიმფოციტები, ანთებითი მარკერები, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნე შესავალი ჯანმრთელ ქსოვილებში უჯრედგარე ატფ-ის კონცენტრაცია უმნიშვნელოა. თუმცა, ანთების პირობებში და ისეთი სტიმულის საპასუხოდ, როგორიცაა ჰიპოქსია/ქსოვილის დაზიანება ან სიმსივნე, ატფ-ის რაოდენობა მნიშვნელოვნად იმატებს (moestra et al., 2020; mittal et al., 2016; di virgilio et al., 2017). ანთებით გამოწვეული ატფ-ის წარმოქმნა ნეიტროფილების გასააქტიურებელ და, საერთოდ, იმუნური თავდაცვის განსახორციელებელ ძირითად მექანიზმს წარმოადგენს (chen et al., 2010). ექტონუკლეოტიდაზა cd39 (ექტო-ნუკლეოზიდ ტრიფოსფატ დიფოსფოჰიდროლაზა) ატფ-ის ადფ-ად ჰიდროლიზებით იმუნურ პასუხს არეგულირებს. ის სიმსივნის /ანთების საწინააღმდეგო იმუნური პასუხის დროს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მოთამაშედ გვევლინება და დღეისათვის იმუნომარეგულირებელ მედიატორად არის აღიარებული (tan et al., 2016; allard et al., 2017). ადამიანის სხვადასხვა სახის სიმსივნე cd39-ის ძალიან მაღალი ექსპრესიით ხასიათდება. ეს სიმსივნეებია: თირკმლის უჯრედული კიბო, საკვერცხის კიბო, ძუძუს კიბო, ლიმფომა, შარდის ბუშტის კიბო, მსხვილი ნაწლავის კიბო და მელანომა (wu et al., 2020; hayes et al., 2015; bastid et al., 2015; hausler et al., 2011). cd39-ის ჭარბი ექსპრესია სიმსივნის მიერ შემუშავებული, სიმსივნის საწინააღმდეგო შეტევისგან თავის დასაღწევი ეფექტური მექანიზმია, რაც კიბოს მიკროგარემოში იმუნური სისტემით სტიმულირებული უჯრედგარეთა ატფ-ის დაშლას გულისხმობს. ამიტომ, ავთვისებიანი პროცესების დროს, cd39-ის მაღალი მაჩვენებელი დაავადების პროგრესირებისა და ცუდი გამოსავლის მარკერად განიხილება (cai et al., 2016; munoz-godinez et al., 2020; cai et al., 2016). სიმსივნური უჯრედების გარდა ამ იმუნომარეგულირებელი მოლეკულის მაღალი ექსპრესია გამოვლინდა ენდოთელურ უჯრედებზე, კიბოსთან ასოცირებულ ფიბრობლასტებზე (caf) და იმუნურ უჯრედებზეც, განსაკუთრებით, ბუნებრივ მკვლელებზე (nk), სიმსივნესთან ასოცირებულ მაკროფაგებზე (tam) და სიმსივნეში ინფილტრირებულ ლიმფოციტებზე (tils), მათ შორის tregs და cd8+ t უჯრედებზე (simoni et al., 2018; borsellino et al., 2007; li et al., 2019; yan et al., 2020; zhang et al., 2019; canale et al., 2018; nagate et al., 2021; timperi, barnaba, 2021). საგულისხმოა, რომ ჰემატოლოგიურ სიმსივნეებში cd39+ იმუნური უჯრედების სიხშირე და ფუნქცია მწირად არის შესწავლილი. მისი ასოციაცია სხვა ონკოჰემატოლოგიურ მარკერებთან კი სრულიად დაუდგენელია. სისხლის საერთო ანალიზი (cbc) იაფი და ადვილად შესასრულებელი სადიაგნოსტიკო ტესტია, რომელიც ფართოდ გამოიყენება ყოველდღიურ კლინიკურ პრაქტიკაში. მას დიდი მნიშვნელობა აქვს არა მხოლოდ ჰემატოლოგიური, არამედ ყველა სხვა სამედიცინო მდგომარეობის დიაგნოსტიკასა და მონიტორინგში. სამედიცინო პრაქტიკაში წლების განმავლობაში cbc-ის ფართოდ გამოყენების მიუხედავად, მისი ახალი შესაძლებლობები ჯერ კიდევ აღმოჩენის პროცესშია. ბოლო წლებში სულ უფრო მატულობს იმ კვლევების რიცხვი, რომლებიც სისხლის ფორმულის შემადგენელი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 24 კომპონენტების თანაფარდობათა დიაგნოსტიკურ და კლინიკურ ღირებულებაზე მეტყველებს. ესენია: ნეიტროფილების, თრომბოციტების, ლიმფოციტების თანაფარდობები ლიმფოციტებთან, მონოციტებთან (nlr, plr, pmr, lmr) და ა.შ. ეს თანაფარდობები, ასახავს რა ორგანიზმში მიმდინარე სისტემურ ანთებას, შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას როგორც ინფექციური, აუტოიმუნური, სიმსივნური დაავადებების, ასევე გადაუდებელი მდგომარეობების პროგნოზული და სადიაგნოსტიკო მარკერი (stefaniuk et al., 2020). ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს სისხლის საერთო ანალიზიდან მიღებული სისტემური ანთებითი მარკერების (nlr, plr, pmr, hlrჰემოგლობინი/ლიმფოციტი, sii-ნეიტროფილიxთრომბოციტი/ლიმფოციტი, dnlr ნეიტროფილი/(ლეიკოციტი-ნეიტროფილი) პოტენციური დიაგნოსტიკური და პროგნოზული მნიშვნელობა ჩვენს მიერაც იქნა ნანახი (nanava et al., 2020). სულ ახლახანს, ერთ-ერთმა კვლევამ (zang et al., 2021) პერიფერიული t უჯრედული ლიმფომით დაავადებულებში დაადგინა, რომ პაციენტებს, რომელთა lmr ≤ 1.68 და pmr ≤ 300, მკურნალობაზე სრული კლინიკური პასუხისა და გადარჩენის დაბალი მაჩვენებლები აქვთ. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა cd39+ უჯრედების სიხშირის შესწავლა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების სისხლისა და ელენთის cd4+ პოპულაციაში და სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან მისი კორელაციის დადგენა. მასალა და მეთოდები: კვლევა შესრულდა ჰელსინკის 1975 წლის დეკლარაციის მიხედვით. ეთიკურ სტანდარტებთან მისი შესაბამისობა დამტკიცდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკური კომიტეტის მიერ. კვლევაში ჩაერთო ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზის მქონე 7 პაციენტი, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. ორი საკონტროლო ჯგუფიდან ერთს (კონტროლი 1) წარმოადგენდა 6 პაციენტი, რომელთაც სამედიცინო ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია, თუმცა არა ავთვისებიანი სიმსივნის ან აუტოიმუნური დაავადების გამო (ელენთის კისტა (არაექინოკოკური), ელენთის ტრავმა). მეორე ჯგუფს კი წარმოადგენდა იმუნური თრომბოციტოპენიური პურპურის (ითპ) დიაგნოზის მქონე 9 პაციენტი, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. სისხლის ნიმუში: პერიფერიული სისხლის ფიკოლის გრადიენტზე დასმით და მისი ცენტრიფუგირებით მიღებული მონონუკლეარული უჯრედები გროვდებოდა, ირეცხებოდა და მზადდებოდა გამდინარე ციტომეტრიული ანალიზისთვის. ელენთის ნიმუში: ქირურგიული ოპერაციის მიმდინარეობისას ელენთის ქსოვილის მცირე ნაჭერი იდებოდა ფიზიოლოგიურ ხსნარში და მასალის დამუშავებამდე 4-5 საათის განმავლობაში ინახებოდა მაცივარში. ელენთის ქსოვილზე შპრიცის დგუშის მექანიკური ზეწოლით და 100 მკმ ზომის ნეილონის საცერის გამოყენებით (bd, bioscience) ხდებოდა ქსოვილის დისოციაცია. უჯრედები ირეცხებოდა და მზადდებოდა ფენოტიფირებისთვის. ფენოტიპირებისთვის გამოყენებული იქნა cd39 მარკერი, რომელიც გაიზომა cd4 t ლიმფოციტთა პოპულაციაში. უჯრედების შეღებვა განხორციელდა რეაგენტის მწარმოებლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 25 ინსტრუქციის მიხედვით. მასალა გაანალიზდა facscalibur გამდინარე ციტომეტრით და საბოლოო მონაცემთა მისაღებად გამოყენებულ იქნა flowjo® v10 პროგრამა. სისტემური ანთებითი მარკერები: პაციენტის სისხლის საერთო ანალიზში მოცემული ლეიკოციტების, ნეიტროფილების, ლიმფოციტების, თრომბოციტების, მონოციტების და ჰემოგლობინის რაოდენობიდან ვანგარიშობდით სისტემურ ანთებით მარკერებს: nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, sii და dnlr. ანთებითი მარკერები გამოთვლილია შემდეგნაირად: nlr ნეიტროფილების აბსოლუტური რაოდენობის ფარდობა ლიმფოციტების აბსოლუტურ რაოდენობასთან, მსგავსად, შესაბამისი უჯრედების შეფარდებით გამოითვლება plr, pmr, hlr, hpr და lmr. dnlrდა sii-ის გამოსათვლელად გამოყენებულია შემდეგი ფორმულები: dnlr=ნეიტროფილი/(ლეიკოციტი-ნეიტროფილი); sii=ნეიტროფილი x თრომბოციტი/ლიმფოციტი. სტატისტიკური ანალიზი ორ სატესტო ნიმუშს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავების სანახავად გამოყენებული იქნა მანვიტნის ტესტი (mann whitney test). სხვადასხვა პარამეტრებს შორის კორელაციის სანახავად გამოვიყენეთ სპირმანის ტესტი. მონაცემები დამუშავდა graphpad და spss პროგრამებში. მიღებული შედეგები და განხილვა: უჯრედშიდა ატფ ენერგიის მნიშვნელოვანი წყაროა, უჯრედგარე ატფ კი "საფრთხის სიგნალად" გვევლინება. ის ფაგოციტებს ანთების ადგილებზე მიიზიდავს, იმუნურ სისტემას ქსოვილთა დაზიანებისა და პათოგენთან დაკავშირებული საფრთხის შესახებ აცნობებს და მის გააქტიურებას იწვევს. ყოველივე ეს ანთებითი პროცესების გააქტიურების, ინტერლეიკინ-1βს და ანთების საწინააღმდეგო ციტოკინების წარმოქმნის შედეგია. დადგინდა, რომ cd39, რომელიც ატფ-ს ადფ-ად და ამფ-ად გარდაქმნის, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კიბოს პათოგენეზში (boisonet al., 2022; zhulai et al., 2019). სიმსივნურ ქსოვილში მისი ექსპრესიისა და აქტივობის მატება, ზოგიერთი სახის კიბოს დროს, ცუდ პროგნოზთან ასოცირდება (shevchenko et al., 2020; zhulai et 2018; cai et al., 2016; nagate et al., 2021). ლეიკემიის, ლიმფომისა და მიელომის უჯრედები, სოლიდური კიბოს მსგავსად, ურთიერთქმედებს გარემოში მდებარე არასიმსივნურ უჯრედებთან. ეს ურთიერთქმედება ხდება როგორც სისხლის მიმოქცევაში, ასევე დაცულ ნიშებში ლიმფურ ორგანოებში და უზრუნველყოფს დამატებით სტიმულს, რაც გავლენას ახდენს უჯრედების ქცევაზე. ის, რაც ხდება გარემოს ნიშებში, ძირითადად გადამწყვეტია დაავადების პროგრესირებისა და ქიმიორეზისტენტობის განსახორციელებლად, ხოლო ლეიკემიური უჯრედები, თავის მხრივ, აყალიბებენ გარემოს, რათა შემდგომში ხელი შეუწყონ თავიანთ ზრდას და იმუნური ზედამხედველობიდან თავის დაძვრენას. cd39-ის რეგულაციის დარღვევა, სოლიდური სიმსივნეების მსგავსად, აღწერილია ლიმფოიდური და მიელოიდური ავთვისებიანი სიმსივნეების დროსაც. cd39-ის ექსპრესია ზოგადად ტოლერანტული გარემოს განვითარებასთან ასოცირდება, რაც დაავადების პროგრესირებას უწყობს ხელს. სხვადასხვა სახის სიმსივნის დროს cd39-ის ექსპრესია პაციენტთა პერიფერიულ სისხლსა და ლიმფურ კვანძებშია ნანახი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 26 ჩვენ გამოვიკვლიეთ cd4+cd39+ სუბპოპულაციათა სიხშირე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლსა და ელენთაში და შევადარეთ საკონტროლო ჯგუფების პაციენტთა მონაცემებს. როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს, პერიფერიულ სისხლში აღნიშნული მაჩვენებელი ჩვენს მიერ შესწავლილ პაციენტთა სამ ჯგუფში სტატისტიკურად სარწმუნოდ ერთმანეთისგან არ განსხვავდება (ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში 25.59±16.61, კონტროლი 1 20.10±16.59; ითპ-კონტროლი 32.24±23.35; ჯგუფებს შორის p>0.05). ცხრილი 1. cd4+cd39+ უჯრედების პროცენტული შემცველობა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების მქონე პირებსა და საკონტროლო ჯგუფის პაციენტებში ჰას პაციენტები ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზით ითპ პაციენტები იმუნური თრომბიციტოპენიის დიაგნოზით განსხვავება სტატისტიკურად სარწმუნოა, თუ p<0.05 განსხვავებული შედეგები მივიღეთ ელენთის უჯრედების გამოკვლევისას. აღმოჩნდა, რომ ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი დაავადების დიაგნოზის მქონე პაციენტთა ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების რაოდენობა არ განსხვავდება კონტროლი 1 პაციენტების ანალოგიური მაჩვენებლისგან (შესაბამისად, 33.36±19.92 და 33.48±23.00), თუმცა ის სტატისტიკურად სარწმუნოდ მაღალია ითპ-კონტროლის პაციენტთა მონაცემთან შედარებით (33.36±19.92 და 15.80±4.41; p>0.0190). ითპ-კონტროლის პაციენტთა ჯგუფში cd4+cd39+ უჯრედების რაოდენობა სტატისტიკურად სარწმუნოდ დაბალია კონტროლი 1-ის პაციენტებთან შედარებითაც (15.80±4.41 vs 33.48±23.00 p=0.0286) (იხ. სურათი). ამდენად, ჩვენი კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი დაავადების მქონე პაციენტთა სისხლსა და ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების რაოდენობა არ განსხვავდება იმ სპლენექტომირებულ პაციენტთა ანალოგიური მაჩვენებლებისგან, ვისაც არ აქვს რაიმე სახის კიბო ან აუტოიმუნური დაავადება. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი დაავადების მქონეთა ელენთის cd4+ უჯრედებში cd39-ის ექსპრესიის სიხშირე ცვლადები ჰას კონტროლი1 ითპკონტროლი p value (კონტრო ლი1/ჰას) p value (კონტრო ლი1/ითპ) p value (ითპ/ჰას) cd4+cd39+ (%) სისხლში 25.59 ± 16.61 20.10± 16.59 32.24±23.35 >0.05 >0.05 >0.05 cd4+cd39+ (%) ელენთაში 33.36± 19.92 33.48± 23.00 15.80±4.41 >0.05 0.0286 0.0190 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 27 სტატისტიკურად სარწმუნოდ მაღალია, ვიდრე ითპ-ით დაავადებულებში. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი დაავადებების მქონეთა სისხლში, ჯანმრთელ დონორებთან შედარებით, სიმსივნურ, cd4(+), cd8(+) და სხვა უჯრედებზე cd39-ის მაღალი ექსპრესიაა ნანახი, რაც სიმსივნის მიერ იმუნური ზედამხედველობის თავიდან არიდების საშუალებად მიიჩნევა (pulte et al., 2011; vaisitti et al., 2019: nagate et al., 2021). სურათი. cd4+cd39+ უჯრედების სიხშირე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის და იმუნური თრომბოციტოპენიის მქონე პაციენტთა ელენთაში cd39+cd4+ spleen c ontr ol h m it p 0 20 40 60 80 * * * გამოხატავს სარწმუნო განსხვავებას, როდესაც p ≤ 0.05. hm ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნე itp იმუნური თრომბოციტოპენია მრავალი ჰემატოლოგიური პროგნოზული მახასიათებლის არსებობის მიუხედავად, დაავადების პროგრესი და გადარჩენის მაჩვენებელი ხშირად პაციენტების ერთიდაიგივე ქვეჯგუფშიც კი ძალიან განსხვავებულია. უკანასკნელი კვლევების თანახმად, სისხლის ისეთი მარტივი, ეკონომიური, დაბალი რისკის ტესტები, როგორიცაა სისხლის საერთო ანალიზში უჯრედების რაოდენობა ან/და მათი თანაფარდობა შეიძლება გამოყენებულ იქნას დაავადების პროგნოზის შესაფასებლად. nlr, plr, pmr, lmr და სხვ. სიმსივნის მიკროგარემოს ბიომარკერებია, რომლებიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც სოლიდური, ასევე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის პროგნოზულ მარკერებად (wang et al., 2017; kumagai et al., 2014; wilcox et al., 2011; stefaniuk et al., 2020). ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში აღნიშნული მარკერები ჩვენს მიერაც იქნა გამოკვლეული (nanava et al., 2020). თუმცა, საყურადღებოა, რომ მოცემულ კვლევაში პირველად იქნა შესწავლილი კორელაცია ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების სისხლსა და ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების სიხშირესა და სისხლის საერთო ანალიზიდან მიღებულ სისტემურ ანთების ბიომარკერებს შორის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 28 მიღებული შედეგები წარმოდგენილია ცხრილი 2-ზე. ცხრილი 2. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტთა სისხლსა და ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების სიხშირის კორელაცია სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან ცვლადები nlr plr pmr hlr sii lmr hpr dnlr cd4+cd39+ სისხლში კორელაციის კოეფიციენტი -.179 -.250 -.464 -.214 -.250 -.536 .180 -.179 სარწმუნოება (2-კუდიანი) .702 .589 .294 .645 .589 .215 .699 .702 cd4+cd39+ ელენთაში კორელაციის კოეფიციენტი -.071 -.536 -.857* .071 -.679 -.643 .721 -.321 სარწმუნოება (2-კუდიანი) .879 .215 .014 .879 .094 .119 .068 .482 *. კორელაცია მნიშვნელოვანია 0.05 დონეზე (2-კუდიანი) როგორც ცხრილი 2-დან ჩანს, სტატისტიკურად სარწმუნო ძლიერი უარყოფითი კორელაცია დადასტურდა pmr-სა და ელენთაში cd4+cd39+ უჯრედების სიხშირეს შორის (კორელაციის კოეფიციენტი ρ=-0.857, p=0.014). სხვა შესწავლილ ცვლადებს შორის კორელაციის არსებობა არ დადგინდა. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დროს სისხლის სისტემურ ბიომარკერსა და სიმსივნის მიკროგარემოს ერთ-ერთ უჯრედულ პოპულაციას შორის კორელაციის არსებობა ვანგისა და თანაავტორთა (wang et al., 2017) კვლევითაც იქნა გამოვლენილი. მათ დაადგინეს, რომ დიფუზური გიგანტურუჯრედული b ლიმფომის დროს lmr უარყოფითად კოლერილებს სიმსივნურ ქსოვილში cd163+ m2 მაკროფაგების რაოდენობასთან. უდავოა, რომ უკანასკნელ წლებში ონკოლოგიური დაავადების დიაგნოსტიკის, პროგნოზის განსაზღვრისა და მკურნალობის სტრატეგიებში მზარდი ინტერესი გაჩნდა არა მხოლოდ ახალი ბიომარკერების გამოსავლენად, არამედ უკვე დანერგილ და ხელმისაწვდომ ტესტმარკერებთან მათი კორელაციის დადგენის მიმართულებით. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. allard b, longhi ms, robson sc, stagg j. the ectonucleotidases cd39 and cd73: novel checkpoint inhibitor targets. immunol rev (2017) 276:121–44. 10.1111/imr.12528 2. bastid j., regairaz a., bonnefoy n., déjou c., giustiniani j., laheurte c., cochaud s., laprevotte e., funck-brentano e., hemon p., et al. inhibition of cd39 enzymatic function at the surface of tumor cells alleviates their immunosuppressive activity. cancer immunol. res. 2015;3:254–265. doi: 10.1158/2326-6066.cir-14-0018. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 29 3. boison d., yegutkin g.g. adenosine metabolism: emerging concepts for cancer therapy. cancer cell. 2019;36:582–596. doi: 10.1016/j.ccell.2019.10.007. 4. borsellino g., kleinewietfeld m., di mitri d., sternjak a., diamantini a., giometto r., höpner s., centonze d., bernardi g., dell’acqua m.l., et al. expression of ectonucleotidase cd39 by foxp3+ treg cells: hydrolysis of extracellular atp and immune suppression. blood. 2007;110:1225–1232. doi: 10.1182/blood-2006-12-064527. 5. cai x.-y., ni x.-c., yi y., he h.-w., wang j.-x., fu y.-p., sun j., zhou j., cheng y.-f., jin j.j., et al. overexpression of cd39 in hepatocellular carcinoma is an independent indicator of poor outcome after radical resection. medicine. 2016;95:e4989. doi: 10.1097/md.0000000000004989 6. cai x.-y., wang x.-f., li j., dong j.-n., liu j.-q., li n.-p., yun b., xia r.-l., qin j., sun y.-h. high expression of cd39 in gastric cancer reduces patient outcome following radical resection. oncol. lett. 2016;12:4080–4086. doi: 10.3892/ol.2016.5189. 7. canale f.p., ramello m.c., núñez n., araujo furlan c.l., bossio s.n., gorosito serrán m., tosello boari j., del castillo a., ledesma m., sedlik c., et al. cd39 expression defines cell exhaustion in tumor-infiltrating cd8+ t cells. cancer res. 2018;78:115–128. doi: 10.1158/0008-5472.can-16-2684. 8. chen y, yao y, sumi y, li a, to uk, elkhal a, et al. purinergic signaling: a fundamental mechanism in neutrophil activation. sci signal (2010) 3:ra45. 10.1126/scisignal.2000549 9. di virgilio f., adinolfi e. extracellular purines, purinergic receptors and tumor growth. oncogene. 2017;36:293–303. doi: 10.1038/onc.2016.206 10. häusler s.f.m., montalbán del barrio i., strohschein j., chandran p.a., engel j.b., hönig a., ossadnik m., horn e., fischer b., krockenberger m., et al. ectonucleotidases cd39 and cd73 on ovca cells are potent adenosine-generating enzymes responsible for adenosine receptor 2a-dependent suppression of t cell function and nk cell cytotoxicity. cancer immunol. immunother. 2011;60:1405–1418. doi: 10.1007/s00262-011-1040-4. 11. hayes g.m., cairns b., levashova z., chinn l., perez m., theunissen j.-w., liao-chan s., bermudez a., flory m.r., schweighofer k.j., et al. cd39 is a promising therapeutic antibody target for the treatment of soft tissue sarcoma. am. j. transl. res. 2015;7:1181–1188. 12. kumagai s, tashima m, fujikawa j, iwasaki m, iwamoto y, sueki y, et al. ratio of peripheral blood absolute lymphocyte count to absolute monocyte count at diagnosis is associated with progression-free survival in follicular lymphoma. int j hematol. 2014;99:737–742. doi: 10.1007/s12185-014-1576-0. 13. li x.-y., moesta a.k., xiao c., nakamura k., casey m., zhang h., madore j., lepletier a., aguilera a.r., sundarrajan a., et al. targeting cd39 in cancer reveals an extracellular atp and inflammasome-driven tumor immunity. cancer discov. 2019;9:1754–1773. doi: 10.1158/2159-8290.cd-19-0541. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 30 14. mittal d., sinha d., barkauskas d., young a., kalimutho m., stannard k., caramia f., haibekains b., stagg j., khanna k.k., et al. adenosine 2b receptor expression on cancer cells promotes metastasis. cancer res. 2016;76:4372–4382. doi: 10.1158/0008-5472.can-16-0544. 15. moesta a.k., li x.-y., smyth m.j. targeting cd39 in cancer. nat. rev. immunol. 2020;20:739– 755. doi: 10.1038/s41577-020-0376-4. 16. muñóz-godínez r., de lourdes mora-garcía m., weiss-steider b., montesinos-montesinos j.j., del carmen aguilar-lemarroy a., garcía-rocha r., hernández-montes j., azucena don-lópez c., ávila-ibarra l.r., torres-pineda d.b., et al. detection of cd39 and a highly glycosylated isoform of soluble cd73 in the plasma of patients with cervical cancer: correlation with disease progression. mediat. inflamm. 2020;2020:1678780. doi: 10.1155/2020/1678780. 17. nanava n., betaneli m., giorgobiani g., chikovani t., and janikashvili n., “complete blood count derived inflammatory biomarkers in patients with hematologic malignancies,” georgian med. news, no. 302, pp. 39–44, may 2020. 18. nagate y, ezoe s, fujita j, okuzaki d, motooka d, ishibashi t, ichii m, tanimura a, kurashige m, morii e, fukushima t, suehiro y, yokota t, shibayama h, oritani k, kanakura y. ectonucleotidase cd39 is highly expressed on atll cells and is responsible for their immunosuppressive function. leukemia. 2021 jan;35(1):107-118. doi: 10.1038/s41375-0200788-y. 19. nagate y, ezoe s, fujita j, okuzaki d, motooka d, ishibashi t, ichii m, tanimura a, kurashige m, morii e, fukushima t, suehiro y, yokota t, shibayama h, oritani k, kanakura y. ectonucleotidase cd39 is highly expressed on atll cells and is responsible for their immunosuppressive function. leukemia. 2021 jan;35(1):107-118. doi: 10.1038/s41375-0200788-y. epub 2020 mar 20. pmid: 32203145; pmcid: pmc7787980 20. pulte d, furman rr, broekman mj, drosopoulos jh, ballard hs, olson ke, kizer jr, marcus aj. cd39 expression on t lymphocytes correlates with severity of disease in patients with chronic lymphocytic leukemia. clin lymphoma myeloma leuk. 2011 aug;11(4):367-72. doi: 10.1016/j.clml.2011.06.005. pmid: 21816376; pmcid: pmc3590911. 21. shevchenko i., mathes a., groth c., karakhanova s., müller v., utikal j., werner j., bazhin a.v., umansky v. enhanced expression of cd39 and cd73 on t cells in the regulation of anti-tumor immune responses. oncoimmunology. 2020;9:1744946. doi: 10.1080/2162402x.2020.1744946. 22. simoni y., becht e., fehlings m., loh c.y., koo s.-l., teng k.w.w., yeong j.p.s., nahar r., zhang t., kared h., et al. bystander cd8+ t cells are abundant and phenotypically distinct in human tumour infiltrates. nature. 2018;557:575–579. doi: 10.1038/s41586-018-0130-2. 23. stefaniuk p, szymczyk a, podhorecka m. the neutrophil to lymphocyte and lymphocyte to monocyte ratios as new prognostic factors in hematological malignancies a narrative review. cancer manag res. 2020 apr 29;12:2961-2977. doi: 10.2147/cmar.s245928. pmid: 32425606; pmcid: pmc7196794. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 31 24. tan dba, ong ne, zimmermann m, price p, moodley yp. an evaluation of cd39 as a novel immunoregulatory mechanism invoked by copd. hum immunol (2016) 77:916–20. 10.1016/j.humimm.2016.07.007 25. timperi e, barnaba v. cd39 regulation and functions in t cells. int j mol sci. 2021 jul 28;22(15):8068. doi: 10.3390/ijms22158068. pmid: 34360833; pmcid: pmc8348030. 26. wang j, gao k, lei w, dong l, xuan q, feng m, wang j, ye x, jin t, zhang z, zhang q. lymphocyte-to-monocyte ratio is associated with prognosis of diffuse large b-cell lymphoma: correlation with cd163 positive m2 type tumor-associated macrophages, not pd-1 positive tumor-infiltrating lymphocytes. oncotarget. 2017; 8:5414–5425. doi: 10.18632 /oncotarget. 14289 27. wilcox ra, ristow k, habermann tm, inwards dj, micallef in, johnston pb. the absolute monocyte and lymphocyte prognostic score predicts survival and identifies high risk patients in diffuse large b-cell lymphoma. leukemia. 2011;25(9):1502–1509. doi: 10.1038/leu.2011.112. 28. wu j., wang y.-c., xu w.-h., luo w.-j., wan f.-n., zhang h.-l., ye d.-w., qu y.-y., zhu y.-p. high expression of cd39 is associated with poor prognosis and immune infiltrates in clear cell renal cell carcinoma. onco targets ther. 2020;13:10453–10464. doi: 10.2147/ott.s272553. 29. yan j., li x.-y., roman aguilera a., xiao c., jacoberger-foissac c., nowlan b., robson s.c., beers c., moesta a.k., geetha n., et al. control of metastases via myeloid cd39 and nk cell effector function. cancer immunol. res. 2020;8:356–367. doi: 10.1158/2326-6066.cir-190749. 30. zhang h., vijayan d., li x.-y., robson s.c., geetha n., teng m.w.l., smyth m.j. the role of nk cells and cd39 in the immunological control of tumor metastases. oncoimmunology. 2019;8:e1593809. doi: 10.1080/2162402x.2019.1593809. 31. zhang y, shi y, shen h, shou l, fang q, zheng x, zhu m, huang x, huang j, li l, zhou d, zhu l, zhu j, ye x, jin j, xie w. the value of a new prognostic model developed by lymphocytemonocyte ratio and platelet-monocyte ratio in peripheral t-cell lymphoma. cancer cell int. 2021 oct 29;21(1):573. doi: 10.1186/s12935-021-02275-2. pmid: 34715862; pmcid: pmc8555175. 32. zhulai g, oleinik e, shibaev m, ignatev k. adenosine-metabolizing enzymes, adenosine kinase and adenosine deaminase, in cancer. biomolecules. 2022 mar 8;12(3):418. doi: 10.3390/biom12030418. pmid: 35327609; pmcid: pmc8946555. 33. zhulai g.a., churov a.v., oleinik e.k., romanov a.a., semakova v.m., oleinik v.m. activation of cd4+cd39+ t cells in colorectal canser. bull. russ. state med. univ. 2018;3:47– 53. doi: 10.24075/brsmu.2018.027. 34. vaisitti t, arruga f, guerra g, deaglio s. ectonucleotidases in blood malignancies: a tale of surface markers and therapeutic targets. front immunol. 2019 oct 4;10:2301. doi: 10.3389/fimmu.2019.02301. pmid: 31636635; pmcid: pmc6788384. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 32 cd4+cd39+ cells in patients with hematologic malignancies nino nanava,1 sophio metreveli,1 giorgi giorgobiani,2 tinatin chikovani1 and nona janikashvili1 1tbilisi state medical university, department of immunology, 2department of surgery abstract altered expression of the ectonucleotidase cd39 in t lymphocytes has been described in various immunopathologies including solid tumors. however, the information on the cells expressing this immune checkpoint molecule in patients with hematological malignancies is limited. the aim of the present study was to see the frequency of cd39+ cells in circulating and splenic cd4+ t lymphocyte populations of patients with hematological malignancies and to determine their correlation with blood biomarkers of systemic inflammation. the study was conducted on seven patients diagnosed with hematologic malignancies, who underwent splenectomy for therapeutic reasons. two groups of splenectomized patients were used as controls. the first control group consisted of six patients without a diagnosis of cancer or autoimmune diseases, and the second control group consisted of nine patients diagnosed with immune thrombocytopenia (itp). our results revealed that the frequencies of cd4+cd39+ cells in the blood and spleen of patients with hematologic malignancies do not differ from similar values in splenectomized patients having no history of cancer or autoimmune disease. the frequency of cd4+cd39+ cells in the spleen of patients with hematologic malignancies is significantly higher than the similar rate of itp patients. in addition, a strong negative correlation is confirmed between the frequency of cd4+cd39+ cells in the spleen of the patients of the study group and the platelets to monocytes ratio in the blood. keywords: cd4+cd39+ t lymphocytes, inflammatory markers, hematologic malignancies georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 33 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.04 tgf-β ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში ნინო ნანავა1, სოფიო მეტრეველი1, გიორგი გიორგობიანი2, თინათინ ჩიქოვანი1, ნონა ჯანიკაშვილი1 1იმუნოლოგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2ქირურგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი: შესავალი: tgf-β-ს ექსპრესია ხშირად იმატებს ისეთი დაავადებების დროს, როგორიც არის ავთვისებიანი პროცესი, ანთება და ფიბროზული პათოლოგია. tgf-β-ს ლიგანდი ლიმფოიდური უჯრედების განვითარების მრავალ პროცესში მონაწილეობს. tgf-β მაინჰიბირებელ სტიმულს ავლენს ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა დიფერენციაციასა და პროლიფერაციაში. ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე tgf-β-ს რაოდენობა შეიძლება სხვადასხვა ბიოლოგიურ ეფექტს განსაზღვრავდეს. ასე მაგალითად, თუ tgf-β-ს მაღალ კონცენტრაციას ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე მაინჰიბირებელი მოქმედება აქვს, დაბალ დოზებში ის შეიძლება მასტიმულირებელი გახდეს, განსაკუთრებით ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა იმ ჯგუფში, რომელსაც მიელოიდური უჯრედებისკენ განვითარების მაღალი ალბათობა აქვს. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში tgf-β-ს შემცველობის განსაზღვრა და მისი კორელაციის დადგენა სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. მასალა და მეთოდები: კვლევაში ჩაერთო ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზის მქონე 7 პაციენტი, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. ერთ საკონტროლო ჯგუფს წარმოადგენდა შესაბამისი ასაკის 22 ჯანმრთელი პაციენტი, მეორე საკონტროლო ჯგუფს კი 9 სპლენექტომირებული პაციენტი, სადაც სპლენექტომიის თერაპიული ჩვენების მიზეზი არ ყოფილა ავთვისებიანი სიმსივნე ან აუტოიმუნური დაავადება. tgf-β-ს კონცენტრაცია პერიფერიულ სისხლში განისაზღვრა იმუნოფერმენტული ანალიზის საშუალებით (ebioscience, usa) მომწოდებლის ინსტრუქციის თანახმად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 34 პაციენტების სისხლის საერთო ანალიზიდან ვანგარიშობდით სისტემურ ანთებით მარკერებს, უჯრედების: ლეიკოციტების, ნეიტროფილების (n), ლიმფოციტების (l), თრომბოციტების (p), მონოციტების (m) და ჰემოგლობინის (h) თანაფარდობებს (r): nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, ასევე სისტემური ანთების ინდექსს sii და ნეიტროფილ-ლიმფოციტის ფარდობის წარმოებულს dnlr. კვლევის შედეგები: tgf-β-ს დონე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის (ჰას) მქონე პაციენტებში სარწმუნოდ განსხვავდება შესაბამისი ასაკობრივი ჯანმრთელი კონტროლის მონაცემებისგან, მაგრამ არ განსხვავდება სპლენექტომირებული პაციენტების საკონტროლო ჯგუფის ანალოგიური მონაცემებისგან. tgf-β არ კორელირებს ჩვენს მიერ შესწავლილ სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. საძიებო სიტყვები: tgf-β, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნე შესავალი: მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტა (tgf-β) ნორმალური ჰემოპოეზის მნიშვნელოვანი რეგულატორია. tgf-β-ს რეგულაციის დარღვევა სხვადასხვა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის განვითარებასთან ასოცირდება. ბოლო წლებში მკურნალობის ახალი საშუალებების დანერგვის მიუხედავად, პაციენტთა დიდ ნაწილს მაინც დაავადების რეციდივი უვითარდება. ავთვისებიანი უჯრედებისთვის სიმსივნის მიკროგარემო ქმნის დამცავ ნიშას, რომელიც იცავს მათ იმუნური მოშორებისგან და სხვადასხვა თერაპიისგან. [1] სიმსივნის მიკროგარემოს შესწავლა მნიშვნელოვანია ლიმფომაგენეზის და წამლის მიმართ რეზისტენტობის განვითარების მიზეზებში გარკვევისთვის. ახალი კვლევები მოწმობს მატრანსფორმირებელ ზრდის ფაქტორ ბეტას (tgfβ) მნიშვნელოვან როლზე სოლიდური ავთვისებიანი სიმსივნეების მიკროგარემოს რემოდილირებაში. თუმცა, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს მისი როლი ნაკლებადაა ცნობილი. [2] tgf-β-ს სასიგნალო გზა მრავალ უჯრედულ პროცესშია ჩართული, ეს პროცესებია: ზრდა, მიგრაცია, ექსტრაუჯრედული მატრიქსის რემოდილირება, ინვაზია და იმუნური სუპრესია. tgf-β-ს ექსპრესია ხშირად იმატებს ისეთი დაავადებების დროს, როგორიც არის ავთვისებიანი პროცესი, ანთება და ფიბროზული პათოლოგია. [3] tgf-β-ს ლიგანდი ლიმფოიდური უჯრედების განვითარების მრავალ პროცესში მონაწილეობს, მაგალითად უჯრედული ხაზის განსაზღვრაში და იმუნურ რეგულაციაში. tgf-β მაინჰიბირებელ სტიმულს ავლენს ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა დიფერენციაციასა და პროლიფერაციაში [4], [5]. tgf-β-ს რაოდენობა შეიძლება განსაზღვრავდეს სხვადასხვა ბიოლოგიურ ეფექტს ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე. ასე მაგალითად, თუ tgf-β-ს მაღალ კონცენტრაციას ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე მაინჰიბირებელი მოქმედება აქვს, დაბალ დოზებში ის შეიძლება მასტიმულირებელი გახდეს, განსაკუთრებით ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა იმ ჯგუფში, რომელსაც მიელოიდური უჯრედებისკენ განვითარების მაღალი ალბათობა აქვს[6]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 35 მწვავე ლიკემია ჰემოპოეზური ღეროვანი უჯრედების წინამორბედიდან წარმოქმნილი ნეოპლაზიების ყველაზე აგრესიული ფორმაა. ის მოიცავს მიელოიდურ (aml) და ლიმფოიდურ (all) ფორმას. tgf-β-ს სასიგნალო გზის ცვლილებას, სოლიდური სიმსივნისგან განსხვავებით, არ გააჩნია ცენტრალური როლი ლეიკემიაგენეზში, თუმცა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გარკვეულ სიტუაციებში. [7] მწვავე მიელოიდური ლეიკემიის დროს tgf-βს მაინჰიბირებელი ეფექტი დაკარგულია tgf-β-ს სასიგნალო გზის სუპრესიის გამო. მწვავე ლიმფოიდური ლეიკემიის დროს ასევე დაკარგულია მგრძნობელობა tgf-β-ს სიგნალზე[8]. tgf-β-ს რეგულაციის დარღვევა ნანახია b უჯრედული ავთვისებიანი სიმსივნეების დროსაც, ასე მაგალითად, tgf-β-ს ექსპრესია მომატებულია ქრონიკული ლიმფოიდური ლეიკემიის (cll), ფოლიკულური ლიმფომის (fl), ბუსუსოვანუჯრედული ლეიკემიის (hcl), მანტიის ზონის ლიმფომის (mcl) და მრავლობითი მიელომის (mm) დროს. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში tgf-β-ს შემცველობის განსაზღვრა და მისი კორელაციის დადგენა სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. მასალა და მეთოდები: კვლევა შესრულდა ჰელსინკის 1975 წლის დეკლარაციის მიხედვით. ეთიკურ სტანდარტებთან მისი შესაბამისობა დამტკიცდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკური კომიტეტის მიერ. კვლევაში ჩაერთო ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზის მქონე 7 პაციენტი, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. ორი საკონტროლო ჯგუფიდან ერთს (ჯგუფი 1) წარმოადგენდა ასაკით შესაბამისი ჯანმრთელი 22 ინდივიდი, რომელთაც ჩაიტარეს რუტინული ლაბორატორიული შემოწმება; მეორე ჯგუფს (ჯგუფი 2) წარმოადგენდა 9 სპლენექტომირებული პაციენტი, სადაც სპლენექტომიის თერაპიული ჩვენების მიზეზი არ ყოფილა ავთვისებიანი სიმსივნე ან აუტოიმუნური დაავადება. tgf-β-ს განსაზღვრა პერიფერიულ სისხლში: tgf-β-ს კონცენტრაცია განისაზღვრა edta სინჯარებში შეგროვებულ პერიფერიულ სისხლში იმუნოფერმენტული ანალიზით. ანალიზი ჩატარდა elisa (ebioscience, usa) ნაკრების საშუალებით, მომწოდებლის ინსტრუქციის თანახმად. სისტემური ანთებითი მარკერების განსაზღვრა: პაციენტების სისხლის საერთო ანალიზიდან ვანგარიშობდით სისტემურ ანთებით მარკერებს, უჯრედების: ლეიკოციტების, ნეიტროფილების (n), ლიმფოციტების (l), თრომბოციტების (p), მონოციტების (m) და ჰემოგლობინის (h) თანაფარდობებს (r): nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, ასევე სისტემური ანთების ინდექსს sii და ნეიტროფილ-ლიმფოციტის ფარდობის წარმოებულს dnlr. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 36 ანთებითი მარკერების nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr გამოსათვლელად ვაფარდებდით შესაბამისი უჯრედების აბსოლუტურ რაოდენობას. მაგ nlr ნეიტროფილების აბსოლუტური რაოდენობის ფარდობა ლიმფოციტების აბსოლუტურ რაოდენობასთან. dnlr-ს ვითვლიდით ფორმულით: dnlr=ნეიტროფილი/(ლეიკოციტი-ნეიტროფილი); sii-ის გამოსათვლელად გამოვიყენეთ ფორმულა: sii=ნეიტროფილი x თრომბოციტი/ლიმფოციტი. მასალის სტატისტიკური დამუშავება მონაცემები მოცემულია საშუალო მაჩვენებლებისა და სტანდარტული გადახრის სახით. მონაცემთა შორის მნიშვნელოვანი განსხვავების სანახავად გამოყენებული იყო არაპარამეტრული მან-ვიტნის u ტესტი (mann whitney test). სხვადასხვა პარამეტრებს შორის კორელაციის სანახავად გამოვიყენეთ სპირმანის ტესტი. მონაცემები დამუშავდა graphpad და spss პროგრამებში. მიღებული შედეგები და განხილვა: როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს, tgf-β-ს დონე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის (ჰას) მქონე პაციენტებში სარწმუნოდ განსხვავდება შესაბამისი ასაკობრივი ჯანმრთელი კონტროლის (ჯგუფი 1) მონაცემებისგან (ჰას 20.8±26.8, ჯგუფი 1 – 82.0±32.0; p=0.005), მაგრამ არ განსხვავდება სპლენექტომირებული (ჯგუფი 2) კონტროლისგან (ჯგუფი 2 26.5±19.8). ცხრილი 1. tgf-β-ს დონე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში და საკონტროლო ჯგუფის პაციენტებში ჰას ჯანმრთელი კონტროლი (ჯგუფი 1) სპლენექტომირებული კონტროლი (ჯგუფი 2) p ჯგუფი 1/ჰას p ჯგუფი 1/ჯგუფი 2 tgf-β 20.8±26.8 82.0±32.0 26.5±19.8 0.0050 0.0007 ჰას = ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტები განსხვავება სტატისტიკურად სარწმუნოა, თუ p<0.05 ასევე, ერთმანეთისგან სტატისტიკურად სარწმუნოდ განსხვავებულია საკონტროლო ჯგუფების მონაცემები (ჯგუფი 1 – 82.0±32.0, ჯგუფი 2 26.5±19.8; p=0.0007), იხ. სურათი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 37 სურათი. tgf-β-ს დონე საკონტროლო ჯგუფებსა და ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში tgf-b c ontr ol 1 c ontr ol 2 h m 0 50 100 150 ** *** n g /m l ** გამოხატავს სარწმუნო განსხვავებას, როდესაც p ≤ 0.01. *** გამოხატავს სარწმუნო განსხვავებას, როდესაც p ≤ 0.001. control 1 ასაკით შესაბამისი ჯანმრთელი კონტროლი control 2 სპლენექტომირებული კონტროლი hm ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტები ცხრილი 2-ში მოცემულია tgf-β-ს კორელაცია სისხლის ანთებად ბიომარკერებთან (nlr, plr, pmr, hlr, sii, lmr, hpr, dnlr). როგორც ცხრილიდან ჩანს, tgf-β არც ერთ მარკერთან არ კორელირებს (p>0.05). ცხრილი 2. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში tgf-β დონის კორელაცია სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან ცვლადები nlr plr pmr hlr sii lmr hpr dnlr tgf-β კორელაციის კოეფიციენტი .800 .400 .400 0.000 .400 0.000 0.000 .400 სარწმუნოება (2-კუდიანი) .200 .600 .600 1.000 .600 1.000 1.000 .600 კორელაცია მნიშვნელოვანია 0.05 დონეზე (2-კუდიანი) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 38 tgf-β-ს სასიგნალო გზა კომპლექსური ქსელია. ის აერთიანებს ლიგანდს, რეცეპტორს და უჯრედშიდა სიგნალებს. ამ სასიგნალო გზას საბოლოოდ განსხვავებული ეფექტი შეიძლება ჰქონდეს იმის მიხედვით, თუ რა უჯრედზე მოქმედებს და დიფერენციაციის რა სტატუსი აქვს უჯრედს. მასზე გავლენა შეიძლება ჰქონდეს ასევე სხვა სასიგნალო გზებსაც. tgf-β მნიშვნელოვან მარეგულირებელ როლს ასრულებს ჰემატოლოგიურ ჰომეოსტაზში. ეს როლი უმეტესად მაინჰიბირებელია და მნიშვნელოვანია ძვლის ტვინის თვითგანახლებადი უნარის შესანარჩუნებლად. tgf-β პათოლოგიურ პროცესებშიც არის ჩართული, მაგალითად, მიელოიდური ნეოპლაზიების დროს tgf-β შესაძლოა ინაქტივირდეს, რითიც ხელს უწყობს სიმსივნური უჯრედების რეპლიკაციას, ან გაძლიერდეს მისი ფუნქცია, რითაც ხელს შეუწყობს არალეიკემიურ უჯრედებში მაინჰიბირებელი მიკროგარემოს შენარჩუნებას. tgf-β-ს კომპლექსური სასიგნალო გზა, სხვა სასიგნალო გზებისგან განსხვავებით, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს ჯერ კიდევ არ არის კარგად აღწერილი. თუმცა, მზარდია მის მიმართ ინტერესი, რადგან ის პოტენციურ თერაპიულ სამიზნედ მიიჩნევა.[8] იმუნური სისტემის გამართული მუშაობა მუდმივ რეგულაციას მოითხოვს, რაც უზრუნველყოფს უცხო აგენტებისგან დაცვას და, ამავდროულად, საკუთარის მიმართ ტოლერანტობას. ამ კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ბალანსის შენარჩუნებაში სხვადასხვა მარეგულირებელი კომპონენტი მონაწილეობს, მაგალითად მარეგულირებელი t (treg) უჯრედი, რომელიც იმუნური ეფექტორული უჯრედების ექსპანსიას ზღუდავს; მარეგულირებელი მოლეკულები (ctla-4 და pd-1), რომელიც ანტიგენ-რეცეპტორის სიგნალს აბალანსებს და იმუნუმასუპრესირებელი ციტოკინები [9] რომელთაგან ყველაზე გამოხატული მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტაა. tgf-β ბევრი იმუნური უჯრედის წარმოქმნას და მის ეფექტორულ ფუნქციას არეგულირებს.[10], [11] ის ადაპტაციური იმუნური სისტემის კონტროლს treg უჯრედების ექსპანსიის გაზრდით, ხოლო ეფექტორული t-უჯრედების და ანტიგენწარმდგენი დენდრიტული უჯრედების წარმოქმნისა და ფუნქციის ინჰიბიციით უზრუნველყოფს. tgf-β ანალოგიურად აკონტროლებს თანდაყოლილ იმუნურ სისტემასაც, ის აინჰიბირებს ბუნებრივ მკვლელ უჯრედებს (nk) და არეგულირებს მაკროფაგებისა და ნეიტროფილების კომპლექსურ ქცევას.[12] აღსანიშნავია, რომ tgf-β-ს სიმსივნის მასუპრესირებელი ძლერი ეფექტი აქვს, სიმსივნის წინამორბედი უჯრედების აპოპტოზის გზით, ასევე კარცინომული უჯრედების პროლიფერაციის ინჰიბიციით, თუმცა სიმსივნურ უჯრედულ კლონებს, შეუძლიათ tgf-β-ს სასიგანლო გზის ინაქტივაცია და სიმსივნის მასუპრესირებელი ეფექტის ცვლილება, რის შედეგადაც სიმსივნური უჯრედები tgf-β-ს სიმსივნის პროგრესირებისთვის იყენებენ. ასეთ შეცვლილ კონტექსტში სიმსივნე წარმოებულ tgf-β-ს შეუძლია წარმოქმნას სიმსივნოგენური და პრომეტასტაზური პასუხი როგორც სიმსივნურ უჯრედებში, ასევე სტრომაში. ეს უზრუნველყოფს იმუნომასუპრესირებელი გარემოს ჩამოყალიბებას.[13], [14] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 39 გამოყენებული ლიტერატურა: [1] m. b. meads, r. a. gatenby, and w. s. dalton, “environment-mediated drug resistance: a major contributor to minimal residual disease,” nat. rev. cancer, vol. 9, no. 9, pp. 665–674, sep. 2009, doi: 10.1038/nrc2714. [2] a. l. grauel et al., “tgfβ-blockade uncovers stromal plasticity in tumors by revealing the existence of a subset of interferon-licensed fibroblasts,” nat. commun., vol. 11, no. 1, dec. 2020, doi: 10.1038/s41467-020-19920-5. [3] m. a. timmins and i. ringshausen, “transforming growth factor-beta orchestrates tumour and bystander cells in b-cell non-hodgkin lymphoma,” cancers (basel)., vol. 14, no. 7, apr. 2022, doi: 10.3390/cancers14071772. [4] s. s. söderberg, g. karlsson, and s. karlsson, “complex and context dependent regulation of hematopoiesis by tgf-β superfamily signaling,” ann. n. y. acad. sci., vol. 1176, no. 1, pp. 55–69, sep. 2009, doi: 10.1111/j.1749-6632.2009.04569.x. [5] a. hinge and m. d. filippi, “deconstructing the complexity of tgfβ signaling in hematopoietic stem cells: quiescence and beyond,” curr. stem cell reports, vol. 2, no. 4, pp. 388–397, dec. 2016, doi: 10.1007/s40778-016-0069-x/figures/3. [6] g. a. challen, n. c. boles, s. m. chambers, and m. a. goodell, “distinct hematopoietic stem cell subtypes are differentially regulated by tgf-β1,” cell stem cell, vol. 6, no. 3, pp. 265– 278, mar. 2010, doi: 10.1016/j.stem.2010.02.002. [7] s. j. kim and j. lettirio, “transforming growth factor-β signaling in normal and malignant hematopoiesis,” leuk. 2003 179, vol. 17, no. 9, pp. 1731–1737, sep. 2003, doi: 10.1038/sj.leu.2403069. [8] a. bataller, g. montalban-bravo, k. a. soltysiak, and g. garcia-manero, “the role of tgfβ in hematopoiesis and myeloid disorders,” leuk. 2019 335, vol. 33, no. 5, pp. 1076–1089, feb. 2019, doi: 10.1038/s41375-019-0420-1. [9] m. o. li and r. a. flavell, “contextual regulation of inflammation: a duet by transforming growth factor-β and interleukin-10,” immunity, vol. 28, no. 4, pp. 468–476, apr. 2008, doi: 10.1016/j.immuni.2008.03.003. [10] s. sanjabi, s. a. oh, and m. o. li, “regulation of the immune response by tgf-β: from conception to autoimmunity and infection,” cold spring harb. perspect. biol., vol. 9, no. 6, p. a022236, jun. 2017, doi: 10.1101/cshperspect.a022236. [11] r. a. flavell, s. sanjabi, s. h. wrzesinski, and p. licona-limón, “the polarization of immune cells in the tumour environment by tgfβ,” nat. rev. immunol. 2010 108, vol. 10, no. 8, pp. 554–567, jul. 2010, doi: 10.1038/nri2808. [12] e. batlle and j. massagué, “transforming growth factor-β signaling in immunity and cancer,” immunity, vol. 50, no. 4, pp. 924–940, apr. 2019, doi: 10.1016/j.immuni.2019.03.024. [13] c. j. david and j. massagué, “contextual determinants of tgfβ action in development, immunity and cancer,” nat. rev. mol. cell biol., vol. 19, no. 7, pp. 419–435, jul. 2018, doi: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 40 10.1038/s41580-018-0007-0. [14] m. w. pickup, p. owens, and h. l. moses, “tgf-β, bone morphogenetic protein, and activin signaling and the tumor microenvironment,” cold spring harb. perspect. biol., vol. 9, no. 5, may 2017, doi: 10.1101/cshperspect.a022285. tgf-β in patients with hematologic malignancies nino nanava,1 sophio metreveli,1 giorgi giorgobiani,2 tinatin chikovani1 and nona janikashvili1 1tbilisi state medical university, department of immunology, 2department of surgery abstract: introduction: tgf-β expression is often increased in diseases such as malignancy, inflammation and fibrotic pathology. tgf-β ligand is involved in many processes of lymphoid cell development. tgf-β exerts an inhibitory stimulus on the differentiation and proliferation of stem cell progenitors. the amount of tgf-β on stem cell progenitors can determine various biological effects. for instance, if high concentrations of tgf-β have an inhibitory effect on stem cell progenitors, at low doses it can become stimulatory, especially in that group of stem cell progenitors that have a high probability of developing into myeloid cells. the aim of the study was to determine the level of tgf-β in the peripheral blood of patients with hematologic malignancies and to see its correlation with blood biomarkers of systemic inflammation. materials and methods: 7 patients diagnosed with hematologic malignancy, who underwent splenectomy with therapeutic indications, were included in the study. one control group consisted of 22 healthy age-matched individuals, and the other control group consisted of 9 splenectomized patients, where the reason of splenectomy was not cancer or autoimmune disease. tgf-β concentration in peripheral blood was determined by enzyme immunoassay (ebioscience, usa) according to the supplier's instructions. from the complete blood count of the patients, we calculated systemic inflammatory markers, cell: leukocytes, neutrophils (n), lymphocytes (l), platelets (p), monocytes (m) and hemoglobin (h) ratios (r): nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, as well as systemic immune-inflammation index sii and derived neutrophil-lymphocyte ratio dnlr. results: tgf-β levels in patients with hematologic malignancies (hm) are significantly different from those of age-matched healthy controls, but not different from those of a similar control group of splenectomized patients. tgf-β did not correlate with the blood biomarkers of systemic inflammation we studied. keywords: tgf-β, hematologic malignancies microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 45 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.08 მწვავე და ქრონიკული ანთებითი ინდექსის განაწილების თავისებურებანი საშვილოსნოს ყელის სხვადასხვა ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების დროს და მისი კავშირი agnor ტექნოლოგიით გამოვლენილ პროლიფერაციულ აქტივობასთან ნათია ადამაშვილი1, რიმა ბერიაშვილი2, ნინო თევზაძე3, შოთა კეპულაძე4, გიორგი ბურკაძე5 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; e-mail: adamashvilinatia58@gmail.com 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი; პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; e-mail: rima@tsmu.edu 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის რეზიდენტი პათოლოგიურ ანატომიაში; e-mail: niniatevzadze1@gmail.com 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; email: shota.kepuladze@gmail.com; https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 5თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 აბსტრაქტი მიკროფლორა წარმოადგენს მიკრობების ერთიანობას, რომლებიც ცხოვრობენ სხვადასხვა ორგანოებში4. მიკრობიომსა და ანთებას შორის ურთიერთკავშირი სულ უფრო აშკარა ხდება. უფრო მეტიც, მიკრობიომისა და ანთების როლი კიბოს წარმოქმნასა და განვითარებაში მრავალი სხვადასხვა კვლევით არის შესწავლილი. მიკროორგანიზმების ჰომეოსტაზის დარღვევის დროს თავად მიკროორგანიზმები ან მათი პროდუქტები მაკროორგანიზმში იწვევენ საპასუხო იმუნურ რეაქციებს. გახანგრძლივებული ანთების შედეგად ვითარდება ქრონიკული ანთება, რომელიც სიმსივნის ერთ-ერთი მაინდუცირებელი ფაქტორია. ქრონიკული ანთების პირობებში უჯრედები უფრო მეტად არიან მიდრეკილნი ავთვისებიანი ტრანსფორმაციისაკენ. კვლევების უმეტესობაში ყურადღება გამახვილებულია საშვილოსნოს ყელის კიბოსა და მიკრობიომს შორის კავშირზე, თუმცა ანთებაც ასევე შესაძლებელია იყოს საშვილოსნის ყელის კიბოს განვითარების ერთ-ერთი მიზეზი. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა მწვავე და ქრონიკული ანთებითი ინდექსების განაწილების თავისებურებების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 46 შესწავლა საშვილოსნოს ყელის სხვადასხვა ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების დროს და მისი კავშირის დადგენა agnor-ის ტექნოლოგიით გამოვლენილ პროლიფერაციულ აქტივობასთან.ჩვენი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მწვავე ანთებითი ინდექსი სარწმუნო კორელაციაში არ არის დისპლაზიის ხარისხთან განსხვავებით ქრონიკული ანთებითი ინდექსისგან რომელიც, რაც უფრო მაღალია დისპლაზიის ხარისხი ასევე შესაბამისად მით მაღალია ქრონიკული ანთებითი ინდექსის მაჩვენებლი.ქრონიკული ანთებითი ინდექსი შესაძლებელია გამოყენებული იქნას, როგორც შესაძლო დისპლაზის დამატებითი კრიტერიუმი. agnor-ის დამატებითი შეღებვის მეთოდი ასევე შესაძლოა გამოყენებული იქნას პროლიფერაციული აქტივობის შეფასებისათვის. საკვანძო სიტყვები: ანთებითი ინდექსი; agnor; საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია; შესავალი ანთება წარმოადგენს ერთგვარ დამცავ მექანიზმს სხვადასხვა გამღიზიანებელი სტიმულის მიმართ. ქსოვილის დაზიანებამ და სხვადასხვა ხელშემწყობმა ფაქტორებმა შეიძლება გამოიწვიოს ანთება1. ქრონიკულმა გახანძლივებულმა ანთებითმა პროცესმა შეიძლება გამოიწვიოს ისეთი დაავადებები, როგორიცაა ათეროსკლეროზი, დიაბეტი, დაბერება, აუტოიმუნური დაავადებები და სიმსივნეც კი2,3. მიკროფლორა წარმოადგენს მიკრობების ერთიანობას, რომლებიც ცხოვრობენ სხვადასხვა ორგანოებში4. მიკრობიომსა და ანთებას შორის ურთიერთკავშირი სულ უფრო აშკარა ხდება. უფრო მეტიც, მიკრობიომისა და ანთების როლი კიბოს წარმოქმნასა და განვითარებაში მრავალი სხვადასხვა კვლევით არის შესწავლილი. მიკროორგანიზმების ჰომეოსტაზის დარღვევის დროს თავად მიკროორგანიზმები ან მათი პროდუქტები მაკროორგანიზმში იწვევენ საპასუხო იმუნურ რეაქციებს. გახანგრძლივებული ანთების შედეგად ვითარდება ქრონიკული ანთება, რომელიც სიმსივნის ერთ-ერთი მაინდუცირებელი ფაქტორია. ქრონიკული ანთების პირობებში უჯრედები უფრო მეტად არიან მიდრეკილნი ავთვისებიანი ტრანსფორმაციისაკენ. კვლევების უმეტესობაში ყურადღება გამახვილებულია საშვილოსნოს ყელის კიბოსა და მიკრობიომს შორის კავშირზე, თუმცა ანთებაც ასევე შესაძლებელია იყოს საშვილოსნის ყელის კიბოს განვითარების ერთ-ერთი მიზეზი. საშვილოსნოს ყელისა და ვაგინალური მიკროფლორის მთავარი წარმომადგენელი, ლაქტობაცილა პასუხისმგებელია მთელი საშვილოსნოს ყელისა და საშოს მიკროფლორის დინამიურ ბალანზე. ლაქტობაცილების რაოდენობის მნიშვნელოვანი შემცირება და სხვადასხვა ანაერობული ბაქტერიების რაოდენობის თანდათანობითი მატება იწვევს საშვილოსნოს ყელისა და ვაგინალური მიკროორგანიზმების დისბალანსს. გაზრდილი მიკრობული მრავალფეროვნება იწვევს პრო-ანთებითი ციტოკინების და ქემოკინების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 47 წარმოქმნას, რაც აძლიერებს ანთებით პასუხს და ზრდის იმუნური უჯრედების რაოდენობას5– 7. ეს ხელს უწყობს იმუნურ დისრეგულაციას ქალის რეპროდუქციულ ტრაქტში, რაც ქმნის ხელსაყრელ გარემოს სიმსივნის განვითარებისათვის8. შერეულმა მიკრობულმა ინფექციამ შეიძლება ხელი შეუწყოს hpv-ს გამრავლებას, ტრანსკრიფციას და მოდიფიკაციას ამავდროულად გაზარდოს საშვილოსნოს ყელის კიბოს სიხშირე. გარდა ამისა, მიკრობულმა თანმხლებმა ინფექციებმა შეიძლება გაზარდოს ანთების ხარისხი და დააზიანოს ეპითელური უჯრედები9, რაც საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin) განვითარების ერთ-ერთი მექანიზმია6,7 მწვავე ანთება და მუდმივი ინფექცია გადადის ქრონიკულ ანთებაში, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს ციტოტოქსიური ეფექტი ნორმალურ უჯრედებზე, დააზიანოს დნმ და საბოლოოდ გამოიწვიოს მათი სიმსივნურ უჯრდებად გარდაქმნა, რაც საბოლოოს საშვილოსნოს ყელის კიბოს ჩამოყალიბების მიზეზი შეიძლება გახდეს10. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდ პროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი პროლიფერაციული პოტენციალის განმსაზღვრელ სხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. მოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები, როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვნის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრია (flow cytometry) და იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki-67 ის გამოყენება11–13. სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევისა და პროგნოზის დადგენა მეტად რთული პროცესია და მოითხოვს სხვადასხვა ტექნოლოგიების, დახვეწილი და სპეციალიზებული ინსტრუმენტებისა თუ ტექნიკის გამოყენებით რაც ასევე დიაგნოსტიკურად არახარჯეფექტურია. agnor-ის შეღებვის ტექნიკა ეკოონომიური, სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელია. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან, არასტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმების არარსებობის გამო. გარკვეული ტიპის კვლევებით გამოვლენილია მისი ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში14– 16. agnor/the nucleolar organiser regions ავლენს ბირთვულ მაორგანიზებელ რეგიონებს და დნმის მარყუჟებს, რომლებიც ვლინდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnor ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან17,18 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 48 ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა მწვავე და ქრონიკული ანთებითი ინდექსების განაწილების თავისებურებების შესწავლა საშვილოსნოს ყელის სხვადასხვა ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების დროს და მისი კავშირის დადგენა agnor-ის ტექნოლოგიით გამოვლენილ პროლიფერაციულ აქტივობასთან. მასალა და მეთოდები საკვლევ ჯგუფებს შეადგენდა რეპროდუქციული და პერიმენოპაუზური ასაკის ქალების საარქივო პოსტოპერაციული და კონიზაციური მასალა საშვილოსნოს ყელიდან. შესწავლილი იქნა cin 1, cin 2, cin 3 და არანეოპლაზიური საშვილოსნოს ყელის ნიმუშები. სურათი 1: a. საშვილოსნოს ყელის დაბალი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin1) მაღალი ქრონიკული ანთებითი იდექსით 200x h&e; b. საშვილოსნოს ყელის ზომიერი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin2) მაღალი ქრონიკული ანთებითი იდექსით 200x h&e; c. საშვილოსნოს ყელის ზომიერი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin2) დაბალი ქრონიკული ანთებითი იდექსით 200x h&e; d. საშვილოსნოს ყელის მაღალი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin3) მაღალი ქრონიკული ანთებითი იდექსით 200x h&e; კვლევისათვის გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2022 წლების საარქივო მასალა. კვლევა მოიცავდა ჯამში 110 შემთხვევას. h&e კვლევის შედეგების ინტერპერაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 49 განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (შ.კ; გ.ბ). ანათლები დამატებით შეიღება agnor-ის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლების მიხედვით). მწვავე ანთების შესაფასებლად გამოვიყენეთ ნეიტროფილური ინდექსი, რომელიც გულისხმობს 10 შემთხვევით შერჩეულ მხედველობის ველში 200x გადიდებაზე ნეიტროფილების რაოდენობას. ქრონიკული ანთების შესაფასებლად გამოვიყენეთ ლიმფოციტური ინდექსი, რომელიც გულისხმობს 10 შემთხვევით შერჩეულ მხედველობის ველში 20ox გადიდებაზე ლიმფოციტების რაოდენობას. სურათი 2: სურათზე ნაჩვენებია ციფრული გამოსახულების ანალიზის პროგრამის qupath-ის მიერ ეპითელური უჯრედების მონიშნული უბნები სურათი 3: სურათზე ნაჩვენებია ციფრული გამოსახულების ანალიზის პროგრამის qupath-ის მიერ ეპითელური უჯრედებში გამოვლენული agnor-ის რიცხვი (0.97); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 50 კვლევის შედეგები ცხრილი 1: ანთებითი ცვლილებების რაოდენობრივი შეფასება ასაკობრივ ჯგუფებში; შესწავლილი რეპროდუქციული ასაკის ქალების შემთხვევებში (n=210) ნორმასა და დისპლაზიებში ანთებითი ცვლილებების რაოდენობრივი შეფასება შემდეგნაირად გადანაწილდა cin1 შემთხვევებში ყველაზე მაღალი პროცენტული შედეგით დაფიქსირდა მაღალი მწვავე ანთების ინდექსი 38.2%, ხოლო ყველაზე მინიმალური მაღალი ქრონიკული ანთებითი იდექსი. cin 2 ჯგუფში დაბალი მწვავე ანთებითი ინდექსი იყო მაქსიმალური მაჩვენებლით 30%, ხოლო მინიმალური მაღალი ქრონიკული იდექცი 20%; cin3 შემთხვევბში მაღალი ქრონიკული ინდექსი წარმოადგენდა შემთხვევებს შორის ყველაზე ხშირ მაჩვენებელს 35.9% შემთხვევებისა, ხოლო მინიმალურს დაბალი ქრონიკული ინდექსი. დიაგრამა 1: მწვავე ანთებით-ნეიტროფილური ინდექსი რეპროდუქციული ასაკის მქონე პაციენტების საკვლევ ჯგუფში; აღნიშულ საკვლევ ჯგუფში agnor-ის ტექნოლოგიით ეპოთელური უჯრედების შეფასებისას ყველაზე მაღალი პროლიფერაციული ინდექსი ფიქსირდებოდა cin3-ის შემთხვევების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 51 როგორც მწვავე ანთების ასევე ქრონიკული თანმხლები ანთების შემთხვევებში და შეადგენდა 2.4 agnor-ის რიცხვს. დიაგრამა 2: ქრონიკული ანთებითი/ლიმფოციტური ინდექსი რეპროდუქციული ასაკის მქონე პაციენტთა საკვლევ ჯგუფში; შესწავლილ პერიმენოპაურზური ასაკის ქალების შემთხვევებში (n=120) cin 1 შემთხვევებში ყველაზე ხშირად გვხვდებოდა მაღალი მწვავე ანთებითი ინდექსით მიმდინარე შემთხვევები 66.67%, ხოლო მინიმალურად იყო გამოხატული დაბალი ქრონიკული ანთებითი ინდექსი, მხოლოდ შემთხვევათა 8.33%-ში. cin 2 შემთხვევათა 45.45%-ში აღინიშნებოდა მაღალი მწვავე ანთებითი ინდექსი, მაშინ როცა მინიმალურ შემთხვევებში გამოხატული იყო დაბალი ქრონიკული ანთებითი ინდექსი 7.57%. რაც შეეხება cin3 -ის შემთხვევებს დომინირებდა მწვავე ანთებითი ინდექსის დაბალი მაჩვენებელი შემთხვევათა 42.86%-ში; ხოლო მინიმალურ მაჩვენებელს შეადგენდა დაბალი ქრონიკული ანთებითი ინდექსი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 52 სურათი 4: a. დაბალი ანთებითი ინდექსი cin1 შემთხვევაში h&e 400x გადიდება; b. მაღალი ანთებითი ინდექსი cin2 შემთხვევაში h&e 400x გადიდება; c. მაღალი ანთებითი ინდექსი cin3 ის შემთხვევა h&e 400x გადიდება; აღნიშულ საკვლევ ჯგუფში agnor-ის ტექნოლოგიით ეპოთელური უჯრედების შეფასებისას ყველაზე მაღალი პროლიფერაციული ინდექსი ფიქსირდებოდა cin3-ის შემთხვევების როგორც მწვავე ანთების ასევე ქრონიკული თანმხლები ანთების შემთხვევებში და შეადგენდა შესაბამისად 0.9 და 1.0 agnor-ის რიცხვს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 53 დიაგრამა 3: მწვავე ანთებითი/ნეიტროფილური ინდექსის განაწილება პერიმენოპაუზირი ასაკის ქალების საკვლევ ჯგუფში; დიაგრამა 4: ქრონიკული ანთებითი/ლიმფოციტური ინდექსის განაწილება პერიმენოპაური ასაკის ქალების საკვლევ ჯგუფში; ცხრილი 2: ანთებითი ინდექსების განაწილება საკვლევ ჯგუფებში სტანდარტულ სტატისტიკური გადახრის მაჩვენებელთან ერთად; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 54 კვლევის შედეგების ანალიზი შესწავლილ საკვლევ ჯგუფებში რეპროდუქციული ასაკის მქონე ქალები (n=210) მაღალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევაში დაფიქსირდა ყველაზე მაღალი ქრონიკული ანთებითი/ლიმფოციტური ინდექსის არსებობა რაც შეადგენდა 9.8±0.2 რაც დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთვევის მაჩვენებელს 1.18ჯერ აღემატება ხოლო საკვლევი ნორმის შემთხვევებს 1.19ჯერ. agnor-ის მაჩვენებლის ყველაზე მაღალი ციფრიც ასევე დაფიქსირდა მაღალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევებში 2.4±0.3 რაც 1.6ჯერ მეტია დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთვევებისა. სურათი 5: a. დაბალი პროლიფერაციული აქტივობა საშვილოსნოს ყელის დაბალი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin1) ის შემთხვევაში; b. ზომიერი პროლიფერაციული აქტივობა საშვილოსნოს ყელის დაბალი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin2) ის შემთხვევაში; c. მაღალი პროლიფერაციული აქტივობა საშვილოსნოს ყელის მაღალი ხარისხის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin3) ის შემთხვევაში; შესწავლილ პერიმენოპაუზური ასაკის მქონე ქალების საკვლევ ჯგუფში (n=120) ყველაზე მაღალი ქრონიკული ანთებითი/ლიმფოციტური ინდექსის არსებობა დაფიქსირდა 9.4±0.5 დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევებში თუმცა, agnor-ის მაჩვენებლის ყველაზე მაღალ შესაბამისად მაღალი პროლიფერაცია მაღალი ხარისხის დისპლაზიის მქონე ჯგუფში 2.6±0.2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 55 დასკვნა ჩვენი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მწვავე ანთებითი ინდექსი სარწმუნო კორელაციაში არ არის დისპლაზიის ხარისხთან განსხვავებით ქრონიკული ანთებითი ინდექსისგან რომელიც, რაც უფრო მაღალია დისპლაზიის ხარისხი ასევე შესაბამისად მით მაღალია ქრონიკული ანთებითი ინდექსის მაჩვენებლი. ქრონიკული ანთებითი ინდექსი შესაძლებელია გამოყენებული იქნას, როგორც შესაძლო დისპლაზის დამატებითი კრიტერიუმი. agnor-ის დამატებითი შეღებვის მეთოდი ასევე შესაძლოა გამოყენებული იქნას პროლიფერაციული აქტივობის შეფასებისათვის. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. zhou, z.-w. et al. from microbiome to inflammation: the key drivers of cervical cancer. front microbiol 12, (2021). 2. castellon, x. & bogdanova, v. chronic inflammatory diseases and endothelial dysfunction. aging dis 7, 81 (2016). 3. germolec, d. r., shipkowski, k. a., frawley, r. p. & evans, e. markers of inflammation. in 57–79 (2018). doi:10.1007/978-1-4939-8549-4_5. 4. adak, a. & khan, m. r. an insight into gut microbiota and its functionalities. cellular and molecular life sciences 76, 473–493 (2019). 5. torcia, m. interplay among vaginal microbiome, immune response and sexually transmitted viral infections. int j mol sci 20, 266 (2019). 6. wiik, j. et al. cervical microbiota in women with cervical intra-epithelial neoplasia, prior to and after local excisional treatment, a norwegian cohort study. bmc womens health 19, 30 (2019). 7. norenhag, j. et al. the vaginal microbiota, human papillomavirus and cervical dysplasia: a systematic review and network meta‐analysis. bjog 127, 171–180 (2020). 8. schwabe, r. f. & jobin, c. the microbiome and cancer. nat rev cancer 13, 800–812 (2013). 9. so, k. a. et al. changes of vaginal microbiota during cervical carcinogenesis in women with human papillomavirus infection. plos one 15, e0238705 (2020). 10. fernandes, j. v. et al. link between chronic inflammation and human papillomavirusinduced carcinogenesis (review). oncol lett 9, 1015–1026 (2015). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 56 11. arveladze, g., beriashvili, r., kepuladze, s. & burkadze, g. evaluation of proliferative activity of different subtypes of basal cell carcinomas by agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.04.19. 12. barbakadze, l., kintraia, n., burkadze, g. & kepuladze, s. assessment of proliferative activity of endometrial stromal tumors using agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.02.16. 13. tavdgiridze, n., tevdorashvili, g., kepuladze, s. & burkadze, g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.01.20. 14. metreveli, b., gagua, d., burkadze, g. & kepuladze, s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.01.04. 15. svanadze, t., kepuladze, s., tevzadze, n. & burkadze, g. assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.02.35. 16. turashvili, t., tevdorashvili, g., burkadze, g. & kepuladze, s. evaluation of proliferative activity of endometrial metaplasias by agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/2023.05.03.02. 17. meshveliani, p., didava, g., tomadze, g., kepuladze, s. & burkadze, g. evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s esophagus using agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.02.07. 18. kveliashvili, t., didava, g., kepuladze, s. & burkadze, g. peculiarities of the proliferative activity of the gallbladder mucosa in precancerous and cancerous pathologies detected by agnor technology. georgian scientists (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.04.31. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 57 features of the distribution of acute and chronic inflammatory index in cervical intraepithelial neoplasia of different degrees and its relationship with proliferative activity detected by agnor technology natia adamashvili1, rima beriashvili2, nino tevzadze3, shota kepuladze4, giorgi burkadze5 1phd student at tbilisi state medical university; 2professor at tbilisi state medical university; head of pathology department; 3 resident in clinical pathology at tbilisi state medical university; 4phd student at tbilisi state medical university; ap/cp pathologist; md; 5 professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology abstract the microflora is the community of microbes that live in different organs. the relationship between the microbiome and inflammation is becoming increasingly clear. moreover, the role of the microbiome and inflammation in cancer development and progression has been studied in many different studies. when the homeostasis of microorganisms is disturbed, the microorganisms themselves or their products cause counter-immune reactions in the macroorganism. as a result of prolonged inflammation, chronic inflammation develops, which is one of the inducing factors of cancer. under conditions of chronic inflammation, cells are more prone to malignant transformation. most studies have focused on the link between cervical cancer and the microbiome, although inflammation may also play a role in the development of cervical cancer. the aim of our study was to study the characteristics of the distribution of acute and chronic inflammatory indices in cervical intraepithelial neoplasia of different grades and to determine its relationship with the proliferative activity detected by agnor technology. from the inflammatory index, the higher the degree of dysplasia, the higher the chronic inflammatory index. the chronic inflammatory index can be used as an additional criterion for possible dysplasia. additional agnor staining method may also be used to evaluate proliferative activity. key words: inflammatory index; agnor; cervical intraepithelial neoplasia; microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 182 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.19 ადგილობრივი ნერვული მიკროგარემოს როლი საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიების პროგრესიაში კრიტიკული მიმოხილვა გიორგი გოგიტიძე1, შოთა კეპულაძე2, ნინო თევზაძე3, გიორგი ბურკაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის რეზიდენტი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი პერიფერიული ნერვული სისტემა წარმოადგენენ საშვილოსნოს ყელის მიკროგარემოს აუცილებელ კომპონენტს. ნერვები ახორციელებენ შინაგანი ორგანოების ფიზიოლოგიური ფუნქციების რეგულირებას, ასევე მონაწილეობენ ტროფიკული ფუნქციის განხორციელებაში, ქსოვილის განვითარებაში, აღდგენასა და რეგენერაციაში. ასევე ცნობილია, რომ ნერვული დაბოლოებები ათავისუფლებენ სხვადასხვა ნეიროტრანსმიტერებს. ქსოვილის განვითარებისა და რეგენერაციის დროს ნერვების ზრდის სტიმულირების მექანიზმები დღემდე გაურკვეველი რჩება. სიმსივნურ პროცესებში ნერვული მიკროგარემოს როლი ჯერ კიდევ არ არის შესწავლილი, თუმცა მიმდინარეობს ინტენსიური კვლევები ნერვული ქსოვილის ბიომარკერების გამოსავლენად ჯერჯერობით, მიღებული დასკვნები მიუთითებს ნერვული სისტემის პოტენციურად კრიტიკულ როლზე კანცეროგენეზში. საინტერესოა იმის შესწავლა, თუ რა როლს თამაშობენ სიმსივნის ნერვულ რეგულაციაში სხვა სასიგნალო მოლეკულები, რომლებიც ტრადიციულად დაკავშირებულია ნერვული სისტემის სხვადასხვა ფუნქციებთან, მაგრამ ამავდროულად ჩართული არიან კანცეროგენეზში. ნერვებისა და ნერვული მედიატორების როლის დეტალური გაგება კანცეროგენეზში შეიძლება საფუძველი გახდეს ახალი ბიომარკერების იდენტიფიცირებისა და ახალი პრევენციული, ადრეული გამოვლენის ან თერაპიული სტრატეგიების შემუშავებისა სხვადასხვა ტიპის სიმსივნეების შემთხვევაში. საკვანძო სიტყვები: საშვილოსნოს ყელის კიბო; ინტრაეპითელური ნეოპლაზია; მიკროგარემო; ნერვული სისტემა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 183 პერიფერიული ნერვები წარმოადგენენ საშვილოსნოს ყელის უჯრედული მიკროგარემოს აუცილებელ კომპონენტს. როგორც ყველა ქსოვილი, საშვილოსნოს ყელშიც აღინიშნება სენსორული, ავტონომიური (სიმპატიკური და პარასიმპატიკური) და/ან მოტორული ნერვები.[1] ნერვები ახორციელებენ შინაგანი ორგანოების ფიზიოლოგიური ფუნქციების რეგულირებას, ასევე მონაწილეობენ ტროფიკული ფუნქციის განხორციელებაში, ქსოვილის განვითარებაში, აღდგენასა და რეგენერაციაში. ასევე ცნობილია, რომ ნერვული დაბოლოებები ათავისუფლებენ სხვადასხვა ნეიროტრანსმიტერებს. ქსოვილის განვითარებისა და რეგენერაციის დროს ნერვების ზრდის სტიმულირების მექანიზმები დღემდე გაურკვეველი რჩება.[2] სიმსივნური მიკროგარემო სასიცოცხლოდ მიშვნელოვანია სხვადასხვა სახის სოლიდური სიმსივნეების ინიციაციასა და პროგრესირებაში. დაგროვილი მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ნერვული სისტემა მონაწილეობს სიმსივნის განვითარების ყველა სტადიაში და ასევე იმ პროცესებში, რომლებიც წინ უსწრებენ ახალწარმონაქმნის განვითარებას, მაგალითად როგორიცაა პანკრეასის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (panin) ან პროსტატის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (pin), საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin) და ა.შ. [3] სიმსივნურ პროცესებში ნერვული მიკროგარემოს როლი ჯერ კიდევ არ არის შესწავლილი, თუმცა მიმდინარეობს ინტენსიური კვლევები ნერვული ქსოვილის ბიომარკერების გამოსავლენად, როგორიცაა პან-ნეირონული მარკერი pgp9.5 (პროტეინის გენის პროდუქტი 9.5/uch-l1/park5), ასევე სხვა ნეირონული ბიომარკერები: პერიფერინი, iii ტიპის შუალედური ფილამენტის ცილა, ტუბულინი β-3, თიროზინ ჰიდროქსილაზა და ვეზიკულური აცეტილქოლინის გადამტანი მოლეკულა (vacht). გარდა ამისა, პერიფერიული გლიური უჯრედების (შვანის უჯრედები), gfap, s100-ის გამოვლენა იმუნოჰისტოქიმიური ტექნოლოგიით. ასევე შესაძლებელია ნერვების განაწილების სიმკვრივის განსაზღვრა ციფრული ანალიზის ტექნოლოგიის გამოყენებით [4]. სიმსივნის მიკროგარემო მოიცავს იმუნურ, სისხმილოვან და ნერვულ კომპონენტებს, რაც უზრუნველყოფს არა მხოლოდ დაავადების პროგრესირებას, არამედ გავლენას ახდენს თერაპიული ჩარევის შესაძლებლობებზეც [5]. მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს თეორიული ცოდნა სიმსივნისა და სიმსივნისწინარე პროცესების შესაძლო ინერვაციის შესახებ, ჯერჯერობით არ არის გარკვეული, როგორ მიმდინარეობს ნერვული გარემოს ცვლილებები და პერიფერიული ნეიროგენეზი. არსებობს მონაცემები, სიმსივნისგან გამოთავისუფლებული ეგზოსომების როლის შესახებ სიმსივნის მიმართ აქსონოგენეზის ინდუქციაში. ეგზოსომები, მემბრანასთან დაკავშირებული პატარა ვეზიკულებია, რომლებიც შეიცავენ სხვადასხვა შიგთავსს (დნმ, რნმ, მი-რნმ, ლიპიდები და ცილები) და იცავს მათ სიმსივნური მიკროგარემოს დაბალი ph-ისგან. ისინი ასევე წარმოადგენენ ლოკალური და დისტალური კომუნიკაციის ეფექტურ საშუალებას სიმსივნესა და პოტენციურად მაინერვირებელ ნერვებს შორის. სავარაუდოდ, ნეიროტროპინების, აქსონის ზრდის მარეგულირებელი მოლეკულების და ეგზოსომების კომბინაცია ერთობლივად მუშაობს სიმსივნის ინერვაციის გასაძლიერებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 184 გარკვეული კვლევის შედეგად საშვილოსნოს ყელის კიბოში ინერვაციის შესაფასებლად იმუნოჰისტოქიმიურად შეიღება საშვილოსნოს ყელის სიმსივნის მქონე პაციენტების ნიმუშები β-iii ტუბულინზე და trpv1-ზე (სენსორული მარკერი) და შედარდა ნორმალურ საშვილოსნოს ყელს. მიღებული შედეგებიდან გამომდინარე, hpv-დადებითი საშვილოსნოს ყელის სიმსივნის უჯრედული ხაზებიდან მიღებული ეგზოსომები ეფექტურად ასტიმულირებენ ნეირონების ზრდას. ამ მონაცემებით სენსორული ნერვები მიიჩნევა, როგორც საშვილოსნოს ყელის სიმსივნის მიკროგარემოს კომპონენტები და სავარაუდოა, რომ სიმსივნური წარმოშობის ეგზოსომები ხელს უწყობს მათი რაოდენობის გაზრდას [6]. არსებობს მონაცემები, რომ სიმსივნის მიკროგარემო იცვლება სიმსივნის განვითარებასთან ერთად და ეს პროცესი მრავალსაფეხურიანია და მოიცავს ექვს არსებით ცვლილებას: უწყვეტი პროლიფერაციული აქტივობა; აპოპტოზისგან გაქცევა; რეზისტენტობა ზრდის საწინააღმდეგო სიგნალების მიმართ; ანგიოგენეზი; უსასრულო რეპლიკაცია; ინვაზია და მეტასტაზირება. სამწუხაროდ ნერვული სისტემის როლი სიმსივნის ბიოლოგიაში ჯერ კიდევ სრულად არ არის შესწავლილი. სიმსივნის დროს ნერვული სიმკვრივე განიხილება, როგორც მნიშვნელოვანი პარამეტრი, რომელსაც აქვს პაციენტის შედეგების პროგნოზირების პოტენციალი. არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს კორელაციაზე ნერვული სიმკვრივესა და გადარჩენის დაბალ მაჩვენებელს, რეციდივსა და საბოლოო გამოსავალზე მოქმედ სხვა პარამეტრებს შორის. ნერვული სიმკვრივის მრავალი განმარტება არსებობს. იგი ხშირად განისაზღვრება, როგორც ნერვული ელემენტების რაოდენობა ქსოვილის საკვლევ ფართობზე, იმუნოჰისტოქიმიური ტექნოლოგიით [7] ან ჰემატოქსილინ-ეოზინით (h&e) შეღებილ ქსოვილოვან ანათლებში[8]. ინერვაციასთან დაკავშირებული ყველა ფენომენი, მათ შორის აქსონოგენეზი, ნეიროგენეზი და ნეიროტროპიზმი, სავარაუდოდ მნიშვნელოვანია სიმსივნის ბიოლოგიისთვის, ნერვულსეკრეციული სხვადასხვა ფაქტორების გათვალისწინებით. სხეულის თვითგანახლებადი უჯრედები ფიზიკურად შეზღუდულია ანატომიურ სივრცეებში და კონტროლდება მეზობელ უჯრედებთან ურთიერთობის გზით [9]. მიუხედავად იმისა, რომ ღეროვანი უჯრედის თითოეული ნიშა უნიკალურია ფორმისა და ფუნქციის თვალსაზრისით, ერთი საერთო მახასიათებელი არის ნერვული დაბოლოებების არსებობა. ნერვები აქტიურად მონაწილეობენ მთელ სხეულში ღეროვანი უჯრედების ნიშების ჩამოყალიბებაში, ჰომეოსტაზში, პლასტიკურობასა და რეგენერაციაში [10]. ამ ნიშებში ღეროვანი უჯრედების პოპულაციები განლაგებულია განსაკუთრებულ ორიენტაციით მეზობელ უჯრედებთან და ნერვებთან მიმართებით, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან მათი ზრდის რეგულირებაზე. გარეგანი სიგნალების არსებობა უჯრედულ ციკლში შესასვლელად წარმოადგენს მნიშვნელოვან საკონტროლო წერტილს, რომელიც ხელს უწყობს უკონტროლო და ავთვისებიანი ზრდის თავიდან აცილებას. ღეროვანი უჯრედების მრავალი ტიპისთვის, ადგილობრივი ნერვული დაბოლოებებიდან მომდინარე ზრდის სიგნალები აუცილებელია ჰომეოსტატიკური ღეროვანი უჯრედების პოპულაციის სიმჭიდროვის შესანარჩუნებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 185 ნერვული რეგულირების ეს სისტემა ერთ-ერთი პირველია, რომელსაც ავთვისებიანი ტრანსფორმაციისკენ მიმავალ გზაზე სიმსივნური უჯრედები იყენებს. ნაჩვენებია, რომ სიმპატიკური ნერვული სისტემის ადრენერგული ბოჭკოები ჩართულია სიმსივნის პროგრესირების საწყის ფაზებში, [11] ხოლო სიმსივნური მაინერვირებელი პარასიმპათიკური ნერვული სისტემის ქოლინერგული ბოჭკოები ფუნდამენტურია სიმსივნური უჯრედების ინვაზიასა და მიგრაციაში [12].. აღსანიშნავია, რომ კატექოლამინებისა და აცეტილქოლინის, რომლებიც ნერვული დაბოლოებებიდან გამოიყოფა, სამიზნეს წარმოადგენს სტრომული უჯრედები, რომლებიც აექსპრესირებენ β-ar და მუსკარინულ რეცეპტორებს. ეს დაკვირვება ადასტურებს მოსაზრებას, რომ მიკროგარემო გავლენას ახდენს სიმსივნის ბიოლოგიაზე [10]. პროსტატის სიმსივნის მოდელის გამოყენებით, ნაჩვენებია, რომ სიმპატიკური ნერვების აბლაციამ დაბლოკა სიმსივნის პირველადი ზრდა და დათრგუნა შორეული მეტასტაზების გავრცელება. პროსტატის სიმსივნის ადრეულ ეტაპზე ჩატარებული სიმპატექტომია და ქიმიური დენერვაცია ანელებს დაავადების ინიცირებას. ეს კვლევები ავლენს ნერვული სისტემის ორმხრივ როლს პროსტატის სიმსივნის დროს; სიმპატიკური ნერვები, რომლებიც ხელს უწყობენ დაავადების ინიცირებას და პარასიმპათიკური ბოჭკოები, რომლებიც გავლენას ახდენენ დაავადების პროგრესირებაზე. ასევე ნაჩვენებია, რომ ნერვული მიკროგარემო ხელს უწყობს დაავადების პროგრესირებას კუჭის სიმსივნის დროსაც. ასევე აქტიურად განიხილება კორტიზოლი, სტრესის მთავარი ჰორმონი და როგორ შეიძლება ის პოტენციურად იყოს ჩართული ჰეპატოცელულარული კარცინომის განვითარებაში. ხაზგასასმელია ნერვულ სისტემაში სხვა სასიგნალო მოლეკულების შესწავლის მნიშვნელობა, როგორიცაა ოქსიტოცინი და მისი რეცეპტორი და როგორ შეიძლება ჩართული იყოს ისინი კანცეროგენეზში [13]. მექანიზმების დეტალურად გაგება იმის შესახებ, თუ როგორ არის ნერვული სისტემა ჩართული კარცინოგენეზში, პოტენციურად შეიძლება დაეხმაროს ახალი ბიომარკერების იდენტიფიკაციას და ახალი პრევენციული და თერაპიული სტრატეგიების შემუშავებას სხვადასხვა სიმსივნის დროს [14]. სიმსივნურ უჯრედებს აქვთ მსგავსი მარეგულირებელი სისტემები და ემბრიონულ ნერვულ უჯრედებთან მსგავსი მახასიათებლები. მონაცემებით დასტურდება, რომ სიმსივნურ უჯრედებს გაცილებით მეტი მსგავსება აქვთ ნერვულ წინამორბედ/ღეროვან უჯრედებთან, ვიდრე მეზენქიმული ტიპის უჯრედებთან და რომ სიმსივნის წარმოშობა წარმოადგენს უჯრედების ან უჯრედული ხაზების იდენტობის თანდათანობით დაკარგვისა და ნერვული უჯრედების მახასიათებლების შეძენის პროცესს. ასევე მნიშვნელოვანია სიმსივნის ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის განხილვა, კონცეფციისა, რომელიც შესაძლოა მნიშვნელოვანი იყოს სიმსივნის დაწყებასა და განვითარებაში. ეს სინთეზი იძლევა ახალ შეხედულებებს სიმსივნის წარმოშობის ახსნისა და მანამდე ამოუცნობი ბუნების შესახებ, რაც შეიძლება არ გამოვლინდეს ცალკეული მოლეკულური მოვლენების კვლევებით. [15] ნეოპლაზიურ უჯრედებსა და ნეირონებს შორის ურთიერთქმედება ხდება არა მხოლოდ ნერვული ღეროს შიგნით, როგორც ეს pni-ის ნიმუშებში აღინიშნება, არამედ უშუალოდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 186 ნერვულ დაბოლოებებზე. შვანის უჯრედების არსებობა ცალკეული ნერვული ბოჭკოს დაბოლოებაში და პანკრეასის უჯრედებთან კონტაქტში დადასტურებულია როგორც ენდოკრინული, ისე ეგზოკრინული პანკრეასის ქსოვილში ელექტრონული მიკროსკოპით სკანირების დროს. ეს ურთიერთქმედება სავარაუდოდ ნარჩუნდება მაშინაც, როცა ეპითელური უჯრედები გარდაიქმნება სიმსივნურ უჯრედებად. შვანის იზოლირებული უჯრედები გამოვლინდა თაგვებისა და ადამიანის პანკრეასის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (panin) დაზიანებების გარშემო, პანკრეასის ინვაზიური სადინროვანი ადენოკარცინომის წინამორბედი პათოლოგიის დროს, ასევე საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეიოპლაზიების დროსაც, რაც მიუთითებს შვანის უჯრედების როლზე სიმსივნის პროგრესირების ადრეულ სტადიებზე. შვანის უჯრედებს, რომლებიც მჭიდროდ უკავშირდებიან ნეირონებს, შეუძლიათ ურთიერთქმედება სიმსივნურ უჯრედებთან. [16] მიუხედავად იმისა, რომ უფრო მეტია ცნობილი ნერვული სისტემის როლის შესახებ სიმსივნის პროგრესირებაში, ნაკლები კვლევაა ჩატარებული მისი როლის გასარკვევად სიმსივნის ინიცირებაში. ჯერჯერობით, მიღებული დასკვნები მიუთითებს ნერვული სისტემის პოტენციურად კრიტიკულ როლზე კანცეროგენეზში. საინტერესო იქნებოდა იმის შესწავლა, თუ რა როლს თამაშობენ სიმსივნის ნერვულ რეგულაციაში სხვა სასიგნალო მოლეკულები, რომლებიც ტრადიციულად დაკავშირებულია ნერვული სისტემის სხვადასხვა ფუნქციებთან, მაგრამ ამავდროულად ჩართული არიან კანცეროგენეზში.[17], [18] ნერვებისა და ნერვული მედიატორების როლის დეტალური გაგება კანცეროგენეზში შეიძლება საფუძველი გახდეს ახალი ბიომარკერების იდენტიფიცირებისა და ახალი პრევენციული, ადრეული გამოვლენის ან თერაპიული სტრატეგიების შემუშავებისა სხვადასხვა ტიპის სიმსინეების შემთხვევაში. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] s. faulkner, p. jobling, b. march, c. c. jiang, and h. hondermarck, “tumor neurobiology and the war of nerves in cancer,” cancer discov, vol. 9, no. 6, pp. 702–710, jun. 2019, doi: 10.1158/21598290.cd-18-1398. [2] b. boilly, s. faulkner, p. jobling, and h. hondermarck, “nerve dependence: from regeneration to cancer,” cancer cell, vol. 31, no. 3, pp. 342–354, mar. 2017, doi: 10.1016/j.ccell.2017.02.005. [3] w. wang et al., “nerves in the tumor microenvironment: origin and effects,” front cell dev biol, vol. 8, dec. 2020, doi: 10.3389/fcell.2020.601738. [4] j. bründl, s. schneider, f. weber, f. zeman, w. f. wieland, and r. ganzer, “computerized quantification and planimetry of prostatic capsular nerves in relation to adjacent prostate cancer foci,” eur urol, vol. 65, no. 4, pp. 802–808, apr. 2014, doi: 10.1016/j.eururo.2013.04.043. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 187 [5] p. d. vermeer, “exosomal induction of tumor innervation,” cancer res, vol. 79, no. 14, pp. 3529–3535, jul. 2019, doi: 10.1158/0008-5472.can-18-3995. [6] c. t. lucido et al., “innervation of cervical carcinoma is mediated by cancer-derived exosomes,” gynecol oncol, vol. 154, no. 1, pp. 228–235, jul. 2019, doi: 10.1016/j.ygyno.2019.04.651. [7] l. gao, h. bo, y. wang, j. zhang, and m. zhu, “neurotrophic factor artemin promotes invasiveness and neurotrophic function of pancreatic adenocarcinoma in vivo and in vitro,” pancreas, vol. 44, no. 1, pp. 134–143, jan. 2015, doi: 10.1097/mpa.0000000000000223. [8] m. amit et al., “loss of p53 drives neuron reprogramming in head and neck cancer,” nature, vol. 578, no. 7795, pp. 449–454, feb. 2020, doi: 10.1038/s41586-020-1996-3. [9] s. gillespie and m. monje, “the neural regulation of cancer,” annu rev cancer biol, vol. 4, no. 1, pp. 371–390, mar. 2020, doi: 10.1146/annurev-cancerbio-030419-033349. [10] b. boilly, s. faulkner, p. jobling, and h. hondermarck, “nerve dependence: from regeneration to cancer,” cancer cell, vol. 31, no. 3, pp. 342–354, mar. 2017, doi: 10.1016/j.ccell.2017.02.005. [11] m. arese, f. bussolino, m. pergolizzi, l. bizzozero, and d. pascal, “tumor progression: the neuronal input,” ann transl med, vol. 6, no. 5, pp. 89–89, mar. 2018, doi: 10.21037/atm.2018.01.01. [12] c. magnon et al., “autonomic nerve development contributes to prostate cancer progression,” science (1979), vol. 341, no. 6142, jul. 2013, doi: 10.1126/science.1236361. [13] t. harricharran and o. o. ogunwobi, “emergence of neural regulatory mechanisms in carcinogenesis,” world j clin oncol, vol. 10, no. 8, pp. 279–282, aug. 2019, doi: 10.5306/wjco.v10.i8.279. [14] a. a. keskinov, v. tapias, s. c. watkins, y. ma, m. r. shurin, and g. v shurin, “impact of the sensory neurons on melanoma growth in vivo.,” plos one, vol. 11, no. 5, p. e0156095, 2016, doi: 10.1371/journal.pone.0156095. [15] y. cao, “tumorigenesis as a process of gradual loss of original cell identity and gain of properties of neural precursor/progenitor cells,” cell biosci, vol. 7, no. 1, p. 61, dec. 2017, doi: 10.1186/s13578017-0188-9. [16] s. deborde and r. j. wong, “how schwann cells facilitate cancer progression in nerves,” cellular and molecular life sciences, vol. 74, no. 24, pp. 4405–4420, dec. 2017, doi: 10.1007/s00018017-2578-x. [17] m. j. scerbo and j. m. gerdes, “bonding with β-cells-a role for oxytocin in glucose handling.,” diabetes, vol. 66, no. 2, pp. 256–257, feb. 2017, doi: 10.2337/dbi16-0053. [18] b. lerman, t. harricharran, and o. o. ogunwobi, “oxytocin and cancer: an emerging link.,” world j clin oncol, vol. 9, no. 5, pp. 74–82, sep. 2018, doi: 10.5306/wjco.v9.i5.74. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 188 ნაშრომი დაფინანსებულია თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ დოქტორანტების წახალისების პროგრამის ფარგლებში დადგენილება n23/12 the role of the local neural microenvironment in the progression of cervical intraepithelial neoplasia a critical review giorgi gogitidze, shota kepuladze, nino tevzadze, giorgi burkadze tbilisi state medical university abstract the peripheral nervous system is an essential component of the microenvironment of the cervix. nerves regulate the physiological functions of internal organs and participate in the trophic process, tissue development, recovery and regeneration. it is also known that nerve endings release various neurotransmitters. mechanisms of stimulation of nerve growth during tissue development and regeneration remain unclear. the role of the nervous microenvironment in tumour processes has not yet been studied, although intensive research is underway to identify biomarkers of nervous tissue; so far, the obtained findings indicate a potentially critical role of the nervous system in carcinogenesis. it is interesting to study what role other signalling molecules play in the neural regulation of tumours, which are traditionally associated with various functions of the nervous system but at the same time are involved in carcinogenesis. a detailed understanding of the role of nerves and neural mediators in carcinogenesis can serve as a basis for identifying new biomarkers and developing new preventive, early detection or therapeutic strategies for different types of cancers. keywords: cervical cancer; intraepithelial neoplasia; microenvironment; nervous system; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 75 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.09 ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესიის პრობლემური საკითხები ძუძუსა და საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში კრიტიკული მიმოხილვა ქეთევან შენგელაია1, ირაკლი კოხრეიძე2, ნინო თევზაძე3, შოთა კეპულაძე4, გიორგი ბურკაძე5 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი; ონკოლოგიის დეპარტამენტი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის რეზიდენტი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 5თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი ძუძუს კიბო ქალებში მსოფლიო მასშტაბით ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნეა ყოველწლიურად 2.2 მილიონზე მეტი ახალად დიაგნოსტირებული შემთხვევითა და 650’000ზე მეტი ლეტალობით. სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბო წარმოადგენს ძუძუს კიბოს ყველა შემთხვევის 15-20%-ს და ხასიათდება აგრესიული ქცევით. ანდროგენული რეცეპტორი მიიჩნევა, როგორც შესაძლო ახალი ბიომარკერი და პოტენციური თერაპიული სამიზნე ძუძუს კიბოს მკურნალობაში. ანდროგენული რეცეპტორების ინჰიბიტორები შესაძლოა მივიჩნიოთ თერაპიულ საშუალებად ძუძუს კიბოს კონკრეტული ქვეტიპისათვის. ის განსაკუთრებით დიდ როლს თამაშობს სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს კარცინოგენეზში. თუმცა, მისი მენეჯმენტში აქტიური დანერგვის საკითხი ჯერ კიდევ საკამათოა. საკვერცხის კიბო ხშირ შემთხვევაში შორს წასულ სტადიაზე დიაგნოსტირებადი გინეკოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეა და აქვს სხვადასხვა უჯრედული წარმოშობა, ჰისტოლოგიური მახასიათებლები და თერაპიული პასუხი. ეპიდემიოლოგიური და ექსპერიმენტული მტკიცებულებებით სავარაუდოა ანდროგენების მონაწილეობა საკვერცხის სიმსივნეების განვითარებაში. თუმცა, ანდროგენის რეცეპტორის გავლენა საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების მქონე პაციენტების ჯერ კიდევ აქტიური შესწავლის საგანია. გარკვეულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ანდროგენის რეცეპტორების ჭარბი ექსპრესია დაკავშირებულია გადარჩენის კარგ მაჩვენებელთან. ასევე არსებობს კვლევები, რომელთა მიხედვითაც, რაიმე მნიშვნელოვანი კავშირი სტეროიდების რეცეპტორების ექსპრესიასა და საერთო გადარჩენის მაჩვენებელთან არ გამოვლენილა. საკვანძო სიტყვები: ანდროგენული რეცეპტორები; ძუძუს კიბო; საკვერცხის კიბო; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 76 ძუძუს კიბო ქალებში ყველაზე გავრცელებული კიბოა ყოველწლიურად 2.2 მილიონზე მეტი სავარაუდო ახალი შემთხვევით და 650000-ზე მეტი სიკვდილით მსოფლიო მასშტაბით(1). 2021 წელს საქართველოში რეგისტრირებულია ძუძუს კიბოს 1640 ახალი შემთხვევა, რაც ქალებში რეგისტრირებული სიმსივნის ყველა ახალი შემთხვევის 29,7%-ს შეადგენს და სიხშირით პირველ ადგილზეა(2). ძუძუს კიბო ჰეტეროგენული დაავადებაა მრავალი სხვადასხვა ქვეტიპითა და მოლეკულური მახასიათებლით. აღნიშნული ქვეტიპები ხასიათდებიან ისეთი ბიომარკერების ექსპრესიით, როგორებიცაა ესტროგენის რეცეპტორი (estrogen receptor er), პროგესტერონის რეცეპტორი (progesterone receptor pgr) და ადამიანის ეპიდერმული ზრდის ფაქტორის რეცეპტორი 2 (human epidermal growth factor receptor 2 her2). მოლეკულური კლასიფიკაცია მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ზოგადი პროგნოზისათვის, არამედ თერაპიაზე პასუხის წინასწარ განსაზღვრასა და მკურნალობის სტრატეგიების შემუშავებისათვის(3). ძუძუს კიბოს მკურნალობის გასაუმჯობესებლად აუცილებელია ამ დაავადების ახალი და ალტერნატიული თერაპიული სამიზნეების გამოვლენა, განსაკუთრებით სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს (triple-negative breast cancer tnbc) შემთხვევაში, სადაც სისტემური ციტოტოქსიური ქიმიოთერაპია რჩება პირველი რიგის მკურნალობად. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლოდროინდელი მტკიცებულებებით დადგინდა იმუნოთერაპიის როლი მეტასტაზურ სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს შემთხვევაში, ეს უპირატესობა, როგორც ჩანს, შემოიფარგლება მხოლოდ დადებითი pd-l1 სტატუსის მქონე პაციენტებით(4,5). ანდროგენული რეცეპტორი (ar) მიიჩნევა, როგორც შესაძლო ახალი ბიომარკერი და პოტენციური თერაპიული სამიზნე ძუძუს კიბოს მკურნალობაში. ნაჩვენებია, რომ ანდროგენული რეცეპტორები ჩართულია ძუძუს კიბოს განვითარების ყველა სტადიაზე და იმუნოჰისტოქიმიური მეთოდით (ihc) ვლინდება სიმსივნეთა 30-80%-ში, ქვეტიპის შესაბამისად. ბოლო მონაცემებით ვარაუდობენ, რომ ანდროგენული რეცეპტორები ასოცირდება სხივური თერაპიისადმი (rt) რეზისტენტობასთან. მიუხედავად იმისა, რომ ანდროგენული რეცეპტორები ჩართულია ძუძუს კიბოს განვითარების ყველა სტადიაში (6), მისი ფუნქცია, როგორც ჩანს, განსხვავდება ძუძუს კიბოს ქვეტიპების მიხედვით. ანდროგენული რეცეპტორები განიხილება, როგორც პოტენციური თერაპიული სამიზნე ძუძუს კიბოსთვის და პროსტატის კიბოს სამკურნალოდ დამტკიცებული ანდროგენული რეცეპტორების ინჰიბიტორები შესაძლოა მივიჩნიოთ თერაპიულ საშუალებად ძუძუს კიბოს კონკრეტული ქვეტიპისათვის. სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბო (tnbc) წარმოადგენს ძუძუს კიბოს ყველა შემთხვევის (bc) 15-20%-ს და ხასიათდება აგრესიული ქცევით. ბოლო მონაცემებით ვარაუდობენ, რომ სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბო აერთიანებს სხვადასხვა ქვეტიპებს როგორიცაა ბაზალური 1 და 2, მეზენქიმური და ლუმინალური ანდროგენული რეცეპტორები (lar). ლუმინალურ ანდროგენულ რეცეპტორულ ქვეტიპს ახასიათებს ანდროგენული რეცეპტორის (ar) ექსპრესია და შესაბამისი ეფექტები. სასიგნალო გზებზე ანდროგენული რეცეპტორების ზემოქმედების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 77 მიუხედვად, მათი როლი ბიოლოგიურ და კლინიკურ ასპექტში ჯერ კიდევ საკამათოა. ლუმინალური ანდროგენული რეცეპტორული (lar) ქვეტიპი ასოცირდება უკეთეს პროგნოზთან, ქიმიოთერაპიის მიმართ ნაკლებ მგრძნობელობასთან და ნეოადიუვანტური მკურნალობის შემდეგ ნაკლებად გამოხატულ სრულ პათოლოგიურ პასუხთან. კლინიკური მტკიცებულებები მიუთითებს ანტიანდროგენული პრეპარატების თერაპიულ როლზე, რომლებიც გვთავაზობს ქიმიოთერაპიის პოტენციურ ალტერნატივას ქიმიორეზისტენტული პაციენტებისთვის და შესაბამისად, შეიძლება შეცვალოს მკურნალობის არსებულ სტრატეგიები.(7,8) ანდროგენული რეცეპტორი (ar) არის სტეროიდული ჰორმონული რეცეპტორი, რომელიც მიეკუთვნება ბირთვული რეცეპტორების ოჯახს ესტროგენულ (er), გლუკოკორტიკოიდულ, პროგესტერონულ (pr) და მინერალკორტიკოიდულ რეცეპტორებთან ერთად. ის იკავშირებს ტრანსკრიფციის ფაქტორს, რომელიც აკონტროლებს სპეციფიკურ გენებს, რომლებიც, თავის მხრივ, ჩართულნი არიან სხვადასხვა, ზოგჯერ ერთმანეთის საწინააღმდეგოდ მიმართულ უჯრედულ პროცესებში: შეუძლია გაააქტიუროს ან დათრგუნოს როგორც უჯრედების პროლიფერაცია, ასევე აპოპტოზი, რაც დამოკიდებულია გააქტიურებულ სასიგნალო გზებზე. (9) როგორც ჩანს, ანდროგენული რეცეპტორები დიდ როლს თამაშობს სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს კარცინოგენეზში. თუმცა, მისი გავლენა პროგნოზზე ჯერ კიდევ საკამათოა. სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს მქონე ქალებს რეციდივის პიკური რისკი 1-დან 3 წლამდე პერიოდში აქვთ, სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებელი კი პირველი 5 წლის განმავლობაში, განსხვავებით ძუძუს კიბოს სხვა ქვეტიპებისაგან. მიუხედავად იმისა, რომ მეტასტაზური სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს უმეტესობა თავდაპირველად პასუხობს ციტოტოქსიურ ქიმიოთერაპიას, პაციენტთა უმრავლესობას მკურნალობის შემდეგ აღინიშნება რეციდივი (10) . კვლევებით ვარაუდობენ, რომ რეციდივი შეიძლება გამოიწვიონ ღეროვანი უჯრედების მსგავსი თვისებების მქონე ქიმიოთერაპიისადმი რეზისტენტულმა კიბოს უჯრედებმა. ამრიგად, თერაპიებმა, რომელთა სამიზნესაც სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების (csc) მსგავსი პოპულაცია წარმოადგენს, ქიმიოთერაპიასთან კომბინაციაში შეიძლება სიმსივნის რეციდივის პრევენცია მოახდინოს. ანდროგენული რეცეპტორები (ar) სხვადასხვა რაოდენობით ექსპრესირებს სამმაგადუარყოფით ძუძუს კიბოს 50%-ში და კლინიკური კვლევების შედეგები, რომელთა ობიექტიც ანდროგენული რეცეპტორებია, იმედისმომცემია. თუმცა, ცოტა რამ არის ცნობილი სამმაგადუარყოფით ძუძუს კიბოებში ანდროგენული რეცეპტორების ფუნქციისა და იმ მექანიზმების შესახებ, რომლითაც ანდროგენული რეცეპტორების ანტაგონისტები აუმჯობესებენ სამმაგადუარყოფით ძუძუს კიბოს გამოსავალს. ესტროგენ პოზიტიური ძუძუს კიბოს შემთხვევაში პროგესტერონი და პროგესტერონის რეცეპტორები ხელს უწყობენ სიმსივნის გამომწვევი უჯრედების გავრცელებას, ხოლო ესტროგენისა და პროგესტერონის ზემოქმედებით იმატებს თაგვის ძუძუს ნორმალური ღეროვანი უჯრედების რაოდენობა, მიუხედავად იმისა, რომ თავად ღეროვან უჯრედებს არ გააჩნიათ დიდი რაოდენობით ესტროგენისა და პროგესტერონის რეცეპტორები. პროგესტერონის და ანდროგენული რეცეპტორები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 78 მოქმედებენ ერთნაირ სასიგნალო გზებზე და არეგულირებენ მრავალ ერთსა და იმავე გენს. ანდროგენული რეცეპტორების ანტაგონისტის ენზალუტამიდის (enza) ყველაზე ნათელი ეფექტი სამმაგად-უარყოფითი ძუძუს კიბოს შემთხვევაში იყო მრავალი უჯრედული ხაზის ზრდის მკვეთრი შემცირება. ნაჩვენებია, რომ სამმაგად-უარყოფით ძუძუს კიბოს დროს, er და pr-ის არარსებობის შემთხვევაში, ანდროგენული რეცეპტორები ხელს უწყობს სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების მსგავის პოპულაციის გავრცელებას. ანდროგენული რეცეპტორების, როგორც სამიზნის იდენტიფიკაციამ, რომელიც ზემოქმედებს სიმსივნის გამომწვევ უჯრედულ პოპულაციაზე, შეიძლება შეცვალოს კლინიკური მკურნალობის სტრატეგია. ანდროგენული რეცეპტორების ანტაგონისტების სამიზნე შეიძლება არა მხოლოდ ar-პოზიტიური სიმსივნურ უჯრედები, არამედ ქიმიოთერაპიისადმი რეზისტენტულ სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების პოპულაცია გახდეს. კვლევებმა აჩვენა, რომ სამმაგად-უარყოფით ძუძუს კიბოს დროს ანდროგენული რეცეპტორების რაოდენობა იზრდება ანქორაჟ დამოუკიდებელ პირობებში და ანდროგენული რეცეპტორების ინჰიბირება ამცირებს სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების მსგავს პოპულაციებს in vitro და სიმსივნის ინიცირებას in vivo. არსებობს კონსენსუსი, რომ კიბო წარმოიქმნება კიბოს ღეროვანი უჯრედებიდან (cancer stem cell csc), რომელსაც ასევე უწოდებენ სიმსივნის გამომწვევ უჯრედებს (tics). სოლიდურ სიმსივნეებში სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები პირველად გამოვლინდა ადამიანის ძუძუს კიბოში. კვლევებით გამოავლინეს aldh1+ უჯრედების პოპულაცია ადამიანის ძუძუს ნორმალურ და ავთვისებიან ეპითელიუმში. აჩვენეს, რომ ძუძუს კიბოდან მიღებული უჯრედები aldh1+ ჭარბი ექსპრესიით შეიძლება გაიზარდოს in vivo და ქსენოტრანსპლანტაცია მოხდეს ცხოველურ მოდელში. სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების ძირითადი მახასიათებლები მოიცავს თვითგანახლებას, სიმსივნის კლონურ ინიციაციას რეპოპულაციის პოტენციალით, ფენოტიპური პლასტიურობით და მეტასტაზებით. გარდა ამისა, in vivo და in vitro კვლევებმა აჩვენა, რომ სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები თერაპიისადმი რეზისტენტულია. აქედან გამომდინარე, დაავადების რეციდივები გამოწვეულია სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების პოპულაციის ერადიკაციის დეფექტით. თუმცა, სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების ფენოტიპების (cd44+/cd24და aldh1+) კლინიკური მნიშვნელობა ძუძუს კიბოს დროს საჭიროებს შემდგომ გამოკვლევებს. საკვერცხის კიბო, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ქვეტიპს და წარმოადგენს გინეკოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებული ტიპს. 2020 წელს მსოფლიოში 313,959 ახალი შემთხვევა და 207,252 სიკვდილი დაფიქსირდა(1). 2021 წლის მონაცემებით საქართველოში საკვერცხის კიბოს 274 შემთხვევა დაფიქსირდა, რაც ქალებში სიმსივნეების საერთო რაოდენობის 5%-ს წარმოადგენს და გავრცელების მიხედვით რიგით მეშვიდე ადგილზეა.(2) საკვერცხის კიბო (ovca) ხშირ შემთხვევაშიშორს წასულ სტადიაზე დიაგნოსტირებადი გინეკოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეა და აქვს სხვადასხვა უჯრედული წარმოშობა, ჰისტოლოგიური მახასიათებლები და თერაპიული პასუხი. მიუხედავად იმისა, რომ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 79 საკვერცხის კიბოს შემთხვევები მოიცავს სიმსივნეების ყველა შემთხვევის მხოლოდ 3%-ს, მას აქვს უკიდურესად მაღალი სიკვდილიანობის მაჩვენებელი, რაც წარმოადგენს ქალთა პოპულაციაში კიბოსთან დაკავშირებული სიკვდილის მეხუთე მთავარ მიზეზს.(11,12) ითვლება, რომ რამდენიმე ეპიდემიოლოგიური ფაქტორი ხელს უწყობს საკვერცხის სიმსივნის განვითარებას, მათ შორის მემკვიდრეობითი ფაქტორები, როგორიცაა ოჯახური ისტორია, ძუძუს კიბოსთან დაკავშირებულ გენებში brca1 და brca2 მუტაციების არსებობა და ასაკი; ესტროგენული ზემოქმედება, როგორიცაა ადრეული მენარქე და მენოპაუზა 52 წლის შემდეგ; გარემოს რისკ-ფაქტორები; ცხოვრების სტილი, როგორიცაა პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადების ზემოქმედება (pah), თამბაქო და სიმსუქნე. საკვერცხის სიმსივნეები იყოფა სხვადასხვა ჰისტოპათოლოგიურ ქვეტიპებად, მათ შორის ეპითელურ, ჩანასახოვან უჯრედულ და სტრომულ სიმსივნეებად. საკვერცხის ავთვისებიანი სიმსივნეების თითქმის 90% ეპითელურია, რომელიც წარმოიქმნება საკვერცხის ზედაპირის ეპითელიუმისგან. თუმცა, ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში, ფალოპის მილების ფიმბრიები განიხილებოდა ავთვისებიანი სიმსივნეების, განსაკუთრებით საკვერცხის მაღალი ხარისხის სეროზული კარცინომის (high-grade serous ovarian cancer hgsoc) წარმოშობის სავარაუდო ადგილად. აღსანიშნავია, რომ საკვერცხის ზედაპირული ეპითელიუმი, რომელიც ავლენს მეზენქიმურის მსგავს თვისებებს, მიულერის სადინრის ეპითელიუმთან მორფოლოგიური, ფუნქციური და ანტიგენური მსგავსებიდან გამომდინარე, საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეები (epithelial ovarian cancer eoc) იყოფა ხუთ ძირითად ქვეტიპად, რომლებიც ჰისტოლოგიურად განისაზღვრება შემდეგნაირად: მუცინური (3%), ნათელუჯრედოვანი (10%), ენდომეტროიდული (10%), დაბალი ხარისხის სეროზული (lowgrade serous ovarian cancer lgsoc; <5%) და მაღალი ხარისხის სეროზული კარცინომები (70%).(13–15) საკვერცხის მაღალი ხარისხის სეროზული კარცინომის განვითარების ადგილს წარმოადგენს ფალოპის მილის ფიმბრიული ბოლო და მისი მახასიათებლები მოიცავს საერთო tp53 მუტაციებს და აბერაციებს გენებში, რომლებიც მონაწილეობენ უჯრედული ციკლის კონტროლში [მაგ., ნეიროფიბრომინი 1 (nf1), რეტინობლასტომა 1 (rb1) და ციკლინ e1 (ccne1) ], ან დნმ-ის რეპარაციაში მონაწილე გენების ინაქტივაციას (მაგ. brca1 და brca2).(16) საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომა შეიძლება იყოს ჩართული mapk გზის გააქტიურებაში nras, kras ან braf მუტაციების მეშვეობით და ასოცირდება ესტროგენისა და პროგესტერონის რეცეპტორების ჭარბ ექსპრესიასთან. საკვერცხის ენდომეტროიდული და ნათელუჯრედოვანი კარცინომები შეიძლება ასოცირებული იყოს ენდომეტრიოზთან, მაშინ როდესაც ზოგიერთი გარემო ფაქტორი (მაგ., მოწევა) შესამჩნევად ზრდის საკვერცხის მუცინური კარცინომის (17) განვითარების რისკს. გარდა ამისა, საკვერცხის კიბოს პათოგენეზი ასევე ასოცირდება at-ით მდიდარი დომენის 1a (arid1a), ფოსფატიდილინოზიტოლ-4,5ბისფოსფატ 3-კინაზას კატალიზური ქვედანაყოფის ალფა (pik3ca) და ფოსფატაზას და ტენსინის ჰომოლოგიური (pten) გენების მუტაციებთან.(18) საკვერცხის ჩანასახოვანუჯრედული სიმსივნეები ვითარდება ემბრიონული გონადების პრიმორდიული ჩანასახოვანი უჯრედებიდან და ყველაზე გავრცელებული ჩანასახოვანი უჯრედების ავთვისებიანი სიმსივნეებია ყვითრის პარკის სიმსივნე, ტერატომა და დისგერმინომა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 80 სტრომული ახალწარმონაქმნები შეიძლება წარმოიშვას სასქესო ჭიმისა და გონადური სტრომის უჯრედების ფართო სპექტრიდან. გრანულოზურ უჯრედული სიმსივნეები (granulosa cell tumors gcts) ყველაზე გავრცელებულია ამ ჯგუფში და შეადგენს საკვერცხის კიბოს ყველა შემთხვევის დაახლოებით 5%-ს. ნაჩვენებია, რომ ანდროგენული რეცეპტორები ექსპრესირებს უჯრედების მრავალ ტიპში და დადგინდა, რომ ანდროგენ/ადნროგენული რეცეპტორის სიგნალი ხელს უწყობს სიმსივნის წარმოქმნას და მეტასტაზირებას საკვერცხის სიმსივნეებში. მტკიცებულებებით დასტურდება ანდროგენული რეცეპტორების ჭარბი ექსპრესია საკვერცხის სიმსივნეებში. იმუნოჰისტოქიმიურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია გამოვლენილია საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების დაახლოებით 43,5-86%-ში. ნაჩვენებია, რომ ანდროგენული რეცეპტორები თამაშობს გადამწყვეტ როლს საკვერცხის კიბოს პროგრესირებაში და შესაძლოა წარმოადგენდეს პოტენციურ თერაპიულ სამიზნეს აღნიშნული სიმსივნის მკურნალობისთვის. სავარაუდოა, რომ ანდროგენული რეცეპტორები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს საკვერცხის კიბოს განვითარებაში. კერძოდ, ანდროგენული რეცეპტორების გააქტიურება დაკავშირებულია საკვერცხის კიბოს განვითარებისა და სიმსივნის პროგრესირების გაზრდილ რისკთან. თუმცა, ასევე გამოვლინდა ურთიერთსაწინააღმდეგო მოსაზრებები. მიუხედავად იმისა, რომ საკვერცხის კიბოს ანდროგენული რეცეპტორების ფუნქციების ძირითადი მოლეკულური მექანიზმები ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის გასაგები, სასურველია გამოვლენილი იქნას ეფექტური ქიმიოპრევენციული და თერაპიული მიდგომები, ანდროგენული რეცეპტორების აქტივობის მოდულაციის გზით საკვერცხის კიბოს წინააღმდეგ (19). კვლევებმა აჩვენა, რომ ანდროგენული რეცეპტორების დაკარგვამ თაგვების საკვერცხის გრანულოზურ უჯრედებში გამოიწვია მათი დიფერენცირებისა და ფოლიკულის ზრდა/მომწიფების დარღვევა. იმავდროულად, მტკიცებულებების მზარდი რაოდენობა მიუთითებს ანდროგენული რეცეპტორების და მასთან დაკავშირებული სიგნალების მონაწილეობაზე საკვერცხის კიბოს განვითარებასა და პროგრესირებაში. საკვერცხის კიბოს განვითარებისა და პროგრესირების მარეგულირებელი ფაქტორები ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის გასაგები.(20,21) საკვერცხის სიმსივნის განვითარების რისკი brca1 მუტაციის მქონე ქალებისთვის არის 20-40%, ხოლო 10-20% brca2 მუტაციის შემთხვევაში. ზოგად პოპულაციაში ქალებში საკვერცხის კარცინომის განვითარების რისკი <2% შეადგენს. (22) საკვერცხის ენდოკრინული რეგულირება ძირითადად ეყრდნობა ჰიპოთალამუსჰიპოფიზის-საკვერცხის ღერძის ნეიროენდოკრინულ მოქმედებას. ექსპერიმენტული და კლინიკოპათოლოგიური კვლევებით დადგინდა, რომ ჰორმონული რეცეპტორები გამოხატულია საკვერცხის ნორმალურ ზედაპირულ ეპითელიუმში, ისევე როგორც საკვერცხის კიბოს უჯრედებში და შუალედურ რგოლს წარმოადგენენ სხვადასხვა ჰორმონების მასტიმულირებელი ან ინჰიბიტორული ეფექტის განხორციელებაში. გარდა ამისა, ჰორმონული თერაპიული აგენტები კლინიკურად იქნა შეფასებული მორეციდივე ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 81 რეფრაქტერული საკვერცხის სიმსივნეებით დაავადებულ პაციენტებში. ნაჩვენებია, რომ ჰორმონული რეცეპტორების ანალიზის გამოყენებით გამოვლინდა er-ისა და pr-ის პროგნოზული როლი. სავარაუდოა, რომ იმ მექანიზმების უკეთ გაგებამ, რომლითაც ჰორმონები გავლენას ახდენენ საკვერცხის კიბოს უჯრედების განვითარებაზე, შეიძლება გააუმჯობესოს ჰორმონოთერაპიის ეფექტურობა ამ ტიპის კიბოს მქონე პაციენტებისთვის (23). ეპიდემიოლოგიური და ექსპერიმენტული მტკიცებულებებით სავარაუდოა ანდროგენების მონაწილეობა საკვერცხის სიმსივნეების განვითარებაში. ნაჩვენებია, რომ მოცირკულირე ანდროგენების დონე ასოცირდება საკვერცხის ენდომეტროიდული და მუცინური კარცინომის განვითარების რისკთან (24, 25). თუმცა, ანდროგენის რეცეპტორის გავლენა საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების მქონე პაციენტების გადარჩენის მავენებელზე ჯერ კიდევ დაუზუსტებელია. სხვა კვლევებმა აჩვენა, რომ ანდროგენის რეცეპტორების ჭარბი ექსპრესია დაკავშირებულია გადარჩენის კარგ მაჩვენებელთან. ასევე არსებობს კვლევები, რომელთა მიხედვითაც, რაიმე მნიშვნელოვანი კავშირი სტეროიდების რეცეპტორების ექსპრესიასა და საერთო გადარჩენის მაჩვენებელთან არ გამოვლენილა. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. sung h, ferlay j, siegel rl, laversanne m, soerjomataram i, jemal a, et al. global cancer statistics 2020: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. ca cancer j clin. 2021 may;71(3):209–49. 2. დაავადებათა კონტროლის და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი 3. kolyvas ea, caldas c, kelly k, ahmad ss. androgen receptor function and targeted therapeutics across breast cancer subtypes. breast cancer research. 2022 nov 14;24(1):79. 4. schmid p, rugo hs, adams s, schneeweiss a, barrios ch, iwata h, et al. atezolizumab plus nab-paclitaxel as first-line treatment for unresectable, locally advanced or metastatic triple-negative breast cancer (impassion130): updated efficacy results from a randomised, double-blind, placebocontrolled, phase 3 trial. lancet oncol. 2020 jan;21(1):44–59. 5. kepuladze s, kokhreidze i, burkadze g. comparing changes in epithelialmesenchymal transformation markers in different tumor sites of breast cancer with her2-positive molecular subtype. georgian scientists. 2023 may 16; 6. handelsman dj, hirschberg al, bermon s. circulating testosterone as the hormonal basis of sex differences in athletic performance. endocr rev. 2018 oct 1;39(5):803–29. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 82 7. gerratana l, basile d, buono g, de placido s, giuliano m, minichillo s, et al. androgen receptor in triple negative breast cancer: a potential target for the targetless subtype. cancer treat rev. 2018 jul;68:102–10. 8. kepuladze s, kokhreidze i, burkadze g. comparative analysis of phenotypic features in the primary tumor, tumour buds and metastatic lymph nodes within luminal a and luminal b molecular subtypes of invasive ductal carcinoma of the breast. georgian scientists. 2022 apr 11; 9. gucalp a, traina ta. targeting the androgen receptor in triple-negative breast cancer. curr probl cancer [internet]. 2016 mar 1 [cited 2023 jul 30];40(2–4):141–50. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27816190/ 10. barton vn, christenson jl, gordon ma, greene li, rogers tj, butterfield k, et al. androgen receptor supports an anchorage-independent, cancer stem cell-like population in triple-negative breast cancer. cancer res. 2017 jul 1;77(13):3455–66. 11. varas-godoy m, rice g, illanes se. the crosstalk between ovarian cancer stem cell niche and the tumor microenvironment. stem cells int [internet]. 2017 [cited 2023 jul 30];2017. available from: /pmc/articles/pmc5551518/ 12. torre la, trabert b, desantis ce, miller kd, samimi g, runowicz cd, et al. ovarian cancer statistics, 2018. ca cancer j clin [internet]. 2018 jul 1 [cited 2023 jul 30];68(4):284–96. available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.3322/caac.21456 13. peres lc, cushing-haugen kl, anglesio m, wicklund k, bentley r, berchuck a, et al. histotype classification of ovarian carcinoma: a comparison of approaches. gynecol oncol [internet]. 2018 oct 1 [cited 2023 jul 30];151(1):53. available from: /pmc/articles/pmc6292681/ 14. duska lr, kohn ec. the new classifications of ovarian, fallopian tube, and primary peritoneal cancer and their clinical implications. ann oncol [internet]. 2017 nov 1 [cited 2023 jul 30];28(suppl_8):viii8–12. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29232468/ 15. meinhold-heerlein i, fotopoulou c, harter p, kurzeder c, mustea a, wimberger p, et al. the new who classification of ovarian, fallopian tube, and primary peritoneal cancer and its clinical implications. arch gynecol obstet [internet]. 2016 apr 1 [cited 2023 jul 30];293(4):695–700. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26894303/ 16. patch am, christie el, etemadmoghadam d, garsed dw, george j, fereday s, et al. wholegenome characterization of chemoresistant ovarian cancer. nature [internet]. 2015 may 28 [cited 2023 jul 30];521(7553):489–94. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26017449/ 17. wilbur ma, shih im, segars jh, fader an. cancer implications for patients with endometriosis. semin reprod med [internet]. 2017 jan 1 [cited 2023 jul 30];35(1):110–6. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28049216/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27816190/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27816190/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27816190/ https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.3322/caac.21456 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.3322/caac.21456 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.3322/caac.21456 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29232468/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29232468/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26894303/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26894303/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26017449/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26017449/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28049216/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28049216/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 83 18. hollis rl, gourley c. genetic and molecular changes in ovarian cancer. cancer biol med [internet]. 2016 jun 1 [cited 2023 jul 30];13(2):236–47. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27458531/ 19. mizushima t, miyamoto h. the role of androgen receptor signaling in ovarian cancer. cells. 2019 feb 19;8(2):176. 20. yarmolinsky j, relton cl, lophatananon a, muir k, menon u, gentry-maharaj a, et al. appraising the role of previously reported risk factors in epithelial ovarian cancer risk: a mendelian randomization analysis. plos med [internet]. 2019 [cited 2023 jul 30];16(8). available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31390370/ 21. la vecchia c. ovarian cancer: epidemiology and risk factors. eur j cancer prev [internet]. 2017 jan 1 [cited 2023 jul 30];26(1):55–62. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26731563/ 22. liao y, tu c, song x, cai l. case report: analysis of brca1 and brca2 gene mutations in a hereditary ovarian cancer family. j assist reprod genet [internet]. 2020 jun 1 [cited 2023 jul 30];37(6):1489. available from: /pmc/articles/pmc7311593/ 23. li h, liu y, wang y, zhao x, qi x. hormone therapy for ovarian cancer: emphasis on mechanisms and applications (review). oncol rep. 2021 aug 26;46(4):223. 24. ose j, poole em, schock h, lehtinen m, arslan aa, zeleniuch-jacquotte a, et al. androgens are differentially associated with ovarian cancer subtypes in the ovarian cancer cohort consortium. cancer res [internet]. 2017 jul 15 [cited 2023 jul 30];77(14):3951–60. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28381542/ 25. trabert b, michels ka, anderson gl, brinton la, falk rt, geczik am, et al. circulating androgens and postmenopausal ovarian cancer risk in the women’s health initiative observational study. int j cancer [internet]. 2019 oct 10 [cited 2023 jul 30];145(8):2051. available from: /pmc/articles/pmc6660427/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27458531/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27458531/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27458531/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31390370/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31390370/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31390370/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26731563/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26731563/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28381542/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28381542/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28381542/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 84 challenges of androgen receptor expression in epithelial tumors of the breast and ovary k. shengelaia, i. kokhreidze, n. tevzadze, sh.kepuladze, g. burkadze, tbilisi state medical university abstract breast cancer is the most common malignancy in women worldwide with more than 2.2 million newly diagnosed cases and more than 650,000 deaths annually. triple-negative breast cancer accounts for 1520% of all breast cancer cases and is characterized by aggressive behavior. androgen receptor is considered as a possible new biomarker and potential therapeutic target in the treatment of breast cancer. androgen receptor inhibitors may be considered a therapeutic option for specific subtypes of breast cancer. it plays a particularly important role in the carcinogenesis of triple-negative breast cancer. however, the issue of its active implementation in management is still controversial. ovarian cancer is a gynecological malignancy diagnosed at an advanced stage in most cases and has different cellular origin, histological characteristics and therapeutic response. epidemiological and experimental evidence suggests the involvement of androgens in the development of ovarian tumors. however, the influence of the androgen receptor in patients with epithelial ovarian tumors is still a subject of active study. some studies have shown that androgen receptor overexpression is associated with good survival rates. there are also studies that show no significant association between steroid receptor expression and overall survival. key words: androgen receptors; breast cancer; ovarian cancer; georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 196 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.18 , , https://orcid.org/0009-0007-1419-0182 . , , . , . . : . , . , , , : 1) , . , , : vdr –voyage date recorder tts –traffic separation system cc – compass course lt – local time . . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 197 2) : navicert – navigation cetificate marsec – maritime security 3) , , : bulker – bulk carrier 4) , , , , : mcc room – motor control center room nr ports – northern range ports 5) , , : 1.lt – low tension lt – local time 2.bc – birth certificate b.c. – bulk cargo 3.ta –travel agent ta – travel agency ta – time of arrival ta – telegraphic address . , , , . 6) , , : 1.lash – lighter abroad ship 2.obo – ore, bulk, oil ship , . . , , , . , . : , , , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 198 . , , . , , , . , , . , , , , . , . , . , , , , . . . , . . , – . : . . . , . . , : 1) , . , , ( of – ; on – .) , : 1.vdr –voyage date recorder 2.tts –traffic separation system 3.oow – officer of watch 4. e/d – engine department georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 199 5.imdg – international maritime dangerous goods 6.eta – estimated time of arrive 7.etd – estimated time of departure 8.pcc – pure car carrier 9.ssp – ship security plan 10.nb – navy base 11.sms – safety management system 12.atm – automatic teller machine 13.sso – ship security officer 14.ut – universal time 15.tms – traffic management system 16.ta – time of arrival 17.cc – compass course 18.lt – local time 19. tdc –top dead center 20. bdc – bottom dead center , , . , . 2) : 1.navicert – navigation cetificate 2.marsec – maritime security 3.westmed – western mediterranean 4.sitrep – situation report 3) , – , : 1. bulker – bulk carrier 2. roller – roll on carrier 4) , , , : 1.mcc room – motor control center 2. n r ports – northern range ports 3.id card – identification card. 4. p. charges – particular charges 5.z time – zone time 6.w/w days – weather working days 7.ac generator – alternating current generator 8.dc generator – direct current generator georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 200 9.ac/dc converter – alternating current/ direct current converter 10.ac circuit – alternating current circuit 11. dc circuit – direct current circuit 12. b/c-bulk carrier 13. c/pcharter party 14. hw: high water 15. sb: safe berth 5) : georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 201 10.p.d. port dues p.d. per day . , , , . 6) , : 1. lash – lighter abroad ship 2. obo – ore, bulk, oil ship 3. pin – personal identification number 4. bibo – bulk in bags out 5. laser – light amplification by stimulated emission of radiation; 6. scuba self-contained underwater breathing apparatus 7. radar – radio detection and ranging 8. lolo: lift on – lift off 9. rob: remaining on board 10. sar: search and rescue 11. sof: statement of facts , , , , . . , . , , , . , . . , , . , , : nato (the north atlantic treaty organization) ,, ‘‘ . imo (international maritime organization ) „ “. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 202 pin – (personal identification number) „ “. pr (public relations) ,, ‘‘; . „pr“ „pin“, „ ‘‘, „ ‘‘ „ “, „ “ . , , , „ ‘‘ „ “. , . , . . : vdr –voyage date recorder tts –traffic separation system oow – offocer of watch e/d – engine department – , , , , , . . – “, – . . . . „the bluejackets’ manual “ – 1913 . . . , . . : 15 1. , , – „g“ („ “). georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 203 16 7. – „h“( „ “). 40 7. , , 1 ( ) . „b“ . 62 8. , „a“ (alfa) („ , “)..... , , . . , , , , . . , , , , . , , , . , , . , . , , . , , , , , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 204 , . (1986) . . , . (1988). . . , . (2010). . . , . . (1973). . . , . . (2005). . . akmajian, a., & demers, r. (1995). linguistics an introduction to language and communication. cambridge bezhanovi z. a., (2010) guide to maritime eglish, batumi. yule, g., (2006). the study of language. cambridge. fromkin, v., & rodman, r. (2003). an introduction to language. usa. oxford english dictionary on historical principles (oed). (1989). oxford university press. short forms of the maritime terms nino putkaradze phd degree in philology, assistant professor of batumi state maritime academy, https://orcid.org/0009-0007-1419-0182 abstract one of the lexicographical issues of the terms are very interesting in the field terminologies, namely the rules of term organizing. in this view point the multimplicity and their short forms i.e. abbreviations are typical for the maritime terminology. abbreviations and acronyms are most widespread linguistic forms of this phenomena. acronym is the type of shortened word, similar to the word existing in the english language and has an appropriate meaning. abbreviation is the conditional contraction of the word. there are many english abbreviations used in georgian marine agreements and maritime codes, in students’ textbooks, as well as in georgian maritime literature, here we talk only about some of them. for example: 1) there are abbreviations composed by the first letters of the terms, which are pronounced and read in an alphabetical manner. abbreviations are written with the capital letters in english language, punctuation signs are not used with them and prepositions used in this term are not contracted in the abbreviation, for example: vdr –voyage date recorder tss –traffic separation system georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 205 cc – compass course lt – local time such kind of abbreviations, as we already mentioned are pronounced separately by letters. reading of the new terms is quite difficult for us as only the first letters of the words are presented. 2) words composed by the beginnings of two words, for instance: navicert – navigation cetificate marsec – maritime security 3) the first part is presented by a root and another one by suffix in the following example: bulker – bulk carrier 4) from two or more words, the first ones are represented by abbreviations and the last one by its full form, for instance: mcc room – motor control center room 5) the examples of english homonyms are widely used in georgian maritime sphere, for example: 1. lt – low tension lt – local time 2. bc – birth certificate b.c. – bulk cargo 3.ta –travel agent ta – travel agency ta – time of arrival ta – telegraphic address on here we face the double complexity as we need to choose not only a correct equivalent for the abbreviations but to find their full meanings also. both of them are necessary in order to avoid further incorrectness and misunderstanding. 6) combination of the first letters of the words which is pronounced as a whole word, i.e. acronym, for example: 1.lash – lighter abroad ship 2.obo – ore, bulk, oil ship in the maritime terminology the short forms take place in order to save place and time. transliteration and borrowing are the methods of transferring english abbreviations into georgian conversation. there are many examples of using abbreviations in georgian maritime code, as there are many equivalents of the term in georgian english abbreviation is used as an independent lexical unit. in conclusions it can be said that interest towards the working with terminology is especially growing nowadays. results of the paper are the most important information on the vocabulary fond its perspectives and potential for the researchers interested in lexicography and study of terms. keywords: abbreviations, acronyms, maritime terms, short forms. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 150 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.18 потенциальная возможность применения отходов пищевых производств для получения средств медицинского и косметического применения. сообщение 1. использование одного из видов отхода производства кукурузного зерна кукурузного шёлка (обзор). кахетелидзе м.б.1, кикалишвили б. ю.2, габелая м.а3., явич п.а.4, мcхиладзе л.в.5* 1доктор фармации, старший научный сотрудник института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета 2доктор фармации, главный научный сотрудник института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета 3доктор фармации, ассоциированный профессор грузинского технического университета 4доктор фармацевтических наук, профессор, главный научный сотрудник направления бад – ов и косметологических средств института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета 5доктор фармации, ассоциированный профессор направления фармакогнозии и фармацевтической ботаники департамента фармакогнозии тбилисского государственного медицинского университета, *корреспондирующий автор одной из проблем современной технологии переработки продуктов пищевой технологии растительного происхождения становится использование их отходов кожура, семена, скорлупа, жмых, листья и другие компоненты, содержащие значительное количество в них биоактивных соединений (фенолов, пептидов, каротиноидов, антоцианов, жирных кислот, волокон ферментов и т.п.). большой интерес представляет производство из них, как потенциальных препаратов для косметической, так и для медицинской промышленности [1]. решением этой проблемы заняты практически во всех развитых странах [2-5]. образование отходов во всем мире намного выше в развитых странах. по литературным данным, в сша они составляют до 40% от всей цепочки производства продуктов питания, в европе до 20%, в северной африке, западной и центральной азии это значение доходит до 32 % мирового объёма получаемых продуктов [6]. поэтому, целью проводимых работ является повторное использование подобного сырья в качестве новых продуктов с высокой пользой для здоровья [7 -9]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 151 подобная проблема проявляется и в грузии. в большом количестве остаются отходы после переработки урожая кукурузы (стебли, листья, кукурузные рыльца), винограда(жмых, семена, листья, стебли), цитрусовых (кожура, жмых), фруктов перерабатываемых для получения соков (в основном жмых) и ряда других, содержащих полифенолы, часто в виде флавоноидов, фитостеролы, витамины, минералы, ненасыщенные жирные кислоты, стероиды, природные антиоксиданты, белки, сахара, каротиноиды, витамины, лигнаны, полисахариды и другие. решение этой проблемы мы видим в новых научных разработках с дальнейшим внедрением их в производство. в настоящем сообщение, в основном на основе литературных данных, исследуется проблема использования кукурузных рыльцев (шёлка), желтоватых нитевидных нитей женского цветка кукурузы, отходов выращивания кукурузы, которые доступны в изобилии. шёлк представляет собой удлинённые рыльца, похожие на пучок волос. цветки кукурузы однодомные, у которых мужские и женские цветки расположены в разных соцветиях на одном стебле. мужские цветки на верхушке растения производят желтую пыльцу. при этом женские цветки продуцируют кукурузные рыльца и располагаются в пазухах листьев. цвет кукурузных рыльцев сначала обычно светло-зеленый, а затем переходит в красный, желтый или светло-коричневый. функция их заключается в улавливании пыльцы для опыления, они могут быть длиной 30 см и более со слегка сладковатым вкусом. для медицинских целей их собирают непосредственно перед опылением, можно использовать в свежем или сушёном виде. судя по литературным данным [10] влажность порошков из кукурузных рылец составдяет до 7,89 ± 0,49 г/100 г сырой массы. химический состав порошков кукурузных рыльцев показывает содержание углеводов в кукурузных рыльцах 56,16 ± 0,66 г/100, включает пектин, глюкан и глюкоманнан, из нерастворимых целлюлозу, гемицеллюлозу и лигнин. общее содержание клетчатки 14,82 ± 0,84 г/100 г. , белка 15,29% , зольность может достигать 5, 0 %. содержат na, mg, k и ca, в качестве микроэлементов, медь, железо, марганец, цинк. общее содержание фенолов в порошке кукурузных рыльцев составляет до 94,10 единиц /г. , причем, количество флавоноидов варьируется в пределах 0,1% 3%. содержат майзин, апигмаизин, 3метоксимайзин, акс-4-он майзин и изоориентин-2″-oal-рамнозид. описано наличие в гибридах кукурузы 2"-o α-l-рамнозил-6-c-хинозиллутеолина, 2"-oα -l-рамнозил-6-cфукозиллутеолинаи 2"-oα -l-рамнозил6-c-фукозил-3'-метоксилутеолина. пять других производных флавоноидов были выделены из этанольного экстракта (80% этанол) кукурузного шелка и идентифицированы как 2"-oα -l-рамнозил-6-c-3"-дезоксиглюкозил-3'метоксилутеолин, 6,4'-дигидрокси-3. '-метоксифлавон-7оглюкозиды, акс-5"-метан-3'метоксимайзин, акс-4"-он-3'-метоксимайзин и 7,4'-дигидрокси-3'-метоксифлавон-2" -о -α-lрамнозил-6-c-фукозид [11-13]. содержание витамина с составляет до 275 мг/100 г . активность поглощения свободных радикалов порошком кукурузных рылец достигает 45,40 ± 0,92%. активность по abts до 244,1 ± 10,2 мкмоль те на 100 г сухой массы, активность по frap для этанольного экстракта – 58,16 мкг/мл [14]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 152 токсичность. учитывая интерес к использованию растительных лекарственных средств, которые традиционно используются во многих странах, необходимо их фармакологическое исследование. соответствующее изучение проведенно и с экстрактами из кукурузных рыльцев [15-17]. согласно полученным данным, исследования, проводимые в тестируемых режимах (100, 200 и 400 мг/кг массы тела) не оказывали значимого (p > 0,05) влияния на гемоглобин (hb), гематокрит (hct), эритроциты (rbc), средний объём эритроцитов (mcv), средний корпускулярный гемоглобин (mch), среднюю концентрацию корпускулярного гемоглобина (mchc) и средний объем тромбоцитов (mpv). исходя из полученных данных, биохимический анализ гематологических параметров, использованых для определения профиля безопасности экстрактов, свидетельствует о их нетоксичности для основных параметров крови. незначительное влияние экстракта на эритроциты и гемоглобин, является, по мнению авторов, отражением практически неизменного эритропоэза. это также показывает тот факт, что после введения экстракта не было изменений в кислородной ёмкости крови и количестве кислорода, доставленного в ткани, возникновения анемического состояния. увеличение уровней лимфоцитов является фактом его стимулирующего действия на эффекторные клетки иммунной системы в испытанных дозах. т.е. экстракт в исследованных дозах не оказывает вредного воздействия на эффекторные клетки иммунной системы, что дополнительно подтверждает отсутствие гематотоксического действия экстракта. это означает, что экстракт может стимулировать тромбопоэз, восстанавливать незначительные повреждения сосудов, возникающие в повседневной жизни, и в определеной степени контролировать тромбоцитопению у животных. снижение сывороточных уровней основных липидов в процессе исследования свидетельствовало, что использование экстракта не приводит к риску сердечнососудистых заболеваний, при этом он обладает антилипидемическим действием. исследование острой токсичности показало, что экстракт кукурузных рыльцев в дозе до 5,0 мл/кг безопасен, причём полученные результаты подтверждают отсутствие у экстракта кукурузных рыльцев органотропизма. при острых и подострых исследованиях не наблюдалось летальных исходов или отклонений от нормы, а тест на подострую токсичность с использованием 500 мг/кг экстракта кукурузных рылец для лечения самцов мышей icr в течение 4 недель, не привёл к токсикологическим изменениям.полученные данные свидетельствуют, что экстракт кукурузных рылец можно использовать для разработки соответствующего вида лекарств при лечении ряда заболеваний[15-17] . антиоксидантная активность [18 -20]. экстракты рыльцев кукурузы, проявляют достаточно высокую антиоксидантную активность, что связано с наличием вних значительного количеста антоцианов.так, изучение антиоксидантой активности анализом методом dpph показало, что экстракты полученые экстракцией 40% этанолом, проявляли более высокую активность по удалению радикалов dpph, чем водные экстракты. эти результаты позволяют предположить, что активные соединения, поглощающие свободные радикалы, лучше экстрагируются этанолом. так, 95% -ный этанольный экстракт зрелых кукурузных рыльцев, по данным ряда исследователей, проявлял среднюю антиоксидантную активность со значением ec 50 163,45 ± 6,34 мкг/мл. https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/blood-vessel-injury https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/thrombocytopenia georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 153 аналогичные результаты были получены при использование анализа методом frap. несмотря на то,что посравнению с аскорбиновой кислотой с аналогичной концентрацией, в обеих случаях была получена несколько меньшая активность, авторы считают более перспективным применение экстрактов кукурузных рыльцев полученных при использование 40 % этанола. некоторые авторы изучали антиоксидантную активность экстракта 70%-ным ацетон-водным раствором(1:1) методом frap. по их данным так же антиоксидантная активность экстракта коррелируется с общим содержанием полифенолов (фенолов и флавоноидов). эффект диуреза и калиуреза [21-23]. мочегонные и урикозурические свойства традиционно приписывались кукурузным рыльцам zeamays l. хотя мочегонный эффект был подтверждён, исследований влияния на функцию почек или выведение растворённых веществ, не проводилось. подобные исследования начаты только в последнее время, были изучены влияние водного экстракта кукурузных рыльцев на экскрецию с мочой воды, na+, k+ и мочевой кислоты. также изучалась функция клубочков, проксимальных канальцев и обращение с na+ в канальцах. экстракт кукурузных рыльцев на объём мочи плюс экскреция na+ и k+, изучали у крыс, находящихся в сознании при водной нагрузке (2,5 мл/100 г массы тела) в течение 5 ч. калиурез наблюдали при дозах 350 мг/кг (100,42 +/22,32-120,28 +/19,70 микроэкв/5 ч/100 г массы тела; n = 13) и 500 мг/кг массы тела. (94,97+/ 29,30-134,32 +/39,98 микроэкв/5 ч/100 г массы тела; n = 12; p<0,01), причем последняя доза также вызывала диурез (1,98 +/0,44-2,41 +/ 0,41 мл/5 ч/100 г массы тела; n = 12; p<0,05).некоторые из авторов изучали влияние эффекта дозы500мг/кг массы тела. ориентировались на объём мочи, экскрецию na+, k+ и мочевой кислоты, а также функцию клубочков и проксимальных канальцев, измеряли соответственно по клиренсу креатинина (cler) и li+ (clli) и обработке na+ канальцев у крыс, получавших воду в течение 3 ч. исходя из полученных результатов, сделан вывод, что у находящихся в сознании крыс с водной нагрузкой (2,5 мл на 100 г масс тела), водный экстракт кукурузных рылец оказывает мочегонное действие в дозе 500 мг на 1 кг массы тела, калиуретик в дозах 350 и 500 мг/кг массы тела. у находящихся в сознании крыс с водной нагрузкой 5,0 мл/100 г массы тела, водный экстракт кукурузных рылец оказывает калийуретическое действие в дозе 500 мг/кг массы тела.антидепрессивную активность этанолового экстракта исследовали с помощью тестов силового плавания (fst) и тестов подвешивания за хвост (tst) на мышах в течение 6 и 5 мин соответственно через 1ч после обработки экстрактом в дозе 125, 250, 500, 1000, 1500 мг/сут, кг. экстракт обладал хорошей антидепрессивной активностью и сокращал период иммобилизации при тестах fst и tst. экстракт в концентрации 1500 мг/кг показал активность, аналогичную активности положительного стандарта имипрамина (10 мг/кг) с продолжительностью неподвижности 57,6 секунды в fst. тем не менее, при дозировке до 4000 мг/кг не наблюдалось смертности, и это открытие показало, что экстракт cs может быть важным природным антидепрессантом. онкологическая активность [27-30]. по данным авторов, использованный экстракт кукурузных рыльцев имеет противораковую активность,не только ингибируя рост опухоли, но и продлевая georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 154 время выживания мышей с опухолью. авторы считают, что механизм действия экстракта можно рассмотреть учитывая действие каспаз семейства протеаз, играющих важную роль в процессе апоптоза. так, каспаза-9, участвует в верхних стадиях каскада передачи сигнала апоптоза. после высвобождения цитохрома сиз митохондрий, каспаза-9 активируется, образуя комплекс с цитохромом с, что в дальнейшем активирует каспазу-3, облегчая последующую передачу сигналов апоптоза. в даном случае, каспаза-3 -ключевой фермент апоптотического каскада, играющий существенную роль в конденсации хроматина, фрагментации днк и других ядерных апоптотических процессах. по мнению исследователей, решающую роль в апоптозе также играют белки семейства bcl-2. так, изменение проницаемости митохондриальной наружной мембраны, может приводить к апоптозу, и это изменение может быть непосредственно связано с белками этого семейства. экстракт кукурузных рыльцев индуцирует признаки апоптоза клеток lovo, включая ядерную конденсацию, фрагментацию днк, дисфункцию митохондрий, продукцию ca2+ и активацию каспаз. на основании результатов исследования предпологается, что экстракт кукурузных рыльцев может ингибировать пролиферацию клеток lovo посредством остоновки s-фазы и индуцировать апоптоз посредством митохондриально-опосредованного пути. после обработки экстрактом кукурузных рылец, наблюдались определённые явления, связанные с апоптозом, включая ингибирование клеточной пролиферации, потерю потенциала митохондриальной мембраны (δψm), высвобождение ca2+ и высвобождение цитохрома с из митохондрий в цитозоль. антидиабетические эффекты [31-32]. в современной литературе сообщается о биологической активности кукурузных рылец в качестве антидиабетического средства. по данным авторов,на основание результатов исследования подтверждено традиционное их использование для лечения сахарного диабета и диабетической нефропатии, причем это тоже связано с антиоксидантной активностью. препараты на основе фракций кукурузного шелка могут быть потенциальным средством для профилактики и лечения сахарного диабета и диабетических осложнений.кукурузный шелк (рыльца) во многих странах имеется в изобилии и легко доступен. следует учитывать растущее число больных диабетом. по литературным данным, приём экстракта в дозе менее 500 мг/кг, не оказывает неблагоприятного воздействия на нормальных мышей и обладает значительным антидиабетическим потенциалом, сопровождающимся антиоксидантной и антигиперлипидемической активностью. так, при введения его в течение четырех недель, симптомы полидипсии, полифагии и потери веса у мышей с диабетом, уменьшались, т.е. доза даже 500 мг/кг оказывает влияние на предотвращение потери веса у мышей с диабетом. экстракты кукурузных рыльцев могут быть дополнительно разработаны в качестве потенциального средства для профилактики и лечения сахарного диабета и диабетических осложнений. снижение нефротоксичности [33 35]. нефротоксичность — это термин, используемый для классификации любых неблагоприятных функциональных или структурных изменений в почках. эффекты этих изменений могут быть связаны с химическими или биологическими georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 155 продуктами, которые вводятся, проглатываются, вдыхаются или абсорбируются, что приводит к образованию токсичных метаболитов с неблагоприятным воздействием на почки.авторы указывают на благопрятное влияние использования в этих случаях экстракта кукурузных рылец. противовоспалительная активность [36 37]. воспалительные процессы могут быть вызванны различными раздражителями, такими как взаимодействие антиген-антитело, термическое или физическое повреждение, инфекционные агенты и др. боль, ощущаемая при воспалении, вызвана высвобождением анальгетических медиаторов. по данным авторов, этанольный экстракт кукурузных рылец проявляет значительную активность при воспалительных процесах. спиртовый экстракт в концентрации 9–250 мкг/мл эффективно ингибировал tnf и lpsиндуцированную адгезию эндотелиальных клеток, водный экстракт улучшал гиперпролиферацию эпителиальных тканей кожи, индуцированных уф-в, и образование морщин, а также сохранял содержание эпидермального коллагена у бесшерстных мышей skh1, облученных уф-излучением. экстракт также был эффективен в изменении генов-мишеней воспаления nrf2 и nf-kb, на которые влияет окислительный стресс, в клетках кожи мыши и кожи человека. эти анти-uvb-эффекты связаны с антиоксидантным и противовоспалительным действием экстрактов. так, изменения кожи, вызванные действием уф-в, включая толщину кожной складки, объём углубления морщин и толщину эпидермиса, заметно улучшились в группах, получавших экстракты. пероральное введение экстракта заметно уменьшало гиперпролиферацию и повреждение днк. коллагеновые волокна, которые значительно сократились у мышей, подвергшихся воздействию уф-в, значительно восстановливались после лечения экстрактами. косметология. согласно отчёту об оценке безопасности косметических ингредиентов [38], полученных из zea mays, продукты, получаемые из растения, в том числе и из кукурузных рыльцев и уже нашедшие широкое прменение в косметологии, практически безопасны для использования в косметике, судя по проведёным исследованиям на животных. в настоящее время из кукурузы получают следущие ингриденты [39]: абразивы, абсорбенты связывающие вещества, наполнители мука из початков zeamays (кукуруза), порошок початков zeamays (кукуруза), мука из ядер zeamays (кукуруза), мука из семян zeamays (кукуруза), крахмал zeamays (кукуруза), белок глютена zeamays. кондиционеры для волос zeamays (кукурузный) глютеновый протеин, zeamays (кукурузное) масло, неомыляемые вещества, гидролизованный кукурузный протеин, кукурузные глицериды. средства для ухода за кожей – разное в том числе – белок глютена zeamays (кукуруза), неомыляемые масла zeamays (кукуруза), гидролизованный белок кукурузы, масло зародышей zeamays (кукурузное), экстракт шёлка zeamays. поверхностно-активные вещества – очищающие вещества – кукурузная кислота, кукурузный калий. поверхностно-активные вещества – эмульгаторы – масло zeamays (кукурузное), кукурузные глицериды, кукурузный крахмал. https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_m#meal https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_k#kernel https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_f#flour https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_f#flour https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_s#starch https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_p#protein https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_g#gluten https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_u#unsaponifiables https://www.cosmeticsinfo.org/glossary/letter_g#germ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 156 рекламируются ряд косметических средств содержащих экстракты кукурузных рыльцев [40] маска для детоксикации и очищения кожи, питательная и регенерирующая маска для кожи, маска для чувствительной и проблемной кожи,омолаживающая и повышающая тонус маска для кожи, освежающая и бодрящая маска для кожи. безопасность применения в косметике экстрактов рыльцв (шёлка) кукурузы подтверждают, и патенты разных стран, некоторые из которых приводятся в данной статье . композиция для отбеливания кожи [41], которая содержит экстракт кукурузных рыльцев в качестве активного ингредиента, безопасно ингибирует меланогенез в меланоците не цитотоксична, ингибирует экспрессию тирозиназы, которая участвует в биосинтезе меланина композиция для увлажнения кожи, содержащая майзин или экстракт кукурузных рыльцев [42] способствует синтезу гиалуроновой кислоты, а также росту кератиноцитов, не вызывая раздражения кожи. рекомендуется для использована в фармацевтических или косметических композициях для лечения ороговевшей кожи, укрепления кожных барьеров и увлажнения кожи. лекарственное средство, содержащее кукурузные рыльца и фосфатидилсерин и способ получения [43]. рекомендуется для применения в косметологии. об этом свидетельствуют и другие соответствующие статьи по применению кукурузного шёлка в косметике [44-49]. заключение: в этом обзоре описывается потенциал кукурузных рыльцев (шёлка) и его экстрактов, как растительного лекарственного средства перспективного для применения в медицине и фармации. фармакологические исследования ( in vitro и in vivo ) показали практическое отсутвие токсичности, способность к стимуляции тромбопоэза, к восстановлению малых повреждений сосудов, обладанию антилипидной активностью. наряду с этим показана биологическая активность в качестве антиоксиданта, антидепресанта, антидиабетического средства, для снижения чувства усталости, при эффектах диуреза и калиуреза, для снижения уровня гиперклемии, для предупреждения и лечения онкологических заболеваний, снижения нефротоксичности, противовоспалительная активность. активно используются в косметологии. всё это свидетельствует о возможности создания новых активных препаратов. https://www.essentiq-cosmetics.com/professional/3-actives/3-1-1-detox-skin-cleansing-mask/ https://www.essentiq-cosmetics.com/professional/3-actives/3-1-1-detox-skin-cleansing-mask/ https://www.essentiq-cosmetics.com/professional/3-actives/3-1-2-nutritive-skin-regenerating-mask/ https://www.essentiq-cosmetics.com/professional/3-actives/3-1-3-sensitive-problematic-skin-mask/ https://www.essentiq-cosmetics.com/professional/3-actives/3-1-3-sensitive-problematic-skin-mask/ https://www.essentiq-cosmetics.com/professional/3-actives/3-1-5-fresh-skin-energizing-mask/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 157 использованная литература: 1. castrica m., rebucci r., giromini c., tretola m. and etc. total phenolic content and antioxidant capacity of agri-food waste and by-products. ital. j. anim. sci. 2019, 18:336–341. doi: 10.1080/1828051x.2018.1529544. 2. van der werf p., gilliland j.a. a systematic review of food losses and food waste generation in developed countries. proc.inst. civ. eng. waste resour. manag. 2017, 170:66–77. doi: 10.1680/jwarm.16.00026. 3. ziolkowska j.r. economic and environmental costs of agricultural food losses and waste in the us. int. j. food eng. 2017, 3 doi: 10.18178/ijfe.3.2.140-145. 4. hoehn d., laso j., cristóbal j., ruiz-salmón i., butnar i., borrion a., bala a., fullana-i-palmer p., vázquez-rowe i., aldaco r., et al. regionalized strategies for food loss and waste management in spain under a life cycle thinking approach. foods. 2020, 9:1765. doi: 10.3390/foods 9121765. 5. brenes-peralta l., jiménez-morales m.f., freire junior m., belik w., basso n., polenta g., giraldo c., granados s. challenges and initiatives in reducing food losses and waste: latin america and the caribbean. burleighdodds science publishing; cambridge, uk: 2020. 6. bilali h.e., el bilali h. food loss and waste study in north africa. n. afr. j. food products. res.in europe up to 20% of those produced in the world.2018, 2:51–57. 7.jimenez-moreno, n.; esparza, i.; bimbela, f.; gandia, l.m.; ancin-azpicueta, c. valorization of selected fruit and vegetable wastes as bioactive compounds: opportunities and challenges. crit. rev. environ. sci. technol. 2020, 50, 2061–2108. 8.didonato, p.; taurisano, v.; poli, a. vegetable wastes derived polysaccharides as natural ecofriendly plasticizers of sodium alginate. carbohydr.polym. 2020, 229, 115427. 9.barbulova, a.; colucci, g.; apone, f. new trends in cosmetics: by-products of plant origin and potential use as cosmetic native ingredient. cosmetics 2015, 2, 82–92. 10. wan rosli w.i., nurhanan a.r., mohsin s.s.j., farid c.g.and etc. phytochemical analysis and characterization of corn silk (ze amays, g5417). agronomy 2022, 12(4), 777-786.; https://doi.org/10.3390/agronomy12040777 11. ren s.c., liu z.l., ding x.l. isolation and identification of two novel flavone glycosides from corn silk (stigma maydis) j. med. plants res. 2009, 32:1009–1015. 12. el-ghorab a., el-massry k.f., shibamoto t. chemical composition of the volatile extract and antioxidant activities of the volatile and nonvolatile extracts of egyptian corn silk (zea mays l.) j. agric. food chem. 2007, 55:9124–9127. 13. kan a., orhan i., coksari g., sener b. in-vitro neuroprotective properties of the maydis stigma extracts from four corn varieties. int. j. food sci. nutr. 2011, 63:1–4. 14.khairunnisa hasanudin, puziah hashim, and shuhaimi mustafa. corn silk (stigma maydis) in healthcare: a phytochemical and pharmacological review. molecules. aug 2012, 17(8): 9697–9715. https://doi.org/10.3390/agronomy12040777 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=hasanudin%20k%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=hashim%20p%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=mustafa%20s%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc6268265/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 158 15.aewha ha, hyun jong kang, sung lim kim, myung hwan kim, woo kyung kimacuteand etc. toxicity evaluation of corn silk extract march 2018, preventive nutrition and food science 23(1):7076 doi:10.3746/pnf.2018.23.1.7015. 16.zeadhelmiabudaye, ulianakarpiuk, victoria kislichenko, qaysaboualassaland etc. optimization of extractability, phytochemistry, acute toxicity and hemostatic action of corn stigma liquid extract. natural bioactive compounds: chemistry, extraction and applications. 2022, volume|article id 3059725| https://doi.org/10.1155/2022/3059725 17.sabiu saheed, ajani e. oladipipo,abubakar a. abdulazeez,sulyman a. olarewajuand etc. toxicologicalevaluations of stigmamaydis (corn silk) aqueous extract on hematological and lipid parameters in wistar.toxicolrep. 2015, 2: 638–644 18.slađana žilić, marijana janković, zorica basić, jelena vančetović, vuk maksimović. antioxidant activity, phenolic profile, chlorophyll and mineral matter content of corn silk (zea mays l): comparison with medicinal herbs.journalof cereal science may 2016, volume 69, p. 363-370 19.chutima limmatvapirat, chutipanateesathittarn, kamoldechasathianand etc. phytochemical analysis of babycornsilk extracts. j.ayurvedaintegr med. 2020, jul-sep, 11(3):p.344 351. doi: 10.1016/j.jaim.2019, 10.005 20.ratchada tangwongchai, khundej suriharn. relationships between phytochemicals andantioxidant activity in corn silk. international food research journal january 2013, 20(5):2073-2079 21.solihahm.a., nurhanana.r., wan amir nizamw.a., wan rosliw.i.aqueous extract of cornsilk confers mild diuretic activity in normal rats (ekstrak akues sutera jagung cetus aktiviti diuretik sederhanadalam tikus normal). 2015, 44(8). 1167–1174 22. velazquez d. v. o., xavierh. s., batistaj.e.m., de castro-chavesc.zea mays l. extracts modify glomerular function and potassium urinary excretion in conscious rats.phytomedicine, 2005 may, 12(5):363-9. doi: 10.1016/j.phymed.2003, 12.010. 23.khairunnisa hasanudin, puziahhashim. corn silk (stigmamaydis) in healthcare: a phytochemical and pharmacological review. molecules, 2012, 17(8):9697-715. doi:10.3390/molecules17089697 24.ila maratush shalihah, vega pamela. cornsilk tea extract as antidiabetic: areview. food scientech journal. 2202, (2):66.doi:10.33512/fsj.v2i2.9647 25.septariawulan kusumasari, fatma al-qudsi and dema alsudairi. effect of corn silk aqueousextract on brown adiposetissue of embnryos ad neonates of diabetic pregnant mice: a histological study jmau j.microsc ultrastruct. jul-sep 2022, 10(3): 133–139. 10.4103/jmau._22_21 26.khairunnisa hasanudin 1, puziahhashim, shuhaimi mustafa.corn silk (stigma maydis) in healthcare: a phytochemical and pharmacological review.molecules. aug 13 2012, 17(8):9697715. doi: 10.3390/molecules17089697. https://www.researchgate.net/journal/preventive-nutrition-and-food-science-2287-8602 http://dx.doi.org/10.3746/pnf.2018.23.1.70 https://doi.org/10.1155/2022/3059725 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=saheed%20s%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=oladipipo%20ae%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=abdulazeez%20aa%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=olarewaju%20sa%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc5598422/ https://www-sciencedirect-com.translate.goog/journal/journal-of-cereal-science?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ru&_x_tr_hl=ru&_x_tr_pto=sc https://www-sciencedirect-com.translate.goog/journal/journal-of-cereal-science/vol/69/suppl/c?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=ru&_x_tr_hl=ru&_x_tr_pto=sc https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3dlimmatvapirat%2520c%255bauthor%255d https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3dnateesathittarn%2520c%255bauthor%255d https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3ddechasathian%2520k%255bauthor%255d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc7527811/ https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://doi.org/10.1016%252fj.jaim.2019.10.005 https://www.researchgate.net/profile/ratchada-tangwongchai https://www.researchgate.net/profile/khundej-suriharn https://www.researchgate.net/journal/international-food-research-journal-1985-4668 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=velazquez+dv&cauthor_id=15957371 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=xavier+hs&cauthor_id=15957371 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=batista+je&cauthor_id=15957371 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=de+castro-chaves+c&cauthor_id=15957371 https://www.researchgate.net/scientific-contributions/khairunnisa-hasanudin-84484095 https://www.researchgate.net/profile/puziah-hashim https://www.researchgate.net/journal/molecules-1420-3049 http://dx.doi.org/10.3390/molecules17089697 https://www.researchgate.net/profile/ila-shalihah https://www.researchgate.net/profile/vega-pamela-2 https://www.researchgate.net/journal/food-scientech-journal-2685-4279 https://www.researchgate.net/journal/food-scientech-journal-2685-4279 http://dx.doi.org/10.33512/fsj.v2i2.9647 https://www.researchgate.net/scientific-contributions/septariawulan-kusumasari-2189215544 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=al-qudsi%20f%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=alsudairi%20d%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc9728089/ https://doi.org/10.4103%2fjmau.jmau_22_21 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=hasanudin+k&cauthor_id=22890173 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22890173/#affiliation-1 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=hashim+p&cauthor_id=22890173 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=mustafa+s&cauthor_id=22890173 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 159 27. mai m al-oqail 1, ebtesam s al-sheddi 1, nida n farshori 1, shaza m al-massarani 1and etc. corn silk(zea mays l.)induced apoptosis in human breast cancer(mcf-7) cells via the ros-mediated mitochondrial pathway. oxid med cell longev.2019, doi: 10.1155/2019/9789241 28.hao guo, hong guan, wenqin yang, han liu, huiling hou, xue chen, zhenyan liu, chuangang zang, yuchao liu, and jicheng liu. pro-apoptotic and anti-proliferative effects of corn silk extract on human colon cancer cell lines. oncollett. feb 2017, 13(2): 973–978. 29.poorahong, w., innajak, s., ungsurungsie, m., watanapokasin, r. purple corn silk extract attenuates uvb-induced inflammation in human keratinocyte cells. sci. pharm. 2022, 90, 18. https://doi.org/10.3390/scipharm90010018 30.tian j., chen h., chen s., xing l., wang y., and etc. comparative studies on the constituents, antioxidant and anticancer activities of extracts from different varieties of corn silk. food funct. 2013, 4:1526–1534. doi: 10.1039/c3fo60171d. 31. wang k.-j., zhao j.-l. corn silk (zea mays l.), a source of natural antioxidants with α-amylase, αglucosidase, advanced glycation and diabetic nephropathy inhibitory activities. biomed. pharmacother. 2019, 110:510–517. doi: 10.1016/j.biopha. 2018, 11.126. 32.yanzhang, liying wu, zhongsu ma, jia cheng, and jingbo liu*. anti-diabetic, anti-oxidant and anti-hyperlipidemic activities of flavonoids from corn silk on stz-induced diabetic mice. molecules. jan 2016, 21(1):712. doi: 10.3390/molecules21010007 33.nader tanideh, fariba zarifi, shima rafiee, maryam khastkhodaeiand etc. effect of methanolic extract of corn silk on cisplatin-induced nephrotoxicityin rats. galen med j. 2018, 7: e1258. . doi: 10.22086/gmj.v0i0.1258 34. parakhbasist,mohammad umar kha,bisma jan,gauravmohammad, ahmed khanand etc. metabolite profiling and nephroprotective potential of the zea mays l. silk extract against diclofenacinduced nephrotoxicity in wistarrats.acs omega 2022, 7, 41, 36519–36534 https://doi.org/10.1021/acsomega.2c04396 35.nader tanideh, fariba zarifi, shima rafiee, maryam khastkhodaei, omid koohi hosseinabadiand etc. effect of methanolicextract of corn silk on cisplatin-induced nephrotoxicity in rats.galen med j. 2018, nov 29;7: e1258. doi: 10.22086/gmj.v0i0.1258 36.amy cho, sang-ah kwon, minju kim, mina songand etc. potential photoprotective effect ofdietary corn silk extract on ultraviolet b-induced skin damage.мolecules. jul 2019, 24(14): 2587 2597. doi: 10.3390/molecules24142587 37.watcharaporn poorahong, sukanda innajak, malyn ungsurungsie, ramida watanapokasin. purple corn silk extract attenuates uvb-induced inflammation in human keratinocyte cells.journals sci.pharm. 2022, 90(1), 18; https://doi.org/10.3390/scipharm90010018 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=al-oqail+mm&cauthor_id=31781357 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31781357/#affiliation-1 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=al-sheddi+es&cauthor_id=31781357 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31781357/#affiliation-1 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=farshori+nn&cauthor_id=31781357 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31781357/#affiliation-1 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=al-massarani+sm&cauthor_id=31781357 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31781357/#affiliation-1 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc6855084/ https://doi.org/10.1155%2f2019%2f9789241 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=guo%20h%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=guan%20h%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=yang%20w%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=liu%20h%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=hou%20h%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=chen%20x%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=liu%20z%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=zang%20c%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=zang%20c%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=liu%20y%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=liu%20j%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc5351296/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=zhang%20y%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=wu%20l%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=ma%20z%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=cheng%20j%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=liu%20j%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc6272849/ https://doi.org/10.3390%2fmolecules21010007 https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3dtanideh%2520n%255bauthor%255d https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3dzarifi%2520f%255bauthor%255d https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3drafiee%2520s%255bauthor%255d https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term%3dkhastkhodaei%2520m%255bauthor%255d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc8343487/ https://translate.google.com/website?sl=en&tl=ru&hl=ru&prev=search&u=https://doi.org/10.22086%252fgmj.v0i0.1258 https://doi.org/10.1021/acsomega.2c04396 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=tanideh%20n%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=zarifi%20f%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=rafiee%20s%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=khastkhodaei%20m%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=koohi%20hosseinabadi%20o%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc8343487/ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc8343487/ https://doi.org/10.22086%2fgmj.v0i0.1258 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=cho%20a%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=kwon%20sa%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=kim%20m%5bauthor%5d https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=song%20m%5bauthor%5d https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc6680388/ https://doi.org/10.3390%2fmolecules24142587 https://sciprofiles.com/profile/2026862 https://sciprofiles.com/profile/2089482 https://sciprofiles.com/profile/author/ykhazvi2mlbazgtqrwvqsnj0zw83vhlor0t2c0xnuwgrnu5ka3finvriqt0= https://sciprofiles.com/profile/2065582 https://www.mdpi.com/about/journals https://doi.org/10.3390/scipharm90010018 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 160 38. alan andersenf., wilma f. bergfeld, donald w. belsito, curtis d. claassenand etc., final report of the safety assessment of cosmetic ingredients derived from zea mays (corn) international journal of toxicology 30(supplement1) 2011, 3017s-39s doi: 10.1177/1091581811403832 http://ijt.sagepub.com 39.zea mays (corn) starch – cosmetics info cosmetics info. org…https://www.cosmeticsinfo.org 40. alibaba.comhttps://www.alibaba.com › c... 41.composition for skin whitening containing corn silk extract. classifications кr102247965б1 *201410-172021-05-04. 42.skin moisturizing composition containing maysin or corn stigma extract. classifications кr1020150116305а2015-08-182015-08-18. 43.corn stigma and phosphatidylserine-containing drug and preparation method thereof. classifications applicationcn201610214198.2a events 105816705 44.mohsin s., akhtar n., mahmoud t., khan h., mustafa r. composition and stability of topical waterin-oil emulsion containing corn stigma extract. trope jay pharm rez 2016, 15(6): 1115-1121 doi: 10.4314/tjpr.v15i6.1 45.nessanessa, noni rahayuputri, ekafitrianda,elmitraelmitra, ridhoasra. effect of gelformulation of corn silk extract (stigma maydis) onburn wound healing in male white rathomearchives 2020, v. 8 issue 6 nov. dec. 46.yeon-hee k, amy c, sang-ah k, minju k, song m, han hw. potentialphotoprotective effect of dietary corn silk extract on ultraviolet b-induced skindamage.molecules.2019, 24: 2587. doi: 10.3390/molecules24142587 47.hasanudin, khairunnisa proximate composition and bioactivities of corn silk (stigma maydis) for potential cosmoceutical application. masters thesis, universiti putra malaysia. (2014), december. p.1-36 48.zea mays silk extracts cosmetics ingredient inci.specialchem.co.https://cosmetics. 49. nessanessa, ifmailyifmaily, yelizaputri, ridhoasra.hepatoprotector effect of corn silk ethanol extract (stigma maydis) on paracetamol-induced white male rats asian journal of pharmaceutical research and development: 2021,vol 9 no 5, р. 214-221. 40.%20alibaba.comhttps:/www.alibaba.com ›%20c... 40.%20alibaba.comhttps:/www.alibaba.com ›%20c... https://patents.google.com/patent/kr102247965b1/en https://patents.google.com/patent/kr101784160b1/en https://ajprd.com/index.php/journal/issue/view/46 https://ajprd.com/index.php/journal/issue/view/46 https://cosmetics.specialchem.com/inci-ingredients/zea-mays-silk-extract https://cosmetics.specialchem.com/inci-ingredients/zea-mays-silk-extract georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 161 potential use of food production waste to obtain medical and cosmetic products. message 1. the use of one of the types of waste from the production of corn grain corn silk (review). kakhetelidze m. b 1., kikalishvili b.yu 2., gabelaia m.a.3 ,yavich p. a.4, * mskhiladze l. v5., 1kakhetelidze mzia bondoevna, doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 2kikalishvili b.yu., doctor of pharmacy, chief researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 3gabelaia margarita arkadievna, doctor of pharmacy, associate professor georgian technical university 4yavich pavel abramovich, doctor of pharmaceutical sciences, professor, chief researcher, direction of baa and cosmetological means institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 5*mskhiladze lasha vasilyevich, doctor of pharmacy, associate professor, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany department of pharmacognosy tbilisi state medical university *corresponding author. abstract. one of the problems of modern technology for processing food technology products of plant origin is the use of their waste peel, seeds, shells oilcake, leaves and other components, containing a significant amount of bioactive compounds (phenols, peptides, carotenoids, anthocyanins, fatty acids, enzyme, fibers etc.), which in most cases are not utilized and are burned, or go to dumps, worsening the environmental situation. the production of potential drugs for the cosmetic and medical industries from them is of great interest. a similar problem takes place also in georgia. a large amount of waste remains after processing the corn crop stems, leaves, corn stigmas. in this review,that is mainly based on literature data, the problem of using corn stigmas (silk), which is available in abundance, is considered. judging by the chemical composition, corn stigma powder contains a number of phenolic compounds, pectin, glucan, glucomannan, cellulose, hemicellulose, lignin and others. it also contains na, mg, k, ca, copper, iron, manganese, zinc. many scientists have studied antioxidant, anti-cancer, anti-inflammatory, acute and chronic activities. their studies and a number of other tests have shown the pharmacological activity of extracts from the powder and their safety for use ,when they are taken in certain doses. according to available data, products, obtained from corn production waste, have found wide application in cosmetology. they are used as absorbents, fillers, proteins, emulsifiers, surfactants. all this confirms the need of using waste products from the production of corn grain corn stigmas (silk), for further purposes. keywords. corn, waste, corn silk, pharmacology, cosmetics georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 162 საკვების წარმოების ნარჩენი პროდუქტების გამოყენების პოტენციური შესაძლებლობა სამედიცინო და კოსმეტიკური პროდუქტების მისაღებად შეტყობინება 1. წარმოების ნარჩენი პროდუქტების ერთერთი სახეობის სიმინდის ულვაშის გამოყენება (მიმოხილვა). კახეთელიძე მ.ბ.1, კიკალიშვილი ბ.ი.2, გაბელაია მ.ა.3, იავიჩი პ.ა.4, მსხილაძე ლ.ვ.5 1კახეთელიძე მ.ბ., ფარმაციის დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი 2კიკალიშვილი ბ.ი., ფარმაციის დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი 3 გაბელაია მ.ა., ფარმაციის დოქტორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი 4 იავიჩი პ.ა., ფარმაცევტულ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ბად-ის და კოსმეტოლოგიურ საშუალებათა მიმართულების მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი 5 მსხილაძე ლ.ვ., ფარმაციის დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ფარმაკოგნოზიისა და ფარმაცევტული ბოტანიკის მიმართულების, ფარმაკოგნოზიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი რეზიუმე. მცენარეული წარმოშობის საკვები პროდუქტების გადამუშავების თანამედროვე ტექნოლოგიის ერთ-ერთი პრობლემაა მათი ნარჩენების გამოყენება კანი, თესლი, ნაჭუჭი, კოპტონი, ფოთლები, რომლებიც შეიცავს ბიოაქტიური ნაერთების მნიშვნელოვან რაოდენობას (ფენოლები, პეპტიდები, კაროტინოიდები, ანთოციანები, ცხიმოვანი მჟავები, ბოჭკოები და ფერმენტები), რომელთა უტილიზაცია უმეტეს შემთხვევაში არ ხდება, გადადის ნაგავსაყრელებზე, რაც აუარესებს გარემოს ეკოლოგიურ მდგომარეობას. მსგავსი პრობლემა საქართველოშიც დგას. დიდი რაოდენობით ნარჩენი პროდუქტი რჩება სიმინდის მოსავლის გადამუშავების შედეგად (ღეროები, ფოთლები, სიმინდის ულვაში). როგორც კოსმეტიკური, ისე სამედიცინო ინდუსტრიისთვის, დიდ ინტერესს წარმოადგენს მათგან პოტენციური პრეპარატების წარმოება. წინამდებარე ნაშრომში, ძირითადად ლიტერატურული მონაცემების საფუძველზე, განიხილება სიმინდის ულვაშის გამოყენების შესაძლებლობა. ქიმიური შემადგენლობით თუ ვიმსჯელებთ, სიმინდის ულვაში შეიცავს რიგ ფენოლურ ნაერთს, პექტინს, გლუკანს, გლუკომანანს, ცელულოზას, ჰემიცელულოზას, ლიგნინს და სხვა. შეიცავს na, mg, k და ca, სპილენძს, რკინას, მანგანუმს, თუთიას. ანტიოქსიდანტური, კიბოს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 163 საწინააღმდეგო, ანთების საწინააღმდეგო, მწვავე და ქრონიკული მოქმედების მიმართულებით მრავალი მეცნიერის მიერ ჩატარებულმა კვლევებმა და სხვა რიგმა ტესტმა აჩვენა სიმინდის ულვაშის ფხვნილის ექსტრაქტების ფარმაკოლოგიური აქტივობა და გარკვეული დოზებით გამოყენებისას, მათი უსაფრთხოება. არსებული მონაცემების მიხედვით, სიმინდის წარმოების ნარჩენებისგან მიღებულმა პროდუქტებმა ფართო გამოყენება ჰპოვა კოსმეტოლოგიაში. ისინი გამოიყენება როგორც აბრაზივები, შთანმთქმელები, შემავსებლები, ემულგატორები. ყოველივე ზემოთ აღნიშნული ადასტურებს სიმინდის მარცვლის წარმოებიდან ნარჩენი პროდუქტის სიმინდის ულვაშის შემდგომი გამოყენების შესაძლებლობას. საკვანძო სიტყვები. სიმინდი, ნარჩენები, სიმინდის ულვაში, ფარმაკოლოგია, კოსმეტიკა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 86 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.07 გამოწვევები ხატწერის განახლების გზაზე – კანონიკის ზოგიერთი ასპექტის შესახებ. სტატია დაიბეჭდა ჟურნალში „საქართველოს სიძველენი“ n25’22 თეა ინწკირველი მხატვარი, ხელოვნებათმცოდნე, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის თეოლოგიის სასწავლოსამეცნიერო ცენტრის დოქტორანტურის მე-3 კურსის სტუდენტი. კვლევა #phd-21-403 განხორციელდა შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მხარდაჭერით. აბსტრაქტი ახალი ქართული ხატწერა xx ს.-ის 70-იანი წლებიდან იწყებს განახლებას. ეროვნული მხატვრული ფორმა თავიდანვე პრიორიტეტული იყო როგორც სახვით, ისე მუსიკალურ საეკლესიო ხელოვნებაში, თუმცა xx-xxi სს. მიჯნაზე გამოჩნდა კრიტიკული დამოკიდებულება ეროვნული ფორმის მიმართ. გაჩნდა პრობლემა, თუ რომელი გალობა და რაგვარი ხატწერა არის კანონიკური მართლმადიდებელ ეკლესიაში. საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდმა დააკანონა ქართული მრავალხმიანი გალობა. ქართული ხატწერის კანონიკა xvii საუკუნიდან მოყოლებული, არის რუსული ეკლესიის გავლენის ქვეშ. იქ შემუშავებული წესები სავალდებულო იყო ქართული ხატწერისთვის, ისევე როგორც მთლიანად რუსული ეკლესიის ღვთისმსახურების ნორმები. დღესდღეობით გავრცელებული პრაქტიკა მართლმადიდებელი ეკლესიის კანონიკური ხატწერის ნორმებს კონკრეტულ რუსულ-ბიზანტიურ მხატვრულ სტილს უკავშირებს. ეს მიდგომა აფერხებს ხატწერის განვითარებას და თავის მხრივ, არ გამომდინარეობს მსოფლიო საეკლესიო სამართლის წესებიდან. vii მსოფლიო საეკლესიო კრების განჩინებით ხატწერის მთავარი დანიშნულებაა სახარებისეული ჭეშმარიტების იმგვარად გადმოცემა, რომ მასზე გამოსახული იყოს გასაგები, მისაბაძი და პატივსაგები. სხვადასხვა ქვეყნის გამოჩენილი ხატმწერების აზრი ამ საკითხზე ემთხვევა საქართველოში გაჟღერებულს ახალი ხატწერის განვითარებისთვის აუცილებელია დადგინდეს კანონიკის ნამდვილი კრიტერიუმები. ის კონკრეტულ მხატვრულ სტილთან კი არ უნდა იყოს დაკავშირებული, არამედ თეოლოგიურ მიზანთან. ეს არის სწორედ მართლმადიდებელი ეკლესიის პოზიცია, ხოლო ხატწერის ამოცანაა თანამედროვე საეკლესიო მხატვრული ენის ძიება. საკვაძო სიტყვები: ხატწერა, კანონიკა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 87 უკვე მეხუთე ათწლეულის ათვლა დაიწყო მას შემდეგ, რაც ჩვენმა ქვეყანამ თავი დააღწია ბოლშევიკურ ათეისტურ მმართველობას. ამ ხნის განმავლობაში გამოცოცხლდა და ფართოდ გაიშალა რელიგიური ცხოვრება. დათვლაც კი გაჭირდება ახლადაშენებული ტაძრებისა და მათი მოხატვა-შემკობისა ხატებითა თუ სხვადასხვა საღვთისმსახურო ნივთებით. … მიუხედავად იმისა, რომ 1970-იანი წლები ჯერ კიდევ მძვინვარე ათეისტური პოლიტიკის პერიოდი იყო, საზოგადოებაში იზრდებოდა ქრისტიანული რელიგიისა და კულტურის მიმართ სწრაფვა; მათ შორის ეროვნული თემატიკაც, რომელიც ჯერ კიდევ პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძეს ჰქონდა ნაგულვები ქაშვეთის დეკორირებისას და ასევე პრიორიტეტად მიაჩნდა პატრიარქ ილია მეორეს. 1970-1980-იან წლებში დიდუბის ღვთისმშობლის ტაძრის მომხატველმა, ალექსანდრე (შურა) ბანძელაძემ ეროვნულ თემაზე შეასრულა საპატრიარქოს რეზიდენციის მთავარი დარბაზის ფრესკა 1978 წელს, სათაურით „საქართველოს გაქრისტიანება“. 1975 წელს კი მხატვარ ჯემალ ხუციშვილის მიერ შექმნილი დიდი ზომის მრავალფიგურიანი ტილო „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ პატრიარქმა შეიძინა და სიონის საკათედრო ტაძარში თვალსაჩინო ადგილი მიუჩინა.32 ეროვნული და რელიგიური მოთხოვნილების ერთ-ერთი გამოვლინება გახდა ძველი ქართული კულტურის ნიმუშთა შესწავლა და დაცვა. მხატვრები, რომელთაც სურდათ, ახლოს გასცნობოდნენ ქრისტიანულ ხელოვნებას, ცდილობდნენ, მოხვედრილიყვნენ რესტავრატორთა ექსპედიციებში და ხარაჩოებიდან შეესწავლათ ფრესკები, რადგან სიძველეთა შესწავლა და ფიქსაცია ფაქტობრივად ერთადერთი გზა იყო ამ მიმართულებით განათლების შესაძენად. ხელოვნებათმცოდნეები და რესტავრატორები იყვნენ უმთავრესად ისინი, ვინც დაიწყეს რელიგიური თემატიკის, საეკლესიო მხატვრობის პირველი ნიმუშების შექმნა. საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი მათ ხშირად მასპინძლობდა და მათ ნამუშევრებს საპატიო ადგილს უჩენდა როგორც თავის რეზიდენციის, ისე თბილისის მოქმედი ტაძრების კედლებზე; თუმცა, ბუნებრივია, ბოლშევიკური რეჟიმის პირობებში ამგვარ ინიციატივებს სისტემური ხასიათი ვერ ექნებოდა. იყვნენ ცალკეული მხატვრები, ვინც საკუთარი შემოქმედებისთვის ეროვნულ-ქრისტიანულ თემატიკას ირჩევდა. თავდაპირველად მათ დაიწყეს იმ გზის ძიება, რომელსაც ქართული მხატვრობა თავის ფესვებთან უნდა მიეყვანა.33 32 „არათუ 1991 წელს საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენამდე, თვით საბჭოურ „პერესტროიკა“-მდე, 1980-იანი წლების დასაწყისშივე მოუწოდა მან ქართველ ხელოვანთ ქართული ქრისტიანული „სახეთქმნის“ ყველა დარგის განსაახლებლად. მათთან ერთად კი მისმა უწმინდესობამ ქართველი ხელოვნებათმცოდნეებიც მოიხმო, რადგან მავანთაგან განსხვავებით უწყოდა, რომ სწორედ ქართველ ხელოვნების ისტორიკოსთა მეცადინეობით მოხერხდა 70-იანი წლების უსჯულოების ხანაში არათუ წინანდელ დროთა დიდოსტატების ქმნილებათა ფიზიკურად გადმონახვა, მათი ღირსებისა და მნიშვნელოვნების ისევ და ისევ გაცნობიერება და წარმოჩენა“, ქართული ქრისტიანული ხელოვნება, 2008, გვ. 8. 33 განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია მხატვარ-რესტავრატორის, კოპიისტის, რუსეთის ტიტულოვანი მეცნიერის, ადოლფ ოვჩინნიკოვის (დაბ. 1931 წ.), მოღვაწეობა საქართველოში 1971-1983 წლებში. მან თითქმის ყველა მნიშვნელოვანი შუასაუკუნოვანი ფრესკების ასლებზე (დავით-გარეჯი, ბეთანია, აჭი და სხვ.) იმუშავა ახალგაზრდების ჯგუფთან ერთად, რომელთაც თავადვე ასწავლიდა და ხელმძღვანელობდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 88 1985-1989 წლები გამორჩეულია ახალი ხატწერის ისტორიაში, რადგან ამ პერიოდში შეიქმნა პირველი ჯგუფი ხატმწერებისა, რომლებიც ცდილობდნენ, საკუთარი ძალებით გაეკვალათ გზა. ისინი ერთმანეთის დახმარებით ეძებდნენ ახალ ფორმებსა და საშუალებებს, რათა ტრადიციული ხატწერა საკუთარ შემოქმედებაში გაეცოცხლებინათ. საგულისხმოა, რომ ეს ხდებოდა ბეთანიის მამათა მონასტერში, სადაც ახალგაზრდა ხატმწერებს არქიმანდრიტი ლაზარე აბაშიძე წინამძღვრობდა34. როგორც მოგვიანებით გამოჩნდა, ეს იყო მომავალი ქართული ხატწერის ფუნდამენტის ჩაყრის პირველი მცდელობა, არქიმანდრიტი ლაზარე აბაშიძე კი ამ პროცესის სულისჩამდგმელი. დეკანოზი ბესარიონ მენაბდე, საპატრიარქოსთან არსებული ხუროთმოძღვრების, ხელოვნებისა და რესტავრაციის ცენტრის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი, წერს: „თითქმის ორი საუკუნის მანძილზე საეკლესიო ხუროთმოძღვრებასა და ხელოვნებაში შეწყვეტილმა შემოქმედებითმა პროცესმა და გამოუცდელობამ სერიოზული პრობლემები გამოიწვია. იქმნებოდა მდარე ხარისხის ნაკეთობები ან სხვა ქვეყნის რელიგიური ხელოვნების პირდაპირი ანალოგები. საეკლესიო კულტურის სულ უფრო მზარდი მოთხოვნების დაკმაყოფილებას დიდი დრო სჭირდებოდა. გამოსავალი თითქოს არსად სჩანდა, მაგრამ ღმერთმა სხვანაირად განაგო; მამა ლაზარემ დროის კანონზომიერება დაარღვია და შექმნა ისეთი სრულყოფილი ხატები, თითქოს შუა საუკუნეების შემდეგ ქართულ საეკლესიო ხელოვნების სკოლას შემოქმედებითი პროცესი არც შეუწყვეტია“35. მნიშვნელოვანია თავად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოღვაწეობაც ხატწერის დარგში. ის თავად ქმნიდა ახალ ხატებს როგორც ტრადიციული, ისე ნოვატორული იკონოგრაფიით. სპეციალისტები ამ ნამუშევრების მაღალ მხატვრულ და თეოლოგიურ ხარისხზე ამახვილებენ ყურადღებას.36 საგულისხმოა ისიც, რომ სამხატვრო აკადემიის კურსდამთავრებულ, პროფესიონალ მხატვართა და რესტავრატორთა გარდა, საეკლესიო მხატვრობას ქმნიდნენ გამოცდილი, 34 ბერი ლაზარე (მიხეილ) აბაშიძე წარმოშობით აფხაზეთიდან იყო და რუსეთში სწავლობდა არქიტექტურის ფაკულტეტზე. დღეს თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ის გახდა პირველი სულისჩამდგმელი ქართული ხატწერის განახლების სისტემური პროცესისა. სახელოსნო, რომელიც ბეთანიის მონასტერში გაჩნდა, ნამდვილად შეიძლება ჩაითვალოს ძველი ქართული ხატწერის სულის გაგრძელებად, რადგან აქ შეკრებილი საძმოს ყოველი წევრი უკვე გარკვეულწილად დაოსტატებული იყო თავის საქმეში, ყველას ჰქონდა უმაღლესი სამხატვრო განათლება და გარკვეული გამოცდილებაც; მონასტრის პირობებში ისინი ხატის შექმნის მთელ პროცესს გადიოდნენ თავიდან ბოლომდე; კერძოდ, სახატე დაფის დამზადებიდან ვიდრე დასრულებული ხატის ტაძარში დაბრძანებამდე, თავად მოიპოვებდნენ როგორც სახატავ მასალას ხეს, საღებავებს, გამხსნელსა თუ დამცავ სითხეს, ისე იკონოგრაფიულ ნიმუშებს და დედნებს; სამონასტრო ტიპიკონის წირვა-ლოცვის და პირადი კანონების რეჟიმში, ერთმანეთის გამოცდილებისა და ძალიან მწირი მასალის ბაზაზე სხვადასხვა დოკუმენტური ფილმების ფირების თუ ნაცნობ-მეგობრების პირადი ფოტოარქივების წყალობით მოპოვებული სვანური ხატების თავისუფალი ასლებით ქმნიდნენ ხატწერის ახალ ნიმუშებს. ბეთანიელთა ჯგუფის წევრებმა თავ-თავიანთი განსხვავებული შემოქმედებითი გზა აირჩიეს და რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში ბევრი მონუმენტური თუ დაზგური გამოსახულება შექმნეს ქართულ ეკლესიაში. მათ, ფაქტობრივად, იტვირთეს პირველი ნაბიჯების გადადგმა და უკვე 1990-იანი წლებიდან საეკლესიო მხატვრობით დაინტერესებულ ახალ თაობას გარკვეული საფუძველი შეუმზადეს. 35 იხ.: არქიმანდრიტი ლაზარე (აბაშიძე დეისმონ), ხატები და ფრესკები, თბ., 2019, გვ. 5. 36 მ. დიდებულიძე, პატრიარქი-ხატმწერი, ლიტერატურა და ხელოვნება, 2007, n#12. გვ. 56-58. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 89 მაგრამ თვითნასწავლი მხატვრებიც.37 დროთა განმავლობაში კი იმატა ახალბედა თვითნასწავლ ხატმწერთა ნახელავმა, რადგან მოზღვავებულ რელიგიურ მოთხოვნილებას ვეღარ ყოფნიდა რამდენიმე ათეული ახლადჩამოყალიბებული ოსტატი. რეპროდუქციებიდან ასლების კეთება დასაწყის ეტაპზე საყოველთაო მოწონებით სარგებლობდა, თუმცა, უკვე 1990იან წლებშივე გამოჩნდა ის ტენდენციაც, რომ შუა საუკუნეების ნიმუშის ახლადშექმნილი ასლი ორიგინალ ხატად ჩათვლილიყო, რამაც სპეციალისტების საფუძვლიანი უკმაყოფილება გამოიწვია.38 მართლაც, დროთა განმავლობაში ეს ტენდენცია სულ უფრო ფართო და ლეგიტიმურ ხასიათს იძენდა და სულ უფრო მკაფიოდ იკვეთებოდა პრობლემა, რომ საეკლესიო ხელოვნების განვითარება ეკლესიის მესვეურთაგან მეტს ითხოვდა, რადგან საეკლესიო აღმშენებლობა გაცილებით უფრო სწრაფი ტემპით მიმდინარეობდა, ვიდრე თეოლოგიური კვლევა ამ საკითხების ირგვლივ. ხატწერა, როგორც ღვთისმსახურებისა და ღვთისმეტყველების დარგი, ახლადაღორძინებულ ეკლესიაში იგივე გასაჭირში აღმოჩნდა, რაც ქართული ღვთისმსახურების წესებს, განსაკუთრებით კი ქართულ გალობასა და სასულიერო პოეზიას აწუხებდა. შეიძლება ითქვას, რომ ქართული ეკლესია ქართულ სახელმწიფოზე უფრო ადრეც კი დაემორჩილა ერთმორწმუნე მეზობელს. ამის საილუსტრაციოდ რუსი ელჩების ჩანაწერებიც კმარა.39 ამ წყაროებით ცხადი ხდება, რომ ჯერ კიდევ xvii საუკუნის 30-იან წლებში, რუსეთიდან იგზავნებოდნენ ხატმწერები იმ მისიით, რომ “გამოესწორებინათ მართლმადიდებელი ქრისტიანული სარწმუნეობა” საქართველოში.40 მათ არაერთი მისია მოჰყვა იგივე მიზნით. ისინი დეტალური აღწერდნენ იმ ცვლილებებს, რაც ქართულ ღვთისმსახურებაში შეიტანეს. ეს ეხება როგორც საეკლესიო მხატვრობასა და გალობას, ისე შესამოსლის ტარებას, ლიტურგიის წესის შესრულებას და სხვ. ამავე წყაროებით ვიგებთ, რომ რუს სასულიერო პირებს ქართული ღვთისმსახურების თვით უმცირესი დეტალებიც კი, რომლებიც რუსულისგან განსხვავდებოდა, არამართლმადიდებლურად და შესაბამისად, გამოსასწორებლად მიაჩნდათ.41 ქართველი მღვდლები კი იძულებულნი იყვნენ, დაეთმოთ და მათი 37 მაგალითდ, ავთანდილ და ტარიელ ვართაგავებმა 1982-1986 წლებში მოხატეს უდერძის, იხთვისის და დუნთის ტაძარები, ხოლო თვითნასწავლი მხატვარი, ვიქტორ კრივოროტოვი, რომელიც დღეს რუსეთში ერთ-ერთი წამყავნი ხატმწერია, 1990-იან წლებში უკვე საქართველოს საპატრიარქოს დაკვეთებს ასრულებდა. 38 იხ.: ლევან ჭოღოშვილი, განმეორების ხელოვნებისათვის, ლიტერატურა და ხელოვნება, 5.06.1992, გვ. 160. 39с. белокуров, поездка-старца-арсения-суханова-в-грузию (христианское чтение, 1884, 3-4.); м. полиевктов, материалы по истории грузино-русских взаимоотношений, тб.,1937; полиевктов м. а. посольство князя мышецкого и дьяка ключарова в кахетию 1640-1643. 40 «для исправления православной христианской веры»; იხ. ელექტრონული ტექსტი: https://azbyka.ru/otechnik/books/download/19520-поездка-старца-арсения-суханова-в-грузию-(1637-1640-гг-).pdf, გვ. 14. 41 ”სამწმიდაოს, ალილუიას, რომელი ქეუბიმთას, ღირს არსს, კონდაკებს ამბობენ გალობით, რომელიც არ ჰგავს რუსულს ან ბერძნულს, მათ საკუთარი (თავისებური) გალობა აქვთ, ერთი მსხვილად გაბმული, მეორე საშუალო ხმით და ერთიც წვრილი; გეგონება, ერთხმიანი საკმარისი არ ყოფილიყო”, იქვე, გვ. 8. “თავს ქრისტიანებს უწოდებთ და კანონს არ ასრულებთ, ტაძრებს ხატებითა და მაცხოვნებელი ჯვრებით არ ამშვენებთ. მართალია, კი გაქვთ ხატები ტაძრებში, მაგრამ სანთლებს ცარიელ კედლებზე ამაგრებთ, ხატები კი თავისთვისაა ცალკე; თაყვანისცემისას ხატებს კი არ შესცქერით, არამედ გაშლილი ხელებით ცას შეჰყურებთ ამ დროს. თქვენმა მღვდელმთავრებმა საკუთარ თავზე ჯვრის გამოსახვა არ იციან იმ წესით, როგორც წმინდა https://azbyka.ru/otechnik/books/download/19520-поездка-старца-арсения-суханова-в-грузию-(1637-1640-гг-).pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 90 კატეგორიული მოთხოვნების მიხედვით “გამოესწორებინათ” ანუ რუსულ ყაიდაზე გადაეწყოთ ქართული ღვთისმსახურების ესა თუ ის წესი. ქართული ხატწერის ისტორიისთვის საინტერესოა ის გარემოებაც, რომ სწორედ ამ პერიოდში, რუსი მღვდელმთავრების აზრით, თავად რუსული ხატწერა განიცდიდა კრიზისს დასავლური ხელოვნების გავლენის გამო და საგანგებო ზომებს საჭიროებდა საკუთარი მართლმადიდებლობის სიწმინდის დასაცავად. 1551 წელს რუსეთის ადგილობრივი ეკლესიის ასი თავის კრებამ დააწესა ცენზურა – მკაცრი რეგლამენტაცია ღვთისმსახურების წესებზე და ხატწერის კანონზე. ასი თავის კრების კანონების გატარება ქართულ ღვთისმსახურებაში მკაფიოდ მოჩანს საქართველოში მოგზაური ელჩების მოთხოვნებშიც. თუ რამდენად მკაცრი და კატეგორიული იყო ხატწერის კანონიკისადმი მათი მოთხოვნები, სამომავლო კვლევის საგანია, თუმცა ფაქტია, საიმდროოდ რუსულ ეკლესიას ჭეშმარიტი მართლმადიდებელი ეკლესიის ეტალონად სწორედ საკუთარი საეკლესიო ხელოვნება მიაჩნდა; ასი თავის კრების დადგენილების საფუძველზე კი ხატის ნიმუშიდან გადმოხატვას აკანონებდა და მთელი სიმკაცრითა და გულმოდგინებით ასრულებდა ქართული ღვთისმსახურების “გამოსწორების” მისიას.42 ამის შედეგი მკვლევართა სამეცნიერო ნაშრომებშიც აისახა და საეკლესიო ხელოვნების განვითარებაზეც დიდი გავლენა მოახდინა.43 ამდენად, პოსტსაბჭოთა ქვეყანაში ეკლესიისკენ შემობრუნებული ქართველი მრევლი, რომელსაც რელიგიურზე არანაკლები ძალით საკუთარი ეროვნული იდენტობის წყურვილი უბიძგებდა ხატწერისა და გალობის განახლებისკენ, უკიდურესად რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა – მას არ ჰქონდა ერთმნიშვნელოვანი პასუხი მთავარ კითხვაზე: როგორ უნდა შევქმნათ ახალი ტაძარი, ხატი მოციქულებმა და მამებმა დაგვიბარეს და არც მრევლის კურთხევა იციან ჯვრის გადასახვით. აქედან ვასკვნით, რომ თქვენ წმინდა ჯვრის მადლისაგან განშორებულხართ”, იქვე, გვ. 16. 42“ამ განჩინებაში არსებითი ისაა, რაც გამოხატავს ჩვენი ძველი ხატწერის წესს – რომ ხატები უნდა იწერებოდეს ნიმუშის მიმსგავსებით, უნდა შეეფერებოდეს იმას, რასაც გამოხატავს; საუკეთესო ძველი ხატების ასლები უნდა იყოს და არა ხატმწერთა თვითნებური გამონაგონი. ასეთ ნიმუშებად ასი თავის კრება ბერძენი ოსტატების ნახელავს მიიჩნევს და ასევე, განთქმული რუსი ხატმწერების ხატებს; მათ შორის, ტროიცე-სერგიევის მონასტრის ბერის, ანდრეი რუბლიოვის დაწერილი ხატები (თავი 41). რომელი კუთხითაც არ უნდა განვიხილოთ ეს მოსაზრება, ის არის ერთადერთი მიზანშეწონილი და გარდაუვალი. შემოქმედებითი თავისუფლება თავსებადი რომ ყოფილიყო ბიზანტიურ-რუსულ იკონოგრაფიულ ტრადიციასთან, მაშინაც კი ვერ გაუწევდა კრება მას რეკომენდაციას ხატმწერებისთვის”, покровский н.в. определения стоглавого о святых иконах, христианское чтение, 1885, nო 3–4, გვ. 527–559. 43 “აღმოსავლეთ საქრისტიანომ უკვე შექმნილი და რამდენიმე საფეხურგამოვლილი ახალი მხატვრობა შეითვისა, უკვე მიღწეულს დაეწაფა დასაუფლებლად და ამდენად, შუა საუკუნეებიდან ახალ დროზე გარდამავალი ხანის მხატვრობა ყველგან წინააღმდეგობრივი ბუნებისაა, ხშირად არაერთგვაროვანი და ჭრელიც. სამართლმადიდებლო ევროპული ნიმუშებით “სწავლობდა” (სურათებით თუ, ძირითადად, ნაირგვარი გრავიურებით), ერთი მხრივ, გაკვალული გზის სიმარტივე და იმავ დროს, მზა ფორმად მოსული უცხოს საკუთრადქცევის, მხატვრული მთლიანობის შექმნის სირთულე; ხოლო მკვლევრისათვის სირთულე “გარდამავალი” ხანის არაერთმნიშვნელოვნ პროცესთა წარმოდგენა-შეცნობისა, ამ პროცესების მამოძრავებელ მონიშვნისა, ყოველი ქვეყნის საკუთარისა და ნიმუშისეულის გამიჯნვა-გამოცალკევებისა”, მ. ჯანჯალია, წმ. ნინოს ცხოვრების ციკლი ბოდბის ტაძრის მოხატულობაში, დისერტაცია ხელოვნებათმცოდნეობის კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად, 1994, გვ. 16. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 91 თუ საგალობელი? რა არის საეკლესიო ხელოვნების კანონიკა – ეკლესიის მთავარი მოთხოვნა, რომლის ბაზისზე დაფუძნებაც მოგვცემს იმის გარანტიას (დაცულობას), რომ არ ავცდებით იმ ერთადერთ ჭეშმარიტ გზას, რომელიც ჩვენი წინაპრების მარადიულ სულიერ სამყაროში შეგვიყვანს? ამ კითხვებზე პასუხებს დღემდე ეძებენ ხელოვანებიც, მეცნიერებიცა და სასულიერო პირებიც; აგროვებენ პრაქტიკულ გამოცდილებას, კითხულობენ ახლადაღმოჩენილ და ახლადხელმისაწვდომ ლიტერატურას, ახლებურად იაზრებენ ძველ ნიმუშებს და საეკლესიო ხელოვნების კანონიკის საკუთარ (ან სხვისგან გაგონილსა და გაზიარებულ) თეორიებს ახმოვანებენ. ვინ მხატვრულ ფორმაში ხედავს მას, ვინ – ძველის გამეორებაში, სხვები კი პირიქით, ახლებურ გადაწყვეტას ემხრობიან და კანონიკის არსს მხოლოდ საზრისში – თეოლოგიურ იდეაში ხედავენ. გალობა და ხატწერა, როგორც ერთი ეკლესიის ღვთისმსახურების სხვადასხვა ფორმა, თავთავის სფეროში, პერიოდულად, ერთი და იგივე პრობლემის წინაშე დგებოდა, რაც სარწმუნოებრივი უმწიფრობით იყო განპირობებული; კერძოდ, ეროვნული ფორმა, როგორც ტრადიციული ანუ მშობლიური ენა ქართული ეკლესიისა, გასული საუკუნის ბოლოსკენ უკვე კრიტიკულად აღიქმებოდა როგორც მუსიკალურ, ისე სახვით ხელოვნებაშიც. “ქართულ პუბლიცისტიკაში ბოლო დროს ხშირად გამოითქმის მოსაზრება იმის შესახებ, რომ ქრისტიანული ხელოვნების ნაწარმოებთა განხილვისას მათ “ეროვნულობაზე” საუბარი არამართებულია” – წერდა ქ-ნი მ. დიდებულიძე და ცდილობდა განემარტა, რომ “მხატვრულ ენას თითქმის ყოველ ეროვნულ-კულტურულ გარემოში გააჩნია თავისი გრამატიკა და ამ გრამატიკის წესების თავისებურებათა გამოვლენა სულაც არ უშლის ხელს და მითუმეტეს არ ეწინააღმდეგება ზოგადი ქრისტიანული შინაარსის სწორ და ადექვატურ გამოვლენას ანუ საეკლესიო ხელოვნების ნაწარმოების მთავარი და ძირითადი ფუნქციის შესწავლას”.44 2000-იანი წლების დასაწყისში კი ქართულ ეკლესიაში გაჩნდა პრობლემა, – ბევრ ტაძარში ერთხმიანი გალობა ჟღერდა. საკითხის გადასაჭრელად შეიძლება ითქვს, უკიდურესი ზომა – წმინდა სინოდის დადგენილება გახდა საჭირო: “ამა თუ იმ ხალხისთვის გალობა, ისევე როგორც ენა, წარმოადგენს თვითმყოფადობის გამომხატველ უმნიშვნელოვანეს საშუალებას. აქედან გამომდინარე, ისტორიულ ტრადიციებზე დაყრდნობით, ვაცხადებთ, რომ საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში კანონიკური გალობა იყო და არის მრავალხმიანი ქართული ტრადიციული გალობა. მისი აღსრულება სავალდებულოა ყოველ ქართულ ტაძარში და ყველგან, ქართულ ენაზე აღვლენილი ღმრთისმსახურების დროს ”.45 ჩვენთვის საინტერესოა ის გარემოება, რომ ქართულმა ეკლესიამ ეროვნული მუსიკალური ტრადიციის დასაცავად სწორედ საკანონმდებლო აქტი გამოიყენა. შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ეს გადაწყვეტილება მხოლოდ კულტურული ფენომენის გადარჩენას ემსახურება, მაგრამ სინოდმა განმარტა და დაადასტურა, რომ ქართულ ეკლესიაში წარსულშიც სწორედ ასეთი გალობა იყო კანონიკური. შესაბამისად, ამ დადგენილებას უფრო ღრმა თეოლოგიური 44მ. დიდებულიძე, ეროვნული ფორმის პრობლემა ქრისტიანულ ხელოვნებაში და მისი ასახვა ქართულ ხელოვნებათმცოდნეობაში, გ. ჩუბინაშვილის სახ. ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის xxxii სამეცნიერო სესიის მუშაობის გეგმა და მოხსენებათა თეზისრები, 1997 წლის 28, 29, 30 მაისი, გვ. 12-13. 45 იხ.: საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდის სხდომის ოქმი, 18 აგვისტო, 2003 წელი, ურბნისის საკათედრო ტაძარი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 92 საფუძვლი აქვს და რაკი ღვთისმსახურების ყველა ფორმას ეკლესიის ერთიანი პრინციპი განსაზღვრავს, ვფიქრობთ, ხატწერის კანონიკის უკეთ გააზრებაში ამ ფაქტის ანალიზიც დაგვეხმარება. თანამედროვე ადამიანს ხატწერის კანონიკის საკითხებში გარკვევა იმ სირთულის წინაშე აყენებს, რომ თანამედროვე ხატწერის პრობლემატიკა თვისობრივად განსხვავდება შუა საუკუნეების ხატწერის პრობლემატიკისგან. კერძოდ, თუ იმ ეპოქაში, როდესაც მსოფლიო ეკლესია ამ საკითხებზე მსჯელობდა, საკითხი ხატის თაყვანისცემას, მისი არსებობის ლეგიტიმაციას ეხებოდა, დღეს მთავარ პრობლემად ის გარემოება იკვეთება, თუ როგორი უნდა იყოს ხატწერა – სად გადის ზღვარი ეკლესიის მიერ დადგენილ მარადიულ, გამოცხადებისმიერ, ხელშეუხებლად დადგენილ წესებსა და ხელოვანის ცვალებად, თავისუფალ მოქმედებას შორის. უფრო ზუსტად კი, რას განაწესებს ეკლესია იმის შესახებ, თუ რა და როგორ უნდა იყოს გამოხატული სასურათე სიბრტყეზე, რათა ის ხატად იქნეს მიჩნეული და წმინდა ეკლესიის მიერ კურთხეული. ამ კითხვაზე პასუხის მოძებნა შესაძლებელია საეკლესიო სამართალშიც, რადგან დანიშნულება და უმთავრესი ფუნქცია ხატწერას სწორედ vii მსოფლიო საეკლესიო კრებამ განუჩინა: „ჩვენთვის გადმოცემულ მთელ საეკლესიო განწესებებს, დაწერილთ თუ დაუწერელთ, სიახლის შემოუტანლად ვიცავთ, რომელთაგანაც ერთი არის ხატისებრ აღწერილობათა გამოსახვა, როგორც შესაბამისი სახარებისეული ქადაგების მონათხრობისა, დასარწმუნებლად ღვთის სიტყვის ჭეშმარიტად და არა ზმანებითად განკაცებისა და, მსგავსადვე, აუცილებელი ჩვენი სარგებლობისთვის. რადგან ერთიმეორის ცხადმყოფელნი უდავოდ შეიცავენ ერთიმეორის დადასტურებას. ამრიგად, გვიპყრია რა ზემოხსენებულნი,46 როგორც სამეუფო გზაზე მავალნი და ჩვენს წმინდა მამათა საღვთო სწავლებისა და კათოლიკე ეკლესიის (რადგან ეს ვიცით, რომ მასში არის დამკვიდრებული სულიწმინდა) გადმოცემის მიმდევარნი, მთელი ზედმიწევნითობითა და მზრუნველობით განვაჩინებთ: თაყვანსაცემი და წმინდა ხატები, საღებავის, კენჭების თუ სხვა ნივთიერების შესაბამისობის მქონენი, პატიოსანი და ცხოველსმყოფელი ჯვრის ნიშის მსგავსად განთავსდეს ღვთის წმინდა ეკლესიაში, სამღვდელო ჭურჭელზე, სამოსზე, კედლებსა და დაფებზე, სახლებსა და გზებზე, ხატები როგორც უფლის, ღვთისა და ჩვენი მაცხოვრის იესო ქრისტესი, ისე ჩვენი უხრწნელი დედოფლის, წმინდა ღვთისმშობლისა, პატიოსან ანგელოზთა და ყოველი წმინდა და ღმერთშემოსილი კაცისა. რამდენად ხშირადაც იქნებიან ესენი ხილულნი ხატოვნებითი გამოსახულებების მეშვეობით, იმდენად მეტად აღიწევიან მათი მხილველნი პირველსახეთა გახსენებისა და მოსურვებისკენ. მათ ამბორისყოფასა და პატივგებით თაყვანისცემას ვუძღვნით...”.47 შესაბამისად, განჩინებაში წმინდა მამები აკანონებენ: 46 იგულისხმება წინა მსოფლიო კრებებზე მიღებული “მრწამსი” და სხვა დოგმატები. თ.ი. 47vii მსოფლიო საეკლესიო კრების აქტები, შემდგენელი დ. თუმანიშვილი, თარგმნა გ. ჯულაყიძემ, ხელნაწერის უფლებით; შრდ.: „განვაწესებთ, რაითა, შემსგავსებულად პატიოსნისა და ცხოველსმყოფელისა ჯუარისა აღმართებულ იყვნენ და პატივცემულ ეკლესიათა შინა წმინდანი და პატიოსანნი ხატნი, გინათუ წამლითა დაწერილ იყუნეს, გინათუ სოფიოáთა, გინათუ ოქროáთა ანუ ვეცხლისა იყუნენ, ანუ თუ სხვა რაიმე ნივთისანი…“, ძეგლისწერაá სარწმუნოებისაá, რომელი აღწერს წმიდათა მამათა კოსტანტინეპოლს შეკრებულთა, წმიდათა ხატთა თაყუანისცემისათვის, რომელ -ესე წარიკითხვის სოფია წმიდას პირველსა კვირიაკესა წმიდათა მარხვათასა“, მცირე სჯულისკანონი, 1973წ., გვ.127. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 93 ა) ხატწერის საგანს – ვინ/რა უნდა იყოს გამოსახული ხატზე; ხატის საფუძველი მაცხოვრის განკაცებაა. შესაბამისად, ხატის თემა არის თავად იესო ქრისტე, მისი ყოვლადწმინდა დედა და მოწაფეები; ხატის საგანია სახარებისეული ამბავი – რეალურად, ისტორიულ სინამდვილეში მცხოვრები ადამიანებისა და მოვლენების აღწერა, რომელთაც საგანგებო მნიშვნელობა აქვს კაცობრიობისთვის. ყოველი მართლმადიდებელი ქვეყნის კულტურაში, არსებობს უცვლელი და ცვალებადი მხარეები; განჩინებიდან გამომდინარე, საზრისი ანუ ხატის საგანი/თეოლოგიური იდეა მკაცრადაა განსაზღვრული და უცვლელი და საყოველთაოა ყველასთვის ერთიანად, ისევე, როგორც თვით წმინდა წერილი; ასევე, უცვლელი და საყოველთაოა შესაბამისად, გარეგნული იერი – ნაკვთები და სახელები იმ ადამიანებისა, ვინც სახარებისეულ თხრობაში მონაწილეობს და მეტადრე, თავად მაცხოვრის, ღვთისმშობლის, ანგელოზთა და იმ წმინდანებისა, რომელთა გარეგნობამ ჩვენამდე სწორედ ხატების ან ზეპირი აღწერილობით მოაღწია.48 კრების განჩინება მოითხოვს, რომ ხატზე გამოსახული წმინდა წერილს ადასტურებდეს და მისი იგივეობრივი იყოს; ეს კი იმას გულისხმობს, რომ ვინც წერილს სიტყვიერადაც კარგად იცნობს, თვალით ხილულში ცხადად და ადვილად უნდა შეიცნოს, დაინახოს სახარებისეული ამბავი.49 ბ) ხატწერის დანიშნულებას – რისთვის კეთდება ხატი? რათა მნახველმა გაიგოს, შეიყვაროს, მიბაძოს მასზე გამოსახულს და პატივი მიაგოს. ხატის დანიშნულება ასევე ერთმნიშვნელოვნადაა განსაზღვრული კრების მიერ. ესაა მიმზიდველობა, პატივის მიგებისა და მიბაძვის სურვილის აღძვრა მნახველში. ამ საკითხში ყოველი ერი, სკოლა თუ ინდივიდი თავად ირჩევს, თუ რომელი თეოლოგიური იდეით და რაგვარი ესთეტიკით მოახდინოს ამგვარი ზემოქმედება; ამ განაწესის გაგებაში დაგვეხმარება პავლე მოციქული, რომელიც საუკეთესოდ აღწერს იმას, თუ როგორ მრავალგვარობასა და მრავალფეროვნებას საჭიროებს სახარებისეული ჭეშმარიტების მიწოდება მათთვის, ვინც ის ახლა პირველად უნდა მიიღოს და შეიყვაროს: „... იუდეველებისთვის ვიყავი, როგორც იუდეველი, რათა შემეძინა იუდეველნი (...) ურჯულოებთან – როგორც ურჯულო (არა ურჯულო ღმრთისა, არამედ რჯულიერი ქრისტესი), რათა შემეძინა ურჯულონი (...) ხოლო აწ, ძმანო, თუ მოვალ თქვენთან და უცხო ენებზე დაგიწყებთ ლაპარაკს, რას გარგებთ თქვენ, თუკი გამოცხადებისას, გინდა ცოდნისას, გინდა წინასწარმეტყველებისას თუ მოძღვრებისას არაფერს გეტყვით? (...) ასევე თუ თქვენც ენით გადმოსცემთ გაუგებარ სიტყვებს, როგორ გაიგებენ თქვენს ნათქვამს? ქარს გაატანთ სიტყვებს. (...) თუ სიტყვის მნიშვნელობა არ მესმის, მოლაპარაკისთვის მე უცხოელი ვარ და მოლაპარაკე უცხოელია ჩემთვის. ასევე თქვენც, სულიერ ნიჭთა მიმართ მლტოლველნი, ეცადეთ ეკლესიის ასაშენებლად გამდიდრდეთ მათით“ (1 კორ. 9: 16-22, 14: 1-12). aმრიგად, პავლე მოციქულისა და vii მსოფლიო საეკლესიო კრების განჩინებით, ხატზე გამოსახული – ქადაგება, სიტყვით იქნება თუ სახვითი ფორმით – გასაგები და მისაღები ენით უნდა იყოს გამოხატული მსმენელისა და მნახველისთვის. 48 “ხატი არა არსით თანხვდება პირველსახეს, არამედ მხოლოდ სახელით და აღწერილი ნაკვთების განლაგებით“, ნაწილი მეორე, vii მსოფლიო საეკლესიო კრების აქტები... 49 განმარტებისას ვეყრდნობით კრების მიმდინარეობისას აქტებში აღწერილ მსჯელობას, სადაც მოჩანს, თუ როგორ ხდებოდა “განჩინებაში” გამოტანილი დებულებების შემუშავება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 94 გ) ხატის შესრულების/განთავსების წესს: როგორ – რა მასალითა და რა ზედაპირსა თუ სივრცეში უნდა იყოს ხატი შესრულებული/განთავსებული? მრავალფეროვანი და ყოველანაირი გამომსახველობა, ყველა ადგილი და ტექნიკა, რათა იყოს ყველგან და ყოველთვის, რაც უფრო ხშირად და მრავალფეროვნად, მით უკეთესი და მეტი სარგებლის მომტანი იქნება ეს მნახველთათვის. ამის შესახებ არაერთი განმარტება მოიძებნება ხატმებრძოლეებთან პოლემიკისას. ნათქვამია, რომ „მხატვარს ოსტატობა ეკუთვნის მხოლოდ, განწესება კი, ცხადია, ფუძემდებელ წმინდა მამებს“.50 ოსტატის საქმე, კრების მიხედვით, არის იმ საქმის შესრულება, რასაც მათ ეკლესია ავალებს. კერძოდ, სახარებისეული ამბის იმგვარი აღწერა, რომ მნახველი მოაქციონ და მიიზიდონ; ხოლო თუ როგორ – რა ხერხითა და მასალით, შესაბამისად, როგორი მხატვრობით განახორციელებენ ამას ისინი, მათზეა დამოკიდებული. მთავარი მიზანდასახულობაა, რომლითაც იქმნება ხელოვნების ნაწარმოები,51 ხოლო შესრულების მანერა/სტილი როგორიც არ უნდა იყოს, მაინც იმსახურებს თაყვანისცემას თავად მასზე გამოსახულის ვინაობის – პირველსახის გამო: „თუნდაც უზრქელესი კონტურებისა იყვნენ პატიოსანი ხატები, ჯეროვანია მათი პატივისცემა პირველსახეთა გამო“,52 რადგან მათი დანიშნულება, როგორც ითქვა, არის გამუდმებული შეხსენება განკაცებული ღმერთისა – ხსომება პირველსახისა. ამიტომაც ამბობენ მამები: „ქრისტეს გამო ქრისტეს ვნებებს ეკლესიებში, სახლებში, მოედნებზე, ტილოებზე, პალატებში, სამოსელზე და ყველა ადგილზე ამოვტვიფრავთ, რომ მოუკლებელად მხილველთ ისინი გვახსოვდეს და არ დავივიწყოთ“.53 ამდენად, როგორც vii მსოფლიო საეკლესიო კრება განაჩინებს: იმისათვის, რომ ხატწერა კანონიკურად მივიჩნიოთ, აუცილებელია, ის სახარებისეულ ამბავს გამოსახავდეს და ცხადად, საცნობად, გასაგებად გადმოსცემდეს მას. აუცილებელია, რომ გამოსახულება იმ მიზანდასახულობით იყოს შესრულებული, რომ მნახველს ამ სამყაროში შეუძღვეს და შეიპატიჟოს – რათა მისაბაძად და სასურველად წარმოაჩინოს მის წინაშე გამოსახული. ამ განწესებას როგორ შეასრულებს, რომელი მასალით, როგორი საშუალებითა და გამომსახველობით, ეს იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ ვისთვისაა ის განკუთვნილი და კონკრეტულად რომელი გზით, – სახარებისეულ ჭეშმარიტებათაგან რომელი ერთი იდეის შერჩევითა და აღწერით განიზრახავს ის ამის განხორციელებას. საგულისხმოა, რომ ასეთივეა დამოკიდებულება, რომელიც წმინდა იოანე ოქროპირს აქვს გალობისადმი: „რისთვისაა საჭირო საეკლესიო გალობა?! მაშ, ისმინე: რადგან ღმერთი ხედავდა, რომ ადამიანთა უმრავლესობის დაუდევრობიდან გამომდინარე, მათ საეკლესიო კითხვა ამძიმებდათ, ამ ღვაწლს უხალისოდ ტვირთულობდნენ და რადგანაც მას სურდა, რომ 50იხ.: უკუგებანი, ნაწილი 3, vii მსოფლიო საეკლესიო კრების აქტები... 51 “საჭიროა გააზრება მიზნისა და ხერხისა, რომლისთვისაც იქმნება ხელოვნების ნაწარმოები, თუკი კეთილმსახურებისთვის, მისაღებია, თუკი რამ სამარცხვინოსთვის, შესაძულებელია და განსაგდები“, უკუგებანი, vii მსოფლიო საეკლესიო კრების აქტები... 52თეოდორე იერუსალიმის უწმინდესი პატრიარქის სინოდიკონის ასლი, სხდომა 3,…vii მსოფლიო საეკლესიო კრების აქტები. 53 ლეონტი კვიპროსის ნეაპოლის ეპისკოპოსის ხუთი სიტყვიდან “ქრისტიანთა აპოლოგია იუდეველთა მიმართ და წმინდა ხატთა შესახებ”. vii მსოფლიო... georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 95 ეს შრომა სასურველად ექცია და დამთრგუნველი სიმძიმე განექარვებინა, წინასწარმეტყველებებს მელოდია შეუთავსა, რათა თითოეულს, – გალობის კეთილხმოვანებით დამტკბარს, – უაღრესი გულმოგინებით აღევლინა მისთვის წმიდა საგალობელი. (…) სულიერ საგალობლებს დიდი სარგებლობა მოაქვთ, (…) რადგანაც მათი სიტყვებიც განწმენდს სულს და სულიწმიდაც მეყსეულად მკვიდრდება ამ საგალობლების აღმვლენელის სულში. (…) არც განსაკუთრებული ადგილია საჭირო, არც განსაკუთრებული დრო, გონიერი გალობა ყოველთვის შესაძლებელია. სავაჭროდ მიდიხარ, მოგზაურობ თუ მეგობრების წრეში ზიხარ, ყველგან ძალგიძს, გააღვიძო სული და უხმოდ გალობაც შესაძლებელია”.54 iv საუკუნეში თქმული წმინდა მამის ეს სიტყვა გალობაზე viii საუკუნეში საეკლესიო კრების მიერ ხატწერის არსის, მიზნისა და შესრულების პრინციპებს ემთხვევა: საგალობელიც, ისევე, როგორც ხატწერა, იმისთვისაა მოგონილი, რომ დაცემულ სამყაროში მცხოვრებ ადამიანს ლოცვა გაუხალისოს და მეტი გულმოდგინების ძალა შემატოს; მთავარია, სიტყვები გულისხმა-ჰყო, რათა მათ სული განწმინდონ და ისევე, როგორც ხატწერის მასალა (ტექნიკა და ტექნოლოგია), საგალობელიც შეგიძლია “უხმოდაც კი შეასრულო”, თუკი სულის გამოღვიძებას ასე სჭირდება. ამდენად, მთავარია, რომ ის საზრისი, რომელსაც ხატის კომპოზიცია თუ საგალობლის ტექსტი შეიცავს, იმგვარად შესრულდეს, რომ მნახველისა თუ მსმენელის სულში დაისადგუროს. ამისთვის ოსტატმა – მხატვარი იქნება თუ მუსიკოსი, – უნდა შესძლოს, რომ ყოველ ჯერზე ახალი ადამიანების მონადირებაში დეხმაროს ეკლესიას. ამისთვის მან სახარებისეული სწავლება იმგვარად უნდა გააჟღეროს, რომელი სამეტყველო, ვიზუალური თუ მუსიკალური ენაც ყველაზე ადვილად გასაგები და მშობლიური იქნება “სამიზნე” სულისთვის. ამიტომაც დააწესა და განმარტა კიდეც წმინდა სინოდმა, რომ რაკი მრავალხმიანობა ქართული ესთეტიკისთვის ისეთივე საკუთარი (თვითმყოფადობის გამომხატველი) თვისებაა, როგორც სამეტყველო-სალიტერატურო ენა, ამიტომაც უმნიშვნელოვანესია, რომ ღვთისმსახურება სწორედ ამ, მშობლიურ მუსიკალურ ენაზე ჟღერდეს, რათა დაუბრკოლებლად მიაღწიოს ქართველი კათაკმევლისა თუ მორწმუნის გულამდე. თითქოს ელემენტარული უნდა იყოს, რომ ქართული ეკლესიისთვის ტრადიციული სწორედ მისი ეროვნული ხელოვნებაა, რომელსაც თავისებური მხატვრული მახასიათებლები გამოარჩევს, მუსიკალურში იქნება ეს თუ სახვით სფეროში. მიუხედავად ამისა, “ტრადიციულისა” და “კანონიკურის” აღრევა-შეპირისპირებამ გამოიწვია პრობლემა.55 ამ პრობლემას მხოლოდ ქართული ეკლესია არ უჩივის, მას ფართოდ განიხილავენ დღეს მსოფლიო მართლმადიდებელი ეკლესიის ხელოვანები და ფაქტობრივად, თანხმდებიან იმაზე, რომ მისი წარმოშობა კანონიკის შესახებ გადაგვარებულმა წარმოდგენებმა გამოიწვია. 54 წმ. იოანე ოქროპირი, „რისთვისაა საჭირო გალობა?“, საუბარი 41-ე ფსალმუნის შესახებ; გაზეთი ქართული გალობა, № 6, 2007 წ. 55,,ჩვენი გალობა... იქამდეც კი მივედით ჩვენ, რომ ქართული გალობაო არ არის კანონიერი და ბერძნული არის კანონიერიო (...) აი, ესეთი აზრი ზოგირთ სასულიერო პირებსაც გაუჩნდა და დაგჭირდა ჩვენ გამოტანილი ყოფილიყო სინოდის დადგენილება, რომ ქართული გალობა უძველესი კულტურის და სულიერი ნიმუშია ჩვენი”, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია ii, სამების საპატრიარქო ტაძარი, 2005 წელი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 96 ეს წარმოდგენები უკვე ორ საუკუნეზე მეტს ითვლის და რუსული ეკლესიის წიაღში ე.წ. “ბიზანტიური ხატის აღმოჩენას” უკავშირდება. “ყველა პრობლემა, რომელიც დღეს გვაქვს იქიდან მოდის, რომ ხატწერას დაევალა ის, რაც არ არის მისი მიზანი” – ამბობს გიორგი კორდისი, სახელგანთქმული ბერძენი ხატმწერი – ჩვენ უნდა გავყოთ, გავმიჯნოთ ქრისტეს ხატი ანუ ავთენტური ხატი და ხატი, როგორც მისი განკაცებული პიროვნების მხატვრული ასახვა. ეს ცალსახად გამოთქვეს ეკლესიის მამებმა;56 უფალი იესო ქრისტე, რომელიც განკაცდა, გვეძლევა ევქარისტიაში, ხოლო ხატმწერის ვალია, შექმნას თავად განკაცებული ქრისტეს ხატი, რომელშიც ის კი არ მყოფობს, არამედ აისახება. ეს უნდა გავარჩიოთ ერთმანეთისგან, თორემ სხვანაირად ჩვენ ვიქნებით მონები ამ მხატვრული ფორმისა... ამიტომაცაა, რომ ხატწერას მეტი თავისუფლების უფლება აქვს და კონკრეტული რუსულ-ბიზანტიური სტილი, რომელიც სინამდვილეში, სულაც არ არის ხატწერის საყოველთაო-სავალდებულო ტრადიციული სტილი, შეუძლებელია იყოს ერთადერთი და თეოლოგიურად გამართული. მყარი საფუძველი, რაზეც თანამედროვე ხატწერა უნდა დაეფუძნოს, რაც იყო ყოველთვის წარმმართველი და მთავარი ყველა დროისა და ეპოქის ხატწერაში, არის მისი ფუნქციონალურობა. პრინციპად უნდა ავიღოთ ის, რომ არ არის შეზღუდული ენა, სტილი ხატისა, მაგრამ მეორე მხრივ, უნდა შევხედოთ რაღაცას ამის მიღმა, რაც აერთიანებს ყველა ამ გამოსახულებას: თუკი ეს სტილები გამოხატავენ ეკლესიის პოზიციას, უნდა იყოს რაღაც, რაც მათ აერთიანებს; უნდა იყოს რაღაც თვისობრივი ყველასთვის და ეს არის გამოცდილება; სხვანაირად ყველას შეუძლია რაც უნდა ის აკეთოს... თუმცა, მეორე მხრივ, განა ყველა სტილი მისაღებია? განა ნებისმიერი “არტი” დასაშვებია ხატწერაში? რუმინელი ხატმწერი, კომან მიჰაი ამ კითხვაზე პასუხს ახალ აღთქმაში ხედავს: ყველაფერი დასაშვებია, მაგრამ ყველაფერი მისაღები არ არის.57 როგორ მუშაობს ხატი? რა არის ის მუდმივი კომპონენტი, რომელიც გამოხატავს ეკლესიის გამოცდილებას და საერთოა ხატწერის ყველა ნიმუშისთვის? ამ საკითხებზე არის საჭირო მსჯელობა და ძიება.58 ხატწერის გამომსახველობით ფორმებში მუდმივი კომპონენტის ძიებას საქართველოშიც ჰქონდა ადგილი 25 წელიწადია ვფიქრობ, როგორ შეიძლება ეს ფორმისმიერი ნიშანი ვიპოვო და ვერაფრით ვერ მიპოვნიაო, ამბობდა ხელოვნებათმცოდნე დიმიტრი თუმანიშვილი მოხსენებაში თანამედროვე ხატწერის პრობლემების შესახებ.59 ქართველი მეცნიერის 56 იგულისხმება vii მსოფლიო საეკლესიო კრება, სადაც განხილულია ეს საკითხი. თ.ი. 57 შდრ.: “ყველაფერი ნებადართულია ჩემთვის, მაგრამ ყველაფერი როდი მრგებს; ყველაფერი ნებადართულია ჩემთვის, მაგრამ ყველაფერი როდი აღმაშენებს” (1კორ. 10, 23). 58 იხ.: თანამედროვე ხატწერის ონლაინ კონფერენცია; მონაწილეობენ: გიორგი კორდისი – ხატწერის პროფესორი (თეორია და პრაქტიკა), ათენის უნივესიტეტი, თეოლოგიისა და ესთეტიკის დოქტორი; ტოდორ მიტროვიჩი – სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ბელგრადის სახვითი ხელოვნებისა და კონსერვაციის აკადემიის ხატწერის პროფესორი, სახვითი ხელოვნების დოქტორი, კომან მიჰაი – ბუქარესტის ორთოდოქსული თეოლოგიის ხატწერის პედაგოგი, ბიზანტიური ხატწერის დოქტორი და დავიდ ფილიპოვი, ხატწერის ინსტრუქტორი, ხელოვნებათმცოდნეობის მაგისტრი; sacred murals studio; online conference on contemporary iconography, https://www.youtube.com/watch?v=0hbp8x15few&list=pl21rrgcupyuq_oq9orllz8og182knk9oj&index=9&t=30s 59 იხ.: დიმიტრი თუმანიშვილი თანამედროვე ხატწერის პრობლემებზე, საქართველოს სიძველენი, #22, 2019, გვ. 18. https://www.youtube.com/watch?v=0hbp8x15few&list=pl21rrgcupyuq_oq9orllz8og182knk9oj&index=9&t=30s georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 97 პრობლემების ხედვაცა და სამომავლო გზის ძიებაც საკვირველ თანხვედრაშია გამოჩენილი ევროპელი ხატმწერების ნააზრევთან კანონიკის საკითხშიც. დღევანდელი, თანამედროვე ადამიანისათვის მისაღები ხატის შესაქმნელად ყველა შესაძლო მხატვრული ხერხის მოსინჯვა და შესაფერისის მიგნება უნდა იყოს ხატმწერის ამოცანა. ამ ძიებაში ხედავენ ისინი ეკლესიის სწავლებას ხატწერის კანონიკის შესახებ ხატის დანიშნულება, მისი ფუნქციონალურობა იმაშია, რომ იყოს დამაჯერებელი თავისი თანამედროვე ადამიანისთვის. ამისთვის ეძლევა ოსტატს მხატვრული ხერხებისა და მასალის (შესაბამისად, შესრულების ტექნიკისა და ტექნოლოგიის) სრული თავისუფლება. ვფიქრობთ, თავის მხრივ, ხსენებული “თავისუფლება” მასალის შერჩევა-გამოყენებისა და ხატის (წმინდა გამოსახულების) სხვადასხვა ადგილას განთავსების შესახებ დღეს საგანგებო განმარტებას საჭიროებს. ეკლესიის სწავლებით ხომ ყოველგვარი უფლება და შესაძლებლობა, რომელიც ქრისტიანს ეძლევა, მან ღვთისმსახურებისთვის -ჭეშმარიტების ძიებისთვის უნდა გამოიყენოს; მით უფრო ხელოვნება, რომელიც წმინდა იოანე ოქროპირის განმარტებით, ღვთისმეტყველების მოახლეა. გამოდის, მხატვარს, რომელიც წმინდა მამათა განწესებული გამოსახულების შემსრულებლია და “მხოლოდ ოსტატობა” მოეთხოვება, თავისუფლება ეძლევა არა როგორც შესაძლებლობა, არამედ როგორც ვალდებულება, რომ მის ხელთ არსებული ყველა ხერხი და გამოცდილება მოიმარჯვოს, რათა დაკვეთა შესაფერისად შეასრულოს მიმზიდველი და დამაჯერებელი გამოსახულება შექმნას. გარდა ამისა, ალბათ ისიც უნდა გავითვალისწინოთ, რომ მსოფლიო საეკლესიო კრების განჩინება ყველაზე მაღალი კანონმდებელია და იქ მოხსენიებული ყოველი სიტყვა უმკაცრესი იმპერტიულობით ხასიათდება.60 აქედან გამომდინარე, უნდა ითქვას, რომ ხატწერის კანონი შეუძლებელია გავიგოთ მარტივად, როგორც ეკლესიის მიერ დაშვებული და აკრძალული სამოქმედო წესების კრებული, რომელთა შესრულება (ფორმალურად იქნება ეს თუ გულისხმიერად) შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ეკლესიის მიერ მოთხოვნილი. ამგვარი წესი ეკლესიამ მხოლოდ ხატებისა და წმინდა ნაწილებისადმი დამოკიდებულების _ თაყვანისცემის შესახებ დაადგინა; ხოლო თავად ხატის შექმნის წესი, ისევე როგორც თავად წმინდა წერილი, ერთმნიშვნელოვნად მოითხოვს მხოლოდ ღვთისმაძიებლობას და ამისთვის ყველა ამქვეყნიური ცოდნის, მასალის, შესაძლებლობის გამოყენებას. ეს მოთხოვნა იგივე ბუნებისაა, როგორიცაა მრავალი მოწოდება უფლისა, რომელიც ასწავლის, თუ როგორ მიიღოს საწადელი ადამიანმა, იქნება ეს ამქვეყნიური კეთილდღეობა თუ სულიერი თავისუფლება _ მან “სხვა” მიზანი უნდა ეძებოს, რომელიც არის “სასუფეველი ღმრთისა” და “ჭეშმარიტება”; ამ ძიების გზაზე შედგომით კი თავისთავად შეიძენს იმ სასურველს, ანუ დანარჩენს.61 70 წლიანი იძულებითი დუმილის შემდეგ ქრისტიანული სწავლების გაჟღერება ქართულმა ეკლესიამ, რასაკვირველია, ეროვნული ფორმით აირჩია. ამისთვის ბევრი მიზეზი არსებობდა, თუმცა, უმთავრესი (და უკვე დიდწილად კომუნისტურ-ათეისტური მსოფლმხედველობით 60 ყოველი განჩიების ტექსტი სრულდება სიტყვებით: “ვინც გაბედავს, სხვაგვარად იფიქროს ან ასწავლოს (...) უკუეთუ ეპისკოპოსი იყოს ან კლერიკოსი, დასიდან განიკვეთოს, ხოლო თუ მონაზონი იყოს ან ერისკაცი, ზიარებისგან განეყენოს”; vii მსოფლიო...… 61 შდრ.: მათე 6, 33; მათე 7, 7; იოანე 8, 32 და სხვ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 98 აღზრდილი თაობების ეკლესიისკენ შემოსაბრუნებლად ყველაზე ეფექტური) ალბათ, სწორედ ის იყო, რომ თვითგამორკვევის გზაზე ქართველებს საკუთარი საამაყო წარსულის გმირებში სწორედ სარწმუნეობის დამცველნი დაენახათ და მათ კვალს შედგომოდნენ.62 ამ მიდგომამ მართლაც ეფექტურად იმუშავა და წლების განმავლობაში ნამდვილად სულიერად ანაყრებდა ახლადმოქცეულ ქართულ მრევლს. თუმცა, როდესაც ცვლილებების დრო მოვიდა, ეკლესიის მესვეურთა ნაწილმა ღვთისმსახურების ფორმების გასაახლებლად საკუთარი გემოვნებითა და არჩევანით გადადგა ნაბიჯი, რომელიც ქართული ეკლესიის სინოდმა აკრძალა მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადმართლმადიდებლური სივრციდან მათი ქმედება არ გასულა; და მაინც, საეკლესიო სამართლის თვალსაზრისით, ეს შეზღუდვა ისე უნდა გავიგოთ, როგორც კანონის ძალის გამოყენება მათ მიმართ, ვინც ეკლესიის მიერ უკვე დადგენილი, ადრევე არსებული წესი დაარღვია. ვფიქრობთ, არ შევცდებით თუ ვიტყვით, რომ ეს წესი სწორედ ის წესია, რომლის ძალითაც მსოფლიო ქრისტიანული ეკლესია თვით თავის დაარსების დღიდან – სულთმოფენობის დღესასწაულიდან მოყოლებული, ყოველი ცალკეული ეროვნების ადამიანს მის მშობლიურ ენაზე (შესაბამისად, ვერბალურზე, მუსიკალურზე თუ სახვითზე) უქადაგებს სახარებით გამოცხადებულ ჭეშმარიტებას. ასევე საგულისხმოა, რომ ამ წესის მიხედვით, ყოველი ეპოქის პრობლემატიკა, ტემპერამენტი და ესთეტიკა ამა თუ იმ ფორმით აისახებოდა ხატწერის ნიმუშებში და ქმნიდა მართლაც საკვირველი მრავალფეროვნებით სავსე კულტურას, რომლითაც ამაყობს კაცობრიობის უდიდესი ნაწილი. თანამედროვე ხატწერის მთავარი გამოწვევა არის საყოველთაო შეთანხმება, უფრო ზუსტად კი, აღმოჩენა იმ უცვლელი კრიტერიუმებისა, რაც წმინდა მართლმადიდებელი ეკლესიის სწავლებას გამოხატავს და მოიცავს ხატწერის ყველა ჭეშმარიტ ნიმუშს იმის მიუხედავად, თუ რომელ დროსა და სივრცეში, რომელი ესთეტიკითა და ტექნიკითაა ის შესრულებული, რათა შესაძლებელი გახდეს ნამდვილი ტრადიციის კალაპოტში წინსვლა. ხატწერის თანამედროვე მესვეურები, როგორც ჩვენში, ისე სხვა ქვეყნებში, თანხმდებიან, რომ ხატწერას დღეს მთელ მსოფლიოში საერთო პრობლემა აწუხებს _ ესაა ფაქტობრივად თვითდამკვიდრებული ფორმულა, რომლის მიხედვით ე.წ. “ბიზანტიური სტილის სახვითი ენა” ხატწერაში კანონიკურობის საზომად არის მიღებული. მისი თეოლოგიური საფუძველი დაახლოებით 100 წლის წინ, რუსულ ეკლესიაში შეიქმნა, მაგრამ მისი ფართო გავრცელება და თითქმის მთელ მსოფლიოში დამკვიდრება რელიგიურზე მეტად სხვა ფაქტორებმა განაპირობა, რაც ცალკე კვლევის საგანია. სადღეისოდ კი მისი შედეგი მოჩანს ერთგვაროვან, ხელნაკეთი რეპროდუცირების მიზნით შესრულებულ ასლების ტირაჟირებაში, რაც ყველა ქვეყანაში აწუხებთ და ხატწერის ნამდვილ გულშემატკივრებს აშინებთ კიდეც,63 რადგან საფრთხე, რომელიც ამ პროცესიდან მოდის, ეკლესიის წინსვლას, მის თანამედროვეობას ემუქრება. ის აკანონებს წარსული დროის მხატვრულ ფორმებს და არ ესწრაფვის, ზოგჯერ კი პირდაპირ კრძალავს დღევანდელი ადამიანისთვის განკუთვნილი სახვითი ენის ძიებას, რაც სინამდვილეში არის კიდეც მთავარი კანონიკური მოთხოვნა ეკლესიისა. 62 ეს კონცეფცია განსაკუთრებით მკაფიოდ მოჩანს დიდუბის ღვთისმშობლის ტაძრის მოხატულობის პროგრამაში, რომელიც პატრიარქმა 1980-იან წლებში შეადგინა. 63 იხ.: დიმიტრი თუმანიშვილი თანამედროვე ხატწერის პრობლემებზე, საქართველოს სიძველენი, #22, 2019, გვ. 16. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 99 საეკლესიო ხელოვნებაში ვლინდება და ირეკლება მორწმუნე საზოგადოებაში მიმდინარე სულიერი პროცესი. ხატწერისა და გალობის ტრადიციის მართებული განახლება ურჯულო თუ ერთმორწმუნე დამპყრობლებთან ბრძოლით დასუსტებულ ქართულ ეკლესიაში დღემდე წინააღმდეგობებითა და სირთულეებითაა სავსე. მთავარი კი ის არის, რომ ჩვენი უძველესი ეკლესიისა და მისი უმდიდრესი ხელოვნების მემკვიდრე საზოგადოებამ საკუთარი გადასახედიდან შეაფასოს, გაიაზროს და გადაწყვიტოს იმ კანონების მიღება-უარყოფის მიზანშეწონილობა, რომელიც უცხოეთში შეიქმნა, ჩვენში სხვადასხვა გარემოებათა გამო თავი დაიმკვიდრა და დღემდე მოქმედებს. ამ პროცესს გადიან დღეს სხვა ქვეყნების ხატმწერები. ამის საშუალებას გვაძლევს ჩვენც ჩვენი გამოცდილება, ჩვენი მეცნიერება და რაც მთავარია, მოგვიწოდებს ჩვენი დედაეკლესია. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ქართული ქრისტიანული ხელოვნება, 2008; 2. არქიმანდრიტი ლაზარე (აბაშიძე დეისმონ), ხატები და ფრესკები, თბ., 2019; 3. მ. დიდებულიძე, პატრიარქი-ხატმწერი, ლიტერატურა და ხელოვნება, 2007; 4. ლევან ჭოღოშვილი, განმეორების ხელოვნებისათვის, ლიტერატურა და ხელოვნება, 5.06.1992; 5. с. белокуров, поездка-старца-арсения-суханова-в-грузию (христианское чтение, 1884, 3-4.); м. полиевктов, материалы по истории грузино-русских взаимоотношений, тб.,1937; 6. ელექტრონული ტექსტი: https://azbyka.ru/otechnik/books/download/19520-поездкастарца-арсения-суханова-в-грузию-(1637-1640-гг-).pdf; 7. покровский н.в. определения стоглавого о святых иконах, христианское чтение, 1885; 8. მ. ჯანჯალია, წმ. ნინოს ცხოვრების ციკლი ბოდბის ტაძრის მოხატულობაში, დისერტაცია ხელოვნებათმცოდნეობის კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად, 1994; 9. მ. დიდებულიძე, ეროვნული ფორმის პრობლემა ქრისტიანულ ხელოვნებაში და მისი ასახვა ქართულ ხელოვნებათმცოდნეობაში, გ. ჩუბინაშვილის სახ. ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის xxxii სამეცნიერო სესიის მუშაობის გეგმა და მოხსენებათა თეზისრები, 1997 წლის 28, 29, 30 მაისი; 10. vii მსოფლიო საეკლესიო კრების აქტები, შემდგენელი დ. თუმანიშვილი, თარგმნა გ. ჯულაყიძემ, ხელნაწერის უფლებით; 11. მცირე სჯულისკანონი, 1973წ.; 12. წმ. იოანე ოქროპირი, „რისთვისაა საჭირო გალობა?“, საუბარი 41-ე ფსალმუნის შესახებ; გაზეთი ქართული გალობა, № 6, 2007 წ.; 13. online conference on contemporary iconography, https://www.youtube.com/watch?v=0hbp8x15few&list=pl21rrgcupyuq_oq9orllz8og182 knk9oj&index=9&t=30s; 14. დიმიტრი თუმანიშვილი თანამედროვე ხატწერის პრობლემებზე, საქართველოს სიძველენი, #22; 15. დიმიტრი თუმანიშვილი თანამედროვე ხატწერის პრობლემებზე, საქართველოს სიძველენი, #22, 2019; https://azbyka.ru/otechnik/books/download/19520-поездка-старца-арсения-суханова-в-грузию-(1637-1640-гг-).pdf https://azbyka.ru/otechnik/books/download/19520-поездка-старца-арсения-суханова-в-грузию-(1637-1640-гг-).pdf https://www.youtube.com/watch?v=0hbp8x15few&list=pl21rrgcupyuq_oq9orllz8og182knk9oj&index=9&t=30s https://www.youtube.com/watch?v=0hbp8x15few&list=pl21rrgcupyuq_oq9orllz8og182knk9oj&index=9&t=30s georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 100 challenges on the way to the revival of icon painting – on certain aspects of the canonical norms thea intskirveli artist, art critic, 3rd year doctoral student of the theology training and research center of the technical university of georgia. abstract the article presents results of the research undertaken within the framework of the project #phd-21403 financed by shota rustaveli national science foundation of georgia (srnsfg). revival of the modern georgian icon painting started from the seventh decade of the 20th c. from the very beginning, national artistic form was a priority both in visual and musical ecclesiastic art; however, on the turn of the 20th to the 21st cc., general attitude towards national form proved to be quite critical. the problem emerged – which chanting and what icon painting is canonical for the orthodox church. holy synod of the church of georgia sanctioned georgian polyphonic chanting. from the 17th c. onwards, canonical norms of the georgian icon painting were influenced by the church of russia. norms established there were obligatory for georgian icon painting, as well as the norms of russian church service. at present, widespread practice links norms of the canonical icon painting with the particular russian and byzantine style. such an approach hinders development of the icon painting and, in its own turn, does not correspond to the world church law. as decreed by the seventh ecumenical council, the main purpose of the icon painting is visualisation of the gospel truth in such a way that the represented is perceptible, can serve as a model and should be venerated. viewpoint of various famous icon painters concerning this issue coincides with that expressed in georgia – development of modern icon painting requires establishment of the true criteria of the canonical norms; they should be linked with the theological purpose and not with any particular artistic style. this is the attitude of the orthodox church and the goal of the icon painting is striving for the modern ecclesiastical artistic language. key words: icon painting, canonical norms. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 212 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.27 covid 19 უმაღლესი სამედიცინო განათლების თანამედროვე გამოწვევა ირმა კორინთელი, ირინე კორინთელი, ანა დარსაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი covid 19 პანდემიამ პრობლემები შეუქმნა მოსახლეობას არა მხოლოდ ჯანმრთელობის, არამედ განათლების კუთხითაც, განსაკუთრებით სამედიცინო განათლების სფეროში/1,2,3,4/. ჩვენს ქვეყანაში ვირუსის გავრცელების პრევენციისთვის მიღებული იყო მთელი რიგი რეგულაციები, მათ შორის ე.წ. on line სწავლების რეჟიმი/მობილობის შეზღუდვის მიზნით/. უკანასკნელ წლებში, დისტანციური სწავლების მეთოდი არ წარმოადგენს სიახლეს, თუმცა მედიცინის სფეროში სწავლების ეს რეჟიმი გარკვეულ სირთულეებთან არის დაკავშირებული/1,3/. როგორც ცნობილია, სამედიცინო განათლება ძირითადად დაფუძვნებული არის პრაქტიკულ-ლაბორატორიული მიმართულებებზე, ონალინ მეცადინეობების დროს კლინიკური მიმართულებით სწავლების პროცესში წარმოიშვება ხარვეზები. კერძოდ, სტუდენტებისთვის პაციენტთან მუშაობის კლინიკური უნარების სწავლება და შეფასება სრულყოფილად ვერ ხორციელდება/1,4/. დღის წესრიგში დგება შემდეგი საკითხები, კერძოდ, რამდენად შეძლებს სტუდენტი შეაფასოს პაციენტის ზოგადი მდგომარეობა, შეიმუშოს მართვის სავარაუდო გეგმა და შეძლებს თუ არა ე.წ.on line გამოკითხივის პროცესში მაქსიმალურად გამოავლინოს შეძენილი ცოდნა. სამედიცინო განათლების სფეროში ე.წ.on line სწავლების როლის სამეცნიერო შეფასება მნიშვნელოვანი არის, რათა სწავლების ამ მეთოდს მიეცეს რეკომენდაცია ეპიდ უსაფრთხო მიზნით. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა covid 19 პანდემიის პირობებში სამედიცინო განათლების სფეროში ე.წ. on line სწავლების როლის სამეცნიერო შეფასება. კვლევის დიზაინი: კვლევა იყო პროპექტული, ე.წ თოვლის გუნდის პრინციპით. კითხვარის საშუალებით. სამედიცინო საგნების დისტანციური სწავლების თავისებურებების დადგენის მიზნით ჩატარდა მხოლოდ სტუდენტების გამოკითხვა. კვლევის შედეგების შეჯერებისათვის გამოყოფილი იქნა შემდგომი ასპექტები: 1. კლინიკური უნარ-ჩვევების შესწავლა რამდენად არის შესაძლებელი ე.წ. on line ფორმატით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 213 2. კლინიკურ დისციპლინაში ე.წ.on line გამოკითხვის ფორმატით რამდენად არის შესაძლებელი მაქსიმალურად გამოავლინოს სტუდენტმა შეძენილი ცოდნა. სტუდენტებისთვის განკუთვნილი კითხვარი მოიცავდა 25 დახურულ კითხვას. კითხვების შინაარსი იყო ქცევითი, განწყობის გასაზომი და ცოდნის შესაფასებელი. კვლევაში ჩართულ იქნა 102 რესპოდენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მე-6 კურსის სტუდენტები. ყველა მათგანი ჩართული იყო დისტანციური სწავლების პროცესში და მათი გამოკითხვა მოხდა სატელეფონო ფორმატით. კითხვარის შედეგად მიღებული შედეგების შეჯერებით და ანალიზით გამოიხატა ასეთი სურათი:  45/44,1%/სტუდენტი თვლის, რომ on line ფორმატით სწავლება გამართლებულია კლინიკური საგნებისთვის.  დისტანციური სწავლება არ ყოფილა დაკავშირებული დამატებით ფინანსურ ხარჯებთან 82/80,3%/.  62/60,7%/ სტუდენტი თვლის, რომ დისტანციური სწავლება საჭიროებს იგივე რაოდენობის საკონტაქტო საათებს, რასაც ე.წ. of line ფორმატი.  57/55,8/სტუდენტი თვლის, რომ სასწავლო მასალები ხელმისაწვდომია და გასაგები.  58/56,8% სტუდენტი ადასტურებს, რომ სწავლების პროცესში ლექტორი განიხილავს კლინიკურ შემთხვევებს და ეს მეთოდები გამართლებულად მიაჩნია.  51 /50%/ სტუდენტი თვლის, რომ პაციენტის ზოგადი მდგომარეობის სრულყოფილი შეფასება შეიძლება დისტანციური მეცადინეობის რეჟიმში.  67 /65,6%/ სტუდენტი ხელსაყრელად მიიჩნევს on line მეთოდით ცოდნის მაქსიმალურად წარმოჩენის შესაძლებლობას.  61/59,8%/სტუდენტი მომხრეა on line ფორმატით გაგრძელდეს სწვლება ეპიდემიის შემდეგასაც. ჩვენი კვლევის შედეგების შეჯამების შედეგად აღმოჩნდა, რომ პანდემიის პირობებში სრულყოფილი სამედიცინო განათლების უზრუნველყოფა on line ფორმატით რთულია. ჩვენს მიერ ჩატარებული გამოკითხვის შედეგების მიხედვით, სტუდენტების 44,1% ონლაინ მეცადინეობის ფორმატს გამართლებულად მიიჩნევს კლინიკურ დისციპლინებში. ასევე, სტუდენტების უმრავლესობას /65,6%/ მიაჩნია, რომ ე.წ. on line რეჟიმში ცოდნის მაქსიმუმის გამოავლენა შესაძლებელია. ამრიგად, ეპიდემიის პირობებში ე.წ. on line სწავლება წარმოადგენს უალტერნატივო მეთოდს და უზრუნველყოფს სწავლების პროცესის უწყვეტობას. ამასთანავე, დისტანციური სწავლებას აქვს მრავალი დადებითი მხარე/მაგალითად ტრასპორტირებისას ფინანსური და დროის დანაზოგი/, რაც შეიძლება გამოყენებული იყოს ეპიდემიის დასრულების შემდეგაც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 214 ლიტერატურა: 1. ahmed h, allaf m, elghazaly h. covid-19 and medical education. epub 2020 mar 23.. lancet infect dis. 20(7):777-778. doi: 10.1016/s1473-3099(20)30226-7. 2. covid 19 coronavirus pandemic. last updated october 26, 2020. https://www.worldometers.info/coronavirus/ 3. khan s, mian a. br j surg. medical education: covid-19 and surgery. epub 2020 jun 3. bjs society. 107(8):e269. doi: 10.1002/bjs.11740.. 4. kogan m, klein se, hannon cp, nolte mt . orthopaedic education during the covid-19 pandemic. 2020 jun, j am acad orthop surg. 1;28(11):e456-e464. doi: 10.5435/jaaos-d-2000292. covid 19 the modern challenge of higher medical education irma korinteli, irine korinteli, ana darsadze tbilisi state medical university tbilisi, georgia, child and adolescence medicine department abstract background: the covid 19 pandemic created problems for the population not only in terms of health, also in terms of education, especially in the field of medical education. in order to prevent the spread of the virus in our country, regulations were adopted, including the so-called online teaching mode. the method of online learning is not new in the world, although this method of teaching in the field of medicine is associated with certain difficulties. objectives: the aim of our study was in the conditions of the covid 19 pandemic, in the field of medical education, the so-called scientific evaluation of the role of online teaching. methods: the research was prospective, based on the principle of the so-called snow team. through a questionnaire. in order to determine the peculiarities of distance learning of medical subjects, only a survey of students was conducted. in order to compare the results of the research, the following aspects were distinguished: to what extent is it possible to study the clinical skills of the so-called online format and in the clinical discipline, with the so-called on-line survey format, how much is it possible for the student to demonstrate the acquired knowledge as much as possible. the questionnaire intended for students included 25 closed questions. the content of the questions was behavioral, measuring mood and assessing knowledge. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 215 102 respondents, 6th year students of tbilisi state medical university, were included in the research. all of them were involved in the distance learning process and they were interviewed in a telephone format. conclusions: as a result of summarizing the results of our research, it was found that it is difficult to provide complete medical education in an online format under the conditions of a pandemic. according to the results of our survey, 44.1% of students consider online learning format justified in clinical disciplines. also, the majority of students /65.6%/ believe that it is possible to reveal the maximum of knowledge in online mode. in the conditions of the epidemic, online teaching is an alternative method and ensures the continuity of the teaching process. in addition, distance learning has many positive aspects (for example, financial and time savings during transportation), which can be used even after the end of the epidemic. 1 საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 118, #3, 1985 cooвшения академии наук грузинскои ccp, 118, #3, 1985 bulleтin of the academy of sciences of the georgian ssr, 118, #3, 1985 yдk622.412:536.244 теплотехника ш. и. ониани, о. а. ланчава тепломассообмен в очистных и подготовительных выработках глубоких шахт (представлено академиком в. и. гомелаури 8.7.1983) в подготовительных и очистных выработках из-за незначительной продолжительности проветривания, теплообменные процессы протекают интенсивнее, чем в капитальных выработках. кроме того, в этих выработках скорость вентиляционного потока сравнительно низка и отрицательное влияние ненормальных климатических условий более ощутимо для рабочих. поэтому своевременный и достоверный прогноз микроклимата в значительной степени предопределяет успешное проведение мероприятий по улучшению климатических условий этих выработок. для правильного прогноза теплового режима большое значение имеет знание характера распределения потенциалов переноса энергии и массы в окружающем горном массиве. как известно, система дифференциальных уравнений теплои массопереноса в горном массиве имеет следующий вид [1]: 𝜕𝑡 𝜕𝜏 = 𝛼∇2𝑡 + 휀𝑟 𝑐𝑚 𝑐 𝜕θ 𝜕𝜏 , (1) 𝜕θ 𝜕𝜏 = 𝛼𝑚∇2θ + 𝛼𝑚𝛿θ∇2t (2) где t, θ— соответственно температура и потенциал массопереноса горного массива, °c, дж/моль; 𝛼, 𝛼𝑚 — коэффициенты температуропроводности и потенциалопроводности массопереноса горных пород, м²/ч; ∇2 — оператор лапласа; ε — критерий фазового превращения влаги в горном массиве; τ — удельная энергия фазового превращения водапар, кдж/кг; с — удельная теплоемкость горной породы, кдж/кг. град; 𝑐𝑚 — удельная массоемкость горной породы, моль/дж; τ — время, ч; 𝛿θ — термоградиентный коэффициент, отнесенный к разности потенциалов массопереноса, дж/моль.град. в начале проветривания, т. е. в момент зарождения теплообменного процесса, испарение влаги происходит о поверхности выработок. поэтому критерий фазового превращения влаги в массиве ε = 0, т. е. в рассматриваемом случае отсутствует эффект соре и уравнение (1) принимает вид 𝜕𝑡 𝜕𝜏 = 𝛼∇2𝑡 (3) 2 следует отметить, что для свежепройденных выработок, время проветривания которых составляет около одного года, критерий фазового превращения незначительно отличается от нуля. поэтому в рассматриваемом случае уравнение (3) удовлетворительно описывает процесс переноса энергии в окружающем горном массиве, хотя, строго говоря, система дифференциальных уравнений при ε = 0 не замыкается [2]. в этих выработках на разделе двухкомпонентной системы «горный массив — рудничный воздух» протекает неизотермический процесс массопереноса, описываемый дифференциальным уравнением (2). исходя из вышеизложенного, система дифференциальных уравнений тепломассопереноса, в окружающем свежепройденные выработки горном массиве, имеет вид 𝜕𝑡 𝜕𝜏 = 𝛼∇2𝑡, 𝜕θ 𝜕𝜏 = 𝛼𝑚(∇2θ + 𝛿θ∇2t) (4) краевые условия следуюшие : 𝜏 = 0, 𝑅 = 𝑅0: 𝑡(𝑅0, 0) = 𝑡0; θ(𝑅0, 0) = θ0 (5) 𝜏 > 0, 𝑅 → ∞; 𝑡(𝑅, 𝜏) → 𝑡0; θ(𝑅, 𝜏) → θ0 𝜏 > 0, 𝑅 = 𝑅0: (6) −λ 𝜕𝑡 𝜕𝑅 + 𝛼(𝑡𝐶𝑇 − 𝑡𝐵) + 𝛼𝑚𝑟(θ𝐶𝑇 − θ𝐵) = 0, (7) −λ𝑚 𝜕θ 𝜕𝑅 − λ𝑚𝛿θ 𝜕𝑡 𝜕𝑅 + 𝛼𝑚(θ𝐶𝑇 − θ𝐵) = 0, (8) где 𝑅0— эквивалентный редиус сечения горной выработки, м; 𝑡0, 𝛩0 ественная температура и естественный потенциал массопереноса горного массива; r — цилиндрическая координата; λ𝑚— коэффициент массопроводности, кг. моль/дж. м. ч; θ𝐶𝑇, θ𝐵— соответственно потенциалы массопереноса стенок горной выработки и воздуха; λ — коэффициент теплопроводности горных пород, вт/м2-град; а—коэффициент теплоотдачи, вт/м²-град; 𝑡𝐶𝑇, 𝑡𝐵— соответственно температура стенок горной выработки и воздуха; 𝛼𝑚 — коэффициент массоотдачи, кг-моль/дж. м². ч. 3 рис. 1. критериальная номограмма для определения безразмерной температуры на поверхности выработок. цифровые обозначения на левой диаграмме: 1-отсутствие массообмена; 2 − 𝐾 = 𝛼𝑚∙106 𝛼 = 0,5; 3 -k = 1,0; 4 k = 1,5; 5 -k = 2,0. то же на правой диаграмме: 1 – bi = 1,0; 2 bi = 1,5; 3 – bi = 3; 4 bi = 6; 5 – bi = 8; 6 bi = 20; 7 – bi = 40 решение системы дифференциальных уравнений (4) с краевыми условиями (5)-(8) связано с принципиальными математическими трудностями. поэтому поставленная задача нами была решена методом математического моделирования. в этом случае, процессы теплопереноса моделируются на электропроводной бумаге с распределенными параметрами, а процессы массопереноса — на блочных электрических сетках электроинтегратора бусэ. в результате моделирования получено распределение безразмерных потенциалов переноса энергии и массы в окружающем горном массиве. обработка результатов математического моделирования произведена при r = r0, т. е. получено распределение относительных потенциалов переноса массы и энергии на поверхности горных выработок. рис. 2. критериальная номограмма для определения безразмерного потенциала массопереноса на поверхности выработок. цифровые обозначения на левой диаграмме: 1р𝑛𝑚 = 0,105; 2 р𝑛𝑚 = 0,09; 3 р𝑛𝑚 = 0,065; 4 р𝑛𝑚 = 0,05; 5 р𝑛𝑚 = 0,035; 6 р𝑛𝑚 = 0,02; 7 р𝑛𝑚 = 0,005. то же на правой диаграмме: 1 𝐵𝑖𝑚 = 0,5; 2 𝐵𝑖𝑚 =l,0; 3 𝐵𝑖𝑚= 2,0; 4 -𝐵𝑖𝑚 = 3,5; 5 𝐵𝑖𝑚 = 6; 6 𝐵𝑖𝑚 =10; 7 𝐵𝑖𝑚 = 40 на рис. 1 и 2 приведены номограммы, с помощью которых можно определить безразмерную температуру и безразмерный потенциал массопереноса для поверхности горной выработки. пользование номограммой показано пунктирной линией и стрелками. 4 при расчете подземного микроклимата с помощью приведенных номограмм учитывается не только теплопередача от неохлажденных горных пород, но и неизотермическая массоотдача с поверхности и взаимное влияние этих процессов в свежепройденных горных выработках. академия наук грузинской сср институт горной механики им. г. а. цулукидзе (поступило 28.10.1983) თბოტექნიკა შ. ონიანი, ო.ლანჩავა სითბოსა და მასის გაცემა ღრმა შახტების საწმენდ და მოსამზადებელ გვირაბებში რ ე ზ ი უ მ ე შესწავლილია სითბოსა და მასის გაცემის პროცესების ინტენსიურობა და მათი ურთიერთზემოქმედება ღრმა შახტების საწმენდი და მოსამზადებელი გვირაბებისათვის. გვირაბის ზედაპირისათვის მოცემულია მასის გადატანის უგანზომილებო პოტენციალისა და ტემპერატურის განსასაზღვრავი ნომოგრამები. heat engineering sh. i. oniani, оa. lanchava heat mass exchange in the broken and advance workings of deep mines summary the intensity and mutual intereffect of heat mass exchange processes in broken and advance workings of deep mines have been investigated. the nomograms determining the dimensionless potentials and temperature of the mass transfer are given. ლიტერატურაлитература — references 1. а. в. лыков, io. а. михайлов. теория тепло -и массопереноса. м.—л., 1963. 2. дж. меть юз, р. уокер. математические методы физики. м. 1972. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 186 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.25 „ “ 1, 2 1 , ; 2 , , , : , , , . ; , , „ “ ; „ “; , ; , . -( ) ; , ; , : ) ; ) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 187 , ( , , .). , „ “ . , , . : , , , , . „ “ : ( ). . , , , , . , , , . 1. . . ( . 1). , ( ) . , . , . , 0-1 (1). . , 2-3 2-6 , 2-9 8-5 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 188 4-5 . , . , , , “ . , . (0-1) , . (2-3) , , . , . 1 „ “ i j 1 2 3 0 1 , 1 2 : ( )0 2 2 3 3 4 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 189 4 5 0 6 2 6 . 6 7 7 8 8 5 5 9 1 9 9 10 .1. (3-4), „ “, . ( ) qo : georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 190 = (1) , ( ); ( ); ; . . „ “ , , , , . b1 b2 , . 2. . 2 , a ; b1, b2 ; c . , : 1. b2 , b1 ( ); 2. b1 , b2 ( ); georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 191 , . , ( 2). 2 1 2 , ( ) 59 54 36 31 23 23 0,38 0,42 2. , , , . , . , : , , ; , ; a ( ), ; – ( ) ( = 1, 2, . . . . , ); ; ; . , . (3) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 192 , . 3 b1 b2 . . . . . . . . . bj . . . . . . . . . bn b1 5 8 1 -3 b2 9 17 1 -8 , b2 . , . , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 193 ( ) , : , , ( ); , ( ); r, ( ); c, ( ); i, ( / ). , : = + (5) , q , ( ). , . . , . , , , ( ) , (4) . . , [2]. . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 194 . ) (z , ) , ( , , , , , .), ( ). (q ) (d ) . (q ): = (6) , ( ). ( 2, 3, , .) , : = , (7) , , . , ( ) , ( ) . ) ( , ) ( , , .). , : = (8) , , . : georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 195 = + , (9) , ( ) , . , : . . , , . , , : = , (10) (10), : = + = + = ( + ) , (11) -„ “ . . , . (7). : = + = + , (12) , , , , ( ) , , (q =q ): = = = ( ) , (13) (13) : = + , (14) , , ( ) (q* qmax), georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 196 . ( ) (q* ) (q* > qmax), (qmax=q ) (qmax=q), (q* =qmax ). , (5) (11), (12) (14) . . . [2]. [3], , , , , , , ) . , . , , ( ) , . ( ) , . . , : = (15) , , ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 197 , . , . , , , , . , . , , . , . , , . . . 1. . , . , . , . . . . . 2015. 522 . 2. ., . . // : . .: , 2001. 227 . 3. , . . .: , 1999. 512 . 4. v.v. borisova, d.k.-s. bataev, t.s. tasueva. logistic agroindustrial cluster as a strategic tool for regional development. 2019. logistic agroindustrial cluster as a strategic tool for regional development | european proceedings. 5. d. vanecek, d. kalab. logistics in agricultural production. chrome-extension: https://agricecon.agriculturejournals.cz/pdfs/age/2003/09/08.pdf georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 198 determination of “just-in-time” service and optimal order size in the logistics system of the regional agro cluster malkhaz meburishvili1, tea tskipurishvili2 1doctor of engineering, associate professor at the faculty of technical engineering, akaki tsereteli state university, georgia, kutaisi; 2doctor of engineering, visiting teacher at the faculty of technical engineering, akaki tsereteli state university, georgia, kutaisi abstract: the article considers the example of coordinated and effective functioning of the parties involved in the process related to road transport services in the logistics system of the regional agro cluster – “regional warehouses of the agro cluster, road transport, customers". as an illustration, one of the options for delivering products to the customer according to the agreed schedule and the list of works to be performed are presented; using graph theory, a network graph is drawn up, which allows to determine the entire cycle of work, which is necessary for drawing up an agreed schedule for the delivery of products to consumers in a regional agro cluster and working with a “just-in-time” system. to determine the quantity of products to be delivered, the scientific direction inventory management is used. an example of determining the optimal route for shipping products is given, where it is determined which option should be chosen; the problem set to verify the correctness of the choice is solved by a mathematical method, where the problem of drawing up a rational route with the minimization formula is applied to the problem of linear programming. in supply management, wilson's formula is introduced to determine the optimal order size (oos). various works have been analyzed, where optimal order size report methods and application practices are discussed. the formation of costs for storage of products and the amount of costs incurred for storage are discussed, which include: a) constant costs for storage and maintenance of a unit of products in stock in a specified period and the amount of constant costs for storage and maintenance of a unit of products in the same period; b) variable costs of the unit of production in the period under review, which are related to the current costs of inventory services (control, accounting, etc.). as an example, options for using warehouse space are discussed, in the form of flexible inventory management and “fixed” stock management. consideration of transport costs when calculating the oos, optimization of costs for the performance of logistics functions, and the function of providing customers with products defined in the agro cluster correspond to the modern approach to the effective operation of the logistics system of the regional agro cluster. keywords: regional agro cluster; delivery of products; optimal route of delivery; optimal order size; inventor storage costs. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 378 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.35 წინასაარჩევნო კოალიციის ფორმირების, როგორც პოლიტიკური ქცევის, ფსიქოლოგიური ასპექტები სოსანა გრიგალაშვილი ა(ა)იპ წმიდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ქართული უნივერსიტეტის მიწვეული ლექტორი ; ჯიპას ფსიქოლოგიის მაგისტრი; პოლიტიკური ფსიქოლოგიის საერთაშორისო საზოგადოების ispp-ის წევრი აბსტრაქტი „წინასაარჩევნო კოალიციის ფორმირების, როგორც პოლიტიკური ქცევის, ფსიქოლოგიური ასპექტების“ შესასწავლისას ვეყრდნობი პოლიტიკური ქცევის ფსიქოლოგიური ფაქტორების თეორიულ საფუძვლებს, თავად წინასაარჩევნო კოალიციებისა და კოალიციის ფუნდამენტური თავისებურებების სიღმისეულ მეცნიერულ ცოდნას. საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია საქართველოში 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნების მოახლოებისა და წარსულში არაერთხელ შექმნილი კოალიციების (ზოგჯერ წარმატებით, ზოგჯერ წარუმატებლად) გამო. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, ნაშრომი მიზნად ისახავს იკვლიოს საქართველოს ამჟამინდელ რეალობაში არსებული პოლიტიკური პარტიების შესაძლო გაერთიანების შინაგანი და გარეგანი მოტივები, რა განაპირობებს პოლიტიკოსთა ქცევას საპარლამენტო არჩევნებთან მიმართებაში და რა საერთო ინტერესები არსებობს კოალიციის ფორმირებისას. კვლევისთვის გამოვიყენე სიღრმისეული ინტერვიუს მეთოდი, სიღრმისეული ინტერვიუ ჩავატარა ექვსი პარტიის წარმომადგენელთან. რესპოდენტები შევარჩიე მიზნობრივი შერჩევის მეთოდით. პოლიტიკოსთა ინტერვიუების შინაარსობრივი ანალიზისას გამოიკვეთა, რომ წინასაარჩევნო კოალიციის ფორმირებაზე ყველაზე დიდ გავლენას ახდენს გარეგანი მოტივები. მიმაჩნია, რომ ჩემს მიერ წარმოდგენილი ნაშრომი ღირებულია, როგორც თეორიული (პოლიტიკური ფსიქოლოგიის თვალსაზრისით ამ მიმართულებით არ არსებობს ქართული კვლევა), ასევე პრაქტიკული თვალსაზრისით, ვინაიდან 2024 წლის საპარლამენტო არჩვენებში წარმატებით მონაწილეობისთვის პარტიათა უმრავლესობა კოალიციის ფორმირების საჭიროების წინაშე დგას. საძიებო სიტყვები: კოალიცია; წინასაარჩევნო კოალიცია; პოლიტიკური ქცევა, მოტივაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 379 შესავალი ნაშრომი „წინასაარჩევნო კოალიციის ფორმირების, როგორც პოლიტიკური ქცევის, ფსიქოლოგიური ასპექტები“ მიზნად ისახავს წინასაარჩევნო კოალიციების ფორმირებაში ჩართული ფსიქოლოგიური მექანიზმების იდენტიფიცირებასა და შესწავლას. აგრეთვე, ვინაიდან, „ძალზედ ცოტა რამ არის ცნობილი წინასაარჩევნო კოალიციების შესახებ“ (golder, 2006, გვ.193), სტატია აღნიშნულთან დაკავშირებით წვლილს შეიტანს აკადემიურ დისკურსში საქართველოს მაგალითზე ემპირიული მტკიცებულებების შეთავაზებით. კვლევების თანახმად, ახალ დემოკრატიულ ქვეყნებში სხვა შემთხვევებთან შედარებით ალბათობა იმისა, რომ წინასაარჩევნო კოალიცია ფორმირდეს უფრო მაღალია (golder, 2006). მეცნიერთა დასკვნების სისწორე, რომ პოლიტიკურად პოლარიზებულ გარემოში უფრო მეტად ყალიბდება საარჩევნო კოალიციები, (gandhi & reuter, 2013) საქართველოს ბოლო 30_წლიან ისტორიაში არაერთხელ გამართლებულა (1999 წლის 31 ოქტომბრის, 2008 წლის 21 მაისის, 2012 წლის 1 ოქტომბრის, 2020 წლის 31 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნები). თუმცა, რატომ ქმნიან წინასაარჩევნო კოალიციებს და პოლიტიკოსთა ქცევაზე რა კოგნიტური ფაქტორები ახდენს გავლენას ჯერ კიდევ ნაკლებადაა გაანალიზებული. მეტი სიცხადისთვის აღვნიშნავ, საკონსტიტუციო ცვლილებებიდან გამომდინარე 2024 წელს პარლამენტი სრულად პროპორციულ სისტემაზე გადავა და ბარიერი განისაზღვრა 5%ით, რაც იმას ნიშნავს, რომ პარტიების ხმებს, რომლებიც ბარიერს ვერ გადალახავენ, მთლიანად გამარჯვებული პარტია მიიღებს. პარტიებს შეეძლებათ მხოლოდ ერთიანი სიით მონაწილეობის მიღება და ბლოკებად გაერთიანების უფლება არ აქვთ. თუმცა, იურიდიულად რა სახელი დაერქმევა პარტიათა რესურსების კონსოლიდირებასა და საერთო კამპანიის წარმოებას არსებითი მნიშვნელობა არ აქვს წინასაარჩევნო გაერთიანების/კოალიციის ფორმირების, როგორც პოლიტიკური ქცევის, ფსიქოლოგიურ კონტექსტში განხილვის თვალსაზრისით. წინასაარჩევნო კოალიციიების ფსიქოლოგიური ასპექტების შესახებ ნაკლები ინფორმაციისა და საქართველოში მოახლოებული 2024 წლის საპარლამენტო არჩვენებიდან გამომდინარე შექმნილი საჭიროების თანაკვეთა თავად კოალიციის, როგორც პოლიტიკური ფსიქოლოგიის ფენომენთან, ნაშრომს პრაქტიკული თვალსაზრისითაც უაღრესად აქტუალურს ხდის. ლიტერატურის მიმოხილვა კოალიცია კოალიციების შესწავლა სოციალური მეცნიერების მულტიდისციპლინურ სფეროს მიეკუთვნება. თუმცა, ნაშრომის მიზნებიდან გამომდინარე ვკონცენტრირდები პოლიტიკურ და სოციალურ ფსიქოლოგიაში არსებულ განმარტებებზე. ამერიკის ფსიქოლოგიის ასოციაციის ლექსიკონში ვკითხულობთ „კოალიცია არის ორი ან მეტი ინდივიდის ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 380 ჯგუფის ალიანსი, რომელიც ხშირად უკეთესი შედეგის მისაღწევად იქმნება (მაგ. ძალაუფლება და გავლენა), ვიდრე თითოეული წევრი ამას დამოუკიდებლად შესძლებდა“ ("apa dictionary of psychology"). გამსონის მიხედვით კოალიციური სიტუაცია განისაზღვრება „შერეული მოტივით“ n-სუბიექტების მონაწილეობით. ასეთ ურთიერთოებებში არის კონფლიქტის ელემენტი, რადგან ყოველთვის არ არის ცნობილი შედეგი, რომელიც თითოეული წევრის ჯილდოს (ანაზღაურებას) მაქსიმალურად გაზრდის. მიუხედავად ამისა, როგორც უკვე აღვნიშნე, არსებობს დაშვება იმისა, რომ მათ ერთობლივი რესურსების კოორდინირებით შეუძლიათ უკეთეს შედეგს მიაღწიონ, ვიდრე მარტო მოქმედებით (inderrieden, 1987), რა დროსაც ურთიერთთანამშრომლობის ტენდენციებიც იკვეთება. ეს არის ალიანსი, რომლის დროსაც კონკურენტული მხარეები ურთიერთთანამშრომლობენ საერთო მიზნისთვის, რომლის მისაღწევად გარკვეულ კომპრომისებზეც მიდიან და ერთობლივ ღონისძიებებს ატარებენ. კემბრიჯის უნივერსიტეტის ლექსიკონის თანახმად, კოალიციის ფორმირების ყველაზე გავრცელებული მიზანია საერთო საფრთხესთან ბრძოლა ან კონკრეტული შესაძლებლობის გამოყენება. აქედან გამომდინარე, კოალიციებს ხშირად დროებითი ბუნება აქვთ. კოალიციის ფორმირების, შენარჩუნებისა და ფუნქციონირებისთვის საჭიროა: 1) გამაერთიანებელი საკითხი, საერთო ინტერესი; 2) ნდობა თანამშრომლობისთვის გადამწყვეტია, რომ წევრები ერთმანეთს ენდობოდნენ საკითხის და/ან მიზანთან (საკითების და/ან მიზნებთან) მიმართებაში; 3) მექანიზმი (მექანიზმები), რითაც კოალიციაში იმართება ჩართული ინდივიდების ან ჯგუფების განსხვავებები; 4) მონაწილეობის საერთო სტიმული, სარგებელი ("coalition formation,"). რომ შევაჯამოთ, კოალიცია ერთი მხრივ აღიარებს ჩართული მხარეების ინდივიდუალურ თავისებურებებს, მეორე მხრივ კი წამოწევს გამაერთიანებელ მოტივაციას, მიზნებსა და სარგებელს, რაც შეიძლება იყოს ფული, სტატუსი, ძალაუფლება და სხვა. მთლიანობაში, კოალიციის ფორმირება არის რთული პოლიტიკური ქცევა, რომელიც განპირობებულია ძალაუფლების საჭიროებით, პოლიტიკის კომპრომისით, საარჩევნო მოსაზრებებითა და იდეოლოგიური თავსებადობით. მას აქვს როგორც უპირატესობები, ასევე გამოწვევები, რაც აყალიბებს მმართველობის დინამიკას მრავალპარტიულ სისტემებში. განარჩევენ ელექტორალურს, სამთავრობო და საპარლამენტო კოალიციებს, რომელთა სტრუქტურა, სიდიდე, სტაბილურობა, სამუშაო სტილი, პოლიტიკური აქტივობა, მენეჯმენტი, დამოკიდებულია მასში შემავალი პარტიების სტრატეგისა და ბუნებაზე, აგრეთვე, ქვეყნაში პოლიტიკის განვითარების ისტორიასა და ბევრ სხვა ფაქტორზე. (shenhav et al., 2013). წინასაარჩევნო კოალიცია წინასაარჩევნო კოალიცია არის კოალიციის სახეობა, რომელსაც პოლიტიკური პარტიები ქმნიან არჩევნებამდე, რათა გაზარდონ პარლამენტში მანდატების მოგების ან მთავრობის ფორმირების შანსები. შეიძლება ითქვას, რომ ამ შემთხვევაში საარჩევნო კოალიციური ვაჭრობა არჩევნებამდე იწყება. წინასაარჩევნო კოალცია ფორმირდება მაშინ, როდესაც რამდენიმე პარტია ირჩევს მათი საარჩევნო სტრატეგიების კოორდინაციას და არა მარტო კენჭისყრას. ამ კოორდინაციას შეიძლება ჰქონდეს მრავალი ფორმა. მაგალითად, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 381 პარტიის ლიდერებმა შეიძლება განაცხადონ, რომ აპირებენ ერთად ჩამოაყალიბონ მთავრობა, თუ არჩევნებში წარმატებას მიაღწიეს, ან უბრალოდ დათანხმდნენ ერთი სახელით მონაწილეობაზე ერთობლივი სიებით ან ნომინაციის შეთანხმებით. თუმცა, საერთო კავშრი ამ სიტუაციებში არის ის, რომ პარტიები არჩევნებში არ მონაწილეობენ, როგორც ჭეშმარიტად დამოუკიდებელი სუბიექტები და ისინი კოორდინირებულად მოქმედებენ (golder,2006). აღსანიშნავია, რომ პოტენციური კოალიციების წინაშე არსებული იდეოლოგიური თავსებადობის შეზღუდვა უფრო ძლიერია არჩევნებამდე, ვიდრე შემდგომ. ეს იმიტომ ხდება,რომ ამომრჩეველს შესაძლოა არ სურდეს ხმა მისცეს საარჩევნო კოალიციებს, რომლებიც მათი ფავორიტი პარტიის პოლიტიკასთან შეუთავსებელია. “არჩევნების შემდეგ პარტიებს აქვთ მეტი თავისუფლება ამ ტიპის სამთავრობო კოალიციებში შესვლისთვის, რადგან ამომრჩევლები აღარ წარმოადგენენ პოლიტიკოსების ქმედებებზე მყისიერ შეზღუდვას” (stykow,2020, გვ. 158). შესაბამისად, განსაკუთრებით საფრთხილოა და ღრმა ანალიზს მოითხოვს პარტიათა მხრიდან კომპრომისული ნაბიჯები, ვინაიდან ეს აისახება ამომრჩეველთა ქცევაზე. კოალიციებში პოლიტიკის კომპრომისების საარჩევნო შედეგების ნიუანსურ გაგებაზე ყურადღება გაამახვილა მკვლევარმა დევიდ ფორტუნატომ, რომელიც მიიჩნევს, რომ პარტიათა ურთიერთთანამშრომლობა სავარაუდოა ამომრჩეველმა ღალატად აღიქვას, ვინაიდან ყოველივე გაცხადებული პრინციპებიდან გადახრად ჩათვალონ და შეიცვალოს მათი მხარდამჭერის დონეც. სწორედ ამიტომ, არსებითად გასათვალისწინებელია, რომ წინასაარჩევნო კოალიციაში ჩართულმა პარტიებმა მკაფიოდ ჩამოაყალიბონ მიზანი, მოტივი და მჭიდრო, თანმიმდევრული კამპანია აწარმოონ, რა დროსაც მრავალი ფსიქოლოგიური ფაქტორის გათვალისწინება მართებთ (d. fortunato, 2017). შეიძლება ითქვას, რომ ზოგადად ნებისმიერი კოალიციისთვის განხილული მახასიათებლების გარდა, საარჩევნო კოალიციისთვის ამომრჩევლის აღქმა დამატებით ფუნდამენტურ ფაქტორად გვევლინება, რაც ცალკე კვლევის საგანია. ფსიქოლოგიური ასპექტები ქცევის შესწავლა ფსიქოლოგიის ფუნდამენტური საკითხია. იგი მოიცავს აქტივობების ფართო სპექტრს, მათ შორის, ფიზიკურ მოქმედებებს, სიტყვიერ გამონათქვამებს და შინაგან შემეცნებით პროცესებსაც კი. ფსიქლოგიაში განარჩევენ იმპულსურ და ნებელობით/ნებისმიერ ქცევას, რასაც ადამიანის მიზნები, ინტერესები, დამოკიდებულებები, ღირებულებები, მსოფლმხედველობა, იდეალები და სხვა ფაქტორები განსაზღვრავს, რომლებიც ერთიან მოტივაციურ სისტემას ქმნიან. შესაბამისად, თუ არ ვიცით მოტივები რთულია ადამიანის მოქმედების გაგება. „მეტიც ფსიქიკა და მისი უმაღლესი ფორმა ცნობიერება მოქმედების პროცესში ყალიბდება და მოქმედების პროცესში ვლინდება“ (სვანიძე, 2016, გვ.257). ნებისმიერი ქცევის მსგავსად პოლიტიკური ქცევა გულისხმობს ინდივიდების მიერ პოლიტიკურ კონტექსტში გამოვლენილ შემეცნებით, ემოციურ და ქცევით პროცესებს, რომლებიც გამოხატავს მათ აზრებს, დამოკიდებულებებს, მოტივებსა და მოქმედებებს, რაც დაკავშირებულია პოლიტიკურ საკითხებთან, ინსტიტუტებთან და გადაწყვეტილების მიღებასთან. იგი მოიცავს ფსიქოლოგიურ პროცესებს, რომლის მეშვეობითაც ინდივიდები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 382 აყალიბებენ პოლიტიკურ შეხედულებებს, ეწევიან პოლიტიკურ საქმიანობას და ურთიერთობენ პოლიტიკურ სისტემებთან და აქტორებთან. პოლიტიკური ქცევა გულისხმობს აქტივობების ფართო სპექტრს, როგორიცაა ხმის მიცემა, კამპანია, ლობირება, საპროტესტო ან დემონსტრაციებში მონაწილეობა, პოლიტიკურ დისკუსიებში ჩართვა, თანამდებობაზე კენჭისყრა, პოლიტიკური კამპანიებისთვის შემოწირულობა, პოლიტიკურ ორგანიზაციებში გაწევრიანება და ალიანსების შექმნა. ცხადია, ისიც უნდა ითქვას, რომ შესაძლოა პოლიტიკური ქცევა იყოს რეაქტიული (არ იყოს წინასწარ განზრახული), ჩვეული იგივე რუტინული ან თუნდაც არაცნობიერი. თუმცა, ბევრი პოლიტიკური ქმედება არის მიზანმიმართული, რომელიც ეფუძნება გადაწყვეტილების აქტს, სტრატეგიულად დაგეგმილია და ემსახურება კონკრეტული მიზნის მიღწევას. სწორედ ამ კატეგორიის პოლიტიკური ქცევაა კოალიციის შექმნაც (weiner, 1986). კოალიციის, როგორც „შერეული მოტივის“ გაერთიანების, ფუნდამენტია პარტიათა გადაწყვეტილების მიღების პროცესი ორმაგმომგებიანი მოქმედების საკეთილდღეოდ. ეს არის შემეცნებითი პროცესი, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მიზანმიმართული ქცევის ჩამოყალიბებაში. იგი აერთიანებს ისეთ მოქმედებებს, რომლებიც განპირობებულია ცნობიერი ზრახვებითა და მიზნებით. გადაწყვეტილების მიღებას განახორციელოს ნებისმიერი ქცევა განსაზღვრავს მოტივი, ვინაიდან იგი გადაწყვეტილების მიღების აქტს წინ უსწრებს. “ამრიგად, „მე მინდა “-ს განცდის არ არსებობის შემთხვევაში არც ნებელობაზე შეიძლება საუაბრი. აქედან გამომდიანრე, მისი გამორკვევა ქცევის მიზეზის გაგებასაც კი ნიშნავს. მეტიც, როგორც დიმიტრი უზნაძე მიიჩნევს, ობიექტურ ღირებულებას აქტუალურ ღირებულებად სუბიექტისთვის მოტივი აქცევს: იგი იმ მომქმედებას, რომელიც სუბიექტისთვის ამჟამად არაფერს მიმზდიველს არ შეიცავს, ფსიქოლოგიურად ისეთ მოქმედებად გარდაქმნის, რომელიც მისთვის აქტუალური ღირებულების მატარებლად იქცევა. მოკლედ, მოთხოვნილებას, რომელიც ნებისმიერი ქცევის საფუძველზე მდებარე განწყობის აღმოსაცენებლადაა საჭირო, მოტივი იძლევა“ (უზნაძე, 2006, გვ.212). ხოლო მოტივაცია განპირობებულია იმით, რომ კონკრეტული ქცევა სასურველ შედეგამდე მიგვიყვანს. როგორც ყოველთვის კოალიციის ფორმირების განხილვისასაც უნდა გავმიჯნოთ გარეგანი (ამომრჩევლის ტიპი; საარჩევნო კოდექსი; რესურსები; ჯილდო (მანდატები, მინისტრთა კაბინეტები); ქვეყნის საგარეო პულიტიკური კურსი და მდგომარეობა პიროვნული ურთიერთობები) და შინაგანი იდეოლოგია; აღქმა; მოლოდინი; ღირებულება; იდეა; ისტორიული მეხსიერება; გამოცდილება; პიროვნული თვისებები; ემოცია (ნდობა, შიში); ლიდერი) მოტივაციური ფაქტორები. მოტივაციის დონეზე კი გავლენას ახდენს სასურველი შედეგების მიღწევის ალბათობის აღქმა. ინდივიდები აფასებენ პოტენციურ შედეგებს და ჯილდოებს, რომლებიც დაკავშირებულია სხვადასხვა გადაწყვეტილების არჩევანის გაკეთებაზე. (guest, 1965). სწორედად, რომ კოალიციის ქცევაზე ზემოქმედებაში ფსიქიკური პროცესი, აღქმაც გადამწყვეტ როლს თამაშობს, რადგან ის გულისხმობს, თუ როგორ ინტერპრეტაციას უკეთებენ პოლიტიკოსები და აცნობიერებენ გარემოში არსებულ ინფორმაციას და მასში საკუთარ პოზიციონიერებას. სხვადასხვა ფსიქოლოგიურმა თეორიამ და ავტორმა წვლილი შეიტანა აღქმისა და ქცევაზე მისი გავლენის გაგებაში. მეცნიერთა დასკვნების მიხედვით, ინდივიდები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 383 უფრო მეტად ქმნიან კოალიციას მათთან, ვისაც აღიქვამენ, როგორც საკუთარ თავს, ან მსგავსი დამოკიდებულებების, ღირებულებების თვალსაზრისით. ეს ემსახურება ნდობის, საერთო მიზნების ჩამოყალიბებას და კოალიციებში თანამშრომლობის ხელშეწყობას, რაც გააძლიერებს პრობლემის გადაჭრის უნარს (de dreu & gelfand, 2007). ანალოგიურ მსჯელობას ავითარებს მაიკლ ჰოგი სოციალური იდენტობიის კონტექსტში, რომელიც თვითკატეგორიზაციის ცნებით განმარტავს, თუ როგორ აღიქვამენ ინდივიდები საკუთარ თავს და სხვებს მათი საერთო სოციალური იდენტობების მიხედვით, რაც გავლენას ახდენს ჯგუფთაშორის ქცევაზე, მათ შორის, კოალიციის ფორმირებაზე (hogg, 2008 ). კოალიციის ქცევასა და ამავდროულად მის ფარგლებში ინდივიდების დამოკიდებულებებზე, გადაწყვეტილებებსა და ქმედებებზე ემოციებიც უდიდეს გავლენას ახდენენ. მათი მართვა კოალიციებში მართლაც მნიშვნელოვანია ჰარმონიული ურთიერთობებისა და ეფექტური თანამშრომლობის შესანარჩუნებლად. პოზიტიური ემოციები, როგორიცაა ნდობა და იმედი, ხელს უწყობს თანამშრომლობას და სოლიდარობას, ხოლო ნეგატიურმა ემოციებმა, როგორიცაა შიში და უკმაყოფილება, შეიძლება ძირი გამოუთხაროს კოალიციის სტაბილურობას. განსაკუთრებით ნდობა სასიცოცხლო როლს თამაშობს კოალიციის ფორმირებაში, შენარჩუნებასა და ფუნქციონირებაში. ნდობა არის ფუნდამენტური ემოცია, ის არის რწმენა სხვების საიმედოობის, მთლიანობისა და კეთილგანწყობის მიმართ. კოალიციებში ნდობა ხელს უწყობს ურთიერთშეთანხმებას, ინფორმაციის გაზიარებას და კოლექტიური გადაწყვეტილებების მიღებას. როდესაც კოალიციის პარტნიორები ენდობიან ერთმანეთს, ისინი უფრო ეფექტურად მოქმედებენ, იზიარებენ რესურსებს და მუშაობენ საერთო მიზნების მისაღწევად. ნდობა ქმნის ფსიქოლოგიურ უსაფრთხოების ატმოსფეროს, რაც საშუალებას აძლევს ინდივიდებს გამოხატონ თავიანთი აზრი და წვლილი შეიტანონ განსჯის ან ღალატის შიშის გარეშე. კოალიციის ქცევის, როგორც პოლიტიკური ქცევის, ანალიზისთვის არსებითია იდეოლოგიის, როგორც სოციალური კოგნიციის, როლის განხილვაც. კონსერვატიულ და ლიბერალურ იდეოლოგიებს შეუძლიათ გავლენა მოახდინონ სოციალურ ქცევაზე და ჯგუფთაშორის ურთიერთობებზე. კონსერვატორები ავლენენ ქცევებს, რომლებიც ხელს უწყობენ ჯგუფში ერთიანობას, შესაბამისობას და ლოიალობას. ისინი შეიძლება უფრო მდგრადი იყვნენ გარე ჯგუფის წევრებთან ან ინდივიდებთან ურთიერთობისას, რომლებიც ეჭვქვეშ აყენებენ მათ რწმენას. თავის მხრივ, ლიბერალებს შეუძლიათ აჩვენონ ქცევები, რომლებიც ხელს უწყობენ ინკლუზიურობას, მრავალფეროვნებას და თანამშრომლობას სხვადასხვა ჯგუფებში. ისინი შეიძლება უფრო ღია იყვნენ ჯგუფის გარე წევრებთან ურთიერთობისთვის და განსხვავებული პერსპექტივების მისაღებად. პოლიტიკური იდეოლოგიები ასევე განაპირობებენ გადაწყვეტილების მიღების პროცესებს. კონსერვატორებს შეუძლიათ გამოიჩინონ უპირატესობა სტატუს კვოს შესანარჩუნებლად რისკის ან ცვლილების თავიდან აცილების მიზნით, რაც იწვევს გადაწყვეტილების მიღებისას უფრო ფრთხილ ქცევას. ლიბერალები, თავის მხრივ, შეიძლება უფრო გახსნილები იყვნენ რისკისა და ცვლილებების მიმართ, რის გამოც გადაწყვეტილების მიღებისას უფრო მეტად ცდილობენ ადაპაციური ქცევების მოძიებას (jost et al., 2003). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 384 დასკვნისთვის, რომ ვთქვათ ბევრ სხვა ფაქტორთან ერთად ფსიქოლოგიური ასპექტებიდან როგორც მიზანმიმართულ ქცევას, ისევე კოალიციის ფორმირებასაც განაპირობებს შინაგანი და გარეგანი მოტივაციური ფაქტორები, მიზნები, ემოციები, იდეოლოგიურიური თავისებურებები, აღქმის საფუძველზე საკუთარი თავის და კონკურენტის შეფასება არსებულ გარემოში. კვლევის მეთოდოლოგია კვლევის კითხვა და ჰიპოთეზა პოლიტიკური ფსიქოლოგია იკვლევს ფსიქოლოგიურ პროცესებს, რომლებიც საფუძვლად უდევს პოლიტიკურ დამოკიდებულებებს, მოტივაციასა და ქცევას, ცდილობს გაიგოს, თუ როგორ აყალიბებს ინდივიდუალური და ჯგუფური მახასიათებლები პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღებასა და მონაწილეობას. სწორედ ამ ფუნდამენტური მოცემულობიდან გამომდინარე, ჩემი კვლევის მიზანია დადგინოს: 1) რა მოტივით ერთიანდებიან პოლიტიკური პარტიები? 2) რა განაპირობებს პოლიტიკოსთა ქცევას საპარლამენტო არჩევნებთან მიმართებაში? 3) რა საერთო მთავარი მიზნები იკვეთება პარტიებს შორის და რომელ პარტიებს შორის? ჰიპოთეზა: ვვარაუდობ, რომ საქართველოში წინასაარჩევნო კოალიციების ფორმირება დადებით მიმართებაშია პარტიათა გარეგან მოტვივაციაზე. კვლევის ინსტრუმენტი საკითხის ფუნდამენტური ანალისა და სანდო შედეგების მისაღებად კვლევის მეთოდად შევარჩიე სიღრმისეული ინტერვიუ. ეს არის თვისებრივი კვლევის მეთოდი, რომელიც მოიცავს დეტალურ, ვრცელ და ღია საუბრებს ინდივიდებთან ან მცირე ჯგუფებთან. ინტერვიუ, როგორც წესი, სტრუქტურირებულია ღია კითხვების ნაკრების გარშემო, მაგრამ ის ასევე იძლევა მოქნილობისა და შემდგომი კითხვების საშუალებას, რათა უფრო ღრმად შეისწავლოს მონაწილის პასუხები. მთავარი მიზანია მივიღოთ ყოვლისმომცველი გაგება მონაწილის დამოკიდებულებების, მოტივაციებისა და კონკრეტულ თემაზე დაკავშირებული სუბიექტური გამოცდილების შესახებ. სიღრმისეული ინტერვიუ მკვლევარებს საშუალებას გვაძლევს შევაგროვოთ მდიდარი და დეტალური თვისებრივი მონაცემები უშუალოდ კოალიციის ფორმირების პროცესში ჩართული პოლიტიკური აქტორებისგან. ის გვაწვდის ინფორმაციას იმის შესახებ, თუ როგორ მოქმედებს ფსიქოლოგიური ფაქტორები, როგორიცაა, პარტიული იდეოლოგია, მოტივაციები, ძალაუფლების დინამიკა და პირადი ურთიერთობები კოალიციის არჩევანზე. სიღრმისეული ინტერვიუს განხილვის მიზნით მოვახდინე მათი შინაარსობრივი ანალიზი. გამოვიყენე დამუშავების თემატური მეთოდი. ინტერვიუ დავყავი ექვს ბლოკად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 385 თავდაპირველად საკვლევი სტრუქტურირებული კითხვების შესაბამისად პასუხები დავაგენირირე საწყისი კოდებით ისე, რომ ინტერვიუს შინაარსის სხვადასხვა ასპექტებს ასახავდნენ. არაერთგზის გადახედვის შედეგად საბოლოო თემების განსაზღვრის შემდეგ უმნიშვნელოვანეს ეტაპზე, ანალიზზე გადავედი, რა დროსაც მოვძებნე შაბლონები, ვარიაციები და კავშირები. კვლევის აღწერა ჩავატარე სიღრმისეული ინტერვიუები საპარლამენტო პარტიების წარმოამდგენლებთან 2023 წლის 5 11 ივნისის შუალედში. შევარჩიე 6 საპარლამენტო პარტია. აღსანიშნავია, რომ ყველა რესპოდენტი მაღალი ავტორიტეტით გამოირჩევიან, რაც კვლევის სანდოობას ზრდის. სიღრმისეული ინტერვიუები წარიმართა ფიზიკურ და ონლაინ რეჟიმში, გამოვიყენე zoom-ის, google meet-სა და messenger პლათფორმები. კვლევის მონაწილეები პარტიათა დახასიათებას წარმოგიდგენთ ინტერვიუსას თავის წარდგენის მონაკვეთების საშუალებით. 1) „ნაციონალური მოძრაობა“ რესპოდენტი აღნიშნავს, რომ პარტიას დაფუძნებისასაც 1999 წელსაც და 2012 წლის შემდეგაც ერთი და იგივე მიზანი ამოძრავებთ და ეს არის რუსული ხელისუფლების ცვლილება. იდეოლოგიურად მემარჯვენე ცენტრისტები არიან, თუმცა პოლიტიკოსი ადასტურებს, რომ „უწევთ ცოტა მემარცხენეობაც“, რაც სკოლებში უფასო კვების, საბანკო სისტემის, კუმუნალურების რეფორმის სახით ვლინდება. 2) „ლელო საქართველოსთვის“ პოლიტიკოსი ამბობს, რომ „ლელო საქართველოსთვის“ ჯერ 2019 წლის დეკემბერში, როგორც მოძრაობა ისე დაარსდა და ამის შემდეგ რამდენიმე თვეში ჩამოყალიბდა, როგორც პარტია. დაადასტურა ის ფაქტი, რომ ქვეყნის საჭიროებისა და მოცემულობიდან გამომდინარე უწევთ რაღაც დოზით მემარცხენული იდეოლოგიის გათვალისწინებაც, ისეთ დროს, როდესაც გარდაუვლად საჭიროა. იდეოლოგიის კლასიკური გაგებით კი მემარჯვენე ცენტრისტები არიან. 3) „გირჩი“პარტიის წარმომადგენელი თვლის, რომ 2015 წლიდანაა პოლიტიკაში, ვინაიდან მაშინ დაიწყო „გირჩის“ დაარსებაზე მუშაობა, ხოლო 2016 წელს კი ოფიციალურად გაფორმდა. საკუთარ თავს კლასიკურ ლიბერალად მიიჩნევს, რაც ადამიანის ცხოვრებაში სახელმწიფოს ნაკლებ ჩარევას და მოქალაქისთვის ყველაფრის უფლების მიცემას გულისხმობს (გარდა იმისა, რომ სხვა არ დააზარალოს). „ჩვენ იდეოლოგიური პარტია ვართ და არა მხოლოდ საარჩევნოდ, მუდმივად ჩვენი იდეოლოგიიდან გამოვდივართ“. 4) „სტრატეგია აღმაშენებელი“ – „დაფუძნდა 2020 წლის ზაფხულში, ივნისის დასაწყისში. ძირითადი იდეოლოგია არის ლიბერალური და დემოკრატიული ღირებულებები, შესაბამისად ვართ ლიბერალური პარტია. ვართ ევროპული ლიბერალების და დემოკრატების ალდეს წევრი“ განაცხადა პოლიტიკოსმა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 386 5) „გირჩი-მეტი თავისუფლება“ პარტია დაასრსდა 2016 წელს. მთავრი მიზანი იყო განსახვევბული და პოლიტიკური ველიდან ამოვარდნილი ძალა გამოჩენილიყო, რომელსაც ექნებოდა კონკრეტული იდეა. რესპოდენტი აღნიშნავს, რომ მათი მიზანი ხელისუფლების ცვლილება არასდროს ყოფილა, რადგან ხელისუფლებაში ყოფნას უფრო მეტად უყურებენ, როგორც საშუალებას იმისთვის, რომ მიაღწიონ მთავარ ამოცანას, რაც არის „სისტემის დაშლა. „გირჩი-მეტი თავისუფლების“ იდეოლოგიაა კლასიკური ლიბერალიზი, გადახრილი ლიბერტარიალიზმისკენ, რომელიც ინდივიდზე მორგებულობას გულისხმობს. 6) „საქართველოსთვის“ რესპოდენტი თქმით, პარტიის დაფუძნების მთავარი მიზანი ადგილობრივი პოლიტიკური გარემოს დაკორექტირება და შეცვლა იყო უზომოდ პოლარიზებულ გარემოში, ამასთან, ამომრჩევლისთვის არჩევანის გაზრდა. იდეოლოგიურად მემარჯვენე ცენტრისტად მიიჩნევენ თავს. კვლევის ძირითადი მიგნებები პარტიათა წარმომადგენლებთან საუბრისას გამოიკვეთა, რომ პოლიტიკური ქცევის ფუნდამენტური განმაპირობებელი ფაქტორი, იდეოლოგია, თითქმის ყველასთვის, გარდა „გირჩისა“ არ არის გადამწყვეტი კოალიციის შექმნისთვის. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ კვლევაში მონაწილე 4 პარტია მიიჩნევს, რომ აქვთ მემარჯვენე ცენტრისტული იდეოლოგია, ხოლო „გირჩი“ და „გირჩი-მეტი თავისუფლება“ კლასიკური ლიბერალები (მემარჯვენე) არიან. ერთი შეხედვით წარმოდგენილი ექვსივე პარტიის გაერთიანების მაღალი ალბათობა არსებობს, თუმცა, მეორე მხრივ, „იდეოლოგიურად მერყევობა“ და დეკლარირებული იდოლოგიიდან აცდენა ნაკლებ სანდოობასა და თანმიმდევრულობაზე მიგვანიშნებს. გამოიკვეთა, რომ „ერთპარტიული აზროვნების“ ფონზე იდეოლოგიის გავრცელების პოტენციალი არც მამოტივირებელია და არც შემაფერხებელი პარტიათა გაერთიანებისთვის. პოლიტიკოსებმა ცხადია დამიდასტურეს 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნების წინ შემდეგი შინაარსის განცხადებების სიუხვე: „ოპოზიცია საპასუხისმგებლო ეტაპზე გადადის“; „ოპოზიციას ბევრად მეტი აერთიანებს, ვიდრე ყოფს“; „[გაერთიანების გარეშე] შეუძლებელია ჩვენს ქვეყანაში ცვლილებების მოტანა“ (civil.ge, 2020). მიუხედავად ამისა, ინტერვიუსას ხაზგასმით აღნიშნეს თავიანთი პარტიის პერსონალური ინტერესების მიღწევის აუცილებლობა. მაგალითად: პარტია „სტრატეგია აღმაშენებელი“ 2020 წლის არჩევნებისას ერთ-ერთ ყველა მნიშნელოვან ამოცანად თავის ცნობადობის ზრდას და ბრენდის შექმნაზე მუშაობას მიიჩნევს. პარტია „ლელო საქართველოსთვის“ მიუხედავად იმისა, რომ ოპოზიციურ პარტიებს შორის ზოგიერთ ხელშეკრულებაზე აწერს ხელს, არ შედის კოალიციაში არცერთ პარტიასთან. ამასთან საჯაროდ აცხადებდა, რომ ის იქნება „ყველას გამაერთიანებელი ძალა“. ინტერვიუს დროს მისმა წარმომადგენელმა ისაუბრა პარტიის იმდროინდელ საჭიროებებსა და გამოწვევებზე, რამაც არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობისკენ უბიძგათ. „გირჩი“ და „გირჩი-მეტი თავისუფლება“ მთავარ პრობლემად იდეის ნაკლებობას და გაფორმებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 387 შეთანხმებების შეუსრულებლობას ასახელებენ, რის გამოც მათ შეწყვიტეს ოპოზიცურ პარტიებთან თანამშრომლობა. გამოკვეთეს თავიანთ მთავარ მოტივაციად იდეისადმი ერთგულება და ამომრჩეველთან სანდოობის შენარჩუნება. რაც შეეხება „ნაციონალ მოძრაობას“, რომელმაც შექმნა 4 სხვა პოლიტიკურ სუბიექტთან ერთად საარჩევნო ბლოკი, რასაც ხსნიან ე.წ. 1 პროცენტიანი პარტიების მხარდაჭერითა და „ყველა მინუს 1-ს“ პრინციპის დაცვის მოტივით, იკვეთება მათი რეალური სურვილი ჰქონოდათ შესაძლებლობა მოეპოვებინათ „სხვებზე კონტროლი“. კოალიცია, რომელიც თავისთავად გულისხმობს სხვადასხვა მოტივების მქონე პარტიების გაერთიანებას, სჭირდება რაიმე ტიპის საერთო მიზანი. როგორც ხედავთ, 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნებისას ასეთი გადაკვეთის წერტილის მოძებნა რთული აღმოჩნდა. „პოლიტიკური ეგოიზმის“ წამოწევა შესაძლოა მივაწეროთ მოწინააღმდეგის უკიდურესად ძლიერად აღქმასაც, რამაც განაპირობა საერთოს სავარაუდო მიზნის უგულებელყოფა და ცალსახად პირად ინტერესებზე ზრუნვა. მიმდინარე პროცესებიდან გამომდინარე კოალიციის ფორმირების მთავარ საყრდენად პოლიტიკური პრაგმატიზმი დაასახელა პარტიამ „საქართველოსთვის“. ასევე, დააზუსტა, რომ ზეპარტიულ საკითხებზე ფაქტობრივად, ყველასთან ითანამშრომლებენ. „ლელო საქართველოსთვის“ კოალიციის შექმნის მთავარ დამაბრკოლებელ ფაქტორად სხვა პარტიების ლიდერებზე, დამფინანსებლებსა და წარსული ურთიერთობის გავლენებზე საუბრობს. „სტრატეგია აღმაშენებლი“ თვლის, რომ ოპოზიციურ ფლანგზე ფაქტობრივად, არავინ ეგულება ვისაც მათგან რადიკალურად განსხვავებული მოსაზრება ექნება, თუმცა, მათვის გასათვალისწინებელია პარტიების ლიდერებს შორის კომუნიკაციაც. „გირჩისა“ და „გირჩიმეტი თავისუსფლების“ მთავარი ღერძი კი იდეოლოგიური, შინაარსე საუბრით გარკვეული ურთიერთთანამშრომლობაა. ამასთან, „გირჩი-მეტი თავისუფლება“ პარტიათა პროგრამულ დაწვრილმანებას არ თვლის საჭიროდ თუ ძირითად საკითხებზე ერთიანდებიან, რაც ნაწილობრივ თავის სხვა პასუხებს ეწინააღმდეგება. „ნაციონალურ მოძრაობის“ წარმომადგენელმა მსჯელობაში შემოიტანა კომპრომისების ფენომენი. მიუხდავად ამისა, რომ განაცხადა „ახლა ჩვენ არ გვჭირდება ვინმესთან გაერთიანება, ჩვენ მხოლოდ ვზარალდებით ვიღაცების ჩვენი სიით პარლამენტში შეყვანით, გამოცდილებას კი ყველას გავუზიარებთ და დავეხმარებით“. საბოლოოდ კი „პიროვნული აუტანლობის“ საკითხი აბსოლუტურად ყველა პარტიისთვის მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა. საერთო მიზნის იდენტიფიცირებისთვის ვთხოვეთ 3-3 მთავარი ზეპარტიული ამოცანის დასახელება, რის გამოც კოალიციაში შევიდოდნენ სხვა პარტიასთან. გადაკვეთის წერილების მოძებნით გამოვლინდა, რომ „გირჩისთვის“, „გირჩი-მეტი თავისუფლებასა“ და „ლელო საქართველოსთვის“ ყველაზე პრიორიტეტული საკითხი მართლმსაჯულების რეფორმააა. ხოლო, „სტრატეგია აღმაშენებლის“, „საქართველოსთვისა“ და „ნაციონალური მოძრაობის“ ძირითად მიზანს ქვეყნის საგარეო პოლიტიკური კურსი წარმოადგენს. ჩემი აზრით, აღნიშნული მიგნება საჭიროებისამებრ ძლიერი მოტივატორი იქნება ამ პარტიებისთვის კოალიციის შესაქმნელად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 388 საარჩვენო კოდექსი ითვალისწინებს 5 პროცენტიან ბარიერსა და სრულად პროპორციულ სისტემაზე გადასვლას. ამ ფაქტს „გირჩი-მეტი თავისუფლება“ დიდ გამოწვევად მიიჩნევს, რის გამოც არ გამორიცხავს, რომ ეს მოცემულობა იდეურად განსხვავებულ პარტიასთან კოალიციის შექმნის მთავარი მოტივაცია იქნება. ამგვარ დამოკიდებულებას ავლენს პარტია „სტრატეგია აღმაშენებელიც“. „ლელო საქართველოსთვის“ და „საქართველოსთვის“ ასე აშკარად არ გამოხატავენ 5%-იანი ბარიერის ფაქტორის პრიორიტეტულობას, თუმცა, საზოგადოდ ამბობენ, რომ ასეთ პირობებში პარტიები იძულებულები იქნებიან რაიმე ახლის მოფიქრებისთვის, ვინაიდან 2020 წლის საპარლამენტო არჩვენებთან შედარებით შეცვლილი და გამძაფრებული მდგომარეობაა. ამის მიუხედავად პარტია “გირჩი“ ღირებულებებისა და იდეის თანხვედრის გარეშე არ აპირებს რაიმე ტიპის ერთობის განხილვას. ჯილდოს გადანაწილებას ყველა საკუთარი და სხვისი „წონის“ შესაბამისობით უყურებს. აგრეთვე, 2-3 დამატებითი მანდატის არ არსებობის გამო „მოლაპარაკების შეწყვეტა“ არასწორად მიაჩნიათ. რაც შეეხება მინისტრთა კაბინეტისა და სადეპუტატო მანდატების გადანაწილებას, ამაზეც მეტწილად მსგავსი და თავისი პარტიის გამოცდილების შესაბამისი პასუხები აქვთ. რომ შევაჯამოთ, გამოიკვეთა წინასაარჩევნო კოალიციის შექმნისას განსაკუთრებული შემაკავებელი ან პირიქით ბიძგის მიმცემად პოლიტიკოსთა პიროვნული ურთიერთობები. ერთი მხირივ, უმეტესად ცენტრისტული იდეოლოგიური მიდგომები პარტიებს არ ბოჭავს აქტიურ ურთიერთანამშრომლობაში, პლუს ამას თავიანთი იდეოლოგია კოგნიტურ დონეზე მათ ადაპტაციური ქცევისკენ მიმართავს, მეორე მხრივ, კი აღნიშნული აშკარა არასანდო და მერყევ ბუნებას უყალიბებთ. კვლევისას თვალსაჩინო გახდა აღქმის აქტუალური როლიც, რის საფუძველზეც პარტიები აფასებენ თავიანთ და მოწინაარმდეგეთა ძალას. რაც შეეხება მოტივაციას წინასაარჩევნო კოალიციის ფორმირებაში, რაც აგრეთვე ნებელობითი ქცევის განმაპირობებელი ასპექტია, დიდ როლს ასრულებს პოლიტიკოსთა გადაწყვეტილებაზე. მეტი კონკრეტულობისთვის აღვნიშნავ, რომ პარტიები მეტწილად არჩევანს გარეგან მოტივებზე აკეთებენ. კვლევის შეზღუდვები წინასაარჩვენო კოალიციის შესაწავლა ძალზედ მრავლამხრივია, რასაც სჭირდება არაერთი მეცნიერული ცოდნის საფუძვლად სიღრმისეული ანალიზი. თუმცა, ჩემი მთავარი ამოცანა იყო ყველა საკითხი შემესწავლა მაქსიმალურად ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით. ამ მიმართულებით პოლიტიკურ ფსიქოლოგიაში და პარალელურად ქართულ რეალობაში ძალზედ მცირე ინფორმაცია არსებობს, რაც კვლევის ერთგვარი შეზღუდვა იყო. მასთან, მონაწილეობა მიიღო მხოლოდ ექვსი პარტიის წარმომადგენელმა, რაც პოლიტიკური ლანდშაფტის სრულ სურათს ვერ გვაძლევს, მიუხედავად იმისა, რომ შერჩეული პარტიები აქტიურად მონაწილეობენ პოლიტიკურ პროცესებში და მათვისაც თემაც მნიშვნელოვანია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 389 დასკვნა წარმოდგენილი ნაშრომი პასუხობს საკვლევად დასმულ კითხვებს: 1) რა მოტივით ერთიანდებიან პოლიტიკური პარტიები? უმთავრესი მოტივი საარჩევნო კოალიციის შექმნისთვის არის საარჩევნო ბარიერის გადალახვა, მანდატების მოპოვება და სხვაზე კონტროლის მოპოვების სურვილი. აღნიშნული გარე მოტივები უმეტეს შემთხვეაში გადაწონის იდეოლოგიურ და ღირებულებით მოტივაციურ ფაქტორებსაც. (მხოლოდ „გირჩი“ ერთგულობს ცალსახად იდეოლოგიურ პრინციპებს.) 2) რა განაპირობებს პოლიტიკოსთა ქცევას საპარლამენტო არჩევნებთან მიმართებაში? პოლიტიკოსთა ქცევაზე უდიდეს გავლენას ახდენს პიროვნული ურთიერთობები, რესურსების სიმცირე, პროცესების პრაგმატულად აღქმა, წარსული გამოცდილება, იდენტობის ნაკლებობა და ემოციური ფონი. 3) რა საერთო მთავარი მიზნები იკვეთება პარტიებს შორის და რომელ პარტიებს შორის? ქვეყნის საგარეო კურსი და სასამართლო რეფორმა აღმოჩნდა პარტიების ინტერესთა გადაკვეთის წერტილი, კერძოდ, როგორც ზემოთ მჯელობისასაც აღვნიშნე, „გირჩის“, „გირჩიმეტი თავისუფლებასა“ და „ლელო საქართველოსთვის“ ყველაზე პრიორიტეტული საკითხი მართლმსაჯულების რეფორმააა, ხოლო, „სტრატეგია აღმაშენებლის“, „საქართველოსთვისა“ და „ნაციონალური მოძრაობის“ ძირითად მიზანს ქვეყნის საგარეო პოლიტიკური კურსი წარმოადგენს. კვლევის საფუძველზე დადასტურდა ჰიპოთეზა, რომელიც გამოხატავდა ვარაუდს, რომ საქართველოში წინასაარჩევნო კოალიციების ფორმირება დადებით მიმართებაშია პარტიათა გარეგან მოტვივაციაზე. ბიბლიოგრაფია apa dictionary of psychology. (n.d.). apa dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/coalitions civil.ge. (2020). 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნები. civil georgia. https://civil.ge/ka/archives/363475 coalition formation. psychology wiki. retrieved july 10, 2023, from https://psychology.fandom.com/wiki/coalition_formation georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 390 de dreu, c. k., & gelfand, m. j. (2007). the psychology of conflict and conflict management in organizations. https://doi.org/10.4324/9780203810125 fortunato, d. (2017). the electoral implications of coalition policy making. british journal of political science, 49(1), 59-80. https://doi.org/10.1017/s0007123416000430 gandhi, j., & reuter, o. j. (2013). the incentives for pre-electoral coalitions in non-democratic elections. democratization, 20(1), 137-159. https://doi.org/10.1080/13510347.2013.738865 golder, s. n. (2006). pre-electoral coalition formation in parliamentary democracies. british journal of political science, 36(2), 193-212. https://doi.org/10.1017/s0007123406000123 guest, r. h. (1965). book review:work and motivation. victor h. vroom. the journal of business, 38(2), 213. https://doi.org/10.1086/294767 hogg, m. a. (2008). social categorization, depersonalization, and group behavior. blackwell handbook of social psychology: group processes, 56-85. https://doi.org/10.1002/9780470998458.ch3 inderrieden, e. j. (1987). an exploratory investigation of the relationship between leaders' characteristics and dimensions of work groups. psychological reports, 61(3), 839-846. https://doi.org/10.2466/pr0.1987.61.3.839 jost, r. g. (2003). introduction to paper by r. g. jost, m.d., et al? pacs experience as a motivation for a campus-wide picture network? journal of digital imaging, 16(1), 84-84. https://doi.org/10.1007/s10278-002-6016-7 shenhav, s. r., oshri, o., ofek, d., & sheafer, t. (2013). story coalitions: applying narrative theory to the study of coalition formation. political psychology, 35(5), 661-678. https://doi.org/10.1111/pops.12072 stykow, p. (2020). bergman, torbjörn, gabrielle ilonski, wolfgang c. muller, hrsg. 2019. coalition governance in central eastern europe. zeitschrift für vergleichende politikwissenschaft, 14(2), 157-160. https://doi.org/10.1007/s12286-020-00453-6 weiner, b. (1986). an attributional theory of achievement motivation and emotion. an attributional theory of motivation and emotion, 159-190. https://doi.org/10.1007/978-14612-4948-1_6 სვანიძე ლ.. (2016). ლექციები ეკონომიკურ ფსიქოლოგიაში. გამომცემლობა "ცოტნე". გ.მალაშხია უზნაძე დ.. (2006). ზოგადი ფსიქოლოგია. გამომცემლობა"საქართველოს მაცნე". რ.ნათაძე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 391 psychological aspects of pre-election coalition formation as political behavior sosana grigalashvili the saint andrew the first-called georgian university, invited lector; master of psychology at gipa; member of the international society of political psychology abstract when studying the "psychological aspects of pre-election coalition formation as political behavior", i rely on the theoretical foundations of psychological factors of political behavior, the deep scientific knowledge of the pre-election coalitions themselves and the fundamental features of the coalition. the issue is particularly relevant due to the approach of the 2024 parliamentary elections in georgia and the coalitions created many times in the past (sometimes successfully, sometimes unsuccessfully). considering all this, the paper aims to investigate the internal and external motives for the possible unification of political parties in the current reality of georgia, what determines the behavior of politicians in relation to the parliamentary elections and what common interests exist when forming a coalition. for the research, i used the in-depth interview method, i conducted in-depth interviews with representatives of six parties. i selected the respondents using the purposeful sampling method. during the content analysis of politicians' interviews, it was revealed that external motives have the greatest influence on the formation of the pre-election coalition. i believe that the paper presented by me is valuable both theoretically (in terms of political psychology, there is no georgian research in this direction) and practically, since the majority of parties are faced with the need to form a coalition in order to successfully participate in the 2024 parliamentary elections. keywords: coalition; pre-election coalition; political behavior, motivation. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 206 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.26 იაპონური ფაციადან ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამის ექსტრაქციის ოპტიმალური პირობების დადგენა ზურაბ ქემოკლიძე ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, საქართველო, თბილისი აბსტრაქტი ჩატარებული კვლევების შედეგად დადგენილია საქართველოში კულტივირებული fatsia japonica (thunb.) dacne et planch.იაპონური ფაციას ფოთლებიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამის ექსტრაქციის პროცესის ოპტიმალური რეჟიმი: ნედლეულიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების გამოწვლილვა უნდა მოხდეს 80% ეთილის სპირტით 2 სთ განმავლობაში, ტემპერატურული რეჟიმი 75-80с, მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობისას (1:5), ნედლეულის ნაწილაკების ზომა 0,5-7,0 მმ. საკვანძო სიტყვები: იაპონური ფაცია, ტრიტერპენული გლიკოზიდები, ექსტრაქციის პროცესი. შესავალი. საქართველოში კულტივირებული fatsia japonica (thunb.) dacne et planch. იაპონური ფაციას ფოთლებიდან მიღებულ ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამს ახასიათებს ანთებისსაწინააღმდეგო, ანტიექსუდაციური, ტკივილგამაყუჩებელი მოქმედება და იგი წარმოადგენს გასუფთავებულ სუბსტანციას პრეპარატ „ფაციფლოგინის“ მისაღებად. პრეპარატი „ფაციფლოგინი“, საქართველოს ჯანდაცვის ფარმაკოლოგიური კომიტეტის მიერ დამტკიცებული ინსტრუქციის თანახმად, გამოიყენება რევმატიული ართრიტის, ოსტეოართრიტის, რევმატიზმის, ოსტეოქონდროზის, პოდაგრის, ხერხემლის ტკივილების, მიალგიის, რბილი ქსოვილებისა და საყრდენ-მამოძრავებელი აპარატის ტრავმული ანთებითი ტკივილების დროს [1,2,3,4]. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოში კულტივირებული fatsia japonica (thunb.) dacne et planch.იაპონური ფაციას ფოთლებიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების მაქსიმალური სისუფთავისა და რაოდენობის ჯამის მისაღებად ექსტრაქციის ოპტიმალური ხერხის შემუშავება. ამ მიზნით შესწავლილ იქნა რიგი პარამეტრების გავლენა ნედლეულიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამის გამოწვლილვის ხარისხზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 207 მასალა და მეთოდიკა. იაპონური ფაციას ფოთლებიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამის მისაღებად, თავდაპირველად კვლევები ჩატარდა ექსტრაგენტის შესარჩევად. გამოყენებული იყო სხვადასხვა კონცენტრაციის ეთილისა და მეთილის სპირტები, წყალი, გამხსნელთა სისტემა: ქლოროფორმი-მეთანოლი-წყალი (26:14:3). ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამის გამოსავალი განსაზღვრული იყო წონითი მეთოდით პროცენტებში. ექსტრაქციის პროცესზე ტემპერატურული ფაქტორის გავლენის შესწავლისას გამოყენებულ იქნა ტემპერატურის დიაპაზონი 20-90с. გამოკვლეულ იყო მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობა, ექსტრაქციის ოპტიმალური დრო და პროცესის კინეტიკა. კვლევის შედეგი. ნედლეულიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების ექსტრაქციის პროცესზე ტემპერატურული ფაქტორის გავლენის შესწავლისას გამოყენებული იყო ტემპერატურული ინტერვალი 20-90с-მდე, ფაზათა თანაფარდობა მყარი/თხევადი (1:5) და ექსტრაქციის დრო 2 სთ. მიღებული შედეგები მოცემულია ნახ.1 ნახ.1. ტემპერატურული რეჟიმის გავლენა ტრიტერპენულიτττ გლიკოზიდების გამოწვლილვის ხარისხზე. როგორც მიღებული შედეგებიდან ჩანს ( ნახ.1), მიზანშეწონილია ექსტრაქციის ჩატარება 80сტემპერატურაზე, ამ დროს გამოწვლილვის ხარისხი აღწევს 45-47%-ს. ამასთანავე, პროცესის ქრომატოგრაფიული კონტროლის მონაცემებით დადგინდა, რომ ექსტრაქციის დროს არ ხდება დომინანტური ტრიტერპენული გლიკოზიდების დესტრუქცია. პროცესის კინეტიკური კვლევის შედეგად გამოიკვეთა, რომ წონასწორული მდგომარეობა მყარდება 2 სთ-ის განმავლობაში (ნახ.2). 0 10 20 30 40 50 20 30 40 50 60 70 80 f% t georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 208 ნახ. 2. ტრიტერპენული გლიკოზიდების გამოწვლილვის პროცესის კინეტიკა f,%-გამოწვლილვის ხარისხი, τ-დრო, წთ ნედლეულის დისპერსულობის გავლენის შესწავლამ ექსტრაქციის პროცესის მსვლელობაზე გვიჩვენა, რომ ნაწილაკების სიდიდის ცვლილება 0,5-7,0 მმ ფაქტიურად არ ახდენს გავლენას ექსტრაქციის პროცესზე (ცხრილი 1). ცხრილი 1. ნედლეულის დისპერსულობის ხარისხის გავლენა ტრიტერპენული გლიკოზიდების გამოწვლილვის ხარისხზე ( f,%). ნაწილაკების ზომა, მმ f,% 0,5-მდე 0,5-1,0 1,0-3,0 3,0-7,0 42,0 44,0 46,0 48,0 ჰიდროდინამიკური რეჟიმის გავლენის შესწავლამ საბოლოო პროდუქტის გამოწვლილვის ხარისხზე გვიჩვენა, რომ რეჟიმის ცვლილება დაყოვნებიდან 120 ბრ/წთ პრაქტიკულად არ ახდენს გავლენას საბოლოო პროდუქტის გამოსავალზე (ცხრილი 2.). 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 20 40 60 80 100 120 140 160 τ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 209 ცხრილი 2. ჰიდროდინამიკური რეჟიმის გავლენა შემრევის ბრუნვათა რიცხვი f,% 0 (დაყოვნება) 100 ბრ/წთ 120 ბრ/წთ 46,0 47,2 48,3 ექსტრაქციის პროცესზე მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობის დამოკიდებულების შესწავლით დადგენილია, რომ (1:2)-(1:5) ფარგლებში თანაფარდობის გაზრდა იწვევს ტრიტერპენული ჯამის გამოსავლის გაზრდას, ხოლო მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობაზე შემდგომი გაზრდა არ ახდენს გავლენას საბოლოო პროდუქტის გამოსავალზე (ცხრილი 3). ცხრილი 3. მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობის გავლენა ტრიტერპენული გლიკოზიდების გამოწვლილვის ხარისხზე ( f,%). მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობა f,% 1:2 1:3 1:5 1:8 1:10 25,2 36,4 48,0 47,8 47,7 ნედლეულის გამოწვლილვის ჯერადობის გამოკვლევამ გამოავლინა, რომ ხუთჯერადი ექსტრაქცია იძლევა საშუალებას ნედლეულიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების 88-90% იყოს გამოწვლილული (ცხრილი 4). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 210 ცხრილი 4. ნედლეულის გამოწვლილვის ჯერადობის გავლენა ტრიტერპენული გლიკოზიდების გამოწვლილვის ხარისხზე ( f,%). ექსტრაქციის n f,% 1 2 3 4 5 48,0, 22,1 10,3 8,2 2,4 სულ 88,1 ზემოთ მოყვანილი შედეგებიდან გამომდინარე, შემუშავებულ იქნა ექსტრაქციის პროცესის ოპტიმალური რეჟიმი: ექსტრაქციის დრო-2 სთ, ტემპერატურა 80с, ნედლეულის დისპერსულობა 3,0-7,0 მმ, შემრევის ბრუნვათა რიცხვი120 ბრ/წთ, ფაზათა თანაფარდობა მყარი/თხევადი (1:5). დასკვნა ამრიგად, ჩატარებული კვლევების შედეგად დადგენილია საქართველოში კულტივირებული fatsia japonica (thunb.) dacne et planch.იაპონური ფაციას ფოთლებიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამის ექსტრაქციის პროცესის ოპტიმალური რეჟიმი: ნედლეულიდან ტრიტერპენული გლიკოზიდების გამოწვლილვა უნდა მოხდეს 80% ეთილის სპირტით 2 სთ განმავლობაში, ტემპერატურული რეჟიმი 75-80с, მყარი/თხევადი ფაზათა თანაფარდობისას (1:5), ნედლეულის ნაწილაკების ზომა 0,5-7,0 მმ. ლიტერატურა: 1.ye x, yu s, lian xy, zhang z.(2014); quantitative determination of triterpenoid glycosides in fatsia japonica decne. & planch. using high performance liquid chromatography. j pharm biomed anal. 88: 472-476. doi: 10.1016/j.jpba.2013.09.017. 2. wagner h. ,,search for new contituens with potential antiphlogistic and antialergic aqtivity” review planta medica vol 55 june 1989 pp 235-41. 3.z. kemoklidze, g.dekanosidze, e.kemertelidze. (2018). biologically active triterpenoid glycosides from fatsia japonica (thunb.)decne et planch) cultivated in georgia. scientific-practical journal "issues of biological,medical and pharmaceutical chemistry",10,15-18. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 211 4.tsiklauri, l., drafi, f., poništ, s., slovák, l., chrastina, m., švík, k., kemoklidze, z., kemertelidze, e., & bauerová k. (2019). study of anti-inflammatory activity of fatsiphloginum (fatsia japonica) and a new purified triterpene-rich extract of saponins (ps-551) in experimental model of arthritis. physiological research, 68 (1), s75–s85. determination optimal conditions of extraction of sum of triterpene glycosides from fatsia japonica zurab kemoklidze doctor of pharmacy, senior researcher, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university abstract thus, as a result of the conducted studies, the optimal mode of extraction of total triterpene glycosides from the leaves of fatsia japonica (thunb.) dacne et planch., cultivated in georgia, has been established: extraction of triterpene glycosides from raw materials should be done with 80% ethyl alcohol for 2 hours, temperature regime 75-80 с, at the ratio of solid/liquid phases (1:5), the size of the raw material particles is 0.5-7.0 mm. keywords: fatsia japonica, triterpene glycosides, extraction process. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 48 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.05 planning and automation of information security awareness training samkharadze roman1, kiknadze mzia1, sakhvadze giorgi2, gachechiladze lia2, acharadze guram2 1business and technology university, georgia, tbilisi 2department of software engineering, georgian technical university abstract as is known, the goal of information security is to protect the confidentiality, integrity, and availability of information. information security consists of three directions: confidentiality, integrity, and availability. proper operation of these three directions ensures high information security in organizations. in the article, an information security awareness training scheme for corporate networks is developed. issues of its planning and automation are presented. a mechanism for conducting awareness training has been developed, which increases the general level of information security, which directly affects the process of safe data transfer. the necessity and importance of awareness raising training is justified and the ways of its implementation are suggested. means of identifying types of attacks and ways to deal with them have been developed through awareness raising. keywords: information security, awareness training the dependence of the successful activity of the organization on the corporate information security system is increasing every day. all this is caused by the increase in the volume of vital data processed in the corporate information system. information systems are becoming more complex and the level of vulnerabilities found in them is also increasing. there is more than one way to detect vulnerabilities. they provide information on what kind of vulnerabilities exist on the systems and devices in the corporate network and how to fix them. this, on the one hand, helps the corporate network to have a high level of protection and, on the other hand, to improve and perfect its systems as much as possible through updates. security awareness and training activities involving the information security team should begin as soon as possible after personnel join the corporate network. awareness-raising activities should then be continued at regular intervals to maintain a reasonable level of awareness. awareness can be raised in several ways [1]: a. provide the desired information to the employees by e-mail; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 49 b. make a presentation and make the employee more involved directly in the process; c. continuously provide information on global cyber-attacks in which human factors have been used; d. let the staff know about threats coming from social networks; e. continuously conduct tests to determine their readiness for the current challenges. the best practice is to use all these components regularly. human psychology must be taken into account in the process of raising awareness. when we try to provide information to a person, it is necessary to protect the golden mean so that there is no negative effect. if we provide a person with a lot of information at once, then the process of his perception, understanding, and learning will not be as efficient as when it is provided gradually. if organizations use such a platform that allows them to analyze the information about the effectiveness of the conducted tests and introduced news, then it will be much more fruitful to raise the awareness of the staff. in this process, some important points are highlighted, how and in what form we provide information to employees. it is also important to prioritize this information as to which components are most important to raising awareness and which are less important. after determining the priorities, each component should be described in the program with a percentage that replaces the corresponding priority. after that, a test plan should be drawn up. since most of the potential email attacks come from phishing, take advantage of this opportunity to send phishing emails to your employees. this will reveal how effective the use of existing training methods was for employees. this process should be repeated several times during the year, and the results should be summarized and analyzed at the end of the year. it should be determined how much the threat decreased from the first test letter to the last test letter. based on the current results, the next year should be planned, and this year, the number of priorities and important information should be adjusted to achieve higher efficiency compared to the previous year. the best practice to combat insider threats is awareness. raising awareness is possible through training, but a one-time training will not give us the best results. for this, it is necessary to plan the training and analyze all the components that are related to the training. the most important issue after conducting an awareness-raising course is the analysis of the results. analysis helps organizations determine future actions. for example, if an introductory presentation was held as part of the awareness-raising course, it should be described in the corresponding program and assigned a corresponding priority, or the program should be able to do all this automatically. all actions taken should also be prioritized. in general, the awareness-raising course includes three main directions: a. providing materials and introducing news to employees. b. conduct presentations and communicate directly with employees discussing cybersecurity news, challenges, and importance. c. after the delivery of the material and the presentation, check the material's assimilation and knowledge. knowledge testing is mainly done by sending phishing letters to e-mail, within the framework of which employees are checked to what extent they will go to the existing "infected" link. the course is divided into two parts: in the first case, during the recruitment period, the employee is introduced to information, taught, and tested. in the second case, the above-mentioned actions of the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 50 employee are already being analyzed. the frequency of training, testing, and delivery of materials during the year is determined by the program. based on the entered data, the program automatically calculates the desired schedule and frequency for each employee [2]. the analytics module involves showing the advantages of three main directions. in our case, the initial data is provided to the program: a. getting to know the materials priority 25%; b. conducting a presentation priority 30%. c. exam priority 45 %. the employee who will pass this course must have a final result of at least 80%. for the awarenessraising course to be fruitful, it is necessary to introduce control mechanisms. this implies the involvement of the department manager in familiarization with the material, which confirms that the employees under his authority have received the existing materials and are familiar with them. during the presentation, a security engineer enters as a controller, whose duty it is to record the employees, to whom the presentation was made when, and what level of attendance it was. this can be viewed through the program, where the activity of employees is automatically noted. as with the presentation, during the exam, the security officer is the controller, whose duty it is to deliver phishing emails to all employees. data are generally measured every six months or at the end of the year by the program. after six months, the materials used during the three main directions can be changed. these will be introductory materials, presentation materials, and an email form to be sent during the exam. at the end of the year, it is necessary to summarize the events that happened during the year. the ability of employees to use the materials provided will be revealed and the next year's action plan will be planned. it is necessary to analyze the issues that caused negative results for most of the employees. the mentioned issues will be displayed on a separate page by the program in terms of quantity and percentage. after that, mistakes made by employees should be analyzed and special attention should be paid to these components in the next year. the security team should adjust each component with the help of the program with the results obtained during the year. based on the modern challenges, the security engineer should determine if any direction has become a higher priority and accordingly make a percentage change of its priority in the program. the program automatically provides decision generation. based on the results, he decides to increase or decrease the amount of work to be carried out. the schedule that provides the company with information on the actions taken by the employees is drawn up by the program itself. when sending phishing e-mails, the e-mail must be properly composed. the components that were directly discussed during the training should be taken into account when compiling. if the employee of the company does not carefully observe the said letter, then he will not notice and will not be able to identify the real and fake addresses of the sender. in awareness training, the greatest importance is given to the program itself and to the decision by means of which information is provided to employees, including training videos and phishing emails. the program itself should analyze all the components that directly determine the level of knowledge of employees. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 51 it is desirable to allocate a special storage where all the text, graphics, audio, and video materials that should be provided to the employee will be placed. this storage should be connected to the program as an additional device, and employees should be connected to the necessary materials directly through the program. each employee must register and be assigned an individual username and password so that the program can identify those employees. the best option would be if the employees are authorized through email. but we must not forget the main principles of security and a different password must be used when accessing the program. it should also be changed periodically to avoid as much as possible all dangers of unauthorized access. after the program ensures that employees have access to the necessary materials, it will be able to analyze which, employee has been introduced to a particular material and determine the next materials to be introduced. this will allow the members of the information security team to provide the necessary material to the employee once he has registered. it is necessary that awareness training, training materials, and exercises are adapted to the audience in terms of style, format, difficulty, and technical content. everyone should know why information security is so important, but the motivations may vary. the organization shall provide personnel with information on the location of security awareness training materials, security policies, standards, and guidance. also, to introduce all procedures related to information security issues. the organization's information security department should require that each employee undergo training no later than one month after being hired. also every year complete information security training. some employees may be required to complete additional training modules depending on the specific requirements of the job. staff should be given a reasonable amount of time to complete each module so as not to disrupt the organization's operations. the security department itself should determine the frequency schedule of the procedures to be carried out throughout the year. they can pre-target a specific department or employee with a special attack based on risk determination. from time to time, employees may be required to attend remediation training courses or directly participate in remediation activities with information security staff. compliance with this procedure is mandatory for all employees of the organization. the information security department of the organization should monitor the implementation of this policy. also, report the results of training and social engineering exercises to the executive team. in case of noncompliance, a separate annex should be signed, where appropriate punitive actions will be described, be it a fine or a reprimand. certain actions or inactions of the organization's employees may cause awareness training to fail. this can happen for the following reasons [3]: a. failure to complete the proposed training within the designated time frame; b. failing social engineering exercises. failing social engineering exercises include: a. clicking on a url as part of a phishing test; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 52 b. respond to any information during the phishing test; c. opening an application that is part of a phishing test. according to this policy, it is necessary to define responsible and accountable persons. these individuals should include the information security officer/manager responsible for implementing the training program, as well as the information security management representative responsible for developing and maintaining this policy. he is also required to provide appropriate information to the security team and conduct training and educational activities to increase staff awareness and responsibility [4]. all department managers are responsible for ensuring that their subordinates participate in awareness training and educational activities when appropriate. there is a database where a list of employees with official e-mails is recorded. the database has direct access to training materials, that is, employees are directly connected to the materials to be studied within the training. the program evaluates the passed material according to the percentage of how much material this or that employee has learned. if the employee answers more than 80% of the questions correctly, then his test result is positive and he goes to the next level. if it is negative, then it is returned to the teaching materials so that the materials that were evaluated negatively during the testing are passed again. the program itself determines which module to add to a specific employee to make his level of knowledge satisfactory. after testing, the program will automatically determine when a phishing email will be sent to an employee and will find out his knowledge level in a real environment. in this case, there are two options. the result is positive if the employee does not go to the fake web page and takes into account the material used in the awareness modules. the result will be negative if the employee goes to a fake web page. after detecting a negative result, the program re-sends the modules that describe the detection of phishing emails and the necessary actions to protect personal information. if the employee successfully passes the phishing test as well, this completes one phase of awareness training and the program moves such an employee to a separate pool of employees who have successfully passed the test. the program sends phishing emails to such employees several times a year. depending on the results, it either gives access to training modules or leaves it in the base where there are employees with positive results [5, 6]. thus, the article proposes a mechanism for conducting awareness training, which increases the general level of information security, which directly affects the process of securely transferring data. the necessity and importance of awareness raising training is justified and the ways of its implementation are suggested. means of identifying types of attacks and ways to deal with them have been developed through awareness raising. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 53 references: sakhvadze g., samkharadze r., kiknadze m., gachechiladze l. planning and automation of information security awareness training. georgian technical university. faculty of business technologies. government and society. tbilisi. xvi international scientific conference. publishing house "technical university", 2022. isbn 978-9941-28-289-7. 276 – 283 p. sakhvadze g., samkharadze r. secure transfer of information within the internal network of the organization. international scientific and practical conference "current issues of science and integrated technologies". milan, italy. january 10 – 13, 2023. isbn – 979-8-88862-816-4 doi – 10.46299/isg.2023.1.1. 627-630 p. sakhvadze g., samkharadze r., kiknadze m. critical analysis of human factor cyber-attacks. georgian technical university. faculty of business technologies. from a series of monographs. globalization and modern business challenges. tbilisi. vi international scientific conference. publishing house "technical university", 2022. isbn 978-9941-28-127-3. 286-290 p. zhamurashvili k., samkharadze r., gachechiladze l. development of security norms for electronic payment systems (monograph). "it-consulting scientific center" of gtu, 2019. p. 70. zhamurashvili k., samkharadze r. information systems security infrastructure planning. tbilisi, "georgian technical university". works. automated control systems. n1(21). 2016. p. 62-65. zhamurashvili k., samkharadze r. modern cryptographic methods. tbilisi, "georgian technical university". works. automated control systems. n1(21). 2016. p. 66-70. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 54 ინფორმაციის უსაფრთხოების ტრენინგის დაგეგმვა და ავტომატიზაცია სამხარაძე რომანი1, კიკნაძე მზია1, სახვაძე გიორგი2, გაჩეჩილაძე ლია2, აჩარაძე გურამი2 1ბიზნესისა და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო პროგრამული ინჟინერიის დეპარტამენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი როგორც ცნობილია, ინფორმაციის უსაფრთხოების მიზანია ინფორმაციის კონფიდენციალურობის, მთლიანობისა და ხელმისაწვდომობის დაცვა. ინფორმაციის უსაფრთხოება შედგება სამი მიმართულებისგან: კონფიდენციალურობა, მთლიანობა და ხელმისაწვდომობა. ამ სამი მიმართულების გამართული ფუნქციონირება უზრუნველყოფს ორგანიზაციებში მაღალ ინფორმაციულ უსაფრთხოებას. სტატიაში შემუშავებულია, ინფორმაციული უსაფრთხოების ცნობიერების ამაღლების ტრენინგის სქემა კორპორატიულ ქსელისთვის. წარმოდგენილია მისი დაგეგმვის და ავტომატიზაციის საკითხები. შემუშავებულია ცნობიერების ამაღლების ტრენინგის ჩატარების მექანიზმი, რომელიც ზრდის ინფორმაციული უსაფრთხოების ზოგად დონეს, რაც უშუალოდ აისახება მონაცემების უსაფრთხოდ გადაცემის პროცესზე. დასაბუთებულია ცნობიერების ამაღლების ტრენინგის ჩატარების აუცილებლობა, მნიშვნელობა და შემოთავაზებულია მისი ჩატარების გზები. შემუშავებულია ცნობიერების ამაღლების გზით შეტევის ტიპების ამოცნობის საშუალებები და მათთან გამკლავების გზები. საკვანძო სიტყვები: ინფორმაციული უსაფრთხოება, ცნობიერების ტრენინგი, ცნობიერების ამაღლება microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 342 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.31 ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანი გარსის პროლიფერაციური აქტივობის თავისებურებანი სიმსივნისწინარე და სიმსივნური პათოლოგიების დროს გამოვლენილი agnor ტექნოლოგიით თამარ ყველიაშვილი1; გიორგი. დიდავა2; შოთა კეპულაძე3, ნინო თევზაძე4; გიორგი ბურკაძე5 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, 5თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი https://orcid.org/00000002-5028-4537; აბსტრაქტი ნაღვლის ბუშტის კარცინომა წარმოადგენს ბილიარული ტრაქტის ყველაზე ხშირ სიმსივნეს. ნაღვლის ბუშტის კარცინომა დასაწყის ეტაპზე უსიმპტომოდ მიმდინარეობს რაც ართულებს მის გამოვლენას და მკურნალობას. ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების ერთ-ერთ რისკ ფაქტორს წარმოადგენს ნაღველკენჭოვანი დაავადება, რომელიც თავის მხრივ იწვევს ქრონიკული ანთებითი პროცესის განვითარებას. ქრონიკული ანთებითი პროცესი კი განპირობებულია უჯრედთა სიკვდილისა და ეპითელიუმის რეპარაციის უწყვეტი ციკლით. ნაღველკენჭოვან დაავადებასა და ნაღვლის ბუშტის კარცინომას შორის კავშირი დადგენილია მრავალი კოჰორტული კვლევით. კერძოდ ნაჩვენებია, რომ ნაღველკენჭოვანი დაავადების მქონე პაციენტები ხასიათდებიან ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების 21%-დან 57%მდე უფრო მაღალი სიხშირით, ვიდრე ნაღველკენჭოვანი დაავადების არმქონე პირები. ჩვენი კვლევის მიზანს შეადგენდა გამოგვევლინა პროლიფერაციული აქტივობის თავისებურებები სხვადასხვა ნაღვლის ბუშტის ნოზოლოგიებში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობისას და ასევე მის გარეშე agnor-ის დამატებითი შეღებვის ტექნოლოგიის გამოყენებით. საკვანძო სიტყვები: ნაღვლის ბუშტი; ნაღვლის ბუშტის კარცინომა; პროლიფერაციული აქტივობა; პროგნოზული მარკერები; agnor; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 343 შესავალი ნაღვლის ბუშტის კარცინომა წარმოადგენს ბილიარული ტრაქტის ყველაზე ხშირ სიმსივნეს. იგი შედარებით იშვიათად გვხვდება დასავლეთის ქვეყნებში. თუმცა, ფართოდაა გავრცელებული დედამიწის სხვადასხვა რეგიონებში, განსაკუთრებით კი განვითარებად ქვეყნებში. მსოფლიოს მასშტაბით 100 000 მოსახლეზე ნაღვლის ბუშტის კარცინომის ინციდენტობა შეადგენს 2,3%-ს. ნაღვლის ბუშტის კარცინომა დასაწყის ეტაპზე უსიმპტომოდ მიმდინარეობს რაც ართულებს მის გამოვლენას და მკურნალობას.(1) ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების ერთ-ერთ რისკ ფაქტორს წარმოადგენს ნაღველკენჭოვანი დაავადება, რომელიც თავის მხრივ იწვევს ქრონიკული ანთებითი პროცესის განვითარებას.(2) ქრონიკული ანთებითი პროცესი კი განპირობებულია უჯრედთა სიკვდილისა და ეპითელიუმის რეპარაციის უწყვეტი ციკლით.(3) ნაღველკენჭოვან დაავადებასა და ნაღვლის ბუშტის კარცინომას შორის კავშირი დადგენილია მრავალი კოჰორტული კვლევით.(4) კერძოდ ნაჩვენებია, რომ ნაღველკენჭოვანი დაავადების მქონე პაციენტები ხასიათდებიან ნაღვლის ბუშტის კარცინომის განვითარების 21%-დან 57%-მდე უფრო მაღალი სიხშირით, ვიდრე ნაღველკენჭოვანი დაავადების არმქონე პირები. ნაღვლის ბუშტის ინვაზიური კარცინომის 80%-ზე მეტი ვითარდება კარცინომა in situ-სა და დისპლაზიის კერებში. მეტაპლაზია, დისპლაზია და კარცინომა in situ სიმსივნის მიმდებარე ლორწოვანში გვხვდება შემდეგი თანაფარდობით 66%, 81.3%, 69%. როგორც ჩანს, ნაღვლის ბუშტის კარცინომის პათოგენეზის ერთ-ერთი გზაა დაზიანების პროგრესია დისპლაზიიდან კარცინომამდე.(5) სხვადასხვა კვლევებით ასევე ნაჩვენებია ki67-ის გაზრდილი ექსპრესიის ასოციაცია ნაღვლის ბუშტის კარცინომასთან. ki67 წარმოადგენს უჯრედის პროლიფერაციულ მარკერს, რომელიც ექსპრესირებს უჯრედის ციკლის ყველა ფაზაში g0 ფაზის გარდა.(6) ნაჩვენებია, რომ ki67 პოზიტიურობა აღინიშნება ნაღვლის ბუშტის კარცინომების 88,64%-ში და მისი ექპსრესია მნიშვნელოვნად იზრდება დაზიანების ავთვისებიანობის ხარისხის ზრდასთან ერთად. უჯრედის პროლიფერაციული აქტივობის მატება დისპლაზიის ადრეულ ეტაპზე, შესაძლებელია წარმოადგენდეს დისპლაზიის კარცინომად პროგრესიის რისკ ფაქტორს. თუმცა, ამ მოსაზრების დასამტკიცებლად საჭიროა დამატებითი კვლევების ჩატარება ნაღვლის ბუშტის ანთებითი დაზიანებების დროს, ნაღვლის ბუშტის ეპითელიუმის პროლიფერაციული ინდექსის ცვლილებებს შესასწავლად. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და პროლიფერაციული პოტენციალი სსხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. მოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვნის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრი (flow cytometry) იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki-67 ასევე agnor შეღებვა და პროლიფერაციული უჯრედის გამოვლენა.(7-9) agnor-ის შეღებვის ტექნიკა ეკოონომიური, სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელია. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 344 შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან, არასტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმების არარსებობის გამო. გარკვეული ტიპის კვლევებით გამოვლენილია მისი ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში.(8,10,11). agnor/the nucleolar organiser regions ბირთვული მაორგანიზაებელი რეგიონები და არის დნმ-ის მარყუჟები, რომლებიც პროეცირდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnors არის ქრომოსომული სეგმენტები, რომლებიც აკოდირებენ რიბოსომურ რიბონუკლეინის მჟავას, განლაგებულია ხუთ აკროცენტრულ ქრომოსომაზე რიცხობრივად 13, 14, 15, 21 და 22. ეს ნუკლეოლარული რეგიონები ასოცირდება მჟავე არაჰისტონის პროტეინებთან, რომლებიც არგიროფილურია. ბირთვული ორგანიზატორული რეგიონები (agnors) განლაგებულია უჯრედის ბირთვში. agnor ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან. (12–14) მასალა და მეთოდები ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2022 წლების საარქივო მასალა. კვლევა მოიცავდა ჯამში 90 შემთხვევას: ● ქრონიკული ქოლეცისტიტი (10 შემთხვევა), ● ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზია (15 შემთხვევა): ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობით (10 შემთხვევა) ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის გარეშე (14 შემთხვევა) ● ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანი გარსის დაბალი ხარისხის დისპლაზია (15 შემთხვევა): ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობით (11შემთხვევა) ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის გარეშე (9 შემთხვევა) ● ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანი გარსის მაღალი ხარისხის დისპლაზია (15 შემთხვევა): ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობით (12 შემთხვევა) ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის გარეშე (9 შემთხვევა) ● ნაღვლის ბუშტის ადენოკარცინომა (10 შემთხვევა): ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობით (8 შემთხვევა) ● ქრონიკული ქოლეცისტიტის გარეშე (7 შემთხვევა) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 345 შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (შ.კ; გ.ბ). ანათლები დამატებით შეიღება agnor-ის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლის მიხედვით). ჰისტოპათოლოგიური და ჰისტოქიმიური პრეპარატების ციფრული გამოსახულება გადატანილი იქნა პათოლოგიის რაოდენობრივი შეფასების ციფრულ პროგრამა qupath v0.4.3ში. სურათი 1: ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანის დაბალი ხარისხის დისპლაზია შეღებვის ტექნოლოგია agnor 200 x გადიდება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 346 სურათი 2: ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანის ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზია შეღებვის ტექნოლოგია agnor 200 x გადიდება; კვლევის შედეგები დიაგნოზი თანმხლები პათოლოგია mean საშუალო სტანდარტულ ი გადახრა ქრონიკული ქოლეცისტიტი არა 1,4 1,3 0,13 ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზია ქრონიკული ქოლეცისტიტი 1,4 1,3 0,07 ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზია არა 1,8 1,7 0,13 ლორწოვანის დაბალი ხარისხის დისპლაზია ქრონიკული ქოლეცისტიტი 2,2 2,3 0,24 ლორწოვანის დაბალი ხარისხის დისპლაზია არა 1,9 1,9 0,05 ლორწოვანის მაღალი ხარისხის დისპლაზია ქრონიკული ქოლეცისტიტი 2,8 2,8 0,09 ლორწოვანის მაღალი ხარისხის დისპლაზია არა 2,6 2,6 0,16 ადენოკარცინომა ქრონიკული ქოლეცისტიტი 2,9 2,8 0,07 ადენოკარცინომა არა 2,8 2,77 0,04 ცხრილი 1: საკვლევ ჯგუფებში არსებული agnor-ის პარამეტრები; კვლევის შედეგებმა აჩვენა რომ ქრონიკული ქოლეცისტიტის შემთხვევების ჯგუფში agnorის ტექნოლოგიით გამოვლენილი პროლიფერაციული აქტივობის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 1,3 (±0.13). ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზიის შესწავლილ ჯგუფში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობისას საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 1,3 (±0.07) ხოლო ქრონიკული ქოლეცისტის როგორც თანმხლები პროცესის არარსებობის შემთხვევაში 1,7(± 0.13). ლორწოვანის დაბალი ხარისხის დისპლაზიის მქონე ჯგუფში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობის შემთხვევაში agnor-ის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 2,3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 347 (±0,24 )ხოლო ქრონიკული ქოლეცისტიტის არარსებობის შემთხვევაში 1,9 (±0,05). ლორწოვანის მაღალი ხარისხის დისპლაზიის ჯგუფში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობის შემთხვევაში agnor-ის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 2,8 (±0,09 )ხოლო ასეთის არარსებობის შემთხვევაში 2,6 (±0.16). შესწავლილ ადენოკარცინომის ჯგუფში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობისას საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 2.8 (±0.07) ხოლო ქრონიკული ქოლეცისტიტის არარსებობის შემთხვევაში 2,77 (±0.04). სურათი 3: სურათზე ნაჩვენებია ნაღვლის ბუშტის ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზია h&e ტექნოლოგია 400x გადიდება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 348 სურათი 4: სურათზე ნაჩვენებია ნაღვლის ბუშტის ბილიარული ტიპის ადენოკარცინომა h&e ტექნოლოგია 400x გადიდება; სურათი 5: სურათზე ნაჩვენებია ნაღვლის ბუშტის ლორწოვანის მაღალი ხარისხის დისპლაზია h&e ტექნოლოგია 400x გადიდება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 349 შედეგების ანალიზი კვლევის შედეგებმა აჩვენა რომ agnor-ის ტექნოლოგიით პროლიფერაციის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი გამოვლინდა საკონტროლო ქრონიკული ქოლეცისტიტის ჯგუფში რაც შეადგენდა საშუალო მაჩვენებელს 1,3. ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი დაფიქსირდა ადენოკარცინომის შემთხვევაში, თანმხლები ქოლეცისტიტთან ერთად რაც შეადგენდა 2,8. საკონტროლო ჯგუფის მაჩვენებელს აღემატებოდა 2,1ჯერ . ყველა საკვლევ ჯგუფში გარდა ინტრაქოლეცისტური პაპილური ნეოპლაზიისა ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობისას აღინიშნებოდა agnor-ის წერტილების გაზრდილი მაჩვენებელი ქრონიკული ქოლეცისტიტის არმქონე საკვლევ ჯგუფებთან შედარებით . მაგალითად ადენოკარცინომის საკვლევ ჯგუფში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობისას პროლიფერაციის საშუალო მაჩვენებელი 1.01ჯერ აღემატობოდა ქრონიკული ქოლეცისტიტის ამავე ნოზოლოგიურ ჯგუფს. ლორწოვანის მაღალი ხარისხის დისპლაზიის ჯგუფში ქრონიკული ქოლეცისტიტის არსებობისას პროლიფერაციული აქტივობა 1.07ჯერ აღემატებოდა ქრონიკული ქოლეცისტიტის არმქონე ჯგუფს. ყველაზე მაღალი განხვავება გამოვლინდა ლორწოვანის დაბალი ხარისხის დისპლაზიის ჯგუფში რომელშიდაც პროლიფერაციული აქტივობა ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობისას 1.2 მეტი იყო ქრონიკული ქოლეცისტიტის არმქონე ამავე ნოზოლოგიური ჯგუფის შემთხვევებს შორის. ინტრაქოლეციტური პაპილური ნეოპლაზიის ჯგუფში პროლიფერაციული აქტივობის საშუალო მაჩვენებელი ლორწოვანის დაბალი ხარისხის დისპლაზიის პროლიფერაციულ მაჩვენებელს 1.0-ით ჩამორჩებოდა; ხოლო მაღალი ხარისხის მაჯვენებელს 1,5-ით. ანალოგიურად 1,5-ით ადენოკარცინომის შემთხვევაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 350 სურათი 6: სურათზე ნაჩვენებია ციფრული გამოსახულების ანალიზის პროგრამის qupath-ის გამოყენებით agnor-ის შეფასების ალგორითმი; დასკვნა agnor-ის დამატებითი შეღებვის ტექნოლოგიით შეფასებული პროლიფერაციული აქტივობის მაქსიმალური მაჩვენებელი დაფიქსირდა ადენოკარცინომის ჯგუფში როგორც ქრონიკული ქოლეცისტიტის ასევე მისი არმქონე საკვლევ ჯგუფებში. პროლიფერაციული აქტივობა მკვეთრად მაღალია ქრონიკული ქოლეცისტიტის თანაარსებობისას როგორც ადენოკარცინომის მქონე საკვლევ ჯგუფებში ასევე ლორწოვანის მაღალი და დაბალი ხარისხის დისპლაზიის ჯგუფებში. რაც კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს ქრონიკული ქოლეცისტიტის როგორც სიმსივნური პროგრესიის ხელშემწყოფი პროცესის მნიშვნელობას. agnor-ის ტექნოლოგია შესაძლებელია გამოყენებული იქნას რუტინულ პრაქტიკაში როგორც სიმსივნური ასევე სიმსივნისწინარე პროცესების პროლიფერაციული აქტივობის მარტივ, სწრაფ და ხარჯეფექტურ დამხმარე საშუალებად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 351 გამოყენებული ლიტერატურა 1. siegel rl, miller kd, jemal a. cancer statistics, 2020. ca cancer j clin. 2020 jan 8;70(1):7–30. 2. ryu s, chang y, yun ke, jung hs, shin jh, shin h. gallstones and the risk of gallbladder cancer mortality: a cohort study. american journal of gastroenterology. 2016 oct;111(10):1476–87. 3. espinoza ja, bizama c, garcía p, ferreccio c, javle m, miquel jf, et al. the inflammatory inception of gallbladder cancer. biochimica et biophysica acta (bba) reviews on cancer. 2016 apr;1865(2):245–54. 4. pilgrim chc, groeschl rt, christians kk, gamblin tc. modern perspectives on factors predisposing to the development of gallbladder cancer. hpb. 2013 nov;15(11):839–44. 5. roa i, de aretxabala x, araya jc, roa j. preneoplastic lesions in gallbladder cancer. j surg oncol. 2006 jun 15;93(8):615–23. 6. sun x, kaufman pd. ki-67: more than a proliferation marker. chromosoma. 2018 jun 10;127(2):175–86. 7. metreveli, b., gagua, d., burkadze, g., & kepuladze, s. (2023). proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists, 5(1), 59–71. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.04 8. tavdgiridze, n., tevdorashvili, g., kepuladze, s., & burkadze, g. (2023). assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists, 5(1), 233–248. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.20 9. arveladze, g., beriashvili, r., kepuladze, s., & burkadze, g. (2023). evaluation of proliferative activity of different subtypes of basal cell carcinomas by agnor technology. georgian scientists, 5(4), 206–218. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.19 10. murgod s, channabasaviah g, shivamurthy d, ashok l, krishnappa s. prognostic potential of agnors in oral submucous fibrosis. j int soc prev community dent. 2016;6(2):167. 11. barbakadze, l., kintraia, n., burkadze, g., & kepuladze, s. (2023). assessment of proliferative activity of endometrial stromal tumors using agnor technology. georgian scientists, 5(2), 123–133. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.16 12. nishie h, hirooka y, kaibara n. argyrophilic nucleolar organizer regions of breast tumors: assessment of aspirated cytological materials. breast cancer. 1996 dec;3(3):199. 13. chiu ky, loke sl, wong kk. improved silver technique for showing nucleolar organiser regions in paraffin wax sections. j clin pathol. 1989 sep 1;42(9):992–4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 352 14. svanadze, t., kepuladze, s., tevzadze, n., & burkadze, g. (2023). assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology. georgian scientists, 5(2), 275–287. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.35 peculiarities of the proliferative activity of the gallbladder mucosa in precancerous and cancerous pathologies detected by agnor technology tamar. kveliashvili; giorgi didava, nino. tevzadze; shota kepuladze, giorgi. burkadze; tbilisi state medical university abstract gallbladder carcinoma is the most common tumor of the biliary tract. gallbladder carcinoma is asymptomatic in the initial stage, which complicates its detection and treatment. one of the risk factors for the development of gallbladder carcinoma is gallstone disease, which in turn leads to the development of a chronic inflammatory process. the chronic inflammatory process is determined by a continuous cycle of cell death and epithelial repair. the relationship between gallstone disease and gallbladder carcinoma has been established by many in particular, it has been shown that patients with gallstone disease have a 21% to 57% higher incidence of gallbladder carcinoma than those without gallstone disease. the aim of our study was to reveal the features of proliferative activity in different gallbladder nosologies in the presence and absence of chronic cholecystitis using agnor additional staining technology. keywords: gallbladder; gallbladder carcinoma; proliferative activity; prognostic markers; agnor georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 134 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.17 ეპითელური-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის მასახიათებლების შედარებითი ანალიზი ძუძუს her2 პოზიტიური მოლეკულური ქვეტიპის ინვაზიური სადინროვანი კარცინომის პირველად კერას, სიმსივნურ „ბადებსა’’ და მეტასტაზურ ლიმფურ კვანძებში შოთა კეპულაძე1; ირაკლი კოხრეიძე2; გიორგი ბურკაძე3 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, მამოლოგი, phd; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი: ძუძუს კიბო არის ჰეტეროგენული დაავადება, რომელიც შეიძლება დაიყოს სხვადასხვა მოლეკულურ ქვეტიპებად, თითოეულს აქვს განსხვავებული კლინიკური და პათოლოგიური მახასიათებლები. her2-დადებითი ძუძუს კიბო არის ქვეტიპი, რომელიც ხასიათდება her2 პროტეინის გადაჭარბებული ექსპრესიით, რაც ასოცირდება აგრესიულ სიმსივნის ქცევასთან[1]. ითვლება, რომ ეპითელურ-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის პროცესი (emt) გადამწყვეტ როლს თამაშობს სიმსივნური ინვაზიის, მეტასტაზებისა და თერაპიისადმი რეზისტენტობაში her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოს დროს. სიმსივნის მაინფილტრაციული ლიმფოციტები (til) წარმოადგენს მასპინძლის იმუნური პასუხის მნიშვნელოვან კომპონენტს კიბოს წინააღმდეგ და მათი არსებობა და ასევე შემადგენლობა ნაჩვენებია, რომ კორელაციაშია სხვადასხვა ტიპის კიბოს კლინიკურ გამოსავალთან, მათ შორის ძუძუს კიბოს[2], [3]. ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს გამოავლინოს emt-ის ფენოტიპური ჰეტეროგენობა სიმსივნის სხვადასხვა ადგილას, მათ შორის სიმსივნის პირველად კერაში, სიმსივნის "ბადებსა" და მეტასტაზურ ლიმფურ კვანძებში her2-ით გამდიდრებულ ძუძუს კიბოს მოლეკულურ ტიპსი. შესწავილია emt მარკერების ექსპრესია, მათ შორის e-cadherin, beta-cathenin და vimentin და გამოვლინდა ექსპრესიის მნიშვნელოვანი სახესხვაობები. emt-ის არსებობა სიმსივნის ძირითად კერასა და სიმსივნურ "ბადებში" დაკავშირებული იყო უფრო ცუდ კლინიკურ გამოსავალათან. გარდა ამისა, til-ების არსებობა და შემადგენლობა იცვლებოდა სიმსივნის უბნებს შორის და კორელაციაში იყო emt მარკერების ექსპრესიასთან. დასკვნების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 135 საფუძველზე შეიძლება ვივარაუდოთ რომ emt არის ჰეტეროგენული პროცესი და რომ emtის არსებობას სიმსივნის სხვადასხვა ადგილას შეიძლება ჰქონდეს განსხვავებული კლინიკური გავლენა her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოსთვის. emt და til-ებთან დაკავშირებული ბიომარკერების იდენტიფიკაციამ შეიძლება ხელი შეუწყოს დამიზნებითი თერაპიების შემუშავებას და გააუმჯობესოს her2-დადებითი ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტებისთვის პერსონალიზირებული მკურნალობა. საკვანძო სიტყვები: სარძევე ჯირკვლის კიბო, her2-დადებითი, ეპითელურ-მეზენქიმური გადასვლა, სიმსივნური კვირტები, სიმსივნური ინფილტრაციული ლიმფოციტები, ბიომარკერები, შესავალი ძუძუს კიბო წარმოადგენს მთელი მსოფლიოს მასშტაბით ქალთა პოპულაციაში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრობლემას და არის ყველაზე გავრცელებული კიბო ქალებში, 2020 წლის მონაცემებით დიაგნოსტირდა 2.3 მილიონი ახალი შემთხვევა . ძუძუს კიბო კომპლექსური დაავადებაა, რომელიც შეიძლება დაიყოს რამდენიმე მოლეკულურ ქვეტიპად, სპეციფიკური მარკერების ექსპრესიის არსებობის ან არარსებობის საფუძველზე. გამოყენებადი იმუნოჰისტოქიმიური ბიომარკერებია ჰორმონული რეცეპტორები (hr), ადამიანის ეპიდერმული ზრდის ფაქტორის რეცეპტორი 2 (her2) და ki-67. მარკერების ექსპრესიის საფუძველზე განარჩევენ ძუძუს კიბოს ოთხ ძირითად მოლეკულურ ქვეტიპის: ლუმინალ a/b ჰორმონულ რეცეპტორ-დადებითი (hr+), her2-დადებითი (her2+), სამმაგად უარყოფითი ძუძუს კიბო (tnbc). ჰორმონულ რეცეპტორ-დადებითი (hr+) სარძევე ჯირკვლის კიბოს, რომელიც შეადგენს ძუძუს კიბოს 60-70%-ს, ახასიათებს ესტროგენის და/ან პროგესტერონის რეცეპტორების არსებობა კიბოს უჯრედების ზედაპირზე. her2+ სარძევე ჯირკვლის კიბო, რომელიც შეადგენს ძუძუს კიბოს 20%-ს, ხასიათდება her2 პროტეინის გადაჭარბებული ექსპრესიით, რომელიც ხელს უწყობს კიბოს უჯრედების ზრდას და გადარჩენას. სამმაგად უარყოფითი ძუძუს კიბო, რომელიც შეადგენს ძუძუს კიბოს 10-15%-ს, არ აექსპრესირებს ამ რეცეპტორებს. ლუმინალური a/b ქვეტიპები დაკავშირებულია უკეთეს პროგნოზთან her2+ და სამმაგად უარყოფითი ძუძუს კიბოს ქვეტიპებთან შედარებით.ძუძუს კიბოს სიხშირე განსხვავდება რეგიონის მიხედვით, უფრო მაღალია განვითარებულ ქვეყნებში. her2+ ძუძუს კიბოს შემთხვევები გლობალურად იზრდება. შეერთებულ შტატებში, ნავარაუდევი იყო, რომ 2022 წელს იქნება her2+ სარძევე ჯირკვლის კიბოს დაახლოებით 28000 ახალი შემთხვევა. ძუძუს კიბოს მოლეკულურ კლასიფიკაციას მნიშვნელოვანი კლინიკური გავლენა აქვს პროგნოზზე, მკურნალობის შერჩევასა და პაციენტის გამოსავალზე. ამიტომ ძუძუს კიბოს მოლეკულური ქვეტიპების უკეთ გააზრება აუცილებელია პაციენტის ეფექტური პერსონალიზირებული მართვისა და ძუძუს კიბოს მკურნალობის მოსალოდნელი გართულებების თავიდან ასაცილებლად. her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოს ახასიათებს ადამიანის ეპიდერმული ზრდის ფაქტორის რეცეპტორ 2 (her2) პროტეინის გადაჭარბებული ექსპრესია, რომელიც ხელს უწყობს კიბოს უჯრედების ზრდას და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 136 გადარჩენას. her2 არის ეპიდერმული ზრდის ფაქტორის რეცეპტორების (egfr) ოჯახის წევრი და კოდირებულია erbb2 გენით მე-17 ქრომოსომაზე. her2 გადაჭარბებული გამოხატვა ასევე ასოცირედება არა მარტო აგრესიულ ქცევასთან არამედ რეციდივის უფრო მაღალი რისკთან და შესაბამისად შორეუი მეტასტაზების არსებობასთან და მაღალ ლეტალურ მაჩვენებლებთან. her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოს კლინიკური მართვა რთულია, რადგან ამ ტიპის სიმსივნეები ისტორიულად დაკავშირებულია ცუდ შედეგებთან. თუმცა, her2-ზე დამიზნებითი თერაპიის დანერგვამ, როგორიცაა ტრასტუზუმაბი, პერტუზუმაბი და ადოტრასტუზუმაბ ემტანზინი (t-dm1), მოახდინა რევოლუცია her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოს მკურნალობაში და მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა პაციენტის შედეგები. მიუხედავად ამ თერაპიის წარმატებისა, her2-ზე გამიზნული აგენტების მიმართ რეზისტენტობა რჩება მნიშვნელოვან გამოწვევად, რაც ხაზს უსვამს მკურნალობის ახალი სტრატეგიების საჭიროებას. her2 ექსპრესია რეგულარულად ფასდება სარძევე ჯირკვლის კიბოს მქონე პაციენტებში იმუნოჰისტოქიმიის (ihc) და/ან ფლუორესცენციის in situ ჰიბრიდიზაციის (fish) ტექნიკის გამოყენებით. her2 დადებითად განისაზღვრება, როგორც ihc 3+ ან fish-დადებითი სიმსივნე. თუმცა, ბოლოდროინდელმა კვლევებმა აჩვენა, რომ დაბალი (low) ან ულტრა დაბალი (ultra low) her2 ექსპრესიის მქონე პაციენტებს შეუძლიათ კვლავ ისარგებლონ her2ზე დამიზნებითი თერაპიული საშუალებით. აქედან გამომდინარე, იზრდება ინტერესი her2 დადებითობის კლინიკური ზღურბლის ხელახალი განსაზღვრის მიმართ, რათა ძირითადად მიზნად ისახავს გადაიხედოს პაციენტები დაბალი her2 ექსპრესიით, რამაც შეიძლება გააფართოოს მკურნალობის შესაძლებლობები და გააფართოოს დამიზნებითი თერაპიის პაციენტების პოპულაციები[4]. ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია (emt) არის ბიოლოგიური პროცესი, რომლის დროსაც უჯრედები კარგავენ ეპითელურ მახასიათებლებს, როგორიცაა უჯრედ-უჯრედის ადჰეზია და აპიკალურ-ბაზალური პოლარობა, და იძენენ მეზენქიმურ თვისებებს, როგორიცაა გაზრდილი მოძრაობა, ინვაზიურობა და აპოპტოზისადმი წინააღმდეგობა. emt რეგულირდება ტრანსკრიფციის ფაქტორების რთული ქსელით, სასიგნალო გზებით და უჯრედგარე მატრიქსის პროტეინებით[1], [2], [5]. ძუძუს კიბოს დროს emt გადამწყვეტ როლს თამაშობს სიმსივნური უჯრედების ინვაზირების, მეტასტაზებისა და თერაპიისადმი რეზისტენტობის განვითარებაში. her2-დადებითი ძუძუს კიბო ასოცირდება გაზრდილ emt-თან დაკავშირებულ გენის ექსპრესიასთან და შესაბამისად უფრო აგრესიულ ფენოტიპთან. კვლევებმა აჩვენა, რომ her2 სიგნალის გაშვებას შეუძლია გაააქტიუროს emt რეგულატორები, როგორიცაა snail, slug და twist, რაც იწვევს emt-ს და სიმსივნური უჯრედების გაძლიერებულ მიგრაციას და შეჭრას. უფრო მეტიც, emt დაკავშირებულია her2-ზე დამიზნებითი თერაპიისადმი რეზისტენტობასთან, რაც ხაზს უსვამს ძუძუს კიბოს დროს her2 სიგნალის გადაცემასა და emt-ს შორის ურთიერთქმედების გაგების მნიშვნელობას[6], [7]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 137 რამდენიმე emt მარკერი იდენტიფიცირებულია, როგორც პოტენციური თერაპიული სამიზნე ძუძუს კიბოს დროს. მაგალითად, emt ტრანსკრიფციის ფაქტორი, twist, ნაჩვენებია, რომ ხელს უწყობს ძუძუს კიბოს მეტასტაზებს და არის პოტენციური თერაპიული სამიზნე. გარდა ამისა, emt-ის გამომწვევი სასიგნალო გზის, tgf-b, დათრგუნვა შემოთავაზებულია, როგორც her2-დადებითი ძუძუს კიბოს პოტენციური თერაპია. თუმცა, საჭიროა შემდგომი კვლევები, რათა განისაზღვროს emt მარკერების დამიზნებითი თერაპიის კლინიკური ეფექტურობა და უსაფრთხოება ძუძუს კიბოს მკურნალობაში. სიმსივნური ინფილტრაციული ლიმფოციტები (tils) არის იმუნური უჯრედების ჰეტეროგენული პოპულაცია, რომლებიც შედიან სიმსივნის მიკროგარემოში სიმსივნური ანტიგენების არსებობის საპასუხოდ. til-ები განიხილება კიბოს წინააღმდეგ მასპინძლის იმუნური პასუხის მნიშვნელოვან კომპონენტად და ნაჩვენებია, რომ მათი არსებობა და შემადგენლობა დაკავშირებულია სხვადასხვა ტიპის კიბოს კლინიკურ შედეგებთან, მათ შორის ძუძუს კიბოს[8], [9]. til შედგება სხვადასხვა ტიპის იმუნური უჯრედებისგან, მათ შორის t უჯრედები, b უჯრედები, ბუნებრივი მკვლელი (nk) უჯრედები და დენდრიტული უჯრედები და სხვა[7], [10]. til-ები შეიძლება დაიყოს ორ ძირითად კატეგორიად მათი ლოკალიზაციის მიხედვით სიმსივნესთან მიმართებაში: ინტრატუმორული til-ები, რომლებიც განლაგებულია თავად სიმსივნურ ქსოვილში და პერიტუმორული til-ები, რომლებიც განლაგებულია სიმსივნის პერიფერიაზე. til-ების შეფასება სარძევე ჯირკვლის კიბოში, როგორც წესი, ხორციელდება სტანდარტიზებული ჰისტოპათოლოგიური მეთოდების გამოყენებით, რაც გულისხმობს ლიმფოციტების რაოდენობრივ განსაზღვრას სიმსივნის სტრომაში. ყველაზე ხშირად გამოყენებული პროტოკოლები til-ის შეფასებისთვის ძუძუს კიბოსთვის არის საერთაშორისო tils სამუშაო ჯგუფის (itwg) რეკომენდაციები და tils in breast cancer international consortium (tnbc-ic) გაიდლაინები. ეს პროტოკოლები განსხვავდება til ქვეტიპების განმარტებით და til რაოდენობრივი განსაზღვრისთვის გამოყენებული მეთოდებით[11], [12]. ბოლო კვლევებმა გამოავლინა ციფრული პათოლოგიისა და გამოსახულების ანალიზის ტექნიკის ახალი მიდგომებით til-ების შეფასებისას უფრო ზუსტი და ობიექტური რაოდენობრივი განსაზღვრა, რამაც კიდევ უფრო შეიძლება ხელი შეუწყოს til გაზომვების ინტეგრაციას რუტინულ კლინიკურ პრაქტიკაში. her2-დადებითი ძუძუს კიბოს შემთხვევაში, არსებობს მზარდი მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებს დადებით კორელაციაზე til-ების არსებობასა და კლინიკურ გამოსავალს შორის. რამდენიმე კვლევამ ასევე აჩვენა მნიშვნელოვანი კავშირი til-ის მაღალ დონესა და გაუმჯობესებულ გადარჩენას შორის her2-დადებით სარძევე ჯირკვლის კიბოთი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 138 დაავადებულ პაციენტებში, რომლებიც მკურნალობდნენ her2-დამიზნებითი თერაპიებით[8], [13]. თუმცა, her2-დადებითი ძუძუს კიბოს კლინიკური შედეგების პროგნოზირებისთვის tilების ოპტიმალური დონე და ასევე მისი შემადგენლობა რჩება ჯერკიდევ შესწავლის საგანი და საჭიროა შემდგომი კვლევები ამ გარემოში til გაზომვების კლინიკური სარგებლობის დასადგენად. pd-l1 (დაპროგრამებული სიკვდილის-ლიგანდი 1) არის ცილა, რომელიც გამოხატულია ზოგიერთი უჯრედის, მათ შორის კიბოს უჯრედების ზედაპირზე, და ურთიერთქმედებს pd1-თან (დაპროგრამებული უჯრედის სიკვდილის ცილა 1) t უჯრედების ზედაპირზე მათი აქტივობის დათრგუნვის მიზნით. ეს ურთიერთქმედება არის ერთ-ერთი მექანიზმი, რომლითაც კიბოს უჯრედებს შეუძლიათ თავი აარიდონ იმუნურ სისტემას და თავიდან აიცილონ განადგურება[9], [14]. her2-დადებითი ძუძუს კიბოს დროს pd-l1 ექსპრესიის შეფასება გახდა კვლევის მნიშვნელოვანი სფერო ამ ქვეტიპის მკურნალობაში pd 1/pd-l1 ინჰიბიტორების პოტენციური როლის გამო. კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა პერსპექტიული შედეგები pd-1/pd-l1 ინჰიბიტორების გამოყენებისას her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოს დროს, განსაკუთრებით her2-ზე გამიზნულ თერაპიასთან ერთად[15]–[17]. რამდენიმე კვლევამ გამოიკვლია pd-l1-ის გამოხატულება her2 დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოში და მოხსენებული იქნა pd-l1 ექსპრესიის ცვლადი მაჩვენებლები. ზოგიერთმა კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ pd-l1 ექსპრესია დაკავშირებულია ცუდ პროგნოზთან her2-დადებითი სარძევე ჯირკვლის კიბოს დროს, ზოგი კი არ აღნიშნავს მნიშვნელოვან კავშირს. თუმცა, pd-l1 ექსპრესიის კლინიკური მნიშვნელობა her2-დადებით სარძევე ჯირკვლის კიბოსთვის ჯერ კიდევ გაურკვეველია და საჭიროა შემდგომი კვლევა pd-l1 ექსპრესიის შეფასების ოპტიმალური მეთოდების დასადგენად და ამ ქვეტიპში მისი პროგნოზირებადი მნიშვნელობის უფრო ზუსტად განსაზღვრის მიზნით. სიმსივნის ,,ბადები” განისაზღვრება, როგორც სიმსივნური უჯრედების მცირე ან ცალკეული უჯრედები, რომლებიც დისოცირდება სიმსივნის ძირითადი კერიდან და შემოიჭრება მიმდებარე სტრომაში. ნაჩვენებია, რომ სიმსივნის ‘’ბადები”’დაკავშირებულია სიმსივნის უფრო აგრესიულ ქცევასთან, ლიმფურ კვანძებში მეტასტაზების გაზრდილ ალბათობასთან და ზოგად ცუდ პროგნოზთან რამდენიმე ტიპის კიბოს, მათ შორის ძუძუს კიბოს. ვარაუდობენ, რომ სიმსივნის ‘’ბადები”’ შეიძლება იყოს ჩართული ეპითელურ-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის პროცესში (emt). სიმსივნის ‘’ბადები”’ გამოხატავს მეზენქიმურ მარკერებს და შესაბამისად, ისინი შეიძლება წარმოადგენენ კიბოს უჯრედების ქვეპოპულაციას, რომლებმაც გაიარეს emt. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 139 til-სა და სიმსივნურ ‘’ბადებს”’ შორის ურთიერთობა emt-ის კონტექსტში არის აქტიური კვლევის სფერო და შეიძლება ჰქონდეს გავლენა ძუძუს კიბოს მკურნალობის ახალი თერაპიული სტრატეგიების შემუშავებაზე. სიმსივნური ‘’ბადები”’ დამხმარე პროგნოზული ფაქტორია კიბოს რამდენიმე სახეობაში, მათ შორის ძუძუს კიბოსთვის. ძუძუს კიბოს სიმსივნური ‘’ბადების”’ შესაფასებლად რეკომენდებული პროტოკოლი მოიცავს ოთხამდე სიმსივნური უჯრედის კლასტერის იდენტიფიცირებას პირველადი სიმსივნის ყველაზე ინვაზიურ ადგილებში. ანდროგენული რეცეპტორი (ar) არის ბირთვული ჰორმონის რეცეპტორი, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ძუძუს ნორმალური ქსოვილის ზრდასა და განვითარებაში. ანდროგენული რეცეპტორის კლინიკური მნიშვნელობა ძუძუს კიბოსთვის პათოგენეზში კომპლექსურია და ჯერ ბოლომდე არ არის შესწავლილი. ზოგიერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ ანდროგენის ექსპრესიის მაღალი დონე ასოცირდება უკეთეს პროგნოზთან და ენდოკრინულ თერაპიაზე პასუხთან, ზოგი კი პირიქით. იზრდება ინტერესი ანდროგენული რეცეტორის დამიზნებითი თერაპიის პოტენციური როლის მიმართ ძუძუს კიბოს დროს, განსაკუთრებით სამმაგ-უარყოფითი ძუზუს კიბოს შემთხვევებში. emt-ის ფენოტიპური ჰეტეროგენურობის გამოკვლევა სიმსივნის ძირითად კერაში, სიმსივნურ ,,ბადებსა” და მეტასტაზურ ლიმფურ კვანძებში გადამწყვეტია სიმსივნის პროგრესირების დინამიკის გასაგებად და ეფექტური თერაპიული სტრატეგიების შემუშავებისთვის. emt მარკერების დამიზნება და იმუნური პასუხის მოდულაცია არის პერსპექტიული სტრატეგიები პაციენტის შედეგების გასაუმჯობესებლად. her2 სიგნალის გადაცემის, emt-სა და იმუნურ პასუხს შორის ურთიერთქმედების გაგება შეიძლება დაეხმაროს her2+ ძუძუს კიბოს უფრო ეფექტური მკურნალობის განვითარებაში. მასალა და მეთოდები განხორციელებული იქნა რეტროსპექტული კვლევა, რომლის ფარგლებშიც გამოყენებული იქნა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო, სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის არაპერსონალიზებულ ფორმალინში ფიქსირებულ და პარაფინში ჩაშენებულ (ffpe) ბლოკების 2018-2023 წლებშის საარქივო მასალა. კვლევაში ჩართვის კრიტერიუმს წარმოადგენდა ძუძუს ინვაზიური სადინრის კარცინომის her2 პოზიტიური მოლეკულური ქვეტიპის მხოლოდ პოსტოპერაციული შემთხვევები. კვლევა მხარდაჭერილის თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომისიის მიერ და ნიმუშების შეგროვებისა და დამუშავების დროს დაცული იყო cap-ის გაიდლაინები და შესაბამისი პროტოკოლები (protocol for the examination of resection specimens from patients with invasive carcinoma of the breast version: 4.8.1.0 protocol posting date: march 2023) . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 140 შემთხვევათა საერთო რაოდენობა შეადგენდა 30 პაციენტს. პაციენტთა საშუალო ასაკი იყო 42 წელი. ნეგატიური ლიმფური კვანძების შემთხვევები კვლევაში არ იქნა ჩართული. არცერთ პაციენტს ნეოადიუვანტური ქიმიოთერაპია არ ჩატარებია. კვლევამ შეაფასა სხვადასხვა პარამეტრი, მათ შორის სიმსივნის სტადია, პაციენტის ასაკი, სიმსივნის დიფერენციაციის ხარისხი და ლიმფოვასკულური ინვაზია. სიმსივნური ,,ბადები” შეფასდა რაოდენობრივი შეფასების მეთოდით. სიმსივნის ინფილტრაციული ლიმფოციტების პროცენტული მაჩვენებელი ასევე შეფასდა საერთაშორისო tils სამუშაო ჯგუფის მიერ მოწოდებული რეკომენდაციების მიხედვით. სურათი n1: a. h&e ტექნოლოგია:100x.სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები 50%; b. ihc ტექნოლოგია: 400x.ვიმენტინის ექსპრესია სიმსივნის-ბადები’; c. ihc ტექნოლოგია: 400x.e-კადჰერინის ექსპრესია სიმსივნის ძირითად კერაში; d.ihc ტექნოლოგია: 200x.e-კადჰერინის ექსპრესია სიმსივნის-ბადები f.ihc ტექნოლოგია: 200x. ბეტა-კატენინის ექსპრესია სიმსივნის ძირითად კერაში; g. ihc ტექნოლოგია: 400x.ბეტა-კატენინის ექსპრესია სიმსივნის-ბადები; h.ihc ტექნოლოგია: 400x.ki67-ის ექსპრესია სიმსივნის-ბადები; i. ihc ტექნოლოგია: 200x.ვიმენტინის ექსპრესია სიმსივნის ძირითად კერაში; იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზი ჩატარდა leica-ს პირველადი ანტისხეულების გამოყენებით vimentin, beta-catenin, e-cadherin, androgen receptor, pd-l1, ki67 და p53 ექსპრესიის შესაფასებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 141 ანტისხეულების ექსპრესია შესაფასდა ოთხ კომპონენტში: სიმსივნის ორი უბანი, სიმსივნური "ბადები" და მეტასტაზირებული ლიმფური კვანძების დეპოზიტები. სიმსივნის ეპიცენტრის ორი რეგიონი დაშორებული იყო 1 სმ-ზე მეტით. შეფასება განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგანატომმა. რაოდენობრივი მონაცემები გაანალიზდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით. კორელაციის დასადგენად გამოყენებული იქნა spearman-ის რანგის ტესტი, ხოლო მენ-უიტნის და კრუსკალ-უოლისის ტესტები გამოყენებული იქნა ჯგუფებს შორის შედარებითი ანალიზისთვის. მგრძნობელობა და სპეციფიკურობა შეფასდა 95% სანდო ინტერვალებით. p მნიშვნელობა <0.05 ჩათვლილი იყო სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი. ყველა სტატისტიკური დამუშავებისთვის გამოყენებული იყო ibm spss statistics 28.0.1.1 კვლევის შედეგების ანალიზისას გათვალისწინებულია მხოლოდ სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი კორელაციები. შედეგები კველბის შედეგების თანახმად საშუალო til-ების პროცენტული რაოდენობა her2-დადებითი ძუძუს კიბოს ყველა სტადიაში აღმოჩნდა 30.8±13.39. სიმსივნის ‘’ბადების ‘’ საშუალო რაოდენობა იყო 7.88 ± 4.63. ვიმენტინისა და სხვა emt მარკერის ექსპრესიასთან დაკავშირებით, კვლევამ აჩვენა, რომ საშუალო ექსპრესია პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1 იყო 17.2, ±11.05. საშუალო ექსპრესია პირველადი სიმსივნის ფოკუსში 2 იყო 15.84 ±11.04. სიმსივნის ,,ბადებში,, საშუალო ექსპრესია იყო 25 ±16,55. ლიმფურ კვანძებში საშუალო ექსპრესია იყო 22.8 ±14.43. სიმსივნის სხვადასხვა სტადიების თვალსაზრისით, კვლევამ აჩვენა, რომ til-ების საშუალო რაოდენობა ყველაზე მაღალი იყო t1 სტადიაზე (46.25), რასაც მოჰყვა t2 სტადია (32), t3 სტადია (27.86) და t4 სტადია (17.5). სიმსივნური ,,ბადების,, საშუალო რაოდენობა ყველაზე მაღალი იყო t4 სტადიაზე (13), რასაც მოჰყვა t3 სტადია (9.29), t2 სტადია (6.7) და t1 სტადია (3.25). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 142 დიაგრამა1: ვიმენტინის ექსპრესია სიმსივნის სხვადასხვა სტანიაში სიმსივნის ძირითად კერაში, სიმსივნის ,,ბადებსა,, და მეტასტაზირებულ ლიმფურ კვანძებში; ვიმენტინის ექსპრესია სიმსივნის ძირითადი კერის ფოკუს 1-ში იყო ყველაზე მაღალი t4 სტადიაში (25), რასაც მოჰყვა t3 სტადია (20.71), t2 სტადია (18.5) და t1 სტადია (0). ვიმენტინის ექსპრესია სიმსივნის ძირითადი კერის ფოკუს 2-ში ყველაზე მაღალი იყო t4 სტადიაში (23.75), რასაც მოჰყვა t2 სტადია (19.5), t3 სტადია (14.29) და t1 სტადია (1.5). ვიმენტინის ექსპრესია სიმსივნის ,,ბადებში,, ყველაზე მაღალი იყო t3 სტადიაზე (32.86), რასაც მოჰყვა t4 სტადია (30), t2 სტადია (27) და t1 სტადია (1.25). ვიმენტინის ექსპრესია ლიმფურ კვანძებში ყველაზე მაღალი იყო t3 სტადიაზე (32,86), შემდეგ t4 სტადიაზე (28,75), t2 სტადიაზე (22) და t1 სტადიაზე (1,25). დიაგრამა2: e-კადჰერინის ექსპრესია სიმსივნის სხვადასხვა სტანიაში სიმსივნის ძირითად კერაში, სიმსივნის ,,ბადებსა,, და მეტასტაზირებულ ლიმფურ კვანძებში; საერთო საშუალო e-cadherin ექსპრესია პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1 და 2 იყო 62.72 და 64.2 შესაბამისად, ხოლო საშუალო ექსპრესია სიმსივნურ ,,ბადებსა,, და ლიმფურ კვანძებში აღმოჩნდა 52.72 და 53.76. t1 სტადიაზე, საშუალო e-cadherin ექსპრესია აღმოჩნდა ყველაზე მაღალი, მნიშვნელობებით 87.5 პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1, 85 პირველადი სიმსივნის ფოკუსში 2, 72.5 სიმსივნის ,,ბადებში,, და 72.5 ლიმფურ კვანძებში. t2 სტადიაზე e-cadherin-ის საშუალო ექსპრესია შემცირდა 64.5 მნიშვნელობებით პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1, 68.5 პირველად სიმსივნის ფოკუსში 2, 50.5 სიმსივნის კვირტებში და 51 ლიმფურ კვანძებში. t3 სტადიაზე e-cadherin-ის საშუალო ექსპრესია შედარებით მუდმივი რჩებოდა, მნიშვნელობებით 54,71 პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1, 56,43 პირველადი სიმსივნის ფოკუსში 2, 52,57 სიმსივნის ,,ბადებში,, და 54,86 ლიმფურ კვანძებში. t4 სტადიაზე, e-cadherin-ის საშუალო ექსპრესია კიდევ უფრო შემცირდა, მნიშვნელობებით 47.5 პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1, 46.25 პირველადი სიმსივნის ფოკუსში 2, 38.75 სიმსივნის ,,ბადებში,, და 40 ლიმფურ კვანძებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 143 ყველაზე დაბალი სტანდარტული გადახრა დაფიქსირდა t1 სტადიაზე, რაც მიუთითებს ecadherin-ის უფრო სტაბილურ ექსპრესიას. ამის საპირისპიროდ, ყველაზე მაღალი სტანდარტული გადახრის მნიშვნელობები დაფიქსირდა t3 სტადიაზე, რაც მიუთითებს ამ სტადიაში e-cadherin გამოხატვის უფრო მეტ ჰეტეროგენულობას. დიაგრამა 3: ბეტა-კატენინი ექსპრესია სიმსივნის სხვადასხვა სტანიაში სიმსივნის ძირითად კერაში, სიმსივნის ,,ბადებსა,, და მეტასტაზირებულ ლიმფურ კვანძებში; დაფიქსირდა ბეტა-კატენინის ექსპრესიის ზრდა t1-დან t4 სტადიამდე სიმსივნის პირველად ფოკუსში. კონკრეტულად, ბეტა-კატენინის საშუალო ექსპრესია t1 სტადიაში იყო 5, t2 სტადიაში იყო 30.2, t3 სტადიაში იყო 49.29 და t4 სტადიაში იყო 57.5. უფრო მეტიც, ბეტაკატენინის ექსპრესია ყველაზე მაღალი იყო სიმსივნურ ,,ბადებში,, საშუალო ექსპრესიით 40.48. სტანდარტული გადახრის მნიშვნელობები ასევე ვარაუდობს, რომ ბეტა-კატენინის ექსპრესიის ჰეტეროგენულობა ყველაზე მაღალია t2 სტადიაზე და ყველაზე დაბალი t3 სტადიაზე. საერთო ჯამში, შედეგები მიუთითებს, რომ ბეტა-კატენინის ექსპრესია დამოკიდებულია სტადიაზე და შეიძლება ჰქონდეს პოტენციური როლი სიმსივნის პროგრესირებაში. (5) შედეგების ანალიზი ცხრილი 1: პირსონის კორელაციური კავშირები შემდეგ ჯგუფებს შორის: სიმსივნის სტადია, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები (tils), სიმსივნის ,,ბადები,, და ვიმენტინი; კვლევის შედეგების საფუძველზე შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ არსებობს ძლიერი დადებითი კორელაცია t-სა და vimentin-ის ექსპრესიას შორის პირველადი სიმსივნის ფოკუსში 1 (p1), პირველადი სიმსივნის ფოკუსში 2 (p2), სიმსივნის ბადებსა (tb) და ლიმფურ კვანძებში (ln), კორელაციის კოეფიციენტებით 0,599-დან 0,601-მდე. tils რაოდენობა უარყოფითად არის დაკავშირებული t-სთან (კორელაციის კოეფიციენტი = 0,599) და სიმსივნურ ბადებთან (კორელაციის კოეფიციენტი = -0,746). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 144 სიმსივნის ,,ბადები” დადებითად არის დაკავშირებული ვიმენტინის ექსპრესიასთან პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1 (კორელაციის კოეფიციენტი = 0,685) და ლიმფურ კვანძებთან (კორელაციის კოეფიციენტი = 0,747). ცხრილი 2: კორელაციური კავშირები შემდეგ ჯგუფებს შორის: სიმსივნის სტადია, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები (tils), სიმსივნის ,,ბადები,, და e-კადჰერინი; აღინიშნება უარყოფითი კორელაციები e-კადჰერინის ექსპრესიას შორის ოთხივე ლოკაციაზე რაც მიუთითებს, რომ e-კადჰერინის ექსპრესიის დაქვეითება დაკავშირებულია til და tb-ს რაოდენობის გაზრდასთან. ყველაზე ძლიერი უარყოფითი კორელაცია დაფიქსირდა e-კადჰერინის ექსპრესიას შორის მეტასტაზირებულ ლიმფური კვნძებისა და სიმსივნის ბადების ექსპრესიის რაოდენობაში (r=0.571, p=0.003). დადებითი კორელაციები til და სიმსივნის ,,ბადების,, რაოდენობას შორის ოთხივე ლოკაციაში ვარაუდობს, რომ სიმსივნის ,,ბადების,, არსებობასთან შეიძლება ასოცირებული იყოს იმუნური ინფილტრაციის გაზრდა. თუმცა, იყო გარკვეული ვარიაციები კორელაციების სარწმუნოობაში სხვადასხვა ადგილას. ყველაზე სუსტი კორელაცია დაფიქსირდა ,,ბადების,, რაოდენობასა და e-კადჰერინის ექსპრესიას შორის ლიმფურ კვანძებში (r=-0.348, p=0.088). აღნიშნული მონაცემების საფუძველზე შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ შემცირებული eკადჰერინის ექსპრესია და გაზრდილი til და ,,ბადების,, რაოდენობა შეიძლება იყოს სასარგებლო პროგნოზული მარკერები ძუძუს კიბოსთვის. ცხრილი 3: კორელაციური კავშირები შემდეგ ჯგუფებს შორის: სიმსივნის სტადია, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები (tils), სიმსივნის ,,ბადები,, და ბეტა-კატენინი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 145 პირსონის კორელაციის კოეფიციენტები მნიშვნელოვანი იყო ყველა ჯგუფს შორის შედარებისათვის (p<0.05). ბეტა-კათენინის ექსპრესია პირველად სიმსივნეში მტკიცედ იყო დაკავშირებული მის ექსპრესიასთან როგორც სიმსივნის ,ბადებში,, ასევე ლიმფურ კვანძებში (r=0,816** და r=0,744** შესაბამისად), ასევე tils რაოდენობასთან (r=-0,722**) . ანალოგიურად, ბეტა-კათენინის ექსპრესია პირველად სიმსივნის ფოკუსში 2 იყო მტკიცედ დაკავშირებული მის ექსპრესიასთან როგორც სიმსივნურ ,,ბადებში,,, ასევე ლიმფურ კვანძებში (r=0.842** და r=0.744**), ასევე tils რაოდენობასთან (r=-0.666 **). ბეტა-კათენინის ექსპრესია სიმსივნურ ,,ბადებში,, ზომიერად იყო დაკავშირებული მის ექსპრესიასთან ლიმფურ კვანძებში (r=0.576**) და სუსტად კორელირებული იყო მის ექსპრესიასთან პირველად სიმსივნის ფოკუსში 1-ში (r=0.664**). ცხრილი 4: კორელაციური კავშირები შემდეგ ჯგუფებს შორის: სიმსივნის სტადია, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები (tils), სიმსივნის ,,ბადები,, და ანტროგენის რეცეპტორი; კორელაცია ანდროგენული რეცეპტორის ექსპრესიასა და tils შორის არ იყო მნიშვნელოვანი (r=-0.371, p=0.068). ანალოგიურად, კორელაცია ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესიასა და სიმსივნის ,,ბადებს,, შორის არ იყო მნიშვნელოვანი (r=0.418, p=0.037). თუმცა, კორელაცია ანდროგენული რეცეპტორის ექსპრესიასა და t-ს შორის იყო მნიშვნელოვანი (r=0.386, p=0.056). კორელაციის კოეფიციენტები ანდროგენის რეცეპტორების ექსპრესიასა და tils შორის და ანდროგენის რეცეპტორების ექსპრესიასა და სიმსივნის ,,ბადებს,, შორის ორივე დადებითი იყო, მაგრამ კორელაციების სიძლიერე უფრო სუსტი იყო, ვიდრე ანდროგენის რეცეპტორების ექსპრესიასა და t-ს შორის. ზოგადად, როგორც ჩანს, ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესია უფრო მჭიდროდ არის დაკავშირებული სიმსივნის სტადიასთან, ვიდრე სიმსივნის მაინფილტრირებელ ლიმფოციტებთან. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ კორელაციები ანდროგენული რეცეპტორების ექსპრესიასა და სიმსივნურ ,,ბადებს,, სუსტი მაგრამ დადებითი იყო, რაც მიუთითებს გარკვეულ კავშირზე ამ ცვლადებს შორის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 146 დასკვნა ➢ არსებობს ძლიერი უარყოფითი კორელაცია სიმსივნის მიკროგარემოში e-cadherin-ის ექსპრესიასა და til-ების ინფილტრაციას შორის და იმავე გარემოში ზომიერი უარყოფითი კორელაცია e-cadherin-ის ექსპრესიასა და სიმსივნის ,,ბადების'' რაოდენობას შორის. ➢ არსებობს ძლიერი დადებითი კორელაცია ვიმენტინის ექსპრესიასა და til-ების ინფილტრაციას შორის და ზომიერი დადებითი კორელაცია ვიმენტინის ექსპრესიასა და სიმსივნის მიკროგარემოში სიმსივნის ,,ბადების '' რაოდენობას შორის. ➢ არსებობს ძლიერი დადებითი კორელაცია ბეტა-კატენინის ექსპრესიასა და til-ების ინფილტრაციას შორის და ზომიერი დადებითი კორელაცია ბეტა-კატენინის ექსპრესიასა და სიმსივნის მიკროგარემოში სიმსივნური ,,ბადების '' რაოდენობას შორის. ➢ e-კადჰერინის ექსპრესია მცირდება სიმსივნის სტადიის პროგრესირებასთან ერთად, ყველაზე დაბალი გამოხატულება დაფიქსირდა t4 სტადიაზე. ➢ რაც შეეხება ბეტა-კატენინის ექსპრესიას, ჩვენ ვხედავთ, რომ საშუალო გამოხატულება სიმსივნის ,,ბადებში'' უფრო მაღალია, ვიდრე სიმსივნის ძირითად კერაში. ეს ვარაუდობს, რომ ბეტა-კატენინმა შეიძლება შეასრულოს როლი კიბოს უჯრედების მიგრაციაში სიმსივნის ძირითადი კერიდან სიმსივნის ,,ბადებამდე'' . საყურადღებოა, რომ ბეტა-კატენინის საშუალო ექსპრესია იზრდება სიმსივნის სტადიის პროგრესირებასთან ერთად, ყველაზე მაღალი ექსპრესია დაფიქსირდა t4 სტადიაზე. უნდა აღინიშნოს, რომ ეს კორელაციები არ გულისხმობს მიზეზობრიობას და საჭიროა შემდგომი კვლევები ამ დაკვირვებების საფუძველად არსებული პოტენციური მექანიზმების გამოსავლენად. თუმცა, ეს დასკვნები კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს, რომ e-cadherin-ის, vimentin-ის, beta-catenin-ის და androgen რეცეპტორების ექსპრესია გარკვეულ როლს ასრულებს სიმსივნის მიკროგარემოს რეგულაციაში და სიმსივნის უფრო აგრესიული ფენოტიპის ჩამოყალიბებაში, ახალი თერაპიული სამიზნეების შემუშავებამ შეიძლემა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესოს her2 პოზიტიური ძუძუს კიბოს პერსონალიზირებული მკურნალობის მეთოდები. გამოყენებული ლიტერატურა [1] b. nami and z. wang, “her2 in breast cancer stemness: a negative feedback loop towards trastuzumab resistance.,” cancers (basel), vol. 9, no. 5, apr. 2017, doi: 10.3390/cancers9050040. [2] f. sapna, p. s. s. athwal, m. kumar, s. randhawa, and s. kahlon, “therapeutic strategies for human epidermal receptor-2 positive metastatic breast cancer: a literature review.,” cureus, vol. 12, no. 8, p. e9522, aug. 2020, doi: 10.7759/cureus.9522. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 147 [3] m. gámez-chiachio, d. sarrió, and g. moreno-bueno, “novel therapies and strategies to overcome resistance to anti-her2-targeted drugs.,” cancers (basel), vol. 14, no. 18, sep. 2022, doi: 10.3390/cancers14184543. [4] k. venetis et al., “her2 low, ultra-low, and novel complementary biomarkers: expanding the spectrum of her2 positivity in breast cancer”, doi: 10.3389/fmolb.2022.834651. [5] b. nami, a. ghanaeian, c. black, and z. wang, “epigenetic silencing of her2 expression during epithelial-mesenchymal transition leads to trastuzumab resistance in breast cancer,” life (basel), vol. 11, no. 9, 2021, doi: 10.3390/life11090868. [6] kepuladze shota, kokhreidze irakli, and burkadze george, “view of the characteristics of epithelial mesenchymal transition in different molecular subtypes of primary and metastatic invasive ductal carcinoma of the breast (critical review).” https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/334/344 (accessed may 14, 2023). [7] s. kepuladze, i. kokhreidze, and g. burkadze, “comparative analysis of phenotypic features in the primary tumor, tumour buds and metastatic lymph nodes within luminal a and luminal b molecular subtypes of invasive ductal carcinoma of the breast,” georgian scientists, vol. 4, no. 2, pp. 117–140, apr. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.02.09. [8] d. kajaia, d. kochiashvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “comparative analysis of features of microenvironment, stem cell and epithelial-mesenchymal transformation of non-invasive papillary bladder carcinoma with invasive carcinoma,” georgian scientists, vol. 4, no. 5, pp. 293–303, dec. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.32. [9] r. devadze, a. gvenetadze, g. burkadze, and s. kepuladze, “features of distribution of intratumoral lymphocytes in ovarian epithelial tumours of different histological types and degree of malignancy,” georgian scientists, vol. 4, no. 5, pp. 383–393, dec. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.42. [10] d. kajaia, d. kochiashvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “comparative analysis of changes in proliferative-apoptotic and hormonal status of non-invasive papillary urothelial carcinomas with molecular subtypes of invasive carcinomas,” georgian scientists, vol. 4, no. 4, pp. 343–361, sep. 2022, doi: 10.52340//gs.2022.04.04.38. [11] g. arveladze, r. beriashvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “problemic issues in molecular characterization, risk of progression and recurrence of basal cell and squamous cell carcinomas of the skin,” georgian scientists, vol. 4, no. 5, pp. 86–96, oct. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.11. [12] t. kveliashvili, g. didava, s. kepuladze, and g. burkadze, “problematic issues of the mucous membrane inflammatory changes of the gallbladder and the features of hormonal expression georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 148 in the development of dysplasia-carcinoma consequence,” georgian scientists, vol. 4, no. 5, pp. 108–119, oct. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.13. [13] n. qavtaradze, e. (dodo) qartvelishvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “structural-molecular features of the osteochondral unit of the femur head and the synovial membrane and characteristics of progression and relapse in different types of osteoarthritis,” georgian scientists, vol. 4, no. 5, pp. 175–184, nov. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.18. [14] b. metreveli, d. gagua, g. burkadze, and s. kepuladze, “proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 1, pp. 59–71, jan. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.01.04. [15] d. b. doroshow et al., “pd-l1 as a biomarker of response to immune-checkpoint inhibitors,” nat rev clin oncol, vol. 18, no. 6, pp. 345–362, jun. 2021, doi: 10.1038/s41571-021-00473-5. [16] l. voorwerk et al., “immune induction strategies in metastatic triple-negative breast cancer to enhance the sensitivity to pd-1 blockade: the tonic trial,” nat. med., vol. 25, no. 6, pp. 920– 928, jun. 2019, doi: 10.1038/s41591-019-0432-4. [17] q. ma et al., “a pd-l1-targeting chimeric switch receptor enhances efficacy of car-t cell for pleural and peritoneal metastasis,” signal transduct target ther, vol. 7, no. 1, dec. 2022, doi: 10.1038/s41392-022-01198-2. comparing changes in epithelial-mesenchymal transformation markers in different tumor sites of breast cancer with her2-positive molecular subtype shota kepuladze1; irakli kokhreidze2; george burkadze3 1phd student at tbilisi state medical universiy, md, clinical pathologist; 2professor at tbilisi state medical university, phd, mamologist; 3professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; abstract breast cancer is a heterogeneous disease that can be divided into different molecular subtypes, each with different clinical and pathological characteristics. her2-positive breast cancer is a subtype characterized by overexpression of the her2 protein, which is associated with aggressive tumor behavior. the process of epithelial-mesenchymal transformation (emt) is believed to play a critical role in tumor invasion, metastasis, and resistance to therapy in her2-positive breast cancer. tumorinfiltrating lymphocytes (til) are an important component of the host's immune response against georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 149 cancer, and their presence and composition have been shown to correlate with clinical outcome in various types of cancer, including breast cancer. our study aims to reveal the phenotypic heterogeneity of emt in different tumor sites, including the primary tumor focus, tumor "buds” and metastatic lymph nodes by molecular typing of her2enriched breast cancer. the expression of emt markers, including e-cadherin, beta-catenin and vimentin, was measured and significant differences in expression were detected. the presence of emt in the main tumor focus and tumor "buds'' was associated with a worse clinical outcome. furthermore, the presence and composition of tils varied between tumor sites and correlated with the expression of emt markers. based on the findings, it can be assumed that emt is a heterogeneous process and that the presence of emt in different tumor sites may have different clinical implications for her2-positive breast cancer. identification of biomarkers associated with emt and tils may facilitate the development of targeted therapies and improve personalized treatment for patients with her2-positive breast cancer. keywords: breast cancer, her2-positive, epithelial-mesenchymal transition, tumor buds, tumorinfiltrating lymphocytes, cancer biomarkers; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 30 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.02 ხანძრის ფიზიკური მოდელირების შედეგები საავტომობილო გვირაბებისათვის ზაზა ხოკერაშვილი, დავით ცანავა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, კოსტავას 77 აბსტრაქტი ნაშრომში წარმოდგენილია 1:60 მასშტაბის საავტომობილო ტრანსპორტისათვის განკუთვნილი დახრილი გვირაბების ფიზიკურ მოდელზე ხანძრის განვითარების კვლევის შედეგები. გვირაბის დახრილობა იცვლებოდა 0-10% ფარგლებში 2%-იანი ბიჯით, ნატურ გვირაბში ინიცირებული და განვითარებული ხანძრის სიმძლავრე იცვლებოდა 5-15 მგვტ-ის ფარგლებში 5 მგვტ ბიჯით, ამასთან ნატური გვირაბის სიგრძე იყო 360 მ, სიგანე 8 მ, სიმაღლე 6 მ, განივი კვეთის ფართობი 48 მ2, ხოლო გვირაბის სიგანისა და სიმაღლის თანაფარდობა 1,33. მოცემული გეომეტრიის ნატური გვირაბის მოდელი შესაბამისი მასშტაბით დამზადებული იყო 2 მმ სისქის უჟანგავი ფოლადის ფურცლისაგან. გვირაბის მოდელის ზომები არის: სიგრძე 6 მ, სიგანე 0,16 მ, სიმაღლე 0,12 მ, განივი კვეთის ფართობი 0,0192 მ2. აღნიშნულ მოდელზე ექსპერიმენტების გზით შევისწავლეთ ხანძრის ინიცირებისა და განვითარების შემთხვევაში გამოყოფილი აირების (კვამლის) გავრცელების ხასიათი, განვსაზღვრეთ გრადიენტ ფაქტორის გავლენა კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების მანძილის ცვალებადობის ტემპზე. აღნიშნული მახასიათებლების შესწავლა განხორციელდა გვირაბის მოდელში არსებული ჰაერის ტემპერატურის ცვალებადობის მიხედვით. ჰაერის ტემპერატურის გაზომვა ხდებოდა ღია და დახურული ტიპის აღმქმელებით აღჭურვილი k ტიპის თერმოწყვილებით. გაზომვის მაქსიმალური ტემპერატურა 800 0c. თერმოწყვილები დამონტაჟდა გვირაბის მოდელის ჭერში მთელ სიგრძეზე 5 და 10 სმ ბიჯით. ხანძარი დამოდელდა ბუნებრივი აირით. მოდელის ერთი პორტალიდან ღერძული ვენტილატორით ხდებოდა სავენტილაციო ჰაერის მიწოდება მოდელის შიგა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 31 სივრცეში. სავენტილაციო ჰაერის სიჩქარე იზომებოდა ანემომეტრით, ხოლო ჰაერის ხარჯის გაანგარიშება ხდებოდა ყოველ ცალკეულ მომენტში სიჩქარის მიხედვით. დამოდელებული ხანძრის საჭირო სიმძლავრის უზრუნველყოფა ხდებოდა ბუნებრივი აირით, ხოლო გაზომვა მოცულობითი და მასური რეგულატორ-აღმრიცხველის საშუალებით. მოდელზე დამონტაჟებული k ტიპის თერმოწყვილებიდან, ანემომეტრიდან და ბუნებრივი აირის ხარჯსაზომიდან მონაცემების ერთდროული აღება, დამუშავება, ანალიზი და ციფრულ ფორმატში მათი გადმოცემა ხდებოდა მონაცემების შეგროვების dt-85 ტიპის „დატათეიქერის“ საშუალებით. მიღებული შედეგების გამოყენება შესაძლებელია საავტომობილო გვირაბების ვენტილაციის პროექტების დასამუშავებლად, რომლებშიდაც გათვალისწინებული იქნება ხანძრის გავლენა ვენტილაციაზე. საკვანძო სიტყვები: აეროდინამიკური წინაღობა, კრიტიკული სიჩქარე, გრადიენტ ფაქტორი, უკუდინების მანძილი. 1. შესავალი სახელმწიფოს ეკონომიკური განვითარების სტრატეგიულ გეგმაში, სატრანზიტო პოტენციალის ოპტიმალურად გამოყენება ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად განიხილება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, შესაბამისი დონორი ორგანიზაციების დაფინანსებით წარმატებით ხორციელდება სხვადასხვა მნიშვნელოვანი პროექტებს დაგეგმვა და რეალიზება. ერთ-ერთ ასეთ, ქვეყნის განვითარებისათვის კრიტიკულად მნიშვნელოვან პროექტს წარმოადგენს, თანამედროვე სტანდარტების ჩქაროსნული ავტომაგისტრალისა და მისი გამართულად და უსაფრთხოდ ექსპლუატაციისათვის საჭირო დამხმარე ნაგებობების მშენებლობა. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში, ჩქაროსნული ავტომაგისტრალის მშენებლობის პარალელურად, დაგეგმილია და უმეტეს შემთხვევაში მიმდინარეობს 50 ზე მეტი მაღალი სტანდარტის შესაბამისი საავტომობილო გვირაბების მშენებლობა. საავტომობილო გვირაბების შესაბამისი სტანდარტი განიხილავს, მათ საიმედოდ, უსაფრთხოდ და მდგრადად ექსპლუატაციისა და ფუნქციონირების შესაძლებლობას. საავტომობილო გვირაბების უსაფრთხოდ ექსპლუატაციის ერთ-ერთი აუცილებელი კომპონენტი, როგორიცაა „უსაფრთხოების აუცილებელი მინიმალური დონე“ განსაზღვრულია ევროსაბჭოსა და ევროპარლამენტის ერთობლივად შემუშავებულ, მიღებულ და დამტკიცებულ დირექტივაში. ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარე და სუფთა ჰაერის ჭავლში კვამლის საპირისპირო გავრცელების მანძილი უკუდინების სიგრძე, საგანგებო სიტუაციების მართვის პროექტებში მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიურ მაჩვენებლებს წარმოადგენს. თუ 𝑢0 არის გრძივი ვენტილაციის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 32 სიჩქარე, ხოლო 𝑢𝑐 გრძივი ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარე. მაშინ შემთხვევა, როცა 𝑢0 > 𝑢𝑐 უკუდინების გამოსარიცხი ტექნოლოგიური საშუალებაა. გვირაბის დახრილობის მიხედვით ეს მაჩვენებლები ცვალებადობას განიცდიან. ცვალებადობის ტემპის მაჩვენებელი დახრილობის მიხედვით არის უგანზომილებო კოეფიციენტი გრადიენტ-ფაქტორი 𝑘𝑔 . შესაბამისად, გრადიენტ-ფაქტორის გამოყენებით კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების სიგრძის პროგნოზი ხდება უფრო კარგად შესწავლილი ჰორიზონტალურ გვირაბებში ხანძრის განვითარების სცენარების მიხედვით. კრიტიკული სიჩქარე განიმარტება როგორც გრძივი ვენტილაციის მინიმალური სიჩქარე, რომელიც გამორიცხავს კვამლის უკუნაკადის წარმოქმნას. უკუდინების სიგრძე არის ის მანძილი, რომელზედაც დაღმავალ სუფთა ჰაერის ნაკადში ვრცელდება კვამლი და წვის ტოქსიკური პროდუქტები. გრადიენტ-ფაქტორი განიმარტება როგორც გვირაბის დახრილობის მიხედვით კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების სიგრძის ზრდის პროპორციულობის კოეფიციენტი. სავენტილაციო სისტემის კოლაფსი განიმარტება როგორც სავენტილაციო სისტემის მდგომარეობა, როცა გვირაბში ჰაერის მოძრაობის მიმართულებას და ინტენსიურობას განაპირობებს ხანძრის მიერ განვითარებული წევა. კრიტიკული სიჩქარის ცნება შემოღებულია თომასის მიერ ნახევრად ემპირიული ფორმულის სახით, რომელიც იყენებს ფრუდის რიცხვის კრიტიკულ სიდიდეს [1]. აღნიშნული ნაშრომი განივრცო [2-4], აგრეთვე სხვა ნაშრომებში და მიღებულია ემპირიული დამოკიდებულებები ექსპერიმენტული მონაცემების გამოყენებით. დანზიგერი და კენედი [4] რეინოლდსის რიცხვის ანალოგიურად ელოდნენ რა, რომ ფრუდის რიცხვსაც ექნებოდა კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე, მნიშვნელობა 4.5 შემოიტანეს როგორც კრიტიკული. აქ მხოლოდ იმას აღვნიშნავთ, რომ ფრუდის რიცხვის კრიტიკული სიდიდის იდეა საკითხს ამარტივებს, რადგან ამ შემთხვევაში კრიტიკული სიჩქარე და ყველა მითითებული საძიებელი სიდიდე შედარებით მარტივად გამოითვლება. დანზიგერი და კენედის მოდელი ფართოდ გამოიყენება კრიტიკული სიჩქარის საანგარიშოდ. ის რეკომენდებულია ზოგიერთ საპროექტო ცნობარში, როგორებიცაა პიარკის ცნობარი [5] და აშშ-ის სახანძრო დაცვის ასოციაციის ცნობარი [6, 7]. აღსანიშნავია აგრეთვე, რომ ფრუდის კრიტიკული რიცხვის გამოყენების შემთხვევაში ხშირად არ მიიღწევა საჭირო სიზუსტე, რაც პირველად აღინიშნა ლიტერატურაში [8, 9]. აღნიშნულის მიხედავად ფრუდის რიცხვი ხშირად გამოიყენება პრაქტიკაში სახანძრო ვენტილაციის პარამეტრების დასადგენად, რომლებიც აუცილებელია სიცოცხლის გადასარჩენად. გვირაბებში ხანძრის პირობებში სიცოცხლის გადარჩენა აღიარებული საერთაშორისო პრობლემაა, რომლის გადაჭრაზე მრავალი მკვლევარი და ინჟინერი მუშაობს მთელ მსოფლიოში. სიცოცხლის გადარჩენაზე აქცენტირება განსაკუთრებით მას შემდეგ გაძლიერდა, რაც მასშტაბურ ხანძრებს მოჰყვა ადამიანთა მსხვერპლი. ასეთი ხანძრების მაგალითებია: ხანძარი მონბლანის საავტომობილო გვირაბში, საფრანგეთი/იტალია, რომლის შედეგად 39 ადამიანი დაიღუპა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 33 ხანძარი ფუნიკულორის გვირაბში, ავსტრია, რომლის დროს 155 ადამიანი დაიღუპა; თავდასხმა ცეცხლის გაჩენით მეტროში სადგურზე ჯუნგანგო, სამხრეთ კორეა, 189 დაღუპული; ხანძარი მეტროს გვირაბში, აზერბაიჯანი, 260-ზე მეტი დაღუპული [14]; ხანძარი იანჩჟოუს გვირაბში, ჩინეთი, 40 დაღუპული [32]. სპეციალურ ლიტერატურაში [14] აღწერილია 40-ზე მეტი ხანძარი, რომელსაც მოჰყვა მსხვერპლი. პრობლემის საყოველთაოდ აღიარების დასტურია გაეროს ევროპულ კომისიის მუშაობა ამ მიმართულებით [10-12]. გვირაბის ხანძრების საშიშროება ძირითადად განპირობებულია ცხელი და მომწამვლელი კვამლის გავრცელებით მიწისქვეშა სივრცეში, რომელიც აგრეთვე თითქმის მთლიანად ზღუდავს ხილვადობას [15, 16]. მიწისქვეშ ხანძრის განვითარების თავისებურებები მრავალი ავტორის ყურადღების საგანი გახდა, დაგროვილია საკმარისი გამოცდილება და შესაძლებელია კვალიფიციურად გადაწყდეს ხანძართან დაკავშირებული მეტად მნიშვნელოვანი საკითხები: კვამლის გავრცელება [17-21], ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარე [9, 21-26], სითბოსა და ტენის გაცვლა ახლად გაყვანილ და „ძველ“ გვირაბებში [27-29], კვამლის უკუდინების სიგრძე [30-33], შესაძლებელია შესრულდეს მეტროს გვირაბების თბოფიზიკური გაანგარიშება, განისაზღვროს მატარებლების მოძრაობის დგუშის ეფექტის გავლენა ვენტილაციაზე და სხვა მომიჯნავე საკითხები [34-40]. სტატისტიკის მიხედვით ცალკეულ გვირაბში სერიოზული ხანძრის მოხდენის შესაძლებლობა ართუ ისე მაღალია, მაგრამ გვირაბების რაოდენობის მატება და მოძრაობის ინტენსიურობის ზრდა იწვევს ხანძრის გაჩენის რისკის მომატებას. ძლიერი ხანძარი კი შეზღუდულ მიწისქვეშა სივრცეში აუცილებლად გამოიწვევს კატასტროფულ შედეგებს. ასეთი მაგალითებია ხანძარი მონბლანის გვირაბში (საფრანგეთი/იტალია) 1999 წლის 24 მარტს, რომელმაც იმსხვერპლა 39 ადამიანი; ხანძარი ავსტრიის გვირაბში ტაუერნი, რომელმაც იმსხვერპლა 12 ადამიანი (8 ავარიით მიღებული ტრავმებით, 4 ტოქსიკური აირებით სუნთქვის შედეგად); ხანძარი ფუნიკულორის გვირაბში (ავსტრია) 2000 წლის 11 ნოემბერს, რომლის შედეგად ტოქსიკური აირებით სუნთქვის შედეგად დაიღუპა 155 ადამიანი [14] ხანძარი გოტარდის (gotthard) გვირაბში (შვეიცარია) 2001 წლის 24 ოქტომბერს, რომლის შედეგად დაიღუპა 11 ადამიანი; ბოროტი განზრახვით გაჩენილი ხანძარი მეტროს სადგურში დაეგუ (daegu) (სამხრეთ კორეა), რომელმაც იმსხვერპლა 198 ადამიანი, დამატებით 146 ადამიანი მოიწამლა ტოქსიკური აირებით და კვამლით [8]; ხანძარი იანჰოუს გვირაბში (ჩინეთი) 2014 წლის 1 მარტს, რომლის დროსაც დაიღუპა 40 ადამიანი, 12 მოიწამლა, განადგურდა 42 ავტომობილი [31]. 2. თეორიული ნაწილი პრობლემის არსი არის ჰაერის ნაკადების აეროდინამიკის ცვალებადობის კანონზომიერებებისა და ვენტილაციის მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური პარამეტრების დადგენა გვირაბის ხანძრისას როცა ცვალებადია გვირაბის დახრილობა, სითბოს გამოყოფის მაჩვენებელი, გვირაბის განივი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 34 კვეთი, გვირაბის სიგანის ფარდობა სიმაღლესთან, გვირაბის ტრანსპორტით შევსების კოეფიციენტი და რაც მთავარია, ხანძრის კერაზე ცვალებადია სუფთა ჰაერისა და წვის პროდუქტების თანაფარდობა მათი ერთმანეთთან შერევის დროს. ფრუდის რიცხვის მიხედვით, ნატურ გვირაბში განვითარებული ხანძრის დამოდელების ძირითადი პრინციპი ისაა, რომ გვირაბში ხანძრის განვითარებისას ფორმირებული ტივტივადობისა და ინერციის ძალები ფრუდის რიცხვის მიხედვით განისაზღვრებიან. ეს უკანასკნელი კი დამოდელების დროს უცვლელად უნდა იყოს შესანჩუნებული. ფრუდის რიცხვის გამოსათვლელი ფორმულა შემდეგნაირად გამოისახება 𝐹𝑟𝑐 = ∆𝑝𝑔𝐻 𝑝0𝑢𝑐 2 , (1) სადაც 𝐹𝑟𝑐 არის ფრუდის კრიტიკული რიცხვი; 𝑔 თავისუფალი ვარდნის აჩქარება, მ/წმ2; 𝐻 გვირაბის სიმაღლე, მ; 𝑝0 გარე ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ3; 𝑢𝑐 ჰორიზონტალურ გვირაბებში კრიტიკული სიჩქარე, მ/წმ; ∆𝑝გვირაბის გარეთ არსებული ჰაერის სიმკვრივესა და გვირაბის შიგა სივრცეში არსებული ნამწვი აირების სიმკვრივეს შორის სხვაობა, კგ/მ3. აღნიშნული მეთოდით ნატურ გვირაბში განვითარებული ხანძრის დამოდელებისას, ტემპერატურათა ველი ნატურ გვირაბში და მოდელში ერთნაირია და უცვლელად ნარჩუნდება, ხოლო ნატურ გვირაბში და მოდელში გამოყოფილი სითბოს რაოდენობის მასშტაბი შემდეგი გეომეტრიული მასშტაბით გამოისახება 𝑄𝑚 𝑄𝑛 = ( 𝑙𝑚 𝑙𝑛 ) 2.5 , (2) სადაც qm და qn არის მთლიანი სითბოს გამოყოფის მაჩვენებლები მოდელში და ნატურ გვირაბში შესაბამისად, კვტ; 𝑙𝑚 და 𝑙𝑛 გვირაბის სიგრძე მოდელზე და ნატურაში შესაბამისად, მ. ამასთან ერთად, ფრუდის რიცხვის მიხედვით ხანძრის დამოდელებისას, ნატურ გვირაბში და მოდელზე სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის სიჩქარის მასშტაბი შემდეგი გეომეტრიული მასშტაბით გამოისახება 𝑢𝑚 𝑢𝑛 = ( 𝑙𝑚 𝑙𝑛 ) 0.5 , (3) სადაც 𝑢𝑚 და 𝑢𝑛 არის ჰაერის ნაკადის სიჩქარე შესაბამისად მოდელზე და ნატურაში, მ/წმ. ხანძრის დამოდელების დეზინგერისა და კენედის მეთოდის მიხედვით, ჰორიზონტალურ გვირაბებში სავენტილაციო ნაკადის კრიტიკული სიჩქარე გამოითვლება 𝑢𝑐 = 𝑘 ( 𝑔�̇�𝑐𝐻 𝜌0𝑐𝑝𝑇𝐴 ) 1 3⁄ , (4) სადაც �̇�𝑐 არის კონვექციური სითბო, კვტ; cp ჰაერის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ.k); t – გვირაბში ნამწვი აირების საშუალო ტემპერატურა, k; a გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2. k არის პროპორციულობის მუდმივა და გამოითვლება ფრუდის რიცხვის მიხედვით 𝑘 = 𝐹𝑟𝑐 −1 3⁄ . (5) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 35 ჰორიზონტალური გვირაბებისათვის, ფრუდის კრიტიკული რიცხვით ხანძრის დამოდელების სტრატეგიისათვის, როდესაც ხანძრის კერაზე სუფთა ჰაერისა და წვის პროდუქტების თანაბარი შერევა ხდება, დეზინგერიმ და კენდიმ განსაზღვრეს ფრუდის კრიტიკული რიცხვი 𝐹𝑟𝑐 = 4,5. მაშასადამე თუ 𝐹𝑟𝑐 < 4,5 მაშინ გვირაბში განვითარებული ხანძრისას უკუდინებას ადგილი არ ექნება (𝑢0 > 𝑢𝑐). ფრუდის კრიტიკული რიცხვის მნიშვნელობის მიხედვით (4) ფორმულაში პროპორციულობის მუდმივა k = 0,606. გვირაბში განვითარებული ხანძრისას, გამოყოფილი კონვექციური სითბოს რაოდენობა გამოითვლება q̇c = ρ0cpu0a∆t, (6) სადაც �̇� არის გამოყოფილი სითბოს სრული რაოდენობა, კვტ, u0 გვირაბში სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის სიჩქარე, მ/წმ. ამასთან ერთად კონვექციური სითბოს რაოდენობა, გვირაბში ხანძრის განვითარებისას გამოყოფილი სითბოს სრული რაოდენობის 70%ს შეადგენს �̇�𝑐 = 0,7𝑄. (7) გვირაბში განვითარებული ხანძრისას, წვის პროდუქტების საშუალო ტემპერატურა 𝑇 = 𝑇0 + �̇�𝑐 𝜌0𝑐𝑝𝐴𝑢𝑐 , (8) სადაც 𝑇0 არის გვირაბის გარეთ ჰაერის ტემპერატურა, k. კვლევების მიხედვით, გვირაბის დახრილობის მიხედვით კრიტიკული სიჩქარის ცვალებადობის განმსაზღვრელი „გრადიენტ ფაქტორი“ განისაზღვრება ფორმულით 𝑘𝑔 = 𝑢𝑐𝑠 𝑢𝑐 , (9) სადაც 𝑘𝑔 არის „გრადიენტ-ფაქტორი“; 𝑢𝑐𝑠დახრილ გვირაბში „კრიტიკული სიჩქარე“, მ/წმ. 3. შედეგები და ანალიზი დასმული საკითხების გარკვევისა და ანალიზის მიზნით, განხორციელდა შესაბამისი კვლევა 1:60 მასშტაბის გვირაბის ფიზიკურ მოდელზე, რომლის დახრის კუთხის ცვალებადობის დიაპაზონი 0-10 % -ია, ხოლო ცვალებადობის ბიჯი 2%, ნატურალური გვირაბის განივი კვეთის ფართობია 48 მ2, სიგრძე 360 მ, სიგანე 8 მ, სიმაღლე 6 მ, სიგანისა და სიმაღლის თანაფარდობა 1,33. 2 მმ სისქის უჟანგავი ფოლადის ფურცლებისაგან, შესაბამისი მასშტაბის მიხედვით დამზადდა ნატური გვირაბის მოდელი, რომლის პარამეტრებია: სიგრძე 6 მ, სიგანე 0,16 მ, სიმაღლე 0,12 მ, განივი კვეთის ფართობი 0,0192 მ2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 36 გვირაბის მოდელის წარმოსახვით ჭერზე, ზედა ზედაპირზე, ყოველ 5 სმ მანძილის დაშორებით ხანძრის კერასთან, ხოლო 10 სმ მანძილის დაშორებით მოდელის დანარჩენ ნაწილზე, მოეწყო 2 მმ დიამეტრის ხვრელები. აღნიშნულ ხვრელებში, ხანძრის კერასთან განთავსდა 6 ცალი k ტიპის თერმოწყვილები დახურული აღმქმელებით, ხოლო დანარჩენ ხვრელებშიk ტიპის თერმოწყვილები ღია აღმქმელებით. ფიგ. 1. საავტომობილო გვირაბის ფიზიკური მოდელი: 1 – k ტიპის თერმოწყვილები; 2 ღერძული ვენტილატორი; 3 ჰაერის სიჩქარის საზომი ხელსაწყო; 4 გვირაბის მოდელი; 5 მოდელის ასაწევ-დასაწევი მოწყობილობა; 6 მონაცემთა შემკრები მოწყობილობა dt-85; 7 ბუნებრივი აირის მისაწოდებელი მოქნილი მილი, რომელთანაც მიერთებულია აირის ხარჯსაზომი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 37 გვირაბის მოდელის ერთი მხარე დამაგრებულია განსაზღვრულ სიმაღლეზე საგანგებოდ მოწყობილ სადგარზე, ხოლო მეორე ბოლო კი გვირაბის მოდელის დახრილობის შესაცვლელ საგანგებოდ მოწყობილ კონსტრუქციაზე. აღნიშნული კონსტრუქცია საშუალებას იძლევა ვცვალოთ გვირაბის მოდელის დახრის კუთხე შესაბამისი ბიჯით. გვირაბის მოდელის დახრის შემთხვევაში იმ მხარეს, რომელიც ჰიფსომეტრულად უფრო მაღლა მდებარეობს, ვიდრე დამოდელებული ხანძრის კერა, განთარსებულია შესაბამისი სიმძლავრის ღერძული ტიპის ვენტილატორი, რომლის საშუალებითაც ხდება გვირაბის მოდელში სავენტილაციო ჰაერის მიწოდება (ფიგ.1.). ღერძული ვენტილატორის მიმდებარედ, გვირაბის მოდელის კონკრეტულ ლოკაციაზე განთარსებულია ციფრული ტიპის, ჰაერის სიჩქარის გასაზომი მოწყობილობა, რომლის ჩვენების მიხედვით შესაძლებელია სავენტილაციო ჰაერის ხარჯის ანგარიში. აღნიშნული ხელსაწყოს გაზომვის დიაპაზონია 0,05-10 მ/წმ. გვირაბის მოდელის შუა ნაწილში, წარმოსახვით ძირზე შესაბამისი ფართის წინასწარ მოწყობილ ღიობში განთავსებულია ბუნებრივი აირის საქშენი, რომლის საშუალებითაც ხდება გვირაბის მოდელზე ხანძრის ინიცირება. ბუნებრივი აირის საქშენში მიწოდებული მეთანის რაოდენობის, და მაშასადამე დამოდელებული ხანძრის სიმძლავრის რეგულირება ხდება ბუნებრივი აირის მოცულობითი და მასური რეგულატორ-აღმრიცხველის საშუალებით, რომელიც ინტეგრირებულია dt-85 მონაცემების შემკრებ და დამამუშავებელ მოწყობილობასთან. ამასთან ერთად, აღნიშნულ მოწყობილობასთან მიერთებულია აქ მოყვანილი ციფრული ანემომეტრი და გვირაბის მოდელის მთელს სიგრძეზე განთავსებული თერმოწყვილები. აღნიშნულ dt-85 მოწყობილობას, „დატათეიქერს“ აქვს შესაძლებლობა მასზე მიერთებული ხელსაწყოებიდან, სულ მცირე ყოველი 1 წმ-ის ინტერვალით მიიღოს, შეკრიბოს და დაამუშაოს შესაბამისი ინფორმაცია, რომლის შედეგების წარმოჩენა ხდება მასთან მიერთებულ კომპიუტერის მონიტორზე. წარმოდგენილ გვირაბის მოდელზე შევისწავლეთ: 1) გვირაბში განვითარებული ხანძრისას კვამლის გავრცელების ხასიათი; 2) სავენტილაციო ნაკადის „კრიტიკული სიჩქარის“ კორელაცია გვირაბის მოდელის დახრილო-ბასთან; 3) „კრიტიკული სიჩქარის“ ცვალებადობის ტემპის განმსაზღვრელი, „გრადიენტ ფაქტორი“. ფორმულა 2-ის საშუალებით გავიანგარიშეთ ხანძრის სიმძლავრის მოდელირების მასშტაბი �̇�𝑚 �̇�𝑛 = ( 𝑙𝑚 𝑙𝑛 ) 2.5 = ( 6 360 ) 2.5 = 0.000036 აქედან �̇�𝑚 = 0.000036�̇�𝑛. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 38 მიღებული მასშტაბის მიხედვით ნატურ გვირაბში განვითარებული 5-10-15 მგვტ. ხანძრის სიმძლავრე, გადავიანგარიშეთ გვირაბის მოდელისათვის და შესაბამისად შეადგინა 0.18-0.36-0.54 კვტ. მიღებული შედეგები შევიტანეთ ცხრილი 2-ში. აღსანიშნავია, რომ 1 მ3 ბუნებრივი აირის სრული წვისას გამოიყოფა 9,3 კვტ რაოდენობის სითბო. ამ მონაცემების მიხედვით გადავიანგარიშეთ საჭირო ბუნებრივი აირის ხარჯი. მიღებული შედეგები ასახულია ცხრილი 1-ში. ცხრილი 1. ხანძრის სიმძლავრეების მნიშვნელობები ნატურ გვირაბსა და მოდელზე შესაბამისი მასშტაბის მიხედვით ხანძრის სრული სიმძლავრე, გვირაბში და მოდელზე. კონვექციური სითბოს რაოდენობა, გვირაბში და მოდელზე. ბუნებრივი აირის ხარჯი, მ3/სთ. qn, მგვტ. qm, კვტ. �̇�𝑐𝑛, მგვტ. �̇�𝑐𝑚, კვტ. 5 0.18 3,5 0.126 0.019 10 0.36 7,0 0.252 0.039 15 0.54 10,5 0.378 0.058 ფორმულა -7 -ის მიხედვით დავიანგარიშეთ, შესაბამისი სიმძლავრის ხანძრებისათვის, კონვექტორული სითბოს რაოდენობა, როგორც ნატური ასევე გვირაბის მოდელისათვის. შედეგები შეტანილია ცხრილი 2 -ში. ფორმულა 3-ის მიხედვით დავადგინეთ, ხანრის დამოდელებისას სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის მასშტაბი ( 𝑢𝑚 𝑢𝑛 ) = ( 𝑙𝑚 𝑙𝑛 ) 0.5 = ( 6 360 ) 0.5 = 0.13 აქედან 𝑢𝑚 = 0.13𝑢𝑛 . მიღებული მასშტაბის მიხედვით, გვირაბის მოდელისათვის გადავიანგარიშეთ სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის სიჩქარის მნიშვნელობაბი და შედეგები შევიტანეთ ცხრილი 2-ში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 39 ცხრილი 2. სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის სიჩქარეების მნიშვნელობები ნატურ გვირაბსა და მოდელზე შესაბამისი მასშტაბის მიხედვით სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის სიჩქარე ნატურაში და მოდელზე სავენტილაციო ჰაერის მასური ხარჯი მოდელზე 𝐺𝑚 , კგ/სთ ნატურ გვირაბში ხანძრის სიმძლავრის შესაბამისი ტემპერატურის ნაზარდის საშუალო მნიშვნელობა მოდელზე ექსპერიმენტის მონაცემების მიხედვით. ℃ 𝑢𝑛, მ/წმ 𝑢𝑚, მ/წმ 5 მგვტ. 10 მგვტ. 15მგვტ. 0,5 0,065 5,39 84 168 252 1,0 0,13 10,8 42 84 126 1,5 0,195 16,15 27,4 54,8 82,2 2,0 0,26 21,53 20,7 41,3 62 2,5 0,325 26,9 16,5 32,7 49,1 გვირაბის მოდელზე განთავსებული ციფრული ანემომეტრის ჩვენებების მიხედვით, ფიგ. 2. გვირაბის მოდელზე „კრიტიკული სიჩქარის“ ცვალებადობა ჰორიზონტალური და დახრილი გვირაბებისათვის დამოდელებული ხანძრის სხვადასხვა სიმძლავრისათვის: 1 – 0,18 კვტ; 2 – 0,36 კვტ; 3 – 0,46 კვტ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 40 გავიანგარიშეთ სავენტილაციო ჰაერის მასური ხარჯი, ხოლო მოდელირებული ხანძრის კერასთან განთავსებული თერმოწყვილების(დახურული აღმქმელებით) მონაცემების მიხედვით, სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრებისათვის განისაზღვრეთ ტემპერატურის ნაზარდის(გვირაბში წვის პროდუქტებისა და გვირაბის გარეთ ჰაერის ტემპერატურებს შორის სხვაობა)საშუალო მნიშვნელობები. შედეგები შეტანილია ცხრილი 3-ში. ამომავალი, ტემპერატურათა ველის უცვლელობაა ხანძრის დამოდელების დროს. სავენტილაციო ნაკადის „კრიტიკული სიჩქარის“ ცვალებადობასთან დაკავშირებით, გვირაბის მოდელზე განხორციელებული ექსპერიმენტის შედეგები მოცემულია ფიგ.2-ზე. სავენტილაციო ჰაერის ნაკადის „კრიტიკული სიჩქარის“ მნიშვნელობები და მათი ცვალებადობა ნატურ გვირაბში დახრის კუთხის მიხედვით წარომდგენილია ფიგ. 3-ზე. ფიგ. 3 ჰორიზონტალურ და დახრილ გვირაბებში „კრიტიკული სიჩქარის“ ცვალებადობა სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრებისათვის: b 5 მგვტ; c 10 მგვტ; d 15 მგვტ 0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 0 2 4 6 8 10 12 c ri ti ca l v el o ci ty , m /s tunnel slope, % b c d log. (d) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 41 ნატურ გვირაბში 5-10-15 მგვტ. სიმძლავრის ხანძრების დამოდელებისას გვირაბის მოდელზე ჩატარებული ექსპერიმენტული კვლევის შედეგად დავადგინეთ „გრადიენტფაქტორის“ საშუალო მნიშვნელობების ცვალებადობა გვირაბის მოდელის დახრის კუთხის მიხედვით. მიღებული შედეგები მოცემულია ფიგ. 4-ზე. ფიგ. 4. გვირაბის მოდელის დახრილობის მიხედვით „გრადიენტ-ფაქტორის“ გასაშუალებული კოეფიციენტების ცვალებადობა: ლურჯი კონტური 5-10-15 მგვტ სიმძლავრის ხანძრების საშუალო მაჩვენებლები; წითელი კონტური გაწრფივებული საშუალო მაჩვენებლები დადგენილი კანონზომიერებებისა და მიღებული ახალი შედეგების გამოყენება შესაძლებელია სავენტილაციო ნაკადის „კრიტიკული სიჩქარისა“ და „უკუდინების მანძილის“ განსაზღვრისას გვირაბის ვენტილაციისა და ხანძრებით გამოწვეული საგანგებო სიტაციების მართვის პროექტებში. 4. დასკვნა 15 მგვტ. სიმძლავრის ხანძრის პირობებში, გვირაბის 10 % -ით დახრილობის შემთხვევაში, სავენტილაციო ნაკადის კრიტიკული სიჩქარის მაქსიმალური მნიშვნელობა შეადგენს 2,75 მ/წმ, ჰორიზონტალური გვირაბისათვის, კრიტიკული სიჩქარის მინიმუმი არ აღემატება 1,82 მ/წმ, ხოლო, როდესაც გვირაბის დახრის კუთხის დიაპაზონი 2-10 % ია, კრიტიკული სიჩქარის ცვალებადობის კანონზომიერება წრფივია და იცვლება 2,25-2,75 დიაპაზონის ფარგლებში. ნატურ გვირაბში 5 15 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისათვის, როდესაც გვირაბის დახრის კუთხის დიაპაზონი შეადგენს 2-10 %, გრადიენტ-ფაქტორის ცვალებადობის კანონზომიერება წრფივია. გრადიენტ-ფაქტორის მნიშვნელობა მოცემული დიაპაზონისათვის იცვლება 1,22 1,45 ფარგლებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 42 წინამდებარე ნაშრომი მომზადებულია შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით.(გრანტის ნომერი: ar–19-1936, დასახელება: „ტრანსფორმირებადი სისტემების დამუშავება და გამოცდა საავტომობილო გვირაბში სიცოცხლის გადასარჩენად ხანძრის პირობებში“). გამოყენებული ლიტერატურა 1. p.h. thomas (1958) fire research notes 351, available on http://www.iafss.org/publications/frn/351/1. 2. p.l. hinkley (1970) the flow of hot gases along an enclosed shopping mall a tentative theory. fire research notes 807, fire research station, watford, uk. 3. a.j.m. heselden (1976) studies of fire and smoke behavior relevant to tunnels. in: proceedings of the 2nd international symposium of aerodynamics and ventilation of vehicle tunnels. cambridge university press, pp. 1–6. 4. n.h. danziger, and w.d. kennedy (1982) 4th international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, 169-186. 5. world road association (1999) fire and smoke control in road tunnels. piarc report 05.05.b, world road association. 6. national fire protection association (2011) nfpa 502 standard for road tunnels, bridges, and other limited access highways. national fire protection association, quincy, us. 7. national fire protection association (2014) nfpa 502 standard for road tunnels, bridges, and other limited access highways. national fire protection association, quincy, us. 8. y.z. li, h. ingason, and l. jiang (2018) influence of tunnel slope on smoke control (rise research institutes of sweden). 9. y.z. li, and h. ingason (2018) fire safety journal 99, 22-26. 10. commission directive 2004/102/ec (2004) on minimum safety requirements for tunnels in the trans-european road network, the european parliament and of the council of the european union, on line at: http://www.oceancommerce.co.jp/ispm_report/pdf_countries/eudirective2004102ec.pdf 11. trans/ac 7/9 (2001) recommendations of the group of experts on safety in road tunnels, economic and social council, multidisciplinary group of experts on safety in tunnels, on line at: https://unece.org/dam/trans/doc/2002/ac7/trans-ac7-09e.pdf 12. trans/ac 7/11 (2002) report of the ad hoc multidisciplinary group of experts on safety in tunnels on its fifth session, economic and social council, multidisciplinary group of experts on safety in tunnels, on line at: https://unece.org/fileadmin/dam/trans/doc/2002/ac7/trans-ac7-11e.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 43 13. a. vaitkevicius, and r. carvel (2016) investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, vol. 52, pp. 1619–1628. 14. a.n. beard, and r.o. carvel (2005) the handbook of tunnel fire safety, thomas telford publishing, london. 15. ilias n., lanchava o., nozadze g. (2017) numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. supplement of quality-access to success, 18, 85-88. 16. o. lanchava, g. abashidze, and d. tsverava (2017) securing fire safety for underground structures. quality-access to success, vol. 18, s1, pp. 47-50. 17. f. tang, z.l. cao, a. palacios, and q. wang (2018) a study on the maximum temperature of ceiling jet induced by rectangular-source fires in a tunnel using ceiling smoke extraction. international journal of thermal sciences, 127, 329–334. 18. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, and s.m. radu (jan 2019) heat and hygroscopic mass exchange modeling for safety management in tunnels of metro. quality access to success, vol. 20, s1, pp. 2733. 19. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu, r.i. moraru, z. khokerashvili, and n. arudashvili (2017) the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam 2017, bucharest, pp. 342-352. 20. a. kashef, z. yuan, and b. lei (2013) ceiling temperature distribution and smoke diffusion in tunnel fires with natural ventilation, fire safety journal 62, 249–255. 21. o. lanchava (2020) analysis of the parameters of the fire modeled in a road tunnel, georgian scientists 2 (4). 22. g.t. atkinson, and y. wu (1996) smoke control in sloping tunnels. fire safety journal, 27, 335– 341. 23. j. li, y.f. li, c.h. cheng, and w.k. chow (2019) a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels. tunneling and underground space technology, 89, pp. 262-267. 24. o. lanchava, and n. ilias (2020) critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023. 25. y.-p. lee, and k.-ch. tsai (2012) effect of vehicular blockage on critical ventilation velocity and tunnel fire behavior in longitudinally ventilated tunnels, fire safety journal 53, 35–42. 26. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze (jan 2017) some problems for assessment of fire in road tunnels. quality access to success, vol. 18, s1, pp. 69-72. 27. o.a. lanchava (1982) heat and mass exchange in permanent mine workings. soviet mining 18 (6), 529-532. https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 44 28. o.a. lanchava (1986) heat and mass exchange in newly driven mine workings. sov. min. sci. (engl. transl.); (united states) 21 (5). 29. o.a. lanchava (1998) hygroscopic heat and mass transfer in underground structures, gtu, tbilisi, 272. 30. h. ingason, and y.z. li (2010) model scale tunnel fire tests with longitudinal ventilation. fire safety journal, 45, 371–384. 31. h. wan, z. gao, j. han, y. zhang (2019) a numerical study on smoke back-layering length and inlet air velocity of fires in an inclined tunnel under natural ventilation with a vertical shaft. international journal of thermal sciences, volume 138, pp. 293-303. 32. c.g. fan, j. yang (2017) experimental study on thermal smoke backlayering length with an impinging flame under the tunnel ceiling. experimental thermal and fluid science. 82, pp. 262–268. 33. x. guo, x. pan, z. wang, j. yang, m. hua, j. jiang (2018) numerical simulation of fire smoke in extra-long river-crossing subway tunnels. tunneling and underground space technology, vol. 82, pp. 82-98. 34. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s.m. radu, r.i. moraru, z. khokerashvili, and n. arudashvili (2019) fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal. 18 (4), pp. 317-325. 35. o. lanchava, and n. ilias (2018) complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway. technical sciences 3 (1), 69-84. 36. o. lanchava, and n. ilias (2017) some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation 2 (2), 92-105. 37. o. lanchava, g. nozadze, n. bochorishvili, z. lebanidze, n. arudashvili, m. jangidze, and k. tsikarishvili (2014) criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. “transport bridge europe-asia”, materials of international conference, 29-34. 38. o. lanchava, n. ilias, s.m. radu, l. makharadze, t. kunchulia, n. arudashvili, z. khokerashvili (2020) a system of transformable crosspieces to block harmful combustion product propagation in tunnels. web-page “association for science”. 39. n. ilias, o. lanchava, and g. nozadze (2020) numerical simulation of air flow in short metro ventilation shafts caused by a piston effect. matec web of conferences 305, 00050. 40. o.a. lanchava, g. nozadze, n. arudashvili, and z. khokerashvili (2021), to determination of ventilation air of the metro of tbilisi by thermal factor. georgian scientists 3 (1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 45 the results of physical modeling of fires for road tunnels zaza khokerashvili, davit tsanava georgian technical university abstract the paper gives the results of a fire development study using physical models of inclined vehicular traffic tunnels scaled 1:60. the tunnel inclination varied within 0-10% with a 2% increment. the fire strength initiated and developed in a natural tunnel varied within 5-15 mw with a 5 mw increment. the length of the natural tunnel was 360 m, width: 8 m, height: 6 m, cross-sectional area: 48 m2, and the tunnel width and height ratio: 1.33. the model of the natural tunnel of the given geometry was made of a 2-mm-thick stainless steel sheet with an appropriate scale. the sizes of the tunnel model are: length: 6 m, width: 0.16 m, height: 0.12 m, and cross-sectional area: 0.0192 m2. by doing experiments on this model, we studied the nature of propagation of gases (smoke) emitted during the fire initiation and development, specified the impact of the gradient factor on the rate of variability of the critical velocity and backlayering distance. the said characteristics were studied according to the air temperature variability in the tunnel model. the air temperature was measured with k-type thermocouples equipped with open and closed detectors. maximum measuring temperature was 800°c. the thermocouples were installed in the ceiling of the tunnel model along the entire length, with 5 and 10 cm increments. the fire was modeled with natural gas. ventilation air was supplied into the model by an axial fan from one portal of the model. the velocity of the ventilation air was measured with an anemometer, and the air discharge was calculated at every moment according to the velocity. the required strength of the modeled fire was provided by natural gas, and the measurement was done with a volumetric and mass regulatory meter. simultaneous data collection, processing, analysis and digital transmission of data from the k-type thermocouples, anemometers and natural gas flow meters were provided with dt-85 datataker. the obtained results can be used to develop road tunnel ventilation projects that take into account the impact of fires on ventilation. key words: aerodynamic resistance, critical velocity, gradient factor, backlayering distance microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 220 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.29 the permeability and efflux of vinca alkaloids in a caco-2 cell model lia tsiklauri¹*, valentina vachnadze¹, andreas bernkop-schnurch² ¹i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu, tbilisi, georgia. ²institute of pharmacy, university of innsbruck, innsbruck, austria. *corresponding author e-mail: l.tsiklauri@tsmu.edu; 577418414; orcid 0000-0002-7808-5329 andreas bernkop-schnurch orcid 0000-0003-4187-8277 abstract vinca alkaloids are used extensively in the treatment of various diseases and despite their usefulness, drug resistance, attributed to a number of mechanisms associated with the multidrugresistance phenotype including overexpression of p-glycoprotein (p-gp), remains a serious clinical problem. to identify the possible role of p-gp on the intestinal permeability of anti-arrhythmic crude alkaloids (vingerbine) from vinca herbaceae, caco-2 cells were used in this study. the four vingerbine constituent alkaloids were analyzed by high performance liquid chromatography (hplc). transport parameters, permeability coefficients and percent transports were calculated. vingerbine constituent alkaloids displayed the identical tendency but with dissimilar degree of modulation in absorptive transport direction. vincarine and herbadine demonstrated higher-level intestinal transcellular efflux; the co-presence of verapamil, the absorptive transport of alkaloids increased, while the secretory decreased. no asymmetric permeation was observed for herbamine and vincamajine. the study suggests the involvement for multidrug resistance-associated proteins (mrps) in the intestinal transcellular efflux of vincarine and herbadine. the further studies will be focused upon the screening appropriate nanomedicine-based strategies to combat mdr and thus improve intestinal absorption of anti-arrhythmic alkaloids. keywords: vinca alkaloids, indoline alkaloids, vingerbine, caco-2, p-glycoprotein (p-gp). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 221 introduction vinca alkaloids (periwinkle plant, catharanthus roseus) are an important group of natural products widely used as medicinal agents. despite of various therapeutical efficacies such as antiarrhythmic, hypotensive, antitumor, these compounds are facing problems with less oral bioavailability and interpatient variability (1). it was found out that the responsible for a low oral bioavailability of alkaloids are the atpbinding cassette (abc) transporters such as p-glycoprotein (p-gp, mdr1), by pumping a variety of drugs out cells at the expense of atp hydrolysis (2). in comparison to most other transport proteins that recognize specific chemical substrates, p-gp is unusual since it pumps out a variety of lipophilic and cationic compounds including vinca alkaloids (3). the molecular mechanisms underlying broad substrate specificity of this transporter are generally unknown. different attempts have been made to find a common set of structural and functional features required for a substrate to interact with pglycoprotein. it has thus been suggested that common property of p-glycoprotein substrates is their relative hydrophobic nature and the minimum set of structural features includes a basic nitrogen atom and planar aromatic domains (4-5). vinca herbacea waldst et kit, the least investigated among the vinca species, is widely distributed in georgia. the detailed chemical investigation of this plant has been performed in the laboratory of alkaloids of i. kutateladze iinstitute of pharmacochemistry tsmu and novel natural anti-arrhythmic component – vingerbine, has been isolated from its aerial part (6-8). vingerbine is composed by four indoline alkaloids of ajmaline series; the pharmacological studies confirmed that its therapeutic efficacy is generated by specific activity of each compounds (9-12). thus, high intracellular accumulation of these alkaloids will provide maximal therapeutic effect for vingerbine. since vinca alkaloids are known to be pumped out by p-gp, the transport of vingerbine constituent alkaloids was investigated in this study through the caco-2 cells, which can imitate the transport in vitro. p-gp is known to be located in the apical (brush-border) membrane of caco-2 cells and presents a major barrier to the oral delivery of many structurally diverse drugs and drugs candidates (13-14). materials and methods materials. dmso (dimethyl sulfoxide) was purchased from acros organics (usa). sodium chloride (nacl), potassium chloride (kcl) and glucose were purchased from fluka chemical and all other reagents and solvents were obtained from sigma (st. louis, mo, austria). the chemicals were of analytical grade and solvents used in high-performance liquid chromatography (hplc) were of hplc grade. vingerbine (fig. 1), sum of indoline alkaloids was obtained according to the procedures in a previous report (10, 15). vingerbine is represented by 4 indoline alkaloids of ajmaline series: vincarine (1) [c₂₁h₂₄n₂o₃ (353.3), m.p. 264 2650c, [] d + 13.75 ± 0.80 (ethanol)]; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 222 vincamajine (3) [c₂₂h₂₆ n₂o₃ (366), m.p. 2262270c, [] d 21 ± 0.10 (chloroform)]; herbadine (2) [c₂₁h₂₄n₂o₄ (368), m.p. 2032060c, (acetone)]; herbamine (4) [c₂₂h₂₆ n₂o₄ (382), m.p. 174-1760c, (acetone)] (16). fig.1. structures of vingerbine constituent alkaloids alkaloids. in-vitro transport studies across caco-2 cell monolayers. caco-2 cell monolayer (passage number 85) was grown onto 12 well transwell polycarbonate membranes (transwell®, costar, 0.4 µm pore size, 12 mm diameter) according to the protocol as described by sattler s. et al. (1997). the cells were cultured in minimum essential medium eagle (mem) medium supplemented with 20% fetal calf serum (fcs). the culture medium was exchanged every other day and the cells were stored in a 5% co₂-incubator at 37°c. to evaluate the integrity of caco-2 cell monolayers, transepithelial electrical resistance (teer) was measured with evom instrument (world precision instrument, sarasota, fl). cell monolayers with teer values in the range of 500 to 600 ω cm² were included in the in-vitro transport studies only. on the day of experiment, the cell monolayers were rinsed with phosphate buffer saline (ph 6.8). afterwards 1 ml of hepes buffer was added to the apical and 1.5 ml to the basal sides of the transwell insert and after a 30 min equilibration period in 5% co₂ incubator, teer was measured to ensure integrity of the caco-2 cell monolayers. vingerbine stock solution in a final concentration of 0.02 % (w/v) was added to the apical side for absorptive (ap to bl) transport. respectively the same concentration of dmso was made in basolateral side. 200 µl samples were withdrawn from the acceptor sides every 60 min over a time period of 3 h and immediately replaced by 2 % dmso solution in incubation medium equilibrated at 37°c. the final concentration of dmso was less than 2% in all experiments, which did not have any detectable effect on the cell monolayers. inhibition of transport. inhibition of vinca alkaloids transport was tasted with known p-gp inhibitor verapamil (100 µm), which was freshly prepared by dissolving in incubation medium and applied in either the apical or basolateral side. unidirectional and net flux of vingerbine was measured in the presence and absence of verapamil. after 30 min equilibration the drug stock solution was added giving a final concentration of 0.02 % (w/v) to the apical side for absorptive (ap georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 223 to bl) / or basolateral for secretory (bl to ap) transport. then the experiment was performed as described above. teer was measured every hour. the amount of transported vinca alkaloids were analyzed as described below. after completion of the permeation studies, transport medium was removed carefully and caco2 cell monolayers were rinsed with phosphate buffer saline (ph 6.8) and the culture medium was applied on the monolayers. the caco-2 cell monolayers were allowed to regenerate for 24 h in the co₂-incubator. chromatographic conditions. the quantitative analysis of samples that permeated through the monolayers was measured by reversed-phase hplc (merck hitachi elite lachrom, autosampler l-2200, pump l-2130). to determine the corresponding alkaloids, the samples were centrifuged at 15000 g for 5 min at room temperature and 50 µl of supernatant was subjected to hplc. the amount of permeated vinca alkaloids were measured by hplc in accordance with the previously reported analytical method (15). the column used was an agilent zorbax eclipse xdb-c8 reversed-phase column (150 x 4.6mm i.d.; 5µm) operated at 25°c and eluted with 0.1% triethylamine (solvent a) and methanol (solvent b) according to the following protocol: 0–40 min, linear gradient from 50:50 (a:b) to 30:70; 40–50 min, isocratic elution with 10:90; and 50–60 min, isocratic elution with 50:50 for column equilibration. the flow rate was 0.8 ml/min and absorbance of the alkaloids was detected at 280 nm. no interference from any caco-2 monolayers substances was observed during the elution. compounds were identified according to peak retention times and ms (fig. 2) (18). fig 2. retantion time and identification of vingerbine alkaloids: herbadine (1), herbamine (2), vincamajine (3), vincarine (4) data analysis. the permeability coefficient was calculated from: dq 1 papp= georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 224 where dq/dt is the permeability rate (µg/s), c₀ is the initial concentration in the donor chamber (µg /ml), and a is the membrane surface area (cm²). efflux ratios (pratio) were calculated from papp values by pefflux = secretory papp/absorptive papp. percent transport (%t) was calculated as the ratio of permeated alkaloids in the receiver side to the initial concentration in the donor side x100. transport was monitored for a period of 3 h. statistical analysis. all the experiments were conducted in triplicate and the data are expressed as mean ± sem. the statistical significance of difference was analyzed using student’s t-test. values of p < 0.05 were considered results and discussion the present study was undertaken to determine the bioavailability and intestinal transport of the vingerbine compounding vinca alkaloids: vincarine, herbadine, vincamajine and herbamine (fig. 1) using caco-2 cell monolayer. the two transport parameters, permeability coefficient (papp) and percent transport (%t) for these compounds were determined in the apical to basolateral (absorptive), as well as in the basolateral to apical (secretive) direction of the monolayer. transport was monitored for a period of 3 h. the cumulative amount transported with respect to time is shown in fig. 3; the percent of transported compounds and compared degree of ap-to-bl and bl-to-ap fluxes are listed in table. fig. 3. transepithelial transport across caco-2 cells of vincarine (a) and herbadine (b). each value represents the mean ± sd of at least 3 trials. a 0 5 10 15 20 25 0 1 2 3time, h a lk a lo id t ra n s p o rt ( % o f d o n o r) ab ba b 0 5 10 15 20 25 0 1 2 3 time, h a lk a lo id t ra n s p o rt ( % o f d o n o r) ab ba georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 225 table transport of vingerbine alkaloids across caco-2 monolayer (means ± sd; n = 3-5) compounds absorptive (ap to bl) secretory (bl to ap) pratio papp (cm/s) x 10⁻⁵ %t papp (cm/s) x 10⁻⁵ %t vincarine 0.65 ± 0.12 7.82 ± 1.48 1.78 ± 0.13 21.48 ± 1.54 2.74 herbadine 0.73 ± 0.12 8.85 ± 1,50 1.64 ± 0.04 19.83 ± 0.49 2.27 as illustrated in fig. 3, two vingerbine alkaloids demonstrated bidirectional transport; bl-toap flux for vincarine and herbadine was found to be significantly higher than ap-to-bl; the mean apparent permeability coefficients (papp) of vincarine and herbadine in the absorptive direction were accordingly 2.74 and 2.27fold higher than those in the secretory direction (table). p-gp efflux resulted in higher bl to ap transport than ap to bl transport (21). this assay, where p ratio was compared with a value of 1, was regarded as the standard for identified p-gp substrates. involvement of a p-gp mediated efflux mechanisms was indicated if the pratio > 2. the %t for these alkaloids in the mixture vary from 7.8 8.85% for absorptive and 19.83 21.5% for secretory directions. the results suggest that specific efflux systems such as p-gp may be involved in the permeation of these alkaloids. this directional difference in transport was not observed with vincamajine and herbamine; for them fluxes were approximately equal in both directions. after one hour exposure, the rapid raise of transport was observed in both directions. this pronounced rise of influx and efflux cannot be attributed to drug-induced membrane damage, as the used concentrations of alkaloids and dmso do not change normal mucosal cell morphology. the efflux ratio value around of 1 (0.84 ± 0.35 and 0.72 ± 0.14 for vincamajine and herbamine correspondingly) means that the permeation of these compounds in the ap-to-bl and bl-to-ap directions is identical, and is consistent with permeation by simple passive diffusion. the functional involvement of p-gp in this process was verified by the addition of verapamil, often used at 100 µm to selectively inhibit the p-gp-based efflux transport. studies have suggested that verapamil competes with other substrates for binding to p-gp-associated atpase (19). the influence of inhibitor on the efflux ratios of vingerbine constituent alkaloids across caco-2 cell monolayers is shown on fig 4. the co-presence of p-gp inhibitor substantially reduced the basolateral to apical efflux of vincarine and herbadine and significantly increased the ab-bl flux, thus provided supportive evidence for the involvement of an atp-dependent active mechanism for intestinal transport of these compounds; on the other hand, the insignificant effect of verapamil on herbamine and vicamajine transport indicated a minor role of p-gp in the oral absorption of these alkaloids and excluded them as a substrate for p-gp. these results are compatible with the data obtained earlier from rat intestine model for vingerbine constituent alkaloids (15). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 226 fig. 4. paracelular permeability dependence of vingerbine constituent alkaloids transport across caco-2 cell monolayers in the presence and absence of verapamil in conclusion, vngerbine constituent alkaloids, having in common certain chemical and physical features, such as hydrophobicity, cationic charge, planar aromatic domain and nitrogen atom, demonstrated different permeability properties across caco-2 cells. vincarine and herbadine, bearing hydrogen atom at first position (n-h), have typical p-gp-involved transport properties including preferential transport in the basolateral to apical direction; meanwhile, in the transport of herbamine and vincamajine, possessing methyl group (n-ch3), pgp/mdr1 played a minor role. strong relationship has been observed between the lipid solubility of compound and its affinity for p-gp; more hydrophobic vincarine expressed more effectiveness for interaction with p-gp. due to the involvement of p-pg in vingerbine transport, the further studies will be focused upon the screening appropriate nanomedicine-based strategies to combat mdr and thus improve intestinal absorption of anti-arrhythmic alkaloids. acknowledgements. this work was supported by grant: nord-süd-dialog-stipendien programm 2005/06 (zl.: 202-3/eza/2005) financed out of the means of the austrian development cooperation (austrian exchange service agency for international cooperation in education and research acm) to lia tsiklauri. references 1. pham hnt, vuong qv, bowyer mc, scarlett cj. phytochemicals derived from catharanthus roseus and their health benefits. technologies. 2020; 8(4):80. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 227 2. iqbal s, flux c, briggs da, et al. vinca alkaloid binding to p-glycoprotein occurs in a processive manner. biochim biophys acta biomembr. 2022;1864(10): iqbal s, flux c, briggs da, et al. vinca alkaloid binding to p-glycoprotein occurs in a processive manner. biochim biophys acta biomembr. 2022;1864(10). 3. mollazadeh s, sahebkar a, hadizadeh f, behravan j, arabzadeh s. structural and functional aspects of p-glycoprotein and its inhibitors. life sci. 2018;214:118-123. 4. mora lagares l, minovski n, novič m. multiclass classifier for p-glycoprotein substrates, inhibitors, and non-active compounds. molecules. 2019;24(10):2006. 5. frezard f., pereira-maia e., quidu p., priebe w., garnier-suillerot a. p-glycoprotein preferentially effluxes anthracyclines containing free basic versus charged amine. eur. j. biochem. 2001, 268:1561-1567 6. vachnadze vyu. vinca alkaloids, their accumulation dynamics and formation in plants. doctoral dissertation. tbilisi (moscow), 1973: 176. 7. chkhikvadze gv. alkaloids of vinca herbacea w. et kit. and vinca pubescens urv. cultivated in georgia. ph.d thesis. tbilisi (moscow), 1989: 120. 8. dzhakeli ez. alkaloids from the roots of vinca herbacea w. et kit. growing and cultivated in georgia. ph.d thesis. tbilisi, 2004: 133. 9. vachnadze vyu., malikov vm., mudzhiri ks and yunusov syu. structure of herbadine and herbamine. khimiya prirodnykh soedinenii 1972: 341. 10. chkhikvadze gv, vatchnadze vj, gambashidze nb, gvishiani ef, mudzhiri ls. reception method of anti-arrhythmic substance. pat. n 834964 a61 k 35/78. 1981. 11. chkhikvadze gv, gambashidze nb, gvishiani ef, vatchnadze vj, giorgadze ni. chemical and pharmacological investigation of vinca herbacea w. et kit. all-union conference “development, investigation and complex use of preparations applicable for cardio-vascular diseases”. tbilisi,1982:28-29 12. novicova jn, gociredze ia, abuladze gv. comparative investigation of pharmacological activity of individual alkaloids and their sum isolated from vinca herbacea w. et kit.pnoc. a.s. gssr; biol. 1984, 10 (1):54-56 13. van breemen rb, li y. caco-2 cell permeability assays to measure drug absorption. expert opin drug metab toxicol. 2005;1(2):175-185. 14. artursson p, magnusson c. epithelial transport of drugs in cell culture. ii: effect of extracellular calcium concentration on the paracellular transport of drugs of different lipophilicities across monolayers of intestinal epithelial (caco-2) cells. j pharm sci. 1990;79(7):595-600. 15. tsiklauri, l. k., hoyer, h., chkhikvadze, g. v., vachnadze, v. y., tsagareishvili, g. v., bakuridze, a. g., & bernkop-schnurch, a. role of p-glycoproteins in the transepithelial transport of indoline alkaloids isolated from vinca herbaceae. pharmaceutical chemistry journal. 2008; 42(12):693–695. 16. ognyanov i, dalev p., dutschevska h., mollov m. neue alkaloids aus vinca herbacea w. et kit. c.r. acad. bulg. sci. 1964; 17: 153-156. 17. sattler s., schäfer u., schneider w., hölzl j., lehr c. binding uptake and transport of hypericin by caco-2 monolayers. j. pharm. sci. 1997; 86(10): 1120-1126. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 228 18. zhou h., tai y., sun c., pan y. rapid identification of vinca alkaloids by direct-injection electrospray ionisation tandem mass spectrometry and confirmation by high-performance liquid chromatography-mass spectrometry. pytochem anal. 2005;16:328-333. 19. gottesman mm, pastan i. biochemistry of multidrug resistance mediated by the multidrug transporter. annu rev biochem. 1993; 62:385-427. ვინკას ალკალოიდების caco-2 უჯრედებში შეღწევადობა და ემანაცია ლია წიკლაური¹*, ვალენტინა ვაჩნაძე¹, ანდრეას ბერნკოპ-შნურხი² ¹ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, თსსუ, თბილისი, საქართველო. ²ფარმაციის ინსტიტუტი, ინსბრუკის უნივერსიტეტი, ინსბრუკი, ავსტრია აბსტრაქტი ვინკას ალკალოიდები ფართოდ გამოიყენება სხვადასხვა დაავადებების სამკურნალოდ; მიუხედავად მათი თერაპიული ეფექტურობისა და მაღალი ფარმაკოლოგიური აქტიურობისა, p-გლიკოპროტეინის (p-gp) ჭარბ ექსპრესიასთან დაკავშირებული ფარმაკორეზისტენტობა რჩება სერიოზულ კლინიკურ პრობლემად. ანტიარითმული ალკალოიდების ჯამის (ვინგერბინი) ნაწლავში ბიოშეღწევადობაზე p-gpის შესაძლო როლის დასადგენად კვლევები ჩატარდა ადენოკარცინომულ ურედებზე (caco2), როგორც ნაწლავის ბარიერის მოდელზე. ვინგერბინი გამოყოფილია საქართველოში მოზარდი გველის სუროდან (vinca herbaceae) და აიმალინის წარმოებული ოთხი ალკალოიდის (ვინკარინი, ჰერბადინი, ჰერბამინი, ვინკამაინი) ჯამური პრეპარატს წარმოადგენს. ალაკლოიდების რაოდენობრივი ანალიზი ჩატარდა მაღალეფექტური სითხური ქრომატოგრაფირიით (hplc). განისაზღვრა ტრანსპორტირების პარამეტრები, ბიოშეღწევადობის კოეფიციენტები და ტრანსპორტირების პროცენტი. ვინკარინი და ჰერბადინი ტრანსცელულარული გამოდევნის მაღალი მაჩვენებლებით გამოირჩეოდნენ; ვერაპამილის თანაარსებობისას, ალკალოიდების აპიკალური ტრანსპორტი გაიზარდა, ხოლო ბაზოლატერული შემცირდა. ჰერბამინისა და ვინკამაინის შემთხვევაში მემბრანაში ასიმეტრიული გამტარობა არ დაფიქსირებულა. მიღებული შედეგებით ვინკარინისა და ჰერბადინისთვის დამახასიათებელია p-gp -ით განპირობებული ტიპიური ტრანსპორტირების თვისებები, მათ შორის პრეფერენციული ტრანსპორტი ბაზოლატერულიდან აპიკალური მიმართულებით. ვინგერბინის ტრანსპორტირებაში ppg-ის ჩართულობის გამო ანტიარითმული ალკალოიდების ნაწლავური შეღწევადობის გასაუმჯობესებლად შემდგომი კვლევები ფოკუსირდება ნანომედიცინაზე დაფუძნებული შესაბამისი სტრატეგიების სკრინინგზე. საკვანძო სიტყვები: ვინკას ალკალოიდები, ვინგერბინი, caco-2, p-გლიკოპროტეინი (p-gp). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 25 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.04 role of taxes in overcoming poverty natia kakhniashvili doctor of business administration, tsu abstract for the economic growth of georgia, it is necessary for the tax system to be in accordance with the existing reality and long-term strategic goals of the country. the country's tax policy needs to be based on scientific foundations and practical examples existing in the history. the social problems existing in the country create additional challenges for determining the tax policy. expenditures that are necessary to run social programs and at the same time to create in the country a strong economy, which has the ability to function effectively in a healthy environment, depends exactly on the proper functioning of the tax system. in order to overcome the poverty, it is necessary to have a tax policy consistent with the country's strategic goals. such policy allows, along with other economic instruments, to reduce the poverty levels and create a more equitable way of redistributing income among the population. keywords:poverty, taxes, tax base, budget, economic growth. introduction the challenges related to the perfection of the tax system are the most important issues of the economic development policy of georgia. economic growth of the country, achievement of sustainable economic development, development of production and solution of social problems faced by the country are possible only in the conditions of proper and effective tax system formation. (kakhniashvili, inclusive business model as one of the financial aspects of poverty reduction, 2019) as it is known, the economic basis of the formation and development of the state is financial resources, which are mainly formed by taxes and their payment to the state budget. the proper and effective functioning of the country's economic system significantly depends on the tax policy implemented by the state and the proper functioning of the tax system. taxes are a tool of the state to influence the economy. the issues related to the perfection of the tax system always are and will remain the most important key issue of the country's economic policy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 26 the determination of the amount of taxes and their types, taking into account the country's economic, social and living conditions, justnessand efficiency, was the subject of discussion by famous thinkers of all times. the goal of any country is to create such a flexible and purposeful tax system, that will easily adapt to the changeableeconomic environment and be able to take into account the nature of the country's economic goals and objectives at a specific moment in time. as a rule, the tax system should have a multi-purpose nature. on the one hand, it should be used to form the main part of the budget, and on the other hand, the tax system should be an incentive for entrepreneurial activity, attracting investments, expanding production, development and, accordingly, further increasing the tax base, in wake of the mentioned. that is, generally speaking, the tax system should be a mechanism promoting the economic development and stimulation. in terms of low taxes, georgia has been taking the leading place in the world in recent years, but what is the economic and political cost of this? it is also interesting that low taxes a priori do not indicate the prosperity of the country. the argument that low taxes promote rapid economic growth is not empirically confirmed (besley & persson, 2011). the nordic countries had high income tax rates for high earners since the very beginning of their development, but this did not prevent them from getting rich. on the other hand, lower taxes for the rich have a negative impact on economic equality. the example of georgia clearly shows the dark sides of this approach. after 2006, in order to ease the tax burden and expand the taxable base, georgia introduced a flat income tax and abolished social contributions. as a result of converting the progressive income tax into a flat income tax, the previous government of georgia increased the tax rate for low-income earners from 12% to 20% and kept the same 20% income tax rate for taxing highincome earners. partly because of this policy, inequality (ginicoefficientby total consumer spending) rose from 2006 to 2011. in 2003-2009, the largest part of the benefits received from the economic growth went to the affluent segment of the society. more precisely, the incomes and expenses of the upper fifth (20%) of georgian society increased by 26%, while the lower fifth by only 10%. in 2012, the new government introduced a universal health care system, which partially helped reduce inequality and poverty in the country. however, income inequality is still higher than the eu and cis average. the degree of income inequality can be seen on the lorenz curve, where the "share of families" is located on the abscissa axis, and the share of incomes on the ordinate axis.theoretically, an absolutely equal distribution of income is possible, which is shown by the bisector in the diagram.it shows that each given percentage of households receives a corresponding percentage of income: 20% of households receive 20% of income, 40% receive 40% of income, 60% receive a corresponding percentage, and so on. sh.,which is marked on the bisector with corresponding points. the space between the bisector and the lorenz curve indicates the degree of income inequality.the wider this space or gap between the straight line and the curve, the greater the degree of inequality.if the actual distribution of income were absolutely equal, then the bisector and lorentz curve would coincide.the figure also shows the situation of absolute inequality, which would occur when 1% of households owned 100% of the income. in this case, the lorentz curve would coincide with the ordinate axis. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 27 source: compiled by me it should be noted that along with the decrease in the ratio of tax revenues to gdp, the ratio of budget tax revenues to gdp increased, which is explained by the elimination of corruption in the tax system, the regulation of the budget reporting process, and the improvement of administration. for more visibility, graph is provided, which shows the dynamics of tax in recent years. tax revenue, persent of gdp source: https://www.theglobaleconomy.com/georgia/tax_revenue/ it is important to consider the tax revenues of the consolidated budget of 2022, which in nominal terms amounted to 15,193.0 million gel. compared to the planned indicator of 2021, the forecast of tax revenues for 2022 increased by 2,271.0 million gel (by 17.6%). in relation to gdp, the tax revenues in 2022 amounted to 23.5%.the forecast of the tax revenues according to the types of taxes is as follows: the forecast rate of income tax was determined at 4,602.3 million gel, including, the share of the state budget amounted to 4,262.1 million gel, and the share of the autonomous republics was 340.2 million gel; the income tax increased by 25.2% (by 926.7 million gel) compared to the planned rate of 2021. the increase in the mentioned volume is caused by the expected excess as a result of the higher than planned economic growth in the current year, the nominal growth of the economy in the next year and the fiscal effects of the end of the tax benefits existing in the current year;the forecast rate of the profit tax was determined at 1,359.2 million gel; compared to the planned rate of 2021, the profit tax has increased by 42.9% (408.2 million gel). the p er ce n ta ge o f in co m e 100 80 60 40 20 0 20 40 60 80 100 percentage of houshold absolute inequality lorentz curve lorentz curve including tax deduction and trasfers absolute inequality georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 28 increase in the mentioned volume is caused by the high volume of taxes to be paid by the financial sector.the profit tax paid by the financial sector in the current year is minimal, as the profit in the sector was small in 2020. the profit rate in the mentioned sector in the current year is quite high, which leads to an increase in the profit tax to be paid in 2023.the forecast rate of value added tax was determined at 6,616.9 million gel, including, the state budget's share amounts to 5,359.7 million gel, and theshare of municipalities is 1,257.2 million gel (vat of the municipalities increases by 143.8 million gel compared to 2021);compared to the planned rate of 2021, the vat in 2022 was increased by 12.9% (by 756.9 million gel). the increase in the mentioned volume is caused by the expected excess as a result of the higher than planned economic growth in the current year and the fiscal effects of the nominal growth of the economy in the next year;the forecast rate of excise duty was determined in the amount of 1,876.9 million gel, which is 76.9 million gel higher than the planned rate of 2021; the forecast rate of import tax was determined at 84.1 million gel, which is 4.1 million gel more than the planned rate of 2021; it is important that the property tax forecast rate amounts to 524.2 million gel;compared to the planned rate of 2021, the property tax increases by 10.4% (49.2 million gel). the mentioned increase is related to the expiry of the preferential period established for the tourism sector from the following year and the actual performance dynamics of the current year.the forecast rate of other incomes was determined at 129.4 million gel, which is 49.4 million gel more than the planned rate of the current year. according to the draft state budget of 2023, next year the government plans to collect up to 16 billion gel in taxes.the tax revenue plan increases by 2.5 billion gel compared to the figures of 2022.in particular, the forecast of tax revenues in 2023 according to types of taxes is as follows. income tax 5.1 billion gel, 806.8 million gel more than the approved plan for 2022;profit tax 1.9 billion gel, exceeding the approved plan for 2022 by 325 million gel;value added tax 6.4 billion gel, compared to the 2022 plan, the increase exceeds 1 billion gel. excise tax 2.1 billion gel, an increase of 210 million gel compared to the previous year;import tax 125 million gel, an increase of 40 million gel.the spending part of the consolidated budget of 2023 totals 24.3 billion gel, and the economic growth is predicted within 5%.however, it is important that economic growth should lead to an increase in the standard of living of the population and a reduction in poverty. the increase in state revenues was due to the lifting of restrictions related to the pandemic. the pandemic of covid-19 and the strict restrictions related to it caused a heavy blow to the economy of georgia, which directly affected the socio-economic situation of households.loss of jobs and income during the pandemic turned out to be a particularly acute problem, which had an impoverishing effect. the percentage share of the population being below the absolute poverty line has increased. for example, according to official data, it amounted to 19.5% in 2019, and 21.3% in 2020. however, the reality is more difficult. in response to the acute economic and social problems existing in georgia, the regulation of taxation is precisely considered to be one of the levers for reducing the poverty level. it is true that the poor do not pay taxes their pensions, allowances, allocations are not taxed, but if the poor person gets a job, no matter how small his remuneration is, after the abolition of the tax-free minimum (2015), he/she will be taxed with 20% income tax, which will further contribute to their impoverishment. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 29 therefore, it would be great to restore the non-taxable minimum, this will allow us not to tax lowincome earners with income tax. the proportional tax system should be replaced by the progressive system and a differentiated scale of income tax should be established less income lower tax rate, more more. it is also possible to cancel the vat tax on consumer goods and services and impose it only on luxury items (for example, as in england). charles louis montesquieu said: "nothing requires so much wisdom and talent as to determine the part that is taken from the servants and the part that is left to them." thus, the tax system should ensure the fair distribution of incomes and create equality as far as is possible under conditions of justness. conclusion at the modern stage, the tax system faces different challenges, whether it should be the proportional system in determining tax rates, or we should use the progressive system, from a general point of view, can be considered more fair. it is important, what part of the received incomes should remain with the private entrepreneur and what part should be collected as the tax. in the leading european countries, we find the progressive system of taxation, which makes the use of this system even more expedient. the separate issue is how tax rates should be established so that people's incentives to increase their incomes are not reduced due to increase in the tax rate. it is also important to take into account the gini index. the data of this index is published by the world bank, according to which a positive trend was observed in georgia in 2011-2016. nevertheless, the index indicator is quite high and we should try to further reduce it. in 2017, the numerical expression of this index increased again to 0.40 and reached the highest mark in georgia, in the following years it is also characterized by a slight downward trend, which once again convinces us of the need to solve this problem. it is necessary to have a non-taxable minimum, especially in the reality of georgia, when the salary of not a small part of society is lower than the subsistence minimum existing in europe or other developed countries. collection of the same amount of incomes from the people with such low incomes and the rest of society is unfair. references 1. abesadze, r. (2013). living standard of the population, poverty and unemployment in georgia. proceedings of the academy of economic sciences of georgia. 2. archvadze. (2022). according to the world bank's report, after 2012, poverty rates in georgiadecreased by 1.5-2.0 times, including extreme poverty, which was actually halved. tbilisi: imidnius. 3. archvadze. (2023, 04 04). index of economic discomfort: essence and applied value. retrieved from european.ge: www.european.ge georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 30 4. covid-19, w. a. (2023, 04 04). https://www.ilo.org/global/about-theilo/newsroom/news/wcms_738742/langen/index.htm . retrieved from https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/wcms_738742/langen/index.htm : https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/wcms_738742/lang en/index.htm 5. davide furceri, p. l. (2020). how pandemics leave the poor even farther behind. 6. geostat. (2023, 04 04). https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/192/tskhovrebis-done. retrieved from https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/192/tskhovrebis-done: https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/192/tskhovrebis-done 7. kakhniashvili, n. (2015). population poverty and progressive taxes. materials of reports made at the international scientific-practical conference held at paata gugushvili institute of economics of ivane javakhishvili tbilisi state university. 8. kakhniashvili, n. (2016). system of indexes of population lives level and poverty. universal, 289-291. 9. kakhniashvili, n. (2018). the impact of macroeconomic indicators of public finance on economic growth in georgia. ivane javakhishvili tbilisi state university press. 10. kakhniashvili, n. (2019). inclusive business model as one of the financial aspects of poverty reduction. ivane javakhishvili tbilisi state university press. 11. merab kakulia, n. k. (2017). chronic poverty and income inequality in georgia. economic and statistical survey, friedrich ebert foundation. 12. ndi. (2023, 04 04). https://www.ndi.org/sites/default/files/ndi%20july%202019%20pollissues_eng_for%20distribution_vf.pdf 22.05.2020. retrieved from https://www.ndi.org/sites/default/files/ndi%20july%202019%20pollissues_eng_for%20distribution_vf.pdf 22.05.2020.: https://www.ndi.org/sites/default/files/ndi%20july%202019%20pollissues_eng_for%20distribution_vf.pdf 22.05.2020. 13. prosperity, s. f. (2018). 4. striving for shared prosperity, a proposal for income tax reform in georgia with the aim of reducing inequality and mobilizing resources for industrial development , centre for social studies. tbilisi. 14. report. (2020). strategy of socio-economic development of georgia. tbilisi: https://www.gov.ge/files/382_42949_233871_400-1.pdf. 15. tskitishvili, m. (2020, 28 01). we are in the third place in the world according to the low tax burden. retrieved from we are in the third place in the world according to the low tax burden. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 31 16. wordbank. (2023, 04. 04). ), https://www.worldbank.org/en/news/pressrelease/2020/05/19/world-bank-group-100-countries-get-support-in-response-to-covid-19coronavirus 22.05.2020. retrieved from ), https://www.worldbank.org/en/news/pressrelease/2020/05/19/world-bank-group-100-countries-get-support-in-response-to-covid-19coronavirus 22.05.2020: ), https://www.worldbank.org/en/news/pressrelease/2020/05/19/world-bank-group-100-countries-get-support-in-response-to-covid-19coronavirus 22.05.2020 გადასახადების როლი სიღარიბის დაძლევაში ნათია ხახნიაშვილი აბსტრაქტი საქართველოს ეკონომიკური ზრდისათვის აუცილებელია საგადასახადო სისტემა არსებულ რეალობასა და ქვეყნის გრძელვადიან სტრატეგიულ მიზნებთან შესაბამისობაში იყოს. საჭიროა ქვეყნის საგადასახადო პოლიტიკა ემყარებოდეს მეცნიერულ საფუძვლებსა და ისტორიაში არსებულ პრაქტიკულ მაგალითებს. ქვეყანაში არსებული სოციალური პრობლემები დამატებით გამოწვევებს ქმნის საგადასახადო პოლიტიკის განსაზღვრისათვის. ხარჯები, რომლებიც აუცილებელია სოციალური პროგრამების გასატარებლად და ამავდროულად ქვეყანაში მყარი ეკონომიკის შესაქმნელად, რომელსაც შესწევს უნარი ჯანსაღ გარემოში ეფექტურად იფუნქციონიროს, სწორედ საგადასახადო სისტემის გამართულად მუშაობაზეა დამოკიდებული. სიღარიბის დასაძლევად აუცილებელია, ქვეყნის სტრატეგიულ მიზნებთან შესაბამისობაში მყოფი საგადასახადო პოლიტიკა. ასეთი პოლიტიკა საშუალებას იძლევა სხვა ეკონომიკურ ინსტრუმენტებთან ერთად სიღარიბის დონის შემცირებისა და მოსახლეობას შორის შემოსავლების გადანაწილების უფრო მეტად სამართლიანი გზის შესაქმნელად. საკვანძო სიტყვები: სიღარიბე, გადასახადები, საგადასახადო ბაზა, ბიუჯეტი, ეკონომიკური ზრდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 34 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.04 მესხური ტენილი ყველის საწარმოო ტექნოლოგიური ხაზის შემუშავება დავით ასპანიძე1, თეიმურაზ რუხაძე2, აკაკი ბოკერია3, მანანა სირაძე4, ელენე სორდია5, სოფიო ძნელაძე6 1მაგისტრი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აგრარული მეცნიერებებისა და ბიოსისტემების ინჟინერინგის ფაკულტეტი; 2პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აგრარული მეცნიერებებისა და ბიოსისტემების ინჟინერინგის ფაკულტეტი; 3ასისტენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აგრარული მეცნიერებებისა და ბიოსისტემების ინჟინერინგის ფაკულტეტი; 4პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი; 5ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აგრარული მეცნიერებებისა და ბიოსისტემების ინჟინერინგის ფაკულტეტი; 6პროფესორ-ასისტენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აგრარული მეცნიერებებისა და ბიოსისტემების ინჟინერინგის ფაკულტეტი რეზიუმე ყველი მეტად პოპულარული საკვები პროდუქტია და მასზე მოთხოვნილება ძალიან დიდია. ის დამზადების ტექნოლოგიის მიხედვით მრავალფეროვანია და შესაბამისად განსხვავებული ორგანოლეპტიკური და ფიზიკური მახასიათებლებით გამოირჩევა. საქართველოც მდიდარია ყველის მრავალსახეობით და კუთხეების მიხედვით ყველის მომზადების გათვალისწინებით განსხვავებული ტრადიციული ტექნოლოგიებია შემორჩენილი, რომელთა უმეტესობისათვის სტანდარტული ტექნოლოგიის ხაზი ჯერაც არ შემუშავებულა. ჩვენ შევიმუშავეთ მესხური ტენილი ყველის სტანდარტული ტექნოლოგიის ხაზი, რომელშიც გათვალისწინებულია ტექნოლოგიური პარამეტრები და ყველის ტრადიციულად მომზადების ყველა ნიუანსი. საკვანძო სიტყვები: ტენილი ყველი, მჟავიანობა, სეპარაცია, დელამო, სტანდარტიზირება. ყველი ადამიანის კვების რაციონში შემავალი ერთ-ერთი ძირითადი პროდუქტია და აქედან გამომდინარე, დაინტერესებაც ძალიან დიდია მის მიმართ, როგორც მოსახლეობის მხრიდან ორგანოლეპტიკური თვალსაზრისით, ისე, ტექნოლოგიური კუთხითაც. მსოფლიოში ყველის მრავალი სახეობაა ცნობილი და მისი სახესხვაობები ძირითადად მის წარმომავლობას უკავშირდება. არც საქართველოა ამ მხრივ გამონაკლისი ოფიციალურად ყველის 14 სახეოობაა დარეგისტრირებული, მაგრამ ტრადიციული ყველის დამზადების კულტურა, საქართველოს კუთხეებიდან გამომდინარე, ბევრად აღემატება აღნიშნულ რაოდენობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 35 სამწუხაროდ უმეტესობა მათგანის სტანდარტიზაცია და საწარმოში მისი მიღების ტექნოლოგია ჯერ არ შემუშავებულა [1]. ჩვენი ყურადღება, საქართველოს ერთ-ერთ კუთხეში მესხეთის მაღალმთიან რაიონში მომზადებულმა ტრადიციულმა მესხურმა ტენილმა ყველმა მიიქცია. მას ანალოგი არ აქვს მსოფლიოს მასშტაბით. ჩვენ შევისწავლეთ ტენილი ყველის დამზადების მეთოდი ერთ-ერთ მესხურ ოჯახში, ჩავატარეთ სამეცნიერო კვლევები (ქიმიური, ბიოქიმიური და მიკრობიოლოგიური მახასიათებლები), დავადგინეთ ყველის მიღების პარამეტრები და შევიმუშავეთ ტენილი ყველის წარმოების სტან-დარტული ტექნოლოგია, რომელშიც გათვალისწინებულია ტრადიციული წარმოების ყველა ფაქტორი და შემუშავდა ტექნოლოგიური რეჟიმები. მესხური ტენილი ყველის რბილ სახეობას განეკუთვნება. იმეორებს სულგუნის კონსტიტენციას (ესეც ქრთული ტრადიციული ყველის სახეობაა), მაგრამ მისი ე.წ. ძაფებად დაწელვა, თიხის ქოთნებში მომწიფება-დავარგება და ა.შ., უფრო საინტერესოს, არსებითად განსხვავებულს და ორიგინალურს ხდის მას, არა მარტო ორგანოლეპტიკური თვალსაზრისით, არამედ ვიზუალითაც (სურ. 1). პირველ რიგში, რაც განასხვავებს საწარმოში მომზადებულ ყველს ოჯახურისაგან პასტერიზაციაა (მოგეხსენებათ, რძის პასერიზაციის დროს ხდება რძის პათოგენური მიკროორგანიზმებისაგან გასუფთავება), ამით ყველი მიკრობიოლოგიურად უვნებელი იქნება მომხმარებლისათვის [2]. სურ.1 მესხური ტენილი ყველი ჩვენ უკვე ჩავატარეთ ექსპერიმენტი და წარმოგიდგენთ შედეგებს საწარმოში მიღებულ რძეზე (ცხრ.1): ცხრ.1 არაპასტერიზებული რძე № ანალიზის სახელწოდება შედეგი 1 ცილა, % 3,18 2 ლაქტოზა, % 4,73 3 სიმკვრივე, °a 29,90 4 ცხიმი, % 3,64 5 მშრალი ნივთიერებები, % 0,72 6 მჟავიანობა, ph 6,5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 36 როგორც ვხედავთ, რძის მახასიათებლები დამაკმაყოფილებელია. ჩატარებული იქნა რძის მიკრობიოლოგიური ანალიზებიც და შედეგი აქაც სტანდარტით გათვალისწინებულ ნორმებში ჩაჯდა. შემდეგ ეტაპზე მოვახდინეთ ჯერ გაფილტვრა, რძის პასერიზება (2 წმ-ის განმავლობაში 75°c ტემპერატურაზე) და ბოლოს სეპარირება (ცხიმის მოშორება) 40 – 45˚с-ზე, მივიღეთ 0,05%იანი უცხიმო რძე. მართალია, ტენილი ყველის მოსამზადებლად უცხიმო რძე გვესაჭიროება, ჩვენ მაინც მოვახდინეთ რძის ნორმალიზება და საწყის ერთეულად 2% ცხიმის შემცველობა მივიჩნიეთ (რათა მოხარშულ მასას შეენარჩუნებინა ელასტიურობა გაწელვის დროს). დარჩენილ ცხიმს გავუკეთეთ პასტერიზება. დანორმალიზებული რძე გადავიტანეთ ყველის აბაზანაში და გავაცხელეთ 40oc ტემპერატურამდე, რაზეც დავამატეთ კალციუმის ქლორიდის 40%-იანი წყალხსნარი (30 გ მშრალი cacl2 100 ლ რძეზე). შემდეგ ეტაპზე რძეში შევიტანეთ დედო, რომლისთვისაც გამოვიყენეთ თერმოფილური ბაქტერიული (lactoccocus thermophilus) დედო (30 გ-ის 100 ლზე), რომელიც დამზადებული იქნა რძემჟავა ბაქტერიებზე. რძე მცირე პერიოდით დავაყოვნეთ და როცა მისმა მჟავიანობამ 24oth-ს მიაღწია (ჩვენ ნორმად, შევიტანეთ კვეთი maxiren (პეპსინის ფერმენტი). ამ დროისათვის რძის ტემპერატურა 35˚с-მდე მივიყვანეთ. (ზოგადად, მესხეთში ტრადიციულად, ცხოველის კუჭიდან დამზადებულ მაჭიკის ფერმენტს მოიხმარენ). 30 წთ-ის განმავლობაში ჩვენ მივიღეთ ნადედი ანუ დელამო. დელამოს წარმოქმნის დასრულების შესამოწმებლად შედედებული მასა ფრთხილად ჩავჭერით და ვნახეთ, რომ ნადედი მივიღეთ მკრივი, ხოლო გამოყოფილი შრატი გამჭვირვალე. შემდეგ მოვახდინეთ ნადედის დაჭრა ვერტიკალურად და ჰორიზონტალურად, ისე რომ მიგვეღო 8 სმ3 ზომის კუბები (წიბოების სიგრძით 2 სმ) (სურ.2). სურ.2 კუბებად დაჭრილი დელამო დავიწყეთ დაჭრილი მასის მორევა ჯერ ნელა, ფრთხილად და შემდეგ ნელ-ნელა მოვუმატეთ სიჩქარეს, ვიდრე 10-15 მმ ზომის მარცვლები არ წარმოიქმნა (ნადედის დაჭრას და მარცვლის მიღებას დაახლოებით 15 წთ დასჭირდა). ნადედის დამუშავების შემდეგ მოვახდინეთ მასის მეორედ გაცხელება 35 ˚с-მდე და ბოლოს მყარი მასა გამოვაცალკევეთ შრატისაგან (75% შრატი) ისე, რომ ყველის მასაში დარჩენილიყო დაახლოებით 25% შრატი შემდგომში ყველის მოსამწიფებლად. დარჩენილი მარცვალი შევაგროვეთ და დავწნიხეთ (მსუბუქად). ყველის მომწიფების დროს მასისი ტემპერატურა შევინარჩუნეთ 35-38˚с ტემპერატურის პირობებში, რომლის დროსაც მჟავიანობა გახდა ph=5,2 (რადგან მიმდინარეობს რძემჟავა დუღილი). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 37 ყველის მომწიფება გაგრძელდა 5 სთ-ის განმავლობაში. შემდეგ შემოწმებული იქნა ყველის მასა წელვადობაზე 20 30 გ ყველი მოვათავსეთ 5 წთ-ის განმავლობაში 75-80 oc ტემპერატურის მქონე შრატში (შრატის ნაცვლად შესაძლებელია ცხელი წყლის გამოყენებაც) და ყველი გავწელეთ. რაკი მომწიფებული ყველის მასა კარგად გაიწელა, დავიწყეთ მომწიფებული მასის 1 სმ სისქის ზოლებად დაჭრადა მოვათავსეთ სადნობ ქვაბში 5 წთ-ით (ქვაბში ხსნარის ტემპერატურის 75-80 oc-ზე შენარჩუნებით პერიოდულად გაცხელებით). ყველს გაწელვისას (თოკისებრ ფორმებად) პერიოდულად ვათავსებდით სახარშ ქვაბში და კვლავ ვაგრძელებდით მასის გაწელვას (როგორც ეს მესხეთში, ოჯახურ პირობებში ტენილი ყველის დამზადებისას ხდება). თოკისებური მასები თანდათან დაწვრილდა და საჭირო სტრუქტურის მიღების შემდეგ მოვათავსეთ ცივ წყალში გავაციეთ, გავაშრეთ გადაკიდებით და დავიწყეთ მისი დაძენძვა მანამ, ვიდრე არ მივიღეთ თმისებური ფაქტურა. დაძენძილი მასა მოვათავსეთ 18 %-იან მარილწყალში 15 სთ (ეს დრო საკმარისია, რათა დაძენძილი ყველი დამარილდეს). სურ.3 დაჭრილი მშრალი ყველი დამარილებული ყველი კვლავ გავაშრეთ გადაკიდებით, დავჭერით 10-15 სმ სიგრძის ნაჭრებად (სურ.3), შევაზილეთ გამოცალკევებული და პასტერიზებული ცხიმი და ჩავპრესეთ თიხის ქოთნებში, ისე რომ მაქსიმალურად გამოგვედევნა ქოთნიდან ჰაერი. თავზე დავაფარეთ 3 ფენა მარლა და ჩავამხეთ ნაცარზე. ყველის მომწიფება -დავარგება მოვახდინეთ 12 oc ტემპერატურის პირობებში 3 თვის განმავლობაში. საბოლოოდ ექსპერიმენტი საწარმოო პირობებში რამდენიმეჯერ გავიმეორეთ და ყველა ჯერზე სასურველი შედეგი მივიღეთ. ამავე დროს, საწარმოში დამზადებულმა ყველმა შეინარჩუნა ყველა ის მახასიათებელი, რაც ოჯახურ პირობებში დამზადებული მესხური ტენილი ყველისათვისაა დამახასიათებელი. ამავდროულად, მივიღეთ მიკრობიოლოგიურად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 38 უსაფრთხო ყველი და საწარმოო პირობებშიც კი შევინარჩუნეთ ტენილი ყველის დამზადების ტრადიციული ხაზი. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს გენერალური დირექტორის ბრძანება; 2. თოფურია ნ., ყველის დამზადების ხალხური ტექნოლოგია, ტ. xix, თბილისი, „მეცნიერება“, 1978, გვ. 152-154. development of the production technological line of meskhuri tenili cheese davit aspanidze1, teimuraz ruxadze2, akaki bokeria3, manana siradze4, elene sordia5, sofio dzneladze6 1master, georgian technical university, agricultural science and biosystems engineering faculty; 2professor, georgian technical university, agricultural science and biosystems engineering faculty; 3assistant, georgian technical university, agricultural science and biosystems engineering faculty; 4professor, georgian technical university, chemical technology and metallurgy faculty; 5associate professor, georgian technical university, agricultural science and biosystems engineering faculty; 6professor-assistant, georgian technical university, agricultural science and biosystems engineering faculty. resume cheese is a very popular food product and the demand for it is very high. it is diverse according to the manufacturing technology and therefore has different organoleptic and physical characteristics. georgia is also rich in many types of cheese, and depending on the corners, different traditional technologies have been preserved, for most of which the standard technology line has not been developed yet. we have developed a standard technology line of meskhur tenil cheese, which includes technological parameters and all the nuances of traditional cheese preparation. key words: tenili cheese, acidity, separation, delamo, standardization. https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4965223?publication=0 https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4965223?publication=0 microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 297 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.27 using rfid for effective digital enterprise management ilia mosashvili1, nona otkhozoria2 1georgian technical university, https://orcid.org/0009-0001-7062-0622 mosashvili.ilia@gtu.ge 2georgian technical university https://orcid.org/0000-0002-5837-5345 n.otkhozoria@gtu.ge abstract the article explores the significance of item identification within the digital enterprise concerning operational efficiency, data management, and security. it outlines potential challenges and difficulties associated with identifying objects. to facilitate effective administration in production, a control panel is introduced for managing the digital ecosystem. the article also delves into the application of rfid technology to address object identification issues in the digital enterprise, highlighting various benefits of rfid that play a crucial role in overcoming common challenges related to object identification. key words: digital enterprise, rfid introduction the term "digital enterprise" denotes an organization that leverages technology as a pivotal facilitator of business operations, strategy, and value creation. typically, such an organization is consistently exploring novel methods and opportunities for ongoing development, utilizing emerging technologies and innovations to sustain competitiveness in the market. in a digital enterprise, the identification of entities (iot devices, assets, products, etc.) is crucial for streamlined operations, effective data management, and robust security. however, the process of identifying elements within a digital enterprise presents various challenges and concerns. one prominent issue is the absence of standardized protocols and formats for the identification and communication with iot devices, leading to difficulties in integrating diverse devices into a unified system. furthermore, as the quantity of devices grows, expanding and managing the identity infrastructure becomes progressively complex. traditional authentication methods may struggle to accommodate the sheer volume of devices in extensive iot deployments. the identification and tracking of subjects may involve the collection and processing of sensitive data. ensuring compliance georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 298 with data protection regulations and addressing privacy concerns is pivotal for upholding trust and legal conformity. the adoption of advanced identification technologies may incur heightened costs, especially in large-scale deployments. striking a balance between the cost-effectiveness of identification solutions and the requisite levels of accuracy and security is critical. some iot devices may operate in environments with limited connectivity, such as remote locations or areas with poor network coverage. identifying and communicating with these devices can be challenging, necessitating solutions that offer intermittent or low-bandwidth connections. rfid technology emerges as an intriguing solution to the challenge of identifying objects in the digital enterprise. we would like to delve into some of the advantages of rfid in addressing common issues related to item identification [1]. it is important to note that rfid provides standardized and unique identification for each tagged item, ensuring individual identity for every device or product in the digital ecosystem. rfid tags can support cryptographic protocols, enhancing security and offering a robust authentication method. this helps prevent unauthorized access, ensuring data integrity during device-to-device data transfer. rfid systems are highly scalable, enabling efficient management of large numbers of devices. the infrastructure can be easily expanded to accommodate the growing adoption of the internet of things (iot). rfid functions effectively in various environments, including those with limited connectivity. in particular, passive rfid tags, which do not require a battery and can be powered by an rfid reader signal, are suitable for devices in remote or hard-to-reach locations. passive rfid tags consume minimal energy as they are activated by the rfid reader's signal, making rfid an energy-efficient system, especially for low-power iot devices. rfid systems can be designed with privacy features such as encrypted data transmission and selective access control, addressing data privacy concerns associated with identifying and tracking iot devices. rfid aids in effectively managing the life cycle of devices by storing information about manufacturing details, service history, and end-of-life on tags, facilitating seamless management throughout their life cycle. integration with other sensors and technologies allows rfid to provide a unified approach to item identification. rfid readers can collect data from various devices, creating a comprehensive view of the iot ecosystem. rfid tags are available in various form factors, including rugged versions suitable for harsh environmental conditions, making rfid an effective solution for identifying objects in challenging conditions. over time, rfid technology has become more cost-effective, particularly for passive rfid tags. the benefits of scalability, efficiency, and improved operations often justify the initial investment. rfid systems can be integrated with existing enterprise infrastructure, allowing for a phased approach and coexistence with legacy systems. rfid reduces the likelihood of human error in identification processes through automatic scanning and recording of data, eliminating the need for manual data entry and reducing the risk of inaccuracies. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 299 by leveraging rfid technology to identify items, digital businesses can enhance the efficiency, security, and scalability of their iot ecosystems. it is crucial to carefully design rfid implementations, considering the organization's specific requirements and objectives, to maximize the benefits of this identification technology. given the described advantages, the use of rfid to identify objects is considered a correct and effective solution. main part we provide a user-friendly dashboard for efficient administration in production, facilitating the management of the digital ecosystem and real-time analysis. the digital dashboard presents the current state of the digital identity ecosystem in real time, featuring information such as the number of active users, devices, and current security details. key statistics include metrics like successful authentication, access attempts, and indicators of system reliability. figure 2 framework of rfid-based real-time location system in digital manufacturing this dashboard seamlessly integrates with rfid readers and sensors across the enterprise, capturing data on user location, access attempts, and interactions with physical assets. it offers interactive visualizations, combining dynamic charts, graphs, and maps. users can filter and customize visualizations to focus on specific areas or individuals [1] [2]. the digital display provides information on the following modules: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 300 user activity: displays information about recent user activity and access issues, enabling administrators to quickly identify patterns or anomalies. additional information, such as charts or graphs showing user distribution by department, role, or location, can be prepared or processed. security analysis: collects information about potential threats or anomalous user behavior. the corresponding program assesses severity levels and recommends actions in the current situation. artificial intelligence may be employed for risk assessment to identify potential vulnerabilities and develop preventative security measures. access control management: includes a table or graphical representation of user access rights, allowing administrators to swiftly view and modify access levels. the dashboard can display pending and approved access requests, along with the rationale for access changes. device tracking: visualizes the geographic location of rfid-enabled devices, offering a solution for monitoring device movement and potential security issues. to assess device performance, it notes the condition of rfid devices, battery levels, and any issues affecting functionality. integration: ensures interaction with other enterprise systems, facilitating continuous data exchange with hr databases, access control systems, and other relevant platforms [2] [3]. help and support: integrates with the knowledge base to provide assistance and support. conclusion the dashboard prioritizes simplicity, clarity, and actionable information, enabling administrators to make informed decisions and promptly respond to security events in the digital identity ecosystem. regular user feedback will continually enhance the usability and effectiveness of the dashboard. references 1. paul kis, marian alexandru. real time monitoring and tracking system for an item using the rfid technology, review of the air force academy no 3 (30) 2015 2. zaal azmaiparashvili, nona otkhozoria algorithm for determining the difference parameters of various non-periodic signals proceedings of the xxix international scientific and practical conference international trends in science and technology doi: https://doi.org/10.31435/rsglobal_conf/30052021/7572 3. z azmaiparashvili, n otkhozoria mathematical model for studying the accuracy characteristics of devices for measuring the resonant frequency of oscillatory systems new approaches in engineering research vol. 5, 2021 https://doi.org/10.9734/bpi/naer/v5/10242d georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 301 rfid-ის გამოყენება ციფრული საწარმოს ეფექტური ადმინისტრებისთვის ილია მოსაშვილი1, ნონა ოთხოზორია2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი სტატიაში განხილულია ციფრულ საწარმოში ნივთების იდენტიფიკაციის აქტუალურობა ეფექტური ოპერაციების, მონაცემთა მართვისა და უსაფრთხოებისთვის. აღწერილია ნივთების იდენტიფიკაციისას შესაძლო პრობლემები და გამოწვევები. წარმოებაში ეფექტური ადმინისტრირებისათვის შემოთავაზებულია საინფორმაციო პანელი, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას ციფრული ეკოსისტემის მართვისათვის. ციფრულ საწარმოში საგნების იდენტიფიკაციის გამოწვევების გადასაჭრელად გამოყენებულია rfid ტექნოლოგია განხილულია rfid-ის რამდენიმე უპირატესობა, რაც მნიშვნელოვანია ნივთების იდენტიფიკაციასთან დაკავშირებული საერთო პრობლემების მოსაგვარებლად. საკვანძო სიტყვები: rfid, ციფრული საწარმო georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 58 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.09 ¹, 2 , , , orcid id: 0009-0003-5181-424x 2 , , , , . , , . , , , . : , , , , , , , , , , . 350 . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 59 , , , . , . , [1,2]. , . , , [2]. , , . , . 100-1000. , , ( 1) 1. ( 2) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 60 2. . . , . . . , , , , , , [3, 4]. . , . , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 61 , . , . . , (similar biotherapeutic products, sbps) . , , . , . , . , , , [5,7]. (who) , , , “ [8]. (ema) , „ , , ). ( ) , , , .“[9]. , , : ( ). . “. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 62 „ “ . . „ “ , , . „ “, , . (head to head) . , “ , “ , [9-13]. , , , . , , , . ( 3) 3. ( 2004 , 2009 ) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 63 . . . : , , , . . , , . , [14]. (mabs) (mabs) , , . mab , , , . ( 6) mab ( ) .mab-mab . mab. [14]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 64 6. steven kozlowski, director obp, fda , , . . , . , , . : 1. , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 65 2. , . 3. , , . 4. , , , . „ “ , (head to head) , , . 5. , , . 6. . : 1. ema. biological medicines https://www.ema.europa.eu/en/glossary/biological-medicine accessed december. 2023 2. fda. biological product definitions https://www.fda.gov/files/drugs/published/biological-product-definitions.pdf accessed december, 2023 3. manufacturing process of biologics https://www.ema.europa.eu/en/documents/presentation/presentation-manufacturing-processbiologics-kowid-ho-afssaps_en.pdf accessed december, 2023 4. arnold g. vulto, orlando a. jaquez the process defines the product: what really matters in biosimilar design and production? rheumatology 2017;56:iv14iv29 doi:10.1093/rheumatology/kex278 5. ema. generic and hybrid medicines georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 66 https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/marketing-authorisation/genericand-hybrid-medicines. accessed december, 2023 6. fda. generic drugs https://www.fda.gov/drugs/buying-using-medicine-safely/generic-drugs. accessed december, 2023 7. fda. biosimilars. https://www.fda.gov/drugs/therapeutic-biologics-applications-bla/biosimilars. accessed december, 2023 8. guidelines on evaluation of similar biotherapeutic products (sbps). in: who expert committee on biological standardization: sixtieth report. geneva: world health organization; 2013: annex 2 (who technical report series, no. 977; http://www.who.int/biologicals/publications/trs/areas/biological_therapeutics/trs_977_annex_ 2.pdf, accessed december 2023). 9. ema. biosimilars overview. https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatoryoverview/biosimilar-medicines-overview. accessed december 2023 10. ema. similar biological medicinal productsscientific guideline https://www.ema.europa.eu/en/similar-biological-medicinal-products-scientific-guideline. accessed december, 2023 11. ema. biosimilars in eu. https://www.ema.europa.eu/en/documents/leaflet/biosimilars-euinformation-guide-healthcare-professionals_en.pdf accessed december, 2023 12. ich q5e biotechnological/biological products subject to changes in their manufacturing process: comparability of biotechnological/biological products – scientific guidelinehttps://www.ema.europa.eu/en/ich-q5e-biotechnological-biological-products-subjectchanges-their-manufacturing-process-comparability-biotechnological-biological-productsscientific-guideline. accessed december, 2023 13. international conference on harmonisation of technical requirements for registration of pharmaceuticals for human use. ich harmonised tripartite guideline. specifications: test procedures and acceptance criteria for biotechnological/biological products q6b. 1999 guideline recommended for adoption https://www.ema.europa.eu/en/ich-q6b-specifications-testprocedures-and-acceptance-criteria-biotechnological-biological-products-scientific-guideline. accessed december 2023 14. ema. immunogenicity assessment of biotechnology-derived therapeutic proteins – scientific guideline. https://www.ema.europa.eu/en/immunogenicity-assessment-biotechnology-derivedtherapeutic-proteins-scientific-guideline. accessed december, 2023 15. who. monoclonal antibodies (mabs) https://www.who.int/teams/health-product-policy-andstandards/standards-and-specifications/monoclonal-antibodies. accessed december, 2023 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 67 biologic and chemical medicines – differences in terms of basic scientific and regulatory aspects nino ganugrava, marika megrelishvili abstract biological medicines represent an innovative advance in healthcare, offering targeted and immunotherapies for a wide range of complex diseases. in this scientific article, we aim to present the fundamental differences between biological and chemical medicines in terms of mechanism of action, manufacturing process and regulatory environment. additionally, we will discuss the basic scientific aspects of biosimilar and generic medicines, focusing on their regulatory details, which have a significant impact on patients care and healthcare system keywords: biological medicine, chemical medicine, biosimilars, generic medicines, regulatory environment, monoclonal antibodies georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 165 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.17 1; 2, 3 1 phd ; 2 , ; 3 , , , 65,620 . -3 (13,3% 100 000 ), -4 (4,8% 100 000 ). , 75-80%. . , , , . . , . . : ; ; ; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 166 , , 65,620 [1]. -3 (13,3% 100 000 ), -4 (4,8% 100 000 ) [2]. , 75-80%. 10%, 4% [3]. 70% , . , . . , , , . [4]. , [5]. , , . , [6]. , , ( , ) . , (figo – international federation of gynecology and obestetrics) , . g1 (grade 1) 5 , . g2 (grade 2) 650%, g3 (grade 3) >50%. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 167 g1 [3]. . (g3) [6]. , g1 , g2 (6,6% 11,6% , p=0.003), . , g1 g2 , g3 . , , p53 [7], p53 [8]. , . , ca125, . , ca125. , , , . ca125 10-20%, 25% [9]. . , ca125. , ( i ) ( ii ). , , i . . ii , , [10]. , (er pr ) , , , [11]. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 168 , kras b. p53 , 2 (her2) . tp53 [9]. , , , . p53 , . , cd133. , , cd133, , [12]. cd133. , cd133, in vivo, cd133. aldh1. , , aldh1, . , aldh1. , , , . [13]. . (side population cells sp cells), , , . sp. , , , , , , , , . , , [14]. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 169 ki67 , [15]. , , ki67, , . , , ki67, [16]. a, , , . , a, , g1-s . , , [17]. her2 . , her2 10-20%, 14-80%, . her2. , , , , her2 , . , pik3-pten-akt . , , , . pten , , pi3k-akt-mtor . pten . 80%, , , , . , 12% pten . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 170 , , . , [18]. , [19]. , , . [20]. e, . e. , e. (e a), (n, ). , e. e. , e e, [21] . , , snail, , . , snail. e snail [20]. , twist1 e, bmi-1georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 171 . , twist , . , twist, . e. . , [22]. , , [23]. , [24]. , , . cd8+ t , , . cd4+ t . , cd3+ t . [26]. , . , . , , -2 (cox2) , [25]. cox2, . , . , , cox2georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 172 . , . : [1] r. l. siegel and k. d. miller, “cancer statistics , 2020,” vol. 70, pp. 7–30, 2020. [2] “www.globocan.iarc.fr”. [3] r. a. soslow et al., “endometrial carcinoma diagnosis: use of figo grading and genomic subcategories in clinical practice: recommendations of the international society of gynecological pathologists.,” int j gynecol pathol, vol. 38 suppl 1, no. iss 1 suppl 1, pp. s64–s74, jan. 2019, doi: 10.1097/pgp.0000000000000518. [4] m. m. braun, e. a. overbeek-wager, and r. j. grumbo, “diagnosis and management of endometrial cancer.,” am fam physician, vol. 93, no. 6, pp. 468–74, mar. 2016. [5] r. a. brooks et al., “current recommendations and recent progress in endometrial cancer.,” ca cancer j clin, vol. 69, no. 4, pp. 258–279, jul. 2019, doi: 10.3322/caac.21561. [6] m. m. a et al., “the significance of markers in the diagnosis of endometrial cancer.,” prz menopauzalny, vol. 15, no. 3, pp. 176–185, nov. 2016, doi: 10.5114/pm.2016.63500. [7] a. a. hashmi et al., “microsatellite instability in endometrial carcinoma by immunohistochemistry, association with clinical and histopathologic parameters.,” asian pac j cancer prev, vol. 20, no. 9, pp. 2601–2606, sep. 2019, doi: 10.31557/apjcp.2019.20.9.2601. [8] m. köbel, b. m. ronnett, n. singh, r. a. soslow, c. b. gilks, and w. g. mccluggage, “interpretation of p53 immunohistochemistry in endometrial carcinomas: toward increased reproducibility.,” int j gynecol pathol, vol. 38 suppl 1, no. iss 1 suppl 1, pp. s123–s131, jan. 2019, doi: 10.1097/pgp.0000000000000488. [9] m. m. zy a et al., “the significance of markers in the diagnosis of endometrial cancer,” przeglad menopauzalny, vol. 15, no. 3. termedia publishing house ltd., pp. 176–185, 2016. doi: 10.5114/pm.2016.63500. [10] a. c. rodriguez, z. blanchard, k. a. maurer, and j. gertz, “estrogen signaling in endometrial cancer: a key oncogenic pathway with several open questions.,” horm cancer, vol. 10, no. 2–3, pp. 51–63, jun. 2019, doi: 10.1007/s12672-019-0358-9. [11] m. shah, s. r. jain, g. oprea, and s. shafi, “prognostic significance of hormone receptor (er/pr) status in endometrial carcinoma in black women: implications with lymph node metastasis,” j. clin. oncol, vol. 38, may 2020. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 173 [12] d.-c. ding, h.-w. liu, y.-h. chang, and t.-y. chu, “expression of cd133 in endometrial cancer cells and its implications.,” j cancer, vol. 8, no. 11, pp. 2142–2153, 2017, doi: 10.7150/jca.18869. [13] y. xu, h. zhu, d. zhao, and j. tan, “endometrial stem cells: clinical application and pathological roles.,” int j clin exp med, vol. 8, no. 12, pp. 22039–44, 2015. [14] h. masuda et al., “endometrial side population cells: potential adult stem/progenitor cells in endometrium.,” biol reprod, vol. 93, no. 4, p. 84, oct. 2015, doi: 10.1095/biolreprod.115.131490. [15] l. t. li, g. jiang, q. chen, and j. n. zheng, “ki67 is a promising molecular target in the diagnosis of cancer (review).,” mol med rep, vol. 11, no. 3, pp. 1566–72, mar. 2015, doi: 10.3892/mmr.2014.2914. [16] s. kitson et al., “ki-67 in endometrial cancer: scoring optimization and prognostic relevance for window studies.,” mod pathol, vol. 30, no. 3, pp. 459–468, mar. 2017, doi: 10.1038/modpathol.2016.203. [17] k. horie et al., “cyclin a is a reliable proliferation marker in endometrial cancer cell lines.,” oncol lett, vol. 17, no. 5, pp. 4455–4462, may 2019, doi: 10.3892/ol.2019.10135. [18] f. s. ramos, l. wons, i. j. cavalli, and e. m. s. f. ribeiro, “epithelial-mesenchymal transition in cancer : an overview,” vol. 4, pp. 1–5, 2017. [19] o. bilyk, m. coatham, m. jewer, and l.-m. postovit, “epithelial-to-mesenchymal transition in the female reproductive tract: from normal functioning to disease pathology.,” front oncol, vol. 7, p. 145, 2017, doi: 10.3389/fonc.2017.00145. [20] a. makker and m. m. goel, “tumor progression, metastasis, and modulators of epithelialmesenchymal transition in endometrioid endometrial carcinoma: an update,” endocrine-related cancer, vol. 23, no. 2. bioscientifica ltd., pp. r85–r111, feb. 01, 2016. doi: 10.1530/erc-15-0218. [21] . lewczuk, a. pryczynicz, and k. guzi ska-ustymowicz, “cell adhesion molecules in endometrial cancer a systematic review.,” adv med sci, vol. 64, no. 2, pp. 423–429, sep. 2019, doi: 10.1016/j.advms.2019.08.003. [22] a. travaglino et al., “immunohistochemical nuclear expression of -catenin as a surrogate of ctnnb1 exon 3 mutation in endometrial cancer.,” am j clin pathol, vol. 151, no. 5, pp. 529–538, apr. 2019, doi: 10.1093/ajcp/aqy178. [23] h. gonzalez, c. hagerling, and z. werb, “roles of the immune system in cancer: from tumor initiation to metastatic progression.,” genes dev, vol. 32, no. 19–20, pp. 1267–1284, oct. 2018, doi: 10.1101/gad.314617.118. [24] y. liu, “immune response characterization of endometrial cancer.,” oncotarget, vol. 10, no. 9, pp. 982–992, jan. 2019, doi: 10.18632/oncotarget.26630. [25] m. li, m. li, y. wei, and h. xu, “prognostic and clinical significance of cyclooxygenase-2 overexpression in endometrial cancer: a meta-analysis.,” front oncol, vol. 10, p. 1202, 2020, doi: 10.3389/fonc.2020.01202. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 174 phenotypic characteristics of recurrence and metastasis of endometrial epithelial tumors a critical review alexander diakonidze1; rima beriashvili2; george burkadze3 1phd student at tbilisi state medical universiy; 2professor at tbilisi state medical university, head of the department of pathology; 3 professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 abstract endometrial carcinoma is a common gynecological malignancy, the incidence of which is increasing worldwide and accounts for 65,620 new cases annually. in georgia, uterine tumors take the 3rd place in prevalence (13.3% per 100,000 women), and the 4th place in terms of mortality (4.8% per 100,000 women). among endometrial carcinomas, endometrioid carcinomas are the most common, accounting for approximately 75-80% of endometrial malignant lesions. in recent years, there has been no significant improvement in the prognosis of endometrial carcinoma. it has also been shown that tumors that appear at an advanced stage with a high degree of malignancy and aggressive histopathological features are still common. adjuvant therapeutic approaches today are still complex and contradictory, and there is only a small selection of treatment approaches for metastatic disease. still, a significant difficulty is the reliable identification of the subgroup of patients who are at high risk of developing recurrence and metastases. the search for phenotypic characteristics of recurrence and metastasis of endometrial epithelial tumors is in an active phase, and there are no unambiguous data about them. key words: endometrial carcinoma; prognostic markers; relapse; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 45 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.06 ოპტიკურად მართვადი სივრცულად მოდულირებული ლაზერული გენერაცია როდამინ 6g საღებავით დოპირებულ პოლიმერულ (პვს) ფენაში ზურაბ ვარდოსანიძე, მედეა აბრამიშვილი, დავით ონიანი, ირაკლი ნახუცრიშვილი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ვ.ჭავჭანიძის კიბერნეტიკის ინსტიტუტი წინამდებარე სტატია წარმოადგენს [1]-ის გაგრძელებას, რომელშიც შესწავლილი იყო ოპტიკურად მართვადი სივრცულად მოდულირებული ლაზერული გენერაცია ქოლესტერული თხევადკრისტალური ლაზერული ფენის გამოყენებით. ამ ნაშრომში გამოყენებულია როდამინ 6g საღებავით [2] (როდამინის ქიმიური ფორმულა: c28h31cln2o3) დოპირებული პოლივინილის სპირტის (pva:(c2h4o)x) ფენა. ლაზერული ფენების ჰოლოგრაფიული ოპტიკური დატუმბვისათვის გამოვიყენეთ nd:yag ლაზერის კოჰერენტული გამისხივების ii (532 ნმ) და iii (355 ნმ) ჰარმონიკები და შევისწავლეთ ხსენებული სტრუქტურების ლაზერული გამოსხივების მახასიათებლები. ასეთი ლაზერული სტრუქტურები (სივრცულად განაწილებული გამოსხივებით) წარმოადგენენ ახალი ტიპის ოპტიკურ მოწყობილობებს. მათში ერთდროულად შერწყმულია ლაზერისა და ჰოლოგრამის ფუნქციები, რასაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს ოპტიკურ-ინფორმაციული ტექნოლოგიების განვითარებაში, კერძოდ, მოსალოდნელია ჰოლოგრაფიული 3-d დისპლეების მიღების პერსპექტივა. ორი (ან რამდენიმე) ტალღის ინტერფერენციული სურათის ზემოქმედების შედეგად (ე.ი. ჰოლოგრაფიული მიდგომით) შესაძლებელია მივიღოთ სივრცულად მოდულირებული ფოტოლუმინესცენცია და საბოლოოდ, ლაზერული გენერაცია. დატუმბვა ხორციელდებოდა (წინა სტატიაში მოყვანილი პროცედურის ანალოგიურად) იმპულსური ლაზერის ორი ურთიერთკოჰერენტული სინათლის კონის ზედდების შედეგად მიღებული ინტერფერენციული სურათის მეშვეობით. ასეთ პირობებში ლაზერული ფენები წარმოადგენენ დინამიურ ჰოლოგრაფიულ სტრუქტურებს, რომლებიც საშუალებას იძლევიან განხორციელდეს აღმგზნები ტალღური ფრონტის რეკონსტრუქცია არა დიფრაგირებული, არამედ არამედ გენერირებული ლაზერული გამოსხივების მეშვეობით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 46 თხევადკრისტალური ფენის [1] დატუმბვა ხორციელდებოდა იმპულსური ლაზერის ორი ურთიერთკოჰერენტული, სინათლის კონის ზედდების შედეგად მიღებული ინტერფერენციული სურათის მეშვეობით. ასეთ შემთხვევაში ლაზერული ფენები წარმოადგენენ დინამიურ ჰოლოგრაფიულ სტრუქტურებს, რომლებიც საშუალებას იძლევიან დროის რეალურ მასშტაბში განხორციელდეს აღმგზნები ტალღური ფრონტის (ოპტიკური ინფორმაციის) რეკონსტრუქცია არა დიფრაგირებული, არამედ გენერირებული ლაზერული გამოსხივების მეშვეობით. ამასთან, მოცემულ შემთხვევაში, აღმგზნები სინათლის ჯამური ინტერფერენციული ველის ზემოქმედების შედეგად ჰოლოგრაფიული რეგისტრაცია ხორციელდება არა გარემოს ოპტიკური პარამეტრების (ოპტიკური სიმკვრივე, გარდატეხის მაჩვენებელი, ანიზოტროპია), არამედ ლაზერულ ფენებში გენერაციის პირობების მოდულაციის ხარჯზე. ამდენად, ლაზერულად აქტიური ჰოლოგრაფიული სტრუქტურები საშუალებას იძლევიან, განხორციელდეს ობიექტების სივრცული გამოსახულების რეკონსტრუქცია საკუთარი ლაზერული გამოსხივების მეშვეობით. სურ.1-ზე წარმოდგენილია ლაზერული უჯრედის ჰოლოგრაფიული აღგზნების სქემა, რაც ანალოგიურია [1]-ში გამოყენებული დანადგარისა; ხოლო სურ.2-ზე კი მოყვანილია მიკროლაზერების ინტერფერენციული სურათი. სურ.1. ლაზერული უჯრედის ჰოლოგრაფიული აღგზნების სქემა. სურ.2. აღგზნების შედეგად მიღებული მიკროლაზერების ერთობლიობის ინტერფერენციული სურათი პოლიმერულ ფენაში. სურ.3-ზე ნაჩვენებია კვლევის შედეგები როდამინ 6g-ით დოპირებული პლიმერული ლაზერული უჯრედებისათვის. სურ. 4 a და b შეესაბამება აღმგზნები კონების შეხვედრის 0.45° და 0.9°კუთხეებს. როგორც ჩანს, ამ შეთხვევაშიც შედეგები თვისობრივად იდენტურია (იხ. [1]). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 47 a b სურ.3. გენერირებული ლაზერული სინათლის ველი როდამინ 6g ით დოპირებული პოლიმერული ლაზერული უჯრედიდან ინტერფერენციული სურათი (a 0.45°, b 0.9°). სურ.4-ზე წარმოდგენილია . ჰოლოგრაფიული ლაზერული სტრუქტურების გამოსხივების სპექტრი როდამინ 6g საღებავით დოპირებული პოლივინილის სპირტის ფენებისათვის. სურ.4. ჰოლოგრაფიული ლაზერული სტრუქტურების გამოსხივების სპექტრი როდამინ 6g საღებავით დოპირებული პოლივინილის სპირტის ფენებისათვის. დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ მიღებული შედეგები მიუთითებს ჩვენს მიერ ჩამოყალიბებული მიდგომის უნივერსალობაზე (ანალოგია dcm და როდამინ 6g საღებავების გამოყენების შემთხვევებისათვის). სტრიქონსქვედა შენიშვნა ჰოლოგრაფიული სტრუქტურის პერიოდი განისაზღვრება ფორმულით: 2 sin2   d , სადაც  აღმგზნები კონების შეხვედრის კუთხეა,  აღმგზნები (დატუმბვის) სინათლის ტალღის სიგრძე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 48 ლიტერატურა 1. ვარდოსანიძე ზ., აბრამიშვილი მ., ონიანი დ., & ნახუცრიშვილი ი. (2022). ოპტიკურად მართვადი სივრცულად მოდულირებული ლაზერული გენერაცია dcm საღებავით დოპირებულ თხევადკრისტალურ ფენაში. ქართველი მეცნიერები, 4(5), 41–44. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.05 2. m. f. hadi al-kadhemy , k. n. abbas, w. b. abdalmuhdia. physical properties of rhodamine 6g laser dye combined in polyvinyl alcohol films as heat sensor. iop conf. series: materials science and engineering, v.298, 2nd intern. scientific conf. of al-ayen university, 15-16 juli, 2020, thi-qar, iraq. optically guided spatially modulated laser generation doped with rhodamine 6g dye in the polymer (pvs) layer zurab vardosanidze, medea abramishvili, davit oniani, irakli nakhutsrishvili institute of cybernetics of georgian technical university abstract the article is a continuation of a previous work in which optically controlled spatially modulated laser generation by means of a cholesteric liquid crystal laser layer was studied. in this work, a layer of polyvinyl alcohol doped with rhodamine 6g dye is used. the mentioned has been studied laser radiation characteristics of the structure. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.05 microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 172 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.20 კოლხეთის დაბლობის გვარი sphagnum სახეობის s. austinii –ის და s. papillosum შედარებითი ანატომიური აღწერა ნათელა ტეტემაძე¹, იზოლდა მაჭუტაძე² ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტის კოლხეთის ტორფნარებისა და წყლის ეკოსისტემების კონსერვაციის განყოფილების მეცნიერ თანამშრომელი¹, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტის კოლხეთის ტორფნარებისა და წყლის ეკოსისტემების კონსერვაციის განყოფილების განყოფილების უფროსი, მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი² აბსტრაქტი კოლხეთის დაბლობზე გავრცელებული ცოცხალი სფაგნუმიანი ტორფნარების ედიფიკატორია გვარი sphagnum-ი. კოლხეთის ცოცხალი სფაგნუმიანი ტორფნარების გუმბათის წარმომქმნელი ერთ-ერთი სახეობაა ევროპაში გაიშვიათებული sph. austinii sull., რომელსაც iucn წითელი ნუსხით მინიჭებული აქვს კატეგორია გადაშენების საფრთხესთან ახლოს (nt) [12]. კოლხეთის ტორფნარებში გუმბათის ფორმირებაში მონაწილეობს ასევე სახეობა sph. papillosum lindb., რომელიც ზოგ შემთხვევაში მორფოლოგიურად ძალიან ემსგავსება sph. austinii sull., და მისი გარჩევა საველე პირობებში ლუპის დახმარებით თითქმის შეუძლებელია. სახეობების მიკროსკოპული (omax-dc5v) დათვალიერებისას ავღწერეთ და დავაფიქსირეთ ანატამიური მახასიათებლები. საკვანძო სიტყვები: გადაშენების საფრთხე, ედიფიკატორი, თეთრი ხავსი, ტორფნარი. შესავალი კოლხეთი განსაკუთრებული რეგიონია მსოფლიოში ომბროტროფული ტორფნარების არსებობისათვის. კოლხეთის დაბლობის სფაგნუმიანი ტორფნარები ესაა ცოცხალი სფაგნუმიანი ტორფნარები, სადაც ტორფის დაგროვების პროცესი დღესაც მიმდინარეობს [6,9,10] კოლხეთის დაბლობის ცოცხალი სფაგნუმიანი ტორფნარის ისპანი 2 სფაგნუმის სახეობის ქიმიური ანალიზისას დადგინდა, რომ ისინი შეიცავს 16 ბიოლოგიურად აქტიურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 173 ნივთიერებას [11]. კოლხეთის დაბლობზე გავრცელებულია გვარი sphagnum-ის 9 სახეობა, რომელიც ჯგუფდება 4 სექციად: სექცია sphagnum სახეობა sphagnum austinii sull. (sphagnum imbricatum ssp. austinii) sph. magellanicum brid., sph. palustre l. sph. papillosum lindb. სექცია acutifolia სახეობა sph. capillifolium (ehrh.) hedw., sph. rubellum wilson. სექცია cuspidata სახეობა sph. cuspidatum ehrh.ex hoffm. sph. fallax h. klinggr. სექცია subsecunda სახეობა sph. denticulatum brid. კოლხეთის დაბლობის ტორფნარებში სფაგნუმის სახეობების გავრცელება ასეთია: ა. სფაგნუმი, რომელიც მონაწილეობს გუმბათის წარმოქმნაში, ესენია: sphagnum imbricatum, sphagnum papillosum, sphagnum rubelum. ბ. სფაგნუმი, რომელიც არ მონაწილეობს გუმბათის წარმოქმნაში, გვხვდება ტორფნარის ბუფერულ ზონაში ესაა: sph. palustre, sph. cuspidatum. sph. austinii sull. და sph. papilosum lindb. ტორფის წარმომქნელი ძირითადი სახეობაა, sphagnum austinii sull. გარემოს გაჭუჭყიანებისადმი ყველაზე მგრძნობიარე თეთრი ხავსია, რომელიც მთელს მსოფლიოში გაიშვიათებულია [3,7]. შემცირების მიზეზია: კლიმატის ცვლილება, დრენაჟი, ხანძრები, საქონლის ძოვება, ეუტროფიკაცია [1,2,8]. სეზონურად, აბიოტური ფაქტორების ცვლილება იწვევს სფაგნუმის სახეობებში შემდეგი სახის ცვლილებებს: დამახასიათებელი შეფერილობის ცვლილებას, ღეროს ზრდის შენელებას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 174 და განივი განშტოებებს შორის მანძილის ცვლილებას. შესაბამისად ზოგიერთი სახეობა განსაკუთრებით ის სახეობები რომლებიც გუმბათის შექმნაში ღებულობენ მონაწილეობას sph.imbricatum და sph.papillosum ძალიან ემსგავსებიან ერთმანეთს [4,5]. მხოლოდ ლუპის საშუალებით მათი იდენტიფიცირება გაძნელებულია. საჭიროებს მის დათვალიერებას მიკროსკოპის გამოყენებით, რათა დადგინდეს ისეთი სახეობრივი ნიშნები როგორიცაა ფოთლის ფორმა, ზომა და ჰიალინური უჯრედების ფიბრილების შეფერვის ინტენსივობა. მასალა და მეთოდი: საკვლევ ობიექტებზე დაკვირვება ხდებოდა საქართველოს დასავლეთით, სამხრეთ კოლხეთის დაბლობის ცოცხალ სფაგნუმიან ტორფნარის, კერძოდ ისპანი 2ის გუმბათის წარმომქმნელ გვარი სფაგნუმის ორი სიმილარულ სახეობაზე sph. austinii –ის და sph. papillosum. ამ ობიექტების საკვლევად ლაბორატორიის პირობებში გამოვიყენეთ ტრინოკულარი მიკროსკოპი omax-dc5v. მიკროსკოპის საშუალებით ავღწერეთ და გადავიღეთ სახეობებისთვის დამახასიათბელი ნიშნრები. შედეგები sphagnum austinii –ის და sph. papillosum შდარებითი ანატომიური აღწერა. საველე ექსპედიციებისას, სახეობების ერთმანეთისგან გარჩევა ძირითადად ხდება მორფოლოგიური დათვალიერებით. ეს ორი სახეობა sph.papillosum და sphagnum austinii ჩვეულებრივ პირობებში მკვეთრად განსხვავდება მორფოლოგიური ნიშნებით (სურ.1). სურ.1. sph. austinii sull (მარცხნივ) და sph. papillosum (მარჯვნივ) ჰაბიტუსი. სფაგნუმის სახეობების მორფოლოგიური ნიშნების დასათვალიერებლად საველე მუშაობისას ვიყენებთ ლუპას. თუმცა, არსებობს გამონაკლისი შემთხვევები, როცა სხვადასხვა სახეობა ერთმანეთს მორფოლოგიურად ემსგავსება და მათი გარჩევა შესაძლებელი ხდება ანატომიური თავისებურებებით. sph.papillosum დაბალი ტემპერატურისა და ნაკლები წყლის პირობებში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 175 მორფოლოგიურად ძალიან ემსგავსება sph. austinii-ს (სურ. 2,3.), რის გამოც ძალიან ჭირს ამ ორი სახეობის ერთმანეთისგან გარჩევა. სურ.2 sph. austinii sull სურ.3 sph. papillosum lindb განსხვავების დაფიქსირება შესაძლებელია მხოლოდ მიკროსკოპული დათვალიერებისას, განშტოების ფოთლების ჰიალინური უჯრედების ფიბრილები უფრო ინტენსიურია sph. austinii ვიდრე, sph. papillosum –ში. განსხვავებაა ასევე, ფიბრილების სიმაღლესა და ზომაშია. sph. austinii ის ქლოროფილიანი უჯრედები უფრო ინტენსიურადაა შფერილი, ფიბრილები უფრო მკვეთრი და არათანაბარი სიგრძისაა, ხოლო sph.papillosum-ის ქლოროფილიანი უჯრედები უფრო ღია შეფერილობისაა და ფიბრილები კვეთს მთელს ჰიალინურ უჯრედს – თანაბარსიგრძიანია. sphagnum austinii განივი განშტოების ფოთლების ფორმა ლანცეტისებურია, აპექსისკენ შემოდრეკილია, აპექსი მკვეთრად წამახვილებულია, აპექსი ბოლოვდება ულვაშისებური უჯრედული წანაზარდებით, რაც sph.papillosum – ის არ გააჩნია (სურ.4 ). sph.papillosum განშტოების ფოთლის ფორმა ქვევრისებურია (სურ.5), ფოთლის ბაზალური ნაწილი უფრო განიერია, აპექსისკენ ვიწროვდება და შემოდრეკილია ფუძიდან წვერომდე. სურ.4. sph. austinii sull განივი განშტოების ფოთოლი; სურ. 5. sph.papillosum განივი განშტოების ფოთოლი; თუ, ამ ორი სახეობის განშტოების ფოთოლს ერთდროულად მოვათავსებთ სასაგნე მინაზე და დავაკვირდებით კარგად დავინახავთ , რომ ისინი განსხვავდებიან არა მარტო ფორმით, არამედ ზომითაც (სურ.6 ). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 176 სურ.6. sph. austinii sull და sph.papillosum განივი განშტოების ფოთლები; დასკვნა მიუხედავათ იმისა, თეთრი ხავსის სახეობები შეფერილობით, აპექსის ფორმით, განივი განშტოების ზომით ერთმანეთისგან განსხვავდება, ზოგიერთ აბიოტურ პირობებში sph. austinii sull და sph.papillosum ჰაბიტუსით ისე ემსგავსება ერთმანეთს, რომ საველე პირობებში იდენტიფიცირება გართულებულია. ამიტომ, სწორი იდენტიფიცირებისათვის საჭიროა მიკროსკოპის გამოყენებით შევადაროთ ფოთლის ზომა, ფორმა და ჰიალინური უჯრედების ფიბრილების შეფერვის ინტენსივობა. ლიტერატურა: 1. კოლხეთის ეროვნული პარკისა და კაცობურის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმა, 2017; 2. მაჭუტაძე ი., 2009, კოლხეთის დაბლობის ტორფნარების მცენარეულობა, სადოქტორო შრომა; 3. доктуровский, в.с. (1936) материалы по изучению торфяников кавказа; 4. andrus, r.e. 1987: nomenclatural changes in sphagnum imbricatum sensu lato. – the bryologist 90:217–220. 5. allard d. rare and uncommon bryophytes of vermont. vermont natural heritage inventory. a network connecting science with conservation 476-0127 2017vermont; 6. grootjans a, krebs m, matchutadzei and joosten h, (2016)., percolation bogs in the kolkheti lowlands (georgia) in need of better protection.www. imcg newsletter 7. kaffke,.a , j.couwenberg, h., joosten, i.matchutadze, &amp; j schulz, .2000. ispani ii: the world’s firstpercolation bog. in: quèbec 2000 millennium wetland event, program with abstracts, p. 487; 8. m.krebs, i. matchutadze, a. bakuradze, t, r. kaizer, european mire book mires of georgia, mires of georgias, science publisher. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 177 9. i. matchutadze, h. joosten, m.tsinaridze. 2015,worlds unique kolkheti mires:global and regional climate regulation., 2015, international conference “applied ecology: problems, innovations”, tbilisi; 10. i. matchutadze, tetemadze n.,tsertsvadze a., tsinaridze m., memarne q., abuladze i.,colchis –longterm development plan, conference week“renewable resources from wet and rewetted peat lands”abstracts book. 11. natela tetemadze, alyosha bakuridze, malkhaz jokhadze, izolda machutadze, peculiarities of the composition of acids in sphagnum species of the percolation bog of the kolkheti lowland , annals of agrarian science 12. https://www.iucnredlist.org/ comparative description of sphagnum austinii and s. papillosum of the genus sphagnum species of kolkheti plain natela tetemadze¹, izolda matchutadze² scientific employee of kolkheti peatlands and water ecosystems conservation department, institute of phytopathology and biodiversity of batumi shota rustaveli state university¹, chief scientific employee, head of department of kolkheti peatland and water ecosystems conservation department, institute of phytopathology and biodiversity of shota rustaveli state university of batumi² abstract the genus sphagnum is the edifier of living sphagnum peatlands spread on the plain of kolkheti. one of the dome-forming species of living sphagnum peatlands of kolkheti is sphagnum austinii sull., which is rare in europe and has been assigned the category of near threatened (nt) by the iucn red list (https://www.iucnredlist.org/). in the peatlands of kolkheti, the species sph. papillosum lindb., which in some cases is morphologically very similar to sphagnum austinii sull., and is almost impossible to distinguish in the field with a magnifying glass. we described and recorded the anatomical features of the species under the microscope (omax-dc5v). key words: danger of extinction, edificator, white moss, peatland microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 335 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.30 the efficiency of mnemonic approaches in acquiring english vocabulary knowledge (a case of vocational college in georgia) nino zaalishvili ph.d. student at international black sea university abstract speaking is believed to be one of the most challenging and complex activities while learning the english language. it combines verbal and communication abilities. efl students face difficulties because they lack confidence and a sufficient vocabulary. most of the time, a deficiency of speaking exercises during lectures is the cause of speaking difficulties among efl students. along with difficulties learning new words by heart. their motivation declines as a result, and they have trouble speaking in english. based on the mentioned issues, the study intends to explore the difficulties efl students encounter when speaking english and learning new vocabulary, as well as the significance of mnemonics in the learning process, to enhance speaking abilities. it should be mentioned that mnemonics are a strategy that aids students in learning english vocabulary and improving their memorization of the content. the purpose of the study is to examine how mnemonic devices help people learn and retain english vocabulary. the vocabulary learning strategy (vls), the method of loci, and the analysis of interviews with efl students enrolled in vocational education will all be covered in this paper. key words: mnemonics, learning english; english language vocabulary; efl students; memory; vocational education. introduction when learning english, students typically struggle to commit new words to memory, which makes it difficult for them to communicate. students attempt to avoid speaking because they believe they lack the necessary skills to communicate in english, which lowers motivation. taken together, all of the mentioned factors have a detrimental effect on students' self-esteem. mnemonics are valuable technique for managing the issue because they make it easier for students to remember new words, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 336 which boosts their motivation and self-esteem and prevents them from feeling as though they are incapable of speaking english (chiew, 2021, pp. 1298-1309). in the study, interviews with english language learners at one of the colleges are presented. the learners claim they lack the necessary bravery to communicate in english due to a lack of vocabulary. using auditory and visual cues to link new information to previously learned material, the mnemonics technique facilitates word recall for learners (gu, 2010, pp. 105-118). the study report makes reference to the importance of mnemonics in vocabulary memorization and english language learning. additionally, the experiences of vocational students and instructional strategies will be covered. literature reviewmnemonics' role in learning english vocabulary and memorizing studying materials acquiring proficiency in a foreign language is challenging; it requires effort to commit new knowledge to memory and prevent forgetting it quickly. furthermore, students usually have trouble remembering newly learned words, which makes speaking challenging for them. a mnemonic is a technique that helps students learn new materials quickly jaikrishman, 2021, pp. 297-309). in the literature review will be discussed how mnemonics help students learn vocabulary in english and commit study materials to memory. a method that helps students easily recall new words is the mnemonic. the word comes from the greek word "mnemonikos," which concerns to memory. people frequently talk about memorization and learning new material by heart (jaikrishman, 2021, pp. 297-309). sometimes vocabulary is overlooked when teaching students the english language. the vocabulary learning strategy (vls) aids students in concentrating more on novel vocabulary. it claims that the software aids students in expanding their vocabulary and improving their speaking abilities (jaikrishman, 2021, pp. 297-309). transitioning lexical information from short-term to long-term memory is the primary goal of vocabulary learning. a mnemonic device helps students make connections between new and old information, hence improving memory. put differently, mnemonic techniques assist students in connecting newly learned material to previously learned material that is retained in long-term memory (amiryousefi, 2011, pp. 178-182). mnemonic strategies fall into the following categories: verbal, spatial, linguistic, and visual. linguistic mnemonics states that there is a two-stage peg word method. in the first stage, students are required to memorize ten pairs of numbers that rhyme, and in the second stage, they are to visualize the word and attempt to make connections with the rhymes. with the help of spatial mnemonics, students write the words in a triangle pattern as opposed to a column, which helps them remember the pattern first and the words later (amiryousefi, 2011, pp. 175-178). when words and pictures are paired together, students are more engaged and curious, which improves their memory, according to visual mnemonics. the central concept of the verbal method is storytelling, in which students use the new words they have learned to create a narrative. it is simpler georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 337 to memorize study materials when words are put together in sentences (amiryousefi, 2011, pp. 175178). in addition to the techniques mentioned above, students can use the method of loci, which involves having them visualize themselves arranging objects in a room. it integrates the use of mental imagery. the word locus, which means location, is pluralized as loci. students' memory function and capacity to recall information are enhanced by loci, an efficient teaching strategy. numerous studies indicate that the approach improves students' ability to focus. students' learning and memory skills are enhanced by using of mnemonic devices, such as the loci method (gross, 2014, pp. 140-163). all of the mentioned techniques can help efl students improve their speaking abilities. the literature review mentioned above makes abundantly evident how crucial mnemonics are to the process of learning vocabulary in english and memorization of study materials. it is essential to the learning process, and english language instructors should employ these strategies to help students. aim of the study and research questions efl students face challenges while learning english language vocabulary. thus, they have problems in speaking. students have low motivation, which might be result of knowing insufficient words. at the same time, all the above issues are caused by the fact, that curriculum pays little or no emphasis to the speaking component. the research aims to analyze why efl students have challenges in speaking and how mnemonics strategy will help them to solve the above issues. based on the above-described problem statement, the main objective of the research is to examine efl students’ speaking performance and their motivation to study new materials. in particular, the study aims to research the impact of teaching methodology on efl students’ motivation to learn vocabulary and speak in english. the research further seeks to explore efl students’ perceptions about learning english vocabulary. research questions based on the above-mentioned descriptions, the study attempts to answer the following research questions: rq 1: how frequently are speaking activities at the english language lessons? rq 2: what techniques would be helpful for students to speak? rq3: do students find it difficult to speak at the lessons? rq4: what is the reason for not speaking at the lessons in english? theoretical framework, methodology and participants in the research there are emphasized the philosophy of pragmatism and axilogy. according to the philosophy of pragmatism, research simply helps to identify what works. therefore, the interview georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 338 results help the current research to find out whether mnemonics help learners to improve english language vocabulary skills and memorize materials. it has to be noted that axiology is a branch of philosophy that considers values and ethics. axiology focuses on what researchers’ value in their research. axiological research ethics of educational research observes informed consent, anonymity and confidentiality (lodico et al., 2010). a quantitative method was applied in order to look into the study more thoroughly. thirty efl students at one of vocational colleges in tbilisi, georgia received the online survey. the case study makes it possible to examine the data by analysis. the questions were created using a review of the literature, and education science two professors at one of georgia’s universities verified them. demographic information of the participants demographic information percentage gender female 60% male 40% data collection and analysis participants of the research are 30 efl students at one of the vocational colleges in tbilisi, georgia. the researcher contacted the learning coordinator of the college, to permit conducted interviews with the students. based on the coordinator and students’ permission online survey was sent to the vocational students. afterward, the researcher analyzed the answers. quantitative analysis result the research result and analysis is the following: figure1 – speaking activities at lesson how frequently are speaking activities at english lessons? frequency percent valid percent cumulative percent valid not at every lesson 1 27 27 27 not frequently 1 9 9 9 rarely 1 64 64 64 total 3 100.0 100.0 100.0 according to the survey, 64% of the respondents emphasized that speaking activities are held rarely, while 27% justified that the activities are not frequent, and 9% of them said that it happens not so frequently. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 339 figure 2 – techniques of speaking what techniques would be helpful for you to speak? frequency percent valid percent cumulative percent valid listening activities 1 20.0 20.0 20.0 speaking in english with group mates 1 50.0 50.0 50.0 watching movies 1 30.0 30.0 30.0 total 3 100.0 100.0 100.0 on the question – what techniques would be helpful for students to speak – 50% of the respondents emphasized speaking activities in english with group mates, 30% watching movies in english, while 20% emphasized listening activities. figure 3 – difficulties in speaking english do you find it difficult to speak in english? frequency percent valid percent cumulative percent valid always 1 70.0 70.0 70.0 sometimes 1 30.0 30.0 30.0 total 2 100.0 100.0 100.0 on the question, if the efl students find difficult to speak at english lessons, 70% emphasized always, while 30% sometimes. figure 4 – reasons of not speaking in english what is the reason of not speaking at the lesson in english? frequency percent valid percent cumulative percent valid low self-esteem 1 30.0 30.0 30.0 not enough courage 1 30.0 30.0 30.0 shame 1 40.0 40.0 40.0 total 3 100.0 100.0 100.0 on the question what is the reason of not speaking at the lessons in english – 40% emphasized shame, 30% did not have enough courage, and the other 30% had low self-esteem. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 340 conclusion and recommendation the findings of the study received from the quantitative data analysis are that efl students have challenges in speaking english. due to the following factors: there are no speaking activities at every lesson, therefore it is not possible to improve speaking skills, besides the above issues, efl students find it difficult to speak because of shame, not enough courage, and low self-esteem. moreover, the students emphasize the techniques that would be helpful for them to speak, like watching movies in english, speaking with each other, and having listening activities during the lessons. educators neglect all the above techniques, and as a result, efl students find it difficult to speak. the significant body of literature review analyzed that the mnemonics have a positive influence of learning english vocabulary among efl students. it has been discussed that mnemonic is a memory improving strategy, which helps learners to connect new information to the old one. as well as, it help students to relate the new information to the one, which is stored in long-term memory. based on the literature review and research result analysis, the following recommendations should be implemented, in order new words to be easily memorized and to be improved efl students speaking skills:  there should be add mnemonics techniques while learning english;  at every lesson should be speaking activities;  there should be listening activities at all the lessons;  educators should communicate with efl students to analyze from where the shame, lack of courage and low self-esteem comes from. references amiryousefi, m. &. (2011). mnemonic instruction: a way to boost vocabulary learning and recall. journal of language teaching and research, 2(1),178 -182. chiew, m. &. (2021). exploring vocabulary learning strategies in a second language setting. international journal of academic research in buisness and social sciences, 11(12), 1298-1309. gross, a. j.-r. (2014). do older adults use the method of loci? experimental aging research, 40(2), 140-163. gu, y. (2010). learning strategies for vocabulary development. reflection on english language teaching, 9(2), 105-118. jaikrishman, s. &. (2021). a review on vocabulary learning strategies used in learning engish as a second language. international jurnal of academic research in buisness and social sceinces, 11(9), 297-309. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 341 lodico, m., spoulding, d., &voegtle, k. (2010). methods in educational research, 2nd ed. jossey-bass. მნემონური სტრატეგიის ეფექტური გავლენა ინგლისური ენის ლექსიკის შესწავლაზე (საქართველოს ერთ-ერთი პროფესიული კოლეჯის მაგალითზე) ნინო ზაალიშვილი აბსტრაქტი ინგლისური ენის სწავლის პროცესი სხვადასხვა კომპონენტისგან შედგება, რომელთაგან საუბარი ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. რადგან საუბარი ვერბალურ და კომუნიკაციურ უნარებს აერთიანებს. სშირად ინგლისურ ენაზე მეტყველება სტუდენტებისთვის რთული გამოწვევაა, რადგან მათ არ აქვთ საკმარისი ლექსიკა, რასაც თავის მხრივ უარყოფითი გავლენა აქვს მათ თავდაჯერებულობაზე, რომ ისაუბრონ ინგლისურ ენაზე. გარდა ამისა მათ ექმნებათ პრობლემები უცხო ენაზე ნასწავლი სიტყვების დამახსოვრების პროცესში, შედეგად, მათი სწავლის მოტივაცია იკლებს და საბოლოოდ სტუდენტები გამართულად ვერ საუბრობენ ინგლისურ ენაზე. აღნიშნული საკითხებიდან გამომდინარე, კვლევა მიზნად ისახავს გაეცნოს ინგლისურ ენაზე საუბრისა და ახალი ლექსიკის შესწავლის დროს არსებულ სირთულეებს, აგრეთვე მნემონიკის მნიშვნელობას სასწავლო პროცესში სამეტყველო უნარების გაძლიერების მიზნით. აღსანიშნავია, რომ მნემონიკა სტრატეგიაა, რომელიც სტუდენტებს ინგლისური ლექსიკის შესწავლასა და შინაარსის დამახსოვრებაში ეხმარება. კვლევის მიზანია გამოკვეთოს, თუ რა გავლენა აქვს მნემონიკის მეთოდს ინგლისური ლექსიკის შესწავლასა და დამასხოვრებაში. ხოლო, ლიტერატურულ მიმოხილვაში მკითხველი გაეცნობა ლექსიკის სწავლის სტრატეგიებსა (vls) და ლოკის მეთოდს (the method of loci). აგრეთვე, კვლევის შედეგებს, რომლებიც 30 სტუდენტს შორის ინტერვიუს საფუძველზე დადგინდა. საკვანძო სიტყვები: მნემონიკა; ინგლისური ენის სწავლა; ინგლური ენის ლექსიკა; ინგლისური ენის პროგრამის სტუდენტები; მეხსიერება; პროფესიული განათლება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 94 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.11 აკაკი წერეთელი ამერიკის შესახებ თამარ ახვლედიანი ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი მე-19 საუკუნის საქართველოში აღწევს ცნობები ამერიკის შესახებ. ჩვენი მწერლები და ჟურნალისტები წერენ იმ პრობლემებზე, რასაც ამერიკული ცხოვრება შობს. საინტერესოა აკაკი წერეთლის პუბლიცისტიკაში მცირე მასალით წარმოდგენილი ამერიკის ხატი. ამერიკა არის ქვეყანა, სადაც გაუქმებულია წოდებები, არიან მხოლოდ თანაბარი უფლებების მქონე მოქალაქეები. მეორე მხრივ ამერიკა არ არის ბუნების კანონებად მცხოვრები რომანტიკული ქვეყანა. აქ გამდიდრების სურვილი შხამავს ადამიანურ გრძნობებს. საკვანძო სიტყვები: აკაკი წერეთელი, ამერიკა, წოდებები, დემოკრატია, ოქრო, სიყვარული. რუსეთთან შეერთების მერე, მე-19 საუკუნეში საქართველო ისევ ჩაერთო ზოგად ევროპულ ცხოვრებაში. ამერიკაც თავისი ეკონომიკით, კულტურით ევროპული რეგიონის სახელმწიფოთა ნიშნებს ატარებს. იგი ხომ ევროპელების მიერ ახლადაღმოჩენილ კონტინენტზე მიგრაციის შედეგად წარმოიშვა. ახალი ტერიტორიების ამთვისებლებმა ინდიელებთან და აფრიკელებთან ნაწილობრივი შერწყმის შედეგად დააარსეს ახალი პოლიტიკური ერთეულები, რომელთაც კოლონიზატორთა მიერ ევროპიდან მოტანილი მშობლიური ენები მიიღეს თავიანთ სახელმწიფო ენებად. ამდენად, თითქოს ევროპის ტერიტორიული გაფართოება მოხდა, ოღონდ ამერიკის კონტინენტზე. მართლაც, რა ეშველებოდა ევროპას, ასეთი ჭკვიანი ერებით დასახლებულ პატარა კონტინენტს? სად უნდა წაეყვანა თავისი მზარდი მოსახლეობა? მალთუსივით ხომ არ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 95 ინატრებდა პერიოდულ ომებს, რომ აქ მცხოვრები ხალხი შემცირებულიყო, რათა გადარჩენილებს მაინც ყოფნოდათ ტერიტორია და მიწის ნაყოფი. მაგრამ ევროპის მოსახლეობის დედამიწის სხვა კონტინენტზე გადანაცვლებას დასჭირდა იქ მცხოვრები წარმართი, ველური, ჯერაც სასტიკი და მზის და მთვარისადმი ადამიანთა მსხვეპლად შემწირავი ტომების ამოწყვეტა, იმის ნაცვლად, რომ მომხდარიყო მათი განვითარებისათვის, როგორც კაცობრიობის ევოლუციისათვის თვალის მიდევნება და შესწავლა... და დარჩა მზის და მთვარის ისეთი ტაძრები მეცნიერთა უცნაური ეჭვებს რომ იწვევს, იქნებ უცხოპლანატელებმა ააშენეს ეგვიპტის პირამიდებთან ერთად, როგორც თავიანთი საპლანეტთაშორისო სადგურები და აეროდრომებიო. ამდენად, როცა საქართველო ბრუნდება ევროპულ რეგიონში, მის ინტერესთა სფეროში ექცევა არა მარტო ევროპელი ხალხების პოლიტიკური ცხოვრება, არამედ ამერიკაც, როგორც განსაკუთრებული სახელმწიფო, რომელიც ჯერ ასე დაგვიანებული მონობის სამყაროდ წარმოუდგათ მე-19 საუკუნეში და თუნდ ბიჩერ სტოუს ნაწარმოებებით ბევრი ცრემლი აღვრევინა სენტიმენტალურ ადამიანებს. მერე კი სრულიად ახალი სახის, წოდებათა გარეშე მცხოვრებ მოქალაქეთა დემოკრატიულ პოლიტიკურ ერთეულებად. მე-19 საუკუნის 60-იანი წლებია, მსოფლიოს მრავალი ხალხი იბრძვის ეროვნული და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისათვის. რუსეთში ბატონყმობა უქმდება... ამერიკაშიც მონობის გაუქმებისათვის იბრძვიან... საფრანგეთის ბურჟუაზიული რევოლუციის შემდეგ თითქმის მთელი მსოფლიო სამართლიანად თვლის პიროვნული და ეროვნული თავისუფლებისათვის ბრძოლას. ფეოდალიზმი დაირღვა, ადამიანთა კასტებად დაყოფა გაქრა. მიუხედავად იმისა, რომ საფრანგეთის ბურჟუაზიული რევოლუცია დამარცხდა და მსოფლიო რეაქციის მიერ მოხდა რესტავრაცია, საფრანგეთში მაინც გრძელდება პერმანენტული რევოლუცია, რომელიც კომუნამდე მიდის. ევროპაშიც და ამერიკაშიც იბრძვიან განმანათლებელთა იდეების განსახორციელებლად. ყველა ადამიანი თანაბარი უფლებებით უნდა იწყებდეს ცხოვრებას, ყველა უნდა იყოს მოქალაქე. მე-19 საუკუნის ქართულ ლიტერატურაში და პერიოდულ პრესაში ბევრ ცნობას შეხვდებით ამერიკის შესახებ, მეცნიერები სწავლობენ მე-19 საუკუნის გამორჩეულ მოღვაწეთა ნააზრევში როგორაა დახატული ამერიკა და ამერიკასთან დაკავშირებული პრობლემები. ამჯერად ჩვენ გვინდა წარმოვადგინოთ როგორ ამერიკას ვხვდებით აკაკი წერეთლის მხატვრულ და პუბლიცისტურ მემკვიდრეობაში. მხატვრულ ნაწარმოებებში ამერიკაზე თითქმის არაფერი წერია, მაგრამ პუბლიცისტურ წერილებში ნამდვილად საინტერესოდ გამოკრთება აკაკის წარმოდგენა ამერიკაზე. მასალა არც ისე დიდი მოცულობისაა. 1868 წელს თავის ერთ პუბლიცისტურ წერილში აკაკი პირველად ახსენებს ამერიკას. ახალგაზრდა კრიტიკოსმა, გვარად ბეთანელმა აკაკის შეუტია იმის გამო, რომ იგი გამოესარჩლა ცნობილ ქართველ მწერალ ქალს ბარბარე ჯორჯაძეს.(5) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 96 საქმე ისაა, რომ 1861 წელს 24 წლის სტუდენტმა ილია ჭავჭავაძემ ჟურნალ „ცისკარში“ დაბეჭდა კრიტიკული წერილი „ორიოდ სიტყვა თავად რევაზ შალვას ძე ერისთავისაგან კოზლოვის „შეშლილის“ თარგმანზედ“, სადაც სვამდა რამდენიმე მნიშვნელოვან საკითხს: 1. რა უნდა ვთარგმნოთ და როგორ უნდა ვთარგმნოთ 2. შეიძლება თუ არა ფორმის სრულყოფილებისათვის გავწიროთ შინაარსი? და მხარს შინაარსის ესთეტიკას უჭერდა. 3. ასევე, გამოდიოდა სენტიმენტალიზმის, როგორც მოძველებული მიმართულების წინააღმდეგ და 4. მოითხოვდა ენობრივ რეფორმასაც, (ხმარებიდან იმ ხუთი ასოს ამოღებას, რომელთა შესაბამისის ბგერები აღარ ისმოდა ქართულ ენაში) იმის მსგავსს, როგორიც კარამზინმა ჩაატარა რუსეთში. თუმცა ილია კარამზინის ენობრივ რეფორმასთან კავშირზე არაფერს წერს . მის მთავარ დამსახურებად რუსეთის ისტორიის დაწერას თვლის და როგორც მწერალს მოძველებული მიმართულების არც ისე ნიჭიერ ინდივიდად წარმოუდგენს ქართულ საზოგადობას, მით უფრო მისი სკოლის პოეტს კოზლოვს, მას ძალად მტირალ და ძალად სენტიმენტალურ ავტორს უწოდებს, რომლის თარგმანებშიც დიდ ავტორთა (ბაირონი, ანდრე შენიე) დიდი გრძნობები წვრილმანდება და სენტიმენტალურად ხურდავდება. ილიას უპასუხა „ცისკრის“ რედაქციამ. ძველი თაობის სამმა წარმოადგენელმა დაწერა საპასუხო წერილი. მათ შორის ცნობილმა ქართველმა მწერალმა ქალმა, ასევე ცნობილი ქართველი პოეტის, პროზაიკოსის, დრამატურგის და საზოგადო მოღვაწის რაფიელ ერისთავის დამ ბარბარე ჯორჯაძემ. ეს პოლემიკა დღესაც შეიწავლება როგორც საინტერესო კამათის ნიმუში. ილია მეტისმეტად მკაცრ, ლამის ულმობელ პოლემისტად გამოიყურება. ერთი შეხედვით მძიმე კონფლიქტი იწყება ახალ და ძველ თაობას შორის. ილიას გვერდით დაუდგნენ სხვა „თერგდალეულებიც“ რუსეთში განათლებამიღებულები, ჯერაც პეტერბურგის უნივერსიტეტის სტუდენტები, მათ შორის აკაკი წერეთელიც. საბოლოოდ საქართველოში დაბრუნებულმა ილია ჭავჭავაძემ შექმნა „საქართველოს მოამბე“ და თავისი ესთეტიკით და პრობლემებით დაუპირისპირდა „ცისკარს“. ძველ „ცისკარში“ არა მარტო ილია, აკაკი წერეთელიც იბეჭდებოდა. მისი პოეზია გამორჩეულად შეიყვარა საქართველომ, ძველი თაობის „ცისკრელებმა“, მით უფრო რომ როგორც გურამ ასათიანი წერს, აკაკის „საიდუმლო ბარათი“ და „ლოდინი“ სრულად ახალ ესთეტიკას [რეალისტურს] უდებდა საფუძველს და თითქოს მისი ლექსებით ალაპარაკდა საქართველო. ის ილიაზე უფრო კეთილხმოვნად, ფორმამოწესრიგებულად ჩაითვალა. აკი, აკაკი იმდროინდელ რუსეთში გამართულ „ნიღილისტების“ და „ფორმალისტების“ კამათისას არც ერთის მხარეს არ იჭერდა და ალექსეი ტოლსტოივით1 შინარსის და ფორმის ჰარმონიას მოითხოვდა. მოგვიანებით იმდროინდელი „ცისკრის“ რედაქციაზე აკაკიმ შესანიშნავი მოგონებები დაწერა. 1ალექსეი კონსტანტინეს ძე ტოლსტოი (1817-1875) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 97 „ცისკარმა“ აკაკი და ანტონ ფურცელაძე (მწერალი და უფრო შესანიშნავი ახალგაზრდა კრიტიკოსი) თავის რედაქციაში მიიწვია ჟურნალის ახალ რელსებზე გადასაყვანად. მათ გამო ცოტა ხნის მერე „ცისკარი“ უფრო უკიდურესი შინაარსის ესთეტიკის, ლამის უტილიტარიზმის მქადაგებლად იქცა და დაუპირისპირდა ილიას ზომიერ „საქართველოს მოამბეს“ რაღაც მიზეზის გამო (რაც უფრო პიროვნულ შეუთავსებობას ჰგავს), ილიამ უარი თქვა თავის ჟურნალში აკაკის მიღებაზე. აკაკი ილიაზე არანაკლებ მახვილი და მწარე პოლემისტი იყო, მაგრამ რახან ილიას „უკიდურესობა“ და „შინიდან გამოუსვლელი“ და „შინგაზრდილი “ ბარბარე ჯორჯაძის კრიტიკა მეტისმეტად ჩათვალა, გამოესარჩლა მწერალ ქალს. სხვათა შორის, მერეც თავის პირად წერილებშიც ელისაბედ ჭავჭავაძე-მარჯანიშვილისადმი იცავს როგორც დრამატურგს და იმდროინდელი გაზეთების რეცენზენტების საპირისპიროდ მაღალ შეფასება აძლევს მის პიესა „მშვენიერ კეკელას“ და ამ პიესის თეატრალურ დადგმას თბილისში. რახან ქალია, იმიტომ ამოიჩემეს და დასცინიაო, პიესაც კარგი იყო და სპექტაკლიცო. ტყუიან, მაყურებლები არ მიუტოვებიათ და არც უადგილოდ არ იცინოდნენო. აკაკი ბარბარე ჯორჯაძეს გამოესარჩლა უპირველესად როგორც მოღვაწე ქალს. ის პირველ ღრუბელს შეადარა, რომელსაც სხვა ღრუბლებიც მოყვებიან და წვიმად ქცეულები გაანედლებენ გვალვისაგან გამომშრალ მიწას. მოღვაწე ქალს, რომელიც კეკლუცობის ნაცვლად ნამდვილ ეროვნულ საქმეს უდგას სათავეში, კრიტიკა კი არა, გვერდით დადგომა და სხვებისათვის მაგალითად დასახვა სჭირდებაო. ის ოდნავ ექსცენტრულ, ჩქარა მოლაპარაკე იმპულსურ ქალად მყავდა წარმოდგენილი, განსაკუთრებით ნაწარმოებებზე მუშაობისას, არადა, პირველად „ცისკრის“ რედაქციაში ვნახე, ზომიერი და ოდნავ ფლეგმატური როგორ წერდა თავის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ლექსს „არაგვსო“. აკაკი აქებს მის „დედა და შვილს“ . იგივე თემა შემდეგ ილიას მთელს შემოქმედებას მიყვება. დედა უმალ თავისი შვილის ზნეობაზე და სულიერ აღზრდაზე უნდა ზრუნავდეს და არა მის ფიზიკურ გადარჩენაზე, თუნდ კომპრომისების და მაღალი ღირებულებებისადმი ღალატის ხარჯზეო, რისი ბევრი მაგალითიც იყო მათ ირგვლივ (4) (5). აკაკი თვლიდა, რომ ქალები დიდ როლს ასრულებდნენ საქართველოს ისტორიაში. ბარბარე ჯორჯაძეც შეიძლება ჟორჟ სანდი არაა, მაგრამ მაინც კარგი მაგალითია მისი თანამედროვე ქალებისათვის (5). მოგვიანებით დაწერს პუბლიცისტურ წერილს ქალის სოციალურ მდგომარეობაზე ძველ საქართველოში (9) და ხშირად მათ ტრაგიკულ ბედზეც. იგი წერს, რომ მამაკაცები სულ ომში იყვნენ და ოჯახის საქმე და მწიგნობრობა ქალების ხელში დარჩა, ძალიან კარგად იცოდნენ მწერლობა, განსაკუთრებით „ვეფხისტყაოსანი“. ბაძავდნენ ნესტან-თინათინებს, მამაკაცები მაჯას იხსნიდნენ, სისხლით წერდნენ სამიჯნურო ბარათებს და ტარიელივით ხელჩამოკიდებული დადიოდნენ. ქალები უფრო განათლებულები იყვნენ, მაგრამ მამაკაცებს შორის მაინც მეტი მწერალი იყო. ქალები არ წერდნენ, რადგან გავრცელებული შეხედულებებით ლექსად მარტო სამიჯნური გრძნობების გამოხატვა შეიძლებოდა, მით უფრო სპარსი პოეტებიც ფირდოუსი, საადი, ჰაფიზი, ფეიზელი ითარგმნა. ქალისაგან სირცხვილად ითვლებოდა სიყვარულზე წერა. და თუნდ ეს უშლიდა ხელს ისეთი ნაწარმოებების დაწერას, სადაც სამყაროს ქალური აღქმა იქნებოდა სრულად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 98 გამოხატული. პირველი ცნობილი პოეტი ქალი (იმერეთში) იყო სოლომონ i -ის ასული დარეჯანი. მისმა მრისხანე სატირამ თეოფილაქტეზე (რუსანოვზე) იმერეთში დიდი გამოხმაურება ჰპოვა, გამოჩნდა თეკლა ბატონიშვილი. ამბობდნენ, ივანე ერისთავის ქალები განსაკუთრებულები არიანო, არისტოტელე იციან და ლექსებს წერენო. გრიგოლ წერეთლის შვილმა ალექსანდრემ ითხოვა ეკატერინე, მაგრამ ის ისე მგრძობიარე, თავდაუჭერელი და წრფელი იყო, ქმართან უკმაყოფილება მოუვიდა და ლექსები დაწერა ამის შესახებ. ეს ნაწარმოებები ხალხმა იცოდა, მაგრამ არ უთანაგრძნობდნენ, როგორც ქალს. გიორგი ერისთავი2 ძალიან უჭერდა მხარს, მაგრამ დიდი შემოქმედებითი მემკვიდრეობა არ დარჩენია. მისი მეორე და მარიამიც ნიჭიერი იყო, მაგრამ ისიც ჩრდილში აღმოჩნდა. პირველი ქალი, რომლის ნაწარმოებები ბეჭდური სახით იხილა ქართულმა საზოგადოებამ, სწორედ ბარბარე ჯორჯაძე იყო. წერილში, სადაც ავტორი ბეთანელი, ჩანს, ილია ჭავჭავაძეს ესარჩლებოდა ბარბარე ჯორჯაძესთან კამათისას, აკაკის უსაყვედურებს წოდებით ამპარტავნებას თავის საჟურნალო წერილს ხელს აწერს „თავადი აკაკი წერეთელიო“. (5) შეიძლება ამით იმაზეც უნდოდა ხაზი გაესვა, რომ „ცისკრის“ რედაქციაში თავი მოიყარეს მაღალი არისტოკრატიული წრის წარმომადგენლებმა, მეფეთა შთამომავლებმა, თუნდ დედის მხრიდან. ალექსანდრე ორბელიანმა (ერეკლე ii-ის შვილიშვილმა) აკაკი წერეთელმა (სოლომონ i-ის შვილთაშვილმა) ბარბარე და რაფიელ ერისთავებმა აღმოსავლეთ საქართველოს მთის ნაწილის ადრინდელმა მმართველებმა) მუხრან ბატონმა, რევაზ ერისთავმა, ბარათაშვილმა და თუ ილიას ესარჩლებოდა, არც ილია იყო სხვებზე ნაკლები თავადი, მერე რა რომ „ლიბერალი იყო, ოღონდ ბურთივით მრგვალი“. აკაკი ერთ-ერთი ყველაზე დემოკრატი და ხალხური მოღვაწე იყო მე-19 საუკუნის საქართველოში, მაგრამ თავისი მოღვაწეობის დასაწყისშიც და 80-იან წლებშიც „ხალხოსნებთან“ კამათისასაც წამოაძახეს თავადობა. აკაკიმ ბეთანელსაც და ხალხოსნებსაც უპასუხა. ჯერ ვნახოთ, როგორ უპასუხა „ხალხოსნებს“, რომლებიც საშუალო სასულიერო წოდების წარმომადგენელთა შთამომავლები იყვნენ. აკაკი თავისი განთქმული ირონიით წერდა „თურმე თავადობა ცოდვა ყოფილა, „დიაკვნიშვილობა“ კი დამსახურებაო. ბევრი ხალხური შედევრია დაწერილი თავადებზე, დიაკვანზე კი მარტო ერთი ლექსი ვიცი: „დიაკვანო ბერასაო, თავი გიგავს ძერასაო, აი, თვალი დაუდგება მაგ შენს კითხვა-წერასაო“ წოდებაა მთავარი თუ პიროვნება თავისი დამოკიდებულებით ეროვნული და სოციალური საკითხისადმიო. და ახლაც, ბეთანელს პასუხობს: მე მგონი ჩვენ საქართველოში ვცხოვრობთ, სადაც წოდებები ჯერაც შენარჩუნებულია (რუსეთის იმპერიაში ბატონყმობის გაუქმების მიუხედავად, წოდებები არ გაუქმებულა და გლეხები უმიწოდ გათავისუფლდნენ). ჩვენ ამერიკაში არ ვცხოვრობთ, სადაც მხოლოდ მოქალაქეები არიანო. (5) ე.ი. 1868 წელს აკაკის თვალით დანახული ამერიკა დემოკრატიული ქვეყანაა, სადაც არ არის წოდებები. ის ამერიკას თვლის ბურჟუაზიულ ქვეყნად, უფრო ბურჟუაზიულად, ვიდრე საფრანგეთს, სადაც რესტავრაციის შემდეგ აღდგა წოდებები და თუნდ ინგლისს, სადაც 2ცნობილი ქართველი დრამატურგი, მე-19 საუკუნეში საქართველოში ევროპული თეატრის აღმდგენი და ჟურნალ „ცისკრის“ დამაარსებელი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 99 რევოლუციის მერე, რახან კონსტიტუციური მონარქია დამყარდა, წოდებები არ გაუქმებულა და პარლამენტში არის ლორდთა და თემთა პალატა. ამერიკა აკაკისთვის დემოკრატიის სამეფოა, რომელიც არ გავს რუსეთის იმპერიას, ჯერ კიდევ ფეოდალურ ქვეყანას. მე-20 საუკუნეში მომხდარ რევოლუციამდე ფეოდალურ მონარქიად დარჩება მასში განვითარებული პირველი ბურჟაზიული ძვრების მიუხედავად. ქუთაისის ამერიკასთან ირონიული შედარება გვხვდება აკაკის 80-იანი წლების დასაწყისში დაწერილ ერთ პუბლიცისტურ წერილში, რომელსაც ჰქვია „ქუთაისი“ (8). თავადაზნაურთა ყრილობის დროს ყველა ერთმანეთს ეხვევა, თითქმის წოდებები ისე გაქრა, როგორც ამერიკაში... არადა, ქუთაისის ბულვარში ობობასავით ზის ბიბლიური გარეგნობის გრძელწვერა ურია მევახშე, რომლის ქსელშიც გაბმულა ათასი ბუზივით ბზუილა და არაფრის მაქნისი ამომრჩეველი. (8) ასევე, აკაკის აქვს ერთი ნაწარმოები „ეიფელის კოშკზედ“ (ლექსი პროზად), სადაც აღწერს თავის მოგზაურობას პარიზში (1906 წელს) და ეიფელის კოშკზე მყოფი ესაუბრება ამერიკელ ქალს. (10) ამერიკა ამ ნაწარმოებშიც ევროპის ნაწილია. ევროპაშიც, ამერიკაშიც ცივილიზაციას, ხელოვნურ ცხოვრებას გაუმარჯვია, ბუნებაზე მაღლა დამდგარა, ყველაფერი ანგარებით და სარგებლიანობით გამომშრალა, სიყვარული მოგების საგანი გამხდარა. ამერიკელი ქალი, რომელსაც ყველა სიკეთე გააჩნია, მშობლებისაგან დატოვებული დიდი მემკვიდრეობა, სიმდიდრე, ჯანმრთელობაც (აკაკი საფრანგეთში სამკურნალოდ იყო წასული) ბედნიერების საძებნელად პარიზში ჩამოსულა. მისი აზრით, ბედნიერება მხოლოდ სიყვარულში შეიძლება იპოვოს ადამიანმა, მაგრამ აქაც, ევროპაშიც არ ჩანან წრფელი, ნამდვილ გრძნობას აყოლილი ადამიანები. ვერც ევროპაში იპოვა თავისთვის და ზოგადადაც ნამდვილი სიყვარული, იქნებ ის საერთოდ არც არსებობს ქვეყნად... აკაკი კი ეუბნება, რომ მისი აზრითაც ამ ცივილიზებულ სამყაროში მართლაც გამქრალა სიყვარული, ყველაფერი ბრუნავს, ელავს, მაგრამ სითბოსაგანაა დაცლილი. მის სამშობლოში კი, სადაც ჯერ კიდევ ბუნება მეფობს, ადამიანები სიყვარულით ცხოვრობენ... ძველი საქართველოს ოქროს „ეპოქიდან“ შემორჩენილი გრძნობები ჯერ კიდევ ვერ გაახუნა „მეგობარი“ სახელმწიფოსგან შემოტანილმა ღირებულებებმა. (აკაკი საქართველოს რუსეთთან შეერთებას ისეთივე გარდამტეხ მიჯნად თვლიდა თავისი ქვეყნის ისტორიაში, როგორადაც „სლავოფილები“ პეტრე პირველის რეფორმას) რომ ქართველი ქალები თავიანთი სრულყოფილი შინაგანი სულიერი სიღრმით და გარეგნული მშვენიერებით ნამდვილად იწვევენ ჭეშმარიტ სიყვარულს და რომ ასეთი სიყვარულის ობიექტი მასაც ჰყავს, რომ ეს ქალი არაა მხოლოდ სატრფო, ის დედაცაა, დიასახლისიცაა და სწორედ, ესაა მისი მშვენიერების საფუძველი. მასში ვლინდება არა მარტო ქალი-სატრფო, ქალი, თუნდ სხვისი შვილების, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 100 დედაც,3 ის არაა ფუქსავატი, ტკბობას აყოლილი ქალი. ის მთელი დღე შრომობს და სწორედ, ეს იწვევს მისადმი აკაკის სიყვარულს4. ამ ქალის მშვენიერი სულია მისთვის მთავარი, თუმც მშვენიერ სულს „ხორციც შეჰქათქათებს“ ესაა თვითონ ფიზიკური და სულიერი სრულყოფილების განსახიერება. აკაკის მოსმენის მერე ამერიკელი ქალი ამბობს, რომ მას უკვე ძალიან უნდა ნახოს მისი სამშობლო, საქართველო, რომლის შესახებაც მან არაფერი იცოდა. გაუგონია, რომ არის კავკასია, სადაც ცხოვრობენ ჩერქეზები, სომხები, მაგრამ არაფერი იცოდა საქართველოზე. და ახლა მას, სიყვარულის და წრფელი გრძნობების, ნამდვილი ადამიანების მძებნელს, ფუჭი ცხოვრებით დაღლილს, უჩნდება სურვილი ჩამოვიდეს ამ უცნაურ, იდეალურ ქვეყანაში, სადაც ჯერ კიდევ შემორჩენილია ნამდვილი გრძნობები, ნამდვილი, ანგარებით შეუბღალავი ადამიანები, სადაც არსებობს ისეთი სიყვარული, რომელზეც აკაკიმ ილაპარაკა და ნახოს ის მშვენიერი ქალიც, აკაკის სატრფო, რომელიც აკაკისგან აღწერილი სიყვარულის სულიდან შობის მიზეზია... აბა, იმ ქალმა რა იცოდა ვის ელაპარაკა, ქართველების შვიდთაგან ყველაზე დიდ მგოსანს, გალაკტიონის თქმით „ნამდვილ ბაირონს მწუხარებაში, ნამდვილი სერვანტესს ხუმრობაში, ნამდვილი ჰეინეს ეროტიკაში“, რომელიც საუბრობდა თავის უკანასკნელ, დიდ სიყვარულზე, გედის გალობად რომ გადმოიღვარა და ქართულ პოეზიას სატრფიალო ლირიკის შესანიშნავი შედევრები შესძინა. სხვათა შორის, აკაკის მეორე მოგზაურობისას საფრანგეთში მწერლის იუბილის მერე 1909 წელს იგი პარიზში შეხვედრია ახალგაზრდა კატო მიქელაძეს. აკაკი მას იცნობდა ბავშვობიდან, ნიკო ნიკოლაძის დების ოჯახიდან, რომელსაც, როგორც ნიკო ნიკოლაძის ახლო მეგობარი ხშირად სტუმრობდა. ეს გოგონა მეგობრობდა მათი გადაცვლილი დის, ოლიკოს და გიორგი წერეთლის ქალიშვილთან ელიკო წერეთელთან, რომელიც დეიდებთან იზრდებოდა. აქაც, პარიზში აკაკი დაბინავებულა ნიკო ნიკოლაძის პირველი ცოლის ოჯახში. 3 აკაკი ტასო ბაგრატიონ-მაჩაბლისას რაფაელის სიქსტეს მადონას ადარებს, თვითონ თხზავს, მაგრამ ხალხურად ასაღებს ლექსს: „ხომალდში ჩავჯექ, ზღვას გაველ, ფრანგის ქვეყნები ვნახეო, სულ დავიარე ქვეყანა, ვერ ვნახე შენი სახეო, ანთებულ სანთელს გამსგავსე, დილის ცისკარზე გნახეო, ხელში მეჭირა ყმაწვილი, ფარსაგ ვერ დაგინახეო“ 4 აკაკი ამბობდა, რომ ბაგრატიონის ქალებს-ნიცას, ტასოს, ბაბოს, როგორც დიასახლისებს და მამულის მმართველებს, სულ ნაპერწკლები ცვიოდათ, ალბათ, დედამისის, ეკატერინე აბაშიძესავით, რომლის გარეშეც, მისი ნიჭიერი, ნათელი გონების, მაგრამ, იმპულსური და ექსცენტრული მამის გამო ყველაფერი არეული იქნებოდა მამულში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 101 კატო მიქელაძე წერს, რომ აკაკიმ გამორჩეული შთაბეჭდილება მოახდინა მადამ დე სენ ვიქტორზე, კომუნის მომსწრე, მრავალი დიდი ადამიანის მნახველ არისტოკრატ ქალზე, რომელიც მას გაუცვნია ლივრში, მარკიზა დე სივინიეს სახელობის პანსიონში, სადაც ყოველი ზაფხულს ჩადიოდა დასასვენებლად და საცხოვრებლად. მადამ დე სენ ვიქტორს აკაკი რომ დაუნახავს, გაოცებულს აღმოხდენია: „რა მშვენიერი მამაკაცია!“ არც მან იცოდა ვის შეხვდა, არ იცოდა, რომ მის წინაშე იდგა „საქართველოს უგვირგვინო მეფე“, რომელმაც თავისი სინათლით სავსე შემოქმედებითი დაიპყრო და მართა საქართველო მთელი მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის განმავლობაში. მოკლედ, აკაკიმ საქმიანი, ანგარებიანი ამერიკელებით, ცივილიზაციით და ევროპელების გარეგნული, ფუქსავატური ცხოვრებით დაღლილ ამერიკელ ქალს საქართველოს, როგორც სულიერების და ბუნებრივი გრძნობების რომანტიული სამყაროს, „აღთქმული ქვეყნის“ ხატი შეუქმნა. საინტერესოა, რომ ამ მოკლე დიალოგში აკაკისთვის ამერიკა სულაც არაა შატობრიანის „ატალას“ გმირის, შაქტასის ეგზოტიკური ქვეყანა, ბუნებრივი გრძნობების წარმართული სამყარო, ქრისტიანულ ასკეტიზმთან პირველი შეხებით ცოდვად რომ ექცა სიყვარული და მაინც წამლეკავ მადლად რომ იხატება. სხვათა შორის, ამ პერიოდის აკაკი ნამდვილად გავს შაქტასს ან გრეთჰენთან შეხვედრის მერე გაახალგაზრდავებულ ფაუსტს. უკვე მე-20 საუკუნის დასაწყისია, დაახლოებით 1806 წელი... მისთვის მერკანტილიზმით, პრაქტიციზმით სავსე ამერიკელები ოქროს მაძიებელი ავანტიურისტების გენზე ამოსული ტექნოკრატები არიან, რომლებმაც არ იციან რა არის სიყვარული, მათთან „ნიბელუნგების ოქრო“ მუდამ შხამავს და კლავს სიყვარულს და ეს ხატი აკაკის ამერიკელმა ქალმა მიაწოდა... საქართველო კი სიყვარულის ქვეყანააო ვინ იცის რატომ უმტკიცებს ამ ქალს...იქნებ არც ცდებოდა, მაგრამ აკაკიზე იცოდნენ თქმა თვით რიგითმა, უბრალო ადამიანებმა „რა ლამაზად მოიცრუებს ეს დალოცვილიო“, არიან მისი მეგობრები, რომლებიც ამბობენ არ ტყუოდა, იმ ფაქტს ყვებოდა, რომელსაც თვით შევესწარი, მაგრამ ისეთი მშვენიერი სამოსელით წარმოადგენდა, ტყუილი გეგონებოდაო, ან „აკაკი ისე ტყუოდა თითქოს უნდოდა ესიამოვნებიეო“ (ნატვრის ახდენასავით გაწოდებდა შენთვის სასურველს და მაინც... ამ ეპოქის საქართველოშიც დაიწყო ოქროს ციებ-ცხელება, აკაკისაც უნდოდა ყოფილიყო კრეზი, მიწაში არსებული მადნეულის და სიმდიდრის გამო თითქოს ავანსად იდებოდა ხელშეკრულება უცხოელებთან, ევროპელებთანაც და რუსებთანაც... არგონავტების ლაშქრობად ეჩვენებოდა აკაკის უცხოელი მრეწველების ჩამოსვლა საქართველოში, „ოქროს კოლხეთში“, სადაც მთაში მდინარეებს ალიასკასავით მოყვებოდა ოქროს ქვიშა, ფაცერებით რომ აგროვებდნენ. აკაკიც ოცნებობდა „როტშილდის ქონებაზე“, არადა, ვერასოდეს ვერაფერი იპოვა ჯიბეში „იმერელი აზნაურივით მუდამ თაგვი რომ უხტოდა5 . გერონტი ქიქოძის თქმით ცხოვრობდა როგორც „ფრინველი ზეცისა და შროშანი ველისა“ და მაინც არსებობა და წერა ხერხდებოდა, რადგან ის იყო აკაკი... მისი დაგეგმილი „არგონავტების ლაშქრობები“, ბრძოლა აგრარულ საქართველოში ნაპოვნი წიაღისეული 5 ერთხელ, როცა ქურდმა ჩაუყო ჯიბეში ხელი და აკაკიმ იგრძნო, გაუღიმა და ჰკითხა „ვერაფერი იპოვეო“?.. ვერც მე ვერ ვპოულობო... და მუშაობა დააწყებია წიგნების სამკინძაოში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 102 სიმდიდრეების მოსაძიებლად, მერე მოპოვების დასაგეგმად, მრეწველობის გასავითარებლად მხოლოდ მე-20 საუკუნეში წაადგა უკვე სახელმწიფო ქონებაზე მიმართულ საქართველოს. არადა ჩვენ გვგონია, რომ ეს ყველაფერი რაც გვაქვს იქნებოდა მუსინ პუშკინის, პეტრე რომანის ძე ბაგრატიონის, სემიონოვიჩის, აკაკის, ნიკო ნიკოლაძის გარეშე... იმ გონიერი ადამიანების გარეშე ხალიბების და კოლხების მადნეულით სავსე ქვეყანა, ძველი მსოფლიოს ისტორიაშიც რომ დატოვა ანაბეჭდები თვით მე-19 საუკუნის ქართველებისათვისაც აღმოუჩენელი იქნებოდა. მათმა გეოლოგიურმა ძიებებმა ქვანახშირის, მარგანეცის, ნავთობის, ვერცხლის, სპილენძის, ოქროს, იზოკერიტის აღმოსაჩენად აამოძრავა ჯერაც კარჩაკეტილ ნატურალურ მეურნეობაზე მიმართული საქართველო, ააჩქარა ცხოვრების რიტმი, სახედრებით ოკრო ბოკრო გზებზე აზიდია ქვანახშირი, მარგანეცი და წიაღისეული სიმდიდრეები ნატვრისთვალივით აათამაშებია მატარებელს, გვირაბიდან გამომძვრალ ალმასის გველს. ეს სახეც რამდენიმეჯერ გვხვდება აკაკის პუბლიცისტიკაში. 1872 წლის „საახალწლო ნატვრებში“ თებერვალ-არდაუჯერაძის (აკაკის ერთ-ერთი ფსევდონიმია) ერთ-ერთი მთავარი წინასწარი მეტყველებაა, რომ ტყიბუილს მთიდან გამოძვრება გველეშაპი და „კუდაბზიკა“ (იმერელი აზნაური) გააგდებინებს ნატვრისთვალს (წმინდა გიორგის და გველეშაპის პაროდიული ვერსია). მაგრამ ბუნებრივია, რომ გროტესკული სიცილი სდევს ამ ნატვრას ოცნებობ, მაგრამ ახდება კი?!.. 1875 წელს დაწერილი „სახალწლო ხუმრობებში“ (7) არის ჩართული ოპერეტის მცირე მონახაზი, სადაც რუსეთში განათლებამიღებული ახალგაზრდები და ბანკის „მეკენჭეები“ მღერიან და „ვარსკვლავთმრიცხველის“ რჩევით ასაფლავებენ „დიდფულაძეს“ და სჯერათ, რომ მიწიდან ამოვა ოქროს და ვერცხლის ფოთლებიანი და ოქროს და ვერცხლის ნაყოფით დახუნძლული ხეები... არადა მიწიდან ეკლები ამოდის... კოტრდება თავადური საქართველო... იყიდება მამულები ორბელიანებისა, ერისთავებისა, ჭავჭავაძეებისა... აკაკი, პოეტი „გაჩეჩილაძის“ (ეს უკვე მეორე ფსევდომინია) აზრით ბანკი აჩქარებს ამ პროცესს. მართლა გული გწყდება, რომ აკაკის პუბლიცისტურ წერილებში გროტესკული მონახაზები მოსალოდნელზე მეტი მხატვრულობა რომ ახლავთ, მხოლოდ ესკიზებად დარჩათ... აკაკიმ მაინც სულ წარსულზე, როგორც იდეალზე წერა და მის თანამედროვე ცხოვრებაზე მხოლოდ პუბლიცისტიკაში და ეპისტოლარულ მემკვიდრეობაში შემორჩენილი მხატვრული ელემენტიანი ფრაგმენტები დატოვა, დასაწერი რეალისტური რომანის ფურცლებს რომ ჰგავს. აკაკი ამერიკას ახსენებს ლევ ტოლსტოის გარდაცვალებასთან დაკავშირებულ მის პატარა, მაგრამ საინტერესო წერილშიც.(11) ლევ ტოლსტოის თვით ამერიკაშიც იცნობდნენო. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ქართული ლიტერატურის ისტორია (აკადემიის გამოცემა) ტ.4, (მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარი) თბ., 1974 წ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 103 2. ს. დანელია, ნარკვევები მე-19 საუკუნის რუსული ლიტერატურის ისტორიიდან, თბ., 1959 წ. 3. მ. ე. ელიზაროვა, ს.პ. ჯიგდაუ, ბ. ი. კოლისნიკოვი, ნ. პ, მიხალსკაია, მე19 საუკუნის საზღვარგარეთული ლიტერატურის ისტორია, თბ., 1973 წ. 4. აკ. წერეთელი, რამდენიმე სიტყვა შესახებ ბარბარე ჯორჯაძისა (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.11, თბ., 1960 წ., გვ. 36. 5. აკ. წერეთელი, პირველი და უკანასკნელი სიტყვა „დროებისადმი“ (თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ. 11, თბ., 1960 წ., გვ.43. 6. აკ. წერეთელი, ცხელ-ცხელი ამბები, (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.11, თბ., 1960 წ., გვ. 99. 7. აკ. წერეთლი, საახალწლო ხუმრობა, (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.11, თბ., 1960 წ., გვ. 250. 8. აკ. წერეთელი, ქუთაისი (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.12, თბ., 1960წ., გვ,147. 9. აკ. წერეთელი, გახსენება, (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.13, თბ., 1961 წ., გვ,151. 10. აკ. წერეთელი, ეიფელის კოშკზედ. (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.14, თბ., 1961წ., გვ. 315. 11. აკ. წერეთელი, ლევ ტოლსტოი, (აკ. წერეთელი, თხზ-თა სრული კრებული 15 ტომად) ტ.12, თბ., 1960წ., გვ,147. 12. აკ. წერეთელი, კატო მიქელაძე, მოგონებები აკაკიზე, 1990 წ., გვ. 345. akaki tsereteli about america tamar akhvlediani doctor of philological sciences, associate professor akaki tsereteli state university abstract information about america reached georgia in the 19th century. during this period, our writers and journalists wrote about the problems that american life causes. of interest is an american icon presented with little material in journalism of akaki tsereteli. america is a country where ranks and titles have been abolished, and there are only citizens with equal rights. on the other hand, america is not a romantic country living according to the laws of nature. here, the desire to get rich easily poisons human senses. key word: akaki tsereteli; america; titles; democracy; gold; love georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 145 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.11 სოფლის მეურნეობის ძირითადი გამოწვევები დალი სილაგაძე აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი აბსტრაქტი 2013 წლიდან, საქართველოში სოფლის მეურნეობა დეკლარირებულად არის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულება და, მისი ხელშეწყობის მიზნით, დიდი მოცულობის ფინანსური სახსრები მიემართება როგორც სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, ასევე საერთაშორისო დონორებისა და კერძო სექტორიდან ინვესტიციების თუ სხვა სახის და ფინანსებით. გასულ წლებში არაერთი პროექტი განხორციელდა წარმოების ზრდის ხელშესაწყობად, სექტორში ინვესტიციების მოსაზიდად და საექსპორტო ბაზრების გასაფართოებლად. ასევე, მნიშვნელოვნად გაზარდა სოფლის მეურნეობის დაფინანსება საბანკო სექტორმა; ჩამოყალიბდა კვლევითი ცენტრები და ლაბორატორიები; მნიშვნელოვანი ძალისხმევა დაიხარჯა საირიგაციო და სადრენაჟო სისტემების რეაბილიტაციასა და მოწყობაზე და ა.შ. მიუხედავად ზემოაღნიშნული ძალისხმევისა, სოფლის მეურნეობა მაინც ვერ ახერხებს მნიშვნელოვნად განვითარებას, რადგან დარგი კვლავ არაერთი გამოწვევის წინაშე დგას. სოფლის მეურნეობის განვითარების 2021-2027 წლების სახელმწიფო სტრატეგია დარგის სისუსტედ კვლავ ასახელებს ინფრასტრუქტურას (მათ შორის ირიგაციისა და დრენაჟის სისტემებს), უნარ-ჩვევებს და ცოდნას, ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობას, მცირე მიწიანობას, ლაბორატორიულ შესაძლებლობებს და ა.შ. წინამდებარე კვლევის მიზანია გამოკვეთოს სოფლის მეურნეობის ის ძირითადი გამოწვევები, რომელთა წინაშეც დგას მსხვილი ფერმერული მეურნეობები, ცალკეული პროდუქტის ღირებულებათა ჯაჭვი თუ მთლიანი სასოფ ლოსამეურნეო სისტემა. საკვანძო სიტყვები: სოფლის მეურნეობა, გამოწვევები, პრიორიტეტული, დარგი, მემცენარეობა, თანამედროვე ტექნოლოგიები, ტექნიკა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 146 საქართველოში სოფლის მეურნეობა ტრადიციულ და პრიორიტეტულ დარგად არის მიჩნეული, მთავრობები ცდილობენ, სოფლის მეურნეობის განვითარებას ხელი შეუწყონ, შესაბამისად, ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი თანხები იხარჯება ქვეყნის ბიუჯეტიდან. 2013 წლიდან, საქართველოში სოფლის მეურნეობა დეკლარირებულად არის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულება და, მისი ხელშეწყობის მიზნით, დიდი მოცულობის ფინანსური სახსრები მიემართება როგორც სახელმწიფო ბიუჯეტიდან, ასევე საერთაშორისო დონორებისა და კერძო სექტორიდან ინვესტიციების თუ სხვა სახის და ფინანსებით. გასულ წლებში არაერთი პროექტი განხორციელდა წარმოების ზრდის ხელშესაწყობად, სექტორში ინვესტიციების მოსაზიდად და საექსპორტო ბაზრების გასაფართოებლად. ასევე, მნიშვნელოვნად გაზარდა სოფლის მეურნეობის დაფინანსება საბანკო სექტორმა; ჩამოყალიბდა კვლევითი ცენტრები და ლაბორატორიები; მნიშვნელოვანი ძალისხმევა დაიხარჯა საირიგაციო და სადრენაჟო სისტემების რეაბილიტაციასა და მოწყობაზე და ა.შ. მიუხედავად ზემოაღნიშნული ძალისხმევისა, სოფლის მეურნეობა მაინც ვერ ახერხებს მნიშვნელოვნად განვითარებას, რადგან დარგი კვლავ არაერთი გამოწვევის წინაშე დგას. სოფლის მეურნეობის განვითარების 2021-2027 წლების სახელმწიფო სტრატეგია დარგის სისუსტედ კვლავ ასახელებს ინფრასტრუქტურას (მათ შორის ირიგაციისა და დრენაჟის სისტემებს), უნარ-ჩვევებს და ცოდნას, ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობას, მცირე მიწიანობას, ლაბორატორიულ შესაძლებლობებს და ა.შ. წინამდებარე კვლევის მიზანია გამოკვეთოს სოფლის მეურნეობის ის ძირითადი გამოწვევები, რომელთა წინაშეც დგას მსხვილი ფერმერული მეურნეობები, ცალკეული პროდუქტის ღირებულებათა ჯაჭვი თუ მთლიანი სასოფ ლოსამეურნეო სისტემა. 2012 წლიდან სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სოფლის მეურნეობის დაფინანსება მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ეს ტენდენცია დღემდე ნარჩუნდება. აქედან გამომდინარე, საინტერსოა, ვნახოთ, რა გავლენა იქონია გაზრდილმა სახელმწიფო დაფინანსებამ საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარებაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 147 ცხრილი 1. მთლიანი შიდა პროდუქტის სტრუქტურა (%) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობა 9,6 10,3 9,2 9,6 9,6 8,8 8,3 7,2 7,8 7,4 8,3 მრეწველობა 14,9 15,0 14,1 14,2 14,3 13,9 13,0 14,2 14,6 14,7 15,5 მშენებლობა 4,2 5,2 7,4 6,6 6,8 7,6 8,8 9,1 8,3 8,5 8,7 ვაჭრობა 17,5 18,1 16,4 14,8 14,6 13,7 13,9 14,0 13,9 14,3 14,8 ტრანსპორტი და დასაწყობება 7,1 7,0 6,8 6,4 6,2 6,1 5,7 6,4 6,3 6,6 6,1 სხვა 46,7 44,4 46,1 48,5 48,5 49,9 50,3 49,1 49,0 48,5 46,6 წყარო საქსტატი მთლიან შიდა პროდუქტის სტრუქტურაში სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობა ცვალებადია წლების მიხედვით 2020 წელს 8,3%-ია და 2010 წელთან შედარებით შემცირებულია 1,3 %-ით. (ცხრილი 1) ცხრილი 2. სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გამოშვება (მიმდინარე ფასებში, მლნ. ლარი) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გამოშვება, სულ 2669,8 3277,8 3137,5 3549,4 3817,6 3884,3 3882,7 3724,5 4552,8 4834,6 492,6 მემცენარეობა 1052,2 1476,3 1261,3 1623,1 1717,1 1642,5 1590,4 1456,8 2067,7 2159,5 2578,5 მეცხოველეობ ა 1528,7 1673,1 1732,7 1743,0 1886,4 1981,3 2002,2 2015,5 2197,9 2411,1 2584,9 სასოფლოსამეურნეო მომსახურება 89,0 128,5 143,5 183,3 214,0 260,5 290,1 252,2 287,1 263,9 329,2 წყარო: „საქსტატი” georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 148 სოფლის მეურნეობა ორი ძირითადი ქვედარგისგან შედგება, ესენია: მემცენარეობა და მეცხოველეობა. საქართველოში მეცხოველეობას უფრო მეტი წილი უჭირავს, ვიდრე მემცენარეობას, თუმცა ბოლო წლებში მეცხოველეობის წილი მცირდება. 2020 წლის გამოშვების მოცულობას თუ შევხედავთ, ასეთი მდგომარეობაა: მემცენარეობის პროდუქციის გამოშვებამ 2,5 მლნ. ლარი შეადგინა, ხოლო მეცხოველეობის გამოშვებამ უმნიშვნელოდ მეტი 2,9 მლნ. ლარი. მეცხოველეობის პროდუქციის წარმოება წინა წლებში გაცილებით აჭარბებდა მემცენარეობის პროდუქციის წარმოებას. (ცხრილი 2) სექტორი ხასიათდება მცირე, არსებობისთვის საკმარის მეურნეობით და სოფლის მეურნეობის პროდუქტების უმეტესობის უაღრესად დაბალი პროდუქტიულობით. საქართველოს სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობა სამჯერ დაბალია ევროკავშირის განვითარებულ ქვეყნებთან შედარებით (prodoc 2020). ნიადაგების და კლიმატური ზონების მრავალფეროვნება საქართველოში ხილის და ბოსტნეულის ფართო სპექტრის წარმოების საშუალებას იძლევა. 2019 წელს საქართველოში წარმოებული იქნა 502 ათასი ტონა ხილი და 536 ათასი ტონა ბოსტნეული. ხილს და ბოსტნეულს საქართველოში ძირითადად საოჯახო მეურნეობები აწარმოებენ: საოჯახო მეურნეობების წილი ხილის წარმოებაში 92%-ია, ხოლო ბოსტნეულის წარმოებაში 96% (საქსტატი 2021). საქსტატის მონაცემები განასხვავებს ხილის შემდეგ კატეგორიებს: ყურძენი, ციტრუსები და ყველა სხვა ხილი. ეს უკანასკნელი მოიცავს ბროწეულს, კურკოვან ხილს, კენკრას, კაკალს და სუბტროპიკულ ხილს. ხილის მთლიან წარმოებაში ყურძნის წილი ყველაზე მაღალია (48%), შემდეგ მოდის ციტრუსები (15%), თესლოვანი ხილი (14%), კურკოვანი ხილი (11%), კაკალი (7%), სუბტროპიკული ხილი (4%) და კენკრა (0,5%). ციტრუსების კატეგორიაში მანდარინი მთავარი კულტურაა, რომლის საშუალო წილი 93% -ია. კენკრის კატეგორიაში მარწყვი არის მთავარი კულტურა, რომელის საშუალო წილი ბოლო 6 წლის განმავლობაში 72% -ს შეადგენს. ყურძენი ძირითადად იწარმოება კახეთში (დაახლოებით 70%) და იმერეთში (დაახლოებით 10%). აჭარა ავტონომიური რესპუბლიკა და გურია ციტრუსის წარმოების რეგიონებია, წარმოების წილი, შესაბამისად, 70% და 20%-ია. კაკალი ძირითადად იწარმოება სამეგრელოს, გურიის, აჭარისა და კახეთის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 149 რეგიონებში. შიდა ქართლი ლიდერობს თესლოვანი ხილის წარმოების მხრივ (დაახლოებით 65%) რაც შეეხება კურკოვანი ხილს, დაახლოებით 55% კახეთის რეგიონში იწარმოება, ხოლო დაახლოებით 20% შიდა ქართლის რეგიონში (საქსტატი, საქართველოს სოფლის მეურნეობა, სტატისტიკური პუბლიკაციები 2017-2019). 2014-2019 წლებში საქართველოში წარმოებული ბოსტნეულის ძირითად სახეობებია: კარტოფილი წამყვანი ბოსტნეულია, მისი წილი დაახლოებით 50% -ია, შემდეგ მოდის ნესვი (17%), პომიდორი (12%), კიტრი (6%), კომბოსტო და ბროკოლი (5%), ხახვი (3%) და მწვანილი (2%). ბაღჩეულის კატეგორიაში წამყვანი კულტურა საზამთროა (84%). კარტოფილის წარმოება ძირითადად კონცენტრირებულია სამცხე-ჯავახეთის (6065%) და ქვემო ქართლის (დაახლოებით 20%) რეგიონებში. სხვა ბოსტნეული ძირითადად იწარმოება ქვემო ქართლში (დაახლოებით 30%) და შიდა ქართლში (30%). მწვანილის წარმოება ხდება იმერეთში (63%) და ქვემო ქართლში (14%). რაც შეეხება ბაღჩეულ კულტურებს, დაახლოებით 80% იწარმოება კახეთში და 15% იმერეთში (საქსტატი, საქართველოს სოფლის მეურნეობა, სტატისტიკური პუბლიკაციები 2017-2019). სოფლის მეურნეობას მნიშვნელოვანი წილი აქვს ქვეყნის ექსპორტში: 2014 2018 წლებში სოფლის მეურნეობის ექსპორტმა შეადგინა საქართველოს მთლიანი ექსპორტის 25-30% . ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში, როგორც სოფლის მეურნეობის ექსპორტმა, ასევე სოფლის მეურნეობის იმპორტმა ზრდის ტენდენცია აჩვენა. სოფლის მეურნეობის პროდუქციის სავაჭრო ბალანსი უარყოფითია. 2018 წელს საქართველოს სოფლის მეურნეობის ექსპორტის მთავარი ~ მიმართულებები იყო რუსეთი, აზერბაიჯანი, უკრაინა, ყაზახეთი და სომხეთი. სოფლის მეურნეობის ექსპორტის დიდი წილი დსთს ქვეყნებზე მოდის; 2018 წელს ეს წილი 59% იყო დსთს ყველა ქვეყნისთვის და 25% რუსეთის ფედერაციისთვის. დსთს ბაზრებზე ტრადიციული კავშირების არსებობა, სიახლოვე, დაბალი კონკურენცია და ხარისხის მიმართ შედარებით დაბალი მოთხოვნები ხელს უწყობს ამ ტენდენციას 2020 წელს საქართველოში ხილის სავაჭრო ბალანსი დადებითი იყო (პროდუქტის კოდი 08: საკვები ხილი და კაკალი; ციტრუსის კანი ან ბაღჩეული), დაახლოებით 116 მილიონი აშშ დოლარი. ბოსტნეულის სავაჭრო ბალანსი უარყოფითი იყო (პროდუქტის კოდი 07: საკვები ბოსტნეული და გარკვეული ფესვები და ტუბერები) და შეადგინა დაახლოებით 29 მილიონი აშშ დოლარი. საქართველომ 2020 წელს ექსპორტზე გაიტანა 157.2 მლნ აშშ დოლარის ღირებულების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 150 ხილი და 8.7 მლნ აშშ დოლარის ღირებულების ბოსტნეული. 2019 წელს საქართველომ ხილის მსოფლიო ექსპორტში 78 – ე ადგილი დაიკავა, ხოლო ბოსტნეულის მსოფლიო ექსპორტში 107 – ე (სავაჭრო რუკა 2021). ცხრილი 3. მემცენარეობის, მეცხოველეობის და სასოფლო-სამეურნეო მომსახურების წილები სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გამოშვებაში (%) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გამოშვება, სულ 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 მემცენარეობა 39 45 40 46 45 42 41 39 45 45 47 მეცხოველეობა 57 51 55 49 49 51 52 54 48 50 47 სასოფლო-სამეურნეო მომსახურება 3 4 5 5 6 7 7 7 6 6 6 წყარო საქსტატი უნდა აღინიშნოს რომ წლების მიხედვით ცვალებადია როგორც მემცენარეობის, ასევე მეცხოველეობის წილი სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გამოშვებაში, ასევე ცვალებადობს სასოფლო-სამეურნეო მომსახურების მაჩვენებლებიც. აგრობიზნესის მთლიანი გამოშვების წილი ქვეყნის ეკონომიკის მთლიან გამოშვებაში, ბოლო რამდენიმე წელია (2010 წლიდან) უმნიშვნელოდ იცვლება. 2014 წლიდან აგრარული სექტორის გამოშვების წილი კლებულობს (საშუალოდ 0.95%-ით წელიწადში) და 2016 წლისთვის 16.2 %-ს შეადგენს. (ცხრილი 3) კერძო საკუთრებაში არსებული მიწის ფრაგმენტაციის პირობებში, სოფლის მეურნეობაში ჩართული შინამეურნეობების უმეტესობა თვითმოხმარებაზეა ორიენტირებული და მათ საქმიანობას კომერციული სახე არ აქვს. ამას ადასტურებს სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის სიმცირეც. ამასთან, სოფლის მეურნეობის ხელშესაწყობად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 151 განხორციელებული თუ მიმდინარე პროექტების სიმრავლის მიუხედავად, სოფლის მეურნეობა მნიშვნელოვან ზრდას მაინც ვერ ახერხებს. გაუმართავი ლოგისტიკური სისტემები და მოუწესრიგებელი ინფრასტრუქტურა ართულებს საქონლის ხარისხის შენარჩუნებას და აფერხებს ბაზრისთვის მიწოდების პროცესს. შეზღუდული ლაბორატორიული შესაძლებლობები და არასაკმარისად განვითარებული სადაზღვეო სისტემა კი ვერ ეხმარება მეურნეობას, დააზღვიოს წარმოება სხვადასხვა რისკების მიმართ და დარწმუნდეს საკუთარი ნაწარმის უსაფრთხოებაში. აგრობიზნესის განვითარებას მნიშვნელოვნად აბრკოლებს ადამიანურ რესურსებთან დაკავშირებული სირთულეები. კვალიფიციური კადრების დეფიციტი და დამხმარე მუშახელის მოძიების გართულებული პროცესი აფერხებს მეურნეობების საქმიანობას. სწორედ ამიტომ, საჭიროა კადრების გადამზადების უფრო ეფექტიანი მეთოდების ადაპტაცია/დანერგვა, რაც გრძელვადიან პერიოდში დადებითად აისახება სპეციალისტების ხელმისაწვდომობის ხარისხზე. მიწის ნაკვეთების გამსხვილებას და ინდუსტრიული მეურნეობების განვითარებას თან უნდა ახლდეს განათლების დონის ზრდა, დამხმარე სერვისებისა და ინფრაქტრუქტურის დახვეწა, თანამდროვე ტექნოლოგიების დანერგვა და სექტორში ნოუ-ჰაუს შემოტანა. ეს ხელს შეუწყობს პროდუქტიულობის ზრდას, მნიშვნელოვანწილად მოხსნის მეურნეობების წინაშე დღეს არსებულ დაბრკოლებებს და ტრადიციულ სოფლის მეურნეობას მომგებიან საქმიანობად ქცევაში დაეხმარება. ამრიგად, საერთაშორისო გამოცდილებისა და საქართველოს აგრარულ ბაზარზე დღევანდელი მდგომარეობიდან გამომდინარე, სახელმწიფოს შეუძლია დიდი წვლილი შეიტანოს აგრობიზნესში კონკურენტული რისკების შემცირებაში. ამისათვის საჭიროა რეგულირდებოდეს სტრატეგიული და ადმინისტრაციული საკითხები: სტატისტიკური მონაცემების შექმნა ცალცალკე აგროზონებზე, რაშიც ადგილობრივი ორგანოების ჩართულობაა საჭირო; ფერმერებისათვის ტრენინგების ჩატარება და მათთვის კონსულტაციების გაწევა; სასოფლოსამეურნეო ტექნიკის ხელმისაწვდომობა, ტექნოლოგიური სიახლეების გაცნობა; სათესლე, საწამლი თუ სასუქების ხარისხის კონტროლზე აყვანა; აგროდაკრედიტების მიღების გაიოლებისა და გაიაფების ხელშეწყობა და ა.შ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 152 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. სოფლის მეურნეობის განვითარების 2021-2027 წლების სახელმწიფო სტრატეგია 2. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური www.geostat.ge 3.file:///c:/users/admin%20(k)/desktop/აგრობიზნესი%201/competitive%20risks%20in%20agribusiness%20and%20the%20ways%20for%20reducing%20them.pd f 4.file:///c:/users/admin%20(k)/desktop/მასალები%202021/file%20(1)%20აგრარული%20მეურნეობა .pdf major challenges of agriculture dali silagadze akaki tsereteli state university associate professor resume since 2013, agriculture in georgia has been declared one of the priority areas and, in order to promote it, a large amount of funds is directed from the state budget, as well as investments from international donors and the private sector or other types and finances. in recent years, a number of projects have been implemented to boost production, attract investment in the sector, and expand export markets. also, the financing of agriculture was significantly increased by the banking sector; research centers and laboratories were established; significant efforts have been made to rehabilitate and arrange irrigation and drainage systems, and so on. despite the above efforts, agriculture still fails to develop significantly as the sector still faces a number of challenges. the state strategy for agricultural development 2021-2027 again names infrastructure (including irrigation and drainage systems), skills and knowledge, access to technology, small land, laboratory facilities, etc. as the weakness of the sector. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 153 the aim of this study is to identify the main agricultural challenges facing large farms, individual product value chains or the entire agricultural system. keywords: agriculture, challenges, priority, field, vegetation, modern technologies, technology. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 210 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.22 , , . : soso.gazdeliani@ciu.edu.ge , . . , , . , . . , , . . . . , , . . „ “ , . , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 211 , , . , , , . : , , . , , , , . , . , , . . , , , . . . , , . , , “ (mcluhan, 1964). , , „ “, . , -20 . , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 212 , . . , : . , , , . , , : , . . , : , , , , . : ; ; ; ; . , : , , , . , . , , , . . , , . , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 213 , : „ “ ( , 2017). . , , , . , : , , , , , , , . . . , , . : , , , “ ( , 2017, . 3). , , : , , , 43.8% „ “; 27.1%, „ “ ; 16.7% , „ “. , 100, : , 27.1% , ; 25%; 22.9% ; 10.4% ; 14.6%, 2017, . 4). , , , . : georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 214 ; , ; ; ; “ ( , 2017, . 5). , : ; ; ; ; ; ; ; “ ( , 2017, . 5). , , , . ( , 2017, . 5). , , , (case study), , , , , . . , . „ “ . . ( , 2017). . (psa) . , , : . , , , , “ . ( , , 2017, . 164-165). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 215 : , . ; , . , . . , : , , , . . . , , : , , , . 90, . . , , : „ “, „ “, „ “, “, „ “, „ “, „ “, “ . , , , , . , . , . „ “ , , 2012 : „ ?“ ( , 2012) , , , , . , , , . , . „ “, , -12 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 216 , . , , . : 1) ; 2) ; 3) „ 8 “; 4) „ “; 5) „ “. . . , . , , . 2012 , , . , , , . : “ , , , , . 2012 , , „ “ „ “ , 2012). : 18 29 . „ “ ( -12 ) „ “ (65) , . : 1) „ “; 2) „ “; 3) „ “. , , , , : „ 2“ „ “, , : ? georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 217 . , „ “ , . , , , , . , . , , , , . , , . . 2011 7 11 „ 2“, „ “, “, „ “ „ “ . ( , 2011). , „ “ (19:00-24:00) . , , , . . , „ “ . , , . , , , . , , , , , . , . , „ “ , . , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 218 , . , , , , , . . . , . , , 2011-2012 , , , . , , , , , . , , . , , . , : v. . suprun l.v. suprun. social advertising in modern communication space (suprun & l.v., 2018), , , : ? . , , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 219 , , , , , . , , , „ “ , (suprun & l.v., 2018, p. 2). , , , . , : , . . , , , , , , : , . , , , , . , : 1) ; 2) ; 3) , , , , , , ; 4) , ; 5) ; 6) ; 7) , (suprun & l.v., 2018, p. 3). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 220 . , . , , , , . , , , , . , , , , . , , , , , , , . , , , : , , , . , , , : 1) , ; 2) , , , . , , ; 3) , . , , „ “ (suprun & l.v., 2018, p. 5). , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 221 , , effects of prosocial media on social behavior: when and why does media exposure affect helping and aggression? ( : ?) (tobias greitemeyer) (greitemeyer, 2011). , , . , , , . , , , , . , , , . , . , , . , , , , , . , . , . „ “, , „ “ . , , , (greitemeyer, 2011, . 3). , , , , (greitemeyer, 2011, . 3). . , , . , , , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 222 . : , . , . , , , , . , , . : beatriz casais aline da costa pereira. : “ (casais & da costa pereira, the prevalence of emotional and rational tone in social advertising appeals, 2021), . , , . , , . . youtube. , . : , . , , 40 : 25 , , 8 , 7 . , . , . , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 223 , , . , , . , ,“ (pereira & casais, 2021, . 292-293). , . , . , , , , , . , , , , . : subhajit sircar, ranita bagchi, supratim purkait, sayak pal : „ : “. ( : ) , , : , . , “ (sircar, bagchi, purkait, & pal, 2022, . 77). 9 : , , . youtube , , , , : , , . , . , , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 224 . , . , , . , , , . , , : , . : , “ : mark toncar, jane s. reid, cynthia e. anderson . , , (toncar, reid, & anderson, 2007). , , , „ “ . : , . , , , ( ). , , , , , , . , , , , . . . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 225 , , , . , , , . : , , . , . . , . , . . , , , , , . , , , . , , . casais, b., & da costa pereira, a. (2021). the prevalence of emotional and rational tone in social advertising appeals. rausp management journal, 282-294. greitemeyer, t. (2011). effects of prosocial media on social behavior: when and why does media exposure affect helping and aggression? current directions in psychological science. volume 20, issue 4, 251-255. mcluhan, m. (1964). understanding media: the extensions of man. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 226 pereira, a. d., & casais, b. (2021). the prevalence of emotional and rational tone in social advertising appeals. sircar, s., bagchi, r., purkait, s., & pal, s. (2022). reception of audio-visual public service advertisements on social issues: creating awareness through innovative content. journal of entrepreneurship, management and innovation, 77-86. suprun, v., & l.v., s. (2018). social advertising in modern communication space. science and innovation. issn 1815-2066. nauka innov. 2018, 14(4), 70-76. toncar, m., reid, j., & anderson, c. (2007). effective spokespersons in a public service announcement: national celebrities, local celebrities and victims. journal of communication management, 258-275. , . (2017). . : " ". , . (2017). . : " ". , . (2011). . retrieved from mdfgeorgia.ge: https://bitly.ws/36bef ( .: 15.12.2023) , . (2012, 22). . retrieved from transparency.ge : https://bitly.ws/36azg ( .: 15.12.2023) , . (2017). " ". ii , . (pp. 499-503). : 2017. , . (2012, 16). . retrieved from www.humanrights.ge: https://bitly.ws/36b9f ( .: 15.12.2023) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 227 social advertisement as a phenomenon of social and scientific-researching reflection soso gazdeliani ph. d. student of mass communication doctoral educational program, caucasus international university e-mail: soso.gazdeliani@ciu.edu.ge abstract contemporary world has been changing constantly, especially, in the post-industrial period. against the background of significant transformation social landscape is changing as well. society, simultaneously with the technological progress, is in the process of uninterruptable integration with the new environment. the major part of the socius often has difficulties in overcoming of challenges independently that becomes a ground for new social problems. social problems represent significant hindering factors on the way of social development. it, with its essence, is general and often exceeds the local limits. developed society is a foundation of the strong state. particular mobilization of this group is an unchangeable precondition for future development of the state. media has a significant impact on the social opinion. it has a skill to change and to fund new standards in the society, to create a solid basis for its future growth. media presentation of social problems is possible with the support of social advertisement. it is a “noble” of the advertisement which makes all efforts for formation of a better society. a target of the article is to review existing scientific experience on social advertisement; to separate less investigated or not yet investigated aspects of a topic. contemporary state of researching of the topic has no enviable appearance, especially on the local level. activation of scientific discussions in this direction is significant to weaken attention towards the issue instead of its strengthening. keywords: media, social advertising, society. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 226 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.21 youthful perspectives: national identity trends in georgia's gen z teona mataradze1, anna kaplanishvili2 1dr. associate professor, ivane javakhishvili, tbilisi state university, https://orcid.org/0000-0002-8248-2992 2graduate of bachelor program in social sciences, georgian institute of public affairs abstract: this article delves into the nuanced fabric of national identity among georgian generation z, unraveled through a multifaceted exploration employing secondary data analysis of quantitative information, qualitative content analysis, and in-depth interviews. situated within the broader context of georgian nationalism and international trends in generational perspectives, the research unveils both shared elements and distinctive characteristics shaping the identity landscape of georgian igen'ers. the findings illuminate a generational shift, emphasizing the dynamic nature of how georgian youth perceive their national identity. generation z, born into a world saturated with the internet and global connectivity, exhibits similarities and differences compared to international trends. commonalities include a heightened sense of equality, commitment to inclusivity, skepticism toward political institutions, and a preference for libertarian ideology. despite growing up in the internet and social media era, generation z exhibits cautious trust in the media, reflecting an acute awareness of misinformation and the imperative of verification. the generational cohort displays a global outlook, with increased trust in international organizations and a desire to join nato and the european union while maintaining a significant focus on the nation-state. noteworthy trends within generation z include a decline in religiosity and fatalism, an embrace of civic activism and protest, and a nuanced understanding of the distinction between georgianness and georgian citizenship. ethnic minorities are recognized as integral parts of the nation, departing from ethnic nationalism. https://orcid.org/0000-0002-8248-2992 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 227 distinct national markers identified through civil demonstrations include a solid attachment to the georgian people, a pronounced enemy image directed at the soviet union and russia, and emotional connections with national symbols such as the map, flag, georgian banquets, and the history of the fight for independence. in conclusion, this study enriches the discourse on national identity formation by offering a constructive narrative that navigates beyond primordial perspectives. the identified national markers, manifest in civic activism, enemy imagery, and emotional connections with symbols, collectively contribute to a materialised expression of national identity and a source of pride among georgian generation z. introduction the concept of the nation-state has traditionally held a central position in social and political sciences. however, since the 1990s, a pivotal question has arisen: are nation-states losing their influence, authority, and capacity to manage population movements while maintaining social cohesion within their borders in the modern era (feinstein, 2023)? this inquiry has underscored the growing significance of national identity, the very essence of the nation, and its relevance to the contemporary global landscape. this shift is partially attributed to the dissolution of national borders in numerous countries under the influence of global, macro-regional, and micro-regional pressures, as well as the transformation of conventional systems of moral values. consequently, exploring our identity, deeply rooted in subconscious perceptions, assumes particular relevance (parekh, 1995). the discourse on national identity and nationality within the context of georgia presents a multifaceted perspective. foremost, the post-soviet experience in georgia is noteworthy, wherein georgian nationalism took shape against the backdrop of the russian empire and, later, the soviet union. during this period, georgia existed without a formal nation-state structure, and the attainment of political unity remained largely a conceptual aspiration. consequently, language, religion, and culture emerged as pivotal determinants of georgian identity, imbuing nationality with a distinct ethnic character. the ethno-cultural dimension was further solidified by soviet policies that anchored nationality within ethno-cultural models of nationhood (brubaker, 1994; karklins, 1989; mataradze, 2015). in the post-soviet era, georgia experienced a shift in its approach to nationality, particularly in response to the adverse consequences of ethnic nationalism. religion assumed prominence as a basis for nationality due to the state's inability to ensure its citizens' physical and material security in recent years. consequently, the church acquired a central role in fostering nationalism due to its ability to provide stability and identity (zedania, 2010). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 228 from a contemporary standpoint, georgia has witnessed significant demographic shifts over the past decade, marked by emigration and immigration (national statistics office of georgia, 2022). additionally, georgia exhibits a diverse multi-ethnic profile22. notably, most georgians primarily identify as citizens of georgia, displaying a strong interest in national issues and a high level of national pride (98%). however, ethno-nationalist and ethnocentric attitudes surface (crrc, 2021). despite the significance of "georgia" as an ethnocultural identity, several noteworthy trends emerge: georgian citizenship, a key component of georgian identity, holds greater importance for the younger generation than older citizens. the older generation tends to exhibit more ethnocentric attitudes, expressing a heightened sense of pride in their homeland relative to students23 (bogishvili et al., 2016). notably, despite the clear ethno-cultural connotations associated with georgian identity, discernible intergenerational differences in values and attitudes influence perspectives on national identity. young georgians, in particular, prioritise values such as freedom, development, democracy, human rights, and freedom of expression. their tolerance toward ethnic minorities is rising (heinrich boll siftung (2021). furthermore, following the protest demonstrations in georgia in march 202324, in which young people played a prominent role, a lively discourse has emerged regarding evolving perspectives on nationality and national identity among generation z, characterised as civic nationalism (koberidze, 2023). consequently, this article examines the perception of national identity among georgian gen z and identifies the determinants within this context, employing a theoretical framework rooted in nationalism. following the research objective, the tasks for this study are outlined as follows: (1) to ascertain how georgian gen z perceives the nation-state, (2) to unveil the markers of national identity, and (3) to determine the factors influencing the identification of georgian gen z with georgia/nationality. the research question addressed in this study is: is the national identity of georgian gen z characterised by signs of civic nationalism? this article employed a triangulation approach, integrating diverse methods to explore the research question comprehensively25. 22 refer to geostat (2018) for data of the 'main results of the 2014 general population census of georgia.' according to this source, approximately 13.2% of the nation's population comprises various ethnic groups." 23 for more details, refer to the study (2016) titled 'georgian national identity: conflict and integration.’ according to this research, most individuals within the 18-30 and 31-35 age categories do not believe the world would improve if other nations resembled georgians. additionally, the study indicates an increasing prevalence of beliefs in national superiority and dominance within the 56+ age group." further information can be found in heinrich boll siftung (2021), page 89. 24 we are referring to the protest demonstrations that took place from march 6 to march 10, 2023, in opposition to the 'foreign agents law.’ 25 the article is based on research conducted by anna kapanishvili as part of her undergraduate thesis under the supervision of teona mataradze at the georgian institute of public affairs social sciences program. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 229 this study leveraged secondary quantitative data from the crrc 2021 database 26to conduct a comprehensive analysis. the initial step involved re-coding and ranking variables, facilitating the identification of prevailing trends within our targeted research group, individuals aged 18 to 26. our analytical approach employed bivariate methods, particularly through crosstabulations, to explore relationships among variables. only crosstabulations demonstrating statistical significance at a predetermined alpha level of 0.05 were included in the subsequent discussion. the determination of significance relied on the chi-square test, with p-values below 0.05 considered indicative of a meaningful association between the variables under investigation. this meticulous approach aimed to focus our examination on relationships that reached a statistically significant threshold, thereby enhancing the reliability and relevance of our study. secondly, qualitative content analysis was conducted on participants' speeches in the civil demonstrations held in georgia on march 8-9, 202327. specifically, a sample of 20 students was considered. the choice of this method was rooted in the significance of the march 2023 events and the emerging trends. given the prominent role played by young individuals during these events, the analysis focused on the messages, perceptions, and overall trends expressed during the demonstrations. transcripts were generated for analysis, and specific codes and categories were developed to identify key thematic trends. the primary research method involved qualitative interviews with eight respondents. considering the intricate nature of defining national identity, qualitative interviews were deemed most effective in capturing young individuals' nuanced perceptions and attitudes on this matter. the selected method facilitated a comprehensive analysis of georgian youth attitudes and the motivating factors influencing their national identity. interview transcripts were subjected to coding, leading to the development of broad categories for interpreting the gathered information. the principal limitation of this study lies in its inability to encompass the entire age category of generation z due to ethical considerations regarding the survey of minors. moreover, the intricacies of the research topic further constrain the study, leading to a focus solely on adults aged 18-26 as respondents. the in-depth interviews were conducted with representatives of a homogeneous generation, ensuring a balance in gender and age. while valuable in highlighting specific trends, this approach does introduce a limitation by restricting the broader representation of diverse perspectives from specific groups, such as ethnic and religious minorities, rural residents, etc., within the targeted demographic. additionally, complete documentation of the march 2023 demonstration could not be obtained during the research process. 26 caucasus barometer is an annual survey about socio-economic issues and political attitudes conducted by the caucasus research resource centers (crrc) in the three countries of the south caucasus: armenia, azerbaijan and georgia. caucasus barometer 2021 georgia was conducted from december 17, 2021, to january 31, 2022. the survey population is adults (18 years old and over), excluding populations living in territories affected by military conflict (south ossetia and abkhazia). sample design is multi-stage cluster sampling with preliminary stratification. the sample size is 1,540 respondents. 27 the speakers’ texts were obtained from the public channel’s website. georgian public broadcaster. (2023, march 9). #moambe at 21 o’clock. 9th of march, 2023 #[video]. youtube. https://www.youtube.com/watch?v=czfia0yzfjm https://www.youtube.com/watch?v=czfia0yzfjm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 230 literature review the literature pertaining to national identity stands out for its intricacy, encompassing both the complexity of the concept itself and the vast array of perspectives found within the literature. furthermore, many scholars have pointed out that despite our active role in creating, ascribing sacred meanings to, utilising, propagating, and even making national symbols the central credo and life purpose, we often lack a precise understanding of the seemingly straightforward term "national identity" (mccrone and bechhofer, 2015). consequently, each author approaches national identity with distinct classifications and interpretations. the literature review navigates through this complexity, dividing its focus into three key areas: national identity within politically and territorially organised communities, the roots of georgian nationalism, and the emerging identity of generation z. conversely, the term "nation" is characterised by its intricacy, as its comprehension is contingent upon numerous contexts, interpretations, and perspectives. this complexity has resulted in the absence of a specific, universally accepted definition of a nation as a multifaceted phenomenon. nevertheless, this study predominantly adopts the western perspective of the nation, which views a nation as a manifestation of political unity (davitashvili, 2003). in this context, a nation comprises individuals who share common traits and exhibit a desire to collaborate and unite under a common authority (mill, 1977). perceptions associated with the nation and national identity can generally be categorised into three prevalent perspectives. on the one hand, the primordial view posits that a nation is inherently defined by ethnic and national attributes such as language, religion, community, and kinship ties. it emphasises emotions and influences, viewing the nation as a political expression of ethnicity (davitashvili, 2003). in contrast, constructivism underscores the socially constructed nature of nations and highlights the significance of cultural, social, and political factors in shaping national identity (brubaker, 1996). anthony smith (2006) challenges the prevailing dichotomy of nationhood, identifying two distinct notions. he critiques the 'western' civic definition characterised by delineated territory, legal-political community, standardised legal systems, mass participation, and nationalist ideologies. in contrast, he highlights 'ethnic' nations in non-western contexts, emphasising common descent, vernacular culture, ethnohistory, and popular mobilisation (smith, 2006, p. 173). smith proposes an idealised nation as a self-defined human community with shared myths, memories, symbols, historic territory, common communication codes, distinctive public culture, and shared customs and laws (smith, 2006, p. 175). this definition, intended to bridge western and non-western divides, introduces new challenges for 'new-old' nations like armenians or jews. despite acknowledging pre-19th-century features of nations as ethnic communities, smith contends that the era of nationalism united these communities for political purposes, driven by politicised ideals of popular sovereignty and cultural authenticity (smith, 2006, p. 177). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 231 gellner (1983) opposes the concept of nationhood and nationality as self-generated phenomena, contending that general social conditions give rise to a standardised, homogeneous culture upheld by a central government, encompassing the entire populace (p. 55). john stuart mill also underscores the role of social solidarity in forming a nation. he defines a nation as a collective of individuals bound together by numerous shared characteristics, driven by the desire to cooperate, coexist, and unite under a joint government. these shared traits include identity of origin, linguistic and religious affinity, geographical boundaries, national history, collective memories, and shared pride in the historical legacy (tyndal, 2013). furthermore, a modernist approach emerges, challenging the primordial perspective that posits nations as rooted in cultural and ethnic identities spanning centuries. according to the modernist viewpoint, a modern political construct arises from a sense of unity and solidarity among a diverse population within the context of a modern state. it accentuates the state's pivotal role in defining the nation by fostering a shared language, culture, and political identity (brubaker, 1996; davitashvili, 2003). this modernist perspective is also shared by hobsbawm (1990), who regards the nation as an unchanging social unit intrinsically tied to the modern territorial state. additionally, he argues that the concept of the nation as an innate, self-classifying entity is a myth, asserting that nations are not creators of the state but rather creations of the state, with national identification evolving over time. a nation-state is not formed by blood or language; linguistic unity often arises from previous political associations over a broader geographical area (turenko, derevyanko, ivanov, hrudnytskyi, & rudenko, 2020). the conceptualisation of a nation by smith (2006) aligns with the description of the georgian nation. smith's idea of continuity, transitioning ethnic communities into nations through nationalism, aptly characterises the historical development of the georgian nation. georgian nationalism emerged in the late 19th century, notably with ilia chavchavadze's efforts to establish a national ideology (tarkhanmouravi & smite, 2007. p. 9). chavchavadze's key ideas, encapsulated in slogans like "we should belong to us!" and the significance of language, faith, and homeland as ancestral treasures, formed the foundation for the georgian nationalist movement. applying gellner's theory, chavchavadze utilised these elements as "raw material" from the pre-nationalist world to shape the nationalist doctrine for georgian nationhood (gellner, 1983 p. 49). despite being recognised as a developed nation, georgians, influenced by soviet policies, pursued political independence through ethnic nationalism, emphasising language, faith, and land while sidelining other national minorities (mataradze, 2015, p. 116). in the late 1980s, ethnic-nationalist solid movements resurged, reinvigorating the three treasures as the credo of the nationalist movement. the leaders, focused on countering 'russian imperialism,' overlooked the diverse linguistic and religious landscape within georgia. the establishment of an independent georgian state in 1991 marked a turning point. however, the government's strong nationalist stance, advocating 'georgia for georgians,' posed challenges for non-ethnic georgians.28 28 although some authors argue that president zviad gamsakhurdia had never said it directly (firalishvili, 2007: 18). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 232 despite a liberal citizenship regime in the constitution, the early years of state-building witnessed tensions, leading to the departure of some non-ethnic georgians. the aftermath of ethnic conflicts prompted shifts from ethnic to civic nationalism, with policies erasing nationality from identity documents and fostering inclusivity. however, ethnic nationalism persisted among georgians during the post-socialist era. anthropologist florian mühlfried contends that the georgian state struggled to provide sufficient social citizenship, leading to the growing importance of ethnic and religious affiliations among the population (mühlfried, 2014. p. 120). the historical evolution has undeniably shaped georgian identity, prompting an exploration of how the latest generation, generation z (born between 1995 and 2015), perceives and experiences georgian nationality. to contextualise this discussion, we delve into the sociological perspective on generations, a concept pioneered by karl mannheim, who asserted that individuals belonging to the same generation share a common historical location, influencing their attitudes and beliefs (mannheim, 1972 [1928j:105). this concept has been instrumental in identifying and understanding generational shifts, often manifested as a 'generation gap' or distinct historical labels like 'lost generation' or 'generation x' (giddens & sutton, 2017). when examining the baby boomer generation, the advent of television marked a transformative generational experience, shaping a new youth culture. in contrast, generation z faces an era of rapid and pervasive change, characterised by their status as digital natives—born into a world saturated with the internet and mobile phones. the impact of the internet and global networks on their identity surpasses the influence of previous generations (broadbent et al., 2017). jean m. twenge identifies generation z as igen, attributing the 'i' to the individualism ingrained in their identity. this individualism forms the bedrock for their sense of equality and rejection of traditional social norms. financial insecurity is a notable concern, driving a focus on becoming economically successful. twenge highlights ten trends shaping igen’ers, emphasising their irreligious stance, insulation from civic engagement, commitment to inclusivity, and independent mindset, manifesting in scepticism toward political institutions and a preference for libertarian ideology (twenge, 2017). in "generation z goes to college," corey seemiller and meghan grace characterise american gen z as a diverse group with political ideologies ranging from liberal to moderate on social issues and moderate to conservative on financial matters. their religious participation reflects a high level of spirituality. the authors emphasise the contextual factors shaping gen z, such as access to information, technological connectivity, creative entrepreneurship opportunities, exposure to diversity, and experiences with disasters and tragedies (seemiller & grace, 2016). a global survey indicates that young people worldwide share common concerns and impatience for governmental solutions. despite political shifts in some developed countries, young people express georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 233 optimism in technological advancements and increased communication, fostering greater cooperation between diverse populations (broadbent et al., 2017). these perspectives offer a comprehensive understanding of generation z's identity, encompassing individualism, technological immersion, diverse political ideologies, and a global outlook. the evolution from earlier generations to generation z highlights the dynamic nature of identity formation within the context of historical and technological changes. in synthesising the diverse literature on national identity, this review unveils the intricate and multifaceted nature of the concept. scholars from mccrone and bechhofer to anthony smith have illuminated the complexities inherent in understanding and national identity. the journey through the roots of georgian nationalism, the varied perspectives on the nation, and the evolving identity of generation z underscores the dynamic interplay between historical, societal, and technological forces. as the narratives of continuity and change unfold, it becomes evident that national or generational identity is a fluid construct responsive to the ever-shifting landscapes of socio-political contexts and individual experiences. the tapestry woven through these scholarly voices invites a nuanced understanding of identity formation, urging us to explore where we have been and are headed in the complex realm of national identity. research results generational dynamics in tolerance, marriage preferences, and sociopolitical views among georgian youth (18-26) the secondary data analysis in this study is based on the crrc (2021) caucasus barometer dataset. the secondary data uncovered crucial trends illuminating generational differences, potentially leading to distinct markers and perceptions of national identity among georgian youth. notably, differences emerged between the so-called generation z and millennials, emphasising the relevance of the chosen age group (18-26) for this study. we employed a tolerance index to gauge intergenerational tolerance levels (refer to chart 1), unveiling consistently high acceptance levels toward individuals of diverse nationalities across all ages. nevertheless, a noticeable trend suggests a decline in tolerance with age progression across generations. notably, a difference is observed between generation z and millennials (see chart 2), suggesting that the national marker is less perceived as a barrier during business relations within the 18-26 age group. nevertheless, cultural factors, particularly the acceptance of iranians, indians, and arabs, influence various types of relationships across all age categories. the influence of living in georgia on the tolerance index for these generations is minimal in specific cases (see chart 3 and chart 4). furthermore, acceptance towards sexual and religious minorities, such as homosexuals and jehovah's witnesses, decreases with age, with generation z exhibiting the highest georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 234 level of tolerance (see chart 5). as age falls, there is a rising trend of acceptance towards interethnic marriage (see chart 6). an intriguing trend is observed in the case of generation z, where over half (65.9%) express willingness to marry an ethnic azerbaijani. this suggests that cultural and religious factors may be less perceived as barriers in this age group, and the high acceptance of azerbaijanis may be attributed to their strong integration into georgian society (see chart 7 and chart 8). as the age categories decrease, the collapse of the ussr is perceived positively (see chart 9), and the desire to join nato and the european union intensifies, particularly among young people (see chart 10 and chart 11). trust in international organisations, such as the european union is highest among respondents aged 18-26 (see chart 12). additionally, trust in the media increases with the age of the generations (see chart 12), indicating a heightened emphasis on the reliability and verification of disseminated information among young people. with decreasing age categories, there is a trend of increasing trust in the ombudsman institution, nongovernmental organisations, and international organisations. notably, differences between generation z and millennials are evident in these cases (see chart 12). despite a high level of trust in religious institutions across age categories, a decline is observed as age categories decrease, both in trust in religious institutions and the perceived role of religion in everyday life (see chart 13). a noteworthy observation is the decrease in fatalism as generations age, with young people, especially generation z, believing that individuals are in charge of their destiny (see chart 14). additionally, a significant trend is noted wherein young people are more inclined to believe in the importance of participating in protests (see chart 15). furthermore, young people tend to view moving to another country as a short-term plan (see chart 16), while considering leaving georgia permanently less frequently (see chart 17), which may indicate a high attachment to the state, notably georgia. this is supported by the finding that interest in domestic politics surpasses international politics across all age categories. this study, delving into the crrc (2021) caucasus barometer dataset, provides a comprehensive understanding of national identity among georgian youth aged 18-26. the distinctions observed between generation z and millennials emphasise the flexible nature of how young people perceive their national identity. cultural influences shape relationships, as seen in trends like the heightened acceptance of ethnic azerbaijanis, reflecting a blend of cultural understanding and integration dynamics. changes in political views, increased trust in non-governmental and international institutions, and a solid attachment to georgia reveal significant shifts within the younger generation. moreover, the analysis indicates that among young people, mainly from generation z, discernible trends are aligning with the perspective of civic nationalism in national identity. these findings contribute valuable insights for both academic discourse and practical considerations, illustrating the multifaceted factors shaping the evolving landscape of national identity among georgian youth. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 235 perception of the nation-state drawing insights from in-depth interviews, two discernible trends emerge in how respondents perceive the nation-state. many view the state as an authoritative institution endowed with substantial power, likening it to associations such as a policeman, lion, lawyer, or educator. this perspective emphasises the characteristics of justice and the maintenance of order. conversely, another group regards the state as an equal instrument, drawing associations like friend, worker, human body, or football referee. this perspective underscores that the state employs power delegated by the people to formulate strategy, ensuring harmonious functionality among its constituent parts, a feat unattainable individually. a respondent articulates this viewpoint: "the parent has... let us call it a stick, that means 'power' where you cannot talk to him. however, at some point, you can oppose with your friend, talk, enter into a human discussion with each other and maybe decide something for the better" (23 years old). simultaneously, fundamental state characteristics such as principle, activity, health, and the existence of a control mechanism between the executive, legislative, and judicial branches are highlighted. notably, respondents express an existential acknowledgement of the state's importance, yet a prevalent theme is low trust attributed to the institution's considerable discretion and power. as one respondent notes, "the power was given to us by the people, right, at some point, but the people also forget about it, and in the end, the state also forgets the primary source.. authority blinds us..." (24 years old). diverse perceptions of georgia as a state also emerge. some portray georgia as a reckless, cheerful georgian man, leading an unhealthy lifestyle, constantly bothered by neighbors and dissatisfied with his job. others present georgia as "an anxious and confused child who could not understand what she wants and does not allow others to help her," reflecting characteristics such as instability and lack of orientation. additionally, respondents depict georgia alternately as a "young, mature, slightly inexperienced person" with a sense of pride for its sovereign statehood formed in the 20s of the xx century or as an elderly individual needing assistance from georgian politicians for development and orientation. in summary, these associations reveal georgia as a state perceived as unstable, passive, and reliant on external support, marked by low trust and growing nihilism. root causes identified include a perceived absence of democratic values, feelings of insecurity, fear of abusive state power, limited freedom of expression, transparency issues, dysfunctional judicial and legislative bodies, economic challenges, and instability stemming from the arbitrary will of individual political figures. who is georgian? when contemplating the concept of the nation, respondents primarily adopt a constructivistmodernist perspective. on the one hand, the nation is viewed as a convergence of individuals sharing common national values, culture, territorial location, collective memory, and language. on the other hand, it is perceived as a collective of individuals bound by a shared social responsibility. as one georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 236 respondent (21 years old) aptly put it, "people know, without explicitly agreeing, that they are part of one society with an unwritten social contract to live together peacefully and help each other." in addition, some respondents consider the nation from the lens of civil nationalism. this perspective emphasises the nation as a unity of people united by civil responsibility, with a key characteristic being statehood. according to another respondent (26 years old), "the concept of the state is crucial. the nation, different from an uncivilised unity, is created by citizens. in my interpretation, citizenship is part of civil responsibility, not just documentation." associative perceptions related to the georgian nation span three dimensions. firstly, it is predominantly understood in a state context. secondly, socio-economic characteristics, expressed through migration and dispersion worldwide, form a crucial part. lastly, cultural attributes based on common traditional and historical experiences play a significant role. for instance, one respondent (25 years old) described their associations, "first, i envision a map of georgia, followed by a map of the world with georgians scattered across various corners of the globe… the second association is tied to georgian banquets and toasts… subsequently, historical moments might come to mind." the interpretation of "georgia" itself for gen z reveals an interesting perspective. for the majority, georgianness and georgian citizenship appear as mutually exclusive concepts. georgianness is intricately tied to cultural and value aspects, while georgian citizenship is seen strictly in a politicalinstrumental context. notably, some respondents associate georgian citizenship with political factors, state institutions, work, and the geopolitical environment, distancing it from the cultural essence of georgianness. this perspective is influenced by the challenges associated with the status of a developing country, as one respondent (23 years old) notes, "being a citizen of georgia means living in a developing country, always under various risks due to political and geographical situations." moreover, citizenship is not merely a formal status or a specific document; it is seen as a social role. this role involves individual civil responsibility, active participation in important processes, expressing opinions, and contributing to daily actions for the country's development. citizenship, in this context, becomes a determinant of georgianness, driven by a lack of trust in state institutions among gen z. according to a respondent (21 years old), "citizenship means taking responsibility when there is something to protest, defend, or applaud a decision that benefits the country. it's about contributing to the development of that particular country, as the country also helps you meet your needs." the defining criteria of "georgianness" perceived by gen z are multifaceted. birth factor alone is not considered necessary, as georgian upbringing, experiences of living in georgia, proficiency in the georgian language, and active citizenship play pivotal roles. feeling nationalism, participating in political processes, and expressing protest emerge as indicators of georgianness. the respondents stress the need for integration of ethnic minorities into georgian society, rejecting the notion that georgian identity is solely tied to bloodline. as one respondent (21 years old) vehemently expresses, "this is an georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 237 ugly way of thinking. if you don't have georgian blood, you can still be georgian, and maybe even better." the generalised portrait of a "georgian" encompasses socio-economic influence, behavioural traits, and cultural aspects. while globalisation has been perceived to dilute specific attributes over time, respondents emphasise the importance of upbringing in shaping relationships, character, and collective memory: "in our interactions, we subconsciously absorb each other's behaviour patterns so frequently that it becomes a part of our subconscious," notes a respondent (21 years old). national identity markers: analysing speeches at demonstrations provides insights into how gen z perceives the state from a democratic standpoint. contrary to viewing the state as an overarching institution dictating an individual's future, it is seen as an executor of the people's will. unity and independence emerge as pivotal values attributed to the state. however, diverse perceptions of the state of georgia exist akin to in-depth interviews. notably, there is a nihilistic stance towards georgia's state institutions, particularly the executive and legislative authorities, driven by a lack of trust and a perception of antipeople values by the government. this sentiment is illustrated by a speaker under 18-22 years old, a student, stating, "they [members of parliament] do not have the moral right to give lectures in universities, they do not have the moral right and public support to have mandates in the parliament." a significant trend is observed where the nation is symbolised by the youth participating in rallies, portraying citizenship as an avenue for individual civic responsibility to shape political processes and discourse, especially when core state values such as sovereignty are endangered. rally speakers emphasise values like unity and the expression of civil positions, presenting unity as a demonstration of people's power. this is encapsulated by a speaker (18-22 years old, student) declaring, "this system wants to obey us. no! you must obey every person standing here! it is the duty of every citizen not to allow this and to preserve the unity with which we stand here." expressions related to fellow citizens during the rallies equate individual civic responsibility with heroism, fostering a sense of pride. ancestral belonging is also highlighted, particularly to historical figures known for civil responsibility and anti-russian discourse. characteristics attributed to young rally participants include physical strength, readiness for political engagement, legislative awareness, and a strong emphasis on freedom. freedom is considered the paramount value, stemming from the growth in a sovereign state, as articulated by a speaker (18-22 years old, student), "we are citizens born in free georgia, and we are not going to give up this freedom." actions at demonstrations are viewed not merely as emotional outlets but as forums for analysing positions and the critical assessment of situations. the ability to react swiftly in critical moments is evident, demonstrated by simulated professional roles and their redistribution during actions. a problem-solving focus rather than despair characterises young people. their orientation towards western values is pronounced, linking their future and the country's future to europe. a speaker (18 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 238 23 years student) laments, "today i should have been at the university, i should have studied shakespeare, i should have studied european values, but i have to stand here, and my voice is muffled." the gen z portrait outlined above underscores their civic nationalism and a western vision of the nation, emphasizing a shared civic culture marked by specific civic responsibilities and critically evaluated actions. distinct national markers identified through civil demonstrations encompass a solid attachment to the georgian people, emphasizing social ties due to the country's small size. protest emerges as a means of expressing individual civic responsibility, with a generational difference in the forms of expression. the "enemy image" phenomenon, encompassing the soviet union and russia, stimulates national identity, questioning the georgianness of individuals not aligned with statehood. national symbols, particularly an emotional connection with the flag, serve as markers of national identity, embodying a materialised expression and a source of pride. conclusion the exploration into the national identity of georgian generation z has unveiled a rich tapestry of evolving perspectives, highlighting the dynamic nature of how the youth conceptualize their connection to the nation. the insights, derived from a triangulation approach involving quantitative analysis, qualitative content examination, and in-depth interviews, provide a nuanced comprehension of civic nationalism within the younger generation. comparing international trends, georgian gen z exhibits both commonalities and distinctions. similarities include an elevated sense of equality and a dedication to inclusivity towards vulnerable and diverse groups, a reevaluation of traditional norms and skepticism toward political institutions (reflected in a relatively low level of trust refer to chart 12), and a preference for libertarian ideology (twenge, 2017). moreover, their access to global information, heightened awareness of global disasters and tragedies (e.g., war in ukraine), increased cross-border communication with peers, amplified trust in international organizations, and the aspiration to join nato and the european union signify a global outlook. however, as revealed in the qualitative study, this does not imply a decrease in the importance of the nation-state; rather, it is perceived as a necessity to seek support for a young, inexperienced state. similar to global trends, georgian igen'ers exhibit a decline in religiosity and fatalism, although religion remains one of the most reliable institutions for this generation, akin to american gen z (see seemiller & grace, 2016). notably, orthodoxy as a marker of nationality is no longer prominent, indicating a shift towards civil nationalism. in contrast to global trends, georgian gen z does not tend to disengage from civic involvement; on the contrary, they consider civic activism and protest as essential tools in serving the nation-state. the nuanced understanding of the distinction between georgianness and georgian citizenship underscores citizenship as a social role involving active participation and responsibility. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 239 despite being born into an era dominated by the internet and intense social media, their trust in the media is not exceptionally high, underscoring their awareness of the ease with which misinformation spreads and the necessity for verification. in the narratives of young people, a more constructive approach emerges, contrasting with the primordial perspective that characterises modern nationalism and rejects the unequivocal primacy of national identity formation based solely on blood and origin. while they generally consider georgianness with a single ancestor to be important, they view ethnic minorities living in georgia as integral parts of the country. distinct national markers identified through civil demonstrations encompass a profound attachment to the georgian people, a notable phenomenon of portraying the soviet union and russia as adversaries, and emotional connections with national symbols such as the map, flag, georgian banquets, and the history of the fight for independence. these markers signify a materialised expression of national identity and a source of pride. in conclusion, georgian generation z's national identity is characterised by a blend of cultural inclusivity, civic responsibility, and a solid connection to national symbols. the findings contribute valuable insights to the ongoing discourse on national identity and illuminate the multifaceted factors shaping the evolving landscape among georgian youth. bibliography: bogishvili, d., osepashvili, i., gavashelishvili, e., & gugushvili, n. (2016). georgian national identity: conflict and integration. tbilisi: nekeri. broadbent, e., et al. (2017). what the world’s young people think and feel: generation z. global citizenship survey. varkey foundation, london. brubaker, r. (1996). nationalism reframed. cambridge: cambridge university press. davitashvili, z. (2003). nationalism and globalization. tbilisi: open society – georgia foundation. feinstein, y. (2023, january 6). nation-state. retrieved from encyclopedia britannica: https://www.britannica.com/topic/nation-state firalishvili, zaza. (2007). theatrical dialectic of georgian politics. in: sesili dzebniauri (ed.). the letters about georgian identity. tbilisi: caucasus institute for strategic surveys, pp. 99268. gellner, e. (1983). nations and nationalism. oxford: blackwell publishers. https://www.britannica.com/topic/nation-state georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 240 giddens, a., & sutton, p. w. (2017). sociology (8th ed.). polity press. hobsbawm, e. (1990). introduction. in e. hobsbawm, nations and nationalism since 1780 (pp. 113). cambridge: cambridge university press. karklins, rasma. (1989). ethnic relations in the ussr: the perspective from below. boston and london: allen and unwin. kellas, j. (1998). ethnic and social nationalism. in j. kellas, ethnic and social nationalism (pp. 6588). new york: st. martin's press. mccrone, d., & bechhofer, f. b. (2015). understanding national. cambridge: cambridge university press. mannheim, karl. (1928) 1972. “competition as a cultural phenomenon.” essays on the sociology of knowledge, by karl mannheim, edited by paul kecskemeti. fifth impression. london: routledge & kegan paul. originally published in 1952. mataradze, teona. (2015). rural locals, distant states: citizenship in contemporary rural georgia. unpublished ph.d. thesis submitted to the martin-luther university halle-wittenberg. mill, j. s. (1977). the collected works of john stuart mill. university of toronto press., 19, 546. motyl, a. j. (1992). the modernity of nationalism: nations, states and nation-states in the contemporary. journal of international affairs, 45, 307-323. mühlfried, florian. (2014). being a state and states of being in highland georgia. new york, oxford: berghahn. oleh s. turenko, b. v. (2020, november no info). the state – in interpretation of jose ortega y gasset. annals of the university of craiova.history, 38, pp. 77-87. retrieved from http://www.istoriecraiova.ro/wpcontent/uploads/2020/12/2020_2_anale_primele-pagini.pdf parekh, b. (1995). the concept of national identity. journal of ethnic and migration, 21(2), 255-268. seemiller, c., & grace, m. (2016). generation z goes to college. jossey-bass. shulman, s. (2002). challenging the civic/ethnic and west/east dichotomies in the study of nationalism. comparative political studies, 35(5), 554-585. smith, a. d. (1989). the origins of nations. ethnic and racial studies, 340-367. smith, a. d. (1991). national and other identities. in a. d. smith, national identity (pp. 118). london: the penguin group. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 241 smith, anthony d. (2006). ethnicity and nationalism. in: delanty gerard and kumar krishan (eds.). the sage handbook of nations and nationalism. london: sage publications, pp. 169181. tarkhan-mouravi, george and smite, sintija (2007). roots of the georgian nationalism. paper presented at the conference ilia chavchavadze and his epoch. tbilisi, georgia, 6 november, 2007. tuminez, a. s. (2003). nationalism, ethnic pressures, and the breakup of the soviet union. journal of cold war studies, 5(4), 81-136. turenko, o.s., derevyanko, b.v., ivanov, i.v., hrudnytskyi, v.m. & rudenko, l.d. (2021). the state – in interpretation of jose ortega y. gasset. analele universitatii din craiova ‒ seria istorie, 25(2), 77– 88 twenge, jean m. (2017). igen: why today's super-connected kids are growing up less rebellious, more tolerant, less happy-and completely unprepared for adulthood and (what this means for the rest of us). new york: atria books. tyndal, j. (2013). culture and diversity in john stuart mill's civic. utilitas, 25, 96-120. doi:doi:10.1017/s0953820812000337 zedania, g. (2010). issues of national identity in georgia. solidaroba, 37(4), 4-7. other sources: caucasus research resource center. (2022). caucasus barometer 2021. tbilisi: crrc. georgian public broadcaster. (2023, march 9). #moambe at 21 o’clock. 9th of march, 2023 #[video]. youtube. https://www.youtube.com/watch?v=czfia0yzfjm heinrich boll siftung. (2021). georgia’s youth and history: experience, attitudes and values. tbilisi: boell.ge koberidze, t. (2023, march 13). tbilisi, georgia national statistics office of georgia. (2022). number of population as of january 1, 2022. tbilisi: geostat. https://www.youtube.com/watch?v=czfia0yzfjm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 242 ახალგაზრდული პერსპექტივა: საქართველოს თაობა z-ის ეროვნული იდენტობის ტენდენციები თეონა მატარაძე1, ანნა ყაფლანიშვილი2 1დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2საქართველოს საზოგადოებრივი ინსტიტუტის სოციალური მეცნიერებების ბაკალავრი აბსტრაქტი მეორეული რაოდენობრივი მონაცემების, 2023 წლის მარტის აქციების მოხსენებების და სიღრმისეული ინტერვიუების ანალიზის საფუძველზე წარმოდგენილ სტატიაში განხილულია თაობა z-ის (18-26 წწ-ის ფრაგმენტი) ეროვნული იდენტობის მახასიათებლები. ქართული ნაციონალიზმის განვითარების კონტექსტისა და თაობათაშორისი განსხვავებების საერთაშორისო ტენდენციების განხილვის შემდეგ, სტატიაში წარმოჩენილია ინტერნეტითა და გლობალური კავშირით გაჯერებულ სამყაროში დაბადებული თაობის მიერ ქართველობის, საქართველოს მოქალაქეობის და ერი-სახელმწიფოს აღქმა. კვლევა ავლენს თაობათა ცვლის პარალელურად ნაციონალიზმის სახეცვლილებას და ახალი თაობისთვის დამახასიათებელ ეროვნულ მარკერებს. z თაობისთვის გლობალურად დამახასიათებელი ტენდენციების მსგავსად, ქართველ ახალგაზრდებში ვლინდება თანასწორობის გაძლიერებული განცდა, ინკლუზიურობისადმი მიდრეკილება, პოლიტიკური ინსტიტუტების მიმართ სკეპტიციზმი და ლიბერტარიანული იდეოლოგიისთვის უპირატესობის მინიჭების ტენდენცია. ინტერნეტისა და სოციალური მედიის ეპოქაში გაზრდილი z თაობა ნაკლებად ენდობა მედიას და ფართოდ გავრცელებული დეზინფორმაციის პირობებში ხაზს უსვამს ინფორმაციის გადამოწმების აუცილებლობას. თაობა z იზიარებს გლობალურ მსოფლმხედველობას, გამოირჩევა საერთაშორისო ორგანიზაციების მიმართ ნდობითა და ერი-სახელმწიფოს მნიშვნელობის გააზრების კვალდაკვალ ხაზს უსვამს nato-სა და ევროკავშირში გაწევრიანების მნიშვნელობას. მსოფლიოს ახალგაზრდების მსგავსად, ქართველ თაობა z-ში მცირდება რელიგურობის დონე, თუმცა რელიგიური ინსტიტუტები კვლავ ახერხებენ ნდობის მანდატის შენარჩუნებას. მიუხედავად ამისა, მართლმადიდებლობა აღარ აღიქმება ეროვნულობის მარკერად. ეთნიკური ნაციონალიზმიდან სამოქალაქო ნაციონალიზმისაკენ გადახრის მაჩვენებლებია: სამოქალაქო აქტივიზმის, პროტესტის მნიშვნელობის, ქართველობასა და საქართველოს მოქალაქეობას შორის განსხვავების შემცირების და ეთნიკური უმცირესობების ერის განუყოფელ ნაწილად აღიარების ტენდენციები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 243 სამოქალაქო დემონსტრაციების დროს გამოვლენილი ცალკეული ნიშნებია: ქართველი ხალხისადმი მყარი მიჯაჭვულობა; საბჭოთა კავშირისა და რუსეთის მტრის ხატი; ემოციური კავშირი ისეთ ეროვნულ სიმბოლოებთან, როგორებიცაა რუკა, დროშა, ქართული ეროვნულ განმათავისუფლებელი გმირები და დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის ისტორია. ამდენად, წარმოდგენილი სტატია ემსახურება ქართული იდენტობის ფორმირების შესახებ დისკურსის გამდიდრებას პრემორდიალისტურიდან კონსტრუქტივისტული ტენდენციების გაჩენაზე ხაზგასმით. გამოვლენილი ეროვნული მარკერები სამოქალაქო აქტივიზმის მნიშვნელობა, რუსეთის მტრის ხატი და საქართველოს სიმბოლოებთან ემოციური კავშირი თაობა z-ის ეროვნული იდენტობის მატერიალიზებული გამოხატვაა და მათთვის სიამაყის წყაროს წარმოადგენს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 244 annexe: chart 1: tolerance index indicator across generation chart 2: receptivity to business relationships with representatives of different nationalities across generations: “i would not have a business relationship with…” chart 3: willingness to cooperate with azerbaijanis and azerbaijanis living in georgia across generations 4 17 20 23 18 22 24 28 27 33 33 39 26 33 33 39 6 18 20 22 24 34 32 40 19 20 20 23 22 23 29 32 2 3 4 generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) american azerbaijani arab indian italian iranian russian armenian georgian georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 245 chart 4: willingness to cooperate with armenians and armenians living in georgia across generations chart 5: willingness to cooperate with homosexuals and jehovah's witnesses across generations 18% 22% 24% 28% 13% 18% 22% 21% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) approval of doing business with azerbaijani approval of doing business azerbaijani living in georgia 2 2 % 2 3 % 2 9 % 3 2 % 2 2 % 1 8 % 2 6 % 2 9 % g e n e r a t i o n z ( 1 8 2 6 ) m i l l e n n i a l s ( 2 7 4 2 ) g e n e r a t i o n x ( 4 3 5 8 ) b a b y b o o me r s a n d o t h e r s ( 5 9 + ) approval of doing business with armenian approval of doing business armenian living in georgia georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 246 chart 6: receptivity to marriage with representatives of different nationalities across age groups chart 7: acceptance of marriage between an azerbaijani and an azerbaijani living in georgia across generations 56% 64% 74% 79% 57% 76% 85% 92% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) dissaproval of doing buiness buiness with jehovah's witness dissaproval of doing business with homosexual 66 59 48 41 62 53 45 36 66 44 42 39 64 56 48 44 59 35 35 26 89 95 94 87 58 38 34 26 61 51 44 38 54 38 35 27 62 57 53 49 60 41 36 31 69 63 53 52 67 63 54 47 66 60 49 49 55 33 34 26 generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) american armenian azerbaijani italian arab georgian iranian jew kurd, yezidi russian turk ukrainian abkhazian ossetian indian georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 247 chart 8: acceptance of marriage with an armenian and an armenian living in georgia across generations chart 9: attitudes towards the collapse of the ussr across generations 66% 44% 42% 39% 67% 49% 45% 38% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) approval of women marrying with azerbaijani approval of women marrying with azerbaijani living in georgia 62% 53% 45% 36% 62% 56% 47% 40% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) approval of women marrying with armenian approval of women marrying with armenian living in georgia georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 248 chart 10: willingness to join nato across generations chart 11: willingness to join the eu across generations 82% 66% 55% 34% 18% 34% 45% 66% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) dissolution of the soviet union was a good thing dissolution of the soviet union was a bad thing 76% 75% 65% 60% 6% 7% 11% 16% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) support georgia's membership in nato not support georgia's membership in nato georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 249 chart 12: dynamics of trust in institutions across generations: “i trust in…” chart 13: perspectives on the significance of religion in day-to-day life across generations 75% 76% 64% 65% 3% 4% 10% 11% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) support georgia's membership in europian union not support georgia's membership in europian union 93 91 93 91 36 31 31 27 71 50 50 45 21 24 30 29 32 31 34 37 24 21 32 33 68 67 69 66 13 12 18 2022 28 39 48 39 44 52 53 89 90 94 89 72 64 63 63 91 77 72 68 generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) army court system ngos parliament executive government president police political parties media local government religious institution respondent belongs to ombudsman european union georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 250 chart 14: perception of fatalism across generations chart 15: perception of protests across generations 91% 97% 97% 92% 9% 3% 3% 8% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) religion is important in my daily life religion is not important in my daily life 19% 37% 32% 56% 81% 63% 68% 44% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) everything in life is determined by fate people shape their fate themselves georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 251 chart 16: interested in temporary emigration? chart 17: interested in permanent emigration? 84% 74% 66% 74% 16% 26% 34% 26% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) people should participate in protest actions people should not participate in protest actions 81% 71% 51% 22% 19% 30% 49% 78% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) interested in temporary emigration not interested in temporary emigration georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 252 18% 15% 14% 5% 82% 85% 86% 95% generation z (18-26) millennials (27-42) generation x (43-58) baby boomers and others (59+) interested in permanent emigration not interested in permanent emigration georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 58 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.09 კულტურული მემკვიდრეობის ქიმიისათვის (ნაწილი i ფრესკის კონსერვაცია/რესტავრაციისათვის) მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი აბსტრაქტი საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა, როგორც ჩვენი ქვეყნის სულიერი და მატერიალური კულტურის განვითარების უკვდავი მატიანე, ქართველი ერის თვითშეგნების ჩამოყალიბებისა და თვითმყოფადი ეროვნული კულტურის უწყვეტობის წინაპირობა და კაცობრიობის კოგნიტურ-სახელოვნებო საგანძურის განუყოფელი ნაწილია. წინამდებარე სტატია წარმოადგენს კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის გეგმის მეთოდოლოგიური მხარდაჭერის მცდელობას. როგორც ცნობილია კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის გეგმა მოიცავს მეცნიერულ, მეთოდოლოგიურ და პრაქტიკულ რეგლამენტირებას, განსაზღვრავს ძირითად რეგულაციებსა და მისაღები სამუშაოების ნუსხას, აგრეთვე მატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა შენარჩუნებისა და გამოყენების პროცედურებს. სტატიაში განხილულია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისათვის გამოყენებადი ქიმიური სუბსტანციების ფუნქციური მახასიათებლები და ფრესკის ფერწერული ფენის ხანგამძლეობაზე მოქმედი რისკ-ფაქტორების მართვის ქიმიური ასპექტები. საკვანძო სიტყვები: კულტურული მემკვიდრეობა, კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის გეგმა, ქიმიური სუბსტანციების ფუნქციური მახასიათებლები, ფრესკის ფერწერული ფენის ხანგამძლეობაზე მოქმედი რისკ-ფაქტორები, ვენეციის ქარტია, unesco, icomos, კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 59 ავთენტურობა, კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაცია, ჯონ რასკინი, უილიამ მორისი, ეჟენ ვიოლე-ლედიუკი, მაღალმოლეკულური ნაერთების სასიცოცხლო ციკლი, სარესტავრაციო/საკონსერვაციო მასალა, ქარხნულად დამზადებული სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერული მასალები, ფრესკული კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავი ქიმიური სუბსტანციები, ჩამქრალი კირის საღებავები, წებოს საღებავები, ტემპერის საღებავები, ჩენინო ჩენინი, ჯორჯო ვასარი, ჯოტო, მიქელანჯელო, პერუჯინო, „ტრილონ ბ“, basf, ხელატირების ფუნქციის ქიმიური აგენტი chelating agent, პოლიელექტროლიტი, იზოპროპილისდა უაით სპირტები, ფიჭვის ეთერზეთი, პინენი, მეთილცელულოზა, კარბოქსიმეთილცეცულოზა, პოლივინილის სპირტი, ფრესკის გაწმენდა ჭვარტლისა და ფისისებრი ნივთიერებებისაგან, ქსილოლი, ტოლუოლი, საფრესკო ანტისეპტიკები, კატამინ ab, პოლიმერული ბიოციდი კატაპოლი (catapol), ბიოციდური პროდუქტების დირექტივა reach (registration, evaluation, and authorisation of chemicals) „ქიმიური ნივთიერებების რეგისტრაცია, შეფასება და ავტორიზაცია“ ევროპული კანონმდებლობით, 10% პოლივინილაცეტატური დისპერსია, ვინილაცეტატის და ეთილენის თანაპოლიმერის 3-5% დისპერსული ნარევი, დისპერსია თანაპოლიმერისა ვინილაცეტატისა 2-ეთილჰექსილაკრილატთან, სილიციუმორგანული პოლიმერები, დაბალმოლეკულური პოლიორგანულსილოკსანები, წყალგაუმტარი სილოქსანები. კულტურული მემკვიდრეობის კოგნიტური მახასიათებლები და თანამედროვეობა კულტურული მემკვიდრეობის თანამედროვე რაობა წარმოადგენს საზოგადოების ღირებულებებისა და მოთხოვნების განვითარების შედეგს. წარსულ წლებში ძირითადი ყურადღება მიმართული იყო ხელოვნების ცალკეული ნიმუშებისა და ძეგლებისაკენ. დღეს კულტურული მემკვიდრეობა აღიქმება მისი ყოვლისმომცველობითი გაგებით და მოიცავს ნებისმიერ მახასიათებელს, რომელიც ასახავს ადამიანის ქმედებებსა და კოგნიტურ მიღწევებს კაცობრიობის განვითარების მთელ ტრაექტორიაზე. რადგან კულტურული მემკვიდრეობა მსოფლიოს ერთერთი უმნიშვნელოვანესი არაგანახლებადი რესურსია განსაკუთრებული ძალისხმევაა საჭირო ადამიანის მოთხოვნილებებსა და მემკვიდრეობის დაცვის ინტერესებს შორის წონასწორობის აღსადგენაშენარჩუნებისათვის. კულტურული მემკვიდრეობის მდგენელები, მათი კონტექსტიდან გამომდინარე, შესაძლოა ასოცირებულ იქნენ ნაირგვარ ღირებულებებთან1, რომლებიც, თავის მხრივ, განაპირობებენ სხვადასხვა შემთხვევაში მათი დაცვა-შენარჩუნების სპეციფიკას. კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტის, მისი ღირებულებებისა და მის დაცვაშენარჩუნებასთან დაკავშირებული ცნებები მკაფიოდ უნდა იქნან განსაზღვრულ განმარტებულნი, რათა თავიდან აცილებულ იქნას ცნების სემანტიკის მცდარი გაგება. კულტურული მემკვიდრეობის დახასიათების, მასთან დაკავშირებული ღირებულებების განსაზღვრისა და შესაბამისი დამცავი პოლიტიკის შემუშავების საკითხი განხილულია unesco2-ს მიერ შექმნილ მრავალ საერთაშორისო დოკუმენტში, კერძოდ, მთელ რიგ 1 მემკვიდრეობის შეფასების ანგარიში. საქართველო. თბილისი 2015 https://rm.coe.int/168070b5f5 2 unesco: united nations educational, scientific and cultural organization. the united nations educational, scientific and cultural organization (unesco) was born on 16 november 1945. unesco has 195 members and 8 associate members and is governed by the general conference and the executive board. the secretariat, headed by the director-general, implements the decisions of these two https://rm.coe.int/168070b5f5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 60 რეკომენდაციებსა და კონვენციებში. რეკომენდაციები წარმოადგენენ ერთგვარ სახელმძღვანელოს კულტურული მემკვიდრეობის ცალკეული სახეობების მიხედვით, როგორიცაა არქეოლოგიური ძეგლები, ისტორიული არეალები და შენობები. კონვენციები კი, როგორიცაა, მაგალითად, მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენცია, წევრი სახელმწიფოს კანონმდებლის მიერ რატიფიცირებულია, როგორც სამართლებრივი ინსტრუმენტი. აღნიშნული საერთაშორისო დოკუმენტებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია ძეგლებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების კონსერვაციისა და რესტავრაციის საერთაშორისო ქარტია, რომელიც ცნობილია, როგორც „ვენეციის ქარტია“. ვენეციის ქარტია მიღებულ იქნა 1964 წელს ვენეციაში გამართულ არქიტექტორებისა და ისტორიული ძეგლების სპეციალისტების მეორე საერთაშორისო კონგრესზე ძეგლებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების საერთაშორისო საბჭომ (icomos3), რომელიც დაარსდა 1965 წელს, ვენეციის ქარტია მის ფუძემდებელ საწესდებო დოკუმენტად აღიარა [1]. აღნიშნული დოკუმენტი გახდა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის პოლიტიკის საფუძველი. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა/შენარჩუნების სტრატეგია შემუშავებულ უნდა იქნას უზრუნველყოფის შემდეგი პრინციპების მიხედვით: ა) უზრუნველყოფილ უნდა იქნას კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტის პირვანდელ მდგომარეობაში დაბრუნების შესაძლებლობა (რევერსიულობა):  თუკი ეს ტექნიკურად შესაძლებელია, გამოყენებულ უნდა იქნას მასალები, რომელთა მიერ გამოწვეული ზემოქმედების აღმოფხვრა შესაძლებელია;  დაცვა/შენარჩუნებამ შეუძლებელი არ უნდა გახადოს ოდესმე, მომავალში აუცილებელი ჩარევა;  დაცვა/შენარჩუნების შემდეგ მიუწვდომელი არ გახდეს ობიექტის რომელიმე ინფორმატიული კომპონენტი. ბ) კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტებმა უნდა შეინარჩუნონ ავთენტურობა:  უზრუნველყოფილ უნდა იქნას არსებული ისტორიული მასალის მაქსიმალურად შენარჩუნება (მასალის ავთენტურობა);  უზრუნველყოფილ უნდა იქნას თავდაპირველ მხატვრულ გადაწყვეტასა და ხელობასთან ჰარმონიული შერწყმა (ფერით, ტონალობით, ფაქტურით, ფორმითა და მასშტაბით); bodies. the organization has more than 50 field offices around the world and its headquarters are located in paris. unesco’s mission is to contribute to the building of a culture of peace, the eradication of poverty, sustainable development, and intercultural dialogue through education, the sciences, culture, communication, and information. https://www.un.org/youthenvoy/2013/08/unesco-united-nationseducational-scientific-and-cultural-organization/ 3 icomos is a non-governmental international organization dedicated to the conservation of the world's monuments and sites. https://www.icomos.org/en https://www.un.org/youthenvoy/2013/08/unesco-united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization/ https://www.un.org/youthenvoy/2013/08/unesco-united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization/ https://www.icomos.org/en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 61  ახალი დანამატები არ უნდა დომინირებდნენ კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტის თავდაპირველ ქსოვილზე, არამედ ანგარიშს უნდა უწევდნენ ობიექტის არქეოლოგიურ პოტენციალს;  კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი, დაცვა/შენარჩუნების პროცედურის შემდგომ უნდა აკმაყოფილებდეს მხატვრული გადაწყვეტის, მასალის, ხელობის, გარემოს და, კულტურული ლანდშაფტის შემთხვევაში მისი გამორჩეული ხასიათისა და კომპონენტების ავთენტურობის ტესტს. კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტების დაცვა/შენარჩუნების პროცედურა რთული წამოწყებაა, რომელიც მოითხოვს კონსერვაციის საერთაშორისო პრინციპების ზუსტ ცოდნას. კონსერვაციის სპეციალისტებმა ზედმიწევნით უნდა იცოდნენ კონსერვაციის მეთოდების გამოყენება. კონსერვაციის თითოეული პროექტი სათანადოდ შესწავლილ და შეფასებულ უნდა იქნას, პრობლემები კი რეალური საჭიროებებისა და პირობების შესაბამისად უნდა გადაწყდეს. კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის სპეციალისტებს სიფრთხილე მართებთ წინასწარი ინტუიციური გადაწყვეტილებების მიღებისას. კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტების დაცვა/შენარჩუნების პროცედურის სტრატეგიის შემუშავებისას გათვალისწინებულ უნდა იქნას მსგავს ძეგლებზე ადრე განხორციელებული ქმედებების გამოცდილება. ობიექტების დაცვა/შენარჩუნების პროცედურა უნდა ექვემდებარებოდეს რეგულარულ მონიტორინგს მისი ეფექტურობის შეფასების მიზნით. კულტურული მემკვიდრეობა ამოუწურავი რესურსია ქვეყნისა თუ ადგილობრივი თემის ეკონომიკური და სოციალური განვითარებისთვის. ამგვარი უძვირფასესი რესურსის გამოვლენა, დაცვა, ინტერპრეტაცია და გამოყენება ქვეყნის სოციალური და ეკონომიკური წინსვლის გადაუდებლად აუცილებელი პირობაა. მრავალი ქვეყნისათვის მნიშვნელოვან ეკონომიკურ რესურსად იქცა კულტურული ტურიზმი. რაციონალურად დაგეგმილი კულტურული მემკვიდრეობის ტურიზმი ქმნის სამუშაო ადგილებს, აუმჯობესებს ადგილობრივ ეკონომიკურ ინფრასტრუქტურას და ავითარებს ადგილობრივი თემის ცხოვრების პირობებს. აუცილებელია კულტურული მემკვიდრეობის გააზრება არა მხოლოდ ჩვენი წარსულის მონაპოვრად, არამედ როგორც აწმყოსა და მომავლის მსაზღვრელ მდგენელად. აუცილებლად გასათვალისწინებელია ის რისკ-ფაქტორებიც, რომლებიც თან სდევს უკონტროლო და მასობრივ ტურიზმს, კერძოდ, მისი უარყოფითი გავლენა როგორც ადგილობრივ თემზე, ასევე კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებზე. კიდევ ერთი ფაქტორი, თუ რატომ გვმართებს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა არის ის, რომ აღნიშნული მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არაგანახლებადი რესურსია. განადგურებული საგანძურის განმეორებით შექმნა ან აღდგენა შეუძლებელია, ამიტომ კულტურული ფასეულობის განადგურება აუნაზღაურებელი დანაკარგია მთელი კაცობრიობისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 62 საყურადღებოა, რომ არქიტექტურულ კონსერვაციასა და უძველესი ნიმუშების დაცვას ბიძგი მიეცა მე-18 მე-19 საუკუნეებში. ეს იყო ტრიგერული პასუხი მოდერნიზმზე და მის არქიტექტურულ პერსპექტივაზე, რომელმაც უარყო ძველი არქიტექტურული სენტიმენტალიზმი და ჩაანაცვლა ახალი ტექნოლოგიებითა და არქიტექტურული პროგრესით. ამ დრომდე ხანდაზმული შენობები მხოლოდ იმ შემთხვევაში ინარჩუნებდნენ იერსახეს, თუ რაიმე განსაკუთრებული კულტურული ან რელიგიური მნიშვნელობა ჰქონდათ ან ჯერ კიდევ აღმოუჩენელი იყო. არქიტექტურული კონსერვაციის მოძრაობის განვითარება და ზრდა დაიწყო კონკრეტული არქეოლოგიური აღმოჩენებისა და მეცნიერული პროგრესის პარალელურად. ამ სფეროში გათვითცნობიერებულმა ხალხმა დაიწყო არქიტექტურული ნიმუშების გარჩევა, როგორც “სწორი” და “არასწორი”. აქედან გამომდინარე, არქიტექტურის კონსერვაციის სფეროში ორი სკოლა ჩამოყალიბდა. შენარჩუნება/ კონსერვაცია გამოიყენებოდა არქიტექტურული სკოლის მიმართ რომელიც მხარს უჭერდა ზომებს, რაც დაიცავდა და შეინარჩუნებდა ძეგლებს არსებულ მდგომარეობაში ან თავიდან აიცილებდა შემდგომ დაზიანებას და ობიექტის მდგომარეობის გაუარესებას. არქიტექტურული აზროვნების ეს სკოლა მიიჩნევდა ძეგლის თავდაპირველ, ორიგინალ სახეს მართებულად. კონსერვაცია/შენარჩუნების ორი ყველაზე აქტიური მომხრე მე-19 საუკუნეში იყვნენ: ხელოვნების კრიტიკოსი ჯონ რასკინი და ხელოვანი უილიამ მორისი [2]. პირველ მაგალითად, როდესაც თეორიული ცოდნის გამოყენება მოხდა კონსერვაციის მიზნებისთვის, მაინც მიიჩნევა „უძველესი შენობების დაცვის საზოგადოების“ შექმნა დიდ ბრიტანეთში 1877 წელს. საზოგადოება უილიამ მორისმა და ფილიპ უებმა დააარსეს. ორივე ჯონ რასკინის იდეების მიმდევარი იყვნენ. რესტავრაციას უწოდებდნენ კონსერვაციონისტების სკოლას, რომლის მიმდევართაც სჯეროდათ, რომ ისტორიული შენობების გაუმჯობესება და ზოგჯერ დასრულებაც შესაძლებელია, თანამედროვე ტექნოლოგიის, მასალისა და დიზაინის მეშვეობით. ამ თვალსაზრისით, ის წააგავს მოდერნისტულ არქიტექტურულ თეორიას იმ განსხვავებით, რომ ის არ გულისხმობს უძველესი შენობების განადგურებას. ამ თეორიის ერთერთი ყველაზე გამორჩეული მხარდამჭერი მე-19 საუკუნეში იყო ფრანგი არქიტექტორი და თეორეტიკოსი ეჟენ ვიოლე-ლე-დიუკი, რომელმაც სახელი შუასაუკუნეების შენობების აღდგენით გაითქვა. შუა საუკუნეების ტაძრების ვიქტორიანული რესტავრაცია ფართოდ იყო გავრცელებული ინგლისში და სხვაგანაც. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისათვის გამოყენებადი ქიმიური სუბსტანციები კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავი ქიმიკატების ნუსხაში შედიან არაორგანულ და ორგანულ ნივთიერებათა ყველა სახეობები, მათ შორისაა პოლიმერები, როგორც ბუნებრივი წარმოშობის ასევე სინთეზის გზით მიღებულნი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 63 პოლიმერთა ფართო ფუნქციური დიაპაზონი საშუალებას იძლევა მათი სარესტავრაციოდ გამოყენებისა ისეთი მასალებისათვის, რომლებიც სხვადასხვა წარმოშობისანი არიან. მაკრომოლეკულურ ნაერთთა ხსნარები ორგანულ გამხსნელებში გამოიყენებიან წებოების სახით. პოლიმერთა წყალხსნარების გამოყენებით იღებენ ისეთ ფირებს, რომლებიც ზედაპირებიდან სორბრციის საშუალებით იღებენ დაბინძურებას. მაღალმოლეკულური ნაერთების გამოჩენის დროიდან დაიწყო კვლევები მათი „სასიცოცხლო ციკლების“ ხანგრძლივობის დასადგენად. სხვადასხვა მაკრომოლეკულების სტრუქტურის მქონე პოლიმერები ხასიათდებიან განსხვავებული მდგრადობით გარემოს ზემოქმედების მიმართ. პოლიმერთა „დაბერება“ მიმდინარეობს: 1. სიმტკიცის დაქვეითებით (ანუ დესტრუქციით და მონომერული ნაერთების გამოყოფით). 2. ხსნადობის დაქვეითებით (სამგანზომილებიანი სტრუქტურის ჩამოყალიბება მონომერის მოლეკულების „შეკერვა“). 3. გამუქება ან ფერის შეცვლა (პოლიმერის ჯაჭვის გვერდითა ჯგუფების ცვლილება და რეაქციის პროდუქტების გამოყოფა). მიუხედავად პოლიმერების ქიმიის თანამედროვე ტექნოლოგიური და პრაქტიკული მიღწევებისა, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის საქმეში პოლიმერების მხოლოდ მცირე რაოდენობაა გამოყენებული. საყურადღებოა, რომ რესტავრაციის ყოველი კონკრეტული შემთხვევისათვის შესაძლებელია მხოლოდ ისეთი პოლიმერის გამოყენება, რომლის კონტაქტი ექსპონატთან მიზანშეწონილია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის თვალსაზრისით. თუმცა, ძნელად წარმოსადგენია იმგვარი პოლიმერის მოძიება, რომელიც იარსებებდა კულტურის ძეგლთან ერთად დიდი ხნის განმავლობაში, სარესტავრაციო საწყისი ხარისხის შენარჩუნებით. მრავალწლიანმა გამოცდილებამ, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისა, გააჩინა საშუალება, კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავ პოლიმერთა ქვემოთჩამოთვლილი შესარჩევი კრიტერიუმებით დახასიათებისათვის: 1. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო მასალის ხანგამძლეობა, რისი საუკეთესო მაჩვენებელია სარესტავრაციო ობიექტის არსებობის სოციალურად მნიშვნელოვანი დროსთან მიახლოებული მახასიათებელი; 2. ადგეზიის თვისება პოლიმერის მტკიცე შეჭიდულობა ექსპონატის მასალასთან. 3. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერის მდგრადი კავშირი ძეგლის მასალასთან, როგორც სამუზეუმო სივრცეში დიდი ხნის განმავლობაში, ასევე ტემპერატურის და ტენიანობის ცვლილებისას ღია ცის ქვეშ; 4. იმგვარი ფუნქციური ჯგუფების არ ქონა სარესტავრაციო პოლიმერში, რომელნიც რეაქციაში შედიან ექსპონატის მასალასთან, ასევე ხსენებული ფუნქციური ჯგუფების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 64 შექმნის ალბათობის გამორიცხვა სარესტავრაციო პოლიმერის დიდხნიანი კონტაქტისას ექსპონატის მასალასთან; 5. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერის ხსნადობა წყალში ან დაბალტოქსიკურ ორგანულ გამხსნელებში; 6. ექსპონატის მასალიდან სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერის გამოტანის საშუალება შესაბამისი გამხსნელებით. უნდა გავითვალისწინოთ ის რეალობა, რომ მატერიალური კულტურის ძეგლის ფოროვან-კაპილარულ სტრუქტურაში შეყვანილი პოლიმერები ან არაორგანული ნივთიერებები (გამამაგრებელი, ფიქსატორი, ანტისეპტიკი, ანტიპირენი და ა.შ.) იმ შემთხვევაშიც კი, როცა ქიმიური რეაქციების გამო, მათში არ ხდება, ხსნადობის დამქვეითებელი, სტრუქტურული გარდაქმნები, მთლიანად არ ევაკუირდება ძეგლის მასალის ფორებიდან; 7. ორთქლის და ჰაერის გამტარებლობა, აქ იგულისხმება ფრესკების დამცველი და გამამაგრებელი დანაფარები, რასაც უნდა ქონდეს კარგი გამტარებლობა როგორც ორთქლის ასევე ჰაერის, მაშინ როცა მეტალის, მინის და კერამიკის დეკორატიულდაცვითი დანაფარი უნდა გამორიცხავდეს გარემოს კომპონენტთა კონტაქტს დასაცავი ძეგლის ზედაპირთან; 8. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერის ფირის უფერო გამჭვირვალობა ძეგლის ზედაპირზე უნდა უზრუნველყოფდეს ექსპონატის ფერ-ტონალობის უცვლელობას და ავთენტურობას მის თავდაპირველ ვიზუალურ მახასიათებლებთან; 9. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო მასალაში ლაქის ფირების და საღებარი სუბსტანციების შუქმედეგობის გამოხატული ფუნქცია; 10. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერების იდენტური პოლიმერიზაციის ხარისხი (აქ იგულისხმება პოლიმერის მოლეკულური წონა), რაც განაპირობებს ერთგვაროვანი სიბლანტისა და კონცენტრაციის სარესტავრაციო/საკონსერვაციო ხსნარების მიღებას; 11. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერულ მასალას იმგვარი ფიზიკურ-მექანიკური თვისებები უნდა ქონდეთ, რაც განაპირობებს სარესტავრაციო და საკონსერვაციო დანამატების, ფრაგმენტთა შეწებების, ექსპონატის ნაწილობრივ დაშლილი მასალის მექანიკური მდგრადობის უზრუნველყოფას; 12. ელასტიურობა ხანგრძლივი ექსპლოატაციისას და მინიმალური დაძაბულობები (მსხვრევადობის გამოსარიცხად) პოლიმერიდან გამხსნელის ევაკუაციის ან ნალღობის გაგრილებისას აღნიშნულის მისაღწევად სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერში შეყავთ პლასტიფიკატორები; 13. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერული მასალები ან მათი კომპოზიციები უნდა იყოს მდგრადი ბიოდეგრადაციისადმი; 14. ამორფული სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერებს უნდა გააჩნდეთ გამინვის ტემპერატურა, რაც გამორიცხავს ცივ დენადობას; 15. სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერი არ უნდა შეიცავდეს არასასურველ მინარევებს, მაგალითად ემულგატორების ნარჩენ მინარევებს, სტაბილიზატორებს და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 65 ტექნოლოგიურ ტრიგერებს, რომელთაც შეუძლიათ გამოიწვიონ ძეგლის გამუქება პოლიმერული ფირების სინათლითი და თერმოჟანგვითი დესტრუქციის გამო; 16. საყურადღებოა, რომ უპირატესობა უნდა მივანიჭოთ ქარხნულად დამზადებულ სარესტავრაციო/საკონსერვაციო პოლიმერულ მასალებს, რადგან მათ გააჩნიათ უპირატესობა ლაბორატორიულად და საცდელ საწარმოებში გამოშვებულ პროდუქტთან შედარებით, რაც გამოიხატება მათი ქიმური შედგენილობის მუდმივობაში. ზოგადად პოლიმერები, დაბალმოლეკულურ ნაერთებთან შედარებით, ხასიათდებიან რიგი თავისებურებებით, რაც განპირობებულია პოლიმერის ჯაჭვების ურთიერთორიენტაციით და ვლინდება მაღალმოლეკულური ნაერთების სხვადასხვა მდგომარეობაში: ამორფული, ნაწილობრივ კრისტალური ან კრისტალური. ამორფული პოლიმერებისათვის დამახასიათებელია სამი ფიზიკური მდგომარეობა: 1. მინისებური, 2. მაღალელასტიური და 3. ბლანტი დენადობის. პოლიმერებს მინიმალური დრეკადობა და მაქსიმალური სიმტკიცის ჯაჭვთაშორისი კავშირი გააჩნიათ მინისებურ მდგომარებაში. ძალზე დაბალ ტემპერატურაზე პოლიმერი კარგავს სიმტკიცეს, ხდება მსხვრევადი და ირღვევა დეფორმაციის გარეშე. იმ ტემპერატურას, რაზეც აღნიშნული მოვლენა იწყება, ეწოდება მსხვრევადობის ტემპერატურა. პოლიმერის გახურება იწვევს მის გადასვლას მაღალელასტიურ მდგომარებაში რა დროსაც მცირე დატვირთვითაც კი პოლიმერი იძენს დრეკადობას. პოლიმერის გადასვლის ტემპერატურას მინისებური მდგომარებიდან მაღალელასტიურში ეწოდება გამინების ტემპერატურა და ამ ტემპერატურაზე მეტად გაცხელებისას პოლიმერის ჯაჭვები იწყებენ გადაადგილებას ერთმანეთის მიმართ ეს მდგომარეობა იწყება ტემპერატურაზე, რასაც დენადობის ტემპერატურა ეწოდება. ფრესკული კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავი ქიმიური სუბსტანციები ფრესკა ფერწერის სახეობაა, რომელიც სრულდება კირიან წყალში გახსნილი საღებავებით სველ შელესილობაზე. გაშრობისას იკეთებს გამჭვირვალე აფსკს, რის გამოც ნახატი მყარი და გამძლე ხდება. ფრესკას უწოდებენ, ასევე, ამ ტექნიკით შესრულებულ მხატვრულ ნაწარმოებს. ფრესკის ტექნიკით სრულდება მონუმენტური ფერწერის კომპოზიციები, რომლებიც მჭიდროდაა დაკავშირებული არქიტექტურასთან. ფრესკა კედლის მხატვრობის ძირითადი ტექნიკაა. მასში გამოიყენება საღებავები, რომლებიც კირს ქიმიურად არ უერთდება. ფრესკის საღებავების პალიტრა არაა მრავალფეროვანი. ფრესკის საღებავებს ურევენ შემაწებებელს. გასათვსალისწინებელია, რომ შელესილობის გაშრობის შემდეგ საღებავები გაბაცდება. ფრესკის ხელოვნება განვითარებული იყო ჯერ კიდევ ძვ.წ. ii ათასწლეულში ეგეოსურ კულტურაში, აღორძინდა ანტიკურ ხანაში, როდესაც ოსტატები ფრესკას ასრულებდნენ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 66 მშრალ ბათქაშზე, ტემპერით. ამ ხერხებს ნაწილობრივ შუა საუკუნეებშიც იყენებდნენ. ფრესკის შერეული ტექნიკა განვითარდა ბიზანტიაში, საქართველოში, იტალიაში, საფრანგეთსა და სხვა ქვეყნებში. განსაკუთრებულ დონეს მიაღწია იტალიური აღორძინების ხანის ოსტატთა შემოქმედებაში (ჯოტო, მაზაჩო, რაფაელი, მიქელანჯელო და სხვ.). ფრესკის ტრადიცია არსებობდა xvii-xviii სს-ის დეკორატიულ მხატვრობაში, xix ს-დან კი ფრესკის ტექნიკაში მუშაობენ მხოლოდ ცალკეული ოსტატები. xx ს-ში სინთეზური საღებავების შექმნამ ახალი შესაძლებლობები გააჩინა ფრესკული ფერწერის შემდგომი განვითარებისათვის. საქართველოში შემორჩენილი ფრესკებიდან ყველაზე ადრეული ფრესკები თარიღდება viiiix სს. (არმაზი). საქართველოში ფრესკული ფერწერა განსაკუთრებით განვითარდა xi-xiii სსში (ატენის, ვარძიის, ყინწვისის, ბეთანიისა და სხვა ფრესკები) [3]. მონუმენტური მხატვრობის ძეგლები შემორჩა გვიანი შუა საუკუნეებიდანაც. ფრესკულმა ფერწერამ ახალი აღმავლობა განიცადა xix ს-დან (კაფე „ქიმერიონის“ მოხატულობა შესრულებული ლ. გუდიაშვილის, დ. კაკაბაძის და სხვ.). კედლის მხატვრობის ფრესკული ტექნიკის ფართო გავრცელების მიუხედავად, არ არსებობს წერის ერთიანი სისტემა, ანუ სველი კირის გრუნტზე წყალში შეზელილი პიგმენტებით ან იმავე გრუნტზე კირრძის შემკვრელად გამოყენებისას არ არსებობს ერთიანი პროპორცია, რაც არცაა გაუგებარი, რადგან წერის ამ ტექნიკამ, რომელიც ანტიკურ პერიოდში ჩაისახა და გავრცელდა სხვადასხვა ხალხებში და რეგიონებში, განიცადა უამრავი ცვლილება, იმის მიხედვით, თუ რა ამოცანა იდგა ამა თუ იმ პერიოდის მხატვრული პროგრამის წინაშე და რა საშუალებები და როგორი ტრადიციული სკოლა არსებობდა აღნიშნულის შესასრულებლად. ერთადერთი მუდმივობა, რაც ყველა არსებულ სახელოვნებო მოდიფიკაციას აერთიანებს, ეს არის ჩამქრალი კირის გრუნტი და პიგმენტები, სხვა დანარჩენი გრუნტის რეცეპტურა, მისი დადების წესი, საღებავების ასორტიმენტი, და, რაც მთავარია, მხატვრული წერის სისტემა, იცვლებოდა მოთხოვნილებისა და არსებული საშუალებების მიხედვით. ნამდვილი ფრესკის ტექნიკით ე.ი. კირის სველ ზედაპირზე, წყალში ან ჩამქრალ კირში შეზელილი პიგმენტებით წერა, როდესაც ყველა ელემენტი ამ ტექნიკითაა შესრულებული, გამოიყენებოდა იშვიათად. ისტორიულად ევროპის სხვადასხვა რეგიონებში, ანტიკური პერიოდიდან დაწყებული xix საუკუნის ჩათვლით, კედლის მხატვრობაში გამოიყენებოდა შერეული მასალები და, აღნიშნულიდან გამომდინარე, მხატვრობაც შერეული ტექნიკით სრულდებოდა. ამ თვალსაზრისით აღინიშნება ოთხი ძირითადი მეთოდოლოგია, რომელიც სხვადასხვა საჭიროებით და ინტენსივობით გამოიყენებოდა. მათი ერთობლიობა ქმნის წერის მანერას, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 67 რომელიც ფრესკის საფუძველს წარმოადგენს. მხატვრული წერის ასეთი სისტემა, ანუ კედლის მხატვრობა მოიცავს: ა) ფრესკა (ნამდვილი ფრესკა) ანუ წერა სველი კირის გრუნტზე, როდესაც პიგმენტების მაკავშირებლად სუფთა წყალი ან იგივე ჩამქრალი კირია გამოყენებული; ბ) ჩამქრალი კირის საღებავები, რომლებშიც შემკვრელად იგივე კირი ან კირრძეა გამოყენებული, ოღონდ ასეთი საღებავებით წერდნენ მშრალ ზედაპირზე ან ხდებოდა გამშრალი საღებავების ფენების გადაწერა, შესწორება, დამთავრება; გ) ტემპერის საღებავები, ძირითადად მთლიანი კვერცხის ტემპერა, რომლითაც სრულდებოდა გამშრალი საღებავების ფენების გადაწერა ან დამთავრება. ასეთ შემადგენლობებში გამოიყენებოდა პიგმენტები, რომელთაც არ მოეთხოვებათ ტუტეგამძლეობა, რადგან კედელი მშრალია და კალციუმის ტუტეს არ შეიცავს; დ) წებოს საღებავები, რომელიც იმავე დანიშნულებით გამოიყენებოდა, როგორც ტემპერა. ფრესკას, როგორც წერის ტექნიკას სველი კირის საფუძველზე, გააჩნია მრავალი მოდიფიკაცია და სახესხვაობა, რომლებშიდაც გამოიყენება სხვადასხვა მასალა, შესრულების წესი, მხატვრობის ფორმა. მათ აერთიანებთ მხოლოდ ერთი რამ, რომელიც ყოველთვის რჩება უცვლელი გრუნტისა და ხშირად პიგმენტების შემკვრელად გამოიყენება ჩამქრალი კირი. პირველი ფენებისათვის საბერძნეთში ბათქაში მზადდებოდა კირისა და ქვიშისაგან. ზედა ფენებში კირს დაფქულ მარმარილოს ურევდნენ. კედლები რომ არ დამსკდარიყო, საბათქაშე მასას მცირე რაოდენობის წყალში ზელდნენ, შენობის შიგა კედლებს ორ ფენად ლესავდნენ, გარეთა კედლებს კი ექვს-შვიდჯერ. ფენები იდებოდა თანმიმდევრობით წინამდებარე ფენის გაშრობამდე. ამგვარი ნალესობის გაშრობა მიმდინარეობდა ხანგრძლივად, ამიტომ მასზე მუშაობა შეიძლებოდა რამდენიმე დღის განმავლობაში. ბოლო ფენას განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა. მას საგულდაგულოდ ასწორებდნენ და აკრიალებდნენ, ამიტომ ანტიკური ხანის ფრესკის ზედაპირი განსაკუთრებული ბზინვარებით გამოირჩევა. ამ თვისების გამო ზოგიერთმა მკვლევარმა ფრესკის ასეთი ნიმუშები ენკაუსტიკას მიაკუთვნა, რაც შემდგომში ქიმიური ანალიზების შედეგად არ დადასტურდა[4]. რომაელები, რომლებიც ბერძნული კულტურის გამგრძელებლები იყვნენ, ფრესკის საღებავების გასაზავებლად გარდა კირისა, რძეს და კვერცხის ცილას ხმარობდნენ. ხშირად თვით საბათქაშე მასალასაც უმატებდნენ რძეს, მის შემადგენლობაში ხშირად შეჰყავდათ, ასევე, დაფქული პემზა, აგური და კრამიტი. იშვიათად იყენებდნენ ჩალას და ქერელს. რომის იმპერიის დამხობის შემდეგ ფრესკის ფერწერის აღორძინებას ვხვდებით ბიზანტიაში. რომაელებისაგან განსხვავებით, ბიზანტიელები კედლებს ლესავდნენ ორ ფენად და ბათქაშის ქვედა ფენისათვის იყენებდნენ ჩალას, ზედა ფენისათვის-ძენძს ან სელის ბოჭკოს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 68 ისინი(ბიზანტიელები) ბერძნებისა და რომაელებისაგან განსხვავებით, შერეულ ტექნიკას მიმართავდნენ იწყებდნენ ნამდვილ ფრესკით და ამთავრებდნენ ტემპერით. საყურადღებოა, რომ მრავალი საუკუნის განმავლობაში იტალიის კედლის მხატვრობაც ბიზანტიურ სტილს ემორჩილებოდა. xv-xvi საუკუნეებიდან კი იგი კიდევ უფრო უახლოვდება ანტიკური ხანის კედლის მხატვრობის ტექნიკას. ბიზანტიურისგან განსხვავებით, იტალიური ფრესკის ბათქაში მზადდება ქვიშისა და კირისაგან. ანტიკურისაგან განსხვავებით კი კედლებს ლესავდნენ ორ-სამ ფენად. პირველ ფენაში უხეში ქვიშა ერეოდა, მეორე ფენისათვის კი წმინდა ქვიშას ხმარობდნენ. ჩენინო ჩენინი4 თავის ტრაქტატში აგვიწერს ფრესკის ტექნიკით მუშაობის მეთოდს, რომლითაც მუშაობდნენ ჯოტო და მისი მიმდევრები. ჩენინის მიხედვით, კირის ერთ მოცულობაზე იღებდნენ ქვიშის ორ მოცულობას. შესალეს კედელს წინასწარ კარგად ასველებდნენ წყლით და შემდეგ შეუდგებოდნენ ლესვას. პირველი ფენის ზედაპირი ხორკლიანი და უხეში იყო. ჩენინის დროს, როგორც ეს მისი წიგნიდან ჩანს, ნახატი სრულდებოდა უშუალოდ სველ ზედაპირზე. შეცდომის დაშვების შემთხვევაში ნახატის ჩამოშლა სველი ბათქაშიდან შეიძლებოდა დიდი ჯაგრის ფუნჯით. წერა იწყებოდა სველ და მთავრდებოდა გამშრალ ზედაპირზე ტემპერის საშუალებით. ასეთი შერეული ტექნიკით მუშაობდნენ ჯოტო და სხვა ცნობილი ოსტატები. ვასარი5, ჩენინისაგან განსხვავებით, შერეული ტექნიკით წერას კრიტიკულად უყურებს და ნამდვილი ფრესკის ქომაგია. იგი აღნიშნავს: „ფრესკის ფერწერა მოითხოვს ხელის სისწრაფესა და გამბედაობას, მაგრამ ყველაზე მეტად საქმის ცოდნას, რადგან კედლის გაშრობის შემდეგ საღებავები სხვაგვარად გამოიყურება, ვიდრე სველ კედელზე. ამიტომ აუცილებელია, რომ მხატვარს კარგად ესმოდეს საქმის არსი, რაც ხატვაზეც კი უფრო მნიშვნელოვანია და ჰქონდეს ძალიან დიდი გამოცდილება, რის გარეშეც ძნელია კედლის მხატვრობის მიყვანა სრულყოფამდე. ბევრი ჩვენი ოსტატი, რომელიც შესანიშნავად მუშაობს ტემპერაში, აქ მარცხს განიცდის“, თუ ვასარის ამ სიტყვებს დავუმატებთ მიქელანჯელოს გამონათქვამს, რომ „ფრესკა არის ფერწერის ყველაზე ძნელი და ყველაზე ვაჟკაცური სახე“, ნათელი გახდება, რა რთულ სამხატვრო ტექნიკასთან გვაქვს საქმე. ადრეული რენესანსისაგან განსხვავებით, შემდგომ პერიოდში ფერწერა სრულდებოდა თავიდან ბოლომდე სველი მეთოდით. ზოგიერთი მხატვრის შემოქმედებაში ამ პერიოდში 4 ჩენინო ჩენინი (იტალიურად cennino cennini; მე -14 საუკუნის ბოლო მესამედი მე -15 საუკუნის შუა ხანები) იტალიელი მხატვარი, წარმოშობით colle di val d'elsa-დან (ფლორენციის მახლობლად), ავტორი ტრაქტატისა „ხელოვნების შესახებ“ the book of art (il libro dell'arte). 5 ჯორჯო ვასარი (იტალ. giorgio vasari; მეტსახელად არეტინო; დაბ. 30 ივლისი, 1511, არეცო გარდ. 27 ივნისი, 1574, ფლორენცია) იტალიელი მხატვარი, არქიტექტორი და მწერალი. ცნობილი „ბიოგრაფიების“ ავტორი, თანამედროვე ხელოვნების ისტორიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი: წყაროთმცოდნეობის, ისტორიოგრაფიისა და ხელოვანთა ბიობიბლიოგრაფიის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 69 ვხვდებით მხოლოდ დეტალების შესწორებას ტემპერის საშუალებით, მაგრამ აქ მას მეორეხარისხოვანი ადგილი უჭირავს. მაგალითად, ტემპერით არის რეტუშირებული პერუჯინოს ფრესკები, ნაწილობრივ რაფაელიც იყენებს ტემპერას საკუთარი ფრესკისათვის. აღსანიშნავია, რომ მიქელანჯელოს სიქსტის კაპელა თავიდან ბოლომდე ნამდვილი ფრესკის ტექნიკით არის მოხატული. დღეისათვის ძნელია იმის დადგენა, თუ ერთი მეთოდი როდის შეიცვალა მეორეთი. მაგრამ ერთი რამ ცხადია მშრალ ბათქაშზე მუშაობა, რომელსაც მშრალი ფრესკა ჰქვია, გაცილებით ძველია. საღებავის ფენასა და სველი კირის ზედაპირს შორის შემდეგი ქიმიური პროცესი მიმდინარეობს: საღებავის ფენას, მასში შემავალი პიგმენტის სხვადასხვა ზომის მარცვლებს გარს შემოერტყმის ჩამქრალი კირის ხსნარი, რომელიც გაშრობის პროცესში იერთებს რა ჰაერიდან ნახშირორჟანგს, გარდაიქმნება კალციუმის კარბონატის მყარ, მკვრივ მასად, რის გამოც ნალესობა და საღებავის ფენა გაშრობის შემდეგ გარდაიქმნება ერთ მთლიან შეკრულ, უხსნად ფენად. ეს ბუნებრივად მიმდინარე პროცესი ქიმიურად ასე გამოისახება: ca(oh)2 + co2→caco3 + h2o რაც უფრო ხანგრძლივად მიმდინარეობს შრობის პროცესი, მით უფრო კარგი კავშირი მყარდება კომპონენტებს შორის და უფრო მყარად მაგრდება საღებავი საფუძველზე. ამიტომ სასურველია ფრესკის საფუძველმა (კედელი), ნალესობაში დიდხანს შეინარჩუნოს ტენი და გადასცეს იგი ზედაპირს. ასეთივე თვისება დამახასიათებელია აგურის კედელისა და კირიქვიშის ნალესობისას, ასევე კირისა და თიხის ბათქაშისათვის, იმის ხარჯზე, რომ თიხა ადვილად იწოვს წყალს და გვიან შრება. კალციუმის კარბონატის ჩამოყალიბების პროცესი, ანუ საღებავის ფენისა და ჩამქრალი კირის კავშირი ზედაპირზე (პირველი ზედაპირული მტკიცე ფენა) ყალიბდება ძალიან ჩქარა, 7-12 საათის განმავლობაში. დროის ამ მონაკვეთში უნდა მოესწროს მხატვრული სამუშაოს შესრულება, თუ იგი ნამდვილი ფრესკის (წერა სველ ზედაპირზე) ტექნიკით იხატება. ამავე დროს, ახლად ჩამოყალიბებული ზედაპირული მტკიცე ფენის ქვეშ კალციუმის ტუტის (ჩამქრალი კირი) გარდაქმნის პროცესი მნიშვნელოვნად ნაკლები სიჩქარით მიმდინარეობს. ძალიან სქელი კედლის შემთხვევაში ეს გრძელდება ასეული წელიწადიც კი და ზოგჯერ დაუმთავრებელი რჩება. ზოგიერთი ძველი ბერძნული შენობის ნალესობის ქვედა ფენებში ნაპოვნია შეუცვლელი კალციუმის ჰიდროჟანგი [4]. ფრესკის ზედაპირის გამწმენდი საშუალებები ფრესკის ზედაპირიდან ნადების მოხსნის ყველაზე უსაფრთხო (კულტურული მემკვირდეობის დაცვის თვალსაზრისით) საშუალებაა კომპლექსონ „ტრილონ ბ“-ს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 70 გამოყენება. სავაჭრო სახელწოდება "trilon b" შემოიღო basf6-მა და გამოიყენა როგორც სავაჭრო ნიშანი, მაგრამ ძალიან სწრაფად შევიდა ყველა ენაში და გამოიყენება სხვადასხვა კომპანიების მიერ პროდუქტის მოსახსენიებლად. „trilon b“ ახდენს ხსნადობის ინიცირებას მრავალი ლითონის უხსნადი მარილებისთვის. მისი მოქმედება ემყარება ლითონის იონების ამოღებას (ხელატირების ფუნქციის მქონე ქიმიური აგენტი chelating agent ) უხსნადი ლითონის მარილების მოლეკულებიდან და ახდენს მათ ჩანაცვლებას ნატრიუმის იონებით, რომელთა (ე.ი. ნატრიუმის) თითქმის ყველა მარილი წყალში ხსნადია. საკმაოდ უსაფრთხო, მაგრამ გრძელვადიანი მეთოდია ფრესკის ზედაპირიდან კალციუმის მარილების დანაფარების მოსახსნელად, რისთვისაც ფრესკის ზედაპირს ამუშავებენ პოლიელექტროლიტის (პოლიმეთაკრილის ან პოლიაკრილის მჟავები) 10-20%-იანი ხსნარით. ნახსენებ შემთხვევაში კალციუმის მარილებთან ურთიერთქმედებს ნახსენები მჟავების პოლიმერული ჯაჭვის კარბოქსილური ჯგუფები. ამასთან გამოირიცხება რეაქციისუნარიანი ნივთიერებების მოხვედრა ფრესკის სიღრმეში. ტენის მოცილების შემდგომ პოლიმერები წარმოქმნიან ფირს, რომელიც შეიცავს პოლიმერის მჟავების კალციუმის მარილებს და მოიხსნებიან ფირთან ერთად. პოლიელექტროლიტის დატანა ფრესკაზე ხდება მანამ, სანამ არ შემცირდება ნადების სისქე, რაც მოიხსნება მექანიკური გზით (მაგ. სკალპელით ან შპატელით). ფრესკის გაწმენდა ჭვარტლისა და ფისისებრი ნივთიერებებისაგან ფრესკის დაბინძურება შესაძლოა ჩამოირეცხოს წყლით, მაგრამ იმ შემთხვევაში თუ ამგვარი მიდგომა ვერ ხსნის პრობლემას იყენებენ ორგანულ გამხსნელებს, მათ ნარევებს ან ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებების წყალხსნარებს. გამრეცხი საშუალებების მოქმედების შედეგებს წინასწარ სწავლობენ ექსპონატის მცირე მონაკვეთზე. ფრესკის ნადებისგან გაწმენდისათვის გამოყენებული გამხსნელები არ შეიძლება იყვნენ მნიშვნელოვანი ტოქსიკურობის მატარებელნი. ჩვეულებრივად იყენებენ ეთილის-, იზოპროპილის-, უაიტ-სპირტს7, პინენს8. აღნიშნული მიზნით დასაშვებია არომატული ნახშირწყალბადების ქსილოლის და ტოლუოლის გამოყენება. ფრესკის დაბინძურებულ ზედაპირზე, გამხსნელში დასველებულ, მარლის კომპრესებს ათავსებენ. დარბილებული ფისისებრი ნადების მოხსნა ფრესკის ზედაპირიდან ხდება ნახსენებ კომპრესებთან ერთად, ხოლო ფრესკაზე დარჩენილ ჭუჭყს ხსნიან იმავე გამხსნელში დასველებული მარლის ტამპონით ან ფუნჯით. 6 https://www.homecare-and-i-and-i.basf.com/products/products-detail/trilon%20b%20liquid/30043499 7 გამხსნელი რომელიც განკუთვნილია სინთეთიკური ემალის, ზეთოვანი და ანტიკოროზიული ნადების მოსახსნელად (w h i t e s p i r i t ) . 8 ფიჭვის ეთერზეთის ძირითადი კომპონენტი. https://www.homecare-and-i-and-i.basf.com/products/products-detail/trilon%20b%20liquid/30043499 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 71 არის შემთხვევები, როდესაც ფრესკის ეფექტური გაწმენდა ხდება პოლიმერული ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებების გამოყენებით. ფრესკის ზედაპირზე უსვავენ მეთილცელულოზის, კარბოქსიმეთილცეცულოზის ან პოლივინილის სპირტის 0,1-0,2% წყალხსნარს, რომელშიც ამატებენ ამიაკს, ეთილის სპირტს და აცეტონს, შემდგომ ახდენენ ფრესკის ჭუჭყის ემულგირებას რბილი ფუნჯით და ხსნიან მარლის ტამპონით, ბოლოს ხდება, ფრესკის ზედაპირის წყლით ჩამორეცხვა. საყურადღებოა, რომ გამხსნელების შერჩევისას, უსაფრთხოების მიზნით, გათვალისწინებული იქნას ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია (ზდკ), რომელიც რეგულირდება „ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა ზღვრულად დასაშვები გაფრქვევის ნორმების გაანგარიშების მეთოდის შესახებ“ დებულებით9 და ტექნიკური რეგლამენტით „სამუშაო ზონის ჰაერში მავნე ნივთიერებების შემცველობის ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციების დამტკიცების შესახებ“ 10. დაუშვებელია ფრესკის ჩამორეცხვა ტუტე ხსნარებით, რადგან ასეთ დროს ჭუჭყთან ერთად ჩამოირეცხება ფრესკის ფერწერული ფენა, რაც მიუღებელია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის თვალსაზრისით. საფრესკო ანტისეპტიკების შესახებ ფრესკა განიცდის მიკროორგანიზმების მხრიდან იმგვარ ზემოქმედებას, რაც საჭიროებს კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატის დაცვას რისკ-ფაქტორების მავნე, დესტრუქციული გავლენისაგან. ფრესკის დამაზიანებელი მიკროორგანიზმების სანაციისათვის და მათი ზრდის ფაქტორის განეიტრალების მიზნით დაბინძურების მოხსნის შემდგომ ტარდება ფრესკის ბიოციდური დამუშავება. იმ შემთხვევაში თუ ფრესკის ზედაპირი განშრევების რისკის ქვეშაა ანტისეპტირება უნდა წარიმართოს ზედაპირის გამაგრების ტექნოლოგიის საფუძველზე. ბიოციდები ფრესკისათვის უნდა აკმაყოფილებდნენ შემდეგ მოთხოვნებს:  მინიმალური გავლენა ფრესკის ფერწერულ ზედაპირზე;  ფუნქციონირების მნიშვნელოვანი პროლონგირების უნარი;  დაბალი ტოქსიკურობა თბილსისხლიანებისათვის. აღნიშნული მიზნით ხშირად იყენებენ ნატრიუმის პენტაქლორფენოლატის წყალხსნარს და ხსნარებს ეთილის სპირტში ან სკიპიდარში, ასევე კატამინ ab [5]. კატამინ ab მიეკუთვნება კათიონურ ზედაპირულად აქტიურ ნივთიერებებს და წარმოადგენს მეოთხეულ ამონიუმის მარილს ალკილდიმეთილბენზილამონიუმის ქლორიდების ნარევს, სადაც ალკილი არის ნორმალური ალკილ-რადიკალების ნარევი. ესაა (კატამინ ab) გამრეცხი-სადეზინფექციო და სადეზინფექციო ქლორის არშემცველი ნივთიერება. შეესაბამება კათიონურ ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებების ჯგუფს. 9 https://matsne.gov.ge/ka/document/download/1977968/0/ge/pdf 10 https://www.matsne.gov.ge/ka/document/download/2196749/0/ge/pdf https://matsne.gov.ge/ka/document/download/1977968/0/ge/pdf https://www.matsne.gov.ge/ka/document/download/2196749/0/ge/pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 72 კონცენტრირებული ფორმით არის ბლანტი სითხე, გამრეცხი საშუალების ოდნავ სპეციფიკური სუნით, ხასიათდება წყალში შეუზღუდავი ხსნადობით. ნივთიერება (კატამინ ab) არ აუფერულებს ქსოვილებს, არ აფუჭებს დასამუშავებელ ობიექტებს. ამ საშუალების საფუძველზე მომზადებული სამუშაო ხსნარები ხასიათდება ზომიერი ქაფით, აქვთ გამრეცხი და სადეზინფექციო თვისებები. katamine ab არის მაღალეფექტური ანტიმიკრობული სადეზინფექციო საშუალება escherichia coli-ს, სტაფილოკოკის, სალმონელას, ობის და საფუარის სოკოთა წინააღმდეგ. მაღალეფექტურობით გამოირჩევა პოლიმერული ბიოციდი კატაპოლი catapol ბენზალკონიუმის ქლორიდი (benzalkonium chloride), ის კარგად იხსნება წყალში და ეთილის სპირტში, არაა ტოქსიკური და ფრესკისთვის გამოიყენება 1% ხსნარის სახით. ეს ბიოციდი გამოირჩევა ანტისეპტიკური მოქმედების ფართო სპექტრით, ავლენს ბაქტერიციდულ აქტივობას სტაფილოკოკის, სტრეპტოკოკის, გრამუარყოფითი ბაქტერიების (მათ შორის escherichia და pseudomonas aeruginosa, proteus, klebsiella), ანაერობული ბაქტერიების, სოკოების და ობის წინააღმდეგ. მოქმედებს ბაქტერიების შტამებზე, რომლებიც რეზისტენტულია ანტიბიოტიკების და სხვა ქიმიოთერაპიული საშუალებების მიმართ. აძლიერებს სხვადასხვა ანტიბიოტიკების ეფექტს ერთობლივად გამოყენებისას. აინჰიბირებს ბაქტერიების პათოგენურობის ფერმენტებს (პლაზმის კოაგულაზას და სტაფილოკოკის ჰიალურონიდაზას). ზოგადად ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებების შერჩევისას, აღარ არის საკმარისი ერთი პროდუქტის ან, ზოგადად, სუბსტანციათა ნაზავის შერჩევა, რომელიც შეასრულებს განსაზღვრულ სამუშაოს კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავად: ახლა უნდა გავითვალისწინოთ შესაბამისი კანონმდებლობა, რომელსაც შეუძლია შეზღუდოს ზოგიერთი მასალის გამოყენება. კერძოდ, ახლა ძალაშია სარეცხი საშუალებების ევროპული რეგულაცია, რომელიც მოითხოვს სურფაქტანტების საბოლოო ბიოდეგრადაციას ან მინერალიზაციას გარკვეული გამოყენებისთვის. სხვა რეგულაციები, როგორიცაა საშიში ნივთიერებებისა და პრეპარატების დირექტივები, ბიოციდური პროდუქტების დირექტივა და შემოთავაზებული reach (registration, evaluation, and authorisation of chemicals) „ქიმიური ნივთიერებების რეგისტრაცია, შეფასება და ავტორიზაცია“ ევროპული კანონმდებლობის შესაბამისია და სავალდებულოა მთელი ევროპული საზოგადოებისათვის [6]. ფრესკის ფერწერული ფენის დამცველი და მისი საფუძვლის გამამაგრებელი საშუალებები ფრესკის, კედელზე დამაგრებისათვის გამოიყენება არაორგანული შემკვრელები და მათი ნარევები ორგანულ ნივთიერებებთან. ფრესკის ფერწერული ფენის რესტავრაცია ხდება ოლიგომერთა და პოლიმერთა გამოყენებით. ზოგიერთ შემთხვევაში ფრესკის ჩამოცილებულ ფრაგმენტს კედელზე ამაგრებენ თაბაშირით, ან შემავსებლიანი თაბაშირით, თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ ასეთ შემთხვევაში ფრესკის ზედაპირზე გროვდება ტენი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 73 ფრესკის შესაწებებლად ასევე იყენებენ კაზეინს ან კალციუმის კაზეინატს, რომელსაც ზოგჯერ უმატებენ 10% პოლივინილაცეტატურ დისპერსიას. ფრესკაზე გაჩენილ ბზარებში შეიძლება შეყვანილი იქნას ქიმიურად სუფთა ჰიდროქსიდის და კალციუმის ოქსიდის წყლიანი სუსპენზია, რითაც მიღწევადია მტკიცე შეჭიდულობა ფრესკის ზედაპირისა კედელთან. კატეგორიულად მიუღებელია ცემენტის გამოყენება ფრესკის კონსერვაცია-რესტავრაციის სამუშაოებისას, თუნდაც იმიტომ (რომ არაფერი ითქვას კულტურული მემკვიდრეობის საერთაშორისო სტანდარტების მოთხოვნებზე) , რომ ცემენტის გამაგრებისას ხდება კალციუმის ჰიდროქსიდის კრისტალიზაცია და მასის გამკვრივება, ამგვარი პროცესი, კი იწვევს შეტანილი რეაგენტის მოცულობის ზრდის გამო ფრესკის დახეთქვას. ცნობილია, რომ ცალკეულ შემთხვევებში, იყო მცდელობები ფრესკის ჩამოცვენილი ფერწერული ფენის მიმაგრებისა ბუნებრივი წებოვანი ნივთიერებებით (კვერცხის ყვითრის ემულსიით და ცილოვანი წებოებით), რამაც დადებითი შედეგი არ გამოიღო იმ მიზეზით, რომ აღნიშნული ნივთიერებები ვერ უძლებენ ტენისა და ტემპერატურის ცვლილებებს და მოწყვლადი არიან მიკროორგანიზმების მიერ გამოწვეული ბიოდეგრადაციისადმი. რის გამოც, ფრესკის რესტავრაცია/კონსერვაცია მიმდინარეობს სინთეზური პოლიმერებით, მაგალითად ვინილაცეტატის და ეთილენის თანაპოლიმერის 3-5% დისპერსული ნარევი ან დისპერსია თანაპოლიმერისა ვინილაცეტატისა 2-ეთილჰექსილაკრილატთან. ზოგადად ხსენებული და მათი მსგავსი დისპერსული ნარევები ხასიათდებიან შეწებების მაღალი უნარით და გამოიყენებიან ფრესკის ფერწერული ზედაპირის ფრაგმენტების შესაწებებლად, თუმცა დროთა განმავლობაში, ამგვარი დისპერსული ნარევისგან ჩამოყალიბებული ფირები შეიძლება გამუქდეს და დაიბზაროს ან განშრევდეს. საყურადღებოა, რომ ნახსენები პოლიმერული ნაერთები ვერ უძლებენ ტემპერატურის და ტენიანობის მკვეთრ ცვლილებებს. ფრესკის რესტავრაციისას კარგი შედეგები მიიღება სილიციუმორგანული პოლიმერების და ზოგიერთ შემთხვევაში სხვა პოლიმერების ერთობლივი გამოყენებისას. დაბალმოლეკულური პოლიორგანულსილოკსანები11 კარგად იხსნებიან არომატულ ნახშირწყალბადებში, დიეთილეთერში, ოთხქლორიან ნახშირბადში. ამგვარი ხსნარების დატანა ფრესკის ზედაპირს ანიჭებს ჰიდროფობიურ [7] თვისებას. უნდა აღინიშნოს, რომ ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა წყალგაუმტარი სილოქსანების12 პოლიმერული ნარევების მომზადებასა და შესწავლას. სილიციუმორგანული პოლიმერები ძალზე პერსპექტიული სუბსტანციებია ფრესკული ფერწერის კონსერვაცია/რესტავრაციისათვის იმ მიზეზით, რომ როცა დგება ჟამი 11 ჰიდროლიზური პოლიკონდენსაციის შედეგად მიღებულ პოლიორგანულსილოქსანებს აქვთ შედარებით დაბალი მოლეკულური წონა. ისინი კარგად იხსნებიან არომატულ და ქლორებულ ნახშირწყალბადებში, ეთერებში, კეტონებში. სილიციუმორგანული პოლიმერების თვისებები განპირობებულია მათი სილოქსანის ბმით (-si-o-) და ორგანული რადიკალების არსებობით si ატომთან. აღსანიშნავია, რომ si–o ბმა თერმულად უფრო მდგრადია, ვიდრე c–c ბმა. 12 daniel h. flagg university of massachusetts amherst / polyorganosil organosiloxanes: molecul xanes: molecular nanoparticles, ticles, nanocomposi anocomposites and in tes and interfaces. november 2017. https://scholarworks.umass.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2116&context=dissertations_2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 74 მათი გარდაუვალი დესტრუქციისა (ფრესკაზე დატანიდან 50-100 წლის შემდეგ) ძეგლის ფორებში რჩება ინერტული ნაერთი სილიციუმის დიოქსიდი (sio2). გამოყენებული ლიტერატურა: 1. bernard m. fielden, yucca joquileto. guidelines for the management of world heritage sites. management guidelines for world cultural heritage sites tbilisi 2007, p. 32-34. 2. cultural heritage defender's guide http://blueshield.ge/wpcontent/uploads/2017/03/%e1%83%99%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%a2%e1%83%a3 %e1%83%a0%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%99%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%93 %e1%83%a0%e1%83%94%e1%83%9d%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%93%e1%83%90%e1%83%9b%e1%83%aa%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%9 a%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%92%e1%83%96%e1%83%90%e1%83%9b%e1%83%99%e1%83%95%e1%83%9 a%e1%83%94%e1%83%95%e1%83%98.pdf 3. art: short encyclopedic dictionary in the georgian language. compiled by: nana macharashvili; editor: hamlet chkhenkeli. isbn 99928-32-31-2. tbilisi, meridian publishing house, 2004. 80 p. 4. murad tkemaladze. icon painting technology (in georgian). tbilisi theological academy and seminary publishing house 2016. p. 412, 415. 5. m. v. solovskii, g. e. afinogenov, e. f. panarin, e. v. epanchintseva & n. a. petukhova. polymeric complexes of the antiseptic katamin ab and their biological activity. pharmaceutical chemistry journal. 25, 1991, pages 267–271. 6. chemistry and technology of surfactants. edited by richard j. farn consultant and former director of the british association for chemical specialities. blackwell publishing 2006; 331 p. 7. flagg, daniel h., "polyorganosiloxanes: molecular nanoparticles, nanocomposites, and interfaces" (2017). doctoral dissertations. 1080. https://doi.org/10.7275/10575940.0 https://scholarworks.umass.edu/dissertations_2/1080 https://link.springer.com/article/10.1007/bf00772112#auth-m__v_-solovskii https://link.springer.com/article/10.1007/bf00772112#auth-g__e_-afinogenov https://link.springer.com/article/10.1007/bf00772112#auth-e__f_-panarin https://link.springer.com/article/10.1007/bf00772112#auth-e__v_-epanchintseva https://link.springer.com/article/10.1007/bf00772112#auth-n__a_-petukhova https://link.springer.com/journal/11094 https://scholarworks.umass.edu/dissertations_2/1080 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 75 for the chemistry of cultural heritage (part i for fresco conservation/restoration) mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract the cultural heritage of georgia, as an immortal chronicle of the development of the spiritual and material culture of our country, is a prerequisite for the formation of the self-consciousness of the georgian nation and the continuity of the independent national culture and is an integral part of the cognitive-artistic treasure of humanity. this article is an attempt to provide methodological support for the cultural heritage conservation plan. as it is known, the cultural heritage conservation plan includes scientific, methodological, and practical regulations, defines the basic regulations and the list of acceptable works, as well as the procedures for the preservation and use of material cultural heritage monuments. the article discusses the functional characteristics of chemical substances used for the protection of cultural heritage and the chemical aspects of managing risk factors affecting the durability of the painted layer of the fresco. key words: cultural heritage, cultural heritage conservation plan, functional characteristics of chemical substances, risk factors affecting the durability of the fresco painting layer, venice charter, unesco, icomos, authenticity of cultural heritage objects, cultural heritage conservation, john ruskin, william morris, eugene violet le duc, life cycle of high molecular compounds, restoration/conservation material, factory-made restoration/conservation polymer materials, fresco cultural heritage protection chemicals, slaked lime paints, glue paints, tempera paints, chenino chenini, giorgio vasari, giotto, michelangelo, perugino , "trilon b", basf, chemical agent of chelating function chelating agent, polyelectrolyte, isopropyl and white alcohols, pine essential oil, pinene, methylcellulose, carboxymethylcellulose, polyvinyl alcohol, fresco cleaning from soot and resinous substances, xylene, toluene, fresco anti eptics, katamine ab, polymer biocide catapol (catapol), biocidal product directive reach (registration, evaluation, and authorization of chemicals) "registration, evaluation, and authorization of chemicals" according to european legislation, 10% polyvinyl acetate dispersion, vinyl acetate and ethylene co-polymer 35% dispersion mixture, dispersion with copolymer vinyl acetate 2-ethylhexyl acrylate, organosilicon polymers, low molecular weight polyorganosiloxanes, waterproof siloxanes. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 108 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.09 საქართველოში გავრცელებული ზოგიერთი მცენარის ბიოლოგიურად აქტიური ალკალოიდები ლალი კინწურაშვილი1, თამარ სულაძე2, გიორგი ჯგერენაია3, ლაშა მსხილაძე4 1ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი 2ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი 3ფარმაკოგნოზიის დეპარტამენტი, ფარმაკოგნოზიისა და ფარმაცევტული ბოტანიკის მიმართულება, ფარმაციის ფაკულტეტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 4 ფარმაციის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ფარმაკოგნოზიის დეპარტამენტი, ფარმაკოგნოზიისა და ფარმაცევტული ბოტანიკის მიმართულება, ფარმაციის ფაკულტეტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის დირექტორის მოვალეობის შემსრულებელი აბსტრაქტი კვლევის ობიექტებს წარმოადგენდა: taxus baccata l. -ურთხელი (წიწვები), thalictrum bushianum kem-nath.ბუშის მაჟარა (მიწისქვეშა ორგანოები), peganum harmala l. -მარიამსაკმელა (თესლები). ბიოლოგიურად აქტიური ალკალოიდების სუბსტანციებს ვიღებდით სითხურ-სითხოვანი ექსტრაქციის მეთოდით. საანალიზო ობიექტებზე ჩატარებული კვლევების და ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასების საფუძველზე დადგენილია: ურთხელის წიწვებიდან, ბუშის მაჟარას მიწისქვეშა ორგანოებიდან და მარიამ-საკმელას თესლებიდან მიღებულმა ალკალოიდების ჯამურმა სუბსტანციებმა გამოავლინეს in vitro გამოხატული ციტოტოქსიკური აქტივობა მელანომის უჯრედებზე (a2058). საკვანძო სიტყვები: ალკალოიდი, taxus baccata l. -ურთხელი, thalictrum bushianum kem-nath. ბუშის მაჟარა, peganum harmala l. -მარიამ-საკმელა, ციტოტოქსიკური აქტივობა, მელანომა. თანამედროვე მედიცინა დიდ ყურადღებას უთმობს მცენარეული წარმოშობის ბუნებრივ ნივთიერებებს, მათ შორის ალკალოიდებს, რომელთა პოპულარობა აიხსნება მათი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 109 მრავალმხრივი ფარმაკოლოგიური აქტივობით და შედარებით დაბალი ტოქსიკურობით. ამიტომ ალკალოიდების შემცველი მცენარეების ახალი რესურსების ძიება თანამედროვე ფარმაციის მნიშვნელოვან ამოცანად რჩება. საკმაოდ აქტუალური პრობლემაა სიმსივნის საწინააღმდეგო მოქმედების პრეპარატების შექმნა. ალკალოიდებს შორის, რომელთაც ახასიათებთ სიმსივნის საწინააღმდეგო და ანტიმიტოზური აქტივობა, განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ნივთიერებები, რომელთა მოქმედების სამიზნეს წარმოადგენს უჯრედების დაყოფის აპარატი და ციტოსტრუქტურა. [1,2,3,4,]. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა მცენარეთა სახეობების კვლევა, რომლებიც ამჟღავნებენ სიმსივნის საწინააღმდეგო მოქმედებას. ობიექტები და მეთოდები: საკვლევ ობიექტებს წარმოადგენდა: taxus baccata l. -ურთხელი (წიწვები), thalictrum bushianum kem-nath.ბუშის მაჟარა (მიწისქვეშა ორგანოები), peganum harmala l. -მარიამსაკმელა (თესლები). ურთხელი შეგროვილი იყო თერჯოლის რაიონში, ბუშის მაჟარაბორჯომში, მარიამ-საკმელა-დედოფლის წყაროს რაიონში, კასრიწყლის მიდამოებში, წიწვებს აგროვებდნენ ყვავილობის ფაზაში, მიწისქვეშა ორგანოებსა და თესლებსნაყოფიანობის ფაზაში; ალკალოიდების ჯამური სუბსტანციების მიღება სითხურ-სითხოვანი ექსტრაქციის მეთოდით. taxus baccata l. ჰაერმშრალი დაწვრილმანებული წიწვების (0,6კგ) ექსტრაქცია მოვახდინეთ 96% ეთილის სპირტით ოთახის ტემპერატურაზე დაყოვნების მეთოდით, გაერთიანებული, შესქელებული გამონაწვლილები გავფილტრეთ, ფილტრატები დავამუშავეთ ჰექსანით, პეტროლეინის ეთერით, შევატუტიანეთ ამიაკის 25% ხსნარით და გამოვწვლილეთ ქლოროფორმით. ალკალოიდების ჯამის გამოსავალი შეადგენდა 2 გრამს, რომლის პოლიბუფერული დაყოფის შედეგად მივიღეთ ტაქსოლის შემცველი ფრაქცია 0,5 გრამი [5,6]. thalictrum bushianum kem-nath.ჰაერმშრალი დაწვრილმანებული მიწისქვეშა ორგანოები (1 კგ) შევატუტიანეთ ამიაკის 12% წყალხსნარით და ალკალოიდები გამოვწვლილეთ ქლოროფორმით. ქლოროფორმიანი გამონაწვლილები შევასქელეთ საწყისი მოცულობის 1/5 მდე. მიღებული ექსტრაქტი გავასუფთავეთ გოგირდმჟავის 10% ხსნარით. მჟავა გამონაწვლილი გავრეცხეთ ეთილის ეთერით, შემდგომში კვლავ შევატუტიანეთ ამიაკის 25% ხსნარით და ექსტრაგირება მოვახდინეთ ქლოროფორმით. უწყლო ნატრიუმის სულფატით გაუწყლოებისა და ვაუუმის ქვეშ შესქელების შედეგად მივიღეთ მესამადი ალკალოიდების ჯამი 2,3 გრამი [7,8]. peganum harmala l. მარიამ-საკმელას ჩენჩოსგან განთავისუფლებული დაწვრილმანებული ჰაერმშრალი მწიფე თესლები (20გ.) დავამუშავეთ ჰექსანით ფორექსტრაქციის მიზნით. მცენარე გავაშრეთ და ალკალოიდები გამოვწვლილეთ ეთილის სპირტით. გამონაწვლილები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 110 გავაერთიანეთ და შევასქელეთ ვაკუუმ ამაორთქლებელ აპარატზე, დავამუშავეთ 5% hcl-ით. მჟავე ფაზა შევატუტიანეთ ამიაკის 25% ხსნარით და ალკიალოიდების ექსტრაქცია მოვახდინეთ ქლოროფორმით. გაერთიანებული ქლოროფორმიანი გამონაწვლილები გავრეცხეთ გამოხდილი წყლით, გავაუწყლოვეთ უწყლო ნატრიუმის სულფატით, გავფილტრეთ, ფილტრატი შევასქელეთ ვაკუუმის ქვეშ მშრალ ნაშთამდე. მივიღეთ 0,64გ ალკალოიდების ჯამი [9]. ალკალოიდების ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასება. ალკალოიდების ციტოტოქსიკური აქტივობის განსაზღვრისათვის in vitro კვლევებში გამოყენებული იყო ადამინის მელანომის უჯრედები_a2058 (a2058 atcc ® crl-11147 ™ ). უჯრედები მოწოდებული იყო ორგანიზაცია atcc-ს მიერ (american type culture collection მისური, ვირჯინია). უჯრედული კულტურები მოთავსებული იყო საკვებ არეში, რომელიც შეიცავს 10% ხბოს შრატს და ინახებოდა ინკუბატორში 37 °c ტენიან გარემოში, 5% co 2 -ის შემცველობით. ციტოტოქსიკური მოქმედების შესასწავლად გამოყენებული იყო პრესტობლუს (prestoblue®) კოლორიმეტრული ტესტი. რომელიც ეფუძნება უჯრედების მიერ რეზაზურინის გარდაქმნას იისფერ რეზორუფინში, რომელიც დამოკიდებულია უჯრედების მეტაბოლურ აქტივობაზე. მიღებული შეფერილი კომპლექსის ინტენსივობის შესწავლა ხდება ფლუორესცენტული სპექტროსკოპიის გამოყენებით (spetramax i3, molecular devices™), 560 ნმ და 590 ნმ ტალღის სიგრძეზე. ციტოტოქსიკური მოქმედება შესწავლილ იქნა ადამიანის მელანომის უჯრედებზე (a2058). აღნიშნული უჯრედების კულტივაცია მიმდინარეობდა dulbecco-ს მოდიფიცირებულ მედიუმში (dmem), რომელსაც დამატებული ჰქონდა გლუკოზა (4,5 გ/ლ), გლუტამინი (2 mm), პენიცილინი (50 iu/მლ), სტრეპტომიცინი (0,5 მგ/მლ), ნატრიუმის პირუვატი (0,5 mm) და 10% ხბოს შრატი (fbs). 72 სთ-ის განმავლობაში უჯრედები ინკუბირებული იყო დიმეთილსულფოქსიდში გახსნილი საკვლევი ობიექტების სხვადასხვა კონცენტრაციის მქონე ხსნარებთან ერთად (1 მკგ/მლ; 2 მკგ/მლ; 5 მკგ/მლ; 10 მკგ/მლ; 25 მკგ/მლ და 50 მკგ/მლ). ინკუბაციის შემდეგ თითოეულს ემატებოდა 75 მკლ პრესტობლუს ხსნარი, დაყოვნება2 სთ, ინკუბატორში 37 °c-ზე, ფერის ინტენსივობა ფლუორომეტრულად იქნა განვსაზღვრული და გამოთვლილი ic 50 (საკვლევი ობიექტების კონცენტრაცია, რომელიც იწვევს უჯრედების ზრდის ინჰიბირებას 50%-ით). დადებით კონტროლად გამოყენებული იყო დოქსორუბიცინი, ხოლო უარყოფით კონტროლად 1,5% დიმეთილსულფოქსიდის ხსნარი. აღნიშნული კვლევები ჩატარდა, ბელგიაში, ლიეჟის უნივერსიტეტის, მედიცინის ფაკულტეტის, ფარმაციის დეპარტამენტში, ფარმაკოგნოზიის ლაბორატორიაში. კვლევის შედეგი. ციტოტოქსიკური კვლევის შედეგები მელანომაზე (a2058) შეტანილია ცხრილში 1. თვისებითი ანალიზი და ალკალოიდების იდენტიფიკაცია ჩატარებულ იქნა თხელფენოვანი ქრომატოგრაფირების გზით ფირფიტებზე silufole254 merck ალკალოიდების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 111 ჭეშმარიტი ნიმუშების თანდასწრებითв გამხსნელთა სისტემებში: ქლოროფორმი:მეთანოლი (9:1; 6:1; 4:1). დეტექტორი დრაგენდორფის რეაქტივი. in vitro ციტოტოქსიკური კვლევის შედეგები მელანომაზე (a2058). ცხრილი 1. № მცენარე ორგანო. σ–ჯამური სუბსტანცია და მასში იდენტიფიცირებული ალკალოიდები n=1 ic50 μg/ml n=2 ic50 μg/ml n=3 ic50 μg/ml საშ. ic50 μg/ml 1. taxus baccata l. წიწვები ტაქსოლი, კარაკოლინი, 10დეაცეტილტაქსოლი 3,9 4 3,66 3,88 2. thalictrum bushianum kemnath. მიწისქვეშა ორგანო გლაუცინი, ტალიკმინი, ტალმინი,ომეთილტალიკბერინი, პროტოპინი. 8,5 4,81 8,28 7,20 3. peganum harmala l. თესლები ჰარმინი, ჰარმალინი 6,3 11 8,38 8,56 დასკვნა: საანალიზო ობიექტებზე ჩატარებული კვლევების და ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასების საფუძველზე დადგენილია: ურთხელის წიწვებიდან, ბუშის მაჟარას მიწისქვეშა ორგანოებიდან და მარიამ-საკმელას თესლებიდან მიღებულმა ალკალოიდების ჯამურმა სუბსტანციებმა გამოავლინეს in vitro გამოხატული ციტოტოქსიკური აქტივობა მელანომის უჯრედებზე (a2058). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 112 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ვაჩნაძე ვ., ჯაყელი ე, მუჯირი მ., ბეშიტაიშვილი l., ჩხიკვაძე გ., კინწურაშვილი ლ., სულაძე თ., ვაჩნაძე ნ. საქართველოში მოზარდი და ინტროდუცირებული მცენარეების შესწავლა ალკალოიდების შემცველობაძე. თსსუ, სამეცნიერო შრომათა კრებული. 2012, xvi, 135-144. 2. флора грузии. универсали, тбилиси, 2011, т.xvi (2): 645 3. чхве тхэсоп. лекарственные растения. изд. медицина, 1987, 606 4. merina n., chandra k.j., pisani p. medical plants with potential anticancer activities: a rewien. international research journal of pharmacy,2012, № 26, 30-36 5. vachnadze v.y, bakuridze a.d., kintsurashvili l.g., vachnadze n.s., suladze t.sh.. technological process of liquid-liquid extraction of indole group alkaloids. inter.sci.conf. “modern researches and prospects of their use in chemistry, chemical engineering and related fiel”. ureki, georgia,2016, 21-23 sep.,94 p. 6. kintsurashvili l ,mshvildadze v., gorgaslidze n. biologically active alkaloids from the bark of taxus baccata l. growing in georgia.international journal of pharmacy and pharmaceutical research. ijppr human,2018; v.12 (3) : 211-214 7. кинцурашвили л. алкалоиды василистника вонючего (thalictrum foetidum l.), произрастающе грузии. сборник трудов международной научной конференции фгбну вилар “роль метаболомика в совершенствовании биотехнологических средств производства“.2019,102-106. 8. კინწურაშვილი ლ. გლაუცინის რაოდენობრივი განსაზღვრის ქრომატოსპექტროფოტომეტრული მეთოდიკა thahictrum buschianum kem-nath.-ბუშის მაჟარას ნედლეულში. georgia chemical jurnal, თბილისი „უნივერსალი“, 2015. vol.15. №1,p. 104-107. 9. .вачнадзе в.ю, кинцурашвили л.г.,.вачнадзе н.с,.суладзе т.ш, мшвилдадзе в. д.., мчедлидзе к.з. некоторые алкалоидсодержащие виды растений, произрастающие и интродуцированные в грузии и их биологическая активность. „ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა“, ინტერფარმი+ 2017, № 3. 31-36 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 113 biologically active alkaloids of some species of plants widespread in georgia. lali kintsurashvili1, tamar suladze2, giorgi jgerenaia3, lasha mskhiladze4 1doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 2 doctor of pharmacy, researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 3 department of pharmacognosy, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany, tbilisi state medical university. tbilisi, georgia 4doctor of pharmacy, associate professor, department of pharmacognosy, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany, tbilisi state medical university. acting director institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. abstract the objects of research were: taxus baccata l.european yew(needles), thalictrum bushianum kemnath.meadow rue (underground parts), peganum harmala l.wild rue (seeds). biologically active substance of alkaloid row were obtained by liquid-liquid extraction metod. phytochemical and in vitro studies on the sum of the alkaloids, obtained from above mentioned studying objects, have determined the activity against human melanoma cells (a2058). keywords: alkaloids, taxus baccata, thalictrum bushianum, peganum harmala, cytotoxic activity, melanoma. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 274 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.24 კულტურული ელიტა: ეროვნულ–პოლიტიკური იდენტობის ფორმირების აქტორი ავთანდილ ტუკვაძე1, აკაკი აბზიანიძე2, ელენე გელაშვილი3 1თსუ ასოცირებული პროფესორი; 2სეუს პროფესორი; 3თსუ ასისტენტ პროფესორი აბსტრაქტი კულტურული ელიტა რთული სტრუქტურული ელემენტებისგან შედგება და თვითეული მათგანი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ეროვნული კულტურის და სახელმწიფოებრივი აზროვნების ჩამოყალიბებისა და განვითარების პროცესში; ნებისმიერი რეჟიმი ცდილობს ხელისუფლებასთან ახლოს იყოლიონ ინტელიგენცია, მეცნიერებისა და კულტურის გამორჩეული წარმომადგენლები, მიანიჭონ მათ ნაწილს გარკვეული პრივილეგიები, რათა უზრუნველყონ ხელისუფლებების ლეგიტიმაციის იდეოლოგიური დასაბუთება; მაგრამ განსხვავებულია მათი როლი, ავტონომიურობის ხარისხი, დემოკრატიებსა და ავტორიტარულ სახელმწიფოებში: განსაკუთრებული მისია აკისრია კულტურულ ელიტებს გლობალიზაციის ეპოქაში და ეკონომიკურად სუსტ პატარა სახელმწიფოში, როგორც საქართველოა, რომელსაც დიდი სახელმწიფოების, საერთაშორისო ორგანიზაციების თანადგომის გარეშე არ შეუძლია სუვერენიტეტის შენარჩუნება და ატარებს ცალსახა დასავლურ კურსს (სხვა არჩევანს რუსეთის აგრესიული პოლიტიკა არ უტოვებს), იზიარებს ლიბერალურ ღირებულებებს, ნებით თუ უნებლიეთ ფართოდ უხსნის კარს კოსმოპოლიტური მასობრივი კულტურის შემოდინებას, რაც ახალი გამოწვევებისა და პრობლემების წინაშე აყენებს კულტურულ ელიტას: ერთი მხრივ, ინტელექტუალური ელიტა მოწოდებულია შემოქმედებითად აითვისოს და გაამდიდროს ეროვნული მეცნიერებისა და კულტურის სფეროები გლობალიზაციის პერიოდში წარმოშობილი ახალი პროგრესული იდეებით, სამეცნიერო ტექნიკური მიღწევებით, მეორე მხრივ, მხოლოდ ლიბერალური ღირებულებებზე დაფუძნებული პოლიტიკური ორიენტირები, საფრთხეს უქმნის ეროვნულ ფასეულობებს, უნიკალურ თვითმყოფად კულტურას, ამიტომ, ჰუმანიტარულმა ელიტამ უნდა უზრუნველყოს ეროვნული პოლიტიკური იდენტობის, ტრადიციების, კულტურის შენარჩუნება და შემდგომი განვითარება: პოლიტიკური ელიტები, პარტიები ლიბერალიზმისა და კონსერვატიზმის ფასეულობებზე უნდა იდგეს, როგორც ეს არის დასავლურ დემოკრატიებში. საკავანძო სიტყვები: კულტურული ელიტა, ინტელექტუალური, ჰუმანიტარული ეროვნული, იდენტობა, პოლიტიკური, ლიბერალიზმი, კონსერვატიზმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 275 შესავალი ელიტიზმის კლასიკოსის ვილფრედო პარეტოს მოძღვრების მიხედვით ელიტა წარმოიქმნება საზოგადოებრივი ცხოვრების სამ სფეროში პოლიტიკურში, ეკონომიკურსა და ინტელექტუალურში წარმატებული, რჩეული, საუკეთესო ინდივიდების გამოყოფით, რომლებმაც დიდ წარმატებებს მიაღწიეს თავიანთი საქმიანობის პროცესში. დღეისათვის გლობალიზაციამ განაპირობა მეცნიერების, კულტურის, პოლიტიკური, ეკონომიკური სფეროების სწრაფი განვითარება–დიფერენცია; ელიტა რთული სტრუქტურული ელემენტებისგან შედგება და თვითეული მათგანი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს საზოგადოებრივი განვითარების პროცესში: პოლიტიკური ელიტა სოციალური სტრუქტურის აუცილებელი შემადგენელი ელემენტია და შეუძლებელია საზოგადობის ფუნქციობა მის გარეშე, პოლიტიკური ელიტები გადამწყვეტ როლს თამაშობენ ისტორიაში; თანამედროვე ინდუსტრიულ საზოგადოებებში მნიშვნელოვანი როლი აკისრია ეკონომიკურ– ბიზნეს ელიტას, რაც ტრანსეროვნული კორპორაციების წილის ზრდის დინამიკაში ჩანს და გამოხატვას შრომის საერთაშორისო დანაწილებასა და საერთო ბაზრის ფორმირებაში და რაც მთავარია არასახელმწიფოებრი აქტორების გავლენის ზრდაში პოულობს; მთელ რიგ ქვეყნებში განუზომელია სამხედრო–სამრეწველო კომპლექსის და შესაბამისად სამხედრო ელიტის გავლენა პოლიტიკური რეჟიმის ხასიათზე და ამის დადასტურებას წარმოადგენს რუსული აგრესია უკრაინაში; კრიმინალური დაჯგუფებები, რომლებსაც მკაცრი იერარქიული სტრუქტურა გააჩნიათ ნეგატიურ როლს თამაშობენ ეროვნულ (ამის სამწუხარო გამოცდილება ქართული სინამდვილეა, როდესაც 80–იანი წლების მეორე ნახევარში განხორციელდა კრიმინალების პოლიტიზაციის და პოლიტიკოსების კრიმინალიზაციის ჯაბასეული რეფორმა), რეგიონალურ და ზოგჯერ მსოფლიო პოლიტიკაში. განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს კელტურულ, ინტელექტუალურ ელიტას ერად ქმნადობის, სულიერი კულტურის ჩამოყალიბების, ქვეყნის მოდერნიზაცია– დემოკრატიზაციის პროცესში; კულტურული ელიტა ყველაზე ახლოსაა და შეესაბამება ელიტის ტერმინის ეტიმოლოგიურ (საუკეთესო, რჩეული) მნიშვნელობას და მისი შეფასება შეიძლება ღირებულებითი, ფასეულობითი მიდგომის საფუძველზე, ხოლო რაც შეეხება პოლიტიკურ ელიტას, განსაკუთერებით პოსტსაბჭოთა ელიტებს, მხოლოდ ფუნქციონალური მოდგომით, ალტიმეტრიული კვლევის საფუძველზე არის შესაძლებელი მათი ანალიზი. ისტორიის განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, პოლიტიკური ელიტების განსაზღვრა მხოლოდ ხელისუფლერივი იერარქიის უმაღლეს საფეხურებზე დგომითა და ქვეყნისათვის მნიშვნელოვანი (დადებითი ან უარყოფითი) გადაწყვეტილებების მიღების უნარით, ფუნქციით იყო შესაძლებელი; ამ გაგებით ელიტა მხოლოდ ფუნქციაა (ამიტომ უწოდებდა მას პოლიტიკურ კლასს მოსკა), იერარქიის უმაღლეს საფეხურზე დგომაა და უმაღლესი თანამდებობრივი პოზიციის დაკარგვის შემდეგ მისგან არაფერი რჩება, მაგრამ ამავე დროს, ელიტა პირველ რიგში, საუკეთესოს, რჩეულს, ხარისხს, თვისებრიობას ნიშნავს და ამ კრიტერიუმს ფასეულობითი შეფასების მეთოდით მხოლოდ კულტურული ელიტა, საზოგადოების ინტელექტუალური, სულიერ სფეროში გამორჩეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 276 ადამიანების ერთობლიობა აკმაყოფილებენ და ფუნქციურ მიდგომასთან წინააღმდეგობაში მოდის; ნამდვილი ელიტა პირველ რიგში სულიერი ელიტაა, რომლებიც ახდენენ ახალი იდეების, ღირებულებების გენერირებას, ამკვიდრებენ ზოგად საკაცობრიო ღირებულებებს: თუ ვაღიარებთ ხელისუფლებრივი დიფერენციაციის კონცეფციას, უფრო კონკრეტულად, ხელისუფლებას, რომელიც ეფუძნება ძალის ლეგიტიმურად გამოყენების სამართლებრივ უფლებას და განვასხვავებთ ხელისუფლებისგან, რომელიც ეფუძნება რწმენას, მაშინ პირველს განეკუთვენება პოლიტიკური ელიტა, მეორეს კულტურული ელიტა: სამართლის ნორმა არის სახელმწიფოს მიერ დადგენილი ან სანქციონირებული ქცევის წესი, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია სახელმწიფოებრივი იძულებით (მხოლოდ ხელისუფლებას აქვს მისი გამოყენების ლეგიტიმაცია) ან დარწმუნებით (რასაც უზრუნველყოფს კულტურული ელიტა). ინტელექტუალური ელიტა ყოველთვის იყო პროგრესული იდეების კატალიზატორი და სულის ჩამდგმელი. ინტელექტუალური ელიტის როლი ეროვნულ–სახელმწიფოებრივი თვითშეგნების ჩამოყალიბების პროცესში პოლიტიკური ელიტის და კულტურული, ინტელექტუალური ელიტის შედარების თვალსაზრისით საინტერესო მოსაზრება აქვს ფრანგ სოციალისტ–უტოპისტს სენ–სიმონს (1760–1825), როელიც წერს: დავუშვათ საფრანგეთმა დაკარგა 50 საუკეთესო ფიზიკოსი, 50 საუკეთესო ქიმიკოსი, 50 საუკეთესო ფიზიოლოგი, 50 საუკეთესო მათემატიკოსი, 50 საუკეთესო პოეტი, 50 საუკეთესო მწერალი, 50 საუკეთესო ხელოსანი და ა.შ. მათი დაკარგვით ერი გახდება უსულო სხეული...მაგრამ თუ დაკარგავს მეფის ძმას და სხვა მმართველებს (პოლიტიკურ ელიტას–ხაზი ჩვენია), მინისტრებს, ყველა სახელმწიფო მრჩეველებს, კარდინალებს, არქიეპისკოფოსებს და ა. შ. მაშინ ადამიანებს გაუჩნდებათ შეცოდების, სიბრალულის გრძნობა მაგრამ საფრანგეთის სახელმწიფო ამით არ განიცდის არავითარ პოლიტიკურ უბედურებას; მოგვიანებით გუსტავ ლებონი იზიარებს სენ–სიმონის შეხედულებას და წერს, რომ ელიტის გაქრობა გამოიწვევს მოცემული ხალხის გაქრობას ისტორიის ასპარეზიდან. ა. ტუკვაძე (1998) გვ 50. ხალხის კულტურულ ერთობად, ერად ფორმირების, და პოლიტიკური თვითშეგნების ჩამოყალიბების პროცესში განუსაზღვრელია ინტელექტუალური, კულტურული ელიტის როლი; შესაძლებელია გავიზიაროთ სენ–სიმონის, ლებონის, სმიტის, მეინეკეს და სხვა მკვლევარების შეხედულებები და აღვნიშნოთ: გარკვეული აზრით შეიძლება ვთქვათ, რომ გამოჩენილი ადამიანების ერთობლიობა ქმნის ნაციონალური თვითშეგნებას და პოლიტიკური იდენტობას, ქვეყნის ინტელექტუალური პოტენციალის ნაყოფია ერის კულტურულ ერთობად ფორმირება–წამოუდგენელია ვისაუბროთ ქართველ ერზე უძველესი დამწერლობის, განვითარებული სალიტერატურო ენის, ბაგრატის, სვეტისცხოვლის, გელათის, ალავერდის, პეტრე იბერის, შოთა რუსთაველის, ბექა და ბეშქენ ოპიზრების „ხახულის ხატის“, ბექა აღბუღას, ვახტანგ მეექვსის სამართლის წიგნების, მართლმადიდებლური რწმენისა და ზნეობის მქადაგებელი საეკლესიო მოღვაწეების პეტრე იბერის, გრიგოლ ხანცთელის, გიორგი ათონელის, გაბრიელ ქიქოძის, ილია მეორის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 277 მწერლების და პოეტების ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, გალაქტიონ ტაბიძის, კოსტანტინე განსახურდიას, მიხეილ ჯავახიშვილის, გრიგოლ რობაქიძის, ვაჟა–ფშაველას, ოთარ ჭილაძის, ჭაბუა ამირეჯიბის, ნოდარ დუმბაძის, მეცნიერების ივანე ჯავახიშვილის, ივანე ბერიტაშვილის, ნიკო მუსხელიშვილის, ილია ვეკუას, ანდრია რაზმაძის, ვიქტორ კუპრაძის, აკაკი შანიძის, გია დვალის, თამაზ გამყრელიძის, ექვთიმე თაყაიშვილის, ქორეოგრაფების, ქართული ცეკვების დიდოსტატების ილიკო სუხიშვილის და ნინო რამიშვილის, ქართული ხალხური სიმღერების ვირტუოზი შემსრულებლების ჰამლეტ გონაშვილის, ანზორ ერქომაიშვილის, თეატრისა და კინოს გამოჩენილი მოღვაწეების, კოტე მარჯანიშვილის, სანდრო ახმეტელის, რობერტ სტურუას (სპექტაკლების „კავკასიური ცარცის წრის“ და „რიჩარდ მესამის“), რამაზ ჩხიკვაძის, უშანგი ჩხეიძის, აკაკი ხორავას, სესილია თაყაიშვილის, ნატო ვაჩნაძის, ვერიკო ანჯაფარიძის, თენგიზ აბულაძის, ელდარ შენგელაიას, მოჭადრაკეების ნონა გაფრინდაშვილის, მაია ჩიბურდანიძის გარეშე: ბევრი ცნობილი ადამიანი არაა დასახელებული, რომელთა როლი განუზომელია ქართველი ხალხის ერად ქმნადობის პროცესში; და ბოლოს, ქართული სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბება, განვითარება შენარჩუნების პროცესში გადამწყვეტი როლი ითამაშა დიდმა ქართველმა მეფეებმა და გამორჩეულმა პოლიტიკურმა, საეკლესიო და საზოგადოებრივმა მოღვაწეებმა. ერის კულტურულ ერთობად ფორმირებაში ლიტერატურის, ხელოვნების, კულტურის გამოჩენილ წარმომადგენლების როლის ანალიზი, მიზეზ–შედეგობრივი კავშირის კონკრეტიზაცია, დეტერმინიზმის გამოხატულებაა და ბევრ შეზღუდულობას შეიცავს, მაგრამ მიგვაჩნია საკითხის უკეთ გააზრებისათვის შესაძლებელია სენ–სიმონისეული მიდგომის დაკონკრეტებული ვარიანტის გამოყენება: ასეთი მიდგომა ნიშნავს ფრიდრიხ მეინეკეს შეხედულების გაზიარებას, ერების დეფინიციას ორ კატეგორიად, კულტურულ და სახელმწიფო ნაციებად, როცა ერთ შემთხვევაში კულტურულ ერთობად, ერის იდენტობის განმსაზღვრელი სულიერი ღირებულებებია (ბუნებრივია ამ ფასეულობების შემქმნელი კულტურის გამოჩენილი წარმომადგენლები), ხოლო მეორე შემთხვევაში სახელმწიფოებრიობა, სუბიექტუნარიანობა, კონსტიტუცია და სუვერენიტეტია სახელმწიფო ერის განმსაზღველი. განათლებისა და კულტურის მნიშვნელობა ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნებისა და სახელმწიფობრივი მშენებლობის პროცესში პირველმა გააცნობიერა ილია ჭავჭავაძემ, ივანე ჯავახიშვილმა და სხვა ცნობილმა საზოგადო მოღვაწეებმა: ილია ჭავჭავაძემ მოგვცა ინტელექტუალური ელიტის იერარქიული საფეხურების დეფინიცია და გამოყოფს ზოგად, ერის, თემის, გვარის, ოჯახის კაცებს და აკონკრეტებს მათ მმართველობის ფუნქციებს: „უკეთესნი და უდიდესნი მოქმედნი ერისა ხომ სხვა არ არიან რა, თუ არ ერის გულინადებისა და წყურვილის გამომომეტყველნი და განმხორციელებელნი, ქმნიან ისტორიას...მათი მეოხებით და ღვაწლით, –წერს ილია 1888 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში „დავით აღმაშენებელი,–ვცხოვრობთ დღესა და ვსულმდგმულობთ“ ილია ჭავჭავაძე (1990) გვ 2–3, ხოლო ივანე ჯავახიშვილი 1906 წელს „ივერიაში“ გამოქვეყნებულ სტატიაში „ზნეობრივი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 278 მოძღვრების ისტორია საქართველოში“, წერს: “ხალხს ხომ თავისთავად გზის გაგნება არ შეუძლიან. იგი გრძნობს მხოლოდ, რომ წინანდელი ეხლა გამოუსადეგარია, მაგრამ რა ცვლილება უნდა მოხდეს და როგორი ამის ძალღონე მას არ აქვს“...სწორედ ბედნიერია ის განათლებული წრეები ხალხისა, რომელთაც შეუძლიათ ამ მოძრაობას სათავეში ჩაუდგნენ და სწორედ, გონიერ და ნაყოფიერ გზაზე დააყენონ“...წინადაც ყოველთვის და ყოველგან ასე ყოფილა, რომ ერის მოძრაობისათვის გარკვეული მიმართულება განათლებულ წრეებს მიუნიჭებიათ, ასევე უნდა იყოს ჩვენშიც“– დაასკვნის დიდი ისტორიკოსი გაზეთი. „ივერია“ (1906) № 10,11, 12. ივანე ჯავახიშვილმა თავისი თვალსაზრისის რეალიზაციის მიმართულებით ცნობილ ქართველ მეცნიერებთან და საზოგადო მოღვაწებთან ერთად დაარსა ქართული უნივერსიტეტი, რომელსაც უნდა მოემზადებინა ინტელექტუალური კადრები, რომლებიც ხელს შეუწყობდა ეროვნული კულტურის აღორძინებას. კულტურულ ელიტის ცნება მოიცავს მეცნიერებისა და კულტურის სხვადასხვა სფეროებს და ისინი განსხვავებულ ზეგავლენას ახდენენ საზოგადობრივ ცხოვრებაზე და პირველ რიგში პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებზე; ფუნდამენტალური მეცნიერების წარმომადგენლები დიდ როლს თამაშობენ ეკონომიკაში, სამხედრო–სამრეწველო კომპლექსის განვითარებაში, ჰუმანიტარული ინტელექტუალური ელიტის წარმომადგენლები ქმნიან, ავითარებენ ახალ ზნეობრივ, ესთეტიკურ ღირებულებებს, განსახიერებენ ეროვნული კულტურის მდიდარ ტრადიციებს, ზრუნავენ ეროვნული სულიერი ღირებულებების შენარჩუნებაზე და შემოქმედებითად ითვისებენ მსოფლიო კულტურის მიღწევებს; ამიტომ იყო, რომ საბჭოთა რეპრესიები უპირატესად შეეხო ჰუმანიტარულ ინტელიგენციას, რადგანაც თავისუფლებისაკენ სწრაფვა ყველაზე მეტად მათ მოღვაწეობაში იკვეთებოდა. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ საქართველოში ფაქტობრივად მნიშვნელოვნად შეიზღუდა ზუსტი და საბუნისმეტყველო მეცნიერებების განვითარება, რადგანაც მათზე მოთხოვნილება აღარ არსებობდა ეკონომიკურად გაპარტახებულ, პატარა და სუსტ სახელმწიფოში; დაიწყო გონის გადინების პროცესი, რაც ნიშანდობლივია ყველა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებისთვის. დღეისათვის, გლობალიზაციის ეპოქაში, პოლიტიკურ პროცესებზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების მფლობელები, პოლიტიკური მიმოხილველები, პოლიტიკური შოუს ორგანიზატორები, ხელისუფლების და ოპოზიციის პროპაგანდისტები და ამის მაგალითად საქართველო გამოდგება, სადაც პარტიულმა ტელევიზიები განსაზღვრავენ პოლიტიკის დღის წესრიგს. საბჭოთა პერიოდში ინტელიგენციის განადგურებამ, ქვეყნიდან განდევნამ, მისი სტატუსის შესუსტებამ და ცხოვრების დონის დაცემამ გამოიწვია არა მარტო ინტელექტუალური ელიტის დეგენერაცია, არამედ აგრეთვე საზოგადოების დეგრადაცია და ფართოდ გაეხსნა კარი მასობრივი კულტურის შემოდინებას, ხოლო კულტურული ელიტის ნაწილი კონტრელიტად იქცა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 279 კულტურული ელიტის მოწოდება არ არის ის, რომ ხელისუფლების ოპონირებით იყოს დაკავებული, არამედ მისი მთავარი მიზანია აამაღლოს საზოგადოების სულიერი პოტენციალი, ჩამოაყალიბოს იდეები და დასახოს მისი რაციონალური გადაწყვეტის გზები. კულტურული ელიტა სოციალური მოქმედებების, მათ შორის რევოლუციების მნიშვნელოვანი სუბიექტია, იგი იდეოლოგიურად ასაბუთებს ცვლილებების აუცილებლობას; მხოლოდ ნიჭით დაჯილდოებულ ერთეულებს, აქტიურ უმცირესობას შეუძლია მაღალი ორგანიზებულობის გამოვლენა და საზოგადოებისთვის იმპულსის მიცემა გარკვეული მიმართულებით. ინტელექტუალური, მეცნიერული ელიტის დიფერენცირება ხდება ტექნოკრატიულ და ჰუმანიტარულ ელიტებად; პირველი გამოდის სოციალური ცნობიერების რაციონალიზაციის პროგრამით, რაც ინდუსტრიული საზოგადოების მთავარი მოთხოვნაა. მე–20 საუკუნის 60–80 წლებში პოლიტიკურ ელიტაში გაჩნდა მოთხოვნა ტექნიკურ განათლებაზე და გარკვეული აზრით გაძლიერდა მენეჯერული ელიტის ხელისუფლებრივი პოზიციების დაკავების ალბათობა; ტექნოკრატებზე მოთხოვნა დამახასიათებელია ინდუსტრიული საზოგადოების აპოლოგეტებისთვის, ხოლო ჰუმანიტარული კულტურული ელიტა პოსტინდუსტრიული, საყოველთაო კეთილდღეობის საზოგადობებს ახასიათებთ; ჰუმანიტარული ელიტის მნიშვნელოვანი ამოცანაა საზოგადოების დაცვა პოლიტიკური ელიტის ექსპანსიისგან– გადააქციონ ხელისუფლების ქმედებების იდეოლოგიური გამართლების ისტრუმენტად, რაც ინტელიგენციის ხარისხის დაცემას და მათ ფუნქციონირებად გადაქცევას გამოიწვევს. პრივილეგირებული საბჭოთა ინტელიგენცია ინტელიგენციისა და საბჭოთა ხელისუფლების ურთიერთობები რთულად ვითარდებოდა. განსაკუთრებით პრობლემები შეიქმნა საწყის ეტაპზე, როცა გააქტიურდა ე. წ. „პროლეტკულტელები“, რომელთა საქმიანობის ძირითადი ამოცანა იყო კაპიტალისტური მემკვიდრეობის ამოძირკვა საზოგადობრივი ცნობიერებიდან და პირველ რიგში ისინი დაუპირისპირდნენ ძველ ინტელიგენციას და სურდათ სწრაფად, რევოლუციური მეთოდებით ჩაენაცვლებინათ ახალი კადრებით; სამოქალაქო ომის პერიოდში აშკარა გახდა, რომ მეფის დროინდელი სამხედრო ელიტის გამოყენების გარეშე მარცხი გარდაუვალი იყო; ყოველივე მთელი სიგრძე სიგნით გააცნობიერა ლენინმა (მიუთითებდა, რომ „სოციალიზმი იმ აგურებისგან უნდა ავაშენოთ, რომელიც კაპიტალიზმმა დაგვიტოვა“), სტალინმა სხვა საბჭოთა ლიდერებმა და ფაქტობრივად მუხლზე დაჩოქილები ეხვეწებოდნენ საზღვარგარეთ გაქცეულ მეფის გენერლებს, ბურჟუაზიულ სპეციალისტებს დაბრუნებულიყვნენ ქვეყანაში, პირდებოდნენ პრივილეგიებს, უსაფრთხოებას და შედეგმაც არ დააყოვნა ისინი ქვეყნის პატრიოტები იყვნენ და კარგად ესმოდათ, რომ იუდენიჩის, ვრანგელის, დენიკინის, პოლონელების და სხვათა აგრესია რუსეთის სახელმწიფოებრიობას საფრთხეს უქმნიდა; მათ უზრუნველყვეს სამოქალაქო ომში გამარჯვება, ასევე დიდია მათი დამსახურება მეორე მსოფლიო ომში და რაც მთავარია ახალი სამხედრო კადრების და ინტელიგენციის ჩამოყალიბების პროცესში: მემკვიდრეობითობის პრინციპის უარყოფა განვითარების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 280 დიალექტიკური პრინციპის დარღვევაა და ნებისმიერი ხელისუფლების დაღუპვის მიზეზი ხშირად გამხდარა ისტორიაში (მაგალითებად, გამსახურდიას, სააკაშვილის ხელისუფლებები გამოდგება): განვითარების პროცესში, ჰეგელის თანახმად მოიხსნება ის რაც ძველია და აბრკოლებს ახლის წარმოშობას, ხოლო შეინახება, რაც ახალია ძველში; დიდმა ფილოსოფოსმა ეს პროცესი მოხსნა–შენახვის კატეგორიის ცნებით ახსნა. ბოლშევიკები ვარაუდობდნენ, რომ ახალი, საბჭოთა ინტელიგენცია, რომელიც ლოიალობას ავლენდა ხელისუფლებასთან, მალე ჩაანაცვლებდა ძველ კადრებს; ახალი ინტელიგენციის რაოდენობა სწრაფად იზრდებოდა, გამოიკვეთა წინააღმდეგობა ძველ და ახალ კულტურის მოღვაწეებს შორის: ძველი კადრები „იდეოლოგიურ სიმყარეს“ მოკლებული იყვნენ, მაგრამ წარმოადგენდნენ თავისი საქმის პროფესიონალებს, ხოლო ახალი ინტელიგენცია „იდეოლოგიურად უზრუნველყოდა“ ქვეყნის ხელისუფლების საქმიანობის გამართლებას, თუმცა პროფესიონალიზმის სფეროში ბევრად ჩამორჩებოდნენ მეფის დროინდელ ინტელექტუალებს, რომელთა დიდმა ნაწილმა მოგვიანებით საბჭოთა ხელისუფლებასთან თანამშროლობა არჩია და სამაგიეროდ მიიღო ნომენკლატურის შიგნით დაკანონებული პრივილეგიები. ფაქტობრივად კულტურული ელიტის ძალისხმევით უზრუნველყოფილი იქნა წარმატებები ინდუსტრიალიზაციის, ეკონომიკური გარდაქმნების, საყოველთაო წერა– კითხვის მიღწევის და სოციალისტური რეალიზმის პრინციპებზე დაფუძნებული–საბჭოთა ლიტერატურის და ხელოვნების ჩამოყალიბება განვითარების მიმართულებით. ინტელიგენციას მოეთხოვებოდა რეჟიმის ლეგიტიმაციის იდეოლოგიური გამართლება, კლასობრივი ინტერესების პირველადობის დასაბუთება, სოციალისტური იდეალებისათვის ერთგულება. პარტია და მთავრობა ხაზს უსვამდნენ იმ გარემოებას, რომ კულტურისა და ხელოვნების მოღვაწეები არ ქმნიდნენ მატერიალურ დოვლათს, ისინი არ არიან დამოუკიდებელი კლასები და მათი ამოცანა არის მოემსახუროს მმართველ ძალას, ხალხს, მაგრამ თუ ინტელექტუალები მიზნად დაისახავდნენ დამოუკიდებელი ინტერესების რეალიზებას, რომელსაც საერთო არაფერი აქვს ხალხთან მაშინ მათი ქმედება დასჯადია და არის საფუძველი რეპრესიების; ასეთი ლოგიკით მსჯლობა ამართლებდა ინტელიგენციის წინააღმდეგ რეპრესიებს, რომელიც ხშირად ხალხის მიერ იყო მხარდაჭერილი: ინტელიგენციისა და მოსახლეობის ნაწილს გულწრფელად ჯეროდა და წამდა უკლასო საზოგადოებისა და სოციალური თანასწორობის უტოპიური კომუნისტური იდეალების და რეპრესირებულ ადამიანებს „ხალხის მტრებად“, „სამშობლოს მოღალატეებად“ აღიქვამდნენ. ნებისმიერი პოლიტიკური რეჟიმი ცდილობს მოიპოვოს კულტურული ელიტის მხარდაჭერა და ამაში ერთი შეხედვით საშიში არაფერია, მაგრამ განსხვავებულია ინტელექტუალური ელიტის როლი, სტატუსი, ავტორიტარულ და დემოკრატიული რეჟიმების დროს; საბჭოთა პერიოდში, ედუარდ შევარდნაძის მმართველობის დროს საქართველოში არსებობდა კომუნისტური პრივილეგირებული ინტელიგენცია, რომლის რიგებში გაერთიანებული იყვნენ უმაღლესი სასწავლებლების რექტორები (ისინი შევარდნაძის კონსულტატის სტატუსს ფლობდნენ), გამოჩენილი მეცნიერები, პროფესორ–მასწავლებლები, მწერლები, პოეტები, ხელოვნებისა და კულტურის ცნობილი წარმომადგენლები; მათი პრივილეგირებული მდგომარეობა გამოხატულებას პოულობდა აგარაკების, პრესტიჟულ უბნებში საცხოვრებელი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 281 ფართების, საზღვარგარეთ მოგზაურობაში (ხშირად პრეზიდენტთან ერთად დელეგაციაში), მანქანებით უზრუნველყოფაში, ზოგიერთი მათგანის მაღალ პარტიულ და სამეურნეო თანამდებობების დაკავებაში, სამედიცინო მომსახურებასა და ყოფითი პრობლემების სწრაფ მოგვარებაში; ფაქტობრივად ნომენკლატული ელიტის ყველა იმ პრივილეგიით სარგებლობდნენ, რომელიც საბჭოთა პარტიულ, კომკავშირულ და სამეურნეო ელიტებს გააჩნდათ; თავის მხრივ პრივილეგირებულ ინტელიგენციას ევალებოდა რეჟიმის ლეგიტიმაციის იდეოლოგიური გამართლება და ისინი სისტემის ფუნქციონერებად იქცნენ. ზვიად გამსახურდიას მმართველობის პერიოდში, უკომპრომისო ბრძოლა დაიწყო კომუნისტური მემკვიდრეობის წინააღმდეგ, რომელიც ერთი მხრივ შეეხო ნომენკლატურული ელიტას, ისინი სახელმწიფოებრივი მმართველობის საკნონმდებლო, აღმასრულებელი ხელისუფლებას ჩამოაშორეს და მეორე მხრივ, პრეზიდენტი დაუპირისპირდა კომუნისტურ პრივილეგირებულ ინტელიგენციას და რაც მთავარია წინააღმდეგობაში მოვიდა ეროვნული მოძრაობის ზომიერ ფრთასთან, რომელთა შემოქმედებითმა მოღვაწეობამ ფასდაუდებელი როლი ითამაშა დამოუკიდებლობისა და ეროვნული იდენტობის შენარჩუნების გზაზე; ყოფილი დისიდენტი ზვიად გამსახურდია, ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ პრეზიდენტის რანგში კვლავ დისიდენტური, შეურიგებელ რიტორიკას აგრძელებდა და თავისი უკომპრომისო დამოკიდებულებას ავლენდა არა მარტო კომუნისტური ფუნქციონირების, ეროვნული მოძრაობის დამსახურებულ პიროვნებების, საქართველოს პატრიარქის ილია მეორის მიმართ და მათ პრივილეგირებულ–კომუნისტურრ ინტელიგენციასთან ერთად „კრემლის აგენტებად“, „სამშობლოს მოღალატეებად“ მოიხსენიებდა; ფაქტობრივად, გამსახურდიას პიროვნებამ, იდეოლოგიურმა ორიენტირებმა საგარეო პოლიტიკურმა პრიორიტეტებმა რუტინიზაცია არ განიცადა, რადგანაც ქვეყანაში არ არსებობდა ინსტიტუტები და პრეზიდენტი იმის ნაცვლად, რომ ქვეყნის გამაერთიანებელი იდეოლოგიით დაკავებულიყო, კვლავ უკომპრომისობისა და შეურიგებელი, დისიდენტური ღირებულებების მატარებლად დარჩა; კომუნისტურმა ინტელიგენციამ არა მარტო პრივილეგირებული მდგომარეობა დაკარგა, არამედ შეექმნათ საფრთხე პოლიტიკური რეპრესიების, რადგანაც პრეზიდენტის გარშემო გაერთიანდა მწერლების, პოეტების, ლიტერატურისა ხელოვნების საშუალო დონის მოღვაწეები, რომლებიც ეროვნული მოძრაობის მობილობის ლიფტს ამოყვნენ და მათ გააჩაღეს ცილისწამებისა და დაპირისპირების კამპანია ცნობილი მეცნიერების, საზოგადო მოღვაწეების წინააღმდეგ, რომელთა ბრალეულობა კომუნისტურ რეჟიმთან ლოიალურ დამოკიდებულებაში მდგომარეობდა; პრივილეგირებულმა კომუნისტურმა ინტელიგენციამ, ეროვნული მოძრაობის ოპოზიციონერ ლიდერებთან ერთად იდეოლოგიურად მოამზადეს სახელმწიფო გადატრიალება და ხალხის მიერ კანონიერი გზით არჩეული ხელისუფლების ძალადობრივი დამხობა და საფუძველი დაედო სამოქალაქო ომსა და ტერიტორიული მთლიანობის რღვევას: პრივილეგირებულმა ინტელიგენციამ, საზოგადოების გარკვეულ ნაწილთან ერთად ვერ გაითავისა ეროვნულ–სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის იდეა და უაღრესად ნეგატიური როლი ითამაშა ქვეყნის პოლიტიკურ ისტორიაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 282 ედუარდ შევარდნაძის მმართველობის დროს ხელისუფლებაში მოვიდა ნეონომენკლატურა, რომელიც ძირითადათ დაკომპლექტებული იყო ყოფილი პარტიული ფუნქციონირებით და კომუნისტური მემკვიდრეობა სრულად იქნა შენარჩუნებული; კვლავ აქტუალური გახდა პრივილეგირებული კომუნისტური ინტელიგენციის პოლიტიკურ პროცესებში მონაწილეობა, რომელთა ნაწილმა, ცნობილმა ისტორიკოსებმა, მწერლებმა და კულტურის სხვადასხვა სფეროს წარმომადგენლებმა ათი წლის წინ (1983) მხარი დაუჭირეს გეორგიევსკის ტრაქტატის შევარდნაძისეულ ინტერპრეტაციას: როგორც ცნობილია რუსეთთან შეერთების სტალინური ინტერპრეტაცია „მცირე ბოროტება“ თავის დროზე გაიზიარა ქართველი ისტორიკოსების დიდმა ნაწილმა და სახელმძღვანელოებშიც გაჩნდა ჩანაწერი, რომ რუსეთთან შეერთებით ერი ფიზიკეურ განადგურებას–დიდი ბოროტებას გადაურჩა, ხოლო რუსეთთან შეერთებით ფიზიკური არსებობა შეინარჩუნა, მაგრამ დაკარგა სახელმწიფოებრიობა, რაც „მცირე ბოროტება“ იყო (ერები, რომლებსაც აქვთ სახელმწიფოებრიობის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია, საკუთარი დამწერლობა, განვითარებული სალიტერატურო ენა, გარკვეული რაოდენობა, მიუხედავად რთული გეოპოლიტიკური მდებარეობისა არ ქრებიან, მით უმეტეს მეცხრამეტე საუკუნეში ეს გამორიცხული იყო და ამის მაგალითს ისტორია არ იცნობს). შევარდნაძის აზრით, შეერთება მცირე ბოროტებასაც არ წარმოადგენდა და ამ შეფასებას პრივილეგირებული ინტელიგენციის ზოგიერთმა წარმომადგენელმა, მათ შორის ცნობილმა ისტორიკოსებმაც მხარი დაუჭირეს (თუმცა კრემლმა კვლავ „მცირე ბოროტების“ სტალინური შეფასება დატოვა). ნეონომეკლატურლი ელიტის მმართველობის დროს პრივილეგირებული ინტელიგენცია „კომუნისტური რეჟიმის ინერციით“ უჭერდა მხარს მმართველ ძალას, რადგანაც მათი პრივილეგირებული მდგომარეობა ფაქტობრივად სიმბოლურ ხასიათს ატარებდა– ხელისუფლებას მწირი რესურსები გააჩნდა და ქვეყანამ 2002 წელს არშემდგარი სახელმწიფოს სტატუსი მიიღო; ქვეყანამ გადალახა ჰუმანიტარული კატასროფის ეტაპი, მიიღო კონსტიტუცია, საერთაშორისო აღიარება, ჩამოყალიბდა ინსტიტუტები, მაგრამ ეს საკმარისი არ აღმოჩნდა მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობის დასაძლევად: ნეონომეკლატურული ელიტა ჩაერთო კორუფციაში, საერთაშორისო ფონდების გამოყოფილი თანხები არამიზნობრივად იხარჯებოდა, გაუმჭვირვალე იყო პრივატიზაციის პროცესი, ყოფილი კომუნისტური ხელისუფლების ფუნქციონირები სრული უუნარონი აღმოჩნდნენ ეკონომიკური და პოლიტიკური პროცესების მმართვის პროცესში, რადგანაც მათი მმართველობითი კულტურა გეგმაზომიერ ეკონომიკასა და საშემსრულებლო უნარ–ჩვევებზე იყო გათვლილი; რეალური საფრთხის წინაშე დადგა ქართული კულტურული მემკვიდრეობა, მატერიალური კულტურის ძეგლების, კულტურის სხვადასხვა სფეროს წარმომადგენლების ფიზიკური არსებობის შენარჩუნების საკითხი. ლიბერალებიზმი თუ კონსერვატიზმი? შევარდნაძის ხელისუფლების შეცვლა აუცილებელი გახდა, ქვეყანა განუკითხაობისა და კორუფციის ჭაობში ჩაეფლო: ხელისუფლებაში მოვიდა მოქალაქეთა პარტიის შიგნით „პრეზიდენტის ერთგული“ და აქტიური მხარდამჭერი ელიტა მიხეილ სააკაშვილის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 283 მეთაურობით, რომლიც კორუფციის წინააღმდეგ მებრძოლის იმიჯით და საზოგოებრივი მხარდაჭერით სარგებლობდა; გარდამავალი პერიოდში მხოლოდ სააკაშვილს და მის გარშემო გაერთიანებულ „პროდასავლურ ავტორიტარულ“ ელიტას გააჩნდა თავისი მმართველობის საწყის ეტაპზე ერთდროული მხარდაჭრა ქვეყნის შიგნით და გარეთ; მიხეილ სააკაშვილის რეფორმების შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში (თუმცა სოციალური გარანტიების გარეშე), ერთიანი ეროვნული გამოცდების შემოღება, კანონიერი ქურდების წინააღმდეგ ბრძოლა წარმატებული იყო. თუმცა, ეს პოლიტიკური კაპიტალი 2007–2008 წლის ცნობილი მოვლენების შემდეგ სრულად გაანიავა, ხელისუფლებას არ აღმოაჩნდა ინტელექტუალური პოტენციალი, სოციალ– ეკონომიკური გარდაქმნის კონცეფცია, და ავტორიტარიზმის ინსტიტუციური გაფორმებისა და პოლიტიკური რეპრესიების გზას დაადგა; 2003–2012 წლებში, საქართველოს ისტორიაში ითქვა ყველაზე მეტი ტყუილი და გაიცა ცრუ დაპირებები (შემოკლებული იქნა ნატოში და ევროკავშირში გაწევრიანების ვადები, ავტორტარული რეჟიმი დემოკრატიის შუქურად გააპიარეს, წაგებული ომი ქვეყნის წარმატებად გაასაღეს და სხვა); „ყველა ამ მახასიათებლის ერთობლივ შედეგს პოლიტიკური შიზოფრენია წარმოადგენდა, წერს სტივენ (სტეფენ) ფ. ჯონსი, რომელიც ერთი მსრივ, ფასადებითა და ფანტაზიებით და მეორე მხრივ, რეალობებით და აჯანყებებით ხასიათდებოდა..ამ სისტემის ორმაგი ხასიათი განსაკუთრებით თვალსაჩინო იყო ეკონომიკაში.“ სტივენ ფ. ჯონსი (2013) სააკაშვილმა გამსახურდიას მსგავსად დაუნდობელი ბრძოლა გამოუცხადა კომუნისტურ, კორუმპირებულ ინტელექტუალურ ელიტას –კულტურის ყველა სფეროში; კვლავ აღადგინა ინტელიგენციასთან და პარტიულ ფუნქციონირებთან მიმართებაში მანკიერი კომუნისტური „მტრის ხატის“ მოდელირების პრაქტიკა და იმდენად შორს წავიდა ამ მიმართულებით, რომ პროფესორ–მასწავლებლების, კულტურის მოღვაწეების (გარდა რეჟიმის აქტიური მხარდამჭერებისა) დამამცირებელი იარლიკებით მოხსენიება დაამკვიდრა პოლიტიკურ ლექსიკონში; ინტელიგენციის დიდი უმრავლესობის ბრალეულობა მხოლოდ ასაკი იყო 50 წელს იყვნენ გადაცილებულები; დამკვიდრდა ნეობოლშევიკური აზროვნების ელემენტები: წარმატებებს მხოლოდ 2003 წლიდან აითვლიდნენ და კულტურის სხვადასხვა სფეროში დაიწყო ნაციონალური პარტიის ახალგაზრდა მხარდამჭერებით ჩანაცვლება; განათლებისა და კულტურის სფეროდან სხვადასხვა მიზეზებით განიდევნა ინტელექტუალური ელიტის გამორჩეული წარმომადგენლები და ფაქტობრივად დიდი დანაკლისი განიცადა ეროვნული კულტურის განვითარებამ; სააკაშვილი მემკვიდრეობის უარყოფის მიმართულებით კიდევ უფრო შორს წავიდა დაუპირისპირდა ეროვნულ ტრადიციებს, მართლმადიდებლობას (თუმცა მხარდამჭერ სამღვდელოებას პრივილეგირებულ მდგომარეობას უქმნიდა), უფროს თაობას, მოინდომა ხალხის მენტალიტეტის შეცვლა, ცალსახა დასავლურ–ლიბერალურ ღირებულებებზე, ორიენტაციაზე დაფუძნებული სახელმწიფოს, „ევროპული სინგაპურის“ მშენებლობა აქცია იდეალად. თანამედროვე საქართველოს პოლიტიკური, კულტურული და განსაკუთრებით პარტიული ელიტები ცალსახა დამოკიდებულებას ავლენენ იდეოლოგიური და საგარეო–პოლიტიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 284 პრიორიტეტების მიმართ (რუსეთის ავტორიტარული რეჟიმის აგრესიული პოლიტიკა პოლიტიკურ ელიტას სხვა არჩევანას არ უტოვებს): დემოკრატიულობა და პროდასავლური კურსი გაიგივებულია ლიბერალიზმის ფასეულობებთან და მმართველი, ოპოზიციური ელიტები ერთმანეთს ეჯიბრებიან ვინ უფრო ზედმიწევნით ასრულებს ევროკავშირის და საერთაშორისო ორგანიზაციების რეკომენდაციებს: ფაქტობრივად ქვეყნის დამოუკიდებლობის გასაღები გარეთაა გატანილი და სტრატეგიული პარტნიორების, ევროკავშირის, ნატოს, ევროპის საბჭოს და სხვა საერთაშორისო აქტორებზე გახადეს დამოკიდებული; ერთი შეხედვით პატარა და მცირე სახელმწიფოს სხვა გამოსავალი არ აქვს; ამას ემატება ქართველების გაევროპელების ისტორიული გრძნობა, „უცხოს ბაძის“ მენტალიტეტი, ქართული ხასიათის საპირისპირო პოლუსებზე გარდასახვა, პოლიტიკური პლურალიზმის სიმცირე და საბოლოო ჯამში პოლიტიკური სპექტრის მკვეთრი და საშიში პოლარიზაცია. გლობალიზაციის ეპოქაში განსაკუთრებული საფრთხის შემცველია მხოლოდ ლიბერალურ იდეოლოგიურ ღირებულებებზე დაფუძნებული მცირე ერების იდენტობისა და კულტურის შენარჩუნება; გლობალიზაცია აძლიერებს მასობრივი, კოსმოპოლიტური კულტურის ელემენტების შემოდინებას ქვეყანაში, რაც წაბაძვაზე ორიენტირებული კულტურის სეგმენტებს ზრდის ეროვნულ ცნობიერებაში–ფაქტობრივად საქართველოს მოსახლეობის უმრავლესობის ტრადიციულ, მართლამადიდებლურ ეროვნული იდენტობის გამომხატველ ფასეულობებთან წინააღმდეგობაში მოდის მხოლოდ ლიბერალიზისათვის მხარდაჭერა; ასევე, არანაკლებ, საშიშროება მომდინარეობს, მხოლოდ კონსერვატიზმის, ტრადიციულ– მართლმადიდებლურ ღირებულებებზე დაფუძნებული სახელმწიფოს მშენებლობა, რაც ფაქტობრივად კარჩაკეტილობას, მსოფლიოში მიმდინარე პოლიტიკურ–კულტურული, ეკონომიკური პროგრესიდან გარიყვას და ეკონომიკურ კრახს გამოიწვევს. ილია ჭავჭავაძემ ასი წლის წინათ გაითავისა „უცხოს ბაძის“, დასავლური ღირებულებების მექანიკურად გადმოღების საშიშროება და აშშ–ის, ბრიტანეთის და სხვა დემოკრატიების შედარებითი ანალიზის საფუძველზე დაასკვნა–ლიბერალი უნდა კონსერვატორებდეს და კონსერვატორი ლიბერალობდეს, უფრო კონკრეტულად, ქვეყანაში დემოკრატია, პოლიტიკური სპექტრი ლიბერალიზმისა და კონსერვატიზმის ღირებულებებზე უნდა იყოს დაფუძნებული; მხოლოდ ასეთი მიდგომა შეესაბამება დემოკრატიულ პრინციპებს და ეროვნულ სახელმწიფოებრივ იდენტობას, რომელიც აქტიურად დგას საქართველოს სახელმწიფოებრიობის წინაშე. პოლიტიკური და კულტურული ელიტების იდეოლოგიური და საგარეო პოლიტიკური პრიორიტეტები ხელს უწყობს საზოგადოებრივ ცნობიერებაში იმ აზრის დამკვიდრებას, რომ ენერგომატარებლების საქართველოზე გავლა შეავსებს ბიუჯეტს, ნატო უზრუნველყოფს ჩვენს უსაფრთხოებას, ევროკავშირი,ევროპის საბჭო ეუთო დაიცავს ადამიანის უფლებებს და ა.შ. ფაქტობრივად, ჩვენ ისღა დაგვრჩენია, რომ დაველოდოთ უზრუნველყოფილ ცხოვრებას; ბუნებრივია, ხალხი, რომელსაც არ გააჩნია საკუთარი სახელმწიფოს, საკუთარი თავის იმედი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 285 ვერასოდეს ვერ ააშენებს სუვერენულ სახელმწიფოს და ვერ შედგება, როგორც პოლიტიკური ერი; ეროვნული იდენტობის, სუვერენიტეტის დაკარგვის საფრთხე მთელი სიგრძე სიგანით გააცნობიერა კათალიკოს პატრიარქმა, მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ, რომ მხოლოდ სახელმწიფოებრივი აზროვნების განვითარებამ, საკუთარი ეროვნული პოტენციალის მოიმედოობამ (თავის დროზე ილია ჭავჭავაძემ დიდი ძალისხმევა მოახმარა „საკუთარი თავის მოიმედოობის“ ლიბერალური კონცეფციის ჩამოყალიბებას) შეიძლება გადაგვარჩინოს; “სახელმწიფო უნდა განვითარდეს და მისი იდეოლოგიის განმსაზღვრელი უნდა იყოს არა გარე გეოპოლიტიკური ფაქტორები, არამედ ეროვნული ინტერესები. ამ ინტერესებს უმნიშვნელოვანესად უნდა მიიჩნევდნენ როგორც ხელისუფლება, პარტიები, არასამთავრობო ორგანიზაციები და მასმედია...ეს ნებისმიერი სახელმწიფოს არსებობისა და განვითარების გარანტიაა,“ ამავე დროს პატრიარქი ხაზს უსვამს საგარეო ფაქტორების გამოყენების აუცილებლობას. „კვირის პალიტრა“ (2009) წლის 20–26 აპრილი; ვეთანხმები ახალგაზრდა მკვლევარს ნ. აბესაძეს, რომელიც სადისერტაციო ნაშრომში, „მართლმადიდებელი ეკლესია-თანამედროვე ქართული ეროვნულ-პოლიტიკური იდენტობის ფორმირების აქტორი“, მიუთითებს ინსტიტუციური ვაკუუმისა და პოლარიზების პირობებში ეკლესიისა და პატრიარქის როლი განსაკუთრებით გამოკვეთილია, რასაც უცხოელი პოლიტოლოგები და პოლიტიკური აქტორებიც კი აღიარებენ, რომ დიდია საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის როლი კონსენსუალური პოლიტიკური კულტურის, ეროვნული თანხმობის და პოლიტიკური პოლარიზაციის დაძლევის პროცესში. ნ. აბესაძე (2022) გვ 28. ამრიგად, კულტურული ელიტა, ერის ინტელექტუალური ნაწილი, საზოგადოებრივი განვითარების ნებისმიერ ეტაპზე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ეროვნული კულტურის და სახელმწიფოებრივი აზროვნების ჩამოყალიბებისა და განვითარების პროცესში; ავტორიტარული და დემოკრატიული რეჟიმები ცდილობენ ხელისუფლებასთან ახლოს იყოლიონ ინტელიგენცია, მეცნიერებისა და კულტურის გამორჩეული წარმომადგენლები, მიანიჭონ მათ ნაწილს გარკვეული პრივილეგიები, რათა უზრუნველყონ ხელისუფლებების ლეგიტიაციის იდეოლოგიური დასაბუთება; მაგრამ განსხვავებულია მათი როლი, ავტონომიურობის ხარისხი და მნიშვნელობა დემოკრატიზაციისა და პოლიტიკური მოდერნიზაციის პირობებში. განსაკუთრებული მისია აკისრია კულტურულ ელიტებს გლობალიზაციის ეპოქაში და ეკონომიკურად სუსტ პატარა სახელმწიფოში, როგორც საქართველოა, რომელსაც დიდი სახელმწიფოების თანადგომის გარეშე არ შეუძლია სუვერენიტეტის შენარჩუნება და ატარებს ცალსახა დასავლურ პოლიტიკას, იზიარებს ლიბერალურ ღირებულებებს, ნებით თუ უნებლიეთ ფართოდ უხსნის კარს მასობრივი კულტურის შემოდინებას, რაც ახალი გამოწვევებისა და პრობლემების წინაშე აყენებს კულტურულ ელიტას: ინტელექტუალური ელიტა ერთი მხრივ მოწოდებულია შემოქმედებითად აითვისოს და გაამდიდროს ეროვნული მეცნიერებისა და კულტურის სფეროები გლობალიზაციის პერიოდში წარმოშობილი ახალი პროგრესული იდეებით, სამეცნიერო ტექნიკური მიღწევებით, და მეორე მხრივ, ჰუმანიტარულმა ელიტამ უნდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 286 უზრუნველყოს ეროვნული იდენტობის, ტრადიციების, კულტურის იდენტობის შენარჩუნება და შემდგომი განვითარება. გამოყენებული ლიტერატურა ა. ტუკვაძე (1998) პოლიტიკური ელიტა გვ 50. ილია ჭავჭავაძე (1990) დავით აღმაშენებელი, გვ 2–3. ივანე ჯავახიშვილი (1906) ზნეობრივი მოძღვრების ისტორია საქართველოში გაზეთი „ივერია“ № 10,11, 12. სტივენ ფ. ჯონსი (2013) დემოკრატია საქართველოში. http.//www. cicerofoundation.org / legtures/ stephen jones georgia.pdf „კვირის პალიტრა“ (2009) წლის 20–26 აპრილი იხ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს– პატრიარქის ილია მეორის სააღდგომო ეპისტოლე. ნ. აბესაძე (2022) მართლმადიდებელი ეკლესია-თანამედროვე ქართული ეროვნულპოლიტიკური იდენტობის ფორმირების აქტორი, ავტორეფერატი სოციალური მეცნიერებების დოქტორის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად. გვ 28. cultural elite: an actor in the formation of national-political identity avtandil tukvadze1, akaki abzianidze2, elene gelashvili3 1tsu associate professor; 2gnu professor; 3tsu assistant professor abstract the cultural elite consists of complex structural elements and itself plays an important role in the process of formation and development of national culture and the thinking in the interest of state; any regime seeks to bring the intelligentsia, prominent representatives of science and culture closer to power, to provide some of them with certain privileges in order to provide an ideological justification for the legitimacy of power; but their role, the degree of autonomy are different in democracies and authoritarian states: a special mission is entrusted to cultural elites in the era of globalization and in such an economically weak small state as georgia, which can not maintain its sovereignty without the support of large states and international organizations and pursues an unequivocal western course (another choice russia's aggressive policy does not leave), shares liberal values, willy-nilly opens the door wide open for the influx of cosmopolitan mass culture, which poses new challenges and problems for the cultural elite: on the one hand, the intellectual elite is called upon to creatively absorb and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 287 enrich the areas of domestic science and culture, new progressive ideas emerging in the period of globalization, scientific and technological achievements, on the other hand, political orientations based only on liberal values pose a threat to national values, a unique independent culture, therefore, the humanitarian elite must ensure the preservation and further development of national political identity, traditions, culture: political elites, parties must stand on the values of liberalism and conservatism, as is customary for western democracies. key words: cultural elite, intellectual, humanitarian, national, identity, political, liberalism, conservatism. культурная элита: актoр формирование национально-политической идентичности автандил туквадзе1, акакий абзианидзе2, елена гелашвили3, 1доцент тгу; 2профессор seu; 3асисстент-проф тгу аннотация культурная элита состоит из сложных структурных элементов и сама играет важную роль в процессе формирования и развития национальной культуры и государственного мышления; любой режим стремится приблизить к власти интеллигенцию, выдающихся представителей науки и культуры, предоставить некоторым из них определенные привилегии, чтобы обеспечить идеологическое обоснование легитимности власти; но их роль, степень автономии различны в демократиях и авторитарных государствах: особая миссия возложена на культурные элиты в эпоху глобализации и в таком экономически слабом маленьком государстве, как грузия, которое не может сохранить свой суверенитет без поддержки крупных государств и международных организаций и проводит однозначный западный курс (другой выбор — агрессивная политика россии не оставляет), разделяет либеральные ценности, волей-неволей открывает настежь двери для притока космополитической массовой культуры, которая ставит новые вызовы и проблемы перед культурная элита: с одной стороны, интеллектуальная элита призвана творчески поглощать и обогащать области отечественной науки и культуры новыми аннотация культурная элита состоит из сложных структурных элементов и сама играет важную роль в процессе формирования и развития национальной культуры и государственного мышления; любой режим стремится приблизить к власти интеллигенцию, выдающихся представителей науки и культуры, предоставить некоторым из них определенные привилегии, чтобы обеспечить идеологическое обоснование легитимности власти; но их роль, степень автономии различны в демократиях и авторитарных государствах: особая миссия возложена на культурные элиты в эпоху глобализации и в таком экономически слабом маленьком государстве, как грузия, которое не может сохранить свой суверенитет без поддержки крупных государств и georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 288 международных организаций и проводит однозначный западный курс (другой выбор — агрессивная политика россии не оставляет), разделяет либеральные ценности, волей-неволей открывает настежь двери для притока космополитической массовой культуры, которая ставит новые вызовы и проблемы перед культурная элита: с одной стороны, интеллектуальная элита призвана творчески поглощать и обогащать области отечественной науки и культуры новыми возникающими в период глобализации прогрессивными идеями, научно-техническими достижениями, с другой стороны, политическими ориентациями, основанными только на либеральных ценностях представляют угрозу национальным ценностям, уникальной независимой культуре, следовательно, гуманитарная элита должна обеспечить сохранение и дальнейшее развитие национальной политической идентичности, традиций, культуры: политические элиты, партии должны стоять на ценностях либерализма и консерватизма, как это принято в западных демократиях. ключевые слова: культурная элита, интеллектуальная, гуманитарная, национальная, идентичность, политическая, либерализм, консерватизм. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 212 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.27 , . . , 0171, , . 77. [phdf-23-3114] , . , , , (brix), . . . . , ( ) . , , ). . . , . . : ; ; ; . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 213 1. . , , , ), . , . . , , , , ., [1]. , . , . [2], 25-30% [3]. , , . . , ( , , , ) ( ) . , , [4]. ( ) ( ) . [4, 5, 6]. : ; ; , , , [7-10]; ) . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 214 2. 2.1. . . , : (brix) , , . „ “ „ “ . ( ) 1. 1. , % , % , % 12-15.4 0.2 – 0.9 0.6 – 1.3 9.7-10.4 0.1 1.2-1.8 ( ) , . , , , . . : ( ) (dip-coating), (spray coating) (electrospun nanofibers coating) [4,11, 12]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 215 , . 2% 8% (1l6~1l8) ( ). 5-10 , , . . . , ( 2). 2. x1 , x2 , % x3 , i 0 2 4 ii 9 2 4 iii 0 8 4 iv 9 8 4 v 0 2 14 vi 9 2 14 vii 0 8 14 viii 9 8 14 : , , , . 2% 8%(0 9 ). -4 -14 [13]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 216 2, . 2.2. 0 9 1-4. 5. „ “ 0 . 6. „ “ 9 . 15.2 12.8 10.1 14.6 12.8 15.2 13.4 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 10.0 12.0 14.0 16.0 4 . 14 ,% (b ri x) , . . 2% . 8% 15.2 10.2 8.0 13.4 11.1 14.6 12.7 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 10.0 12.0 14.0 16.0 4 . 14 ,% (b ri x) , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 217 7. „ “ 0 . 8. „ “ 9 . 14.3 (100 ) 0 33,5%, 2% 15,7%, 8 % 11,8%. 9 : 47,4%, 2% 26,97%, 8% 16,44%. 8%0 9 . 11.4 10.2 7.2 11.0 9.5 11.0 10.8 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 10.0 12.0 4 . 14 ,% (b ri x) , . . 2% . 8% 11.4 9.0 5.2 10.5 8.2 10.9 10.1 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 10.0 12.0 4 . 14 ,% (b ri x) , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 218 14.3 (100 ) 0 36,8%, 2% 16,7%, 8 % 5,7%. 9 : 56%, 2% 28,07%, 8% 11,4%. 8% 9 . 0 9 5-8. 9. „ “ 0 . 0.430 0.350 0.150 0.390 0.290 0.430 0.420 0.000 0.050 0.100 0.150 0.200 0.250 0.300 0.350 0.400 0.450 0.500 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 219 10. „ “ 9 . 11. „ “ 0 . 0.430 0.310 0.100 0.350 0.190 0.430 0.418 0.000 0.050 0.100 0.150 0.200 0.250 0.300 0.350 0.400 0.450 0.500 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% 0.136 0.095 0.029 0.100 0.090 0.136 0.120 0.000 0.020 0.040 0.060 0.080 0.100 0.120 0.140 0.160 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 220 12. „ “ 9 . 14.3 (100 ) 0 0,43 0,15%, 2% 0,43 0,29%, 8% 0.1%, . 0 9 8%. 0 4 14 . 9 14 . 0 9 9-12. 0.136 0.085 0.010 0.080 0.039 0.130 0.090 0.000 0.020 0.040 0.060 0.080 0.100 0.120 0.140 0.160 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 221 13. „ “ 0 . 14. „ “ 9 . 0.95 1.50 2.00 1.10 1.60 1.04 1.47 0.00 0.50 1.00 1.50 2.00 2.50 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% 0.95 1.60 2.20 1.19 1.78 1.05 1.60 0.00 0.50 1.00 1.50 2.00 2.50 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 222 15. „ “ 0 . 16. „ “ 9 . 14.3 (100 ) 0 0,95% 2%, 2% 1,6%, 8% 1,47%, 9 . 0 , , . 8%. 9 , . 1.05 1.45 2.18 1.10 1.52 1.05 1.39 0.00 0.50 1.00 1.50 2.00 2.50 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% 1.05 1.98 2.30 1.17 1.60 1.09 1.56 0.00 0.50 1.00 1.50 2.00 2.50 4 . 14 ,% , . . 2% . 8% georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 223 , , , (2%, 8%) , 8%, 2% 0 . . . 3. 1. 14.3 (100 ) 0 9 . , (brix) . (0 , 9 ) , . , , . 2. 14.3 (100 ) , . 1. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 224 2. 3. 4. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 225 1. yahia, e.m.; garcía-solís, p.; celis, m.e. contribution of fruits and vegetables to human nutrition and health. in post-harvest physiology and biochemistry of fruits and vegetables; woodhead publishing: amsterdam, the netherlands, 2019; pp. 19–45. 2. salihoglu, g.; salihoglu, n.k.; ucaroglu, s.; banar, m. food loss and waste management in turkey. bioresour. technol. 2018, 248, 88–99. 3. kumar, h.; bhardwaj, k.; sharma, r.; nepovimova, e.; ku ca, k.; dhanjal, d.s.; verma, r.; bhardwaj, p.; sharma, s.; kumar, d. fruit and vegetable peels: utilization of high-value horticultural waste in novel industrial applications. molecules 2020, 25, 2812. 4. singh, d. p.; packirisamy, g.; biopolymer-based edible coating for enhancing the shelf life of horticulture products, food chemistry: molecular sciences, v. 4, 2022, 100085. 5. felicia, w. x. l.; rovina, k.; nur’aqilah, m. n.; vonnie, j. m.; erna, k. h.; misson, m.; halid, n. f. a.; recent advancements of polysaccharides to enhance quality and delay ripening of fresh produce: a review. polymers 2022, 14, 1341. https://doi.org/10.3390/polym14071341. 6. senna, m.m. h.; al-shamrani, k. m.; al-arifi, a. s.; edible coating for shelf-life extension of fresh banana fruit based on gamma irradiated plasticized poly(vinyl alcohol)/carboxymethyl cellulose/tannin composites. materials sciences and applications, 5(6 ), 2014, 395415. doi:10.4236/msa.2014.56045 7. katsarava, r., puiggali, j. (2015). leucine based polymers: synthesis and applications. book chapter in: leucine: biology, consumption and benefits. biochemistry research trends, s.r. newman, ed., nova sci. publisher. 8. katsarava, r., kulikova, n., puiggalí, j. (2016) amino acid based biodegradable polymers – promising materials for the applications in regenerative medicine (review). j. j. regener. med., 1(1): 012. 9. katsarava, r., gomurashvili, z. biodegradable polymers composed of naturally occurring amino acids. handbook of biodegradable polymers isolation, synthesis, characterization and applications, lendlein, a. and sisson, a., eds., wiley-vch, verlag gmbh & co. kgaa. ch. 5, 107-131 (2011). 10. katsarava, r., tugushi, d., gomurashvili, zd. poly (ester urea) polymers and methods of use. u.s. patent no. 8,765,164 (2014). 11. ghorani, b., & tucker, n. (2015). fundamentals of electrospinning as a novel delivery vehicle for bioactive compounds in food nanotechnology. food hydrocolloids, 51, 227–240. https://doi.org/10.1016/j.foodhyd.2015.05.024 12. haonan, wu., & liandong hu., recent advances of proteins, polysaccharides and lipids-based edible films/coatings for food packaging applications. comprehensive reviews in food science and food safety (2021),10.1111/1541-4337.12697, volume 19, pp.29–45. 13. jibladze, t., palavandishvili, t., katsarava, r., preservation of agricultural products by polymer biomimetics: mathematical planning of the process. collection of scientific works of the georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 226 international scientific conference dedicated to the 90th anniversary of givi tsinstadze. chemistry-achievements and perspectives, georgian technical university, tbilisi, 2023, pp. 190198. biochemical changes in agro-products coated with pseudoprotein food coating tamar jibladze 1department of chemistry, georgian technical university (gtu), 77 kostava str., 0171, tbilisi, georgia. phd student. this research [phdf-23-3114] has been supported by the shota rustaveli national science foundation of georgia (srnsfg). abstract. fruits and vegetables are perishable agricultural products, therefore extent of the shelf life of agroproducts is an actual challenge. this review presents biochemical changes that occurred during shelf life in covered agro-products with edible coating, in particular changes in parameters that determine their commodity properties, such as water-soluble dry matter (brix), titratable acidity, and crude cellulose. edible coating is an alternative to traditional storage methods. such films have been used since the last century. the prospects of edible coatings for sustainable food preservation have increased according to their use. nowadays they are a current trend of organic products packaging. in recent years, preference has been given to the use of biodegradable, environmentally friendly materials in the form of food coatings. the interest in the development of biodegradable edible films is increasing every day. the aim of this study was to evaluate the effect of pseudoprotein applied as an edible coating. the research aims to determine the optimal storage conditions and, therefore obtain and apply different concentrations of pseudoprotein-based edible coating solutions for covering fruit and vegetable samples (apples, carrots). products are stored at their suitable storage temperature. the results of the experiment emphasize the positive influence of pseudoproteins in extending the shelf life of agricultural products. pseudoproteins have been mainly implemented in medicine as drug carriers and surgical implants, where they have shown high biocompatibility. taking into account the potential of pseudoproteins to preserve agricultural products, it is possible to expand their scope and introduce them in the agriculture and food industry. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 60 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 2, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.02.04 პრობიოტიკული თვისებების პროდუქტების გავლენა საექსპერიმენტო ცხოველების ფუნქციურ მაჩვენებლებზე დ. თავდიდიშვილი, მ. ფხაკაძე, რ. საკანდელიძე, ნ. ღაჭავა აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქუთაისი, საქართველო ანოტაცია ხორცის დაკეპილი ნაწარმისთვის პრობიოტიკული თვისებების მინიჭების მიზნით დასაბუთებულია რეცეპტურებში საკვები ბოჭკოების, ლაქტულოზის, მწვანე ჩაის ექსტრაქტის და მინერალური წყალი ლუგელას შემცველი კომპლექსური დანამატების გამოყენების მიზანშეწონილობა. ახალი ნაწარმის რეცეპტურები შემუშავებულია კომპიუტერული მოდელირების მეთოდით. შემუშავებული ნაწარმის მიკრობიოლოგიური მაჩვენებლების გამოკვლევა მიუთითებს მათ უსაფრთხოებაზე. საექსპერიმენტო ცხოველებზე ჩატარებული კვლევებით დადგენილია, რომ პრობიოტიკული დანამატებით გამდიდრებული ნაწარმი ვირთაგვების სისხლში ზრდის ერითროციტების და შესაბამისად, ჰემოგლობინის რაოდენობას, აუმჯობესებს სისხლის პლაზმის ცილოვან შემადგენლობას, ასევე დადებით გავლენას ახდენს ცხოველების საჭმლის მონელების სისტემაზე, არ იწვევს შინაგანი ორგანოების დესტრუქციას და ქცევითი მდგომარეობის ცვლილებებს. მიღებული მონაცემები დამუშავდა მათემატიკური სტატისტიკის მეთოდის ibm spss statistics კომპიუტერული პროგრამის გამოყენებით. საკვანძო სიტყვები: ხორცის პროდუქტები, პრობიოტიკური ინგრედიენტები, უსაფრთხოება, საექსპერიმენტო ცხოველები, ჰემატოლოგიური მაჩვენებლები, ფუნქციური ცვლილებები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 61 შესავალი კვება ადამიანის ნორმალური განვითარების, ჯანმრთელობის განმტკიცების და საბოლოო ჯამში, პროგრესისა და ცხოვრების ხარისხის გადამწყვეტი პირობაა. ბოლო წლებში მოსახლეობის კვების სტრუქტურა არსებითად შეიცვალა. ცხოვრების ნაკლებად მოძრავი წესის და მასთან დაკავშირებული მცირე ენერგეტიკული დანახარჯების ფონზე გაიზარდა ცხოველური ცხიმების და ადვილად შესათვისებელი ნახშირწყლების მოხმარება, აღინიშნება ნაჯერი ცხიმოვანი მჟავებისა და ქოლესტერინის მაღალი ხვედრითი წილი, კვების რაციონში სეზონის მიუხადავად გამოვლინდა ვიტამინების, მიკროდა მაკროელემენტების მკვეთრი დეფიციტი. აღნიშნული გადახრები იწვევს იმუნური სტატუსის დარღვევას, ორგანიზმის რეზისტენტობის დაქვეითებას ინფექციებისა და გარემო არეს სხვა უარყოფითი ფაქტორების მიმართ. კვების ხარისხის ამაღლების, ესენციალური ნუტრიენტების დეფიციტის კორექტირების, დაავადებათა პროფილაქტიკის და ჯანმრთელობის განმტკიცების პერსპექტიულ ინოვაციურ მიმართულებად გვესახება ყოველდღიური საკვები პროდუქტების გამდიდრება ისეთი ბიოლოგიურად აქტიური ინგრედიენტებით, რომლებიც მიანიჭებს მათ ფუნქციური პროდუქტის თვისებებს [1, 2, 3, 4, 5, 6]. ამ საკითხების გადაწყვეტის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა ადამიანის ორგანიზმში ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების მიწოდების პროცესის მართვა საკვების გამდიდრებით მათი წარმოების პროცესში. კერძოდ, სხავადასხვა წარმომავლობის ხორცის დაკეპილი ნახევარფაბრიკატების რეცეპტურებში ისეთი არატრადიციული ნედლეულის გამოყენებით რომლებსაც გააჩნია გარკვეული ფიზიოლოგიური და ბიომაკორექ-ტირებელი მოქმედება. ეს შეიძლება იყოს მცენარეული ნედლეული ცილის და საკვები ბოჭკოების მაღალი შემცველობითი, იოდით მდიდარი წყალმცენარეები და ბიოაქტიური მოქმედების აპი და ფიტომცენარეები [7, 8, 9, 10, 11]. დღეისთვის მეტად აქტუალურია საჭმლის მონელების სხვადასხვა ფუნქციების დარღვევების მკურნალობის საკითხები, რაც განპირობებულია კუჭ-ნაწლავის დაავადებების მნიშვნელოვანი გავრცელებით და მედიკამენტური პრეპარატებით მათი მკურნალობის სიძნელეებით. ასეთი დაავადებების დროს და მათი ანტიბიოტიკებით ხანგრძლივი მკურნალობისას, სასარგებლო მიკროფლორის რაოდენობა მკვეთრად მცირდება და იწვევს ნაწლავების ბუნებრივ ბიოცენოზს. ამ პრობლემის გადაწყვეტას დიდწილად ხელს შეუწყობს საკვებში პრობიოტიკებისა და პრებიოტიკების ფართო გამოყენაბა. დადგენილია, რომ პრობიოტიკები და პრებიოტიკები, წარმოადგენენ რა ნაწლავების ნორმალური მიკროფლორის მიკროორგანიზმებს და უზრუნველყოფენ მისი ზრდისა და განვითარების ოპტიმალურ პირობებს, დადებით გავლენას ახდენენ ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე [12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19]. ამ მხრივ პერსპექტიული და გამართლე-ბული მიმართულებაა ისეთი ფუნქციური პროდუქტების წარმოება, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება ცხოველური და მცენარეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 62 პროდუქტების ურთიერთგამდიდრების ეფექტი, რის შედეგათაც ისინი შეიძენს ორგანიზმისათვის სასარგებლო, მათ შორის პრობიოტიკურ თვისებებს [20, 21, 22, 23, 24, 25]. სამუშაოს მიზანს წარმოადგენდა პრობიოტიკური თვისებების მქონე ბოცვრის ხორცის ნაწარმის გავლენის შესწავლა მათ უსაფრთხოებაზე, საექსპერიმენტო ცხოველების ჰემატოლოგიურ და ფუნქციურ მაჩვენებლებზე კვლევის ობიექტები და მეთოდები კვლევები ჩატარდა აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საკვები პროდუქტების წარმოების ტექნოლოგიების დეპარტამენტის ტექნოლოგიურ და ბიოლოგიის დეპარტამენტის ფიზიოლოგიის ლაბორატორიაში. კვლევის ობიექტებად არჩეული იყო: ტრადიციული რეცეპტურით დამზადებული ბოცვრის ხორცის დაკეპილი ნატურალური ნახევარფაბრიკატები და მზა ნაწარმი; ჩვენს მიერ შემუშავებული რეცეპტურებითა და ტექნოლოგიით დამზადებული მოდელური ნახევარფაბრიკატები და მზა ნაწარმი პრობიოტიკური მოქმედების კომპლექსური დანამატებით [8]; საექსპერიმენტო ცხოველები სამუშაოს შესრულებისას გამოყენებული იყო ტექნოლოგიური და მედიკო-ბიოლოგიური კვლევის თანამედროვე, სტანდარტული, საყოველთაოდ მიღებული მეთოდები, რომლებიც შეესაბამება დასახული ამოცანების გადაწყვეტას. რეცეპტურული კომპოზიციების პროექტირებას ვაწარმოებდით კომპიუტერული მოდელირების მეთოდით. შემუშავებული ნაწარმის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული მიკრობიოლოგიური ანალიზის დროს მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობას ნიმუშებში ვსაზღვრავდით гост 10444.15-94-ით „საკვები პროდუქტები. მეზოფილურ აერობული და ფაკულტატურ ანაერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობის განსაზღვრის მეთოდები"; ნაწლავის ჩხირის ჯგუფის ბაქტერიების რაოდენობას ვსაზღვრავდით гост р 50454-92-ით „ხორცი და ხორცპროდუქტები. სავარაუდო კოლიფორმული ბაქტერიების და escherichia coli აღმოჩენა და აღრიცხვა"; სალმონელას რაოდენობას гост р 50455-92-ით „ხორცი და ხორცპროდუქტები. სალმონელას აღმოჩენა". ნაწარმის მედიკო-ბიოლოგიურ შეფასებას ვაწარმოებდით ექსპერიმენტული მეთოდებით თეთრ ლაბორატორიულ მამრ ვირთაგვებზე. ერითროციტებისა და ლეიკოციტების რაოდენობას ვსაზღვრავდით გორიაევის კამერის საშუალებით; საერთო ცილას სისხლის შრატში irf-22 რეფრაქტომეტრის გამოყენებით; ჰისტოლოგიურ გამოკვლევებს гост р 51604-2000-ით „ხორცი და ხორცპროდუქ-ტები. შედგენილობის ჰისტოლოგიური იდენტიფიკაციის მეთოდი“კუჭნაწლავის ტრაქტის ორგანოების ჰისტოლოგიური სტრუქტურის შესასწავლად ჰისტოპრეპარატების მიკროსკოპული გამოკვლევისათვის ვიყენებდით mbi-1 მიკროსკოპს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 63 (ოკულატორის გადიდება 7x, ობიექტივის 40x), ლორწოვანი გარსის სისქეს ვსაზღვრავდით ოკულარ-მიკრომეტრის мов-1-10-ის საშუალებით. შედეგები და ანალიზი პრობიოტიკური თვისებების პროდუქტების რეცეპტურების და ტექნოლოგიის პროექტირებისას ვხელმძღვანელობდით ჯანსაღი კვების თეორიის პრინციპებით. ნაწარმის მაქსიმალური ეფექტურობის უზრუნველყოფისათვის ბიომაკორეკტირე-ბელი მოქმედების პროდუქტების შერჩევასთან ერთად ვითვალისწინებდით მათ ურთიერთშეთავსებადობას და ცალკეული ინგრედიენტების დადებით სამკურნალო-პროფილაქტიკურ თვისებებს. რეცეპტურების ძირითადი ინგრედიენტებია: ნიმუში i ბოცვრის ხორცის ფარში, მინერალური წყალი, სანელებლები, ჯანჯაფილი და ფუნქციური კომპლექსური დანამატი, რომლის კომპონენტებია სელის ფხვნილი და ლაქტულოზა. ნიმუში 2 ბოცვრის ხორცის ფარში, მწვანე ჩაის ექსტრაქტი, სანელებლები და ფუნქციური კომპლექსური დანამატი, რომლის კომპონენტებია შვრიის ქატო, ტოპინამბურის ფხვნილი და ლაქტულოზა. ინგრედიენტების ასეთი ნაკრები განპირობებულია ორგანიზმზე მათი ფიზიოლიგიური ზემოქმედების სპექტრით (მათ შორის პრობიოტიკული მოქმედების) და ორგანოლეპტიკური თვისებებით. კერძოდ, შვრიის ქატო და სელი მნიშვნელოვანი რაოდენობით შეიცავს საკვებ ბოჭკოებს, რომლებიც ამცირებს ქოლესტერინის დონეს, აადვილებს საკვების მონელებას, აუმჯობესებს ნაწლავების პერისტალტიკას და უზრუნველყოფს ორგანიზმის დროულ დეტოქსიკაციას; ტოპინამბური გამოირჩევა ინსულინის, ვიტამინების, მინერალური ნივთიერებებისა და საკვები ბოჭკოების შემცველობით; ლაქტულოზას გააჩნია პრობიოტიკული მოქმედება. ლაქტულოზა ანიჭებს რა ნაწარმს ბიფიდოგენურ თვისებებს, ასტიმულირებს სასარგებლო მიკროფლორის ცხოველქმედებას, ამცირებს სისხლში ქოლესტერინის შემცველობას და იცავს ორგანიზმს დიარეისაგან (ცდებისათვის ვიყენებდით ლაქტულოზას სიროფს, რომელშიც ლაქტულოზას მასური წილი შეადგენდა 1:2); მწვანე ჩაის ექსტრაქტი ცნობილია ანტიოქსიდანტური, ანტიკანცეროგენული, ანტიმიკრობული და კარდიოპროტექტორული მოქმედებით; მინერალური წყალი ლუგელა კალციუმის ქლორიდის ბუნებრივი 9,5%-იანი კონცენტრატია, რომელშიც cacl2 წარმოდგენილია იონიზირებული ფორმით (ca2+,cl-), რაც აადვილებს კალციუმის ბიომისაწვდომობას. რეცეპტურული კომპოზიციების პროექტირებას ვაწარმოებდით კომპიუტერული მოდელირების მეთოდით. ნაწარმის ტექნოლოგიების შედგენისას მათი ფუნქციური მიმართულების კონტროლისა და იდენტიფიცირებისათვის განსაზღვრული იყო კრიტიკული საკონტროლო წერტილები: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 64 ფუნქციონალური ნედლეულის მომზადება და დოზირება, შეტანის სტადიები, რეცეპტურული კომპონენტების თანაბარი განაწილება, ტემპერატურული რეჟიმი. რეცეპტურული ინგრედიენტების ოპტიმალური რაოდენობის დასადგენად გამოვიკვლიეთ კომპლექსური დანამატების გავლენა ბოცვრის ხორცის დაკეპილი ნაწარმის ფუნქციურ-ტექნოლოგიურ თვისებებზე და ხარისხის ორგანოლეპტიკურ მაჩვენებლებზე. შემუშავებული ნაწარმის უსაფრთხოების დასადგენად შევისწავლეთ მისი მიკრობიოლოგიური მაჩვენებლები. ანალიზს ვატარებდით მეზოფილურ-აერობული და ფაკულტატურ-ანაერობული მიკროორგანიზმების (მაფამ), სალმონელების, ნაწლავის ჩხირის ჯგუფის ბაქტერიების არსებობაზე (ნჩჯბ) (ცხრილი 1). ცხრილი 1. ბოცვრის ხორცის დაკეპილი ნაწარმის მიკრობიოლოგიური მაჩვენებლები მიკრობიოლოგიური მაჩვენებლები დასაშვები ნორმა საცდელი ნიმუშები კონტროლი ნიმუში 1 ნიმუში 2 მაფამ რაოდენობა, კწე/გ, არა უმეტეს 5×106 1.8×103 2.6×103 2.9×103 ნჩჯბ (კოლიფორმები) 0.01 გ ნიმუშში დაუშვებელია არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა ობი, კოლონიების წარმოქმნის ერთეული,კწე/გ,არა უმეტეს 500 არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა პათოგენური მიკროორგანიზმები, მათ შორის salmonella, 25 გ ნიმუშში დაუშვებელია არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა ცხრილის მონაცემები მეტყველებს, რომ საკვლევ ნიმუშებში მეზოფილურ-აერობული და ფაკულტატურ-ანაერობული მიკროორგანიზმების რაოდენობა იყო 2.6·103-დან 3.2·103კწე/გ-მდე ფარგლებში, რაც არ აღემატება სანიტარული ნორმებითა და წესებით დადგენილ მნიშვნელობას. ნაწლავის ჩხირების ჯგუფის (კოლიფორმის) ბაქტერიები არ აღმოჩნდა 0,01 გ ნიმუშში და შეესამებოდა მიკრობიოლოგიური უსაფრთხოების ჰიგიენურ მოთხოვნებს, ხოლო პათოგენური მიკროორგანიზმები, მათ შორის სალმონელები, არ გამოვლინდა 25 გ ნიმუშში, რაც ასევე შეესაბამებოდა მიკრობიოლოგიურ, უსაფრთხოების ნორმებს და მეტყველებს პროდუქტის უვნებლობაზე. სამუშაოს შემდეგ ეტაპზე შევისწავლეთ, თუ რა გავლენას ახდენს შემუშავებული ნაწარმი საცდელი ცხოველების სისხლის ჰემატოლოგიურ მაჩვენებლებზე, რასაც ვსაზღვრავდით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 65 შემდეგი პარამეტრების მიხედვით: 1 სისხლის მორფოლოგიური მაჩვენებლები, 2 სისხლის პლაზმის ბიოქიმიური მაჩვენებლები. კვლევა ჩატარდა ცალ-ცალკე, შესაბამისად საექსპერიმენტო და საკონტროლო ცხოველებზე (ჯგუფში ცხოველთა რაოდენობა n=4). ექსპერიმენტით მიღებული მაჩვენებლების მიხედვით, თითოეული ჯგუფისათვის გამოგვყავდა საშუალო სტატისტიკური მონაცემი, ვანგარიშობდით ექსპერიმენტში მიღებული რიცხობრივი მაჩვენებლების საშუალოს და ვადარებდით საკონტროლო ჯგუფის ცხოველთა მონაცემებს. ჰემატოლოგიური მაჩვენებლების გადახრების მიხედვით ვმსჯელობდით მოსალოდნელ ფუნქციურ დარღვევებზე. საკონტროლო ნიმუშად აღებული იყო „ბოცვრის ხორცის ნატურალური ფარში“, რომლის ჰემატოლოგიური მაჩვენებლები თავდაპირველად შევადარეთ რეკომენდირებულ ნორმებს. საექსპერიმენტო ცხოველების სისხლის მორფოლოგიური მაჩვენებლების კვლევის შედეგები ასახულია ცხრილში 2. ცხრილი 2. საექსპერიმენტო ცხოველების სისხლის მორფოლოგიური მაჩვენებლები მიღებული მონაცემების ანალიზი მეტყველებს, რომ ბოცვრის ხორცის ახალი სახის ნაწარმმა საცდელი ცხოველების სისხლში გამოიწვია მორფოლოგიური შედგენილობის და პლაზმის ბიოქიმიური მაჩვენებლების მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება. კერძოდ, ჰემოგლობინის საერთო შემცველობა ნიმუშში 1 გაიზარდა 2.02 %-ით, ხოლო ნიმუშში 2 5.9 %-ით. შესაბამისად მომატებული აღმოჩნდა ერითროციტების რაოდენობა 6,8 % – 11.1 %-ის ფარგლებში. ერითროციტების რეზისტენტობის მხრივ გაუმჯობესება მოხდა 6.1 % 8.2%ით. ლეიკოციტების რაოდენობა მნიშვნელოვნად არ შეიცვალა, გამოვლინდა მისი სტაბილური მდგომარეობა, რომელიც მიუთითებს ჰემოპოეზის ჰომეოსტაზურ მდგრადობაზე, რაც მნიშვნელოვნად დადებითი მაჩვენებელია იმუნური სისტემის გაძლიერებისთვის. სისხლის მაჩვენებლები ნორმა ნიმუშები საკონტრო ლო ნიმუში 1 ნიმუში 2 ერითროციტების რაოდენობა rbc) მილიონ/მკლ 7,2 8,5 9,08 9,4 ერითროციტების საშუალო მოცულობა (mcv) 1მკმ3 55,5 58,1 58,5 59,56 ჰემოგლობინის საერთო რაოდენობა გრ/ლ 132,2 134,1 136,82 142 ერითროციტების ოსმოსური რეზისტენტობა 0,36 0,33 0,35 0,39 ლეიკოციტების რაოდენობა ათასი/მლ 11,57 11,78 11,39 11,26 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 66 სისხლის მორფოლოგიური მაჩვენებლების ასეთმა ცვლილებებმა გამოიწვია ორგანიზმის რიგი სასიცოცხლო პროცესების გააქტიურება, კერძოდ, გაძლიერდა ჰემოპოეზის პროცესი. აღნიშნული მონაცემები მიუთითებს, რომ სისხლის ფუნქციური მაჩვენებლები ნივთიერებათა ცვლის ინტენსივობის მიმართულებით საკმაოდ გაუმჯობესდა. ახალი სახის ნაწარმით კვებამ საცდელი ცხოველების სისხლში, მორფოლოგიური შედგენილობის გაუმჯობესებასთან ერთად, დადებითი გავლენა მოახდინა პლაზმის ბიოქიმიურ მაჩვენებლებზე (ნახ. 1,2). დიაგრამების ანალიზი გვაჩვენებს, რომ, გაუმჯობესდა პლაზმის ცილების რაოდენობა, მათ შორის საერთო ცილის და ალბუმინების შემცველობა ყველა საკვებ ნიმუშში გაიზარდა 4.2%4.5%-ის ფარგლებში. ასეთი ცვლილება პირველ რიგში აუმჯობესებს თვით პლაზმის ონკოზურ წნევას და განაპირობებს ალბუმინების მიერ ნივთიერებათა ტრანსპორტის ეფექტურობას. აღნიშნული ნიმუშებით საცდელი ცხოველების კვებამ სისხლის პლაზმაში 2.9%-6.1%-მდე გაზარდა გლობულინების რაოდენობაც, რომელიც მონაწილეობს ანტისხეულების წარმოქმნაში და ასრულებს ე.წ. დამცველ ფუნქციას; ცვლილებები აღინიშნა გლუკოზისა და კალციუმის შემცველობაშიც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 67 ამრიგად, პრობიოტიკული დანამატებით გამდიდრებული ახალი სახის ნაწარმი სისხლში ზრდის ერითროციტების და შესაბამისად, ჰემოგლობინის რაოდენობას, ასევე აუმჯობესებს სისხლის პლაზმის ცილოვან შემადგენლობას, რაც განაპირობებს ორგანიზმში ნივთიერებათა ტრანსპორტს, იმუნური სისტემის გაძლიერებას და მეტაბოლიზმის გაუმჯობესებას. ვირთაგვების კუჭნაწლავის ტრაქტის მორფომეტრულმა კვლევებმა გამოავლინა ორგანოების ლორწოვანი გარსის სისქის მომატება, რაც აიხსნება პრობიოტიკული დანამატების დადებითი მოქმედებით საჭმლის მომნელებელ სისტემაზე. ვირთაგვებზე ჩატარებული ექსპერიმენტების ბოლოს ცხოველების მასის მატება შეადგენდა: საკონტროლო ნიმუშში 33.5 %-ს, საცდელ ნიმუშებში 40.5 %-ს (ნიმუში 1) და 43.1 %-ს (ნიმუში 2), რაც მეტყველებს, რომ კომპლექსური დანამატები ხელს უწყობს ნივთიერებათა ცვლის პროცესის ინტენსიურ მიმდინარეობას. ექსპერიმენტების მსვლელობის პროცესში ვირთაგვების ქცევითი მდგომარეობა არ შეცვლილა. ისინი იყვნენ აქტიური, ბეწვის საფარი ჰქონდათ მბრწყინავი და დაწყობილი, კვლევის პერიოდში არც ერთი ვირთაგვა არ დაღუპულა. კვლევებმა ასევე აჩვენა, რომ ახალი სახის ნაწარმის ნიმუშების საკვებად გამოყენებას ვირთაგვების ორგანიზმში არ გამოუწვევია შინაგანი ორგანოების დესტრუქცია, არ განვითარებულა პარენქიმატოზური უჯრედების დისტროფიული და სკლეროტოზული ცვლილებები. ამრიგად, მიღებული შედეგებიდან გამომდინარე, ადგილი არა აქვს საექსპერიმენტო ცხოველების ორგანიზმის ფუნქციურ, სტრუქტურულ და სომატომეტრულ მონაცემთა ცვლილებებს. დასკვნები ჯანსაღი კვების პრინციპების გათვალისწინებით შემუშავებულია პრობიოტიკული დანიშნულების ბოცვრის ხორცის ნაწარმის მიღების მეცნიერულად დასაბუთებული ტექნოლოგია და რეცეპტურები. ახალი სახის ნაწარმის მიკრობიოლოგიური მაჩვენებლების შესწავლა ადასტურებს მათ ჰიგიენურ უსაფრთხოებას. შემოთავაზებული ნაწარმი დადებით გავლენას ახდენს საექსპერიმენტო ცხოველების სისხლის მორფოლოგიურ და სისხლის პლაზმის ბიოქიმიურ მაჩვენებლებზე, ასევე საჭმლის მონელების სისტემაზე, არ იწვევს შინაგანი ორგანოების დესტრუქციას და ქცევითი მდგომარეობის ცვლილებებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 68 ლიტერატურა 1. the role of functional foods. nutraceuticals, and food supplements in intestinal health. nutrients. 2010, 2(6) p.611-625 https://doi.org/10.3390/nu2060611 2. functional foods. the connection between nutrition, health, and food science. edited by leah coles. apple academic press. 2021. 422 p. isbn 9781774633168. 3. თავდიდიშვილი დ.რ., ხუციძე ც.ზ. ფუნქციონალური ინგრედიენტების გამოყენება კვების პროდუქტების წარმოებაში. საქართველოს საინჟინრო სიახლენი.2011. ტ. 59, #3, გ. 114-115. https://gen.techinformi.ge/inf52.htm 4. decker e.a., park y. healthier meat products as functional foods // meat science. 2010. vol. 86. p. 4955. https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2010.04.021 5. шендеров б.а. 2001. медицинская микробная экология и функциональное питание. россия : пробиотики и функциональные питание. издательство «грант». 288 стр.http://gastroportal.ru/php/content.php?id=111371. 6. weiss, j., gibis, m., schuh, v., salminen, h. 2010. advances in ingredient and processing systems for meat and meat products. meat sci., vol. 86, p. 196-213. https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2010.05.008 7. dietary fiber: properties, recovery, and applications, edited by: charis m. galanakis 2019. – p. 345-354. https://doi.org/10.1016/c2018-0-00645-3 8. tavdidishvili, d., khutsidze, t., tsagareishvili, d., mamrikishvili-okreshidze, l. studying the impact of non-traditional supplements on the quality of the minced rabbit meat products. potravinarstvo slovak journal of food sciences. 2018. vol. 12, no. 1, p. 806-814. doi:10.5219/982 9. dodo tavdidishvili, tsira khutsidze, manana pkhakadze, aleko kalandia, maia vanidze the effect of antioxidants on the quality of semi-finished minced rabbit meat. potravinarstvo slovak journal of food sciences. – 2020. vol. 14, no. 1, p. 429-436. https://doi.org/10.5219/1335 10. higdon j. v. and frei b. 2003. “tea catechins and polyphenols: health effects, metabolism, and antioxidant functions,” critical reviews in food science and nutrition, vol. 43, no. 1, pp. 89-143. doi:10.1080/10408690390826464 11. oomah b dave, 2001. flaxseed as a functional food source. j. of the science of food and agriculture. 81: p. 889-894. https://doi.org/10.1002/jsfa.898 12. гришель, а. и.. кишкурно а. и. пробиотики и их роль в современной медицине. вестн. фармации. – 2009. – № 1 (43). – с. 1–4. http://elib.vsmu.by/handle/123/7193 13. j novak · probiotics and prebiotics for gastrointestinal infections. curr infect dis rep. – 2006. mar;8(2):103-9. doi: 10.1007/s11908-006-0005-9 14. s.hempel, s.j.newberry, a.r.maher [e.a.] probiotics for the prevention and treatment of antibioticassociated diarrhea: a systematic review and meta-analysis probiotics for antibiotic-associated diarrhea. about:blank about:blank about:blank about:blank about:blank about:blank about:blank georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 69 the journal of the american medical association. – 2012. – № 307(18) – p. 1959-1969. doi: 10.1001/jama.2012.3507 15. шильман л. з. , фоменко о.с., субботин и.г. влияние добавок пробиотического действия на органы пищеварения// вавиловские чтения –2006: – саратов, 2006. – с.173–174. 16. григорьев п.ю.,яковенко е.п. лактулоза в лечение заболеваний органов пищеварения гастроэнтерологический журнал, 2000.вып. 1, № 2. http://medi.ru/doc/6700213.htm 17. храмова в.н., долгова в. а., проскурина о. ю. эффективность введения лактулозосодержащих биологически активных добавок в рецептуре вареных колбасных изделий. мясная серия, -2011, т. 1, № с. 50-51. 18. леонидов д.с. лактулоза в продуктах питания – назад в будущее. переработка молока. 2013. вып. 1, с. 46-47. http://40.ru/upload/pererabotka_02-13.pdf. 19. максимов и.в., курчаева е.е., манжесов в.и.,лысенко ю.в., лютикова а.о. разработка функциональные мясные продукты с использованием комплексных добавок пребиотикосорбционной направленности. молодой ученый, 2013. т. 1, № 10. с. 251-256. https://moluch.ru/archive/57/7889. 20. ყიფიანი ა, თავდიდისშვილი დ, ფხაკაძე მ, ბაქრაძე მ. პრობიოტიკების გამაჯანსაღებელი ეფექტი და გამოყენების პერსპექტივები. საერთაშორისო სამეცნიერო პრაქტიკული კონფერენცია „კვების მრეწველობის ტექნოლოგიური პროცესების და მოწყობილობების პრობლემები“. თბილისი. 2015. გვ. 321-332 21. თავდიდიშვილი დ, ფხაკაძე მ, ყიფიანი ა. პრობიოტიკების და პრებიოტიკების გამოყენების შესახებ ფუნქციონალური კვების პროდუქტების წარმოებაში. საერთაშორისო სამეცნიერო პრაქტიკული კონფერენცია „თანამედროვე საინჟინრო ტექნოლოგიები და გარემოს დაცვა“. ქუთაისი. – 2016. გვ. 241-244. http://www.atsu.edu.ge/images/pdf/krebulebi/tomimetep%202016.pdf 22. farouk m.m., yoo m.j.y., hamid nazimah s.a., staincliffe m., davies b., knowles s.o. novel meatenriched foods for older consumers // food research international. 2018. vol. 104. p. 134-142. https://doi.org/10.1016/j.foodres.2017.10.033 23. шарипова т.в. , мандро н.м., денисович ю.ю. биологические испытания мясорастительных продуктов на лабораторных животных// технология и товароведение инновационных пищевых продуктов. – орел: изд. гунпк, 2012. – №6(17). – с. 37-43. 24. долгова в.а., храмова в.н., проскурина о.ю. разработка мясных продуктов функциона-льного назначения с применение пребиотиков.журнал нижневолжский агроункомплекс. 2013. вып. 2, , № 3 (31)б с.168-171. 25. самченко о.н., мишина е.д. разработка рецептуры и технология комбинированных мясных изделий. современное состояние и перспективы развития пищевой промышленности и общественное питание. -2013, т. 2, № 72-76. http://www.cnshb.ru/jour/j_g.asp?id=5147. about:blank about:blank about:blank about:blank about:blank about:blank georgian scientists/ქართველი მეცნიერები 4(02), 2022 70 the impact of products with probiotic properties on functional indicators of experimental animals d. tavdidishvili, r.sakandelidze, n. gachava, m. pkhakadze akaki tsereteli state university, kutaisi, georgia abstract with a view to imparting the probiotic properties to the minced rabbit meat products, we have justified the expediency of using the dietary fiber, lactulose, green tea extract and mineral water "lugela", as a multiple supplement in the recipes. recipes of new products have developed by the method of computer simulation. the study of microbiological indicators of developed products points to their safety. experiments on laboratory animals have shown that foods fortified with probiotic supplements increase the number of erythrocytes and, accordingly, hemoglobin in the blood of rats, improve the protein composition of blood plasma, and also they have a positive effect on the digestive system of animals, does not cause damage to internal organs and changes in behavioral status. key words: meat products, probiotic ingredients, safety, experimental animals, hematological parameters, functional changes microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 144 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.12 on the rules of applying fertilizers to red soils nunu kutaladze1,#*, zurab mikeladze1, shota lominadze2, sophio papunidze1, #, avtandil tsintskiladze3,#, dodo abuladze1, teimuraz gorgiladze1, 1department of agrarian and food technologies, shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies, georgia, batumi; 2agrotechnology & engineering department, shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies, georgia, batumi 3department of membrane technologies, shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies, georgia, batumi. abstract the article presents research results of applying mineral fertilizers to red soils. the research aimed at increasing productivity in low productive red soils, definition of optimal volume of fertilizer costs, developing the recommendations for fertilization. the agrochemical indicators were studied before applying fertilizers, also after three years since the beginning of tests. there are some changes in agrochemical indicators because of fertilization. total nitrogen content, soil acidity indicators and a sum of absorbed bases has also remained the same. hydrolysed nitrogen and exchangeable potassium content has been slightly increased. it was revealed that application of phosphorus fertilizers in the soils with poor phosphorus content (phosphorus oxide p2o5 < 30 mg/100 g) with phosphorus p180 kg/ha nitrogen n300 potassium k100 increases productivity. it is recommended to apply phosphorus and potassium fertilizers during winter digging. in the soils with low phosphorus pentoxide, an optimal dose of nitrogen is 200 kg/ha. it is advisable to apply nitrogen fertilizer 60% from march 1st to april 1st, and the rest 40% in july. the research also revealed that phosphorus fertilizers shall be applied once in three years with dosage 540 kg/ha. this significantly decreases the costs. keywords: fertilizer; soil fertilization; red soil. introduction implementation of the goals of the country and its further development perspective, our future, along with other factors significantly depend on protection of the soil, increase of productivity and rational use of fertilizers, it is particularly important for the autonomous republic, where an opportunity for georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 145 increase of agricultural fields is almost exhausted and it depends on intensive farming development. thus, scientific research of soil cover is of a high importance. immense growth of the world’s population, along with other several issues, makes food security quite problematic, which is also related to increase of soil productivity. production of agricultural crops and increase of rural population’s social-economical potential highly depends on solving this problem. it may be surprising that the majority of our population in the region takes a little care for increasing productivity of “soil-breadwinner” (kutaladze et al. 2019). adjara is one the unique regions in the world by its natural landscape conditions. there is an interesting changing pattern of climate, soil flora and fauna on small plots of territory. natural contrasts are astonishing, as in any period of time one might enjoy a green blossoming flower bed and snowy mountains at the same time in adjara. agricultural activities of a georgian man, and specification of adjara agriculture, are harmonized and absorbed with this natural characteristic. considering current soil-climate conditions, focused on unique southern crops (tea, citrus, tung-tree, laurel), the variety of fruit grows wonderfully (tsintskiladze et al. 2022). considering complex geological-terrain and climate conditions, even a minor mistake in agricultural activity might cause irreparable impact. this is evidenced by an activation of naturalgeological processes in the recent years in adjara, such as erosion, floods, landslide, rocks avalanches, snow avalanches, hundred hectares of agricultural fields are severely damaged, financial damage is huge. plough made in steep slopes, uncontrolled cutting down of woods bring irretrievable damage with sparse forests and destroyed forest tracts, decreased or disappeared watery mountain streams, mountain slopes are gradually slipping off the source of our existence soil cover (urushadze et al. 2015). currently, in all regions of georgia, including adjara, the tea and citrus plantations are mainly planted in acidic red soils, characterized by a low productivity. agricultural product production in any type of the soil, depends on natural productivity of soil, which impoverishes and exhausts the soil. an increase of the soil productivity directly relates to the intensive use of mineral and organic fertilizers. in this regard, mineral fertilizers have an important role (kutaladze 2006; kutaladze 2009). uneven and sometimes high-volume application of phosphorus fertilizers in the red soils caused different content of phosphorus pentoxide. four categories were differentiated in the red soils of western georgia: 1. very poor with phosphorus pentoxide. 2. poor. 3. averagely supplied. 4. increased. 5. high. 6. very high. phosphorus pentoxide transferred to sulfuric acid extract with 0,1 normalcy, for those soils, amounts to: 1) less than 8 ml, 2) 8-15 ml, 3) 15-30 ml, 4) 30-45 ml, 5) 45-60 ml, 6) more than 60 ml/100 g of soil (kutaladze et al. 2003; margvelashvili et al. 2009). while assessing soil on the plant nutrition elements, along the content of moving forms, it is very important to consider synergy and antagonism in the process of transferring nutrition elements to plants. it is defined that excessive nitrogen in plants decreases intensity of phosphorus transfer and on vice versa, absorption of excessive phosphorus reduces nitrogen transfer. thus, the creation of a physiologically balanced solution requires regulation of the dosage of nitrogen fertilizers according to the content of the phosphorus pentoxide in soil. if this pattern is violated, then a plant may not use it georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 146 for generating organic substances but increase the nitrate forms of nitrogen fertilizers instead, which are eventually transferred to fruit. for a transfer regulation of nitrate forms to a plant, we thought about application of nitrogen fertilizers with a consideration of a volume of phosphorus pentoxide in the soil. for this purpose, the different content of phosphorus pentoxide in the red soils, influence of nitrogen fertilizers over productivity and quality of tea green leaf were studied. the research of this topic has a huge importance for a rational application of nitrogen fertilizers and reduction of nitrates in tea production (kutaladze et al. 2005a; kutaladze et al. 2005b). application of n, p, k fertilizers to the red, low productivity soils, promotes complex chemical and biochemical reactions in the soil. a solubility and adoption of food substances, the elements’ fixation in sparingly soluble or insoluble forms after chemical degradation and evaporation depends on the progression of those reactions (kutaladze et al. 2003). material and methods field testing the aim of the research was to study and substantiate the rational methods of applying mineral fertilizers to the red soils occupied by the tea plantations in adjara ensuring high and stable harvest with a high-quality production. the purpose of the research was to study the following topics:  phosphorus transformation in the red soils of adjara through applying phosphorus fertilizers in different dosages.  influence of mineral fertilizers application methods over the harvest and quality of tea plant.  impact of mineral fertilizers regular application over productivity of red soils.  economic efficiency of applying phosphorus fertilizers in tea plantations. definition of perspective, economically profitable variations, and their implementation in production. the experiments were carried out on typical red soil in the testing station in chakvi (20192021). the research used stationary field testing and laboratory research methods. a tea plantation on the sample plot was planted in 40s of the previous century: breed “kolkhida 257”. the plot has been divided into sections for field testing. the samples for agrochemical description of the sample plot soil were taken prior to applying fertilizers. the samples were taken from the soil sections 0-10, 10-20, 20-30, 30-40, 40-50. the same works were carried after three years upon finalizing the field experiment. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 147 research methods the agrochemical analysis of the soil samples were carried according to the following methods (margvelashvili 2019; margvelashvili et al. 2021; mikeladze et al. 2021).:  total humus by tyurin’s method;  total nitrogen, phosphorus, potassium by ginsburg-shcheglova-vul’fius accelerated method;  exchangeable acidity sokolov method;  hydrolytic acidity kappen’s method;  absorbed bases trilonometric method;  in extract of ph kci potentiometer method (with ph meter);  phosphorus pentoxide oniani’s method;  exchangeable potassium maslova’s method;  hydrolytic nitrogen tyurin’s and kononova’s method. results scheme of the field experiment the experiment was carried out four times. total area of the section is 48 square meters, which is isolated by 2 protection zones. the field experiment was carried in the following scheme: (1) unfertilized (control) (2) n300 k100 background (3) nk+p60annual application (4) nk+p120 annual application (5) nk+p180 annual application (6) nk+p240 annual application (7) nk+p360application once in 3 years (8) nk+p540 – application once in 3 years. agrochemical characterization of the sample plot soil on the sample plot is characterized by the following agrochemical indicators (table 1): an average content of humus and nitrogen in 0-15 cm layer of the plot soil it is 6,2-6,3%, while total nitrogen is 0,31-0,32%, which decreases in the depths of the soil. there is no decent difference between variations of humus and total nitrogen content. total phosphorus content in 0-15 cm layer is 0,15-0,16%, phosphorus pentoxide content is low and in the same soil layer does not exceed 10,5 mg/100 g. its content reduces in the depths of the soil. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 148 the research soil is characterized by the following characteristics: a high content of potassium 0,92% and low content of exchangeable potassium 12-15 mg/100 g. as it was revealed by the agrochemical research, the research soil is characterized by a low content of absorbed bases and a high exchangeable acidity, which is caused by a high volume of potassium, this is typically normal for tea; reaction of soil is acid, 3,6-3,7 in ph kci suspension, which is completely normal for tea. a regular application of the fertilizers increases not only productivity and number of nutrient substances required for a plant, but their ratio in the soil. applied fertilizers have a huge influence over physical, chemical, and other properties of the soil. long term application of the fertilizers promotes profound changes, which increase productivity. during three years (2019-2021) after the field experiment, nitrogen 900 kg/ha, potassium 300 kg/ha and phosphorus 180-720 kg/ha has been applied to the soil (table 2). table 1: agrochemical description of the sample plot before the field experiment (chakvi red soil, tea plantation. 2019) sample d ep th o f t ak in g a sa m pl e (c m ) ph (k cl ) h um us % ex ch an ge ab le a ci di ty m g. eq ui v/ 10 0 g so il h yd ro ly tic a ci di ty m g. eq ui v/ 10 0 g so il total absorbed bases mg.equiv/ 100 g soil total % h yd ro ly tic n m g/ 10 0 g so il m ov ab le p 2 o 5 m g/ 10 0 g so il ex ch an ge ab le k 2o m g/ 10 0 g so il ca m g to tal n p k unfertilized 0-15 3,6 6,2 7,8 15,7 3,1 1,3 4,4 0,32 0,15 0,91 5,8 8,5 13,5 control 15-30 3,6 4,5 8,0 12,3 2,8 1,1 3,9 0,22 0,09 0,90 3,2 6,5 11,8 sample 30-45 3,7 3,4 8,2 11,0 2,3 0,9 3,2 0,16 0,06 0,89 1,8 2,5 9,5 n-300 k-100 0-15 3,6 6,3 8,0 18,0 2,6 1,4 4,0 0,32 0,16 0,91 6,2 10,2 14,0 15-30 3,6 4,6 8,5 16,2 2,6 1,0 3,6 0,22 0,11 0,90 3,6 6,7 11,2 30-45 3,7 3,5 8,2 13,3 2,2 0,8 3,0 0,16 0,07 0,89 1,8 2,4 9,4 nk+p60 0-15 3,7 6,2 8,4 16,2 3,0 1,3 4,3 0,31 0,15 0,92 5,7 9,5 13,8 15-30 3,7 4,2 8,7 12,5 2,6 1,1 3,7 0,21 0,10 0,91 3,3 6,3 11,0 30-45 3,8 3,3 8,8 11,4 2,2 0,9 3,1 0,17 0,06 0,90 1,7 2,5 9,9 nk+p120 0-15 3,6 6,3 8,2 18,3 3,0 1,5 4,5 0,32 0,16 0,91 6,0 8,2 12.0 15-30 3,6 4,5 8,3 16,8 2,6 1,2 3,8 0,22 0,09 0,90 3,5 6,5 8,8 30-45 3,7 3,4 8,6 13,5 2,4 0,8 3,2 0,16 0,06 0,89 1,8 2,4 6,2 nk+p180 0-15 3,7 6,3 7,8 17,7 2,9 1,4 4,3 0,31 0,15 0,92 5,8 10,5 14,5 15-30 3,7 4,4 8,0 15,0 2,5 1,1 3,6 0.21 0,10 0,91 3,4 6,4 11,2 30-45 3,8 3,6 8,5 12,9 2,5 0,8 3,3 0,16 0,07 0,90 1,9 2,5 9,1 nk+p240 0-15 3,7 6,3 8,1 19,0 3,1 1,3 4,4 0,32 0,16 0,91 6,0 8,1 15,0 15-30 3,7 4,4 8,3 15,5 2,5 1,2 3,7 0,21 0,11 0,91 3,4 6,3 11,0 30-45 3,8 3,5 8,5 13,0 2,5 0,9 3,4 0,16 0.06 0,90 1,8 2,5 9,0 nk+p360 once in 3 years 0-15 3,7 6,2 8,1 18,9 3,1 1,3 4,4 0,31 0,15 0,91 6,0 9,0 15,0 15-30 3,7 4,6 8,2 15,4 2,5 1,2 3,7 0,21 0,10 0,91 3,5 6,5 11,1 30-45 3,8 3,5 8,6 12,9 2,5 0,9 3,4 0,16 0,07 0,90 1,4 2,5 8,0 nk+p540 once in 3 years 0-15 3,6 6,2 8,2 18,6 3,0 1,5 4,5 0,31 0,15 0,90 6,2 9,5 14,2 15-30 3,7 4,5 8,4 14,8 2,3 1,3 3,6 0,21 0.10 0,90 3,6 6,4 11,3 30-45 3,7 3,6 8,7 13,2 2,4 0,8 3,2 0,16 0,07 0,89 1,5 2,4 7,0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 149 table 2: agrochemical description of the sample plot after 3 years of the field experiment (chakvi red soil, tea plantation. 2021) sample d ep th o f t ak in g a sa m pl e (c m ) ph (k cl ) h um us % ex ch an ge ab le a ci di ty m g. eq ui v/ 10 0 g so il h yd ro ly tic a ci di ty m g. eq ui v/ 10 0 g so il total absorbed bases mg.equiv/ 100 g soil total % h yd ro ly tic n m g/ 10 0 g so il m ov ab le p 2 o 5 m g/ 10 0 g so il ex ch an ge ab le k 2o m g/ 10 0 g so il ca mg total n p k unfertilized control sample 0-15 3,6 6,2 7,7 15,5 3,2 1,3 4,5 0,32 0,15 0,91 5,0 8,2 13,0 15-30 3,7 4,4 8,0 12,2 2,8 1,2 4,0 0,21 0,08 0,90 3,0 6,2 11.0 30-45 3,7 3,4 8,0 11,1 2,4 1,0 3,4 0,16 0,06 0,89 1,7 2,5 9,4 n300 k100 0-15 3,5 6,3 8,2 18,2 2,9 1,4 4,3 0,32 0,15 0,92 12,0 8,9 17,2 15-30 3,5 4,7 8,6 16,3 2,6 1,0 3,6 0,22 0,11 0,91 6,5 6,3 13,2 30-45 3,7 3,4 8,2 13,0 2,3 0,9 3,2 0,16 0,07 0,89 2,0 2,4 9,5 nk+p60 0-15 3,6 6,3 8,5 16,4 3,3 1,3 4,6 0,30 0,16 0,92 12,0 15,5 18,0 15-30 3,6 4,7 8,7 12,6 2,7 1,1 3,8 0,22 0,10 0,91 6,1 8,0 13,3 30-45 3,7 3,4 8,8 11.5 2,2 1,0 3,2 0,17 0,06 0,90 2,0 2,7 10.0 nk+p120 0-15 3,7 6,5 8,3 18,7 3,0 1.5 4,5 0,32 0,16 0,92 12,8 18,0 17,6 15-30 3,6 4,6 8,4 16,8 2,7 1,1 3,8 0,23 0,10 0,91 6,0 10,5 13,0 30-45 3,6 3,4 8,6 13,5 2,4 0,7 3,1 0,16 0,06 0,89 2,0 3,3 8,3 nk+p180 0-15 3,6 6,5 8,0 17,8 3,1 1,3 4,4 0,32 0,15 0.92 13,0 22,1 18,5 15-30 3,7 4,5 8,2 15,0 2,6 1,2 3,8 0,22 0,10 0,91 5,8 12,8 13,4 30-45 3,7 3,6 8,5 13,1 2,5 0,9 3,4 0,16 0,07 0,90 1,9 4,0 9,0 nk+p240 0-15 3,6 6,5 8,3 19,4 3.1 1,3 4,4 0,32 0,16 0.92 13,0 23,4 18,5 15-30 3,6 4,5 8,3 15,5 2,6 1.2 3,8 0,21 0,11 0,91 6,5 13,5 13,5 30-45 3,7 3,6 8,5 13,0 2,5 0,9 3,4 0,16 0,06 0,90 1,8 4,5 9,0 nk+p360 once in 3 years 0-15 3,7 6,4 8,3 19,4 3,2 1,3 4,5 0,31 0,16 0,91 13,5 17,3 18,1 15-30 3,7 4,7 8,3 15,4 2,6 1,2 3,8 0,21 0,10 0;91 6,4 10,0 13,3 30-45 3,8 3,5 8,5 13,2 2,5 0,6 3,1 0,16 0,07 0,90 1,8 3,0 9,0 nk+p540 once in 3 years 0-15 3,6 6,4 8,3 18,8 3,2 1,4 4,6 0,31 0,16 0.91 13,0 18,2 18,3 15-30 3,7 4,5 8,4 14,9 2,4 1,4 3,8 0,21 0,11 0,90 6,5 11,8 13,4 30-45 3,6 3,6 8,7 13,2 2,4 0,8 3,2 0.16 0,07 0.89 1,8 3,5 9,1 final result the data reveals that during the experiment, a high volume of nitrogen, phosphorus and potassium fertilizers were applied to the soil. the soil samples were taken (in the fall of 2019, at the end of the tea georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 150 bush vegetation, according to the field test options) to carry out relevant agrochemical analysis for defining the influence of mineral fertilizers applied to the soil on the agrochemical indicators (table 2). discussion there are some changes detected in the soil indicators of the experiment samples after applying nitrogen, phosphorus and potassium fertilizers (as shown in table 2). it shall be noted that the humus content has remained almost the same for three years, with only 0,1-0,2% increase of total humus. total nitrogen content, the soil acidity indicators and total absorbed bases also remained the same. the content of hydrolytic nitrogen and exchangeable potassium has been increased compared to the control version of the research soil (as depicted in table 2). if the content of exchangeable potassium is 13 mg/100 g of soil in the unfertilized sample, a volume of exchangeable potassium in the rest of the samples equals 17,2-18,5 mg/100 g. the content of hydrolytic nitrogen in unfertilized options is 5,0 mg/100 g of soil. in the rest of the samples 12-13 mg/100 g of soil. there is a distinct difference between the samples when it comes to the content of phosphorus pentoxide. the content of phosphorus pentoxide naturally grows with an increase of superphosphate. if its content in the unfertilized samples is 8,2-6,2-2,5 mg/100 g of soil according to the depth, it reaches maximum on nk+p240 sample and accordingly amounts to 23,4-13,5-4,5 mg /100g of soil. thus, the content of phosphorus pentoxide in the upper layer of the soil has significantly increased on this sample. however, according to the resulting indexes, it still lacks this nutrition element, and it is important to apply phosphorus fertilizers. when reviewing table 2, it is worth mentioning that nk+p180, nk+p540 samples, that were applied in 2019 by the same volume of phosphorus, are essentially different by the content of phosphorus pentoxide. if the phosphorus content in the 0-15 cm soil layer of nk+p180 samples is 22,1 mg, in the nk+p540 sample it is 18 mg/100 g of soil. this could be explained by the fact that the total volume of phosphorus in the nk+p540 kg/ha sample, was applied once and left for the following activation. soluble phosphates applied to those samples have been transformed to sparingly soluble and less phosphorus pentoxide, while on the nk+p180 kg/ha sample phosphorus fertilizer has been applied annually. on this sample -180 kg/ha is newly applied, it is more active and soluble and has not transformed to sparingly soluble and hardly accessible form yet. conclusion red soils (chakvi) have a heavy mechanical composition. the research soil is characterized by a low content of absorbed bases and high exchangeable acidity, average humus and total nitrogen content and a high content of total phosphorus and potassium. the soil is poor in phosphorus pentoxide and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 151 hydrolytic potassium but has average content of exchangeable potassium. the regular application of nitrogen, phosphorus and potassium fertilizers for three years does not influence the total content of absorbed bases, acidity, humus, nitrogen, phosphorus and potassium. the soil productivity increase is detected when changing the moving forms of the nutrition elements (npk). regular application rule of fertilizers on account of significant cut of costs for tea leaf productivity increase and storage, transportation, application of fertilizers and labour resources is financially beneficial. financial efficiency analysis revealed that use of phosphorus fertilizers on tea crops in the red soil of adjara is economically efficient. acknowledgments this study was supported by batumi shota rustaveli state university. the authors greatly acknowledged university for conducting field trials on the chakvi collection plot. the authors thank university for actively involved during field studies. orcid nunu kutaladze https://orcid.org/0000-0002-6300-6202 sophio papunidze https://orcid.org/0000-0002-1051-7017 avtandil tsintskiladze https://orcid.org/0000-0003-2726-886x teimuraz gorgiladze https://orcid.org/0000-0002-0561-8577 dodo abuladze https://orcid.org/0000-0001-5520-5351 references kutaladze n. 2006. the seasonal dynamics of phosphorus pentoxide in red soils of adjara. the issues of agric sci 34:74-76. kutaladze n. 2009. phosphorus transformation in red soil and efficiency of phosphorus fertilizers on tea plantation in adjara. batumi. kutaladze n, margvelashvili g. 2005a. mineral forms of phosphorus in the red soil of adjara and their transformation under the conditions of application of phosphorus fertilizers. bull georgian acad agric sci 4:210-14. kutaladze n, mikeladze o, tsintskiladze a. 2003. characterization of adjara soils and ways to increase fertility. proc bat. shota rustaveli st. univ.:230-235. kutaladze n, mikeladze z, gogolishvili t. 2019. some issues about increasing the fertility of the red soils of adjara. akaki tsereteli st uni sci j moambe 1:64-68. kutaladze n, oniani o. 2005b. a migration of phosphates in the red soil of adjara. bull georgian acad agric sci. 14:214-17. margvelashvili g. 2019. a chemical analysis of soil. tbilisi. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 152 margvelashvili g, dzadzamia t. 2021. a practical manual in agrochemistry. tbilisi. mikeladze z, kutaladze n, lominadze sh. 2021. influence of the biopreparation “gaupsin” on storability of mandarin fruits. int j sci res manag. 9:304–12 margvelashvili g, kiknadze n. 2009. phosphorus in intensive farming soils of georgia and effectiveness of phosphorus fertilizers. tbilisi. tsintskiladze a, gotsiridze r. 2022. prospects of modern technologies of fertilizer production for georgian agriculture. geor scien. 4(1):172-84. urushadze t, tkhelidze a, gambashidze g. 2015. soils of georgia. tbilisi: undp. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 239 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.26 აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოყენებული პესტიციდების ოქსიკოლოგიური დახასიათება, ორგანიზმზე მოქმედების თავისებურებები, მწვავე და ქრონიკული მოწამვლის პროფილაქტიკა მარინა გიორგობიანი განსაკუთრებით საშიში მავნებელი – აზიური ფაროსანა (halymorpha halis) მავნებელი მწერია, რომლის გავრცელების ბუნებრივი არეალი აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნებია: იაპონია, ჩინეთი, კორეა. აზიური ფაროსანა 1990-იანი წლებიდან გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტზე. 2010 წელს მავნებლის მიერ ამერიკის შეერთებული შტატების სოფლის მეურნეობისათვის მიყენებულმა ზარალმა მილიარდობით დოლარი შეადგინა. აზიური ფაროსანა 2000 წლიდან გავრცელდა ევროპის ქვეყნებშიც (შვეიცარია, იტალია, ავსტრია, რუსეთი და ა.შ.) მავნებელი 2016 წელს გავრცელდა დასავლეთ საქართველოში და სასოფლო სამეურნეო კულტურები დააზიანა. აზიური ფაროსანა მიეკუთვნება ფეხსახსრიანთა ტიპს, მწერების კლასს, ნახევრად ხეშეშფრთიანთა რიგს, კუსებურასებრთა ოჯახს, ფაროსანას გვარს. მწერი პოლიფაგია და აზიანებს მრავალ სასოფლო სამეურნეო კულტურას: ხეხილს, ბოსტნეულბახჩეულ კულტურებს, კაკლოვნებს, ციტრუსებს და სხვ. ძლიერი გავრცელების შემთხვევაში აზიური ფაროსანას მიერ გამოწვეული ზარალი ძალიან დიდია, ზოგჯერ მოსავლის 70% ნადგურდება, პროდუქციის სასაქონლო ღირებულება დაბალია. გარდა ამისა, მავნებლის მიერ დაზიანებულ ადგილებში, ჩნდება სხვა მავნე ორგანიზმები (სოკოები, ბაქტერიები) და პროდუქცია საკვებად უვარგისი ხდება. მწერი სითბოს და ტენის მოყვარულია, ამიტომ გავრცელებისათვის შესანიშნავი პირობები ნახა დასავლეთ საქართველოში, კერძოდ, გურიის, სამეგრელოს და აჭარის რეგიონებში და შემდეგ სწრაფად გავრცელდა მთელ დასავლეთ საქართველოში. დღეისათვის ის გვხვდება იმერეთის მაღალმთიან სოფლებში, რაჭაში. მავნებელი გამოიზამთრებს ზრდასრულ ფორმაში, შედარებით თბილ და მყუდრო ადგილებში. ზამთრის ძილიდან გამოსული აზიური ფაროსანა აპრილის ბოლოდან – მაისში იწყებს კვებას და კვერცხდებას პატრონი მცენარის ფოთლის ქვედა მხარეზე ჯგუფ-ჯგუფად. 46 დღეში კვერცხებიდან ჩნდებიან მოწითალო ფერის ნიმფები – მატლები, ისინი ასაკის 5 სტადიის გავლის შემდეგ გადაიქცევიან ზრდასრულ მავნებლებად – იმაგოებად. ფაროსანა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 240 ნიმფის ფაზაში, დაფრთიანებამდე 50-55 დღე იმყოფება. ამ პერიოდში ლოკალური განადგურებისათვის შეწამვლა ყველაზე ეფექტურია. ზრდასრული მავნებლის ფეხებზე, მუცლის კიდეებსა და ულვაშებზე დამახასიათებელი თეთერი ზოლები ჩნდება, რაც განასხვავებს საქართველოში არსებული ფაროსანების ენდემიური სხვა მსგავსი სახეოებებისაგან. ზრდასრულ მავნებელს აქვს დიდ მანძილზე გადაადგილების (გადაფრენის) უნარი. აზიური ფაროსანა იზამთრებს საცხოვრებელ სახლებში, ცხოველთა სადგომებში, ფარდულებში, სხვენზე, კარისა და ფანჯრის ღრიჭოებში; ასევე ბაღებსა და ტყეში ჩამოცვენილი ფოთლების სქელი ფენის ქვეშ და ხეების ფუღუროებში. ფაროსანას წინააღმდეგ ბრძოლა თავშესაფარი ადგილებიდან უნდა დაიწყოს. აზიური ფაროსანა გაზაფხულზე – აპრილის ბოლოს, მაისის დასაწყისიდან გამოდის თავშესაფრიდან (დღე-ღამის საშუალო ტემპერატურა 15 გრადუსზე მეტი), სახლდება მცენარეზე და იწყებს კვებას. მავნებელი იკვებება ფოთლის, ყლორტისა და ნაყოფის წვენით. მდედრი ფაროსანა დებს 28-30 კვერცხს ფოთლის ქვედა მხარეზე, ჯამურად ფაროსანას შეუძლია 200-250 კვერცხის დადება. კვერცხი თეთრი ფერისაა და გამოჩეკის წინ ოქროსფერ შეფერილობას იღებს. ფაროსანას კვერცხების აღმოჩენის შემთხვევაში საჭიროა მისი მექანიკურად განადგურება. მავნეობს როგორც ზრდასრული, ასევე ნიმფები. მცენარით კვებას ფაროსანა მეზამთრეობიდან გამოსვლისთანავე იწყებს და გვიან შემოდგომამდე იკვებება ფოთლის ყლორტის და ნეყოფის წვენით. ძლიერი ხორთუმის საშუალებით ჩხვლეტს ფოთლის, ნაყოფის ზედაპირს, ათხელებს შიგთავსს. ასეთი ადგილები გაკორპებული რჩება. შემდეგ ასეთ ადგილებში მრავლდება სხვა მავნე ორგანიზმები და იწყება ლპობა. მავნებლის ბიოლოგიიდან გამომდინარე, ძალიან დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მის წინააღმდეგ ბრძოლას მეზამთრეობაში გადასული მავნებლის განადგურებით. ერთიი მავნებლის განადგურებით მომავალი წლისთვის 200-250 ახალი მავნებლის გავრცელებას ავიცილებთ თავიდან. შენობებში შესაძლებელია, როგორც მავნებლის შეგროვება და მექანიკური განადგურება, ასევე სპეციფიკური პესტიციდების გამოყენება, რომლებიც დაშვებულია დახურულ სივრცეებში, სახლებში, საზკვების ობიექტებში, ბაღებში, სკოლებში. ამ პრეპარატების გამოყენებისას მკაცრად უნდა იყოს დაცული მათი გამოყენების რეგლამენტები და სანიტარულ-ჰიგიენური წესები. მსოფლიოს წამყვანი სპეციალისტები ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ღონისძიებად მექანიკური მეთოდებით ბრძოლას მიიჩნევენ. ამისათვის მზადდება მარტივი კონსტრუქციის მუყაოს ან სხვა მასალის თავშესაფარი, რომელშიც მჭიდროდ თავსდება კვერცხის ჩასაწყობი მუყაოს ფირფიტები ან მსგავსი მასალა. აღნიშნულ თავშესაფრებს, გამოსაზამთრებლად დაძრული ფაროსანების მოზიდვის მიზნით ათავსებენ სახლების მახლობლად, ამ გზით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 241 აგროვებენ მავნებელს და ანადგურებენ მექანიკურად. ასევე შესაძლებელია მავნებლის მტვერსასრუტით შეგროვება და განადგურება. მწერის მოსაზიდად ვანთებთ სანათურს, ვდგამთ საპნიანი წყლით სავსე ჯამს. შუქზე მისული ფაროსანა ცვივა წყალში და იხოცება. აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ სხვადასხვა ქვეყნებში ეფექტიანად გამოიყენება ე.წ. ,,მოიზიდე და მოკალის” (,,attract and kill”) მეთოდი. ინსექტიციდით გაჟღენთილი ბადე თავსდება ნაკვეთის პერიმეტრზე, სადაც მავნებლის მოზიდვის მიზნით მაგრდება 4-5 ერთეული ფერომონი. ბადესთან კონტაქტის შედეგად ფაროსანა კვდება. ვეგეტაციის პერიოდში ბაღის კიდეზე არსებულ მცენარეზე 5 ან მეტი ფერომონი თავსდება და ტარდება ყოველკვირეული წამლობა ინსექტიციდებით. როგორც ყველა განსაკუთრებით საშიში მავნებლების წინააღმდეგ, აზიური ფაროსანას საწინააღმდეგო ღონისძიებებს სურსათიის ეროვნული სააგენტო ასრულებს. 2016 წლიდან სურსათის ეროვნული სააგენტო მავნებლის საწინააღმდეგო ღონისძიებებს სამი მიართულებით ახორციელებს: 1. ტარდება სრულმასშტაბიანი მონიტორინგი მავნებლის შესაძლო გავრცელების არეალის დასადგენად; 2. მავნეობის ზღვარის დადგენის შემდეგ იგეგმება ქიმიური ღონისძიებები; 3. ტარდება ლექცია-სემინარები მოსახლეობის ინფორმირების მიზნით. რაც შეეხება ფაროსანას წინააღმდეგ ბრძოლის ქიმიურ ღონისძიებებს, სურსათიის ეროვნული სააგენტო ახორციელებს ორი მეთოდით: ცხელი ორთქლის გამოყენებით – სოფლებში და ქალაქებში, დასახლებულ ადგილებში და სველი დამუშავებით – დაუსახლებელ ადგილებში, საყანე ფართობებში, ტყის მოსაზღვრე ადგილებში. აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოსაყენებელი პრეპარატები შერჩეულ იქნა იმ ნიშნით, რომ ისინი შედარებით ნაკლებად ტოქსიკური იყოს გარემოსათვის და მაღალეფექტური – მავნებლის წინააღმდეგ. ქიმიური ბრძოლის ორივე შემთხვევაში საქართველომ გაითვალისწინა სხვა ქვეყნების გამოცდილება, განსაკუთრებით აშშ წარმატებული ბრძოლა ამ მავნებლის წინააღმდეგ და ქიმიურ ღონისძიებებს ატარებს პირეტროიდების ჯგუფის პრეპარატებით. მსოფლიოში უკვე დიდი ხანია პრაქტიკაში შემოვიდა ინსექტიციდების ჯგუფი – სინტეზური პირეტროიდები. ისინი გვირილას (პირეტრუმი) მოქმედი საწყოსი – პირეტრინების ანალოგებია და ბუნებრივი პირეტრინებისაგან განსხვავდებიან უფრო მაღალი აქტივობით და გარემო ფაქტორებისადმი, პირველ რიგში, მზის ულტრაიისფერი სხივების სპექტრისადმი გამძლეობით. პირეტროიდებმა ჩაანაცვლეს ის მაღალტოქსიკური პესტიციდები, რომელთაც ახასიათებდა ბიოსფეროში დაგროვება, ადამიანის ორგანიზმში კუმულირება, აგრეთვე ალერგიული, ბლასტომოგენური, ტერატოგენული, ემბრიოტროპული და სხვა არასასურველი თვისებები. ამ ჯგუფს მიეკუთვნებიან დეცისფლუქსი, თეიქოფი, ინსაკარი და ზონდერი. ეს პრეპარატები ხასიათდებიან ქიმიური სისუფთავის მაღალი ხარისხით, შეიცავენ ერთადერთ იზომერს, რომელიც მაღალეფექტურია მავნებლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 242 წინააღმდეგ საბრძოლველად. აღსანიშნავია ამ პრეპარატების სწრაფი მოქმედება მავნებლის ნერვულ სისტემაზე, დაბალი ხარჯვის ნორმა, გარემოს ნაკლები დაბინძურება, ისინი სწრაფად იშლებიან არატოქსიკურ კომპონენტებად და სწრაფადვე გამოიდევნებიან ორგანიზმიდან. ორმოც წელზე მეტია რაც ამ ჯგუფის პრეპარატებს მოიხმარენ მთელ მსოფლიოში და მათ შორის საქართველოში. პირეტროიდების გამოყენების დაწყება წარმოადგენდა მნიშვნელოვან მოვლენას ინსექტიციდების ისტორიაში. მცენარეთა დაცვის საშუალებების ბაზარზე პირეტროიდების წილი 15%-ზე მეტია და დღესაც გრძელდება კვლევები ამ ჯგუფის პრეპარატები დახვეწისათვის. ნებისმიერი პესტიციდის და მათ შორის პირეტროიდების გამოყენებისას აუცილებელია დაცული იქნას პრეპარატის გამოყენების რეგლამენტები და უსაფრთხოების სანიტარულჰიგიენური წესები. ყველა ეს ნორმა და წესი მკაცრად არის დაცული, როდესაც სურსათის ეროვნული სამსახური ქიმიური წამლობის ღონისძიებებს ატარებს. მაგრამ გასათვალისწინებელია მოსახლეობის მაღალი ჩართულობა ამ განსაკუთრებით მავნე მწერის რიცხოვნობის შემცირებაში. დღეისათვის აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოიყენება საქართველოში რეგისტრირებული სინთეზური პირეტროიდებისა და ნეონიკოტინოიდების ჯგუფის ინსექტიციდები. სხვა ქვეყნების, მათ შორის ამერიკის შეერთებული შტატების გამოცდილებით, მავნებლის წინააღმდეგ ყველაზე ეფექტიანია პირეტროიდული ჯგუფის – ბიფენტრინის შემცველი პრეპარატები. საქართველოში რეგისტრირებულია: ტალსტარი, ზონდერი, ინსაკარი, ბატალიონი, თეოქოფი, კურა-კურა და ხაბლა. პრეპარატების ხარჯვის ნორმაა 0.3-0,6 ლიტრი ჰექტარზე. ამ პრეპარატებით წამლობა უნდა ჩატარდეს პრეპარატების გამოყენების წესებისა და ლოდინის პერიოდის (შეწამვლიდან – მოსავლის აღებამდე) მკაცრი დაცვით. ფაროსანას წინააღმდეგ ასევე გამოიყენება კომბინირებული ინსექტიციდები: პირინექს სუპერი (ბიფენტრინი + ქლორპირიფოსი) – 0,5-0,7 ლიტრი/ჰექტარზე (ლ/ჰა), ანტიხრუშჩი (ბიფენტრინი + იმიდაკლოპრიდი) – 0,8-1 ლ/ჰა, ნურელ-დ, ეფდალ-ფოსეტრინი, სუპერკილ ფორტე, ქლორპირივიტ-აგრო, ტენჩანტი (ქლორპირიფოსი + ციპერმეტრინი,) – 1-1,5 ლ/ჰა. პირეტროიდების ჯგუფიდან: რივომეტრინი, ეფდალ კიმეტრინი, ალექსანდერი, კრალი 250 ეკ, საირუქსი, მატადორი, ბესტ სუპერი, ციპრინი (ციპერმეტრინი) – 0,2-0,4 ლ/ჰა; ფასტაკი, ალპაკი, სუპერ ჰექტამეტრინი, ბესტ ალფა, ეფდალ ალფატრინი (ალფა-ციპერმეტრინი) – 0,25-0,35 ლ/ჰა, კარატე ზეონი, კარატე, კაიზო, გრანდი დ, ეფდალ ლამტორინი, ტეკვანდო კაფსულა, პეტრა, ლამბადა ჩy (ლამბადა-ციჰალოტრინი) – 0,4-0,8 ლ/ჰა, ფიური (ზეტა-ციპერმეტრინი) – 0,2-0,4 ლ/ჰა. ნეონიკოტინოიდების ჯგუფიდან გამოიყენება: აქტარა, მედალი, რენოვა (თიამეტოქსამი) – 0,2-0,4 კილოგრამი ჰექტარზე (კგ/ჰა), კონფიდორ მაქსი, მიდაში, იმიდორ მაქსი, იმიდორ დ (იმიდაკლოპრიდი) – 0,2 კგ/ჰა, პერფექტო, ანტიკოლორადი (ლამბადა-ციჰალოტრინი + იმიდაკლოპრიდი) – 0,3-0,5 ლ/ჰა და აღნიშნული ჯგუფის სხვა პრეპარატები. კარბამატების ჯგუფიდან გამოიყენება: ლანატი (მეთომილი) – 1,8-2,2 ლ/ჰა, ნიტროგუანიდინების ჯგუფის სტარკლი (დინოტეფურანი) – 0,5-1 კგ/ჰა, რომელიც ლოდინის მოკლე პერიოდით (თხილი, ხეხილი – 14, ბოსტნეული – 5 დღე) გამოირჩევა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 243 ბიოლოგიური ინსექტიციდები. nostaljisti (beauveria bassiana) – 6 ლ/ჰა. თხილზე რეკომენდებულია 3-4 შესხურება მცენარის ზრდის პროცესში, მავნებლის ნიმფების გამოჩენისთანავე 7დღიანი ინტერვალით. ბიოინსექტ -2 (beauveria bassiana) – 6 ლ/ჰა ნიმფების წინააღმდეგ და 12 ლ/ჰა – იმაგოს წინააღმდეგ. რეკომენდებულია 3 შესხურება 7-დღიანი ინტერვალით, თხილის სიმწიფის და სიმინდის რძისებრ-ცვილისებრი სიმწიფის პერიოდში. ნიმბეციდინი (აზადირაქტინი) – 5-6 ლ/ჰა თხილზე რეკომენდებულია 3 შესხურება ნიმფების გამოჩენისთანავე, ყვავილობის და ნაყოფის გამონასკვის ეტაპზე და მოსავლის აღებამდე 10 დღით ადრე. საცხოვრებელი სახლების, ასევე სხვა შენობების გარე პერიმეტრზე (ვერანდა, გარე კედელი) სინათლეზე ან სითბოზე მოზიდული ფაროსანა შესაძლებელია გავანადგუროთ ბიოლოგიური ინსექტიციდის შესხურებით. სინთეზური პირეტროიდების ზოგადი დახასიათება და მათი უსაფრთხო გამოყენების სანიტარულ-ჰიგიენური წესები პირეტროიდები განეკუთვნებიან მცენარეთა დაცვის თანამედროვე ეფექტურ საშუალებებს – ინსექტიციდებს. ამ ჯგუფის პრეპარატები წარმოადგენენ ზოგიერთი მცენარის მიერ გამომუშავებული ბუნებრივი დამცავი საშულებების სინთეზურ ანალოგს. ამჟამად სინთეზირებულია საკმაოდ ბევრი სხვადასხვა სახის პირეტროიდი. მათგან პრაქტიკულად გამოიყენება მხოლოდ რამოდენიმე ათეული. ქიმიური სტრუქტურის მიხედვით ისინი ძირითადად ციკლოპროპანკარბონული მჟავების ჩანაცვლებულ ეთერებს ან ჩანაცვლებულ ფენილაცეტატებს წარმოადგენენ. მათი წარმოება ხდება ძირითადად ზეთოვანი სითხეების ემულსიების, აეროზოლების და კრისტალური ფხვნილების სახით. სინთეზური პირეტროიდების მთავარი უპირატესობაა მოქმედების მაღალი ინსექტიციდური აქტივობა და ამორჩევითობა. ამის გამო მითითებული პრეპარატების ხარჯვის ნორმები მეტად მცირეა და იზომება ათეულ-ასეული გრამებით ჰექტარზე. დიდი მნიშვნელობა აქვს ჰიგიენურ ასპექტებს, განსაკუთრებით გამოყენების რეგლამენტების შემუშავებისას. აქტუალურია აგრეთვე შრომის ჰიგიენის საკითხები სათბურებში პირეტროიდების გამოყენებისას. ცნობილია, რომ ფანჯრის მინები შთანთქავენ ულტრაიისფერ სხივებს, რომლებიც იწვევენ პირეტროიდების დაშლას, რაც განაპირობებს სათბურებში მათი პერსისტენტობის გაზრდას. ზოგიერთი პრეპარატი იწვევს გამოხატულ ადგილობრივ გამღიზიანებელ და კან-რეზორბციულ მოქმედებას. მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც საჭიროებს ყურადღების მიქცევას, არის მათი მაღალი ტოქსიკურობა ფუტკრებისათვის და განსაკუთრებით თევზებისათვის, რაც გათვალისწინებული უნდა იყოს პირეტროიდების გამოყენებისას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 244 სპეციალისტების პროგნოზით, პირეტროიდების მოხმარება უახლოეს მომავალში კიდევ უფრო გაიზრდება, რადგან ისინი აქტიურად ზემოქმედებენ ფოსფორორგანულ და კარბამატულ პესტიციდებთან მიმართ მდგრად მავნებლებზე. მოწამვლის კლინიკა. ზოგიერთ პირეტროიდს (დეციზი, ამბუში) ახასიათებს ადგილობრივი გამაღიზიანებელი მოქმედება და ასევე შეუძლიათ კანიდან ორგანიზმში შეღწევა (რეზორბცია). აღწერილია პირეტროდების კანზე ზემოქმედებით გამოწვეული ,,უცნაური” პარესთეზიები წვის შეგრძნებით. აღნიშნული მდგომარეობა გრძელდება 12-18 საათის განმავლლობაში. პარესთეზიებს იწვევს პრეპარატის მიერ ნერვულ დაბოლოებათა გაღიზიანება. ინტოქსიკაცია უპირატესად გამოვლინდება ნერვული სისტემის დაზიანების ნიშნებით: თავის ტკივილი, თავბრუსხვევა, კუნთების ტკივილი. მოწამლული ადინამიურია, რაც შემდგომში იცვლება მკვეთრი აგზნებით, ხელების ტრემორით, კლონურ-ტონური კრუნჩხვებით. მძიმე შემთხვევაში ადგილი აქვს პარეზებს, დამბლებს, კომას. პრეპარატით ინჰალაციური გზით მოწამვლის ძალაზე მძიმე გართულებას წარმოადგენს ფილტვების მწვავე შეშუპება. პერორალური მოქმედებისას ვითარდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაზიანების სიმპტომები: ჰიპერსალივაცია, გულისრევა, ღებინება, ფაღარათი. შესაძლებელია ღვიძლის დაზიანების განვითარება ტოქსიკური ქოლესტაზური ჰეპატიტის ტიპით, რაც ზოგჯერ ღვიძლის მწვავე უკმარისობით მთავრდება. ზოგიერთ პირეტროიდს შეუძლია გამოიწვიოს ალერგიული რეაქცია – კონტაქტური დერმატიტი, ხველა, რინიტი, შედარებით იშვიათად – ბრონქიალური ასთმის შეტევები. დიაგნოსტიკის სპეციფიკური მეთოდები დღეისათვის არ არის დადგენილი. გადაუდებელი დახმარება. საჭიროა ძირითადი სასიცოცხლო ფუნქციების მონიტორინგი, აუცილებლობის შემთხვევაში რეანიმაციუული მეთოდების გამოყენება. ანტიდოტური თერაპია არ არსებობს. მკურნალობა მხოლოდ სიმპტომურია: კანზე მოხვედრის შემთხვევაში საჭიროა მისი მობანვა საპნიანი წყლით ან სუსტი ტუტოვანი ხსნარით. ასევევე რეკომენდებულია ადგილობრივად ტოკოფეროლი (vitamini e) პარესთეზიების სამკურნალოდ. გასათვალისწინებელია, რომ იგი ეფექტურია მხოლოდ პირველი 12-24 საათის განმავლობაში; თვალში მოხვედრისას სუფთა თბილი წყლით ან ფიზიოლოგიური ხსნარით უხვი, საგულდაგულო, ხანგრძლივი (10წთ) გამორეცხვა. ტკივილის შემთხვევაში – ადგილობრივი ანესთეტიკი. ინჰალაციური გზით მოწამვლისას – აუცილებელია ავადმყოფის გამოყვანა დაბინძურებული არეალიდან. მკვეთრად გამოხატული რინიტისას – ანტიჰისტამინური პრეპარატები, სხვა შემთხვევაში სიმპტომური თერაპია პაციეტის მდგომარეობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 245 გათვალისწინებით. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ფილტვების მწვავე შეშუპების მკურნალობას. პერორალური მოწამვლისას 30 მგ აქტივირებული ნახშირი, კუჭის ამორეცხვა, მარილოვანი საფაღარათო (ზეთოვანის გამოყენება არ შეიძლება). კუჭის ამორეცხვა აუცილებელია ფრთხილად, ასპირაციის საშიშროების გამო. კრუნჩხვითი სინდრომი უმეტეს შემთხვევაში განსაკუთრებულ მკურნალობას არ საჭიროებს, თუმცა შესაძლებელია მისი გახანგრძლივების შემთხვევაში საჭირო გახდეს დიაზეპამის, ხოლო შედარებით იშვიათად ფენიტიონის ინტრავენური შეყვანა. ასევე რეკომენდებულია რელანიუმი, გამაამინოერბომჟავა ან ფენობარბიტალი. გარდა ამისა მიჩნეულია, რომ ფენობარბიტალი წარმოადგენს ღვიძლში პირეტროიდების მეტაბოლიზმის პროცესების უშუალო სტიმულატორს. მძიმე შემთხვევებში ფილტვების მექანიკური ვენტილაცია. აუცილებელია გვახსოვდეს, რომ უკანასკნელი მონაცემებით ამ ინტოქსიკაციის დროს დიაზეპამს უპირატესობა ენიჭება ფენობარბიტალთან შედარებით. გამოხატული ტრემორის დროს _ პროპრანოლოლი, პროკაინამიდი; ატროპინი გამოიყენება მხოლოდ მიოზის, ჰიპერსალივაციისა და ფილტვების შეშუპების შემთხვევაში, რაც განსაკუთრებით ეფექტური აღმოჩნდა ფენვალერატითა და ციპერმეტრინით ინტოქსიკაციისას. აქ აუცილებელია გარკვეული სიფრთხილე ატროპინით ინტოქსიკაციის განვითარების თავიდან ასაცილებლად. არსებობს მონაცემები ატროპინისა და ეთილკარბამატის ერთობლივი გამოყენების მაღალი ეფექტურობის შესახებ. კარგი შედეგებით ხასიათდება და ასევე ეფექტური აღმოჩნდა მიორელაქსანტ მეფენეზინის გამოყენება. კომის დროს რეკომენდებულია ჰემაბსორბცია ჰემოდიალიზთან ერთად. ტოქსიკური ჰეპატოპათიის განვითარებისას ჰეპატოპროტექტორული მკურნალობა; პარეზებისა და დამბლების სამკურნალოდ ინიშნება სპეციალური ნევროლოგიური მკურნალობა. კონტაქტური დერმატიტის შემთხვევაში გამოიყენება ანტიჰისტამინური და კორტიკოსტეროიდული პრეპარატები ადგილობრივად და შიგნით მისაღებად. ფოსფორორგანული ნაერთებით მოწამვლასთან მსგავსების გამო ზოგჯერ შეცდომით ხდება ქოლინესთერაზას რეაქტივატორების გამოყენება, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის ღვიძლის დაზიანების საშიშროებას. ამის გამო, საეჭვო შემთხვევებში აუცილებელია სისხლში ფერმენტ ქოლინესთერაზას აქტივობის განსაზღვრა, რომელიც მნიშვნელოვნადაა დაქვეითებული ფოსფორორგანული ნაერთებით ინტოქსიკაციის შემთხვევაში. ზემოაღნიშნული ყველა სამკურნალო ღონისძიება უნდა მიმდინარეობდეს ინფუზიური თერაპიისა და ფორსირებული დიურეზის ფონზე. მკურნალობა არ არის ხანგრძლივი და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 246 საშუალოდ გრძელდება 1-3 დღე. გაცილებით რთული ამოცანაა გართულებულ მოწამვლათა მკურნალობა. გამოსავალი უმეტესად კეთილსაიმედოა. პროფილაქტიკა საერთო ხორციელდება წესით. უნდა გვახსოვდეს, რომ მიუხედავად მათი შერჩევითი ინსექტიციდური მოქმედებისა, პირეტროიდები სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს ადამიანისთვის ნეიროტოქსიკური ზემოქმედების უნარის გამო. უსაფრთხოების სანიტარულ-ჰიგიენური წესები:  შენახვის, ტრანსპორტირებისა და გამოყენების დროს პესტიციდი განათავსეთ უსაფრთხო, მშრალ და კარგად ვენტილირებად ადგილას;  პესტიციდი არ შეინახოთ სურსათთან, ცხოველების საკვებთან ერთად. მოარიდეთ ბავშვებს;  არ დაუშვათ წყალსადენების, ტბების, ნაკადულებისა და არხების დაბინძურება პესტიციდებით;  მოარიდეთ პესტიციდი კანს და თვალებს. არ შეისუნთქოთ!  პესტიციდის კონტეინერის გახსნისას და მუშაობის დროს გამოიყენეთ ინდივიდუალური დაცვის საშუალებები: დამცავი კომბინიზონი ან სამუშაო ტანსაცმელი, რომელიც მაქსიმალურად დაფარავს სხეულს; ქუდი, დამცავი სათვალე, ნიღაბი ან რესპირატორი, ხელთათმანი, რეზინის ჩექმა;  პესტიციდის კანზე მოხვედრის შემთხვევაში, გულმოდგინედ დაიბანეთ საპნიანი წყლით;  წამლობის შემდეგ საკვების და სითხის მიღებამდე ხელ-პირი საპნით კარგად დაიბანეთ;  უშუალოდ წამლობის დროს მოერიდეთ საკვების და წყლის მიღებას;  განცალკევებით გარეცხეთ ხელთათმანები, სახის დამცავი ნიღაბი და დაბინძურებული ტანსაცმელი;  პესტიციდების შესხურებისას საკარმიდამო ნაკვეთებში ჭები დაფარეთ და დაიცავით დაბინძურებისაგან. აუცილებელია ტარის უტილიზაციის წესების დაცვა:  სამჯერ გამოავლეთ წყალი გამოყენებული პესტიციდის ცარიელ ტარას; ნახმარი წყალი ჩაასხით ავზში და გამოიყენეთ შესასხურებლად; ცარიელი ტარა დააზიანეთ და გაანადგურეთ და მხოლოდ ამის შემდეგ გაიტანეთ ნაგავსაყრელზე;  დაუშვებელია პესტიციდის ცარიელი ტარის სხვა დანიშნულებით გამოყენება. მავნებლის მიერ დაზიანებული სასოფლო-სამეურნეო კულტურები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 247 თხილი. გული იკეთებს კორპის მსგავს ქსოვილს. თხილის ბუჩქს მავნებელი მთელი სეზონის განმავლობაში ,,ემტერება”. ფაროსანას ხორთუმი თხილის ნაჭუჭშიც აღწევს და იქიდან წუწნის ნაყოფის წვენს. ნაჭუჭში გული ჭკნება ან იკეთებს კორპის მსგავს ქსოვილს. სიმნდი. აზიური ფაროსანა სიმინდის კულტურას რძისებრ-ცვილისებრი სიმწიფის ფაზაში აზიანებს. ნაკლებად ზიანდება ადრე დათესილი და ზრდის პროცესში მყოფი მოკლე პერიოდის მქონე ჯიშები, რადგან ისინი დამწიფებას მავნებლის ზაფხულის თაობის გამოჩენამდე ასწრებს. ინსექტიციდების შესხურება რეკომენდებულია ყვავილობის დასრულების შემდეგ, რძისებრ-ცვილისებრი სიმწიფის დროს. ციტრუსები. აზიური ფაროსანა აზიანებს ციტრუსებს, განსაკუთრებით, თუ ნარგავები ახლოს არის თხილის ან სიმინდის ფართობებთან, საიდანაც მავნებელი მიგრირებს (გადაადგილდება). ბოსტნეული და ბაღჩეული კულტურების მიმდებარედ ციტრუსი შედარებით ნაკლებად ზიანდება, რადგან მავნებელი საკვებად ბოსტნეულს ირჩევს. დაზიანება შეინიშნება ივლისის მეორე, მესამე დეკადიდან. შეწამვლა რეკომენებულია, როდესაც ციტრუსის ნაყოფი თხილის ან კაკლის ზომისაა. ფაროსანას საწინააღმდეგო ღონისძიებები უნდა ჩატარდეს მკაცრად დაცული ლოდინის პერიოდის (შეწამვლიდან მოსავლის აღებამდე) გათვალისწინებით. ხეხილი. კურკოვნებიდან ფაროსანასათვის ყველაზე სასურველი კულტურებია ატამი და ვაშლატამა (ნექტარინი), რომლებზეც მავნებელი, ფაქტობრივად, განვითარების სრულ ციკლს გადის. ფაროსანა აზიანებს ნაყოფის ზედაპირსა და რბილობს. ნაყოფს უჩნდება ნეკროზული ლაქები. თესლოვნებიდან ყველაზე მეტად მსხალი და ვაშლი ზიანდება. ფაროსანას ჩხვლეტისაგან ნაყოფის რბილობში წარმოიქმნება ყავისფერი ნეკროზი, რაც ზედაპირის დეფორმაციას იწვევს. ატამს, ვაშლატამას და იშვიათად, გარგარს ფაროსანა ძირითადად აზიანებს სიმწიფის პერიოდში. ხეხილის ბაღებში ფაროსანას საწინააღმდეგო ღონისძიებები უნდა ჩატარდეს ნაყოფის გამონასკვის (ყვავილობიდან ახლადგამოსული ნაყოფი) შემდეგ. შემდგომში შეწამვლა ტარდება საჭიროების მიხედვით, პრეპარატის ლოდინის პერიოდის (ბოლო შესხურებიდან მოსავლის აღებამდე) გათვალისწინებით. ყურძენი. აზიური ფაროსანა აზიანებს ყურძნის როგორც თეთრ, ისე ჭითელ ჯიშებს. ვენახში ფაროსანას საწინააღმდეგო ღონისძიებები უნდა ჩატარდეს ყურძნის სიმწიფის დასაწყისში, მკაცრად დაცული ლოდინის პერიოდის (ბოლო შეწამვლიდან მოსავლის აღებამდე – რთველის დაწყებამდე) გათვალისწინებით. ბოსტნეული. ბოსტნეული კულტურებიდან ფაროსანა აზიანებს პომიდორს, წიწაკას, ბადრიჯანს და მწვანე პარკოსნებს. მავნებელი შეინიშნება ასევე ჭარხლის ფოთლებზე. ბოსტნეული კულტურების დაზიანების რისკი განსაკუთრებით მატულობს მაშინ, როცა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 248 ნათესები ტყის ზოლთან ახლოსაა. ფაროსანას საწინააღმდეგო ღონისძიებები უნდა ჩატარდეს მავნებლის გამოვლენისთანავე მკაცრად დაცული ლოდინის პერიოდის (ბოლო შეწამვლიდან მოსავლის აღებამდე) გათვალისწინებით. 2018 წლიდან სურსათის ეროვნული სააგენტოს ხელმძღვანელობის ხელშეწყობით აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ მოქმედ სახელმწიფო პროგრამაში ჩეართო მეცნიერექსპერტთა ჯგუფი შემდეგი შემადგენლობით: მარინა გიორგობიანი – თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, ექიმი ჰიგიენისტი, ეკოტოქსიკოლოგი; ნანა ჩხაიძე – შრომის მედიცინისა და ეკოლოგიის ს/კ ინსტიტუტის ეპიდემიოლოგიური განყოფილების ხელმძღვანელი, მედიცინის დოქტორი, ექიმი ჰიგიენისტი, ეპიდემიოლოგი; ნანა ჩიგოგიძე ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, საერთაშორისო ექსპერტი პესტიციდების მიმართულებით. ჯგუფის მიზანია აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოყენებული პესტიციდების ეკოტოქსიკოლოგიური შეფასება, პესტიციდების გამოყენებისას დასაქმებულთა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მონიტორინგი, საინფორმაციო, საგანმანათლებლო და შემეცნებითი ტრეინინგების ჩატარება ადგილობრივი თვითმმართველობის, პირველადი და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის, აგრეთვე სურსათის ეროვნული სააგენტოს რეგიონალური სამსახურის თანამშრომლებისათვის და აგრეთვე მოსახლეობის წარმომადგენლებისათვის. გარდა ამისა. პესტიციდების გამოყენების შედეგად გარემოს ობიექტების (ჰაერი, წყალი, მწვანე საფარი) ეკოტოქსიკოლოგიური მონიტორინგი – ლაბორატორიული ანალიზისათვის სინჯების აღება გამოყენებული პესტიციდების გარემოში ნარჩენი რაოდენობის დასადგენად. მონიტორინგის ჯგუფის მიერ ჩატარებილი სამუშაოს შესახებ დაწვრილებით შეიძლება იხილოთ ლიტერატურაში მითითებულ გამოქვეყნებულ შრომებში. ჯგუფის მიერ ჩატარებული სამეცნიერო-პრაქტიკული მუშაობის შესახებ ინფორმაციები მოხსენებულ იქნა საერთაშორისო კონფერენციებზე, მათ შორის, 2018 წელს telavsi (x საერთაშორისო კონფერენცია ,,ჯანმრთელობა და ეკოლოგია”), 2019 წელს, თბილისში (international conference brown marmorated stink bug (bnsb) – phytosanitary regulatory framework, 11 -14 march, 2019, tbilisi, georgia), 2019 წელს ხონის რაიონის სოფელ გორდში (xi საერთაშორისო კონფერენცია ,,ჯანმრთელობა და ეკოლოგია”), და 2020 წელს ონლაინ რეჟიმში (xii საერთაშორისო კონფერენცია ,,ჯანმრთელობა და ეკოლოგია”). სახელმწიფო პროგრამა წარმატებით გრძელდება, აზიურ ფაროსანას ერთად აუცილებლად დავამარცხებთ!!! georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 249 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. გიორგობიანი მ. ,,თიაზონი”, მონოგრაფია, თბილისი 2005. 2. გიორგობიანი მ., ზურაშვილი ბ., სამედიცინო ეკოლოგია, სახელმძღვანელო, თბილისი, 2010. 3. გიორგობიანი მ., ჩეკურაშვილი ზ., ჩხაიძე ნ., ჩიგოგიძე ნ. აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოყენებული ინსექტიციდების ეკოტოქსიკოლოგიური დახასიათება და მათთან კონტაქტში მყოფ დასაქმებულთა ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, n4, 2018, გვ. 77-80. 4. გიორგობიანი მ., ჩხაიძე ნ., ჩეკურაშვილი ზ., იაკობაშვილი გ., & მესხი ნ. სამეგრელოს რეგიონში აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოყენებული პესტიციდების ეკოტოქსიკოლოგიური მაჩვენებლები და ჩატარებული შეწამვლითი სამუშაოების არეალში მცხოვრები მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის ეპიდემიოლოგიური კვლევის შედეგები. ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, n7, 11-15. 2022, https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.01 5. გიორგობიანი მ., ჩხაიძე ნ., ჩეკურაშვილი ზ., იაკობაშვილი გ., მესხი ნ., & ზურაშვილი ბ. (2021). აზიური ფაროსანას halyomorpha halys წინააღმდეგ გამოყენებული პესტიციდების ეკოტოქსიკოლოგია და მათი ორგანიზმზე შესაძლო მავნე მოქმედების შესწავლა გურიის რეგიონის მოსახლეობაში. ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, (5-6), 11–15. https://doi.org/10.52340/jecm.2021.567 6. ვაშაკიძე ვ., რაჭველიშვილი ბ., პესტიციდების ორგანიზმზე მოქმედების მექანიზმი, კლინიკა, შორეული შედეგები, დიაგნოსტიკა, მკურნალობა, პროფილაქტიკა; თბილისი, 1980. 7. ვაშაკიძე ვ. სასწრაფო გადაუდებელი დახმარება შხამქიმიკატებით, სამრეწველო შხამებით და მედიკამენტებით მწვავე მოწამვლის დროს, თბილისი, 1981. 8. ვაშაკიძე ვ. სამრეწველო და სოფლის მეურნეობის შხამების ტოქსიკოლოგია და ჰიგიენა, თბილისი, 1989. 9. ვაშაკიძე ვ., ფირცხალავა ა. გარემოს ქიმიური ფაქტორებით გამოწვეული მწვავე მოწამვლის სასწრაფო გადაუდებელი დახმარება და პროფილაქტიკა, თბილისი, 1990. 10. ვეფხვაძე ნ., გიორგობიანი მ., ზურაშვილი ბ., კილაძე ნ. ჰიგიენა და სამედიცინო ეკოლოგია, თბილისი, 2019. 11. კაციტაძე გ. გადაუდებელი ტოქსიკოლოგია, სახელმძღვანელო, თბილისი, 2009. 12. კვერენჩხილაძე რ. შრომის ჰიგიენა, სახელმძღვანელო, თბილისი, 2018. 13. სააკაძე ვ.პ. პროფესიული დაავადებები, თბილისი, 2000. 14. ღვინერია ი., სააკაძე ვ., ჟურული მ., ჯავახაძე რ., წერეთელი მ., კაციტაძე გ., ონიანი თ. პესტიციდების ტოქსიკურობა და უსაფრთხო გამოყენების პრინციპები, თბილისი, 2012. 15. ჩხაიძე ნ., გიორგობიანი მ., ჩიგოგიძე ნ., ჩეკურაშვილი ზ., იაკობაშვილი გ. აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოყენებული პესტიციდების მოქმედების არეალში მცხოვრებთა შორის ჩატარებული ეპიდემიოლოგიური კვლევის შედეგები იმერეთის რეგიონის მაგალითზე. ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, n3, 2019, გვ. 13-16. https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.01 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 250 16. ჩხაიძე ნ., გიორგობიანი მ., ჩიგოგიძე ნ., ჩეკურაშვილი ზ., იაკობაშვილი გ. აზიური ფაროსანას წინააღმდეგ გამოყენებული პესტიციდების მოქმედების არეალში მვცხოვრებთა შორის ჩატარებული ეპიდემიოლოგიური კვლევის შედეგები აჭარის რეგიონის მაგალითზე, ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, n3, 2020, გვ. 22-24. 17. ჯავახაძე რ., კაციტაძე გ., ნაზაროვა ნ., და სხვ. პესტიციდი, მტერი თუ მეგობარი, თბილისი, 2002. 18. ჯავახაძე რ., საკაძე, ვ., ჩიგოგიძე რ., და სხვ. პროფესიული დაავადებათა გავრცელების დინამიკა საქართველოში. საქართველოს სამედიცინო ჯურნალი, bთბილისი, 2007, გვ. 4953. 19. international conference brown marmorated stink bug (bmsb). phytosanitary regulatory framework, 11-14 march, 2019, tbilisi, georgia. 20. власов в.в. эпидемиология (учебное пособие для вузов), москва. 2005г. 21. кундиев ю. и., нагорная а. м. профессиональное здоровье в украине, киев 2007г. 22. робин мюррей.''цель-zero'' waste.m.,2004; 23. трахтенберг и. книга о ядах и отравлениях. киев, наукова думка, 2000. • ინტერნეტის საიტები: pan pesticide database • pesticide action network/advancing alternatives to pesticide • pesticides-pesticide classes and database-ministry of the pesticide classification guideline; class lists; pesticide database.this pesticide classification guideline. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 37 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.04 clinical and immunological study of the effectiveness of the medications, lazolex and zovirax, during the complex treatment of chronic recurrent herpetic stomatitis mariam gogotishvili1, mzia bakradze2, fridon japaridze3, nino gogebashvili4, tinatin gorgiladze5 1assistant professor, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia orcid id: 0009-0003-5232-0516; 2professor, department of stomatology, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia, orcid id:0009-00091516-1548 3assistant professor, department of stomatology, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia. orcid id:0000-00033680-1566; 4assistant professor, department of periodontology and oral mucosal diseases, tbilisi state medical university; v. bakhutashvili institute of medical biotechnology, tbilisi, georgia orcid id: 0009-0002-3323-3903; 5assistant professor, department of stomatology, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia. abstract at present, our country continues intensive research to find and introduce into practice new natural medicinal preparations made from ecologically pure endemic plants of georgia. an example of such an agent in the iveria-pharma company is a georgian medication lazolex (extract of the pericarpium of an unripe walnut), which has passed the necessary preclinical tests and now is used as an antiherpetic agent. we found positive immunotropic effects of lazolex on healthy volunteers. therefore, we considered it necessary to study the antiviral effects of the drug and its immunomodulatory properties in a clinical setting, specifically its effect on chronic herpetic stomatitis. first of all, it was shown that the immune system status of the patients was in an apparent correlation with the severity of the course of herpes stomatitis, i.e. the most severe immunosuppression was recorded in patients with severe stomatitis. it should be noted that this medication not only doubles the efficiency of the results of antiviral treatment but also serves as an immune restoration agent in patients with herpetic stomatitis. as a result of a parallel study of zovirax and lazolex, a high clinical activity of both drugs was recorded. however, the presence of pronounced immunocorrective properties of lazolex manifested itself in an improvement of the quality of patient treatment: active tissue regeneration and a significant decrease in the timing of exacerbation of local herpetic lesions, an increase in the duration of remission. conducted clinical, laboratory, and immunological studies allow us to recommend lazolex for active use in dental practice for viral diseases. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 38 keywords: herpetic stomatitis, zovirax, lazolex, antiviral, and immunocorrective effect. introduction: diseases of the mucous membrane of the oral cavity are most often of viral origin. 38% of them appear to be herpes stomatitis [abashidze n. 2005; mackenizie-dyck et al., 2015]. despite the great variety of drugs available nowadays, the recurrence rate of herpes stomatitis is increasing. it is established that exacerbation of chronic recurrent herpetic stomatitis is associated with undesirable changes in the immune status, which is why it is often advisable to include immunomodulating medications in the treatment plan [jouanguy e. et al., 2020; carter, s.b. et al., 2016]. however, on the one hand, the existence of resistant forms of the disease to various antiviral drugs should be taken into account, because of the anatomical and physiological features of the oral mucosa and, on the other hand, the pathogenetic mechanism of the spread of the disease. all of the above puts on the agenda the need to develop more effective approaches for the treatment of herpes stomatitis [boeckh m. et al., 2017; v.a. isakov e. al.,2015]. based on the extensive experience in the production of medicinal products made from different components of walnut in the medicine of several countries, the pharmaceutical company "iveria pharma" developed the medication lazolex gel containing the extract of the pericarpium of unripe fruits of walnut. biologically active substances of plant origin contained in the extract are characterized by a wide range of antimicrobial activities. this is confirmed by the results of experimental studies (in-vitro studies based on standard tests on strains of bacteria and fungi) against the main pathogens. they are as follows: staphylococcus epidermidis, staphylococcus aureus, streptococcus pyogenes, pseudomonas aeruginosa, salmonella typhimurium, propionibacterium acnes, aspergillus niger, malassezia furfur, candida ablicans, trichophyton rubrum. the antiviral activity of the drug has been identified in the culture of herpes simplex virus type i (hsv-1), and also, in-viva studies on herpes infection models in mice [n. alavidze et al.,2013; www.iveriaparhma.com]. based on the above, we aimed to find out if the medication would be effective in the treatment of lesions of the oral mucosa, particularly during herpetic stomatitis, and study it in dental settings. materials and methods to achieve the set goals, we examined and treated 54 patients aged 19 to 55 with chronic recurrent herpetic stomatitis. we divided the examined patients with crhs into 2 groups. we enrolled 27 (50%) patients in each group. we treated the patients of both groups with the same treatment plan, with the difference that we used a 5% gel of lazolex in the topical treatment plan of the patients of the main group, and a 5% cream of zovirax in the control group. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 39 for patients with mild and moderate forms of crhs, we provided only topical treatment, and for etiotropic therapy, we prescribed a topical application of lazolex 5% protective gel 3-4 times a day to the members of the main group. in the control group, we used zovirax 3% cream topically 3-4 times a day. and, in the treatment plan of the patients who had a severe form of cmhs, an infectious disease doctor prescribed zovirax tablets according to the following treatment plan: zovirax 200 mg 5 times a day for 5 days. we investigated the immune status of the patients suffering from crhs before and after the treatment. the state of immune homeostasis of the patients was evaluated dynamically: at the first visit to the clinic and on the 10th to 13th day of treatment. in patients with crhs, we investigated: the phagocytotic activity of neutrophils, the ability of leukocytes to induce alphaand gamma-interferon, immunoregulation index, level of lysozyme, and secretory iga in saliva. the statistical processing of the research results revealed significant changes in the immune status, which mainly suggests the inhibition of its function and that it depends to a significant extent on the degree of severity of the pathological processes of the disease. special immunosuppression was revealed in patients who suffered from a severe form of chronic herpes stomatitis. the changes in immunity indicators that are compared to healthy controls are presented in the table (see table n1). statistical analysis statistical analysis of the experimental data was conducted using student’s t-test [mcdonald jh. 2014]. a significance level of p < 0.05 was considered statistically significant. results findings of the patients suffering from crhs before conducting treatment suggested that the inclusion of immunomodulatory agents in the complex treatment plan was necessary. in this particular case, by using a 5% lazolex gel, we achieved a positive therapeutic effect in all the cases of 54 patients suffering from crhs. the average course of the treatment included 6-8 days. on the 10th-13th day after starting the treatment with zovirax (control group-27 patients) and lazolex (main group-27 patients), we performed blood and saliva tests to find out immunological indicators of the patients once more. we defined the clinical effectiveness of the used medications by the following criteria: significant improvement i [reduction of relapse duration and 2-fold increase of remission duration]; moderate improvement ii [increased interval of remission by 1-1.5 times]; no effect iii [patient required inpatient treatment]. in the first two criteria, the treatment results were considered successful. 27 patients were treated with lazolex, of which we achieved significant improvement in 19 cases (70.3%; mild and moderate form), in 6 patients we obtained improvement (22.2%; mild and moderate form), and in 2 patients (7.5%; severe form) i.e. no satisfactory effect was achieved. the other 27 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 40 patients were treated with zovirax. we achieved significant improvement in 12 cases (44,4%; mild and moderate form), in 11 patients we obtained moderate improvement (40,7%, mild and moderate form), and in 4 patients (14,8%, severe form) i.e. no satisfactory effect was achieved. (see picture n1, n2). our observation revealed that local therapy with the drug lazolex 5% gel helps to relieve subjective complaints and accelerate reparative-regenerative processes of the skin and mucous membrane. in particular: in the control group, the mild form of the disease lasted 7.3 days, the moderate severity form lasted 8.6 days, and the severe form 11.4 days. in the main group, the duration of the mild form of the disease was 5.1 days, the moderate severity form lasted 6.2 days, and the severe form was 8.1 days. the study revealed that the duration of the treatment in the main group was an average of 6.5 days, and in the control group 9.1 (see table n2). we processed the immunological data obtained after the treatment according to the severity of the course of the disease and the clinical effect (see table n3). changes in immunological indicators as a result of treatment appeared to be directly correlated with the severity of the disease. in mild and moderate cases, lazolex significantly improved the immunological parameters of the patients, zovirax, on the other hand, corrected immunological indicators only in the case of a mild form. discussion topical anti-inflammatory and keratoplastic agents have an important place in the scheme of treatment of recurrent stomatitis. the number of such drugs is very large, but most of them cannot provide fast, painless, and effective epithelization of the mucous membrane of the oral cavity, vermillion, and the surrounding area. topical treatment greatly aids in the repair of damaged tissues, however, it is often ineffective in prolonging the period between relapses. based on all of the above, it is relevant to create a new natural, plant-based topical anti-inflammatory, keratoplastic, and antiviral medications and to study its effectiveness in chronic recurrent stomatitis. intensive research is being continued in our country, using ancient medicinal recipes and the latest approaches of biotechnology, to search for ecologically pure endemic plants, to prepare new natural medicinal preparations, and to implement them in medical practice. based on such studies, an extract of the pericarpium of an unripe walnut – lazolex, which has passed all the necessary pre-clinical studies, was created in georgia. its antiviral (anti-herpes virus), anti-inflammatory, and keratoplastic effects have been approved. [n. alavidze et al.,2013; www.iveriaparhma.com]. determination of the state of various indicators of immunity during chronic recurrent herpes stomatitis is of great practical importance, as it allows a prognosis of the course and outcome of the infection. it is known that timely and pathogenetically justified therapy can achieve almost complete recovery in case of impairment of the homeostatic mechanism. in the case of irrational treatment of patients, the undesirable changes in the immune system indicators may last for a long time, which increases the probability of a slow recovery from the disease and the possibility of other complications arising from the activation of other pathogenic factors. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 41 conclusion comparative clinical analysis showed us that lazolex 5% gel is characterized by well-expressed antiviral action. we achieved significant improvement in 19 patients (70.37%), moderate improvement in 6 patients (22.22%), and slightly expressed effect in 2 patients (7.41%); while, after using zovirax 3% ointment: significant improvement was observed in 12 patients(44.4%), moderate improvement in 11 (40.7%), slight effect in 4 patients (14.8%). as a result of immunological studies, it was revealed that the changes in immunological parameters as a result of lazolex treatment of the patients with chronic recurrent herpes stomatitis are directly correlated with the severity of the disease. after administering lazolex in patients with a mild form of crhs, all immunological parameters (lyz, siga, pi, t-res/t-sen) returned to normal and statistically did not differ significantly from the same data of healthy controls, except for the ability of leukocytes to synthesize interferons, while administering zovirax did not affect the immunological parameters at all. after treatment with lazolex in the moderate form of crhs, the level of lysozyme and siga in saliva, as well as the index of immunoregulation, were normalized, while treatment with zovirax did not affect the immunological indicators at all. recognition georgian medication, lazolex 5% gel, does not cause local and general toxic effects, does not irritate the mucous membrane, and does not have mutagenic, embryotoxic, or allergic effects. it can be successfully used in the complex treatment of chronic recurrent herpetic and aphthous stomatitis in the form of topical applications as an anti-inflammatory, antiviral, and reparative regeneration stimulating agent [www.iveriapharma.com/index.php/products/lazolex]. the native drug lazolex was used by us for the first time in the treatment of chronic recurrent stomatitis. we are the first to confirm the clinical effectiveness of this medication [gogotishvili m. et al. 2014]. the drug was found to have an antiviral as well as immunomodulating effect. however, its antiviral effect appears to be weaker than that of zovirax, and its immunomodulatory effect is stronger than that of zovirax. the immunomodulating effect of lazolex is especially evident in mild and moderate forms of the disease. probably the antiviral effect of the preparation is the result of its effective immunoregulatory activity, although further research is needed to confirm this. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 42 thus, due to its antiviral and immunomodulating properties, the drug lazolex can be successfully used not only for chronic recurrent herpetic stomatitis but also for other viral and chronic inflammatory diseases of the oral cavity. table n1. immunological indicators of patients with chronic recurrent herpetic stomatitis indicators herpetic stomatitis severity rate (a – mild b – moderate c – severe) healthy (n=30) total (n=54) a (n=21) b (n=22) c (n=11) aifn(u/ml) *25.03+3.75 *27.85+4.27 *25.96+4.22 *21.3+3.47 41.33+4.14 gifn(u/ml) *12.33+4.5 *17.23+5.24 *12.23+2.68 *#^8.23+2.68 28.09+4.25 t-res/tsen *1.69+3.37 *2.13+3.28 *1.56+3.1 *1.44+2.8 2.28+4.5 pi *3.9+0.41 *4.52+1.01 *3.8+1.23 *3.06+1.19 5.33+2.94 siga(gr/l) *0.26+0.13 *0.39+0.024 *0.36+0.39 *#^0.21+0.055 0.76+0.054 lyz(%) *33.7+4,20 *38.6+2.44 *34.8+2.05 *#26.89+11.8 41.11+4.28 a sign (*) indicates a significant difference compared to practically healthy volunteers). a sign (#) indicates a significant difference compared to the data of patients with a mild form). a sign (^) indicates a significant difference compared to the data of patients with an average form). table n2. the duration of the treatment in patients with crhs according to the severity of the disease crhs severity rate duration of relapse (days) control group main group mild 7,3 5,1 moderate 8,6 6,2 severe 11,4 8,1 median 9,1 6,5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 43 table n3. immunological parameters in patients suffering from chronic recurrent herpetic stomatitis according to the severity of the disease and the results of the treatment (10 -13 days after treatment) severit y of the disease а. mild b. moderate c. severe befor e treat ment health y treatment with zovirax cream (daily, for 10 days) result [i] [ii] [iii ] სულ [i] [ii] [iii] სულ [i ] [ii] [iii] total n=27 n=30 n=6 n=6 0 0 n=9 n=2 0 0 n=4 aifn (u/ml) 34.0+ 2.73 28.11 + 4.45 – *31.05 + 3.59 – 26.22 + 3.07 15.67 + 4.30 *20.9+ 3.68 – – 12.78 + 4.46 12.78 + 4.46 *25.03+ 3.75 41.33+ 4.14 gifn (u/ml) 21.56 + 3.50 17.22 + 5.78 – *19.39 + 4.64 – 15.11 + 5.39 12.78 + 4.46 *13.9+ 4.92 – – 9.67+ 3.70 9.67+ 3.70 *12.33+ 4.5 28.09+ 4.25 t res/t sen 2.06+ 1.01 2.09+ 0.95 – 2.07+ 0.98 – 1.67+ 0.70 1.56+ 0.68 1.61+ 0.69 – – 1.39+ 0.85 1.39+ 0.85 *1.69+ 3.37 2.28+ 4.5 pi 4.78+ 2.22 4.52+ 1.01 – 4.65+ 1.61 – 4.22+ 1.85 4.00+ 2.29 *4.11+ 2.07 – – 3.28+ 1.67 3.28+ 1.67 *3.9+ 0.41 5.33+ 2.94 siga 0.73+ 0.025 – – 0.73+ 0.025 0.31+ 0.02 – 0.31+ 0.020 – 0.10+ 0.020 0.10+ 0.020 *0.26+ 0.13 0.76+ 0.054 lyz 39.67 + 4.00 37.33 + 3.04 – 38.5+ 3.52 – 35.44 + 2,22 35.89 + 2.57 35.66 + 2.39 – – 29.11 + 5.30 29.11 + 5.30 *33.7+ 4,20 41.11+ 4.28 treatment with lazolex gel (daily, for 10 days) result a[i] [ii] [iii ] სულ [i] [ii] [iii] სულ [i ] [ii] [iii] სულ n=27 n=30 n=10 0 0 n=9 n=2 0 0 n=4 n=2 aifn (u/ml) 36.67 + 2.59 – – 36.67+ 2.59 30.02+6.4 3 28.44 + 4.82 – *29.3+ 5.62 – 18.56 + 4.03 18.56 18.56 + 4.03 *25.03+ 3.75 41.33+ 4.14 gifn (u/ml) 23.0+ 2.91 – – 23.0+ 2.91 19.67+4.0 0 18.56 + 4.03 – *19.1+ 4.01 – 9.89+ 4.25 11.0 10.4+ 4.47 *12.33+ 4.5 28.09+ 4.25 t-res/ tsen 2.44+ 1.42 – – 2.44+ 1.42 1.87+ 0.50 1.82+ 0.59 – 1.84+ 0.54 – 1.20+ 0.61 1,11 1.15+ 0.65 *1.69+ 3.37 2.28+ 4.5 pi 5.11+ 2.75 – – *5.11+ 2.75 4.56+ 2.24 4.33+ 2.34 – *4.44+ 2.29 – 4.22+ 1.85 3,67 3.94+ 1.79 *3.9+ 0.41 5.33+ 2.94 siga 0.77+ 0.028 – – *0.77+ 0.028 0.75+ 0.025 0.32+ 0.021 – 0.53+ 0.23 – 0.76+ 0.065 0.10 0.43+ 0.042 *0.26+ 0.13 0.76+ 0.054 lyz 43.22 + 6.85 – – *43.22 + 6.85 39.22+ 4.85 36.67 + 2,59 – 37.9+ 3.72 – 28.56 + 4.50 23.0 25.78 + 5.20 *33.7+ 4,20 41.11+ 4.28 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 44 in the graph of the treatment results, the treatment evaluation criteria are given in roman numerals (i, ii, iii) (* p<0.05) indicates the reliability of the difference in comparison with the control group datapicture n1. female , 30 yrs. labial herpes before treatment (mild form). picture n1. female , 30 yrs. labial herpes after treatment with a lazolex gel (mild form). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 45 references: n. abashidze – “microbiological and immunomorphological aspects of differential diagnosis and treatment of the diseases of the oral mucosa” dissertation, 2005 m. gogotishvili, n. abashidze, m. iverieli, kh. gogishvili, n. gogebashvili ” use of lazolex in the complex treatment of chronic recurrent herpetic stomatitis” collection of scientific works of tsmu, 2014; xlviii: 51-55 m. gogotishvili, n. abashidze, m. iverieli, kh. gogishvili, n. gogebashvili ”use of lazolex in the complex treatment of chronic recurrent herpetic stomatitis” tsmu collection of scientific works, 2015; xlix: 32-35 nino korsantia, nato korsantia, b. korsantia “prospects for the use of plaferon-containing adhesive plates in inflammatory diseases of the oral cavity” experim. clinic. journal of medicine., 2020: #4, 8892 n. alavidze, m. gogotishvili et al. “study of the antiherpetic properties of lazolex in various experimental models” j. expert. clinical medicine 2013; 5: 48-53 v.a. isakov, d.v. isakov – “immunomodulators in the treatment and prevention of herpesvirus infections” clinical honey. 2015; 4: 46-51 nino korsantia, a. katsitadze, nato korsantia, b. korsantia – “clinical and immunotropic effectiveness of licopid during oral herpes” j. experiment. clinical medicine 2017; 5: 81-84 d.k. novikov – “handbook of clinical immunology and allergology” minsk, "belarus", 1987; 223s. v.d. solovyov, t.a. bektimirov – “interferons in the theory and practice of medicine” m., "medicine", 1981, 400 p. www.iveriapharma.com/index.php/products/lazolex s.a. al-maweri, b. kalakonda, n.a. alaizari – “efficacy of low-level laser therapy in the management of recurrent herpes labialis: a systematic review” lasers in medical science 2018; 33(7); 1423-1430. j. amir et al. “treatment of herpes simplex gingivostomatitis with aciclovir in children: a randomized double-blind placebo-controlled study” bmj 1997; 314(7097): 1800-1803. m. boeckh, l. corey – “adoptive immunotherapy of viral infections: should infectious disease embrace cellular immunotherapy?” j. infect. dis. 2017; 216 (8): 926-928. j. сummins et al. “oral therapy with human interferon” arch. imm. ther. exp., 1993; 41, 193-197. s.b. carter, e.j. cohen – “development of herpes simplex virus infectious epithelial keratitis during oral acyclovir therapy and response to topical antivirals” cornea, 2016, 85-120. r. du, l. wang et al. “a novel glycoprotein d-specific monoclonal antibody neutralizes herpes simplex virus” antiviral. res., 2017; 147: 131-141. j. epstein et al. “complex management of resistant oral herpes simplex virus infection following hematopoietic stem cell transplantation: potential role of topical cidofovir” // support care cance, 2016; 24(8): 3603-3606. [guideline] centers for disease control and prevention 2015 – “sexually transmitted diseases treatment guidelines” https://www.cdc.gov/std/tg2015/default.htm. 2017; january 25, accessed: december 5, 2017. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 46 m.k. kamalova–“ use of laser therapy in the treatment of chronic recurrent herpetic stomatitis for children” eur. sci. rev. 2018; 7-8; 120-121. mcdonald j.h. handbook of biological statistics, 3rd ed. baltimore, sparkly house publishing. 2014. c. laggis, d. wada, a. shah, j. zussman – “eosinophils are surprisingly common in biopsy specimens of cutaneous herpes simplex virus and varicella zoster virus infections: results of a comprehensive histopathologic and clinical appraisal” j. cutan. pathol., 2020; 47(1): 6-11. i. ptaszyńska-sarosiek, j. dunaj, a. zajkowska – “post-mortem detection of six human herpesviruses (hsv-1, hsv-2, vzv, ebv, cmv, hhv-6) in trigeminal and facial nerve ganglia by pcr” peer. j. 2019; 6: e6095. s. mackenzie-dyck, l. latimer, e. atanley, j. kovacs-nolan, s. attah-poku, la. babiuk, van drunen littels. van den hurk – “immunogenicity of a bovine herpesvirus 1 glycoprotein d dna vaccine complexed with bovine neutrophil beta-defensin 3” -clin vaccine immunol. 2015, 79–90. j. peer – “herpesviruses (hsv-1, hsv-2, vzv, ebv, cmv, hhv-6) in trigeminal and facial nerve ganglia” by pcr. 2019; 6: e6095. a. subramaniam, w. britt – “herpesviridae infection: prevention, screening, and management” clin. obstet. gynecol. 2018; 61(1): 157-176. e. jouanguy, v. béziat, th. mogensen, jl. casanova, sg. tangye, sy. zhang – “human inborn errors of immunity to herpes viruses” curr opin immunol. 2020, 104-190. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 47 ქრონიკული მორეციდივე ჰერპესული სტომატიტის კომპლექსურ მკურნალობაში პრეპარატ ლაზოლექსისა და ზოვირაქსის გამოყენების ეფექტურობის კლინიკოიმუნოლოგიური შესწავლა მარიამ გოგოტიშვილი1, მზია ბაქრაძე2, ფრიდონ ჯაფარიძე3, ნინო გოგებაშვილი4, თინათინ გორგილაძე5 1ასისტენტ პროფესორი. ბსუ-ს სტომატოლოგიის დეპარტამენტი. orcid id: 0009-0003-5232-0516; 2პროფესორი. ბსუ-ს სტომატოლოგიის დეპარტამენტი, orcid id:0009-00091516-1548 3ასისტენტ პროფესორი ბსუ-ს სტომატოლოგიის დეპარტამენტი. orcid id:0000-00033680-1566; 4ასისტენტ პროფესორი. თსსუ-ის პაროდონტისა და პირის ღრუს ლორწოვანის დაავადებათა დეპარტამენტი. orcid id: 0009-0002-3323-3903; 5ასისტენტ პროფესორი, ბსუ-ს სტომატოლოგიის დეპარტამენტი აბსტრაქტი დღესდღეობით ჩვენს ქვეყანაში საქართველოში გრძელდება ინტენსიური კვლევები ეკოლოგიურად სუფთა ენდემური მცენარეებისგან დამზადებული ახალი ნატურალური სამკურნალო პრეპარატების მოძიების. კომპანია „ივერია-ფარმაში” იკვლევენ სამამულო პრეპარატ „ლაზოლექს“ (ნედლ კაკლის პერიკარპიუმის ექსტრაქტს), რომელმაც უკვე გაიარა კლინიკამდელი ლაბორატორიული კვლევები და მიეწოდა კლინიცისტებს, როგორც ანტი ჰერპესული საშუალება. ჯანმრთელ მოხალისეებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა ლაზოლექსის დადებითი იმუნოტროპული ეფექტი. ამიტომ, ჩვენ აუცილებლად ჩავთვალეთ, რომ შეგვესწავლა პრეპარატის ანტივირუსული და მისი იმუნომოდულირებადი მოქმედების ეფექტი კლინიკის პირობებში, კონკრეტულად ქრონიკული მორეციდივე ჰერპესული სტომატიტების დროს. გამოვლინდა, რომ პაციენტის იმუნური სისტემა დაკავშირებულია ჰერპესული პროცესის მიმდინარეობის სიმძიმესთან, ანუ უფრო ძლიერი იმუნოსუპრესია ვლინდება გართულებული (მძიმე) ფორმის პაციენტებთან. პრეპარატმა გამოავლინა მისი ორმაგი მოქმედების ეფექტურობა პაციენტებში, როგორც ანტივირუსული თვისებებით, ასევე იმუნოტროპულობით. ზოვირაქსისა და ლაზოლექსის პარალელური კვლევების შედეგად დაფიქსირდა ორივე პრეპარატის მაღალი აქტივობა. თუმცა, გამოჩნდა, რომ ლაზოლექსის აღნიშნული თვისებები უფრო მეტად აუმჯობესებს პაციენტის მკურნალობის ხარისხს: ადგილობრივად ქსოვილის აქტიური რეგენერაცია, დაავადების გამწვავების პერიოდის შემცირება და რემისიის გახანგრძლივება. ჩატარებული კლინიკურ-ლაბორატორიული კვლევების საფუძველზე რეკომენდირებულია პრეპარატის აქტიური გამოყენება სტომატოლოგიურ პრაქტიკაში. საკვანძო სიტყვები: ჰერპესული სტომატიტი, ლაზოლექსი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 334 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.36 საავტომობილო გვირაბებში ხანძრის მხუთავი აირების გავრცელება კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილისა და გრადიენტ ფაქტორის გათვალისწინებით ზაზა ხოკერაშვილი1, ნანა მაჭავარიანი1, დავით ცანავა1 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი საქართველოს ეკონომიკის განვითარების სტრატეგიულ გეგმაში, ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებად სატრანზიტო პოტენციალის ოპტიმალურად გამოყენებას განიხილება, სადაც ძირითადი აქცენტები სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მოდერნიზაციაზე და განვითარებაზე არის დასმული. ამასთან დაკავშირებით ქვეყნის მასშტაბით დაგეგმილია და წარმატებით მიმდინარეობს ჩქაროსნული ავტომაგის-ტრალების ძირითადი და დამხმარე ნაგებობების პროექტების რეალიზება, რომლის ერთ-ერთ შემადგენელ კომპონენტს ქვეყნის მასშტაბით 50ზე მეტი საავტომობილო გვირაბების მშენებლობა წარმოადგენს. ასეთი რთული პროექტების წარმატებით რეალიზების კრიტერიუმად მისი მდგრადობა და უსაფრთხო ექსპრუატაცია განიხილება. აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია მაქსიმალურად ობიექტურად შეფასდეს ყველა ის რისკ-ფაქტორი, რომლებიც განაპირობებენ საავტომობილო გვირაბების უსაფრთხოდ ფუნქციონირებას [1]. საავტომობილო გვირაბის უსაფრთხოდ ექსპლუატაციის ერთ-ერთ ძირითად რისკფაქტორს, სხვადასხვა მიზეზებით ინიცირებული და განვითარებული ხანძარი წარმოადგენს, რომლის მხუთავი აირები ყველაზე დიდ საშიშროებას წარმოადგენს საგანგებო ვითარებაში აღმოჩენილი ადამიანების სიცოცხლისათვის, ხოლო ჭარბმა სითბომ შესაძლებელია გამანადგურებელი ზიანი მიაყენოს ინფრასტრუქტურას. ამგვარად, საავტომობილო გვირაბის ექსპლუატაცისას, უსაფრთხოების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, ხანძარი წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად საფრთხეს, რომლის რისკის დონე განისაზღვრება, გვირაბში ხანძრის შესაძლო ინიცირების ალბათობისა და ამ ხანძრით მიყენებული შესაძლო ზიანის სიმძიმის ხარისხის მიხედვით. საავტომობილო გვირაბში ხანძრის შესაძლო ინიცირების ალბათობა და ამ ხანძრით შესაძლო ზიანის სიმძიმის ხარისხი ძირითადად დამოკიდებულია იმ პრევენციული ღონისძიებების შემუშავებაში, დაგეგმვასა და დანერგვაში, რომლებიც პირველ რიგში თავიდან აგვაცილებდა ხანძრის ინიცირებასა და განვითარებას, ხოლო ასეთის განვითარების შემთხვევაში კი, მინიმუმამდე დაიყვანდა შესაძლო შედეგების სიმძიმის ხარისხს [2, 3]. ამასთან ერთად მუდმივად უნდა გვახსოვდეს, რომ ასეთი ვითარების ფორმირებისას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 335 ადამიანების სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის გადარჩენაზე ზრუნვა ნომერ პირველ ამოცანას წარმოადგენს. გვირაბში ხანძრის ინიცირებისა და განვითარებისას, საგანგებო ვი-თარებაში აღმოჩენილი ადამიანების გადარჩენის ერთ-ერთ ძირითად პრევენციულ ღონისძიებად, მოქნილი სავენტილაციო სისტემების, მუშაობის სწორი და ეფექტური რეჟიმების შერჩევაფუნქციონირება წარმოადგენს ხანძრის შემთხვევაში რეალურად მიმდინარე პროცესების გავლენის გათვალისწინებით. აღნიშნულის მხედველობაში მიღებით, თანამედროვე ტექნოლოგიებით აღჭურვილი გვირაბის სავენტილაციო სისტემები საშუალებას აძლევს ექსტრემალურ ვითარებაში აღმოჩენილ ადამიანებს დროულად და ორგანიზებულად განახორციელონ თვითევაკუაცია და დატოვონ სახიფათო ზონა. მოხსენებაში მოცემულია საავტომობილო გვირაბების ციფრული და ფიზიკური მოდელირების შედეგები. პირველი მათგანი არის სრულმასშტაბიანი ხოლო ფიზიკური მოდელების შემთხვევაში გამოყენებულია მასშტაბი 1:10. განვსაზღვრულია მხუთავი აირების გავრცელების კანონზომიერება და ხასიათი სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის ხასიათს, მისი კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილის, გრადიენტ-ფაქტორისა და ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით. შედეგები წარმოდგენილია გრაფიკებისა და ცხრილების სახით, რომელთა გამოყენება შესაძლებელია საგანგებო სიტუაციების მართვის პროექტების დამუშავებისათვის ხანძრის პირობებში კონკრეტული გვირაბის გეოგრაფიული გარემოს გეომეტრიისა და სხვა მონaცემების მხედველობაში მიღებით. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. მოხსენდა კონფერენციას „ტექნიკურ მეცნიერებათა პრობლემები“ ერევანში 2022 წლის 22 მაისს. გამოყენებული ლიტერატურა 1. o. lanchava. analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation. mining journal no 1, tbilisi, 2019: 126-132. 2. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s. radu, r. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili. fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18 (4), 2019: 317-325. 3. o. lanchava, n. ilias, g. nozadze, s. radu, r. moraru, z. khokerashvili, n. arudashvili. the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam, vol. 2, petrosani, romania, 2017: 342-352. https://search.proquest.com/indexingvolumeissuelinkhandler/1046413/calitatea/02017y01y01$23jan+2017$3b++vol.+18+$28s1$29,+supp.+supplement+of+quality-access+to+success/18/s1;jsessionid=701d9b4bcbba5e8fbc6811a02aab4062.i-032feaa1f50df9488 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 336 propagation of carbon monoxide in road tunnels in case of fire by considering the critical velocity, backlayering and gradient factor zaza khokerashvili1, nana macharaviani1, davit tsanava1 1georgian technical university the optimal use of transit potential is viewed as one of the basic means under the economic development strategic plan for georgia with a primary emphasis on the modernization and development of the transport infrastructure. in this regard, the construction and improvement projects for the main and auxiliary highway structures are planned and carried out successfully across the country, with the construction of over 50 road tunnels in the country being one of the components. the sustainability and safe operation of the tunnels is the criterion for the successful implementation of such complex projects. as a result, it is critical to evaluate all risk factors for the safe operation of road tunnels as objectively as possible [1]. one of the major risk factors for the safe operation of a road tunnel is fires that start and spread for a variety of reasons, with the released carbon monoxide threatening the lives of people in emergency and the excess heat capable of inflicting the catastrophic damage to infrastructure. thus, fires during the operation of road tunnels are one of the major threats to safety, with the level of risk determined by the likelihood of fire initiation in the tunnel and the severity of the potential damage caused by such a fire. the likelihood of fire initiation in the tunnel, as well as the severity of potential damage from such a fire, are largely determined by the development, planning, and implementation of preventive measures, which will, first and foremost, prevent the initiation and development of fire, and, in the event of fire, will minimize the severity of potential consequences [2, 3]. at the same time, we must keep in mind that saving human lives and health during an emergency is priority number one. in the event of a tunnel fire, one of the primary preventive measures to save the lives of people in emergency situations is the selection and operation of flexible ventilation systems, correct and efficient modes of operation, taking into account the impact of actual processes during the fire. with this in mind, tunnel ventilation systems equipped with modern technologies enable people in the lifethreatening situations to evacuate in a timely and organized manner and escape the danger zone. the report presents the outcomes of digital and physical road tunnel modeling. the former is full-scale, whereas the latter is 1:10 scale. carbon monoxide propagation is determined by the nature of the ventilation flow motion, its critical velocity, backlayering distance, gradient factor, and fire strength. the findings are presented in the form of graphs and tables, which can be used to develop life-saving and emergency control projects in the event of a fire, taking into account the specific tunnel geographical conditions, geometry, and other relevant data. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 63 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.08 ალფა ნაწილაკებით დასხივების გავლენა p-sige შენადნობების ფუძეშრეების დინამიურ მექანიკურ თვისებებზე ია ყურაშვილი, კახაბერ შამათავა, ეკატერინე სანაია, გიორგი ჩუბინიძე, გიორგი დარსაველიძე სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი შესწავლილია ალფა ნაწილაკებით დასხივების გავლენა p-sige შენადნობების (111) ორიენტაციის ფუძეშრეების ელექტროფიზიკურ და დინამიურ მექანიკურ მახასიათებლებზე. ექსპერიმენტული გაზომვებით ნაჩვენებია ელექტრული წინააღმდეგობისა და დენის მატარებელი ხვრელების კონცენტრაციის ცვლილებათა მეტად გამოვლინება გერმანიუმის მაღალი კონცენტრაციული შემცველობის p-si+2%ge:b ფუძეშრეებში. ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ საცდელ ნიმუშებში ფიქსირებულია გრეხითი რხევების კრიტიკული ამპლიტუდური დეფორმაციისა და დრეკადობის ზღვრის სიდიდეების 1,5-1,8-ჯერ ამაღლება და ძვრის დინამიური მოდულის აბსოლუტური მნიშვნელობის 15%-ით გაზრდა. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ ალფა ნაწილაკების დასხივებით ინდუცირებული რადიაციული წერტილოვანი დეფექტები p-sige შენადნობების კრისტალურ მესერში ქმნიან დისლოკაციების მოძრაობის დამამუხრუჭებელ დამატებით ცენტრებს და იწვევენ რადიაციული წარმოშობის დინამიურ მექანიკურ განმტკიცებას. განმტკიცების ეფექტი უფრო მეტად არის გამოვლენილი p-si+2%ge:b შენადნობის შემთხვევაში. საკვანძო სიტყვები: სილიციუმი, გერმანიუმი, ალფა ნაწილაკი, ძვრის მოდული, დრეკადობის ზღვარი, დინამიური განმტკიცება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 64 უკანასკნელი 10-15 წლის განმავლობაში სილიციუმზე დაფუძნებული ნახევარგამტარული მასალები, კერძოდ, სილიციუმ-გერმანიუმის შენადნობების მოცულობითი კრისტალები წარმოადგენენ ფართო კვლევის ობიექტს. პრაქტიკული გამოყენების სხვადასხვა პირობებში ისინი ამჟღავნებენ საუცხოო მექანიკურ, ელექტროფიზიკურ და ქიმიურ თვისებებს. იზოვალენტური გერმანიუმით ლეგირება აუმჯობესებს სილიციუმის ფუძეშრეების მექანიკურ სიმტკიცეს. შესაბამისად იზრდება წარმოების გამოსავლიანობა, სელსაწყოების ეფექტურობა, მათ ფუძეზე შექმნილი დიდი ინტეგრალური სქემების, მიკროელექტრომექანიკური და ნანოელექტრომექანიკური სისტემების ოპერაციული საიმედოობა [1]. აღნიშნულიდან გამომდინარე არსებობს მუდმივი ინტერესი სილიციუმისა და სილიციუმის საფუძველზე არსებული მასალების სტრუქტურული, მექანიკური და ფიზიკური თვისებების კომპლექსური კვლევის პრობლემისადმი. ამჟამად ცხადად არის წარმოჩენილი თანამედროვე მიკროელექტრონიკის ტექნოლოგიებში გერმანიუმითა და ბორით ერთობლივად დოპირებული სილიციუმის ფართოდ გამოყენების პერსპექტივები [2]. 1016-1018 სმ-3 კონცენტრაციის გერმანიუმით დოპირება იწვევს მონოკრისტალურ si:b კრისტალურ მესერში ძაბვების კომპენსაციას და ამცირებს ახალი დისლოკაციების გენერაციის შესაძლებლობებს [3]. ექსპერიმენტულად დადგენილია [4] , რომ (4-9)1019 სმ-3 კონცენტრაციის გერმანიუმი აუმჯობესებს sige შენადნობების მექანიკურ თვისებებს. რადიაციული ტექნოლოგიების სწრაფი განვითარების პირობებში მკვეთრად გაიზარდა ინტერესი si და sige შენადნობების ფუძეზე შექმნილი ნახევარგამტარული მასალების მექანიკური თვისებებისადმი. მიუხედავად აღნიშნული ვითარებისა დღეისათვის პრაქტიკულად შეუსწავლელია sige შენადნობების კრისტალების მექანიკური თვისებების მოდიფიცირების შესაძლებლობები სხვადასხვა წარმოშობის რადიაციული ზემოქმედების პირობებში. წინამდებარე ნაშრომის მიზანია ალფა ნაწილაკებით დასხივებული მონოკრისტალური psi+0,25ატ.%ge:b და p-si+2ატ.%ge:b შენადნობების ფუძეშრეების ელექტროფიზიკური და მექანიკური თვისებების ცვლილებათა კანონზომიერებების შესწავლა. (111) კრისტალოგრაფიული ორიენტაციის მონოკრისტალური p-si+0,25ატ.%ge:b და p si+2ატ.%ge:b ფუძეშრეები დასხივდა 5.1012სმ-2 ფლუენსის ალფა ნაწილაკებით. ასეთი ფლუენსით ალფა ნაწილაკებით დასხივება sige კრისტალურ მესერში წარმოქმნის სხვადასხვა ტიპის წერტილოვან რადიაციულ დეფექტებს (ci, oi, sii, cioi, cics და ა.შ). ცნობილია [5], რომ აღნიშნული წერტილოვანი რადიაციული დეფექტები თერმულად მდგრადია ოთახის ტემპერატურის პირობებში [5] და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ ელექტროფიზიკურ მახასიათებლებზე si-ის ფუძეზე არსებულ ნახევარგამტარულ მასალებში. ელექტროფიზიკური მახასიათებლების (კუთრი ელექტროწინაღობა, დენის მატარებლების კონცენტრაცია, ძვრადობა) მნიშვნელობები განსაზღვრულია ვან დერ პაუს მეთოდით ოთახის ტემპერატურის პირობებში ecopia hms-3000 სისტემის დანადგარზე. მეტალოგრაფიული კვლევები განხორციელდა ოპტიკურ მიკროსკოპზე nmm-80rf/trt. გრეხითი რხევების სიხშირის 0,5-5,0 ჰც დიაპაზონში ენერგიის მილევის ლოგარითმული დეკრემენტის განსაზღვრით სრულდებოდა შინაგანი ხახუნის ფონის შეფასება ამპლიტუდური დეფორმაციის 10-5-5.10-3 ინტერვალში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 65 ძვრის მოდულის აბსოლუტური სიდიდე განისაზღვრა ეტალონთან შედარების მეთოდით: 𝐺 = 𝐺0 ∙ 𝑓2 𝑓0 2 სადაც g0 და f0 წარმოადგენს ეტალონური ნიმუშის (ვანადიუმი) ძვრის მოდულისა და გრეხითი რხევების სიხშირეს, ხოლო g და f არიან საცდელი ნიმუშების ძვრის მოდულისა და გრეხითი რხევების სიხშირის მნიშვნელობები. დრეკადობის ზღვარი შეფასებულია ცნობილი დამოკიდებულების საფუძველზე: 𝜎 = 𝜀 ∙ 𝐺 სადაც ɛ ფარდობითი გრეხითი დეფორმაცია, g-ძვრის მოდული, ხოლო  არის დრეკადობის ზღვარი. გაზომვები შესრულდა ლაბორატორიულ მექანიკურ რელაქსატორზე 10-4 ტორი ვაკუუმში ოთახის ტემპერატურაზე. ელექტროფიზიკური მახასიათებლების შესამჩნევი ცვლილებები გამოვლინდა ორივე ნიმუშში ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობაში (ცხრილი 1). გერმანიუმით ლეგირება გავლენას ახდენს რადიაციული დეფექტების წარმოქმნის პირობებსა და თერმულ მდგრადობაზე, კერძოდ, sige შენადნობებში ინტენსიურად წარმოებს oi და cs მინარევების შემცველი კომპლექსების დისოციაცია-გარდაქმნის პროცესები. ცხრ.1-დან ჩანს, რომ გერმანიუმის მეტი შემცველობის p-sige შენადნობში უფრო გამოკვეთილად ვლინდება რადიაციული დეფექტების სტრუქტურაში გარდაქმნებით გამოწვეული ელექტრული მახასიათებლების ცვლილებები. ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ ნიმუშებში იწ დიაპაზონის შთანთქმის სპექტრში გამოვლენილია კრისტალური მესრის სითბური რხევებითა და v, oi, os, ci, cs და sii ცენტრებთან დაკავშირებული მაქსიმუმების ერთობლიობა. რადიაციულ დეფექტებს განეკუთვნებიან მაქსიმუმები 830 სმ-1 (ელექტრულად ნეიტრალური a-ცენტრი, vo0), 885 სმ-1 (vo-), 546 სმ-1 (cics, ჩანერგილი (ci) და ჩანაცვლებული (cs) ნახშირბადის ატომების წყვილი), 860-862 სმ-1 (cioi, ჩანერგილი ci და oi ატომების წყვილები), 936 სმ-1 (cioi(sii), ჩანერგილ sii-სთან ურთიერთმოქმედი cioi წყვილი). ეს რადიაციული დეფექტი ხშირად ვლინდება სატელიტთან ერთობლივად 1020 სმ-1 ტალღური ვექტორის ზოლში. ცალკეული მაქსიმუმების ოპტიკური შთანთქმის ფარდობითი უნარიანობისა და კალიბრების სათანადო კოეფიციენტების გამოყენებით შეფასებული იქნა oi და cs მინარევების კონცენტრაციები. შედარებითი ანალიზით დგინდება, რომ 5.1012სმ-2 ფლუენსის ალფა ნაწილაკებით დასხივება შესამჩნევად ამცირებს ჩანერგვვის პოზიციებში არსებული ჟანგბადის ატომების კონცენტრაციას. შედარებით სუსტად მცირდება ჩანაცვლების პოზიციებში განთავსებული ნახშირბადის ატომების კონცენტრაცია (ცხრილი 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 66 ცხრილი 1. p-sige ფუძეშრეების ელექტროფიზიკური მახასიათებლები ნიმუშები ნი მუ შე ბ ი ს მდ გო მა რ ეო ბ ა კუ თ რ ი ე ლ ექ ტ რ ო წი ნა ღ ო ბ ა, ო მი .ს მ ხ ვრ ელ ებ ი ს კო ნც ენ ტ რ ა ც ი ა, მ სმ -3 ხ ვრ ელ ებ ი ს ძვ რ ად ო ბ ა, სმ 2 . ვ -1 წმ -1 ჟა ნგ ბ ად ი ს (o i) კო ნც ენ ტ რ აც ი ა, სმ -3 ნა ხ ში რ ბ ად ი ს (c s) კო ნც ენ ტ რ აც ი ა, ს მ-3 psi+0,25%ge:b საწყისი 9 2.1015 345 2.1018 6.1016 ალფა ნაწილაკებით დასხივებული 19 8.1014 365 8.1017 4.1016 p-si+2%ge:b საწყისი 7 4.1015 230 1.1018 5.1016 ალფა ნაწილაკებით დასხივებული 17,5 1.1015 360 7.1017 3.1016 რადიაციული დეფექტების ჩასახვისა და მოძრაობის აქტივაციური მახასიათებლების განსაზღვრისათვის ექსპერიმენტულად შესწავლილია p-sige შენადნობების ფუძეშრეების ძვრის მოდულისა და გრეხითი რხევების შთანთქმის ინტენსივობის ცვლილებათა კანონზომირებანი. შედარებისათვის განისაზღვრა ასევე დაუსხივებელ მდგომარეობაში ნიმუშების მექანიკური მახასიათებლები. მეტალოგრაფიული კვლევების თანახმად საცდელ ნიმუშებში დისლოკაციების სიმკვრივე 103104 სმ-2 შუალედში იცვლება. ასეთ შემთხვევებში დისლოკაციების ბირთვებს შორის მანძილების საშუალო სიდიდე 5-10 მკმ-ს შეადგენს, რაც მეტად ამცირებს მათი ურთიერთქმედებისა და ურთიერთბლოკირების წვლილს მექანიკური მახასიათებლების ცვლილებებში. ასეთი სიმკვრივის დისლოკაციების წვლილი შესაძლებელია გამოვლინდეს თერმული, დეფორმაციული და რადიაციული წარმოშობის დეფექტებთან ინტენსიური ურთიერთქმედებით, რითაც მნიშვნელოვნად შეიცვლება წერტილოვანი დეფექტების დიფუზიის სიჩქარეები და შეიქმნება მასალის განმტკიცების რეალური შესაძლებლობები. მართლაც 5.1012სმ-2 ფლუენსის ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ ნიმუშებში შემჩნეულია დინამიური მექანიკური მახასიათებლების განსხვავებული სიდიდეები. ცხრ.2-ში წარმოდგენილია საწყისი და ალფა ნაწილაკებით დასხივებული საცდელი ნიმუშების დინამიური მექანიკური მახასიათებლები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 67 ცხრილი 2: საწყისი და ალფა ნაწილაკებით დასხივებული p-sige ფუძეშრეების დინამიური მექანიკური მახასიათებლები მეორე ნიმუშში საწყის მდგომარეობაში რეგისტრირებულია მექანიკური მახასიათებლების შემცირება, რაც განპირობებულია გერმანიუმის მაღალი კონცენტრაციით. ge იწვევს მესრის პარამეტრის ზრდას და, შესაბამისად, კოვალენტური ატომთაშორისი კავშირების შესუსტებას. თავის მხრივ ეს განპირობებულია სილიციუმის კრისტალურ მესერში ჩანაცვლების პოზიციაში დიდი ატომური რადიუსის მქონე (~1,22å) გერმანიუმის განთავსებითა და მესრის ლოკალური შეკუმშვის დეფორმაციული ველის ფორმირებით. ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობაში ორივე შენადნობის დინამიური მექანიკური მახასიათებლები საგრძნობლად იზრდება. ეს უფრო ნათლად ჩანს მეორე შენადნობის მექანიკური მახასიათებლების ცვლილებებში. ცნობილი მოსაზრებების თანახმად, გერმანიუმის ატომები აფერხებენ ჟანგბადის კომპლექსებისა და მიკროფაზების ფორმირებას, რითაც სტიმულირდება ჟანგბადის ატომების დიფუზია დისლოკაციების ბირთვების მიმართულებით. ასეთ პირობებში ერთდროულად მიმდინარეობს მათი ერთი ნაწილის განთავსება უშუალოდ დისლოკაციების ბირთვებში და მეორე ნაწილის თავმოყრა დისლოკაციების ირგვლივ არსებულ კოტრელის ატმოსფეროში. ორივე ფაქტორი განაპირობებს დისლოკაციების ძვრადობის შეზღუდვას. ასეთ პირობებში ხორციელდება სილიციუმის სტრუქტურის დინამიური მექანიკური განმტკიცება. ექსპერიმენტულად გამოვლენილი შედარებით მაღალი მექანიკური განმტკიცება (~1,5-1,8ჯერ) გამოწვეულია დისლოკაციების ძლიერი დეკორირებით o და c მინარევებითა და რადიაციული დეფექტების კომპლექსებით, რომლებიც შეიცავენ ჩანერგვის პოზიციაში რადიაციით გადასროლილ oi და ci ატომებს. ექსპერიმენტული ნიმუშები ნიმუშების მდგომარეობა დისლოკაც იებსი სიმკვრივე, სმ-2 ძვრის მოდული, კგ/მმ2 ამპლიტუდ ური დეფორმაცია , x105 დრეკადობ ის ზღვარი, კგ/მმ2 p-si+0,25%ge:b საწყისი 5.103 4750 20 0.95 α-ნაწილაკებით დასხივებული 5.103 4830 35 1.70 p-si+2%ge:b საწყისი 1.104 4600 15 0.61 αნაწილაკებით დასხივებული 3.104 4720 25 1.20 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 68 ნახ. 1. საწყისი sige ფუძეშრეების ძვრის მოდულისა (1,2) და შინაგანი ხახუნის (1’,2’) ამპლიტუდური დამოკიდებულება 1,1’p-si+0,25%ge:b; 2,2’p-si+2%ge:b საცდელი ნიმუშების სტრუქტურაში არსებული დისლოკაციები, არათანაბრად განაწილებული თერმული წარმოშობის ძაბვები და წერტილოვანი დეფექტები წარმოადგენენ არადრეკადობის გამოვლინების მიზეზებს დრეკადი დეფორმაციის პირობებში. მართლაც ოთახის ტემპერატურაზე ძვრის დინამიური მოდულისა და გრეხითი რხევების სიხშირის 0,55,0 ჰც დიაპაზონის შინაგანი ხახუნის ამპლიტუდური დამოკიდებულებები ავლენენ კრიტიკული ამპლიტუდური დეფომაციის ფიქსირებულ მნიშვნელობებს, რომლებზედაც მექანიკური მახასიათებლები მკვეთრად იცვლებიან. ნახ. 1-ის თანახმად დაუსხივებელი ნიმუშები ამპლიტუდური დეფორმაციის დაბალ დიაპაზონში ინარჩუნებენ ძვრის მოდულისა და შინაგანი ხახუნის მუდმივ მნიშვნელობებს. კრიტიკულ ამპლიტუდურ დეფორმაციებზე იწყება მათი წრფივი ცვლილება, კერძოდ, წრფივად მცირდება ძვრის მოდული, ხოლო შინაგანი ხახუნის ფონი განიცდის წრფივად ამაღლებას. გერმანიუმის მაღალი შემცველობის ნიმუშისათვის შემცირებულია კრიტიკული ამპლიტუდური დეფორმაციისა და ძვრის დინამიური მოდულის სიდიდეები. ეს გარემოება განპირობებულია გერმანიუმის წვლილით ატომთაშორისი კავშირის ძალების შესუსტებაში. კრიტიკული ამპლიტუდური დეფორმაციის ერთადერთი მნიშვნელობის არსებობა მიუთითებს, რომ დაუსხივებელი ნიმუშების კრისტალურ მესერში არსებობს ერთი ტიპის წერტილოვანი დეფექტების სიმრავლე, რომელიც ურთიერთქმედებს დისლოკაციურ სტრუქტურასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 69 ნახ. 2. ალფა ნაწილაკებით დასხივებული sige ფუძეშრეების ძვრის მოდულისა (1,2) შინაგანი ხახუნის (1’,2’) ამპლიტუდური დამოკიდებულება 1,1’p-si+0,25%ge:b; 2,2’p-si+2%ge:b ალფა ნაწილაკებით დასხივებული ნიმუშების კრისტალურ მესერში მოსალოდნელია სხვადასხვა შედგენილობისა და კონფიგურაციის რადიაციული დეფექტების ფორმირება, რომლებიც ქმნიან განსხვავებული დონის ენერგეტიკულ ბარიერებს დისლოკაციებისათვის. რადიაციული დეფექტები მნიშვნელოვნად ცვლიან კრისტალიზაციის პროცესში შეძენილი თერმული დეფექტების კონცენტრაციას, მათ სივრცულ განაწილებასა და შედგენილობას, რაზედაც არსებითად დამოკიდებულია დისლოკაციური სტრქუტურის ძვრადობა. sige შენადნობების ორივე ნიმუში ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობაში ხასიათდება მექანიკური მახასიათებლების კანონზომიერების მრავალჯერადი ცვლილებებით ამპლიტუდური დეფრომაციის ფართო დიაპაზონში (ნახ.2). ორივე ნიმუში ხასიათდება ძვრის მოდულისა და შინაგანი ხახუნის ფომის პრაქტიკულად ერთნაირი ცვლილებებით. განმასხვავებელ ნიშნად წარმოჩენილია კრიტიკული ამპლიტუდური დეფორმაციის ამაღლებული მნიშვნელობები გერმანიუმის მცირე შემცველობის sige შენადნობისათვის. ზემოთ აღნიშნული ხასიათის დისლოკაციური სტრუქტურის ძვრადობის ცვლილებები შესაძლებელია დაკავშირდეს მინარევებისაგან თავისუფალ დისლოკაციებთან, რომლებიც წარმოიქმნებიან მონოკრისტალური sige ფუძეშრეების დამზადების პროცესში. მათი ძვრადობისა და, მაშასადამე, დინამიური მექანიკური თვისებების მართვა, როგორც შესრულებლუმა ექსპერიმენტებმა აჩვენეს, შესაძლებელია გერმანიუმისა და რადიაციული დეფექტების შემცველობის ცვლილებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 70 ლიტერატურა: 1. d.y.oliver, d.b.lawn, r.f. cook, m.g. reitsma, i.e. bradby, i.s. williams, p.munroe. j.mater. res. vol. 23, #2 (2008), 297-301 2. i.yonenaga, j.materials, science: materials in electronics, 10 (1999), 329-333. 3. d.yang, x.yu, x.ma, y.xu, l. li and d.que. j. cryst. growth, 243 (2002) 371-376 4. j.chen, d.yang. x.ma, z.zeng, d.tian. l.li, d. que, l.gong. j.appl. phys., 103, (2008), 1235211-123521-6 5. c.a.londos, a. andrianakis, e.n. sgorou, v.emtsev, and h.ohyama. j. applied phys, 107 (2010)093520-1093520-7. influence of alpha particle irradiation on dynamic mechanical properties of p-sige substrates ia kurashvili, kakhaber shamatava, ekaterine sanaia, giorgi chubinidze, giorgi darsavelidze ilia vekua sukhumi institute of physics and technology, tbilisi, georgia abstract. influence of alpha particle irradiation on electrophysical and dynamic mechanical properties of p-sige substrates with (111) orientation has been studied. experimental results show, that changes in electrical resistance and concentration of current-carriers holes are more revelaed in p-si+2%ge:b substrates with high ge content. in the alpha-irradiated test samples increase of the values of torsional oscillations strain amplitude and elastic limit by 1.5-1.8 times and 15 % increase of absolute value of shear modulus are observed. it is supposed, that the radiation point defects induced by alpha particle irradiation in the p-sige crystalline lattice form additional braking centers for dislocation motion and cause the radiation origin dynamic mechanical strengthening. the strengthening effect is more revealed in p-si+2%ge:b alloy. keywords: silicon, germanium, alpha particle, shear modulus, elastic limit, dynamic strengthening microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 159 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.14 მსოფლიო ისტორიის განვითარების ციკლური თეორიის საკითხები აკაკი აბზიანიძე პოლიტიკის მეცნიერებათა დოქტორი. პროფესორი. საერთაშორისო ურთიერთობების საბაკალავრო პროგრამის ხელმძღვანელი საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ეს ნაშრომი იკვლევს მსოფლიო ისტორიის განვითარებას ციკლურობის თეორიაზე დაყრდნობით. ეს თეორია ამტკიცებს, რომ ისტორია მეორდება ციკლებში. მოვლენები და შაბლონები მეორდება დროთა განმავლობაში. ჩვენ ვაანალიზებთ ისტორიულ მტკიცებულებებს სხვადასხვა კულტურისა და დროის პერიოდებიდან, რათა ვაჩვენოთ ისტორიაში ციკლური ნიმუშების არსებობა. ჩვენ ასევე განვიხილავთ, თუ როგორ განმარტეს და უპასუხეს სხვადასხვა საზოგადოებამ ციკლურ ნიმუშებს საკუთარ ისტორიაში. ჩვენი ანალიზი ვარაუდობს, რომ ციკლურობის თეორია იძლევა ღირებულ ჩარჩოს ადამიანთა საზოგადოებებისა და ცივილიზაციების ევოლუციის გასაგებად დროთა განმავლობაში. საკვანძო სიტყვები: ციკლური თეორია, ისტორიის განვითარების კანონზომიერება, თეზისი და ანტითეზისი, ისტორიული მატერიალიზმი, კაპიტალიზმი, სოციალიზმი, ძალაუფლების დომინირება შესავალი მსოფლიო ისტორიის განვითარების ციკლური თეორიები ვარაუდობენ, რომ ისტორიული მოვლენები და ნიმუშები მეორდება ციკლებში. ეს თეორიები ამტკიცებენ, რომ ისტორია არ არის წრფივი პროგრესი წინასწარ განსაზღვრული დასასრულისკენ, არამედ ციკლების სერია, რომელიც მეორდება დროთა განმავლობაში. ციკლური ისტორიის იდეა არსებობდა მრავალ კულტურასა და საზოგადოებაში ისტორიის მანძილზე, ძველი ბერძნებიდან დაწყებული ჩინურ და ინდურ ცივილიზაციებამდე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 160 ციკლური ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მომხრე იყო ბერძენი ფილოსოფოსი პლატონი. თავის ცნობილ ნაშრომში "რესპუბლიკა" პლატონმა გამოაქვეყნა თავისი თეორია "რეჟიმების ციკლის" შესახებ, რომელიც ვარაუდობდა, რომ საზოგადოებები გადიან პოლიტიკური სისტემების ციკლს, დაწყებული არისტოკრატიის ოქროს ხანით, რასაც მოჰყვება ტიმოკრატია, ოლიგარქია, დემოკრატია და საბოლოოდ ტირანია. პლატონის აზრით, ეს ციკლი უსასრულოდ მეორდება. ანალოგიურად, ძველი ინდური კონცეფცია "იუგას" გვთავაზობს ოთხი ასაკის ციკლს, რომელიც იწყება სამართლიანობის ოქროს ხანით და მთავრდება დაპირისპირებისა და კონფლიქტის ბნელი ხანით. შემდეგ ეს ციკლი უსასრულოდ მეორდება. ჩინელმა ფილოსოფოსმა და ისტორიკოსმა სიმა ციანმა ასევე შემოგვთავაზა ისტორიის ციკლური თეორია, რომელშიც დინასტიები ამაღლდებიან და იშლდებიან პროგნოზირებადი ნიმუშით. სიმა ციანის თეორია „ზეცის მანდატის“ შესახებ ვარაუდობს, რომ თითოეულ დინასტიას აქვს დროის შეზღუდული პერიოდი, რომლის განმავლობაშიც ის ლეგიტიმური და სამართლიანია, რის შემდეგაც იგი კარგავს სამოთხის მანდატს და ცვლის ახალ დინასტიას. გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფილოსოფოსია დასავლურ აზროვნებაში. მისი მსოფლიო ისტორიის განვითარების თეორია ამტკიცებს, რომ ისტორია მიჰყვება განვითარების რეგულარულ სტანდარტს, რომელიც გამოწვეულია წინააღმდეგობებისა და სინთეზების დიალექტიკური პროცესით. ჰეგელის ისტორიული განვითარების თეორია ემყარება მის ანალიზს ადამიანის ცნობიერების ბუნების შესახებ. ჰეგელის აზრით, ადამიანის ცნობიერება ამოძრავებს თვითრეალიზაციის პროცესს, რომლის დროსაც ინდივიდები ცდილობენ გაიგონ და გააცნობიერონ საკუთარი პოტენციალი. თვითრეალიზაციის ეს პროცესი, ჰეგელის მტკიცებით, აისახება ადამიანთა საზოგადოების განვითარებაში, როგორც მთლიანობაში. ჰეგელის აზრით, ისტორია შეიძლება დაიყოს რამდენიმე განსხვავებულ ეტაპად, რომელთაგან თითოეული ხასიათდება სოციალური ორგანიზაციის სპეციფიკური ფორმით. პირველი ეტაპი არის პრიმიტიული ეტაპი, რომელშიც ადამიანები ცხოვრობდნენ პატარა, თვითკმარი თემებში. ამ ეტაპს მოჰყვა ძველი იმპერიების ეტაპი, რომელშიც წარმოიქმნა ძლიერი ცენტრალიზებული სახელმწიფოები, რომლებიც დაფუძნებული იყვნენ დაპყრობასა და ბატონობაზე. მესამე ეტაპი იყო შუა საუკუნეების პერიოდი, რომელშიც რელიგიური ინსტიტუტები დომინანტურ როლს ასრულებდნენ საზოგადოებაში. მეოთხე ეტაპი იყო თანამედროვე პერიოდი, რომელშიც დომინანტურ ძალებად გამოჩნდნენ სეკულარული ინსტიტუტები და რაციონალიზმი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 161 ჰეგელი ამტკიცებდა, რომ ისტორიული განვითარების თითოეულ საფეხურს ახასიათებს ფუნდამენტური წინააღმდეგობა, რომელიც ამოძრავებს საზოგადოების განვითარებას კონკრეტული მიმართულებით. ეს წინააღმდეგობები წყდება სინთეზის პროცესით, რომლის დროსაც დაპირისპირებული ძალები შერიგდებიან საზოგადოების ახალ და მაღალ ფორმაში. ჰეგელის ისტორიული განვითარების თეორიის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი წვლილი არის მისი ხაზგასმა სახელმწიფოს მნიშვნელობაზე ისტორიის მსვლელობის ჩამოყალიბებაში. ჰეგელი ამტკიცებდა, რომ სახელმწიფო იყო ადამიანის ცნობიერების განვითარებისა და ინდივიდუალური პოტენციალის რეალიზაციის უპირველესი მექანიზმი. ამ ხაზგასმამ სახელმწიფოს როლზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია პოლიტიკურ თეორიასა და პრაქტიკაზე, განსაკუთრებით თანამედროვე კეთილდღეობის სახელმწიფოების განვითარებაში. მიუხედავად მსოფლიო ისტორიის ჩვენს გაგებაში შეტანილი მრავალი წვლილისა, ჰეგელის ისტორიული განვითარების თეორია ასევე ექვემდებარება კრიტიკას. ჰეგელის თეორიის ერთერთი ყველაზე გავრცელებული კრიტიკა არის ის, რომ ის ზედმეტად დეტერმინისტულია და რომ იგი ადეკვატურად არ ითვალისწინებს ინდივიდუალური აგენტობისა და შემთხვევითობის როლს ისტორიულ განვითარებაში. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ ჰეგელის ფოკუსირება ისტორიული განვითარების კანონზომიერებაზე უგულებელყოფს შემთხვევითობისა და შემთხვევითობის მნიშვნელობას ისტორიის მსვლელობის ფორმირებაში. ჰეგელის თეორიის კიდევ ერთი კრიტიკა არის ის, რომ ის ძალიან ვიწროა ორიენტირებული დასავლური საზოგადოებების განვითარებაზე. დასასრულს, გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელის ისტორიული განვითარების თეორიამ უდიდესი გავლენა მოახდინა მსოფლიო ისტორიის ჩვენს გაგებაზე. მისი აქცენტი ისტორიული განვითარების კანონზომიერებაზე დაგვეხმარა ისტორიის მიმდინარეობის ნიმუშებისა და ტენდენციების ამოცნობაში. ისტორიულ განვითარებაში წინააღმდეგობისა და სინთეზის როლის მისმა ანალიზმა მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ფილოსოფიის სფეროზეც. კარლ მარქსი თანამედროვე ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მოაზროვნეა. მისმა იდეებმა ჩამოაყალიბა არა მხოლოდ ეკონომიკის სფერო, არამედ პოლიტიკა, ფილოსოფია და სოციოლოგია. მარქსის ისტორიული განვითარების ანალიზი, რომელიც ცნობილია როგორც ისტორიული მატერიალიზმი, ამტკიცებს, რომ ისტორიის მიმდინარეობას ეკონომიკური ფაქტორები განაპირობებს. ეს ესე შეისწავლის მარქსის ისტორიული განვითარების თეორიას და მის გავლენას მსოფლიო ისტორიის ჩვენს გაგებაზე. მარქსის ისტორიული განვითარების თეორია ემყარება მის ანალიზს ადამიანთა საზოგადოების ბუნების შესახებ. მარქსის აზრით, საზოგადოებები ორგანიზებულია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 162 მატერიალური საქონლის წარმოებისა და განაწილების ირგვლივ. წარმოების რეჟიმი, ანუ საქონლის წარმოებისა და განაწილების გზა, არის სოციალური ურთიერთობებისა და სტრუქტურების ძირითადი განმსაზღვრელი, რომლებიც წარმოიქმნება მოცემულ საზოგადოებაში. მარქსის აზრით, ისტორიული განვითარება შეიძლება დაიყოს რამდენიმე განსხვავებულ ეტაპად, რომელთაგან თითოეული ხასიათდება წარმოების სპეციფიკური რეჟიმით. ისტორიული განვითარების პირველი ეტაპი არის პრიმიტიული კომუნიზმი, რომელშიც საზოგადოებები იყო ორგანიზებული ქონებისა და რესურსების საერთო საკუთრების ირგვლივ. ამ ეტაპს მოჰყვა მონობა, რომლის დროსაც მმართველი კლასი ფლობდა და აკონტროლებდა მონების დაქვემდებარებული კლასის შრომას. მესამე ეტაპი იყო ფეოდალიზმი, რომლის დროსაც მმართველი კლასი ფლობდა მიწას და აკონტროლებდა გლეხების შრომას. მეოთხე ეტაპი იყო კაპიტალიზმი, რომელშიც კერძო პირები ან კორპორაციები ფლობენ წარმოების საშუალებებს და მუშები ყიდიან თავიანთ შრომას ხელფასზე. მარქსი თვლიდა, რომ კაპიტალიზმი არ იყო წარმოების სტაბილური რეჟიმი, არამედ გარდამავალი ეტაპი, რომელიც საბოლოოდ ჩაანაცვლებდა სოციალიზმს. მისი აზრით, კაპიტალიზმის თანდაყოლილი წინააღმდეგობები საბოლოოდ გამოიწვევს მის კოლაფსს, რადგან მუშათა კლასი სულ უფრო მეტად ექსპლუატირებული და წარმოების საშუალებების გაუცხოება ხდება. მსოფლიო ისტორიის ჩვენს გაგებაში შეტანილი მრავალი წვლილის მიუხედავად, მარქსის ისტორიული განვითარების თეორია ასევე კრიტიკის საგანი გახდა. მარქსის თეორიის ერთერთი ყველაზე გავრცელებული კრიტიკა არის ის, რომ ის ზედმეტად დეტერმინისტულია და რომ იგი ადეკვატურად არ ითვალისწინებს ინდივიდუალური აგენტობისა და შემთხვევითობის როლს ისტორიულ განვითარებაში. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ მარქსის ფოკუსირება ეკონომიკურ ფაქტორებზე უგულებელყოფს კულტურული, პოლიტიკური და სოციალური ფაქტორების მნიშვნელობას ისტორიის მიმდინარეობის ფორმირებაში. მარქსის თეორიის კიდევ ერთი კრიტიკა არის ის, რომ ის ძალიან ვიწროა ორიენტირებული ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის კაპიტალისტური საზოგადოებების განვითარებაზე. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ მარქსის თეორია ადეკვატურად არ ითვალისწინებს არადასავლური საზოგადოებების განვითარებას ან ისტორიული გამოცდილების მრავალფეროვნებას, რომელიც არსებობს მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში და მათ შორის. დასასრულს, კარლ მარქსის ისტორიული განვითარების თეორიამ უდიდესი გავლენა მოახდინა მსოფლიო ისტორიის ჩვენს გაგებაზე. მისი აქცენტი ეკონომიკური ფაქტორებისა და კლასობრივი ბრძოლის მნიშვნელობაზე აქვს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 163 თანამედროვე ეპოქაში იტალიელმა ფილოსოფოსმა და პოლიტიკოსმა ჯოვანი ჯენტილმა შემოგვთავაზა ისტორიის ციკლური თეორია, რომელიც გავლენას ახდენდა დიალექტიკური მატერიალიზმის მარქსისტული იდეით. ჯენტილი ამტკიცებდა, რომ ისტორია მეორდება თეზისის, ანტითეზისა და სინთეზის ციკლური ნიმუშით. ჯენტილის აზრით, ისტორიის ყოველი ციკლი იწყება თეზისით, ან დომინანტური მსოფლმხედველობით ან იდეოლოგიით, რომელიც საბოლოოდ ეჭვქვეშ აყენებს ანტითეზისს. თეზისსა და ანტითეზს შორის კონფლიქტი შემდეგ იწვევს სინთეზს, რომელიც ხდება ახალი თეზისი ისტორიის შემდეგი ციკლისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ციკლური ისტორიის იდეა გავლენიანი იყო მთელი ისტორიის მანძილზე, მას ასევე აკრიტიკებდნენ იმის გამო, რომ ის იყო ძალიან დეტერმინისტული და გამარტივებული. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ ციკლური თეორიები იგნორირებას უკეთებს ისტორიული მოვლენების სირთულესა და მრავალფეროვნებას და ვერ ითვალისწინებს ინდივიდებისა და საზოგადოებების აგენტობას ისტორიის მიმდინარეობის ფორმირებაში. ჯორჯ მოდელსკი იყო გამოჩენილი ამერიკელი პოლიტოლოგი, რომელიც ცნობილია მსოფლიო ისტორიის ციკლური თეორიით. მოდელსკი ამტკიცებდა, რომ მსოფლიო ისტორიას ახასიათებს ლიდერობის ციკლი, რომელშიც დომინანტური ძალები დროთა განმავლობაში იზრდებიან და ეცემა. მოდელისკის აზრით, ლიდერობის ეს ციკლები განპირობებულია ეკონომიკური, პოლიტიკური და სამხედრო ძალაუფლების ცვლილებებით, ასევე ტექნოლოგიური ინოვაციებით. მოდელსკიმ გამოყო მსოფლიო ისტორიის ციკლური ნიმუშის ოთხი განსხვავებული ფაზა: პრე-კომერციული ფაზა, კომერციული ფაზა, ინდუსტრიული ფაზა და საინფორმაციო ფაზა. კომერციულ წინა ფაზაში საზოგადოებები დაფუძნებულია საარსებო მინიმუმზე და ძირითადად თვითკმარია. კომერციული ეტაპი ხასიათდება ვაჭრობისა და ვაჭრობის ზრდით, ასევე ქალაქ-სახელმწიფოებისა და იმპერიების წარმოქმნით. ინდუსტრიული ეტაპი გამოირჩევა მრეწველობისა და მასობრივი წარმოების განვითარებით, ასევე ეროვნული სახელმწიფოების აღზევებით და იმპერიალიზმის გავრცელებით. და ბოლოს, საინფორმაციო ფაზას ახასიათებს ტექნოლოგიების ზრდა, გლობალური საკომუნიკაციო ქსელების აწევა და გლობალური საზოგადოების გაჩენა. მოდელსკის აზრით, მსოფლიო ისტორიის ყოველ ფაზას ახასიათებს კონკრეტული ძალაუფლების დომინირება, რომელიც ძლიერდება ეკონომიკური, პოლიტიკური და სამხედრო ძალაუფლების ცვლილების შედეგად. წინაკომერციულ ფაზაში დომინანტური ძალაუფლება ძირითადად სამხედრო და პოლიტიკურ ძალაზე იყო დაფუძნებული. კომერციულ ფაზაში დომინანტური ძალები ეფუძნებოდა ვაჭრობასა და კომერციას. ინდუსტრიულ ფაზაში დომინანტური ძალები ეფუძნებოდა ინდუსტრიულ და ეკონომიკურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 164 სიძლიერეს, ხოლო საინფორმაციო ფაზაში დომინანტური ძალაუფლება ეფუძნება ტექნოლოგიურ ინოვაციებს და ინფორმაციის მანიპულირების უნარს. მოდელსკის ციკლურობის თეორია გავლენიანი იყო საერთაშორისო ურთიერთობების სფეროში და გამოიყენებოდა გლობალური ძალაუფლების ცვლილებებისა და იმპერიების აღზევებისა და დაცემის ასახსნელად მთელი ისტორიის განმავლობაში. თუმცა, ისევე როგორც ისტორიის ყველა თეორია, ის ასევე გააკრიტიკეს ზედმეტად გამარტივებულობისა და ისტორიული მოვლენების სირთულისა და მრავალფეროვნების გათვალისწინების გამო. მიუხედავად ამისა, მოდელსკის თეორია რჩება მნიშვნელოვანი წვლილი მსოფლიო ისტორიისა და გლობალური ძალაუფლების დინამიკის შესწავლაში. საკითხის ბიბლიური ინტერპრეტაცია ძველი აღქმა დანიელის წიგნი ბიბლიის ძველ აღთქმაში შეიცავს წინასწარმეტყველებებს მსოფლიო ისტორიის განვითარების შესახებ ქრისტიანული მსოფლმხედველობის მიხედვით. დანიელის წიგნის წინასწარმეტყველებები იძლევა ისტორიის თხრობას, რომელიც ხასიათდება სიკეთისა და ბოროტების ბრძოლით და ღვთის სამეფოს საბოლოო ტრიუმფით მსოფლიოს ყველა ერზე. დანიელის წიგნის მიხედვით, მსოფლიო ისტორია დაყოფილია ოთხ იმპერიად, რომელთაგან თითოეული სიმბოლოა სხვადასხვა ცხოველით: ბაბილონის იმპერია წარმოდგენილია ლომით, სპარსეთის იმპერია წარმოდგენილია დათვით, ბერძნული იმპერია წარმოდგენილია ლეოპარდით და რომის იმპერია წარმოდგენილია მხეცით ათი რქით. ეს იმპერიები დროთა განმავლობაში ჩნდება და იშლება, ყოველი მომდევნო იმპერია უფრო ძლიერი და დომინანტი ხდება, ვიდრე წინა. თუმცა, დანიელის წიგნი ასევე შეიცავს წინასწარმეტყველებებს მეხუთე იმპერიის შესახებ, რომელიც წარმოდგენილია ქვით, რომელიც ანადგურებს სხვა იმპერიებს და იქცევა დიდ მთად, რომელიც ავსებს მთელ დედამიწას. ეს მეხუთე იმპერია არის ღვთის სამეფო, რომელიც დაარსებულია დედამიწაზე და მართავს იესო ქრისტე. მსოფლიო ისტორიის განვითარების ლოგიკა ქრისტიანული მსოფლმხედველობის მიხედვით, როგორც დანიელის წიგნშია ასახული, ხასიათდება რამდენიმე ძირითადი თემით. პირველი თემა არის ღვთაებრივი სუვერენიტეტის იდეა. დანიელის წიგნი ხაზს უსვამს, რომ ღმერთი არის საბოლოო ავტორიტეტი მსოფლიოს ყველა ერზე და რომ ის წარმართავს ისტორიის მსვლელობას თავისი ღვთაებრივი გეგმის მიხედვით. მეორე თემა არის მორალური კონფლიქტის იდეა. დანიელის წიგნი ასახავს ბრძოლას სიკეთესა და ბოროტებას შორის, როგორც მსოფლიო ისტორიის ცენტრალურ თემას. იმპერიები, რომლებიც დროთა განმავლობაში იზრდება და იშლება, გამოსახულია როგორც ბოროტების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 165 სხვადასხვა ფორმების განსახიერება და ღვთის სამეფოს საბოლოო გამარჯვება განიხილება, როგორც სიკეთის ტრიუმფი ბოროტებაზე. მესამე თემა არის ესქატოლოგიის იდეა. დანიელის წიგნი შეიცავს წინასწარმეტყველებებს ბოლო დროების შესახებ, როდესაც ღმერთი განიკითხავს მსოფლიოს ერებს და დაამკვიდრებს თავის სამეფოს დედამიწაზე. მსოფლიო ისტორიის ეს ესქატოლოგიური ხედვა იძლევა იმედისა და მნიშვნელობის განცდას მორწმუნეებისთვის, რომლებიც წახალისებულნი არიან დაუდგნენ დევნისა და ტანჯვის წინაშე, რადგან იციან, რომ ღმერთი საბოლოოდ აკონტროლებს. მთლიანობაში, ქრისტიანული მსოფლმხედველობის მიხედვით მსოფლიო ისტორიის განვითარების ლოგიკას, როგორც ეს დანიელის წიგნშია ასახული, ახასიათებს ღვთაებრივი სუვერენიტეტის განცდა, მორალური კონფლიქტი და ესქატოლოგიური იმედი. ეს ნარატივი იძლევა ძლევამოსილ ჩარჩოს ისტორიის მიმდინარეობის გასაგებად და იმ ბრძოლებისა და გამოწვევების გასაგებად, რომელთა წინაშეც ჩვენ ადამიანები ვართ. საბოლოო ჯამში, ის მიგვითითებს ღვთის სამეფოს საბოლოო გამარჯვებისა და ახალი მსოფლიო წესრიგის დამყარებისკენ, რომელიც დაფუძნებულია სამართლიანობაზე, მშვიდობასა და სიყვარულზე. ახალი აღქმა ბიბლიის ახალი აღთქმა ძირითადად ყურადღებას ამახვილებს იესო ქრისტეს ცხოვრებაზე, სწავლებებზე და გავლენას, ისევე როგორც ადრეულ ქრისტიანულ საზოგადოებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ცალსახად არ იძლევა დეტალურ აღწერას მსოფლიო ისტორიის განვითარების ლოგიკის შესახებ, იგი შეიცავს რამდენიმე თემას და პრინციპს, რომლებიც განიმარტება თეოლოგებისა და მეცნიერების მიერ უფრო ფართო ისტორიულ კონტექსტში. ეს ინტერპრეტაციები შეიძლება არ გვთავაზობდეს ციკლურ შეხედულებას, მაგრამ შეიძლება ჩაითვალოს, როგორც წვლილი შეიტანოს მსოფლიო ისტორიის განვითარების უფრო წრფივ და თეოლოგიურად გაგებაში. ხსნის ისტორია: ახალი აღთქმა შემოაქვს "ხსნის ისტორიის" კონცეფციას. ეს პერსპექტივა ისტორიას განიხილავს, როგორც პროგრესს ადამიანთა გამოსყიდვის ღმერთის გეგმის შესრულებისკენ. იგი ხაზს უსვამს აზრს, რომ ღმერთის ქმედებები ისტორიაში იწვევს კაცობრიობის საბოლოო შერიგებას ღმერთთან. ამ თვალსაზრისით, იესო ქრისტეს სიცოცხლე, სიკვდილი და აღდგომა ცენტრალურია კაცობრიობის გამოსყიდვისთვის. მესიანური აღსრულება: ახალი აღთქმა წარმოგვიდგენს იესოს, როგორც ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველებების შესრულებას მესიის შესახებ. მესიანური წინასწარმეტყველებების ეს შესრულება არის საკვანძო ელემენტი მსოფლიო ისტორიის ლოგიკაში, როგორც ეს ქრისტიანულ თეოლოგიაშია გაგებული. იესო განიხილება, როგორც შემობრუნება ისტორიაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 166 და ითვლება, რომ მის სწავლებებსა და მსხვერპლს აქვს გარდამტეხი გავლენა ადამიანის ბედზე. სახარების გავრცელება : ახალი აღთქმა აღწერს სახარების ცნობის გავრცელებას მთელ მსოფლიოში, როგორც ეს მოციქულებმა გადმოსცეს. ეს გავრცელება განიხილება, როგორც მსოფლიო ისტორიის მნიშვნელოვანი ასპექტი, რადგან ის წარმოადგენს ქრისტიანული რწმენისა და ღირებულებების გავრცელებას სხვადასხვა კულტურასა და საზოგადოებაში. მორალური და ეთიკური ჩარჩო: იესო ქრისტეს სწავლებები და მორალური პრინციპები, რომლებიც ასახულია ახალ აღთქმაში, ქმნის საფუძველს ეთიკური ქცევისთვის ადამიანთა საზოგადოებებში. ამ პრინციპებმა, როგორიცაა მთაზე ქადაგება, გავლენა მოახდინა ეთიკური და მორალური სისტემების განვითარებაზე, რომლებმაც ჩამოაყალიბეს ისტორიის მიმდინარეობა. ესქატოლოგია: ახალი აღთქმა შეიცავს ესქატოლოგიურ ელემენტებს, რომლებიც განიხილავს აღსასრულის ჟამს და ქრისტეს დაბრუნებას. მიუხედავად იმისა, რომ ის არ იძლევა ზუსტ ვადებს მსოფლიოს დასასრულისთვის, ის ხაზს უსვამს აზრს, რომ ისტორიას აქვს მიზანი და რომ ის მიდის საბოლოო, ღვთაებრივი განკითხვისა და ახალი შემოქმედებისკენ. რწმენის როლი: მთელ ახალ აღთქმაში რწმენა ხაზგასმულია, როგორც ღმერთთან ურთიერთობის ცენტრალური ასპექტი. რწმენა განიხილება, როგორც გარდამქმნელი ძალა, რომელსაც შეუძლია შეცვალოს ინდივიდის ცხოვრების მიმდინარეობა და, შესაბამისად, კაცობრიობის ისტორიის მიმდინარეობა. გამოცხადების წიგნი: იძლევა უნიკალურ პერსპექტივას მსოფლიო ისტორიის განვითარებაზე. წიგნი ხაზს უსვამს ღმერთის სუვერენიტეტს და სიკეთის საბოლოო გამარჯვებას ბოროტებაზე. წიგნი ასევე შეიცავს გაფრთხილებებს მოსალოდნელი განაჩენის შესახებ და მოწოდებებს მონანიებისა და ღმერთთან დაბრუნებისკენ. მიუხედავად იმისა, რომ წიგნი უაღრესად სიმბოლურია და მისი ინტერპრეტაცია არის დებატების საგანი, იგი იძლევა იმედისა და ღმერთის საბოლოო გამარჯვების ძლიერ გზავნილს ბოროტების ყველა ძალებზე. დასკვნა ციკლურობის თეორია იძლევა ღირებულ ჩარჩოს ადამიანთა საზოგადოებებისა და ცივილიზაციების ევოლუციის გასაგებად დროთა განმავლობაში. მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ კიდევ ბევრი კამათი მიმდინარეობს ციკლური ისტორიის სპეციფიკურ მექანიზმებზე, სხვადასხვა კულტურასა და დროის პერიოდებში განმეორებადი ნიმუშების არსებობა ვარაუდობს, რომ არსებობს გარკვეული ძალა. ისტორიის ციკლური ბუნების ამოცნობით, ჩვენ შეგვიძლია უფრო ღრმად გავიგოთ ჩვენი საზოგადოებების წინაშე არსებული გამოწვევები და შესაძლებლობები. ჩვენ შეგვიძლია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 167 მივმართოთ წარსულის წარმატებებსა და წარუმატებლობას, რათა შევქმნათ უფრო მდგრადი და სამართლიანი მომავალი. საბოლოო ჯამში, ციკლურობის თეორია გვახსენებს, რომ ისტორია არ არის წრფივი პროგრესია, არამედ ადამიანის გამოცდილების რთული და მუდმივად ცვალებადი . ლიტერატურა : 1) ბიბლია : ძველი აღთქმა, ახალი აღთქმა. თბილისი : პალიტრა l, 2021. 2) ჰეგელი გ., ლექციები ისტორიის ფილოსოფიაზე, თბ. 2001წ. 3) კარლ მარქსი და მეცნიერული სოციალიზმი, თბილისი, 1918. issues of the cyclical theory of world history development akaki abzianidze doctor of political sciences. professor. head of bachelor program in international relations georgian national university seu abstract this paper explores the development of world history based on the theory of cyclicality. this theory posits that history repeats itself in cycles, with events and patterns recurring over time. we analyze historical evidence from different cultures and time periods to demonstrate the existence of cyclical patterns in history. we also examine how different societies have interpreted and responded to cyclical patterns in their own histories. our analysis suggests that the theory of cyclicality provides a valuable framework for understanding the evolution of human societies and civilizations over time. introduction the study of history is critical to understanding the development of human societies and civilizations. historians have long debated the forces that have shaped world history, from geography and climate to culture and politics. one theory that has gained traction in recent years is the idea that history repeats itself in cycles. this theory of cyclicality posits that events and patterns recur over time, with societies and civilizations rising and falling in predictable cycles. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 168 the theory of cyclicality has its roots in ancient greek philosophy, particularly the idea of anacyclosis put forth by the philosopher polybius. according to polybius, societies follow a predictable cycle of government types, starting with monarchy and transitioning through aristocracy, oligarchy, democracy, and back to monarchy. this theory was later expanded upon by other thinkers, such as ibn khaldun in the 14th century and giambattista vico in the 18th century. evidence for cyclicality in history while the idea of cyclical history has been debated for centuries, there is growing evidence to support its validity. studies of different cultures and time periods have identified recurring patterns in areas such as political organization, economic development, and social structures. for example, the history of china has been characterized by a series of dynastic cycles, with new dynasties rising to power, flourishing for a time, and eventually succumbing to internal or external pressures. each new dynasty would draw upon the successes and failures of its predecessors to create a new iteration of chinese civilization. similarly, the history of europe has been marked by a series of cycles, with periods of relative stability and prosperity giving way to periods of upheaval and conflict. the rise and fall of empires, the impact of wars and revolutions, and the evolution of economic systems all demonstrate recurring patterns in european history. interpretations of cyclicality different societies have responded to the idea of cyclicality in different ways. some have seen it as a source of fatalism or resignation, believing that the cyclical nature of history means that events are predetermined and inevitable. others have used the idea of cyclical history as a call to action, recognizing that patterns can be broken and that societies can learn from the mistakes of the past to create a better future. in some cases, the theory of cyclicality has been used to justify political or social systems. for example, some proponents of marxism have argued that history follows a predictable path towards communism, with the overthrow of capitalism and the eventual establishment of a classless society. conclusion the theory of cyclicality provides a valuable framework for understanding the evolution of human societies and civilizations over time. while there is still much debate over the specific mechanisms of cyclical history, the existence of recurring patterns in different cultures and time periods suggests that there is some underlying force at work. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 169 by recognizing the cyclical nature of history, we can gain a deeper understanding of the challenges and opportunities facing our own societies today. we can draw upon the successes and failures of the past to create a more sustainable and equitable future. ultimately, the theory of cyclicality reminds us that history is not a linear progression, but a complex and ever-changing tapestry of human experience. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 259 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.28 სატრანზიტო სისტემა და მისი ოპერირების სარგებელი ნინო რამაზაშვილი დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ენერგეტიკის ფაკულტეტი ანოტაცია მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ დაფიქსირდა საქონლით ვაჭრობის სწრაფი ზრდა ევროპაში. ხანგრძლივი და რთული საბაჟო პროცედურების ფონზე ყოველ ჯერზე, როცა საქონელი კვეთდა საზღვარს ვაჭრობის პროცედურები გართულებული იყო, სწორედ ამ პროცესის ფონზე ჩამოყალიბდა ქვეყნებს შორის მზარდი თანამშრომლობა და დაიწყო მოლაპარაკებები გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისიის ეგიდით. ეს მიზნად ისახავდა საერთაშორისო ხელშეკრულების შედგენას, რომელსაც ხელი უნდა შეეწყო თავისუფალი სავაჭო სივრცის შექმნაში. სასაზღვრო ინფრასტრუქტურა მნიშვნელოვანი ელემენტია სასაზღვრო საცობების შესამცირებლად. არაადეკვატური ინფრასტრუქტურა ხშირად მთავარი დაბრკოლებაა ეფექტური ტრანზიტის ჩამოყალიბებაში, მაშინაც კი, თუ საბაჟო პროცედურები გამარტივებული და ეფექტურია. სატრანზიტო ტვირთის შეუფერხებლად გადაადგილება მოითხოვს ხარისხის ინფრასტრუქტურას. სატრანზიტო დოკუმენტები როდესაც უკვე არის წინასწარ გაცემული, სატვირთო მანქანების მძღოლებს შეუძლიათ გამოიყენონ გამოყოფილი "ტრანზიტის ზოლები" და დარჩნენ თავიანთ სატრანსპორტო საშუალებებში. სატრანზიტო ოპერაციები აუცილებლად მოიცავს სხვადასხვა მარეგულირებელ მოთხოვნებს, რომლებიც დაწესებულია საბაჟოს გარდა სამთავრობო უწყებების მიერ44. საკვანძო სიტყვები: სასაზღვრო ინფრაქტრუქტურა, სავაჭრო ბარიერი, ჰარმონიზირებული პროცედურები, სატრანზიტო ოპერაციების ეფექტურობა. შესავალი საერთაშორისო ვაჭრობა ხშირად მოითხოვს საქონლის გადაკვეთას ქვეყნის ტერიტორიის გავლით სხვა სახელმწიფოებში. ზღვაზე გასასვლელი ქვეყნებისა და რეგიონებისთვის, სატრანსპორტო სერვისებზე წვდომისათვის აუცილებელი პირობაა 44 https://unece.org/about-etir georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 260 გამარტივებული და ჰარმონიზებული პროცედურები. ფინანსური საბაჟო გარანტიებისთვის სატრანზიტო ქვეყნებში არის სწრაფი ადმინისტრაციული პროცედურები ტრანზიტულ მოძრაობაზე. ზოგადად, სატრანზიტო მოძრაობის უფლებები არეგულირებს ტერიტორიაზე წვდომას. ისინი ექვემდებარებიან მოლაპარაკებებს სახელმწიფოებს შორის და წარმოადგენს ორ, რეგიონულ ან მრავალმხრივ შეთანხმების ნაწილს ტრანზიტი ან ტრანსსასაზღვრო ტრანსპორტი. ოპერატიული თვალსაზრისით, სატრანზიტო ოპერაცია მოიცავს საქონელს, მომსახურებას. 45 სატრანზიტო ოპერაციების სარგებელი მრავალი მტკიცებულება არსებობს, იმისა რომ გაზრდილი ეკონომიკური ვაჭრობა ხელს უწყობს ქვეყნების განვითარებას. სავაჭრო ბარიერების შემცირებას და ეფექტურობის გაზრდას წვლილი შეაქვს ქვეყნების ეკონომიკურ ზრდაში. საბაჟო სატრანზიტო ოპერაცია მოიცავს ბევრ სავაჭრო ბარიერს, რადგან ის ჩვეულებრივ მოიცავს დაინტერესებულ მხარეებს, როგორიცაა: სხავადასხვა სამთავრობო უწყებები, ბანკები თუ ფინანსური ინსტიტუტები. ცუდმა სატრანზიტო სისტემამ შეიძლება მნიშვნელოვნად შეაფერხოს საერთაშორისო ვაჭრობა და ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება. ასევე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ეფექტურმა სატრანზიტო სისტემამ შეიძლება ხელი შეუწყოს რეგიონულ ეკონომიკის ინტეგრაციას მეზობელ და არამეზობელ ქვეყნებს შორის შიდარეგიონული ვაჭრობის გაზრდის გზით. რეგიონული ინტეგრაცია არის ძირითადი სტრატეგია, რომელიც ქვეყნებს საშუალებას აძლევს გააფართოონ თავიანთი ბაზრები, გააფართოვონ რეგიონის ეკონომიკური სივრცე და უზრუნველყონ სარგებელი წარმოებისა და ვაჭრობის მასშტაბით. ეს ასევე ზრდის კონკურენციას გლობალურ ვაჭრობაში და აუმჯობესებს ხელმისაწვდომობას უცხოურ ტექნოლოგიებსა და ინვესტიციებზე. მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის (wco) კვლევის დოკუმენტი ტრანზიტის ხელშეწყობის შესახებ, რომელიც აღწერს ეკონომიკური ინტეგრაციის ტრანზიტის ხელშეწყობის 5 გზას, შემდეგნაირია46: 1. ტრანზიტის ხელშეწყობა ზრდის რეგიონულ კონკურენტუნარიანობას ეკონომიკური გზით, რეგიონის ცალკეული განვითარებით; 2. ტრანზიტის ხელშეწყობა ზრდის შიდარეგიონულ ვაჭრობას; 3. ტრანზიტის ხელშეწყობა აძლიერებს რეგიონალურ წარმოების ქსელს, რაც იწვევს შემდგომ ეკონომიკის ინტეგრაციას; 4. ტრანზიტის ხელშეწყობა ხელს უწყობს საერთაშორისო სამართლებრივი ჩარჩოს მიღებას; 45 https://unctad.org/system/files/official-document/tn08_freedomoftransit.pdf 46 http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transit-handbook-for-uploaden.pdf?la=en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 261 5. ტრანზიტის ხელშეწყობა შეიძლება იყოს სხვა ვაჭრობის ჰარმონიზაციის საფეხურის ხელშემწყობი ზომები. ამასთან, სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს იმ ფაქტს, რომ შესაძლებელია ეფექტურმა სატრანზიტო ოპერაციებმა წვლილი შეიტანოს შემოსავლების შეგროვებაში. არსებობს რისკი, რომ სატრანზიტო საქონელი არ იყოს წარმოდგენილი საბაჟოზე, რაც იწვევს შემოსავლების დაკარგვას და ვაჭრობის დამახინჯებას. ეს შეიძლება დარეგულირდეს ეფექტური სატრანზიტო ოპერაციების რისკის მენეჯმენტით და სხვა უსაფრთხოებით. გარდა დადგენილი მოთხოვნებისა, საერთაშორისო სატრანზიტო ოპერაციები შეიძლება მოიცავდეს ვადას, რომლის ფარგლებშიც საქონელი უნდა იყოს წარდგენილი დანიშნულების ადგილას. ასევე გამჭვირვალე უნდა იყოს სატრანზიტო ქვეყნის შიგნით ტრანსპორტირების მარშრუტის განსაზღვრა და ნებართვა დანიშნულების ადგილის შეცვლა, სატრანზიტო ოპერაციის დროს. სარგებელი საქართველოს მაგალითზე საბაჟო სატრანზიტო რეჟიმები არის საბაჟოს ფართო კონცეფციის ერთ-ერთი ტიპი. საბაჟო ტრანზიტის რეჟიმები ამარტივებს საქართველოს საბაჟო ტერიტორიაზე საქონლის გადაკვეთის პროცესს მესამე ქვეყანაში. ოპერატორები სარგებლობენ სტანდარტიზებული პროცედურებით და გადახდის თავიდან აცილებით ტრანზიტულ საქონელზე. გარანტიები იძლევა შემოსავლების საბაჟო უზრუნველყოფის მეტ საიმედოობას, რადგან ეს არის ბანკი ან ფინანსური ინსტიტუტი, რომელიც პასუხისმგებელია თანხის გადახდაზე. ტრანზიტი როგორც „საბაჟო პროცედურა, რომლის მიხედვითაც საქონლის ტრანსპორტირება ხდება საბაჟო კონტროლის ქვეშ ერთი საბაჟოდან მეორეში“. აქვე უნდა განვასხვავოთ ეროვნული და საერთაშორისო საბაჟო ტრანზიტის პროცედურები. ეროვნული საბაჟო ტრანზიტის პროცედურა მოიცავს მხოლოდ ტრანზიტს ერთ საბაჟოზე, იმავე საბაჟო ტერიტორიაზე შესვლისა და გასვლის ტერიტორიას. ხოლო, მრავალმხრივი სატრანზიტო პროცედურები (ორმხრივი, რეგიონული ან საერთაშორისო) მეორეს მხრივ მოიცავს ტრანზიტს რამდენიმე საბაჟო ტერიტორიის გავლით, მაგალითად, სრულად ინტეგრირებული რეჟიმი, ევროკავშირის სათემო სატრანზიტო სისტემა, ან ჰარმონიზაციის გზით სატრანზიტო ოპერაციების გარკვეული ასპექტები, როგორიცაა tir სისტემა. რეკომენდებული პრაქტიკაა საბაჟო ტრანზიტის პროცედურებისთვის, საქონლის გადასახადების უზრუნველყოფის მიზნით ტრანზიტი, რაც ამცირებს საქონლის შიდა მოხმარებისთვის გადამისამართების რისკს. გადასახადის გადახდის გარეშე საბაჟო მოითხოვს ფინანსურ გარანტიას, როდესაც ნებას რთავს ტრანზიტის ოპერაციას. ტრანზიტის გარანტიის მოთხოვნები განისაზღვრება სატრანზიტო ქვეყნის ეროვნული რეგულაციებით ან ალტერნატიულად რეგიონული ან საერთაშორისო ხელშეკრულებების ფარგლებში. ეს რეგულაციები, სხვათა შორის, განმარტავს გარანტიის საჭირო ოდენობას, პირებს,რომლებიც პასუხისმგებელია გარანტიის წარმოდგენაზე და გარანტიის ფორმაზე. ზოგიერთ ქვეყანაში ფულადი დეპოზიტები მიიღება, თუმცა გარანტიის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 262 ეს ფორმა არც არის პრაქტიკული და არც რეკომენდებული. ეროვნული სატრანზიტო რეჟიმების კონტექსტში ხშირად არის ტრანზიტის გარანტიები. გარანტიები განიხილება ინდივიდუალური ან ყოვლისმომცველი. ინდივიდუალური გარანტია, მოიცავს ერთ სატრანზიტო ოპერაციას. ის ჩვეულებრივ ფარავს გადასახადების სრულ რაოდენობას. გარანტიის გაანგარიშება არის საქონელზე მოქმედი გადასახადების განაკვეთების საფუძველზე. ყოვლისმომცველი გარანტია, მეორეს მხრივ, არის გაშვებული გარანტია, რომელიც შეიძლება იყოს ხელახლა გამოყენებული და რომელიც მოიცავს ერთი და იმავე ოპერატორის მიერ განხორციელებულ რამდენიმე სატრანზიტო ოპერაციას, საბაჟოს მიერ დაფიქსირებული მოცემული საცნობარო თანხით. საცნობარო თანხა ჩვეულებრივ გამოითვლება გადასახადებისა მთლიანი ოდენობის საფუძველზე, რომელიც ოპერატორმა შეიძლება გაიღოს სატრანზიტო ოპერაციებისას, სავარაუდო რაოდენობა, რომელსაც იგი განახორციელებდა განსაზღვრული პერიოდის განმავლობაში მაგ. ერთი კვირა ან ერთი თვე. საბაჟო ტრანზიტის რეჟიმისა და ტრანზიტის გარანტიის სისტემის გამართული ფუნქციონირება მოითხოვს კომპეტენტური კანონმდებლობის დანერგვას და გამოყენებას. არასწორი გამოყენება ძირს უთხრის საბაჟო ტრანზიტის სისტემების სარგებლიანობას როგორც საჯარო, ისე კერძო პირებისთვის47 . ეფექტური სატრანზიტო სისტემის მიდგომები სატრანზიტო პროცედურების მოქმედება განსხვავდება ქვეყნიდან ქვეყანაში და არის რამდენიმე ეფექტური და ფუნქციონალური სატრანზიტო სისტემების კარგი მაგალითები მთელს მსოფლიოში. ეს ტრანზიტის სახელმძღვანელო ფართოდ კლასიფიცირებს შესაძლო მიდგომებსა და ხელშემწყობ ზომებს შემდეგნაირად:48 1. ინფორმაციის ეფექტური გაზიარება საბაჟო ოფისებს შორის ინფორმაციის გაზიარება აუცილებელია ეფექტური სატრანზიტო სისტემებისთვის. თუ საბაჟო ოფისი, სადაც ტრანზიტის დეკლარაციაა გაკეთებული, აზიარებს ინფორმაციას ტრანზიტის შესახებ, საქონელი სხვა საბაჟო ორგანოებთან სატრანზიტო მარშრუტზე და დოკუმენტაციის ხელახალი წარდგენა შეიძლება იქნეს გამოტოვებული. ინფორმაციის გაზიარება ასევე აძლიერებს რისკების მართვას საზღვრებზე და ხელს უწყობს შეუფერხებელ მოძრაობას. 2. საგარანტიო სისტემა გარანტიის სისტემა უზრუნველყოფს, რომ საბაჟო გადასახადები სატრანზიტო ოპერაციის დროს ყოველთვის დაფარულია, ამიტომ ეს გადასახადები ექცევა რისკის ქვეშ, სანამ საქონელი არ წარდგება დანიშნულების ორგანოში. მიუხედავად იმისა, რომ გარანტია არის სატრანზიტო ოპერაციის განუყოფელი ნაწილი, პროცესი, როგორც წესი, 47 https://unctad.org/system/files/official-document/tn17_bondedtransportregimes.pdf 48 ht tp://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transit-handbook-for-uploaden.pdf?la=en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 263 გართულებულია სხვა დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის გამო, როგორიცაა:ბანკები, სადაზღვევო კომპანიები და კერძო ასოციაციები. გამართულად მოქმედი გარანტიის სისტემა აჩქარებს სატრანზიტო ოპერაციებს და ამსუბუქებს სატრანზიტო ქვეყნების შემოსავლებს. 3. საბაჟო ფორმალობების გამარტივება საბაჟო სატრანზიტო სისტემები ტრადიციულად რთულ მოთხოვნებს უყენებდნენ ტრანზიტის ოპერატორებს, ასევე საბაჟო ადმინისტრაციაზე დოკუმენტაციის წარმოების კუთხით. თანამედროვე საბაჟო ადმინისტრაციამ შემოიღო, გაამარტივა საბაჟო პროცედურები და ახლა მიიღება სატრანსპორტო დოკუმენტების ელექტრონული ასლები. დოკუმენტების მოთხოვნების გამარტივება საგრძნობლად ამცირებს ტრანზიტის ოპერაციების დროს. 4. რისკების მართვა რისკის მართვის გამოყენება ტრანზიტის დროს გამოიწვევს იმას რომ, მაღალი რისკის მქონე საქონელი დაექვემდებარება კონტროლის შესაბამის დონეს, ხოლო დაბალი რისკის საქონელი შეიძლება გათავისუფლდეს შესაბამისი კონტროლიდან. რისკის მართვის გამოყენებამ ასევე შეიძლება გამოიწვიოს ავტორიზებული ეკონომიკური ოპერატორის (aeo) პროგრამების დანერგვა, რომლებიც ინარჩუნებენ მაღალ შესაბამისობას და უსაფრთხოების მენეჯმენტს ხელშემწყობი უპირატესობებით სატრანზიტო ოპერაციებისთვის. გარდა ამისა, საქონლის ჩამოსვლამდე ინფორმაცია, რომელიც საშუალებას აძლევს საბაჟო ადმინისტრაციებს, შეაფასონ საქონლის რისკის დონე მათ ჩამოსვლამდე. საჭიროა გაძლიერდეს საბაჟო რისკის მართვა და ხელი შეეწყოს დაბალი რისკის ტრანზიტის ტვირთის შეუფერხებლად განბაჟებას. 5. საბაჟო ბეჭდები და უსაფრთხოების სხვა ზომები სატრანზიტო ოპერაციების დროს საქონლის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, საბაჟო ადმინისტრაციამ ჩვეულებრივ უნდა გამოიყენოს საბაჟო ბეჭდები. საბაჟო ორგანომ შეიძლება დაუშვას მოქნილი და ხელშემწყობი ზომები, როგორიცაა ტრანზიტით დამაგრებული სპეციალური ბეჭდების გამოყენება. 6. სასაზღვრო ინფრასტრუქტურა სასაზღვრო ინფრასტრუქტურა მნიშვნელოვანი ელემენტია სასაზღვრო საცობების შესამცირებლად. მიზანშეწონილია განიხილოს კონკრეტული ინფრასტრუქტურა, როგორიცაა ცალკეული სატრანზიტო ზოლები, სასაზღვრო პუნქტები, სადაც დიდი მოცულობის სატრანზიტო საქონელი გვხვდება. საზღვრის კოორდინირებული მართვა, სატრანზიტო ოპერაციები მოიცავს სხვადასხვა მარეგულირებელ მოთხოვნებს, რომლებიც დაწესებულია საბაჟო ორგანოსა და სამთავრობო უწყებებს შორის თანამშრომლობისა და კოორდინაციით. 7. შესრულების გაზომვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 264 შესრულების გაზომვა სასარგებლოა სატრანზიტო ოპერაციების ეფექტურობის დემონსტრირებისთვის. რამდენიმე საერთაშორისო ინსტრუმენტი და ანგარიში სატრანზიტო ოპერაციების შესრულების შესაფასებლად დაგვეხმარება და მოგვცემს მნიშვნელოვან მინიშნებებს იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა გაუმჯობესდეს სატრანზიტო სისტემა. etir სისტემა სარგებელს სთავაზობს tir სისტემაში ჩართულ ყველა აქტორს. პირველ რიგში, მას მოაქვს დამატებითი უსაფრთხოებისა და რისკის მართვის შესაძლებლობები, რითაც ამცირებს თაღლითობის რისკს. მეორე, მოწინავე საერთაშორისო თანამშრომლობა საშუალებას მისცემს ყველა აქტორს მნიშვნელოვნად შეამცირონ ადმინისტრაციული ტვირთი და მაქსიმალურად გაზარდონ მიწოდების ჯაჭვის ინტეგრირებული მენეჯმენტის სარგებელი. საბოლოოდ, ტვირთის წინასწარი ინფორმაციის მიწოდება და ინფორმაციის რეალურ დროში გაცვლა დააჩქარებს tir პროცედურას. დასკვნა მრავალი წლის განმავლობაში tir კონვენცია აღმოჩნდა ეფექტური ფასილიტაციის ინსტრუმენტი. თუმცა, ტექნოლოგიების პროგრესთან ერთად, ქაღალდის tir carnet-ის გამოყენება სულ უფრო არქაული ხდება. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება მის დაკავშირებას ეროვნული საბაჟო ადმინისტრაციების მიერ გამოყენებულ ელექტრონულ პროცედურებთან. თითოეულ სასაზღვრო გადაკვეთაზე, საბაჟო ოფიცრებს უწევთ დამატებითი სამუშაო, რათა მათ ეროვნულ ელექტრონულ საბაჟო სისტემაში 50-მდე მონაცემთა ელემენტი შეიყვანონ. გარდა ამისა, არსებული ვითარება არ აძლევს საბაჟო ორგანოებს შესაძლებლობას, ეფექტურად გამოიყენონ რისკის მართვის პროცედურები, რომლებიც დაფუძნებულია წინასწარ ტვირთის შესახებ ინფორმაციაზე, როგორც ამას მოითხოვს უსაფრთხოების მზარდი გარემო. გამოყენებული ლიტერატურა 1. https://unece.org/about-etir 2. https://unctad.org/system/files/official-document/tn08_freedomoftransit.pdf 3. http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transithandbook-for-upload-en.pdf?la=en 4. https://unctad.org/system/files/official-document/tn17_bondedtransportregimes.pdf 5. http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transithandbook-for-upload-en.pdf?la=en https://unece.org/about-etir https://unctad.org/system/files/official-document/tn08_freedomoftransit.pdf http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transit-handbook-for-upload-en.pdf?la=en http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transit-handbook-for-upload-en.pdf?la=en https://unctad.org/system/files/official-document/tn17_bondedtransportregimes.pdf http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transit-handbook-for-upload-en.pdf?la=en http://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/topics/key-issues/ecp/2015/transit-handbook-for-upload-en.pdf?la=en georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 265 transit system and benefits of its operation nino ramazashvili department of energy, georgian technical university abstract after the end of the second world war, there was a rapid increase in trade in goods in europe. due to the long and complicated customs procedures every time the goods crossed the border, the trade procedures were complicated. all this was aimed at drawing up an international agreement, which should contribute to the creation of a free trade space. border infrastructure is an important element in reducing border congestion. inadequate infrastructure is often a major obstacle to establishing efficient transit, even if customs procedures are streamlined and efficient. smooth movement of transit cargo requires quality infrastructure. when transit documents are already issued in advance, truck drivers can use designated "transit lanes" and remain in their vehicles. transit operations necessarily include various regulatory requirements imposed by government agencies other than customs. key words: border infrastructure, trade barrier, harmonized procedures, efficiency of transit operations. абстракт после окончания второй мировой войны в европе наблюдался быстрый рост торговли товарами. из-за длительных и сложных таможенных процедур каждый раз, когда товары пересекали границу, усложнялись торговые процедуры. все это было направлено на составление международного соглашения, которое должно способствовать созданию пространства свободной торговли. пограничная инфраструктура является важным элементом снижения загруженности границ. неадекватная инфраструктура часто является серьезным препятствием для организации эффективного транзита, даже если таможенные процедуры упорядочены и эффективны. для бесперебойного движения транзитных грузов необходима качественная инфраструктура. когда транзитные документы уже оформлены заранее, водители грузовиков могут использовать выделенные «транзитные полосы» и оставаться в своих транспортных средствах. транзитные операции обязательно включают в себя различные нормативные требования, предъявляемые государственными органами, кроме таможни. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 112 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.13 გვარი ანგელოზას (angelica l.) სახეობების ქიმიური შემადგენლობა და ბიოლოგიური აქტივობა მარიამ ნერსეზაშვილი1*, დალი ბერაშვილი1, მარიამ მეტრეველი2, ანა ბოჟაძე1 1 ფარმაკოგნოზიისა და ფარმაცევტული ბოტანიკის მიმართულება, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2 ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ბათუმი, საქართველო m.nersezashvili@tsmu.edu, 0000-0002-7825-3986 d.berashvili@tsmu.edu, 0000-0003-0887-3810 აბსტრაქტი ქოლგოსანთა ოჯახის ერთ-ერთი კარგად ცნობილი და ფართოდ გავრცელებული გვარია ანგელოზა (angelica l.), რომელიც აერთიანებს 60-დან 90-მდე სახეობას. ამ გვარის სახეობები ტრადიციულ მედიცინაში გამოიყენება, როგორც ანთების საწინააღმდეგო, დერმატოლოგიური პრობლემების, ტკივილის და ნაწლავური დაავადებების სამკურნალო საშუალება. ანგელოზას სახეობებიდან გამოყოფილი და იდენტიფიცირებულია მრავალი ფიტოქიმიური შენაერთი, როგორიცაა კუმარინები, ფუროკუმარინები, ეთერზეთები, ფთალიდები, პოლისაქარიდები, ბენზოფურანის და პოლიაცეტილენის ნაწარმები. აღნიშნული ნივთიერებები განაპირობებს ანტიოქსიდანტურ, ანთების საწინააღმდეგო, ანტიმიკრობულ, ციტოტოქსიკურ აქტივობას. ზოგიერთი სახეობა ამჟღავნებს ანქსიოლიზურ აქტივობას. საძიებო სიტყვები: ანგელოზა, ფუროკუმარინები, ეთერზეთები, ანთების საწინააღმდეგო, ციტოტოქსიკური, ანქსიოლიზური, ანტიმიკრობული 1. შესავალი ქოლგოსანთა ოჯახის ერთ-ერთი კარგად ცნობილი და ფართოდ გავრცელებული გვარი ანგელოზა (angelica l.) [1] აერთიანებს 60-დან 90-მდე სახეობას, რომლებიც წარმოადგენს ორ ან მრავალწლოვან მცენარეებს. ღეროები შეიძლება იყოს როგორც კაულესცენტური, ისე აკულესცენტური, შევსებული ან ღრუ ზოგიერთ შემთვევაში ფუძესთან გამერქნებული [2], [3]. ფოთლები ფრთისებრი, ყვავილები თეთრი, მოვარდისფრო, მომწვანო-ყვითელი, შიგნით გადაკეცილი ფურცლებით, შეკრებილი დიდი ზომის ქოლგა ყვავილედებად [4] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 113 მრავალფოთლიანი საბურველით. მტვრის მარცვალები საშუალო ზომისაა, მოგრძოსამწახნაგოვანი, ნაყოფი ორთესლურა, ზურგის მხარეს შებრტყელებული, ტყუპი ნაყოფის ცალს 5 წიბო აქვს, ზურგის 3 წიბო მკვეთრადაა გამოხატული, ვიწროფრთიანია ან არშიისებრი, გვერდითი წიბოები ფართე, ზოგჯერ ოდნავ ტალღისებრი ფრთებით, ნაყოფობისას ერთმანეთს არ ეხება. კომისურზე 2 არხია. აქვთ კარგად განვითარებული მთავარი ფესვი. გავრცელებულია ჩრდილო-დასავლეთ აზიაში, ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ და სუბარქტიკულ რეგიონებში, აღწევს ირლანდია, ლაპლანდიასა და გრელანდიამდე [5]–[7]. ანგელოზას გვარის ერთერთ წარმომადგენელს, რომელიც ფართოდ გამოიყენება ტრადიციულ კორეულ, ჩინურ და იაპონურ მედიცინაში, შესაბამისი ქვეყნების ფარმაკოპეები განსხვავებული ბოტანიკური დასახელებით მოიხსენიებენ, კერძოდ angelica gigas nakai, angelica sinensis (oliv.) diels და angelica acutiloba (siebold & zucc.) kitag. თუმცა მათი საერთო სახელწოდება გამოითქმის როგორც “დანგ-გუი”. უფრო კონკრეტულად, კორეული ფარმაკოპეა a. gigas ფესვებს უწოდებს “დანგ-გუი”, ხოლო იაპონური ფარმაკოპეა a. acutiloba ანუ “ილ-დანგ-გუი”, იგივე იაპონური დანგ-გუი [8], [9]. ტრადიციულ ჩინურ მედიცინაში a. sinensis გამოიყენება მრავალი დაავადების სამკურნალოდ, მათ შორის გინეკოლოგიური დაავადებები, აპოპლექსია, მალარია, ცხელება, ჰემოროი და შეკრულობა. გარდა ამისა, a. sinensis ჩინელი მკურნალების მიერ გამოიყენებოდა დანამატად, როგორც ჰემატოპიოტური საშუალება, მენსტრუალური ციკლის დასარეგულირებლად და ანემიის სამკკურნალოდ [10], [11]. ანალოგიურად, კორეულ მედიცინაში a. gigas ფესვებს მოიხმარდნენ ანემიის, გინეკოლოგიური და გულსისხლძარღვთა დაავადებების, ართრიტის სამკურნალოდ, ასევე სედაციურ, ანალგეზიურ და მატონიზირებელ საშუალებად [12]–[15]. a. acutiloba ტრადიციულ იაპონურ მედიცინაში გამოიყენება გინეკოლოგიური პრობლემებისა და ანემიის სამკურნალოდ [16]. ანგელოზას სახეობები ცნობილია, როგორც „ქალის ჟენშენი“ და გამოიყენება ამენორეის, დისმენორეის, მენოპაუზის დარღვევების, ჰიპერტონიის, ანემიისა და სისხლძარვთა დისტონიის სამკურნალოდ [17], [18]. ტატიანას ანგელოზას angelica tatianae bordz ფესვები გამოიყენება როგორც შარდმდენი და ამოსახველებელი საშუალება ბრონქიტის, ნევრასთენიის, უძილობის, გასტრიტისა და ასციტის დროს. ნაყენის სახით იყენებენ რევმატიზმის, პოდაგრის, რადიკულიტის, აგრეთვე ოტიტისა და კბილის ტკივილის დროს. ჩრდილოეთ სომხეთის მოსახლეობა მცენარის ახალგაზრდა ყლორტებს იყენებს საკვებად. საქართველოს მთის მოსახლეობა ტატიანას ანგელოზას უწოდებს დუცს, ხევსურები მის დაფხვნილ ფოთლებს მოიხმარენ საკვებ-სანელებლად, ხოლო თუშები მისგან ამზადებენ საწებელს და მხალს [19]. აღნიშნული გვარის სახეობებს შორის angelica dahurica (hoffm.) benth. & hook.f. ex franch. & sav.-ს ფესვები, ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ფიტოთერაპევტულ საშუალებად არის მიჩნეული. მისი ფესვებისგან იზოლირებულია, კუმარინები, ფუროკუმარინები, ფთალიდები, პოლისაქარიდები, ბენზოფურანის ნაწარმები, ალკალოიდები, ფენოლები და სტეროლები [1]. a. dahurica-ს ფესურა აღწერილია ტრადიციულ ჩინურ და კორეულ ფარმაკოპეაში: (gumiganghwal-tang) და (oyaksungi-san). ტრადიციულ აღმოსავლურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 114 მედიცინაში a. dahurica გამოიყენებოდა, როგოც ანთების საწინააღმდეგო საშუალება რესპირატორული დაავადებების (გაციება და სურდო), დერმატოლოგიური პრობლემების (აკნე, ჩირქოვანი გამონაყარი და კარბუნკული), ტკივილის (თავის, კბილის, რევმატიული) და ნაწლავური დაავადებების (დიარეა, დიზინტერია, ქრონიკული წყლულოვანი კოლიტი) სამკურნალო საშუალება [20]–[22], [23]. angelica archangelica l. მიიჩნეოდა უძილობის, ნაწლავური პრობლემების, კანისა და რესპირატორული დაავადებების, ართრიტის სამკურნალო და დამამშვიდებელ საშუალებად [24], angelica glauca edgew კი გამოიყენებოდა ნაღვლის ბუშტის ჩივილების, ინფანტილური ატროფიისა და ყაბზობის დროს [25]. angelica pubescens maxim. მოიხმარდნენ რევმატოიდული ართრიტის, თავის ტკივილის, პარალიზის და უძილობის საწინააღმდეგო საშუალებად [26], [27]. 2. გვარი ანგელოზას (angelica) ზოგიერთი სახეობის ფიტოქიმიური შემადგენლობა გვარი ანგელოზას სხვადასხვა სახეობა ბევრ ქვეყანაში მიიჩნევა ოფიცინალურ სამკურნალო მცენარედ და შეტანილია ფარმაკოპეაში [17], [18]. მათგან გამოყოფილი და იდენტიფიცირებულია მრავალი ფიტოქიმიური შენაერთი, როგორიცაა კუმარინები, ფუროკუმარინები, ეთერზეთები, ფთალიდები, პოლისაქარიდები, ბენზოფურანის და პოლიაცეტილენის ნაწარმები და ა.შ. ანგელოზას სახეობებში, განსაკუთრებით კი ფესვებში, ეთერზეთების მრავალი კომპენენტი იქნა აღმოჩენილი: α-პინენი, ლიმონენი, αდა βფელანდრენი, p-ციმენი, β-ოციმენი და ტრანს-კარვეოლი, აღნიშნული ნივთიერებები განაპირობებს ანტიოქსიდანტურ და ანტიმიკრობულ აქტივობას. [1]. a. archangelica-ს ფესვების, ყვავილებისა და თესლების ეთერზეთის გაზური ქრომატოგრაფია-მასსპექტრომეტრული მეთოდით შესწავლის შედეგად გამოვლინდა 20 ძირითადი კომპონენტი: α-პინენი, β-პინენი, კამფენი, β-მირცენი, α-ფელანდრენი, βფელანდრენი, ∆3 -კარენი, β-ცის-ოციმენი, β-ტრანს-ოციმენი, β-კოპაენი, β-ბურბონენი, βელემენი, α-ცედრენი, β-ცედრენი, α-ბერგამოტენი, ცის-ელემენი, β-(z)-ფარნეზინი, βჰუმულენი, გერმაკრენ d, ბიციკლოგერმაკრენი, (e,e)-α-ფარნეზინი, γ-კადინენი, δ-კადინენი, α-კადინენი და α-კადინოლი [28]. თესლები მდიდარია β-ფელანდრენითა (33–63%) და αპინენით (4–12%) [29], ხოლო ფესვები α-პინენით (21%), δ-3-კარენით (16%), ლიმონენით (16%) და α-ფელანდრენით (8%) [30]. კიდევ ერთი კვლევის თანახმად, a. dahurica ეთერზეთებში ყველაზე დიდი რაოდენობით გვხვდება α-პინენი (46%), საბინენი (9%), ხოლო მირცენი და 1-დოდეკანოლი წარმოდგენილია თანაბარი რაოდენობით (5%), ტერპინენოლი (4%). a. pubescens ფესვების ეთერზეთის შემადგენლობა განსხვავებულია, თუმცა წამყვანი შენაერთი აქაც α-პინენია (37%), შემდეგ p-ციმენი (11%), ლიმონენი (8%) და კრიპტონი (6%) [22], [26]. a. sinensis ფესურის ეთერზეთში კი აღმოჩნდა n-ბუთილიდენფთალიდი, ლიგუსტილიდი, nბუთილფთალიდი, ფერულის, ნიკოტინის და სუქცინის მჟავა (0.4–0.7%) [31]. ჯამუსა და ქაშმირში (შტატი ინდოეთის ჩრდილოეთით) მოზარდი a. glauca-ს ეთერზეთების შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ მის შემადგენლობაში ყველაზე დიდი რაოდენობით გვხვდება αფელანდრენი (18%), ტრანს-კარვეოლი (16%), β-პინენი (14%), β-კარიოფილენი (8%) და βკარიოფილენის ოქსიდი (8%) [32]. ცხრილში №1 მოცემულია გვარი ანგელოზას ზოგიერთი სახეობიდან გამოყოფილი ეთერზეთების ქიმიური შემადგენლობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 115 ცხრილი №1. გვარი ანგელოზას სხვადასხვა სახეობის ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობა სახეობა ნედლეული ეთერზეთის კომპონენტები angelica archangelica l. ფესვები, ყვევილები, თესლები α-პინენი, β-პინენი, კამფენი, β-მირცენი, α-ფელანდრენი, βფელანდრენი, ∆3 -კარენი, β-ცის-ოციმენი, β-ტრანს-ოციმენი, β-კოპაენი, β-ბურბონენი, β-ელემენი, α-ცედრენი, β-ცედრენი, α-ბერგამოტენი, ცის-ელემენი, β-(z)-ფარნეზინი, βჰუმულენი, გერმაკრენ d, ბიციკლოგერმაკრენი, (e,e)-αფარნეზინი, γ-კადინენი, δ-კადინენი, α-კადინენი და αკადინოლი [28]–[30] ფესურა დილაპიოლი და ნოთოაპიოლი [24] angelica archangelica subsp. archangelica ფესვი αდა β-ფელანდრენი [33] angelica dahurica (hoffm.) benth. & hook.f. ex franch. & sav. ფესვი α-პინენი, საბინენი, მირცენი, 1-დოდეკანოლი, ტერპინენ-4ოლი, ცის-ანეთოლი, ანდეკანოლი, α-მუროლენი, (2e)-2დეკანალი [22], [26], [34] angelica pubescens maxim. ფესვი α-პინენი, p-ციმენი, ლიმონენი, კრიპტონი [22], [26] ოსთოლი, ობეპინი, ანდეკანოლი, α-მუროლენი, ცის-ანეთოლი, eლიგუსტილიდი,(-)-სპატულენოლი, (-)-ტერპინენ-4-ოლი, 2ბუთილთიოლანი, α-ბისაბოლოლი [34] angelica sinensis (oliv.) diels ფესვი და ფესურა 3-n-ბუთილფთალიდი, ბუთილიდენ ფთალიდი, ლიგუსტილიდი, დი-იზო-ოქტილ ფთალატი, ფერულის მჟავა, ნიკოტინის მჟავა, სუქცინის მჟავა [31], [35], [36] ფესურა ბუთილიდენ დიჰიდრო-ფთალიდი, ბუთილიდენ ფთალიდი, ფურფურალი, კამფენი [37] ფესვი e-ლიგუსტილიდი, (-)-სპატულენოლი [34] angelica glauca edgew. მთლიანი მცენარე α-ფელანდრენი, ტრანს-კარვეოლი, β-პინენი, βკარიოფილენი, β-კარიოფილენის ოქსიდი [32] მიწის ზედა ნაწილები α-ფელანდრენი, ტრანს-კარვეოლი, β-პინენი [25] ფესვი (z)-ლიგუსტილიდი,(z)-ბუთილიდენფთალიდი [38] angelica gigas nakai ფესურა დეკურზინოლ ანგელატი, დეკურზინი, ლომატინი მარმეზინი [37] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 116 ფესვი α-პინენი, β-ეუდესმოლი, ნონანი, γ-ეუდესმოლი, დეკურზინი, დეკურზინოლ ანგელატი [14], [39] angelica acutiloba (siebold & zucc.) kitag. ფესურა ბუთილიდენ ფთალიდი, ფურფურალი [37] ფესვი, ღეროები, ფოთლები n-ბუთილ ფთალიდი, γ-ტერპინენი, p-ციმენი, ცის-β-ოციმენი, [40] angelica major lag. ფესვი α-პინენი, ცის-β-ოციმენი [41] angelica urumiensis mozaff. ფოთლები α-კადინოლი, ჰექსაჰიდროფარნეზილ აცეტონი, 1დოდეკანოლი [42] ღეროები α-კადინოლი, δ-კადენინი [42] angelica pancicii vandas ex velen. მიწის ზედა ნაწილები β-ფელანდრენი, α-პინენი, α-ფელანდრენი [43] angelica viridiflora (turcz.) benth. ex maxim. angelica cincta h.boissieu მიწის ზედა ნაწილები კარიოფილენის ოქსიდი, α-პინენი [1] a. dahurica-ს ნედლი ფესვებიდან გამოყოფილია კუმარინები და მათი გლიკოზიდები [44]. ერთ-ერთი ექსპერიმენტის შედეგად მცენარის ნედლი ნაწილებიდან გამოყვეს წყალში ხსნადი ნივთიერებები, მათ შორის კუმარინის გლიკოზიდი დაჰურინ b, ოპტიკურად აქტიური, მოყვითალო ფერის ამორფული ფხვნილი ფორმულით c22h26o11, მოლეკულური მასა (489 [m+na]) [45]. კიდევ ერთი კვლევის შედეგად ამავე მცენარიდან გამოყოფილი და იდენტიფიცირებულია 13 კუმარინი: იზოიმპერატორინი, იმპერატორინი, ოქსიპეუცედანინი, ბერგაპტენი, ოქსიპეუცედანინის ჰიდრატი, ბიაკანგელიცინი, ფელოპტერინი, ბიაკანგელიკოლი, იზოპიმპინელინი, ქსანთოტოქსოლი, ქსანთოტოქსინი, პიმპინელინი, სკოპოლეტინი, ასევე β-სიტოსტეროლი და დაუკოსტეროლი [46], [47]. ცხრილში №2 მოცემულია ანგელოზას სახეობებიდან გამოყოფილი კუმარინები. ცხრილი №2. გვარი ანგელოზას სხვადასხვა სახეობაში იდენტიფიცირებული კუმარინები სახეობა ნედლეული კუმარინები angelica archangelica l. მთლიანი მცენარე უმბელიფერონი, ოსთოლი, ოსთენოლი, ფსორალენი, სცოპოლეტინი, ქსანტოტოქსინი, იმპერატორინი, იზოიმპერატორინი, ბერგაპტენი, ოქსიპეუცედანინი, ჰერაკლენოლი, ფელოპტერინი, ანგელიცინი, პიმპინელინი, არჩანგელიცინი, ბიაკანგელიცინი [49] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 117 angelica glauca edgew. ფესვები 6-მეთოქსი-7,8-მეთილენდიოქსი კუმარინი, 5,6,7ტრიმეთოქსიკუმარინი, დეკურზინოლ ანგელატი დეკურზინოლი, ბერგაპტენი, [50] angelica decursiva (miq.) franch. & sav. მთლიანი მცენარე ნოდეკანეტინი [50] angelica gigas nakai ფესვები დეკურზინი, დეკურზინოლ ანგელატი [50] angelica keiskei (miq.) koidz. ფესვები, მიწის ზედა ნაწილები, ნაყოფები უმბელიფერონი, დიმეთილსუბეროზინი, 7-o-b-dგლუკოპირანოზილოქსი 8 პრენილ კუმარინი, სკოპოლეტინი, ფსორალენი, იზოიმპერატორინი, იმპერატორინი, ქსანტოტოქსინი, ოსთენოლი, ბერგაპტენი,(-)-ოქსიპეუცედანინი, იზოგოსფეროლი, (+)-ოქსიპეუცედანინის ჰიდრატი, არხანგელიცინი, მარმეზინი, (-)-ოქსიპეუცედანინის ჰიდრატი, (-)ტერტ-o-მეთოქსი პეუცედანინ ჰიდრატი, (-)-სექ-oაცეტოქსი პეუცედანინ ჰიდრატი, ანგელიცინი, კოლუმბიანადინი, პტერიქსინი, სელინიდინი, სახალინი, ლომატინი [51] angelica dahurica (hoffm.) benth. & hook.f. ex franch. & sav. უცნობი დაჰურინ b, იზოიმპერატორინი, იმპერატორინი, ბერგაპტენი, ოქსიპეუცედანინი, ოქსიპეუცედანინის ჰიდრატი, ბიაკანგელიცინი, ბიაკანგელიკოლი, პიმპინელინი, იზოპიმპინელინი, ქსანთოტოქსოლი, ფელოპტერინი, ქსანთოტოქსინი, სკოპოლეტინი, ოქსიპეუცედანინ ჰიდრატი 3′ ბუთილეთერი, ქნიდილინი, აკანგელიცინი, ქსანთოტოქსოლ-3′-o-βd-გლუკოპირანოზიდი, იზოფრაქსიდი ნ-7-o-β-dგლუკოპირანოზიდი, ფრაქსიდინ-8-o-β-d-გლუკო პირანოზიდი, (-)-მარმეზინინი, (2′s,3′r)-3′-ჰიდროქსი მარმეზინინი,(+)-ავიპირინი, იზოპსორალენი, ფსორა ლენი, ანგედაჰურიკოზიდ a, ანგედაჰურიკოზიდ b, ფელოპტერინი[45], [46], [52]–[55] 3. გვარი ანგელოზას (angelica) ზოგიერთი სახეობის ფარმაკოლოგიური აქტივობა a. dahurica-დან გამოყოფილი ფუროკუმარინები იზოიმპერატორინი, იმპერატორინი და ოქსიპეუცედანინი ამჟღავნებს აცეტილქოლინესთერაზას ინჰიბირების უნარს (ic50 63.7-დან 89.1-მდე მკმოლ, დოზაზე დამოკიდებულებით) [48]. ფუროკუმარინი ბიაკანგელიკოლი ამცირებს ინტერლეიკინ 1-ით გამოწვეულ ციკლოოქსიგენაზა 2-ის ექსპრესიას და პროსტაგლადინ e2-ის გამოყოფას ადამიანის ფილტვის ეპითელურ უჯრედებში 10-50 მოლ დოზის ფარგლებში. ბიაკანგელიცინით (50 მოლ) ფილტვის ეპითელური უჯრედების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 118 მკურნალობის შედეგან ნაწილობრივ ინჰიბირდა ინტერლეიკინ 1-ით გამოწვეული ციტოზოლის დეგრადაცია [56]. a. dahurica ს წყლიანი ექსტრაქტის ანალგეზიური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა შეფასდა ვირთაგვებში, ძმარმჟავით გამოწვეულ მუცლის ტკივილზე, კარაგენანით გამოწვეულ შეშუპებაზე და თერმულ ჰიპერალგეზიაზე. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ a. dahurica-ს წყლის ექსტრაქტი ავლენს ანთების საწინააღმდეგო და ტკივილგამაყუჩებელ მოქმედებას, თრგუნავს ძმარმჟავით გამოწვეულ მუცლის ტკივილს და ამცირებს კარაგენით გამოწვეულ შეშუპებას ვირთაგვებში [57]. a. sinensis ეთერზეთების ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება შეისწავლეს ვირთაგვებში. გამოავლინდა პროსტაგლანდინ e2-ის, ჰისტამინის და 5-ჰიდროქსი ტრიფტამინის ინჰიბირების ძლიერი უნარი, ასევე შეამცირა სიმსივნის ნეკროზული ფაქტორი α-ს წარმოქმნა [58], [59]. გარდა ამისა, a. sinensis ეთერზეთები მოქმედებს ლიპოპოლისაქარიდით გამოწვეულ ანთებით პროცესებზე ვირთაგვებში. ერთ-ერთი თეორიის თანახმად, ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება განპირობებულია კრებსის ციკლის რეგულირებით და გლუკოზის შემცველობის გაუმჯობესებით, რაც, თავის მხრივ, აღადგენს ცხიმოვანი მჟავების მეტაბოლიზმს [60]. კიდევ ერთ მსგავს კვლევაში a. sinensis ეთერზეთებმა შეამცირა ანთების მარკერების ციტოკინების (სიმსივნის ნეკროზული ფაქტორი α, ინტერლეიკინ-1β და ინტერლეიკინ-6), ფერმენტების (აზოტის ოქსიდის სინთაზა და ციკლოოქსიგენაზა 2) დონე, შესაბამისად გამოავლინა ანთების საწინააღმდეგო და ჰეპატოპროტექტული აქტივობა [61]. გვარი ანგელოზასთვის დამახასიათებელი ბიოლოგიურად აქტიური შენაერთები, როგორიცაა კუმარინები, ფუროკუმარინები, ფთალიდები და პოლისაქარიდები, სხვადასხვა მექანიზმით განაპირობებს ამ გვარის წარმომადგენლების ანტისიმსივნურ აქტივობას. აღსანიშნავია რამდენიმე სახეობა: a. archangelica, a. sinensis, a. gigas და a. keiskei, რომლებსაც უჯრედულ დონეზე მიზანმიმართული მიწოდების, ჟანგბადის აქტიური მოლეკულების წარმოქმნის და უჯრედის აპოპტოზის გამოწვევის უნარის გამო, განსაკუთრებული პოტენციალი გააჩნია, ანტისიმსივნურ საშუალებებად გამოყენების თვალსაზრისით [62]. ერთერთ ექსპერიმენტში a. archangelica-ს ფესვის ექსტრაქტმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი ციტოტოქსიკური აქტივობა მკერდის კიბოს 4t1 და mcf-7 სიმსივნური უჯრედების მიმართ. a. archangelica ფესვის ექსტრაქტით, 4t1 უჯრედების მკურნალობის შედეგად, გაიზარდა პროაპოპტოზური ცილის (bax) კონცენტრაცია, რასაც თან ახლდა ანტიაპოპტოზური ცილის (bcl-2) ექსპრესიის დაქვეითება, კასპაზა-3-ის დაშლასა და ციტოზოლური კალციუმის მობილიზაცია. აქედან გამომდინარე, ავტორი გამოთქვამს ვარაუდს, სარძევე ჯირკვლის სიმსივნური უჯრედების სიკვდილში, მიტოქონდრიის მონაწილეობის შესახებ, რაც გამოწვეულია საკვლევი ექსტრაქტით უჯრედების დამუშავების შედეგად [63]. a. dahurica ფესვების ქლოროფორმიანი ფრაქციიდან იზოლირებულმა ფუროკუმარინებმა ფსორალენმა, ქსანტოტოქსინმა, ბერგაპტენმა, გამოავლინა მწვავე ინჰიბიტორული აქტივობა ადამიანის სიმსივნური უჯრედების მიგრაციის და შესაბამისად, მეტასტაზების გავრცელების წინააღმდეგ [64]. გარდა ამისა, დადასტურებულია a. dahurica-ს ექსტრაქტის სიმსივნის საწინააღმდე აქტივობა სწორი ნაწლავის სიმსივნური უჯრედებზე (ht-29). აღნიშნული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 119 აქტივობა განპირობებული იყო ექსტრაქტში იმპერატორინისა და იზოიმპერატორინის არსებობით [65]. a. archangelica ფესვის, ღეროს, ფოთლის, ნაყოფის და მთლიანი მცენარის მეთანოლიანი ექსტრაქტის შესწავლამ დაადასტურა მოცემული სახეობის ანქსიოლიზური აქტივობა. კვლევა განხორციელდა ვირთაგვებში ე.წ. პლუს ფორმის მაღალი ლაბირინთის ტესტის გამოყენებით. a. archangelica-ს ყველა ექსტრაქმა 400 მგ/კგ დოზის ფარგლებში მნიშვნელოვნად გაზარდა ღია სივრცეში გატარებული დროისა და ამ სივრცის გადაკვეთის პროცენტული მაჩვენებელი, ამავე დროს შეამცირა დახურულ სივრცეში გატარებული დრო. მთლიანი მცენარისა და ფესვების გამონაწვლილმა გამოავლინა ყველაზე მაღალი, ნაყოფებმა და ფოთლებმა საშუალო, ხოლო ღეროებმა ყველაზე დაბალი აქტივობა. მაგალითად, დიაზეპამის გამოყენებისას ვირთაგვების მიერ ღია სივრცეში გატარებული დროის მაჩვენებელი დაახლოებით 60% იყო, ხოლო ფესვებისა და მთლიანი მცენარის მეთანოლიანი ექსტრაქტის შემთხვევაში იგივე მაჩვენებელი საშუალოდ 50%, ფოთლებისა და ნაყოფების ექტრაქტების აქტივობა მცირედ აღემატებოდა 30%-ს, ხოლო ღეროების მეთანოლიანი ექსტრაქტის აქტივობა ნაკლები იყო 30%-ზე [66]. angelica purpurascens (avé-lall.) gilli ეთერზეთები ასევე ამჟღავნებს ანქსიოლიზურ აქტივობას. შფოთვა არის კომპლექსური ფსიქიკური აშლილობა, რომელსაც ახასიათებს გადაჭარბებული წუხილი, გაღიზიანება და ირაციონალური შიში [67]. შფოთვის არსი ემყარება ბუნებრივ კონფლიქტს, ახალი გარემოს გამოკვლევის სურვილსა და პოტენციურად საშიში ტერიტორიისთვის თავის არიდების ინსტინქტს შორის. ჩატარებული ექსპერიმენტით, ზოლიან თევზებში შფოთვა გამოიწვიეს სკოპოლამინით (100 მკმოლ), რამაც, თავისმხრივ, გამოიწვია სივრცითი მეხსიერების და სიახლეზე რეაგირების დისფუნქცია. ზებრა თევზებისთვის სკოპოლამინისა და a. purpurascens ეთერზეთის (25 და 150 მკლ/ლ, დღეში ერთხელ, 13 დღის განმავლობაში), ერთობლივმა მიწოდებამ განაპირობა ყურადღების დეფიციტის შემცირება, ტვინის ანტიოქსიდანტური ფერმენტების მომატება, ლიპიდური პეროქსიდაციის დაქვეითება და ცილების ოქსიდაცია. a. purpurascens ეთერზეთებით დამუშავებულ თევზებში აცეტილქოლინესთერაზას აქტივობა მნიშვნელოვნად იყო შემცირებული [68]. ნიკოტინის განმეორებითმა მიღებამ შესაძლებელია გამოიწვიოს ქცევითი სენსიბილიზაცია, რაც ხელსაყრელი შემთხვევაა წამალ-დამოკიდებულების შესასწავლად. ერთ-ერთ ექსპერიმენტში a. gigas ეთერზეთმა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ნიკოტინით გამოწვეული ქცევითი სენსიბილიზაცია. მაშასადამე, a. gigas ეთერზეთი თრგუნავს ნიკოტინით გამოწვეულ ქცევით და ნეიროქიმიურ სენსიბილიზაციას, რაც შესაძლებელია გამოყენებული იქნას ნიკოტინდამოკიდებულე ბის სამკურნალოდ [69]. a. archangelica-ს ფესვის ეთერზეთები კი ავლენს ელექტრულად და ქიმიურად გამოწვეული კრუნჩხვის საწინააღმდეგო აქტივობას თაგვებში [70]. a. glauca-ს ეთერზეთები ავლენს ბრონქორელაქსანტურ აქტივობას, ჰისტამინითა და ოვალბუმინით პროვოცირებული ბრონქოკონსტრიქციის დროს, გვინეის გოჭებში, სისხლში ეოზინოფილების რაოდენობის, შრატში იმუნოგლობულინ e-ს დონის, ბრონქოალვეოლურ სითხეში ეოზინოფილებისა და ნეიტროფილების რაოდენობის შემცირებით [71]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 120 a. dahurica-ს ფესვის წყლიანი და ეთანოლიანი გამონაწვლილების ანტიოქსიდანტური აქტივობა შეაფასეს dpph, abts ანალიზების, ჰიდროქსიდის რადიკალის შეხვეჭის უნარის და ლიპიდების პეროქსიდაციის მიხედვით (0.12-2.0 მგ/მლ დოზებში). ორივე ექსტრაქმა შეხვეჭა dpph და abts რადიკალები. მოცემულ ექსპერიმენტში, წყლიანი ექსტრაქტის ანტიოქსიდანტური აქტივობა შეესაბამებოდა ic50 0.32 და 0.20 მგ/მლ, ხოლო ეთანოლიანი ექსტრაქტის ic50 0.24 და 0.13 მგ/მლ. ორივე ექსტრაქტმა გამოავლინა რადიკალების შემცირების უნარი და ხელი შეუშალა სუპეროქსიდ დისმუტაზას, კატალაზას და დნმ-ის დაზიანებას. ასევე, გარკევეულ დოზებში ინჰიბირება გაუწია no-ს პროდუცირებას ლიპოპოლისაქარიდით დამუშავებულ raw264.7 უჯრედებში (მაკროფაგული უჯრედები, მიღებული მამრი თაგვის სიმსივნიდან) [72]. a. glauca-ს ეთერზეთმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი ანტიოქსიდანტური აქტივობა dpph რადიკალის შებოჭვისა და პეროქსიდაციის ინჰიბირების უნარი [32]. თესლის ეთერზეთებმა, კონცენტრაციით 200 მკგ/მლ, აჩვენა 39% აქტივობა dpph რადიკალების შებოჭვით [73]. იანგის და მისი ჯგუფის მიერ (2020), შეფასდა a. dahurica-ს ანტიმიკრობული აქტივობა ალბინოსი ვირთაგვების (sprague dawley rats) გამოყენებით. ვირთაგვები დაყოფილი იყვნენ სამ ჯგუფად: ფიზიოლოგიური ხსნარით ნამკურნალები, ექსტრაქტით ნამკურნალები და ბიომიცინის მალამოთი ნამკურნალები. თითოეულ ვირთაგვაში ინფექცია გამოწვეული იყო staphylococcus aureus-ის საშუალებით. 7 დღიანი მკურნალობის შემდეგ, ექსტრაქტით ნამკურნალები ვირთაგვების ჭრილობის დიამეტრი და ბაქტერიების საერთო რაოდენობა უფრო მცირე იყო დანარჩენ ჯგუფებთან შედარებით. გარდა ამისა, ექსტრაქტით დამუშავებული ჯგუფის ცხოველებს აღენიშნებოდათ სხეულის დაბალი ტემპერატურა და ანთების მარკერების tnf-α და il-6 შემცირებული რაოდენობა. ამავე ჯგუფის ვირთაგვების ჭრილობის ქსოვილს აღმოაჩნდა ნაწიბურის წარმოქმნის უფრო სწრაფი უნარი, შედარებით მკვრივი გრანულაციური ქსოვილი, უფრო სქელი ეპიდერმისი და ანგიოგენეზის მარკერების მეტი რაოდენობა [74], [75]. გარდა იმისა, რომ კორეული ანგელოზადან გამოყოფილ ეთერზეთებს, განსაკუთრებით საბინენსა და მ-კრეზოლს, გააჩნია ძლიერი ანტიფუნგალური აქტივობა, aspergillus და trichophyton (mic125–1000მკგ/მლ), სხვადასხვა შტამების მიმართ, ამჟღავნებს სინერგიზმს იტრაკონაზოლთან კომბინირებისას [76]. a. glauca-ს ეთერზეთის ანტიმიკრობული მოქმედება შეამოწმეს ბაქტერიული (staphylococcus aureus, bacilus subtilis, escherichia coli, pasteurella multocida) და სოკოვანი (candida albicans, microsporum canis, aspergillus flavus, fusarium solani) შტამების საშუალებით. ექსტრაქტი აქტიური იყო e. coli და s. aureus (mic 141.3 და 159.3 მკგ/მლ), ასევე m. canis (mic 178.1 მკგ/მლ) წინააღმდეგ [32]. 2014 და 2016 წლებში მეცნიერთა ჯგუფმა დაამტკიცა, რომ a. archangelica-ს ფესვის ეთერზეთი ამჟღავნებს ანტიმიკრობულ მოქმედებას clostridioides difficile, clostridium perfringens, enterococcus faecalis, eubacterium limosum, peptostreptococcus anaerobius და candida albicans წინააღმდეგ. ასევე, გააჩნია სუსტი აქტივობა ბიფიდობაქტერიისა და ლაქტობაცილების წინააღმდეგ. კიდევ ერთი კვლევის თანახმად, ამავე სახეობის ეთერზეთი აქტიურია ფუზარიუმის გვარის ზოგიერთი სახეობის, botrytis cinerea და alternaria solani წინააღმდეგ [30], [77]. a. archangelica-ს ეთერზეთის, ფენილეთილის სპირტის და α georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 121 ტერპინეოლის თანაბარ პროპორციული კომბინაცია აინჰიბირებს a. flavus (აფლატოქსიგენური შტამი) და აფლატოქსინი b1-ის პროდუცირებას (2.25 და 2.0 მკლ/მლ) [78]. a. dahurica-ს ფესვების მეთანოლიანი ექსტრაქტიდან გამოყოფილი ფელოპტერინი შესაძლებელია განვიხილოთ, როგორც ძლიერი ანტიდიაბეტური საშუალება ტიპი ii დიაბეტის დროს, რადგან გააჩნია ინსულინის სეკრეციის და გლუკოზოტოლერანტობის გაძლიერების უნარი in vivo, g პროტეინთან დაწყვილებული რეცეპტორების (gpr119) აქტივაციის გზით. შესაბამის ექსპერიმენტში, ყველა თაგვში, რომელიც იღებდა ანგელოზას ექსტრაქტს, შეინიშნებოდა გაუმჯობესებული გლუკოტოლერანტობა და ინსულინის აქტიური სეკრეცია. აღნიშნული ექსტრაქტის, ან n-ჰექსანიანი ფრაქციის განმეორებითი დოზებით მიღებამ განაპირობა, გლუკოტოლერანტობის გაუმჯობესება, დიაბეტით დაავადებულ თაგვებში. აღსანიშნავია, რომ აქტიური ფრაქციიდან გამოყოფილი სამი კუმარინიდან: იმპერატორინი, ფელოპტერინი და იზოიმპერატორინი, gpr119-ის და glp-1-ის აქტივაცია განაპირობა ფელოპტერინმა [79]–[81]. ანგელოზას სახეობიდან გამოყოფილმა ეთერზეთმა გააუმჯობესა იბუპროფენის ტრანსდერმალური შეღწევადობა დისმენორეულ მდგომარეობაში მყოფ თაგვებში [82]. ეთერზეთებმა, მათი ცხიმში ხსნადი ბუნებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია გააუმჯობესოს წამლების კანში შეღწევადობა ტრანსეპიდერმალური განვლადობის გაზრდით. კიდევ ერთ კვლევაში (2017), ანგელოზას ეთერზეთმა (კონცენტრაციით 3%) მნიშვნელოვნად გაზარდა იბუპროფენის ტრანსმემბრანული შეღწევადობა ვირთაგვებში, კანის შემცირებული ადგილობრივი გაღიზიანებით [83]. პიაომ და მისმა ჯგუფმა a. dahurica-დან გამოყო 11 ფურიკუმარინი, როგორც ახალი და ეფექტური ფიტოესტროგენები, რომლებიც ეფექტურად მკურნალობდნენ მენოპაუზურ სიმპტომებს და გააჩნდათ გამოხატული ესტროგენული აქტივობა იშიკავას უჯრედებზე [84]. ცნობილია a. sinensis დადებითი გავლენა მრავალ გინეკოლოგიურ დაავადებაზე, თუმცა ეს ეფექტი გამოწვეულია მცენარის ჰორმონალური აქტივობით, ამიტომ მისი გამოყენება მკერდის კიბოს მქონე პაციენტებში ეჭვქვეშ დადგა, რადგან შესაძლებელია განაპირობოს სიმსივნის ზრდა [85]. მიუხედავად იმისა, რომ ქოლგოსანთა ოჯახის ბევრი წარმომადგენელი საკვებსანელებლად და არომატიზატორად გამოიყენება, ანგელოზას გვარის წარმომადგენლების ამავე დანიშნულებით მოხმარებამ შესაძლებელია გამოიწვიოს გარკვეული გვერდითი მოვლენები. მაგალითად, a. archangelica-ს ფუროკუმარინებმა, განსაკუთრებით კი 8მეთოქსიფსორალენმა, მისი ფოტოტოქსიურობიდან გამომდინარე, შესაძლებელია გამოიწვიოს კანის სერიოზული დაზიანება, მით უმეტეს, მზის ულტრაიისფერი სხივების არსებობისას [86]. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემთა ბაზაში იძებნება a. sinensis ფესვების მოხმარების შედეგად განვითარებული გვერდითი მოვლენების 35 შემთხვევა, მათ შორის მუცლის ტკივილი, კრუნჩხვა, ბილირუბინის დონის მომატება, დიარეა, დისტონია და გასტროინტესტინალური ტრაქტის ჰემორაგია [87]. გვარი ანგელოზას სახეობების მრავალფეროვანმა ქიმიურმა შემადგელობამ განაპირობა მათი განსხვავებული ბიოლოგიური აქტივობა, როგორიცაა: ანტიმიკრობული, ანტიოქსიდანტური, ანთების საწინააღმდეგო, ანტიდიაბეტური, ანქსიოლიზური და სხვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 122 საქართველოში გვარი ანგელოზას 4 სახეობაა გავრცელებული: ტყის ანგელოზაangelica sylvestris l. (სინონიმი selinum sylvestre (l.) crantz.), ძოწი ანგელოზა angelica purpurascens ave-lall. (სინონიმი xanthogalum purpurascens ave-lall.), აჭარული ანგელოზა _ angelica adzharica m. pimenov (საქართველოს ენდემი), ტატიანას ანგელოზა angelica tatianae bordz. (კავკასიის ენდემი, სინონიმი xanthogalum tatianae schischk) [10]. ლიტერატურის მონაცემები აღნიშნული სახეობების ქიმიური შემადგენლობისა და ბიოლოგიური აქტივობის შესახებ მწირია, ჩვენი შემდგომი კვლევისათვის შეირჩა საქართველოს ენდემური სახეობა აჭარული ანგელოზა a. adzharica, რომელიც გავრცელებულია მხოლოდ აჭარაში მთის შუა, ზედა და სუბალპური სარტყლის ტყის ველობებზე, ბალახოვანი ფერდობებზე, ზღვის დონიდან 9001900 მეტრის სიმაღლეზე. მცენარე 2007 წელს შეიტანეს წითელ წიგნში, როგორც გადაშენების პირას მყოფი სახეობა, ასევე მოხსენიებულია აჭარის იშვიათ და ქრობად სახეობებს შორის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის რეგიონული განვითარების სტრატეგიაში 2010-2014 წწ. [88], [89]. 4. დასკვნა ჩატარებული წინასწარი ფიტოქიმიური კვლევებით დადგინდა ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების: ორგანული მჟავების, კუმარინების, ტერპენული ბუნების შენაერთების შემცველობა, [12,[90]. მნიშვნელოვანია გაგრძელდეს მისი შემდგომი კვლევა სამედიცინო პრაქტიკაში გამოყენების მიზნით, კულტურაში ათვისების პერსპექტივის გათვალისწინებით, რაც ენდემური სახეობის გადარჩენის საფუძველი იქნება. გამოყენებული ლიტერატურა [1] g. e.-s. batiha, h. m. shaheen, e. a. elhawary, n. m. mostafa, o. a. eldahshan, and j.-m. sabatier, “phytochemical constituents, folk medicinal uses, and biological activities of genus angelica: a review,” molecules, vol. 28, no. 1, p. 267, dec. 2022, doi: 10.3390/molecules28010267. [2] j.-p. reduron, “taxonomy, origin and importance of the apiaceae family.,” in carrots and related apiaceae crops, g. emmanuel and w. s. philipp, eds., 2nd ed.wallingford: cabi, 2020, pp. 1– 8. doi: 10.1079/9781789240955.0001. [3] s. menglan et al., “apiaceae (umbelliferae),” flora china, vol. 14, pp. 1–205, jan. 2005. [4] საქართველოს ფლორა, 2nd ed., vol. ix. თბილისი: ,,მეცნიერება", 1984. [5] მაყაშვილი ალექსანდრე, ბოტანიკური ლექსიკონი. მცენარეთა სახელწოდებანი, 3rd ed. თბილისი: ,,მეცნიერება", 1991. [6] s. d. sarker and l. nahar, “progress in the chemistry of naturally occurring coumarins,” in progress in the chemistry of organic natural products 106, a. d. kinghorn, h. falk, s. gibbons, and j. kobayashi, eds., in progress in the chemistry of organic natural products, vol. 106. cham: springer international publishing, 2017, pp. 241–304. doi: 10.1007/978-3-319-59542-9_3. [7] t. feng et al., “molecular systematics of angelica and allied genera (apiaceae) from the hengduan mountains of china based on nrdna its sequences: phylogenetic affinities and biogeographic implications,” j. plant res., vol. 122, no. 4, pp. 403–414, jul. 2009, doi: 10.1007/s10265009-0238-4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 123 [8] j. ahn, m.-j. ahn, y.-w. chin, and j. kim, “pharmaceutical studies on ‘dang-gui’ in korean journals,” nat. prod. sci., vol. 25, no. 4, p. 285, 2019, doi: 10.20307/nps.2019.25.4.285. [9] zhonghua renmin gongheguo wei sheng bu yao dian wei yuan hui, pharmacopoeia of the people’s republic of china, english ed. 2000. beijing, china: chemical industry press, 2000. [10] j. chen, h. li, d. wang, c. yang, and y. liu, “determination of sucrose in radix angelicae sinensis by hplc-elsd,” mod. chin. med., no. 10, pp. 19–20, 2008. [11] i. l. i. hook, “danggui to angelica sinensis root: are potential benefits to european women lost in translation? a review,” j. ethnopharmacol., vol. 152, no. 1, pp. 1–13, feb. 2014, doi: 10.1016/j.jep.2013.12.018. [12] y.-k. kim, y. s. kim, and s. y. ryu, “antiproliferative effect of furanocoumarins from the root ofangelica dahurica on cultured human tumor cell lines,” phytother. res., vol. 21, no. 3, pp. 288–290, mar. 2007, doi: 10.1002/ptr.2043. [13] k. sowndhararajan and s. kim, “neuroprotective and cognitive enhancement potentials of angelica gigas nakai root: a review,” sci. pharm., vol. 85, no. 2, p. 21, apr. 2017, doi: 10.3390/scipharm85020021. [14] k. sowndhararajan, m. seo, m. kim, h. kim, and s. kim, “effect of essential oil and supercritical carbon dioxide extract from the root of angelica gigas on human eeg activity,” complement. ther. clin. pract., vol. 28, pp. 161–168, aug. 2017, doi: 10.1016/j.ctcp.2017.05.010. [15] e. a. abdelghffar, h. a. s. el-nashar, a. g. a. al-mohammadi, and o. a. eldahshan, “orange fruit ( citrus sinensis ) peel extract attenuates chemotherapy-induced toxicity in male rats,” food funct., vol. 12, no. 19, pp. 9443–9455, 2021, doi: 10.1039/d1fo01905h. [16] r. hatano et al., “water-soluble extracts from angelica acutiloba kitagawa enhance hematopoiesis by activating immature erythroid cells in mice with 5-fluorouracil-induced anemia,” exp. hematol., vol. 32, no. 10, pp. 918–924, oct. 2004, doi: 10.1016/j.exphem.2004.07.003. [17] o. v. trineeva, “features quality assessment and prospects standartization fatty oils and oil extracts for pharmaceutical purposes (review),” drug dev. regist., vol. 2, pp. 114–134, 2016. [18] i. y. younis, s. s. el-hawary, o. a. eldahshan, m. m. abdel-aziz, and z. y. ali, “green synthesis of magnesium nanoparticles mediated from rosa floribunda charisma extract and its antioxidant, antiaging and antibiofilm activities,” sci. rep., vol. 11, no. 1, p. 16868, aug. 2021, doi: 10.1038/s41598-021-96377-6. [19] k. batsatsashvili, z. kikvidze, and r. w. bussmann, eds., ethnobotany of the mountain regions of far eastern europe: ural, northern caucasus, turkey, and iran. in ethnobotany of mountain regions. cham: springer international publishing, 2020. doi: 10.1007/978-3-030-28940-9. [20] k. lee, m. s. shin, i. ham, and h.-y. choi, “investigation of the mechanisms of angelica dahurica root extract-induced vasorelaxation in isolated rat aortic rings,” bmc complement. altern. med., vol. 15, no. 1, p. 395, dec. 2015, doi: 10.1186/s12906-015-0889-8. [21] c. liu, a. tseng, and s. yang, chinese herbal medicine: modern applications of traditional formulas. boca raton: crc press, 2005. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 124 [22] n. m. mostafa, m. p. edmond, m. el-shazly, h. a. fahmy, n. h. sherif, and a. n. b. singab, “phytoconstituents and renoprotective effect of polyalthia longifolia leaves extract on radiationinduced nephritis in rats via tgfβ /smad pathway,” nat. prod. res., vol. 36, no. 16, pp. 4187–4192, aug. 2022, doi: 10.1080/14786419.2021.1961252. [23] c. wang, j. sun, h. li, x. yang, h. liu, and j. chen, “in vivo anti-inflammatory activities of the essential oil from radix angelicae dahuricae,” j. nat. med., vol. 70, no. 3, pp. 563–570, jul. 2016, doi: 10.1007/s11418-016-0978-0. [24] r. s. chauhan, m. c. nautiyal, r. cecotti, m. mella, and a. tava, “variation in the essential oil composition of angelica archangelica from three different altitudes in western himalaya, india,” ind. crops prod., vol. 94, pp. 401–404, dec. 2016, doi: 10.1016/j.indcrop.2016.08.044. [25] v. k. agnihotri et al., “essential oil composition of aerial parts of angelica glauca growing wild in north-west himalaya (india),” phytochemistry, vol. 65, no. 16, pp. 2411–2413, aug. 2004, doi: 10.1016/j.phytochem.2004.07.004. [26] n. tabanca et al., “molecular and phytochemical investigation of angelica dahurica and angelica pubescentis essential oils and their biological activity against aedes aegypti , stephanitis pyrioides , and colletotrichum species,” j. agric. food chem., vol. 62, no. 35, pp. 8848–8857, sep. 2014, doi: 10.1021/jf5024752. [27] m. i. gamal el-din, f. s. youssef, m. l. ashour, o. a. eldahshan, and a. n. b. singab, “comparative analysis of volatile constituents of pachira aquatica aubl. and pachira glabra pasq., their anti-mycobacterial and antihelicobacter pylori activities and their metabolic discrimination using chemometrics,” j. essent. oil bear. plants, vol. 21, no. 6, pp. 1550–1567, nov. 2018, doi: 10.1080/0972060x.2019.1571950. [28] o. s. shchipitsyna and a. a. efremov, “composition of ethereal oil isolated from various vegetative parts of angelica from the siberian region,” russ. j. bioorganic chem., vol. 37, no. 7, pp. 888–892, dec. 2011, doi: 10.1134/s1068162011070223. [29] r. butkienë, “chemical composition of seed (fruit) essential oils of angelica archangelica l. growing wild in lithuania,” 2005. [30] d. fraternale, g. flamini, and d. ricci, “essential oil composition and antimicrobial activity of angelica archangelica l. (apiaceae) roots,” j. med. food, vol. 17, no. 9, pp. 1043–1047, sep. 2014, doi: 10.1089/jmf.2013.0012. [31] h. vibrans, “principals and practice of phytotherapy. modern herbal medicine,” j. ethnopharmacol., vol. 81, no. 1, pp. 140–141, jun. 2002, doi: 10.1016/s0378-8741(02)00032-6. [32] m. irshad, habib-ur-rehman, m. shahid, s. aziz, and t. ghous, “antioxidant, antimicrobial and phytotoxic activities of essential oil of angelica glauca,” asian j. chem., vol. 23, pp. 1947–1951, may 2011. [33] g. pasqua, b. monacelli, and a. silvestrini, “accumulation of essential oils in relation to root differentiation in angelica archangelica l.,” eur. j. histochem., vol. 47, no. 1, p. 87, jun. 2009, doi: 10.4081/811. [34] c. li et al., “anti-inflammatory study on the constituents of angelica sinensis (oliv.) diels, angelica dahurica (hoffm.) benth. & hook.f. ex franch. & sav., angelica pubescence maxim and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 125 foeniculum vulgare mill. essential oils,” j. oleo sci., vol. 71, no. 8, pp. 1207–1219, 2022, doi: 10.5650/jos.ess22031. [35] d. champakaew et al., “angelica sinensis (umbelliferae) with proven repellent properties against aedes aegypti, the primary dengue fever vector in thailand,” parasitol. res., vol. 114, no. 6, pp. 2187–2198, jun. 2015, doi: 10.1007/s00436-015-4409-z. [36] a. ashmawy, n. mostafa, and o. eldahshan, “gc/ms analysis and molecular profiling of lemon volatile oil against breast cancer,” j. essent. oil bear. plants, vol. 22, no. 4, pp. 903–916, jul. 2019, doi: 10.1080/0972060x.2019.1667877. [37] m. r. kim, a. m. a. el-aty, i. s. kim, and j. h. shim, “determination of volatile flavor components in danggui cultivars by solvent free injection and hydrodistillation followed by gas chromatographic–mass spectrometric analysis,” j. chromatogr. a, vol. 1116, no. 1–2, pp. 259–264, may 2006, doi: 10.1016/j.chroma.2006.03.060. [38] v. k. purohit et al., “essential oil constituents of angelica glauca edgew. roots: an endangered species from uttarakhand himalaya (india),” natl. acad. sci. lett., vol. 38, no. 5, pp. 445–447, oct. 2015, doi: 10.1007/s40009-015-0395-z. [39] h.-y. seo et al., “volatile organic compounds of angelica gigas nakai, korean medicinal herb,” nat. prod. res., vol. 21, no. 3, pp. 265–273, mar. 2007, doi: 10.1080/14786410601129598. [40] h.-c. chen et al., “volatile compounds from roots, stems and leaves of angelica acutiloba growing in taiwan,” nat. prod. commun., vol. 9, no. 4, p. 1934578x1400900, apr. 2014, doi: 10.1177/1934578x1400900441. [41] c. cavaleiro, l. salgueiro, m.-j. gonçalves, k. hrimpeng, j. pinto, and e. pinto, “antifungal activity of the essential oil of angelica major against candida, cryptococcus, aspergillus and dermatophyte species,” j. nat. med., vol. 69, no. 2, pp. 241–248, apr. 2015, doi: 10.1007/s11418-0140884-2. [42] m. mohammadi, m. yousefi, and z. habibi, “essential oils from stem and leaves of angelica urumiensis (mozaffarian) from iran,” nat. prod. res., vol. 24, no. 14, pp. 1347–1351, sep. 2010, doi: 10.1080/14786410903421438. [43] s. r. simonović, v. p. stankov-jovanović, v. d. mitić, m. d. ilić, g. m. petrović, and g. s. stojanović, “chemical composition of angelica pancicii essential oil determined by liquid and headspace gc-ms techniques,” nat. prod. commun., vol. 9, no. 2, p. 1934578x1400900, feb. 2014, doi: 10.1177/1934578x1400900235. [44] x. z. zhao, x. feng, x. d. jia, y. f. dong, and m. wang, “neolignan glycoside from angelica dahurica,” chin. chem. lett., vol. 18, no. 2, pp. 168–170, feb. 2007, doi: 10.1016/j.cclet.2006.12.011. [45] x. zhao, x. feng, x. jia, m. wang, y. shan, and y. dong, “new coumarin glucoside from angelica dahurica,” chem. nat. compd., vol. 43, no. 4, pp. 399–401, jul. 2007, doi: 10.1007/s10600007-0148-4. [46] d. li and l. wu, “coumarins from the roots of angelica dahurica cause anti-allergic inflammation,” exp. ther. med., vol. 14, no. 1, pp. 874–880, jul. 2017, doi: 10.3892/etm.2017.4569. [47] m. p. edmond, n. m. mostafa, m. el-shazly, and a. n. b. singab, “two clerodane diterpenes isolated from polyalthia longifolia leaves: comparative structural features, anti-histaminic and anti georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 126 helicobacter pylori activities,” nat. prod. res., vol. 35, no. 23, pp. 5282–5286, dec. 2021, doi: 10.1080/14786419.2020.1753048. [48] d. k. kim, j. p. lim, j. h. yang, d. o. eom, j. s. eun, and k. h. leem, “acetylcholinesterase inhibitors from the roots ofangelica dahurica,” arch. pharm. res., vol. 25, no. 6, pp. 856–859, dec. 2002, doi: 10.1007/bf02977004. [49] a. kaur and r. bhatti, “understanding the phytochemistry and molecular insights to the pharmacology of angelica archangelica l . (garden angelica) and its bioactive components,” phytother. res., vol. 35, no. 11, pp. 5961–5979, nov. 2021, doi: 10.1002/ptr.7206. [50] p. kumar, v. rana, and a. n. singh, “angelica glauca edgew. – a comprehensive review,” j. appl. res. med. aromat. plants, vol. 31, p. 100397, dec. 2022, doi: 10.1016/j.jarmap.2022.100397. [51] y.-s. kil, s. t. pham, e. k. seo, and m. jafari, “angelica keiskei, an emerging medicinal herb with various bioactive constituents and biological activities,” arch. pharm. res., vol. 40, no. 6, pp. 655–675, jun. 2017, doi: 10.1007/s12272-017-0892-3. [52] l. yang, q. li, y. feng, and d. qiu, “simultaneous determination of three coumarins in angelica dahurica by 1 h-qnmr method: a fast and validated method for crude drug quality control,” j. anal. methods chem., vol. 2020, pp. 1–7, mar. 2020, doi: 10.1155/2020/8987560. [53] a. zhao and x. yang, “new coumarin glucopyranosides from roots of angelica dahurica,” chin. herb. med., vol. 10, no. 1, pp. 103–106, jan. 2018, doi: 10.1016/j.chmed.2018.01.008. [54] n. y. kim, y. y. jung, m. h. yang, j.-y. um, g. sethi, and k. s. ahn, “isoimperatorin downregulates epithelial mesenchymal transition through modulating nf-κb signaling and cxcr4 expression in colorectal and hepatocellular carcinoma cells,” cell. signal., vol. 99, p. 110433, nov. 2022, doi: 10.1016/j.cellsig.2022.110433. [55] y. zhang et al., “simultaneous separation and determination of six furanocoumarins in radix angelicae dahuricae by cze with dual cds system,” anal. biochem., vol. 655, p. 114869, oct. 2022, doi: 10.1016/j.ab.2022.114869. [56] c. h. lin, c. w. chang, c. c. wang, m. s. chang, and l. l. yang, “byakangelicol, isolated from angelica dahurica , inhibits both the activity and induction of cyclooxygenase-2 in human pulmonary epithelial cells,” j. pharm. pharmacol., vol. 54, no. 9, pp. 1271–1278, feb. 2010, doi: 10.1211/002235702320402125. [57] i.-h. choi et al., “analgesic and anti-inflammatory effect of the aqueous extract of root of angelica dahurica,” orient. pharm. exp. med., vol. 7, no. 5, pp. 527–533, feb. 2008, doi: 10.3742/opem.2008.7.5.527. [58] w. zhang et al., “metabonomic analysis of the anti-inflammatory effects of volatile oils of angelica sinensis on rat model of acute inflammation: metabonomics study on the anti-inflammatory of angelica sinensis,” biomed. chromatogr., vol. 29, no. 6, pp. 902–910, jun. 2015, doi: 10.1002/bmc.3372. [59] l.-j. zhong et al., “evaluation of the anti-inflammatory effects of volatile oils from processed products of angelica sinensis radix by gc–ms-based metabolomics,” j. ethnopharmacol., vol. 191, pp. 195–205, sep. 2016, doi: 10.1016/j.jep.2016.06.027. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 127 [60] y. hua, p. ji, z. xue, and y. wei, “construction and analysis of correlation networks based on gas chromatography-mass spectrometry metabonomics data for lipopolysaccharide-induced inflammation and intervention with volatile oil from angelica sinensis in rats,” mol. biosyst., vol. 11, no. 11, pp. 3174–3187, 2015, doi: 10.1039/c5mb00405e. [61] j. li et al., “effects of volatile oils of angelica sinensis on an acute inflammation rat model,” pharm. biol., vol. 54, no. 9, pp. 1881–1890, sep. 2016, doi: 10.3109/13880209.2015.1133660. [62] z. sabeel et al., “a comprehensive review of antitumor properties of angelica species and their antitumor‐responsible constituents and the underlying molecular mechanisms involved in tumor inhibition,” phytother. res., vol. 37, no. 5, pp. 2187–2211, may 2023, doi: 10.1002/ptr.7841. [63] c. r. oliveira et al., “medicinal properties of angelica archangelica root extract: cytotoxicity in breast cancer cells and its protective effects against in vivo tumor development,” j. integr. med., vol. 17, no. 2, pp. 132–140, mar. 2019, doi: 10.1016/j.joim.2019.02.001. [64] s. h. lee, a.-r. han, u. kang, j.-b. kim, e. k. seo, and c.-h. jung, “inhibitory effects of furanocoumarins from the roots of angelica dahurica on ionizing radiation-induced migration of a549 human non-small cell lung cancer cells,” nat. prod. commun., vol. 15, no. 4, p. 1934578x20915036, 2020. [65] y. m. zheng, j. z. shen, y. wang, a. x. lu, and w. s. ho, “anti-oxidant and anti-cancer activities of angelica dahurica extract via induction of apoptosis in colon cancer cells,” phytomedicine, vol. 23, no. 11, pp. 1267–1274, oct. 2016, doi: 10.1016/j.phymed.2015.11.008. [66] d. kumar and z. a. bhat, “anti-anxiety activity of methanolic extracts of different parts of angelica archangelica linn.,” j. tradit. complement. med., vol. 2, no. 3, pp. 235–241, jul. 2012, doi: 10.1016/s2225-4110(16)30105-5. [67] m. nersezashvili et al., “studying of potential anxiolytic activity of angelica adzharica m. pimen. methanolic extract,” exp. clin. med. ga., oct. 2022, doi: 10.52340/jecm.2022.07.47. [68] r. s. boiangiu, e. bagci, g. dumitru, l. hritcu, and e. todirascu-ciornea, “angelica purpurascens (avé-lall.) gilli. essential oil improved brain function via cholinergic modulation and antioxidant effects in the scopolamine-induced zebrafish (danio rerio) model,” plants, vol. 11, no. 8, p. 1096, apr. 2022, doi: 10.3390/plants11081096. [69] r. j. zhao et al., “the essential oil from angelica gigas nakai suppresses nicotine sensitization,” biol. pharm. bull., vol. 28, no. 12, pp. 2323–2326, 2005, doi: 10.1248/bpb.28.2323. [70] s. jain, m. tripathi, s. pathak, and m. wanjari, “evaluation of antiseizure activity of essential oil from roots of angelica archangelica linn. in mice,” indian j. pharm. sci., vol. 72, no. 3, p. 371, 2010, doi: 10.4103/0250-474x.70487. [71] s. sharma, v. rasal, p. patil, and r. joshi, “angelica glauca essential oil on allergic airway changes induced by histamine and ovalbumin in experimental animals,” 49, vol. 1, pp. 55–59, 2017, doi: 10.4103/0253-7613.201019. [72] m. pervin, m. a. hasnat, t. debnath, s. r. park, d. h. kim, and b. o. lim, “antioxidant, anti-inflammatory and antiproliferative activity of angelica dahurica root extracts: biological georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 128 potentials of angelica dahurica,” j. food biochem., vol. 38, no. 3, pp. 281–292, jun. 2014, doi: 10.1111/jfbc.12046. [73] a. wei and t. shibamoto, “antioxidant activities and volatile constituents of various essential oils,” j. agric. food chem., vol. 55, no. 5, pp. 1737–1742, mar. 2007, doi: 10.1021/jf062959x. [74] w.-t. yang, c.-y. ke, w.-t. wu, y.-h. tseng, and r.-p. lee, “antimicrobial and antiinflammatory potential of angelica dahurica and rheum officinale extract accelerates wound healing in staphylococcus aureus-infected wounds,” sci. rep., vol. 10, no. 1, p. 5596, mar. 2020, doi: 10.1038/s41598-020-62581-z. [75] a. akcin, f. seyis, t. a. akcin, y. t. cayci, and a. y. coban, “chemical composition and antimicrobial activity of the essential oil of endemic heracleum platytaenium boiss. from turkey,” j. essent. oil bear. plants, vol. 16, no. 2, pp. 166–171, apr. 2013, doi: 10.1080/0972060x.2013.793966. [76] j. roh and s. shin, “antifungal and antioxidant activities of the essential oil from angelica koreana nakai,” evid. based complement. alternat. med., vol. 2014, pp. 1–7, 2014, doi: 10.1155/2014/398503. [77] d. fraternale, g. flamini, and d. ricci, “essential oil composition of angelica archangelica l. (apiaceae) roots and its antifungal activity against plant pathogenic fungi,” plant biosyst. int. j. deal. asp. plant biol., vol. 150, no. 3, pp. 558–563, may 2016, doi: 10.1080/11263504.2014.988190. [78] b. prakash, p. singh, r. goni, a. k. p. raina, and n. k. dubey, “efficacy of angelica archangelica essential oil, phenyl ethyl alcohol and αterpineol against isolated molds from walnut and their antiaflatoxigenic and antioxidant activity,” j. food sci. technol., vol. 52, no. 4, pp. 2220– 2228, apr. 2015, doi: 10.1007/s13197-014-1278-x. [79] e.-y. park et al., “angelica dahurica extracts improve glucose tolerance through the activation of gpr119,” plos one, vol. 11, no. 7, p. e0158796, jul. 2016, doi: 10.1371/journal.pone.0158796. [80] h. a. s. el-nashar, n. m. mostafa, o. a. eldahshan, and a. n. b. singab, “a new antidiabetic and anti-inflammatory biflavonoid from schinus polygama (cav.) cabrera leaves,” nat. prod. res., vol. 36, no. 5, pp. 1182–1190, mar. 2022, doi: 10.1080/14786419.2020.1864365. [81] h. a. s. el-nashar, n. m. mostafa, m. el-shazly, and o. a. eldahshan, “the role of plantderived compounds in managing diabetes mellitus: a review of literature from 2014 to 2019,” curr. med. chem., vol. 28, no. 23, pp. 4694–4730, aug. 2021, doi: 10.2174/0929867328999201123194510. [82] j. chen et al., “potential of essential oils as penetration enhancers for transdermal administration of ibuprofen to treat dysmenorrhoea,” molecules, vol. 20, no. 10, pp. 18219–18236, oct. 2015, doi: 10.3390/molecules201018219. [83] q. jiang et al., “development of essential oils as skin permeation enhancers: penetration enhancement effect and mechanism of action,” pharm. biol., vol. 55, no. 1, pp. 1592–1600, jan. 2017, doi: 10.1080/13880209.2017.1312464. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 129 [84] x. l. piao, h. h. yoo, h. y. kim, t. l. kang, g. s. hwang, and j. h. park, “estrogenic activity of furanocoumarins isolated fromangelica dahurica,” arch. pharm. res., vol. 29, no. 9, pp. 741–745, sep. 2006, doi: 10.1007/bf02974073. [85] h. zhu et al., “tumorigenic risk of angelica sinensis on er-positive breast cancer growth through er-induced stemness in vitro and in vivo,” j. ethnopharmacol., vol. 280, p. 114415, nov. 2021, doi: 10.1016/j.jep.2021.114415. [86] m. schmidt, “recent developments in risk assessments of herbal medicinal products: unlimited limitation?,” planta med., vol. 73, no. 09, p. s-2007-987370, 2007, doi: 10.1055/s-2007987370. [87] w. dymowski, “assessment report on angelica sinensis (oliv.) diels, radix, ema/hmpc/614586/2012.” committee on herbal medicinal products, 2013. [88] m. davlianidze, t. gviniashvili, l. jinjolia-imnadze, and t. jugheli, nomenclatural checklist of flora of georgia. tbilisi: ilia state university, 2018. [89] iucn, “angelica adzharica: gagnidze, r. & manvelidze, z.: the iucn red list of threatened species 2014: e.t199897a2617957.” jun. 10, 2007. doi: 10.2305/iucn.uk.20141.rlts.t199897a2617957.en. [90] მეგულაშვილინონა, “აჭარული ანგელოზას (angelica adzharica m. pimen) ფარმაკოგნოსტური შესწავლა,” თბილისი, 2019. chemical composition and biological activity of angelica l. species mariam nersezashvili, dali berashvili, mariam metreveli, ana bozhadze abstract angelica l. is one of the most well-known genera of the apiaceae family. genus angelica has a wide range of distribution and comprises around 60 to 90 species. traditional medicine employs angelica sp. for various pharmacological activities, such as: anti-inflammatory, analgesic, treatment of dermatological and intestinal diseases. different phytochemicals have been isolated and identified from angelica species. the most frequent chemical constituents are coumarins, furanocoumarins, essential oils, phthalides, polysaccharides, benzofuran, and polyacetylene derivatives. mentioned compounds cause diverse biological activity, such as: anti-inflammatory, antimicrobial, and cytotoxic. some species exhibit anxiolytic activity too. key words: angelica, furanocoumarins, essential oils, anti-inflammatory, cytotoxic, anxiolytic, antimicrobial. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.01 tgf-β რეფრაქტერული იმუნური თრომბოციტოპენის მქონე პაციენტებში სოფიო მეტრეველი1, ნინო ნანავა1, ირინე კვაჭაძე2, თინათინ ჩიქოვანი1, ნონა ჯანიკაშვილი1 1იმუნოლოგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2ფიზიოლოგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი აუტოიმუნური დაავადებების, მათ შორის იმუნური თრომბოციტოპენიის (ითპ), პათოგენეზში წამყვანი ანთების რეგულაციას დარღვევა და იმუნური ტოლერანტობის დაკარგვაა. მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტა (tgf-β) წარმოადგენს მრავალფუნქციური, მარეგულირებელი ციტოკინების ოჯახს, რომელიც ახდენს როგორც ჰელპერული t-უჯრედების (th1, th2) დიფერენციაციის დათრგუნვას, ასევე, პერიფერიული treg უჯრედების წარმოქმნასა და აქტივაციას. წინამდებარე კვლევაში შესწავლილია tgf-β-ს დონე პლაზმაში ითპ-ს მქონე იმ პაციენტებში, რომლებსაც პირველი რიგის მკურნალობაზე რეზისტენტულობის გამო ჩაუტარდათ სპლენექტომია მეორე რიგის თერაპიის სახით. ასევე, წარმოდგენილია tgf-β-ს კორელაციური ანალიზი სისტემური ანთების ბიომარკერებთან (nlr, plr, pmr, sii, dnlr) სისხლში. სისხლის პლაზმაში tgf-β კონცენტრაცია განისაზღვრა elisa მეთოდით ebioscience, usa პროტოკოლის მიხედვით. სტატისტიკური ანალიზი შესრულდა prism graph pad mann whitney u ტესტის გამოყენებით. კორელაციური ანალიზისთვის გამოყენებულია სპირმანის ტესტი, spss პროგრამაში. კვლევის შედეგების მიხედვით, რეფერაქტერული ითპ-პაციენტების პლაზმაში tgf-β-ს დონე მნიშვნელოვნად დაქვეითებულია როგორც ჯანმრთელ ასაკობრივ საკონტროლო ჯგუფთან, ასევე, სპლენექტომირებულ საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით (სადაც სპლენექტომიის მიზეზს არ წარმოადგენდა აუტოიმუნური, ან ავთვისებიანი ჰემატოლოგიური დაავადება). ამასთან, tgfβ-ს კონცენტრაცია არ კორელირებს სისტემური ანთების შესწავლილ ბიომარკერებთან სისხლში. საკვანძო სიტყვები: იმუნური თრომბოციტოპენია, tgf-β, ანთების ბიომარკერები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 2 შესავალი იმუნური თრომბოციტოპენია (ითპ, ასევე, იდიოპათიური თრომბოციტოპენიური პურპურა) წარმოადგენს შეძენილ თრომბოციტოპენიას, რომელიც ხასიათდება თრომბოციტების რაოდენობის შემცირებით (<100 მიკრო/ლ), რაც განპირობებულია აუტოანტისხეულების მიერ თრომბოციტების დესტრუქციით [1] . ყოველწლიურად 100,000 მოზრდილში 2,6-6,6 ითპ-ს შემთხვევა აღიწერება [2][3]. ითპ-ის პათოგენეზში წამყვანი როლი თრომბოციტების მემბრანის გლიკოპროტეინი gpiiბ/iiiა-ს წინააღმდეგ მიმართულ აუტოანტისხეულებს ენიჭება [4], ხოლო დაავადების მიმდინარეობასა და მის კლინიკურ გამოსავალში კარდინალური მნიშვნელობა აქვს ანთებითი და იმუნოსუპრესორული მედიატორების ბალანსს. მათგან ბოლოდროინდელი კვლევების ფოკუსში მოექცა t-უჯრედები და მათი პროდუქტები ციტოკინები და ქემოკინები, რომლებიც იმუნურ ნიშებში უჯრედ-უჯრედული ურთიერთქმედების მიკროგარემოს აყალიბებენ [5]. მიმდინარე კვლევებით დასტურდება მარეგულირებელი t უჯრედების (treg) მნიშვნელობა ითპ პათოგენეზში რომელთა ფუნქციასა და აქტივაციაში დიდი როლი მატრანსფორმირებელ ზრდის ფაქტორ ბეტას (tgf-β) ენიჭებაა [6]. tgf-β წარმოადგენს მრავალფუნქციურ ციტოკენების ოჯახს, რომელიც მონაწილეობს სხვადასხვა უჯრედის პროლიფერაციაში, დიფერენციაციაში, ადჰეზიასა და მიგრაციაში. განარჩევენ tgf-β-ს სამ ფორმას, tgf-β1, tgf-β2 და tgf-β3. [7] რომელთაგან tgf-β1 განსაკუთრბით მნიშვნელოვანია იმუნური სისტემის ბალანსში. [8] tgf-β-ს გავლენით, ერთი მხრივ, ხდება cd4+ t ლიმფოციტების ეფექტორულ th1 და th2 უჯრედებად დიფერენცირების დათრგუნვა [9][10], მეორე მხრივ კი აქტიურდება treg უჯრედების წარმოქმნა [11][12]. მიუხედავად იმისა, რომ tgf-β-ს სასიგნალო გზა ბოლომდე შესწავლილი არ არის, ცნობილია მისი როლი სხვადასხვა აუტოიმუნური და ანთებითი დაავადების პათოგენეზში [11][13][14]. თუმცა, ჯერ კიდევ მწირია იმფორმაცია tgf-β როლის შესახებ იმუნური თრომბოციტოპენიის მქონე პაციენტებში. zheng-ju zhou et al. კვლევაში tgf-β დონე მნიშვნელოვნად განსხვავდება ითპ-პაციენტების პერიპერიულ სისხლში საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით, ამავე კვლევაში საყურადღებოა tgf-β დადებითი კორელაცია თრომბოციტებთან პერიფერიულ სისხლში [15]. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა tgf-β-ის დონის განსაზღვრა ითპ-ს მქონე იმ პაციენტებში, რომლებსაც კორტიკოსტეროიდებზე რეზისტენტობის გამო ჩაუტარდათ სპლენექტომია, როგორც მეორე რიგის თერაპია, ასევე, მისი კორელაციის დადგენა სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. კვლევის მასალა და მეთოდები კვლევა შესრულდა ჰელსინკის 1975 წლის დეკლარაციის მოთხოვნის პირობების მიხედვით. კვლევით გათვალისწინებული ყველა პროცედურა მიღებული და დამტკიცებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნუვერსიტეტის ბიოეთიკის კომისიის მიერ. კვლევის ფარგლებში შესწავლილია იმუნური თრომბოციტოპენიით დაავადებული 9 პაციენტი, რომელთაც კორტიკოსტეროიდებით მკუნალობაზე პასუხი ვერ მიიღეს და ჩაუტარდათ სპლენექტომია, როგორც მეორე რიგის თერაპია. ორი საკონტროლო ჯგუფიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 3 ერთს (ჯგუფი 1) წარმოადგენდა ასაკით შესაბამისი ჯანმრთელი 22 პაციენტი, რომელთაც ჩაიტარეს რუტინული ლაბორატორიული შემოწმება, ხოლო მეორე ჯგუფს (ჯგუფი 2) შესაბამისი ასაკის 9 სპლენექტომირებული პაციენტი, სადაც სპლენექტომიის მიზეზი არ იყო აუტოიმუნური, ან ავთვისებიანი ჰემატოლოგიური დაავადება. სისხლის ნიმუშების შეგროვება: კვლევაში ჩართული პაციენტებიდან 5-7 მლ პერიფერიულ სისხლის მიღება ხორციელდებოდა უშუალოდ სპლენექტომიამდე, იდაყვის ვენიდან edta-ს შემცველ სინჯარაში. მასალა ცენტრიფუგირდებოდა 30 წთ-ის განმავლობაში 1500-2000 rpm ბრუნზე, გამოყოფილი პლაზმა ინახებოდა -800c-ზე საკუთღივ იმუნოფერმენტული კვლევის ჩატარებამდე. იმუნოფერმენტული ანალიზი: სისხლის პლაზმაში არსებული tgf-β განისაზღვრა იმუნოფერმენტული ანალიზისთვის განკუთვნილი elisa ნაკრებით, მწარმოებლის (ebioscience, usa) პროტოკოლის მიხედვით. სისტემური ანთებითი მარკერების განსაზღვრა: პაციენტების სისხლის საერთო ანალიზიდან განისაზღვრებოდა/იანგარიშებოდა სისტემური ანთებითი მარკერები, უჯრედების ლეიკოციტების (l), ნეიტროფილების (n), თრომბოციტების (p), მონოციტების (m) თანაფარდობანი (r): nlr, plr, pmr, ასევე, სისტემური ანთების ინდექსი sii და ნეიტროფილ-ლიმფოციტის ფარდობის წარმოებული dnlr. ანთებითი მარკერების nlr, plr, pmr, გამოსათვლელად ერთმანეთს ეფარდებოდა შესაბამისი უჯრედების აბსოლუტური რაოდენობაა, მაგალითად, nlr ნეიტროფილების აბსოლუტური რაოდენობის ფარდობა ლიმფოციტების აბსოლუტურ რაოდენობასთან. dnlr გამოითვლებოდა ფორმულით: dnlr=ნეიტროფილი/(ლეიკოციტი-ნეიტროფილი); sii-ის გამოსათვლელად გამოიყენებოდა ფორმულა: sii=მონოციტი x თრომბოციტი/ლიმფოციტი. მონაცემთა სტატისტიკური ანალიზი: სტატისტიკური ანალიზი შესრულდა prism graph pad გამოყენებით. მონაცემთა შორის მნიშვნელოვანი განსხვავების სანახავად გამოყენებული იყო არაპარამეტრული mann whitney u ტესტი; სხვადასხვა პარამეტრებს შორის კორელაციის შესაფასებლად გამოყენებულია სპირმანის ტესტი; მონაცემები დამუშავდა spss პროგრამებში. მიღებული შედეგები და განხილვა: ბოლო წლებში რამდენიმე მასშტაბური კვლევა გამოქვეყნდა ითპ-პაციენტებში treg უჯრედების სიხშირისა და ფუნქციის შესახებ. თუმცა, მწირია კვლევები ამ პაციენტების პლაზმაში იმუნოსუპრესორული ციტოკინების, მათ შორის tgf-β-ს, როგორც იმუნური მიკროგარემოს კომპონენტის შესახებ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 4 როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს, წინამდებარე კვლევაში ჩართული, კორტიკოსტეროიდებით მკურნალობაზე რეფრაქტერული ითპ-პაციენტების პლაზმაში tgfβ დონე მნიშვნელოვნად დაქვეითებულია შესაბამისი ჯანმრთელი კონტროლის (ჯგუფი 1) მონაცემებსა და სპლენექტომირებულ (ჯგუფი 2) კონტროლთან შედარებით (ითპ 12.60 ± 2.46, ჯგუფი 1 – 75.54 ± 35.28; p=0.0046, ჯგუფი 2 26.5 ± 19.8, p=0.0159). ცხრილი 1. tgfβ დონე ითპ-პაციენტებისა და საკონტროლო ჯგუფების პლაზმაში ითპიმუნური თრომბოციტოპენია სურათი 1. tgfβ დონე ითპ პაციენტებისა და საკონტროლო ჯგუფების პლაზმაში tgfbeta c ontr ol g ro up 1 i t p 0 50 100 150 0.0046 ** n g /m l tgfbeta c ontr ol g ro up 2 i t p 0 20 40 60 0.0159 * n g /m l * სარწმუნო განსხვავება, როდესაც p ≤ 0.05. ** სარწმუნო განსხვავება, როდესაც p ≤ 0.01. tgf-beta მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტა control group1 ასაკით შესაბამისი ჯანმრთელი კონტროლი control group 2 სპლენექტომირებული კონტროლი itp იმუნური თრომბოციტოპენია ჩვენს მიერ გამოქვეყნებულ ბოლოდროინდელ კვლევაში ნაჩვენებია, რომ სისტემური ანთების მარკერები nlr და dnlr მნიშვნელოვნად მომატებულია პაციენტებში იმუნური თრომბოციტოპენიით, ხოლო plr, pmr და sii მაჩვენებელი სარწმუნოდ დაქვეითებულია, ჯანმრთელ საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით [16]. წინამდებარე კვლევაში განვსაზღვრეთ პლაზმაში tgf-β კონცენტრაციის კორელაცია სისტემური ანთების აღნიშნულ ითპ ჯანმრთელი კონტროლი (ჯგუფი 1) სპლენექტომირებული კონტროლი (ჯგუფი 2) p (ჯგუფი 1/ითპ) p (ჯგუფი 2 /ითპ) tgf-β (ნგ/მლ) 12.60±2.46 75.54±35.28 26.46±19.82 =0.0046 =0.0159 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 5 ბიომარკერებთან (nlr, plr, pmr, sii, dnlr). როგორც ცხრილი 2-დან ჩანს, tgf-β არც ერთ ამ მარკერთან არ კორელირებს (p>0.05). ცხრილი 2. tgfβ დონის კორელაცია სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან პაციენტებში იმუნური თრომბოციტოპენიით ცვლადები nlr plr pmr sii dnlr tgfβ კორელაციის კოეფიციენტი -.447 0.000 .447 -.447 -.447 სარწმუნობა (p) .553 1.000 .553 .553 .553 nlr – ნეიტროფილ-ლიმფოციტების თანაფარდობა plr -თრობოციტ-ლიმფოციტების თანაფარდობა pmr – თრომბოციტ-მონოციტების თანაფარდობა sii სისტემური ანთების ინდექსი dnlr –ნეიტროფილ-ლიმფოციტის ფარდობის წარმოებული მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტა წარმოადგენს მრავალფუნქციურ ციტოკინს, ჩართულს როგორც მასუპრესირებელ, ასევე, ანთებით იმუნურ პასუხში. ის ჰემოპოეზის მნიშვნელოვანი მარეგულირებელია, ახდენს t-უჯრედების სელექციას, აინჰიბირებს ციტიტოქსიურ t-უჯრედებს (ctl), მონაწილეობს th1 და th2 უჯრედების დიფერენციაციაში, პერიფერიაზე მარეგულირებელი t-უჯრედების (treg), ასევე, th17, th9, და tfh უჯრედების ექსპრესიას უწყობს ხელს. მისი როლი მნიშვნელოვანია როგორც b-ლიმფოციტების პროლიფერაციასა და აქტივაციაში, ასევე, ბუნებრივი იმუნური უჯრედების (მაკროფაგები, ბუნებრივი მკვლელი უჯრედები (nk), დენდრიტული უჯრედები და გრანულოციტები) ფუნქციასა და განვითარებაში [11]. tgfβ როლი იმუნური უჯრედების წარმოქმნასა და რეგულაციაში კომპლექსურია. ის სპეციფიკურად ასუპრესირებს ციტოტოქსიურ t-ლიმფოციტებს (tcl). ასევე, ის, ერთი მხრივ, ტრანსკრიფციული ფაქტორების (t-bet და gata-3) ექსპრესიის ინჰიბირებით ახდენს tჰელპერული უჯრედებს (th1 და th2) სუპრესიას [17], მეორე მხრივ კი იწვევს გულუბრყვილო cd4 t ლიმფოციტებში foxp3 ექსპრესიის გააქტიურებას, პერიფერიული treg უჯრედების დიფერენციაციას და მათში იმუნოსუპრესორული ფუნქციის გაძლიერება [18][19]. სხვადასხვა კვლევის შედეგების მიხედვით, tgf-β ეფექტი აუტოიმუნური დაავადებების მიმდინარეობაში განსხავებულია. რევმატოიდული ართრიტის (ra) ვირთაგვას მოდელში tgf-β ინიექცია სახსარში იწვევდა სინოვიურ ანთებას და სახსრის შეშუპებას, რაც კავშირში იყო მაკროფაგულ ინფილტაციასა და il-1b ექსპრესიის გაზრდასთან [20]; იგივეს ადასტურებს სხვა კვლევა, სადაც tgf-β მაბლოკირებელი ანტისხეულის შეყვანის ფონზე აღინიშნებოდა ართრიტის სიმპტომების შემსუბუქება [21]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 6 ნაჩვენებია განსხვავებული ეფექტიც: kuruvilla et al. და thorbecke et al. კვლევებით თაგვებში სისტემური tgf-β სიგნალი, პირიქით, ამსუბუქებდა დაავადების განვითარებას და ამცირებდა ართრიტის სიმპტომებს [22][23]. საინტერესოა კვლევები თაგვებში სისტემური წითელი მგლურით (sle) (ქრონიკული აუტოიმუნური დაავადება, აუტოანტისხეულების წარმოქმნით და მრავალი ორგანოს დაზიანებით), სადაც tgf-β ვექტორის შეყვანით დაავადების სიმპტომები მსუქბუქდებოდა, რაც tgf-β დამცველობით ფუნქციას განსაზღვრავდა [24]. ასევე, საყურადღებოა ohtsuka et al. მიერ ჩატარებული კვლევა, სადაც sle პაციენტებში tgf-βის დონე, ჯანმრთელ საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით, დაქვეითებული იყო, ხოლო ჰოსპიტალიზირებულ პაციენტებში აქტიური დაავადებით კიდევ უფრო დაბალი, რაც მიანიშნებდა tgf-β პროდუქციის კავშირს დაავადების სიმძიმესთან [25]. ამრიგად, წინამდებარე კვლევა ამტკიცებს, რომ რეფრაქტერული ითპ-ის მქონე პაციენტების პლაზმაში tgf-β დონე მნიშვნელოვნად დაქვეითებულია. ამასთან, საინტერესოა, რომ tgf-β პლაზმური კონცენტრაცია არ კორელირებს ჩვენს მიერ აქამდე შესწავლილ სისტემური ანთების ბიომარკერებთან სისხლში. ჩვენი და სხვათა კვლევებით დასტურდება, რომ tgf-β როლი აუტოიმუნურ დაავადებებში, მათ შორის ითპ-ში მნიშვნელოვანია, რაც განსაზღვრავს ამ ფაქტორის, როგორც მკურნალობის პოტენციური სამიზნის უფრო მასშტაბურ კვლევებს ითპ-ის სხვადასხვა ფორმის და მართვის განსხვავებული სტრატეგიების გათვალისწინებით. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] d. nugent, r. mcmillan, j. l. nichol, and s. j. slichter, “pathogenesis of chronic immune thrombocytopenia: increased platelet destruction and/or decreased platelet production,” br. j. haematol., vol. 146, no. 6, pp. 585–596, 2009, doi: 10.1111/j.1365-2141.2009.07717.x. [2] h. frederiksen and k. schmidt, “the incidence of idiopathic thrombocytopenic purpura in adults increases with age,” blood, vol. 94, no. 3, pp. 909–913, 1999, doi: 10.1182/blood.v94.3.909.415k02_909_913. [3] j. b. segal and n. r. powe, “prevalence of immune thrombocytopenia: analyses of administrative data,” j. thromb. haemost., vol. 4, no. 11, pp. 2377–2383, 2006, doi: 10.1111/j.1538-7836.2006.02147.x. [4] s. audia et al., “splenic tfh expansion participates in b-cell differentiation and antiplatelet-antibody production during immune thrombocytopenia,” blood, vol. 124, no. 18, pp. 2858–2866, 2014, doi: 10.1182/blood-2014-03-563445. [5] s. audia, m. mahévas, m. samson, b. godeau, and b. bonnotte, “pathogenesis of immune thrombocytopenia,” autoimmun. rev., vol. 16, no. 6, pp. 620–632, 2017, doi: 10.1016/j.autrev.2017.04.012. [6] j. a. turner et al., “regulatory t cell-derived tgf-β1 controls multiple checkpoints governing allergy and autoimmunity,” immunity, vol. 53, no. 6, pp. 1202-1214.e6, dec. 2020, doi: 10.1016/j.immuni.2020.10.002. [7] g. c. blobe, w. p. schiemann, and h. f. lodish, “role of transforming growth factor β in human disease,” new england journal of medicine, vol. 342, no. 18. pp. 1350–1358, 2000, doi: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 7 10.1056/nejm200005043421807. [8] j. p. annes, j. s. munger, and d. b. rifkin, “making sense of latent tgfbeta activation,” j. cell sci., vol. 116, no. pt 2, pp. 217–224, jan. 2003, doi: 10.1242/jcs.00229. [9] l. gorelik, p. e. fields, and r. a. flavell, “cutting edge: tgf-β inhibits th type 2 development through inhibition of gata-3 expression,” j. immunol., vol. 165, no. 9, pp. 4773–4777, nov. 2000, doi: 10.4049/jimmunol.165.9.4773. [10] j. t. lin, s. l. martin, l. xia, and j. d. gorham, “tgf-β1 uses distinct mechanisms to inhibit ifn-γ expression in cd4+ t cells at priming and at recall: differential involvement of stat4 and t-bet,” j. immunol., vol. 174, no. 10, pp. 5950–5958, may 2005, doi: 10.4049/jimmunol.174.10.5950. [11] s. sanjabi, s. a. oh, and m. o. li, “regulation of the immune response by tgf-β: from conception to autoimmunity and infection,” cold spring harb. perspect. biol., vol. 9, no. 6, p. a022236, jun. 2017, doi: 10.1101/cshperspect.a022236. [12] m. g. strainic, e. m. shevach, f. an, f. lin, and m. e. medof, “absence of signaling into cd4+ cells via c3ar and c5ar enables autoinductive tgf-β1 signaling and induction of foxp3+ regulatory t cells,” nat. immunol., vol. 14, no. 2, pp. 162–171, feb. 2013, doi: 10.1038/ni.2499. [13] j. j. letterio and a. b. roberts, “regulation of immune responses by tgf-β*,” http://dx.doi.org/10.1146/annurev.immunol.16.1.137, vol. 16, pp. 137–161, nov. 2003, doi: 10.1146/annurev.immunol.16.1.137. [14] k. nakamura et al., “tgf-β1 plays an important role in the mechanism of cd4+cd25+ regulatory t cell activity in both humans and mice,” j. immunol., vol. 172, no. 2, pp. 834–842, jan. 2004, doi: 10.4049/jimmunol.172.2.834. [15] z. j. zhou, y. s. zhang, c. x. liang, and z. y. yang, “role of th9, th17, treg cells levels and il-9, il-17 and tgf-β expression in peripheral blood of patients with itp in pathogenesis of itp,” zhongguo shi yan xue ye xue za zhi, vol. 27, no. 1, pp. 180–184, 2019, doi: 10.7534/j.issn.1009-2137.2019.01.029. [16] s. metreveli, i. kvachadze, n. kikodze, t. chikovani, and n. janikashvili, “peripherial blood biomarkers in patients with refractory immune thrombocytopenia.,” georgian med. news, no. 302, pp. 45–49, may 2020, accessed: sep. 27, 2022. [online]. available: https://europepmc.org/article/med/32672688. [17] l. gorelik, s. constant, and r. a. flavell, “mechanism of transforming growth factor ␤ – induced inhibition of t helper type 1 differentiation,” vol. 195, no. 11, pp. 0–6, 2002, doi: 10.1084/jem.20012076. [18] s. yamagiwa, j. d. gray, s. hashimoto, and d. a. horwitz, “a role for tgf-β in the generation and expansion of cd4+cd25+ regulatory t cells from human peripheral blood,” j. immunol., vol. 166, no. 12, pp. 7282–7289, jun. 2001, doi: 10.4049/jimmunol.166.12.7282. [19] r. shanmugasundaram and r. k. selvaraj, “in vitro human tgf-β treatment converts cd4+cd25− t cells into induced t regulatory like cells,” vet. immunol. immunopathol., vol. 137, no. 1–2, pp. 161–165, sep. 2010, doi: 10.1016/j.vetimm.2010.04.017. [20] j. b. allen, c. l. manthey, a. r. hand, k. ohura, l. ellingsworth, and s. m. wahl, “rapid onset synovial inflammation and hyperplasia induced by transforming growth factor beta,” j. exp. med., vol. 171, no. 1, p. 231, jan. 1990, doi: 10.1084/jem.171.1.231. [21] s. m. wahl, j. b. allen, g. l. costa, h. l. wong, and j. r. dasch, “reversal of acute and chronic synovial inflammation by anti-transformlng growth factor β,” j. exp. med., vol. 177, no. 1, pp. 225–230, 1993, doi: 10.1084/jem.177.1.225. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 8 [22] a. p. kuruvilla, r. shah, g. m. hochwald, h. d. liggitt, m. a. palladino, and g. j. thorbecke, “protective effect of transforming growth factor beta 1 on experimental autoimmune diseases in mice.,” proc. natl. acad. sci. u. s. a., vol. 88, no. 7, p. 2918, apr. 1991, doi: 10.1073/pnas.88.7.2918. [23] g. j. thorbecke, r. shah, c. h. leu, a. p. kuruvilla, a. m. hardison, and m. a. palladino, “involvement of endogenous tumor necrosis factor alpha and transforming growth factor beta during induction of collagen type ii arthritis in mice,” proc. natl. acad. sci. u. s. a., vol. 89, no. 16, pp. 7375–7379, 1992, doi: 10.1073/pnas.89.16.7375. [24] e. raz et al., “modulation of disease activity in murine systemic lupus erythematosus by cytokine gene delivery,” lupus, vol. 4, no. 4, pp. 286–292, 1995, doi: 10.1177/096120339500400409. [25] k. ohtsuka, j. d. gray, m. m. stimmler, and d. a. horwitz, “the relationship between defects in lymphocyte production of transforming growth factor-beta1 in systemic lupus erythematosus and disease activity or severity,” lupus, vol. 8, no. 2, pp. 90–94, 1999, doi: 10.1191/096120399678847489. tgf-β in patients with refractory immune thrombocytopenia sophio metreveli 1, nino nanava 1, irine kvachadze2, tinatini chikovani1 and nona janikashvili1 1 department of immunology, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 2department of physiology, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia abstract in the pathogenesis of autoimmune diseases, including immune thrombocytopenia (itp), maintenance of inflammation and the loss of immune tolerance is essential. transforming growth factor-beta (tgfβ) is a regulatory cytokine with pleiotropic function. tgf-β inhibits differentiation of t helper (th1, th2) cells and promotes the development of peripheral tregs. the aim of our study was to explore the plasma levels of tgf-β and to perform its correlative analyses with peripheral blood biomarkers of systemic inflammation (nlr, plr, pmr, sii, dnlr) in patients with itp who did not respond to the first line treatment and had splenectomy as a second line therapy. the concentrations of tgf-β in plasma was quantified using elisa kits by ebioscience. statistical analyses was performed using graph pad prism mann whitney u test; for the correlation analyses we used spearman rank correlation by spss program. our study revealed that the level of tgf-β in patients with refractory itp is significantly diminished compared to the healthy subjects or patients undergoing splenectomy for other reasons than autoimmune or malignant hematological pathologies. there was no correlation observed between the plasma concentrations of tgf-β and the peripheral blood biomarkers of systemic inflammation. keywords: immune thrombocytopenia, tgf-β, inflammation biomarkers. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 274 georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.31 12-13 , , , , , , 1 , , , , 2 , , , . 3 , , , . 4 , , , , 5 , , , 12-13 11 , . , (1,2,3). 12-13 11 , . 2 : 1) , (n=8); 2) , 10 , 1 , 5 ( 19 , 300) – n=8. ( 11 ). , , , , , , georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 275 , , . . : , , , , , , (4-10). , , .), ( . ) (12,13). , , (14-18). , : , , , (15-18). , (14). 12-13 11 ( 10 , 1 , 5 . 19 , 300.) ( 11 ), . 12-13 (n=16), (12 , 22 , (16,17) georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 276 ). ( 07:00-19:00 ). 2 : 1) , (n=8); 2) , 10 , 1 , 5 ( 19 , 300)n-8. (19-22). 24 , (2%) vivid i 10 mhz (20-21). . t . 250 . . 11 : , , , , ( 1,2). 12-13 . , . 11 . . georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 277 n=8 24 345 (±9) 344 (±9) ( ) 1.3 (±0.1) 1.3 (±0.1) ( ) 1.3 (±0.1) 1.3 (±0.1) ( ) 414 (±22) 414 (±22) ( ) 154 (±9) 154 (±9) ( ) 257 (±16) 257 (±16) ( / ) 88.3 (±5.2) 88.3 (±5.2) (%) 61 (±1) 61 (±1 n1 n=8 24 345 (±9) 297 (±8) ( ) 1.3 (±0.1) 1.7 (±0.4) ( ) 1.3 (±0.1) 1.6 (±0.2) ( ) 414 (±22) 428 (±17) ( ) 154 (±9) 95 (±11) ( ) 257 (±16) 330 (±14) ( / ) 88.3 (±5.2) 102.3 (±5.6) (%) 61 (±1) 79 (±1 georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 278 n2 : 1. petit-demouliere b, chenu f, bourin m. forced swimming test in mice: a review of antidepressant activity. psychopharmacology. (berl) 2005; 177: 245–255. 2. david dj, renard ce, jolliet p, hascoet m, bourin m. antidepressant-like effects in various mice strains in the forced swimming test. psychopharmacology (berl) 2003; 166: 373–382. 3. houser sr. when does spontaneous sarcoplasmic reticulum ca2+ release cause a triggered arrhythmia? cellular versus tissue requirements. circ res. 2000; 87: 725–7. 4. mann dl, bristow mr. mechanisms and models in heart failure: the biomechanical model and beyond. circulation. 2005; 111: 2837–49. 5. pogwizd sm, schlotthauer k, li l, yuan wl, bers dm. arrhythmogenesis and contractile dysfunction in heart failure roles of sodium-calcium exchange, inward rectifier potassium current, and residual beta-adrenergic responsiveness. circ res. 2001; 88: 1159–67. 6. sipido kr, volders pga, vos ma, verdonck f. altered na/ca exchange activity in cardiac hypertrophy and heart failure: a new target for therapy? cardiovasc res. 2002; 53: 782–805. https://animal.research.uiowa.edu/iacuc-guidelines-anesthesia 7. bers dm. cardiac excitation-contraction coupling. nature. 2002; 415: 198–205. 8. hilgemann dw. new insights into the molecular and cellular workings of the cardiac na+/ca2+ exchanger. am j physiol. 2004; 287: c1167–c1172. 9. reuter h, pott c, goldhaber ji, henderson sa, philipson kd, schwinger rhg. na+-ca2+exchange in the regulation of cardiac excitation-contraction coupling. cardiovasc res. 2005; 67: 198–207. 10. gaughan jp, furukawa s, jeevanandam v, hefner ca, kubo h, margulies kb, et al. sodium/calcium exchange contributes to contraction and relaxation in failed human ventricular myocytes. amer j physiol. 1999; 277: h714–h724. 11. houser sr, piacentino v, weisser j. abnormalities of calcium cycling in the hypertrophied and failing heart. j mol cell cardiol. 2000; 32: 1595–607. 12. terracciano cmn, desouza ai, philipson kd, macleod kt. na+ca2+ exchange and sarcoplasmic reticular ca2+ regulation in ventricular myocytes overexpressing the na+ ca2+ exchanger. j physiol london. 1998; 512: 651–67. 13. weisser-thomas j, piacentino v, gaughan jp, margulies k, houser sr. calcium entry via na/ca exchange during the action potential directly contributes to contraction of failing human ventricular myocytes. cardiovasc res. 2003; 57: 974–85. 14. hampton tg, wang jf, deangelis j, amende i, philipson kd, morgan jp. enhanced gene expression of na+/ca2+exchanger attenuates ischemic and hypoxic contractile dysfunction. amer j physiol. 2000; 279: h2846–h2854. georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 279 15. hobai ia, orourke b. enhanced ca2+-activated na+-ca2+ exchange activity in canine pacinginduced heart failure. circ res. 2000; 87:690–8. 16. kent rl, rozich jd, mccollam pl, mcdermott de, thacker uf, menick dr, et al. rapid expression of the na+-ca2+ exchanger in response to cardiac pressure overload rapid communication. am j physiol. 1993; 265: h1024–h1029. 17. schillinger w, fiolet jw, schlotthauer k, hasenfuss g. relevance of na+-ca2+ exchange in heart failure. cardiovasc res. 2003;57:921–33. 18. studer r, reinecke h, bilger j, eschenhagen t, bohm m, hasenfuss g, et al. gene expression of the cardiac na+ ca2+ exchanger in end-stage human heart failure. circ res. 1994; 75: 443–53. 19. wang zy, nolan b, kutschke w, hill ja. na+-ca2+ exchanger remodeling in pressure overload cardiac hypertrophy. j biol chem. 2001; 276: 17706–11. 20. zhang xq, song jl, rothblum li, lun my, wang xj, ding f, et al. overexpression of na+/ca2+ exchanger alters contractility and sr ca2+content in adult rat myocytes. amer j physiol. 2001; 281: h2079–h2088. 21. gomez am, valdivia hh, cheng h, lederer mr, santana lf, cannell mb, et al. defective excitation-contraction coupling in experimental cardiac hypertrophy and heart failure. science. 1997; 276: 800–6. 22. schultz jej, glascock bj, witt sa, nieman ml, nattamai kj, liu lh, lorenz jn, et al. accelerated onset of heart failure in mice during pressure overload with chronically decreased serca2 calcium pump activity. am j physiol. 2004; 286: h1146–h1153. 23. recommendations for quantitation of the left ventricle by two-dimensional echocardiography. j am soc echocardiogr. 1989; 2: 358-367 24. monocyte chemoattractant protein-1 is upregulated in rats with volume-overload congestive heart failure. circulation. 2000; 102: 1315-1322 changes in cardiac function parameters in 12-13-week-old, high-intensity exercised, healthy white experimental rats anzor gogiberidze1, ramaz khetsuriani2, manana arabuli-tchlikadze3, nino pruidze-liparteliani4, natalia catherine hargreaves5 1department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 2head of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 3associate professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia, 4associate professor of the department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia 5natalia catherine hargreaves –department of human anatomy, tsmu, tbilisi, georgia abstract the aim of the study was to evaluate cardiac functional parameters after 11 weeks of dosed, highintensity exercises on a treadmill in 12-13-week-old healthy rats. in general, physical activity is the cheapest and safest method to reduce cardiovascular disease risk factors (1, 2, 3). within the scope of georgian scientists/ . 4 n 3, 2022 280 our study, we subjected 12-13-week-old healthy male rats to high-intensity exercise on a treadmill for 11 weeks and then studied cardiac function parameters by echocardiography to assess the effects of exercise on the healthy heart. the rats were divided into 2 groups: 1) control group, which did not receive any execrise (n=8); 2) the study group performed 10 full rotations on the treadmill per day, with 1-minute active breaks in between, 5 days a week (treadmill speed 19m/min, incline 300) – n=8. cardiac function parameters were assessed through transthoracic echocardiography twice (at the start of the study and after 11 weeks). compared to the control group, there were changes in the functional parameters in terms of improvement in the rats of the study group, in particular, the ejection fraction, stroke volume, left ventricular wall thickness, end-diastolic volume increased, and on the contrary, the end-systolic volume decreased, compared to the data of non-trained rats of the same sex and age. the present study can be considered as another step forward in the study of functional changes of healthy heart developed on the background of high-intensity physical activity. keywords: rat, ejection fraction, treadmill exercise, cardiomyocyte, heart georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 167 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.23 60co sige:p , , , , , , , , 5.1016 -2 60co si+1,5 .%ge:p (1015 -3) 1 . . . . sige . : sige , , , , , . si-ge . 1019-1020 -3 si-ge . si, [1]. si-ge georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 168 . si-ge , , , [2]. si-ge : ge-ge, ge-si si-si. [3]. , . si-ge si ge [4]. si-ge . si si-ge . si-ge ge (0-5 .%) , 4%, . . (105 -2) , . si-ge [5]. 0-5 % si-ge . si-ge , [6]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 169 , , . . [111] si+1,5 %ge:p(1015 -3) . . , . (111) nmm-80rf/trf. 0,5-5,0 10-5-10-3 20-900ºc . (111) ecopia hms-3000 . , si-ge (111) 5.104 2. . . , 10-15% . . 5.1016 -2 ( .1). [111] si+2%ge:p (1015 -3) 1 si+1,5%ge:p , . , -3 , 2 . , -2 , 2 14,5 1.1015 430 4.104 4550 20,7 7.1014 380 5.104 4780 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 170 , . , . si-ge 1,4. ge-ge si-ge . , . . sige ( .1). .1. si+2%ge:p (1015 -3) . 1. , f0=1,4 .; 2. 5.1016 -2 60co , f0=1,5 .; sige:p (0,6 x0,6 x30 3) (111) 1,5 2.10-5 5 . 400, 510, 600-610, 700ºc. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 171 780-800ºc . , . . : = . . [7] k h , tmax fmax . : = 1 2 . = 1 [7], = 2 . . 2. sige:p 2 si+1,5%ge:p , ºc , . , -1 , 2 400 500 600-610 700 1,50 1,65 1,80 2,0-2,10 2.1012 4.1011 3,5.1012 4.1011 4550 5.1016 -2 300 420 510 620 715 1,35 1,55 1,70 1,85 2,10 5.1012 1.1012 9.1011 1,2.1011 2.1011 4700 . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 172 . 2 . . 10-15%, . . , , 10-5 10-3 15 -20%. . . 5-10 . , , 8-12 % . . 5.1016 -2 , , , 300ºc ( .1.2). (10-5-10-4), , . , , . . , . 2 , , 1010-1012 -1 . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 173 . sige 300°c , si1-xgex(x 0,2) . . , 300°c . , 380-300°c . si-ge , , , . 300°c . , . , . ( .2). , . . . . , . . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 174 .2. si+1,5%ge:p (1015 -3) . 1. , f0=1,4 .; 2. 5.1016 -2 60co , f0=1,5 . , , 5.1016 -2 60co sige , . 300°c . . (~1,35 , 5.1012 -1) 60 vo ( ) . si1xgex (x 0,05) 1014 -2 5.1012 -2 [8,9]. sige . , sige . si sige . „ [fr-22-328. n-sige georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 175 ]“/ „this work was supported by shota rustaveli national science foundation of georgia (srnsfg) [fr-22-328. peculiarities of irradiation induced changes of electrophysical and inelastic properties of the monocrystalline n-sige alloys]“. 1. k.kinoshita, y.arai, t. maeda, o.nakatsuka. si1-xgex bulk single crsyatls for substrates of electronic devices. j. materials science in semiconductor processing. 70 (2017) pp.12-17. doi: 10.1016/j.mssp.2016.10.012 2. i.yonenaga, m.sakurai, m.h.f.sluiter, y.kawazoe, s.muto. atomistics structure and strain relaxation in czochralski-grown sixge1-x bulk alloys. j. materials science:materials in electronics 16 (2005) pp. 429-432. doi: 10.1007/s10854-005-2309-1 3. k.tanaka, m.suezawa, i.yonenaga. photoluminescence spectra of deformed si-ge alloy. j.appl. phys. 80, 12 (1996) pp. 6991-6997 4. j.weber, m.i.alonso. defect control in semiconductors, edited by k.sumino (elsevier science, new york, 1990) p.1453. 5. i.kurashvili, g.darsavelidze, g.bokuchava, i.tabatadze, g.chubinidze. influence of germanium and boron doping on structural and physical-mechanical characteristics of monocrystalline silicon . j. international scientific publications: materials, methods and technologies. 8, issn 1314-7269. (2014). pp. 298-302. 6. , , . , , . , , . p-sige . georgian scientists/ , 4 #1, (2022) .65-72. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.07 7. m.s. blanter, i.s.golovin, h.neuhauser, h.-r.sinning. internal friction in metallic materials. a handbook. springer series in materials science. vol. 990, 2007, xvii, 539 p. 8. , , , , . p-sige . georgian scientists/ , 5, #2, (2023) .63-70. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.08 9. i. kurashvili, g. darsavelidze, t. kimeridze, i.tabatadze, t. melashvili, a. sichinava, g. archuadze. internal friction temperature spectra in electron-irradiated sige alloys. bulletin of the georgian national academy of sciences, vol. 13, no. 3, (2019) pp.43-49. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 176 pecularities of relaxation internal friction in 60co gamma photons irradiated monocrystalline sige:p alloys ia kurashvili, giorgi darsavelidze, giorgi chubinidze, david mkheidze, marina kadaria, nargiza gogolashvili, tatiana melashvili ilia vekua sukhumi institute of physics and technology, tbilisi, georgia abstract. relaxation process caused by the interaction of radiation defects and dislocations is revelaed in the internal friction temperature spectrum, in the torsion oscillations frequency range of 1 hz in the monocrystalline si+2at.%ge:p (1015cm-3) alloys irradiated with 60co gamma photons. a tendency to increase the dynamic shear modulus and activation energy of the deformation origin internal friction relaxation maxima has been experimentally established. the possibilities of controlling the mobility of the dislocations surrounded by thermal and radiation defects are shown based on the increase in the absolute value of the shear modulus and the zigzag changes of temperature. the contribution of radiation defects to the radiation hardening of the test sample is analyzed. the obtained results can be applied in the process of development and creation of materials and devices with specific physicalmechanical characteristics based on sige alloys. keywords: sige alloys, gamma radiation, relaxation, dislocation structure, activation energy, shear modulus. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 51 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.05 , . , orcid id 0009-0001-1670-8463 , , . , , . , , . . , , . , . : , , , , . . , . , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 52 . , , . . . , , . , . , , , . , , , . , , , , , . , , , . . , . : , ; , , , , ; , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 53 , , ( ) ; , , . : ; ; . , , , . , . , . , . , , . . . , , . , . , : . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 54 , . , . , , , . , , , , . , , . . ). , , , , , , , , . . , : , , , . . ) ). , , , , , , . , , , . , , , , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 55 , , . , , . . . , , . , . bhunia, a. d. (2012). affiliation between working capital management and profitability, . interdisciplinary journal of contemporary research in business, 9(3) (2012) , 17–27. ., . (2014). : . . ., . (2014). . : . – 2014. – 15., . 52–59. . , . . (2011). . , , . . ., . (2003). : “. „ “ 2023. . 5 no.2, ., 253-260. ., . (2012). “ . „ ” 2012. #2, . 155-165;. ., . (2015). „ “ . „ “, 2015, #1 . , ., 33-39. . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 56 ., . (2021, 19 ). . “ xv „ – 2021“ . priorities of financial management of liquidity and profitability khatuna barbakadze associate professor iv. javakhishvili tbilisi state university faculty of economics and business. orcid id 0009-0001-1670-8463 abstract in order to ensure the efficient functioning of the company in modern conditions, the management should realistically evaluate both, its own and potential competitors' economic situation. as a rule, the desire of the company management is to maximize profit which leads to the risk of liquidity loss. while analyzing the solvency and profitability of the company, the most important thing is the interpretation of the obtained results, the ability to use them to optimize economic and financial processes, which will help the company implement its activities successfully. the purpose of the study is to determine the priorities of the companies in managing liquidity and profitability. in order to achieve this goal, it is necessary to consider the theoretical foundations of liquidity and profitability, to analyze liquidity and profitability, which will allow us to determine the priority directions of financial management. the positive dynamics of profitability indicators causes low level of liquidity, which requires to balance these indicators and make appropriate decisions. keywords: liquidity, solvency, profitability, financial stability, management. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 185 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.19 introduction of the classification in accident risk factors, its information control and response elements at the national center for tuberculosis and lung diseases. accident risk factors davit kukhalashvili head of the infection control, monitoring and occupational safety supervision service at national center for tuberculosis and lung diseases. ph.d. student in the doctoral program "occupational safety and health" of the faculty of mining and geology at the georgian technical university. abstract the current situation in terms of labor safety in the country are directly reflected in the process of stable development of the state. it is significantly connected to maintaining the skilled and strong working population in the state, establishing and preserving a safe investment environment, which makes this field the most important one for the national security of the country. national center for tuberculosis and lung diseases is trying to create and improve a safe working environment based on state position. this research also serves to share foreign experience and respect the legislation of own state. increasing awareness of information related to risk factors of the accidents, occupational safety and risk assessment processes will further improve labor safety at the national center for tuberculosis and lung diseases. key words: occupational safety, infection control, accident risk factors, information control, national center for tuberculosis and lung diseases. in order to create sustainable national security within the states, complex measures are aimed at creating and strengthening a system of preventive labor safety. all employees have an obligation to take important preventive actions in the workplace and on the ground to prevent accidents, occupational diseases, to protect the health and life of the employees and others. in the process of organizing a safe working environment, special attention is paid to the identification of accident risk factors and the establishment of an information security process characterized by timeliness, reliability and completeness. accordingly, since we will have a definite accident risk classifier, we can formulate georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 186 a solid information security system. such approaches help organizations, companies and manufacturing establishments to avoid any accidents in the workplace, respectively financial, moral and legal damage. national center for tuberculosis and lung diseases systematically plans and implements preventive measures based on the legislation of georgia and international experience, processes of the incident and failed accident investigation, video training, video instruction, systematic procedures and instructions. the already mentioned opinion is confirmed by the statistical data, according to which: [1] the following measures were taken by the national center for tuberculosis and lung disease infection control, monitoring and occupational safety service for january-november 2021: in terms of occupational safety, 1137 incidents were reported (including 2 incidents belonging to the minor accident category, a team investigation process was conducted around the failed 43 accident cases). in order to prevent a recurrence of incidents, the target groups and their leaders received 90 instructions, 193 training (including 84 video training). there were established 47 units of work safety procedures/instructions, and an electronic library regarding labor safety. systematically, the results of assessing the situation and risks were sent to employees by e-mail. employees of all ranks, industry specialists and trade union representatives participated in all these processes. it should be noted that since january 2020 [2] the assessment of the workplace / on-site situation is carried out taking into account the physical, chemical and biological risk factors, which are based on finnish experience and do not conflict with georgian legislation, according to which: [3] physical factors are: temperature, humidity, air velocity, heat radiation, ionizing and non-ionizing radiation, industrial noise, ultrasound, infrared, vibration, predominantly fibrogenic aerosols (dust), lighting, aerosols, electrodes; chemical factors include: chemical substances obtained, some substances of a biological nature (antibiotics, vitamins, hormones, enzymes, protein preparations) and/or substances for the control of which chemical analysis and detection methods are used; biological factors are viruses, living cells and spores, pathogenic microorganisms, microorganisms in preparations produces. the analysis of the mentioned sources shows that the risk factors of accidents are not taken into account in the georgian legislation. consequently, the need to assess the situation and risks is not on the agenda. according to the labor safety policy of the national center for tuberculosis and lung diseases, the center is constantly striving to create and improve safe working conditions. based on this principle, the classification of accident risk factors is prioritized on the agenda and it is introduced in the center. nowadays they [4] differentiate risk factors for accidents: 1. danger of slipping. such a danger may arise when exposed to the workspace, in certain when: there is a risk of slipping on the floor, stairs and corridor due to a faulty sorting-cleaning process. the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 187 same danger is posed by ignoring the process of proper clearing of the roadway that is exposed to frost. the probability of danger increases when food and water are spilled on the floor and it is not possible to clean them in time. the danger is on the face, the floor is wet, and the place is not fenced, no proper warning sign is placed; 2. danger of falling. such a danger may arise when faced with a workplace with the following situation: the carriage of a cargo of certain size when its transporter's field of vision is limited. the probability of danger is increased when the use of a damaged staircase in the workspace/place, the space and the place where the floor is damaged, which increases the probability of raising the foot, turning the foot. the danger is expected when obstructive objects are fixed at the places / exits, and when the employee is walking on the stairs with a load, the employee makes a sharp turn, which is an important reason for the loss of balance. the danger may arise while ensuring the timely completion of the work process by the employee, at a pronounced speed, while moving a large number of items at once. 3. fall from heights, ascents and descents. such a hazard may arise when there is a need to ascend and descend at the workplace / site and there is a risk of damage due to: faulty road, frozen, wet surface, lack of dams, road and general warning signs and railings. the probability of danger is increased if depreciated stairs are used during the work, as well as when there is insufficiency of personal protective equipment. danger may arise when using non-factory scaffolding in the workplace, in case it is not designed correctly, in case of non-standard height of the scaffolding railing someone might fall. 4. density between subjects. such a danger may arise when there are moving objects in the workplace that can cause full body/partial mutilation in the process of movement; 5. danger of staying indoors. such a danger may arise when there is a very small exit in the workspace, which is a reason to inspire the risk of being stuck in a narrow and cold building; 6. electrical appliances and static electricity. such a danger may arise when we come across the use of faulty equipment in the workplace, which poses a risk of electrical damage or a high probability of a fatal outcome; 7. cargo shipments and other movements. such a danger may arise in the workplace: when transporting cargo, we might see damaged / amortized transport equipment, where there are no pedestrian path and road safety signs. the probability of danger is increased if a significant part of the road surface is damaged on the road section. 8. oxygenless or lack of oxygen. such a danger may arise when loads / items in the workplace / workplace, indoors, as well as in closed containers are distinguished by oxygen uptake. 9. danger of getting into the water. such a danger may arise when there is no salvation despite the high probability of drowning. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 188 10. dangers of falling objects / items. such a danger may arise when objects and things fall into the workplace and fall on the employee / other people, there is a high probability of getting injured in the form of a wound and a cut; 11. lack of individual and collective remedies. such a threat may arise when there are no individual and collective remedies to prevent an accident in the workplace, or they exist but are not being used. 12. dangerous jobs and risks. such a danger may arise when the workplace is faced with the thought of organizing work in a high-risk environment, using hazardous methods, excluding compliance with procedures and instructions, and refusing to use protective equipment. 13. special situations and disadvantages. such a threat may arise when appropriate work is carried out in the workplace/on-site to eliminate special situations and deficiencies, at which time there is still a high probability of an accident occurring because the work is being carried out in violation of safety norms and requirements. 14. alcohol and drug use. such a threat may arise when the employees at workplace are in a state of a hangover or under alcohol and drug use. 15. deficiencies in emergency alarms and rescue equipment. such a threat may arise when faced with an inoperable security system at work / on-site, with inadequate faulty alarms, or with faulty rescue equipment; 16. disadvantages in the first aid system. such a danger may arise when there is no person in charge of first aid detection in the workplace / on-site or there is no training provided in this area, and there are no first-aid facilities on-site. after defining the classification of accident risk factors, we can describe the important segments of information provided as follows: 1. physical and video monitoring of the center for tuberculosis and lung diseases: 1.1. infection control, monitoring and occupational safety supervision service: 1.1.1. supervisor (actions to obtain information: workplace visits, analysis of daily reports, telephone, radio communication); 1.1.2. video monitoring specialist (actions to obtain information: workplace visits, video monitoring, telephone, radio communication); 1.1.3. physical monitoring specialist (actions to obtain information: bypassing workplaces, using telephone, radio); 1.1.4. occupational safety specialist (actions to obtain information: planned and necessary visits to workplaces, telephone, radio communication); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 189 1.1.5. epidemiologist (actions to obtain information: planned and necessary rotation of workplaces, telephone, radio communication); 1.1.6. specialist-analyst supervisor (actions to obtain information: analysis of daily reports, by telephone, using radio communication); 1.1.7. specialist in the field of environmental protection (actions to obtain information: planned bypassing workspaces, using telephone, radio communication); (means of providing information: internal telephone connection, mobile communication means, service e-mail, radio communication, daily, report on work performed, etc.). 2. contractor of the center, relevant service of the security police department of the ministry of internal affairs, whose function includes physical and video monitoring of the center's perimeter (means of providing information: internal telephone connection, mobile communication, service e-mail, radio communication, daily work report, etc). 3. head of all departments of the center and employees of the center, on the basis of personal notification (means of providing information: internal telephone connection, mobile communication, e-mail of the service, report card, verbal / written statement, etc.); 4. other (contractor, visitor, principal, etc.) and third-party (patient) in the center's workspace on the basis of a personal message (means of providing information: internal telephone connection, mobile communication, service e-mail, verbal / written application and other); if the collection of information on the above risk factors during physical monitoring is simplified, incomplete coverage of video monitoring in compliance with georgian legislation becomes an important favorable condition for information restriction. nevertheless, the above-listed information sources appear to be limited circumstances for the information vacuum. good understanding, timely retrieval and accurate analysis of information on accident risk factors provide an important opportunity to avoid accidents in a timely manner. for example: case 1 danger of slipping. video and physical monitoring specialists on duty noticed that the workspace of the center was covered with snow at 05:30, including the section of the road used for traffic downhill. due to the rapid variability of temperature, the road froze and the entry of vehicles by 08:30 hours increased the likelihood of road accidents. 30 minutes before the start of the service, the specialists make a decision to completely restrict traffic until the danger is eliminated. this will be the right thing to do, as documenting and forwarding information to the management team carries some risk, and if traffic continues, there is a high probability that an accident will occur. case 2 danger of falling. at 12:30 pm at the reception of the center, the employees left the folding stairs at the workplace after use, which created a danger of falling due to the high intensity of the movement of third parties patients in this area. the video surveillance officer created a document confirming the incident to be entered and sent to the "analytical report of the work to be performed" georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 190 the next day. this was not a correct action, because according to the principles of timely prevention of danger, a specialist could carry out the process of informing a competent person by telephone or radio to rectify the situation (timely removal of the ladder). upon receipt of the information on accident risk factors, the occupational safety specialist / specialistanalyst sends a warning / instruction document to the target groups on specific factors to ensure timely rectification of the situation, at the same time, a risk assessment is being organized and a group investigation with the qualification of "failed accident" is being carried out (including with the participation of a trade union representative). at present, the national center for tuberculosis and lung diseases provides the highest quality information on physical, chemical, biological and ergonomic risk factors, according to the “situation study document” [5], which is the supporting document for risk assessment by the center's divisions. as for accident risk factors, they are not separated and are linked to physical hazard factors. therefore, it would be appropriate to separate accident risk factors from other types of hazards and to properly complete and review the assessment document. nowadays, group investigations are underway at the center into "accidents" [6] and "failed accidents" [7]. accordingly, it should be considered acceptable to make an appropriate change in the form already adapted according to the research sub-directions: "danger of slipping", "danger of falling", "falling from a height, ascents and descents ", "density between objects", "danger of staying indoors", " electrical appliances and static electricity", "cargo shipping and other movements", "oxygenless or lack of oxygen", "danger of getting into the water", "dangers of falling objects", "lack of individual and collective remedies", "dangerous jobs and risks", "special situations and shortcomings", "alcohol and drug use", “deficiencies in emergency alarms and rescue equipment”, “disadvantages in the first aid system”. one of the most important processes is to control the implementation of the recommendations given as a result of risk assessment and/or warning instruction on accident risk factors, which is a favorable condition for the elimination of hazards in the research direction. therefore, according to the research, the facts of non-correction of the situation should be considered as the basis for the investigation of the incident with the qualification of "accident risk factors". thus we can conclude the following: 1. the assessment of the workplace situation should be carried out in conjunction with the physical, chemical and biological risk factors for accident risk factors, based on finnish experience and not in conflict with georgian law. 2. gathering, generalization and analysis of information on risk factors for accidents in the workplace will be carried out through the classifier referred to in the study, including the use of physical and video monitoring; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 191 3. the occupational safety specialist will carry out the risk assessment process based on site risk assessment document using the accident risk factor classifier. 4. regarding the risk factors of accidents, it will be possible to make the change in the existing form for the investigation of group "accident" and "failed accident" in the center, in compliance with the sub-directions of the investigation. this will be significant for the analytical processes. 5. similar to existing hazards, existing control mechanisms will be implemented to monitor compliance with the risk assessment and/or warning-instruction recommendations, which will be a favorable condition for excluding hazards in the study area. therefore, according to the research directions, the facts of non-correction of the situation will be considered as the basis for the investigation of the incident, qualified as "accident risk factors"; 6. by creating the situation described in paragraphs 1-5, a favorable environment will be created in the center to improve safe working conditions; references 1. analytical document on the work done by the national center for tuberculosis and lung diseases, infection control, monitoring and occupational safety supervision service from january to november 2021, 4985/05 30 .11.21; 2. occupational safety assessment methodology (instruction “) n 64 / 05-18.01. 2020. national center for tuberculosis and lung diseases. page 3; 3. organic law of georgia: "on labor safety", https://matsne.gov.ge/document/view/4486188?publication = 1; 4. workplace risk assessment (practical guide). edition 1. the finnish experience. 2016. georgian employers' association (gea). page 70.; 5. "methodology for assessing the situation at the facility in terms of occupational safety (instruction)" n 64 / 05-18.01. 2020. national center for tuberculosis and lung diseases. 3 pages; 6. "procedure for investigation and registration of accidents (incidents) that failed at the workplace / place", n 691 / 05-20.02.2020. national center for tuberculosis and lung diseases. 9 pages; 7. "rules for registration, investigation and reporting of accidents at work / on-site", n 2147 / 05-27.05.2021. national center for tuberculosis and lung diseases. 16 pages; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 192 უბედური შემთხვევების რისკის ფაქტორების კლასიფიკატორის დანერგვა, მისი ინფორმაციული კონტროლის და მასზე რეაგირების ელემენტები სს ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნულ ცენტრში დავით კუხალაშვილი სს ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნული ცენტრის, ინფექციის კონტროლზე, მონიტორინგზე და შრომის უსაფრთხოებაზე მეთვალყურეობის სამსახურის უფროსი. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სამთო-გეოლოგიური ფაკულტეტის სადოქტორო პროგრამის „პროფესიული უსაფრთხოება და ჯანმრთელობა“ დოქტორანტი. აბსტრაქტი სახელმწიფოში შრომის უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება პირდაპირ ასახვას პოვებს სახელმწიფოს სტაბილური განვითარების პროცესზე. იგი პირდაპირ უკავშირდება სახელმწიფოში შრომისა და ბრძოლის უნარიანი მოსახლეობის შენარჩუნებას, უსაფრთხო საინვესტიციო გარემოს შექმნა-შენარჩუნებას, რაც ამ დარგს ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოებისათვის უმნიშვნელოვანესი დარგის სტატუსს სძენს. სს ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნული ცენტრი, სახელმწიფოებრივი პოზიციებიდან გამომდინარე დღენიადაგ ცდილობს უსაფრთხო შრომის გარემოს შექმნა-გაუმჯობესებას. აღნიშნული კვლევაც, უცხოური გამოცდილების გაზიარებასა და საკუთარი სახელმწიფოს კანონმდებლობის პატივისცემას ემსახურება. უბედური შემთხვევების რისკის ფაქტორებთან დაკავშირებით ინფორმაციული უზრუნველყოფის, შრომის უსაფრთხოების კუთხით ვითარებისა და რისკების შეფასების პროცესების დანერგვა, სს ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნულ ცენტრში შრომის უსაფრთხოების პროცესის კიდევ უფრო გაუმჯობესებას შეუწყობს ხელს. საკვანძო სიტყვები: შრომის უსაფრთხოება, ინფექციის კონტროლი, უბედური შემთხვევების რისკის ფაქტორები, ინფორმაციული კონტროლი, ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნული ცენტრი microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 261 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.33 საქართველოში მოზარდი cupressus sempervirens l. verticalis შესწავლა ლიპიდების და ზოგიერთი ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების შემცველობაზე ბელა კიკალიშვილი1*, თამარ ჩიკვილაძე2, მარიამ ფულაძე3 1ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი; 2ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ფარმაცევტული და ტოქსიკოლოგიური ქიმიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი ფარმაცევტული ანალიზის მაგისტრი აბსტრაქტი cupressus sempervirens l. verticalis გირჩებიდან მიღებულია ნეიტრალური და პოლარული ლიპიდების ჯამები გამოსავლით 8% და 2,6%, დადგენილია მასში შემავალი ძირითადი ქიმიური კლასები: ნახშირწყალბადები, დიგლიცერიდები, ტრიგლიცერიდები, ცხიმოვანი მჟავები, სტერინი. განსაზღვრულია ზოგიერთი ფიზიკო-ქიმიური მახასიათებელი: ხვედრითი წონა, გარდატეხის მაჩვენებელი, მჟავობის რიცხვი, იოდის რიცხვი, გასაპვნის რიცხვი. გაზურ ქრომატოგრაფიული მეთოდის გამოყენებით კვიპაროსის გირჩის ზეთში თვისობრივად და რაოდენობრივად იდენტიფიცირებულია ნაჯერი, უჯერი და პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავები ზოგიერთი მათგანის მაღალი პროცენტული შემცველობით. აღნიშნული მცენარის გირჩის ზეთში აღმოჩენილია იშვიათი 5,11,14,17ეიკოზატეტრაენის მჟავა. პოლარული ლიპიდების ჯამში თვისობრივად დადგენილია და რაოდენობრივად სპექტროფოტომეტრული მეთოდით განსაზღვრულია ფოსფოლიპიდები საერთო შემცველობით 0,16%, დადგენილია ზოგიერთი სხვა ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთები: კაროტინოიდები, ამინომჟავები. კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით გამოვლენილი იქნება საქართველოში მოზარდი ახალი ლიპიდშემცველი მცენარეული რესურსი, რომელმაც შესაძლოა პრაქტიკული გამოყენება ჰპოვოს მედიცინაში და კოსმეტოლოგიაში. საკვანძო სიტყვები: ლიპიდი, ცხიმოვანი მჟავა, ფოსფოლიპიდი, კაროტინოიდი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 262 შესავალი. ლიპიდები უჯრედის მემბრანების და შემაერთებელი ქსოვილების სტრუქტურული კომპონენტებია, წარმოადგენენ უმაღლესი ცხიმოვანი მჟავების და სპირტების წარმოებულებს. ისინი წყალში უხსნადი ნაერთებია და კარგად იხსნებიან ორგანულ გამხსნელებში, შედიან ბიოლოგიური მემბრანის შემადგენლობაში, გავლენას ახდენენ უჯრედების განვლადობაზე, ფერმენტების აქტივობაზე, იმუნოქიმიურ პროცესებზე, მონაწილეობენ ორგანიზმის სასიცოცხლო პროცესების რეგულირებაში, ასრულებენ სამარაგო, სტრუქტურულ, დამცველობით, ენერგეტიკულ, მარეგულირებელ ფუნქციას. მათი მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია: იმუნოტროპული, ჰეპატოპროტექტორული, ნაღვლმდენი, ანტიბაქტერიული, ანტივირუსული, ანთების საწინააღმდეგო, ციტოტოქსიკური. ამცირებენ ათეროსკლეროზისა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების განვითარების რისკს, აძლიერებენ ორგანიზმის რეზისტენტობას ინფექციური და ავთვისებიანი დაავადებებისადმი [3,4,5,]. cupressus sempervirens l. var. verticalis gord. მარადმწვანე კვიპაროსი, ოჯახი: cupressaceae კვიპაროსისებრნი, ითვლის 32 გვარს. გვარი cupressus l. მოიცავს 19 სახეობას; საქართველოში 9 სახეობაა ინტროდუცირებული. საკვლევი ობიექტი -კვიპაროსის გირჩები თესლებით შეგროვებულია ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ფიტოქიმიის სამეცნიერო კვლევითი დეპარტამენტის ფარმაკობოტანიკის მიმართულების თანამშრომელთა მიერ, თბილისი, ვაშლიჯვარი 16/03/2021 წელს, საექსპერიმენტო ნიმუში დაცულია ინსტიტუტის ჰერბარიუმში tbph 21249 [2,7]. კვიპაროსი ფართოდ იყო გავრცელებული ხმელთაშუა ზღვის სხვადასხვა რეგიონში. უძველესი დროიდან კვიპაროსის ხეს განსაკუთრებულ ღირებულებას მატებდა მისი მოქმედება სოკოებისა და მწერების წინააღმდეგ. გარდა ამისა, მას უძველესი დროიდან საბერძნეთსა და რომში გამოიყენებდნენ, როგორც დეკორატიულ მცენარეს. საქართველოში კვიპაროსი გამოიყენება ქარსაფრების, კორომებისა და გზების გასამწვანებლად. წინასწარი ფიტოქიმიური ანალიზის შედეგად დადგენილია, რომ მცენარე შეიცავს ალკალოიდებს 0,7%; ფლავონოიდებს 0,22%; ტანინს 0,31%; საპონინებს 1,9% ფენოლებს 0,067%; ეთეროვან ზეთებს და მრავალ სხვა ბიოლოგიურად აქტიურ კომპონენტებს [6,7,8]. მისი მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია: ანტიბაქტერიულ, სოკოს საწინააღმდეგო, ანტივირუსული, ანტიპარაზიტული, ინსექტიციდური, ანტიოქსიდანტური, ჭრილობის შემახორცებელი, ესტროგენული, ანტიკოაგულანტური. სამკურნალო მიზნით გამოიყენება მცენარის ფოთლები და გირჩები გაციების, ხველის და ბრონქიტის დროს. კვიპაროსის გირჩების და ფოთლების ნახარშის აბაზანებს აქვს ბუასილის სამკურნალო თერაპიული ეფექტი; ხალხური მედიცინაში იყენებენ, როგორც შემკვრელ საშუალებას, ხოლო ზეთს, როგორც ანტისეპტიკურ, სპაზმოლიზურ და დიურეზულ საშუალებას. წარმოდგენილი სამუშაოს მიზანია საქართველოში გავრცელებული cupressus sempervirens l. verticalis შესწავლა ლიპიდების და ზოგიერთი ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების შემცველობაზე მედიცინაში, ფარმაცევტულ პრაქტიკაში და კოსმეტოლოგიაში გამოყენების თვალსაზრისით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 263 ობიექტი და მეთოდები: საკვლევ ობიექტს წარმოადგენს: cupressus sempervirens l. verticalis მარადმწვანე კვიპაროსის გირჩები თესლებით შეგროვებული ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ფიტოქიმიის სამეცნიერო კვლევითი დეპარტამენტის ფარმაკობოტანიკის მიმართულების თანამშრომელთა მიერ თბილისში, ვაშლიჯვარში 16/01/2021 წელს, საექსპერიმენტო ნიმუშის ვაუჩერი tbph-21249 დაცულია ინსტიტუტის ჰერბარიუმში [2, 7]. ნეიტრალური ლიპიდების ექსტრაქცია. cupressus sempervirens l. verticalis მარადმწვანე კვიპაროსის ნ/ჰექსანით ოთხჯერადი ექსტრაქცია (1:5) განხორციელდა ოთახის ტემპერატურაზე, შემდგომი შესქელებით ვაკუუმ-როტაციულ აპარატზე (600 c) მიღებულ იქნა მუქი ყვითელი ფერის, ზეთისებური კონსისტენციის ნეიტრალური ლიპიდების ( ნ/ლ) ჯამი . პოლარული ლიპიდების ექსტრაქცია. ნეიტრალური ლიპიდების გამოყოფის შემდეგ დარჩენილი მცენარეული შროტიდან ქლოროფორმ-მეთანოლის (2:1) ნარევით ოთხჯერადი ექსტრაქციით და გამონაწვლილის შესქელებით ვაკუუმ-როტაციულ აპარატზე (600c) მიღებულ იქნა სქელი კონსისტენციის, ყავისფერი შეფერილობის პოლარული ლიპიდების (პ/ლ) ჯამი. ნეიტრალური ლიპიდების ანალიზი. ნ/ლ თვისობრივი ანალიზი განხორციელდა თხელფენოვანი ქრომატოგრფიული ანალიზით: მოძრავი ფაზა პეტროლეინის ეთერიდიეთილის ეთერი-ყინულოვანი ძმრამჟავა (85:14:1) უძრავი ფაზა tlc silica gel 60 f254 (20 cm × 20 cm, merck, darmstadt, germany) დეტექტირება იოდის ორთქლით და 30%-იანი გოგირდმჟავით, დადგენა ფერადი რეაქციებით, rf სიდიდით და მოწმეებთან შედარების გზით. ნეიტრალური ლიპიდების gc-ms ანალიზი მეთილირების პროცედურა. ცხიმოვანი მჟავების მეთილირების პროცესი განხორციელდა 16 × 125 მმ ზომის მინის სინჯარებში [9,10,11]. ცხიმოვანი მჟავას გაზურ-ქრომატოგრაფიული ანალიზი ჩატარდა გაზურ ქრომატოგრაფზე agilent technologies 7890b gs system; agilent technologies 5977a msd; სვეტი: hp5 ms ultra inert 30m x 250µm x 0,25µm; დინების სიჩქარე: 1მლ/ წთ; აირმატარებელი: ჰელიუმი; ტემპერატურული რეჟიმი: 90℃-2 წთ; 90℃-დან 280℃-მდე 4 წთ; 280℃-10 წთ; ინჟექტორის ტემპერატურა 250℃; ტრანსფერლაინის ტემპერატურა 280℃. მიღებული შედეგები დამუშავდა და კომპონენტების იდენტიფიცირებისთვის გამოყენებულ იქნა nist-ის მონაცემთა ბაზა. პოლარული ლიპიდების ჯამის თვისობრივი ანალიზი. პ/ლ ჯამის თვისობრივი ანალიზი განხორციელდა ორმხრივი თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული მეთოდის გამოყენებით. ფოსფოლიპიდების თვისობრივი ანალიზი. ფოსფოლიპიდების თვისობრივი ანალიზი განხორციელდა ორმხრივი თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული მეთოდით: მოძრავი ფაზა: 1. ქლოროფორმი-მეთანოლი-25% ამიაკი (65:30:5). 2. ქლოროფორმი-მეთანოლი-ყინულოვანი ძმარმჟავა-წყალი (170:25:25:6), უძრავი ფაზაtlc silica gel 60 f254 (20 cm × 20 cm, merck, darmstadt, germany) დეტექტირება იოდის ორთქლით და ვასკოვსკის რეაქტივით, ფერადი რეაქციებით, rf სიდიდით და მოწმეებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 264 ფოსფოლიპიდების რაოდენობრივი განსაზღვრა. საკვლევი ობიექტის პ/ლ ჯამში ფოსფოლიპიდების რაოდენობრივი განსაზღვრა ჩატარდა არაორგანული ფოსფორის მიხედვით სპექტროფოტომეტრული მეთოდით (jasco v-730), ტალღის სიგრძე 620 ნმ [12 ]. ამინომჟავების ანალიზი. საკვლევი ობიექტის 80% ეთანოლიან ექსტრაქტში დადგენილია ამინომჟავების არსებობა. ანალიზისთვის გამოყენებულ იქნა თხელფენოვანი ქრომატოგრაფირების მეთოდი: სილიკაგელის ფირფიტა tlc silica gel 60 f254 (20 cm × 20 cm, merck, darmstadt, germany,) გამხსნელთა სისტემა: ბუთანოლი-ძმარმჟავა-წყალი (6:2:2), დეტექტირება 1% ნინჰიდრინის ხსნარით, სტანდარტული ნიმუშების ნაკრების და rf სიდიდის მნიშვნელობების გამოყენებით. [13]. კაროტინოიდების ანალიზი. საკვლევი ობიექტის ნ/ლ ჯამში თვისობრივად ფერადი რეაქციით და რაოდენობრივად სპექტროფოტომეტრული მეთოდით (ტალღის სიგრძე 451 ნმ.) განსაზღვრულია კაროტინოიდების შემცველობა [1]. კვლევის შედეგი. მარადმწვანე კვიპაროსის თესლიდან ნ/ჰექსანით ოთხჯერადი ექსტრაქციით მიღებულია ნ/ლ ჯამი გამოსავლით 8%, რომელშიც დადგენილია მასში შემავალი ძირითადი კლასები: ნახშირწყალბადები, დიგლიცერიდები, ტრიგლიცერიდები, ცხიმოვანი მჟავები, სტერინი. განსაზღვრულია კვიპაროსის თესლის ზეთის ფიზიკო-ქიმიური კონსტანტები: ხვედრითი წონა 0,947, გარდატეხის მაჩვენებელი 1,492, მჟავობის რიცხვი 4,9, იოდის რიცხვი 112, გასაპვნის რიცხვი 126. გაზურქრომატოგრაფიული მეთოდის გამოყენებით მარადმწვანე კვიპაროსის გირჩის ზეთში თვისობრივად და რაოდენობრივად იდენტიფიცირებულია 8 ცხიმოვანი მჟავა: ჰექსადიენი 0,7%, დოდეკანი 0,45%, ჰექსადეკანი 8,89%, ოქტადეკანი 2,84%, 9,12 -ოქტადეკადიენი 15,4%, 9,12,15 ოქტადეკატრიენი 43,59%, 5,11,14 ეიკოზატრიენი 2,85%, 5,11,14,17 ეიკოზატეტრაენის მჟავა 1,7%. დარჩენილი მცენარეული შროტიდან მიღებულია პ/ლ ჯამში (გამოსავალი 2,6%) თვისობრივად დადგენილია 6 ფოსფოლიპიდი, საერთო შემცველობით 0,16%: ლიზოფოსფატიდილქოლინი, ფოსფატიდილინოზიტი, ფოსფატიდილქოლინი, ლიზოფოსფატიდილეთანოლამინი, ფოსფატიდილეთანოლამინი, nაცილფოსფატიდილეთანოლამინი. განსაზღვრულია კვიპაროსის თესლის ზეთში კაროტინოიდების შემცველობა 8,28მგ%. თესლში დადგენილია 5 ამინომჟავა: ალანინი, ვალინი, არგინინი, ასპარაგინი, ფენილალანინი. დასკვნა. ჩატარებული კვლევების შედეგებზე დაყრდნობით მიღებულია საქართველოში მოზარდი cupressus sempervirens l. verticalis გირჩებიდან ნეიტრალური და პოლარული ლიპიდების ჯამები და ზოგიერთი ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთები, აღნიშნული კვლევებით გამოვლენილია ახალი ლიპიდშემცველი მცენარეული რესურსი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 265 გამოყენებული ლიტერატურა: 1.british pharmacopoeia volume v; london: the stationery office. 2017. p. 202-203 2. caudullo g., rigo d.; cupressus sempervirens in europe: distribution, habitat, usage andthreats;march.2016.https://www.researchgate.net/publication/299468255_cupressus_semperviren s_in_europe_distribution_habitat_usage_and_threats 3. никонов г.к. мануйлов б.м. основы современной фармакотерапии. м.медици 005. на. 2005, cт.107. 4. шипов а.н.,макаров в.г., рыженков в.е. растительные масла и масляные экстракты. м. русский врач 2004, cт 119. 5. b. kikalishvili*; ts. sulakvelidze; m. malania; d. turabelidze; contents of lipids and associated biologically active substances in plants growing in georgia. georgian medical news; 2021, n 10 (319), 143-147. tbilisi state medical university. 6. ნ.სიდამონიძე; მ.ჭიპაშვილი; ლიპიდების ქიმია. თბილისი 2011წ. 7. kikalishvili b., sulakvelidze ts., getia m., malania m., turabelidze d.; characterization of fatty acids in some plants growing in georgia, journal of pharmacognosy and phytochemistty, 2020; pp.13311333. 8.caudullo g., rigo d.; cupressus sempervirens in europe: distribution, habitat,usageandthreats;march.2016.https://www.researchgate.net/publication/299468255_ cupressus_sempervirens_in_europe_distribution_habitat_usage_and_threats 9. sukhija ps, palmquist d. rapid method for determination of total fatty acid content and composition of feedstuffs and feces. j agric. food chem. 1988; 36:1202-1206. 10. sponngord r.y. sun m. enhancement of an analytical method for the determination oils in viecine adsorbed formualtions. j. parrm. / biomed.anal.2008;52;554-564. 11. darrin l. smith. mass spectrometry applications in forensic science, encyclopedia of analytical chemistry, john wiley & sons ltd, new york city. 2010. 12. russian pharmacopeia xiii 1;2;3.0020.15.1.2.4 g method (quantitative determination of phosphorus with an eiconogenin) 13. kotova e.e. , kotov s.a. , gontova t.m. , kotov a.g. eur. pharm. j. 2019, 67(1), 27-32. doi: 10.2478/afpuc-2020-0001 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 266 study of cupressus sempervirens l. verticalis growing in georgia on the content of lipids and some biologically active compounds bela. kikalishvili1*, tamar chikviladze2, mariam puladze3 1academic doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 2academic doctor of pharmacy associate professor of the department of pharmaceutical and toxicological chemistry of tbilisi state medical university; 3tbilisi state medical university, master of pharmaceutical analysis abstract sums of neutral and polar lipids with the yield of 8% and 2.6% were obtained from the cones of cupressus sempervirens l. verticalis growing in georgia and the main classes were identified: hydrocarbons, diglycerides, triglycerides, fatty acids and sterol. some physico-chemical characteristics were detected: specific gravity, refractive index, acidity number, iodine number, saponification ratio. in cypress cone oil saturated, unsaturated and polyunsaturated fatty acids with high percentage of some of them were identified qualitatively and quantitatively by gas chromatographic method. among them rare 5,11,14,17-eicosatetraenoic acid was found. in the sum of polar lipids phospholipids with a total content of 0.16% were determined qualitatively and quantitatively by spectrophotometric method and some biologically active compounds carotenoids and amino acids were determined. based on the study results a new lipid-containing plant resource growing in georgia is identified, which will find practical application in medicine and cosmetology. keywords: lipid, fatty acid, phospholipid, carotenoid. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 193 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.20 new normality of agriculture against the background of infodemia (georgian example) natia kuprashvili1, nino chalaganidze2, irma choladze3 1ivane javakhishvili tbilisi state university, doctor of journalism, associated professor; 2ivane javakhishvili tbilisi state university, doctor of journalism, associated professor; 3 doctoral candidate of the caucasus international university, invited specialist of the samtskhe-javakheti university abstract growing technological development in the last decades and a traditional media environment modified due to the stated reason has placed journalism before absolutely new challenges, mainly before necessity of struggling with false information and propagandistic narrative. on the first hand, it should solely select information source, moreover, personally create and share a definite information, and, on the another hand it created a real opportunity of spreading of media materials burdened with propaganda and hate speech. the key functions for which, many centuries ago, journalism was created, its social objective is primarily based on informing of audience. information has a vital significance for each separate individuum, as well as for the whole community. well-known word-painting definition determines its significance and essence as of the “democracy currency”. however, operative information is valuable only when its preserves all obligatory features (factuality, actuality, specifity and others), and, simultaneously, obtains new features, that is conditioned by specifics of descriptive means of its channels of transmission (printed, broadcasting, digital media). accurate, fact-based information supports absolute participation of an individuum in a contemporary life that is expressed by correct objectives in social relations and creation of one’s own construction of the world perception. in contradiction with the stated, disinformation and spreading of false news really work; they are targeted at misleading of the auditory, manipulating with a social opinion and having an impact on the informed choice of a user. target of the present thesis is to make analysis of the agricultural sector, the so called “new normality”, against the background of the current infodemia, which will be discussed by us as replacing of the behavioral norms generated by separate individuums and organizations during thousands of years with new forms of relations. the definition “infodemia” is set as flooding of online and offline information and by an attempt of intended spreading of false news its aim is to support alternative agendas of separate groups and individuums. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 194 a task of the research is to make an analyze of communication channels forms for an access to the market and links with the users in new normality conditions on the example of activity of small and average farmers of georgia. a target of the research is to analyze the so called “new normality” of the agricultural sector against the background of infodemia. the “new normality” in this research is considered as replacing of behavioral norms generated within thousands of years by human beings and organization with new forms of relations. a task of the research is, on the example of activity of small and average farms of georgia, in terms of new normality, to analyze communication channels and forms of communication with users and access to the market. methodology of the research qualitative analysis, on top of the indepth interviews with small and average farmers and focus groups, is based on the so called “table analysis”, in frames of which we have studied the media and obtained qualitative and quantitative data. a significant part of the research is a content analysis. the table research revealed that necessity of digital skills among average and small farmers particularly became distinctive against the background of problems caused by covid 19 pandemics. accordingly, we, for the purpose of content analysis, obtained materials about farmers’ problems while pandemics using the searching terms and time filters. we used the following key words: covid 19 pandemics, farmer, problem and time filter in the period since the 1st of march, 2020 – till the 1st of october, 2021. as a result of the stated, we selected 75 media publications dedicated to farmers’ problems. results of the content analysis, on their hand, revealed a methodology selected for the research – a specter of conducting of deepen interviews. the analyze demonstrated that a significant part of the specter of employers of digital skills is self-employed; also, the small and average farmers include business operators in the agricultural field who have routine communication with journalists as they report their activity. accordingly, in frames of the research, in addition to the profound interviews with employers and self-employees in the agricultural sector, we formed a focus group including experts and journalists working in the agricultural sector. a target of the focus group was to identify necessities of the actors employed in the agricultural sector from the viewpoint of digital skills in terms of the “new normality”. review of sources international commission of toxicomany of viruses (ictv) and the united nations food and agricultural organization (fao) (the state of food security and nutrition in the world, 2021), cooperatively, examined an impact of the covid-19 on the agriculture and in 2021 they published the following data: currently approximately 820 ml people suffer from chronical starvation. vulnerable georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 195 groups are small farmers, illegal (self-employed) workers involved in different agricultural activities who lost the work, however the food markets still can preserve stability. probably, in the nearest future production of expensive products (fruit, vegetables) will be decreased, supply of new products due to obstacles in transportation that will necessarily cause increasing of food residues and losses (particularly fish, marine products). agricultural sector always played a focal role in the georgian economics, which is directly connected with more than 3500 villages on its territory, being historically formed territorial units (kuprashvili, chalaganidze, 2020). they are populated with more than half of the country’s whole population; their small agricultural premises have a significant impact on preservation of minimal standards of life of the majority of population. in the beginning of the covid 19 pandemics, georgia was one of the first country, together with other countries, where the so called “lockdown” was established, intercity movement was suspended and farmers were placed before serious problems on the first stage of the pandemics. the cambridge dictionary determines a term of “infodemia” as a situation where false information is spread by harmful ways. one of the first authorities who connected ingress of infection with the crisis caused by spreading of covid 19 virus, was personally the world health organization (who -managing the covid-19 infodemic: promoting healthy behaviours and mitigating the harm from misinformation and disinformation joint statement by who, un, unicef, undp, unesco, unaids, itu, un global pulse, and ifrc, 2020), who, in its articles published on the web-site, underscored necessity of handling with wide-spread flow of disinformation in pandemics. at the world health assembly, in may, 2020, members of the who adopted wha73.1 resolution – covid 19 respond. the resolution recognizes, that management of infodemia is a significant part of the control over covid-19 pandemics; the resolution urges the member-states to submit a covid-19 “reliable content”, calling different countries to mke all efforts against disinformation. the who states that the covid 19 pandemics is the first thing that is closely connected with infodemia (walter, 2020) and is expressed in active application of channels of social media as well as media generally, for avoiding of virus spreading, and vice versa, misleading of citizens with false information. a problem of tracing of a path in the information labyrinth is especially aggravated during the pandemics when disinformation may have a negative impact on human health, and, individuums and organizations may make incorrect decision which, on top of the health, worsens their social-economic background. our research is based on the theory of “new normality. this term is interpreted by the collins dictionary, as a “state before unusual which unexpectedly becomes standard or typical”. the term was applied prior to the covid 19 pandemics (begg, 2021), however the pandemics “new formality” made it globally actual. in this context, the terms are used to show if how the pandemics had modified existence of a human beings in different fields, such as professional identity, economic livelihood, work and family, education management and others which require stimulation of scientific debates. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 196 our research is focused on the agricultural sector against the background of the “new normality”. a group of american scientists in their scientific article “agricultural communications: prospects from experts” (kurtzo, hansen, rucher, 2016) considers that agro communication as a field was transformed into a wide specter of communication and it requires a relevant studying. authors of the article name as skills necessary for agricultural communicators, not only technical knowledge of the art of communications but they think that they need a general knowledge about the agriculture as of the sector. one of the last work in this direction was dated by 2020. the article “impact of agricultural communication intervention on improvement of agricultural productivity in malawi” (masambuka, rodgrigues, buck, niewoehner, 2020) reports about failure of farmers in handling with their problems only using their local resources and existing knowledge. thus, scientists recommend to review technologies enabling farmers to apply efficient communication channels for sharing of their ideas and innovations. existing scientific works and articles say that problems of agricultural communications exist even in such developed countries, as the usa. scientists see a precondition of development of the field in development of the communication field and consider that the most efficient and useful communication channel among contemporary entrepreneurs are social networks. results of the research as a result of the content analysis we formulated a list of the problems which are actual for average farmers as a result of impact of the pandemics. these problems are divided into two general groups: 1. a problem of conducting of agricultural works, which include availability of relevant inventory as well as a problem of means and movement. 2. a problem of an access to consumers; a general market of general harvest for small farmers had been represented by local agricultural markets which had been closed. to study the problem in georgia, we selected two farmers whose cases were reviewed in details by means of a indepth interviews. case study 1 merab tsulukidze, a cultivator of floristic greenhouse (astromeria greenhouse) in batumi (western georgia) was placed before a risk of serious financial loss in march of the last year. the small entrepreneur says that a comparatively large harvest of flowers being the only one source of incomes for his multi-child family faced against a risk of destruction – selling of flowers was not the only one confirmed method. prior to the pandemics, the entrepreneur was selling his flowers only in floristic shops, but in february these shops were closed due to the lock-down. losing of one-year harvest for the family was a tragedy and the entrepreneur was forced to search for alternative ways of marketing of the products, and it was online trading. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 197 for this purpose, the entrepreneur created a simple facebook page, a profile (it was not a like page), with a simple heading “flowers on site”. the entrepreneur says that this method had a very good result. moreover, the small entrepreneur discovered that online marketing of flowers is much more profitable than their delivery to shops. by this way the family gained an income which was 3 times more than the previous one as flowers via internet were sold at more expensive prices (3 times) in comparison with the cost paid by the shop owner. the entrepreneur has a one-year experience of online marketing; however, he thinks that he is a pioneer in this field and has much to study. he says that forms of delivery of products to clients have been improved, and he vividly sees a fashion, taste of consumers and their requirements. all this requires studying. case study 2 the pandemics created a problem of marketing of strawberries to young entrepreneurs. a couple of young people had a greenhouse of strawberry “american albion” in their garden in kutaisi (western georgia) and for the last 3 years they have been cultivating hybrid species of strawberry. prior to the pandemics, they mainly sold their products in baker’s shops, as a result of the pandemics, holidays events were decreased and the baker’s shops were closed. to avoid financial problems, inga decided to use her facebook page with many subscribers for business purposes and started online marketing of strawberry. she says that she almost had no any loss, moreover, marketing was simplified and today, when baker’s shops continued operation her general source of incomes is the online marketed strawberry. the family thinks that enriching of knowledge is necessary and a field of their knowledge and interest is prolongation of the harvest and improvement of the product’s quality. they consider that a source of knowledge and a method of marketing are social network and online trainings and according to the young farmers, the knowledge gained by this way is more efficient and, that is the most important, it will save their time and money. profound interviews and results of focus group according to the experts, covid 19 created new challenges for small and average farmers involved in the agricultural business and a scale of digitalization requires additional digital skills for access to the resources necessary for production as well as of the communication from the field – to the table. digital skills are particularly undeveloped in regions. many researches demonstrated a digital distance between the center and regions. in-depth interviews with experts and focus groups with participation of journalists enabled us to form a list of the skills, in frames of the research, which are deficient and require educational intervention. against the background of the new normality and infodemia, a list of needs in the agricultural sector is as follows: skills of searching of the information necessary for farmers in the digital world; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 198 skills of checking of the searched information; skills of digital communication; skills of digital packaging of agricultural products (labelling, production of qr codes and others); skills of an access of potential clients to the social networks; skills for creating and operating of own web space for small and average farmers; based skills of the so called “desk research” of the potential market; based skills of digital marketing; based skills of photo and video recording; skills of self-pr and self-promoting. references the state of food security and nutrition in the world, 2021 ,,the world is at a critical juncture" https://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition n. kuprashvili, n. chalaganidze, 2020 “constructional agrojournalism” jrc cambridge dictionary https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/infodemic who managing the covid-19 infodemic: promoting healthy behaviors and mitigating the harm from misinformation and disinformation joint statement by who, un, unicef, undp, unesco, unaids, itu, un global pulse, and ifrc. 23 september 2020 walter de caro. infodemia and covid-19: a text mining analysis volume 30, issue supplement_5, september 2020,european journal of public health 2021. https://bit.ly/3ie4vxp collins dictionary https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/the-new-normal iain begg. fecha: abril 2021. ,, the post covid-19 new normal, a time for the decidedly abnormal: an opportunity for modern monetary theory? https://www.funcas.es/articulos/the-post-covid-19-newnormal-a-time-for-the-decidedly-abnormal-an-opportunity-for-modern-monetary-theory/ fawn kurtzo, maggie jo hansen, k.jill rucher, leslie d. edgar. 2016. “agricultural communication: perspectives from the experts”. journal of applied communications. https://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/infodemic https://bit.ly/3ie4vxp https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/the-new-normal https://www.funcas.es/articulos/the-post-covid-19-new-normal-a-time-for-the-decidedly-abnormal-an-opportunity-for-modern-monetary-theory/ https://www.funcas.es/articulos/the-post-covid-19-new-normal-a-time-for-the-decidedly-abnormal-an-opportunity-for-modern-monetary-theory/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 199 fallys masambuka, mary rodrigues, emily buck, jera niewoehner. 2020. “impact of agricultural communication interventions on improving agricultural productivity in malawi”. journal of agricultural and extension education. სოფლის მეურნეობის დარგის ახალი ნორმალობა ინფოდემიის ფონზე (საქართველოს მაგალითი) ნათია კუპრაშვილი1, ნინო ჭალაგანიძე2, ირმა ჭოლაძე3 1ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ჟურნალისტიკის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი; 2ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ჟურნალისტიკის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი; 3კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის დოქტორანტი, სამცხე-ჯავახეთის უნივერსიტეტის მოწვეული სპეციალისტი რეზიუმე უკანასკნელ ათწლეულებში მზარდმა ტექნოლოგიურმა განვითარებამ და აღნიშნული მიზეზით სახეცვლილმა ტრადიციულმა მედიაგარემომ ჟურნალისტიკა სრულიად ახალი გამოწვევების მცდარ/ყალბ ინფორმაციასა და პროპაგანდისტულ ნარატივთან ბრძოლის საჭიროების წინაშე დააყენა. ციფრული მედიის განვითარებამ აუდიტორიას შესაძლებლობა მისცა, ერთი მხრივ, თავად აერჩია ინფორმაციის წყარო, მეტიც, თავადვე შეექმნა და გაეზიარებინა ინფორმაცია, მეორე მხრივ კი გადაუმოწმებელი, ყალბი, პროპაგანდისტული და სიძულვილის ენით დატვირთული მედიამასალების გავრცელების რეალური შესაძლებლობა შექმნა. ის ძირითადი ფუნქციები, რისთვისაც, საუკუნეების წინ ჟურნალისტიკა შეიქმნა, მისი საზოგადოებრივი დანიშნულება, უპირველესად, აუდიტორიის ინფორმირებას ეფუძნება. ინფორმაციას როგორც ცალკეული ინდივიდის, ისე მთლიანად საზოგადოებისათვის სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს. ცნობილი ხატოვანი დეფინიცია ინფორმაციის მნიშვნელობასა და არსს „დემოკრატიის ვალუტად“ განსაზღვრავს. თუმცა ოპერატიული ინფორმაცია ფასეული მხოლოდ მაშინაა, თუკი ის ინარჩუნებს ყველა საჭირო ნიშანს (ფაქტობრივობა, აქტუალურობა, კონკრეტულობა და სხვ.) და, ამავდროულად, იძენს ახალ თვისებებსაც, რაც მისი გადაცემის არხის (ბეჭდური, სამაუწყებლო, ციფრული მედია) გამოსახვით საშუალებათა სპეციფიკითაა განპირობებული. გადამოწმებული, ფაქტებზე დამყარებული ინფორმაცია ხელს უწყობს ინდივიდის სრულფასოვან მონაწილეობას თანამედროვე ცხოვრებაში, რაც საზოგადოებრივ ურთიერთობებში სწორი ორიენტირებით გამოიხატება და სამყაროს აღქმის საკუთარი კონსტრუქციის შექმნაში უწყობს ხელს. აღნიშნულის საპირისპიროდ მუშაობს დეზინფორმაცია და ყალბი ამბების გავრცელება, რომელიც მიზნად ისახავს აუდიტორიის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 200 შეცდომაში შეყვანას, საზოგადოებრივი აზრით მანიპულაციასა და მომხმარებლის ინფორმირებულ არჩევანზე გავლენას. წინამდებარე ნაშრომის მიზანია მიმდინარე ინფოდემიის ფონზე სოფლის მეურნეობის დარგის ე. წ. ,,ახალი ნორმალობის“ ანალიზი, რომელსაც განვიხილავთ, როგორც ცალკეული ინდივიდებისა და ორგანიზაციების მიერ ათასწლეულების განმავლობაში გამომუშავებული ქცევის ნორმების ჩანაცვლებას ურთიერთობის ახალი ფორმებით. თავად ტერმინი ინფოდემია კი, ონლაინ და ოფლაინ ინფორმაციის მოზღვავებად განისაზღვრება და ცრუ ცნობების განზრახ გავრცელების მცდელობით მიზნად ისახავს ცალკეული ჯგუფებისა და ინდივიდების ალტერნატიული დღის წესრიგის ხელშეწყობას. კვლევის ამოცანა საქართველოს მცირე და საშუალო ფერმერების საქმიანობის მაგალითზე, ახალი ნორმალობის პირობებში, მომხმარებელთან კავშირისა და ბაზრის წვდომისტვის, კომუნიკაციის არხებისა და ფორმების ანალიზია. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 355 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.37 4.1 1; 2; 3 1 ; , . : e-mail: teimuraz.lomsianidze@atsu.edu.ge 2 ; , . e-mail: r_sakandelidze@yaho.com 3 ; , . : e-mail: izolda.lomsianidze@atsu.edu.ge . . , , , . 2005 , 2 : , . (2006-2019), , . 152 , , . . . 85 , , 67 , , 3 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 356 1. , . 2. . . 8 . . : 1. , . 2. . 3. . 4. . 5. , . : , , , , , . . , . . . [1,5,6,11,12,13,14,15,16.] , . , , , . . , .[1,8,9,10,14,15,16.] georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 357 , , , . 16% 70%, , 54% 82%, -22%-26%, 36-40%, 8%-12%,. , , , , 4%-8% . ( , ) [2,3,4,7,13.] . 2-3 , 10 14 . , .[1,2,8,9,10,14,15,16.] : . , , , , . . [8,9.10,14,13,15.] 2005 , 2 : 1) , 2) ( , ). (2006-2019). . 152 . : 1. . 2. 5-8 1012 . 7,8 19,8 ( ). . . 3. , , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 358 .( ) . , . . , (3 ). .( ) 3 : 2-3; 5-6 10-12 . . , , -2 -3 . , . , . , : 1. 2. 3. ( ) 4. 5. . 6. .[5,6,7,9,12,14,15,16] , , . . , . , 152, . 152 , , . 85. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 359 , , 3 . 67. . , , , . . . : 3. , 24 21-24 ( ). 2-3 . , . . 4. , 10-12 . 1134-39 ( ). . 3 2 . . 2 . , . . 5. , .. , , 18 20,7-23 ( ). 2-3 . , . 6. . 2136-41 ( ). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 360 . 7 4 . . 6 . . : 1. 5-8 10 12 . . 2. , 3-6 . . 3. , . 4. . 45-55% . 5. , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 361 : 1. . . -3 . . 2005 . . 110-113 2. . , 2021 3. klibanski a. prolactinomas. n engl j med. 2010; 362: 1219-26. 4. melmed s, casanueva ff, hoffman ar, kleinberg dl, montorivm, schlechte ja et al. diagnosis and treatment of hyperprolactinemia: an endocrine society clinical practice guideline. jclin endocrinol metab. 2011; 96: 273-88. 5. casanueva f, molitch m, schlechte j, abs r, bonert v, bronstein md, et al. guidelines of the pituitary society for the diagnosis and management of prolactinomas. clin endocrinol (oxf). 2006; 65: 265-73. 6. molitch me. medication-induced hyperprolactinemia. mayo clinproc. 2005; 80: 1050. 7. ikeda h, abe t, watanaba k. usefulness of composite methionine-positron emission tomography/3.0-tesla magnetic resonance imaging to detect the localization and extent of earlystage cushing adenoma. j neurosurg. 2010; 112: 750-5. 8. gillam mp, molitch me, lombardi g, colao a. advances in the treatment of prolactinomas. endocr rev. 2006; 27: 485-534. 9. schlechte j, dolan k, sherman b, clapler f, luciano a. the natural history of untreated hyperprolactinemia: a prospective analysis. j clin endocrinol metab. 1989; 68: 412-8. 10. massoud f, serri o, hardy j, somma m, beauregard h. transsphenoidal adenomectomy for microprolactinomas: 10-20 years of follow-up. surg neurol. 1996; 45: 341-6. 11. brada m, ajiyhkumar tv, minniti c. radiosurgery for pituitary adenomas. clin. endocrinol (oxf). 2004; 61: 531-4. 12. molitch m. prolactinomas and pregnancy. clin endocrinol (oxf).2010; 73: 147-8. 13. ., ., . . : 2004; 304. 14. ., ., ., ., ., ., ., . . . . 2009; 2: 2-8. 15. . : . 2012; 1: 2-7. 16. ., ., ., : . . 2008. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 362 detection of morphological changes in the turkish hump structure in hyperprolactinemia caused by taking oral contraceptives. teimuraz lomsianidze1; sakandelidze reniko2; lomsianidze isolda3 1associate professor ; georgia kutaisi. department of biology of akaki tsereteli state university: e-mail: teimuraz.lomsianidze@atsu.edu.ge 2professor; georgia kutaisi. department of biology of akaki tsereteli state university; e-mail: r_sakandelidze@yaho.com 3associate professor; georgia kutaisi. department of chemistry of akaki tsereteli state university; e-mail: izolda.lomsianidze@atsu.edu.ge abstract hyperprolactinemia remains one of the most common neuroendocrine disorders today. it is manifested by an increase in the amount of the hormone prolactin in the peripheral blood and related changes. at the same time, some authors believe that taking combined estrogen-gestogen drugs in many cases causes such complications as prolactinomas. published in 2005 four-year follow-up data on 2 groups of women: practically healthy, who took oral contraceptives and those with menstrual dysfunction. the observation was continued in the following years (2006-2019), on practically healthy women who received oral combined estrogen-gestogen preparations for contraception. 152 women were followed for one to three years at different points in time. an x-ray study of the turkish humpback was performed while receiving high levels of prolactin in the peripheral blood. if necessary, computed tomography. in the first group, 85 women received oral combined estrogen-gestogenic preparations for one year continuously, in the second group 67 women, for more than one year continuously, for a maximum of 3 years. 1. in the first and second groups, a slight one-time increase in prolactin level was detected as a temporary reaction and adaptation to the drug. 2. a significant increase in prolactin level was detected in the first and second groups. it was recommended to stop the drug and to have a radiograph of the turkish hump and additionally sent for a computed tomography. morphological changes in the turkish hump and pituitary structure were confirmed in 8 cases in both groups. endocrinologist consultation and treatment were recommended. conclusions and recommendations: 1. when prescribing oral combined estrogen-gestogenic drugs, the initial result of the value of prolactin in the peripheral blood is necessary for further comparison. 2. observation of patients showed the necessity of monitoring. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 363 3. in the event of a significant increase in prolactin, radiography and computed tomography of the turkish hump are necessary. 4. from the pathology of the turkish hump, we found local osteoporosis of the walls and irregularity of the internal contour section of the bony wall. 5. when prescribing oral combined estrogen-gestogen drugs, a multifaceted approach is needed, focused on achieving results and preventing complications. key words: hyperprolactinemia, contraceptive, turkish hump, observation, radiography, tomography microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 194 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.24 ექსტრაცელულური მატრიქსი და ანგიოგენეზი მოპროლიფერაციე, მცირე ზომის ლეიომიომებში რეპროდუქციულ პერიოდში ასაკობრივ ასპექტში ი.მეგრელიშვილი, მ.ფაილოძე, ა.გოგიბერიძე, ნ.კვესიტაძე, მ.არაბული-ჭლიკაძე, ს.კანდელაკი, ე.ასათიანი, ც.ხომერიკი, ლ.ალადაშვილი საშვილოსნოს ლეიომიომა, კეთილთვისებიანი სიმსივნეა, რომელიც ხშირად გვხვდება რეპროდუქციულ პერიოდში და შეადგენს შემთხვევათა 20%-ს, რომელიც სტიმულირებულია სქესობრივი სტეროიდული ჰორმონებით და ადგილობრივი ზრდის ფაქტორებით გაუკუღმართებული აპოპტოზის პირობებში (2.9.8.). ამასთან მეცნიერების ვარაუდით ლეიომიომის კვანძებში ვლინდება უფრო მეტი ესტროგენრეცეპტორი ვიდრე მიომეტრიუმში (5.10.). საშვილოსნოს ტანის ლეიომიომის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აგრეთვე უჯრედგარე მატრიქსის და მისი კომპონენტების: კოლაგენის, ფიბრონექტინის, ლამინინების და პროტეოგლიკანების დაგროვება (1.7.6.). ბოლო წლებში ანგიოგენეზი და ვასკულარიზაცია განიხილება, როგორც გადამწყვეტი ფაქტორები, რომლებიც აკონტროლებენ სიმსივნეების ზრდას (3). ვარაუდობენ, რომ ლეიომიომებს აქვთ პათოლოგიური სისხლძარღვები, გამოირჩევიან სისხლძარღვოვანი სიმწირით, ვიდრე მიმდებარე მიომეტრიუმი (4) ზემოხსენებულიდან გამომდინარე ლეიომიომის ზრდა-განვითარების პროცესი წარმოადგენს აქტიური განხილვის საგანს. მიუხედავად ამისა ლეიომიომა წარმოადგენს საკმაოდ რთულ პათოლოგიას გამომდინარე თავის ეტიო-პათოგენეზიდან, განიცდის გაახალგაზრდავებას, მკურნალობის ყველაზე აქტიური მეთოდი დღედმდე რჩება ოპერაციული ჩარევა ჰისტერექტომია, არ არსებობს კონსერვატიული მკურნალობის და პროფილაქტიკური საიმედო მეთოდოლოგია. კვლევის მიზანი: ექსტრაცელულური მატრიქსის მნიშვნელობა საშვილოსნოს ლეიომიომების ანგიოგენეზში კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ მიდამოში, ასაკობრივ ასპექტში კვლევის საგანი: შესწავლილია 42 პაციენტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 195 ასაკის მიხედვით დაიყო ორ ჯგუფად: iჯგუფი 40წ-მდე ასაკის 19 პაციენტი (45%), ii-ჯგუფი 41-49წწ. 23 პაციენტი (55%). ამოცანები: მოპროლიფერაციე, მცირე ზომის (1სმ-მდე, 2სმ-მდე,3სმ-მდე და 4სმ-მდე) კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკის გათვალისწინებით გამოვლინდეს 1.ფიბროზის ხარისხი 2.სისხლძარღვების რაოდენობა 3.ფიბროზსა და სისხლძარღვების რაოდენობას შორის კორელაციური კავშირის დადგენა 4. მიღებული შედეგები დამუშავდა მათემატიკური სტატისტიკის კომპიუტერულ პროგრამათა პაკეტით – spss-21.სანდოობის შესამოწმებლად გამოყენებულ იქნა პირსონის x2 მეთოდოლოგია: ჰემატოქსილინი და ეოზინი, მასონის ტრიქრომი შედეგების განსჯა: შევისწავლეთ 49 წლამდე ასაკის რეპროდუქციული პერიოდის, საშვილოსნოს ლეიომიომის დიაგნოზით 42 პაციენტის ოპერაციული მასალა. ასაკის მიხედვით გამოიყო ორი ჯგუფი: i ჯგუფი 40წ-მდე 23 შემთხვევა (54,8%), მათ შორის 30 წ–მდე 6(14,3%) და 31–40წწ 17 (40,5%), ii ჯგუფი 41–49წწ 19(45,2%) შემთხვევა. დიაგრამა 1. საშვილოსნოს ტანის ლეიომიომის სიხშირე ასაკობრივ ასპექტში.(დიაგრამა.1.) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 196 ლეიომიომის მცირე ზომის კვანძი (3მმ)მკაფიოდ გამიჯნული კუნთოვანისგან, ლეიომიოციტების აქტიური პროლიფერაცია, ვლინდება ფიბროზი, ვასკულარიზაცია ვლინდება ფოკალურად, ირგვლივმდებარე კუნთოვანი ზომიერად ვასკულარიზებული. (ფოტო.1.2.) ფოტო.1.2. ჰემატოქსილინი და ეოზინი და მასონის ტრიქრომი. 3მმ. კვანძი. leika 1000 led. foto mc170hd, x0,25 x 0.65 ჩვენს მიერ გამოვლენილი იქნა ფიბროზის და ანგიოგენეზის ხარისხი მოპროლიფერაციე მცირე ზომის ლეიომიომებში კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ასაკობრივ ასპექტში(ფოტო 3.4.). ფოტო 3.4.მცირე მზარდი კვანძი– პერიფერიულ და ცენტრალურ ნაწილი. მikroskopი leika 1000 led. foto mc 170 hd, x 0.65 1სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების პერიფერიაზე 40წ-მდე ასაკში ფიბროზი არ ვლინდება 70%-ში, 41-49წწ კი 50%-ში; უმნიშვნელო ფიბროზი აღინიშნბება 40წ-მდე 10%-ში და 41-49წწ-ში 11%-ში, მსუბუქი ფიბროზი 15%-ში და 33%-ში, ზომიერი ფიბროზი კი ვლინდება 40წ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 197 მდე 5%-ში და 41-49წწ-მდე 6%-ში; ხოლო ლეიომიომების ცენტრში 40წ-მდე ასაკში ფიბროზი არ ვლინდება 70%-ში, 41-49წწ კი 47%-ში; მსუბუქი ფიბროზი აღინიშნება 20%-ში და 42%-ში, ზომიერი ფიბროზი ვლინდება 40წ-მდე 5%-ში და 41-49წწ-მდე 11%-ში, მკვეთრი ფიბროზი კი ვლინდება მხოლოდ 40წ-მდე 5%-ში. დიაგრამა.2. ფიბროზის ხარისხი ასაკის მიხედვით მცირე მზარდ ლეიომიომებში ასაკობრივ ასპექტში. დიაგრამა.2. 1სმ-მდე მოპრფოლიფერაციე ლეიომიომების პერიფერიაზე 40წ-მდე ასაკში სისხლძარღვების გარეშე სიმისვნური ქსოვილი ვლინდება 68%-ში, 41-49წწ კი 39%-ში, ხოლო სისხლძარრვების შემცველი სიმსივნური ქსოვილი 30%-ში და 50%-ში; გადაკეთებული სისხლძარღვები აღინიშნბება 40წ-მდე 21%-ში და 41-49წწ-ში 28%-ში; მცირე კალიბრის არტერიები ვლინდება 11%-ში და 22%-ში, მცირე და ზომიერი და დიდი კალიბრის არტერიები ვლინდება მხოლოდ 41-49წწ -მდე ქალებში, თანაბარი (6%) სიხშირით. კვანძების ცენტრალურ ნაწილში 40წ-მდე ასაკში სისხლძარრვების გარესე სიმისვნური ქსოვილი ვლინდება 68%-ში, 41-49წწ კი 39%-ში, ხოლო სისხლძარრვების შემცველი 30%-ში და 53%-ში. გადაკეთებული სისხლძარღვები აღინიშნბება 40წ-მდე 21%-ში და 41-49წწ-ში 28%-ში; მცირე კალიბრის არტერიები ვლინდება 11%-ში და 22%-ში, მცირე და ზომიერი კალიბრის არტერიები ვლინდება მხოლოდ 41-49წწ -მდე ქალებში და შეადგენს 11%-ს, დიდი კალიბრის არტერიები არ ვლინდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 198 მოპროლიფერაციე მცირე ზომის ლეიომიომების ანგიოგენეზი კვანძების პერიფერიაზე და ცენტრალურ ნაწილში ქალის ასაკის გათვალისწინებით დიაგრამა3. დასკვნები. 1.გამოვლინდა, რომ ფიბროზი პირდაპირპროპორციულ კავშირშია ქალის ასაკთან, რაც უფრო ახალგაზრდაა პაციენტი, დაბალია კვანძის ფიბროზის ხარისხი, ასაკის მატებასთან ერთად იმატებს მისი ხარისხი, როგორც კვანძის პერიფერიაზე ისე ცენტრალურ ნაწილში ამ უკანასკნელის უპირატესობით. 2. 1სმ-მდე კვანძების ანგიოგენეზს არ აქვს კავშირი ქალის ასათან, გამოირჩევიან მკვეთრი ჰიპოქსიურობით, რაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან ფაქტორს სიმსივნის განვითარებაში, აღნიშნულს სასარგრბლოდ მეტყველებს ის ფაქტიც , რომ მიომეტრიუმის უჯრედები ტრანსფორმირდებიან ლეიომიომის უჯრედებად მხოლოდ ჰიპოქსიის პირობებში. თუმცა არსებობს საპირისპირო მოსაზრება, რომლის ქსოვილი ნაკლებად რეაგირებს ჰიპოქსიაზე კვანძებში მასთან დაკავშირებული გენების არ არსებობის გამო. 1.ლეიომიომის ზრდის პროცესს, ლეიომიოციტების პროდუქციასთან ერთად, განსაზღვრავს ექსტრაცელულური მატრიქსის აქტივაცია, რომელიც კავშირშია პაციენტის ასაკთან, 40წ–მდე ქალებში მათი სიმცირით, ხოლო ასაკის მატებასთან ერთად კვანძებში ფიბროზის ხარისხის მატებით. ექსტრაცელულური მატრიქსის პროდუქცია მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ლეიომიომის ზრდის თვალსაზრისით, არამედ იგი არის იმ ფაქტორთა შორის, რომელიც ზღუდავს სიმსივნური პროლიფერატის თავისუფალ უკონტროლო გავრცელებას საშვილოსნოს ტანის კუნთოვანში და აბრკოლებს მალიგნიზაციის რისკებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 199 გამოყენებული ლიტერატურა 1. arici a, sozen i. transforming growth factor-β3 is expressed at high levels in leiomyoma where it stimulates fibronectin expression and cell proliferation. fertil steril 2000;5:1006–1011. 2. crum cp. body of uterus and endometrium. in: kumar v, abbas ak, fausto n, editors. robbins and cotran pathologic basis of disease. 7th ed. philadelpia: saunders; 2004. pp. 1089–90. 3. folkman j. angiogenesis. annu rev med 2006;57:1 – 18. 4. fraser hm, duncan wc. srb reproduction, fertility and development award lecture 2008. regulation and manipulation of angiogenesis in the ovary and endometrium. reprod fertil dev 2009;21:377 – 392. 5. gull b, karlsson b, milsom i, granberg s. factors associated with endometrial thickness and uterine size in a random sample of postmenopausal women. am j obstet gynecol. 2001;185:386–91. 6. malik m, mendoza m, payson m, catherino wh. curcumin, a nutritional supplement with antineoplastic activity, enhances leiomyoma cell apoptosis and decreases fibronectin expression. fertil steril 2009;5 suppl:2177–2184. 7. norian jm, malik m, parker cy, joseph d, leppert pc, segars jh, catherino wh. transforming growth factor β3 regulates the versican variants in the extracellular matrix-rich uterine leiomyomas. reprod sci 2009;12:1153–1164. 8. rosai j, editor. 9th ed. vol. 2. missouri: elsevier; 2004. female reproductive system. in: rosai and ackerman's surgical pathology; pp. 1603–8. 9. silverberg sg, tabbara so. the uterine corpus. in: silverberg sg, delellis ra, frable wj, editors. principles and practice of surgical pathology and cytopathology. 3rd ed. vol. 3. new york: churchill livingstone; 1997. pp. 2459–516. 10. witherspoon tj. the interrelationship between ovarian follicle cysts, hyperplasia of the endometrium and fibromyomata. surg gynecol obstet. 1933;56:1026–35. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 253 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.22 განმეორებითი რადიოსიხშირული აბლაციის გავლენა იმუნურ მაჩვენებლებზე პანკრეასის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტებში ნინო თორია1,2, ნინო ქიქოძე1,3, ია ფანცულაია1,3, მანანა იობაძე3, ნონა ჯანიკაშვილი1, მალხაზ მიზანდარი2 , თინათინ ჩიქოვანი1 1იმუნოლოგიის დეპარტამენტი, 2ინტერვენციული რადიოლოგიის დეპარტამენტი, 3ვლ.ბახუტაშვილის სახელობის სამედიცინო ბიოტექნოლოგიის ინსტიტუტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო რეზიუმე მსოფლიოში ყოველწლიურად პანკრეასის კიბოს 500 000 ახალი შემთხვევა და ამ მძიმე დაავადებით გამოწვეული იმავე რაოდენობის სიკვდილიანობა ფიქსირდება. ორგანიზმში არსებული ზოგადი იმუნოსუპრესიული ფონი და პანკრეასის კიბოს მკვირივი სტრომა არსებული თერაპიების მიმართ რეზისტენტულობას განაპირობებს, რომელიც სამკურნალო აგენტებისთვის ფიზიკურ ბარიერს წარმოადგენს. მრავალი კვლევა მიუთითებს, რომ რადიოსიხშირული აბლაციას (რსა) შეუძლია, როგორც სიმსივნე-სპეციფიკური იმუნიტეტის გამოწვევა, ასევე პანკრეასის კიბოს მკვრივი სტრომის დესტრუქცია. თუმცა რსა-ს პროცედურის შედეგად მიღებული იმუნომასტიმულირებელი ეფექტის მიუხედავად, დაავადების კლინიკური გამოსავლის გახანგრძლივება ვერ ხორციელდება. ჩვენი მიზანი იყო, შეგვესწავლა პანკრეასის კიბოს მქონე პაცეინტების იმუნოლოგიური პარამეტრები დინამიკაში, განმეორებითი (სამჯერადად ჩატარებული) რსას ფონზე. პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტების პერიფერიული სისხლის იმუნოლოგიური მონაცემები შედარდა იმავე ასაკობრივი კატეგორიის ჯანმრთელ კონტროლებს. მხოლოდ განმეორებითი და არა ერთჯერადი რსა-ის ფონზე მოხდა პროსიმსივნური ციტოკინების (tgfβ, il-17) და cd4+cd39+ და გულუპრყვილო cd45ra t უჯრედების კლება. კვლევის შედეგად პირველად დადასტურდა განმეორებითი რსა-ს სასარგებლო იმუნომოდულატორული ეფექტი პანკრეასის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტებში. მიუხედავად იმისა, რომ კვლევაში ჩართულ პაციენტებს რსა-ს გარდა სხვა მკურნალობა არ ჩატარებიათ, მიღებული იმუნოლოგიური ცვლილებების მხოლოდ რსა-ის ეფექტზე მიკუთვნება რთულია. რსა-ს კლინიკური ეფექტურობის უტყუარ მტკიცებულებას მოგვცემს აღნიშნული კვლევის მაშტაბების, პაციენტთა რაოდენობის, შესწავლილი იმუნური პანელის გაფართოება და მიღებული მონაცემების სხვა მკურნალობებთან შედარება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 254 საძიებო სიტყვები: პანკრეასის ადენოკარცინომა, რადიოსიხშირული აბლაცია (რსა), ციტოკინები, ანტისიმსივნური იმუნიტეტი, tgf-β, il-17, cd4+cd39+, cd45ra, cd45ro შესავალი პანკრეასის კიბო ავთვისებიან სიმსივნეებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე აგრესიული და ფარული მიმდინარეობით, სწრაფი ინვაზიითა და მეტასტაზირების მაღალი მაჩვენებლებით გამოირჩევა. ამ დაავადების მქონე პაციენტთა გადარჩენის 5 წლიანი მაჩვენებელი 9%-ზე ნაკლებია1,2. კიბოთი გამოწვეული სიკვდილიანობით იგი დღეისათვის მეოთხე ადილზეა და ვარაუდობენ, რომ 2030 წლისთვის მეორეზე გადაინაცვლებს3,4. მკურნალობის ერთადერთი ეფექტური მეთოდი ქირურგიული რეზექციაა, რაც, დაავადების ასიმპოტომური მიმდინარეობის გამო, მხოლოდ პაციენტთა 15-20%-შია შესაძლებელი3. ინოპერაბელური კიბოს შემთხვევაში კი, მრავალი ინოვაციური თერაპიული საშუალებების მიუხედავად, პაციენტთა სიცოცხლის ხანგრძლივობა მხოლოდ რამდენიმე თვეა2. დადგენილია ანთების გადამწყვეტი როლი პანკრეასის კიბოს განვითარებაში5,6 ანთებას დაავადების პროგრესირება სიმსივნის ყველა ეტაპზე შეუძლია7. ჯანმრთელ ადამიანში იმუნური უჯრედების ფუნქციაა, ეფექტურად მოიძიონ, ამოიცნონ და გაანადგურონ სიმსივნური უჯრედები, რაც ვეღარ ხორციელდება სიმსივნით დაავადებულ ორგანიზმში. სიმსივნის წარმოქმნა, არსებული თერაპიების მიმართ რეზისტენტულობა და შედეგად, დაავადების სწრაფი პროგრესირება განპირობებულია ქრონიკული ანთების შედეგად წარმოქნილი ზოგადი იმუნოსუპრესიული ფონით და ადგილობრივად, სიმსივნური უჯრედების მიერ იმუნოსუპრესიული მიკროგარემოს შექმნით. კიბოს უჯრედების ზეგავლენით, იმუნური უჯრედები ვეღარ ასრულებენ თავიანთ ფუნქციას და სიმსივნის ზრდისთვის სახარბიელო პირობებს ქმნიან8. შექმნილი იმუნოსუპრესიული ფონი ართულებს კიბოს უჯრედების ამოცნობას და იცავს მათ განადგურებისგან. ასევე იმუნოსუპრესიული ხდება ზოგადი სისტემური ფონიც, რასაც თან სდევს სიმსივნური ქსოვილის ზრდა და სწრაფი გავრცელება9. ანთების როლს სიმსივნის განვითარებაში ეხმიანება ჩვენი აღწერილობითი და ანალიზური კვლევა პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტების ანთებითი პროფილის შესახებ. ჩვენი კვლევის მონაცემებით, ინოპერაბელური პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტებში, იმავე ასაკობრივი ჯგუფის ჯანმრთელ კონტროლებთან შედარებით, სარწმუნოდ მომატებულია ქვემოთჩამოთვლილი სისტემური ანთების მარკერები: ერითროციტების დალიქვის სიჩქარე (esr), ნეიტროფილის ლიმფოციტთან ფარდობა nlr, მონოციტის ლიმფოციტთან ფარდობა (mlr), ნეიტოფილის ლიმფოციტთან ფარდობის წარმოებული (dnlr), თრომბოციტის ლიმფოციტთან ფარდობა (plr) და სისტემური იმუნური ანთების ინდექსი (sii)(auc=0,955)10. ქრონიკული ანთების დროს ასევე იცვლება მთელი რიგი ციტოკინების პროდუქცია, მათ შორისაა ინტერლეიკინები, il-4, il-6, il-10, il-17, სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორი (tnf-α) და მატრანსფორმირებელ ზრდის ფაქტორ ბეტა (tgfβ). ზემოთ აღნიშნული თითოეული ციტოკინის პროსიმსივნური ეფექტი პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტებში მრავალი კვლევითაა დადასტურებული11,12,13. https://paperpile.com/c/5vdcu6/6edm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 255 პანკრეასის კიბოს მკვრივი სტრომა ერთ-ერთი ფაქტორია, რომელიც სამკურნალო აგენტებისთვის ფიზიკურ ბარიერს წარმოადგენს და მრავალი მკურნალობის მიმართ ამ დაავადების რეზისტენტულობას განაპირობებს5,14. დადგენილია, რომ სიმსივნური ქსოვილის მკვრივი და იმუნოსუპრესიული სტრომის დესტრუქციას კიბოს საწინააღმდეგო ეფექტი აქვს. აღნიშნული მკურნალობა ხშირად სხვა თერაპიების, მათ შორის ქიმიოთერაპიული აგენტების რეზისტენტობის შემცირებას უზრუნველყოფს15. სიმსივნური სტრომის დესტრუქცია და იმუნური პასუხის სტიმულაცია შესაძლებელია რადიოსიხშირული თერმული აბლაციათ (რსა). რსა, ჩვენი და სხვა ავტორთა მონაცემებით, პანკრეასის კიბოს სხვა სამკურნალო ჩარევებთან შედარებით, ნაკლებინვაზიურია და გართულებების დაბალ რისკებს შეიცავს. უკვე რამდენიმე წელია, რაც ის უსაფრთხოდ გამოიყენება პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტებში16. დადგენილია, რომ რსა, უჯრედების მასიური ნეკროზის შედეგად, ანტიგენების ფართო სპექტრის გამოთავისუფლებას, ანტიგენწარმდგენი უჯრედების მოზიდვას და გააქტიურებას იწვევს17. სიმსივნური ანტიგენების ექსპოზიცია და ანტიგენ-წარმდგენ უჯრედების გააქტიურება სიმსივნე-სპეციფიკური სისტემური იმუნური პასუხის ჩართვას განაპირობებს. გააქტიურებული სპეციფიკური იმუნური უჯრედები უკვე სისტემურ დონეზე აღმოაჩენენ და ანადგურებენ სიმსივნურ უჯრედებს. შესაბამიად, რსა-ს საშუალებით შესაძლოა განხორცელდეს არა მხოლოდ ლოკალურად სიმსივნის ირადიკაცია, არამედ განხორციელდეს მთელს ორგანიზმში სიმსივნურ უჯრედებთან ბრძოლა, რაც აღწერილია კლინიკურად მეტასტაზების ზომის შემცირებით 16. რსა შესაძლოა მოქმედებდეს, როგორც კიბოს საწინააღმდეგო in situ ვაქცინა, რადგან სიმსივნე-სპეციფიკური ადაპტაციური იმუნური პასუხი დაავადების კარგ პროგნოზთან ასოცირდება7,18. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ სიმსივნის საწინააღმდეგო სპეციფიკური იმუნური პასუხი დროთა განმავლობაში სუსტდება და ქრება, რაც კლინიკურად დაავადების რეციდივითა და შემდგომი პროგრესირებით ვლინდება19-20. ამ მოვლენის პრევენციისთვის, ეფექტური ანტისიმსივნური პასუხის შესანარჩუნებლად, რევაქცინაციის მსგავსი ეფექტის მისაღწევად, გადავწყვიტეთ, რსა-ის განმეორებითი პროცედურების ჩატარება. ჩვენს მიერ წარმოდგენილი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა,განმეორებითი რსა-ის ფონზე, t უჯრედული იმუნური პასუხის ცვლილებების შესწავლა პანკრეასის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტებში. მასალა და მეთოდები კვლევა შესრულდა ჰელსინკის 1975 წლის დეკლარაციის მოთხოვნის პირობების მიხედვით. კვლევაში ჩაირთო ის პაციენტები, რომლებსაც nccn გაიდლაინებზე21 დაყრდნობით დაუდასტურდათ პანკრეასის თავის ინოპერაბელული კიბოს დიაგნოზი, მათი ფიზიკური აქტივობის განმსაზღვრავი სტატუსი (ecog) შეფასებული იყო 3-4 ქულით. კვლევიდან გამორიცხვის კრიტერიუმებს წარმოადგენდა თანმხლები მძიმე დაავადება, მათ შორის სხვა ავთვისებიანი სიმსივნე, მწვავე b და c ჰეპატიტი, ასევე ბოლო 6 თვის მანძილზე ჩატარებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 256 ქიმიოთერაპიული მკურნალობაან ტრანსარტერიული ემბოლიზაცია, სიმპტომატური თავის ტვინის მეტასტაზები. კვლევაში ჩართულ პაციენტთა ასაკი მერყეობდა 60-დან 73 წლამდე. წინასაოპერაციო რადიოლოგიური მონაცემებით (ულტრაბგერა, კტ/მრტ) თითოეულ პაციენტში შეფასდა სიმსივნის გავრცელება და ანატომიური თავისებურებები. კვლევაში ჩართული ყველა პირი ინფორმირებულ თანხმობაზე ხელისმოწერით ადასტურებდა კვლევაში ნებაყოფლობით ჩართვას. კვლევით გათვალისწინებული ყველა პროცედურა მიღებული და დამტკიცებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ბიოეთიკური კომისიის მიერ. კვლევა ჩატარდა 9 პაციენტზე. რსა პროცედურა: საკვლევ ჯგუფში თითოეულ პაციენტს ჩაუტარდა რსა-ის 3 პროცედურა: i პროცედურიდან 1 თვის მერე ჩატარდა რსა-ს ii პროცედურა, ხოლო ii პროცედურიდან 3 თვის შემდეგ iii პროცედურა. აღნიშნულ პაციენტებში რსა-ის თითოეული პროცედურა ჩატარდა კანგავლით და ზოგადი ანესთეზიით. ნაღვლის საერთო სადინრის ბლოკირებულ სეგმენტში გატარდა გამტარი მავთული, მოიხსნა ბლოკი, აღდგა ნაღვლის პასაჟი. გამოსახვის მეთოდთა დახმარებით მოხდა ელექტროდის მიმართვა სამიზნე სიმსივნურ ქსოვილისკენ, გამტარი მავთულის გაყოლებით. სანაღვლე გზის ბლოკის არეში (პანკრეასის თავის სიმსივნის მიდამო), სანათურში მოთავსდა 8 fr დიამეტრის, ბიპოლარული რსა ელექტროდი. ელექტროდის მოთავსების შემდეგ აღნიშნული არე თითოეულ პაციენტში დამუშავდა 2 წთ-ის განმავლობაში 15 ვატი სიმძლავრით, რის შედეგად ელექტროდის გარშემო, “სამიზნე” ქსოვილში ტემპერატურა მატულობდა 102°c-მდე, რაც იწვევდა დამუშავებული არის შეუქცევად დაზიანებას, კოაგულაციური ნეკროზის სახით. აბლაციის სეანსის დასრულების შემდეგ თითოეულ პაციენტში შესრულდა გარეგან-შინაგანი დრენირება, რამაც უზრუნველყო ნაღვლის პასაჟი 12-გოჯა ნაწლავში. იგივე მანიპულაცია მეორდებოდა მეორე სესიაზე (ერთ თვეში), ხოლო მესამე რსა-ის შემდეგ (სამ თვეში) ხდებოდა ბლოკის არეში მეტალის სტენტის მოთავსება. ჰოსპიტალიზაციის საშუალო ხანგრძლივობა იყო 1 დღე. კვლევაში ჩართული პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში რსა პროცედურამდე, პროცედურიდან 1, 3 და 5 თვის შემდეგ შევისწავლეთ მოცირკულირე ციტოკინების: il-4, il-6, il-10, il-17, tnf-α და tgfβ დონე და cd4+, cd4+cd39+, cd45+ra, cd45+ro t უჯრედების პროცენტული შემცველობა. შრატში ციტოკინების განსაზღვრა მოხდა იმუნოფერმენტული ანალიზისთვის განკუთვნილი elisa ნაკრებების საშუალებით, (ebioscience, usa) მომწოდებლის ინსტრუქციის მიხედვით. t უჯრედების ფენოტიპური ანალიზისთვის გამოვიყენეთ ანტი-cd4-pe-cy7, ანტი-cd39pe, ანტი-cd45ra-pe, ანტი-cd45ro-pe, მონოკლონური ანტისხეულები (ebioscience, აშშ). საკონტროლო შეღებვას ვახდენდით ანტი-ig-pe-cy7 და ig-apc ანტისხეულებით (ebioscience, აშშ). იმუნოფენოტიპირების პარამეტრები განვსაზღვრეთ გამდინარე ციტომეტრზე (facscalibur, bd, აშშ). (სურათი #1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 257 სურათი #1. გამდინარე ციტომეტრული ანალიზით უჯრედების მონიშვნის სტრატეგია. მოცირკულირე cd4+t ლიმფოციტების საერთო სიხშირე და მასში შემოსაზღვრული cd4+cd39+t უჯრედების პროცენტული მაჩვენებელი. მასალის სტატისტიკური ანალიზი: პარამეტრების სტატისტიკური შედარებისთვის გამოყენებულია არაპარამეტრული კრასკელ-უოლისის (kruskal wallis) ტესტი. დიაგრამები და პარამეტრების სტატისტიკური ანალიზი შესრულდა სტატისტიკური პროგრამა graphpad prism 9.5.1-ით (graphpad software, san diego, ca, usa). კვლევის შედეგები და განხილვა: ლიტერატურული მონაცემებით, ინოპერაბელური პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტთა სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა, დაავადების გავრცელებულ სტადიაზე, 3-დან 6 თვემდეა2,27-30. ჩვენი კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ განმეორებითი რსა ჯგუფის პაციენტთა სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობამ შეადგინა 13±5 თვე. სურათი 2-ზე მოცემულია პანკრეასის თავის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში ციტოკინების (tgf-β, il-10, tnf-α, il-4, il-6-il-17) მაჩვენებლები მკურნალობამდე და პირველი პროცედურიდან 1, 3 და 5 თვის შემდეგ. პროცედურამდე ინოპერაბელური პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტთა სისხლში tgf-β-სა და il-17-ის დონე სტატისტიკურად სარწმუნოდ მაღალი იყო შესაბამისი ასაკის საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით (p < 0.05). თუმცა, tgf-β-ს დონე, რსა-ის პირველი პროცედურიდან 1, 3 და 5 თვის შემდეგ სტაბილურად მცირდება. 1 თვის შემდეგ მისი შემცველობა სტატისტიკურად სარწმუნოდ არ განსხვავდება მკურნალობამდელ მაჩვენებლისგან (p < 0.05), თუმცა 3 და 5 თვის შემდეგ აღნიშნული ციტოკინის დონის კლება სტატისტიკურად სარწმუნოა (p < 0.05). ასევე, il17, რომლის შემცველობა მკურნალობამდე მაღალია, მკურნალობის დაწყებიდან 5 თვის შემდეგ მკვეთრად მცირდება. მისი კონცენტრაცია მკურნალობამდელ დონესთან შედარებით სტატისტიკურად სარწმუნოდ კლებულობს (p < 0.05). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 258 რაც შეეხება, tnf-α და il-4-ს, მათი კონცენტრაცია მკურნალობის ფონზე დინამიკაში არ იცვლება. il-6 და il-10 რსა-ს პირველი პროცედურიდან 1 და 3 თვის შემდეგ, მკურნალობამდელ დონესთან შედარებით, სტატისტიკურად სარწმუნოდ იმატებს (p < 0.05), თუმცა შემდგომში იკლებს და პირველი აბლაციიდან 5 თვის შემდეგ საწყის დონეს უბრუნდება. ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რსა-ს განმეორებითი პროცედურების გავლენით პაციენტთა სისხლში tgf-β-ს დონე, მკურნალობამდელ დონესთან შედარებით, სტაბილურად და სტატისტიკურად სარწმუნოდ მცირდება. განმეორებითი რსა-ს ფონზე სტატისტიკურად სარწმუნოდ მცირდება ასევე il-17-ის დონე. როგორც სურათი #3-დან ჩანს, ინოპერაბელური პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტთა ჯგუფში cd4+cd39+ უჯრედების რაოდენობა, შესაბამის ასაკობრივ კონტროლთან შედარებით, სტატისტიკურად სარწმუნოდ მაღალია (p < 0.05). პაციენტთა პერიფერიულ სისხლში cd4+cd39+ უჯრედების რაოდენობა რსა პროცედურის შემდეგ უმნიშვნელოდ იზრდება. ამ უჯრედების პროცენტული მაჩვენებელი მცირდება მხოლოდ გამეორებითი რსა პროცედურის შემდეგ, მკურნალობის დაწყებიდან 5 თვის შემდეგ. აღნიშნული უჯრედების პროცენტული შემცველობის კლება მკურნალობამდელ დონესთან შედარებით სტატისტიკურად სარწმუნოა (p < 0.05). რსა პროცედურამდე პანკრეასის კიბოს მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში cd45ra უჯრედების პროცენტული შეცველობა მნიშვნელოვნად არ განსხვავდებოდა შესაბამისი ასაკის ჯანმრთელი საკონტროლო ჯგუფის ანალოგიური მაჩვენებლისგან. cd45ra უჯრედების პროცენტული შემცველობა უმნიშვნელოდ კლებულობდა თითოეული რსა პროცედურის შემდგომ. მკურნალობამდელ მონაცემებთან შედარებით სტატისტიკურად საწრმუნო (p < 0.05) კლება აღინიშნა მხოლოდ განმეორებითი რსა-ს ფონზე, i რსა-დან 5 თვის შემდეგ. სურათი #2. ციტოკინების: tgf-β, il-10, tnf-α, il-4, il-6-სა და il-17-ის დინამიკა პანკრეასის თავის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტებში რსა პროცედურამდე და პირველი პროცედურიდან 1, 3 და 5 თვის შემდეგ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 259 cd45ro უჯრედების რაოდენობა საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით რსა ჯგუფში სტატისტიკურად სარწმუნოდ იყო გაზრდილი. რსა ჯგუფში cd45ro უჯრედების რაოდენობა i რსა პროცედურიდან 1 თვის შემდეგ გაიზარდა, უმნიშვნელოდ შემცირდა i რსა პროცედურიდან 3 თვის შემდეგ და განმეორებითი რსა პროცედურების შემდეგ კვლავ გაიზარდა (სურათი #3). სურათი #3. cd4+cd39+, cd45ra, cd45ra უჯრედების პროცენტული შემცველობის დინამიკა პანკრეასის თავის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში რსა პროცედურამდე და პირველი პროცედურიდან tgf-β-ს რეგულაციის დარღვევის კავშირი სხვადასხვა ავთვისებიანი სიმსივნის განვითარებასთან მრავალი კვლევით არის დადასტურებული. tgfβ-ს მნიშვნელოვანი როლი აქვს სოლიდური ავთვისებიანი სიმსივნეების მიკროგარემოს რემოდილირებაში. სიმსივნური უჯრედების მიერ გამომუშავებული tgf-β, იმუნომასუპრესირებელი გარემოს ჩამოყალიბებით, სიმსივნოგენური და პრომეტასტაზური პასუხის განვითარებას უზრუნველყოფს. პანკრესის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტებში ჩვენი კვლევის შედეგად ნანახი მომატებული tgf-β-ს დონეც ასევე ეხმიანება ლიტერატურულ მონაცემებს23,24,25,26. პანკრეასის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტთა სისხლში il-17-ის დონის მატება, რაც ჩვენი კვლევის შედეგად ინახა, სრულად ესადაგება მრავალი სხვა კვლევების მონაცემებს, სადაც აღწერილია il-17-ის პროსიმსივნური როლი კარცენოგენეზის სტიმულირებაში და მისი მატების კორელაცია დაავადების ცუდ გამოსავალთან27,28,29,30,31. ჩვენი კვლევით ნანახი cd4+cd39+ უჯრედების მაღალი დონე პანკრეასის ინოპერაბელური კიბოს ჯგუფში ეხმიანება მრავალ სხვა კვლევას, სადაც აღნიშნული უჯრედების პროცენტული მატება ასოცირდება დაავადების ცუდ პროგნოზთან, რაც cd4+cd39+ უჯრედების, ადენოზინით განპირობებული, პროსიმსივნური როლით აიხსნება32,33,34,35. განმეორებითი რსა-ს შემდეგ cd45ra უჯრედების შემცველობის კლება, პაციენტთა სიცოცხლის გახანგრძლივებასთან ერთად, ეხმიანება კვლევებს, რომლებიც აღწერს გულუბრყვილო cd45ra უჯრედების დაბალი შემცველობის კორელაციას სიმსივნის რემისიასთან36. cd45ro მეხსიერების გააქტიურებულიt უჯრედების მარკერს წარმოადგენს. მისი მაღალი დონე პანკრეასის კიბოს უკეთეს გამოსავალთან ასოცირდება. გააქტიურებული მეხსიერების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 260 cd45ro უჯრედების მაღალი პროცენტული შემცველობა ასოცირებულია ანტისიმსივნურ იმუნურ პასუხთან, მისი მომატება სიმსივნის მიკროგარემოს შეცვლის მაჩვენებელია37. ზემოაღნიშულის გათვალისწინებით შეიძლება დავასკვნათ, რომ პროსიმსივნური იმუნური მარკერების დინამიკაში კლება, სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის ზრდასთან ერთად, განმეორებითი რსა-ს ანტისიმსივნური ეფექტით უნდა აიხსნას. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ჩვენს კვლევას აქვს გარკვეული ლიმიტაციები. ესენია: კვლევა ობსერვაციულია და არ არის რანდომიზებული, ის ჩატარდა მხოლოდ ერთ კლინიკაში, გამოკვლეულია პაციენტთა მცირე რაოდენობა. ამდენად, ჩვენი კვლევით ნანახი, განმეორებითი რსა-ის მიერ სიმსივნის საწინააღმდეგო სპეციფიკური იმუნური პასუხის ჩართვის უნარი, ფართო მასშტაბიან კვლევებში შემდგომ დადასტურებას საჭიროებს. დასკვნა: ჩვენი კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ განმეორებითი რსა პროცედურების შემდგომ პანკრეასის თავის ინოპერაბელური კიბოს მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში სტატისტიკურად სარწმუნოდ იკლებს პროსიმსივნური cd4+cd39+ უჯრედებისა და გულუბრყვილო cd45ra უჯრედების პროცენტული შემცველობა და პროსიმსივნური ციტოკინებისtgf-βდა il-17-ის დონე. აღნიშნულ იმუნოლოგიურ მონაცემებსა და პაციენტების სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე დაყრდნობით შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ პანკრეასის სიმსივნური ქსოვილის განმეორებითი დესტრუქცია რსა-ით შესაძლოა ააქტიურებდეს სიმსივნის საწინააღმდეგო სისტემურ იმუნურ პასუხს. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. rahib, l. et al. projecting cancer incidence and deaths to 2030: the unexpected burden of thyroid, liver, and pancreas cancers in the united states. cancer res. 74, 2913–2921 (2014). 2. siegel, r. l., miller, k. d., fuchs, h. e. & jemal, a. cancer statistics, 2021. ca cancer j. clin. 71, 7–33 (2021). 3. ryan, d. p. treatment for potentially resectable exocrine pancreatic cancer. in uptodate (eds. goldberg, r. m. & savarese, d. m. f.) (uptodate, 2022). 4. siegel, r. l., miller, k. d. & jemal, a. cancer statistics, 2020. ca cancer j. clin. 70, 7–30 (2020). 5. wang, d. & dubois, r. n. immunosuppression associated with chronic inflammation in the tumor microenvironment. carcinogenesis 36, 1085–1093 (2015). 6. zhao, h. et al. inflammation and tumor progression: signaling pathways and targeted intervention. signal transduction and targeted therapy 6, 1–46 (2021). 7. ahmed, a. et al. tertiary lymphoid structures and their association to immune phenotypes and circulatory il2 levels in pancreatic ductal adenocarcinoma. oncoimmunology 11, 2027148 (2022). http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/fiw9f http://paperpile.com/b/5vdcu6/ecwuv http://paperpile.com/b/5vdcu6/ecwuv http://paperpile.com/b/5vdcu6/ecwuv http://paperpile.com/b/5vdcu6/ecwuv http://paperpile.com/b/5vdcu6/ecwuv http://paperpile.com/b/5vdcu6/ecwuv http://paperpile.com/b/5vdcu6/mzwdb http://paperpile.com/b/5vdcu6/mzwdb http://paperpile.com/b/5vdcu6/mzwdb http://paperpile.com/b/5vdcu6/mzwdb http://paperpile.com/b/5vdcu6/6edm http://paperpile.com/b/5vdcu6/6edm http://paperpile.com/b/5vdcu6/6edm http://paperpile.com/b/5vdcu6/6edm http://paperpile.com/b/5vdcu6/6edm http://paperpile.com/b/5vdcu6/5mv5k http://paperpile.com/b/5vdcu6/5mv5k http://paperpile.com/b/5vdcu6/5mv5k http://paperpile.com/b/5vdcu6/5mv5k http://paperpile.com/b/5vdcu6/5mv5k http://paperpile.com/b/5vdcu6/5mv5k http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/p700c http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm http://paperpile.com/b/5vdcu6/nvwm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 261 8. zitvogel, l., pietrocola, f. & kroemer, g. nutrition, inflammation and cancer. nat. immunol. 18, 843–850 (2017). 9. shadhu, k. & xi, c. inflammation and pancreatic cancer: an updated review. saudi j. gastroenterol. 25, 3–13 (2019). 10. toria, n., kikodze, n., rukhadze, r., mizandari, m. & chikovani, t. inflammatory biomarkers in patients with unresectable pancreatic cancer: a retrospective study. georgian med. news 21–26 (2020). 11. byrne, w. l., mills, k. h. g., lederer, j. a. & o’sullivan, g. c. targeting regulatory t cells in cancer. cancer res. 71, 6915–6920 (2011). 12. zhang, h. et al. paracrine sdf-1α signaling mediates the effects of pscs on gem chemoresistance through an il-6 autocrine loop in pancreatic cancer cells. oncotarget 6, 3085–3097 (2015). 13. gabitass, r. f., annels, n. e., stocken, d. d., pandha, h. a. & middleton, g. w. elevated myeloidderived suppressor cells in pancreatic, esophageal and gastric cancer are an independent prognostic factor and are associated with significant elevation of the th2 cytokine interleukin-13. cancer immunol. immunother. 60, 1419–1430 (2011). 14. hosein, a. n., brekken, r. a. & maitra, a. pancreatic cancer stroma: an update on therapeutic targeting strategies. nat. rev. gastroenterol. hepatol. 17, 487–505 (2020). 15. pook, h. & pauklin, s. mechanisms of cancer cell death: therapeutic implications for pancreatic ductal adenocarcinoma. cancers 13, (2021). 16. mizandari, m. et al. interventional radiofrequency ablation: a promising therapeutic modality in the management of malignant biliary and pancreatic duct obstruction. j. cancer 9, 629–637 (2018). 17. bhardwaj, n. et al. heat shock protein 70 expression following hepatic radiofrequency ablation is affected by adjacent vasculature. j. surg. res. 173, 249–257 (2012). 18. geboers, b. et al. needle-guided ablation of locally advanced pancreatic cancer: cytoreduction or immunomodulation by in vivo vaccination? chin clin oncol 8, 61 (2019). 19. janikashvili, n., kikodze, n., iobadze, m., mazmishvili, k. & chikovani, t. the differential effects of radiofrequency ablation and hepatic resection on serum il-10 level in patients with liver cancer. 03, (2019). 20. levy, m. y. et al. cyclophosphamide unmasks an antimetastatic effect of local tumor cryoablation. j. pharmacol. exp. ther. 330, 596–601 (2009). 21. tempero, m. a. et al. pancreatic adenocarcinoma, version 2.2014: featured updates to the nccn guidelines. j. natl. compr. canc. netw. 12, 1083–1093 (2014). 22. tempero, m. a. nccn guidelines updates: pancreatic cancer. j. natl. compr. canc. netw. 17, 603–605 (2019). 23. david, c. j. & massagué, j. publisher correction: contextual determinants of tgfβ action in development, immunity and cancer. nat. rev. mol. cell biol. 19, 479 (2018). 24. yan, x., ten dijke, p., zhang, l. & miyazawa, k. tgf-β and bmp signaling in cancer. (frontiers media sa, 2022). 25. schulz, w. a. molecular biology of human cancers. (springer nature, 2023). 26. grauel, a. l. et al. tgfβ-blockade uncovers stromal plasticity in tumors by revealing the existence http://paperpile.com/b/5vdcu6/mnguu http://paperpile.com/b/5vdcu6/mnguu http://paperpile.com/b/5vdcu6/mnguu http://paperpile.com/b/5vdcu6/mnguu http://paperpile.com/b/5vdcu6/mnguu http://paperpile.com/b/5vdcu6/mnguu http://paperpile.com/b/5vdcu6/bbepr http://paperpile.com/b/5vdcu6/bbepr http://paperpile.com/b/5vdcu6/bbepr http://paperpile.com/b/5vdcu6/bbepr http://paperpile.com/b/5vdcu6/bbepr http://paperpile.com/b/5vdcu6/bbepr http://paperpile.com/b/5vdcu6/yctu0 http://paperpile.com/b/5vdcu6/yctu0 http://paperpile.com/b/5vdcu6/yctu0 http://paperpile.com/b/5vdcu6/yctu0 http://paperpile.com/b/5vdcu6/yctu0 http://paperpile.com/b/5vdcu6/bw9he http://paperpile.com/b/5vdcu6/bw9he http://paperpile.com/b/5vdcu6/bw9he http://paperpile.com/b/5vdcu6/bw9he http://paperpile.com/b/5vdcu6/bw9he http://paperpile.com/b/5vdcu6/bw9he http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/uucyu http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/deqqj http://paperpile.com/b/5vdcu6/df80h http://paperpile.com/b/5vdcu6/df80h http://paperpile.com/b/5vdcu6/df80h http://paperpile.com/b/5vdcu6/df80h http://paperpile.com/b/5vdcu6/df80h http://paperpile.com/b/5vdcu6/df80h http://paperpile.com/b/5vdcu6/9pdxy http://paperpile.com/b/5vdcu6/9pdxy http://paperpile.com/b/5vdcu6/9pdxy http://paperpile.com/b/5vdcu6/9pdxy http://paperpile.com/b/5vdcu6/9pdxy http://paperpile.com/b/5vdcu6/9pdxy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/pjocy http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ppys3 http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/kbdgo http://paperpile.com/b/5vdcu6/fg1ht http://paperpile.com/b/5vdcu6/fg1ht http://paperpile.com/b/5vdcu6/fg1ht http://paperpile.com/b/5vdcu6/fg1ht http://paperpile.com/b/5vdcu6/fg1ht http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ollz9 http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/h2wen http://paperpile.com/b/5vdcu6/rsw60 http://paperpile.com/b/5vdcu6/rsw60 http://paperpile.com/b/5vdcu6/rsw60 http://paperpile.com/b/5vdcu6/rsw60 http://paperpile.com/b/5vdcu6/rsw60 http://paperpile.com/b/5vdcu6/rsw60 http://paperpile.com/b/5vdcu6/yy8dh http://paperpile.com/b/5vdcu6/yy8dh http://paperpile.com/b/5vdcu6/yy8dh http://paperpile.com/b/5vdcu6/yy8dh http://paperpile.com/b/5vdcu6/yy8dh http://paperpile.com/b/5vdcu6/yy8dh http://paperpile.com/b/5vdcu6/uclhx http://paperpile.com/b/5vdcu6/uclhx http://paperpile.com/b/5vdcu6/uclhx http://paperpile.com/b/5vdcu6/uclhx http://paperpile.com/b/5vdcu6/uclhx http://paperpile.com/b/5vdcu6/uclhx http://paperpile.com/b/5vdcu6/bea8e http://paperpile.com/b/5vdcu6/bea8e http://paperpile.com/b/5vdcu6/bea8e http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 262 of a subset of interferon-licensed fibroblasts. nat. commun. 11, 6315 (2020). 27. mcallister, f. et al. oncogenic kras activates a hematopoietic-to-epithelial il-17 signaling axis in preinvasive pancreatic neoplasia. cancer cell 25, 621–637 (2014). 28. hu, f. et al. il-17 in pancreatic disease: pathogenesis and pharmacotherapy. am. j. cancer res. 10, 3551–3564 (2020). 29. karakhanova, s. et al. characterization of myeloid leukocytes and soluble mediators in pancreatic cancer: importance of myeloid-derived suppressor cells. oncoimmunology 4, e998519 (2015). 30. loncle, c. et al. il17 functions through the novel reg3β-jak2-stat3 inflammatory pathway to promote the transition from chronic pancreatitis to pancreatic cancer. cancer res. 75, 4852– 4862 (2015). 31. zhang, y. et al. immune cell production of interleukin 17 induces stem cell features of pancreatic intraepithelial neoplasia cells. gastroenterology vol. 155 210–223.e3 preprint at https://doi.org/10.1053/j.gastro.2018.03.041 (2018). 32. allard, d., allard, b. & stagg, j. on the mechanism of anti-cd39 immune checkpoint therapy. j immunother cancer 8, (2020). 33. zhang, h. et al. the role of nk cells and cd39 in the immunological control of tumor metastases. oncoimmunology 8, e1593809 (2019). 34. canale, f. p. et al. cd39 expression defines cell exhaustion in tumor-infiltrating cd8 t cells. cancer res. 78, 115–128 (2018). 35. timperi, e. & barnaba, v. cd39 regulation and functions in t cells. int. j. mol. sci. 22, (2021). 36. hang, j. et al. the clinical implication of cd45ra+ naïve t cells and cd45ro+ memory t cells in advanced pancreatic cancer: a proxy for tumor biology and outcome prediction. cancer med. 8, 1326–1335 (2019). 37. fernandes, a. t. g. et al. a prognostic value of cd45ra+, cd45ro+, ccl20+ and ccr6+ expressing cells as ‘immunoscore’ to predict cervical cancer induced by hpv. sci. rep. 11, 1–14 (2021). http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/xbdtp http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/s6jsg http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/1fg0y http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/brwhg http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/gwcun http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://dx.doi.org/10.1053/j.gastro.2018.03.041 http://paperpile.com/b/5vdcu6/ozgtm http://paperpile.com/b/5vdcu6/q5xjf http://paperpile.com/b/5vdcu6/q5xjf http://paperpile.com/b/5vdcu6/q5xjf http://paperpile.com/b/5vdcu6/q5xjf http://paperpile.com/b/5vdcu6/q5xjf http://paperpile.com/b/5vdcu6/q5xjf http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/b1iq7 http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/isvpq http://paperpile.com/b/5vdcu6/ztplw http://paperpile.com/b/5vdcu6/ztplw http://paperpile.com/b/5vdcu6/ztplw http://paperpile.com/b/5vdcu6/ztplw http://paperpile.com/b/5vdcu6/ztplw http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/e20ax http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz http://paperpile.com/b/5vdcu6/oaxz georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 263 effect of repetitive rfa on the immune response of the patients with inoperable pancreatic cancer nino toria1,2, nino kikodze1,3, ia pantsulaia1,3, manana iobadze3, nona janikashvili1, malkhaz mizandari1, tinatin chikovani1. 1department of immunology, 2department of interventional radiology, 3institute of medical biotechnology, tbilisi state medical university; tbilisi, georgia abstract annually, approximately 500,000 new cases of pancreatic ductal adenocarcinoma (pdac) are diagnosed worldwide, with the same number of patients dying from this debilitating disease. treatment resistance in pdac results from the general immune suppression aggravated by the dense tumor stroma, which acts as a physical barrier to far too many treatment agents. numerous studies suggest that rfa can trigger tumor-specific immune stimulation along with the disruption of the dense tumor stroma. despite the immune stimulatory effect of rfa seen after procedure, a long-lasting clinical outcome of this procedure is hard to achieve. we aimed to explore the dynamics of immunological parameters in patients with pdac treated with repetitive (three rounds of) rfa. peripheral blood samples were analyzed from patients with inoperable pancreatic cancer who received three rfa treatments in a row, and compared to age-matched healthy controls. only repetitive, and not a sole, administration of rfa actuated the decrease in protumorigenic cytokines (tgf-β, il-17) and protumorigenic cd4+cd39+ and naive cd45ra t cells. our study provides the first evidence on immunomodulatory benefits of repetitive rfa in patients with inoperable pancreatic cancer. despite the fact that there was no other treatment used in the rfa group we still cannot attribute these immunologic changes to rfa alone. larger scale studies involving different treatment modalities and complex immune readouts would guarantee more certainty to the clinical advantages of repetitive rfa. keywords: pancreatic ductal adenocarcinoma (pdac), immunomodulation, radiofrequency ablation (rfa), cytokines, antitumor immunity, tgf-β, il-17, cd4+cd39+, cd45ra, cd45ro georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 164 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.19 რაბეპრაზოლის ნაწლავში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების ფორმულაცია და ტექნოლოგია რევაზ ზაზაძე1, გულნარა მიქაია1, ლაშა ბაკურიძე1, დიმიტრი ლაგაზიძე2, მანანა ორჯონიკიძე2, ია წურწუმია1, ალიოშა ბაკურიძე1 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ფარმაცევტული ტექნოლოგიის დეპარტამენტი; 2თსსუ, იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი აბსტრაქტი გასტროდუოდენალური დაავადებების ძირითად გამომწვევ მიზეზად ითვლება ჰელიკო-ბაქტერიაhelicobacter pylori (h. pylori). ჰელიკობაქტერიის ერადიკაციისათვის აქტიურად გამოიყენება სამმაგი თერაპია, ე.წ. ,,ოქროს სტანდარტი“, რომელიც აერთიანებს ანტიბიოტიკებს და პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორს. გასტროენტეროლოგიური სამკურნალო საშუალებების მიწოდების ინოვაციურ სისტემებს შორის განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ქაფები. ქაფები მსუბუქი სისტემებია, განსხვავებით მყარი სამკურნალწამლო ფორმებისაგან, ისინი არ გამოილექებიან, პირიქით, იზრდებიან რა მოცულობაში, აქვთ დიდი შეხების ზედაპირი, სრულად ფარავენ ლორწოვან გარსს და აღწევენ მასში. ოქროს სტანდარტის შემადგენელი ინგრედიენტებისაგან შემუშავდა მიზანმიმართული მიწოდების კუჭში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტები, თუმცაღა ანტაციდების საკმაოდ დიდი რაოდენობის შემცველობით. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა რაბეპრაზოლის ნატრიუმის ნაწლავში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების შემადგენლობის განსაზღვრა და ტექნოლოგიის დამუშავება. ბიოფარმაცევტული კვლევების საფუძველზე, მოწოდებულია ქაფწარმომქმნელი ფხვნილის ოპტიმალური კომპოზიცია, როგორც დამხმარე ნივთიერება ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების მომზადებისათვის, შემდეგი შემადგენლობით: ნატრიუმის ლაურილ სულფატი, ლეციტინი და მეტოცელი e6 plv (0,75:1,25:5) 7%; ქსანტანი და გუარის გუმფისი 1:1 თანაფარდობით 2%; იზომალტი 10%. ბიოფარმაცევტული კვლევების საფუძველზე მოწოდებულია რაბეპრაზოლის ნაწლავში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტ-ბირთვის და გარსწარმომქმნელი კომპოზიციის ფორმულაციები და მათი დამზადების ტექნოლოგიები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 165 შესწავლილია რაბეპრაზოლის ქაფწარმომქმნელი და ნაწლავში ხსნადი ტაბლეტების ფიზიკურ-ქიმიური და ტექნოლოგიური თვისებები. დადგენილია, რომ მოწოდებული ტექნოლოგია უზრუნველყოფს მისი კეთილხარისხოვნების: გარეგნული სახე, დოზირების სიზუსტე, მექანიკური სიმტკიცე, დაშლადობა, ქაფის წარმოქმნა, მდგრადობა და ა.შ., ოპტიმალურ მახასიათებლებს. შესწავლილია რაბეპრაზოლის ხსნადობის პროფილი ტაბლეტებიდან ph-ით 1,2 და 6,8. დადგენილია, რომ აფი თითქმის 100%-ით რეზისტენტულია მჟავა არის მიმართ:მჟავა არეში 2 სთ-ის განმავლობაში გამოთავისუფლებული აფის რაოდენობა უმნიშვნელოა და მერყეობს 3%ის ფარგლებში. აფი სრულად გამოთავისუფლდება 30 წთ-ის განმავლობაში ph 6,8-ის დროს. გასტროდუოდენალური დაავადებების ძირითად გამომწვევ მიზეზად ითვლება helicobacter pylori. მისი ერადიკაციისათვის ტრადიციულად რეკომენდებულია სამმაგი თერაპია ე.წ. ,,ოქროს სტანდარტი“, რომელიც აერთიანებს ორ ანტიბიოტიკს და პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორს. რაბეპრაზოლი (rabeprazole) მიეკუთვნება ანტისეკრეტორულ ნივთიერებათა კლასს, რომელიც თრგუნავს კუჭის წვენის სეკრეციას სპეციფიკური h+/k+-ატფ-აზას ინჰიბირებით. დღეისათვის პრეპარატი მოწოდებულია ნაწლავში ხსნადი ტაბლეტებისა და კაფსულების ფორმით[1,2,3,4,5,6,7,8]. გასტროენტეროლოგიური სამკურნალო საშუალებების მიწოდების ინოვაციურ სისტემებს შორის განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ქაფები, რომლებიც მყარი სამკურნალწამლო ფორმებისაგან განსხვავებით, არ გამოილექებიან, პირიქით, იზრდებიან რა მოცულობაში, აქვთ დიდი შეხების ზედაპირი, სრულად ფარავენ ლორწოვან გარსს და აღწევენ მასში[9,10,11]. „ოქროს სტანდარტის“ შემადგენელი ინგრედიენტებისაგან, მათ შორის რაბეპრაზოლის ნატრიუმისგან მოწოდებულია მიზანმიმართული მიწოდების კუჭში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტები, ანტაციდების საკმაოდ დიდი რაოდენობის შემცველობით [11]. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა რაბეპრაზოლის ნაწლავშიხსნადი გარსით დაფარული ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების შემადგენლობის განსაზღვრა და ტექნოლოგიის დამუშავება. კლევის ობიექტს წარმოადგენდარაბეპრაზოლ ნატრიუმის ფარმაცევტულისუბსტანცია (enal drugs pvt ltd.jeedimetla, india. usp), სახამებლის გლიკოლატ ნატრიუმი, მაგნიუმის სტეარატი, ლიმონის მჟავადა „მოდელური ქაფწარმომქმნელი ფხვნილი“ შემადგენლობით: ნატრიუმის ლაურილ სულფატი, ლეციტინი და მეტოცელი e6 plv (0,75:1,25:5) 7%; ქსანტანი და გუარის გუმფისი (1:1) თანაფარდობით 2%; იზომალტი 10% [11]. კვლევის მეთოდები:კვლევის პროცესში გამოყენებულია ფიზიკურ-ქიმიური, ტექნოლო-გიურიდა ბიოფარმაცევტული მეთოდები [12]. კვლევის შედეგები და მათი განხილვა. კვლევის პირველეტაპზე პირდაპირი დაწნეხის მეთოდით მომზადდა ტაბლეტ ბირთვების 7 მოდელური კომპოზიცია. ფორმულაციები წარმოდგენილია n1ცხრილში. ცხრილი n1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 166 რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის საკვლევი კომპოზიციები n შემადგენელი კომპონენტების დასახელება ტაბლეტ-ბირთვის კომპოზიციების შემადგენლობა, მგ f1 f2 f3 f4 f5 f6 f7 1 რაბეპრაზოლის ნატრიუმი 20,0 20,0 20,0 20,0 20,0 20,0 20,0 2 მოდელური ქაფწარმომქმნელი ფხვნილი 20,0 20,0 20,0 20,0 20,0 20,0 20,0 3 სახამებლის გლიკოლატ ნატრიუმი 10,0 10,0 8,0 5,0 10,0 5,0 7,0 4 მაგნიუმის სტეარატი 5,0 3,0 5,0 5,0 5,0 5,0 5,0 5 მეტოცელი e6 plv 13,0 15,0 17,0 20,0 15,0 17,0 15,0 6 ლიმონის მჟავა 12,0 12,0 10,0 10,0 10,0 13,0 13,0 7 საერთო მასა 80.0 80.0 80.0 80.0 80.0 80.0 80.0 კვლევის ფიზიკურ-ქიმიური, ბიოფარმაცევტული და ფარმაკოპეული მეთოდებით შეფასდა მიღებული ტაბლეტ-ბირთვის კეთილხარისხოვნება. შედეგები მოყვანილია n2ცხრილში. ცხრილი n2 რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის კეთილხარისხოვნების მაჩვენებლების განსაზღვრის შედეგები ტაბლეტ-ბირთვის ფორმულაციები მახასიათებლები f1 f2 f3 f4 f5 f6 f7 ტაბლეტის მასა, (მგ) (80,0±10%) 80,0±0,2 80,0±0,3 80,0±0,2 80,0±0,3 80,0±0,4 80,0±0,7 80,0±0,7 რაბეპრაზოლის შემცველობა, % 99,9±0,44 99,7±0,39 99,9±0,45 99,7±0,48 98,8±0,57 99,8±0,51 99,8±0,36 სიმტკიცე გატეხვაზე, (კგ/სმ2) 5,3±0,53 6,24±0,46 6,5±0,51 7,6±0,49 6,56±0,55 6,4±0,46 7,45±0,52 სიმტკიცე ცვეთაზე, (%) (არა ნაკლებ 97%) 99,39 99,47 99,62 99,81 99,72 99,36 99,79 დაშლადობა, (წთ) 5,8±0,28 7,4±0,32 7,7±0,31 7,9±0,25 7,2±0,34 7,3±0,30 8,6±0,27 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 167 კვლევის შემდეგ ეტაპზე შესწავლილი იქნა ტაბლეტ ბირთვის შვიდივე კომპოზიციის ქაფწარმოქმნის უნარი, (ph 6,8) -ის პირობებში. შედეგები მოცემულია n3ცხრილში. ცხრილი n3 რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის კომპოზიციების ქაფწარმოქმნის უნარის შესწავლის შედეგები(ph – 6,8) n მახასიათებლები ფორმულაციები f1 f2 f3 f4 f5 f6 f7 1 ქაფწარმოქმნის დაწყების დრო, (არაუმეტეს 5 წთ) 3,43 3,25 3,35 2,43 3,10 3,5 2,98 2 ქაფისმოცულობა, მლ. (არანაკლებ 45 მლ ) 47,24 50,13 48,3 56,8 54,2 43,8 52,8 3 ქაფის ნახევრად დაშლის დრო, წთ. (არანაკლებ 40 წთ) 42,58 47,5 45,6 57,4 55,1 39,9 53,7 რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის ხარისხის განმსაზღვრელი მაჩვენებლების მიხედვით ოპტიმალურ შემადგენლობად მიჩნეულია f4 ფორმულაცია (ცხრილი n3). შემდგომში შეირჩა გარსწარმომქმნელი კომპოზიციის შემადგენლობა და რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის გარსით დაფარვის ტექნოლოგიური პირობები. პარამეტრები მოცემულია ცხრილში (n4). ცხრილი n4 რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის ნაწლავში ხსნადი გარსით დაფარვის ტექნოლოგიური პარამეტრები გარსწარმომქმნელი კომპოზიციის შემადგენლობა რაბეპრაზოლის ტაბლეტ-ბირთვის გარსით დაფარვის ტექნოლოგიური პარამეტრები დასახელება რაოდ-ბა, % პარამეტრები მნიშვნელობები აცეტილფტალილ ცელულოზა 6,0 ტემპერატურა, 0c 30-40 ტიტანის ორჟანგი 2,6 სუსპენზიის გაფრქვევის სიჩქარე, გ/წთ 5-10 აცეტონი 59,4 სუსპენზიის გაფრქვევის დრო, წთ 45-50 იზოპროპილის სპირტი 30,0 სადრაჟირებო ქვაბის ბრუნვის სი ჩქარე, ბრ/წთ 6-10 შრობის დრო, წთ 10 ცხრილში (n5) მოცემულია რაბეპრაზოლის ნაწლავში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების კუჭის მჟავა არის რეზისტენტობაზე გამოცდის შედეგები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 168 ცხრილი n5 რაბეპრაზოლის ნაწლავში ხსნადი და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების კუჭის მჟავა არის რეზისტენტობაზე გამოცდის შედეგები მახასიათებელი/ფორმულაციის n f1 f2 f3 f4 f5 f6 f7 რეზისტენტობა მჟავის მიმართ, (%) 98,7 97,9 98,1 100 96,8 97,4 99,9 დაშლადობა 0,1n hcl n1 სურათზე ასახულია რაბეპრაზოლისf4 ფორმულაციის ნაწლავშიხსნადი გარსითდაფარული ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების გამოთავისუფლების შესწავლის შედეგები ph 1,2 – 6,8-ის პირობებში. სურათი n1. რაბეპრაზოლის გამოთავისუფლება ნაწლავშიხსნადი გარსით დაფარული ტაბლეტებისგან, ph 1,2 – 6,8. შენიშვნა: 120 წთ-ის განმავლობაშიph=1,2-ს (სურ.2, 1-10; 2სთ-ის შემდეგ ph= 6,8-ს). მოყვანილი მონაცემებიდან (ცხრილი n5; სურ.n1) ჩანს, რომ შერჩეული n4 ფორმულაციით მომზადებული ტაბლეტები თითქმის 100%-ით რეზისტენტულია მჟავა არის მიმართ და სრულად გამოთავისუფლდება 30 წთ-ის განმავლობაში ph 6,8-ის დროს. დასკვნები: ტექნოლოგიური და ბიოფარმაცევტული კვლევების საფუძველზე მოწოდებულია რაბეპრაზოლის ნაწლავშიხსნადი, ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების ოპტიმალური კომპოზიცია და ტექნოლოგია. ქაფწამომქმნელ აგენტად გამოყენებულია „მოდელური ქაფწარმომქმნელი ფხვნილი“, რომელიც უზრუნველყოფს მაღალი ხარისხის, დიდი მოცულობის და მდგრადი ქაფის წარმოქმნას. შესწავლილია რაბეპრაზოლის ქაფწარმომქმნელი და ნაწლავში ხსნადი ტაბლეტების ფიზიკურ-ქიმიური და ტექნოლოგიური თვისებები. დადგენილია, რომ მოწოდებული ტექნოლოგია უზრუნველყოფს მისი კეთილხარისხოვნების: გარეგნული სახე, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 169 დოზირების სიზუსტე, მექანიკური სიმტკიცე, დაშლადობა, ქაფის წარმოქმნა, მდგრადობა და ა.შ., ოპტიმალურ მახასიათებლებს. შესწავლილია რაბეპრაზოლის ხსნადობის პროფილი ტაბლეტებიდან ph-ით 1,2 და 6,8-ს შემთხვევაში. დადგენილია, რომ აქტიური ფარმაცევტული ინგრედიენტი (აფი) თითქმის 100%-ით რეზისტენტულია მჟავა არის მიმართ:მჟავა არეში 2 სთ-ის განმავლობაში გამოთავისუფლებული აფის რაოდენობა უმნიშვნელოა და მერყეობს 3%-ის ფარგლებში. აფი სრულად გამოთავისუფლდება 30 წთ-ის განმავლობაში ph 6,8-ის დროს. ლიტერატურა: 1. assaad, s., chaaban, r., tannous, f. et al. dietary habits and helicobacter pylori infection: a cross sectional study at a lebanese hospital. bmc gastroenterol 18, 48 (2018). https://doi.org/10.1186/s12876-018-0775-1 2. zhu y, zhou x, wu j, su j, zhang g. risk factors and prevalence of helicobacter pylori infection in persistent high incidence area of gastric carcinoma in yangzhong city. gastroenterol res pract. 2014;2014:481365. doi: 10.1155/2014/481365. 3. suzuki h, nishizawa t, hibi t. helicobacter pylori eradication therapy. future microbiol. 2010 apr;5(4):639-48. doi: 10.2217/fmb.10.25. pmid: 20353303. 4.tsay fw, hsu pi. h. pylori infection and extra-gastroduodenal diseases. j biomed sci. 2018 aug 29;25(1):65. 5. jorge morcillo muñoz, william otero regino, martín gómez zuleta, how can helicobacter pylori eradication therapies be improved? rev col gastroenterol vol. 33 n o.4 bogotá oct./ dec. 2018 6. enzo lerardi, giuseppe losurdo, rosa federica la fortezza, mariabeatrice principi, michele barone, alfredo di leo //optimizing proton pump inhibitors in helicobacter pylori treatment: old and new tricks to improve effectiveness. world j gastroenterol. 2019 sep 14;25(34):5097-5104. 7.yi hu, yin zhu* and nong-hua lu*// novel and effective therapeutic regimens for helicobacter pylori in an era of increasing antibiotic resistance, front. cell. infect. microbiol., 05 may 2017 . 8. verma a, dubey j, hegde rr, rastogi v, pandit jk. helicobacter pylori: past, current and future treatment strategies with gastroretentive drug delivery systems. j drug target. 2016 dec; 24(10):897915. doi: 10.3109/1061186x.2016.1171326. 9. veerapandian chandrasekar, john swamy gabriela, k. kannan and a. sangamithra. effect of foaming agent concentration and drying temperature on physiochemical and antimicrobial properties of foam mat dried powder. asian j. dairy & food res., 34 (1) 2015: 39-43 10. zazadze r., bakuridze l., chavelashvili l., gongadze n., bakuridze a. development of formulation and technology of foaming agent from mastic (pistacia lentiscus l.) gum. georgian medical news. 2022. 11. revaz zazadze, lasha bakuridze, dali berashvili, aliosha bakuridze. determinat-ion of stomach soluble and foaming rabeprazole and metronidazole tablets for-mulation. experimental & clinical medicine. 2022. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 170 12. რევაზ ზაზაძე. „helicobacter pylori-ის ერადიკაციის „ოქროსსტანდარტისა“ და დანამასტაკის გუმფისისაგან მიზანმიმართული მიწოდების და ქაფწარმომქმნელი ტაბლეტების შემუშავება“. დისერტაცია ფარმაციის დოქტორის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად. თბილისი 2022 წელი 194გვ. formulation and technology of enteric and foam-forming rabeprazole tablets. revaz zazadze1, gulnara mikaia1, lasha bakuridze1, dimitri lagazidze2, manana orjonikidze2, ia tsurtsumia1, aliosha bakuridze1 1pharmaceutical technology department at tbilisi state medical university 2tsmu iovel kutateladze institute of pharmacochemistry abstract helicobacter pylori (h. pylori) is considered the main cause of gastroduodenal diseases. for the eradication of helicobacter, triple therapy is actively used, the so-called "gold standard", which combines antibiotics and proton pump inhibitors. among the innovative delivery systems for the gastroenterological drug formulat ions foams appear to be of particular interest.foams are light systems. unlike solid medicationforms, they are not simply deposited in the gastrointestinal mucosa, on the contrary, they grow in volume,have a large contact surface, completely cover the mucous membrane, and penetrate it. targeted delivery, entericsoluble and foam-forming tablets have been developed from the "gold standard"ingredients with a significant amount of antacids. the study aimed to determine the composition of enteric-coated and foam-forming rabeprazole sodium tablets and process their technology. based on biopharmaceutical research, the optimal composition of foam-forming powder has been formulated as an auxiliary substance for the preparation of foam-forming tablets, with the following composition: sodium lauryl sulfate, lecithin, and methocel™ e6 plv (0.75:1.25:5) 7%, xanthan, and guar gum in a ratio of 1:1 2%, isomalt 10%. based on biopharmaceutical studies, the formulations of enteric-soluble and foam-forming core, tablet coating composition, and manufacturing technologyof rabeprazole have been drawn up. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 171 the physical, chemical, and technological properties of foam-forming and enteric-coated rabeprazole tablets have been studied. and, we have ascertainedthat the technology appliedfor their manufacturing meets the quality requirements of this medication: its appearance, dosing accuracy, mechanical strength, solubility, foaming, stability, etc. the dissolution profile of rabeprazole tablets, generated at ph 1.2 and 6.8,has been studied. we have ascertainedthat active pharmaceutical ingredient (api) is almost 100% resistant to the acidic environment: the amount of api released during 2 hours in the acid area is insignificant and varies within 3%. the api of the tablet is completely released within 30 min at ph 6. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 317 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.41 გვარი დიყის (heracleum) სახეობების ქიმიური შემადგენლობა და ბიოლოგიური აქტივობა მარიამ ნერსეზაშვილი*, დალი ბერაშვილი, მალხაზ ჯოხაძე, სოფიო გოქაძე, ანა ბოჟაძე ფარმაკოგნოზიისა და ფარმაცევტული ბოტანიკის მიმართულება, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო m.nersezashvili@tsmu.edu, 0000-0002-7825-3986 d.berashvili@tsmu.edu, 0000-0003-0887-3810 აბსტრაქტი: დიყი heracleum ქოლგოსანთა ოჯახის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გვარია. ამ გვარის 120-ზე მეტი სახეობიდან კავკასიაში გავრცელებულია 25, ხოლო საქართველოში 23, მათ შორის 5 ენდემია [1]. ლიტერატურის თანახმად დიყის სახეობების მხოლოდ 1/6-ია შესწავლილი ფიტოქიმიურად. მისი სახეობები არომატული ნივთიერებების შემცველი მცენარეებია და განიხილება, როგორც ფუროკუმარინების და ეთერზეთების მნიშვნელოვანი წყარო [2]. აღნიშნული გვარის მცენარეები ოდითგანვე ცნობილია ტრადიციული მედიცინისთვის და გამოიყენება როგორც სამკურნალო, ისე საკვები დანიშნულებით (უმეტესად სანელებლების სახით) [3]. დიყის სახეობებს ახასიათებს ბიოლოგიური მოქმედების ფართო სპექტრი, როგორიცაა ანტიმიკრობული, ანთებისსაწინააღმდეგო, ანტიოქსიდანტური, ანტივირუსული, ანტიდიაბეტური, ანტისიმსივნური და სხვა. საძიებო სიტყვები: დიყი, ფუროკუმარინები, ეთერზეთები, ანთების საწინააღმდეგო, ციტოტოქსიკური, ფიტოდერმატიტი, ანტიმიკრობული 1. შესავალი გვარი დიყის სახეობები მაღალი, ორდა მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეებია, დიდი ზომის დანაკვთული და მთლიანი ფოთლებით. ყვავილები თეთრი, მომწვანო-ყვითელი ან ვარდისფერი, რთულ ქოლგა ყვავილედად შეკრებილი. იზრდება უმეტესად ტყისა და სუბალპურ სარტყელში. საქართველოს სუბალპურ მაღალბალახეულში ფართოდაა გავრცელებული სოსნოვსკის დიყი (ხევსურის დიყი, heracleum sosnowskyi manden.) და მანტეგაცის დიყი (heracleum mantegazzianum sommier & levier). ხორკლიანი დიყის (heracleum asperum m.bieb) და თეთრი დიყის (heracleum leskovii grossh.) ნორჩ ყლორტებს მთის მოსახლეობა საჭმელად იყენებს. ტრადიციული მედიცინისთვის ცნობილია დიყის მრავალი სახეობა, რომლებიც სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენება (ცხრილი #1). h. persicum, h. aphondylium, h. candicans, უმეტესად გამოიყენება როგორც ტკივილგამაყუჩებელი, მონელების პროცესის mailto:m.nersezashvili@tsmu.edu mailto:d.berashvili@tsmu.edu georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 318 ხელშემწყობი, ანტისეპტიკური და ანტიეპილეფსიური საშუალება [3]. კანის ტომის წევრები h. candolleanum-ის ყველა ორგანოს მონახარშს მოიხმარენ ნერვული დაავადებების სამკურნალოდ, ასევე ანთებითი პროცესების დროს. ხოლო ფესვების მონახარშს იყენებენ ანტი-ართრიტულ და მატონიზირებელ საშუალებად [4]. h. persicum კარგად არის ცნობილი ირანული მედიცინისთვის. მისი ნაყოფები და ღეროები ადგილობრივების მიერ გამოიყენება სანელებლებად, ასევე საკვებ დანამატად [5], [6]. ტრადიციულ მედიცინაში მას იყენებენ, როგორც დიურეზულ, მეტეორიზმის საწინააღმდეგო, ჭიის დამდენ, ანალგეზიურ, ანტიეპილეფსიურ და მადისმომგვრელ საშუალებად [3], [7], [8]. გარდა ამისა, გააჩნია დადასტურებული ანტიოქსიდანტური, ანტისიმსივნური, ანტიკოაგულაციური, ანტიდიაბეტური და ანტიმიკრობული მოქმედება [5]. აღმოსავლეთ აზერბაიჯანის მოსახლეობა მის თესლებსა და ფოთლებს იყენებს გულძმარვის საწინააღმდეგოდ [9]. h. moellendorffii კორეელების მიერ გამოიყენება საკვებად [10]. მის ფოთლებს გააჩნია დეტოქსიკაციური, ანტიოქსიდანტური და ანტიმელანოგენური მოქმედება, ხოლო ფესვები ტრადიციულ მედიცინაში გამოიყენებოდა როგორც ანთების საწინააღმდეგო საშუალება ართრიტის სამკურნალოდ [10]. ცხრილი №1. დიყის ზოგიერთი სახეობის ეთნობოტანიკური დანიშნულება [3] დიყის სახეობები გამოყენება ტრადიციულ მედიცინაში h. persicum სანელებელი, ანტიეპილეფსიური, ტკივილგამაყუჩებელი, მონელების გასაუმჯობესებელი, მატეორიზმის საწინააღმდეგო, ანტიკონვულსანტი [11]–[17] h. dissectum საკვები, ანტიჰიპერტენზიული საშუალება [18] h. candicans სანელებელი, აფროდიზიაკი, მატონიზირებელი, მონელების გასაუმჯობესებელი, ანტიპირეტული, ქავილის საწინააღმდეგო, კანისა და მენსტრუალური პრობლემების დროს გამოსაყენებელი [19]–[23] h. nepalense სუნთქის სტიმულატორი, აფროდიზიაკი, დიარეის საწინააღმდეგო, მატონიზირებელი, წნევის მარეგულირებელი [24]–[26] h. sphondylium საკვები, ანტიჰიპერტენზიული, დიარეისა და დიზინტერიის საწინააღმდეგო, დამამშვიდებელი, ჭრილობის შემახორცებელი, მონელების გასაუმჯობესებელი, აფროდიზიაკი, დისპეპსიური მოვლენების და მენსტრუალური პრობლემების დროს გამოსაყენებელი [26]–[30] h. moellendorffii საკვები, ართრიტის, არითმიის და ფსორიაზის სამკურნალოდ [31], [32] h. maximm საკვები, ინფექციური და რესპირატორული დაავადებების სამკურნალოდ [33] h. platytaenium საკვები, გასტრიტის, ენტერიტისა და ეპილეფსიის სამკურნალოდ [34] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 319 h. afghanicum სანელებელი, ტკივილგამაყუჩებელი, სიცხის დამწევი [35] h. siamicum სანელებელი, არომატიზატორი, მეტეორიზმის საწინააღმდეგო მოქმედება [36] h. sprengelianum მზისგან მიღებული დამწვრობის, კანის დაავადებების და გარეგანი სიმსივნური წარმონაქმნების დროს გამოსაყენებელი [37] h. rapula ნახველის დამარბილებელი, ანალგეზიური, ანტირევმატიული, ტრაქეიტის და გაციების საწინააღმდეგო, სისხლის მიმოქცევის მოწესრიგება [38], [39] h. candolleanum ნერვული დაავადებების დროს გამოსაყენებელი, ანთების საწინააღმდეგო, აფროდიზიაკი [2], [4] h. wallichii დიარეის საწინააღმდეგო, მატონიზირებელი, აფრდიზიაკი [40] h. yunngningense ანტიპირეტული, ანალგეზიური, დიაფორეტული [41] h. laciniatum სედაციური, მაჰიპნოზებელი, ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება [42] h. mantegazzianum საკვებ-საკაზმი [43] h. rawianum არომატიზატორი [44] h. rigens გულის, საშარდე გზების დაავადებების, ხველის, ჰიპერაციდოზის სამკურნალო, ჭრილობის შემახორცებელი, ღებინების, დიარეის, ყაბზობის, თავის ტკივილის, გასტრიტის, მოუნელებლობის დროს გამოსაყენებელი [45] დიყის ერთერთი სახეობა h. candicans აქტიურად გამოიყენება, ჩინურ და ტიბეტურ ტრადიციულ მედიცინაში, ჰეპატოპროტექტორული დანიშნულებით. ღვიძლი მნიშვნელოვანი ჰომეოსტაზური ორგანოა, რომელიც წამლებისა და ქიმიური ნივთიერებების განეიტრალებაზეა პასუხისმგებელი. ღვიძლის დაზიანება შესაძლებელია გამოწვეული იყოს მრავალი ფაქტორით, მათ შორის ალკოჰოლით და სხვადასხვა ტოქსინებით. ღვიძლის დაზიანების პროგრესირების შემთხვევაში შესაძლებელია ჩამოყალიბდეს ჰეპატიტი, ციროზი, სიმსივნე [46], [47]. მავნე ნივთიერებების განეიტრალების ეტაპზე წარმოქმნილმა შუალედურმა პროდუქტებმა, თავისუფალმა რადიკალებმა და სხვა ქიმიურად აქტიურმა ნაერთებმა შესაძლებელია გამოიწვიოს, მეტაბოლური პროცესების დარღვევა [48]. ჟანგბადის აქტიური ფორმების ჭარბი რაოდენობით პროდუცირება, განაპირობებს ოქსიდაციურ სტრესს, რის შედეგადაც ვითარდება დეგენერაციული და პათოლოგიური დაავადებები [49]–[51]. თავისუფალი რადიკალების განეიტრალება და ოქსიდაციური სტრესით გამოწვეული მავნე ზეგავლენის შემცირება, სხვა ნივთიერებებთან ერთად, განპირობებულია კუმარინებისა და აქროლადი ეთერზეთების შემცველობით. ასევე გააჩნია დადასტურებული ანალგეზიური, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 320 ანთების საწინააღმდეგო, ანტიბაქტერიული, ჰეპატოპროტექტორული და კარდიოვასკულური დაავადებების პრევენციის უნარი [52], [53]. 2. გვარი დიყის სახეობების ფიტოქიმიური დახასიათება ლიტერატურის თანახმად დიყის სახეობების მხოლოდ 1/6-ია შესწავლილი ფიტოქიმიურად [3]. ცნობილია, რომ ყველა სახეობაში აღმოჩენილია მარტივი კუმარინები, ფუროკუმარინები (ცხრილი №2), ეთერზეთები (ცხრილი №3), შეიცავს აგრეთვე, ფლავონოიდებს, ფენოლკარბონმჟავებს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, ანტრაქინონებს და ზოგ შემთხვევაში ალკალოიდებსაც [62]. ცხრილი №2. გვარი დიყის სხვადასხვა სახეობაში იდენტიფიცირებული კუმარინები სახეობა ნედლეული კუმარინები heracleum sosnowskyi ნაყოფები ანგელიცინი; ბერგაპტენი; მეთოქსალენი; იმპერატორინი [62] heracleum persicum ფესვები ქსანტოტოქსინი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; სფონდინი; ბერგაპტენი; იზობერგაპტენი; [62] heracleum maximum უცნობი ბერგაპტენი; იზობერგაპტენი; ანგელიცინი; სფონდინი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; იზოპენტენილოქსიიზო ბერ გაპტენი; 6-იზოპენტენილოქსიიზობერგაპტენი [62] heracleum lacianitum უცნობი სფონდინი [62] heracleum candicans ფესვები ქსანტოტოქსინი; იზოფედენოლ ც; კანდიბირინ ბ-ე; კანდიტრირინ ა; კანდიტრირინ ბ; კანდიტრირინ ც-ე; კანდიტეტრარინ ა; კანდიტეტრარინ ბ; კანდინოზიდ ა; კანდინოზიდ ბ; კანდინოზიდ ც; კანდინოზიდ დ; კანდინოლ ა; კანდინოლ ბ; კანდინოლ ც; კანდიბირინ ფ-ჰ; ჰერაკლენოლი; ბერგაპტენი; ანგელიცინი; იმპერატორინი; ჰერაკლენინი; ქსანტოტოქსოლი; ფსორალენი; იზოფსორალენი; 8-გერანოქსიფსორალენი; სფონდინი; ისოჰერაკლენინი; კანდიკანინი; (+)-მარმეზინი [62] heracleum mantegazzianum ფესვები პიმპინელინი; იმპერატორინი; ფელოპტერინი; ანგელიცინი; ქსანტოტოქსინი; ბერგაპტენი; იზობერგაპტენი; იზოპიმპინე ლინი; [62] heracleum rapula მიწის ქვედა ნაწილები ოსთოლი; ქსანტოტოქსინი; იზოიმპერატორინი; იზოფელო პტერინი; ფელოპტერინი; რაპულტრირინ ა; დიმეთილ სუბეროზინი; 8-ჰიდროქსიბერგაპტენი; ქსანტოტოქსოლი; 8ჰიდროქსიბერგაპტოლი;გლუკოზილპსორალენი; მარმეზინი; 30ჰიდროქსიმარმეზინი;ჰერაკლენოლი;მოელენდორფილინი რივულობირინ ა; რივულობირინ ბ; 8-გერანილოქსიფსორა ლენი; ჰერაკლენინი; იმპერატორინი; რ-ჰერაკლენოლი; ო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 321 იზოპროპილიდენჰერაკლენოლი; ბერგაპტენი; სფონდინი; იზოპიმპინელინი; იზობერგაპტენი; პიმპინელინი [62] heracleum rawanium მიწის ზედა ნაწილები ანგელიცინი; ალობერგაპტენი; სფონდინი [62] heracleum rigens უცნობი 5-(3-მეთილ-ბუთ-2-ენილოქსი)7-მეთოქსიკუმარინი; იზოპიმ პინელინი; 8-ჰიდროქსიფუროკუმარინი; 5-მეთოქსიფურო კუმარინი [62] heracleum leskowii ნაყოფები უმბელიფერონი; ქსანტოტოქსინი; ანგელიცინი; იზოპიმპინე ლინი; ბერგაპტენი; იმპერატორინი; იზოიმპერატორინი [62] heracleum nepalense უცნობი სფონდინი; ბერგაპტენი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი [62] heracleum platytaenium მიწის ზედა ნაწილები ფსორალენი; ბერგაპტენი; ქსანტოტოქსინი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; სფონდინი; ბიაკანგელიცინი; ჰერაკლენოლი; აპტერინი; სტიგმასტეროლი [62] heracleum pastinacifolium ფესვები უმბელიფერონი; ბერგაპტენი; იზობერგაპტენი; სფონდინი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; ქსანტოტოქსინი; ალობერ გაპტენი; ოსთოლი [62] heracleum grandiflorum მიწის ზედა ნაწილები უმბელიფერონი; სკოპოლეტინი; იზოპიმპინელინი; ბერგაპ ტენი [62] heracleum transcaucasicum ნაყოფები ფურომეთოქსიჰერაკლინი [62] heracleum sphondylium თესლები ბერგაპტენი; n-პენტაკოზანი; n-ჰეპტაკოზანი; n-ოქტაკოზანი; nნონაკოზანი; n-ტრიაკონტანი; n-ჰენტრიაკონტანი [62] heracleum dissectum ledeb. ფესვები (9r,10r)-9,10-დიჰიდრო-10-ჰიდროქსი-9-მეთოქსი-ბერგაპტენი (დისსექტუმოლი); ტერტ-o-მეთილჰერაკლე ნოლი; იზოფსორალენი; 5-6-დიჰიდროპირანობენზოპირონი; რივულობრინ c; კანდინოლ c; რივულობრინ d; ტერტ-o-β-dგლუკოპირანოზილ -ჰერაკლენოლი [63] heracleum verticillatum ნაყოფები, ფესვები, ფოთლები ბერგაპტენი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; სფონდინი; ქსანტოტოქსინი; იზობერგაპტენი; იმპერატორინი [64] heracleum sibiricum ნაყოფები, ფესვები, ფოთლები ბერგაპტენი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; სფონდინი; ქსანტოტოქსინი; იმპერატორინი; ჰერაკლენინი; იზობერგაპტენი; ბიანკაგელიკოლი [64]; ფელოპტერინი; ბიანკაგელიცინი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 322 heracleum angustisectum ნაყოფები, ფესვები, ფოთლები ბერგაპტენი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; სფონდინი; ქსანტოტოქსინი; იმპერატორინი; ჰერაკლენინი; იზობერგაპ ტენი; ბიანკაგელიკოლი [64] heracleum ternatum ნაყოფები, ფესვები, ფოთლები ბერგაპტენი; პიმპინელინი; იზოპიმპინელინი; სფონდინი; ქსანტოტოქსინი; იმპერატორინი; ჰერაკლენინი; იზობერგაპ ტენი; ბიანკაგელიკოლი [64] დიყის სხვადასხვა სახეობაში ძირითადად დადგენილია ფუროკუმარინები: ფელოპტერინი, ბერგაპტენი, ბიაკანგელიკოლი, ქსანტოტოქსინი, იზოპიმპინელინი, იმპერატორინი. თითოეული მათგანი ხასიათდება ფართო სპექტრის ბიოლოგიური აქტივობით, როგორიცაა: ანტიბაქტერიული, ანტიმიკრობული, ანტიოქსიდანტური, ფუნგიციდური, ანთების, სიმსივნის საწინააღმდეგო მოქმედება [65]. გამოიყენება ვიტილიგოს, ალოპეციის და ფსორიაზის სამკურნალოდ [65], [66]. h. candolleanum-ის ნაყოფებსა და ფესვებში აღმოჩენილია ფუროკუმარინები და მონოტერპენოიდები [4], ფესურებში კი ეთეროვანი ზეთები, დადგენილია ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობაც [5]. ეთერზეთები გამოყოფილია დიყის სხვა სახეობებიდანაც, როგორიცაა: h. persicum [6], [7], h. dissectum ledeb [8], h. sphondylium [9], h.crenatifolium boiss [10], [11]. დიყის მრავალი სახეობის აქროლად ფრაქციაში დადგენილია მონოტერპენული ჰიდროკარბონები (ლიმონენიp-ციმენი; g-ტერპენი; αდა β-პირენი;), დაჟანგული მონოტერპენები (ლინალოოლი; იზობორნილაცეტატი; n-ოქტანოლი, ტერპინენ-1-ოლი-4), სესქვიტერპენები (კარიოფილენის ოქსიდი) და სხვა. ლიტერატურის მონაცემებით სხვადასხვა სახეობის ოქტილესტერები, განსაკუთრებით n-ოქტილაცეტატი, მიიჩნევა დიყის სახეობების ეთერზეთების ძირითად შემადგენელ კომპონენტებად (ცხრილი №3 ) [2]. ცხრილი №3. გვარი დიყის სხვადასხვა სახეობის ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობა სახეობა ნედლეული ეთერზეთის კომპონენტები heracleum lehmannianum მიწის ზედა ნაწილები α-ფელანდრენი (10.5%), 1-ბუთანოლი (9.0%), δ-კადინენი (6.2%), αკადინოლი (5.7%), τ-მუროლოლი (3.1%), α-მუროლენი (2.6%) 4ტერპინეოლი (2.4%) ; [73] heracleum candolleanum თესლები o-ციმენი (5.08%); m-მენთა-6,7-დიენ,(r)-(+)(2.07%); г-ტერპინე ნი (2.64%); ოქტანოლი (11.78%); ანთრანილის მჟავა,1,5-დი მეთილ-1ვინილ-4-ჰექსენილესტერი(1.05%); p-მენთა-1,8-დიენ -6-ოლი (0.43%); (−)-ალკანფორი (1.06%); ენდო-ბორნეოლი (1.63%); p-ცი მენ-8-ოლი (0.40%); p-მენთ-1-ენ-8-ოლი (0.37%); ჰექსანოის მჟავა, ბუთილესტერი (2.08%); n-ოქტილ აცეტატი (2.57%); (−)ბორნილაცეტატი (8.81%); კარვაკროლი (3.83%); ტრანსმეთილცინამატი(22.38%);n-ჰექსილჰექსანოატი(21.74%); ევგენოლმეთილესტერი (0.97%); კადინა-1(10),4-დიენი (0.84%); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 323 ჰექსანოის მჟავა, ოქტილესტერი (8.87%); 2-ოქტენოლ,2-ბუთილი(0.40%);ბიციკლო[5.3.0]დეკან,2-(1-მეთილვინილ)-8-მეთილი (0.93%) [2] heracleum persicum ნაყოფები პროპანოის მჟავა, 2-მეთილ-1-მეთილეთილ ესტერი (0,27%); იზოპროპილ ბუტირატი (0.09%); ბუთანოის მჟავა, 2-მეთილ-1მეთილეთილ ესტერი (0.84%); ბუთანოის მჟავა, 3-მეთილ-1მეთილ ესტერი (0.72%); 1r-α-პინენი (0.27%); პროპანოის მჟავა, 2-მეთილ-ჰექსილ ესტერი (6.05%); 2-ბუთანოის მჟავა, 3მეთილ, 1-მეთილ ესტერი (0.14%); β-პინენი (0.19%); ბუთანოის მჟავა, ბუტილ ესტერი (1.61%); ოქტანალი (0.13%); ძმარმჟავა, ჰექსილესტერი (0.71%); d-ლიმონენი (2.06%); ოქტანალი (0.51%); პროპანოის მჟავა, ჰექსილ ესტერი (0.36%); ლინალოოლი (0.51); ბუთანოის მჟავა, ჰექსილ ესტერი=ჰექსილ ბუტირატი (35.24%); ოქტილ აცეტატი (8.42%); ბუთანოის მჟავა, 2-მეთილ-ჰექსილ ესტერი=ჰექსილ 2-მეთილბუტირატი (8.14%); პულეგონი (0.52%); პროპანოის მჟავა, ოქტილ ესტერი (0.46%); ანეთოლი (0.60%); ციკლოჰექსან, ეთენილი (0.96%); პროპანოის მჟავა, 2-მეთილოქტილ ესტერი=ოქტილ იზობუტი რატი (9.23%); 3-მეთილ-3ციკლოჰექსენ-1-ონი (0.25%); 2,4-ოქტადიენი (1.23%); ბუთანოის მჟავა, ოქტილ ესტერი (5.01%); ტრანს-3-ჰექსენოის მჟავა (0.47%); ბუთანოის მჟავა, 2-მეთილ-ოქტილ ესტერი=ოქტილ 2მეთილბუტირატი (11.65%); გერმა კრენი d (0.18%); β-ბისაბოლენი (0.27%); გერმაკრენი b (0.47%); ჰექსანოის მჟავა, ოქტილ ესტერი (0.21%); ბუთანოის მჟავა, 3-მეთილ-, 3,7-დიმეთილ-2,6ოქტადიენილ ესტერი, (z)(0.19%); ოქტანოის მჟავა, ტეტრდადეცილ ესტერი (0.29%); ესტრაგოლი (0.43%) [74] h. sphondylium ნაყოფები და მიწის ქვედა ნაწილები β-პინენი (6.0%); მირცენი (1.8%); დეჰიდრო-1,8-ცინეოლი (0.8%); ოქტანალი (1.8%); ლიმონენი (0.9%); (z)-β-ოციმენი (28.9%); (e)-βოციმენი 0.9%); 2-მეთილ-4-მეთილპენტილ ბუთანოატი (0.7%); (2e)-დეკენალი (0.5%); 2-მეთილდოდეკანი (0.6%); α-ტრანს-ბერგა მოტენი (3.2%); (e)-β-ფარნეზენი (0.9%); ბიციკლოგერმაკრენი (2.1%); იზოდაუცენი (1.3%); β-ბიზაბო ლენი (2.8%); (z)-γ-ბისა ბოლენი (5.0%); (e)-γ-ბისაბოლენი (2.1%); (e)-α-ბისაბოლენი (1.7%); სპატულენოლი (1.3%); ტრანს -სესქვისაბინენ ჰიდრატი (1.3%); (e)-სესქვილავანდულოლი (2.5%);იზოსპატულენოლი (0.9%); ნეო-ინტერმედეოლი (1.8%); β-ბისაბოლოლი (1.4%); 1,13ტეტრადეკადიენი (2.3%); ჰექსა დეკანოის მჟავა (3.3%); (z)ფალკარინოლი (1.8%); ფალკარინო ლის იზომერი (1.5%); ფალკარინდიოლი (2.3%) [75] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 324 h. sibiricum მიწის ქვედა ნაწილები ჰეპტანალი (0.1%); α-თუჯენი (3.4%); α-პინენი (18.7%); კამფენი (2.7%); საბინენი (8.7%); β-პინენი (26.2%); მირცენი (4.9%); ოქტა ნალი (0.9%); α-ტერპინენი (0.2%); ρ-ციმენი (0.2%); ლიმონენი (22.7%); (z)-β-ოციმენი (5.2%); (e)-β-ოციმენი (0.2%); γ-ტერპინე ნი (0.6%); ცის-საბინენ ჰიდრატი (0.2%); ტერპინოლენი (1.2%); ტრანს -საბინენ ჰიდრატი (0.2%); იზოპენტილ იზოვალერატი (0.2%); ტრანს-საბინოლი (0.4%); ტერპინენ-4-ოლი (0.8%); 1-მეთილ ბუთილ-3-მეთილ-2-ბუტენოატი (0.2%); ρ-ციმენ-8-ოლი (0.1%); αტერპინეოლი (0.4%); მეთილხავიკოლი (0.3%); მირტენოლი (0.3%); (2 e)-დეკენალი (0.5%); ბორნილ აცეტატი (1.1%); (2e,4e)დეკადიენალი (0.2%); α-ტერპინილ აცეტატი (1.0%); ევგენოლი (0.2%); იზობორნილ პროპანოატი (0.1%); მეთილ ევგენოლი (26.9%); α-ტრანს-ბერგამოტი (1.3%); (e)-β-ფარნეზენი (0.1%); 4-ეპი -ცის-დიჰიდროაგაროფურანი (0.4%); ბიციკლოგერმაკრენი (0.2%); (e)-მეთილ იზოევგენოლი (0.2%); იზოდაუცენი (0.7%); (e,e)-αფარნეზენი (0.2%); β-ბისაბოლენი (0.7%); ბორნილ იზოვალერატი (0.8%); კესანე (1.9%); (e)-γ-ბისაბოლენი (0.5%); ელემიცინი (25.6%); (z)-იზოელემიცინი (0.1%); (e)-სესქვილავანდულოლი (0.2%); პენტადეკანოლი (0.2%); ჰექსადეკანოის მჟავა (7.0%); (z)ფალკარინოლი (10.6%); პიმპინელინი (0.4%); მეთილ ლინოლეატი (2.8%); ფალკარინ დიოლი (9.4%) [75] h. montanum მიწის ქვედა ნაწილები ჰეპტანალი (0,4%); β-პინენი (0.7%); მირცენი (1.0%); დიჰიდრო-1,8ცინეოლი (0.5%); ოქტანალი (1.5%); (z)-β-ოციმენი (20.4%); (e)-βოციმენი (0.5%); 2-მეთილდეკანი (0.8%); 7-ეპი-სესქვი თუჯენი (0.6%); α-ტრანს-ბერგამოტენი (3.2%); (z)-β-ფარნე ზენი (1.3%); (e)β-ფარნეზენი (0.8%); β-ბისაბოლენი (2.0%); (z)-γ-ბისაბოლენი (7.8%); კესანე (1.7%); (e)-γ-ბისაბოლენი (1.5%); (e)-α-ბისაბოლენი (1.9%); (e)-ნეროლიდოლი (1.2%); ჰუმულენ ეპოქსიდი (0.9%); სპატულენოლი (1.3%); ტრანს-სესქვისაბინენ ჰიდრატი (0.8%); იზოსპატულენოლი (0.7%); (e)-სესქვი ლავანდულოლი (2.8%); ნეო-ინტერმედეოლი (3.8%); β-ბისა ბოლოლი (2.8%); (z)-12ჰიდროქსი სესქვიცინეოლი (0.7%); 1,13-ტეტრადეკადიენი (1.1%); ჰექსა დეკანოის მჟავა (6.3%); (z)-ფალკარინოლი (4.6%); ფალკარინოლის იზომერი (2.5%); მეთილ ლინოლეატი (1.0%); ფალკარინდიოლი (1.6%) [75] h. ternatum მიწის ქვედა ნაწილები (z)-ფალკარინოლი (0.8%); ჰექსადეკანოის მჟავა (0.6%); ბულნე სოლი (0.7%); ინტერმედეოლი (0.5%); 4-ეპი-ცის-დიჰიდრო აგაროფურანი (0.5%); ბიციკლოგერმაკრენი (1.3%); ბორნილ იზოვალერატი (0.3%); კესანე (2.4%); (e)-ნეროლიდოლი (0.4%); სპატულენოლი (1.2%); გუაიოლი (0.4%); (e)-სესქვილავანდუ ლოლი (0.4%); ნონანი (0.6%); ჰეპტანოლი (0.6%); α-პინენი (5.5%); კამფენი (0.4%); β-პინენი (47.3%); მირცენი (2.8%); ოქტანალი (1.5%); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 325 ლიმონენი (2.3%); (z)-β-ოციმენი (15.6%); (e)-β-ოციმენი (0.3%); (4z)-2-მეთილ-4-დეკენი (0.2%); 2-მეთილდეკენი (0.3%); ტერპინოლენი (1.1%); (e)-4-ანდეკენი (0.3%); ნონანალი (0.3%); ტრანს-საბინოლი (0.6%); პინოკარვონი (0.2%); α-ტერპინეოლი (0.5%); მირტენალი (0.2%); (2e)-დეკენალი (0.7%); (2e,4e)დეკადიენალი (0.3%); α-ტერპინილ აცეცატი (0.4%); მეთილ ევგენოლი (0.5%) [75] h. pyrenaicum subsp. pollinianum მიწის ქვედა ნაწილები ფალკარინდიოლი (1.0%); (z)-9-ოქტადეკანოის მჟავას იზომერი (1.2%); (z)-ფალკარინოლი (1.0%); ჰექსადენოის მჟავა (0.7%); ჰექსადეკანოილი (0.4%); 1,13-ტეტრადეკადიენი (0.4%); აპიოლი (0.5%); ტეტრადეკანოლი (0.3%); (e)-β-ფარნეზენი (0.6%); 4-ეპიცის-დიჰიდროაგაროფურანი (1.2%); ბორნილ იზოვალერატი; იზოდაუცენი (0.7%); β-ბისაბოლენი (0.8%); მირისტიცინი; (e)ნეროლიდოლი; სპატულენოლი; კესანე; ელემიცინი; (z)სესქვილავანდულოლი; დოდეცილ აცეტატი; (e)სესქვილავანდულოლი; პინოკარვონი; ტრანს-ρ-მენთ-2-ენ-1-ოლი; 4,8-ეპოქსი-ρ-მენთ-1-ენი; ტერ პინენ-4-ოლი; ρ-ციმენ-8-ოლი; αტერპინეოლი; მირტენოლი; მირტენალი; მეთილ ხავიკოლი; (2e)დეკენალი; ბორნილაცეტატი; α-ტერპინილ აცეტატი; მეთილ ევგენოლი; ჰეპტანალი; α-თუჯენი; α-პინენი; კამფენი; საბინენი; βპინენი; მირცენი; ოქტანალი; α-ტერპინენი; ρ-ციმენი; ლიმონენი; (z)-β-ოციმენი; γ-ტერპინენი; ოქტანოლი; ტერპინოლენი; ცის-ρმენთ-2-ენ-1-ოლი [75] h. pyrenaicum subsp. orsinii მიწის ქვედა ნაწილები 2-მეთილოქტანი; ჰექსანოლი; ნონანი; ჰეპტანი; α-პინენი; კამფენი; β-პინენი; მირცენი; ოქტანალი; ლიმონენი; (z)-β-ოციმენი; (4z)-2მეთილ-4-დეკენი; ცის-ρ-მენთ-2-ენ-1-ოლი; 2-მეთილდეკანი; ტერპინოლენი; ტრანს-საბინოლი; 4,8-ეპოქსი-ρ-მენთ-1-ენი; ტერპინენ-4-ოლი; α-ტერპინეოლი; მირტენალი; მეთილხავიკოლი; (2e)-დეკენალი; ბორნილიზობუტანოატი; (2e,4e)-დეკადიენალი; 4-ეპი-ცის-დიჰიდროაგაროფურანი; მეთილევგენოლი; ბორნილიზოვალერატი; β-ბისაბოლენი; კესანე; (e)-γბისაბოლენი; (e)-ნეროლიდოლი; სპატულენოლი; (e)სესქვილავანდულოლი; ინტერმედეოლი; ჰექსადეკანოის მჟავა; (z)-ფალკარინოლი; ფალკარინდიოლი [75] h. verticillatum მიწის ქვედა ნაწილები 4-ნონენი+3-ნონენი; ჰეპტანალი; 2-ნონენი; α-პინენი; β-პინენი; მირცენი; ოქტანალი; ლიმონენი; (z)-β-ოციმენი; (e)-β-ოციმენი; ტერპინოლენი; ნონანალი; 2-მეთილბუთილ იზოვალერატი; ციკლოოქტანონი; ნოპინონი; ტრანს-საბინოლი; 4,8-ეპოქსი-ρმენთ-1-ენი; 2-მეთოქსი-3-(1-მეთილპროპილ)პირაზინი; 1,8მენთადიენ-4-ოლი; 1-მეთილბუთილ-3-მეთილ-2-ბუთენოატი; ρციმენ-8-ოლი; α-ტერპინეოლი; მირტენოლი; მირტენალი; კარვონი; დაუცენი; ტრანს-კარვილაცეტატი; ციკლოსატივენი; α georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 326 ილანგენი; α-ტრანს-ბერგამოტენი; (e)-β-ფარნეზენი; ar-კურ კუმენი;იზოდაუცენი; β-ბისაბოლენი; β-სელინენი; ვალენცენი; ბიციკლოგერმაკრენი; γ-კადინენი; 7-ეპი-α-სელინენი; β-სესქვი ფელანდრენი; (e)-γ-ბისაბოლენი; სპატულენოლი; 1,10-დი-ეპი კუბენოლი; ინტერმედეოლი; α-ბისაბოლოლი; ჰექსადეკანოის მჟავა; (z)-ფალკარინოლი; (z)-9-ოქტადეკენ-1-ოლი; პიმპინე ლინი; ფალკარინოლის იზომერი; ფალკარინდიოლი [75] h. austriacum მიწის ქვედა ნაწილები ჰეპტანალი; 2-პენტილფურანი; ოქტანალი; (2e)-ოქტენ-1-ალი; ნონანალი; (2e)-ნონენ-1-ალი; (2e)-დეკენალი; (2e,4z)-დეკა დიენალი; (2e,4e)-დეკადიენალი; β-სესქვიფელანდრენი; დექსა დეკანოის მჟავა; (z)-ფალკარინოლი; γ-პალმიტოლაქტონი; (z,z) 9,12-ოქტადეკანოდიენოის მჟავა [75] h. orphanidis მიწის ქვედა ნაწილები ნონანი; ჰეპტანალი; ოქტანალი; ლიმონენი; β-ფელანდრენი; (z)-βოციმენი; (e)-β-ოციმენი; ოქტანოლი; ტერპინოლენი; (e)-4ანდეკენი; ანდეკანი; ნონანალი; (2e)-ნონენ-1-ალი; ρ-ციმენ-8-ოლი ;(2e)-დეკენალი; (2e,4e)-დეკადიენალი; β-ელემენი; β-ბისაბოლენი; სპატულენოლი; ტეტრადეკანოლი; ჰექსადეკა ნოლი; (z)ფალკარინოლი; (z)-9-ოქტადეკენ-1-ოლი; (e)-9-ოქტადეკენ-1ოლი; პიმპინელინი [75] ლიტერატურის მონაცემების მიხედვით, კვლევების უმრავლესობა ფოკუსირდება დიყის სახეობებში კუმარინების, ფუროკუმარინების, მათი გლიკოზიდებისა და ეთერზეთების შესწავლაზე. თუმცა გარდა აღნიშნული ნივთიერებებისა, დიყის სახეობებში დადგენილია ფლავონოიდების შემცველობაც. მაგალითად, heracleum pastinaca-ს შემადგენლობაში აღმოჩენილია ფლავონოიდური გლიკოზიდები: ქვერცეტინ 3-o-β-გლუკოპირანოზიდი (იზოქვერცეტინი), ქვერცეტინ 3-o-α-რამნო პირანოზილ-(1→6)-β-გლუკოპირანოზიდი (რუტინი), კემფეროლ 3-o-α-რამნოპირა ნოზიდი (აფზელინი), კემფეროლ 3-o-βგლუკოპირანოზიდი (ასტრაგალინი), იზორამნეტინ 3-o-β-გლუკო პირანოზიდი, კემფეროლ 3-o-რუტინოზიდი (ნიკოტიფლორინი), იზორამნეტინ 3-o-რუტინოზიდი (ნარცისოზიდი) [76]. ხოლო h. montanum, h. persicum და h. sphondilium -ის მიწის ზედა და მიწის ქვედა ნაწილებში აღმოჩენილია ქვერცეტინი [62]. 3. გვარი დიყის სახეობების ფარმაკოლოგიური დახასიათება დიყის სახეობებში აღმოჩენილი ბუნებრივი ნივთიერებების უმრავლესობა ამჟღავნებს ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებას. ანთებითი პროცესების სამკურნალოდ მრავალი სინთეზური პრეპარატია შემუშავებული, თუმცა ყველასათვის ცნობილია, რომ სინთეზური სამკურნალო საშუალებების ხანგრძლივი გამოყენება იწვევს სხვადასხვა სახის გვერდით ეფექტებს, როგორიცაა კუჭის წყლული, სისხლდენა, კარდიოლოგიური პათოლოგიები, თირკმლისა და თირკმელზედა ჯირკვლის დისფუნქცია, ბრონქოსპაზმი [77]. აქედან გამომდინარე, ახალი, ეფექტური და უსაფრთხო ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 327 მოძიება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია [78]. სამკურნალო მცენარეები, რომლებიც უძველესი დროიდან გამოიყენება ანთებითი პროცესების სამკურნალოდ მიიჩნევა ახალი თაობის პრეპარატების შესაქმნელად საუკეთესო ალტერნატივად [78]. იმუნური უჯრედები მაკროფაგები გამოყოფენ სხვადასხვა ტიპის ანთების საწინააღმდეგო მედიატორებს, როგორიცაა აზოტის ოქსიდი (no), პროსტაგლანდინ e2 (pge2), ინდუქციური აზოტის ოქსიდი (inos) და ციკლოოქსიგენაზა-2 (cox-2), ასევე ანთების საწინააღმდეგო ციტოკინებს ინტერლეიკინი-1β (il-1β), ინტერლეიკინი-6 (il-6), და სიმსივნის ნეკროზულ ფაქტორ-α-ს (tnf-α) [79]. მაკროფაგების მიერ შესაბამისი ციტოკინების სეკრეცია ორგანიზმს იცავს საზიანო გარემო-ფაქტორებისგან, თუმცა ციტოკინების გადაჭარბებული რაოდენობა იწვევს ქრონიკულ ანთებით დაავადებებს, როგორიცაა ათეროსკლეროზი, ართრიტი, კარდიოვასკულარული დაავადებები და სხვა [80], [81]. h. moellendorffii-ის ფესვები აინჰიბირებს ანთების საწინააღმდეგო მედიატორებისა და ციტოკინების ექსპრესიას [82]. აქედან გამომდინარე, h. moellendorffii-ს ფესვები შესაძლებელია განვიხილოთ როგორც ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების ერთ-ერთი პოტენციური წყარო. გარდა ამისა, დადასტურებულია, რომ ფალკარინოლი (მოლეკულური ფორმულა: c17h24o, მასა: 244.378) ამჟღავნებს ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს, ხოლო h. moellendorffii-ს ფესვებში ისევე, როგორც დიყის მრავალ სხვა სახეობაში, დადგენილია აღნიშნული ნივთიერების შემცველობა [83], [84]. h. nepalense-დან გამოყოფილი ბერგაპტენის ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა შეისწავლეს ადამიანის პერიფერიული სისხლის მონონუკლეური უჯრედების (პსმუ) გამოყენებით. დადგინდა, რომ ბერგაპტენი აინჰიბირებს tnf-α და il-6-ის პროდუცირებას, რომლებიც მონაწილეობს ანთებითი პროცესების განვითარებაში [25]. აქედან გამომდინარე, ბერგაპტენი შესაძლებელია მივიჩნიოთ აღნიშნული დაავადების სამკურნალო ერთ-ერთ ეფექტურ ნივთიერებად. საკვერცხის პოლიცისტური სინდრომი (სპს) ქალებში ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული ენდოკრინული დარღვევაა. შესაბამისად, მედიკამენტების არა სასურველი გვერდითი ეფექტებიდან გამომდინარე, ბუნებრივი ანტიოქსიდანტებისა და ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების გამოყენება, სპს-ის მქონე ქალებში, მეტაბოლიზმის, ჰიპერინსულინემიის და ჰიპერლიპიდემიის დასარეგულირებლად უფროდაუფრო აქტუალური ხდება [85]. აღნიშნული სინდრომის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, ჰიპოთალამუსისა და ჰიპოფიზის დისფუნქცია, საკვერცხეების დისფუნქცია და ინსულინის მომატებული დონე [86]. სპს ხასიათდება გონადოტროპული ჰორმონების, მათ შორის მალუთეინიზებელი და ფოლიკულომასტიმულებელი ჰორმონების გადაჭარბებული სეკრეციით, ასევე საკვერცხის სტეროიდების მომატებული გამოყოფით, რაც შესაძლებელია დაკავშირებული იყოს ინსულინ-რეზისტენტობასთან [87]. ინსულინი ასტიმულირებს ანდროგენების სინთეზს და ზრდის მალუთეინიზებელი ჰორმონის ფუნქციას. სპს-ით დაავადებულ პაციენტებში საკვერცხეები გამოყოფს ტესტოსტერონ ანდროსტენდიონს და დიჰიდროეპიანდროსტერონს [86], [87]. h. persicum-ის წყალ-სპირტიანი ექსტრაქტი პლაზმაში ცვლის სასქესო ჰორმონების დონეს, აინჰიბირებს ფოლიკულოგენეზს და გავლენას ახდენს ქალების სექსუალობაზე [88]. h. persicum-ის ფუროკუმარინები: სფონდინი, ქსანტოტოქსინი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 328 და პიმპინელინი, თრგუნავს აზოტის ოქსიდის სინთეზს, რითიც ამცირებს მალუთეინიზებელი ჰორმონის დონეს და ესტრადიოლის წარმოქმნას. ესტრადიოლის წარმოქმნის შემცირება კი ხელს უწყობს ჯანსაღ რეპროდუქციას [12], [88]. ჰაჯ ჰოსეინის თანახმად, h. persicum ჩაი დადებითად მოქმედებს სპს-ით დაავადებული ქალების ჰორმონებზე. მნიშვნელოვნად ამცირებს (უზმოზე) ინსულინის და დიჰიდროეპიანდროსტერონ სულფატის დონეს და მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ინსულინრეზისტენტობის ჰომეოსტატიკური მოდელის შეფასების (homa-ir) ინდექსს. გარდა ამისა, h. persicum ამცირებს ანდროგენების, განსაკუთრებით თირკმელზედა ჯირკვლის ანდროგენების დონეს. კიდევ ერთი კვლევის თანახმად, h. persicum ამცირებს მალუთეინიზებელი ჰორმონის, ესტრადიოლის და ტესტოსტერონის დონეს, ამავე დროს ზრდის ფოლიკულ-მასტიმულებელი ჰორმონის კონცენტრაციას სპს-ით დაავადებულ ვირთაგვებში [89]. ალკანის და მისი კოლეგების აღმოჩენის თანახმად h. persicum-ის ექსტრაქტი ამცირებს პლაზმაში გლუკოზისა და ჰემოგლობინის დონეს (hbalc) დიაბეტის მქონე პაციენტებში და ზრდის ინსულინისა და c-პეპტიდის დონეს [90]. h. persicum ტრადიციულ მედიცინაში გამოიყენება როგორც ანტისეპტიკური, ანთების საწინააღმდეგო, ანტი-დიაბეტური, ანტიბაქტერიული საშუალება [42]. სავარაუდოა, რომ h. persicum-ის ექსტრაქტი პლაზმაში ამცირებს ტესტოსტერონის კონცენტრაციას, სხეულისა და სათესლე ჯირკვლების წონას, რითიც ხელს უწყობს მამაკაცებში სქესობრივ დისფუნქციას [12]. რამდენიმე სტატია ადასტურებს დიყის ზოგიერთი სახეობის ექსტრაქტების ინჰიბიტორულ აქტივობას ალცჰაიმერისა და ტიპი 2 დიაბეტის ჩამოყალიბებასთან დაკავშირებულ ჰორმონებზე. კერძოდ, h. persicum-ის ნაყოფების მეთანოლიანი ექსტრაქტის მიერ α-ამილაზას ინჰიბირების მაჩვენებელია ic50 307 მკგ/მლ, ხოლო მიწის ზედა ნაწილების ჰექსანიანი ექსტრაქტის დიაბეტის საწინააღმდეგო აქტივობა 78.5±3.9% [91], [92]. h. crenatifolium-სგან მიღებული ფუროკუმარინების ჯამი ამჟღავნებს 68.8±0.76%-იან აქტივობას აცეტილქოლინესთერაზას მიმართ [93]. ვალასეკის კვლევებით h. mantegazzianum-დან გამოყოფილი კუმარინები: პიმპინელინი, იმპერატორინილ ფელოპტერინი, ამჟღავნებს მნიშვნელოვან ანტიმიკრობულ აქტივობას გრამ-დადებითი ბაქტერიებისა და სოკოს წინააღმდეგ [94]. კიდევ ერთი კვლევის თანახმად, h. persicum და h. mantegazzianum-ის წყლიან ექსტრაქტებს გააჩნია ანტიბაქტერიული მოქმედება ადამიანისა და თევზის პათოგენებისა და არაპათოგენების მიმართ [95]. h. persicum და h. mantegazzianum-ის ექსტრაქტები აქტიური იყო გრამდადებითი ბაქტერიების, განსაკუთრებით: bacillus megaterium, micrococcus sp., pseudomonas sp., და staphylococcus aureus წინააღმდეგ [94]. h. persicum-ის ნაყოფებს გააჩნია პოტენციური სოკოს საწინააღმდეგო აქტივობა [15]. აღნიშნული სახეობის წყალ-სპირტიანი ექსტრაქტი შეისწავლეს სოკოს 46 პათოგენური შტამის წინააღმდეგ. საუკეთესო აქტივობა დაფიქსირდა c. albicans-ის წინააღმდეგ ინჰიბირებული ზონის დიამეტრით 12 21 მმ, mic 0.625-დან 20-მდე მკგ/მკლ. ეთანოლიანმა გამონაწვლილმა კიდევ უფრო უკეთესი ანტიფუნგალური აქტივობა გამოავლინა. მიუხედავად იმისა, რომ ამავე კვლევის თანახმად, h. platytaenium-დან მიღებულმა ეთერზეთებმა საერთოდ არ გამოავლინა ანტიბაქტერიული აქტივობა [96], აჩვენა მნიშვნელოვანი ინჰიბიტორული ეფექტი კანდიდას ზოგიერთი შტამის (c. albicans და c. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 329 glabrata) წინააღმდეგ. მიღებულ შედეგს ავტორები ხსნიან ეთერზეთებში ოქტანოლის მაღალი შემცველობით, რომელსაც კანდიდას საწინააღმგო მკვეთრად გამოხატული აქტივობა ახასიათებს. h. persicum-ის მეთანოლიანი გამონაწვლილი შეისწავლეს ბაქტერიული და სოკოვანი შტამების წინააღმდეგ [97]. მიღებულმა შედეგებმა აჩვენა, რომ h. persicum-ის ექსტრაქტი ინჰიბირებას უწევს ზოგიერთ პათოგენურ ბაქტერიას. h. mantegazziannum ნაყოფების გამონაწვლილი აქტიურია s. aureus-ის (mic 0.5 მგ/მლ, mbc 1 და 4 მგ/მლ) წინააღმდეგ, ასევე საშუალო აქტივობა გააჩნია e. coli-ის და c. albicans წინააღმდეგ [98]. h. dissectum (სინონიმი h. sphondylium subsp. montanum (schleich. ex gaudin) briq.) გავრცელებულია ჩინეთში, უმეტესად ჰეილონჯიანის და ჯილინის პროვინციებში და ჩრდილოაღმოსავლეთ ჩინეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ოროკენების (ეთნიკური ჯგუფი) მიერ აქტიურად გამოიყენება, როგორც ბოსტნეული [67]. გარდა საკვები დანიშნულებისა, ოროკენები h. dissectum-ს (სინონიმი-heracleum sphondylium subsp.montanum (schleich. ex gaudin) briq.) იყენებს ჰიპერტენზიის, ჰიპერლიპიდემიის, დიაბეტის და სხვ. დაავადებების სამკურნალოდ. აღნიშნული მცენარის ფესვებიდან მიღებულმა კუმარინებმა გამოავლინა ციტოტოქსიკური აქტივობა ადამიანის ღვიძლის სიმსივნის hepg2 უჯრედების მიმართ. მისი ქიმიური კომპონენტებიდან ყველაზე მაღალი ციტოტოქსიკური აქტივობა (ic50 57.6 ± 1.1 მმოლ, დადებითი კონტროლის ic50 – 35.4 ± 2.9 მმოლ) გამოავლინა კუმარინმა კანდინოლ c, ხოლო დანარჩენი ნივთიერებების ic50 აღემატობოდა 100 მმოლ-ს [63]. h. sphondylium subsp. ternatum -დან მიღებული ეთერზეთები შეისწავლეს, ადამიანის ოთხი სხვადასხვა ტიპის სიმსივნურ უჯრედზე: მკერდის ადენოკარცინომის უჯრედები (mda-mb 231), გლიობლასტომა (7986), ავთვისებიანი მელანომა (a375) და მსხვილი ნაწლავის კარცინომა (hct 116), დადგინდა, რომ ეთერზეთები ამჟღავნებს საშუალო ციტოტოქსიკურ მოქმედებას მხოლოდ a375 და hct 116 სიმსივნური უჯრედების მიმართ [30]. h. pastinacifolium და h. transcaucasicum ამჟღავნებს ძლიერ ციტოტოქსიკურ მოქმედებას საშვილოსნოს ყელის ადენოკარცინომული (hela), სწორი ნაწლავის ადენოკარცინომული (ls180) და b ლიმფომური (raji) სიმსივნური უჯრედების წინააღმდეგ [99]. h. rechingeri აქტიურია მხოლოდ ls180 კარცინომული უჯრედების მიმართ, ხოლო h. persicum საერთოდ არ ამჟღავნებს ციტოტოქსიკურობას. აღნიშნულ ბიოლოგიურ აქტივობას, სავარაუდოდ, განაპირობებს h. pastinacifolium და h. transcaucasicum-ის ეთერზეთების ძირითადი კომპონენტები, მირისტიცინი და ელემიცინი. h. sibiricum-ის აპოპტოზური აქტივობა შეამოწმეს ადამიანის რამდენიმე ტიპის სიმსივნურ უჯრედზე. ყველაზე მაღალი აქტივობა გამოავლნდა t უჯრედოვანი ლეიკემიის (c-8166) წინააღმდეგ. ხოლო h. humile-ს ექსტრაქტი ციტოტოქსიკურია მკერდის კიბოს (mda-mb-231 უჯრედები) წინააღმდეგ [100]. h. persicumის ფარმაკოლოგიური აქტივობის კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ მისი ნაყოფებიდან მიღებულ ეთერზეთებს გააჩნია დოზადამო კიდებული ციტოტოქსიკური მოქმედება (ic50 12.08) საკვერცხის კიბოს უჯრედების (ovcar-3) მიმართ. გარდა ამისა, აღნიშნული ეთერზები ამჟღავნებს ინჰიბიტორულ აქტივობას გრამ-უარყოფითი ბაქტერიების pseudomonas aeruginosa და salmonella paratyphi-a სეროტიპი (mic<62.50 µგ/მლ) მიმართ [74]. ბუნებრივი ანტისიმსივნური საშუალებების ძიება არ კარგავს აქტუალობას თანამედროვე მედიცინისა და ფარმაციისათვის [101]–[103]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 330 არაერთი კლინიკური შემთხვევის საფუძველზე დადასტურებულია დიყის სახეობების ფოტოალერგიული თვისება, რომელიც დაკავშირებულია მცენარის ყველა ნაწილში მარტივი და ფუროკუმარინების შემცველობასთან. მცენარესთან კონტაქტისას, მზის ულტრაიისფერი სხივებისა და ფუროკუმარინების ურთიერთქმედებით, ვითარდება ფიტოფოტოდერმატიტი, დერმატიტის არაიმუნური ფორმა [68]. ფუროკუმარინები აღმოჩნდა მცენარის ბუსესებში [69], რომელიც ფარავს მის ფოთლებსა და ღეროს. ეპითელური შრის მეშვეობით ფუროკუმარინებს შეუძლია კანში შეღწევა, ხოლო ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედებით ფურანის რგოლი წარმოქმნის ჟანგბადის აქტიურ მოლეკულებს, რომლებიც ურთიერთქმედებს დნმ-ის პირიმიდინის ფუძესთან, რაც საბოლოოდ განაპირობებს უჯრედის სიკვდილს [70]. ამ რეაქციის შედეგად, საშუალოდ 18-24 საათში კანი აშრევდება, ვითარდება დიდი ზომის ბუშტუკები, ერითემა და დამწვრობის სხვა სიმპტომები [71]. ყველაზე ხშირად ზიანდება კანის დაუცველი ადგილები სახე, მკლავები და ქვედა კიდურები. კუმარინების ალერგიული თვისება ძლიერდება მზის სხივების პირდაპირი ზემოქმედებით, მაღალი ტემპერატურითა და ტენიანობით, ასევე დიყის ყვავილობისა და სიმწიფის პერიოდში. ასეთ დროს ალერგიული რეაქცია შესაძლებელია განპირობებული იყოს მცენარის სიახლოვეს ყოფნითაც. ივნისიდან აგვისტოს ჩათვლით დიყთან პირდაპირი კონტაქტის შემთხვევაში არსებობს ძლიერი ქიმიური დამწვრობის მიღების საშიშროება, ფილტვების დაზიანებისა და კონიუქტივიტის განვითარების მაღალი რისკი, ხოლო თვალის პირდაპირი კონტაქტისას სიბრმავე [54]. ველურად მოზარდი დიყის ენდემური სახეობები ძირითადად გავრცელებულია აღმოსავლეთ და დასავლეთ ამიერკავკასიასა და დაღესტნის მთისწინეთში [57], [58]. კავკასიაში მოზარდი ხევსურის დიყი 1-1.5 მეტრი სიმაღლის ბალახოვანი მცენარეა. სქელი ღრუ ღეროთი, პატარა თეთრი ან ვარდიფერი ყვავილები ქმნიან დიდ ქოლგებს [54]. ხევსურის დიყი 1772 წელს აღმოაჩინეს, 1944 წელს კი, საქართველოში მოზარდი ხევსურის დიყი, ი.პ. მანდენოვამ აღწერა როგორც ცალკე სახეობა [54]. ხევსურის დიყის საერთაშორისო დასახელება heracleum sosnowskyi მომდინარეობს კავკასიის ფლორის მკვლევარი ბოტანიკოსის, პროფესორი დ.ი. სოსნოვსკის გვარიდან, ხოლო heracleum ანტიკური გმირის ჰერაკლეს (heracles), იგივე ჰერკულესის (hercules) სახელიდან [55]. ქოლგოსანთა ოჯახის ამ გვარს დასახელება მიანიჭა კარლ ლინეუსმა 1753 წელს „ზევსის შვილის“ საპატივსაცემოდ. თეოფრასტე (ძვ.წ. 370) კი დიყს მოიხსენიებდა როგორც „ჰერკულესის პანაცეა“ [56]. საქართველოში, ხევსურის დიყი გავრცელებულია კახეთის, ქვემო ქართლის, მცხეთამთიანეთის, სამეგრელო-ზემო სვანეთისა და სამცხე-ჯავახეთის ტერიტორიებზე [59]. განხორციელდა მისი ინტროდუცია ბულგარეთში, რუსეთის ცენტრალურ, აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ევროპულ ნაწილში, პოლონეთში, უკრაინაში, სახალინსა და დასავლეთ ციმბირში [55]. კავკასიის ენდემური სახეობა ხევსურული დიყის (heracleum sosnowskyi შემადგენლობაში აღმოჩენილია ფუროკუმარინები: ანგელიცინი, ბერგაპტენი, მეთოქსალენი, იმპერატორინი, იზოიმპერატორინი, მარმეზინი, (+)-ოქსიპეუცედანინი, პანგელინი, ასევე არაბინოგალაქტინი და პექტინური პოლისაქარიდები. [26], [60], [61]. მრავალი სტატია ეძღვნება ხევსურის დიყის ფიტოტოქსიურ კვლევას და მისგან თავდაცვის მეთოდებს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 331 გავრცელებისა და გარემოზე ზეგავლენის კვლევას, თუმცა ბიოლოგიური აქტივობა თითქმის შეუსწავლელია. 4. დასკვნა ხალხური და ტრადიციული მედიცინის გამოცდილება და თანამედროვე სამეცნიერო კვლევები ადასტურებს გვარი დიყის სახეობების, სხვადასხვა ვეგეტაციური ორგანოების ექსტრაქტების, მათგან მიღებული ეთერზეთებისა და ინდივიდური ნივთიერებების (კუმარინები, ფუროკუმარინები), ბიოლოგიური აქტივობის ფართო სპექტრს, როგორიცაა ანთების საწინააღმდეგო, ანტიმიკრობული, ანტივირუსული, ანტიოქსიდანტური, ანტიქოლინესთერაზული, ციტოტოქსიკური, ანტიკარცენოგენური და ა.შ. ამიტომ, აქტუალურია გვარი დიყის საქართველოში გავრცელებული, განსაკუთრებით, ენდემური სახეობების ფიტოქიმიური და ბიოლოგიური კვლევა სამედიცინო პრაქტიკაში გამოყენების მიზნით. კავკასიის ენდემური სახეობა ხევსურული დიყი (heracleum sosnowskyi ცნობილია ფუროკუმარინების შემცველობით. მრავალი სტატია ეძღვნება ხევსურის დიყის ფიტოტოქსიურ ანალიზს და მისგან თავდაცვის მეთოდებს, გავრცელებისა და გარემოზე ზეგავლენის კვლევას, თუმცა ბიოლოგიური აქტივობა თითქმის შეუსწავლელია. ინფორმაცია დაფინანსების შესახებ პროექტი [phdf-22-4838] განხორციელდა შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მხარდაჭერით. გამოყენებული ლიტერატურა [1] kuchukhidze, r. gagnidze, t. gviniashvili, and m. jokhadze, endemic flowering plants of georgian flora. tbilisi, 2018. [2] d. n. purushothaman and s. ravi, “gc–ms analysis of essential oil obtained from heracleum candolleanum (wight et arn),” j. pharm. res., vol. 6, no. 1, pp. 155–157, jan. 2013, doi: 10.1016/j.jopr.2012.11.032. [3] m. b. bahadori, l. dinparast, and g. zengin, “the genus heracleum : a comprehensive review on its phytochemistry, pharmacology, and ethnobotanical values as a useful herb: the genus heracleum …,” compr. rev. food sci. food saf., vol. 15, no. 6, pp. 1018–1039, nov. 2016, doi: 10.1111/1541-4337.12222. [4] a. j. john, v. p. karunakaran, v. george, and m. g. sethuraman, “chemical composition of leaf and fruit oils of heracleum candolleanum,” j. essent. oil res., vol. 19, no. 4, pp. 358–359, jul. 2007, doi: 10.1080/10412905.2007.9699304. [5] maryam rezapoor, “optimization of effective parameters in essential oil extraction of heracleum persicum desf. ex fischer seed using response surface methodology,” eco-phytochem. j. med. plants, vol. 7, no. 4, pp. 49–63, 2020. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 332 [6] f. mojab, a. rustaiyan, and a. r. jasbi, “essential oils of heracleum persicum desf. ex fischer leaves,” daru, vol. 10, pp. 6–8, jul. 2002. [7] n. shariatifar, t. mostaghim, a. afshar, i. mohammadpourfard, m. sayadi, and m. rezaei, “antibacterial properties of essential oil of heracleum persicum (golpar) and foodborne pathogens,” int. j. enteric pathog., vol. 5, no. 2, pp. 41–44, may 2017, doi: 10.15171/ijep.2017.10. [8] f. saeidi, h. azhdari-zarmehri, b. alimohammadi, and e. erami, “the effect of hydroalcoholic extract of heracleum persicum on pentylenetetrazol _induced seizure in mice,” j. zanjan univ. med. sci. health serv., vol. 21, pp. 45–55, jan. 2013. [9] m. sabzi nojadeh, m. amani, and m. younessi hamzekhanlu, “medicinal uses of rangeland plants by indigenous communities in the qaradagh region (case study: ahar county, east azerbaijan province),” j. environ. sci. stud., vol. 6, no. 1, pp. 3370–3382, 2021. [10] m. alam, b.-j. seo, p. zhao, and s.-h. lee, “anti-melanogenic activities of heracleum moellendorffii via erk1/2-mediated mitf downregulation,” int. j. mol. sci., vol. 17, no. 11, p. 1844, nov. 2016, doi: 10.3390/ijms17111844. [11] m. sayyah, s. moaied, and m. kamalinejad, “anticonvulsant activity of heracleum persicum seed,” j. ethnopharmacol., vol. 98, no. 1–2, pp. 209–211, apr. 2005, doi: 10.1016/j.jep.2004.12.026. [12] v. hajhashemi, s. e. sajjadi, and m. heshmati, “anti-inflammatory and analgesic properties of heracleum persicum essential oil and hydroalcoholic extract in animal models,” j. ethnopharmacol., vol. 124, no. 3, pp. 475–480, jul. 2009, doi: 10.1016/j.jep.2009.05.012. [13] a. naeini, h. shokri, and a. r. khosravi, “immunostimulatory effects of aqueous extract of heracleum persicum desf. on mouse peritoneal macrophages,” jundishapur j. microbiol., jul. 2013, doi: 10.5812/jjm.5373. [14] t. radjabian, a. salimi, n. rahmani, a. shockravi, and v. mozaffarian, “essential oil composition of some wild populations of heracleum persicum desf. ex fischer growing in iran,” j. essent. oil bear. plants, vol. 16, no. 6, pp. 841–849, nov. 2013, doi: 10.1080/0972060x.2013.862078. [15] b. sadeghi nejad, m. rajabi, a. zarei mamoudabadi, and m. zarrin, “in vitro anti-candida activity of the hydroalcoholic extracts of heracleum persicum fruit against phatogenic candida species,” jundishapur j. microbiol., vol. 7, no. 1, jan. 2014, doi: 10.5812/jjm.8703. [16] t. radjabian, a. salimi, and n. rahmani, “essential-oil composition of the fruits of six heracleum l. species from iran: chemotaxonomic significance,” chem. biodivers., vol. 11, no. 12, pp. 1945–1953, dec. 2014, doi: 10.1002/cbdv.201400085. [17] y. dadjo et al., “effects of supplementation with heracleum persicum fruit extract on serum lipids in patients undergoing coronary angiography: a pilot trial: effect of heracleum georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 333 persicum on serum lipids,” phytother. res., vol. 29, no. 1, pp. 141–143, jan. 2015, doi: 10.1002/ptr.5214. [18] y. gao, y. liu, z. wang, and h. zhang, “chemical constituents of heracleum dissectum and their cytotoxic activity,” phytochem. lett., vol. 10, pp. 276–280, dec. 2014, doi: 10.1016/j.phytol.2014.10.008. [19] s. rastogi, m. m. pandey, and a. k. s. rawat, “determination of heraclenin and heraclenol in heracleum candicans d.c. by tlc,” chromatographia, vol. 66, no. 7–8, pp. 631–634, sep. 2007, doi: 10.1365/s10337-007-0357-9. [20] k. g. tkachenko, “essential oils from leaves of several heracleum species growing in leningrad oblast,” chem. nat. compd., vol. 46, no. 2, pp. 319–321, may 2010, doi: 10.1007/s10600010-9603-8. [21] a. inoue, m. shibano, m. taniguchi, k. baba, and n.-h. wang, “four novel furanocoumarin glucosides, candinosides a, b, c and d, from heracleum candicans wall,” j. nat. med., vol. 65, no. 1, pp. 116–121, jan. 2011, doi: 10.1007/s11418-010-0470-1. [22] a. k. s. rawat, a. p. singh, d. p. singh, m. m. pandey, r. govindarajan, and s. srivastava, “separation and identification of furocoumarin in fruits of heracleum candicans dc. by hptlc,” j. chem., vol. 2013, pp. 1–4, 2013, doi: 10.1155/2013/915762. [23] r. s. chauhan, m. c. nautiyal, a. tava, and r. cecotti, “essential oil composition from leaves of heracleum candicans wall.: a sustainable method for extraction,” j. essent. oil res., vol. 26, no. 2, pp. 130–132, mar. 2014, doi: 10.1080/10412905.2013.868330. [24] s. dash, l. k. nath, and s. bhise, “antioxidant and antimicrobial activities of heracleum nepalense d don root,” trop. j. pharm. res., vol. 4, no. 1, pp. 341–347, jul. 2007, doi: 10.4314/tjpr.v4i1.14618. [25] s. k. bose, s. dewanjee, r. sahu, and s. p. dey, “effect of bergapten from heracleum nepalense root on production of proinflammatory cytokines,” nat. prod. res., vol. 25, no. 15, pp. 1444–1449, sep. 2011, doi: 10.1080/14786410902800665. [26] e. g. shakhmatov, p. v. toukach, s. p. kuznetsov, and e. n. makarova, “structural characteristics of water-soluble polysaccharides from heracleum sosnowskyi manden,” carbohydr. polym., vol. 102, pp. 521–528, feb. 2014, doi: 10.1016/j.carbpol.2013.12.001. [27] t. ozek, b. demirci, and k. h. c. baser, “[no title found],” chem. nat. compd., vol. 38, no. 1, pp. 48–50, 2002, doi: 10.1023/a:1015777614626. [28] a. ergene, p. güler, s. tan, s. mirici, e. hamzaoğlu, and a. duran, “antibacterial and antifungal activity of heracleum sphondylium subsp. artvinense,” afr. j. biotechnol., vol. 5, pp. 1087– 1089, may 2006. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 334 [29] f. senejoux et al., “vasorelaxant effects and mechanisms of action of heracleum sphondylium l. (apiaceae) in rat thoracic aorta,” j. ethnopharmacol., vol. 147, no. 2, pp. 536–539, may 2013, doi: 10.1016/j.jep.2013.03.030. [30] f. maggi et al., “composition and biological activities of hogweed [ heracleum sphondylium l. subsp. ternatum (velen.) brummitt] essential oil and its main components octyl acetate and octyl butyrate,” nat. prod. res., vol. 28, no. 17, pp. 1354–1363, sep. 2014, doi: 10.1080/14786419.2014.904311. [31] a. bogucka-kocka and t. krzaczek, “the furanocoumarins in the roots of heracleum sibiricum l,” acta pol. pharm., vol. 60, no. 5, pp. 391–393, 2003. [32] w. li, l. chen, c. wu, and j. xin, “analysis of the essential oil from seed of heracleum moellendorffii hance cultivated in northeast china,” asian j. chem., vol. 25, no. 8, pp. 4701–4702, 2013, doi: 10.14233/ajchem.2013.13945. [33] t. o׳neill, j. a. johnson, d. webster, and c. a. gray, “the canadian medicinal plant heracleum maximum contains antimycobacterial diynes and furanocoumarins,” j. ethnopharmacol., vol. 147, no. 1, pp. 232–237, may 2013, doi: 10.1016/j.jep.2013.03.009. [34] d. di ̇ncel, “anticholinesterase furocoumarins from heracleum platytaenium, an endemic species to idea mountains,” turk. j. chem., 2013, doi: 10.3906/kim-1303-55. [35] a. g. karimi and m. ito, “sedative effect of vapor inhalation of essential oil from heracleum afghanicum kitamura seeds,” j. essent. oil res., vol. 24, no. 6, pp. 571–577, dec. 2012, doi: 10.1080/10412905.2012.728085. [36] t. kuljanabhagavad, n. sriubolmas, and n. ruangrungsi, “chemical composition, antibacterial and antifungal activities of essential oil from heracleum siamicum craib,” pharm. chem. j., vol. 45, no. 3, p. 178, jun. 2011, doi: 10.1007/s11094-011-0587-x. [37] s. karuppusamy and g. muthuraja, “chemical composition and antioxidant activity of heracleum sprengelianum (wight and arnott) essential oils growing wild in peninsular india,” iran. j. pharm. res. ijpr, vol. 10, no. 4, pp. 769–775, 2011. [38] w. xiao, s. li, x. niu, y. zhao, and h. sun, “rapulasides a and b: two novel intermolecular rearranged biiridoid glucosides from the roots of heracleum rapula,” tetrahedron lett., vol. 46, no. 34, pp. 5743–5746, aug. 2005, doi: 10.1016/j.tetlet.2005.06.094. [39] c. zhang, y. liu, y. q. xiao, and l. li, “a new trimeric furanocoumarin from heracleum rapula,” chin. chem. lett., vol. 20, no. 9, pp. 1088–1090, sep. 2009, doi: 10.1016/j.cclet.2009.05.005. [40] s. k. bose, s. dewanjee, and s. c. mandal, “antibacterial activity of methanol extract of roots of heracleum nepalense d don. on bacteria causing diarrhoea,” orient. pharm. exp. med., vol. 7, no. 3, pp. 286–289, sep. 2007, doi: 10.3742/opem.2007.7.3.286. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 335 [41] m. taniguchi, o. yokota, m. shibano, n.-h. wang, and k. baba, “four coumarins from heracleum yunngningense,” chem. pharm. bull. (tokyo), vol. 53, no. 6, pp. 701–704, 2005, doi: 10.1248/cpb.53.701. [42] l.-l. yang et al., “effects of sphondin, isolated from heracleum laciniatum, on il–1β-induced cyclooxygenase-2 expression in human pulmonary epithelial cells,” life sci., vol. 72, no. 2, pp. 199– 213, nov. 2002, doi: 10.1016/s0024-3205(02)02173-2. [43] k. glowniak, t. mroczek, a. zabza, and t. cierpicki, “isolation and structure elucidation of 5,7–disubstituted simple coumarins in the fruits of heracleum mantegazzianum,” pharm. biol., vol. 38, no. 4, pp. 308–312, oct. 2000, doi: 10.1076/1388-0209(200009)3841-aft308. [44] f. mahmoodi, h. valizadeh, z. hosseinzade, and m. b. bahadori, “furocoumarins from heracleum rawianum in iran,” iran. chem. commun., vol. 3, pp. 1–6, jan. 2015. [45] d. lingaraju and m. s. sudarshana, “antimicrobial activity and phytochemical screening of roots of heracleum rigenswall ex dc,” int. j. pharma bio sci., vol. 67, pp. 288–294, apr. 2014. [46] m. ghabril, n. chalasani, and e. björnsson, “drug-induced liver injury: a clinical update:,” curr. opin. gastroenterol., vol. 26, no. 3, pp. 222–226, may 2010, doi: 10.1097/mog.0b013e3283383c7c. [47] n. a. osna, t. m. donohue, and k. k. kharbanda, “alcoholic liver disease: pathogenesis and current management,” alcohol res. curr. rev., vol. 38, no. 2, pp. 147–161, 2017. [48] x. gu and j. e. manautou, “molecular mechanisms underlying chemical liver injury,” expert rev. mol. med., vol. 14, p. e4, feb. 2012, doi: 10.1017/s1462399411002110. [49] t. kietzmann and a. görlach, “reactive oxygen species in the control of hypoxia-inducible factor-mediated gene expression,” semin. cell dev. biol., vol. 16, no. 4–5, pp. 474–486, aug. 2005, doi: 10.1016/j.semcdb.2005.03.010. [50] m. ayaz et al., “phenolic contents, antioxidant and anticholinesterase potentials of crude extract, subsequent fractions and crude saponins from polygonum hydropiper l,” bmc complement. altern. med., vol. 14, no. 1, p. 145, dec. 2014, doi: 10.1186/1472-6882-14-145. [51] h. cichoż-lach and a. michalak, “oxidative stress as a crucial factor in liver diseases,” world j. gastroenterol., vol. 20, no. 25, pp. 8082–8091, jul. 2014, doi: 10.3748/wjg.v20.i25.8082. [52] l. zhou and j. zeng, “research advances on chemical constituents and pharmacological effects of angelica pubescens,” modern chin med, vol. 21, no. 12, pp. 1739–1748, 2019. [53] j. li et al., “hepatoprotective effects of heracleum candicans against carbon tetrachlorideinduced acute liver injury in rats,” dose-response, vol. 19, no. 3, p. 155932582110295, jul. 2021, doi: 10.1177/15593258211029510. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 336 [54] o. jakubowicz, c. żaba, g. nowak, s. jarmuda, r. żaba, and j. marcinkowski, “heracleum sosnowskyi manden,” ann. agric. environ. med., vol. 19, no. 2, pp. 327–328, jun. 2012. [55] “plants of the world online. facilitated by the royal botanic gardens, kew.” jan. 26, 2023. [online]. available: http://www.plantsoftheworldonline.org [56] iliana ilieva, “names of botanical genera inspired by mythology,” gsc biol. pharm. sci., vol. 14, no. 3, pp. 008–018, mar. 2021, doi: 10.30574/gscbps.2021.14.3.0050. [57] z. dajdok and p. pawlaczyk, eds., inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych polski. świebodzin: wydawnictwo klubu przyrodników, 2009. [58] r. wojtkowiak, h. kawalec, and a. p. dubowski, “heracleum sosnowskyi mandel l.,” j. res. appl. agric. eng. pol., vol. 53, no. 4, pp. 137–142, 2009. [59] gbif.org user, “occurrence download.” the global biodiversity information facility, 2023. doi: 10.15468/dl.kndh4e. [60] m. mishyna, n. laman, v. prokhorov, and y. fujii, “angelicin as the principal allelochemical in heracleum sosnowskyi fruit,” nat. prod. commun., vol. 10, no. 5, pp. 767–770, may 2015. [61] a. jakubska-busse, m. śliwiński, and m. kobyłka, “identification of bioactive components of essential oils in heracleum sosnowskyi and heracleum mantegazzianum (apiaceae),” arch. biol. sci., vol. 65, no. 3, pp. 877–883, 2013, doi: 10.2298/abs1303877j. [62] “plants of the genus heracleum as a source of coumarin and furanocoumarin,” j. chem. rev., vol. 1, no. 2, pp. 78–98, apr. 2019, doi: 10.33945/sami/jcr.2019.1.7898. [63] c. zhang et al., “a new coumarin isolated from the roots of heracleum dissectum ledeb,” nat. prod. res., pp. 1–6, aug. 2020, doi: 10.1080/14786419.2020.1810033. [64] g. ozek et al., “furanocoumarin content, antioxidant activity, and inhibitory potential of heracleum verticillatum, heracleum sibiricum, heracleum angustisectum , and heracleum ternatum extracts against enzymes involved in alzheimer’s disease and type ii diabetes,” chem. biodivers., vol. 16, no. 4, apr. 2019, doi: 10.1002/cbdv.201800672. [65] j. trott, w. gerber, s. hammes, and h. ockenfels, “the effectiveness of puva treatment in severe psoriasis is significantly increased by additional uv 308-nm excimer laser sessions,” eur j dermatol, vol. 18, no. 1, pp. 55–60, feb. 2008, doi: 10.1684/ejd.2008.0311. [66] a. bhatnagar, a. kanwar, d. parsad, and d. de, “psoralen and ultraviolet a and narrow-band ultraviolet b in inducing stability in vitiligo, assessed by vitiligo disease activity score: an open prospective comparative study,” j. eur. acad. dermatol. venereol., vol. 21, no. 10, pp. 1381–1385, nov. 2007, doi: 10.1111/j.1468-3083.2007.02283.x. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 337 [67] j. wang, x. zhang, n. gao, and y. wang, “polyphenolic content and antioxidant capacity of whole plants and different parts of heraclenm dissectum,” food sci., vol. 40, pp. 54–59, 2019. [68] k. flanagan, “botanical briefs: phytophotodermatitis caused by giant hogweed (heracleum mantegazzianum),” cutis, vol. 108, no. 5, nov. 2021, doi: 10.12788/cutis.0389. [69] e. pira, c. romano, f. sulotto, i. pavan, and e. monaco, “heracleum mantegazzianum growth phases and furocoumarin content,” contact dermatitis, vol. 21, no. 5, pp. 300–303, nov. 1989, doi: 10.1111/j.1600-0536.1989.tb04747.x. [70] j. w. downs, k. l. cumpston, and m. j. feldman, “giant hogweed phytophotodermatitis,” clin. toxicol., vol. 57, no. 9, pp. 822–823, sep. 2019, doi: 10.1080/15563650.2018.1559327. [71] k. pfurtscheller and m. trop, “phototoxic plant burns: report of a case and review of topical wound treatment in children,” pediatr. dermatol., vol. 31, no. 6, pp. e156–e159, nov. 2014, doi: 10.1111/pde.12396. [72] j. c. y. chan, p. j. sullivan, m. j. o’sullivan, and p. a. eadie, “full thickness burn caused by exposure to giant hogweed: delayed presentation, histological features and surgical management,” j. plast. reconstr. aesthet. surg., vol. 64, no. 1, pp. 128–130, jan. 2011, doi: 10.1016/j.bjps.2010.03.030. [73] n. z. mamadalieva, n. s. abdullaeva, t. rosenau, m. fakhrutdinova, s. s. azimova, and s. böhmdorfer, “composition of essential oils from four apiaceae and asteraceae species growing in uzbekistan,” nat. prod. res., vol. 32, no. 9, pp. 1118–1122, may 2018, doi: 10.1080/14786419.2017.1375928. [74] m. ghavam, “heracleum persicum desf. ex fisch., c.a.mey. & avé-lall. fruit essential oil: content, antimicrobial activity and cytotoxicity against ovarian cancer cell line,” bmc complement. med. ther., vol. 23, no. 1, p. 87, mar. 2023, doi: 10.1186/s12906-023-03892-2. [75] l. j. ušjak, m. m. drobac, m. s. niketić, and s. d. petrović, “chemosystematic significance of essential oil constituents and furanocoumarins of underground parts and fruits of nine heracleum l. taxa from southeastern europe,” chem. biodivers., p. cbdv.201800412, dec. 2018, doi: 10.1002/cbdv.201800412. [76] p. gürbüz, “flavonoid glycosides from heracleum pastinaca fenzl,” turk. j. pharm. sci., vol. 16, no. 2, pp. 191–195, jun. 2019, doi: 10.4274/tjps.galenos.2018.53215. [77] c. j. hawkey, “non-steroidal anti-inflammatory drugs: overall risks and management. complementary roles for cox-2 inhibitors and proton pump inhibitors,” gut, vol. 52, no. 4, pp. 600– 608, apr. 2003, doi: 10.1136/gut.52.4.600. [78] h. p. syama, t. sithara, s. lekshmy krishnan, and p. jayamurthy, “syzygium cumini seed attenuates lps induced inflammatory response in murine macrophage cell line raw264.7 through nf-κb translocation,” j. funct. foods, vol. 44, pp. 218–226, may 2018, doi: 10.1016/j.jff.2018.01.027. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 338 [79] s. o. abarikwu, “kolaviron, a natural flavonoid from the seeds of garcinia kola, reduces lpsinduced inflammation in macrophages by combined inhibition of il-6 secretion, and inflammatory transcription factors, erk1/2, nf-κb, p38, akt, p-c-jun and jnk,” biochim. biophys. acta bba gen. subj., vol. 1840, no. 7, pp. 2373–2381, jul. 2014, doi: 10.1016/j.bbagen.2014.03.006. [80] p.-h. nguyen, b. t. zhao, j. h. lee, y. h. kim, b. s. min, and m. h. woo, “isolation of benzoic and cinnamic acid derivatives from the grains of sorghum bicolor and their inhibition of lipopolysaccharide-induced nitric oxide production in raw 264.7 cells,” food chem., vol. 168, pp. 512–519, feb. 2015, doi: 10.1016/j.foodchem.2014.06.119. [81] z.-s. wen et al., “composition and anti-inflammatory effect of polysaccharides from sargassum horneri in raw264.7 macrophages,” int. j. biol. macromol., vol. 88, pp. 403–413, jul. 2016, doi: 10.1016/j.ijbiomac.2016.02.025. [82] h. n. kim et al., “heracleum moellendorffii roots inhibit the production of pro-inflammatory mediators through the inhibition of nf-κb and mapk signaling, and activation of ros/nrf2/ho-1 signaling in lps-stimulated raw264.7 cells,” bmc complement. altern. med., vol. 19, no. 1, p. 310, dec. 2019, doi: 10.1186/s12906-019-2735-x. [83] y. nakano, h. matsunaga, t. saita, m. mori, m. katano, and h. okabe, “antiproliferative constituents in umbelliferae plants ii. screening for polyacetylenes in some umbelliferae plants, and isolation of panaxynol and falcarindiol from the root of heracleum moellendorffii.,” biol. pharm. bull., vol. 21, no. 3, pp. 257–261, 1998, doi: 10.1248/bpb.21.257. [84] a. l. stefanson and m. bakovic, “falcarinol is a potent inducer of heme oxygenase-1 and was more effective than sulforaphane in attenuating intestinal inflammation at diet-achievable doses,” oxid. med. cell. longev., vol. 2018, pp. 1–14, oct. 2018, doi: 10.1155/2018/3153527. [85] f. ashkar et al., “the role of medicinal herbs in treatment of insulin resistance in patients with polycystic ovary syndrome: a literature review,” biomol. concepts, vol. 11, no. 1, pp. 57–75, mar. 2020, doi: 10.1515/bmc-2020-0005. [86] homa mohseni kouchesfahani, mohammad nabyooni, and hamed adham, “investigating the therapeutic effect of bee venom on polycystic ovarian syndrome in rats,” pajoohandeh, vol. 15, no. 1, pp. 1–6, apr. 2010. [87] t. l. marx and a. e. mehta, “polycystic ovary syndrome: pathogenesis and treatment over the short and long term.,” cleve. clin. j. med., vol. 70, no. 1, pp. 31–33, jan. 2003, doi: 10.3949/ccjm.70.1.31. [88] i. haj-husein, s. tukan, and f. alkazaleh, “the effect of marjoram ( origanum majorana ) tea on the hormonal profile of women with polycystic ovary syndrome: a randomised controlled pilot study,” j. hum. nutr. diet., vol. 29, no. 1, pp. 105–111, feb. 2016, doi: 10.1111/jhn.12290. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 339 [89] a. farzaneh, m. azarnia, g. mirabolghasemi, and k. parya, “effect of fruit heracleum persicum extract on changes in serum levels of sex hormones in rats with polcystic ovary syndrome (pcos),” armaghane-danesh yasuj univ. orig. artic. med. sci. j. yumsj, vol. 20, pp. 31– 42, apr. 2015. [90] e. e. alkan and i. celik, “the therapeutics effects and toxic risk of heracleum persicum desf. extract on streptozotocin-induced diabetic rats,” toxicol. rep., vol. 5, pp. 919–926, 2018, doi: 10.1016/j.toxrep.2018.08.004. [91] r. afrisham, m. aberomand, m. a. ghaffari, a. siahpoosh, and m. jamalan, “inhibitory effect of heracleum persicum and ziziphus jujuba on activity of alpha-amylase,” j. bot., vol. 2015, p. 824683, oct. 2015, doi: 10.1155/2015/824683. [92] h. dehghan, y. sarrafi, and p. salehi, “antioxidant and antidiabetic activities of 11 herbal plants from hyrcania region, iran,” j. food drug anal., vol. 24, no. 1, pp. 179–188, jan. 2016, doi: 10.1016/j.jfda.2015.06.010. [93] i. orhan, f. tosun, and b. şener, “coumarin, anthroquinone and stilbene derivatives with anticholinesterase activity,” z. für naturforschung c, vol. 63, no. 5–6, pp. 366–370, jun. 2008, doi: 10.1515/znc-2008-5-610. [94] m. walasek, a. grzegorczyk, a. malm, and k. skalicka-woźniak, “bioactivity-guided isolation of antimicrobial coumarins from heracleum mantegazzianum sommier & levier (apiaceae) fruits by high-performance counter-current chromatography,” food chem., vol. 186, pp. 133–138, nov. 2015, doi: 10.1016/j.foodchem.2015.02.011. [95] a. kousha and e. ringø, “antibacterial effect of aquatic extract of heracleum spp. hogweed plants from europe on thirteen different bacteria,” pharm. chem. j., vol. 48, no. 10, pp. 675–678, jan. 2015, doi: 10.1007/s11094-015-1169-0. [96] a. akcin, f. seyis, t. a. akcin, y. t. cayci, and a. y. coban, “chemical composition and antimicrobial activity of the essential oil of endemic heracleum platytaenium boiss. from turkey,” j. essent. oil bear. plants, vol. 16, no. 2, pp. 166–171, apr. 2013, doi: 10.1080/0972060x.2013.793966. [97] a. kousha and m. bayat, “bactericidal and fungicidal activity of methanolic extracts of heracleum persicum desf. ex fischer against some aquatic and terrestrial animal pathogens,” int. j. pharmacol., vol. 8, no. 7, pp. 652–656, sep. 2012, doi: 10.3923/ijp.2012.652.656. [98] m. arsene et al., “in vitro antimicrobial activity, antibioresistance reversal properties, and toxicity screen of ethanolic extracts of heracleum mantegazzianum sommier & levier (giant hogweed), centaurea jacea l. (brown knapweed) and chenopodium album l. (pigweed): three invasive plants,” open vet. j., vol. 12, no. 4, p. 584, 2022, doi: 10.5455/ovj.2022.v12.i4.22. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 340 [99] o. firuzi, m. asadollahi, m. gholami, and k. javidnia, “composition and biological activities of essential oils from four heracleum species,” food chem., vol. 122, no. 1, pp. 117–122, sep. 2010, doi: 10.1016/j.foodchem.2010.02.026. [100] m. ocal et al., “comparative content, biological and anticancer activities of heracleum humile extracts obtained by ultrasound‐assisted extraction method,” chem. biodivers., vol. 19, no. 7, jul. 2022, doi: 10.1002/cbdv.202101040. [101] m. eskandani, j. abdolalizadeh, h. hamishehkar, h. nazemiyeh, and j. barar, “galbanic acid inhibits hif-1α expression via egfr/hif-1α pathway in cancer cells,” fitoterapia, vol. 101, pp. 1–11, mar. 2015, doi: 10.1016/j.fitote.2014.12.003. [102] v. kafil, m. eskandani, y. omidi, h. nazemiyeh, and j. barar, “abietane diterpenoid of salvia sahendica boiss and buhse potently inhibits mcf-7 breast carcinoma cells by suppression of the pi3k/akt pathway,” rsc adv., vol. 5, no. 23, pp. 18041–18050, 2015, doi: 10.1039/c4ra14905j. [103] m. m. farimani et al., “new ursane triterpenoids from salvia urmiensis bunge: absolute configuration and anti-proliferative activity,” fitoterapia, vol. 106, pp. 1–6, oct. 2015, doi: 10.1016/j.fitote.2015.07.017. [104] m. k. hpoo et al., “potential of octanol and octanal from heracleum sosnowskyi fruits for the control of fusarium oxysporum f. sp. lycopersici,” sustainability, vol. 12, no. 22, p. 9334, nov. 2020, doi: 10.3390/su12229334. chemical composition and biological activity of species of the genus heracleum abstract: heracleum is the widest genera of the apiaceae family. from these genus 120 species, 25 are growing in caucasus, while 23 are spread in georgia, among them 5 species are endemic. according to the literature, only 1/6 of heracleum species have been studied phytochemically. plants of this genus contain aromatic compounds and are considered to be a very rich source of essential oils and diverse furanocoumarins. heracleum species are well-known in folk medicine all over the world. they are used as remedies for various diseases, as food and beverages (mostly as spices). plants from the mentioned genus possess a wide spectrum of biological activity, such as antimicrobial, antiinflammatory, anticancer, antioxidant, antidiabetic,antiviral, etc. keywords: heracleum, furanocoumarins, essential oils, anti-inflammatory, cytotoxic, photodermatitis, antimicrobial georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 33 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.04 tgf-β ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში ნინო ნანავა1, სოფიო მეტრეველი1, გიორგი გიორგობიანი2, თინათინ ჩიქოვანი1, ნონა ჯანიკაშვილი1 1იმუნოლოგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2ქირურგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი: შესავალი: tgf-β-ს ექსპრესია ხშირად იმატებს ისეთი დაავადებების დროს, როგორიც არის ავთვისებიანი პროცესი, ანთება და ფიბროზული პათოლოგია. tgf-β-ს ლიგანდი ლიმფოიდური უჯრედების განვითარების მრავალ პროცესში მონაწილეობს. tgf-β მაინჰიბირებელ სტიმულს ავლენს ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა დიფერენციაციასა და პროლიფერაციაში. ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე tgf-β-ს რაოდენობა შეიძლება სხვადასხვა ბიოლოგიურ ეფექტს განსაზღვრავდეს. ასე მაგალითად, თუ tgf-β-ს მაღალ კონცენტრაციას ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე მაინჰიბირებელი მოქმედება აქვს, დაბალ დოზებში ის შეიძლება მასტიმულირებელი გახდეს, განსაკუთრებით ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა იმ ჯგუფში, რომელსაც მიელოიდური უჯრედებისკენ განვითარების მაღალი ალბათობა აქვს. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში tgf-β-ს შემცველობის განსაზღვრა და მისი კორელაციის დადგენა სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. მასალა და მეთოდები: კვლევაში ჩაერთო ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზის მქონე 7 პაციენტი, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. ერთ საკონტროლო ჯგუფს წარმოადგენდა შესაბამისი ასაკის 22 ჯანმრთელი პაციენტი, მეორე საკონტროლო ჯგუფს კი 9 სპლენექტომირებული პაციენტი, სადაც სპლენექტომიის თერაპიული ჩვენების მიზეზი არ ყოფილა ავთვისებიანი სიმსივნე ან აუტოიმუნური დაავადება. tgf-β-ს კონცენტრაცია პერიფერიულ სისხლში განისაზღვრა იმუნოფერმენტული ანალიზის საშუალებით (ebioscience, usa) მომწოდებლის ინსტრუქციის თანახმად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 34 პაციენტების სისხლის საერთო ანალიზიდან ვანგარიშობდით სისტემურ ანთებით მარკერებს, უჯრედების: ლეიკოციტების, ნეიტროფილების (n), ლიმფოციტების (l), თრომბოციტების (p), მონოციტების (m) და ჰემოგლობინის (h) თანაფარდობებს (r): nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, ასევე სისტემური ანთების ინდექსს sii და ნეიტროფილ-ლიმფოციტის ფარდობის წარმოებულს dnlr. კვლევის შედეგები: tgf-β-ს დონე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის (ჰას) მქონე პაციენტებში სარწმუნოდ განსხვავდება შესაბამისი ასაკობრივი ჯანმრთელი კონტროლის მონაცემებისგან, მაგრამ არ განსხვავდება სპლენექტომირებული პაციენტების საკონტროლო ჯგუფის ანალოგიური მონაცემებისგან. tgf-β არ კორელირებს ჩვენს მიერ შესწავლილ სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. საძიებო სიტყვები: tgf-β, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნე შესავალი: მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტა (tgf-β) ნორმალური ჰემოპოეზის მნიშვნელოვანი რეგულატორია. tgf-β-ს რეგულაციის დარღვევა სხვადასხვა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის განვითარებასთან ასოცირდება. ბოლო წლებში მკურნალობის ახალი საშუალებების დანერგვის მიუხედავად, პაციენტთა დიდ ნაწილს მაინც დაავადების რეციდივი უვითარდება. ავთვისებიანი უჯრედებისთვის სიმსივნის მიკროგარემო ქმნის დამცავ ნიშას, რომელიც იცავს მათ იმუნური მოშორებისგან და სხვადასხვა თერაპიისგან. [1] სიმსივნის მიკროგარემოს შესწავლა მნიშვნელოვანია ლიმფომაგენეზის და წამლის მიმართ რეზისტენტობის განვითარების მიზეზებში გარკვევისთვის. ახალი კვლევები მოწმობს მატრანსფორმირებელ ზრდის ფაქტორ ბეტას (tgfβ) მნიშვნელოვან როლზე სოლიდური ავთვისებიანი სიმსივნეების მიკროგარემოს რემოდილირებაში. თუმცა, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს მისი როლი ნაკლებადაა ცნობილი. [2] tgf-β-ს სასიგნალო გზა მრავალ უჯრედულ პროცესშია ჩართული, ეს პროცესებია: ზრდა, მიგრაცია, ექსტრაუჯრედული მატრიქსის რემოდილირება, ინვაზია და იმუნური სუპრესია. tgf-β-ს ექსპრესია ხშირად იმატებს ისეთი დაავადებების დროს, როგორიც არის ავთვისებიანი პროცესი, ანთება და ფიბროზული პათოლოგია. [3] tgf-β-ს ლიგანდი ლიმფოიდური უჯრედების განვითარების მრავალ პროცესში მონაწილეობს, მაგალითად უჯრედული ხაზის განსაზღვრაში და იმუნურ რეგულაციაში. tgf-β მაინჰიბირებელ სტიმულს ავლენს ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა დიფერენციაციასა და პროლიფერაციაში [4], [5]. tgf-β-ს რაოდენობა შეიძლება განსაზღვრავდეს სხვადასხვა ბიოლოგიურ ეფექტს ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე. ასე მაგალითად, თუ tgf-β-ს მაღალ კონცენტრაციას ღეროვანი უჯრედების წინამორბედებზე მაინჰიბირებელი მოქმედება აქვს, დაბალ დოზებში ის შეიძლება მასტიმულირებელი გახდეს, განსაკუთრებით ღეროვანი უჯრედების წინამორბედთა იმ ჯგუფში, რომელსაც მიელოიდური უჯრედებისკენ განვითარების მაღალი ალბათობა აქვს[6]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 35 მწვავე ლიკემია ჰემოპოეზური ღეროვანი უჯრედების წინამორბედიდან წარმოქმნილი ნეოპლაზიების ყველაზე აგრესიული ფორმაა. ის მოიცავს მიელოიდურ (aml) და ლიმფოიდურ (all) ფორმას. tgf-β-ს სასიგნალო გზის ცვლილებას, სოლიდური სიმსივნისგან განსხვავებით, არ გააჩნია ცენტრალური როლი ლეიკემიაგენეზში, თუმცა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გარკვეულ სიტუაციებში. [7] მწვავე მიელოიდური ლეიკემიის დროს tgf-βს მაინჰიბირებელი ეფექტი დაკარგულია tgf-β-ს სასიგნალო გზის სუპრესიის გამო. მწვავე ლიმფოიდური ლეიკემიის დროს ასევე დაკარგულია მგრძნობელობა tgf-β-ს სიგნალზე[8]. tgf-β-ს რეგულაციის დარღვევა ნანახია b უჯრედული ავთვისებიანი სიმსივნეების დროსაც, ასე მაგალითად, tgf-β-ს ექსპრესია მომატებულია ქრონიკული ლიმფოიდური ლეიკემიის (cll), ფოლიკულური ლიმფომის (fl), ბუსუსოვანუჯრედული ლეიკემიის (hcl), მანტიის ზონის ლიმფომის (mcl) და მრავლობითი მიელომის (mm) დროს. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტების პერიფერიულ სისხლში tgf-β-ს შემცველობის განსაზღვრა და მისი კორელაციის დადგენა სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან. მასალა და მეთოდები: კვლევა შესრულდა ჰელსინკის 1975 წლის დეკლარაციის მიხედვით. ეთიკურ სტანდარტებთან მისი შესაბამისობა დამტკიცდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკური კომიტეტის მიერ. კვლევაში ჩაერთო ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის დიაგნოზის მქონე 7 პაციენტი, რომელთაც თერაპიული ჩვენებით ჩაუტარდათ სპლენექტომია. ორი საკონტროლო ჯგუფიდან ერთს (ჯგუფი 1) წარმოადგენდა ასაკით შესაბამისი ჯანმრთელი 22 ინდივიდი, რომელთაც ჩაიტარეს რუტინული ლაბორატორიული შემოწმება; მეორე ჯგუფს (ჯგუფი 2) წარმოადგენდა 9 სპლენექტომირებული პაციენტი, სადაც სპლენექტომიის თერაპიული ჩვენების მიზეზი არ ყოფილა ავთვისებიანი სიმსივნე ან აუტოიმუნური დაავადება. tgf-β-ს განსაზღვრა პერიფერიულ სისხლში: tgf-β-ს კონცენტრაცია განისაზღვრა edta სინჯარებში შეგროვებულ პერიფერიულ სისხლში იმუნოფერმენტული ანალიზით. ანალიზი ჩატარდა elisa (ebioscience, usa) ნაკრების საშუალებით, მომწოდებლის ინსტრუქციის თანახმად. სისტემური ანთებითი მარკერების განსაზღვრა: პაციენტების სისხლის საერთო ანალიზიდან ვანგარიშობდით სისტემურ ანთებით მარკერებს, უჯრედების: ლეიკოციტების, ნეიტროფილების (n), ლიმფოციტების (l), თრომბოციტების (p), მონოციტების (m) და ჰემოგლობინის (h) თანაფარდობებს (r): nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, ასევე სისტემური ანთების ინდექსს sii და ნეიტროფილ-ლიმფოციტის ფარდობის წარმოებულს dnlr. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 36 ანთებითი მარკერების nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr გამოსათვლელად ვაფარდებდით შესაბამისი უჯრედების აბსოლუტურ რაოდენობას. მაგ nlr ნეიტროფილების აბსოლუტური რაოდენობის ფარდობა ლიმფოციტების აბსოლუტურ რაოდენობასთან. dnlr-ს ვითვლიდით ფორმულით: dnlr=ნეიტროფილი/(ლეიკოციტი-ნეიტროფილი); sii-ის გამოსათვლელად გამოვიყენეთ ფორმულა: sii=ნეიტროფილი x თრომბოციტი/ლიმფოციტი. მასალის სტატისტიკური დამუშავება მონაცემები მოცემულია საშუალო მაჩვენებლებისა და სტანდარტული გადახრის სახით. მონაცემთა შორის მნიშვნელოვანი განსხვავების სანახავად გამოყენებული იყო არაპარამეტრული მან-ვიტნის u ტესტი (mann whitney test). სხვადასხვა პარამეტრებს შორის კორელაციის სანახავად გამოვიყენეთ სპირმანის ტესტი. მონაცემები დამუშავდა graphpad და spss პროგრამებში. მიღებული შედეგები და განხილვა: როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს, tgf-β-ს დონე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის (ჰას) მქონე პაციენტებში სარწმუნოდ განსხვავდება შესაბამისი ასაკობრივი ჯანმრთელი კონტროლის (ჯგუფი 1) მონაცემებისგან (ჰას 20.8±26.8, ჯგუფი 1 – 82.0±32.0; p=0.005), მაგრამ არ განსხვავდება სპლენექტომირებული (ჯგუფი 2) კონტროლისგან (ჯგუფი 2 26.5±19.8). ცხრილი 1. tgf-β-ს დონე ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში და საკონტროლო ჯგუფის პაციენტებში ჰას ჯანმრთელი კონტროლი (ჯგუფი 1) სპლენექტომირებული კონტროლი (ჯგუფი 2) p ჯგუფი 1/ჰას p ჯგუფი 1/ჯგუფი 2 tgf-β 20.8±26.8 82.0±32.0 26.5±19.8 0.0050 0.0007 ჰას = ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტები განსხვავება სტატისტიკურად სარწმუნოა, თუ p<0.05 ასევე, ერთმანეთისგან სტატისტიკურად სარწმუნოდ განსხვავებულია საკონტროლო ჯგუფების მონაცემები (ჯგუფი 1 – 82.0±32.0, ჯგუფი 2 26.5±19.8; p=0.0007), იხ. სურათი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 37 სურათი. tgf-β-ს დონე საკონტროლო ჯგუფებსა და ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში tgf-b c ontr ol 1 c ontr ol 2 h m 0 50 100 150 ** *** n g /m l ** გამოხატავს სარწმუნო განსხვავებას, როდესაც p ≤ 0.01. *** გამოხატავს სარწმუნო განსხვავებას, როდესაც p ≤ 0.001. control 1 ასაკით შესაბამისი ჯანმრთელი კონტროლი control 2 სპლენექტომირებული კონტროლი hm ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტები ცხრილი 2-ში მოცემულია tgf-β-ს კორელაცია სისხლის ანთებად ბიომარკერებთან (nlr, plr, pmr, hlr, sii, lmr, hpr, dnlr). როგორც ცხრილიდან ჩანს, tgf-β არც ერთ მარკერთან არ კორელირებს (p>0.05). ცხრილი 2. ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნის მქონე პაციენტებში tgf-β დონის კორელაცია სისტემური ანთების სისხლის ბიომარკერებთან ცვლადები nlr plr pmr hlr sii lmr hpr dnlr tgf-β კორელაციის კოეფიციენტი .800 .400 .400 0.000 .400 0.000 0.000 .400 სარწმუნოება (2-კუდიანი) .200 .600 .600 1.000 .600 1.000 1.000 .600 კორელაცია მნიშვნელოვანია 0.05 დონეზე (2-კუდიანი) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 38 tgf-β-ს სასიგნალო გზა კომპლექსური ქსელია. ის აერთიანებს ლიგანდს, რეცეპტორს და უჯრედშიდა სიგნალებს. ამ სასიგნალო გზას საბოლოოდ განსხვავებული ეფექტი შეიძლება ჰქონდეს იმის მიხედვით, თუ რა უჯრედზე მოქმედებს და დიფერენციაციის რა სტატუსი აქვს უჯრედს. მასზე გავლენა შეიძლება ჰქონდეს ასევე სხვა სასიგნალო გზებსაც. tgf-β მნიშვნელოვან მარეგულირებელ როლს ასრულებს ჰემატოლოგიურ ჰომეოსტაზში. ეს როლი უმეტესად მაინჰიბირებელია და მნიშვნელოვანია ძვლის ტვინის თვითგანახლებადი უნარის შესანარჩუნებლად. tgf-β პათოლოგიურ პროცესებშიც არის ჩართული, მაგალითად, მიელოიდური ნეოპლაზიების დროს tgf-β შესაძლოა ინაქტივირდეს, რითიც ხელს უწყობს სიმსივნური უჯრედების რეპლიკაციას, ან გაძლიერდეს მისი ფუნქცია, რითაც ხელს შეუწყობს არალეიკემიურ უჯრედებში მაინჰიბირებელი მიკროგარემოს შენარჩუნებას. tgf-β-ს კომპლექსური სასიგნალო გზა, სხვა სასიგნალო გზებისგან განსხვავებით, ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს ჯერ კიდევ არ არის კარგად აღწერილი. თუმცა, მზარდია მის მიმართ ინტერესი, რადგან ის პოტენციურ თერაპიულ სამიზნედ მიიჩნევა.[8] იმუნური სისტემის გამართული მუშაობა მუდმივ რეგულაციას მოითხოვს, რაც უზრუნველყოფს უცხო აგენტებისგან დაცვას და, ამავდროულად, საკუთარის მიმართ ტოლერანტობას. ამ კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ბალანსის შენარჩუნებაში სხვადასხვა მარეგულირებელი კომპონენტი მონაწილეობს, მაგალითად მარეგულირებელი t (treg) უჯრედი, რომელიც იმუნური ეფექტორული უჯრედების ექსპანსიას ზღუდავს; მარეგულირებელი მოლეკულები (ctla-4 და pd-1), რომელიც ანტიგენ-რეცეპტორის სიგნალს აბალანსებს და იმუნუმასუპრესირებელი ციტოკინები [9] რომელთაგან ყველაზე გამოხატული მატრანსფორმირებელი ზრდის ფაქტორი ბეტაა. tgf-β ბევრი იმუნური უჯრედის წარმოქმნას და მის ეფექტორულ ფუნქციას არეგულირებს.[10], [11] ის ადაპტაციური იმუნური სისტემის კონტროლს treg უჯრედების ექსპანსიის გაზრდით, ხოლო ეფექტორული t-უჯრედების და ანტიგენწარმდგენი დენდრიტული უჯრედების წარმოქმნისა და ფუნქციის ინჰიბიციით უზრუნველყოფს. tgf-β ანალოგიურად აკონტროლებს თანდაყოლილ იმუნურ სისტემასაც, ის აინჰიბირებს ბუნებრივ მკვლელ უჯრედებს (nk) და არეგულირებს მაკროფაგებისა და ნეიტროფილების კომპლექსურ ქცევას.[12] აღსანიშნავია, რომ tgf-β-ს სიმსივნის მასუპრესირებელი ძლერი ეფექტი აქვს, სიმსივნის წინამორბედი უჯრედების აპოპტოზის გზით, ასევე კარცინომული უჯრედების პროლიფერაციის ინჰიბიციით, თუმცა სიმსივნურ უჯრედულ კლონებს, შეუძლიათ tgf-β-ს სასიგანლო გზის ინაქტივაცია და სიმსივნის მასუპრესირებელი ეფექტის ცვლილება, რის შედეგადაც სიმსივნური უჯრედები tgf-β-ს სიმსივნის პროგრესირებისთვის იყენებენ. ასეთ შეცვლილ კონტექსტში სიმსივნე წარმოებულ tgf-β-ს შეუძლია წარმოქმნას სიმსივნოგენური და პრომეტასტაზური პასუხი როგორც სიმსივნურ უჯრედებში, ასევე სტრომაში. ეს უზრუნველყოფს იმუნომასუპრესირებელი გარემოს ჩამოყალიბებას.[13], [14] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 39 გამოყენებული ლიტერატურა: [1] m. b. meads, r. a. gatenby, and w. s. dalton, “environment-mediated drug resistance: a major contributor to minimal residual disease,” nat. rev. cancer, vol. 9, no. 9, pp. 665–674, sep. 2009, doi: 10.1038/nrc2714. [2] a. l. grauel et al., “tgfβ-blockade uncovers stromal plasticity in tumors by revealing the existence of a subset of interferon-licensed fibroblasts,” nat. commun., vol. 11, no. 1, dec. 2020, doi: 10.1038/s41467-020-19920-5. [3] m. a. timmins and i. ringshausen, “transforming growth factor-beta orchestrates tumour and bystander cells in b-cell non-hodgkin lymphoma,” cancers (basel)., vol. 14, no. 7, apr. 2022, doi: 10.3390/cancers14071772. [4] s. s. söderberg, g. karlsson, and s. karlsson, “complex and context dependent regulation of hematopoiesis by tgf-β superfamily signaling,” ann. n. y. acad. sci., vol. 1176, no. 1, pp. 55–69, sep. 2009, doi: 10.1111/j.1749-6632.2009.04569.x. [5] a. hinge and m. d. filippi, “deconstructing the complexity of tgfβ signaling in hematopoietic stem cells: quiescence and beyond,” curr. stem cell reports, vol. 2, no. 4, pp. 388–397, dec. 2016, doi: 10.1007/s40778-016-0069-x/figures/3. [6] g. a. challen, n. c. boles, s. m. chambers, and m. a. goodell, “distinct hematopoietic stem cell subtypes are differentially regulated by tgf-β1,” cell stem cell, vol. 6, no. 3, pp. 265– 278, mar. 2010, doi: 10.1016/j.stem.2010.02.002. [7] s. j. kim and j. lettirio, “transforming growth factor-β signaling in normal and malignant hematopoiesis,” leuk. 2003 179, vol. 17, no. 9, pp. 1731–1737, sep. 2003, doi: 10.1038/sj.leu.2403069. [8] a. bataller, g. montalban-bravo, k. a. soltysiak, and g. garcia-manero, “the role of tgfβ in hematopoiesis and myeloid disorders,” leuk. 2019 335, vol. 33, no. 5, pp. 1076–1089, feb. 2019, doi: 10.1038/s41375-019-0420-1. [9] m. o. li and r. a. flavell, “contextual regulation of inflammation: a duet by transforming growth factor-β and interleukin-10,” immunity, vol. 28, no. 4, pp. 468–476, apr. 2008, doi: 10.1016/j.immuni.2008.03.003. [10] s. sanjabi, s. a. oh, and m. o. li, “regulation of the immune response by tgf-β: from conception to autoimmunity and infection,” cold spring harb. perspect. biol., vol. 9, no. 6, p. a022236, jun. 2017, doi: 10.1101/cshperspect.a022236. [11] r. a. flavell, s. sanjabi, s. h. wrzesinski, and p. licona-limón, “the polarization of immune cells in the tumour environment by tgfβ,” nat. rev. immunol. 2010 108, vol. 10, no. 8, pp. 554–567, jul. 2010, doi: 10.1038/nri2808. [12] e. batlle and j. massagué, “transforming growth factor-β signaling in immunity and cancer,” immunity, vol. 50, no. 4, pp. 924–940, apr. 2019, doi: 10.1016/j.immuni.2019.03.024. [13] c. j. david and j. massagué, “contextual determinants of tgfβ action in development, immunity and cancer,” nat. rev. mol. cell biol., vol. 19, no. 7, pp. 419–435, jul. 2018, doi: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 40 10.1038/s41580-018-0007-0. [14] m. w. pickup, p. owens, and h. l. moses, “tgf-β, bone morphogenetic protein, and activin signaling and the tumor microenvironment,” cold spring harb. perspect. biol., vol. 9, no. 5, may 2017, doi: 10.1101/cshperspect.a022285. tgf-β in patients with hematologic malignancies nino nanava,1 sophio metreveli,1 giorgi giorgobiani,2 tinatin chikovani1 and nona janikashvili1 1tbilisi state medical university, department of immunology, 2department of surgery abstract: introduction: tgf-β expression is often increased in diseases such as malignancy, inflammation and fibrotic pathology. tgf-β ligand is involved in many processes of lymphoid cell development. tgf-β exerts an inhibitory stimulus on the differentiation and proliferation of stem cell progenitors. the amount of tgf-β on stem cell progenitors can determine various biological effects. for instance, if high concentrations of tgf-β have an inhibitory effect on stem cell progenitors, at low doses it can become stimulatory, especially in that group of stem cell progenitors that have a high probability of developing into myeloid cells. the aim of the study was to determine the level of tgf-β in the peripheral blood of patients with hematologic malignancies and to see its correlation with blood biomarkers of systemic inflammation. materials and methods: 7 patients diagnosed with hematologic malignancy, who underwent splenectomy with therapeutic indications, were included in the study. one control group consisted of 22 healthy age-matched individuals, and the other control group consisted of 9 splenectomized patients, where the reason of splenectomy was not cancer or autoimmune disease. tgf-β concentration in peripheral blood was determined by enzyme immunoassay (ebioscience, usa) according to the supplier's instructions. from the complete blood count of the patients, we calculated systemic inflammatory markers, cell: leukocytes, neutrophils (n), lymphocytes (l), platelets (p), monocytes (m) and hemoglobin (h) ratios (r): nlr, plr, pmr, hpr, hlr, lmr, as well as systemic immune-inflammation index sii and derived neutrophil-lymphocyte ratio dnlr. results: tgf-β levels in patients with hematologic malignancies (hm) are significantly different from those of age-matched healthy controls, but not different from those of a similar control group of splenectomized patients. tgf-β did not correlate with the blood biomarkers of systemic inflammation we studied. keywords: tgf-β, hematologic malignancies microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 177 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.16 მაღალი ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზების „pi“ ტიპის და „t“ ტიპის მოდელების ქცევის შესწავლა ჰარმონიკულ ნაკადგანაწილებაში გიორგი არზიანი, ბაია ქვათაძე, ლუკა ბარამიძე რეზიუმე ელექტრულ სისტემებში ძალოვანი ელექტრონული ინტერფეისების მქონე მოწყობილობების რიცხვის ინტენსიურ მატებასთან ერთად სულ უფრო დიდ მნიშვნელობას იძენს მაღალი ძაბვის ქსელში ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების სიღრმისეული შესწავლა. კლასიკური ნაკადგანაწილებისაგან განსხვავებით, ჰარმონიკულ ნაკადგანაწილებაში მონაწილეობს სხვადასხვა სიხშირის დენებისა და ძაბვების მთელი სპექტრი, რის გამოც დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ელექტრული სისტემის ელემენტების ჩანაცვლების სქემებისა და მოდელების სწორად შერჩევას. ფუნდამენტური სიხშირის დენებისა და ძაბვებისთვის დამყარებული რეჟიმების კალკულაციისას, გამარტივებული მოდელებით შესაძლებელია საკმაოდ მაღალი სიზუსტის მიღწევა. თუმცა, ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების შემთხვევაში სიტუაცია ბევრად უფრო რთულია. ამის მიზეზი კი, ქსელის ტოპოლოგიური ელემენტების რეაქტიული კომპონენტების მაღალი მგრძნობიარობაა სიხშირის მიმართ. კლასიკურ ნაკადგანაწილებაში მაღალი ძაბვის ხაზების გამარტივებული, ეგრედწოდებული შეყურსულპარამეტრებიანი მოდელების გამოყენება დასაშვებია, რადგან ხაზის თავსა და ბოლოში მიიღება ელექტრული რეჟიმის ძირითადი პარამეტრების საკმაოდ მაღალი სიზუსტე, ხაზის გასწვრივ მიმდინარე პროცესები კი დამყარებული რეჟიმის ძირითადი ამოცანა არ არის. მიუხედავად იმისა, რომ პრაქტიკულად ყველა თანამედროვე პროგრამული უზრუნველყოფა (რომელსაც გააჩნია ჰარმონიკული დომენი) გამარტივებულ მოდელებზე ჰარმონიკული ანალიზის ჩატარების საშუალებას იძლევა,, დიდი ყურადღება უნდა დაეთმოს მოდელების ვალიდაციას. ამ დროს, შესაძლებელია მივიღოთ შედეგები, რომელიც არა თუ დაბალი სიზუსტის, არამედ საერთოდ აცდენილია რეალობას და ამის შედეგად, გაიზარდოს შეცდომების დაშვების რისკი, როგორც ჰარმონიკული ფილტრების შერეჩევისას, ასევე ჰარმონიკული მდგენელების ჩასახშობად სხვადასხვა ღონისძიების გატარებისას. სტატიაში განხილულია მაღალი ძაბვის ხაზების ორი მათემატიკური მოდელის, კერძოდ კი „pi“ ტიპის და „t“ ტიპის მოდელების ქცევა მაღალსიხშირულ, ჰარმონიკულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 178 ნაკადგანაწილებაში. სიტუაციის ანალიზი ჩატარებულია მცირე მასშტაბის მაღალი ძაბვის სისტემის მაგალითზე, რომელიც შეიცავს 500 და 200 კვ ძაბვის კვანძებს. ჰარმონიკული დენების წყაროდ გამოყენებულია სტატიკური გენერატორი, რომელიც მიერთების წერტილში ძაბვის რეგულირების ფუნქციასაც ითავსებს. ქსელის სიხშირული მახასიათებლები გადაღებულია ორი კერძო შემთხვევისთვის. პირველ შემთხვევაში მაღალი ძაბვის მთლიანი ქსელი მოდელირებულია კლასიკური, შეყურსულპარამეტრებიანი ჩანაცვლების სქემით „pi“ ტიპის მოდელით, ხოლო მეორე შემთხვევაში, მის ნაცვლად გამოყენებულია განაწილებულპარამეტრებიანი „t“ ტიპის მოდელი. ქსელში არსებული დანარჩენი ელემენტების მოდელები სცენარების მიხედვით არ იცვლება. ორივე შემთვხვევისთვის მოდელირებულ იდენტური სცენარებში ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების შედეგები შედარებულია ერთმანეთთან, შემოთავაზებულია გაკეთებულია შესაბამისი რეკომენდაცია ჰარმონიკულ ნაკადგანაწილებაში ვალიდური მოდელების გამოყენების შესახებ. საძიებო სიტყვები: ჰარმონიკები, ელექტრული სისტემა, მოდელირება, სიმულაცია, სიხშირული სკანირება, ჰარმონიკული ნაკადგანაწილება. შესავალი თანამედროვე ელექტროენერგეტიკულ სისტემებში ყოველწლიურად იზრდება ძალოვანი ელექტრონული ინტერფეისის ბაზაზე აგებული ელექტრული სისტემების რიცხვი. ასეთი სისტემები გამოიყენება, როგორც ელექტრული ენერგიის გენერაციისა და მოხმარების ობიექტებზე, ასევე, უშუალოდ, დაბალი, საშუალო და მაღალი ძაბვის ხაზებსა და ქვესადგურებში. გენერაციის ობიექტების შემთხვევაში, ძალოვანი ელექტრონიკა ძირითადად გვხვდება ქარისა და მზის ელექტრულ სადგურებზე. დატვირთვის ობიექტებზე ძალოვანი ელექტრონიკას წამყვანი როლი აქვს პრაქტიკულად ყველგან, სადაც ადგილი აქვს ცვლადი ძაბვის გარდაქმნას, ძრავების ელექტრონულ გაშვებასა და მართვას, სხვადასხვა სახის საწარმოო ციკლების მართვას, ნედლეულის გადამუშავებას, და სხვა. მაღალი ძაბვის გადამცემ და სადისტრიბუციო ქსელებში, ძალოვანი ელექტრონიკა ძირითად ელექტრული რეჟიმების ოპტიმიზაციის, საიმედოობისა და დინამიკური მდგრადობის ამაღლების მიზნით გამოიყენება. მიუხედავად იმისა, რომ ძალოვანი ელექტრონული ინტერფეისების როლი სხვადასხვა ობიექტზე შეიძლება განსხვავებული იყოს, ყველა აღნიშნულ შემთხვევაში მის მიერ შექმნილ მთელ რიგ სიკეთეებთან ერთად, ვაწყდებით გარკვეული ხასიათის პრობლემებსაც. ელექტრული სისტემის ოპერირების პერსპექტივიდან, ამ პრობლემათაგან ყველაზე კრიტიკული ელექტრული ენერგიის ხარისხია. ელექტრული ენერგიის ხარისხის პრობლემის მოგვარება არ არის ერთჯერადი ხასიათის, რამდენადაც მას საკმაოდ კომპლექსური ბუნება აქვს და მუდმივ მონიტორინგს და ანალიზს საჭიროებს. აქაც, შესაძლებელია გამოიყოს რამდენიმე ძირითადი კომპონენტი, თუმცა ამ სტატიის მიზანია ფოკუსირდეს ხარისხის განმსაზღვრელ ერთ-ერთ კონკრეტულ კომპონენტზე, რომელიც ელექტრული დენისა და ძაბვის ჰარმონიკული დამახინჯების სახელით არის ცნობილი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 179 მოდელირებული ქსელის აღწერა და ძირითადი დაშვებები ჰარმონიკული დენებისა და ძაბვების ქსელზე გავლენის შესასწავლად ვიყენებთ ქსელის ჰარმონიკული ანალიზის მეთოდს. ეს მეთოდი სიმძლარვის კლასიკური ნაკადგანაწილებისაგან განსხვავდება იმით, რომ ნაცვლად ფუნდამენტური სიხშირის დენებისა და ძაბვებისა, ვიკვლევთ თუ როგორ ნაწილდება ქსელში სხვადასხვა სიხშირის მქონე ჰარმონიკული კომპონენტები, რომელთა რიგებშიც გვხვდება როგორც ჯერადი რიგის ჰარმონიკები, ასევე არაჯერადი (ინტერჰარმონიკები) და მაღალი სიხშირის ჰარმონიკები (სუპრაჰარმონიკები). ქსელში წარმოქმნილი დენისა და ძაბვის თითოეული რიგის ჰარმონიკა ხასიათდება როგორც ამპლიტუდით ასევე ფაზით. ეს პარამეტრები მნიშვნელოვან ცვლილებას განიცდიან ჰარმონიკების ქსელში გავრცელებისას. კერძოდ, გამომდინარე ქსელის სპექტრული წინაღობების მახასიათებლებიდან, ზოგიერთი ჰარმონიკის ამპლიტუდა შესაძლებელია გაიზარდოს, ხოლო ზოგიერთის — შემცირდეს. იგივე ლოგიკა მოქმედებს თითოეული ჰარმონიკის ფაზაზეც. შესაბამისად, ჯამური ჰარმონიკული დამახინჯება ქვესადგურიდან ქვესადგურამდე შესაძლებელია იცვლებოდეს და არ ექვემდებარებოდეს ელექტრული სიშორის ლოგიკას, რასაც ვიყენებთ ფუნდამენტური სიხშირის პარამეტრების კლასიკური ანალიზისთვის. ამასთან, მაღალი ძაბვის ქსელის სიხშირული მახასიათებლები მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ქსელის ტოპოლოგიურ სურათზე და მიერთებული ელემენტების აქტიურ, ინდუქციურ და ტევადურ კომპონენტებზე. საუკეთესო პრაქტიკის მიხედვით, კლასიკური ნაკადგანაწილების შესწავლისას, მაღალი ძაბვების ხაზები წარმოდგენილია ეგრედწოდებული „pi“ ტიპის, შეყურსულპარამეტრებიანი მოდელებით, რაც გულისხმობს ხაზის მთლიანი ტევადური კომპონენტის ორ ნაწილად დაშლას და მათ მიერთებას ხაზის თავსა და ბოლოში. „pi“ ტიპის მოდელში გრძივი აქტიური და ინდუქციური წინაღობები წარმოდგენილია მიმდევრობით შეერთებული r-l წრედის სახით. ხაზის ასეთი მოდელით წარმოდგენა მისაღებია დამყარებული რეჟიმების ანალიზის ჩასატარებლად, მაგრამ ამჟღავნებს დიდ უზუსტობას როგორც კი გადავდივართ ჰარმონიკული ანალიზის დომენში. სურათ 1-ზე ნაჩვენებია მარტივი, ფიქტიური ელექტრული სისტემა, რომელიც შეიცავს ორ 500 კვ ძაბვის კვანძსა (terminal 1, terminal 2) და ოთხ 220 კვ ძაბვის კვანძს (terminal 3, terminal 4, terminal 5 და terminal 6). terminal 3 ზე მიერთებულია სინქრონული გენერატორი, ხოლო terminal 6 -ზე სტატიკური გენერატორი, რომელიც პრაქტიკულად წარმოადგენს სტატიკური კომპენსატორისა და ენერგიის შემნახველი სისტემის კომბინირებულ მოდელს. სტატიკურ გენერატორს აქტიური სიმძლავრის გენერაციასთან ერთად შეთავსებული აქვს სალტეზე ძაბვის მდორე რეგულირების ფუნქციაც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 180 სურათი 1. სიმძლავრის ნაკადგანაწილება მოდელირებულ, მარტივ ელექტრულ სისტემაში სტატიკური გენერატორი აგებულია ძალოვანი ელექტრონული ინტერფეისის ბაზაზე, რაც ნიშნავს რომ სინქრონული გენერატორისაგან განსხვავებით იგი ქსელთან მიერთებულია არა უშუალოდ სტატორის გრაგნილით, არამედ ინვერტორის საშუალებით. შესაბამისად, ელექტრონული ვენტილების კომუტაციიდან და ინვერტორის არაწრფივი მახასიათებლიდან გამომდინარე, მისი მუშაობის პროცესში ფუნდამენტური 50 ჰერციანი ტალღების გარდა, ადგილი აქვს მაღალი სიხშირის ჰარმონიკული მდგენელების წარმოქმნასაც. სიმარტივისთვის, სტატიკური გენერატორის გამოსასვლელი წარმოდგენილია 12 პულსიანი სამფაზა, დაბალანსებული ინვერტორის სახით. შესაბამისად ჰარმონიკული სპექტრში პრაქტიკულად მილეულია მე-5, მე-7, მე-17, და მე-19 ჰარმონიკები და ძირითადად დომინირებს მე-11, მე-13, 23-ე და 25-ე რიგის ჰარმონიკები, როგორც ეს სურათ 2-ზეა ნაჩვენები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 181 სურათი 2. სტატიკური გენერატორის ინვერტორის დენის ჰარმონიკული სპექტრი მოდელირების პროცესის გამარტივების მიზნით, კვლევის ამ ეტაპზე არ ვითვალისწინებთ ინტერჰარმონიკებისა და სუპრაჰარმონიკების წარმოქმნას და შესაბამისად, ქსელში მათი გავრცელების ფენომენიც უგულებელყოფილია. ძირითადი აქცენტი კი, გადატანილია ფუნდამენტური სიხშირის ჯერადი ჰარმონიკების ნაკადგანაწილებაზე. ჰარმონიკული ანალიზის შედეგები pi ტიპის მოდელების გამოყენებისას ამ სცენარში მოდელირებული ელექტრული სისტემის ყველა მაღალი ძაბვის ხაზი წარმოდგენილია pi ტიპის მოდელების საშუალებით. აქვე უნდა აღიშნოს, რომ ნორმალური რეჟიმის პარამეტრებს სცენარების მიხედვით არ ვცვლით. მცირე ცვლილება, რომელიც შესაძლებელია დაფიქსირდეს ნაკადგანაწილების შედეგებში გამოწვეული იქნება მხოლოდ და მხოლოდ მოდელების ცვლილების გამო, რადგან დატვირთვისა და გენერაციის პარამეტრებს ვტოვებთ ხელუხლებელს. სტატიკური გენერატორის ქსელთან მიერთების წერტილში სიხშირული მახასიათებლის გადასაღებად terminal 6 ში მოვახდინეთ ქსელის სიხშირული სკანირება. ქსელში ინექცირდა 0-დან 2500 ჰც დიაპაზონის მქონე სიხშირული სპექტრი, 0.1 ჰერციანი ბიჯით. სიხშირული სკანირების შედეგები ასახულია სურათ 3-ზე. როგორც ამ მრუდებიდან აშკარად იკვეთება, სიხშირის ამ დიაპაზონში ქსელი ამჟღავნებს სამ რეზონანსულ წერტილს, აქედან ერთი დაახლოებით 230 ჰერცის, მეორე 610 ჰერცის, ხოლო მესამე 1230 ჰერცის მიდამოებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 182 სურათი 3. სტატიკური გენერატორის მიერთების წერტილში ქსელის წინაღობების სიხშირული მახასიათებლები ხაზების pi ტიპის მოდელების გამოყენებისას თითოეულ ასეთ წერტილში ადგილი აქვს მიერთების წერტილის მიმართ ქსელის რეაქტიული წინაღობის ბუნების მკვეთრ ცვლილებას სიხშირის საკმაოდ ვიწრო დიაპაზონებში. კერძოდ, ადგილი აქვს წინაღობის ტევადურიდან ინდუქციურში და ინდუქციურიდან ისევ ტევადურში გადასვლას. ასევე აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ სიხშირეზეა დამოკიდებული ქსელის ეკვივალენტური აქტიური წინაღობაც, რაც გამოწვეულია არა სადენების ზედაპირული ეფექტით, არამედ ქსელის ელემენტების წინაღობების კომპლექსური ბუნებით. ქსელის ეკვივალენტური წინაღობა სურათ 3-ზე წითელი მრუდის საშუალებით არის გამოსახული. მოდელირებული სისტემის რეაქტიული წინაღობის ასეთი ვარიაციები გამოწვეულია მისი გრძივი და განივი რეაქტიული კომპონენტების შემთხვევითი რეზონანსებიდან, რაც პრაქტიკაში ნაკლებად პროგნოზირებადია და შესაბამისად აუცილებელია მათი წინასწარი კალკულაცია სხვადასხვა ტოპოლოგიური სცენარებისთვის (მათ შორის ყველა n-1 სცენარისთვის). სიხშირული მახასიათებლის გადაღების შემდეგ ჩავატარეთ ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების კალკულაცია, რომლის შედეგებიც terminal 5 -სთვის და terminal 1-სთვის ნაჩვენებია სურათ 4-ზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 183 სურათი 4. ჰარმონიკული დამახნიჯებები 1-ელ და მე-5 ტერმინალებში, ხაზების pi ტიპის მოდელების გამოყენებისას როგორც ჰარმონიკული დამახინჯებების ამსახველი დიაგრამიდან ჩანს terminal 5-ში მე-11 და მე-13 რიგის ჰარმონიკები შედარებით მილეული, თუმცა ადგილი აქვს 23 ე და 25 -ე ჰარმონიკების გაძლიერებას. განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია 25-ე რიგის ჰარმონიკა, რომლის სიდიდე ძირითადი მდგენელის დაახლოებით 28 %-ს აღწევს, რაც ყოვლად დაუშვებელია მაღალი ძაბვის ქსელში. ეს ნიშნავს, რომ სინუოსიდას პრაქტიკულად დაკარგული აქვს თავისი ფორმა. terminal 1-ში განსხვავებული სურათი გვაქვს. კერძოდ, აქ დომინანტი ჰარმონიკებია მე-11 და მე-13, ხოლო 25-ზე მაღალი რიგის ჰარმონიკები პრაქტიკულად გამქრალია. ცხადია, ჰარმონიკული დამახინჯების ასეთი მაღალი დონეები რეალურ ქსელში არ შეგვხვდება, რადგან დამახინჯების ყველა ძირითადი წყარო როგორც წესი ქსელთან ერთდება ცვლადი ძაბვის ფილტრებთან ერთად. ასეთ შემთხვევაში ფილტრები ხელოვნურად ქმნიან დაბალი წინაღობების შუნტურ არხებს ყველა იმ ჰარმონიკისთვის, რომელთა დონეც ლოკალური ქსელის წესების ან ელექტრული ენერგიის ხარისხის შესაბამის სტანდარტებით დასაშვებ ზღვრებს სცილდება. ჩვენი სცენარები ნაანგარიშებია ჰარმონიკული ფილტრების გარეშე, რათა მკაფიოდ გამოჩნდეს ქსელის გავლენა თითოეულ ჰარმონიკაზე. ჰარმონიკული ანალიზის შედეგები t ტიპის მოდელების გამოყენებისას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 184 ამ სცენარში, მოდელირებული ელექტრული სისტემის ყველა მაღალი ძაბვის ხაზის pi ტიპის მოდელები ჩავანაცვლეთ განაწილებულპარამეტრებიანი t ტიპის მოდელებით. როგორც ზემოთ აღინიშნა რეჟიმის სხვა პარამეტრები, ქსელის ტოპოლოგია და კვანძებში მიერთებული ელემენტები დავტოვეთ უცვლელი. სურათი 5. სტატიკური გენერატორის მიერთების წერტილში ქსელის წინაღობების სიხშირული მახასიათებლები ხაზების t ტიპის მოდელების გამოყენებისას ახალი მოდელისთვის სიხშირული მახასიათებლის გადასაღებად, terminal 6-ში კვლავ მოვახდინეთ ქსელის სიხშირული სკანირება. მიღებული შედეგი სურათ 5-ზეა ნაჩვენები. აქ წარმოდგენილი ახალი სიხშირული მახასიათებლიდან ნათლად ჩანს, რომ სიტუაცია დრამატულად შეიცვალა. კერძოდ, დაიძრა პრაქტიკულად ყველა არსებული რეზონანსული წერტილი, შეიცვალა კომპლექსური წინაღობების სიდიდეები და გაჩნდა ახალი რეზონანსული წერტილები, რომლის შესახებაც პირველ სცენარში საერთოდ არ გვქონდა ინფორმაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 185 სურათი 6. ძაბვის ჰარმონიკული დამახნიჯებები 1-ელ და მე-5 ტერმინალებში, ხაზების t ტიპის მოდელების გამოყენებისას დაკვირვებული თვალი ადვილად შენიშნავს, რომ სიხშირის ზრდასთან ერთად სულ უფრო მკვეთრად იზრდება განსხვავება მახასიათებლებს შორის. ასევე აბსოლუტურად განსხვავებული შედეგები მივიღეთ ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების ანგარიშისას. სურათ 6 ზე ნაჩვენებია ძაბვების მაღალსიხშირული კოპმონენტები terminal 5 ისთვის და terminal 1 ისთვის. ადვილი შესამჩნევია, რომ წინა სცენარისაგან განსხვავებით, terminal 5 -ში მკვეთრად არის გაზრდილი 23-ე, 35-ე, 47-ე და 49-ე რიგის ჰარმონიკები. განსხვავებული სურათი მივიღეთ terminal 1-შიც. აქ მკვეთრად არის შემცირებული მე-11 და მე-13 რიგის ჰარმონიკები, ხოლო მნიშვნელოვნად არის გაზრდილი 35-ე რიგის ჰარმონიკა. 47-ე და 49-ე ჰარმონიკები წინა სცენარში პრაქტიკულად არ არსებობდა, აქ კი მათი ამპლიტუდები აღემატება 3%-სა 4%-ს, შესაბამისად. დასკვნა ჰარმონიკული მოდელირების დომენში მაღალი ძაბვის ხაზების pi ტიპისა t ტიპის მოდელებზე დაყრდნობით გამოკვლეული სცენარების შედეგებში შეინიშნება დრამატული განსხვავება. ეს განსხვავება განპირობებულია იმ ფაქტით, რომ pi ტიპის შემთხვევაში, ხაზის თავსა ბოლოში განაწილებული ტევადური კომპონენტები მოქმედებენ როგორც მაშუნტებელი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 186 არხები მაღალი რიგის ჰარმონიკებისთვის. სწორედ ამიტომ, მაღალი რიგის ჰარმონიკები, ცალკეული გამონაკლისის გარდა, ან სრულად ჩახშობილია ან თავს იჩენს უმნიშვნელო ამპლიტუდებით. ეს შეგვიძლია გავაიგივოთ შემთხვევასთან, როდესაც ჰარმონიკულ წყაროს ინექციის კვანძშივე ვახვედრებთ მაღალი სიხშირის მაშუნტებელი ფილტრს, რომელიც არ აძლევს ჰარმონიკულ მდგენელებს ქსელში გავრცელების საშუალებას. ამასთან, რადიკალურად განსხვავებულ შედეგებს ვიღებთ ქსელის სიხშირული სკანირებისას. როგორც აღმოჩნდა, pi ტიპის მოდელების გამოყენებისას, შესაძლებელია დაიმალოს და ვერ შევნიშნოთ არაერთი რეზონანსული კონტური, რომელიც რეალურ ქსელში არსებობს და შესაძლებელია იწვევდეს რიგ პრობლემებს ზოგიერთი ჰარმონიკული მდგენელის გაძლიერების კუთხით. ასეთი კონტურების გამოვლენა შესაძლებელი ხდება მხოლოდ განაწილებულპარამეტრებიანი t ტიპის მოდელების გამოყენების შემთხვევაში. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ყოვლად მიუღებელია ქსელის ჰარმონიკული ანალიზის ჩატარება შეყურსულპარამეტრებიან სქემაზე. მითუმეტეს, როდესაც საქმე ეხება ცვლადი ძაბვის ფილტრების შერჩევას. მოდელირებაში დაშვებული შეცდომა ნეგატიურად აისახება ფილტრების დიზაინზე, რაც საბოლოო ჯამში გამოიწვევს მათი მუშაობის ხარისხის გაუარესებას და ეფექტურობის მნიშნელოვან შემცირებას. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ფილტრების შერჩევისას დიდი ყურადღება უნდა დაეთმოს არა მხოლოდ გენერირებული ჰარმონიკების სპეტქრს, არამედ ამ სპექტრის მიმართ მიერთების წერტილის კომპლექსური წინაღობების სიხშირულ მახასიათებლებსაც. t ტიპის მოდელების გამოყენება იძლევა ბევრად უფრო ზუსტ შედეგებს, რამდენადაც განაწილებული პარამეტრები უფრო მეტად ასახავს რეალური ხაზის თვისებებს და შესაბამისად, მნიშვნელოვნად ზრდის ელექტრული ქსელის მახასიათებლების ხილვადობას მაღალსიხშირული ანალიზის ჩატარებისას. analyzing the behavior of pi section and t section high voltage line models in harmonic load flow summary the considerable increase in the number of devices equipped with power electronic interfaces in electrical power systems highlights the escalating importance of conducting detailed studies on harmonic load flow in high voltage networks. this area of study diverges from classical power flow analysis as it encompasses the analysis of a full spectrum of currents and voltages of different frequencies. this complex scenario necessitates the accurate representation of the electrical system's components, making the selection of suitable equivalent models critical. when calculating steady state scenarios for fundamental frequency currents and voltages, simplified models can yield relatively high georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 187 accuracy. however, the scenario becomes significantly more complex with harmonic load flow analysis. this increased complexity is due to the capacitive and inductive components of the network's topological elements being highly sensitive to frequency variations. in conventional load flow scenarios, employing simplified models with lumped parameters for highvoltage lines is generally acceptable. this approach works because the critical parameters at both ends of the line can be accurately determined, and the electromagnetic processes occurring along the line are not the main focus in steady state conditions. however, even though most modern modeling and simulation software capable of harmonic domain analysis can perform harmonic analysis using these simplified models, meticulous validation of these models is crucial. inaccurate models can lead to results that are not just imprecise but also grossly disconnected from reality, increasing the risk of errors. this caution is especially important when designing harmonic filters and implementing various strategies to mitigate harmonic injections into the network. the article examines how two types of models for high-voltage lines, specifically the "pi" and "t" type models, behave in scenarios involving high-frequency harmonic load flow. this analysis uses a smallscale high-voltage system with 500 and 200 kv nodes as an example. a static generator, providing both harmonic current injections and voltage regulation at the connection point, is used as a source. the network's frequency characteristics are assessed in two scenarios. in the first, the high-voltage network is represented using a classical, lumped-parameter "pi" type model, while in the second, a distributedparameter "t" type model is applied. the models for other network elements remain unchanged across the scenarios. the outcomes of the harmonic flow distribution in identical scenarios modeled for both cases are compared, leading to a conclusion and recommendation on choosing the appropriate high voltage line model for harmonic load flow calculations. keywords: harmonics, power system, modeling, simulation, frequency scanning, harmonic load flow. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 87 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.11 საქართველოში მოზარდი thymus collinus bieb. მიწისზედა ნაწილების ფარმაკოგნოსტური შესწავლა თეონა კორკოტაძე1,2, დალი ბერაშვილი2, მალხაზ გეთია1, ქეთევან მჭედლიძე1, ჟან ლეგო3, ვახტანგ მშვილდაძე1,3 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ფარმაცევტული ბოტანიკის დეპარტამენტი, თბილისი, საქართველო 3ლაბორატორია laseve, ფუნდამენტურ მეცნიერებათა დეპარტამენტი, კვებეკის უნივერსიტეტი, კვებეკი, კანადა აბსტრაქტი განხორციელდა ქვემო ქართლის ფლორისტულ რაიონში (საქართველო) შეგროვილი, კავკასიის ენდემური სახეობის thymus collinus bieb. მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის კვლევა. ტერპენული კომპონენტების პროცენტული შემცველობა განისაზღვრა გაზური ქრომატოგრაფიით. ეთერზეთის დომინანტი კომპონენტებია ნეროლიდოლი (43.42 %) და კარვაკროლი (21.40 %). იდენტიფიცირებულ ტერპენულ ნაერთებში ჭარბობს ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენები. ეთერზეთმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი ანტიოქსიდანტური აქტივობა orac ტესტში (5.41± 0.03 მიკრომოლი ტროლოქსის ექვივალენტი/მგ), ასევე ხასიათდება ზომიერი ციტოტოქსიური აქტივობით (80 ± 11 მკგ/მლ) ფილტვის კარცინომის (a-549) უჯრედული ხაზის წინააღმდეგ. საკვანძო სიტყვები: ბიოლოგიური აქტივობა; ეთერზეთი; thymus collinus. ტუჩოსანნი (labiatae) ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ბოტანიკური ოჯახია, აერთიანებს 270 გვარსა და 7000 ზე მეტ სახეობას [1], [2], [3]. საქართველოში იზრდება 37 გვარის 160 სახეობა [1],[4]. ამ ოჯახის მნიშვნელოვანი გვარია ბეგქონდარა thymus l. [5]. ზოგიერთი ავტორი თვლის, რომ გვარის დასახელება „thymus“ წარმოიქმნა ბერძნული სიტყვებიდან „thyo“ სუნამო, ან „thymos” სიმამაცე, ძალა [6]. საქართველოში გვარი ბეგქონდარას 14 სახეობაა გავრცელებული, მათგან 9 კავკასიის და 2 საქართველოს ენდემია [3], [7]. ამ გვარის მცენარეები მრავალწლოვანი ბალახოვანი, ან ბუჩქოვანი მცენარეებია 10-30 სმ სიმაღლით, გართხმული ან წამოწეული გახევებული ღეროებით და საყვავილე ყლორტებით, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 88 ფოთლები მთლიანია, სხვადასხვა ფორმის, ყუნწიანი ან მჯდომარე, ხშირად ფირფიტის ფუძესთან შებუსვილი, სხვადასხვა ფერის ყვავილები ვარდისფერი, თეთრი, კრემისფერი ან იისფერი [5], [8]. ბეგქონდარას მიწისზედა ნაწილები, ევროპის ბევრ ქვეყანაში, ასევე მთელი მსოფლიოს მასშტაბით გამოიყენება როგორც ანტიჰელმინთური, ძლიერი ანტისეპტიკური, ამოსახველებელი, დამამშვიდებელი, მატონიზებელი და სპაზმოლიზური მოქმედებით, ასევე კუჭ-ნაწლავისა და სასუნთქი სისტემის დაავადებების, რევმატიზმის დროს და ა.შ [9], [10], [11]. ბეგქონდარას სახეობებიდან, ყველაზე გავრცელებული და სამედიცინო მიზნით ფართოდ გამოიყენებულია, ჩვეულებრივი ბეგქონდარა thymus vulgaris l. და მხოხავი ბეგქონდარა th. serpyllum l.. ბეგქონდარას ოფიცინალური სახეობები საქართველოში ველურად არ იზრდება [3], [7]. ამიტომ, საქართველოში გავრცელებული ბეგქონდარას ენდემური სახეობების შესწავლა, ფრიად აქტუალურია მედიცინისა და ფარმაციისათვის. კვლევი ობიექტი საქართველოში გავრცელებული ბეგქონდარას ენდემური სახეობა: ბორცვის ბეგქონდარა thymus collinus bieb. შეგროვებულია ქვემო ქართლის ფლორისტულ რაიონში, სრული ყვავილობის ფაზაში 2021 წელს (სიმაღლე ზღვის დონიდან 1488 მ, твph22246; n41.7083, e044.47478). კვლევის მეთოდები: ნედლეულის მორფოლოგიური ნიშნები დადგინდა მაკროსკოპული ანალიზით, ანატომიური შენების თავისებურებები შესწავლილ იქნა მიკროსკოპული ანალიზით ოპტიკურ მიკროსკოპზე leica dm100. ეთერზეთების მიღება განხორციელდა წყლის ორთქლით გადადენის მეთოდით, კლევენჟერის ტიპის აპარატით. ექსტრაქციის ხანგრძლივობა იყო 2 საათი. ეთერზეთების გამოსავლიანობა მლ/კგ (ასევე %-ში) განისაზღვრა ნედლეულის აბსოლუტურ მშრალ მასაზე გადაანგარიშებით. ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის კვლევა, დომინანტი კომპონენტის რაოდენობრივი შემცველობის და ტერპენული ბუნების ნაერთების თვისობრივი ანალიზი შესრულდა გაზური ქრომატოგრაფია (agilent technologies 7890b მასსპექტრომეტრიით (agilent technologies 5977a msd) სკანირების რეჟიმით (70 ev). ანტიოქსიდანტური აქტივობა შეფასდა ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალის აბსორბციის უნარით (orac ტესტი) [12] და ადამიანის კანის ფიბრობლასტების (ws1) გამოყენებით [13]. განისაზღვრა საკვლევი ობიექტების ინჰიბიტორული კონცენტრაცია 50 (იკ50), რომელიც 50 %-ით აინჰიბირებს 2’,7’-დიქლოროფლუორესცინი-ის დაჟანგვას. საკონტროლოდ გამოყენებული იყო ტროლოქსის და ქვერცეტინის სტანდარტული ნიმუშის ხსნარი. ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება შეფასდა, აზოტის (no) ოქსიდის წარმოქნის ინჰიბირების in vitro მეთოდით, თაგვების მაკროფაგის (raw 264.7) უჯრედების გამოყენებით. დადებით კონტროლად გამოყენებული იყო l-name (n(g)-ნიტრო-l-არგინინ-მეთილესტერი), აზოტის ოქსიდის რაოდენობითი შემცველობა დადგინდა nano2-ის სტანდარტულ (საკალიბრო) გრაფიკთან შედარებით [14]. in vitro ციტოტოქსიკური მოქმედება შეფასდა hoechst-ის (დნმ-ის განსაზღვრა) და resazurine-ის სპექტროფოტომეტრული მეთოდის გამოყენებით, ფლუორესცირება განისაზღვრა fluroskan ascent fitm აპარატზე (labsystems) 530 ნმ და 590 ნმ ტალღის სიგრძეზე (rezaurine) და 365 ნმ და 460 ნმ-ზე (hoechst). hoechst ტესტის შემთხვევაში, ფლუორესცირება ფირფიტის თითოეულ დანაყოფში, პირდაპირპროპორციულია უჯრედული დნმ-ის რაოდენობის, ხოლო resazurine ტესტის შემთხვევაში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 89 ფლუორესცირება ფირფიტის თითოეულ დანაყოფში, პირდაპირპროპორციულია უჯრედული მეტაბოლური აქტივობისა. საკვლევი ნიმუშების in vitro ციტოტოქსიკური სკრინინგი ჩატარდა, a-549 ფილტვის კარცინომის, dld-1 სწორი ნაწლავის ადენოკარცინომის და ws-1 მიმართ. განისაზღვრა საკვლევი ნიმუშის ის კონცენტრაციები, რომლებიც იწვევს სიმსივნური უჯრედების 50 %-ის ინჰიბირებას (იკ50 მკგ/მლ). სტანდარტულ ნიმუშად გამოყენებული იყო ეტოპოზიდი [15]. კვლევის შედეგები: ფოთლის ზედაპირული პრეპარატის დათვალიერებისას შეიმჩნევა, ზედა და ქვედა ეპიდერმისის დაკლაკნილკედლიანი უჯრედები; ბაგეები გვხვდება ფოთლის ორივე ზედაპირზე, რომლებსაც თან ახლავს ბაგის ხვრელის მიმართ პერპენდიკულარულად განლაგებული ბაგის მიმდებარე ორი უჯრედი (დიაციტური ტიპი). ეთერზეთოვანი ჯირკვლები მსხვილია, შედგება 8 გამომყოფი უჯრედისაგან, რომლებიც რადიალურად არის განლაგებული; ჯირკვლების მიმაგრების ადგილის ირგვლივ ეპიდერმისის უჯრედები ზოგჯერ ქმნის როზეტს. ბუსუსები ორი ტიპისაა: მარტივი სამკუთხა ფორმის, რომელიც ფოთლის კიდეებზეა განლაგებული, ჯირკვლოვანი ბუსუსი, ერთუჯრედიანი თავაკით, ერთ უჯრედიან ფეხზე (იხ. სურათი №1). სურათი №1 thymus collinus ფოთლის მიკროსკოპია 1. ზედა ეპიდერმისი; 2. თავაკიანი ბუსუსი; 3 ეპიდერმისის დაკლაკლინკედლებიანი უჯრედები; 4. მარტივი ერთუჯრედიანი ბუსუსი; 5. ბაგე; 6. ეთერზეთის ჯირკვალი ქვემო ქართლის ფლორისტულ რაიონში შეგროვილი th. collinus მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში იდენტიფიცირებულია 29 კომპონენტი, მათ შორის დომინანტია კარვაკროლი (21.40 %) და ნეროლიდოლი (43.42 %), ცხრილი №1. ეთერზეთში ჟანდგბადშემცველი სესქვიტერპენების შემცველობაა 44.62 %, ჟანგბადშემცველი მონოტერპენების 29.5 %. სურათი №2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 90 ცხრილი № 1 ბორცვის ბეგქონდარას ეთერზეთის ტერპენული შემადგენლობა ეთერზეთის კონპონენტი rt ri (exp.) ri (ref) ეთერზეთის კომპონენტების % შემცველობა პინენი (mh) 9.144 1004.9 974 0.38 მირცენი (mh) 11.93 1066.9 1090 0.31 ციმენი (mh) 13.544 1096.5 1020 0.87 ეუკალიპტოლი (mh) 13.853 1022.5 1026 1.66 ოციმენი (mh) 14.92 1038.1 1037 1.38 ტერპინენი (mh) 15.386 1055 1014 1.5 ლინალოოლი (om) 17.712 1087 1090 0.72 1-ოქტენ-3-ილ-აცეტატი (o) 18.429 1095 1110 0.13 ენდო-ბორნეოლი (om) 21.087 1145 1165 0.19 ტერპენ-4-ოლი (om) 21.745 1164 1174 0.11 მეთილ კარვაკრილ ეთერი (o) 25.54 1225 1241 0.1 ლინალილ აცეტატი (om) 26.426 1245 1234 1.17 დიჰიდროედულან ii (o) 28.326 1319 1286 0.22 თიმოლი (om) 29.637 1280 1289 5.91 კარვაკროლი (om) 30.925 1279 1298 21.40 ბურბონენი (sh) 37.127 1390 1387 0.55 ელემენი (sh) 37.978 1398 1335 0.33 კარიოფილენი (sh) 40.065 1420 1408 3.25 კოპაენი (sh) 40.729 1430 1374 0.16 ჰუმულენი (sh) 42.443 1440 1438 0.19 ფარნეზენი (sh) 43.428 1438 1450 0.35 გერმაკრენი d (sh) 44.646 1477 1481 6.31 ბიციკლოგერმაკრენი (sh) 45.48 1492 1500 0.65 ბისაბოლენი (sh) 46.57 1505 1505 0.74 კადინა-1(10),4-დიენი (sh) 47.316 1525 1500 0.49 e-ნეროლიდოლი (os) 50.801 1555 1561 43.42 კუბენოლი (os) 52.491 1625 1645 0.13 კადინოლი (os) 54.479 1628 1652 0.72 (1r,7s)-გერმაკრა-4(15),5,10(14)-ტრიენ-1βოლი (os) 55.942 1700 1685 0.35 rt: შეკავების დრო gc/ms ანალიზისას; ri (exp) შეკავების ინდექსი გამოთვლილია ნორმალური ალკანების გამოყენებით; ri (ref) კომპონენტების შეკავების ინდექსი ლიტერატურიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 91 სურათი № 2 ბორცვის ბეგქონდარადან მიღებული ეთერზეთის ტერპენული ნაერთების ტიპობრივი შემადგენლობა ჩვენს მიერ ჩატარებულ იქნა შიდა ქართლის ფლორისტულ რაიონში (სიმაღლე ზღვის დონიდან 649 მ; твph22303) შეგროვილი thymus collinus bieb. ეთერზეთების ქიმიური შემადგენლობის კვლევა [16]. ეთერზეთის მთავარი კომპონენტი აღმოჩნდა თიმოლი (42.62 %) და კარვაკროლი (16.51 %). ქვემო ქართლის ფლორისტულ რაიონში (სიმაღლე ზღვის დონიდან 1488 მ) შეგროვილ th. collinus მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში დიდი რაოდენობითაა ჟანდგბადშემცველი სესქვიტერპენები (44.62 %), ჟანგბადშემცველი მონოტერპენები კი 29.5 %. ხოლო შიდა ქართლის ფლორისტულ რაიონში (სიმაღლე ზღვის დონიდან 649 მ) შეგროვილში ჟანგბადშემცველი მონოტერპენებია 63.23 %, მონოტერპენული ნახშირწყალბადი კი 24.94 % [16]. ლიტერატურის მონაცემებზე დაყრდნობით, დომინანტი კომპონენტების რაოდენობრივი, ისევე როგორც ეთერზეთების ტერპენულ შემადგენლობებს შორის თვისობრივი და რაოდენობრივი სხვაობა განსხვავებული გეოგრაფიული მდებარეობით შეიძლება აიხსნას [17]. შიდა ქართლის ფლორისტულ რაიონში შეგროვილი th. collinus მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთი ამჟღავნებს მნიშვნელოვან ანტიოქსიდანტურ აქტივობას 5.41 ± 0.03 მიკრომოლი te/მგ orac ტესტში. როგორც ცხრილი №2-დან ჩანს, ეთერზეთი ხასიათდება დაბალი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებით (აზოტის ოქსიდის წარმოქმნის 34 % ინჰიბირება) 40 მკგ/მლ კონცენტრაციით. ამასთან, ეთერზეთი გამოირჩევა შედარებით მაღალი ტოქსიკურობით raw 264.7 მიმართ, 80 მკგ/მლ დოზაში. % 44 ჟანგბადშემცველი მონოტერპენი (om) მონოტერპენული ნახშირწყალბადი (mh) ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენი (os) სესქვიტერპენული ნახშირწყალბადი (sh) სხვა (o) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 92 ცხრილი №2 ბორცვის ბეგქონდარას მიწისზედა ნაწილების ეთერზეთის ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა ქვ ერ ცე ტ ინ ი ტ რ ო ლ ო -ქ სი ln a m e (n (g )ნი ტ რ ო lარ გი ნი ნმე თ ილ ეს ტ ერ ი) , 2 50 µ m ln a m e (n (g )ნი ტ რ ო lარ გი ნი ნმე თ ილ ეს ტ ერ ი) , 1 m m ეთ ერ ზ ეთ ი ანტიოქსიდანტური აქტივობა უჯრედულ მოდელში ic50 მკგ/მლ 0.027± 0.004 >100 ანტიოქსიდანტური აქტივობა orac (ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალის აბსორბციის უნარი) მოდელში მიკრომოლი te /მგ 21.1±0.6 5.1±0.2 5.41± 0.03 ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება ic50 მკგ/მლ >40 ინჰიბირება მაქსიმალურ არატოქსიკურ კონცენტრაციაზე (%) 44 ± 10 67 ± 8 34 % ტოქსიკურობა (>20% სიკვდილიანობა) 80 მკგ/მლ ბორცვის ბეგქონდარას ეთერზეთის ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასების შედეგები მოცემულია ცხრილი №3-ში. th. collinus მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთი ახდენს საშუალო ინტენსივობის ინჰიბიტორულ მოქმედებას a-549 უჯრედებზე hoechst-ის ექსპერიმენტში (80 ± 11 მკგ/მლ). ws1 მიმართ აღინიშნა საერთო ტოქსიურობა (ic50=170 ± 11 მკგ/მლ). ცხრილი №3 ბორცვის ბეგქონდარას ეთერზეთის in vitro ციტოტოქსიკური აქტივობა (ინჰიბიტორული კონცენტრაცია 50, მკგ/მლ) resazurine hoechst ნიმუში/ უჯრედები a-549 dld-1 ws-1 a-549 dld-1 ws-1 ეთერზეთი 188 ± 9 >200 >200 80 ± 11 110 ± 10 170 ± 11 ეტოპოზიდი 16 ± 3 მკმ 6.7 ± 1.0 მკმ 3.4 ± 0.3 მკმ <0.391 მკმ 4 ± 1 მკმ <0.391 მკმ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 93 დასკვნები: ქვემო ქართლის ფლორისტულ რაიონში შეგროვილი thymus collinus bieb. მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში დადგინდა: დომინანტი კომპონენტების (კარვაკროლი და ნეროლიდოლი) პროცენტული შემცველობა, ამასთან, ეთერზეთის ტერპენული ბუნების შენაერთების თანაფარდობაც. დადგინდა, რომ th. collinus ეთერზეთი ავლენს მნიშვნელოვან ანტიოქსიდანტურ აქტივობას. ბორცვის ბეგქონდარას ეთერზეთმა აჩვენა საშუალი ინტენსივობის ციტოტოქსიკური აქტივობა ფილტვის კარცინომის უჯრედებზე (a-549) და შედარებით დაბალი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] g. çelik et al., ‘biological activity, and volatile and phenolic compounds from five lamiaceae species’, flavour fragr. j., vol. 36, no. 2, pp. 223–232, mar. 2021, doi: 10.1002/ffj.3636. [2] o. sytar, i. hemmerich, m. zivcak, c. rauh, and m. brestic, ‘comparative analysis of bioactive phenolic compounds composition from 26 medicinal plants’, saudi j. biol. sci., vol. 25, no. 4, pp. 631– 641, may 2018, doi: 10.1016/j.sjbs.2016.01.036. [3] კუჭუხიძე ჯ., ჯოხაძე მ., ბოტანიკა (სამკურნალო მცენარეები). თბილისი, 2012. [4] l. r. ramos da silva et al., ‘lamiaceae essential oils, phytochemical profile, antioxidant, and biological activities’, evid. based complement. alternat. med., vol. 2021, pp. 1–18, dec. 2021, doi: 10.1155/2021/6748052. [5] b. tohidi, m. rahimmalek, and a. arzani, ‘essential oil composition, total phenolic, flavonoid contents, and antioxidant activity of thymus species collected from different regions of iran’, food chem., vol. 220, pp. 153–161, apr. 2017, doi: 10.1016/j.foodchem.2016.09.203. [6] morales, r, ‘the history, botany and taxonomy of the genus thymus’, taylor francis lond. u. k., 2002. [7] დავლიანიძე მ., ღვინიაშვილი ც., მუყბანიანი მ., ჯიჯოლია-იმნაძე ლ., ჯუღელი თ., საქართველოს ფლორის ნომენკლატურული ნუსხა. თბილისი, 2018. [8] საქართველოს ფლორა, vol. xi. თბილისი: მეცნიერება, 1987. [9] m. nikolić et al., ‘chemical composition, antimicrobial, antioxidant and antitumor activity of thymus serpyllum l., thymus algeriensis boiss. and reut and thymus vulgaris l. essential oils’, ind. crops prod., vol. 52, pp. 183–190, jan. 2014, doi: 10.1016/j.indcrop.2013.10.006. [10] s. jarić, m. mitrović, and p. pavlović, ‘review of ethnobotanical, phytochemical, and pharmacological study of thymus serpyllum l.’, evid. based complement. alternat. med., vol. 2015, pp. 1–10, 2015, doi: 10.1155/2015/101978. [11] s. ivasenko et al., ‘antimicrobial activity of ultrasonic extracts of two chemotypes of thymus serpyllum l. of central kazakhstan and their polyphenolic profiles’, open access maced. j. med. sci., vol. 9, no. a, pp. 61–67, jan. 2021, doi: 10.3889/oamjms.2021.5520. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 94 [12] j. legault, k. girard-lalancette, d. dufour, and a. pichette, ‘antioxidant potential of bark extracts from boreal forest conifers’, antioxidants, vol. 2, no. 3, pp. 77–89, jul. 2013, doi: 10.3390/antiox2030077. [13] a. grenier, j. legault, a. pichette, l. jean, a. bélanger, and r. pouliot, ‘antioxidant, antiinflammatory, and anti-aging potential of a kalmia angustifolia extract and identification of some major compounds’, antioxidants, vol. 10, no. 9, p. 1373, aug. 2021, doi: 10.3390/antiox10091373. [14] h. coté, m.-a. boucher, a. pichette, and j. legault, ‘anti-inflammatory, antioxidant, antibiotic, and cytotoxic activities of tanacetum vulgare l. essential oil and its constituents’, medicines, vol. 4, no. 2, p. 34, may 2017, doi: 10.3390/medicines4020034. [15] s. oueslati, r. ksouri, h. falleh, a. pichette, c. abdelly, and j. legault, ‘phenolic content, antioxidant, anti-inflammatory and anticancer activities of the edible halophyte suaeda fruticosa forssk’, food chem., vol. 132, no. 2, pp. 943–947, may 2012, doi: 10.1016/j.foodchem.2011.11.072. [16] teona korkotadze; dali berashvili; sopio gokadze; malkhaz jokhadze; malkhaz getia; ketevan mchedlidze; jean legault; vakhtang mshvildadze. chemical composition and biological activity of aerial parts of thymus collinus bieb. growing in georgia. georgian biomedical news 2023, 1 (4). https://doi.org/10.52340/gbmn.2023.01.01.43. [17] a. c. figueiredo, j. g. barroso, l. g. pedro, and j. j. c. scheffer, ‘factors affecting secondary metabolite production in plants: volatile components and essential oils’, flavour fragr. j., vol. 23, no. 4, pp. 213–226, jul. 2008, doi: 10.1002/ffj.1875. pharmacognostical study of aerial parts of thymus collinus bieb. growing in georgia teona korkotadze1,2, dali berashvili2, malkhaz getia1, ketevan mchedlidze1, jean legault3, vakhtang mshvildadze1,3 1tbilisi state medical university iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi, georgia 2tbilisi state medical university department of pharmaceutical botany, tbilisi, georgia 3laboratoire laseve, université du québec à chicoutimi, québec, canada summary a study of the chemical composition of the essential oil obtained from the aerial parts of thymus collinus bieb., collected in kvemo kartli floristic area (georgia), endemic to caucasus, was carried out. the percentage of terpenic components was determined by gas chromatography. the major components of essential oil are nerolidol (43.42 %) and carvacrol (21.40 %). the oxygenated sesquiterpens are dominants in identified terpene compounds. essential oil exhibited a significant antioxidant activity in orac test with moderate cytotoxic activity (80 ± 11 μg/ml) against lung carcinoma (a-549) cell line. keywords: biological activity; essential oil; thymus collinus microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 178 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.21 ანტიბიოტიკების გამოყენების ზოგიერთი სოციალური ასპექტი საქართველოში ირინე კორინთელი, ირმა კორინთელი თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ბავშვთა და მოზარდთა მედიცინის დეპარტამენტი, თბილისი, საქართველო თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთ მეტად აქტუალური პრობლემას ანტიბიოტიკების მიმართ რეზისტენტობის ზრდის ტენდენცია წარმოადგენს. რაც გარკვეულ წილად ანტიბიოტიკების არამიზნობრივმა გამოყენებამ განაპირობა. რეზისტენტობის პრობლემამ მთელს მსოფლიოში გლობალური ხასიათი მიიღო და 21ე საუკუნის მედიცინის ჯერ კიდევ დაუძლეველი სირთულე არის. მსოფლიოს საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ მიღებული არის დეკლარაციები, რომელიც ავალდებულებს ქვეყნებს შეიმუშავონ სახელმწიფო სტრატეგიები ამ საკითხების მართვის ოპტიმიზაციისათვის/1,2,3/ კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ანტიბიოტიკების გამოყენების სოციალური ასპექტების შესწავლა საქართველოში. ანტიბაქტერიული მედიკამენტების გამოყენების სოციალური ასპექტების შესწავლისთვის ჩვენს მიერ გამოყენებული იყო ნახევრადსტრუქტურიზებული ღია კითხვარი, რომელის საშუალებით შესაძლებელი გახდა რესპოდენტებთან დიალოგის რეჟიმში გამოკითხვის წარმართვა. კვლევის ეს მოდელი შემუშავებული და რეკომენდირებული არის მსოფლიოს ჯანმრთელობის დაცვის ორგანიზაციის მიერ/4/. კვლევაში მონაწილე ყველა პირი იყო ზრდასრული, საქართველოს დედაქალაქში მცხოვრები, უმაღლესი განათლებით, მათ შორის 25 პაციენტი / 6 ფინანსისტი, 4 მასწავლებელი, 5 მარკეტოლოგი, 3 ბუღალტერი, 2 ეკონომისტი, 5 დიასახლისი/, 25 ოჯახის ექიმი და 25 ფარმაცევტი. რესპოდენტების შერჩევა მოხდა ქ თბილისში, ე.წ კონვინიენს -არაალბათური შერჩევის მეთოდით, შეირჩა აფთიაქები და გამოკითხული იყო მასში დასაქმებული ფარმაცევტები, პაციენტების შერჩევა მოხდა ცენტრალურ ქუჩაზე. ოჯახის ექიმების შერჩევა მოხდა პირველადი ჯანდაცვის ცენტრში. ყველა შემთხვევაში ინტერვიუ წარიმართა მშვიდ გარემოში და თითოეულ მათგანთან მიმდინარეობდა დაახლოებით 60 წუთი. გამოკითხვის პროცეში გამოყენებული იყო ხმის ჩამწერი მოწყობილობა. გამოკითხვა იყო ანონიმური, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 179 რესპოდენტების არცერთი პიროვნების მაიდენტიფიცირებელი მონაცემები არ იქნა აღრიცხული. მიღებული პასუხების დაყოფა მოხდა შემდეგ კატეგორიებად: როგორ მოხდა დაავადების დიაგნოსტირება,როგორ მოხდა ანტიბიოტიკის შერჩევა, სად და როგორ მოხდა ანტიბიოტიკის შეძენა, ანტიბიოტიკების მიღების, გამოყენების შესახებ დამოკიდებულება და გათვითცნობიერება, სამომავლო რეკომენდაციები და სურვილები, გაიდლაინის და პროტოკოლის გამოყენება (მხოლოდ ოჯახის ექიმების და ფარმაცევტების შემთხვევაში) დაავადების სიმპტომები იყო შემდეგ:თავის ტკივილი, მაღალი ცხელება, ყელის ტკივილი, ადინამია, რის გამოც 14 შემთხვევაში/56%/ მიმართეს ოჯახის ექიმს, ოჯახის ექიმმა ჩაატარა ანამნეზური, კლინიკური და ლაბორატორიულ-ინსტრუმენტული კვლევები და დასვა ზედა სასუნთქი გზების ინფექციის დიაგნოზი. ოჯახის ექიმმა ანტიბიოტიკი შეარჩია კლინიკური, ლაბორატორიული და ობიექტური კვლევის შედეგად და პაციენტს მიეცა სრული ინსტრუქცია და განმარტება ანტიბიოტიკის გამოყენების შესახებ. ასევე, ექიმმა იკითხა ბოლო პერიოდში თუ ქონდა ანტიბიოტიკი მიღებული პაციენტს და რომელი. ექიმმა გამოწერა იმ ჯგუფის ანტიბიოტიკი, რომელიც უკვე ჰქონდა მიღებული პაციენტს. პაციენტმა ანტიბიოტიკი შეიძინა ექიმის რეცეპტით აფთიაქში. კონკრეტული აფთიაქი შეარჩია იმიტომ, რომ იქ მედიკამენტები შედარებით იაფია, შეძენის დროს ფარმაცევტმა მოითხოვა რეცეპტი, გამოთვალა ჯამური ფასი და აცნობა პაციენტს, შემდეგ შესთავაზა ფასდაკლების ბარათის გახსნა. 6 შემთხვევაში პაციენტმა მიმართა კონკრეტულ აფთიაქს, ვინაიდან ჰქონდა ამ აფთიაქის დაგროვების ბარათი და ყველა შენაძენი ქულების სახით გროვდებოდა ბარათზე 18/72%/ შემთხვევაში ბინაზე ანტიბიოტიკის მიღების შემდეგ პაციენტი გახდა უკეთ, მომდევნო დღეებში ჩივილების ინტენსივობა შემცირდა და მდგომარეობა გაუმჯობესდა. 7/28%/ შემთხვევაში კი-ანტიბიოტიკის მიღებიდან 3 დღის შემდეგ პაციენტს დაეწყო ნაწლავთა გახშირებული მოქმედება, რის გამოც კვლავ მიმართა ოჯახის ექიმს მან გამოუწერა პრობიოტიკი. მომდევნო დღეებში მდგომარეობა გაუმჯობესდა. 12/85,7%/ შემთხვევაში/ექიმს მიმართა სულ 14 პაციენტმა/ პაციენტები კმაყოფილი დარჩნენ ექიმის კონსულტაციით და გამოწერილი ანტიბიოტიკის ეფექტურობით. გამოჯანმრთელდნენ დროულად და გართულებების გარეშე. ანტიბიოტიკის შეძენის დროს აფთიაქში არ შეჰქმნიათ პრობლემები. რაც შეეხება ცოდნის დონეს, პაციენტებს აქვთ ცოდნა ანტიბიოტიკების შესახებ. მათ იციან, რომ ანტიბიოტიკები არის მედიკამენტები, რომელიც გამოიყენება ინფექციების სამკურნალოდ. ასევე იციან, რომ ანტიბიოტიკების არამიზნობრივი გამოყენება არის საზიანო ჯანმრთელობისთვის და აუცილებელია ექიმის კონსულტაციით მათი მიღება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 180 სამომავლო რეკომენდაციებთან დაკავშირებით გამოვლინდა შემდგომი სიტუაცია: პაციენტები თვლიან, რომ ჯანდაცვის სამინისტრომ უნდა გააძლიეროს კონტროლი ანტიბიოტიკების ურეცეპტოდ გაცემაზე. დააწესოს ჯარიმა, რაც უფრო სოლიდური იქნება ჯარიმა მით უფრო შემცირდება არამიზნობრივი გამოყენება. ასევე, პაციენტები თვლიან, რომ მოსახლეობის ცოდნის დონის ამაღლება ანტიბიოტიკების შესახებ, შეამცირებს არამიზნობრივ გამოყენებას. ასევე, ეროვნული ჯანდაცვის სერვისები საკმარისად არ არის ხელმისაწვდომი, რის გამოც მათ უწევთ ანტიბიოტიკების ურეცეპტოდ შეძენა. პაციენტების აზრით, ერთჯერადად ანტიბიოტიკის ურეცეპტოდ მიღება არ მიაყენებს ზიანს მათ ჯანმრთელობას, ამიტომ თვითნებურად იღებენ მას. ფარმაცევტების გამოკითხვისას, დამატებით, დაისვა შეკითხვები მკურნალობის გაიდლაინის და პროტოკოლის შესახებ. ფარმაცევტები ადასტურებენ, რომ პაციენტმა მიმართა ზედა სასუნთქი გზების ინფექციებისთვის დამახასიათებელი ჩივილებით. ცხელება, ხველა, რინორეა, ყელის ტკივილი და ჭირდებოდათ ანტიბიოტიკი. იმ 9/36%/ შემთხვევაში, როდესაც არ ჰქონდათ ექიმის დანიშნულება, სიმპტომების მიხედვით შეურჩიეს ანტიბიოტიკი. შერჩეული ანტიბიოტიკის კომერციული ფორმა ეკუთვნოდა დისტრიბუტორ ფირმას, რომლის მიმართაც არსებობდა დაინტერესება. ასევე, ფარმაცევტმა პაციენტის თხოვნით გაითვალისწინა მედიკამენტის ფასი და შეარჩია შედარებით დაბალი ღირებულების მედიკამენტი. მათი აზრით პაციენტს ნამდვილად ესაჭიროებოდა ანტიბიოტიკის მიღება, კლინიკური ნიშნების გათვალისწინებით. ფარმაცევტებმა დაადასტურეს, რომ აქვთ ინფორმაცია ანტიბიოტიკების მნიშვნელობის შესახებ, მათ აქვთ შესაბამისი ცოდნა და უნარები, დანიშნონ ან რეკომენდაცია გაუწიონ ანტიბიოტიკებს კლინიკური და ანამნეზური მონაცემების საფუძველზე. ფარმაცევტების აზრით, ანტიბიოტიკების გამოყენების გაუმჯობესების მიზნით, საჭიროა სავალდებულო გახდეს ანტიბიოტიკის რეცეპტური მექანიზმით გამოყენება და აუცილებლად მოხდეს მონიტორინგი. ასევე, აღნიშნეს, რომ ქვეყანაში არსებობს ანტიბიოტიკების გამოყენების ნაციონალური გაიდლაინი და პროტოკოლი, თუმცა ეს განკუთვნილია მხოლოდ ექიმებისთვის. ისინი გამოთქვავენ წუხილს იმის თაობაზე, რომ ფარმაცევტული დაწესებულებები არ ზრუნავენ სათანადოდ ფარმაცევტის განათლებაზე და არ აქვთ მკაცრად განსაზღვრული რეკომენდაცია, ანტიბიოტიკების გაცემის და შერჩევის შესახებ. ეს ნეგატიურად აისახება სამომავლოდ ფარმაცევტის განათლებასა და გათვითცნობიერებაზე. ოჯახის ექიმების გამოკითხვის შედეგების მიხედვით დადგინდა, რომ ექიმებმა 14/56%/ შემთხვევაში დიაგნოზის დასმის დროს, კარგად, გამოიკითხეს პაციენტის კლინიკური და ანამნეზური მონაცემები. შემდეგ ჩაატარეს ობიექტური და ინსტრუმენტული გამოკვლევა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 181 ლაბორატორიული კვლევები და ამის შედეგად დასვეს ზედა სასუნთქი გზები ინფექციის დიაგნოზი, ექიმებმა ანტიბიოტიკის შერჩევის დროს იხელმძღვანელეს კლინიკური და ანამნეზური მონაცემებით. კერძოდ, მაღალი ტემპერატურა 5 დღეზე მეტი ხანგრძლივობით, ყელის და ყურის ტკივილი, ადინამია, ზოგადი სისუსტე, ხველა. პაციენტი არ ჩარეულა ანტიბიოტიკის შერჩევის პროცესში. კონკრეტული ბრენდის შერჩევა არ მომხდარა კომერციული დაინტერესების მიხედვით.პაციენტს მიაწოდეს დეტალური ინფორმაცია მიღების წესების და დოზირების შესახებ. 12/85,7%/ პაციენტი დარჩა კმაყოფილი ჩატარებული ანტიბიოტიკოთერაპიით. მეორე დღესვე თავი იგრძნო უკეთესად. 7 დღის შემდეგ მიმართა ოჯახის ექიმს პროფილაქტიკური გასინჯვისთვის. ოჯახის ექიმები თვლიან, რომ მათ აქვთ შესაბამისი ცოდნა ანტიბიოტიკების გამოყენების, გვერდითი ეფექტების და ანტიბიოტიკრეზისტენტობის შესახებ , ასევე აქვთ ინფორმაცია ლაბორატორიული და ინსტრუმენტული კვლევეის შესახებ, რომელიც საჭიროა ინფექციური პროცესების დიაგნოსტირებისთვის ოჯახის ექიმების აზრით , ანტიბიოტიკების შეტანა რეცეპტორული მექანიზმით გასაცემ მედიკამენტების ნუსხაში, არის ფუნდამენტური გადაწვეყილება და აუცილებელია ამ პროცესის მკაცრი გაკონტროლება. ასევე, ოჯახის ექიმები თვლიან ,რომ ქვეყანაში მაღალია კომერციული ფარმაცევტული ფირმების აქტივობა, რაც მონიტორინგის გაძლიერებას მოითხოვს სახელმწიფო სტრუქტურების მიერ. ოჯახის ექიმები დადებითად აფასებენ ინფექციური დაავადებების მკურნალობის გაიდლაინების და პროტოკოლების არსებობას საქართველოში და ისურვებდნენ, რომ ხშირად მოხდეს მათი გადახედვა და განახლება. ამრიგად, საქართველოში ანტიბიოტიკოთერაპიაზე გავლენას ახდენს რიგი სოციალური ასპექტი. მათგან გამოვლინდა შემდეგი ტრენდები: რიგ შემთხვევებში პაციენტები თვითმკურნალობას ანტიბიოტიკით იწყებენ, რადგან ჩივილების მიხედვით თავად აფასებენ ანტიბიოტიკის აუცილებლობას, არ მიმართავენ ექიმს დროის და ფინანსური რესურების დაზოგვის გამო. კონკრეტული აფთიაქების შერჩევა ხდება ფასდაკლების ბარათების მიხედვით. ფარმაცევტები თვლიან, რომ აქვთ სათანადო ცოდნა შეარჩიონ ანტიბიოტიკი მხოლოდ ჩივილების მიხედვით. ხელმძღვანელი პირებისგან კონკრეტული ანტიბიოტიკების გაყიდვის მიზნით ზოგჯერ ღებულობენ რეკომნდაციებს. ოჯახის ექიმები თვლიან, რომ აქვთ შესაბამისი ცოდნა ჩაატარონ სრულყოფილი გამოკვლევა და შეარჩიონ ანტიბიოტიკი, იყენებენ გაიდლაინებს , თუმცა ისურვებდნენ მის განახლებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 182 გამოყენებული ლიტერატურა 1. studio fd. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო [internet]. moh. [cited 2023 may 27]. available from: https://www.moh.gov.ge. 2. who/europe | home [internet]. www.who.int. [cited 2023 may 27]. available from: http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0008/147734/wd14e. 3. http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0008/147734/wd14e_antibioticresistance_1113 80.pdf p4. 4. susanne kaae et al. the antibiotic knowledge, attitudes and behaviors of patients, doctors and pharmacists in the who eastern european region – a qualitative, comparative analysis of the culture of antibiotic use in armenia, georgia, kazakhstan, moldova, russia and tajikistan/research in social and administrative pharmacy volume 16, issue 2, february 2020, pages 238-248 some social aspects of antibiotic use in georgia irine korinteli, irma korinteli child and adolescence medicine department, tbilisi state medical university tbilisi, georgia abstract background: one of the most urgent problems of modern medicine is the tendency of increasing resistance to antibiotics. which to a certain extent was caused by inappropriate use of antibiotics. objectives:the aim of the study was to study the social aspects of antibiotic use in georgia. methods:to study the social aspects of the use of antibacterial drugs, we used a semi-structured open questionnaire, which made it possible to conduct a survey with the respondents in a dialogue mode. all persons participating in the study were adults, living in the capital of georgia, with higher education, including 25 patients / 6 financiers, 4 teachers, 5 marketers, 3 accountants, 2 economists, 5 housewives/, 25 family doctors and 25 pharmacists. conclusions:antibiotic therapy in georgia is influenced by a number of social aspects. the following trends were revealed: in some cases, patients start self-medication with antibiotics, because they assess the need for antibiotics based on their complaints, they do not consult a doctor to save time and financial resources. specific pharmacies are selected according to discount cards. pharmacists believe that they have the proper knowledge to select an antibiotic based on complaints alone. recommendations are sometimes received from executives to sell specific antibiotics. family physicians believe that they have the appropriate knowledge to perform a complete examination and select an antibiotic, they use the guidelines, but they would like to update it. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 49 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.07 elaboration of complex purification method of soils contaminated with heavy metals ketevan kochiashvili, rusudan uridia, maia stephanishvili, liparit dolidze, tamar dgebuadze, maia japaridze, nino kavtaradze iv. javakhishvili tbilisi state university, p. melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia abstract the wrong strategy for the utilization of the huge amount of organic and inorganic waste generated every day has created significant problems. pollution of the environment with heavy metals causes particularly serious consequences. there are many methods of cleaning the polluted environment caused by heavy metals. the ideal way is biological remediation, which is an effective method of managing and restoring the polluted environment. works on biostimulation of local microorganisms necessary for the bioremediation of soils contaminated with heavy metals have been carried out. the results of the studies showed that local microorganisms are effective for the bioremediation of heavy metals. the use of a consortium of bacteria and microscopic fungi selected by us, which did not have a mutually antagonistic effect on each other, was especially effective. key words: heavy metals, pollution, remediation, microorganisms. introduction population growth, industrialization, urbanization, anthropogenic activities, and natural resources are causing environmental pollution on a global scale. the wrong strategy for the utilization of the huge amount of organic and inorganic waste generated every day has created significant problems.pollution of the environment with heavy metals causes particularly serious consequences. the term heavy metals is a general collective term used for metallic and non-metallic elements having high atomic mass. they are highly toxic even at low concentrations. heavy metals belong to widespread pollutants, they are persistent and therefore non-degradable and pose serious threats to environment. these elements are released into the environment as a result of various production processes. zn, cu, cd, pb, ni are considered as the most toxic pollutants. they accumulate in microorganisms, plants, animals and the human body and disturbance metabolic and physiological processes. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 50 scientific and technical processes have revealed new prospects for the methods of combating environmental pollutants. there are many methods of cleaning the polluted environment caused by heavy metals, which are divided into 2 main groups: abiotic, which includes physical and chemical methods, and biotic. the use of traditional removal methods of heavy metal in practice on a large scale is unprofitable due to the high cost. also, this method is dangerous due to the negative consequences of constant monitoring and control. removing heavy metals in an eco-friendly way is important. the ideal way is biological remediation, which is an effective method of managing and restoring the polluted environment. many metals, such as zn, cu, cr, ni, are essential and useful trace elements for the growth and development of organisms. cd, hg, pb do not have a similar nature and their significance in physiological processes has not been established. it should be noted that even high concentrations of essential metals above the permissible level adversely affect the microbial community of soils and their functional activity. microorganisms play an important role in removing heavy metals from the environment. they are known to have high potential for bioremediation of contaminated soils, as well as increasing yields at lower costs. microorganisms carry out bioremediation by changing the oxidation state of heavy metals, which leads to a decrease in their toxicity. secretions released as a result of the metabolic activity of microorganisms are able to dissolve, precipitate, biosorb and enzymatically transform heavy metals; as a result, these heavy metals undergo degradation, detoxification and transformation into more stable, inert, less dangerous and mobile forms [1]. special soil treatment helps to modify soil in a form inaccessible to humans and animals and to remove dangerous substances, including radionuclides, from the soil. the basis of this method is that substances toxic to humans are not harmful to plants. studying the binding of heavy metals by microorganisms in-situ is difficult. they can be bound by both microorganisms and their secretions, which change their mobility. some microorganisms synthesize extracellular polymers of acidic nature capable of mobilizing heavy metals in soils. the binding of heavy metals is possible through plant accumulators (sorrel, nettle), but it needs several years of treatment (sowing, mowing.). this prolongs the process and requires the safe disposal of this plant biomass. some microorganisms are able to transform dangerous substances into insoluble forms to make them inaccessible and safe for plants. in such preserved form, heavy metals can settle in the soil for tens and hundreds of years and do not threaten living organisms. microorganisms have different abilities to break down heavy metals. it is based on the accumulation of heavy metal ions in the cells of microorganisms and the subsequent reduction of these ions into a non-toxic form it should be noted that the soil is a multi-component dynamic system, the properties of which constantly change as a result of microbial, chemical, hydrological, and geological processes. environmental factors such as temperature, ph, low-molecular organic acids, and humic acids affect the transformation and mobility of heavy metals in soils, their oxidation state, bioavailability to microorganisms, and the effectiveness of microorganisms in the bioremediation process of heavy metals. it is promising to use consortia of fungi and bacteria for this purpose [2]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 51 research results works on biostimulation of local microorganisms necessary for the bioremediation of soils contaminated with heavy metals have been carried out [3,4]. at this stage, various microorganisms, which almost have no antagonistic effect on each other activity have been selected and studied. cellulose-degrading bacteria and microscopic fungi were selected from the microorganisms isolated from the local soil. their content is defined, accordingly, 5.5.103 and 1.3.103 (calculated on 1 g of dry soil), soil moisture was 7.9%. since these microorganisms do not exhibit antagonistic action towards each other, they were also co-inoculated and solutions contaminated with heavy metal ions were introduced. both individual cultures and their consortium have been incubated in appropriate liquid nutrient medium for 24 hours. after that, we added aqueous solutions of nickel, cadmium and lead salts (1600 mg/l) to the mentioned microbial inoculants, waited for 96 hours under constant stirring conditions at 28°с. all experiments were done twice. after 96 hours, the microbial biomass was centrifuged and filtered. the separated microbial biomass was treated with distilled water and dried in hot air at 65°c ± 5 for 24 hours. the existing heavy metals were separated from the microbial biomass by treating it with nitric acid and perchloric acid (3:1 ratio). samples were taken on the first day of inoculation (0 h for initial residual levels), and repeated every 24 h. the initial and final residual content of heavy metals in inoculant and biomass is determined. in order to study the bioremediation capacity of microorganisms, cellulose-degrading bacteria myxococcus and a representative of the microscopic fungi, genus rhizopus were isolated and selected from local soil. the effects of bacteria and fungi on the bioremediation of heavy metals, as well as the possible impact of their joint consortium on the reduction of the amount of pb, cd, and ni ions in a liquid nutrition medium, are investigated. the content of heavy metals after 96 h indicates a decrease in their content in the nutrient area as a result of absorption by these microorganisms. table 1. accumulation of heavy metals by cellulose-degrading bacteria (myxococcus) heavy metals ions amount of heavy metals in liquid nutrient medium (mg/ml) amount of heavy metals in cell of bacteria (mg/g) 0 h 24 h 48 h 72 h 96 h 0 h 24 h 48 h 72 h 96 h ni 1.60 1.40 1.20 0.90 0.80 0 0.1 0.30 0.55 0.65 pb 1.90 1.60 1.40 1.20 1.00 0 0.25 0.3 0.45 0.80 cd 1.50 1.40 1.25 1.10 0.85 0 0.05 0.25 0.35 0.6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 52 table 2. accumulation of heavy metals by microscopic fungi (rhizopus) heavy metals ions amount of heavy metals in liquid nutrient medium (mg/ml) amount of heavy metals in cell of rhizopus (mg/g) 0 h 24 h 48 h 72 h 96 h 0 h 24 h 48 h 72 h 96 h ni 1.60 1.30 1.10 0.85 0.75 0 0.20 0.35 0.60 0.70 pb 1.90 1.50 1.35 1.10 1.00 0 0.3 0.55 0.60 0.85 cd 1.50 1.30 1.10 1.00 0.80 0 0.15 0.25 0.45 0.55 table 3. accumulation of heavy metals by consortiums of cellulose-degrading bacteria (myxococcus) and microscopic fungi (rhizopus) heavy metals ions amount of heavy metals in liquid nutrient medium (mg/ml) amount of heavy metals in consortiums (mg/g) 0 h 24 h 48 h 72 h 96 h 0 h 24 h 48 h 72 h 96 h ni 1.60 1.25 1.00 0.75 0.60 0 0.35 0.50 0.80 0.95 pb 1.90 1.35 1.2 1.0 0.85 0 0.40 0.60 0.75 1.10 cd 1.50 1.10 0.95 0.75 0.60 0 0.20 0.35 0.55 0.75 the results of the studies (table 1, 2 and 3) showed that local microorganisms are effective for the bioremediation of heavy metals. the use of a consortium of bacteria and microscopic fungi selected by us, which did not have a mutually antagonistic effect on each other, was especially effective. references: 1. munees a., abdul m. bioaccumulation of heavy metals by zinc resistant bacteria isolated from agricultural soils irrigated with wastewater. bacteriology journal. 2012; 2, 1: 12-21. 2. njoku, k. l., akinyede, o. r., obidi, o. f. microbial remediation of heavy metals contaminated media by bacillus megaterium and rhizopus stolonifer. scientific african. 2022; 10. 3. kavtaradze n.a., kochiashvili k. n., stephanishvili m.a., dgebuadze t.a., japaridze m. z. possibilities of purification of heavy metals contamination in soils. international academy journal web of scholar. 2019; 11(41), 1:7-9. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 53 4. r. z. uridia, n. a. kavtaradze, k. n. kochiashvili, m. a. stephanishvili, i. i.mikadze, l. a. dolidze, t.a. dgebuadze. bioremediation of soils contaminated with heavy metals. international academy journal web of scholar. 2021; 2(52). მძიმე მეტალებით დაბინძურებული ნიადაგების გაწმენდის კომპლექსური მეთოდის შემუშავება ქეთევან ქოჩიაშვილი, რუსუდან ურიდია, მაია სტეფანიშვილი, ლიპარიტ დოლიძე, თამარ დგებუაძე, მაია ჯაფარიძე, ნინო ქავთარაძე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, პეტრე მელიქიშვილის ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი ყოველდღიურად წარმოქმნილი უზარმაზარი რაოდენობის ორგანული და არაორგანული ნარჩენების უტილიზაციის არასწორმა სტრატეგიამ შექმნა მნიშვნელოვანი პრობლემები. განსაკუთრებით მძიმე შედეგს წარმოადგენს გარემოს მძიმე მეტალებით დაბინძურება. არსებობს მძიმე მეტალებით გამოწვეული დაბინძურებული გარემოს გასუფთავების მრავალი მეთოდი. გასუფთვების იდეალურ გზას წარმოადგენს ბიოლოგიური რემედიაცია, რომელიც დაბინძურებული გარემოს მართვისა და აღდგენის ეფექტურ მეთოდს წარმოადგენს. სამუშაოები განხორციელდა მძიმე მეტალებით დაბინძურებული ნიადაგების ბიორემედიაციისათვის საჭირო ადგილობრივი მიკროორგანიზმების ბიოსტიმულირების მიმართულებით.კვლევის შედეგებმა გვიჩვენა, რომ ადგილობრივი მიკროორგანიზმები ეფექტურია მძიმე მეტალების ბიორემედიაციისათვის. განსაკუთრებით, ეფექტიანი აღმოჩნდა ჩვენს მიერ შერჩეული ბაქტერიისა და მიკროსკოპული სოკოს კონსორციუმის გამოყენება, რომელთაც ერთმანეთის მიმართ ურთიერთანტაგონისტური ზემოქმედება არ გამოავლინეს. საკვანძო სიტყვები: მძიმე მეტალები, დაბინძურება, რემედიაცია, მიკროორგანიზმები. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 21 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.03 : ? 1; 2; 3; 4 1 , , ; 2 ; 3 , ; 4 , . . : . . : 263 . , , (88,88%) (89,19%), . (76.31%) , , . , (58.59%), , (73.02%). , 2d , 3d . , 3d (66.66%), 3d (65.45%,), (64.07%), . : , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 22 , , . , , . : , , , . , , (computer-assisted learning (cal)) . , .[1] „ “ : , , , , . , : ,[2] : ( vr) 3d augmented reality (ar).1 , : , , .[4,5] , , , , , .[6] , .[7] , , , , (vark) .[8] , , [9] 155 166 , , . , , 1 ar . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 23 , . .[10] . , , .[11] , , . .[12] . . , . . , , , . 2. 2.1. , , . , . 2.2. 2021-2022 . , 2021 2022 . . 2.3. , . , . , 5 [13] georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 24 ) . ( . 1,2, 3,4,5). . 2.5. , google forms. microsoft excel. , , . 1 2.6. , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 25 1 . 263 263 17-50 ( 22) 57 96 2 , 165 263 , 18,34% 20.20% 52.29 29,35% 50,45% 27.52 52,31% 29,35% 20.19 3. 3.1. , 263 42%. 263 79 , 47 , 27 , 64 , 21 25 . 98 , 82 . -196, 67 . 18 , 40 , 22 . 36 , 18 . 1. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 26 3.2. . 1 5 . , , , „ “71%. „ “55.3% „ “-36.9%. , , „ “ 53.1% „ “-35.4% . , , 1 3(1 3 ). , , 2. 3.3. , . 1 5 (1 5 ), # 3. , . , , . 3.4 , . 1 5 (1 5 ). , 58.16% 51.3%. , , , 41,83% 32,67% . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 27 3 4 , , 263 , , 3d 120 57 80 120 59 54 113 74 50 3d 110 50 72 2d 106 78 34 103 30 66 101 12 50 95 23 44 3d 80 24 41 74 7 37 . 263 / 139 84 136 48 78 60 ) 137 35 131 37 38 14 , 2 11 3 7 8 7 11 29 8 8 19 14 124 42 121 32 49 36 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 28 , , , , 29.41% ,, “, 39.21% , 31.37% ,, “ ( , ). 3.5. , 1 5 (1 5 ). , , : / 76.31%; 3d / 60.92%; 3d 62%. 5 , , , 59.65% 6.46% 3d vr 4% 12,1% , 16.3% 1.5% , , . , . 4. , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 29 3.6. , , , 34.21% ), 40.13% ; , 58.55%, . 69.53% , 71.05% , . , 73.02% , 74,17% , . , 72.36% , , . , , 47.36% , 25% . , 2d 3d ; , 58.66% 3d , 28.66% . , 52,02% , . , . 5. 3.7. , 84,66% , , , , . , 98.03%, . 98,68% , 52,02%, . , 78% , , . , 71.24% , 3d , 3d . , 54,9% 54,05% ; , 13.72% . , 65.5% . 8%, 7.9% 12%, , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 30 3.8. 1 5 (1 5 ) : , . 36% , , 22.66% , , 41.33% . 4. 263 , . . , 38 . , . -22 , ( -4 -5 ).[14] , . 176 (<24 ) 87 (25 ). , -3, 4 1, -2. -3-4 1, 2 . . , , . , , , . , , , , , . , , , , . , , , .[15] , , .[16] , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 31 , . , [17] , , . , .[18] , , .[19] 40% , , . . , 3d . , (augmented reality (ar)) 3d , .[20] , 2d , . , , 2d , . , 3d , 3d , , . (2009) , , , „ “,[21] . , „ “ ( ) . , . , , . ,[22] georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 32 . , , , . , (moodle, blackboard canvas) , , . , , , . , , .[23] 5. , , . , . , , . , , . , , . , . . , , . , . , , . , . , , . . , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 33 , . , , 3d , 3d . lone m, vagg t, theocharopoulos a, cryan jf, mckenna jp, downer ej, et al. development and assessment of a three dimensional tooth morphology quiz for dental students. anat sci educ. 2019;12(3):284e299. https://doi.org/10.1002/ ase.1815. vaughan t. multimedia: making it work. tata mcgraw-hill education; 2006. clark j. powerpoint and pedagogy: maintaining student interest in university lectures. coll teach. 2008;56(1):39e44. https:// doi.org/10.3200/ctch.56.1.39-46. akçay r m, akçay r g. advantages and challenges associated with augmented reality for education: a systematic review of the literature. educ res rev. 2017;20:1e11. https://doi.org/10.1016/ j.edurev.2016.11.002. de wit-zuurendonk ld, oei sg. serious gaming in women's health care. bjog. 2011;118(3):17e21. https://doi.org/10.1111/ j.1471-0528.2011.03176.x. el tantawi m, sadaf s, alhumaid j. using gamification to develop academic writing skills in dental undergraduate stu dents. eur j dent educ. 2018;22(1):15e22. https://doi.org/ 10.1111/eje.12238. vark ll. vark a guide to learning styles. vark; [acessed 2019 may 20]. http://vark-learn.com/. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1052713 gjmoiim riva. applications of virtual environments in medi cine. meth info med. 2003;42(5):524e534. https://doi.org/ 10.1055/s-0038-1634379. 15. kyaw bm, saxena n, posadzki p, vseteckova j, nikolaou ck, george pp, et al. virtual reality for health professions education: systematic review and meta-analysis by the digital health edu cation collaboration. j med internet res. 2019;21(1), e12959. https://doi.org/10.2196/12959 henderson m, selwyn n, aston r. what works and why? stu dent perceptions of ‘useful’ digital technology in university teaching and learning. stud high educ. 2017;42(8):1567e1579. https://doi.org/10.1080/03075079.2015.1007946. (2023). 5 | ahaslides. [online] available at: https://ahaslides.com/ka/blog/likertscale-5-point/ [accessed 9 apr. 2024].spies c, seale i, botma y. adult learning: what nurse educators need to know about mature students. curationis. 2015;38(2):1e7. https://doi.org/10.4102/curationis.v38i2.1494 khatoon b, hill kb, walmsley ad. dental students uptake of mobile technologies. bdj. 2014;216:669. https://doi.org/ 10.1038/sj.bdj.2014.523 maloney s, chamberlain m, morrison s, kotsanas g, keating jl, ilic d. health professional learner attitudes and use of digital learning resources. j med internet res. 2013;15(1):e7. https://doi.org/10.2196/jmir.2094. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 34 marsh kr, giffin bf, lowrie jr dj. medical student retention of embryonic development: impact of the dimensions added by multimedia tutorials. anat sci educ. 2008;1(6):252e257. https:// doi.org/10.1002/ase.56. lone m, mckenna jp, cryan jf, vagg t, toulouse a, downer ej. evaluation of an animation tool developed to supplement dental student study of the cranial nerves. eur j dent educ. 2017;22(3):e427ee437. https://doi.org/10.1111/ eje.12321. trelease rb. diffusion of innovations: smartphones and wireless anatomy learning resources. anat sci educ. 2008;1(6):233e239. https://doi.org/10.1002/ase.58. vega garzon jc, magrini ml, galembeck e. using augmented reality to teach and learn biochemistry. biochem mol biol educ. 2017;45(5):417e420. https://doi.org/10.1002/bmb.21063. prensky mh. sapiens digital: from digital immigrants and digital natives to digital wisdom. innovate j online educ. 2009;5(3). kettanurak v, ramamurthy k, haseman wd. user attitude as a mediator of learning performance improvement in an interactive multimedia environment: an empirical investigation of the de gree of interactivity and learning styles. int j hum comput stud. 2001;54(4):541e583. https://doi.org/10.1006/ijhc.2001.0457. v. kettanurak, k. ramamurthy, wd. haseman. „user attitude as a mediator of learning performance improvement in an interactive multimedia environment: an empirical investigation of the degree of interactivity and learning styles“. int j hum comput stud. 2001;54(4):541e583. https://doi.org/10.1006/ijhc.2001.0457. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 35 multimedia in education: what do students think? ketevan kveselava1; irakli bochorishvili2; liana tedeshvili3; levan jikidze4 1professor of georgian technical university, chief scientist of scientific research center of david agmashenebeli, national defence academy of georgia, academic doctor of informatics engineering; 2associate professor of technical university of georgia, doctor of informatics; 3associate professor of technical university of georgia, candidate of technical sciences; 4associate professor of technical university of georgia, academic doctor of informatics engineering abstract multimedia is considered to be a cost-effective and practical learning tool. the research aims to study the attitude of students towards the use of various multimedia learning tools. method: in order to collect data there was used an online questionnaire. students participated in the study via email and data was collected over a six-month period. results: a total of 263 students responded to the survey. the data shows that with the use of such devices as smartphones (88.88%) and laptops (89.19%), students have a positive experience of participating in the learning process. students confidently use multimedia resources (76.31%) and have some knowledge of multimedia technologies as part of their learning experience. students preferred traditional teaching methods over multimedia teaching methods (58.59%), but multimedia is considered to be an effective tool for hands-on learning (73.02%). participants reported using elearning tools more often 2d animations than other multimedia tools and 3d websites. finally, students expressed interest in developing 3d animations (66.66%), using interactive 3d learning tools (65.45%), and developing simulators (64.07%) in order to better develop their future studies. conclusion: the results of the study show that the participants recognized the important role of multimedia as a practical learning tool that can significantly complement and improve traditional teaching methods, although according to the results of the study, multimedia cannot replace them. students expressed particular interest in the development of interactive tools, including the use of simulators for learning to supplement their knowledge and enhance the learning process. key words: multimedia, traditional teaching method, interactive tools, multimedia-effective tool for practical learning. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 227 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.28 catalytic decomposition of hydrazine on germanium rusudan dzhanelidze1, zurab adamia2,3, lasha loria4, irakli nakhutsrishvili1 1institute of cybernetics of georgian technical university; 2university of georgia; 3sukhumi state university; 4tbilisi state university summary the decomposition of hydrazine vapors on the surface of single-crystalline germanium at 650oc is studied. this catalytic reaction proceeds according to the scheme 3n2h4 4nh3+n2. ammonia corresponds to an equimolar amount of chemisorbed hydrazine (nn2h4(g) nnh3(g)+(nh)n(ads) ).. keywords: hydrazine, germanium, catalytic decomposition. introduction hydrazine is one of the most chemically active substances a strong reducing agent. he has wide application in various fields of industry, technology, medicine, etc. and has been intensively studied both previously and currently [1-12]. liquid n2h4 is very hygroscopicand has a noticeable ability to absorb oxygen and carbon dioxide from the air. it is called “high purity” when the water content does not exceed 1 wt.% and “ultra-pure” with a maximum of 0.5 wt.% h2o. the concentration of water in hydrazine is estimated by the density, melting point, or refractive index of the mixture. however, literature data on these parameters are different, due to the difficulty of accurately determining the physical characteristics of pure hydrazine.(*) hydrazine is easily decomposed by heat and radiation, especially in the presence of catalysts [13-17]. the general form of this reaction is given by the equation: 3n2h4 4(1-x)nh3+(1+2x)n2+6xh2. (1) depending on external conditions (temperature, pressure, catalyst, electromagnetic radiation, electric discharge, etc.) 0 1.(**) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 228 the catalytic decomposition of hydrazine on the surface of germanium has been studied relatively little and there is data when carrying out the reaction up to 80°c. in early work [18], powders of ge of nand p-type conductivity were used. it was found that the decomposition products were ammonia and nitrogen. the type of conductivity did not affect the catalytic properties. the paper presented here examines the decomposition of hydrazine on the surface of single-crystalline germanium at 650oc. reagents ommertial hydrazine-hydrate containing 50 mol.% (36 wt.%) water was distilled using the raschig's method with improvement. in particular, before distillation, it was boiled with naoh in an inert atmosphere of nitrogen at a temperature of 120°c for two hours. hydrazine purified in this way had a density of 1.0024 g/cm3 and a refractive index ofn 1.4705. according to the literature, n 1.471 corresponds to 100% n2h4. however, this can be considered not entirely correct (see appendix). plates of single-crystalline germanium doped with antimony (charge carrier concentration 2 1014cm-3) had a resistivity of 35 ohm cm. the crystallographic orientation of ge plates are (111) or (100). they were previously degreased in boiling toluene, etched in liquid etchant cp-4a (hf:hno3:ch3cooh=1:15:1) for 4-5 minutes and washed in running distilled water. results as mentioned above, hydrazine decomposes on germanium according to the scheme [18]: 3n2h4 nh3+n2. (2) dissociative chemisorption of n2h4 without nitride formation can be represented as: nn2h4(g) nnh3(g)+(nh)n(ads). (3) the resulting ammonia corresponds to an equimolar amount of chemisorbed hydrazine. as a result, the total change of pressure is determined only by the decomposition reaction. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 229 (a) (b) figure 1. (a) kinetic curves of hydrogen (1) and ammonia (2) accumulation during the decomposition of hydrazine in the presence of germanium ( ) and without it (o). (b) kinetic curve of the total change of pressure of gaseous products at 650oc. figure 1 shows the kinetic curves of the accumulation of hydrogen and ammonia at 650°c. it can be seen that the amount of ammonia is constant in the absence of germanium, and in its presence gradually decreases. the hydrogen content in the presence of ge increases sharply, and in its absence it first increases and then decreases. thermodynamic calculation of the change of free energy showed that reaction (1) at x = 0.25 has almost the same probability as reaction (2). however, the discovered fact of hydrogen evolution gives preference to reaction (1):(***) 2n2h4 2nh3+n2+h2. (4) a sharp increase of the amount of hydrogen and a decrease of the amount of ammonia in the presence of germanium can be associated with a heterogeneous reaction:(****) 3ge+4nh3 ge3n4+6h2. (5) the study of high-temperature decomposition of hydrazine was also carried out using ir absorption spectra. figure 2 shows the ir spectra of n2h4 vapor, demonstrating the dynamics of its decomposition at 650°c. curve 1 corresponds to hydrazine vapor, curves 2 and 3 to hydrazine heated for 15 and 30 minutes, and curve 4 to pure ammonia. these spectra indicate that the decomposition of hydrazine at 650°c occurs mainly during the first 15 minutes and is completely completed within 30 minutes. figure 2. dynamics of hydrazine decomposition at 650oc. footnote belows: (*)according to various authors, the density of liquid hydrazine at 25oc is 1.0045, 1.0036 and 1.0024, 1.008 g/cm3 at 23oc. the melting point of the system n2h4/h2o: 1, 1.4, 1.53, 1.6-1.7, 1.8, 1.85 and 2oc. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 230 (**)on alkaline catalysts x=1, on some semiconductor catalysts (ga, ga2se3 and others), as well as on some metals (te, pt) x=0, on some other semiconductors (v2o5, ga2te3 and others), as well as on acid catalysts 0<x<1, during decomposition using a spark x = 0.38, and during bombardment with particles x = 0.12-0.22. (***)for reaction (2) g 220.5 kj/mol and for reaction (4) g 222.6 kj/mol. (****)this reaction is the main method for producing of germanium nitride, which has applications in microand nanoelectronics, photoluminescence, energy storage, photocatalysis and others [19-24]. references 1. l.f.audigieth, p.h.mohr.chem. eng. news, 1948, 26, 3746. 2. l.f.audrieth, b.a.ogg.the chemistry of hydrazine.wiley,1951, 244. 3. e.w.schmidt.one hundred years of hydrazine chemistry.third conference on environmental chemistry of hydrazine fuels. 1987, (1-16). 4. a.krishnadasan, a.kennedy et al. amer. industrial medic., 2007, 50, 383. 5. rocketandspacecraftpropulsion. ed.: j.l.turner, 2009, prax. publ. ltd,104. 6. e.w.schmidt, m.s.gordon. zeitsch. phys. chem., 2013, 227, 9. 7. y.chen, ch.zhaoet al. analyst. 2023, 4,856. 8. k.yan, l.yan et al. environm. res., 2023, 238, 117081. 9. y.zhang, g. zhu et al.sustainable energy & fuels, 2023, 7, 2594. 10. f.luo, s.pan et al. adv. sci., 2023, 10, 2305058. 11. v.a.burilov, r.n.belov et al.chem. bull., 2023, 72, 948. 12. t.rennebaum, d. van gerven et al. chemistry, 2024, 30, e202302526. 13. v.a.matyshak, o.n.silchenkova. kinet.catal. 2022,l 63, 339. 14. d.motta, i.barlocco et al. nanomaterials, 2021, 11, 1340. 15. y.cheng, x.wu, h.xu. sustainable energy fuels, 2019,3, 343. 16. s.pakdehi, f.shirvani, r.zolfaghari. arch. thermod., 2019, 40, 151. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 231 17. x.lu, f.samantha et al. physchemchemphys, 2020, 22, 3883. 18. v.m.frolov. kinet. catal., 1965, 6, 149. 19. k.mallem,s.v.jagadeesh chandra et al.nanosci. nanotechn., 2020, 20,1039. 20. y.ma, m.wang, x.zhou. energy chem., 2020, 44, 24. 21. z.huang, r.su et al. ceram. intern., 2018, 4, 10858. 22. sh.kim,g.hwanget al. advanced functional mater., 2017, 7, 1605975. 23. g.maggoini, s.carturan et al. appl. surface sci., 2017, 393, 119. 24. y.o.yayak,y.sozenet al. appl. surface sci., 2022, 572, 15136. 25. i.nakhutsrishvili. oriental j. chem., 2020, 36, 850. 1, 2,3, 4, 1 1 ; 2 ; 3 ; 4 650oc . 3n2h4 4nh3+n2 . : nn2h4(g) nnh3(g)+(nh)n(ads). : , , georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 225 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.24 natural waste use for mycotoxins adsorption nino karkashadze, rusudan uridia, nana tserodze, leila tatiashvili, ketevan ebralidze, liparit dolidze iv. javakhishvili tbilisi state university, p. melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia abstract food safety is one of the top-priority directions. in the developed countries the international standards are observed via systematic monitoring and protection of corresponding conditions that to a considerable degree eliminates toxins penetration into the food. however, in the developing countries there is no possibility of using the international regulations, so the food is stored under unacceptable conditions that leads to its contamination. based on the above mentioned, the considerable part of spread of strong mutagens – aflatoxins falls on storage conditions. mycotoxins are excreted by molds, so they are the natural pollutants of food products, which may accumulate during storage period, as well. at that time, mycotoxins may enter the food chain: plant – biomass – animal – human. therefore, the goal of our work is creation of optimum storage conditions for agricultural products in order to not promote development of microscopic fungi entered from the environment and to deliver food products to the customer in unharmed marketable condition. mycotoxins are one of the most important biogenic toxins, which infect food, and causes mycotoxicosis – toxification of humans and animals when entering their organisms [1,2]. key words: lignin, aflatoxin, mycotoxin, adsorption, technical lignin introduction reasons of mycotoxins genesis: unfavorable climate conditions, inadequate conditions of food and grains storage, high temperature and humidity, violation of sanitary standards, availability of harmful living objects during grains seeding. there are some difficulties when identifying mycotoxins: they are differed by inhomogeneous distribution, concentration of mycotoxins in the grains of the same batch substantially varies, that is georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 226 why the one and the same analysis conducted according to the up-to-date methods doesn’t give a guarantee that there will be no mycotoxins in the food. taking into account the synergetic relation of mycotoxins, a ready-to-eat food may be toxic, even if mycotoxins quantity doesn’t exceed maximum permissible concentration, which is established separately for each type of mycotoxins. one and the same species of mold may induce production of different types of mycotoxins. therefore, availability of one toxin may testify the existence of other toxins, as well. [3] toxins availability corresponding available toxins reason aflatoxin ochratoxin, citrinin, cpa aspergillus ochratoxin aflatoxin,citrinin, cpa penicillium, aspergillus toxint-2 toxinht-2, das, fusaric acid fusariumtricinctum don zearalenone, fusaric acid, nivalenol fusariumgraminearum fumonisin don, zearalenone, moniliformin fusariummoniformen mycotoxins taken by animals and hazard for humans:  food intake reduction or food refusal;  decrease in food nutritional value, nutritive substancesadsorption and metabolism;  negative effect on endocrine and exocrine glands secretion;  weakened immune system;  embryonic demise;  decline in milk nutritional value;  fertility disorder. hazardous toxins: toxin t-2 , zea, don –immunodepression , zea –prolapse, embryonic demise, don–ovarian cyst, aflatoxin, don, toxin t-2 –less hazardous, toxin t-2 –gastroenteritis, bleeding, toxin t-2 , don – reduction in nutritional requirement, patulin, pr toxin, roquefortine – antibiotic effect. many toxins may be detoxified and become less hazardous or completely safe under influence of cattle microflora, provided that animal is healthy. zearalenone: may derive α-zearalenone and β-zearalenone. β-zearalenone toxicity is low, while α zearalenone toxicity is much higher, but its absorption by the digestive tract is low. ochratoxin: may derive α-ochratoxin, its toxicity is low. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 227 fumonisin: the major part of fumonisin is not adsorbed and is not transformed and releases from the organism with excrements. toxin t-2: is used as an energy source by some bacteries. may transform into ht-2 toxin – a less toxic form. deoxynivalenol: may transform into dom-1 – a less toxic form. thus, zearalenone, don, ochratoxin, fumonisin and toxin t-2 didn’t pose a great danger for sucklinganimals (of course, if we don’t deal with a large amount of these toxins, or animals have healthrelated problems). mycotoxin detoxification degree among cattle: aflatoxin– 0-10%, zearalenone– 0-40%, ochratoxin – 50-100%, deoxynivalenol– 0-50%, toxin t-2 – 070%, fumonisin– 0-35%. some mycotoxin metabolites penetrate into milk, and from milk get into human organism. aflatoxin m-1 is the most hazardous among them:  among all biologically derived toxins,aflatoxin is the strongest hepatocarcinogen discovered up to date.  is stable even in case of thermal treatment of the product.  70-90% of aflatoxin is rapidly absorbed by the cow organism, and only 10% may be detoxified by a calf.  aflatoxin may be absorbed at the expense of passive diffusion already at the calf’s small bowel wall.  aflatoxin b1 transforms into toxin m-1 in the liver or small bowel and releases with milk and other biological liquids. [4] mycotoxin extraction and metabolism with milk mycotoxins toxin quantity moved from the food to milk, % aflatoxin 1.7% (1-2% range) deoxynivalenol <0.02% zearalenone <0.70% toxin t-2 <0.20% fumonisin <0.01% ochratoxin <0.03% continuous export and import of grain crops between countries, definite climate changesthroughout the world, regular use of fungicides and pesticides causes increase in mycotoxins genesis. this fact leads to food contamination with different mycotoxins raises as well. at that, the concentration of a separate georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 228 mycotoxin may be less than the maximum permissible concentration, that complicates diagnosing, causes cattle infection and economic losses. the food is frequently infected by fungi of fusarium and aspergillus families, which produce more or less hazardous mycotoxins: mycotoxin t-2 and aflatoxin b1 [2]. there are many preventive measures against mycotoxin, such as: agrarian method, proper storage of food, treatment with biological and chemical preparations etc. in the recent period, the intestinal sorbents of vegetable origin have been widely used. these adsorbents have an ability to digest preventive substances. there is an important requirement to the presented mycotoxins adsorbents, namely their enzyme resistance and retention of adsorptive properties in relation to mycotoxins when transferring adsorbents to ruminant animals. it is very prospective to use lignin for mycotoxin adsorption, which has surface pores having high adsorptive capacity towards substances of different classes, and is not treated in human and animal organisms. [5] the presented work deals with adsorptive properties of technical lignin towards mycotoxins and aflatoxins. as far as mycotoxins are biological contaminants, microscopic fungi are natural pollutants, which cause animal intoxication when entering the food. based on this fact, the research goal is provision of maximum protection of agricultural crops in order to preventthe products from pollution with microscopic fungi, make their commodity value high and the product harmless both for humans and cattle. [6] research results roughly 300-400 mycotoxins are known as of today, which may origin both prior to harvesting and after it, may accumulateduring storage, so a continuous monitoring of food is necessary [5]. aflatoxins, t-2 toxin, zearalenone and other mycotoxins are highly toxic and hazardous for humans. these substances are highly resistant to environmental conditions effect and are not decomposed even in case ofthermal treatment. therefore, when assessing risks according to hassp system, in case of mycotoxins availability, 7 critical control points have been revealed, which need adoption of proper measures for avoiding contamination, namely: determination of seed material quality, soil treatment degree, plant growth period, crop harvesting, period after harvesting, storage and processing. it is necessary to observe technical standards in order to avoid mycotoxin contamination of the harvest kept. if contamination still happens, then it is necessary to adopt the decontamination standards, in order to prevent the use of toxic food. mycotoxins are synthesized by the different species of fungi. toxic action is mainly caused by protein synthesis inhibition. the majority of studied mycotoxins is formed resulting from action of three types of molds: aspergillus, penicilliumand fusarium. [7]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 229 among them the most dangerous is mycotoxin, which is developed at the harvest surface due to inappropriate storage conditions. such mycotoxins and ochratoxins damage liver and have an expressed carcinogenic action. thin-layer chromatography with different sampling options is frequently used for determination of mycotoxins. thin-layer chromatography makes it possible to simultaneously identify up to 30 different mycotoxins. fluorescent detector is used for quantitative determination of mycotoxins . concentration gain of the samples under study at the plate provided their fast and better division (5 μ). thin-layer chromatography is use fulalmost for all mycotoxins. [8] the goal of our work was to improve the agricultural products storage conditions in order to preventgoods from further pollution and to provide conditions inhibiting microscopic fungi development. for that purpose, we set a goal to improve these conditions using sulfate lignin. on this basis, one sample has been placed in the exiccator, while the second one was put in the exiccator along with sulfate lignin. samples have been observed and analyzed every week during a month. research results showed that a piece of bread placed in the exiccator without lignin, has experienced gradual surface contamination by microscopic fungi. in its turn, a piece of bread with lignin has remained unchanged for the same time period. in parallel, lignin humidity was determined, which showed that lignin humidity has been gradually increased, but after 4 weeks it became constant. at the same time, the treatment of a sample of pieces of bread and lignin showed that there were no toxins in either of them. at the next stage, lignin was put into infected exiccator. along with it, we have placed fresh and infected pieces of bread. study results showed that after 4 weeks, one and the same toxin was discovered in lignin and infected bread (fig.1), while the healthy piece of bread visually kept its initial form that was confirmed by the analysis, as well. there were no toxins in it (fig.2), (table.1). fig.1. toxins in bread fig.2. no toxins in bread georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 230 table 1. results of representatives of aspergillus genus week i ii iii iv humidity on sulfate lignin (g, %) 2.14 ≈4 2.82 ≈4 3.41 ≈5 4.62 ≈7 toxin quantity in bread (mcg/l) 0.0019 0.0021 0.0025 0.0031 toxin in lignin 0.0020 0.0022 0.0027 0.0032 references: 1. uridia r.z., karkashadze n.g., tatiashvili l.t., tserodze n.p., mikadze i.i., tsiskarishvili r.p. research of adsorption aflatoxins by technical lignin. international academy journal world science. 2021, 10 (71) 2. iqbal s.z., asi m.r., hamif u., zuber m., & jinap s. the presence of aflatoxins and ochratoxin a in rice and rice products; and evaluation of dietary intake. food chemistry. 2016, 210(1), 135-140 3. zhang p.w., zhang w. immunoassays for aflatoxins. trac trends in analytical chemistry. 2009. 28(9), 1115-1126 4. pereira v.l., fermandes j.o. & cunha s.c. mycotoxins in cereals and related foodstuffs. a rewiw on occurrence and recent methods of analysis. trends in food science & technology. 2014. 36(2), 96-136 5. stern m.c., umbach d.m., et al. hepatitis b, aflatoxin b(1), and p53 codon 249mutation in hepatocellular carcinomes from guangxi, peopl’s republic of china, and a meta-analysis of existing studies. cancer epidemiology, biomarkers & prevention, 2001. 10:617-625. pmid: 11401911 6. lancova k., hajslov j., kostelanska m., kohoutskova j., nedelkin j., moravcova h., vanova m. fate of trichothecene mycotoxins during the processing milling and baking. food additive & contaminants: part a. 2008;25(5):650-659. doi: https://doi.org/10.1080/02652030701660536 7. barbera g.i., capriotti a.l., cavaliere c., foglia p., montone c.m., chiozzi r.z. & lagana a. a rapid magnetic solid phase extraction method followed by liquid chromatography-tandem mass spectrometry analyses for the determination of mycotoxins in cereals. toxins. 2017. 9(4), 147 (114) 8. khayoonw.s., saad b., lee t.p., & salleh b. high performance liquid chromatographic determination of aflatoxins in chilli, peanut and rice using silica based monolithic column. food chemistry 2012. 133(2), 489-496 https://doi.org/10.1080/02652030701660536 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 231 ბუნებრივი ნარჩენების გამოყენება მიკოტოქსინების ადსორბციისთვის ნინო ქარქაშაძე, რუსუდან ურიდია, ნანა წეროძე, ლეილა ტატიაშვილი, ქეთევან ებრალიძე, ლიპარიტ დოლიძე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახლმწიფო უნივერსიტეტი, პეტრე მელიქიშვილის სახ. ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი სურსათის უვნებლობა ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა. განვითარებად ქვეყნებში სისტემური მონიტორინგისა და სათანადო პირობების დაცვით ხდება საერთაშორისო ნორმების განხორციელება, რაც მნიშვნელოვან წილად გამორიცხავს ტოქსინების გავრცელებას საკვებში. განვითარებად ქვეყნებში არ არის შესაძლებლობა გამოყენებულ იქნას საერთაშორისო რეგულაციები, საკვები ინახება მიუღებელ პირობებში და შედეგად ხდება მისი დაბინძურება. აქედან გამომდინარე, ძლიერი მუტაგენების აფლატოქსინების გავრცელების მნიშვნელოვანი წილი მოდის შენახვის პირობებზე. მიკოტოქსინებს გამოყოფენ ობის სოკოები და ისინი საკვები პროდუქტების ბუნებრივი დამაბინძურებლები არიან, რომელიც შესაძლებელია დაგროვდეს შენახვის პერიოდშიც. ამ დროს მიკოტოქსინი შესაძლოა მოხვდეს კვებით ჯაჭვში: მცენარე-ბიომასა-ცხოველი-ადამიანი. აქედან გამომდინარე, ჩვენი სამუშაოს მიზანია სასოფლო-სამეურმნეო პროდუქტის შესანახად ოპტიმალური პირობების შექმნა, რათა ხელი არ შეეწყოს გარემოდან მოხვედრილი მიკროსკოპული სოკოების განვითარებას და მომხმარებლამდე მიწოდებულ იქნას საღი სასაქონლო სახით. მიკოტოქსინები წარმოადგენენ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ბიოგენურ შხამს, რომელიც ასნებოვნებს საკვებს, ადამიანისა და ცხოველის ორგანიზმში მოხვედრისას იწვევს მოწამვლას მიკოტოქსიკოზს [1,2]. საკვანძო სიტყვები: ლიგნინი, აფლატოქსინი, მიკოტოქსინი, ადსორბცია, ტექნიკური ლიგნინი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.01 thermal pain perception during different satiety levels in males and females across follicular and luteal phases of the ovarian-menstrual cycle tamar gvasalia, irine kvachadze, merab tsagareli tbilisi state medical university, department of physiology abstract: nowadays it is known that sex hormones play an important role not only in the reproductive system but also in thermoregulation, somatosensory control, and pain perception. several studies have shown that women are less tolerant of pain and have higher sensitivity and predisposition to somatization and pain chronification. in addition to sex, feeding status is also an essential factor for pain perception. metabolic factors and glucose levels may play a role in the sensation of pain. in this paper, we report an evaluation of thermal pain thresholds induced by heat and cold stimulation in males and females during primary (pre-resorption) and secondary (metabolic) satiety. the obtained data showed that in both sensory-motor satiety and metabolic satiety, the heat pain threshold was significantly higher in males than in females in the follicular and luteal phases of the ovarian-menstrual cycle. further studies are needed to detect more details on the influence of food satiety levels on pain perception regarding sex differences. keywords: pain, thermal pain, primary satiety, secondary satiety, phases of the ovarian-menstrual cycle. introduction according to the international association for the study of pain (iasp), pain sensation is a protective mechanism, which relies on subjective and objective experience, related to actual or possible tissue damage [1]. pain is an essential protective mechanism coupled with urgency to cease the irritating factor’s action. the phenomenon of pain still remains one of the most important challenges in medicine, which often leads to disabilities and worsened life quality in the human population. recently, gender-associated differences have been the subject of a number of studies, which revealed, that females compared to males are more sensitive to experimental pain and postoperative pain than georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 2 males [2,3]. in addition, some data suggest that females are more prone to chronic pain during conditions, such as fibromyalgia, irritable bowel syndrome, temporomandibular pain, and arthritis [46]. these findings raise suspicion that sex differences should be thoroughly investigated. different factors contribute to sex differences in pain perception. for example, some studies show that females tend to catastrophize their pain more [7], which can be attributed to sociocultural reasons. besides, some data suggest that women report different findings in terms of pain threshold and sensitivity throughout the ovarian-menstrual cycle. nowadays, this variability is thought to be dependent on sex hormones and psychosocial factors [8,9]. in terms of biology, sex hormones play an important role not only in the reproductive system but also in thermoregulation, feeding, memory formation, and somatosensory control. herren first noted the relationship between hormonal levels and pain perception in 1933 [10]. some studies [11,12,13] show that women are less tolerant of pain and have higher sensitivity and predisposition to somatization. in addition, some data show that during early menopause, increased pain perception is caused by diminished levels of estrogens [14], but on the other hand, the findings of different studies are controversial: in 2012, stening and colleagues carried out the study of pain in females undergoing in vitro fertilization and revealed, that in contrast to abundant reports from animal studies of gonadal steroid hormone influence of pain, no measurable effects were seen despite the major variations in serum 17-beta-estradiol induced by ivf-treatment [15]. estrogens are involved in pain transmission via neuroanatomic pathways at the central and peripheral levels, and the brain is one of the target organs of estrogen. according to other studies, there is a significant correlation between increased pain perception, increased levels of progesterone and reduced levels of estrogens associated with the luteal phase (16). the mechanism possibly relies on the upregulation of opioid receptors and the activation of endogenic opioid neurotransmission. in contrast, decreased estrogen levels in the thalamus and amygdala downregulate opioid receptors, resulting in associated hyperalgesia [17]. as the level of estrogens by itself varies during the ovarian-menstrual cycle, peaking in the follicular phase in response to follicular stimulating hormone (fsh) and decreasing after ovulation, in the luteal phase, in response to diminished concentrations of follicular stimulating hormone and luteinizing hormone, our team decided to take hormonal factor into consideration and subdivide the female cohort according to the ovarian-menstrual cycle, by using the questionnaires prior to the experiment. thermal perception is essential for somatosensory organs because it combines the central and peripheral nervous system components. it is considerable, that warmth and cold are perceived as two distinct sensations. all nociceptors have the ability to feel pain, but dramatically low temperatures are required to activate some nociceptors. this may be caused by the non-specific response of the tissues to freezing. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 3 recent studies reveal, that in addition to biological and psychosocial mechanisms, pain perception can be altered by satiety levels as well [18]. food ingestion results in satiety, sleepiness, and several physiological effects, such as increased heart rate and cardiac output [19]. metabolic factors and glucose levels may play a role in the sensation of pain. according to some studies, certain foods, such as those rich in lipids, can decrease cold pain sensations in healthy individuals [19]. also, there is a link between sweet products and increased tolerance to pain [20], but on the other hand, other data suggest decreasing pain threshold in hyperglycemic states [21]. glucose is thought to be linked to an endogenous opioid, endorphin, which can modulate physical and emotional stress and pain in humans [22]. endogenic opiates decrease pain. in vertebrates, the opioid system stimulates gastric juice and digestive enzyme secretion, which may have analgesic effects. in addition, endogenic opioids decrease emotional background, which also plays a role in the response to painful triggers. together with endogenic opioids, cholecystokinin is also released, which mediates sedative and analgesic effects and even increases opioid production [23,24]. the earlier research, which aimed to study the role of feeding on pain perception, presented that the participants had higher pain sensitivity during starvation, which used to diminish over time after feeding. as the experiment described above included only 16 participants (8 males, 8 females), the data was not sufficient for a reliable conclusion about gender differences related to satiety. the later study investigating satiety-dependent changes in pain perception in which 32 males and 30 females took part, revealing significant differences between males and females, in thermal pain threshold parameters during starvation [25]. therefore, the main goal of our study was to assess pain perception induced by thermal irritation in males and females in follicular and luteal phases of the ovarian-menstrual cycle during different satiety levels: during starvation, primary satiety and secondary satiety. the cohorts of males and females were subdivided according to 3 stages of satiety, as each of them is coupled with different conditions in human body. the primary (sensory-motor, pre-resorptive) satiety is defined as the state suppressing the hunger center, even before nutrients are transported to the blood. the sensory-motor satiety is converted into metabolic (secondary) satiety, once the end-products of food digestion are transported into the blood and their high concentrations are detected. in previous stages of our research, we studied the pain perception of males and females in the follicular and luteal phases of the ovarian-menstrual cycle during physiological starvation. we found higher sensitivity to pain in women than in males. there was also a difference between the different phases of the ovarian menstrual cycle [26]. thus, the purpose of our upcoming study was to evaluate the pain threshold induced by cold and warm stimuli in males and females during primary (pre-resorptive) and secondary (metabolic) satiety. the reliable data about the correlation between pain sensitivity and various satiety states can become essential for filling the gaps in our general knowledge about the pain phenomenon and improving individual pain management resources and diagnostic tools. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 4 materials and methods participants the study sample comprised 50 volunteer students (f=25, m=25) aged 18-23, (mean age 20,5 ± 2,5). menstrual cycle phases were determined using questionnaires and calendar methods. 7-11th days of the ovarian menstrual cycle were assessed as the follicular phase, while the 18-22nd days was assessed as the luteal phase. patients with an irregular menstrual cycle (less than 21 days, and/or more than 35 days apart) were excluded from the study. the main selection criterion for the participants was their health status. those without chronic pain; obesity, cardiovascular, respiratory, endocrine, and other disorders; and chronic use of any medication (including contraceptive pills) were selected for participation in the study. the presence or absence of the aforementioned disorders was evaluated using electrocardiography, spirometry, height, weight, arterial blood pressure, and bmi of the participants. prior to the start of the study, participants were given information about their rights and could refuse to participate in the study at any stage. written informed consent was obtained from all participants. all study procedures and protocols were approved by the biomedical ethics committee of the tbilisi state medical university. the study was conducted in compliance with all the requirements and regulations of the ethical guidelines for pain research in humans of the international association for the study of pain (iasp) (www.iasp-pain.org/resources/guidelines/ethical-guidelines-for-painresearch-in-humans/). this study was performed in two stages: during primary satiety and secondary satiety. the types of satieties were distinguished from one another, as they characterize different states in the human body. the first phase was held in primary (sensory-motor) satiety, 20-30 minutes after the last meal, and the second phase in secondary (metabolic) satiety, 60-90 minutes after the last meal. the meals with mixed, standardized nutrients were provided by our team and given to participants. each phase of the study was performed in the morning, at 9 am. the experiment took place in an isolated, sound-proof space. the participant was placed in a comfortable armchair. the duration of the study was approximately 2 hours: 30 min after the meal for assessing primary satiety and 90 min after the meal to assess secondary satiety. procedures thermal pain sensitivity was assessed using the computer-controlled tool pain & sensory evaluation combined system pathway (medoc, ltd, ramat yishai, israel), in which probands were given hot/cold stimuli, and thermal sensitivity and pain thresholds were simultaneously detected. a 3x3 cm flat probe was fixed to the sole of the right palm of the subject with rubber. the intensity from the baseline (comfort) temperature 32 ℃, was getting increased by 0.5 ℃ in a second until proband was used to hit the button for detecting heat/cold threshold. the maximum temperature was +55 ℃, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 5 whereas the minimum temperature was 0 °c (to prevent tissue damage). to avoid sensitization/adaptation of skin receptors, the time gap between stimulus delivery was 10 s. the participants were given stimuli in the following sequence: four episodes for detecting heat/cold sensitivity, three episodes for the threshold to cold pain, and three episodes for the heat pain threshold. the thermode moved across the skin to decrease skin adaptation; therefore, the area of skin stimulation made up 6x6 cm. prior to the main procedure, experimental stimuli were provided to the probands to avoid emotional responses. instruction on the procedure was provided to the probands prior to the experiment. the findings were assessed quantitatively by the probands automatically by pressing the button when they perceived heat/cold and pressing the button in another (left) hand when the sensation was converted into pain. thermal alterations in thermode and evaluation of mean findings (in °c) for each parameter were managed according to a previous study [26]. statistical analysis data were tested for normal distribution. the mean values for each of the responses for detection thermal sensation thresholds, and thermal pain thresholds were calculated. data were subjected to repeated measures analysis of variance (anova). comparisons between groups were made by paired t-test. kruskal–wallis anova and subsequent post hoc tukey test was used to assess differences between groups. the data are expressed as mean ± s.e.m. statistical significance was acknowledged if p < 0.05. the statistical software utilized was instat 3.05 (graphpad software, inc., san diego, ca, usa). results according to the obtained data, the differences between male and female thresholds in both, follicular and luteal phases are significant. in particular, in sensory-motor satiety, the warmth pain threshold is significantly high in males, compared to females in both, follicular (t = 6.23, p < 0.01) and luteal phases (t = 4.62, p < 0.05). as for metabolic satiety, the differences between males and females are also significant in follicular (t = 7.17, p < 0.01) and luteal phases (t = 3.53, p < 0.05) (figure 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 6 figure 1heat pain thresholds in males and females (follicular/luteal phases) in sensory-motor and metabolic satieties. in both phases of satiety, the heat pain threshold is significantly higher in males, than in females in follicular/luteal phases. as for assessing the cold pain, there is not a significantly high threshold in males compared to females in follicular phases of the ovarian-menstrual cycle in both sensory-motor satiety and metabolic satiety (p > 0.05), but not for differences in luteal phase for sensory motor satiety (t = 6.84, p < 0.01) and for metabolic satiety (t = 6.59, p < 0.01) (figure 2). figure 2-cold pain thresholds in males and females (follicular/luteal phases) insignificant difference between males and females in follicular, but significant-between males and females in luteal phase, during sensory-motor and metabolic satieties discussion according to recent studies, the effect of estrogen on pain perception can be contradictory and can be explained by the specific mechanism of action of estrogen in various cells and tissues [14]. the findings of the latter research correlate with the data of our previous study [26] showing that males, compared to females, have a higher mechanical pain threshold and in addition to this, the pain perception threshold in the follicular phase can be higher than in the luteal phase. the findings also coincide with data showing that irritation caused by cold, heat, and ischemic pain shows significantly higher pain perception in females. however, changes in pain perception due to the ovarian-menstrual cycle have not been noted [27]. the absence of an ovarian-menstrual cycle influence on pain sensation has not been observed in other studies [28]. in other experiments, it was noted that there was increased pain perception in the premenstrual period compared to the ovulatory phase, and some data confirmed that a high level of estrogen correlates with increased pain sensitivity [29]. as according to our experiment, pain perception seems to be affected by changing satiety levels, our findings in the future can result in altered approaches in patient-care services. assessing whether the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 7 patient is in primary or secondary satiety, can assist physicians to improve pain management tools and diminish the risks of pain chronification. to actively use the results of our study in clinical medicine, it is compulsory for investigation within the field to continue, which can become essential for creating an algorithm to manage chronic pain. this can be life-changing for healthcare workers to prevent disabilities caused by chronic pain, which in turn can improve the quality of life of patients with chronic illnesses. data availability statement the data is available upon request to interested researchers. disclosure of interest the authors report there are no competing interests to declare. references 1. treede rd. the international association for the study of pain definition of pain: as valid in 2018 as in 1979, but in need of regularly updated footnotes. pain rep. 2018;3(2): e643. doi: 10.1097/pr9. 0000000000000643. 2. kvachadze i, tsagareli mg, dumbadze z. an overview of ethnic and gender differences in pain sensation. georgian med news. 2015;(238):102-108. 3. thurston kl, zhang sj, wilbanks ba, billings r, aroke en. a systematic review of race, sex, and socioeconomic status differences in postoperative pain and pain management. j perianesth nurs. 2022; s1089-9472(22)00516-0. doi: 10.1016/j.jopan.2022.09.004. 4. ruschak i, montesó-curto p, rosselló l, aguilar martín c, sánchez-montesó l, toussaint l. fibromyalgia syndrome pain in men and women: a scoping review. healthcare (basel) 2023; 11(2): 223. doi: 10.3390/healthcare11020223. 5. van kessel l, teunissen d, lagro-janssen t. sex-gender differences in the effectiveness of treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review. int j gen med. 2021;14:867-884. doi: 10.2147/ijgm.s291964. 6. maranini b, bortoluzzi a, silvagni e, govoni m. focus on sex and gender: what we need to know in the management of rheumatoid arthritis. j pers med. 2022;12(3):499. doi: 10.3390/jpm12030499. 7. racine m, sole e, sanchez-rodriguez e, tome-pires c, roy r, jensen mp, miro j, moulin de, cane d. an evaluation of sex differences in patients with chronic pain undergoing an interdisciplinary pain treatment program. pain practice. 2020;20(1):62-74. doi:10.1111/papr.12827 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 8 8. fillingim rb, king cd, ribeiro-dasilva mc, rahim-williams b, riley jl. sex, gender, and pain: a review of recent clinical and experimental findings. j pain. 2009;10(5):447-485. doi: 10.1016/j. jpain.2008.12.001. 9. sorge re, totsch sk. sex differences in pain. j neurosci res. 2017;95(6):1271-1281. doi: 10.1002/ jnr.23841. 10. herren ry. the effect of high and low female sex hormone concentration on the two-point threshold of pain and touch and upon tactile sensitivity. j exp psychol. 1933;16(2):324–327. 11. boerner ke, chambers ct, gahagan j, keogh e, fillingim rb, mogil js. conceptual complexity of gender and its relevance to pain. pain. 2018; 159(11):2137-2141. doi: 10.1097/j.pain. 0000000000001275 12. fillingim rb, king cd, ribeiro-dasilva mc, rahim-williams b, riley jl. sex, gender, and pain: a review of recent clinical and experimental findings. j pain. 2009;10(5):447-485. doi: 10.1016/j. jpain.2008.12.001. 13. niesters m, dahan a, kest b, zacny j, stijnen t, aarts l, sarton e. do sex differences exist in opioid analgesia? a systematic review and meta-analysis of human experimental and clinical studies. pain. 2010;151(1):61-68. doi: 10.1016/j.pain.2010.06.012. 14. amandusson a, blomqvist a. estrogenic influences in pain processing. front neuroendocrinol. 2013;34(4):329-349. doi: 10.1016/j.yfrne.2013.06.001. 15. stening kd, berg g, hammar m, voster h, eriksson o, amandusson a, blomqvist a. influence of estrogen levels on thermal perception, pain thresholds, and pain tolerance: studies on women undergoing in vitro fertilization. j pain. 2012;13(5):459-466. doi: 10.1016/j.jpain.2012.01.446. 16. piroli a, mattei a, carta g, d'alfonso a, palermo p, marinangeli f. et al. influence of the menstrual cycle phase on pain perception and analgesic requirements in young women undergoing gynecological laparoscopy. pain practice. 2019;19(2):140-148. doi: 10.1111/papr.12727. 17. smith yr, stohler cs, nichols te, bueller ja, koeppe ra, zubieta jk. pronociceptive and antinociceptive effects of estradiol through endogenous opioid neurotransmission in women. j neurosci. 2006;26(21):5777-5785. doi: 10.1523/jneurosci.5223-05.2006. 18. anjana y, reetu k. effect of food intake on pain perception in healthy human subjects. j evol med dental sci. 2014;3(29):7984-7988. doi: 10.14260/jemds/2014/3000 19. amandusson å, blomqvist a. estrogenic influences in pain processing. front neuroendocrinol. 2013;34(4):329-349. doi: 10.1016/j.yfrne.2013.06.001. 20. mercer me, holder md. antinociceptive effects of palatable sweet ingesta on human responsivity to pressure pain. physiol behav. 1997;61(2):311-318. doi: 10.1016/s0031-9384(96)00400-3. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 9 21. lee jh, mccarty r. glycemic control of pain threshold in diabetic and control rats. physiol behav. 1990;47(2):225-230. doi: 10.1016/0031-9384(90)90135-q. 22. pilozzi a, carro c, huang x. roles of β-endorphin in stress, behavior, neuroinflammation, and brain energy metabolism. int j mol sci. 2020;22(1):338. doi: 10.3390/ijms22010338. 23. malagelada jr, go vl, summerskill wh. different gastric, pancreatic, and biliary responses to solid-liquid or homogenized meals. dig dis sci. 1979;24(2):101-110. doi: 10.1007/bf01324736. 24. moore jg, schenkenberg t. psychic control of gastric acid: response to anticipated feeding and biofeedback training in man. gastroenterology. 1974;66(5):954-959. 25. apkhazava m, kvachadze i, tsagareli m, mzhavanadze d, chakhnashvili m. sex differences in response to experimentally induced pain. georgian med news. 2019; #2(286):119-124. 26. gvasalia t, kvachadze i, giorgobiani t. sensitivity to mechanical pain based on satiety levels in women. georgian med news. 2021; #1(310):83-86. 27. castellote jm, valls-solé j. temporal relationship between perceptual and physiological events triggered by nociceptive heat stimuli. sci rep. 2019;9(1):3264. doi: 10.1038/s41598-019-39509-3. 28. klatzkin rr, mechlin b, girdler ss. menstrual cycle phase does not influence gender differences in experimental pain sensitivity. eur j pain. 2010;14(1):77-82. doi: 10.1016/j.ejpain.2009.01.002. 29. kumar p, jaspreet k, pujara j, anand js. correlation of serum oestrogen level with duration of post-operative analgesia. indian j anaesthesia. 2007;51(6):519-524. figure captions figure 1. heat pain thresholds (℃) in males and females (follicular and luteal phases of ovarian-menstrual cycle) in sensory-motor and metabolic satieties. green columns for sensory-motor satiety, and blue columns for metabolic satiety. notes: in sensory-motor satiety, the heat pain threshold is significantly high in males, compared to females in follicular phase (p < 0.01) and luteal phase (p < 0.05). for metabolic satiety, the differences between males and females are also significant in follicular phase (p < 0.01) and luteal phase (p < 0.05). figure 2. cold pain thresholds (℃) in males and female (follicular and luteal phases of ovarian-menstrual cycle) in sensory-motor and metabolic satieties. green columns for sensory-motor satiety, blue columns for metabolic satiety. notes: the differences in cold pain threshold between males and females’ groups in follicular phase in both sensory-motor satiety and metabolic satiety are not significant (p > 0.05). however, these differences between males and females’ groups in luteal phase are significant in both sensory-motor satiety and metabolic satiety (p < 0.01). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 109 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.14 type i and type iib autoimmunity in chronic spontaneous urticaria patients: evaluating the clinical response to omalizumab bidzina kulumbegov1,2, maia gotua1, tinatin chikovani2 1center of allergy and immunology; 2tbilisi state medical university abstract this study aimed to evaluate the clinical response to omalizumab in patients with type 1 and type iib autoimmunity suffering from chronic spontaneous urticaria (csu) and to compare the difference in laboratory data. a retrospective study was conducted from september 2019 to december 2022 in the center of allergy and immunology in tbilisi, georgia, involving 39 patients (95% females, 5% males, average age 35.82 years). total ige and ana antibodies were taken as markers of autoimmunity. the study included patients who still had high disease activity despite using a fourfold dose of non-sedating antihistamines. patients were prescribed omalizumab according to international guidelines with an interval of 4 weeks for at least 3 months. disease activity was determined using the urticaria activity score (uas7), and patients were divided into three groups according to csu activity: low, moderate, and high disease activity. response to omalizumab was assessed as nonresponders, partial responders, and complete responders. the results showed that type i autoimmunity had a higher percentage of complete responders than type iib (55.5% vs. 18.3%). nonresponder rates were higher in type iib than in type i (72.7% vs. 18.5%). the median total ige levels were significantly higher in type i than in type iib (138 vs. 23.95 ku/i). the median duration of the disease was significantly shorter in type i than in type iib (9 vs. 27 months). no significant differences were found between the two groups regarding age, angioedema, crp levels, h. pylori infection rates, anti-tpo igg levels, eosinopenia, and basopenia. in conclusion, this study suggests that the clinical response to omalizumab differs depending on the type of autoimmunity. type i autoimmunity patients had a better response to omalizumab than type iib. the median duration of the disease was significantly shorter in type i than in type iib. further studies are needed to evaluate the mechanism underlying the difference in response to omalizumab and the use of different treatment options for patients with different types of autoimmunity. keywords: chronic spontaneous urticaria, omalizumab, type i and type iib autoimmunity georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 110 introduction omalizumab has emerged as a crucial therapy for individuals suffering from chronic spontaneous urticaria (csu) who do not respond to antihistamines, even when administered in doses higher than those recommended by the manufacturer1. around 70% of patients (referred to as fast responders) experience a quick decline in uas7 levels when treated with anti-ige, whereas an additional 15% of patients (called slow responders) have a similar response over 3-4 months. the remaining 15% appear to be resistant to the treatment2. there have been several studies conducted in recent times which have demonstrated a correlation between the initial total ige levels and the clinical response observed after treatment with the drug 3,4. identifying an ige-mediated auto-allergic mechanism in many csu patients explains the rapid response observed in severely affected individuals upon being treated with omalizumab5. at the same time, there are data on type iib autoimmunity with a poor clinical response to omalizumab and a good response to cyclosporine 6. based on two types of mast cell degranulating signals, two endotypes of csu, auto-allergic and autoimmune, are proposed. the first is known as type i autoimmune csu mediated by ige autoantibodies and the second – aicsu, known as type iib autoimmune csu, in which igg autoantibodies, and probably igm and iga, are responsible for direct activation of mast cells through binding to high-affinity ige receptors. according to existing studies, total ige, anti-tpo, autologous serum skin test (asst), basophil histamine release assay (bhra), and other tests have been used to determine mainly two types of autoimmunity mechanisms7. it is important to find simple and cost-effective markers to distinguish between forms of autoimmunity. we used total ige and ana antibodies in our study. our study aims to evaluate the clinical response to omalizumab in patients with type i and type iib autoimmune disease and the difference in laboratory data between the two groups. methods this retrospective study was conducted from september 2019 to december 2022 at the center of allergy and immunology in tbilisi, georgia (ga²len urticaria center of reference and excellence). thirty-nine adults and adolescents (≥ 12 years old) with a diagnosis of csu, confirmed by an allergologist according to the international guideline1, were included. the study included patients with high disease activity despite using a fourfold dose of non-sedating antihistamines. according to international guidelines, these patients have been prescribed omalizumab at intervals of 4 weeks for at least three months. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 111 patients were divided into two groups according to autoimmunity. total ige and ana antibodies were taken as markers of autoimmunity. namely, the first group is type i autoimmunity with high total ige (> 43 ku/l) and negative ana, and type iib autoimmunity with low total ige (< 43 ku/l) and positive ana. disease activity was determined using the urticaria activity score (uas), which was calculated as the sum of the itch (no = 0, mild = 1, moderate = 2, intense = 3) and the wheal score (no wheals = 0, < 20 wheals/24 hr = 1, 20–50 wheals/24 hr = 2, > 50 wheals/24 hr = 3) for seven consecutive days (uas7, minimum = 0, maximum = 42). response to omalizumab was assessed as non-responders (a reduction in uas7 of less than 30%), partial responders (a reduction in uas7 of 30% to 89%), and complete responders (a reduction of 90% or more from baseline in uas7), respectively. according to the manufacturer's instructions, total ige levels were measured using the immunocap system (thermo-fisher, uppsala, sweden). ana was detected using hep-2 cells and an indirect fluorescent antibody technique. the result would be reported as a titer. the cut-off value to define positive ana was 1:80. thyroid microsomal antibodies were detected by radioimmunoassay (cut off > 34 ku/l). serum crp concentrations were measured by elisa using commercially available reagents (reference range < 6.0 mg/l). h. pylori was detected by a stool antigen test. statistical analysis: differences in continuous variables between test samples were analyzed using a ttest for independent samples and the mann-whitney u test. the chi-square test was used to see differences in categorical variables. normally distributed data are presented as mean ± sd, and nonnormally distributed data are expressed as a median. date were analyzed using spss software version 22.0 (ibm corporation, new york, usa). statistical significance was defined as p < 0.05. results of the 39 patients in this study, 95% (n=37) were females, and 5% (n=2) were males. average age 35.82 years (range 12-71). the results indicate that type i autoimmunity had a higher percentage of complete responders (cr) than type iib (55.5% vs. 18.3%). non-responder (nr) rates were higher in type iib than in type i (72.7% vs. 18.5%). the median total ige levels were significantly higher in type i than in type iib (138 vs. 23.95 ku/i). the median duration of the disease was markedly shorter in type i than in type iib (9 vs. 27 months). the study did not find significant differences between the two groups regarding age, angioedema, crp levels, h. pylori infection rates, anti-tpo igg levels, eosinopenia, and basopenia. all data are collected in table 1. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 112 table 1 comparison between the study populations' baseline clinical and serological characteristics. group1 type i autoimmunity (total ige high > 43, ana -) n=28 group 2 type iib autoimmunity (total ige high < 43, ana +) n=11 p-value gender (female) 92% 100% age (years) (mean ± sd, range) 34.63 40.25 0.368 complete responders (cr) 55.5% 18.3% 0.004* partial responders (pr) 26% 9% 0.758 non responders (nr) 18.5% 72.7%% 0.012* angioedema 42% 60% 0.351 duration of diseases (month) median 9 27 0.019* total ige ku/i (median) 138 (min-max 8.6-1297) 23.95 (min-max 5.73-386) 0.02* crp 24.57+42.96 22.71+39.67 0.444 h.pylori + 32% 27% 0.085 anti-tpo igg + 50% 36.6% 0.867 eosinopenia (<0.05 × 109/l) 0.24 0.21 0.847 basopenia (<0.01 × 109/l) 0.06 0.02 0.478 note: crpc reactive protein, h.pylori – helicobacter pylori, igg-anti-tpo anti-thyroid peroxidase immunoglobulin g. *statistically significant values are shown in bold georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 113 discussion the study aimed to evaluate the clinical response to omalizumab in patients with type 1 and type iib autoimmunity and the difference in laboratory data. patients were divided into two groups according to autoimmunity type i autoimmunity with high total ige ((> 43 ku/l ) and negative ana and type iib autoimmunity with low total ige (<43 ku/l) and positive ana. the response to omalizumab was assessed as non-responders, partial responders, and complete responders. the results showed that type i autoimmunity had a higher percentage of complete responders than type iib, while non-responder rates were higher in type iib than in type i. the median total ige levels were significantly higher in type i than in type iib, and the median duration of the disease was considerably shorter in type i than in type iib. no significant differences were observed between the two groups regarding age, angioedema, crp levels, h. pylori infection rates, anti-tpo igg levels, eosinopenia, and basopenia. recent reports characterised 2 possible endotypes according to the type of mast cell degranulation signals: type i autoimmune csu mediated with ige autoantibodies to auto-allergens (or autoallergy), and type iib autoimmune csu mediated with autoantibodies that target activating mast cells receptors. these 2 endotypes of autoimmune hypersensitivity have been postulated as etiologic in most csu patients. there is a need to develop diagnostic tests to differentiate these two endotypes of csu to tailor the appropriate treatment and help each patient achieve remission 8. the study's findings suggest that total ige levels and ana can help identify patients with type i and type iib autoimmunity and predict their response to omalizumab 9,10. many studies indicate that total ige levels affect the response to omalizumab. baseline total ige levels above 43 iu/l and twofold or more increased ige levels at week 4 were correlated with the improvement of csu at week 12 of treatment as assessed by uas11. weller et al. found that elevated total ige levels were common in complete responders (77.5%), and rarely detected in non-responders (20%) to omalizumab12. asero has recently confirmed that most early responders to omalizumab have elevated baseline total ige 13. the response to omalizumab in severe chronic spontaneous urticaria (csu) largely depends on the autoimmune or autoallergic endotype of the disease, and total ige levels are the most reliable prognostic marker for omalizumab response. the study concludes that thyroid autoimmunity alone cannot be used as a clinical predictor of omalizumab response in patients with severe csu. total ige levels remain the only and most reliable prognostic marker for omalizumab response in these patients14. according to our results, too, there was no difference in thyroid autoimmunity. the study's limitations include small sample size, retrospective design, and lack of a control group. further studies with a larger sample size, prospective design, and a control group are needed to validate the findings. nevertheless, the study provides important insights into the use of omalizumab in patients with csu and different types of autoimmunity. overall, the study highlights the importance of personalised medicine in managing csu patients, considering their autoimmunity status and laboratory data. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 114 conclusion this study evaluated the clinical response to omalizumab in patients with chronic spontaneous urticaria (csu) and type i and type iib autoimmunity. the results showed that type i autoimmunity had a higher percentage of complete responders than type iib, while non-responder rates were higher in type iib than in type i. the median duration of the disease was significantly shorter in type i than in type iib. these findings suggest that omalizumab may be more effective in type i autoimmunity than type iib autoimmunity in csu patients. the results of our study indicate that total ige and ana, two simple and inexpensive tests, can be used to predict the efficacy of omalizumab. further studies are needed to evaluate the mechanism underlying the difference in response to omalizumab and the use of different treatment options for patients with different types of autoimmunity. declaration of conflicting interests the author(s) declared no potential conflicts of interest with respect to the research, authorship, and/or publication of this article. funding the author(s) received financial support for this article's research, authorship and/or publication (shota rustaveli national science foundation of georgia, grant number №phdf-21-3221). references 1. zuberbier t, abdul latiff ah, abuzakouk m, aquilina s, asero r, baker d, et al. the international eaaci/ga2 len/euroguiderm/apaaaci guideline for the definition, classification, diagnosis, and management of urticaria. allergy 2022; 77:734-66. 2. gericke j, metz m, ohanyan t, et al. serum autoreactivity predicts time to response to omalizumab therapy in chronic spontaneous urticaria. j allergy clin immunol 2017;139:105961. 3. straesser md, oliver e, palacios t, et al. serum ige as an immunological marker to predict response to omalizumab treatment in symptomatic chronic urticaria. j allergy clin immunol pract 2018;6:1386-88. 4. ertas r, ozyurt k, atasoy m, hawro t, maurer m. the clinical response to omalizumab in chronic spontaneous urticaria patients is linked and predicted by ige levels and their change. allergy 2018;73:705-12. 5. schmetzer o, lakin e, topal fa, et al. il-24 is a common and specific autoantigen of ige in patients with chronic spontaneous urticaria. j allergy clin immunol 2018;142:876-82. 6. kolkhir p, altrichter s, asero r, daschner a, ferrer m, giménez-arnau a, hawro t, jakob t, kinaciyan t, kromminga a, konstantinou gn, makris m, metz m, skov ps, staubach p, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 115 sussman g, zhang k, maurer m. autoimmune diseases are linked to type iib autoimmune chronic spontaneous urticaria. allergy asthma immunol res. 2021jul;13(4):545-559. 7. gotua m, agondi rc, cherrez-ojeda i. urticaria and comorbidities. indian j skin allergy 2022;1:35-9. 8. maurer m, eyerich k, eyerich s, ferrer m, gutermuth j, hartmann k, jakob t, kapp a, kolkhir p, larenas-linnemann d, park h, -s, pejler g, sánchez-borges m, schäkel k, simon d, simon h, -u, weller k, zuberbier t, metz m: urticaria: collegium internationale allergologicum (cia) update 2020. int arch allergy immunol 2020;181:321-333. 9. ertaş r, hawro t, altrichter s, özyurt k, erol k, ketenci ertaş ş, maurer m. antinuclear antibodies are common and linked to poor response to omalizumab treatment in patients with csu. allergy. 2020 feb;75(2):468-470. 10. zhiron du, yuxiang zhi, md. predictors of response to omalizumab in chrinic spontaneus urticaria. journal of allergy and clinical immunology, volume 151, issue 2, supplement, ab207 february 2023. 11. ertas r, ozyurt k, atasoy m, hawro t, maurer m. the clinical response to omalizumab in chronic spontaneous urticaria patients is linked to and predicted by ige levels and their change. allergy 2018;73(3):705-712. 12. weller k, ohanyan t, hawro t, et al. total ige levels are linked to the response of chronic spontaneous urticaria patients to omalizumab. allergy 2018;73(12):2406-2408. 13. asero r. chronic spontaneous urticaria treated with omalizumab: what differentiates early from late responders? eur ann allergy clin immunol. 2020. 14. asero, r., ferrucci, s. m., calzari, p., consonni, d., & cugno, m. (2023). thyroid autoimmunity in csu: a potential marker of omalizumab response? international journal of molecular sciences, 24(8), 7491. i და iib ტიპის აუტოიმუნურობა ქრონიკული სპონტანური ურტიკარიით პაციენტებში: ომალიზუმაბით მკურნალობის ეფექტურობის შეფასება ბიძინა კულუმბეგოვი 1,2, მაია გოთუა 1, თინათინ ჩიქოვანი 2 1ალერგიისა და იმუნოლოგიის ცენტრი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი კვლევის მიზანი იყო i და iiბ ტიპის აუტოიმუნურობის მქონე ქრონიკული სპონტანური ურტიკარიით (ქსუ) დაავადებულ პაციენტებში ომალიზუმაბზე კლინიკური პასუხის შეფასება. რეტროსპექტული კვლევა ჩატარდა 39 პაციენტზე (95% ქალი, 5% მამაკაცი, საშუალო ასაკი 35.82 წელი), რომლებიც 2019 წლის სექტემბრიდან 2022 წლის დეკემბრამდე მკურნალობდნენ ალერგიისა და იმუნოლოგიის ცენტრში (თბილისი, საქართველო). აუტოიმუნურობის მარკერებად გამოვიყენეთ შრატში საერთო ige-ს დონე და ana ანტისხეულების არსებობა. კვლევაში შედიოდნენ პაციენტები, რომლებსაც, არასედაციური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 116 ანტიჰისტამინური პრეპარატების ოთხმაგი დოზით გამოყენების მიუხედავად, ჰქონდათ დაავადების მაღალი აქტივობა. პაციენტებს, საერთაშორისო გაიდლაინების მიხედვით, დაენიშნათ ომალიზუმაბი 4 კვირის ინტერვალით მინიმუმ 3 თვის განმავლობაში. დაავადების აქტივობა განისაზღვრა ურტიკარიის აქტივობის ქულის (uas7) გამოყენებით. ქსუ-ის აქტივობის მიხედვით პაციენტები დაიყო სამ ჯგუფად: დაბალი, საშუალო და მაღალი დაავადების აქტივობით. პასუხი ომალიზუმაბზე შეფასდა როგორც: არამოპასუხე, ნაწილობრივ მოპასუხე და სრულად მოპასუხე. შედეგებმა აჩვენა, რომ i ტიპის აუტოიმუნურობის შემთხვევაში სრულად მოპასუხე პაციენტების პროცენტული მაჩვენებელი სტატისტიკურად სარწმუნოდ მაღალია, ვიდრე iiბ ტიპის შემთხვევაში (55.5%/18.3%). ომალიზუმაბზე არამოპასუხეთა სიხშირე უფრო მაღალი იყო iiბ ტიპის დროს, ვიდრე i ტიპის შემთხვევაში (72.7%/18.5%). მედიანური საერთო ige დონე მნიშვნელოვნად მაღალი იყო i ტიპის დროს, ვიდრე iiბ ტიპის შემთხვევაში (138 vs. 23.95 ku/i). დაავადების ხანგრძლივობა მნიშვნელოვნად უფრო ნაკლები იყო i ტიპის, ვიდრე iiბ ტიპის დროს (9 vs. 27 თვე). ამ ორ ჯგუფს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავება არ დაფიქსირებულა ასაკის, ანგიოედემის, c-რეაქტიული ცილის დონის, h.pylori ინფექციის სიხშირის, ანტი-tpo igg დონის, ეოზინოპენიის და ბაზოპენიის თვალსაზრისით. შეიძლება დავასკვნათ, რომ კლინიკური პასუხი ომალიზუმაბზე ქსუ-ის აუტოიმუნურობის ტიპის მიხედვით განსხვებულია. i ტიპის აუტოიმუნურ პაციენტებს აქვთ უკეთესი პასუხი ომალიზუმაბზე, ვიდრე iiბ ტიპისას. ასევე დაავადების ხანგრძლივობა i ტიპის აუტოიმუნურ ჯგუფში მნიშვნელოვნად ნაკლებია ვიდრე მეორე ჯგუფში. საჭიროა შემდგომი კვლევები, რათა შეფასდეს მექანიზმი, რომელიც საფუძვლად უდევს ომალიზუმაბზე რეაგირების განსხვავებულობას და სხვადასხვა ტიპის აუტოიმუნური პაციენტებისთვის მკურნალობის სხვადასხვა ვარიანტების გამოყენებას. საკვანძო სიტყვები: ქრონიკული სპოინტანური ურტიკარია, ომალიზუმაბი, i და iiბ ტიპის აუტოიმუნურობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 337 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.37 ხანძრის გავლენა გვირაბის ვენტილაციაზე რიცხვითი მოდელირების შედეგების მიხედვით ომარ ლანჩავა1, გიორგი ჯავახიშვილი2 1 შრომის დაცვისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის დეპარტამენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2 სამთო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი. ნაშრომში მოცემულია fds გარემოში რიცხვითი მოდელირებით შესრულებული ხანძრის მიწისქვეშ განვითარების სცენარები და თანმდევი პროცესების ანალიზი. ნაჩვენებია გრძივი ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარის, წვის პროდუქტების უკუდინების სიგრძისა და გრადიენტ-ფაქტორის ცვალებადობა ხანძრის სიმძლავრის, გვირაბის გეომეტრიისა და სხვა ფაქტორების მიხედვით. აღნიშნულია, რომ ფრუდის რიცხვის კრიტიკული მნიშვნელობა, ისე როგორც ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარე არ არიან მუდმივი სიდიდეები მიწისქვეშ მიმდინარე რთულ პროცესებში. კონკრეტული რიცხვითი მაგალითების მიხედვით ნაჩვენებია, რომ თერმულად და მექანიკურად აღძრული სავენტილაციო ნაკადები ერთმანეთთან ალგებრულად იკრიბებიან და აღნიშნული გარემოების მხედველობაში მიღების გარეშე შესაძლებელია გართულდეს სიცოცხლის გადარჩენა მიწისქვეშა ხანძრების შემთხვევაში. როგორც თეორიულად, ისე რიცხვითი ექსპერიმენტების გზით ნაშრომში დადგენილად უნდა მივიჩნიოთ, რომ ძლიერ ხანძარს გვირაბებში შეუძლია აღძრას ვენტილატორებზე უფრო დიდი დინამიკური წნევა, რომელსაც შეუძლია დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადების გადაყირავება 3% და უფრო მეტი დახრილობის გვირაბებში. წინამდებარე ნაშრომი დღის წესრიგში აყენებს არა მხოლოდ ხანძრის შემთხვევათა გულმოდგინე დაწვრილებით აღწერასა და ანალიზს, არამედ კონკრეტული გვირაბის გეომეტრიის, ადგილმდებარეობის, ბუნებრივი პირობების, სავენტილაციო სისტემებისა და ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით მოქმედების ცხადი ალგორითმის დამუშავების საჭიროობას და მიღებული შედეგების გავრცელებას მაშველებზე, გვირაბის მომსახურე პერსონალსა და მთელ საზოგადოებაზე. საკვანძო სიტყვები: გრძივი ვენტილაცია, კრიტიკული სიჩქარე, უკუდინება, გრადიენტფაქტორი, fds მოდელირება. 1. შესავალი სტატისტიკის მიხედვით ცალკეულ გვირაბში სერიოზული ხანძრის მოხდენის შესაძლებლობა ართუ ისე მაღალია, მაგრამ პერსპექტივაში გვირაბების რაოდენობის მატება და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 338 მოძრაობის ინტენსიურობის ზრდა იწვევს ხანძრის გაჩენის რისკის მომატებას. ხანძრის განვითარება მიწისქვეშ თავისებურებებით ხასიათდება, რომლებიც შეზღუდულ მიწისქვეშა სივრცეში აუცილებლად გამოიწვევენ კატასტროფულ შედეგებს. ამიტომ საავტომობილო გვირაბების ვენტილაცია დაფუძნებულია ორ ერთმანეთისაგან განსხვავებულ სცენარზე: 1. გვირაბის ვენტილაცია სტანდარტულ პირობებში, 2. სახანძრო ვენტილაციის დამუშავება საგანგებო პირობებისათვის სიცოცხლის, ინფრასტრუქტურის გადარჩენისა და ხანძრის ლიკვიდაციისათვის ხელშეწყობის მიზნით. გვირაბის ხანძრების საშიშროება განპირობებულია წვის ტოქსიკური პროდუქტების ანომალური გავრცელებით მიწისქვეშა სივრცეში, რომელიც პრაქტიკულად მთლიანად ზღუდავს ხილვადობას. შესრულებული კვლევებისა და არსებული გამოცდილების მიხედვით შესაძლებელია კვალიფიციურად გადაწყდეს ხანძართან დაკავშირებული ისეთი საკითხები, როგორებიცაა: კვამლის გავრცელების პრევენცია მიწისქვეშ [1-5], ტემპერატურის დინამიკა და მისი მავნე გავლენის შემცირება გვირაბებში [6-8], ხანძრის მიწისქვეშ განვითარების სცენარები [4, 9-11], , კვამლისა და ტოქსიკური წვის პროდუქტების გავრცელების კანონზომიერებები სავენტილაციო ნაკადის მოძრაობის საპირისპირო მიმართულებით [5, 10-12], კრიტიკული სიჩქარის, უკუდინების მანძილის თეორიული და ექსპერიმენტული კვლევა [11, 13-15], გვირაბის დახრილობის გავლენა უკუდინების სიგრძეზე ბუნებრივი ვენტილაციის პირობებში [5, 12], ხანძრის გავლენა სავენტილაციო სისტემაზე [7, 12, 15]. გრძივი ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარე და წვის პროდუქტების უკუდინების სიგრძე გვირაბის ვენტილაციის მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური პარამეტრებია ხანძრის შემთხვევაში. უკუდინება არის წვის პროდუქტების საპირისპირო გავრცელება ჰაერის სუფთა ჭავლზე, რაც გამოწვეულია მათი მაღალი ტემპერატურით, ამის გამო ნაკლები სიმკვრივით და მოძრაობით ამომგდები ძალების ხარჯზე. კრიტიკული სიჩქარე კი არის უკუდინების გამომრიცხავი მინიმალური სიჩქარე, რომელიც უნდა მიენიჭოს სავენტილაციო ნაკადს გრძივი სავენტილაციო სისტემის პირობებში. სახანძრო ვენტილაციის ორივე მნიშვნელოვანი პარამეტრი სამეცნიერო მიმოქცევაში შემოტანილია თომასის მიერ [17, 18]. კრიტიკული სიჩქარის კონცეფციამ განვითარება ჰპოვა დახრილი გვირაბებისათვის მას შემდეგ, რაც კრიტიკული სიჩქარის რიცხვითი სიდიდის შემასწორებელი კოეფიციენტი გრადიენტ-ფაქტორი იქნა შემოღებული. ვენტილაციის ყველა აღნიშნული ტექნოლოგიური პარამეტრი ფართოდ გამოიყენება სახანძრო ვენტილაციის დამუშავების საქმეში [19-23]. ჩვენს ნაშრომში [7] კლაპეირონის განტოლების საფუძველზე დადგენილია, რომ გვირაბებში ძლიერი ხანძრის პირობებში თერმულად აღძრული ნაკადი ყოველთვის პრევალირებს მექანიკურად აღძრულ ნაკადზე. ამიტომ ხანძარს ამ თვალსაზრისით უფრო მეტი პოტენციალი აქვს, ვიდრე უმძლავრეს საგვირაბე ვენტილატორებს. შესაბამისად, ყველა ცნობილი უსაფრთხო სავენტილაციო სისტემები უსაფრთხოებას ინარჩუნებენ მხოლოდ გარკვეულ პირობებში და მხოლოდ გარკვეულ დროის შუალედში. როგორც წესი, ეს უკანასკნელი ყოველთვის შეზღუდულია ძლიერი ხანძრების შემთხვევაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 339 2. თეორია უკუდინების კრიტიკული სიჩქარე ფრუდის კრიტერიუმს პირველად დაუკავშირა თომასმა [17], აღნიშნა რა, რომ წვის პროდუქტებისა და ჰაერის ნარევის დინების ხასიათი დამოკიდებულია კვამლის ტივტივადობისა და სავენტილაციო ჭავლის ინერციული ძალების ფარდობაზე, რომელიც გამოხატულია ფრუდის კრიტერიუმით და მცირე მასშტაბის სპირტის ალის მიხედვით შემოიტანა კრიტერიუმის კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე 𝐹𝑟𝑐 = 1. თვით ფრუდის კრიტერიუმს კი აქვს სახე 𝐹𝑟𝑐 = ∆𝜌𝑔𝐻 𝜌0𝑢𝑐 2 (1) ფორმულებში შემავალი სიმბოლოები განმარტებულია ცხრილში 1. ცხრილი 1. ფორმულებში შემავალი სიდიდეების განმარტება და განზომილებები 𝑝 წნევა, კპა; 𝑣 აირის კუთრი მოცულობა, 𝑣 = 1 𝜌⁄ , მ3/კგ; 𝜌 აირის სიმკვრივე, კგ/მ3; 𝑅 აირის კუთრი მუდმივა, 𝑅 =287 ჯ/(კგ.𝐾); 𝑚 ნამწვი აირის მასა, კგ; 𝑉 ჰაერის მოცულობა, რომელიც მონაწილეობს წვის პროცესში, მ3; 𝑑𝑉 მოცულობის ნაზარდი, მ3; 𝑑𝑙 ნაკადის მიერ გავლილი მანძილი, მ; 𝑑𝑢 ნაკადის სიჩქარის ნაზარდი მოცემულ მომენტში, მ/წმ; 𝐴 გვირაბის განივი კვეთის ფართობი, მ2; 𝜏 დრო, წმ; 𝑝2 ხანძრის მიერ განვითარებული წნევის სიდიდე, კპა; 𝑐𝑝 ჰაერის კუთრი თბოტევადობა, კჯ/(კგ.𝐾); 𝐹𝑟𝑐 ფრუდის კრიტიკული რიცხვი; 𝑔 გრავიტაციული აჩქარება, მ/წმ2; 𝐻 გვირაბის სიმაღლე, მ; 𝑘 პროპორციულობის მუდმივა; 𝑘𝑔გრადიენტ-ფაქტორი; 𝑙 გვირაბის სიგრძე, მ; 𝑏 გვირაბის სიგანე, მ; �̇� მთლიანი სითბოს გამოყოფის მაჩვენებელი ნატურაში, კვტ; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 340 �̇�𝑐 კონვექციური სითბო, კვტ; 𝑠 გვირაბის დახრილობა, %; 𝑇 კვამლის საშუალო ტემპერატურა, 𝐾; 𝑇0 გარე ჰაერის ტემპერატურა, 𝐾; ∆𝑇 ტემპერატურის ნაზარდი, 𝐾; 𝑢𝑐 კრიტიკული სიჩქარე ჰორიზონტალური გვირაბისათვის, მ/წმ; 𝑢𝑐𝑠 კრიტიკული სიჩქარე დახრილ გვირაბში, მ/წმ; 𝑢0 გრძივი ვენტილაციის საწყისი სიჩქარე, მ/წმ; ∆𝜌 სიმკვრივეთა სხვაობა გარე ჰაერსა და კვამლს შორის, კგ/მ3; 𝜌0 გარე ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ3; 𝜑 გვირაბის სიგანის ფარდობა გვირაბის სიმაღლესთან; 𝐿𝑏 უკუდინების სიგრძე, მ. ხანძრისათვის დამახასიათებელი უმნიშვნელოვანესი პარამეტრი გრძივი ვენტილაციის პირობებში კრიტიკული სიჩქარე ჰორიზონტალური გვირაბებისათვის განისაზღვრება ფორმულით 𝑢𝑐 = 𝑘 ( 𝑔�̇�𝑐𝐻 𝜌0𝑐𝑝𝑇𝐴 ) 1 3⁄ (2) პროპორციულობის მუდმივა 𝑘 განისაზღვრება ფრუდის კრიტიკული რიცხვით 𝑘 = 𝐹𝑟𝑐 −1 3⁄ (3) ხანძრის მიერ გამოყოფილი კონვექციური სითბო განისაზღვრება ფორმულით �̇�𝑐 = 𝜌0𝑐𝑝𝑢0𝐴∆𝑇 (4) კონვექციური სითბოსა და საერთო სითბოს შორის შემდეგი დამოკიდებულებაა �̇�𝑐 = 0.7�̇� (5) კვამლის საშუალო ტემპერატურა გამოითვლება ფორმულით 𝑇 = 𝑇0 + �̇�𝑐 𝜌0𝑐𝑝𝐴𝑢𝑐 (6) სირთულის გამო დახრილ გვირაბებში კრიტიკული სიჩქარე და უკუდინების სიგრძე ნაკლებად არის შესწავლილი და მათი სიდიდეების გამოთვლა ხდება ჰორიზონტალური გვირაბებისათვის არსებული შედეგების გამოყენებით [24]. დახრილ გვირაბში კრიტიკული სიჩქარის 𝑢𝑐𝑠 საანგარიშო ფორმულაში გამოყენებულია ჰორიზონტალური გვირაბისათვის კრიტიკული სიჩქარის რიცხვითი სიდიდე 𝑢𝑐 შემდეგი განტოლებით [25] 𝑢𝑐𝑠 = 𝑘𝑔𝑢𝑐 (7) მესამე მნიშვნელოვანი პარამეტრი უკუდინების სიგრძე 𝐿𝑏 განისაზღვრება შემდეგი ფორმულით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 341 𝐿𝑏 𝐻 = 18.5ln ( 𝑢𝑐𝑠 𝑢𝑐 ⁄ ) (8) აღსანიშნავია, რომ კრიტიკული სიჩქარის განსაზღვრისათვის ფორმულით (2), საჭიროა კვამლის საშუალო ტემპერატურისა და პროპორციულობის მუდმივას ცოდნა, ხოლო მათი საანგარიშო ფორმულები (3) და (6) შეიცავენ საძიებელ სიდიდეს 𝑢𝑐-ს. აღნიშნულის დასაძლევად შემოიტანეს 4.5-ის ტოლი ფრუდის კრიტიკული რიცხვი, რაც ამარტივებს გაანგარიშებას, მაგრამ არ არის საკითხის გადაჭრის გზა [7, 8]. დანზიგერმა და კენედიმ [26], ისე, რომ არ შეუსწავლიათ პროცესები სათანადო სიღრმით, რეინოლდსის რიცხვის მსგავსად ელოდნენ რა, რომ ფრუდის კრიტერიუმსაც ექნებოდა კრიტიკული რიცხვითი სიდიდე, კრიტიკული რიცხვითი მნიშვნელობა 4.5 შემოიტანეს თითქოსდა ლისა და სხვების მითითებული ნაშრომის მიხედვით [27], რომელიც მრავალი ავტორის მიერ განხილვის საგანი იყო წლების განმავლობაში კრიტიკული სიჩქარისა და უკუდინების მანძილთან დაკავშირებით. ანალოგიურია კენედის მოხსენება „კრიტიკული სიჩქარე: წარსული, აწმყო და მომავალი“, რომელიც მან გააკეთა 1996 წელს ლონდონში სემინარზე „კვამლი და კრიტიკული სიჩქარე გვირაბებში” [28]. აღნიშნული დაშვება საკითხს ამარტივებს, რადგან ამ შემთხვევაში ფორმულა (3)-ის მიხედვით კოეფიციენტი 𝑘 = 0.606, მაგრამ არ არის მართებული, რაც ჩანს ქვემოთ მოცემული ფიგურიდანაც. ფიგ. 1. ფრუდის კრიტიკული რიცხვის ცვალებადობა კრიტიკული სიჩქარის მიხედვით, როცა გვირაბის სიმაღლე არის 6 მ; გვირაბის განივი კვეთის ფართობი 50 მ2; გარე ჰაერის ტემპერატურა 293 k ; კვამლის საშუალო ტემპერატურების შესაბამისად: i – 573; ii – 903; iii – 1373 𝐾. ფიგ. 1-დან ჩანს, რომ კრიტიკული სიჩქარის რიცხვითი სიდიდის ცვალებადობის დიაპაზონი არის 2.5-3.2 მ/წმ მაშინ, თუ ფრუდის კრიტიკული რიცხვი არის მუდმივი სიდიდე (𝐹𝑟𝑐 = 4.5). ამგვარად, კრიტიკული სიჩქარის მაქსიმალური სიდიდე ამ შემთხვევაში შეადგენს 3.2 მ/წმ და თითქოსდა ანალოგიურ პირობებში უკუდინების პრობლემა აღარ უნდა არსებობდეს. მით უმეტეს, რომ ავარიული ვენტილაციის სტრატეგიაში მიღებულია, რომ გრძივი ვენტილაციის პირობებში, ჰაერის სიჩქარე 3 მ/წმ საკმარისია კვამლის კონტროლისათვის გვირაბების დიდ ნაწილში ნებისმიერი ხანძრის პირობებში. აღნიშნული დებულება დასაბამს იღებს თომასიდან [18], რომელიც აგრეთვე დადასტურებულია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 342 ნაშრომებში [3, 16]. კვამლის გაკონტროლების იდეა კი ის არის, რომ ხანძრის კერიდან გვირაბის ჰაერმიმწოდებელ პორტალამდე უნდა იყოს კვამლისა და წვის სხვა ტოქსიკური პროდუქტებისაგან თავისუფალი ზონა. აღნიშნული დებულებისა და მასთან დაკავშირებული არსებითი მნიშვნელობის საკითხების მართებულობის შემოწმების მიზნით შევასრულეთ რიცხვითი მოდელირება fds პროგრამულ გარემოში სასრულ მოცულობათა მეთოდის გამოყენებით. 3. შედეგები და დისკუსია 3.1. ხანძრის სცენარები გვირაბში გრძივი ვენტილაციის პირობებში fds პროგრამულ გარემოში სასრულ მოცულობათა მეთოდის გამოყენებით შესწავლილია გვირაბში სხვადასხვა სიმძლავრის 5, 10, 20, 30, 50 მეგავატი ხანძრების განვითარების სცენარები სხვადასხვა დახრილობის გვირაბებში (𝑠 = 0, 1, 3, 4, 6 %). გვირაბის გეომეტრია შემდეგია: სიგრძე 𝑙 = 100 მ; სიგანე 𝑏 = 8 მ; სიმაღლე 𝐻 = 6 მ; ხანძრის კერის ფართობი 16 მ2; გვირაბის გვერდების თანაფარდობის კოეფიციენტი 𝜑 = 1.33. ცეცხლის კერა გეომეტრიული ზომებით 2.75x5.8x1.5 მ განთავსებულია გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში. ხანძრის მოდელირებისათვის უმრავლეს შემთხვევებში წვის რეაგენტი იყო ბენზინი. შესრულდა აგრეთვე ცალკეული რიცხვითი ექსპერიმენტები წვის შემდეგ რეაგენტებზე: დიზელი, ნავთობი და შეშა. მოდელირების დრო 120 წმ. რიცხვითი ამოცანების მოდელირებისათვის გამოყენებული იქნა მოცულობითი ბადური მეთოდი, ბადის ცალკეული უჯრედის ზომები იყო 0.5*0.5*0.5 მ. ყოველი მოდელი შეიცავდა დაახლოებით 55 ათას უჯრედს. დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადების მოდელირებისათვის ზედა პორტალთან დროისათვის 𝜏 = 0 წმ ჩაირთვება 2, 3 ან 4 ცალი ჭავლური ვენტილატორი, რომელთა ჯამური წარმადობა შესაბამისად შეადგენს 28, 42 და 56 მ3/წმ. ვენტილატორის მიერ განვითარებული წნევა არის 2000 პა. ვენტილატორები ეჟექციით წარიტაცებენ ჰაერის ნაკადს, რომლის საშუალო სიჩქარე გვირაბში ცვალებადია ვენტილატორების რიცხვის მიხედვით. დროის მომენტში 𝜏 = 60 წმ მოდელზე ამოქმედდება ხანძარი და ექსპერიმენტი დანარჩენ დროში გრძელდება ხანძრის თანხლებით. აღმავალი სავენტილაციო ნაკადების მოდელირებისათვის ვენტილატორების ჩართვა მოხდება ქვედა პორტალთან, ხოლო დანარჩენი აღწერილის ანალოგიურად განხორციელდება. მოდელირების შედეგების რეგისტრაციისთვის გამოყენებული იქნა წერტილოვანი და მოცულობითი ვირტუალური საზომი მოწყობილობები. წერტილოვანი საზომი მოწყობილობები ახდენდნენ გასაზომი სიდიდის რეგისტრაციას განთავსების წერტილში. ასეთი მოწყობილობები განლაგდა გვირაბის ღერძულა ხაზზე გრძივი მიმართულებით 10 მ ინტერვალით ორ რიგად. პირველი რიგი განლაგდა გვირაბის სავალი ნაწილიდან 1.7 მ სიმაღლეზე, ხოლო მეორე რიგი 5.7 მ-ზე. მოდელირებისას გამოყენებული იქნა ოთხი ჯგუფის საზომი მოწყობილობები, რომლებიც ახდენდნენ ჰაერის სიჩქარის, ტემპერატურის, ჰაერის და ჭვარტლის სიმკვრივეების გაზომვას და დამახსოვრებას. მოცულობითი საზომი მოწყობილობები ახდენდნენ გვირაბის ერთეულოვანი სისქის ელემენტარულ კვეთში ჰაერის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 343 ნახშირბადის მონოოქსიდის, ნახშირბადის დიოქსიდისა და ჭვარტლის სიმკვრივეების საშუალო მნიშვნელობების განსაზღვრას. ჰაერის მოძრაობის სიჩქარის დეტალური აღრიცხვისთვის გამოყენებული იქნა გაზომვის კომბინირებული მეთოდი, როდესაც რეგისტრაცია ხორციელდებოდა როგორც წერტილოვანი, ისე მოცულობითი საზომი მოწყობილობების მეშვეობით. ამასთან, წერტილოვანი მოწყობილობები განლაგდა გვირაბის ღერძულა ხაზის მართობულ სიბრტყეზე. ყოველ სიბრტყეში შვიდი-შვიდი ცალი ანალოგიური მოწყობილობა ერთმანეთისაგან 1 მ დაშორებით განლაგდა ისე, რომ პირველი მოწყობილობა განთავსდა იატაკის დონეზე. სიბრტყეებს შორის დაშორება ექსპერიმენტის მსვლელობისას შეადგენდა 10 მ (ფიგ 2). წარმოვადგენთ გვირაბში ხანძრის მოდელირების დამახასიათებელ სქემას, რომელიც შეესაბამება როგორც დახრილ, ისე ჰორიზონტალურ გვირაბს. ყველა მოდელისათვის ხანძრის კერა განლაგებული არის გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში. აღმავალი ნაკადის შემთხვევაში ჰაერის მიწოდება ხდება პორტალიდან 1, ხოლო გაჭუჭყიანებული ჰაერის არინება პორტალიდან 2. დაღმავალი ნაკადისათვის პირიქით ჰაერმიმწოდებელი არის პორტალი 2. ფიგ. 2. ჭავლური ვენტილატორებისა და საზომი მოწყობილობების განლაგება გვირაბის მოდელზე გრძივი ვენტილაციის სხვადასხვა სქემებისათვის: 1 ქვედა პორტალი, საიდანაც იწყება სიგრძის ათვლა; აღნიშნულ პორტალში დამონტაჟებულია ორი, სამი ან ოთხი ცალი ჭავლური ვენტილატორი აღმავალი სავენტილაციო ნაკადებისათვის; 2 ზედა პორტალი, სადაც დამონტაჟებულია ორი, სამი ან ოთხი ცალი ჭავლური ვენტილატორი დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადებისათვის; 3 ხანძრის კერა; 4 წერტილოვანი საზომი მოწყობილობები; 5 მოცულობითი საზომი მოწყობილობები; 6 ვენტილატორები დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადებისათვის. ექსპერიმენტების მიზანი იყო კრიტიკული სიჩქარის განუხრელი ზრდის დემონსტრირება ხანძრის სიმძლავრის მატების პირობებში, აგრეთვე უკუდინების თავიდან ასაცილებლად აღნიშნული ცნებაზე დაფუძნების რეალობასთან შეუსაბამობა რიცხვითი მოდელირების შედეგების შესაბამისად. გვირაბის განივი კვეთისათვის აღებული იქნა მარკუთხა ფორმის მარტივი გეომეტრია. სავენტილაციო ნაკადის საშუალო სიჩქარის ცვალებადობა 50 მგვტ ხანძრის შემთხვევაში სხვადასხვა დახრილობის გვირაბებში მოცემულია ფიგ. 3-ის მარცხენა ნახაზზე. ამ შემთხვევაში გვირაბში ჰაერის მიწოდება ხდება ერთმანეთის მიმართ პარალელურად დამონტაჟებული ორი ცალი ჭავლური ვენტილატორით. იმავე ფიგურის მარჯვენა ნახაზზე მოცემულია სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის ცვალებადობა როცა ერთმანეთის პარალელურად მოქმედებენ ორი, სამი და ოთხი ცალი ერთდროულად ჩართული ვენტილატორები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 344 ფიგ. 3. სავენტილაციო ნაკადის საშუალო სიჩქარის ცვალებადობა 50 მგვტ ხანძრის შემთხვევაში: მარცხენა ნახაზზე: 1 დახრილობა 6 % (აღმავალი ნაკადი); 2 დახრილობა 0 % ; 3 დახრილობა 6 % (დაღმავალი ნაკადი), ერთდროულად მოქმედებს ორი ვენტილატორი, ხანძარი ამოქმედდა 20 წმ-ის შემდეგ; მარჯვენა ნახაზზე: 1 ერთდროულად მოქმედებს ოთხი ვენტილატორი; 2 ერთდროულად მოქმედებს სამი ვენტილატორი; 3 ერთდროულად მოქმედებს ორი ვენტილატორი, ხანძარი ამოქმედდა 60 წმ-ის შემდეგ. ფიგ. 3-ის მარცხენა ნახაზიდან გვირაბის ნულოვანი დახრილობის შემთხვევაში ჩანს, რომ ხანძარი წარმოადგენს წინაღობას სავენტილაციო ნაკადისათვის (მრუდი 2). დროში 0.00 წმ ჩაირთო ჭავლური ვენტილაცია, სავენტილაციო ნაკადმა მიიღო სიჩქარე დაახლოებით 3.4 მ/წმმდე. მე-20 წმ-ზე გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში ამოქმედებული 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძარი დროსელური ეფექტის ხარჯზე ამცირებს ჰაერის სიჩქარეს 0.4 მ/წმ-ით. ამ შემთხვევაში ხანძრის მიერ აღძრული წევა პრაქტიკულად ნულის ტოლია. ვენტილაციის დაღმავალი ნაკადის შემთხვევაში (მრუდი 3) სავენტილაციო ნაკადი არის დადებითი მიმართულების, ხანძრის არსებობა კვლავ წინაღობაა ვენტილაციისათვის და იგი ჰაერის სიჩქარეს ამ შემთხვევაშიდაც დაახლოებით 0.4 მ/წმ-ით ამცირებს, ხოლო სიჩქარის დანარჩენი შემცირება დაახლოებით 1.4 მ/წმ არის ხანძრის მიერ აღძრული უარყოფითი მიმართულების ნაკადისა და დადებითი მიმართულების სავენტილაციო ნაკადის ალგებრულად შეკრების შედეგი. აღმავალი სავენტილაციო ნაკადის შემთხვევაში (მრუდი 1) სავენტილაციო და ხანძრის მიერ აღძრული ნაკადის ალგებრული შეკრება ზრდის ჯამურ ნაკადს დაახლოებით 1.3 მ/წმით, რადგან ორივე ნაკადი ერთ მიმართულებისაა. კერძოდ, ორივე ნაკადი არის უარყოფითი მიმართულების. ხანძარი ამ შემთხვევაშიც აეროდინამიკური წინაღობაა სავენტილაციო ნაკადისათვის და ჯამური სიჩქარე შემცირებულია სათანადო სიდიდით, დაახლოებით 0.4-0.5 მ/წმ-ით. ამგვარად გამოიკვეთა, რომ ჰაერის სიმკვრივის შემცირებით აღძრული ნაკადი 3.0-3.5-ჯერ უფრო ძლიერ გავლენას ახდენს სავენტილაციო ნაკადის ინტენსიურობისა და ხარჯის შემცირებაზე, ვიდრე ხანძარი როგორც ადგილობრივი წინაღობა. რაღა აღნიშვნა უნდა, ამ აბზაცში მოცემული აღწერა უფრო სრულყოფილია, ვიდრე დროსელის ეფექტის გავლენის სხვა ავტორების მიერ შესრულებული უფრო ადრინდელი ანალიზები, რომლებიც საერთოდ არ ღებულობდა მხედველობაში მექანიკური და თერმული სავენტილაციო ნაკადების ალგებრულად შეკრების შესაძლებლობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 345 ლისა და სხვების ნაშრომში [27] შესწავლილი იყო 0,3x0,3x10 მ ზომების შეშის ხერგილისაგან გამოწვეული ხანძარი აეროდინამიკურ მილში და აგრეთვე აღნიშნული იყო აეროდინამიკური წინაღობის შესახებ, რომელიც ხანძრის კერაზე 6-ჯერ მატულობდა, ხოლო ხანძრის მიღმა ორივე მხარეზე დაახლოებით 1.5-ჯერ. შესაბამისად, მოცემულ ნაშრომში დიფერენცირებული არ არის სიმკვრივის შემცირებით შექმნილი გარემოება, ყველაფერი მიწერილია აეროდინამიკურ წინაღობაზე და პროცესების ანალიზი სიღრმით არ გამოირჩევა. იმავე ნაშრომში აღნიშნულია, რომ უკუდინება შეიმჩნეოდა, როცა ხანძრის კერაზე დროსელირებული სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე შეადგენდა 0.6 მ/წმ-ს, რაც შეესაბამებოდა ფრუდის კრიტერიუმის რიცხვით სიდიდეს 𝐹𝑟𝑐 ≈ 7. არც ეს მონაცემები არ შეესაბამება ჩვენს მიერ მიღებულ მაჩვენებლებს. ნაშრომში [16] ყურადღება გამახვილებულია ხანძრის უნარზე მოახდინოს სავენტილაციო ნაკადის დროსელირება, რაც ნიშნავს დამატებითი აეროდინამიკური წინაღობის შექმნას სავენტილაციო ჭავლის მოძრაობის გზაზე. დიფერენცირებული ამ ნაშრომშიც არ არის ნაკადების ალგებრულად შეკრებით გამოწვეული ფიზიკური ეფექტები და ხანძრით შექმნილი აეროდინამიკური წინაღობა. იმავე ნაშრომში მითითებულია, რომ ხანძრის სიმძლავრის ზრდის პირობებში სულ უფრო მეტი ჭავლური ვენტილატორი არის საჭირო კვამლის კონტროლისათვის ალმოდებულ გვირაბებში, რაც აგრეთვე არის აღწერილი მომდევნო აბზაცში ჩვენი შედეგების მიხედვითაც. ფიგ. 3-ის მარჯვენა ნახაზიდან ჩანს, რომ გვირაბის განივკვეთში ერთმანეთის პარალელურად მოქმედი ორი ცალი ვენტილატორის შემთხვევაში, ჰაერის სიჩქარე ხანძრის ამოქმედებამდე აღწევს კრიტიკული სიჩქარის დეკლარირებულ რიცხვით სიდიდეს (3.0 მ/წმ), მაგრამ ხანძრის ამოქმედების შემდეგ (𝝉= 60 წმ) ჰაერის ნაკადის საშუალო სიჩქარე კი არ მატულობს წვის პროდუქტების დამატების შედეგად, არამედ კლებულობს, რაც არის უკუდინების შედეგი გვირაბის იმ ნაწილში, სადაც გადის სუფთა ჭავლი. სამი ვენტილატორის ერთდროულად მოქმედების შემთხვევაში სიჩქარე აღწევს კრიტიკულ სიჩქარეზე გაცილებით უფრო მეტ რიცხვით სიდიდეს და უტოლდება 3.5 მ/წმ, მაგრამ სუფთა ჰაერის ჭავლზე უკუდინებას მაინც აქვს ადგილი. ფიგ. 3-ის მარჯვენა ნახაზიდან აგრეთვე ჩანს, რომ გვირაბის განივკვეთში ერთმანეთის პარალელურად მოქმედი ოთხი ცალი ვენტილატორის შემთხვევაშიც კი, ხანძრის ამოქმედების შემდეგ (𝝉= 60 წმ) ჰაერის ნაკადის საშუალო სიჩქარე კი არ მატულობს წვის პროდუქტების დამატების შედეგად, არამედ კლებულობს. ამ მოვლენის ბუნება გახსნილია ნაშრომებში [29-39], რომლებშიც აღნიშნულია, რომ ხანძარი აღძრავს საგვირაბე ვენტილატორების შესაძლებლობებზე გაცილებით მაღალ დინამიკურ წნევას. ამგვარად, გრძივი ვენტილაციის კრიტიკული სიჩქარე 3 მ/წმ, რომელიც უკუდინების თავიდან ასაცილებელ ზღვრულ სიჩქარედ მითითებულია ნაშრომებში [3, 16, 18], სინამდვილეში განუხრელად იზრდება რიცხვითი მოდელირების წარმოდგენილი შედეგების მიხედვით, რაც აგრეთვე ირიბად ადასტურებს, რომ ცნობები ფრუდის კრიტიკული რიცხვის მუდმივობის შესახებ გვირაბის ხანძრებში არ შეესაბამება სინამდვილეს. ჩვენი შეხედულებით აქ მნიშვნელოვანია თერმულად და მექანიკურად აღძრული ნაკადების ალგებრულად შეკრებადობის მხედველობაში მიღება გვირაბის ხანძრებში და აგრეთვე, ხანძრის ისეთი სცენარების დამუშავება მიწისქვეშა სივრცისათვის, როცა ხანძრის კერაზე სუფთა და გაჭუჭყიანებული ჰაერის ნაკადების ერთმანეთთან შერევა სხვადასხვა პროპორციით ხდება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 346 ფიგ. 4-ზე წარმოდგენილია რიცხვითი მოდელირების შედეგები 5, 10, 30, 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისათვის სხვადასხვა დახრილობის 0, 1, 3, 4, 6 % გვირაბებში. გვირაბის გეომეტრია: სიგრძე 100 მ; სიგანე 8 მ; სიმაღლე 6 მ; ხანძრის კერის ფართობი 16 მ2; ცეცხლის კერა განთავსებულია გვირაბის ცენტრალურ ნაწილში. ხანძრის მოდელირებისათვის წვის რეაგენტი ბენზინი. მოდელირების დრო 120 წმ, b პორტალთან დროისათვის 𝜏 = 0 წმ ერთმანეთის მიმართ პარალელურად ჩაირთვება 2 ცალი ჭავლური ვენტილატორი ჯამური წარმადობით 28 მ3/წმ და წნევით 2000 პა. ვენტილატორები ეჟექციით წარიტაცებენ ჰაერის ნაკადს, რომლის ხარჯი შესაძლებელია განისაზღვროს ჰაერის სიჩქარისა და გვირაბის კვეთის მიხედვით. დროის მომენტში 𝜏 = 20 წმ მოდელზე ამოქმედდება ხანძარი და ექსპერიმენტი დანარჩენ დროში გრძელდება ხანძრის თანხლებით. ამ პერიოდისათვის სავენტილაციო ნაკადს დაფარული აქვს მანძილი b პორტალიდან ხანძრის კერამდე ფიგ. 4. ჰორიზონტალური გვირაბის ვენტილაცია 5, 10, 30, 50 მგვტ ხანძრის გაჩენის მომენტისათვის 𝜏 = 20 წმ: 1 ჭავლური ვენტილატორი; o ხანძრის კერის ცენტრი. სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრის დროს გამოყოფილი მავნე აირებისა და კვამლის მოცულობის სიდიდეები შეტანილია ცხრილში 2. შეფასება გაკეთებულია გვირაბის ნულოვანი დახრილობის პირობებში. ამ შემთხვევაში ჰაერის სიმკვრივის შემცირება ტემპერატურის მომატების შედეგად პრაქტიკულად არ იწვევს უკუდინებას, ხოლო წვის პროდუქტები შეერევა სავენტილაციო ნაკადში და იწვევს ამ უკანასკნელის სიჩქარის გაზრდას. ჰაერის სიჩქარე გვირაბში განისაზღვრა რიცხვითი მოდელების მიხედვით ჰაერის ნაკადის ფრონტის მოძრაობის შესაბამისად b პორტალიდან a პორტალის მიმართულებით. სიჩქარე 𝑢1 განისაზღვრა b პორტალიდან o წერტილამდე მანძილისა და მის დასაფარავად საჭირო დროის მიხედვით, ჰაერის შესაბამისი ხარჯი არის 𝐺1. სიჩქარე 𝑢2 შეესაბამება მანძილს o წერტილიდან a პორტალამდე, ჰაერის შესაბამისი ხარჯი არის 𝐺2. კვამლისა და წვის სხვა ტოქსიკური პროდუქტების ხარჯი განისაზღვრა ფორმულით 𝐺 = 𝐺2 − 𝐺1 (9) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 347 ცხრილი 2. ჰაერის ხარჯი და სიჩქარე გვირაბში მოდელირების მიხედვით ხანძრის სიმძლავრე, მგვტ 𝑢1, მ/წმ 𝑢2, მ/წმ 𝐺2, მ3/წმ 𝐺1, მ3/წმ 𝐺, მ3/წმ 5 2.9 3.6 139.2 172.8 33.6 10 2.9 4.1 139.2 196.6 57.6 30 2.9 5.0 139.2 240.0 100.8 50 2.9 5.6 139.2 268.8 129.6 ფიგ. 5. დახრილ გვირაბში (3% ) ჰაერის საშუალო სიჩქარის ცვალებადობა ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადებისათვის. დახრილ გვირაბებში, ხანძრის პროდუქტების შერევის მიუხედავად, ხანძრის ამოქმედების პერიოდის (𝜏 = 20 წმ) შემდეგ, სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე ყოველთვის არ მატულობს. ფიგ. 5-დან ჩანს, რომ 30 და 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრებისათვის სავენტილაციო ნაკადის საშუალო სიჩქარე კლებულობს, მიუხედავად იმისა, რომ ჰაერს უფრო მეტი წვის პროდუქტები შეერევა, ვიდრე 5 მგვტ ხანძრის დროს. ამ შემთხვევაში, საბოლოოდ, ნაკადის ინერციის ძალებს გაცილებით აღემატება ჰაერის სიმკვრივის შემცირებით გამოწვეული ტივტივადობის ძალები. უფრო ზუსტად, პროცესზე გავლენის თვალსაზრისით, სავენტილაციო ნაკადის მოცულობის ზრდის ტემპი გაცილებით ჩამორჩება ტივტივადობის ძალების გავლენის ტემპს. 3.2. სიჩქარის პროფილები გვირაბის დამახასიათებელ განივ კვეთებში რიცხვითი მოდელირების შედეგად მიღებული სიჩქარის პროფილები მოცემულია ფიგ. 6, 7 და 8-ზე. ყველა ფიგურაზე განივი კვეთები მოცემულია ქვედა პორტალიდან დაშორების მანძილის მიხედვით შემდეგი კანონზომიერებით: ნახაზი n1 ქვედა პორტალი; ნახაზი n2 ქვედა პორტალიდან დაშორება 20 მ; ნახაზი n3 ქვედა პორტალიდან დაშორება 60 მ და ნახაზი n4 ქვედა პორტალიდან დაშორება 80 მ. მრუდების ნომრები შეესაბამება დროის შუალედებს 0.00 0.50 1.00 1.50 2.00 2.50 3.00 0.00 20.00 40.00 60.00 80.00 100.00 120.00 140.00 v, m/s t, s 5mw 10mw 30mw 50mw georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 348 ექსპერიმენტის დაწყებიდან: 1 𝜏 = 60 წმ; 2 𝜏 = 80 წმ; 3 𝜏 = 100 წმ; 4 𝜏 = 120 წმ. სიჩქარის პროფილების ყველა ნახაზზე სიჩქარის უარყოფითი მნიშვნელობა ნიშნავს ნაკადის მოძრაობას პორტალისაკენ 1, ხოლო დადებითი მნიშვნელობა პორტალისაკენ 2 (იხ. ფიგ. 2). ფიგ. 6. დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის პროფილები ორი ცალი ჭავლური ვენტილატორის მუშაობის დროს, მრუდები შეესაბამებიან დროის შუალედებს: 1 𝜏 = 60 წმ; 2 𝜏 = 80 წმ; 3 𝜏 = 100 წმ; 4 𝜏 = 120 წმ. ფიგ. 6-ის ნახაზიდან 1, მრუდი 1 გვიჩვენებს, რომ ხანძრის ამოქმედებამდე ჰაერის ნაკადი მოძრაობს პორტალი 1-ის მიმართულებით, ხოლო სიჩქარის ეპიურას აქვს კლასიკური სახე. ამ დროს ზედა პორტალთან ერთდროულად მუშაობს ორი ჭავლური ვენტილატორი. როგორც კი ამოქმედდება ხანძარი, მაშინვე იცვლება სიტუაცია (მრუდები 2, 3 და 4). ჰაერის მოძრაობის მიმართულებას და ინტენსიურობას უკვე უფრო მეტად განაპირობებს ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევა, ხოლო ვენტილატორების გავლენა შემცირების ტენდენციით ხასიათდება. აღსანიშნავია, რომ სიჩქარის პროფილების ყველა წარმოდგენილი ნახაზი ცხადყოფს, რომ წნევის ცვალებადობა ვრცელდება ბგერის სისწრაფით, რაც ანალოგიური სისწრაფით სათანადო შედეგების ცვალებადობას იწვევს. №1 №2 №3 №4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 349 ფიგ. 7. დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის პროფილები სამი ცალი ჭავლური ვენტილატორის მუშაობის დროს, მრუდები შეესაბამებიან დროის შუალედებს: 1 𝜏 = 60 წმ; 2 𝜏 = 80 წმ; 3 𝜏 = 100 წმ; 4 𝜏 = 120 წმ. ის გარემოება, რომ ზოგიერთი შედეგი ამოვარდნილია აღწერილი საერთო სურათიდან, განსაკუთრებით ფიგ. 7-ზე წარმოდგენილი მასალების მიხედვით, ადასტურებს ხანძრის ძლიერ გავლენას, აგრეთვე მექანიკური (ვენტილატორის მუშაობით) და თერმული (ხანძრით გავლენით) ენერგიებით აღძრული ნაკადების ალგებრულად შეკრების რთულ პროცესს, რაც პულსაციურობით და შემთხვევითობებით არის ნიშანდებული. ფიგ. 8-ის ყველა ნახაზიდან ჩანს, რომ პორტალში 2 ერთდროულად მოქმედი ოთხი ცალი ჭავლური ვენტილატორის შემთხვევაშიც კი თერმული წევა პრევალირებს ვენტილატორების გავლენაზე და ხდება სავენტილაციო ნაკადის დაშრევება. ეს მოვლენა საერთოდ ეწინააღმდეგება კრიტიკული სიჩქარის ცნებას, რომლის თანახმადაც ერთი პორტალი არის გვირაბში სუფთა ჰაერის მიმწოდებელი, ხოლო მეორე პორტალი გაჭუჭყიანებული ჰაერის ასარინებელი. წარმოდგენილი შედეგებიდან ჩანს, რომ ორივე პორტალიდან ხდება როგორც ჰაერის მიწოდება, ისე გაჭუჭყიანებულის არინება, რაც უნდა განვიხილოთ როგორც ძლიერი ხანძრის გავლენა და კრიტიკული სიჩქარის შეუსაბამობა ასეთი ხანძრების შეფასებისა და მართვის მიზნით. აღნიშნულიდან გამომდინარე, რიცხვითი სრულმასშტაბიანი მოდელირების შედეგების მიხედვით სრულიად ცხადია, რომ კრიტიკული სიჩქარის გამოყენებას აქვს ზღვარი, რაც სხვა თანაბარ პირობებში შემოსაზღვრულია ხანძრის სიმძლავრით და გვირაბის დახრილობით. №1 №2 №3 №4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 350 ფიგ. 8. დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარის პროფილები ოთხი ცალი ჭავლური ვენტილატორის მუშაობის დროს, მრუდები შეესაბამებიან დროის შუალედებს: 1 𝜏 = 60 წმ; 2 𝜏 = 80 წმ; 3 𝜏 = 100 წმ; 4 𝜏 = 120 წმ. 3.3. ჰაერის სიმკვრივისა და ტემპერატურის ცვალებადობა გვირაბის სიგრძეზე სავენტილაციო ჰაერის სიმკვრივის დინამიკა ხანძრის კერაზე და გვირაბის სიგრძის მიხედვით მოცემულია ფიგ. 9-ზე. ნახაზიდან ჩანს, რომ დაღმავალ ნაკადზე ჰაერის სიმკვრივე შემცირებულია და უშუალოდ ხანძრის კერაზე მისი მინიმალური სიდიდე იცვლება 0.18 0.28 კგ/მ3 ფარგლებში. ანალიზისათვის ავიღოთ სიმკვრივის რიცხვითი სიდიდის მაქსიმალური მნიშვნელობა 0.28 კგ/მ3. ხანძრის კერაზე მაქსიმალური ტემპერატურა, რომელმაც განაპირობა ჰაერის სიმკვრივის შემცირება მოცემულ ნიშნულამდე შეადგენს 610 ℃, ანუ 883 𝐾 (იხ. ფიგ. 10). კლაპეირონის განტოლებით განსაზღვრული ხანძრის მიერ აღძრული წნევა მოცემული მაჩვენებლებისათვის შეადგენს 71.0 kpa. შევნიშნოთ, რომ ასეთი სიდიდის დინამიკური წნევა გვირაბში ყველა შემთხვევაში გამოიწვევს სავენტილაციო ნაკადის გადაყირავებას. კლაპეირონის განტოლებას ამ შემთხვევაში აქვს სახე 𝑝𝑣 = 𝑅𝑇 (10) №1 №2 №3 №4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 351 ფიგ. 9. სავენტილაციო ჰაერის სიმკვრივის ცვალებადობა 3% დახრილობის გვირაბის სიგრძის მიხედვით 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის პირობებში. ფიგ. 10. სავენტილაციო ჰაერის ტემპერატურის ცვალებადობა 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის პირობებში, გვირაბის ცენტრალურ გრძივ სიბრტყეზე იატაკიდან 1.7 მ სიმაღლეზე 3% დახრილობის გვირაბის სიგრძის მიხედვით. მაშასადამე, როგორც თეორიულად, ისე რიცხვითი ექსპერიმენტების გზით დადგენილად უნდა მივიჩნიოთ, რომ ძლიერ ხანძარს გვირაბებში შეუძლია აღძრას ვენტილატორებზე უფრო დიდი დინამიკური წნევა, რომელსაც შეუძლია დადებითი მიმართულების (დაღმავალი) სავენტილაციო ნაკადების გადაყირავება 3% და უფრო მეტი დახრილობის გვირაბებში. 4. დასკვნები თეორიულად და რიცხვითი ექსპერიმენტებით დადგენილია, რომ სითბოს გამოყოფის მაღალი მაჩვენებლის მქონე ძლიერი ხანძარი აღძრავს საგვირაბე ჭავლური ვენტილატორების სტატიკურ წნევაზე გაცილებით უფრო დიდ დინამიკურ წნევას. შესაბამისად, აღნიშნული სიდიდეებით გამოწვეული ნაკადები, მათი მოძრაობის სხვადასხვა მიმართულების პირობებში, ალგებრულად შეკრების შემდეგ, იწვევენ ძლიერ უკუდინებას დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადების შემთხვევაში. ამიტომ კრიტიკული სიჩქარის დეკლარირებული რიცხვითი სიდიდე 3 მ/წმ ამ შემთხვევაში ვერ უზრუნველყოფს უკუდინების თავიდან 0.00 0.20 0.40 0.60 0.80 1.00 1.20 1.40 0 20 40 60 80 100 𝜌, kg/m3 l, m t=30 sec t=60 sec t=90 sec t=120 secfi r e zo n e 0 200 400 600 800 1000 0 20 40 60 80 100 t, 0c l, m t=30 sec t=60 sec t=90 sec t=120 secfi r e zo n e georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 352 აცილებას, რაც მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული სახანძრო ვენტილაციის პროექტების შედგენის დროს, რადგან ამ დროს უარესდება უბედურების ზონაში მოხვედრილი ადამიანების თვითევაკუაციის შესაძლებლობები. შესრულებული ანალიზი მკაფიოდ უჩვენებს, რომ მომხდარი ხანძრების შესწავლა და განზოგადება გამოდგება მათი მავნე გავლენის შესამცირებელი ღონისძიებების ადეკვატური დაგეგმვისა და განხორციელებისათვის. აღნიშნული დღის წესრიგში აყენებს არა მხოლოდ ხანძრის შემთხვევათა გულმოდგინე დაწვრილებით აღწერასა და ანალიზს, არამედ კონკრეტული გვირაბის გეომეტრიის, ადგილმდებარეობის, ბუნებრივი პირობების, სავენტილაციო სისტემების და ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით მოქმედების ცხადი ალგორითმის დამუშავების საჭიროობას და მიღებული შედეგების გავრცელებას მაშველებზე, გვირაბის მომსახურე პერსონალსა და მთელ საზოგადოებაზე. references 1. chow w.k., gao y., zhao j., dang j.f., chow c.l., miao l.: smoke movement in tilted tunnel fires with longitudinal ventilation, fire safety journal 75, 2015, pp14–22. 2. ingason h., li y.z.: model scale tunnel fire tests with point extraction ventilation, journal of fire protection engineering 21(1), 2011, pp 5-36. 3. kong j., xu z., you w., wang b., liang y., chen t.: study of smoke back-layering length with different longitudinal fire locations in inclined tunnels under natural ventilation, tunnelling and underground space technology 107, 2021, 103663. 4. ilias n., lanchava o., nozadze g.: numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system, quality access to success, 18(s1), 2017, pp 77-80. 5. vauquelin o., d telle d.: definition and experimental evaluation of the smoke “confinement velocity” in tunnel fires, fire safety journal 40(4), 2005, pp 320-330. 6. lei p., chen c., zhang y., xu t., sun h.: experimental study on temperature profile in a branched tunnel fire under natural ventilation considering different fire locations, international journal of thermal sciences 159, 2021, 106631. 7. lanchava o., javakhishvili g.: impact of strong fires on a road tunnel ventilation system, bulletin of the georgian national academy of sciences 15 (4), 2021, pp 38-45. 8. lanchava o.: analysis of critical air velocity for tunnel fires controlled by ventilation, mining journal 1(42), 2019, pp 126-132. 9. deberteix p., gabay d., blay d.: experimental study of fire-induced smoke propagation in a tunnel in the presence of longitudinal ventilation, proceedings of the international conference on tunnel fires and escape from tunnels, 2001. 10. lanchava o., ilias n., nozadze g.: some problems for assessment of fire in road tunnels, quality access to success 18 (s1), 2017, pp 69-72. 11. li y.z., ingason h.: effect of cross section on critical velocity in longitudinally ventilated tunnel fires, fire safety journal 91, 2017, pp 303-311 https://doi.org/10.1016/j.firesaf.2017.03.069. 12. fan c.g., yang j.: experimental study on thermal smoke backlayering length with an impinging flame under the tunnel ceiling, experimental thermal and fluid science 82, 2017, pp 262–268. 13. yi l., xu q., xu z., wu d.: an experimental study on critical velocity in sloping tunnel with longitudinal ventilation under fire, tunnelling and underground space technology 43, 2014, pp 198-203. https://www.infona.pl/contributor/0@bwmeta1.element.elsevier-c60609c7-554f-3a0f-a781-30712253d10e/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/1@bwmeta1.element.elsevier-c60609c7-554f-3a0f-a781-30712253d10e/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/2@bwmeta1.element.elsevier-c60609c7-554f-3a0f-a781-30712253d10e/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/3@bwmeta1.element.elsevier-c60609c7-554f-3a0f-a781-30712253d10e/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/4@bwmeta1.element.elsevier-c60609c7-554f-3a0f-a781-30712253d10e/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/5@bwmeta1.element.elsevier-c60609c7-554f-3a0f-a781-30712253d10e/tab/publications https://scholar.google.com/citations?user=dp-xdbyaaaaj&hl=en&oi=sra https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0379711205000196 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s0379711205000196 https://www.sciencedirect.com/science/journal/03797112 https://doi.org/10.1016/j.firesaf.2017.03.069 https://www.infona.pl/resource/bwmeta1.element.elsevier-75ddda73-925f-3253-9778-750b6206ffd3/tab/jcontent georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 353 14. weng m., lu x., liu f., du c.: study on the critical velocity in a sloping tunnel fire under longitudinal ventilation, applied thermal engineering 94, 2016, pp 422–434. 15. li y.z., ingason h.: discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation, fire safety journal 99, 2018, pp 22-26. 16. vaitkevicius a., carvel r., colella f.: investigating the throttling effect in tunnel fires, fire technology 52, 2016, pp 1619–1628 doi: 10.1007/s10694-015-0512-z. 17. thomas p.h.: the movement of buoyant fluid against a stream and the venting of underground fires, fire research notes, 351, 1958, http://www.iafss.org/publications/frn/351/-1. 18. thomas p.h.: the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood, 1968, p 8. 19. road tunnels: vehicle emissions and air demand for ventilation, piarc technical committee c4, technical report 2012r05en: 87 http://www.piarc.org, 2012. 20. road tunnels: vehicle emissions and air demand for ventilation, piarc technical committee d5, technical report 2019r02en: 62 http://www.piarc.org, 2019. 21. nfpa 502, standard for road tunnels, bridges, and other limited access highways, 2020. 22. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n.: fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18(4), 2019, pp 317-325. 23. li j., li y.f., cheng c.h., chow w.k.: a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels, tunnelling and underground space technology 89, 2019, pp 262-267. 24. li y.z., lei b., ingason h.: study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires, fire safety journal 45, 2010, pp 361-370. 25. lia j., li y.f., cheng c.h., chow w.k.: a study on the effects of the slope on the critical velocity for longitudinal ventilation in tilted tunnels, tunneling and underground space technology 89, 2019, pp 262-265. 26. danziger n.h., kennedy w.d.: longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels, fourth international symposium on the aerodynamics and ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering, 1982, pp 169-186. 27. lee c.k., chaiken r.f., singer j.m.: interaction between duct fires and ventilation flow: an experimental study, combustion science and technology 20, 1979, pp 59-72. 28. kennedy w.d.: critical velocity: past, present and future, seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, 1996, pp 305–322. 29. lanchava o., n. ilias n.: calculation of railway tunnels ventilation. journal of engineering sciences and innovation, 5(1), 2020, pp 69-86. 30. lanchava o., abashidze g., tsverava d.: securing fire safety for underground structures, quality access to success, 18(s1), 2017, pp 47-50. 31. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m.: heat and hygroscopic mass exchange modeling for safety management in tunnels of metro, quality access to success, 20(s1), 2019, pp 27-33. 32. lanchava o., ilias n.: complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow. technical sciences 3 (1), 2018, pp 69-84. 33. lanchava o.a. heat and mass exchange in newly driven mine workings. sov. min. sci. (engl. transl.); (united states) 21(5), 1986. 34. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n.: the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in the subway tunnels. https://www.infona.pl/contributor/0@bwmeta1.element.elsevier-21453cdb-7de8-394f-a9b6-1403a3397aad/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/1@bwmeta1.element.elsevier-21453cdb-7de8-394f-a9b6-1403a3397aad/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/2@bwmeta1.element.elsevier-21453cdb-7de8-394f-a9b6-1403a3397aad/tab/publications https://www.infona.pl/contributor/3@bwmeta1.element.elsevier-21453cdb-7de8-394f-a9b6-1403a3397aad/tab/publications http://www.iafss.org/publications/frn/351/-1 http://www.piarc.org/ http://www.piarc.org/ https://cwhib9vv.r.us-east-1.awstrack.me/l0/https:%2f%2ffeedback.recs.d.elsevier.com%2fsd-redirect%2fscience%3f_token=aaaamb0aqiw7awsjzru2uxjkihq3zhfc-hfhbtkmwsmuetfd-6eatq-tghyxepfodcjajysqbw0pajqhemd9uwxpa9rp8sdy%26_position=2%26_location=http%253a%252f%252fwww.sciencedirect.com%252fscience%253f_ob%253dgatewayurl%2526_method%253dcitationsearch%2526_version%253d1%2526_piikey%253ds0886779818311155%2526_origin%253drv_sd_recomm_email%2526dgcid=raven_sd_recommender_email/1/0100016b2c73babf-1f409615-02fd-43af-a4f3-16421c0244b6-000000/fxrw7ks9mq4ep-vz0joai6b1u6w=113 https://cwhib9vv.r.us-east-1.awstrack.me/l0/https:%2f%2ffeedback.recs.d.elsevier.com%2fsd-redirect%2fscience%3f_token=aaaamb0aqiw7awsjzru2uxjkihq3zhfc-hfhbtkmwsmuetfd-6eatq-tghyxepfodcjajysqbw0pajqhemd9uwxpa9rp8sdy%26_position=2%26_location=http%253a%252f%252fwww.sciencedirect.com%252fscience%253f_ob%253dgatewayurl%2526_method%253dcitationsearch%2526_version%253d1%2526_piikey%253ds0886779818311155%2526_origin%253drv_sd_recomm_email%2526dgcid=raven_sd_recommender_email/1/0100016b2c73babf-1f409615-02fd-43af-a4f3-16421c0244b6-000000/fxrw7ks9mq4ep-vz0joai6b1u6w=113 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:uebtzra9y70c https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:4jmboykvnbmc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:4jmboykvnbmc georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 354 proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety” sesam, 2017, pp 342-352. 35. lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k.: criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europe-asia, 2014, pp 29-34. 36. lanchava o., ilias n.: critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023 (2020), sesam 2019 https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 37. lanchava o., ilias n., nozadze g.: numerical simulation of air flow in short metro ventilation shafts caused by a piston effect. matec web of conferences 305, 00050 (2020), sesam 2019. https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500050 38. lanchava o., ilias n., radu s.m., jangidze m., khokerashvili z.: fire development study on physical models of transport tunnels. matec web of conferences 342, 03020 (2021) https://doi.org/10.1051/matecconf/202134203020 39. lanchava o., ilias n., radu s.m., nozadze g., tsanava d.: analysis of the use of transformable elements in intelligent tunnel ventilation systems. matec web of conferences 354, 00020 (2022) https://doi.org/10.1051/matecconf/202235400020 40. lanchava o.a.: hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, tbilisi, 1998, p 272. https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500023 https://doi.org/10.1051/matecconf/202030500050 https://doi.org/10.1051/matecconf/202134203020 https://www.matec-conferences.org/articles/matecconf/abs/2022/01/matecconf_sesam2022_00020/matecconf_sesam2022_00020.html https://www.matec-conferences.org/articles/matecconf/abs/2022/01/matecconf_sesam2022_00020/matecconf_sesam2022_00020.html https://doi.org/10.1051/matecconf/202235400020 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:ih-uz7u-co4c georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 172 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.15 origin of twenty proteinogenic amino acids nino karkashadze1, rusudan uridia1, nana tserodze1, nino kavtaradze1, liparit dolidze1, revaz zedginidze2 1iv. javaxhishvili tbilisi state university, p. melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia 2samtskhe-javakheti state university, akhaltsikhe, georgia abstract. “protein structure alphabet” – that is a name of l-configuration amino acids, which always or frequently occur in protein hydrolysates. discovery of proteinogenic amino acids was a quite long process and took many years from 1806 to1935. according to wicker and schmidt a presence of amino acids in protein hydrolysate is considered to be established if at least two researchers derived them independently of each other and if its structure is confirmed by synthetic pathway [1]. even today these requirements are valid in relation to newly discovered amino acids. each amino acid, except for a name foreseen by the international nomenclature has its trivial (conventional) name, which points either at the source, from which this amino acid was derived first, or notes some of its special characteristics. the presented work provides chronological review of the history of discovery of twenty proteinogenic amino acids. key words: amino acids, proteinogenic amino acids, natural materials introduction amino acids play an important role in our organism, they normalize and concentrate our attitude (mood), regulate and adjust aggression, attention, sleep mode, as well as sexual activity. right after entering the organism proteins break down to amino acids, then liberated amino acids are used as proteins and enzymes necessary for organism. “protein structure alphabet” – that is a name of l-configuration amino acids, which always or frequently occur in protein hydrolysates. discovery of proteinogenic amino acids was a quite long process and took many years from 1806 to1935. according to wicker and schmidt a presence of amino acids in protein hydrolysate is considered to be established if at least two researchers derived them independently of each other and if its structure is confirmed by synthetic pathway [1]. even today these requirements are valid in relation to newly discovered amino acids. each amino acid, except for a name foreseen by the international nomenclature georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 173 has its trivial (conventional) name, which points either at the source, from which this amino acid was derived first, or notes some of its special characteristics. the presented work provides chronological review of the history ofdiscovery of twenty proteinogenic amino acids. in 1806 french chemists vauquelin and robiquet [2] derived the amino acid – asparagine (αaminosuccinic acid β-amide) from asparagus juice using acid hydrolysisof proteins (proteolysis). in opinion of hlasiwetz and habermann [3], ammoniac, which is contained in acid hydrolysates of protein, is generated from amido groups of asparagine and glutamine. in 1932, damodaran et al. derived asparagine from enzymatic hydrolysate of edestin (kind of protein) and ultimately confirmed presence of this amino acid in proteins [4]. l-cystine or β β′-dithiodi(α-aminopropionic acid) was first isolated from urolith (kidney stone) by wollaston in 1810 [5], and later – by moerner [6] from keratin (horny) hydrolysate. cystine is in large quantities in keratin and many other proteins. l-cysteine (α-amino-β-mercaptopropionic acid) enters into composition of proteins, as well, but only cystine – a product of cysteine oxidation is discovered in acid hydrolysatesof proteins. it was established later that large quantities of amino acid tryptophan in proteins lead to cysteine formation during an acidic hydrolysis process, as well [7]. both cystine and cysteine disintegrate resulting from alkali treatment. cysteine presence in protein is confirmed by red color formedin mix with nitroprusside. in neutral or alkali solutions, especially in presence of metal ions, cysteine is oxidized to cystine. at the same time, it was discovered that cystine is restored to cysteine by hydrogen evolved as a result of interaction of hydrochloric acid and stannum [8]. in 1903 erlenmeyer [9, 10]derived cysteine and cystine by a synthesisroute and established the structure of these amino acids. cysteine generates carboxylic acid when interacting with formaldehyde. this reaction is not peculiar to cystine, so it is used for cysteine identification [11]. in order to detect cysteine, they use sullivan highly specific reaction: in highly reducing environment with sodium 1,2-naphthoquinone-4-sulphonate cysteine forms a characteristic redbrown color [12]. l-leucine (α-aminocaproic acid) was derived first from cheese by prust in 1813 [13]. the same compound was isolated in crystalline form by braconnot from acid hydrolysates of muscle and wool, and called leucine [14]. leucine was derived by a synthesisroute from isovaleraldehyde using strecker reaction and it turned to be similar to racemized natural compound [15]. glycine (aminoacetic acid) was isolated in 1820 by braconnot from acid hydrolysate of gelatin [14]. scientist drew attention to the sweet taste of this compound and called obtained “gelatin sugar” first glycocoll, and then glycine (from greekglukos – sweet). later studies made it possible to identify glycine structure, while its synthesis was conducted through interaction of monochloroacetic acid and ammoniac [16, 17]. glycine is a common amino acid, it is contained inmany proteins, occurs in oxytocin and vasopressin in the form of amide: it is a component part of glutathione, hippuric acid, glycolic acid and other substances. sarcosine – a product of tissue metabolism in mammals is a methyl-derivative of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 174 glycine. in 1951 was isolated from peanut protein [18], and afterwards – from hydrolysates of some antibiotics. taurine is a biologically active substance, which was first isolated from ox gall in 1827 and was named so due to latin taurus – bull. taurine is synthesized in the organism based on methionine and cysteine. in 1970 its indispensable presence in the form of cat feed component was recognized. in its absence animals experienceddegeneration, which led to blindness, heart diseases. observations over animals made understand how important is taurine for humans [19], [20]. l-tyrosine (α-amino-β-(p-hydroxyphenyl propionic acid) was isolated in 1846 by liebig from products of alkaline hydrolysis of casein [21]. in 1848 tyrosine was derived by rue from cochineal [22], and in 1849 – by boehm from proteins (albumin, casein, fibrin) [23]. tyrosine structure was established in 1883 by erlenmeyer and lipp. tyrosine is very hardly soluble in water that simplifies its separation from protein hydrolysate. tyrosine-o-sulfate is found in fibrinogen and human urine. in 1850 strecker derived l-alanine (α-aminopropionic acid) by a synthesis route [24]. his goal was a receipt of lactic acid, for which end he treated the product of acetaldehyde and ammoniac condensation withhydrocyanic acid and hydrochloric acid. strecker derived lactic acid through crystalline alanine interaction with nitrous acid. he received amino nitrile first, which was transformed into amino acid resulting from hydrolysis. it is possible to produce any amino acid using strecker reaction, if we use respective aldehyde for reaction. 38 years after strecker synthesis, veylisolated alanine from silk protein hydrolysate (silk proteins fibrin and fibroin are especially rich in alanine) [25]. little later fischer and skitaderived alanine from silk and established its structure and configuration through its transition to lactic acid [26]. valine (𝛼-aminoisovaleric acid) was discovered in 1856 by gorup-bezanets in pancreatic gland extract [27,28]. in 1879 schutzenberger showed that valine is a product of protein (albumin) hydrolysis. amino acid valine is contained in many proteins, though in relatively small quantities [29]. valine structure was ultimately established by fischer in 1906 [30], through identification with one of stereoisomers isolated from amino acid mixture received by a synthesis route. l-serine (α-amino-β-hydroxy propionic acid) was derived in 1865 by kremer from silk protein [31]. he noted that according to its structure serine is similar to alanine and cystine and is a hydroxyamino acid. in 1902 fischer and lochs synthesized serine and established its structure [32]. serine is a common amino acid and is abundant in silk fibroin. serine occurs in the form of phosphate ester, as well. l-arginin (α-amino-δ-guanidine valeric acid) was isolated in 1866 by schultz and steiger from white (etiolated) sprouts of lupin (lupinus) [33]. arginine structure was established through its hydrolysis in alkali environment (resulting from which ornithine and urea were received) [34], as well as from benzoyl ornithine through its synthesis [35]. during acidic hydrolysis of proteins arginine may disintegrate up to ornithine; arginine transformation into citrulline during hydrolysis in alkali medium is reported from literature as well [36]. arginine is not presented in proteins only, but occurs in free form, too. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 175 l-glutaminic acid (α-aminoglutaric acid) was received by ritthausen in 1866 from gluten hydrolysate – wheat endosperm [37]. in 1890 wolf carried out the first chemical synthesis of glutamic acid [38]. glutaminic acid is one of the most common amino acid. it plays important role in metabolic processes. in the presence of hydrochloric acid glutaminic acid is crystallized in the form of hardly soluble carboxylic acid. pyrrolidine-α-carboxylic acid (pyrroglutaminic acid, 5-oxo-2-pyrrolidine carboxylic acid) is generated when boiling the aqueous solution of this acid. l-glutaminic acid monosodium salt is used as a spice (flavoring). in 1868 ritthausen generated asparaginic acid (αaminosuccinic acid) from protein hydrolysate [39]. earlier this amino acid was considered as a product of asparagine hydrolysis. later asparaginic acid was synthesized, too [40]. n-acetyl asparaginic acid is found in cat brain extract at a 100 mg concentration per 100 g of tissue. it is contained in liver, kidney, muscles and urine of rats and cats (1-3 mg per 100 g). l-phenylalanine (α-amino-β-phenyl propionic acid) was isolated in 1879 by schultze and barbieri from white (etiolated) sprouts of lupin (lupinus) [41]. in 1882 erlenmeyer and lipp derived phenylalanine by a synthesis route [42]. glutamine (α-aminoglutaric acid-γ-amide) was isolated in 1883 by schultze and boschard from beetroot juice [43], while damodaran et al educed it from enzyme hydrolysate ofedestin [44]. glutamine was synthesized for the first time in 1933 by bergmann et al. [45]. glutamine is accumulated in large quantities in some species of higher plants. it is one of the main amino acidic components of mammals’ blood. amido groups are especially labile in glutamine molecule, they easily undergo cyclization and generate pyrrolidine carboxylic acid ammonium salt. amido groups are relatively stable in peptides, where glutamine γ-amino groups are involved in peptide bonds. other γ-glutamine derivatives (γ-glutamine peptides, γ-glutaminic acid ethyl ester and homoglutamine) are prone to cyclization. cyclization process of glutamine and other similar compounds is catalyzed by phosphates and some other anions. in 1898 drexler educed amino acid lysine (α, ε-diamino carboxylic acid) from casein hydrolysate [46]. by drexler’s presumption lysine should be a diamine. in 1902 fischer and weigert synthesized lysine [47]. lysine mainly occurs in animal proteins and either is not presented or available in negligible amount in vegetable proteins (zein, gliadin). when treated with protein nitrous acid free ε-amino groups of lysine transform into hydroxylic groups that is a sign that the major part of ε-amino groups entering protein, if not each of them, is in free state. histidine (α-amino-β-imidazole propionic acid) was discovered by kossel in 1896 [48] in acidic hydrolysate of sturin (sturgeon sperm protamine). pauly established a presence of imidazole ring in histidine molecule and showed that red color is formed during histidine interaction with diazotized sulphanilic acid in alkali medium (pauly reaction). histidine molecule structure was ultimately established through its synthesis in 1911 by pyman[49]. relatively much histidine is contained in hemoglobin. l-proline (pyrrolidine-2-carboxylic acid) was generated by a synthesis route in 1900 by willstätterfrom dibromopropylmalone acid ester [50], while in 1901 fischer isolated land d.lproline from casein hydrolysate [51]. proline is an amino acid soluble in alcohol. it forms yellow color georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 176 at paper chromatogramm when interacting with ninhydrin and blue color – with isatin. proline is available in collagen, gelatin and other proteins. l-tryptophan (α-amino-β3-indole propionic acid) was isolated in 1901 by hopkins and coli from products of casein hydrolysis by pancreatic gland juice [52]. tryptophan structure was established in 1907 by ellinger and flamand [53]. this amino acid occurs in many proteins, though usually in small quantities. animals’ demand for tryptophan is relatively less compared to other amino acids. l-isoleucine (α-amino-β-methylvaleric acid) was isolated in 1904 by ehrlich from sugar beet molasse, and little later – from fibrin hydrolysate, which was produced by treatment of pancreatic gland juice, as well as from wheat gluten, egg albumin and meat [54]. on ehrlich’s observations, chemical composition of the separated product was similar to leucin’s composition, but isoleucine itself differs from leucin according to several properties (solubility, melting temperature, copper salt dissolubility). ehrlich was able to decompose l-isoleucine to d-amylamine, as well as to receive isoleucine epimer from d-isovaleraldehyde. l-carnitine is frequently called vitamin-like substance, since human organism can synthesize itindependently. it was detected in 1905 by russian scientists: v. gulevich and r. krimberg. in 1962, the physiological role of carnitine was established – it provides fatty acids transportation to mitochondria, where their burning and energy release take place [55]. l-carnitine is synthesized in liver and kidney, from where it is transported to other tissues and organs. l-carnitine – amino acid derived from lysine was named so due to the fact that it was isolated first from meat (carnis). methionine (α-amino-γ-mercaptobutyric acid) was discovered in 1922 by moeller when studying streptococci growth factors [56]. in 1928 barger and coyne [57] synthesized methionine using strecker method. natural objects contain methionine sulfoxide, which presumably is a product of nonenzymatic oxidation. threonine (α-amino-β-hydroxybutyric acid) was derived in 1935 by rose et al. from acid hydrolysateof fibrin [58]. researchers set a goal of separating the necessary factor of rat growth from protein hydrolysate. threonine discovery made it possible to establish for the firsttime that rat growth is possible through their putting on a cleaned amino acid diet, as well. rose et al derived αaminobutyric acid through threonine reduction and d-butyric acid – via its oxidation. threonine was synthesized by carter [59]. further, west and carter divided this amino acid into four stereoisomeres. similar to serine, threonine is widespread in the form of phosphate ester. serine and threonine reacts with iodic acid with formation of glyoxalic acid, ammoniac, and respectively, formic or acetic aldehydes. this reaction is usually used for quantification of serine and threonine. references: 1. vickery h.b., schmidt c. l. a. nomenclature and symbolism for amino acids and peptides chem. revs. 1931., v.9, p.169. 2. vauquelin l. n., robiquer p. j. ann. chim. (paris). 1806, v. 57, p. 88. 3. hasiwetz h., habermann. j. ueber die proteinstoffe. ann. 1873, v. 169, p.150. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 177 4. damodaran m., jaaback g., chibnall a. c. the isolation of glutamine from an enzymic digest of gliadin . biochem. j. 1932, v. 26, № 5. p. 1704. 5. wollaston w. h. ann. chim. (paris). 1810, 76. p. 21. 6. morner k.a.h. z. physiol. chem., 1899. 28. p. 595. 7. olcott h.s., fraenkelconral h. j. biol. chem. 1947, 171. p. 583. 8. baumann e. z. physiol. chem. 1884, 8, p. 299. 9. erlenmeyer e. jr. ber. 1903, 36, p. 2720. 10. erlenmeyer e. jr ., stoop f. ann. 1904, 337, p.222. 11. strickland r. d., martin e. l., riebsonner j.l. j biol. chem. 1954, 207, p. 903. 12. sullivan m. x.., hess w. c., howard h.w. j biol. chem. 1942, 145, p. 621. 13. proust m. ann.chim et phys. 1819, 10, p. 29. 14. bracommot h. ann chim et phys. 1820, 13, p. 113. 15. schulze e., likiernik a. ber. 1891., 24, p. 669. 16. cahours a. ann. 1857, 103, p. 87. 17. cahours a. ann. 1858, 107, p.147. 18. haworth r. d. macgillivray. r peacock d. h. naturee. 1951, 167, p.1068. 19. в. н. ермакова – эффуктивность сочетания тауфона с антиадренегическими препаратами при первичной открытоугольной глаукоме. российский офталмологический журнал 2008., 2:12-17 20. в. в. науменко. применение прерарата тауфон при контактной коррекции миопии. вестник офталмологии 4. 2014 21. liebig j. ann. 1848, 57, p. 127. 22. de la rue w. ann. 1848, 64, p. 1. 23. bopp f. ann. 1849, 69, p. 16. 24. erlenmeyer e, lipp a. ann. 1883, 219, p. 161. 25. strecker a. ann. 1850, 75, p. 27. 26. weyl t. ber. 1888, 21, p. 1407. 27. fischer e., skita a. z. physiol. chem. 1901, 33, p. 177. 28. gorup-besanez e. ann. 1856, 98, p. 1. 29. schutzenberger p. ann. chim. et phys. 1879, 16, 289. 30. fischer e. z. physiol. 1906, 39, p. 2320. 31. cramer e. j. prakt. chem. 1865, 96, p. 76. 32. fischer e., leuchs h. ber. 1902, 35, p. 3787. 33. schulze e., steiger e. ber. 1886, 19. p. 1177. 34. schulze e., winterstein e. ber. 1897. 30. p. 2879. 35. sorensen s. p. l. ber. 1910, 43, p. 643. 36. fox s. w. j. biol. chem. 1938, 123, p. 687. 37. ritthausen h. j. prakt. chem. 1866, 99, p. 454. 38. wolff l. ann. 1890, 260, p. 79. 39. ritthausen h. j. prakt. chem. 1868, 103, p. 213. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 178 40. dessaignes v. comp. rend. 1850. 30, p. 324., 1850, 31, p. 432. 41. schulze e., barbieri j. ber. 1879, 12, p. 1924. 42. erlenmeyer e. lipp a. ber. 1882, 15, p. 1006. 43. schulze e., bosshard e. landwirtsch. vers. sta. 1883, 29, p. 295. 44. damodaran m., jaaback g., chibnall a. c. biochem. j. 1932, 26, p. 1704. 45. bergmann m., zervas l., salzmann l. ber. 1953, 66, p. 1288. 46. drechsel e. j. prakt. chem. 1889, 39, p. 425. 47. fisher e., weigert f. ber. 1902., 35, p. 3772. 48. kassel a. z. physiol. chem. 1896, 22, p. 176. 49. pyman f. l. trans. chem. soc. 1911, 99, p. 1386. 50. willstatter r. bet. 1900, 33, p. 1160. 51. fisher e. z. physiol. chem. 1901, 33, p. 151. 52. hopkins f. g. cole s. w. proc. roy. soc. 1901, 68, p. 21. 53. ellinger a. flamand c. ber. 1907, 40, p. 3029. 54. rebouche c. j. kinetics, pharmacokinetics, and regulation of lcarnitine and acetyl-lcarnitine metabolism. ann ny acad sci. 2004., 1033: 30-41. 55. ehrlich f. ber. 1904, 37, p. 1809., 1907, 40, p.2538., 1908, 41, p. 1453. 56. mueller j. h. proc. roy. soc. exptl. biol. med. 1922, 19, p. 161. 57. barger g.m, coyne f. p. the amino-acid methionine ; constitution and synthesis. biochem j. 1928, v. 176, 22, p. 1417. 58. rose w. c., mccoy r. h., meyer c. e., carter h. e. womack m., mettz e. t. j. biological chemistry. 1935, v. 109, p. 77. 59. carter h.e. synthesis of αamino-βhydroxylnbutyric acids. j. biological chemistry. 1935, v. 112, p. 769. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 179 ოცი ცილოვანი ამინომჟავის წარმოშობის შესახებ ნინო ქარქაშაძე1, რუსუდან ურიდია1, ნანა წეროძე1, ნინო ქავთარაძე,1 ლიპარიტ დოლიძე1, რევაზ ზედგინიძე2 1ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახლმწიფო უნივერსიტეტი, პეტრე მელიქიშვილის სახ. ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტი, თბილის, საქართველო 2სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ახალციხე, საქართველო აბსტრაქტი. „ცილის სტრუქტურის ანბანი“ ასე უწოდებენ იმ კონფიგურაციის ამონომჟავებს, რომლებიც ყოველთვის ან ხშირად გვხვდება ცილის ჰიდროლიზატებში. ცილოვანი ამინომჟავების აღმოჩენა, რომელიც საკმაოდ ხანგრძლივი პროცესი იყო, მოიცავს 1806-1935წწ. ვიკერისა და შმიდტის მიხედვით ამინომჟავას არსებობა ცილის ჰიდროლიზატში დადგენილად ჩაითვლება, თუ ის ორმა მკვლევარმა მაინც გამოყო ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად და მისი აღნაგობა სინთეზურადაც დადასტურდა [1]. ეს მოთხოვნები ამჟამადაც ძალაშია ახლად აღმოჩენილი ამინომჟავის მიმართ. თითოეულ ამინომჟავას საერთაშორისო ნომენკლატურით გათვალისწინებული სახელის გარდა აქვს ტრივიალური (ტრადიციული) სახელწოდება, რომელიც მიუთითებს ან წყაროს, რომლისგანაც ეს ამინომჟავა პირველად გამოჰყვეს, ან აღნიშნავს მის რომელიმე განსაკუთრებულ თვისებას. წარმოდგენილ ნაშრომში ქრონოლოგიურად არის განხილული ოცი ცილოვანი ამინომჟავის აღმოჩენის ისტორია. საკვანძო სიტყვები: ამინომჟავები, ცილოვანი ამინომჟავები, ბუნებრივი მასალები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 369 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.41 ფერთა ჰარმონიზაცია ქართულ ორნამენტში ლია ლურსმანაშვილი1, გულნარა კვანტიძე2, ნატო ფაილოძე3 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი არქიტექტურის, ურბანისტიკისა და დიზაინის ფაკულტეტი, 2საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, ისტორიისა და ეთნოგრაფიის კოლექციები, უფროსი კურატორი 3აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი საინჟინროტექნოლოგიური ფაკულტეტი რეზიუმე ნაშრომში განხილულია ქართულ ორნამენტში გამოყენებილი ფერების კვლევის საკითხები. ორნამენტი ქართულ ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში მრავალფეროვნადაა წარმოდგენილი საერო-საეკლესიო სამოსში, ფეხსაცმელში, ხალიჩურ ნაწარმში, იარაღში, სამკაულში, ქვითხუროობაში, ხითხუროობაში, მეთუნეობაში და სხვ. ფერთა უხვი პალიტრითაა გადმოცემული ორნამენტი ფერწერულ იკონოგრაფიაში, ხელნაწერ წიგნებსა და მინიატიურებში. ორნამენტი, როგორც ქართული კულტურული მემკვიდრეობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ძეგლი, ეროვნული იდენტობისა და თვითმყოფადობის მატარებელია. საქართველოში ტურიზმის განვითარებას თან მოჰყვა ეთნოგრაფიული ნივთების კომერციალიზაცია, ვხვდებით უხეშ უზუსტობებს ფორმების, წარმოშობის, დომინანტი ფერებისა და შემკულობების თვალსაზრისით. ხშირად ნაკეთობებზე გამოსახული ორნამენტების არც ფორმას და არც ფერთა შეხამებას საერთო არ აქვს ძველ ქართულ ორნამენტთან. გაჩნდა საშიშროება იმისა, რომ გაგრძელდეს სტილიზირება და საზოგადოების არაინფორმაციულობამ განაპირობოს მისი სრული აღრევა და მივიწყება. ქართულ სამეცნიერო სივრცეში ორნამენტი შესწავლილია როგორც მხატვრული, ასევე სიმბოლური თვალსაზრისით. მიუხედავად საკითხის კვლევის არსებული მდგომარეობისა, ჯერ კიდევ არ მომხდარა ქართული ორნამენტის სისტემატიზაცია ფორმის, ფერისა და სიმბოლური მახასიათებლების მიხედვით და მათი რაციონალური გამოყენება სხვადასხვა ტექნოლოგიებში ორიგინალური ფორმისა და ფერის შენარჩუნებითა და დაცვით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 370 შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ დაფინანსებული პროექტი „ძველი ქართული ნაქსოვი ორნამენტის სახეობების კვლევა და მემკვიდრეობის ძეგლის მოძიებას, შესწავლა-გაანალიზებას, სისტემატიზაციასა და კლასიფიცირებას თანამედროვე საფეიქრო ტექნოლოგიებში დანერგვის მიზნით. პროექტის განხორციელებაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანია ყოფაში გამოყენებული ფერთა გამის, ფერთა შეხამების, ჰარმონიულობის, შეპირისპირების ან მათი კონტრასტულობის და გამოყენებული საღებარების (ქიმიური/ ბუნებრივი შესაღები მასალა) მოძიება და შესწავლა, რისთვისაც დაიგეგმა სამეცნიერო ჯგუფის მივლინებები აღმოსავლეთ საქართველოს რეგიონებში (ბოლნისი, გორი, სიღნაღი, თელავი, ალვანი ,თუშეთი). მივლინებების პერიოდში რეგიონულ და კერძო მუზეუმებში დაცული მასალისა და ყოფაში (ოჯახებში) შემორჩენილი ნივთების მიხედვით, მოხდა მოძიებული ორნამენტის სახეებისა და ფერების ფოტოფიქსაცია, ჩატარდა ინტერვიუები არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის მატარებლებთან, მოხდა ჩაწერა შემდგომი დამუშავების მიზნით. მატერიალური კულტურის ძეგლებიდან საგანგებოდ შევისწავლეთ ეკლესიამონასტრების, სალოცავებისა და ძველი საცხოვრებელი სახლების შიდა და გარე ინტერიერში არსებული დეკორი, მოხდა მათი ფოტოფიქსაცია, ზემოთ აღნიშნული თანმიმდევრობით კვლევისათვის. საკვანძო სიტყვები: ორნამენტი, ფერი, ჰარმონიზაცია, აღქმა, ქართული კოსტიუმი, დომინანტი ფერი, ფორმა, კულტურული მემკვიდრეობა ფერთა შეხამების შერჩევა, რომელიც ჰარმონიზირდება ინდივიდუალური მომხმარებლის გარეგნულ სახესთან, წარმოადგენს რთულ და მნიშვნელოვან საკითხს და ეფუძნება ფერთა მხედველობითი აღქმის კანონზომიერებებს. ჰარმონიზაცია არის შეთანხმება და თანმიმდევრობა ფერთა შეხამებაში. იგი წარმოიქმნება ფერთა შეპირისპირების ან მათი კონტრასტულობის საფუძველზე. ფერთა ჰარმონია მჭიდროდაა დაკავშირებული როგორც კოსტიუმის, ასევე მისი ელემენტების ფორმასთან და დანიშნულებასთან. ამიტომ დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ფერთა აზრობრივ და სიმბოლურ დატვირთვას. ამას ადასტურებს ფერთა ისტორიული სიმბოლიკაც. ფერთა სიმბოლიკას გასულ საუკუნეებში დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა. ძველად ფერის მიხედვით განასხვავებდნენ ყოველდღიურ, სადღესასწაულო და სარიტუალო სამოსს. მაგალითად, ქართველი მეფე ახალ წელს ყვითელი ყაბარჩით იმოსებოდა [ხელმწიფის კარის გარიგება], ყვითელი ფერი კი ჩინეთში საიმპერატორო ფერად მიიჩნეოდა. წითელ და ლურჯ სამოსს მეომრები ატარებდნენ. თალხ ფერებს ზოგადად სოციალურად დაბალი წოდებრივი ფენა იცვამდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 371 უძველესი ცივილიზაციის ხალხებში (მაგ, ეტრუსკები (funeral dance, etruscan fresco from a tomb cover, 5th century b.c.) და სხვ.) შავი, წითელი და თეთრი გლოვის აღმნიშვნელი ფერები იყო, როგორც ეს ბოლო დრომდე შემორჩა ხევსურულ ყოფას. ამავდროულად კი იგივე ფერებით (შავი, წითელი, თეთრი) შეკერილი სამოსით სადღესასწაულო, ოფიციალურ და საზეიმო შეხვედრების დროს იმოსებოდნენ მონარქები და სხვა დაწინაურებული პირები. თეთრი სადღესასწაულო. საქორწილო ფერია, ძველად და ახლა პატარძლის ჩაცმულობა თოვლივით თეთრი ფერი უმწიკვლობის, სინაზისა და სიწმინდის სიმბოლოა. საკითხის შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ ქართველთა ჩაცმულობაში სამი ძირითადი ფერი დომინირებს. ესენია: თეთრი, წითელი და შავი. ცნობილია ასევე ისიც, რომ ქართული ფოლკლორი სწორედ აღნიშნული ფერებითაა გაჯერებული და თითოეულ მათგანს თავისი მნიშვნელობა და სიმბოლური დატვირთვა გააჩნია. ქართველ ეთნოსთა ამ ფერებისკენ ლტოლვა ვალენტობის ეკოლოგიური თეორიის (evt) თანახმად ბიოლოგიურადაა კოდირებული ქართულ გენეტიკაში, რომელიც ჯერ ქვეცნობიერ სამყაროში დაილექა, შემდეგ კი მსოფლმხედველობასა და იდენტობაში გამოვლინდა და ადგილი მატერიალურ კულტურაშიც დაიმკვიდრა [კვანტიძე გ. ფერების სიმბოლიზმი ქართულ ტრადიციულ კოსტიუმში. ჟურნალი ისტორია, არქეოლოგია, ეთნოგრაფია, n 7. 2022]. ფერთა ჰარმონიზაციის მიხედვით, ქართული კოსტიუმი და ორნამენტი მრავალმხრივ საინტერესოა. რეგიონალურ სამოსში ვხვდებით ჰარმონიულ, მტკიცე და ქრომატულ ხევსურულ (სურ.1) და თუშურ ტალავარს (სურ.2.); ჰარმონიულ, მშვიდ, ჟღერად, მყარ, მდგრად და აქრომატულ ზოგადქართულსა და აფხაზურ ჩოხა-ახალუხებსა (სურ.3) და სარტყელ-გულისპირიან ქართულ კაბას (სურ.4). კონტრასტულ, დინამიურ და ნაჯერფერებიან აჭარულ სიხმა კაბას (სურ. 5), ჩათაკასა და თოლაბუსის სარტყელს, ასევე სამცხე-ჯავახურ ჩაქურასა და ქალის კაბას. მდგრად და ნაჯერფერებიან რაჭულ კაფთარას (სურ. 6), ჩიმჩიყსა და ფეშტემალს; მკვეთრად აქრომატულ, მტკიცე და მშვიდ სვანურს; არამდგრად და ჰარმონიულ გურულს, მტკიცე და ბრძოლისუნარიან ნაბადს, მდგრად და დინამიურ ელეგს (სურ.7) და ა.შ. ფერთა სიმბოლიკას აქტუალობა არ დაუკარგავს დღესაც. თანამედროვე ფერთა თეორიის მიხედვით, თანაბარკონტრასტული ფერადი სივრცე წარმოადგენს წერტილთა სამგანზომილებიან მიმდევრობას, სადაც თითოეული ფერადი სხეულის ფერთა ხასიათის აღქმას წარმოადგენს: სიღიავე, ფერადი დინება, გაჯერებულობა. ფერადი ტონი იცვლება წრეზე, გაჯერებულობა რადიუსზე, სიღიავე ვერტიკალზე. არაჰარმონიულად იკვეთება ფერთა ისეთი შეხამებაც, რომელთა შორის განსხვავებაც ფერთა წრის გარშემოწერილობის არაუმცირეს 1/3-ის ტოლია. მეორე მხრივ, ორი მომდევნო მსგავსი ფერებიდან ჰარმონიულად ითვლება ის, რომელიც უფრო ადვილად აღსაქმელია. ჰარმონიულად ითვლება ერთნაირი სიღიავის ფერი, ან ერთი ფერის მეორესთან დამატების გზით მიღებული ფერები. ჰარმონია მიიღება ისეთ ფერთა შეხამებით, რომელთა არჩევის სისტემაც არაორაზროვნად ნათელია. ასე მაგ,: ყვითელი ფერის კონტრასტულობის გამოსავლენად უკეთესია გამოვიყენოთ მუქი ყავისფერი ფონი და არა შავი, რადგანაც შავის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 372 ყვითელ ფერთან შეხამებისას, ქრომატული კონტრასტის კვალდაკვალ, შეიძლება გარდაიქმნას მოცისფრო ელფერის ფერად. ჰარმონია მიიღწევა ნიუანსის, იგივეობისა და კონტრასტის პრინციპით. ჰარმონიის მაჩვენებლად გვევლინება დომინანტი ფერი, რომელიც კომპოზიციაში თამაშობს ძირითად როლს. ფერის დომინანტური როლი განისაზღვრება მის მიერ დაკავებული ფართობის მიხედვით, გაჯერებულობით ან სიმკვეთრით. კონტრასტის ჰარმონიაში ყველა ფერი ეწინააღმდეგება მთავარს, ხოლო ნიუანსისა და იგივეობის ჰარმონიაში ყველა ფერი ერთმანეთს უახლოვდება გაჯერებულობით, სიღიავით, სითბოთი და სიცივით. იგივეობისა და ნიუანსის ჰარმონიის შემადგენელი ფერები განლაგებულია ფერთა წრის სპექტრის საზღვრებში, მაგ,: ლურჯი და ღია ლურჯი. ერთფეროვან ჰარმონიაში გამოიყენება ერთი ფერის რამდენიმე ელფერი (ყავისფერი, კრემისფერი, ხორცისფერი). ნიუანსის ჰარმონია შედგება მომიჯნავე, ან მონათესავე ფერებისაგან, რომლებიც ფერთა წრეზე გვერდიგვერდაა განთავსებული: ცისფერი და მოცისფრო-მომწვანო; ნარინჯისფერი და ნარინჯისფერ-წითელი. თუმცა, ერთფეროვან და მონათესავე ჰარმონიებს შეუძლიათ გამოიწვიონ მონოტონურობის, დაღლილობისა და გაღიზიანების შეგრძნება, განსაკუთრებით, მოდუნებული, უსიცოცხლო, ინერტული ჯგუფის ფერებისათვის. ასეთი სამოსის გამოსაცოცხლებლად მიზანშეწონილია კომპოზიციაში აქცენტის შეტანა თვისობრივად სხვა ფერის მცირე ზომის ლაქის სახით. ასეთი აქცენტის მეორე როლია ყურადღების კონცენტრაცია ტანსაცმლის ამა თუ იმ საჭირო მონაკვეთზე. თუ მონათესავე ფერთა შერწყმა არის მსუბუქი, ნაკლებად აქტიური და სტატიური, კონტრასტული ფერების შერწყმა პირიქითაა მკვეთრი, აქტიური და ემოციური. კონტრასტულად ითვლება ფერები, რომლებიც განლაგებულნი არიან ფერთა წრეზე ერთმანეთის საპირისპიროდ 90 გრადუსზე მეტი კუთხით. კონტრასტულ ფერთა შეხამება შეიძლება იყოს რამდენიმე სახის: დამატებით ფერთა ერთი წყვილის შეხამება, რომლებიც მოთავსებული არიან ფერთა წრის დიამეტრის მოპირდაპირე ბოლოებზე (მაგ: ყვითლისა და იისფრის და წითლისა და მწვანის შეხამება). დამატებითი ფერების (მაგ.: მოყვითალო მომწვანოსთან, მოწითალო იისფერთან), სამი ფერის კონტრასტული შერწყმა ან ტრიადის ჰარმონიის შედგენა შესაძლებელია ძირითადი ფერებისა და მათ ელფერებისგან. ფერები განლაგებულია ფერთა წრეში ჩახაზული ტოლგვერდა სამკუთხედის წვეროებზე, მაგ: ყვითელი, წითელი, ლურჯი ან ნარინჯისფერი, მწვანე და იისფერი. ქრომატული ჰარმონიის რაოდენობა განუსაზღვრელია. ქრომატული ფერები არაქრომატულებთან ქმნიან სხვადასხვა შეხამებას. თბილი ფერი განსაკუთრებით იგებს მუქი არაქრომატულების გვერდით, ხოლო ცივი-ნათელთან. გაჯერებული ფერები ჰარმონიაში თეთრთან და შავთან, ნაკლებად გაჯერებულები სხვადასხვა ელფერის რუხთან. არაქრომატული ფერები ამ შეხამებაში გამოიყენება სხვა ფერებისა და დეტალებუს გამოსაკვეთად. ყოველთვის ჰარმონიულად და კლასიკური შეხამების აქრომატულ ფერებად გვევლინებიან: თეთრი შავთან, რუხი შავთან, თეთრი რუხთან, ღია რუხი მუქთან. ამავე დროს, ფერადი ჰარმონია სიმპათია-ანტიპატიის საგანია და თავისთავად ქმნის ემოციურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 373 შთაბეჭდილებას, რომელიც შეიძლება ერთ ადამიანსაც კი განსხვავებული ჰქონდეს. ამ შემთხვევაში დადებითი ემოციური შთაბეჭდილება შეიძლება მივიღოთ იმ ფერებისგან, რომლებსახც ადრე გულგრილად ვუყურებდით. გადაღლილობის ამ ფსიქოლოგიური პრინციპიცაა აგებული ფერთა მოდური შეხამების ცვლილებამ, რომლებიც ზოგჯერ მკვეთრად ცვლიან მათ ჰარმონიულობაზე წარმოდგენას. როცა ფერები ეხებიან ერთმანეთს, ისინი გავლენას ახდენენ ერთმანეთზე და შეუძლიათ წარმოქმნან განსხვავებული შთაბეჭდილებები. ქრომატული კონტრასტის კვალდაკვალ შავი გაფორმება წითელ ფონზე ჩანს მომწვანოდ, იისფერ ფონზე-მომწვანო-მოყვითალოდ. ლურჯი ნახატი წითელ ფონზე გამოიყურება მომწვანოდ. საერთოდ, მუქი ფერი ღია ფერის სიახლოვეს გვერჩვენება უფრო მუქად და პირიქით. ნეიტრალური ფერის ზოლი ერთმანეთზე ზეგავლენას ცვლის ფერებში. ფერთა შეხამებაზე დიდ ზეგავლენას ახდენს ამა თუ იმ ფერის სიჭარბე. ზოგჯერ ძირითადი ფერი შეიძლება გამოვკვეთოთ კონტრასტული ფერის გასაფორმებელი დეტალით. ძირთადი ქსოვილისათვის ჩვეულებრივ იყენებენ შედარებით რბილ და მშვიდ ტონს, გასაფორმებელი მასალისთვის კი-გაჯერებულსა და მკვეთრს. ფერთა შეხამების ჰარმონიულობა დამოკიდებულია საგნის ფერადი მონაკვეთის აბსოლუტურ კუთხურ სიდიდეზე, კომპოზიციასა და თვით ფერებზე. როგორც ვიცით, შესრულებული მინიატურა 10-ჯერ გადიდებისას უხეშდება. კოსტიუმში ეს წარმოჩინდება გასაფორმებელი ორნამენტის რაოდენობის ან გასაფორმებელი ელემენტის მასის გადიდებით. მცირე მოცულობის გაფორმება ყოველთვის გამოიყურება მკვეთერად. ქართულ კოსტიუმში ფერთა შეხამების ჰარმონიულობის თვალსაჩინო მაგალითია ხევსურული ტალავარის ორნამენტი, თუშური ჩითების დეკორი, მოხეური კაბის ზოომორფული ორნამენტი და სხვ. ცნობილია, რომ საგნის ფარდობითი ზომის მონაკვეთები ზემოქმედებენ ფერთა ჰარმონიის წარმოშობაზე. მიუღებელი ფერებიც შეიძლება იქცეს ჰარმონიულად, თუ შევცვლით საგნის ფაქტურას ან გამოვიყენებთ მას სხვადასხვა რაოდენობით. აუცილებელია გავითვალისწინოთ, რომ აქტიური ფერები თანაბარი ფლობის შემთხვევაში, გადაწონიან პასიური მწვანისა და ლურჯის აღქმას კოსტიუმში. წითელი ფერი უფრო მკვეთრი და დასამახსოვრებელია. წითელი ფერის განსაკუთრებულობას წარმოადგენს ის, რომ არასაკმარისად აჩვენებს საგნისა და მასალის სტრუქტურულ თვისებებს, რაც აშკარად აჭარული კოსტიუმის ფერთა ჰარმონიზაციას მიესადაგება. ქართული კოსტიუმის ორნამენტში ფერთა კომპოზიციის 3 სახეა მოცემული: 1) ერთფეროვანი; 2) პოლარული (ქრომატული-აქრომატულთან, ღია-მუქთან, თბილი-ცივ ფერთან, გაჯერებული-ნაკლებად გაჯერებულთან; 3) მრავალფეროვანი-ტრიადის ჰარმონია მონათესავე ფერებთან მაგ.: წითელი კაბა, ყვითელი ჟაკეტი, ლურჯი ყელსახვევი და ა.შ. რაც ძლიერ მოგვაგონებს აჭარელი ქალის კოსტიუმს. ფერთა თეორიის მიხედვით, გაჯერებული ფერების დიდი რაოდენობა თვალს აღიზიანებს, ამიტომ კოსტიუმშ, განსაკუთრებით კი კლასიკური სტილის სამოსში მათ ყველაზე ხშირად გამოიყენებენ გაფორმების სახით ან დამატებით ელემენტად. ქართულ კოსტიუმში გაჯერებული ფერების რაოდენობა ორნამენტშია გამოყუენებული, რაც ამ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 374 პრობლემას, ანუ თვალის გაღიზიანებას ხსნის საოცარი ჰარმონიული შეხამება კოსტიუმის ქსოვილისა და ამ კოსტიუმზე სამშვენისად დატანილი ორნამენტის ფერები. ამგვარად, როგორც კვლევამ აჩვენა, ქართულ კოსტიუმსა და ორნამენტში ფერთა შერწყმა, ტონი, გაჯერებულობა და შეხამება სრული ჰარმონიულობით პასუხობს ფერთა თეორიის მოთხოვნას და ქართველთა გენეტიკურად ესთეტიური გემოვნების გამორჩეული მაჩვენებელია. გამოყენებული ლიტერატურა 1. დოლიძე ნ., დათუაშვილი მ., უგრეხელიძე ი., ჩარკვიანი ი., ჩირგაძე ქ., ლურსმანაშვილი ლ., კვანტიძე გ., 2017: ქართული ეროვნული სამოსის ილუსტრირებული ცნობარი. მონოგრაფია. გამომც. აწსუ. ქუთ. 2. დოლიძე ნ., დათუაშვილი მ., უგრეხელიძე ი., ჩარკვიანი ი., ჩირგაძე ქ., ლურსმანაშვილი ლ., კვანტიძე გ.,2017: ქართული ეროვნული სამოსის კონსტრუქტორული და ტექნოლოგიური დაგეგმარება. მონოგრაფია. აწსუ გამომც. ქუთ. 3. დოლიძე ნ., დათუაშვილი მ., უგრეხელიძე ი., ჩარკვიანი ი., ჩირგაძე ქ., ლურსმანაშვილი ლ., კვანტიძე გ., 2017: ქართული ეროვნული სამოსის ტერმინთა განმარტებითი ლექსიკონი. აწსუ გამომცემლობა. ქუთ. 4. კვანტიძე გ., 2018: ქართული სამოსის ორნამენტი. მონოგრაფია. გამომცემლობა სვეტი. თბ. 5. კვანტიძე გ., 2019: ქართული ჩაცმულობა (xvi-xviii სს,), მონოგრაფია, თბილისი 6. თოფურია ნ., 1953: მასალები ვაზის კულტურის ისტორიისათვის საქართველოში, მასალები საქართველოს ეთნოგრაფიისათვის, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობა. თბ. 7. კალანდია, გ. 2017: ქსოვილი საქართველოდან. რედ. გ. კვანტიძე, საქართველოს ხელოვნების სასახლე, საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტრო. გამომც. „ფავორიტი“. თბ. 8. ხიდაშელი, მ. 2010: არქაული ხანის გეომეტრიული სიმბოლოები, საქართველოს ძველი კულტურის საკითხები, თბ. 9. ხიდაშელი, მ. 2010 : ფერის სიმბოლიკა მახლობელი აღმოსავლეთის ადრესამიწათმოქმედo კულტურებსა და ქართულ ხალხურ კულტურაში, საქართველოს ძველი კულტურის საკითხები, თბ. 10. ღონღაძე, გ. 2004: ფერთამეტყველება ქართულ შელოცვებში. ქართველური მემკვიდრეობა. viii. თბ. 11. "ხელმწიფის კარის გარიგება" 1970: ქართული სამართლის ძეგლები, ტექსტი გამოსაცემად მოამზადა, გამოკვლევები, ლექსიკონები და საძიებლები დაურთო ი. სურგულაძემ, გამომც. „საბჭოთა საქართველო“, თბ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 375 ილუსტრაციები სურ.1 – ხევსურული ტალავარი. xix ს-ის i ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 376 სურ.2 – თუშური ტალავარი. xix ს-ის i ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 377 სურ.3 – ზოგადქართული და აფხაზური ჩოხა-ახალუხი. xix ს-ის i ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 378 სურ.4 – ზოგადქართული სარტყელ-გულისპირიანი ქართული კაბა. xix ს-ის i ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 379 სურ.5 – აჭარული სიხმა კაბა. xix ს-ის i ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 380 სურ.6 – რაჭული კაფთარა. xix ს-ის i ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 381 სურ.7 ზოგადქართული ელეგი. xviii ს-ის ii ნახ. საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს მუზეუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 382 color harmonization in georgian ornaments lia lursmanashvili1, gulnara kvantidze2, nato failodze3 1 professor, georgian technical university, faculty of architecture,urban planning and design; orcid id 0000-0001-9453-5820 2 senior curator of history and ethnography collection georgian national muzeum, orcid id 0000-0002-5582-0693; 3 akaki tsereteli state university, faculty of engineering and technology, orcid id 0000-0002-7298-6281 abstract in the paper are discussed the issues of research of the colors used in georgian ornament. in the georgian ethnography, the ornaments are represented in a various way as in secular so in the church clothes, shoes, carpet products, weapons, jewelry, stone carpentry, pottery and etc. the ornaments are presented with a rich palette of colors in pictorial iconography, manuscripts and miniatures. ornament, as one of the important monuments of georgian cultural heritage, is the representation of national identity and indigenousity. the development of tourism in georgia was accompanied by the commercialization of ethnographic items and as a matter of fact, we find gross inaccuracies in terms of forms, origin, dominant colors and decorations. as a result, often, neither the shape nor the combination of colors of the ornaments have anything to do with the old georgian ornament. there is a danger that the stylization will continue and lack of information will lead to its complete confusion and even to oblivion. in the georgian sciences ornaments are studied as in the artistic so in the symbolic ways. in spite of existing situation with studies, systemization of the georgian ornaments is not conducted according to form, color and symbolic peculiarities and their rational usage in the various technologies sustaining and protecting the original forms and colors. keywords: ornament, color, harmonization, perception, georgian dress, dominant color, form, cultural heritage georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 350 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.43 საქართველოში გავრცელებული დაჯირას salvia verticillata l. მიწისზედა ნაწილების ქიმიური შემადგენლობა და ბიოლოგიური აქტივობა თეონა კორკოტაძე1, დალი ბერაშვილი1, მალხაზ ჯოხაძე1, სოფიო გოქაძე1, ვახტანგ მშვილდაძე2 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 1. ფარმაცევტული ბოტანიკის დეპარტამენტი 2. იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი რეზიუმე განხორციელდა საქართველოში გავრცელებული დაჯირას salvia verticillata l. მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის კვლევა. დადგინდა დომინანტი კომპონენტების პროცენტული რაოდენობა შიდა ინტეგრაციით, ფოთლებიდან მიღებულ ეთერზეთში დომინანტი კომპონენტია კარიოფილენი (10.15 %), სპატულენოლი (9.8 %), ვალერანონი (11.9 %), ხოლო ყვავილებიდან მიღებულ ეთერზეთში გერმაკრენი d (17.2 %), კარიოფილენი (9.43 %). დადგინდა ტერპენული შენაერთების თანაფარდობა, დაჯირას ფოთლებისა და ყვავილების ეთერეზეთში ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენები შესაბამისად 38.43 % და 23.48 %-ია, ხოლო სესქვიტერპენული ნახშირწყალბადები 28.03 % და 40.61 %. ნარჩენი შროტის წყლიან, მეთანოლიან და ქლოროფორმიან ფრაქციაში დადგინდა ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა, ფოლინ-ციოკალტის (folin-ciocalteu) რეაქტივის გამოყენებით. მეთანოლიანმა და ქლოროფორმიანმა ფრაქციამ გამოავლინა ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა, მეთანოლიანი 100 %, ხოლო ქლოროფორმიანი ფრაქცია 83 %-ით ახდენს no-ის წარმოქმნის ინჰიბირებას ლიპოპოლისაქარიდით სტიმულირებული თაგვის მაკროფაგის უჯრედებიდან. წყლიანმა ფრაქციამ გამოავლინა ანტიოქსიდანტური აქტივობა (6.7 ± 0.3 მიკრომოლი te/მგ) orac ტესტში. საკვანძო სიტყვები. დაჯირა salvia verticillata l. ეთერზეთები, ფენოლური შენაერთები, ბიოლოგიური აქტივობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 351 შესავალი საქართველოში გვარი სალბის (salvia l.) 13 სახეობაა გავრცელებული, მათგან ორი კავკასიის და ერთი საქართველოს ენდემია [1, 2]. მათი უმეტესობა ქმნის დიდ ბიომასას, ამასთან, ადვილად ექვემდებარება კულტურაში შემოტანას. მათი ქიმიური შემადგენლობისა და სამედიცინო მიზნით გამოყენების შესახებ ინფორმაცია, საკმაოდ მწირია. ოფიცინალური სახეობა სამკურნალო სალბი კი საქართველოში ველურად არ იზრდება, აქედან გამომდინარე, აქტუალურია მათი შესწავლა, ნედლეულის დამატებითი ბაზის შექმნის მიზნით. ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოში მოზარდი გვარი სალბის ზოგიერთი სახეობის ქიმიური შესწავლა და ბიოლოგიური აქტივობის შეფასება, აქტუალური პრობლემაა თანამედროვე მედიცინისა და ფარმაციისათვის. ველურად მოზარდი სახეობებიდან გავრცელების ფართო არეალისა და ბიომასის მიხედვით კვლევის ობიექტად შერჩეულ იქნა, დაჯირა salvia verticillata l. დაჯირას (salvia verticillata l.) ფოთლების გამონაცემს იყენებენ ხალხურ მედიცინაში კარდიოვასკულარული დაავადებების [4], მუცლისა და კუჭის ტკივილის, ხველის, პირის ღრუს ინფექციისა და ჭრილობების დროს [4–6]. დაჯირას მიწისზედა ნაწილების ეთანოლიან და მეთანოლიან ექსტრაქტს ახასიათებს თავისუფალი რადიკალების შებოჭვის უნარი, იცავს ქსოვილს სხვადასხვა სახის ჟანგვითი პროცესებისაგან [7, 8]. მიწისზედა ნაწილების, წყლიანი ექსტრაქტიდან მიღებულ ვერცხლის ნანონაწილაკებს, აღმოაჩნდა მაღალი ანტიოქსიდანტური, ანტიბაქტერიული აქტივობა, ასევე გამოავლინა მნიშვნელოვანი ციტოტოქსიკური აქტივობა, სწორი ნაწლავის სიმსივნური (hct116) უჯრედების მიმართ [9]. დაჯირა salvia verticillata l., სახელწოდებით "იასამნისფერი სალბი" ან "იისფერი წვიმა", მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეა, იასამნისფერ-ლურჯი ყვავილებით (იხ. სურათი №1) [6]. გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვის მხარეში, ევროპასა და აზიაში, სირიაში, ირანში და ჩრდილოეთ ერაყში. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული, გვხვდება ყველა ფლორისტულ რაიონში. იზრდება ქვიან, თიხნარ, ღორღიან ეკოტოპებზე, მშრალ ფერდობებზე, სტეპებში, ბუჩქნარებში, ხშირად როგორც სარეველა მცენარე, იგი მთის შუა სარტყლამდე გვხვდება [10]. ამასთან ადვილად ექვემდებარება კულტურაში შემოტანას და ქმნის საკმაოდ დიდ ბიომასას. სხვადასხვა ქვეყანაში მოზარდი დაჯირას მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთების ქიმიური შემადგენლობის შედარებით, აღმოჩნდა, მნიშვნელოვანი განსხვავება დომინანტი კომპონენტების, სურათი № 1 დაჯირა salvia verticillata l. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 352 როგორც თვისებითი ასევე რაოდენობითი შემცველობის მიხედვით. მაგ. თურქეთში მოზარდი მცენარის ეთერზეთში დომინანტ კომპონენტს წარმოადგენს კარიოფილენის ოქსიდი, ირანში მოზარდში β-კარიოფილენი, იტალიის შემთხვევაში გერმაკრენი d (40.7 %), ხოლო რუმინეთში მოზარდში β-კარიოფილენი (16.03 %), α-ჰუმულენი (14.54 %) და კარიოფილენ ოქსიდი (15.24 %) იხ. ცხრილი №1. ცხრილი №1 დაჯირას ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის შედარებითი ანალიზი დომინანიტი კომპონენტების შემცველობისა და გავრცელების არეალების მიხედვით თურქეთში მოზარი დაჯირას salvia verticillata მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ეთერზეთი ძირითადად შეიცავს ჟანგბადშემცველ მონოტერპენებს 52.9 %, სესქვიტერპენული ჰიდროკარბონი 7.2 %-ია [11], ხოლო იტალიაში მოზარდი მცენარის მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში 79.6 % სექსქვიტერპენული ჰიდროკარბონია, ხოლო მონოტერპენული ჰიდროკარბონი 9.9 % [13]. სხვადასხვა ქვეყნებში მოზარდი დაჯირას ეთერზეთის, შემადგენელ კომპონენტებს შორის, განსხვავება შესაძლოა აიხსნას გეოგრაფიული მდებარეობით, კლიმატური ფაქტორით, ეთერზეთების მიღების მეთოდით, ფენოლოგიური ფაზებით, ნიადაგის განაყოფიერების დონით და ა.შ. [14, 15]. ქვეყანა თურქეთი [11] ირანი [4] რუმინეთი [12] იტალია [13] ლიტერატურული მონაცემები კომპონენტები 2018 2014 2012 2015 2016 β-კარიოფილენი 3.3 24 16.03 11.9 7.3 α-ჰუმულენი 0.3 8.1 14.54 5.9 2.7 გერმაკრენი d 6.4 2.29 39.5 40.7 სპატულენოლი 9.0 11 8.64 6.6 4.2 კარიოფილენ ოქსიდი 21.8 10 15.24 1.0 ბურბონენი 0.2 2.1 1.8 ლიმონენი 1.75 3.9 α-პინენი 0.29 0.5 1.0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 353 კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოში გავრცელებული დაჯირას მიწისზედა ნაწილების ქიმიური შემადგენლობისა და ბიოლოგიური აქტივობის შეფასება. კვლევის მეთოდები: ეთერზეთის მიღება განხორციელდა კლევენჟერის მეთოდით (სახ.ფარმ.ტ.#2). ეთერზეთის ქიმიური შემადგენლობის კვლევა ჩატარდა გაზური ქრომატოგრაფია მასსპექტრომეტრიით (gc-ms). დაჯირას ფოთლებიდან და ყვავილებიდან ეთერზეთის მიღების შემდეგ, განხორციელდა ნარჩენი შროტის კვლევა, ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების შემცველობაზე. წყლიანი ფრაქციის შრობა განხორციელდა ლიოფილური მაშრობით, შროტის ექსტრაქცია ჯერ მეთანოლით, შემდეგ ქლოროფორმით. მიღებული ფრაქციების შრობა როტაციული ვაკუუმ ამაორთქლებლის გამოყენებით. წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოფორმიანი ფრაქციების კვლევა თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული და სითხურ ქრომატოგრაფიულ მასსპექტრომეტრული მეთოდით (lcms). ფენოლების ჯამური შემცველობის განსაზღვრა სპექტროფოტომეტრული მეთოდით, folin-ciocalteu რეაქტივის გამოყენებით. ფენოლური კომპონენტების კვლევისთვის, ჩატარდა ფრაქციების თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზი სილიკაგელის ფირფიტაზე, წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციებისთვის გამოყენებული იყო გამხსნელთა სისტემა ქლოროფორმი : მეთანოლი : წყალი (26 : 14 : 3); ქლოროფორმიანი ფრაქციისთვის ქლოროფორმი : მეთანოლი (50 : 1). ფირფიტებზე დაკვირვება უი-დეტექტორის გამოყენებით 254 ნმ და 365 ნმ ტალღის სიგრძეზე, გამომჟღავნება-დიფენილბორილოქსიეთილამინი/პოლიეთილენგლიკოლი 4000 რეაქტივით (np/peg). ფენოლური შენაერთების იდენტიფიცირება განხორციელდა სტანდარტული ნიმუშის შეკავების დროისა და მას სპექტრების მიხედვით. წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობის შეფასება: ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალის აბსორბციის უნარით (orac ტესტი) და ადამიანის კანის ფიბრობლასტების ws1 გამოყენებით. საკონტროლოდ გამოყენებული იყო ტროლოქსის და ქვერცეტინის სტანდარტული ნიმუშის ხსნარი. უჯრედული კულტურის გამოყენებით, განისაზღვრა საკვლევი ობიექტების ინჰიბიტორული კონცენტრაცია, რომელიც 50 %-ით (ic50) აინჰიბირებს 2’,7’დიქლოროფლუორესცინი-ის (dcfh) დაჟანგვას. ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება შეფასდა, აზოტის (no) ოქსიდის წარმოქნის ინჰიბირების in vitro მეთოდით. დადებით კონტროლად გამოყენებული იყო l-name (n(g)ნიტრო-l-არგინინ-მეთილ-ესტერი), აზოტის ოქსიდის რაოდენობითი შემცველობა დადგინდა nano2-ის სტანდარტულ (საკალიბრო) გრაფიკთან შედარებით. კვლევის შედეგები. დაჯირას ფოთლებიდან მიღებულ ეთერზეთში იდენტიფიცირებულია 60-ზე მეტი კომპონენტი [3]. დაჯირას ფოთლებისა და ყვავილების ეთერეზეთში ჟანგბადშემცველი სესქვიტერპენები შესაბამისად 38.43 % და 23.48 %-ია, ხოლო სესქვიტერპენული ნახშირწყალბადები 28.03 % და 40.61 %. დომინანტი აღმოჩნდა კარიოფილენი (10.15 %), სპატულენოლი (9.8 %), ვალერანონი (11.9 %), ხოლო ყვავილებიდან მიღებულ ეთერზეთში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 354 გერმაკრენი d (17.2 %), კარიოფილენი (9.43 %). დაჯირას salvia verticillata l. ფოთლებიდან და ყვავილებიდან მიღებული ეთერზეთის შემადგენელი კომპონენტების იდენტიფიკაციისთვის, ექსპერიმენტულად მიღებული მასსპექტრი შედარებულ იქნა ნისტის მონაცემთა ბაზის მასსპექტრათან. უფრო მეტი სარწმუნოებისთვის გამოყენებული იყო სტანდარტული ნიმუშის ხსნარი, მათი ანალიზიც ტარდებოდა ეთერზეთებისთვის შერჩეული პირობებით. დაჯირას, წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციების თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზის შედეგები მოცემულია სურათზე № 2. თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზის შედეგებიდან ჩანს, რომ დაჯირას წყლიანი და მეთანოლიანი ფრაქციები საკმაოდ მდიდარია ფენოლური შენაერთებით (სურ.№2(1-3)). ფირფიტის np/peg-ით გამომჟღავნების შემდეგ 365 ნმ-ზე დათვალიერებით შეინიშნება მუქი მწვანე, ყვითელი, ნარინჯისფერი, მოყვითალო მომწვანო და ინტენსიური ლურჯი შეფერილობა (სურ. № 2-3), რაც დამახასითებელია ფენოლური შენაერთებისათვის. დაჯირას წყლიან, მეთანოლიან და ქლოროფორმიან ფრაქციაში, ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა განისაზღვრა ფოლინ-ციოკალტის (folin-ciocalteu) რეაქტივის გამოყენებით. სამი პარალელური ცდის შედეგებით დადგინდა მთლიანი ფენოლების ჯამური შემცველობა წყლიან ფრაქციაში 62 ± 7 %, მეთანოლიანში 30 ± 3 %, ქლოროფორმიანში 0.4 ± 0.2 %, შედეგები მოცემულია გრამებში (გალის მჟავას ექვივალენტი) 100 გ ექსტრაქტზე გადაანგარიშებით. ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა კორელაციაშია თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიული ანალიზის შედეგებთან, სითხური ქრომატოგრაფია მას სპექტრომეტრიით, მეთანოლიანი ფრაქციაში, დადგინდა ფენილკარბონმჟავების: როზმარინის და ქლოროგენის მჟავის, ფლავონოიდების: კემფეროლის და ლუტეოლინის შემცველობა. 1 2 3 a b a b a b სურათი №2 დაჯირას მეთანოლიანი (a) და წყლიანი (b) ფრაქციის თხელფენოვანი ქრომატოგრამა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 355 კვლევის შემდგომ ეტაპზე განხორციელდა, წყლიანი, მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ბიოლოგიური აქტივობის შეფასება. ანტიოქსიდანტური აქტივობა შეფასდა, ჟანგბადის თავისუფალი რადიკალის აბსორბციის უნარით (orac ტესტი) და უჯრედული კულტურის გამოყენებით in vitro ცდაში. ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა შეფასდა, აზოტის ოქსიდის (no) ინჰიბირების განსაზღვრით, ლიპოპოლისაქარიდით სტიმულირებული თაგვის მაკროფაგის უჯრედებზე. შედეგები მოცემულია ცხრილში №2. ცხრილი №2 დაჯირას მიწისზედა ნაწილების წყლიანი მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ფრაქციების ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა როგორც ცხრილიდან ჩანს, დაჯირას წყლიანი ფრაქცია ავლენს მაღალ ანტიოქსიდანტურ აქტივობას orac ტესტში, ხოლო მეთანოლიანი და ქლოროფორმიანი ქვ ერ ც ეტ ი ნი ტ რ ო ლ ო ქს ი l -n a m e 2 50 მ ი კრ ო მო ლ ი (µ m ) l -n a m e 1 მ ი ლ ი მო ლ ი ( m m ) დ აჯ ი რ ა წ ყლ ი ან ი მე თ ან ო ლ ი ან ი ქლ ო რ ო ფ ო რ მი ან ი ანტიოქსიდანტობა ws1 ic50 მკგ/მლ 0.027 ± 0.004 5 ± 3 3.2 ± 0.5 >100 orac მიკრომოლი te /მგ 21.1 ± 0.6 5.1 ± 0.2 6.7 ± 0.3 2.95 ± 0.04 0.081 ± 0.003 ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება, raw 264.7 >160 40 ±11 45 ± 8 ic50 მკგ/მლ ინჰიბირება მაქსიმალურ არატოქსიკურ კონცენტრაციაზე (%) 44 ± 10 % 67 ± 8 % 23 % 100 % 83 % ტოქსიკურობა (>20 % სიკვდილიანობა) არ არის ტოქსიკური არ არის ტოქსიკური არ არის ტოქსიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 356 მაღალ ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებას, ამასთან არ ავლენენ ტოქსიურობას თაგვის მაკროფაგის უჯრედების მიმართ (raw 264.7). დასკვნები: დაჯირას salvia verticillata l. მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულ ეთერზეთში დადგინდა დომინანტი კომპონენტების პროცენტული რაოდენობა შიდა ინტეგრაციით, ასევე ტერპენული შენაერთების თანაფარდობა. დაჯირას წყლიან, მეთანოლიან და ქლოროფორმიან ფრაქციაში განისაზღვრა, ფენოლური შენაერთების ჯამური შემცველობა, ფოლინ-ციოკალტის (folin-ciocalteu) რეაქტივის გამოყენებით. მეთანოლიან ფრაქციაში მოხდა ფენოლური შენაერთების იდენტიფიცირება, ფენოლკარბონმჟავებიდან: როზმარინის და ქლოროგენის მჟავა, ხოლო ფლავონოიდური აგლიკონებიდან კემფეროლის და ლუტეოლინის. დაჯირას მეთანოლიანმა და ქლოროფორმიანმა ფრაქციამ გამოავლინა მაღალი ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა, no-ს 100 % და, 83 % ინჰიბირება, მნიშვნელოვანი ტოქსიკურობის გარეშე. დადგინდა, დაჯირას წყლიანი ფრაქციის მაღალი ანტიოქსიდანტური აქტივობა orac ტესტში. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] რევაზ გაგნიძე, მურმან დავითაძე, ადგილობრივი ფლორა. ბათუმი, 2006. [2] დავლიანიძე მ., ღვინიაშვილი ც., მუყბანიანი მ., ჯიჯოლია-იმნაძე ლ., ჯუღელი თ., საქართველოს ფლორის ნომენკლატურული ნუსხა. თბილისი, 2018. [3] თეონა კორკოტაძე, დალი ბერაშვილი, ვახტანგ მშვილდაძე, მალხაზ გეთია, ალიოშა ბაკურიძე, “გვარი სალბის, საქართველოში მოზარდი ზოგიერთი სახეობის, ქიმიური შემადგენლობა და ანტიოქსიდანტური აქტივობა,” ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, no. 5–6, 2021. [4] nurhayat tabanca, betül demirci, zeki aytaç, k. hüsnü can başer, “the chemical composition of salvia verticillata l. subsp. verticillata from turkey,” nat. volatiles & essent. oils, vol. 4(1), pp. 18– 28, 2017. [5] m. sharifi-rad et al., “salvia spp. plants-from farm to food applications and phytopharmacotherapy,” trends in food science & technology, vol. 80, pp. 242–263, oct. 2018, doi: 10.1016/j.tifs.2018.08.008. [6] j. s. katanić stanković et al., “bioactivity, biocompatibility and phytochemical assessment of lilac sage, salvia verticillata l. (lamiaceae) a plant rich in rosmarinic acid,” industrial crops and products, vol. 143, p. 111932, jan. 2020, doi: 10.1016/j.indcrop.2019.111932. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 357 [7] murat tosun, sezai ercisli, memnune sengul, hakan ozer and taskin polat and erdogan ozturk, “antioxidant properties and total phenolic content of eight salvia species from turkey,” biol res, vol. 42, pp. 175–181, 2009. [8] bahman nickavar, mohammad kamalinejad and hamidreza izadpanah, “in vitro free radical scavenging activity of five salvia species,” pak. j. pharm. sci., vol. 20 (4), pp. 291–294, 2007. [9] v. mihailović et al., “green synthesis of silver nanoparticles using salvia verticillata and filipendula ulmaria extracts: optimization of synthesis, biological activities, and catalytic properties,” molecules, vol. 28, no. 2, p. 808, jan. 2023, doi: 10.3390/molecules28020808. [10] საქართველოს ფლორა, vol. xi. თბილისი: მეცნიერება, 1987. [11] s. karakaya et al., “a caryophyllene oxide and other potential anticholinesterase and anticancer agent in salvia verticillata subsp. amasiaca (freyn & bornm.) bornm. (lamiaceae),” journal of essential oil research, vol. 32, no. 6, pp. 512–525, nov. 2020, doi: 10.1080/10412905.2020.1813212. [12] magda coisin, ioan burzo, marius ştefan, elida rosenhech, maria and magdalena zamfirache, “chemical composition and antibacterial activity of essential oils of three salvia species, widespread in eastern romania,” analele ştiinţifice ale universităţii „al. i. cuza” iaşi s. ii a. biologie vegetală, pp. 51–58, 2012. [13] c. giuliani et al., “salvia verticillata: linking glandular trichomes, volatiles and pollinators,” phytochemistry, vol. 155, pp. 53–60, nov. 2018, doi: 10.1016/j.phytochem.2018.07.016. [14] milica aćimović, biljana kiprovski, milica rat, vladimir sikora, vera popović, anamarija koren, milka brdar-jokanović, “salvia sclarea: chemical composition and biological activity,” journal of agronomy, technology and engineering management, vol. 1 (1), 2018. [15] afsaneh tavassoli, akbar esmaeili, mohammad ali ebrahimzadeh, shila safaeyan, mohamad akbarzade and abdolhossein rustaiyan, “chemical composition of essential oil and antibacterial activity of salvia glutinosa l. growing wild in iran,” journal of applied chemical researches (jacr), vol. 3, no. 10, 2009. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 358 chemical composition and biological activity of aerial parts of salvia verticillata l. growing in georgia teona korkotadze 1, dali berashvili1,, malkhaz jokhadze 1, sopio gokadze 1, vakhtang mshvildadze 2 tbilisi state medical university 1. department of pharmaceutical botany 2. iovel kutateladze institute of pharmacochemistry summary a study of the chemical composition of the essential oil obtained from the aerial parts of salvia verticillata l., growing in georgia, was carried out. the percentage of dominant components was determined by internal integration, the dominant component in the essential oil obtained from the leaves is caryophyllene (10.15 %), spathulenol (9.8 %), valeranone (11.9 %), and in the essential oil obtained from the flowers, germacrene d (17.2 %), caryophyllene (9.43 %). the ratio of terpene compounds was determined in the leaves and flowers of salvia verticillata l., oxygenated sesquiterpenes are 38.43 % and 23.48 % respectively, and sesquiterpene hydrocarbons are 28.03 % and 40.61 %. the content of phenolic compounds was determined using folin-ciocalteu reagent in the aqueous, methanol and chloroform fractions of the residual plant material. the methanolic and chloroform fractions showed anti-inflammatory activity, the methanolic fraction – 100 % and the chloroform fraction – 83 % inhibiting the production of no from lipopolysaccharide-stimulated mouse macrophage cells (raw264.7). the aqueous fraction showed antioxidant activity (6.7 ± 0.3 micromole te/mg) in the orac test. key words: salvia verticillata l., essential oil, phenolic compounds, biological activity georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 104 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.13 საქართველოში ნაბდის დამზადების ტრადიციული მეთოდები ოლღა რუხაძე დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია ძველ საქართველოში ნაბდის დამზადების და გამოყენების ისტორია და ნაბდის სახეები. საქართველო ოდითგანვე იყო სამშობლო მენაბდეობის განვითარებაში, რომელსაც მატყლისაგან დამზადებულ მხატვრულ ნაწარმთა შორის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადგილი უჭირავს. ნაშრომში მოცემულია ნაბდის დასამზადებლად საჭირო მატყლის სახეობები, დამზადების ტექნიკა, ტექნოლოგიები, ტექნოლოგიური დამუშავების თანმიმდევრობა, გამოყენების სფეროები და სახეობები ფუნქციური დანიშნულების მიხედვით. საკვანძო სიტყვები: თექა, მოთელვა, ჭავლიანი და უჭავლო ნაბადი, ეთნოგრაფია, ტექნოლოგია, მატყლი. ძირითადი ნაწილი უქსოვადი მასალების დამზადება ისტორიულად სხვადასხვა ერის კულტურის კუთვნილებას წარმოადგენს. არსებობს მრავალი ლეგენდა თექის დამზადების შესახებ. თექის დამზადების ტექნოლოგია ძაფის დართვისა და ქსოვის წინამორბედად მოიაზრება. თექა, თავისი ჰიგიენური თვისებებიდან გამომდინარე, როგორიცაა ეკოლოგიურობა, თბოგამტარობა, ანტიბაქტერიულობა, სიმსუბუქე, ცვეთამედეგობა, თანამედროვე პირობებშიც არ კარგავს აქტუალობას და გაცილებით მეტად დასაფასებელი და ღირებული ხდება. არაერთი არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული და ისტორიული წყაროები გვაწვდიან ინფორმაციას, როგორც ძველი ქართული თექის, ისე სხვა კულტურათა თექის განვითარების შესახებ. არსებულ წყაროთა დახმარებით ვიგებთ თექის დამზადების ტექნოლოგიური პროცესების შესახებ. მოთელილი მასალისაგან შექმნილი ნაწარმი წარმოადგენდა არა მარტო სხეულის საფარველს, მისი თბური რეგულაციისა და მექანიკური დაზიანებისაგან დაცვის საშუალებას, არამედ ფუფუნებისა და ერთგვარი ესთეტიკური გემოვნების საგნებადაც ითვლებოდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 105 ძველი წელთაღრიცხვის iii-ii ათასწლეულთა მიჯნითაა დათარიღებული ბედენის აკლდამა, რომელშიც სხვა ნივთებსა და ქსოვილების ნაშთებთან ერთად, მოთელილი ნაწარმის ფრაგმენტებიცაა წარმოდგენილი. გ. გობეჯიშვილის ვარაუდით, „ქეჩა , ალბათ, ქვეშ ეფინათ მიცვალებულებს“ აქვე ნაპოვნია ნაბადგამოკრული ფარიც. თელვის საქმიანობა იმდენად იყო განვითარებული , რომ წერილობითი წყაროების მიხედვით, შუა საუკუნეებში, ქსოვილებთან ერთად, ნაბდები გაჰქონდათ საქართველოდან. საქართველოში მატყლს თელავდნენ სამეგრელოში, ზემო რაჭაში, იმერეთში, სვანეთში, ჯავახეთში, ხევში, ფშავში, თუშეთში, ქართლსა და კახეთში. მრავალმხრივი გამოყენება ჰქონდა მატყლის თელვით მიღებულ მასალას თავსაბურსა და შესამოსელში, სახლის შიგა სივრცის გასალამაზებლად და დასათბუნებლად; იყენებდნენ აგრეთვე დროებითი საცხოვრებლის სახურავად, კარვებად, სასაპალნე და ტვირთმზიდავი პირუტყვის აღკაზმულობაში, გაშლილ ველზე საჩრდილობლად და მოსაქრებადაც. გამოიყენებოდა ხალხურ მედიცინასა და სხვადასხვა საწესჩვეულებო რიტუალში. სახიან ნაბდებს ქალებს მზითვშიც ატანდნენ. საქართველოში ითელებოდა ჭავლიანი, ანუ „ბოჭკო-მაღალი“ და უჭავლო ნაბდები. ნაბადი მოთელილი მატყლისაგან დამზადებული წინ გახსნილი მთლიანი წამოსასხამია. ზურგი და კალთები მთლიანადაჭრილია, აქვს ღრმად ამოღებული ყელი და განიერი მხრები დამუშავებულია სარჩულზე, კისრის ნაპირი ტყავის დაწნული თასმითაა გაფორმებული, რომელიც ამავდროულად შესაკრავად არის გამოყენებული; ორივე კალთის ნაპირი შიგა მხრიდან გაფორმებულია ყვითელი აბრეშუმის ძაფის გრეხილი ორნამენტული ნაქარგობით, რომლებზეც გამოსახულია ვარსკვლავები, ნახევარმთვარე, ხელის მტევანი – გაშლილი თითებით უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთი ნაქარგობა (ხელის გამოსახულებით) კალთის შიგა მხარეს, სიმბოლური მნიშვნელობის მატარებელია და მიეწერება დაცვითი ხასიათის დატვირთვა (ხელი იფარავს). დანიშნულების მიხედვით მზადდება მოკლე ან გრძელი, მსუბუქი ან მძიმე, დაბალ ან მაღალხაოიანი. xix საუკუნეში საუკეთესო ნაბდის წარმოებით ამიერკავკასიაში განთქმული იყო საქართველო. ნაბადი მზადდებოდა თუშეთში, სვანეთში, იმერეთში, სამეგრელოსა და რაჭაში. ნაბადი თავისი უნიკალური თვისებების – სითბოდამცავობისა და წყალგაუმტარობის გამო, კავკასიელი ხალხის გასაოცარი გამოგონებაა. ნაბადი ღღესაც კი იდეალურ, შეუცვლელ სამოსად ითვლება მთიელი მწყემსებისათვის, ნისლიან და უხვთოვლიან პირობებში. მოხმარების მოხერხებულობის, სისადავისა და პრაქტიკულობის წყალობით ნაბადი ძველთაგანვე იყო ყველა სოციალური ფენის წარმომადგენლის – მწყემსისა თუ თავადის, მდიდრისა თუ ღარიბის საყვარელი და პრესტიჟული სამოსი. ნაბადს მოიხმარდნენ ქართველი მეფეებიც და რუსი იმპერატორებიც. xix საუკუნეში ნაბადი ჩოხა-ახალუხთან ერთად ფართოდ გავრცელდა, როგორც სამხედრო ამუნიციის ნაწილი. თითოეული ნაბადი მზადდება ინდივიდუალურად, ხელით – რაიმე მექანიზაციის გარეშე. ნაბდის დამზადებისას განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ნედლეულის ხარისხს. უპირატესობა ენიჭება მთის სამატყლე ჯიშის ცხვრის ბეწვს – შემოდგომაზე გაკრეჭილს, ამ დროს ბეწვი ყველაზე გრძელი და ხარისხიანია. კრეჭვის პროცესში მიმდინარეობს მატყლის დახარისხება დანიშნულების მიხედვით – სხვადასხვა სახის ქეჩის ნაწარმისათვის. http://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a1%e1%83%90%e1%83%a5%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%9d georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 106 ნაბდისათვის შეარჩევენ ყველაზე საუკეთესოს. მატყლს თავდაპირველად რეცხავან, აშრობენ და ჩეჩავენ საჩეჩელზე ახარისხებენ მოკლე და გრძელ ბეწვად – შესაბამისად ნაბდის შიგა და გარე ზედაპირების დასამზადებლად. მატყლს პენტავენ. გააფენენ საფენზე რამოდენიმე ფენად, გარეთა ზედაპირისათვის გრძელი ბეწვს, შიგასთვის მოკლეს, ასველებენ, მილისებურად დაახვევენ და თელავენ (მილისებურად დახვეულს აგორებენ) გარკვეული დროის განმავლობაში, შემდეგ გახსნიან, ისევ, დაასველებენ და იმეორებენ დახვევისა და მოთელვის ოპერაციებს. რაც უფრო ბევრჯერ განმეორდება ეს პროცედურა, მით უფრო ხარისხიანი (რბილი, მოქნილი, მტკიცე, თხელი) იქნება მოთელილი ქეჩა. მოთელვის დროს ქეჩას პერიოდულად ვარცხნიან სპეციალური ჯაგრისით, იმისათვის, რომ გრძელბეწვიანი იყოს და წვიმის წვეთებისაგან იოლად დაიწრიტოს. რამოდენიმე დღის განმავლობაში ამ ოპერაციებს მრავალჯერ იმეორებენ. ნაბდის დამზადების ყველა ოპერაციას თავისი დამოუკიდებელი მნიშვნელობა აქვს. ნაბადმა წყალი რომ არ გაატააროს, მას ნახევარი დღის განმავლობაში სპეციალურ ქვაბში დაბალ ცეცხლზე ადუღებენ, წყალში ამატებენ რკინის აჯასპს, შემდეგ ამუშავებენ კაზეინის წებოთი. წებო მატყლზე წარმოქმნის „ლოლუებს, რომელიც წვიმის დროს წყლის ჩამოწრეტას შეუწყობს ხელს. წებოთი დასველებისას ქეჩას რამოდენიმე ადამიანი დაიჭერს თავქვე. რის შემდეგაც ასე დამუშავებულ ქეჩას აშრობენ. ბოლოს ამოჭრიან ყელის ნაპირს, მხრებს გამოკერავენ, და დაამუშავებენ სარჩულით (სწრაფად გაცვეთისაგან დასაცავად). მხრებზე დამაგრების მიზნით ნაბადს ყელთან გაუკეთებენ შესაკრავს – ტყავის თასმების, მარყუჟის და დამჭერის ან ტყავის ღილკილოსა და ღილის სახით. არსებობს მკვლევართა მოსაზრება, რომ ტყვიაგაუმტარებლობის მინიჭებისათვის ნაბდებს ჟღენთავდნენ რაღაც გარკვეული შემადგენლობით, ან თელავდნენ განსაკუთრებული წესით. ასეთი ნაბადი მხედარსაც და ცხენსაც საიმედოდ იცავდა. იშვიათ შემთხვევაში ნაბადი იღებებოდა ბუნებრივი საღებარებით. ჩვეულებრივ, ეს ხდებოდა დაბალხარისხიანი მატყლის შემთხვევაში, რის გამოც, ნაკლებადპრესტიჟული იყო და ძვირადაც არ ფასობდა. უპირატესობა ენიჭებოდა ბუნებრივად შავი მატყლის ნაბადს. თეთრი ფერის ნაბადი გამოსასვლელად ითვლებოდა და მხოლოდ სადღესასწაულო და საზეიმო შემთხვევებში გამოიყენებოდა. განსაკუთრებით ძვირფას ნაბდებს გულისპირზე ზეზით და ჩაფარიშებით რთავდნენ, ოქრომკედითა და ვერცხლიმკედით ქარგავდნენ. ნაბადი რაც შეიძლებოდა მსუბუქი უნდა ყოფილიყო, რათა მხოლოდ მხედარს კი არა ფეხითმოსიარულესაც არ გასჭირვებოდა მისი ტარება. კარგი ხარისხის ნაბადი, ჩვეულებრივ, არ უნდა აჭარბებდეს 2-3 კილოგრამს. მაღალხარისხოვანი ნაბადი, იატაკზე დაყენებული, არ უნდა წაიქცეს, ვერტიკალურად (ფეხზე) უნდა დადგეს. ნაბდის დამზადებაზე, მისი ხარისხისა და ტიპის მიხედვით საჭირო იყო 10-დან 30 დღემდე. მატყლის დამუშავება, ქეჩისა და ნაბდის დამზადება ქალის საქმეს წარმოადგენდა და ისინი ამ საქმით მთელი წლის განმავლობაში იყვნენ დაკავებული. ნაბდის დამზადების პროცესი მოთელილი ქეჩების დამზადებას შორის ყველაზე შრომატევადი, რთული, ხანგრძლივი და მძიმე სამუშაოა. მოთელვისას საჭიროა დახვეულ ქეჩაზე ხელების განუწყვეტელი ცემა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 107 ეთნოგრაფიაში დამოწმებულია ორი სახის ნაბდის არსებობა: პირველი – ქვევით გაფართოებული, ზარისებური (კლოში) ფორმის, ვიწრო მხრებით, ბეწვის გარეშე, სიგრძით მუხლს ქვემოთ და მეორე – ტრაპეციული ფორმის, სიგრძით კოჭამდე, განიერი (დაახლოებით 1მ. სიგანის) მხრებით, რაც ნაბადს ტუნიკისებრ ფორმას ანიჭებდა. პირველი ტიპის – ზარის ფორმის, ვიწრომხრებიან ნაბადს ძირითადად მწყემსები და მონადირეები მოიხმარდნენ. ის მოძრაობას არ ზღუდავდა და მსუბუქიც იყო. ასეთი ფორმის ნაბდის დამზადებისას მატყლს აფენდნენ წრის 3/4 ფართზე და კისრისათვის მრგვალ ამონაჭერს უკეთებდნენ. ტრაპეციული ფორმის, გრძელი ნაბდების საზოგადო პოპულარობა და ფართო გავრცელება პირველ მსოფლიო და სამოქალაქო ომებს უკავშირდება. ასეთი ნაბადი ძალზე მოსახერხებელი იყო ცხენოსანი მეომრისათვის, რადგანაც საიმედოდ იცავდა მხედარსა და ცხენს ხმლის, ხანჯლისა და თვით ტყვიებისგანაც. მიწაში ჩარჭობილ სარებზე გადაფარებული ნაბადი ბრძოლის ველზე საფარის როლს ასრულებდა, ხოლო ბრძოლებს შორის შესვენების დროს – კარვისას. ნაბადში ნიღბავდა მხედარი იარაღს და ამით ნესტისგანაც იფარავდა, რასაც დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა პისტოლეტებისა და კაჟის თოფებისათვის. სწორედ ამ ღირსებებმა განაპირობა ნაბდის არამარტო მრავალსაუკუნოვანი არსებობა, არამედ მისი გავრცელებაც კავკასიის ფარგლებს გარეთ და პირველ რიგში თერგის, ყუბანისა და დონის კაზაკებს შორის. ნაბდის დამზადების წესი და თანმიმდევრობა ათასწლეულების მანძილზე უცვლელია. ეთნოლოგებს მიაჩნიათ, რომ ნაბდის ასაკის განსაზღვრა ძალზე რთულია, მისი ფესვები საუკუნეების სიღრმეში მიდის. შავი ქეჩის ლაბადით შემოსილი კავკასიელ მეომართა რაზმები მოხსენიებულია ანტიკური ავტორების მიერ. მისი წინამორბედია შეუკერავი მოსასხამი, რომელიც მხრებზე შესაკრავით მაგრდებოდა. გამოყენებული ლიტერატურა 1. მასალები საქართველოს შინამრეწველობისა და ხელოსნობისთვის, ტ .ii, ნაწ. ii,თბ.., 1981; 2. ცაგარელი ნ., ქართული თექა, თბ, 1982; 3. ჯალაბაძე გ., თექა, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. ტ. თბ., 1979; 4. ჩაჩაშვილი გ., ქართული ნაბადი, ძეგლის მეგობარი, n 48, 1978; 5. აზიკური ნ., თუშური ნაბადი, თბილისი 1999წ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 108 traditional methods of fabric making in georgia o. rukhadze doctoral student, technical university of georgia the history of making and using nabdi in ancient georgia and the types of nabdi are discussed in the paper. from time immemorial, georgia has been the motherland in the development of menabdeobi, which occupies one of the most important places among artistic products made of wool. the article presents the types of wool needed for the production of yarn, production techniques, technologies, sequence of technological processing, areas of use and types according to functional purpose. key words: felting, spinning, inkjet and non-inked fabric, ethnography, technology, wool. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 264 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.23 მოზარდებზე საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გავლენის ასპექტები თინათინ კროპაძე1, ქეთევან კვესელავა2 1სსიპ-დავით აღმაშენებლის სახელობის საქარველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის მთავარი მეცნიერი, ალტე უნივერსიტეტის პროფესორი, სოციალურ მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი orcid: 0000-0001-8339-4129; 2სსიპ-დავით აღმაშენებლის სახელობის საქარველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის მთავარი მეცნიერი, სტუ-ს პროფესორი, ინფორმატიკის ინჟინერიის აკადემიური დოქტორი orcid: 0000-00021318-2750 აბსტრაქტი აღსანიშნავია, რომ მოზარდებზე ეფექტური პედაგოგიური ზემოქმედების მისაღწევად, მნიშვნელოვანია მათთვის მეცნიერული ცოდნის მიწოდება პიროვნების ინდივიდუალური მახასიათებლების შესახებ. ცოდნის ობიექტურობა კი, დამოკიდებულია იმაზე, თუ შედეგები რამდენად მეცნიერული და ობიექტური მეთოდებით არის მიღებული. ფსიქოლოგიური და პედაგოგიური შემოწმების სპეციფიკა მდგომარეობს მოზარდის განვითარების ფენომენების სისტემატურ ანალიზში. თანამედროვე განათლების გლობალური მიზანია მოზარდების განვითარების შემდგომი ჰუმანური მიდგომის პირობების შექმნა. ჩვენ მიერ განხორციელებული კვლევა ჩატარდა 2022 წლის ივნისი-აგვისტოს პერიოდში. კვლევის სამიზნე ჯგუფი იყო საქართველოში მცხოვრები სხვადასხვა უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების სტუდენტები. კვლევა ანკეტირების მეთოდით განხორციელდა და სულ გამოიკითხა 16-20 წლის 186 ადამიანი (76 ბიჭი და 110 გოგონა). ჩვენს კვლევაში ყურადღება გამახვილებულია იმ ფაქტზე, რომ საზოგადოების განვითარების ამჟამინდელ ეტაპზე ნებისმიერ სამეცნიერო სფეროში გამოიყენება ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების მიღწევები, პირდაპირ თუ ირიბად. დღეისათვის, შეუძლებელია უარყო ტექნიკური და პროგრამული უზრუნველყოფის საშუალებების განათლების სფეროში არსებობა და მათი საჭიროება. ნაშრომში ჩანს, რომ ამ მხრივ, თანამედროვე პირობებში აქტუალური პრობლემაა განათლების სფეროში საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებზე დაფუძნებული დიაგნოსტიკური ფსიქოლოგიური და პედაგოგიური მეთოდების დაუფლება. ნაშრომში აღნიშნულია საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენება განათლებაში, რომელიც განპირობებულია მთლიანად ინფორმაციული საზოგადოების შექმნით და განვითარებით, მათი დანერგვა განათლებაში საშუალებას იძლევა დააჩქაროს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 265 ცოდნის გადაცემა, კაცობრიობის დაგროვილი ტექნოლოგიური და სოციალური გამოცდილება, აუმჯობესებს სწავლების და განათლების ხარისხს. მნიშვნელოვანი ფაქტორია ინფორმაციული საზოგადოების მოთხოვნების შესაბამისი განათლების სისტემის შესაქმნელად. სტატია ეხება საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების დატვირთვის დონის გავლენის აქტუალურ საკითხებს კერძოდ, მოზარდების კომპიუტერზე მუშაობის სოციალურ და ფსიქოლოგიურ ასპექტებს. ჩატარდა გამოკითხვა 16-20 წლის 186 სტუდენტზე (ბიჭები და გოგონები). გამოკითხულთაგანში განისაზღვრა კომპიუტერის დატვირთვის დონის სტრუქტურა, მათ შორის სქესის მიხედვით. გაანალიზებულია მოზარდების მუშაობის თავისებურებები პერსონალურ კომპიუტერებზე: კომპიუტერის გამოყენება სამეცნიერო მიზნებისთვის, სწავლისთვის, დასასვენებლად, ინტერნეტის სოციალურ ქსელებში ყოფნა. ჩატარდა კომპიუტერთან მუშაობის დროს სხვადასხვა სახის აქტივობების შედარებითი ანალიზი (ჭამა, დალევა, მუსიკის მოსმენა ყურსასმენებით) კომპიუტერით დატვირთვის დონეების: დაბალი, საშუალო და მაღალის მიხედვით. დადგინდა ტელევიზიის ყურების ხანგრძლივობა, სუფთა ჰაერზე სიარულის დრო და ღამის ძილის ხანგრძლივობა მოზარდებს შორის კომპიუტერის დატვირთვიდან გამომდინარე. მოცემულია ჩივილებისა და არასასურველი კლინიკური გამოვლინებების ანალიზი, რომლებიც გამოწვეულია ხანგრძლივი კომპიუტერის დატვირთვით. ჩვენ შევეცადეთ თავალსაჩინოდ გამოგვეტანა თუ რამდენად აუცილებელია თანამედროვე კომპიუტერული მეთოდების დანერგვა, რომელიც განსაკუთრებით აადვილებს მიღწევების დონისა და სწავლის დინამიკის რუტინული კონტროლის ამოცანას. აგრეთვე აღნიშნულია თუ რა გავლენა აქვს საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგებს მოსწავლის განათლებისა და აღზრდის პროცესზე, რადგან ცვლის ცოდნის გადაცემის სქემას და სწავლების მეთოდებს. ამასთან, საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგების დანერგვა განათლების სისტემაში არა მხოლოდ გავლენას ახდენს საგანმანათლებლო ტექნოლოგიებზე, არამედ ნერგავს ახლს განათლების პროცესში. სტატიაში ყურადღება გამახვილებულია განათლებაში საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგების დანერგვის გზებზე:  საწყისი, რომელიც დაკავშირებულია კომპიუტერების ინდივიდუალურ გამოყენებასთან, ძირითადად განათლების სისტემის ორგანიზებისთვის, მისი ადმინისტრაციული მართვისა და მართვის პროცესის შესახებ ინფორმაციის შესანახად;  თანამედროვე, რომელიც დაკავშირებულია კომპიუტერული სისტემების შექმნასთან, ინტერნეტთან და საინფორმაციო და სატელეკომუნიკაციო ტექნოლოგიების დაახლოებასთან;  მომავალი, რომელიც დაფუძნებულია ახალი ict-ების საგანმანათლებლო ტექნოლოგიებთან ინტეგრაციაზე. საკვანძო სიტყვები: საინფორმაციო საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები, ლექტორი, სტუდენტი, პედაგოგიური და ფსიქოლოგიური დიაგნოსტირება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 266 შესავალი ამჟამად ახალგაზრდების პრობლემების შესწავლას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება და წამყვან პოზიციას იკავებს ფსიქოლოგიურ და სოციალურ კვლევებს შორის. ჩვენი ცხოვრების კომპიუტერიზაცია უდავო ფაქტი გახდა და სარგებლობასთან ერთად მრავალი პრობლემაც მოიტანა.93 ცნობილია, რომ პერსონალურ კომპიუტერზე მუშაობის გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე დიდწილად დამოკიდებულია სამუშაო ადგილის მდებარეობაზე, მომხმარებლის ასაკზე, მხედველობის მდგომარეობაზე და მონიტორთან მუშაობის ინტენსივობაზე. კომპიუტერული დატვირთვის მაღალი დონით, დაღლილობა ვლინდება, პირველ რიგში, მხედველობის ორგანოს ფუნქციონირების დარღვევით.94 „კომპიუტერული სინდრომისთვის“ დამახასიათებელია: თვალის დაღლილობა, ტკივილი თვალის მიდამოში, ქვიშის შეგრძნება თვალებში, ცრემლდენა და ა.შ.. უკვე დადასტურდა, რომ რეგულარული და ხანგრძლივი მუშაობის შედეგად პირადი კომპიუტერი მნიშვნელოვნად ზრდის მიოპიის95გამოვლინების ან პროგრესირების რისკს. კომპიუტერის ინტენსიური გამოყენება ხელს უწყობს სტატიკური დატვირთვების მატებას, რაც წინაპირობაა ძვალ-კუნთოვანი სისტემის ისეთი დაავადებების განვითარების ან გაზრდისათვის, როგორიცაა ხერხემლის გამრუდება, ოსტეოქონდროზი. კომპიუტერთან ხანგრძლივი სესიების დროს ასევე აღინიშნება ხელების მნიშვნელოვანი სტატიკური და დინამიური დაძაბულობა. კომპიუტერთან ხანგრძლივი ყოფნა იწვევს ჰიპოდინამიას და, ზოგიერთი ცნობით, ამძაფრებს შიმშილის გრძნობას, რაც იწვევს სხეულის წონის მატებას. ცნობილია, რომ თანამედროვე ცხოვრების წარმოდგენა თითქმის შეუძლებელია მუსიკის გარეშე. ახალგაზრდები ხშირად იყენებენ ყურსასმენებს, რაც მათ საშუალებას აძლევს მოუსმინონ მუსიკას ყველგან, მათ შორის კომპიუტერთან მუშაობისას. თუმცა, სამეცნიერო კვლევები მიუთითებს ყურსასმენების უარყოფით გავლენას სმენის ორგანოებზე. ყურსასმენები არ იზოლირებენ მსმენელს გარედან ხმაურით და ამიტომ ის აუწევს თავისი მუსიკალური პლეერის ხმას. ბგერები, რომლებიც აღემატება 90 დბ96ზღვარს, იწვევს შიდა ყურის უჯრედების დაზიანებას, თანდათანობით სმენის დაქვეითებას. ევროპის ქვეყნებში სხვადსხვა კვლევებმა აჩვენა, რომ კომპიუტერის დატვირთვის მაღალი დონის მქონე სტუდენტებს აქვთ ავტონომიური ნერვული სისტემის (ანს) დარღვევების გაზრდილი რისკი, რაც შეიძლება გამოიხატოს მომატებული დაღლილობის, სისუსტის, დაძინების გაძნელებით და დღისით ძილიანობით, სხვა სტუდენტებში (ანს) დარღვევები 93 „effects of the computer use for children and teenagers from romania“ 4th wseas int. conf. on e-activities, miami, florida, usa, november 17-19, 2005 (pp94-99) 94„health-related internet use by children and adolescents: systematic review“ j med internet res. 2018 apr; 20(4): e120. published online 2018 apr 3. doi: 10.2196/jmir.7731 მიოპია ანუ ახლომხედველობა რეფრაქციის ისეთი სახეა, როცა ახლომხედველი ახლომდებარე საგნებს გარკვევით, მკაფიოდ ხედავს, დაშორებულს კი ბუნდოვნად. დეციბელის აღმნიშვნელი სიმბოლო. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/pmc5904452/ https://doi.org/10.2196%2fjmir.7731 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 267 ვლინდება გადაჭარბებული ტემპერამენტით, გაღიზიანებით, სწრაფი ყურადღების გაფანტულობით.97 ჩვენი კვლევის მიზანი იყო კომპიუტერის გამოყენების თავისებურებების, გამოვლინებების შესწავლა ფსიოქოლოგიური და სოციალური მაჩვენებლების ცვლილებები სტუდენტებში სხვადასხვა დონის საინფორმაციო საკომუნიკავიო ტექნოლოგიების დატვირთვით. კვლევის ობიექტს წარმოადგენდნენ საქართველოში მცხოვრები სხვადასხვა უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების სტუდენტები. საჭირო ინფორმაციის შეგროვება ანკეტირების მეთოდით განხორციელდა. კითხვარი ჩატარდა კვლევაში მონაწილეობაზე წერილობითი ინფორმირებული თანხმობის მიღების შემდეგ. სულ გამოიკითხა 16-20 წლის 186 ადამიანი (76 ბიჭი და 110 გოგონა). კვლევის დროს ყველა სტუდენტი დაიყო 3 ჯგუფად კომპიუტერული დატვირთვის დონის მიხედვით: ჯგუფი 1 დაბალი დონით (< 2 საათი დღეში), ჯგუფი 2 საშუალო დონით (3-4 საათი დღეში), 3. ჯგუფი მაღალი დონით (≥5 საათი დღეში). გარდა ამისა, ჩატარდა ყველა ინდიკატორის ანალიზი სქესის მიხედვით. კომპიუტერული დატვირთვის დონის შეფასების შემდეგ ყველა სტუდენტი, რომელსაც ჩვენ გამოვკითხეთ, დაიყო 3 ჯგუფად: 1) დაბალი დონის 51 (27.4%), 2) საშუალო დონით 68 (36.6%) და 3) მაღალი დონე 67 ( 36.0%). სურ.1 სურ.1 კომპიუტერული დატვირთვის დონის შეფასების შედეგი კომპიუტერული დატვირთვის დაბალი დონის მქონე ჯგუფში სტუდენტების 21,6% მუშაობდა კომპიუტერზე < 1 სთ/დღეში და 78,4% 1-2 სთ/დღეში. კომპიუტერზე მუშაობის ხანგრძლივობა 5-6 საათი/დღეში დაფიქსირდა მე-3 ჯგუფის სტუდენტების 67,2%-ში და > 6 სთ/დღეში 32,8%-ში. კომპიუტერული დატვირთვის დაბალი დონე დაფიქსირდა უფრო ხში 97 file:///c:/users/admin/downloads/1846%d0%a2%d0%b5%d0%ba%d1%81%d1%82%20%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%82%d1%8c%d0%b8-1408-1-1020220118.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 268 რად გოგონებში (60.8%), ვიდრე ბიჭებში (39.2%), ანალოგიური ტენდენცია იყო დამახასიათებელი კომპიუტერული დატვირთვის საშუალო დონისთვისაც (64.7% და 35.3%). გოგონებსა და ბიჭებს შორის დატვირთვის მაღალი დონის მქონე კომპიუტერის მომხმარებელთა რაოდენობა შედარებითი იყო (52.2% და 47.8%). ჩვენ გავაანალიზეთ კომპიუტერის სამეცნიერო მიზნებისთვის გამოყენების სიხშირე (მოხსენება კონფერენციაზე, კონკურსში მონაწილეობა და ა.შ.): ზოგადად, ისინი არასოდეს იყენებდნენ კომპიუტერს სამეცნიერო მიზნებისთვის. გამოკითხულთა 4.4% გამოიყენა ხანდახან 54.8%, ხშირად 36.9% და ძალიან ხშირად 8.3%, შედარებულ ჯგუფებში მნიშვნელოვანი განსხვავებები არ დაფიქსირებულა. სურ.2 სურ.2 სამეცნიერო მიზნებისთვის კომპიუტერის გამოყენების სიხშირე დასასვენებლად (თამაშები, ფილმების ყურება, მულტფილმების ყურება, მუსიკის მოსმენა) მე-3 ჯგუფის სტუდენტები ძალიან ხშირად იყენებდნენ კომპიუტერს, საგრძნობლად ნაკლები იყო ასეთი სტუდენტები მე-2 და მე-3 ჯგუფში. მე-2 ჯგუფის სტუდენტების 41,8% ამ მიზნით ხშირად იყენებდა კომპიუტერს, რაც აჭარბებდა მსგავს კონტიგენტს დაბალი და მაღალი დატვირთვის მქონე ჯგუფებში. მე-3 ჯგუფის სტუდენტების 62.7% იყო ინტერნეტის (სოციალური ქსელების) ძალიან ხშირი მომხმარებელი. ხშირი ამ ჯგუფის სტუდენტთა 43.3%. გამოკითხული პირველი ჯგუფის 32% იშვიათად სტუმრობს სოციალურ ქსელებს. ზოგჯერ კომპიუტერით სარგებლობდა პირველი ჯგუფის სტუდენტების 40,8% და მე-3 ჯგუფის 22,4% (საშინაო დავალების მომზადება, ესე). ამ მიზნით ხშირად და ძალიან ხშირად იყენებდა კომპიუტერს მე-3 ჯგუფის სტუდენტების 56,7% და 19,4% და 1 ჯგუფის-42,9%ბდა 16,3%. 1-ლი ჯგუფის სტუდენტების 10,2%-ს ჰქონდა 1 წელზე ნაკლები სამუშაო გამოცდილება ინტერნეტში, მე-2 ჯგუფის 8,8%-ს, ხოლო მე-3 ჯგუფის 4,5%-ს. 1-დან 3 წლამდე ინტერნეტით ისარგებლა i ჯგუფის სტუდენტების 28,6%, მე-2 ჯგუფის 33,8% და მე-3 ჯგუფის 26,9%. მე-3 ჯგუფის სტუდენტების 68.7%-ს ჰქონდათ ინტერნეტით სარგებლობის უფრო დიდი გამოცდილება (>3 წელი), მსგავსი მაჩვენებლები 1 და 2 ჯგუფებმა შეადგინეს შესაბამისად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 269 53.1% და 55.9%. არ ქონდათ სტუდენტების 8.2%-ს კომპიუტერი ჩართული ინტერნეტში 1 და მე-2 ჯგუფის 1,5%-ს. სტუდენტების 91,8%-დან 98,5%-მდე მუშაობდა ონლაინ სახლში და გამოკითხულთა მნიშვნელოვნად ნაკლები ნაცნობებთან ან საგანმანათლებლო დაწესებულების კედლებში. ჩვენს კითხვარში ერთ-ერთი კითხვა იყო: კომპიუტერთან მუშაობის დროს კიდევ რით ხართ დაკავებული ? აღმოჩნდა, რომ მე-3 ჯგუფის სტუდენტების(13,4% და 4,5%) ხშირად და ძალიან ხშირად მიირთმევენ კომპიუტერთან (ჩიფსებს, მზესუმზირას და ა.შ.). სტუდენტების წილი, რომლებიც ხანდახან ჭამენ კომპიუტერთან მუშაობისას, უფრო მაღალი იყო მე-2 ჯგუფში 62.1% და ნაკლები 1-ში 42.9%, და მე-3 44.8% ჯგუფში. გავაანალიზეთ კვების სიხშირე (საუზმე, სადილი, ვახშამი) კომპიუტერთან მუშაობისას. 1 ჯგუფში უფრო მეტი ადამიანი იყო, ვინც არასდროს არ ჭამს კომპიუტერთან მუშაობისას 53.1%, ნაკლები იყო ასეთი რესპოდენტი მე-2 ჯგუფში 46.3%, ხოლო მე-3 ჯგუფში 34,3%. საკვების ხშირი და ძალიან ხშირი მიღება უფრო დამახასიათებელი იყო მე-3 ჯგუფისთვის 22.4%, ვიდრე 1-ლი 10.2% და მე-2 ჯგუფებისათვის 11.6 %. პირველი ჯგუფის სტუდენტების 36,7% არასოდეს სვამს სასმელს კომპიუტერთან, ხოლო ხშირად და ძალიან ხშირად სვამს სასმელს კომპიუტერთან მუშაობის დროს მე-3 ჯგუფის სტუდენტები. კომპიუტერით დატვირთვის დაბალი დონის მქონე სტუდენტებს შორის იყო ადამიანების უფრო დიდი ნაწილი 35.3%, რომლებიც არასოდეს უსმენენ მუსიკას ყურსასმენებით კომპიუტერთან მუშაობისას ან აკეთებენ ამას მხოლოდ ზოგჯერ 31.4%. ყურსასმენებით მუსიკის უფრო ხშირი მოსმენა დამახასიათებელი იყო მე-3 ჯგუფის სტუდენტებისთვის 19,4%, ხოლო ძალიან ხშირი მოსმენა აღინიშნა ამ ჯგუფის რესპოდენტების 44,8%-მა. ჩვენ მიერ გამოყენებული კითხვარმა შესაძლებელი გახადა ინფორმაციის მიღება იმ დისკომფორტის შესახებ, რომელიც ჩნდება მომხმარებლებში კომპიუტერთან სხვადასხვა ხანგრძლივობის მუშაობის შედეგად. ამრიგად, პირველი ჯგუფის რესპონდენტთა 49%-ს კომპიუტერთან მუშაობისას არასოდეს განუცდია დაღლილობის და თვალების წვის შეგრძნება, მე-2 და მე-3 ჯგუფში ასეთი სტუდენტების რაოდენობა საგრძნობლად ნაკლები იყო 26,9%, და 25.4%. 1-ლი ჯგუფის სტუდენტებში დაღლილობისა და თვალების წვის იშვიათი, ზოგჯერ გაჩენილი შეგრძნებები აღინიშნა შემთხვევების 21,8%-ში. 2-3-ჯერ უფრო ხშირად ასეთი ჩივილები აღინიშნებოდა გამოკვლეულ მე-2 და მე-3 ჯგუფებში 59.7% და 58.2%. სტუდენტების 10.4%-დან 15.8%-მდე ხშირად აკვირდებოდა ამ შეგრ-ძნებებს, საშუალო და მაღალი დონის კომპიუტერით დატვირთვის მქონე სტუდენტების 3% ძალიან ხშირად უჩიოდა ამ შეგრძნებებს. ყველა ჯგუფში, ყოველი მესამე სტუდენტი დროდადრო აღნიშნავდა მხედვე-ლობის სიმახვილის დაქვეითებას კომპიუტერთან მუშაობისას. მხედველობის დაქვეითება ხშირად აღენიშნებოდა მე-2 ჯგუფში გამოკითხულთა 7,5%-ს და მე-3 ჯგუფის 7,6%-ს, 1-ელ ჯგუფში ასეთი სტუდენტები ოდნავ ნაკლები იყო 4,1%. ძალიან ხშირად მხედველობის სიმახვილის დაქვეითება დაფიქსირდა მე-3 ჯგუფის რესპონდენტთა 4,5%-ში და მე-2 ჯგუფის 1,5%-ში. ზოგიერთ სტუდენტს ჰქონდა ფერების აღქმის ცვლილება კომპიუტერზე მუშაობისას, პერიოდულად (ზოგჯერ) ამ ფაქტს აღნიშნავდა მე-2 ჯგუფის რესპოდენტთა 10.8% და მე-3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 270 ჯგუფის13.6%, ასეთი ეპიზოდები ხშირი იყო მე-2 ჯგუფის სტუდენტთა 1,5% და მე-3 ჯგუფის 3,0%. მე-3 ჯგუფის სტუდენტების ნახევარს ზოგჯერ აღენიშნებოდა სიცივის შეგრძნება კუნთებსა და სახსრებში, დანარჩენ ორ ჯგუფში ასეთი სტუდენტები ნაკლები იყო. ხშირი ტკივილები აღენიშნებოდა მე-2 ჯგუფის სტუდენტების 7,6%-ს და მე-3 ჯგუფის 7,5%-ს, და ძალიან ხშირი ტკივილები დამახასიათებელი იყო მხოლოდ მე-3 ჯგუფის სტუდენტებისთვის. პერიოდულ ტკივილს მაჯის არეში კომპიუტერთან მუშაობისას განიცდიდა გამოკითხულთა 1/4-დან 1/5-მდე. მე-3 ჯგუფის 4,5% სტუდენტებში ტკივილის სიხშირე მაჯის მიდამოში უფრო მაღალი იყო, ვიდრე გამოკვლეულ ჯგუფში 1 2,0%. კისრისა და მხრის არეში ტკივილო პერიოდულად აღენიშნებოდა მე-2 ჯგუფის გამოკვლეული რესპოდენტების ნახევარში, ხოლო ამ ლოკალიზაციის ხშირი და ძალიან ხშირი ტკივილები ბევრად უფრო ხშირად დამახასიათებელი იყო მე-3 ჯგუფის სტუდენტებისთვის 16,4% და 6%. დაფიქსირდა ხელების დაბუჟების ხშირი ეპიზოდები მხოლოდ მე-3 ჯგუფის სტუდენტებში 7,5%, ზოგჯერ ასეთი ფენომენი დაფიქსირდა პირველი და მე-2 ჯგუფის სტუდენტების 6,1%-ში. გამოკითხულთა 22,7%-დან 28,6%-მდე პერიოდულად აღინიშნა ხერხემლის ტკივილი კომპიუტერთან მუშაობისას, ასეთი ტკივილის სიხშირე არ იყო დამოკიდებული კომპიუტერით დატვირთვის დონეზე. ამასთან, მე-3 ჯგუფის სტუდენტებში გაცილებით ხშირი იყო ზურგის ტკივილის ხშირი და ძალიან ხშირი ეპიზოდები (ხერხემლის სხვადასხვა ნაწილში) 7,5%. კომპიუტერთან მუშაობისას ფეხების (ფეხები, ბარძაყები) კუნთების ტკივილი შედარებით იშვიათია (ზოგჯერ ხდება) 1 ჯგუფის რესპონდენტთა 8,2%-ს, მე-2-ის 10,6%-ს და მე-3 ჯგუფის 16,4%-ს. ხშირი ტკივილები ფეხებში აღენიშნებოდა მე-2 და მე-3 ჯგუფის სტუდენტების 4,5%-ს, ხოლო ძალიან ხშირი კუნთების ტკივილები ფე-ხებში მხოლოდ მე-3 ჯგუფის სტუდენტებს შორის 6,0%.კომპიუტერთან მუშაობისას შფოთვა და ნერვიულობა პერიოდულად აღენიშ-ნებოდა 1-ლი ჯგუფის სტუდენტების 16,3% და მე-2 ჯგუფის 15,1%, ასეთი გამოვლინებები გაცილებით ხშირი იყო მე-3 ჯგუფში 28,4%. შფოთვისა და ნერვიულობის ხშირი და ძალიან ხშირი სიმპტომების მქონე სტუდენტები 2-ჯერ მეტი იყვნენ კომპიუტერით დატვირთული მაღალი დონის მქონე ჯგუფში. დაღლილობის შეგრძნება, რომელიც ზოგჯერ ჩნდება კომპიუტერთან მუშაობისას, აღინიშნა ყველა ჯგუფის სტუდენტების ნახევარში. ხშირი და ძალიან ხშირი დაღლილობის შესახებ ჩივილები უფრო ხშირად წარმოადგინეს მე-3 ჯგუფში გრესპოდენტებმა, შესაბამისად მე-2 ჯგუფში 14.9% და 1 ჯგუფში 9%. კომპიუტერთან მუშაობის დროს სისუსტის შეგრძნება უფრო მეტად დამახასიათებელი იყო მე-3 ჯგუფის სტუდენტებისთვისაც, ასეთი ფენომენები ზოგჯერ აღინიშნა ამ ჯგუფის რესპოდენტთა 40.3%-ში, ხშირად 9%-ში და ძალიან ხშირად 6%-ში ამ ჯგუფში გამოკითხული.სტუდენტებს შორის კომპიუტერთან მუშაობისას სხეულის წონის მომატება, რომელიც გამოწვეულია კომპიუტერთან მუშაობის დროს ხანგრძლივი ფიზიკური უმოქმედობისა და ხშირი ჭამის შედეგად გაცილებით ხშირად აღინიშნებოდა მე-3 ჯგუფის სტუდენტებში 16,4%, ვიდრე 1ჯგუფში 4,1% და მე-2 -ჯგუფში 11,9 %. ძალიან ხშირად, ჭარბი წონის განვითარება სტუდენტთა 5%-ში ასოცირდებოდა მაღალ კომპიუტერულ დატვირთვასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 271 კითხვაზე „იცით თუ არა პრევენციული მეთოდები, რომლებიც ხელს უშლის კომპუტერთან მუშაობის უარყოფით შედეგებს?“ პირველი ჯგუფის სტუდენტთა მხოლოდ 52%-მა გასცა დადებითი პასუხი, მე-2-ის 47.1%-მა და მე-3 ჯგუფის 70.1%-მა. გამოკითხულთა ნახევარი ყველა გამოკითხულ ჯგუფში კომპიუტერთან მუშაობის დროის ხანგრძლივობის გაზრდის აუცილებლობას გრძნობდა. ჩვენი კვლევის შედეგების მიხედვით, მე-2 ჯგუფის სტუდენტების 23,3% უყურებდნენ ტელევიზორს დიდი ხნის განმავლობაში (> 2 საათს დღეში), ხოლო მე-3 ჯგუფში ასეთი პირები ნაკლები იყო 14,9%. გარდა ამისა, მე-3 ჯგუფის სტუდენტები ნაკლებ დროს ატარებდნენ (დღეში არა > 1 საათი) ღია ცის ქვეშ (26.9%). კომპიუტერული დატვირთვის დაბალი დონის მქონე სტუდენტები 38.8% უფრო დიდხანს დადიოდნენ (> 2 საათი დღეში). ღამის ძილის არასაკმარისი ხანგრძლივობა სამუშაო დღეებში (6-7 საათი) უფრო დამახასიათებელი იყო სტუდენტებისთვის საშუალო (22.8%) და მაღალი (42.9%) კომპიუტერული დატვირთვის დონისთვის. ღამის ძილის ხანგრძლივობის მქონე ადამიანების პროპორცია უფრო ხშირად დაფიქსირდა სტუდენტებში საშუალო (36.8%) და დაბალი (17.9%) კომპიუტერული დატვირთვის დონისთვის, ღამის ძილის ხანმოკლე ხანგრძლივობა (7 საათი), შაბათ-კვირას კი, დაფიქსირდა კომპიუტერული დატვირთვის დონის მაღალი დონის მქონე სტუდენტების 4.7%-ში, მაშინ როცა ამ ჯგუფის სტუდენტების 37.5%-ს შაბათ-კვირას ეძინა მინიმუმ 10 საათი. ღამის ძილი შაბათ-კვირა დაფიქსირდა კომპიუტერული დატვირთვის დაბალი დონის მქონე სტუდენტებში (20.4% 11 საათი, 14.2% 12 საათი). დასკვნები 1. კომპიუტერის დაბალი დატვირთვის მქონე სტუდენტების წილია 27.4%, საშუალო 36.6% და მაღალი 36%. გოგონებს შორის ჭარბობს კომპიუტერის დაბალი და საშუალო დონის სტუდენტებში, ბიჭებს შორის – მაღალი დატვირთვის მქონე სტუდენტები. 2. კომპიუტერილი დატვირთვის მაღალი დონის მქონე სტუდენტები დაბალ და საშუალოებთან შედარებით, კომპიუტერს უფრო ხშირად იყენებენ დასასვენებლად, ნაკლებად ხშირად საგანმანათლებლო დავალებების შესასრულებლად და სამეცნიერო მიზნებისთვის. 3. კომპიუტერით დატვირთვის მაღალი დონის მქონე სტუდენტებს აქვთ ინტერნეტში ყოფნის უფრო გრძელი (3 წელზე მეტი) გამოცდილება, ისინი არიან სოციალური ქსელების ძალიან ხშირი და ხშირი მომხმარებლები (სტუდენტების 62.7%) კომპიუტერით დატვირთული დაბალი დონის მქონე ჯგუფთან შედარებით. გამოკითხულთა ნახევარი, ყველა გამოკითხულ ჯგუფში გრძნობს კომპიუტერთან მუშაობის ხანგრძლივობის გაზრდის აუცილებლობას. 4. კომპიუტერით დატვირთული მაღალი დონის მქონე სტუდენტები, რომელთაც თან ახლავს კომპიუტერთან მუშაობისას უფრო ხშირად კვება, სასმელის მოხმარება, ძალიან ხშირად და ხანგრძლივად უსმენენ მუსიკის ყურსასმენებით, ხოლო უპირატესობას ანიჭებენ ხმამაღალ მუსიკას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 272 გამოყენებული ლიტერატურა „effects of the computer use for children and teenagers from romania“ 4th wseas int. conf. on e-activities, miami, florida, usa, november 17-19, 2005 (pp94-99). health-related internet use by children and adolescents: systematic review“ j med internet res. 2018 apr; 20(4): e120. published online 2018 apr 3. doi: 10.2196/jmir. 7731. rakhmanin yu.a., ushakov i.b., sokolova n.v., rapoport i.k. an integrated approach to assessing the hygienic quality of life for students. gigiena i sanitariya. 2010; 2: 67—70. evert l.s., makarova m.v., maslova m.yu., lar'kina m.v., potupchik t.v. heart rate variability in primary school children with different levels of adaptation to high teaching load. sibirskoe meditsinskoe obozrenie. 2009; 4 (58): 32—5. computer and its effect on the human body. available at: http:// acqnity.do.an/news/referat_po_informatike_dlja_gia_kompjuter_i_ego_vlianie_na_organizm_ cheloveka/2010-06-19-363. mukhametzyanov i.sh. medical aspects of education informatization: monograph [meditsinskie aspekty informatizatsii obrazovaniya: monografi ya]. moscow: iio rao; 2010. smagulov n.k., khanturina g.r., kozhevnikova n.g. the impact of computers on the health of students. mezhdunarodnyy zhurnal eksperimental'nogo obrazovaniya. 2013; 10—2: 271—5. aspects of the impact of information communication technologies on adolescents tinatin kropadze1, ketevan kveselava2 1chief scientist of the scientific research center, lepl – david aghmashenebeli national defence academy of georgia, professor at alte university phd in social sciences orcid. 0000-0001-8339-4129; 2chief scientist of the scientific research center, lepl – david aghmashenebeli national defence academy of georgia, professor at georgian technical university, phd in computer science and engineering orcid. 0000-0002-1318-2750 abstract it should be noted that in order to achieve an effective pedagogical impact on the adults, it is necessary to have scientific knowledge about their individual characteristics, the objectivity of which depends on how objective and scientific methods are used to obtain this knowledge. the specificity of psychological and pedagogical testing lies in the systematic analysis of the phenomena of adult development. the global goal of modern education is to set conditions for finding a humane approach to adult development. our study focuses on the fact that the achievements of information and communication technologies are used directly or indirectly in any scientific field, at the current stage of the development of society. today, it is impossible to neglect the presence of necessary hardware and software tools in the field of education. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 273 the paper demonstrates that mastering diagnostic psychological and pedagogical methods based on information and communication technologies is a pressing challenge in the field of education in the contemporary context. the paper focuses on the use of information and communication technologies in education, which is entirely due to the establishment and development of the information society. introducing these technologies into the education system allows accelerating the transfer of knowledge and the accumulated technological and social experience of mankind as well as improves the quality of teaching and education. it is an important factor for building an education system that meets the requirements of the information society. the article deals with the topical issues on the impact of information and communication technologies in particular, with the social and psychological aspects of the adults working on the computer. a survey was conducted among 186 students aged 16-20 (boys and girls) aiming to identify the extent of using the computer among the interviewees by gender. the paper analyzes the peculiarities of adult work on personal computers such as computer use for scientific purposes, for study, for leisure, for social networks, etc. a comparative analysis of different types of activities (eating, drinking, and listening to music with headphones) while working with the computer was carried out according to the levels of computer usage: low, medium and high. the study identified the duration of watching television and walking in the fresh air as well as the amount of night sleep among the adults depending on the computer usage. it also provided an analysis of complaints and adverse clinical manifestations caused by long-term computer use. we tried to demonstrate how necessary it is to introduce modern computer methods, which specifically facilitate the task of routine control of achievement level and learning dynamics. the paper also demonstrates the impact of information and communication technologies on the process of educating and developing the student as it changes both the scheme of knowledge transfer and teaching methods. in addition, introducing information and communication technologies into the education system not only affects educational technologies, but also brings some novelties into the education process. the article emphasizes the ways of how to introduce the information and communication technologies into the education system: • the primary way is the one that is related to the individual usage of computers, essentially for the regulation of the education system, its administrative management and for storing the information about the management process; • modern way is the one that is related to the building of computer systems, internet and the rapprochement of information and telecommunication technologies; • future way is the one that is based on the integration of new information and telecommunication technologies with educational technologies. key words: information communication technologies, lecturer, student, pedagogical and psychological diagnosis. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 275 georgian scientists vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.35 agnor 1, 2, 3, 4 1 phd ; 2 phd ; ; 3 ; ; 4 , ; . , , . , , , . . agnor/the nucleolar organiser regions , , . agnor. agnor . , , . : ; ; ; agnor; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 276 (1). , , , . , , , . . , , , , (2). , . , , , (3). , . . . , , , , . . . , . , , . , . . crum 1983 , 1999 , , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 277 , , , . , : (1) , (2) (3) . , , 1992 ward , , , hpv . , , , (4). , . , , , , (2,5). , , . . hpv, -6 -11 . -17, . , , -17 (1,3). agnor/the nucleolar organiser regions , , (6). agnors , , 13,14,15,21 22(7). , . (agnors) . agnor . agnor (8). agnorgeorgian scientists/ . 5 n 2, 2023 278 . agnor . , 2019-2022 . 60 : (20 ), (20 ), (20 ), (20 ). 1: ; 40.0% ; 37.5% , 22.5% . 2: ; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 279 40.55 4.04. (h&e) , : 15%; 70.0%; 85.0% 75%. 3: ; agnor). georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 280 1. 4 ; 2. , . 3. 2% ; 4. 370c 15 . 5. . 6. ; agnor agnor 100 . agnor 100 , agnor agnor/100; . ( ; ). (400x) qupath v0.4.3. 1: qupath; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 281 2: qupath agnor; 3: qupath agnor; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 282 , agnor 100, 45 100 ; agnor 63.25 ( 14.35) agnor 230, 150 100 ; agnor 192.25 ( 0.25). agnor 145, 90 100 . agnor 116 16.98). agnor 230, 150 100 . agnor 191.24 ( 1.91. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 283 4: a. agnor (400x); b. agnor (400x); c. agnor(400x) georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 284 agnor agnor agnor agnor 63,25 14,35224171 100 45 192,25 0,2541627121 230 150 116 16,9829636 145 90 191,24 1,91 230 150 1: agnor/ , agnor agnor (average) . agnor1.005 . 1.65 , 3.03 . 4: agnor; 5: agnor; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 285 agnor. 6: agnor; . agnoragnor, 3 . , . : 1. hong sa, yoo sh, choi j, robboy sj, kim kr. a review and update on papillary immature metaplasia of the uterine cervix: a distinct subset of low-grade squamous intraepithelial lesion, proposing a possible cell of origin. arch pathol lab med. 2018 aug;142(8):973–81. 2. hwang ly, ma y, shiboski sc, farhat s, jonte j, moscicki ab. active squamous metaplasia of the cervical epithelium is associated with subsequent acquisition of human papillomavirus 16 infection among healthy young women. j infect dis. 2012 aug 15;206(4):504–11. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 286 3. mockler d, escobar-hoyos lf, akalin a, romeiser j, shroyer al, shroyer kr. keratin 17 is a prognostic biomarker in endocervical glandular neoplasia. am j clin pathol. 2017 sep 1;148(3):264–73. 4. svanadze t, gachechiladze m, burkadze g. problematic issues in the evaluation of molecular characteristics and potential neoplastic transformation of cervical metaplasia. experimental & clinical medicine georgia. 2021 oct 11; 5. giroux v, rustgi ak. metaplasia: tissue injury adaptation and a precursor to the dysplasiacancer sequence. nat rev cancer. 2017 oct;17(10):594–604. 6. metreveli b, gagua d, burkadze g, kepuladze s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists. 2023 jan 24 [cited 2023 may 14];5(1):59–71. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/1394 7. meshveliani p, didava g, tomadze g, kepuladze s, burkadze g. evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s esophagus using agnor technology. georgian scientists. 2023 apr 23 [cited 2023 may 14];5(2):49–62. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/1687 8. tavdgiridze n, tevdorashvili g, kepuladze s, burkadze g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists. 2023 mar 21 [cited 2023 may 14];5(1):233–48. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/1567 assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology tamar svanadze1, shota kepuladze2, nino tevzadze3, giorgi burkadze4 1phd student at tbilisi state medical universiy; 2phd student at tbilisi state medical universiy, md, clinical pathologist; orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 3resident at tbilisi state medical universiy, md; 4professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 abstract metaplastic processes represent the transformation of one type of cell into another type within the same tissue. it belongs to the group of adaptive-compensatory processes that develop in response to changed environmental conditions, hormonal stimulation or the development of inflammatory processes. because its development is directly or indirectly accompanied by the tumorogenesis, they georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 287 are considered as a pre-cancer condition with different potential for malignancy. the type of metaplasia depends on the type of target tissue itself. agnor/the nucleolar organizer regions stands for nucleolar organizer regions and are loops of dna that project beneath the nucleolars of mitotic interphase nuclei. increased amounts of agnor are associated with increased cell proliferation. the aim of the study was to evaluate the proliferative activity of different types of metaplasias of the cervix using agnor technology. based on the results of our research, we can assume that the mentioned technology can be used in routine practice as an aid to evaluate proliferative activity during cervical metaplastic processes. keywords: cervix; metaplasia; proliferative activity; agnor; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 71 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.09 გარემოს მავნე ფაქტორთა გავლენა მხედველობის სისტემაზე გიგი გორგაძე1, მარინა გიორგობიანი2, თინათინ ჯიქურაშვილი3, მზია ფირცხალაიშვილი3 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტი 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ჰიგიენისა და სამედიცინო ეკოლოგიის დეპარტამენტი 3ჩიჩუების სამედიცინო ცენტრი „მზერა“ რეზიუმე კლიმატის ცვლილების მავნე ზემოქმედება ჯანმრთელობაზე მრავალ პათოლოგიას მოიცავს. მხედველობის სისტემაზე გარემო ფაქტორების ზემოქმედების მრავალი გზა არსებობს, მათ შორის, ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედება რქოვანაზე, ბროლზე, ბადურაზე და კატარაქტის, გლაუკომის, უვეალური მელანომის, ფოტოკერატიტისა და სხვათა განვითარება. კატარაქტის განვითარებას, ასევე, ინფრაწითელი გამოსხივება იწვევს. აღნიშნული ორივე ტიპის გამოსხივების შემთხვევაში პათოგენეზურ მექანიზმად ოქსიდაციური სტრესის განვითარება, ან მისგან დამცავი მექანიზმის მოშლა მოიაზრება. მხედველობის სისტემაზე, ასევე, გავლენას ახდენს მტვერი, ჰაერის დაბინძურება, აქტიური და პასიური მწეველობა, კლიმატის სხვადასხვა პარამეტრის (მათ შორის, ნალექიანობის, ტემპერატურის, ტენიანობის, ალბედოს) ცვლილება. პრობლემათაგან თავის ასარიდებლად აუცილებელია, ყურადღება მივაქციოთ მხედველობის სისტემის ჰიგიენას, რაც შესაბამისი დამცავი საშუალებების გამოყენებას, დაბინძურებული თვალების დროულ გაწმენდას, მშრალი თვალის სინდრომის მოვლას, კონტაქტური ლინზების სწორ გამოყენებასა და სხვ. გულისხმობს. ნახშირბადის გარემოში გამოყოფა გრძელვადიან უარყოფით გავლენას ახდენს მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე, ძირითადად ტემპერატურის მატებისა და უკანასკნელის მიერ გამოწვეული პრობლემების გამო. ერთჯერადი გამოყენების სამედიცინო ინსტრუმენტები და აღჭურვილობა ხელს უწყობს კლინიკური და არაკლინიკური ნარჩენების მასობრივ წარმოქმნასა და ნახშირბადის დიდი რაოდენობით გამოყოფას. ოფთალმოქირურგიული მანიპულაციები (მათ შორის, კატარაქტის ოპერაციები) მსოფლიოში ყველაზე მაღალი რაოდენობრივი მაჩვენებლით ხასიათდება. ეს კატარაქტის ოპერაციებს ნახშირბადის გამოყოფის შემცირების აშკარა სამიზნე რგოლად აქცევს. აღნიშნულთა გამო, მნიშვნელოვანია, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 72 პრაქტიკაში დავნერგოთ თანამედროვე მედიცინაში მოწოდებული „the 5 r“ პრინციპი, რომელიც გულისხმობს შემცირებას, ხელახალ გამოყენებას, გადამუშავებას, გადახედვასა და კვლევას (reduce, reuse, recycle, rethink and research). მნიშვნელოვანია ყოველივე აღნიშნულის გააზრება და ყოველდღიურ ცხოვრებაში გათვალისწინება როგორც რიგითი ინდივიდების, ისე ოფთალმოლოგებისა და ჯანდაცვის მენეჯერების მიერ. საკვანძო სიტყვები: მხედველობის სისტემა, ოფთალმოლოგია, გარემო ფაქტორები, დაბინძურება, ეკოლოგია, ჰიგიენა, კლიმატი. შესავალი კლიმატის ცვლილების მავნე ზემოქმედება ჯანმრთელობაზე მოიცავს ინფექციურ დაავადებების, გულ-სისხლძარღვთა და რესპირატორულ დაავადებების, ჭარბწონიანობის, დიაბეტისა და სხვათა განვითარებათა ხელშეწყობას. ბუნებრივია, გარემო ფაქტორებს გავლენა აქვს ორგანიზმის ისეთ ნაზ და მგრძნობიარე სტრუქტურებზეც, რომელთაც მხედველობის სისტემა აერთიანებს. [2][29] ფაქტია, რომ თანამედროვე სამყაროში მეტად მნიშვნელოვანია გარემო ფაქტორების, მათი ცვლილებისა და გავლენს შესწავლა „დღეს დაბადებული ყველა ბავშვის ცხოვრებაზე კლიმატის ცვლილება დიდ გავლენას მოახდენს. სასწრაფო ჩარევის გარეშე, დადგება ეს ახალი ერა, რომელიც განსაზღვრავს ადამიანების ჯანმრთელობას მათი ცხოვრების ყველა ეტაპზე" [28] და შესაბამისად გამოტანილი დასკვნების საფუძველზე სხვადსხვა საპრევენციო თუ პროფილაქტიკური ღონისძიებების გატარება და გზამკვლევების შექმნა რისკის ჯგუფში შემავალი ინდივიდებისა თუ მთლიანი პოპულაციისათვის. ჰაერის და კლიმატის ცვლილების გავლენა მხედველობის სისტემაზე მხედველობის სისტემაზე გარემო ფაქტორების ზემოქმედების მრავალი გზა არსებობს, მაგრამ ყველაზე გავრცელებულია მზის გამოსხივების პირდაპირი ზემოქმედება, და ასევე ჰაერში ქიმიკატების, ოზონის, აზოტის დიოქსიდისა (no2) და სხვა ნივთიერებების არსებობა, რომელთაც ყოველდღიურად ვსუნთქავთ. ულტრაიისფერი სხივები ულტრაიისფერი (uv) სინათლე არის ელექტრომაგნიტური გამოსხივება, რომლის ტალღის სიგრძე უფრო მოკლეა, ვიდრე ხილული სინათლისა, მაგრამ უფრო გრძელი, ვიდრე რენტგენის ტალღები (400-დან 100 ნმ-მდე დიაპაზონში). [16] მისი ძირითადი წყაროა მზის ბუნებრივი შუქი და ზოგიერთი ხელოვნური წყარო, როგორიცაა შედუღების აპარატის ფლუორესცენციული ნათურები და ულტრაიისფერი ნათურები, რომლებიც ქირურგიულ საოპერაციოებში გამოიყენება სტერილიზაციისთვის. [24] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 73 მზის ულტრაიისფერი შუქის ხანგრძლივმა ზემოქმედებამ, შესაძლოა, გამოიწვიოს თვალის სტრუქტურების დაზიანება, ყველაზე ხშრად რქოვანას, ბროლის ან ბადურის. რქოვანას ულტრაიისფერი დასხივებით გამოწვეულ დაზიანებებს ეწოდება ფოტოკერატიტი, რომელიც ხასიათდება რქოვანას ეპითელიუმის აშრევებით. რქოვანას ეპითელიუმიც და ენდოთელიუმიც (რომელიც ნაკლებად ექვემდებარება რეგენერაციას) დაუცველია ულტრაიისფერი გამოსხივების მიმართ. აღნიშნული გამოსხვიების ხანგრძლივი და ძლიერი ზემოქმედება უზრუნველყოფს სხივების უფრო ღრმად შეღწევას რქოვანას ეპითელიუმში და იწვევს დამცავი ანტიოქსიდანტური მექანიზმის დაზიანებას, რაც საფუძველია საკუთრივ რქოვანასა და თვალის სხვა სტრუქტურების დაზიანების. [21] გამოსხივება, რომელიც ხვდება ბროლს, პირველ ყოვლისა, იფილტრება ბროლის კაფსულის მიერ წინა კაფსულა გამოსხივების მხოლოდ 60%-ს ატარებს. ბროლის მატრიქსში მოხვედრილი გამოსხივება იწვევს აპოპტოზს ბროლის ეპითელური და შემდეგ კორტიკალური უჯრედებისა, რომლებიც ნორმაში ბროლის გამჭირვალობას უზრუნველყოფს. შესაბამისად, დროთა განმავლობაში ბროლი კარგავს გამჭირვალობას და იმღვრევა ვითარდება კატარაქტა. [20] რიგი ავტორების მოსაზრებით, ულტრაიისფერი გამოსხივება, ასევე, კავშირშია უვეალური მელანომისა და გლაუკომის განვითარებასთან. მექანიზმად ამ შემთხვევაშიც ოქსიდაციური სტრესი მოიაზრება. [7] მიუხედავად იმისა, რომ ულტრაიისფერი გამოსხივების რაოდენობა, რომელიც ზრდასრულ თვალში ბადურამდე აღწევს, მეტად დაბალია (340ნმ-მდე სიგრძის ულტრაიისფერი ტალღების 1% და 340-360ნმ სიგრძის ტალღების 2%), იგი საკმარისია ბადურის გარეთა მარცვლოვანი შრის დეგენერაციისათვის. ამასთანავე, მოკლეტალღოვანი სხივები ყველაზე დამაზიანებელია, რამდენადაც იგი ბადურაზე რეაქტულ ჟანგბადს წარმოქმნის. [23] აღნიშნული გამოსხივების მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ბადურის უკანა პოლუსზე განლაგებული ფოტორეცეპტორები და ბადურის პიგმენტირებული ეპითელიუმი. უკანასკნელი განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ოქსიდაციური სტრესის მიმართ. [27] სხვადასხვა ავტორთა მოსაზრებით, ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ბადურის ტრაქცია, ჩამოცლა, ცენტრალური სეროზული ქოროიდოპათია და სხვა. [8] ინფრაწითელი გამოსხივება თვალის ყველაზე გავრცელებული დაავადება, რომელიც დაკავშირებულია ახლო ინფრაწითელ გამოსხივებასთან, არის კატარაქტა. ინფრაწითელი ტალღების მოკლეტალღოვანი ნაწილის ხანგრძლივი ზემოქმედება იწვევს ბროლის თანდათანობით, მაგრამ შეუქცევად შემღვრევას. აღნიშნული ტალღების ზემოქმედებით თვალის დაზიანების სხვა ფორმები მოიცავს სკოტომას, რომელიც გულისხმობს მხედველობის ველის გარკვეული ნაწილის გამოვარდნას ბადურის დაზიანების გამო. ინფრაწითელი სხივების მცირე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 74 რაოდენობით აბსორბციამაც კი შეიძლება გამოიწვიოს ისეთი სიმპტომები, როგორიცაა თვალის სიწითლე, შეშუპება ან სისხლდენა. [6] მტვერი და სხვა ნაწილაკები ჰაერში შეწონილმა ნაწილაკებმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს რქოვანაზე და გამოიწვიოს თვალის ქავილი და მხედველობის ბუნდოვნება. თვალის ტკივილი შეიძლება მიუთითებდეს რქოვანას ნაკაწრზე ან მექანიკურად თვალის სხვა დაზიანებაზე [9]. ჰაერის დაბინძურება ჰაერის დაბინძურება მოიცავს გაზის ფაზის დამაბინძურებლებისა და მავნე ნაწილაკების კომპლექსურ ნარევს, რომლებიც ატმოსფეროში გამოიყოფა ბუნებრივად ან ადამიანის საქმიანობის შედეგად. [12] ატმოსფეროში ბევრი დამაბინძურებელია, როგორიცაა გოგირდის დიოქსიდი (so2), აზოტის დიოქსიდი (no2), ნახშირორჟანგი (co2), აზოტის მონოქსიდი (no), ნახშირბადის მონოქსიდი (co), აზოტის ოქსიდები (nox) და pm2.5 (2.5მკმ და ნაკლები) და pm10 (10მკმ და ნაკლები) საწვავის ან სამრეწველო ნამწვი. გარდა საგზაო მოძრაობისა და სამრეწველო საქმიანობისა, სხვადასხვა საოჯახო ნივთები და სამშენებლო მასალა, ასევე წარმოქმნის cox-ს, nox-ს და აქროლად ორგანულ ნაერთებს (vocs). მაგალითად, ფორმალდეჰიდს, რომელიც შედის მდფ-ს, დვპ-ს, დსპ-სა და სხვა დაპრესილი ხის შემცველი მასალის შემადგენლობაში, შეუძლია გამოიწვიოს დნმ-ის დაზიანება ცხოველურ უჯრედებში და მისი კანცეროგენობა დადასტურებულია მრავალი კვლევით ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში. [26] ჰაერის დაბინძურება იწვევს ჯანმრთელობის ბევრ პრობლემას და დაავადებას, როგორიცაა გულ-სისხლძარღვთა სისტემის პათოლოგიები, სასუნთქი გზების პრობლემები, თვალის დაავადებები, ნევროლოგიური დაავადებები, კიბო და სხვა. [25] სქემა 1. ჰაერის გარე და შიდა დამაბინძურებლების კავშირი თვალის დაავადებებთან. lin cc, chiu cc, lee py, chen kj, he cx, hsu sk, cheng kc. the adverse effects of air pollution on the eye: a review. int j environ res public health. 2022 jan 21;19(3):1186. doi: 10.3390/ijerph19031186. pmid: 35162209; pmcid: pmc8834466. ის მიხედვით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 75 რქოვანა ადამიანის ორგანიზმის ყველაზე მგრძნობიარე სტრუქტურაა თვალის ზედაპირის უხვი ინერვაციის გამო და ამდენად, იგი უკიდურესად მგრძნობიარეა გარემო აგენტების ზემოქმედების მიმართ. [1] ჰაერის ისეთი დამაბინძურებლების მავნე ზემოქმედება, როგორიცაა co, nox, pm და o3, უმეტესად მოიცავს თვალის გაღიზიანებას და შედეგად მისი ზედაპირის ანთებას კონიუნქტივიტს. როგორც კვლევებმა დაადგინა, ადამიანები, რომლებიც მოგზაურობდნენ ძალიან დაბინძურებულ ადგილებში, სადაც ჰაერში შეწონილი ნაწილაკების დონე ხუთჯერ აღემატებოდა who-ს საშუალო წლიურ ზღვარს (60 მკგ/მ3), განიცდიდნენ თვალის ზედაპირის ისეთ სუბკლინიკურ ცვლილებებს, როგორებიცაა თვალის სიწითლე, წვა, სიმშრალე და გაღიზიანება, ცრემლდენა, მხედველობის დაბინდვა, ფოტოფობია და თვალის დაძაბულობა.[25] გარდა ამისა, კვლევებით ნაჩვენებია, რომ ჰაერში შეწონილი pm2.5 ნაწილაკები კავშირშია ალერგიული კონიუნქტივის, გლაუკომისა და ასაკობრივი მაკულარული დეგენერაციის განვითარებასთან. [3][4][18] აქტიური და პასიური მწეველობა თამბქოს მოწევა დაკავშირებულია მხედველობის დაქვეითებასთან. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნულთან დაკავშირებით სამეცნიერო კვლევები მე-19 საუკუნის საქართველოშიც კი მიმდინარეობდა 1867 წელს „კავკასიის სამედიცინო საზოგადოების“ მიერ ჩამოყალიბებულ 1964 წლის 4 აპრილის სახელობის „ქალაქის სამკურნალოში“ მოღვაწე ოკულისტმა, იოსებ ტალკომ, 1869 წელს გამოაქვეყნა ნაშრომი „თამბაქოს ზეგავლენა მხედველობის ორგანოზე“ [32]. თამბაქოს მწეველობა კერძოდ ასოცირდება ჰიპერმეტროპიასთან, რქოვანას ეპითელიუმის გვიან შეხორცებასთან (უკანასკნელის დაზიანების შემთხვევაში) და ფუქსის ენდოთელურ დისტროფიასთან (რქოვანას პროგრესირებადი მემკვიდრეობითი დაავადება, რომელიც ხასიათდება ენდოთელური უჯრედების ნელი დაზიანებით). იგი, ასევე, მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია ბირთვული კატარაქტისა და ასაკობრივი მაკულარული დეგენერაციის განვითარებისა. გარდა ამისა, იგი ასოცირდება ბადურის გასქელებასთან. ორსულობისას მოწევა ზრდის გარეთა ან შიგნითა სიელმის ან დაქვეითებული სტერეოსიმახვილის (მოცემული სიღრმის აღქმის სიმკვეთრის ზღვრული საზომი, რომელიც მიუთითებს ინდივიდის სენსორული ბინოკულარობის ხარისხზე) განვითარების რისკებს.[5][22] აგრეთვე, პასიური მწეველობა ხშირად ასოცირებულია თვალის ქრონიკულ სიწითლესთან. [10][31] კლიმატის ცვლილება უახლეს კვლევებზე დაყრდნობით, დედამიწის კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებულია მხედველობის სისტემის ისეთი ინფექციური და არაინფექციური დაავადებების გავრცელება, როგორებიცაა: რქოვანასა და კონიუქტივას herpes simplex და herpes zoster ვირუსები, ვირუსული კერატოკონიუნქტივიტი, რქოვანას შემთხვევითი სოკოვანი დაზიანებები, მწვავე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 76 გლაუკომა, ქრონიკული ღიაკუთხოვანი გლაუკომა და ინფექციური უვეიტი (რომელიც უფრო ხშირია ზაფხულში) [30], გამოწვეული ტოქსოპლაზმოზით, ტუბერკულოზით, კამპილობაქტერიით, ქლამიდიით, თვალის მარტივი ჰერპესით (vhs) და ჰერპეს ზოსტერით (vhz), დასავლეთ ნილოსის ცხელებით, ბორელიოზით, რიკეტსიოზით, ტრაქომით, შიგელოზითა და სალმონელოზით. [8] ცხრილი 1. კავშირი გარემო ცვლადებსა და თვალის პოტენციურ დაზიანებას შორის. echevarría-lucas l, senciales-gonzález jm, medialdea-hurtado me, rodrigo-comino j. impact of climate change on eye diseases and associated economical costs. international journal of environmental research and public health. 2021; 18(13):7197. https://doi.org/10.3390/ijerph18137197-ის მიხედვით. ჰიგიენა ზემოხსენებულ პრობლემათაგან თავის ასარიდებლად აუცილებელია, ყურადღება მივაქციოთ მხედველობის სისტემის ჰიგიენას. აუცილებელია, თავი ავარიდოთ ულტრაიისფერ და ინფრაწითელ გამოსხივებასთან თვალების პირდაპირ კონტაქტს, ნათელ დღეებში გამოვიყენოთ მზისგან დამცავი სათვალე, მტვრით დაბინძურებისას ამოვიბანოთ თვალები სუფთა ნელთბილი წყლით, უყურადღებოდ არ დავტოვოთ თვალის ზედაპირის ნებისმიერი ტიპის მექანიკური დაზიანება და მივაკითხოთ ოფთალმოლოგს. ასევე, აუცილებლად ვიზრუნოთ თვალის ზედაპირის მუდმივ დატენიანებაზე მშრალი თვალის სინდრომის შემთხვევაში, [17] რამდენადაც ცრემლის აპკი შეიცავს ფერმენტებსა და ანტისხეულებს, რომლებიც აუცილებელია თვალის ზედაპირზე მოხვედრილი უცხო აგენტების გასანეიტრალებლად, ინფექციის განვითარებისაგან თავდასაცავად[32]. ასევე, მნიშვნელოვანია კონტაქტური ლინზების გამოყენება წესების დაცვით, ვინაიდან უკანასკნელთა დარღვევა ხშირად ასოცირებულია სხვადასხვა ინფექციურ და არაინფექციურ დაავადებასთან. [14] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 77 ოფთალმოლოგიის “გავლენა” გარემოზე ნახშირბადის გარემოში გამოყოფა გრძელვადიან უარყოფით გავლენას ახდენს მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე, ძირითადად ტემპერატურის მატებისა და უკანასკნელის მიერ გამოწვეული პრობლემების გამო. [11] სქემა 2. ნახშირბადის გამოყოფის ადგილი და როლი მოქალაქეთა ჯანმრთელობაზე ზემოქმედების წრეში hanmin dong, minggao xue, yujia xiao, yishuang liu, do carbon emissions impact the health of residents? considering china's industrialization and urbanization, science of the total environment, volume 758, 2021, 143688, issn 00489697-ის მიხედვით 2017 წელს ჯანდაცვის სექტორზე ნახშირბადის გლობალური ემისიის 4-6% მოდიოდა. [13] ერთჯერადი გამოყენების სამედიცინო ინსტრუმენტები და აღჭურვილობა ხელს უწყობს კლინიკური და არაკლინიკური ნარჩენების მასობრივ წარმოქმნასა და ნახშირბადის დიდი რაოდენობით გამოყოფას. ოფთალმოქირურგიული მანიპულაციები (მათ შორის, კატარაქტის ოპერაციები) მსოფლიოში ყველაზე მაღალი რაოდენობრივი მაჩვენებლით ხასიათდება. ეს კატარაქტის ოპერაციებს ნახშირბადის გამოყოფის შემცირების აშკარა სამიზნე რგოლად აქცევს. სხვადასხვა კვლევების საფუძველზე არსებობს დასკვნა, რომ კატარაქტის ოპერაციის სხვადასხვა ტექნიკით შესრულება გარემოს სხვადასხვა რაოდენობით დაბინძურებასთან ასოცირდება, კერძოდ ფაკოემულსიფიკაცია, გარდა იმისა, რომ გაცილებით უფრო ძვირია, ასევე, გაცილებით უფრო დამაბინძურებელია, ვიდრე ქირურგიული მიდგომა მოდიფიცირებული მცირეგანაკვეთიანი ოპერაციით. [19] ამდენად, იკვრება ერთგვარი მანკიერი წრე თანამედროვე ეკოლოგიის გამოწვევები საფუძველს უყრის მედიცინის სხვადასხვა დარგების უფრო აქტიურ მუშაობასა და დახვეწას, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 78 ეს უკანასკნელი კი, დამაბინძურებელი ზემოქმედების გათვალისწინებით, უფრო მეტად აღრმავებს აღნიშნულ გამოწვევათა აქტუალობასა და სიმძიმეს. აღნიშნულთა გამო თანამედროვე მედიცინაში მოწოდებულია „the 5 r“ პრინციპი, რომელიც გულისხმობს შემცირებას, ხელახალ გამოყენებას, გადამუშავებას, გადახედვასა და კვლევას (reduce, reuse, recycle, rethink and research). [1] კლინიცისტებისთვის, ჯანდაცვის პროფესიონალებისა და მათი მენეჯერული გუნდებისთვის, მწარმოებლებისა და ფარმაცევტული კომპანიებისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, გააცნობიერონ წარმოქმნილი ნარჩენების კუმულაციური და მავნე ზემოქმედება გარემოზე, საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე, გრძელვადიან ავადობასა და მომავალ თაობათა ცხოვრების ხარისხზე. დასკვნა მოცემული სტატია ცხადყოფს, რომ გამოწვევები, რომლებიც თან ახლავს გარემოში არსებულ დამაბინძურებლებს, გლობალურ დათბობას, კლიმატის ცვლილებასა და თანამედროვე ეკოლოგიის სხვა აქტუალურ რგოლებს, საკმაოდ მასშტაბურად და მძლავრად ვრცელდება მხედველობის სისტემის ჯანმრთელობასა და ჯანდაცვაზე. მნიშვნელოვანია ყოველივე აღნიშნულის გააზრება და ყოველდღიურ ცხოვრებაში გათვალისწინება როგორც რიგითი ინდივიდების, ისე ოფთალმოლოგებისა და ჯანდაცვის მენეჯერების მიერ. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. al-aqaba m.a., dhillon v.k., mohammed i., said d.g., dua h.s. corneal nerves in health and disease. prog. retin. eye res. 2019;73:100762. doi: 10.1016/j.preteyeres.2019.05.003.] 2. alryalat sa, toubasi aa, patnaik jl, kahook my. the impact of air pollution and climate change on eye health: a global review. rev environ health. 2022 dec 29. doi: 10.1515/reveh2022-0209. epub ahead of print. pmid: 36579431. 3. chang k.-h., hsu p.-y., lin c.-j., lin c.-l., juo s.-h.h., liang c.-l. traffic-related air pollutants increase the risk for age-related macular degeneration. j. investig. med. 2019;67:1076. doi: 10.1136/jim-2019-001007. 4. chua s.y.l., khawaja a.p., morgan j., strouthidis n., reisman c., dick a.d., khaw p.t., patel p.j., foster p.j. the relationship between ambient atmospheric fine particulate matter (pm2.5) and glaucoma in a large community cohort. invest ophthalmol. vis. sci. 2019;60:4915–4923. doi: 10.1167/iovs.19-28346. 5. ciner eb, ying gs, kulp mt, maguire mg, quinn ge, orel-bixler d, cyert la, moore b, huang j; vision in preschoolers study group. stereoacuity of preschool children with and without vision disorders. optom vis sci. 2014 mar;91(3):351-8. doi: 10.1097/opx.0000000000000165. pmid: 24463769; pmcid: pmc4113505 6. clflores. “light and infrared radiation.” berkeley lab ehs, 7 june 2018 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 79 7. cullen, a.p. ozone depletion and solar ultraviolet radiation: ocular effects, a united nations environment programme perspective. eye contact lens sci. clin. pract. 2011, 37, 185–190. 8. echevarría-lucas l, senciales-gonzález jm, medialdea-hurtado me, rodrigo-comino j. impact of climate change on eye diseases and associated economical costs. international journal of environmental research and public health. 2021; 18(13):7197. https://doi.org/10.3390/ijerph18137197 9. gerstein eye institute. “how to deal with dust and your eyes.” gerstein eye institute, 1 feb. 2021, www.gersteineye.com/blog/2019/07/dust-and-your-eyes. 10. grandjean e, weber a, fischer t. "passivrauchen" [passive smoking]. bull schweiz akad med wiss. 1979 mar;35(1-3):99-109. german. pmid: 454896. 11. hanmin dong, minggao xue, yujia xiao, yishuang liu, do carbon emissions impact the health of residents? considering china's industrialization and urbanization, science of the total environment, volume 758, 2021, 143688, issn 0048-9697, https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.143688. 12. kemp a.c., horton b.p., donnelly j.p., mann m.e., vermeer m., rahmstorf s. climate related sea-level variations over the past two millennia. proc. natl. acad. sci. usa. 2011;108:11017– 11022. doi: 10.1073/pnas.1015619108. 13. king's college london. higher air pollution days trigger cardiac arrests and hospitalisations. https://www.kcl.ac.uk/news/higher-air-pollution-days-trigger-cardiacarrests-and-hospitalisations. accessed aug 5, 2021. 14. lim chl, stapleton f, mehta js. review of contact lens-related complications. eye contact lens. 2018 nov;44 suppl 2:s1-s10. doi: 10.1097/icl.0000000000000481. pmid: 29373389. 15. lin cc, chiu cc, lee py, chen kj, he cx, hsu sk, cheng kc. the adverse effects of air pollution on the eye: a review. int j environ res public health. 2022 jan 21;19(3):1186. doi: 10.3390/ijerph19031186. pmid: 35162209; pmcid: pmc8834466. 16. m. tanito, s. kaidzu, r.e. anderson protective effects of soft acrylic yellow filter against blue light-induced retinal damage in rats exp. eye res., 83 (6) (2006), pp. 1493-1504 17. messmer em. the pathophysiology, diagnosis, and treatment of dry eye disease. dtsch arztebl int. 2015 jan 30;112(5):71-81; quiz 82. doi: 10.3238/arztebl.2015.0071. pmid: 25686388; pmcid: pmc4335585., 18. mimura t., ichinose t., yamagami s., fujishima h., kamei y., goto m., takada s., matsubara m. airborne particulate matter (pm2.5) and the prevalence of allergic conjunctivitis in japan. sci. total environ. 2014;487:493–499. doi: 10.1016/j.scitotenv.2014.04.057. 19. morris ds, wright t, somner je, connor a. the carbon footprint of cataract surgery. eye (lond). 2013 apr;27(4):495-501. doi: 10.1038/eye.2013.9. epub 2013 feb 22. pmid: 23429413; pmcid: pmc3626018. 20. n.m. ayala, r. michael, g.p. söderberg influence of exposure time for uv radiation-induced cataract invest. ophthalmol. vis. sci., 41 (2000), pp. 3539-3543 https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.143688 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 80 21. niguse hamba, asfaw gerbi, solomon tesfaye, histopathological effects of ultraviolet radiation exposure on the ocular structures in animal studies –literature review, translational research in anatomy, volume 22, 2021, 100086, issn 2214-854x, https://doi.org/10.1016/j.tria.2020.100086. 22. nita m, grzybowski a. smoking and eye pathologies. a systemic review. part i. anterior eye segment pathologies. curr pharm des. 2017;23(4):629-638. doi: 10.2174/1381612822666161129152041. pmid: 27897118.] 23. r.e. marc, b.w. jones, c.b. watt, f. vazquez-chona, d.k. vaughan, d.t. organisciak extreme retinal remodeling triggered by light damage: implications for age-related macular degeneration mol. vis., 14 (2008), pp. 782-796 24. r.p. gallagher, t.k. lee adverse effects of ultraviolet radiation: a brief review prog. biophys. mol. biol., 92 (1) (2006), pp. 119-131, 25. saxena r, srivastava s, trivedi d, anand e, joshi s, gupta sk. impact of environmental pollution on the eye. acta ophthalmol scand. 2003 oct;81(5):491-4. doi: 10.1034/j.16000420.2003.00119.x. pmid: 14510797. 26. swenberg j.a., moeller b.c., lu k., rager j.e., fry r.c., starr t.b. formaldehyde carcinogenicity research: 30 years and counting for mode of action, epidemiology, and cancer risk assessment. toxicol. pathol. 2013;41:181–189. doi: 10.1177/0192623312466459. 27. w.p. patton, u. chakravarth, h.j. davies, b.d. archer comet assay of uvinduced dna damage in retinal pigment epithelial cells invest. ophthalmol. vis. sci., 40 (1999), pp. 32683275 28. watts n, amann m, arnell n, et al. the 2019 report of the lancet countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate. lancet. 2019;394(10211):1836–1878. 29. wong yl, noor m, james kl, aslam tm. ophthalmology going greener: a narrative review. ophthalmol ther. 2021 dec;10(4):845-857. doi: 10.1007/s40123-021-00404-8. epub 2021 oct 11. pmid: 34633635; pmcid: pmc8502635. 30. zassel, g.h.; burrows, a.; jeffers, j.b.; fischer, d.h. anterior nongranulomatous uveitis: a seasonal variation. ann. ophthalmol. 1984, 16, 1066–1068 31. zhang x, kahende j, fan az, barker l, thompson tj, mokdad ah, li y, saaddine jb. smoking and visual impairment among older adults with age-related eye diseases. prev chronic dis. 2011 jul;8(4):a84. epub 2011 jun 15. pmid: 21672408; pmcid: pmc3136979. 32. ჩიჩუა ა. ჩიჩუა გ. გორგაძე გ. „კლინიკური ოფთალმოლოგიის მორფოლოგიური საფუძვლები“ გამომცემლობა წიგნი+ერი, თბილისი, 2021 isbn: 978-9941-9763-6-0]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 81 impact of harmful environmental factors on the visual system gigi gorgadze1, marina giorgobiani2, tinatin jikurashvili3, mzia phirtskhalaishvili3 1tbilisi state medical university, faculty of medicine 2tbilisi state medical university, department of hygiene and medical ecology 3chichua medical center "mzera" abstract harmful effects of climate change on health include many pathologies. there are many ways that environmental factors affect the visual system, including exposure to uv rays on the cornea, lens, retina, and the development of cataracts, glaucoma, uveal melanoma, photokeratitis, and others. cataract development is also caused by infrared radiation. in the case of both mentioned types of radiation, the development of oxidative stress or the disruption of the protective mechanism against it is thought to be a pathogenic mechanism. the visual system is also affected by dust, air pollution, active and passive smoking, changes in various climate parameters (including precipitation, temperature, humidity, albedo). in order to avoid problems, it is necessary to pay attention to the hygiene of the visual system, which includes the use of appropriate protective equipment, timely cleaning of contaminated eyes, care for dry eye syndrome, correct use of contact lenses and etc.. the release of carbon into the environment has long-term negative effects on the health of the population, mainly due to the increase in temperature and the problems caused by the latter. singleuse medical instruments and equipment contribute to the mass generation of clinical and non-clinical waste and release large amounts of carbon. ophthalmosurgical manipulations (including cataract surgeries) are characterized by the highest quantitative index in the world. this makes cataract surgery an obvious target for reducing carbon emissions. because of the above, it is important to put into practice the principle of "the 5 r" provided in modern medicine, which implies reduction, reuse, recycling, review and research. it is important to understand all of the above and take into account in everyday life both ordinary individuals and ophthalmologists and health care managers. key words: visual system, ophthalmology, environmental factors, pollution, ecology, hygiene, climate. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 39 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.05 ტყის ხანძრები და მასთან ბრძოლის თანამედროვე ტექნოლოგიები ნინო ბჟალავა1; მაგდა მეცხვარიშვილი2 1მექანიკის ინჟინერიისა და ტექნოლოგიის დოქტორი. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 2ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა კანდიდატი, დოქტორი. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი https://orcid.org/0000-0002-1318-529x აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია ბუნებრივი გარემოს ეკოლოგიური წონასწორობის დარღვევისა და ტყეების განადგურების ერთ-ერთი მთავარი რისკ-ფაქტორი ტყის ხანძრები. აღწერილია მასთან ბრძოლის თანამედროვე ტექნოლოგიები, კერძოდ დრონის როლი. ტყის ხანძრები მკვეთრად განსხვავდება ქალაქის ხანძრებისაგან. მათი კონტროლი რთულია, ზოგჯერ შეუძლებელიც და უფრო დიდ საფრთხეს უქმნის ადამიანს და გარემოს. დრონებს შეუძლიათ გადამწყვეტი როლი შეასრულონ ტყის ხანძრის გამოვლენაში, შეკავებასა და ჩაქრობაში. ხანძართან ბრძოლის ახალი ტექნოლოგიების დანერგვა მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს. საკვანძო სიტყვები: ტყე, ხანძარი, ტექნოლოგიები, ეკოლოგია. არსებობს ორი ტიპის ხანძარი ბუნებრივი წარმოშობის და ტექნოგენური. კონტროლის და პრევენციული ღონისძიებების არ არსებობის შემთხვევაში როგორც ბუნებრივი წარმოშობის, ასევე, ანთროპოგენური ფაქტორებით გამოწვეულმა ხანძარმა შესაძლოა მიიღოს სტიქიური ხასიათი. ნებისმიერი საშუალო და დიდი ზომის ხანძარი იწვევს მინიმუმ 5 წლიან ეკოლოგიური დაზიანებას. არსებობს ტყის ხანძრების შემდეგი სახეები: 1. დაბლითი ხანძარი –იწვის ხმელი ბალახი, ფოთოლი, წიწვი, ხავსი, ტოტები და ჰუმუსის საფარის ზედა ნაწილი; 2. მაღლითი ხანძარი –ცეცხლი ქვევიდან ხეების ვარჯზე გადადის; 3. ღეროს ხანძარი – იწვის ღეროს ფუღურო ნაწილი (უმეტესად მეხის შედეგად); 4. მიწისქვეშა ხანძარი – ნიადაგის სიღრმეში არსებული მშრალი ტორფის წვით გამოწვეული, რაც საქართველოს ნიადაგური პირობებიდან გამომდინარე იშვიათობას წარმოადგენს [1]. მეცნიერების მიერ ჩატარებული ანალიზი გვიჩვენებს, რომ საგრძნობლად გაზრდილია ტყის ხანძრების რაოდენობა და მასშტაბი. 2016 წელს მსოფლიოს მაშტაბით დაკარგული https://orcid.org/0000-0002-1318-529x georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 40 ტყეების რაოდენობამ 29.7 მილიონი ჰექტარი შეადგინა, ანუ დაიწვა და განადგურდა დაახლოებით ახალი ზელანდიის ტერიტორიის ზომის ფართობი. მეტიც ტყის ხანძრები ტროპიკულ წვიმიან ტყეებშიც კი გავრცელდა. კლიმატის ცვლილება და გლობალური დათბობა მსოფლიო მასშტაბის პრობლემად იქცა. ტემპერატურის მკვეთრი მატება ხშირ შემთხვევაში ტყეებში იწვევს ხანძრებს. მაგალითისათვის წარმოგიდგენთ შემდეგ მონაცემებს: ამაზონში 2020 წლის იანვარ-აგვისტოს პერიოდში დაფიქსირდა 44013 ხანძრის მნიშვნელოვანი კერა, რომლის შედეგად განადგურდა ტყის 6087 კმ2 ფართობი, დაიღუპა 17 მილიონი ცხოველი. 2021 წელს აგვისტო-სექტემბერში საბერძნეთში ხანძარმა მოიცვა 125000 ჰა ტყის ფართობი და მას სამი ადამიანის სიცოცხლე ემსხველპლა. არც საქართველო წარმოადგენს გამონაკლის და სამწუხაროდ განსაკუთრებით ბოლო წლებში მკვეთრად არის მომატებული ტყის ხანძრების რაოდენობა. 2008 წლიდან დღემდე საქართველოში სსიპ ეროვნული სატყეო სააგენტოს მართვას დაქვემდებარებულ ტყის ფონდში დაფიქსირებული ხანძრების სტატისტიკა საგანგაშოა [2]. ცხრილში წარმოდგენილია წლების მიხედვით დაფიქსირებული ხანძრები რაოდენობა და დაზიანებული ტერიტორიების ფართობები. შემაშფოთებელი სტატისტიკა გვიბიძგებს აქტიური მუშაობისა და ახალი გზების გამონახვისაკენ. ამ პრობლემასთან ბრძოლაში მსოფლიოს განვითარებულ ქვეყნებში უკვე დანერგილია თანამგზავრული მონიტორინგის სისტემა, მაგრამ ტექნიკური სირთულეებისა და ეკონომიკური ღირებულების გამო, ის საქართველოს მცირე ფართობის ზედამხედველობისათვის არც თუ ისე ეფექტურია. ცხრილი წელი დაფიქსირებული ხანძრების რაოდენობა ფართობი (ჰა) შენიშვნა 2008 31 1277.5 2009 7 717.4 2010 21 371.1 2011 4 7 2012 12 198.75 მათ შორის 67 ჰა მოდის ახალციხის, ურაველის, სამცხე ჯავახეთის ტერიტორიაზე. დაზიანდა ფიჭვნარის ტყე. 2013 35 87.62 2014 66 722.3 2015 72 205.4 2016 42 183.5 2017 55 1299.9 2018 12 32.2 2019 92 860.9 2020 118 არ არის დაანგარიშებული 2021 44 470.8 2022 33 122.5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 41 მეტად მიზანშეწონილად მიგვაჩნია სპეციალური ცეცხლის კერის აღმომჩენი დრონების (სურ. 1) გამოყენება, რომელიც უფრო ეფექტურია მცირე ფართობებისა და რთული რელიეფის მთიანი რეგიონების ტყეების საკონტროლოდ. აღსანიშნავია, რომ დრონებს მრავალი უპირატესობა გააჩნიათ, კერძოდ პრაქტიკულად გამორიცხულია მეხანძრე-მაშველის დამწვრობა ან გარდაცვალება. მინიმალურია გასაწევი ფინანსური დახარჯები და მარტივია სამართავად. დრონები დისტანციურად იმართებიან და კონტროლირებადნი არიან. მათ გამოიყენებენ როგორც მონაცემების შესაგროვებლად, ასევე, დავალების შესასრულებლად. ისინი უფრო და უფრო ხდებიან დახვეწილნი, ისეთი შესაძლებლობებით, როგორიცაა დაბრკოლების თავიდან აცილება და ავტომატური დაშვება, რაც აადვილებს მათი გამოყენებას [3]. სურ. 1. ცეცხლის კერების აღმომჩენი დრონი. დრონები სწრაფად გადაადგილდებიან ჰაერში, შეუძლიათ მიუახლოვდნენ ლოკაციას, გადაიღონ ხანძრის შედეგად დაზიანებული ტერიტორიები და გაუზიარონ ინფორმაცია შესაბამის უწყებებს რამდენიმე წუთში. ისინი სენსორების მთელი ნომენკლატურით არიან აღჭურვილნი, მათ შორის არის თერმული ფოტოაპარატი. ყველა ამ სენსორების კომბინაცია იძლევა საუკეთესო სურათს ცეცხლის გავრცელების არეალის და სიჩქარის შესახებ, რაც უზრუნველყოფს დახმარების სამოქმედო გეგმის სწრაფ მომზადებას. ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე პრიორიტეტულია ახალი ტექნოლგიების დანერგვა, შემდგომ გარემოზე ზემოქმედების შეფასებისა და არსებული გამოწვევების შედეგების მიტიგაციისათვის. ასევე მნიშვნელოვანია ბრძოლა ტაქტიკურ დონეზე, რაც გულისხმობს ხანძრების კერების, წაკიდებების ადრეულ სტადიაზე გამოვლენას და დაუყოვნებელ რეაგირებას. აღსანიშნავია, რომ ტყის ხანძრების პრევენცია არის ბევრად უფრო იაფი ღონისძიება, ვიდრე მათ შედეგებთან ბრძოლა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 42 ლიტერატურა: 1. თ. კანდელაკი, საქართველოს ტყის რესურსების პოტენციალი. თბ. „სიახლე“. შრომები. ტ.6, 2008 წ. გვ 265-282. 2. სსიპ ეროვნული სატყეო სააგენტოს სტატისტიკური მონაცემები. 2023წ. 3. m. yandouzi, m. grari and et al. review on forest fires detection and prediction using deep learning and drones. journal of theoretical and applied information technology. vol.100. no 12. 2022. forest fires and modern technologies of fighting with them nino bzhalava1; magda metskhvarishvili2 1ph.d. doctor of mechanical engineering and technology. georgian technical university 2ph.d. candidate of physical and mathematical sciences. georgian technical university https://orcid.org/0000-0002-1318-529x abstract the article discusses the forest fires, one of the main risk factors for the disturbance of the ecological balance of the natural environment and the destruction of forests. the modern technologies for combating with it are described, in particular the role of drones. forest fires are very different from city fires. their control is difficult, sometimes impossible, and poses a greater threat to humans and the environment. drones can play a critical role in forest fire detection, containment and suppression. introduction of the new fire fighting technologies is an important issue. key words: forest, fire, technologies, ecology. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 303 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.26 საკვები პროდუქტებისა და გარემომცველი ბუნების დაცვა დარიშხანშემცველი ნაერთებით დაბინძურებისაგან იზოლდა დიდბარიძე, ელენე გამყრელიძე, ნ.ბრეგაძე აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სტატია გვამცნობს ჩვენი ქვეყნის ერთ-ერთი გამორჩეული წიაღისეული რესურსის დარიშხანის გავრცელებას საქართველოს ტერიტორიაზე. მის, როგორც ტოქსიკური ელემენტის გავლენას ფლორას, ფაუნასა და ადამიანებზე. განხილულია დარიშხანის წარმოების ნარჩენების გადამუშავების ყველაზე პერსპექტიული ხერხი, რაც შესაძლებელს გახდის მოსახლეობის დაცვას ეკოლოგიურად დაბინძურებული პროდუქტების მიღებისაგან. საკვანძო სიტყვები: ბუნების დაცვა; დარიშხანი; დარიშხანი ბუნებაში ნაკლებად გავრცელებული ელემენტია. მისი გავრცელება საქართველოს ნიადაგებში, წყლებში, მცენარეულ საფარში, მინერალებში და სხვ. საფუძვლიანად შესწავლილია ივ. ჯავახიშვილის სახელმწიფო უნივერსიტეტის არაორგანული ქიმიის კათედრაზე [1-4]. აღნიშნული შრომების საფუძველზე გამოირკვა, რომ მთელი ამიერკავკასია [5], განსაკუთრებით კი საქართველოს ტერიტორია, გამოირჩევა ამ ელემენტის გავრცელების მაღალი ფონით. ეს განსაკუთრებით ითქმის რაჭის ტერიტორიაზე, სადაც სახნავ-სათესად გამოყენებული ფართობიც კი 10-20-ჯერ მეტ დარიშხანს შეიცავს, ვიდრე მსოფლიოში დარიშხანის გავრცელების საშუალო მაჩვენებელია. ნიშანდობლივია, რომ დარიშხანს გარკვეული რაოდენობით შეიცავს ცხოველური და მცენარეული ორგანიზმებიც. ამ მხრივ, გამორჩეულ თვისებებს ზღვის ფლორა წყალმცენარეები ავლენენ. ზღვის ზოგიერთი მიკროორგანიზმი ახდენს ამ ელემენტის აკუმულაციას თითქმის 1%-მდე. ლიტერატურული მონაცემებით არა მხოლოდ წყალმცენარეები გამოირჩევიან დარიშხანის მაღალი პროცენტული შემცველობით, არამედ ზღვის ცხოველთა ცალკეული სახეობებიც შეიცავენ ამ ელემენტს მთელი მასის 5·10-7% -დან ან 3·10-5%-მდე. ეს ფაქტი განპირობებული უნდა იყოს ზღვის წყლის შედგენილობაში დარიშხანის მაღალი შემცველობით. ასეთივე მაღალი შემცველობით გამოირჩევა დედამიწის ფაუნის ორგანიზმების შედგენილობაც, განსაკუთრებით მათი კანი და ბეწვეული საფარი. დარიშხანს შეიცავს ადამიანის ორგანიზმიც, კერძოდ, ადამიანის მასის 2·10-5-3·10-5%-ს, თმა შეიცავს 3,6·10-5 %-ს, ფრჩხილები 8,7·10-6-4·10-4%-ს. [5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 304 რა შეიძლება ყოველივე ამის შესახებ ითქვას? ის, რომ თუ ადამიანის სიკვდილის მიზეზი იყო დარიშხანის გადაჭარბებული დოზის მიღება, რამდენიმე წლის ან თუნდაც საუკუნის შემდეგაც კი შესაძლებელია დადგინდეს გარდაცვალების მიზეზი. თუ ფრჩხილებში ან თმაში ნორმაზე მეტად გაზრდილია დარიშხანის მასური წილი ეს დარიშხანით მოწამვლის მაჩვენებელია. მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, დარიშხანი ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტია ცხოველთა და მცენარეთა ნორმალური განვითარებისათვის, იგი შედის ყველა სახეობის ფლორასა და ფაუნის ქსოვილებში. იგივე ითქმის ადამიანებთან მიმართებაში. როგორც ცნობილია, დიდი დოზით დარიშხანშემცველი პრეპარატი ძლიერი საწამლავია, გარკვეული ულუფა კი იგივე პრეპარატისა ხშირად დადებითად მოქმედი ფაქტორი. „ყველაფერი სასარგებლოა, ყველაფერი საწამლავი, საქმე დოზაა“ (ავიცენა). როგორც ირკვევა „მომაკვდინებელი“ დოზა განპირობებულია არა იმდენად პრეპარატში დარიშხანის მასური წილით, არამედ თვით პრეპარატის რაობით მასში დარიშხანის ჟანგვის რიცხვით და იმით, თუ რომელ ელემენტთან წარმოქმნის ნაერთს. მაგალითად, თეთრი დარიშხანი (as4o6) სრულიად განსხვავებული ფიზიოლოგიური ქმედებით გამოირჩვა დარიშხანის სხვა ნაერთებთან შედარებით. ამ შემთხვევაში მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის გარკვევის მიზნით, ყურადღება მახვილდება თეთრი დარიშხანის სრულიად განსხვავებულ აღნაგობაზე სხვა ბინალურ ნაერთებთან შედარებით [6-9], მაგრამ არც გეომეტრიული სტრუქტურა-აღნაგობა უნდა იყოს ამ შემთხვევაში გადამწყვეტი, რადგანაც ასეთივე (ციკლური) აღნაგობისაა დარიშხანის სხვა ქალკოგენიდებიც, მაგალითად, ბუნებრივი აურიპიგმენტი (as4s6), რომლის მომწამლავი უნარი თითქმის 10-ჯერ ჩამოუვარდება თეთრ დარიშხანს. თეთრი დარიშხანი პირის ღრუში ტოვებს მოტკბო გემოს, არასასიამოვნო ლითონურ შეგრძნებას. ის პირველ რიგში, იწვევს ადგილობრივ გაღიზიანებას, ღებინებას, ტკივილს მუცლის არეში და სხვ. ორგანიზმში მისი მოხვედრისას, თუ იგი დასაშვებ ნორმას აღმატება, 12 საათის შემდეგ მთლიანად ირღვევა ადამიანისა და სხვა ცოცხალ არსებათა ნორმალური ცხოველქმედება: ინტენსიურად იზრდება შარდში შაქრისა და თვით სისხლის შემცველობა, იზრდება გულისცემის სიხშირე, აღზნებადობა და ა.შ. ძლიერი მოწამვლის შემთხვევაში კი მთავრდება ადამიანის სიკვდილით 60-70 საათის შემდეგ. გამოკვლევებით დასტურდება, რომ ცოცხალ ორგანიზმებს დარიშხანის პრეპარატებთან გარკვეულწილად შეგუების უნარიც გააჩნიათ, მათ შორის, თეთრი დარიშხანის მიმართაც. დადგენილია, რომ თუ ადამიანი თანდათანობით „მიეჩვევა“ გარკვეული დოზით საწამლავის მიღებას, მისთვის დღეში 0,4 გ. თეთრი დარიშხანიც კი შეიძლება ლეტალური არ აღმოჩნდეს. მყარ დარიშხანშემცველ პრეპარატებთან შედარებით გაცილებით ძლიერ მომწამლავ თვისებებს ავლენენ თხევადი და განსაკუთებით, აიროვანი ნაერთები. გარდა სწრაფი, უცაბედი მოწამვლისა, რასაც განაპირობებს ცოცხალი ორგანიზმებში მიერ დასაშვებ ნორმაზე მეტი რაოდენობით დარიშხანშემცველი ნაერთის მიღება, მოწამვლა შეიძლება მოხდეს ქრონიკულადაც (თანდათანობით). დარიშხანშემცველი ნაერთებიდან განსაკუთრებით ძლიერ ტოქსიკურებად მიჩნეულია დარიშხანორგანული ნაერთები. დამუშავებულია ნორმები-დასაშვები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 305 რაოდენობები, მაგალითად, ჰაერში დარიშხანის საშუალო შემცველობა 24 საათის განმავლობაში არ უნდა აღემატებოდეს 0,3 მგ/მ3, ხოლო სასმელად ვარგის წყალში 0,05მგ/ლ. თუ ჰაერი და წყალი აღნიშნულ ნორმებთან შედარებით მეტ დარიშხანს შეიცავს, ადამიანისა და სხვა ცოცხალი არსებების მოწამვლა გარდაუვალია. წყლებში, ჰაერსა და ნაიადაგში დარიშხანის გაზრდილი რაოდენობის ერთ-ერთი მიზეზი შეიძლება იყოს საკუთრივ დარიშხანისა და დარიშხანშემცველი წიაღისეული რესურსის გადამუშვება, როგორც გამონაბოლქვი აირები, ისე წარმოების ნარჩენები ხდება წარმოების მიმდებარი ტერიტორიის ანტიპოგენური გაბინძურების საფუძველი. გარდა აღნიშნული მიზეზისა, სავარგულებად განკუთვნილ ნიადაგებში დარიშხანის შემცველობის გაზრდის საფუძველია ასევე პესტიციდების გამოყენება[10]. დარიშხანშემცველი ნაერთების ნიადაგებსა და გრუნტის წყლებში გავრცელება დიდად არის დამოკიდებული აღნიშნული ნაერთების ხსნადობაზე. რაც უფრო ადვილად ხსნადია ნაერთი, მით მეტ მანძილზე განაწილდება იგი დროის მცირე მონაკვეთში. ლითონთა არსენიტებიდან და არსენატებიდან ყველაზე დიდი წყალში ხსნადობით ტუტე ლითონთა შესაბამისი მარილები გამოირჩევიან, ასევე კარგად იხსნებიან დარიშხანმჟავა ამონიუმის მარილები. პესტიციდების სახით, უმეტესწილად, ტუტე ლითონთა არსენიტებსა და არსენატებს იყენებენ. ასეთი მარილები, გარდამავალ მეტალთა არსენატებთან შედარებით ადვილად აითვისებიან მცენარეებისა და საერთოდ, მწვანე საფარის მიერ. ფაქტია ასეთი პროდუქტების მიღება სახიფათოა ადამიანის ჯანმრთელობისათვის. ამიტომ ჩვენ მოვახდინეთ დარიშხანის წარმოების ნარჩენების ბაზაზე ახალი ფიზიოლოგიურად აქტიური კომპლექსური ნაერთის სინთეზი, შემდეგი თანმიმდევრული რეაქციების მიხედვით: ა) mx2 + nl → [mln]x2 ბ) 3[mln]x2 + 2na3ass4•8h2o → [mln]3(ass4)2 + 6nax + 16h2o ან შეჯამებულად mx2 + 3nl + 2na3ass4•8h2o → [mln]3(ass4)2 + 6nax + 16h2o სადაც m=zn, cu(ii), hg(ii), cd(ii), n(ii), co(ii); x= cl−, 1/2so4 2−, no3 − , ch3coo− ; l = nh3, (c2h5)2nh ან c5h5n; ხოლო n = 4 ან 6 მიღებული კოორდინაციული ნაერთები წარმოადგენენ სხვადასხვა შეფერილობის წვრილ კრისტალურ ნივთიერებებს. არ იხსნებიან წყალსა და სპირტში, არც ორგანულ გამხსნელებში. დარიშხანშემცველი ნაერთების გამოყენების დიდი პერსპექტივა დაადგინეს ქართველმა მკვლევარებმა [11-13]. საქმე ისაა, რომ ცხოველთა ჰელმინთოზური დაავადება მეტად ვერაგია და მეცხოველეობას უდიდეს ზიანს აყენებს, რის გამოც დიდი მნიშვნელობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 306 ენიჭება ანტიჰელმინთური საშუალებების შექმნას. ყველაზე ეფექტურნი ჰელმინტების წინააღმდეგ ლითონთა არსენატებია, შესაძლოა გამოყენებული იქნას ასევე ტეტრათიოარსენატებიც. კვლება ამ მიმართულებით გრძელდება. ყოველივე ზემოთქმულიდან შეიძლება დავასკვნათ, რომ დარიშხანი, თავისი ბუნებით დიდად საჭირო და პრაქტიკულად ფართოდ გამოსაყენებელი ელემენტია და, ამავე დროს, უარყოფითი ზემოქმედების მქონეც. დარიშხანშემცველი ნარჩენებით ბუნების დაბინძურება უარყოფითად აისახება ფაუნაზე, ფლორაზე და, რათქმა უნდა ადამიანებზეც. მაგრამ, მეორე მხრივ, იგივე დარიშხანშემცველი არაორგანულ და ორგანულ ნაერთებს აქვთ უდიდესი პრაქტიკული ღირებულებაც. ნათქვამის საილუსტრაციოდ საკმარისია პრეპარატი 606 (სალვარსანი), რომელმაც მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე იხსნა. ეს პრეპარატი და მისი სახეცვლილება (ნეოსალვარსანი) დღესაც გამოიყენება ვენერიული დაავადებების საწინაღმდეგოდ. გამოყენებული ლიტერატურა 1. გ.მ. ჯოხაძე., თსუ შრომები. ტ. 167, გვ.161-164. 1973. 2. გ.მ. ჯოხაძე., თსუ შრომები. ტ. 219, გვ.161-164. 1986. 3. ი.პ. მოსეშვილი, გ.მ. ჯოხაძე., თსუ შრომები. ტ. 80, გვ.161-164. 1961. 4. გ.დ. სუპატაშვილი, ნ.ვ. ლორია, ნ.ა. ლაბარტყავა., თბილისი მეცნიერება. გვ.5-6. 1983. 5. мышьяк и окружающая среда. экспресс-инф. винити. сер. цветная металлургия. м.; 45, с.29-40. 1974. 6. р.д. гигаури. синтез и превращения органических соединений мышьяка на базе as4o6. дисс. докт. техн наук. тбилиси, 1987. 7. а.г. гегенава, технодогия получения кислого мышьяково-кислого олова. в кн. достижения ветеринарной гельмитологии в практику, тб, сакартвело, с. 81-92, 1971. 8. n. m. grant. toxicology of the lye graches/by n/ morton grant spring field (iii) thomas v.ix, 641p. 1962. 9. w.d.buchanan., toxicity of arsenic compounds – elsevier publishing co. amsterdam; london. new-york v. viii 155p., 1962. 10. б.е. абалонин. проблема арбузовской и ретроарбузовской реакции в ряду эфиров арсинистых кислот, их ангидридов, а также окисей сульфидов и селенидов третичных арсинов. дисс. докт. химических наук. казань, с. 278-301, 1990. 11. достижения ветеринарной гельминотлогии в практику. под редакцией к. с. капанадзе, и. г. чубабрия, г. и. годердзишвили, б. ф. морошкина, и. л. матикашвили. тб, сакартвело, с. 214. 1971. 12. რ. გიგაური, გ. ჩაჩავა. დარიშხანი და გარემომცველი ბუნება, თსუ გამომცემლობა, გვ 44. 2004. 13. ი. დიდბარიძე, თ. წივწივაძე, ნ. ბრეგაძე. დარიშხანშემცველი წარმოების ნარჩენების გამოყენე-ბა სპილენძ(ii)-ისა და ვერცხლისწყალ(ii)-ის ტეტრათიოარსენატების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 307 პირიდინატების მისაღებად. საერთაშორისო სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია. „თანამედროვე მეცნიერება და ინოვაციური პრაქტიკა“. ტ.ii, გვ.144-146. ქუთაისი 2018. protection of food products and the environment from contamination with arseniccontaining products i.didbaridze, e. gamkhrelidze, n.bregadze akaki tsereteli state university summary the article discusses the distribution of arsenic in georgia, the composition of its natural forms. it is shown that the most promising method of processing production waste is the synthesis of new coordination compounds. the interaction of arsenic compounds with fauna and flora is considered. the widespread use of arsenic compounds in medicine and veterinary medicine is shown. it has been shown that the economic priority is to increase the range of drugs based on arsenic production waste, which in parallel contributes to the solution of environmental problems. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 9 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.02 მიკროკაფსულირების სხვადასხვა ასპექტისათვის მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი orcid id: https://orcid.org/0000-0002-3228-1447 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი orcid id: https://orcid.org/0000-0002-9961-7638 აბსტრაქტი მიკროკაფსულირება, როგორც სისტემების შექმნის პრინციპი ნივთიერებების მიზნობრივი მიწოდებისათვის ფართოდ გამოიყენება სხვადასხვა პროდუქტებისა და პრეპარატების წარმოებაში. მიკროკაფსულირების პრობლემებისადმი სამეცნიერო და პრაქტიკული ინტერესი ძალზე მაღალია, რაზეც მოწმობს მიკროკაფსულირების საერთაშორისო საზოგადოების შექმნა. მიკროკაფსულირებული და გელის მსგავსი ფორმების პროდუქციისა და პრეპარატების შექმნა სამეცნიერო და ტექნიკური საქმიანობის სხვადასხვა სფეროს საინოვაციო სეგმენტს წარმოადგენს. საკვანძო სიტყვები: მიკროკაფსულირება, პროგრამირებული და პროლონგირებული მოქმედების ფარმაცევტული საშუალებები, ცეცხლმქრობი პოლიმერული კომპოზიციური მასალები, ანტიპირენები, კოაცერვაცია, პესტიციდების მიკროკაფსულირებული ფორმები, ეპოქსიდური მიკროკაფსულირება, კონსერვაცია მიკროკაფსულირებით. მიკროკაფსულირება წარმოადგენს სისტემის შექმნის პრინციპს ნივთიერებების მიზნობრივი მიწოდებისათვის სხვადასხვა პროდუქტებისა და პრეპარატების წარმოების პროცესის თანამედროვე უზრუნველყოფისათვის. აღნიშნული განეკუთვნება შემდეგ დარგობრივ სფეროებს: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 10  პროგრამირებული და პროლონგირებული მოქმედების ფარმაცევტული საშუალებები, რომლებიც იცავს კუჭის წვენის ზემოქმედებისგან პოლიპეპტიდებს, ვაქცინებს და სხვა პრეპარატებს, აგრეთვე პარენტერალურ სისტემებს ბიოდეგრადირებად გარსში პერორალური მიღებისას.  სოფლის მეურნეობის პროდუქტები (პესტიციდები, ფერომონები).  ქიმიური ტექნოლოგიის, სხვადასხვა დანიშნულების, პროდუქტები (საღებავები, არანახშირბადიანი ასლის გადასაღები ქაღალდი, ტონერები, ანტიპირენები პოლიმერული კომპოზიციებისათვის, ანაერობული „ჰერმეტიკები“ და სხვა).  საკვების და ცხოველთა საკვების ბიოაქტიური დანამატები.  კოსმეტიკური საშუალებების ინგრედიენტები და ა.შ. პოლიმერულ გარსში ჩაშენებული, მყარი და თხევადი სუბსტანციების მიკრონაწილაკები, სხვადასხვა ფუნქციონალური დანიშნულების პრეპარატებს ანიჭებენ სრულიად ახალ თვისებებს. ცეცხლმქრობი პოლიმერული კომპოზიციური მასალების მიკროკაფსულირების გადაუდებელი აუცილებლობის მსაზღვრელი ფაქტორი ტექნიკურად ღირებული, ზოგჯერ უნიკალური ფუნქციური თვისებების მთელ კომპლექსთან ერთად, პოლიმერულ მასალებს აქვთ ისეთი მნიშვნელოვანი ნაკლი, როგორიცაა მათი აალება. მასალების წვადობის შემცირების ყველაზე ფართოდ გამოყენებული მეთოდია სხვადასხვა ანტიპიროგენების (ანუ იმ ნივთიერებების, რომლებიც შეიცავენ ფოსფორს და ჰალოგენებს) პოლიმერულ მატრიცაში შეყვანა. ცეცხლმქრობ პოლიმერულ კომპოზიტურ მასალებს აქვთ უნარი აქტიურად აღკვეთონ აალების პროცესის ინიცირება, ე.ი. ნახსენებ, ცეცხლმქრობ პოლიმერულ კომპოზიტურ მასალებს, შეუძლიათ შეასრულონ ხანძრის მქრობი, დამოუკიდებელი ავტომატური სისტემის ფუნქცია. ცეცხლმქრობი პოლიმერული კომპოზიტური მასალები პერსპექტიულია სხვადასხვა ობიექტების დაცვისთვის, კერძოდ:  ყველაზე დაუცველი კვანძები და აგრეგატები სატრანსპორტო მანქანათმშენებლობაში (ავიამშენებლობა, გემთმშენებლობა, ვაგონ-მშენებლობა).  ხანძარსაწინააღმდეგო და ფეთქებადი ტვირთები მათი შენახვისა და ტრანსპორტირების დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 11  განსაკუთრებით ღირებული ტვირთები (ხელოვნების ნაწარმოებები, დოკუმენტები, ფულის ბანკნოტები შენახვისა და ტრანსპორტირების დროს).  ელექტრონული მოწყობილობების და ელექტროსადგურების ყველაზე დაუცველი კვანძები და ენერგეტიკული აგრეგატები (ბირთვული, თერმული და ა.შ.). ამავე დროს აღსანიშნავია, რომ ანტიპირენების საერთო მოხმარებაში დანამატების წილი მუდმივად მცირდება, რაც განპირობებულია მათი უნარით, დროთა განმავლობაში „გამოიყონ“ მასალის ზედაპირზე სითხის ან კრისტალების სახით, რომლის შეჩერების ეფექტური მეთოდია მიკრიკაფსულირება. ზოგადად ანტიპირენებს ანუ ხანძარსაწინააღმდეგო ნივთიერებებს მიეკუთვნება ჰალოგენის, ფოსფორის, ბორის, აზოტის ატომების შემცველი ნივთიერებები, ცვლადი ვალენტობის ლითონები, დაჯგუფებები ამ ელემენტების სხვადასხვა კომბინაციით და ქიმიურად ბმული წყალი. სამკურნალო ნივთიერებების მიკროკაფსულირების დასაბუთებისათვის ცნება „ნივთიერების მიწოდება“ ძირითადად ეხება სამკურნალო საშუალებებს და ნიშნავს წამლის მიზანმიმართულ ტრანსპორტირებას ორგანიზმში უშუალოდ მისი მოქმედების ადგილზე. ასეთი პრეპარატების შექმნის ყველაზე მნიშვნელოვანი მეთოდებია მიკროკაფსულირება და გელირება (გელის პროდუცირება). ეს ტექნოლოგიები შესაძლებელს ხდის წამლების მიღებას ხანგრძლივი, დაპროგრამებული და ტრანსდერმული ეფექტით. ასეთი პრეპარატების გამოყენება ნიშნავს მათი თერაპიული დოზების და საერთო ტოქსიკურობის შემცირებას, აქტიური ნივთიერების მოქმედების მდგრადობას და უზრუნველყოფს ღვიძლისა და თირკმელების დაცვას. ფარმაცევტული საშუალებების უმეტესობა წყალში ხსნადია. აქედან გამომდინარე, წყალხსნარიდან კოაცერვაციის1 მეთოდი მათი მიკროკაფსულირებისათვის არ არის შესატყვისი და სასურველი. 1 coacervatio "ერთად თავმოყრა", "დაგროვება"; გახსნილი ნივთიერებით გამდიდრებული წვეთების მაღალმოლეკულური ნაერთების წარმოქმნა ხსნარში. http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=list&d=3&t=dict&w1=%e1%83%99&w2=%e1%83%9d&w3=%e 1%83%90 http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=list&d=3&t=dict&w1=%e1%83%99&w2=%e1%83%9d&w3=%e1%83%90 http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=list&d=3&t=dict&w1=%e1%83%99&w2=%e1%83%9d&w3=%e1%83%90 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 12 პესტიციდების მიკროკაფსულირებული ფორმები ქიმიის განვითარების თანამედროვე მიმართულება მცენარეთა დაცვის საშუალებების პრეპარატიული ფორმების შექმნაზეა ორიენტირებული, რომლებიც უზრუნველყოფენ აქტიური ნივთიერების ბიოლოგიური პოტენციალის რეალიზაციის ოპტიმალურ პირობებს, მის მიზანმიმართულ და შერჩევით მოქმედებას და ამავე დროს მინიმუმამდე დაყავთ პესტიციდების უარყოფითი გავლენა გარემოზე და ადამიანზე. ამ მოთხოვნების განხორციელების ერთ-ერთი გზაა პესტიციდების პრეპარატული ფორმების შექმნა მიკროკაფსულების სახით და აქტიური ნივთიერების კონტროლირებადი გამოყოფით. საარქივო და არქეოლოგიური მასალის კონსერვაცია მიკროკაფსულირებით მატერიალური კულტურის ობიექტების შენარჩუნების პრობლემა, რომლებიც განადგურების ტერმინალურ სტადიაშია, მოითხოვს კონსერვაციის არატრადიციული მეთოდების გამოყენებას [1]. საარქივო და არქეოლოგიური მასალების კონსერვაციისა და რესტავრაციისათვის ნაჩვენებია, რომ ამისთვის ამ მიზნით შესაფერისია მიკროკაფსულირების მეთოდი, რომელიც ხორციელდება პ-ქსილილენის2 დიმერის გაზფაზური პოლიმერიზაციით საკონსერვაციო/სარესტავრაციო ობიექტების ზედაპირზე. საინტერესოა, რომ ეპოქსიდური ფისების მიკროკაფსულირება და მიკროკაფსულირების სხვადასხვა მეთოდები, თანამედროვე მასალათა მიღების გამორჩეული აქტუალობით ხასიათდება. გარდა აღნიშნულისა ძალზე მნიშვნელოვანია ახლად მიღებული მიკროკაფსულების მორფოლოგიის შესწავლა მიკროსტრუქტურული ანალიზით. მიკროსტრუქტურული ანალიზის შედეგებზე დაყრდნობით, დგინდება ფაქტორები, რომლებიც თავის მხრივ გავლენას ახდენენ მასალების ხარისხზე. საინტერესოა, რომ მიკროკაფსულების გამოყენებით მიიღება თვითაღდგენადი პოლიმერული კომპოზიტი. 2 პოლი-პარა-ქსილილენი, პარილინი პ-ქსილილენის წრფივი პოლიმერი, პიროლიზური პოლიმერიზაციით მიღებული თერმოპლასტი. მას აქვს საინტერესო თვისებები: გამხსნელებისა და მჟავებისადმი გამძლეობა, დნობის მაღალი წერტილი, კარგი დიელექტრიკული და ბარიერული თვისებები. პოლიმერი და მისი წარმოებულები გამოიყენება, როგორც ზედაპირული დანაფარი სხვადასხვა პროდუქტებისთვის, ძირითადად ელექტრონიკაში. კომერციული დასახელება parylene n, c, d, ბენზოლის რგოლში შემცვლელის მიხედვით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 13 განვაზოგადოდ ამ თვითაღდგენადი პოლიმერული კომპოზიტის ნიმუშის მიკროსტრუქტურული ანალიზის გამოყენებით ჩატარებული კვლევის ზოგადი ტოპოლოგია და მოვახდინოთ ამ კვლევის შედეგების ანალიტიკური კონცეპტუალიზება. ნაირგვარი ინდივიდუალური ნივთიერებისა და მათი ნარევების მიკროკაფსულირებამ ფართო გამოყენება ჰპოვა მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების სხვადასხვა დარგში [2], კერძოდ მიკროკაფსულირება ფართოდ გავრცელდა კომპოზიტური მასალების [3] და მედიცინის, ბიოლოგიის და ფარმაციის სფეროში [4]. კომპოზიტური მასალების სფეროში, მიკროკაფსულირება გამოიყენება როგორც შემავსებლების, ასევე დანამატების შესაქმნელად, რომლებიც აუმჯობესებენ მიკრობზარისადმი წინააღმდეგობას მასალის დაბზარვის ენერგიის გაფანტვით, მზარდი ბზარის წვერზე [5] და ასევე მიკროკაფსულებზე დაფუძნებული თვითაღდგენადი პოლიმერული მასალების [6] შესაქმნელად. თანამედროვე ტექნოლოგიებში, მიკროკაფსულირების გამოყენებით მნიშვნელოვანი ამოცანებია გადაჭრილი, მაგალითად უნიკალური პროდუქტის თვითაღდგენადი მასალების [7] შექმნა. ამრიგად, მიკროკაფსულის ბირთვში მოთავსებული „სამკურნალო“ აგენტი, როდესაც კაფსულის კედელის მთლიანობა ირღვევა, გამოიყოფა (ეს „სამკურნალო“ აგენტი) წარმოქმნილ სიცარიელეებში და ხსნის პოლიმერს თავის ირგვლივ გამხსნელის გამოყენებით [8], ან იწყებს გამკვრივებას ინიციატორი/გამამკვრივებელის [9] ზემოქმედების დროს, რითაც ნაწილობრივ ან მთლიანად აღადგენს დაზიანებულ ადგილს. ასეთი თვითაღდგენადი მასალები ძალზე მნიშვნელოვანია თვითმფრინავების მშენებლობის [10-12] სფეროში, რადგან ისინი საშუალებას გვაძლევს შევამციროთ დრო და ფინანსური ხარჯები ამგვარი პროდუქციის (ე.ი. თვითაღდგენადი მასალების) ნაკეთობის ტექნიკური მომსახურებისათვის და გავახანგრძლივოთ მასალის ექსპლოატაციის [13-15] ვადა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 14 ეპოქსიდური ფისების აქტიური გამოყენების გათვალისწინებით კომპოზიციური მასალების წარმოებისთვის თვითმფრინავმშენებლობისთვის, დიდი ყურადღება ეთმობა მიკროკაფსულების წარმოებას [16-17], რომლებიც სავსეა ეპოქსიდური ფისებით და შეუძლია აღადგინოს კომპოზიტური მასალების თვისებები ნარჩენი გამამაგრებლის გამოყენებით. ყველაზე პერსპექტიული საწყისი მასალა ასეთი მიკროკაფსულების გარსის მისაღებად არის კარბამიდ-ფორმალდეჰიდური ოლიგომერი [18-20], რომლის გამოყენების უპირატესობა არის მისი დაბალი ღირებულება, ხელმისაწვდომობა და ინერტულობა შემავსებლის მიმართ. აღნიშნულზე მსჯელობისას უნდა განისაზღვროს შემდეგი სტრატეგიები:  ეპოქსიდური ფისებით სავსე მიკროკაფსულების მიღება სხვადასხვა მეთოდით.  მიკროკაფსულების თვისებებზე გავლენის მომხდენი პირობები.  მიკროკაფსულების სინთეზის ამოცანები.  მიკროკაფსულების თვითაღდგენადი კომპოზიტური მასალების მისაღებად განსაზღვრული ეპოქსიდური ფისები. ეპოქსიდური ფისის მიკროკაფსულირება ორსაფეხურიანი მეთოდიკით შარდოვანა-ფორმალდეჰიდის ოლიგომერის მისაღებად, 100 გ შარდოვანა და 125 გ პარაფორმალდეჰიდი უნდა ჩავასხათ 500 მლ-იან მრგვალ ფსკერიან, სამყელიან კოლბაში, რომელიც აღჭურვილი უნდა იყოს ზედა შემრევით, თერმომეტრით და უკუმაცივრით, რის შემდეგაც 150 მლ გამოხდილი წყალი უნდა დაემატოს და ხსნარის ph უნდა დავარეგულიროთ ნეიტრალურ (ph=7–7,1) გარემოზე, კალიუმის ჰიდროქსიდის (10% (მასით) და ძმარმჟავას (10% (მასით) წინასწარ მომზადებული ხსნარების გამოყენებით. მიღებული ნარევი უნდა შევათბოთ 60°c-მდე მუდმივი მორევით და გავაგრძელოთ გათბობა შარდოვანას და პარაფორმალდეჰიდის სრულ დაშლამდე. ამის შემდეგ, შარდოვანას მეთილოლის წარმოებულების წარმოქმნის დასასრულებლად, ხსნარს უნდა ვურიოთ 60°c ტემპერატურაზე 30 წუთის განმავლობაში. რეაქციის დასრულების შემდეგ, ხსნარის ph უნდა დავიყვანოთ 4,5-მდე ძმარმჟავას ხსნარით. შემდეგ ტემპერატურა უნდა ავწიოთ 80°с-მდე და გაცხელება გავაგრძელოთ კიდევ 1,5–2 სთ, რათა წარმოიქმნას შარდოვანა-ფორმალდეჰიდის ოლიგომერი. მიღებული გამჭვირვალე ხსნარის გაგრილების შემდეგ, მისი ph უნდა დავარეგულიროთ ნეიტრალურ (ph=7) გარემოზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 15 მიღებული ოლიგომერით ეპოქსიდურ-ფისოვანი მიკროკაფსულირება ჩატარდა შემდეგი სქემით: 150 გ კარბამიდ-ფორმალდეჰიდის ოლიგომერის წყალხსნარი და 250 მლ წყალი დაემატა 700 მლ ჭიქაში, რომელიც აღჭურვილი იყო „პროპელერურ“/ფრთიანი ამრევით და გამახურებული პერანგით; ხსნარის ph დარეგულირდა მჟაუნ მჟავას 10% ხსნარით ph-ის 6,0– 6,5 მნიშვნელობებამდე, რის შემდეგაც, მორევით (250 ბრ/წთ), ეპოქსიდური ფისი der-330 თბება 70°c-მდე და ემატება 4,95 გ სალიცილის მჟავა, რომელიც გამოიყენება მიღებული კაფსულების სტაბილიზაციისთვის; შემდეგ ტემპერატურა უნდა დავიყვანოთ 30°c-მდე და ვურიოთ 10 წუთის განმავლობაში შემრევის ბრუნვის სიჩქარით 250 ბრ/წთ. ამის შემდეგ, ხსნარის ph ვაქვეითებდით 4,0–4,5 მნიშვნელობებამდე და ამ ტემპერატურაზე მორევას ვაგრძელებდით 2,5–3 საათის განმავლობაში, რის შემდეგაც ხსნარის ph მცირდებოდა 2,5–2,8 მნიშვნელობებამდე, დავამატეთ 7,5 გ შარდოვანა და შევათბეთ 50°c-მდე და გავაგრძელეთ რეაქცია მიკროკაფსულის გარსის წარმოქმნამდე 1,5-2 სთ განმავლობაში. მიღებული ნარევს ვაგრილებთ, ვფილტრავთ, ვრეცხავთ დისტილირებული წყლით და ვაშრობთ ჰაერზე 48 საათის განმავლობაში. პრინციპული სქემა: „პროპელერურ“/ფრთიანი ამრევი გამახურებული პერანგით in situ3 ეპოქსიდური მიკროკაფსულირება 500 მლ-იან ქიმიურ ჭიქაში, „პროპელერურ“/ფრთიანი ამრევით და გამათბობელი პერანგით ჩავასხით 117 გ წყალი, 7,2 გ შარდოვანა, 0,3 გ რეზორცინოლი, 0,3 გ nacl, 27 გ პოლივინილის სპირტის (pva) 5%-იანი ხსნარი წყალში და 30 გ der-330 ეპოქსიდური ფისი. ემულსიის შესაქმნელად მიღებული ნარევი უნდა დასტაბილიზდეს 10-15 წუთის განმავლობაში ამრევის სიჩქარით 700-900 ბრ/წთ, რის შემდეგაც ტემპერატურა უნდა გაიზარდოს 60°c-მდე, რეაქციის ph-ი რეგულირდება 2,5-3,5-მდე და რეაქტორში უნდა დაემატოს 19,2 გრ პარაფორმალდეჰიდისგან წინასწარ მომზადებულ ფორმალდეჰიდის 37,5%-იანი წყალხსნარი. 3 ექსპერიმენტის ტიპი, რომელიც საკვლევი ობიექტის წარმოშობის ადგილზე ტარდება. https://ka.wiktionary.org/w/index.php?title=%e1%83%94%e1%83%a5%e1%83%a1%e1%83%9e%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%9b%e1%83%94%e1%83%9c%e1%83%a2%e1%83%98&action=edit&redlink=1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 16 ფორმალდეჰიდის პოლიკონდენსაციის რეაქცია შარდოვანასთან ემულსიის წვეთების ზედაპირზე ტარდება 4 საათის განმავლობაში, რის შემდეგაც მიღებული ნარევი უნდა გაგრილდეს ოთახის ტემპერატურამდე, ვფილტრავთ ბუხნერის ძაბრით და მონაცვლეობით ვრეცხავთ წყლით და აცეტონით. კარბამიდ-ფორმალდეჰიდის პოლიმერისგან კაფსულის გარსების სინთეზი ერთ-ერთი ადვილად განხორციელებადი მეთოდია წყალში ხსნადი დაბალმოლეკულური ოლიგომერის მიღება მისი შემდგომი პოლიმერიზაციით კაფსულის გარსის ფორმირებით. ამისათვის პირველ რიგში საჭიროა დაბალმოლეკულური და შესანახად მდგრადი კარბამიდფორმალდეჰიდის ოლიგომერის მიღება. ასეთი ოლიგომერის მიღების პირველ ეტაპზე ხდება კარბამიდის რეაქცია ფორმალდეჰიდთან, რის შედეგადაც შესაძლოა წარმოიქმნას კარბამიდის მონო-, დიდა ტრიმეთილოლ წარმოებულები. ოლიგომერის მიღების პროცესის შემდგომი გაგრძელებით, მიმდინარეობს ზემოთნახსენები წარმოებულების (კარბამიდის მონო-, დიდა ტრიმეთილოლ წარმოებულები) პოლიკონდენსაციის რეაქცია მჟავა გარემოში საჭირო ოლიგომერის წარმოქმნით. წყალში ხსნადი შარდოვანა-ფორმალდეჰიდის ოლიგომერის მიღების პროცესის შესწავლისას დადგინდა, რომ მეთილოლის წარმოებულების მიღებისას ძალიან მნიშვნელოვანია გარემოს ph-ის მონიტორინგი, რადგან ეს რეაქცია კარგად მიმდინარეობს ნეიტრალურ და ტუტე გარემოში. მჟავა გარემოში ეს რეაქცია ჩერდება და იწყება რეაქცია მეთილოლის ჯგუფებსა და აზოტთან მდებარე წყალბადის თავისუფალ ატომებს შორის, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს თავდაპირველად შერჩეული, "ფორმალდეჰიდი/კარბამიდი", სტექიომეტრიული თანაფარდობის ცვლილება. ოლიგომერს ვღებულობთ „ფორმალდეჰიდი/კარბამიდის“ მოლური თანაფარდობით 2:1 და 2,5:1. არ არის მიზანშეწონილი ფორმალდეჰიდის უფრო მცირე რაოდენობით გამოყენება, რადგან ეს წარმოქმნის ჰიდროქსილის ჯგუფების ძალიან მცირე რაოდენობას, რომლებიც ხელს უწყობენ წყალში ხსნადი ოლიგომერის წარმოქმნას. ყველაზე მარტივად მისაღები და სტაბილური აღმოჩნდა ოლიგომერის ხსნარი, რომელიც მიღებულია მოლური თანაფარდობით [21] "ფორმალდეჰიდი /კარბამიდი" 2.5: 1, რაც დროთა განმავლობაში ინარჩუნებს თავის თვისებებს და ოპტიმალურია მისი გამოიყენება, როგორც წინამორბედი/პრეკურსორისა მიკროკაფსულების გარსის მისაღებად. მისი სტაბილურობა განპირობებულია ჰიდროფილური ჯგუფების საკმარისი არსებობით და nh-სარეაქციო ცენტრების ამოწურვით, მეთილოლის წარმოებულების ერთმანეთთან რეაქციის დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 17 შარდოვანასთან რეაქციის დროს, მოლეკულური მასის ზრდის და ჰიდროფილური ჯგუფების რაოდენობის შემცირების გამო დისპერგირებულ სისტემაში გაფანტული ეპოქსიდური ფისის ზედაპირზე წარმოიქმნება პოლიმერული ფირი, რომლის სისქე და სიმტკიცე დროთა განმავლობაში იზრდება: მიკროკაფსულების გარსის პოლიმერული ფირის წარმოშობის პრინციპული სქემა დადგენილია, რომ ოლიგომერის კონცენტრაცია ხსნარში უნდა შემცირდეს 20-30%-მდე, ვინაიდან მიკროკაფსულების წარმოქმნის პროცესში უფრო მაღალი კონცენტრაციის გამოყენებისას მიიღება ძალიან მაღალი სიბლანტის მქონე ნარევები, რომლებიც უარყოფითად მოქმედებს მიღებულ ნაწილაკებზე. ისიც დადასტურდა, რომ სალიცილის მჟავის დამატებით 3-5% ოდენობით, ხდება აგლომერაციის (შეცხობის) მნიშვნელოვანი შემცირება და უფრო ერთგვაროვანი ფირების ფორმირება, მისი ჩამოყალიბების და ოლიგომერული ფაზის თვისებების გაუმჯობესების წყალობით. ph-ის გარემოს გავლენის შესწავლისას, ეპოქსიდური ფისიდან, მიკროკაფსულების წარმოქმნის პროცესზე გამოვლინდა, რომ როდესაც ძალზე დაბალია ph მნიშვნელობები (ან მაღალია პროცესის ტემპერატურა) უხსნადი პოლიმერის წარმოქმნა ძალიან აქტიურდება და კაფსულის გარსის ფორმირების ნაცვლად, ის გამოილექება ცალკეულ ფაზაში. შედეგად, პოლიმერის მნიშვნელოვანი ნაწილი ხსნარიდან გამოიყოფა მყარი ნაწილაკების სახით, რომელთა მოშორება თითქმის შეუძლებელია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 18 ეპოქსიდური ფისის შემცველი მიკროკაფსულების ორეტაპიანი წარმოებისას გამოვლინდა, რომ წარმოქმნილი ნაწილაკების ზომაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს შემრევის ბრუნვის სიჩქარე; ასე მაგალითად, ბრუნვის სიჩქარით 250 ბრ/წთ მიიღება დიდი კაფსულები დიამეტრით 200–400 მიკრომეტრი (იხილე სურათი. 1, a), ხოლო ბრუნვის სიჩქარე 400 ბრ/წთ საშუალებას იძლევა მივიღოთ პატარა მიკროკაფსულები 200 მკმ-მდე დიამეტრით (სურათი. 1, b), სურათი 1-ზე წარმოდგენილი ფოტო გადაღებული ოპტიკური მიკროსკოპით. მიკროკაფსულირების მეთოდი, რომელიც მიმდინარეობს ერთ ეტაპად, ეფუძნება კარბამიდფორმალდეჰიდის ოლიგომერის წარმოებას in situ წყალი-ფისი ფაზების საზღვარზე. კარბამიდის და ფორმალდეჰიდის პოლიკონდენსაციის რეაქცია ამ შემთხვევაში მიმდინარეობს შემდეგი სქემის მიხედვით: ზემოთმოყვანილი სქემა საშუალებას გვაძლევს თავიდან ავიცილოთ აღწერილი მეთოდის ნაკლოვანებები. ამრიგად, დროისა და ენერგიის ხარჯები მნიშვნელოვნად შემცირდება პროცესის საფეხურების რაოდენობის შემცირებით, მარტივდება ph-ის რეგულირება გარემოში "ოლიგომერი-ფისი" და არ არსებობს პრობლემები პოლიმერის გამოლექვასთან ოლიგომერის ხსნარიდან ცალკე ფაზაში ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში შენახვისას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 19 სურათი 1. მიკროკაფსულების ფოტოები der-330 ეპოქსიდური ფისით, შემრევის ბრუნვის სიჩქარით 250 ბრ/წთ (a) და 400 ბრ/წთ (b). ინფორმაციის წყარო: [21] ეპოქსიდის შემცველი მიკროკაფსულების მიღების ერთსაფეხურიანი პროცედურის შესწავლილის საფუძველზე (იხ. იქვე), განისაზღვრა მორევის სიჩქარის და პოლივინილის სპირტის მახასიათებლების გავლენა მიკროკაფსულირების პროცესზე ყველაზე ოპტიმალური აღმოჩნდა პოლივინილის სპირტი ჰიდროლიზის უმაღლესი ხარისხით, ხოლო მორევის ოპტიმალური სიჩქარეა 600-700 ბრ/წთ. გამოყენებული ლიტერატურა 1. development of microencapsulated and gel-like products and materials for various industries // m. s. vilesova, n. i. aizenshtadt, m. s. bosenko, a. d. vilesov, e. p. zhuravsky, a. g. klimov, v. a. marey, v. b. moshkovsky, v. e. mukhin, a. s. radilov, l. a. rubinchik, n. n. saprykina, r. p. stankevich, b. i. tkachev, yu. i. trulev. ros. chem. and. (j. russian chemical society named after d.i. mendeleev), 2001, v. xlv, no. 5-6; page 9. 2. monodispersed sirolimus-loaded plga microspheres with a controlled degree of drug– polymer phase separation for drug-coated implantable medical devices and subcutaneous injection. cs appl. bio mater. 2022, 5, 8, 3766–3777; publication date: july 16, 2022, https://doi.org/10.1021/acsabm.2c00319. 3. rule j.d., brown e.n., sottos n.r., et al. wax-protected catalyst microspheres for efficient self-healing materials // advanced materials. 2005. vol. 72. р. 205–208. https://doi.org/10.1021/acsabm.2c00319 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 20 4. menshutina n.v. encapsulation technologies // pharmaceutical technologies and packaging. 2014. no. 5. pp. 30–33. 5. giannakopoulos g., masania k., taylor a.c. toughening of epoxy using care-shell particles // journal of materials science. 2011. vol. 46. p. 327–338. 6. liao l.p., zhang w., xin y., et al. preparation and characterization of a microcapsule containing epoxy resin and its self-healing performance of anticorrosion covering material // chinese science bull. 2011. vol. 56. р. 439−443. 7. chowdhury r.a., hosur m.v., nuruddin m. self-healing epoxy composites: preparation, characterization and healing performance // journal of materials research and technology. 2015. vol. 4. p. 33–43. 8. caruso m.m., delafuente d.a., ho v. solvent-promoted self-healing materials // macromolecules. 2007. vol. 40. р. 8830–8832. 9. rule j.d. the chemistry of self-healing polymers // education in chemistry. 2005. vol. 42 (5). р. 130–132. 10. kablov e.n. new generation materials as the basis for innovation, technological leadership, and russia's national security // intellect & technologies. 2016. №2, pp. 41–46. 11. kuznetsova v.a., deev i.s., zheleznyak v.g., silaeva a.a. wear-resistant paint coating with quasi-crystalline filler // proceedings of viam: electron. scientific and technical magazine 2018. №3. art. 08. url: http://www.viam-works.ru doi: 10.18577/2307-6046-2018-0-3-8-8. 12. kablov e.n. materials and chemical technologies for aviation equipment // bulletin of the russian academy of sciences. 2012. v. 82. no. 6, pp. 520–530. 13. raskutin a.e., khrulkov a.v., yazvenko l.n. polymer film coating for pcm structures (review) // proceedings of viam: electron. scientific and technical magazine 2017. no. 2 (50). art. 05. url: http://www.viam-works.ru (date of access: 06/13/2018). doi: 10.18577/23076046-2017-0-2-5-5. 14. kablov e.n. aerospace materials science // all materials. encyclopedic reference book. 2008. no. 3. pp. 2–14. 15. solovyanchik l.v., kondrashov s.v., shashkeev k.a., marakhovsky p.s., soldatov m.a. a new approach for imparting functional properties to pcm // proceedings of viam: electron. scientific and technical magazine 2017. no. 4 (52). art. 05. url: http://www.viam-works.ru doi: 10.18577/2307-6046-2017-0-4-5-5. 16. grebeneva t.a., terekhov i.v., chursova l.v., shlensky v.a. microencapsulation in selfhealing composite materials // klei. sealants. technology. 2016. no. 10. pp. 40–45. 17. liu x., sheng x., lee j.k., kessler m.r. synthesis and characterization of melamine-ureaformaldehyde microcapsules containing enb-based self-healing agents // macromolecular materials engineering. 2009 vol. 294. p. 389–395. 18. grebeneva t.a., terekhov i.v., chursova l.v., shlensky v.a. microencapsulation in selfhealing composite materials // klei. sealants. technology. 2016. no. 11. pp. 39–46. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 21 19. yin t., rong m.z., zhang m.q., yang g.c. self-healing epoxy composites – preparation and effect of the healing consisting of microencapsulated epoxy and latent curing agent // composites science and technology. 2007 vol. 67. p. 201–212. 20. wang r., li h., hu h. et al. preparation and characterization of self-healing microcapsules with poly(urea-formaldehyde) grafted epoxy functional group shell // journal of applied polymer science. 2009 vol. 113. r. 1501-1506. 21. i.v. terekhov, v.a. shlensky, e.v. kurshev, s.l. lonsky, v.a. dyatlov. study of factors affecting the formation of epoxy-containing microcapsules for self-healing compositions doi: 10.18577/2071-9140-2018-0-3-27-34. aviation materials and technologies №3 (52) 2018, p. 27-34. for various aspects of microencapsulation mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract microencapsulation as a principle of creating systems for targeted delivery of substances is widely used in the production of various products and preparations. the scientific and practical interest in the problems of microencapsulation is very high, as evidenced by the creation of the international community of microencapsulation. the creation of products and preparations in microencapsulated and gel-like forms is an innovative segment of various fields of scientific and technical activity. key words: microencapsulation, programmed and prolonged action pharmaceuticals, flame retardant polymer composite materials, flame retardants, coacervation, microencapsulated forms of pesticides, epoxy microencapsulation, preservation by microencapsulation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 322 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.28 ინფორმაციული უსაფრთხოება და კიბერუსაფრთხოება გულნარა კოტრიკაძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტი, ასოცირებული პროფესორი აბსტრაქტი ციფრული ტრანსფორმაციის ერაში მნიშნელოვნად გაიზარდა დამოკიდებულება ინფორმაციული ტექნოლოგიების სერვისებზე და პროდუქტებზე. შესაბამისად გაიზარდა გამოწვევები ინფორმაციულ უსაფრთხოებისა და კიბერუსაფრთხოების მიმართულებით. სოციალური დისტანცია, მიუხედავად იმისა, რომ უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებს covid-19-ის გავრცელების შეკავების პროცესში, ზრდის სამუშაო სადგურების დაინფიცირების, არასანქცირებული წვდომების, მონაცემთა გაჟონვის, მავნე კოდის გაშვებისა და ყველა იმ ტიპის რისკს, რომელიც თან ახლავს დაუცველ გარემოში მუშაობას. კომპიუტერული უსაფრთხოება, კიბერუსაფრთხოება ან ინფორმაციული უსაფრთხოება კომპიუტერული სისტემებისა და ქსელების მართვის წერტილების დაცულობა მისი ხელყოფისგან, არასანქცირებული გამოყენებისგან ან აპარატული უზრუნველყოფის, პროგრამული უზრუნველყოფისა და ელექტრონული მონაცემებისადმი ზიანის მიყენებისგან, აგრეთვე განადგურებისა და დარღვევისგან სერვისებისა, რომლებსაც ისინი მომხმარებელს აწვდიან. ეს სფერო უფრო და უფრო მნიშვნელოვანი ხდება კომპიუტერულ სისტემებზე, ინტერნეტზე და უკაბელო ქსელებზე, როგორიცაა bluetooth და wi-fi. მისი კომპლექსურობის გამო, პოლიტიკისა და ტექნოლოგიის კუთხით, კიბერუსაფრთხოება აგრეთვე არის ერთ-ერთი ძირითადი გამოწვევა თანამედროვე ცხოვრებაში. კიბერუსაფრთხოება დღევანდელ მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვანი დარგია. სწორედ, ამ დარგს უკავშირდება ისეთი მოთხოვნადი პროფესიები და სპეციალობები როგორებიცაა: უსაფრთხოების ანალიტიკოსი, უსაფრთხოების ინჟინერი, უსაფრთხოების არქიტექტორი, უსაფრთხოების ადმინისტრატორი, უსაფრთხოების სპეციალისტი, კონსულტანტი და ა.შ. მავნე პროგრამების სახეობები  მალვეარი (malware);  კომპიუტერული ვირუსი;  მოძრავი მედია საშუალებები;  ტროიანი (trojan horse);  რუტკიტი; https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a2%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%98%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%98 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a0%e1%83%a3%e1%83%a2%e1%83%99%e1%83%98%e1%83%a2%e1%83%98 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 323  ბექდორი (backdoor);  ვორმი (computer worm);  კილოგერი (keylogger). 2003 წელს კომპიუტერულმა ვირუსმა slammer-მა ელექტროგამანაწილებელი ქსელის მართვის სისტემაში შეაღწია და მისი მუშაობა შეანელა, რამაც მართვის სისწრაფის შენელებაც გამოიწვია. შედეგად, ისეთმა მცირე ინციდენტმაც კი, როგორიცაა ელექტროგადამცემ ხაზზე ხის დაცემა, სერიოზული ჯაჭვური რეაქცია აღძრა. კერძოდ, აშშ-ს ოჰაიოს შტატში ძაბვის ცვლილება დაიწყო, ხოლო აპარატურამ, რომელიც კასკადური ეფექტის თავიდან ასაცილებლად იყო დაყენებული, მაღალი ძაბვის რაიონის დროული იზოლირება ვერ მოახერხა. შედეგად, აშშ-ს 8 შტატი, კანადის 2 პროვინცია (სულ 50 მილიონი ადამიანი) ელექტროენერგიისა და მასზე დამოკიდებული სერვისების გარეშე დარჩა. აღნიშნული მაგალითი მეტყველებს, თუ რა შეიძლება მოჰყვეს მცირე დაუდევრობას, უსაფრთხოების საკითხების იგნორირებას, ციფრულ ინფორმაციულ სივრცეში. დღეს კიბერუსაფრთხოება რისკის ქვეშ დგას ისე, როგორც არასდროს. საკვანძო სიტყვები: კიბერუსაფრთხოება, ინფორმაციული უსაფრთხოება, რისკები, არასანქციონირებული გამოყენება, ჰაკერი. შესავალი კიბერუსაფრთხოება თანამედროვე მსოფლიოს ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად იქცა. 21ე საუკუნეში მკვეთრად განვითარდა ინფორმაციის დაგროვების საშუალებები, სწრაფად იმატა დაგროვილი ინფორმაციის მოცულობამ და დახვეწილია მისი ტრანსპორტირების საშუალებები. გლობალურ საინფორმაციო სივრცეში ხშირად ისეთი მონაცემები მოძრაობს, რომელიც მის მფლობელებს კერძო მოხმარებისთვის ჰქონდათ შექმნილი ან სახელმწიფო საიდუმლოს უნდა წარმოადგენდეს, თუმცა ეს მონაცემები ძალიან ხშირად ყველასთვის ღია ხდება. თუნდაც, ცნობილი wikileaks.com, რომელზეც მსოფლიოს მრავალი ქვეყნის (პირველ რიგში, ამერიკის შეერთებული შტატების) სამთავრობო და სამხედრო საიდუმლოებების მარტივად გაგება შეიძლება. და მაინც, მომავლის უდიდესი საფრთხე არა ინფორმაციის გამჟღავნებაში, არამედ ლოჯისტიკური, ინფრასტრუქტურული და ენერგეტიკული სისტემების კომპიუტერული საშუალებებით მწყობრიდან გამოყვანაში მდგომარეობს, რომელსაც დედამიწაზე კატასტროფული მოვლენების განვითარება შეუძლია. ამრიგად, არსებობს დიდი პრობლემა და შესაბამისად, მასთან ბრძოლა აუცილებელია. ინფორმაციული უსაფრთხოების უზრუნველყოფისთვის ბრძოლის მთავარ სივრცეს ციფრული, იგივე კიბერსამყარო წარმოადგენს და ტერმინი „კიბერუსაფრთოებაც“ აქედან მოდის. ე.წ. ჰაკერები საინფორმაციო ტექნოლოგიებში კარგად გარკვეულ პიროვნებებს წარმოადგენენ, რომლებსაც ინფორმაციის მოპარვა და სხვა მავნე საქმეების კეთება ორგანიზაციაში ფიზიკურად მოხვედრის გარეშეც შეუძლიათ. ფიშინგი (phishing) მომხმარებელს ყალბ ვებგვერდებზე გადაიყვანს და მნიშვნელოვან ინფორმაციას (მაგალითად, საკრედიტო ბარათის ნომერი და cvc-კოდი, სახელი, პაროლი) https://ka.wikipedia.org/wiki/backdoor https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=computer_worm&action=edit&redlink=1 https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=keylogger&action=edit&redlink=1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 324 გამოსტყუებს. შესაძლებელია, თუ facebook.com-ის ნაცვლად facebok.com არის აკრეფილი (ერთი “o” გამორჩენილი), არ არის გამორიცხული, გარეგნულად „ფეისბუქის“ მსგავს ვებგვერდზე მოხდეს შესვლა და მონაცემების შეყვანა, რომელიც მაშინვე ჰაკერის ხელში მოხვდება. ძირითადი ნაწილი 1.1. კიბერუსაფრთხოების გამოწვევები 2019 წლის 1 აპრილიდან ძალაში შევიდა საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის ბრძანება, კომერციული ბანკების კიბერ უსაფრთხოების მენეჯმენტის ჩარჩოების დამტკიცების შესახებ. ახალი რეგულაციები ავალდებულებს საქართველოში მოქმედ კომერციულ ბანკებს, როგორც ადგილობრივ, ისე უცხოურ კომერციულ ბანკთა ფილიალებს, ჰქონდეთ კიბერუსაფრთხოების მართვის ჩარჩოები, რომელიც უნდა შეესაბამებოდეს კომერციული ბანკების ზომასა და სირთულეს და შეესაბამებოდეს კომერციული ბანკის მომსახურებას. კიბერუსაფრთხოების მენეჯმენტის ჩარჩოები სრულად უნდა იყოს ინტეგრირებული კომერციული ბანკის რისკების მართვის მთლიან პროცესში. დღეის მდგომარეობით, საქართველოში ბანკები ეფექტურად უმკლავდებიან კიბერუსაფრთხოების გამოწვევებს, მაგრამ ყოველი ახალი რეგულაცია ქმნის ახალ სივრცეებს, რაც მოითხოვს სრულ განაკვეთს, ადამიანურ და მატერიალურ რესურსებს. იუჯითის დახმარებით, კომერციულ ბანკებს საშუალება აქვთ მოკლე დროში მიაღწიონ სრულ შესაბამისობას ინფორმაციის უსაფრთხოების, დოკუმენტაციის დამუშავების, კონტროლის ზოგიერთი მექანიზმის დანერგვის თვალსაზრისით და უზრუნველყონ ორგანიზაციის მომსახურების კიდევ უფრო მაღალი ხელმისაწვდომობა, უწყვეტობა და უსაფრთხოება. ინფორმაციული უსაფრთხოება და კიბერუსაფრთხოება ის მიმართულებებია, რომლებშიც იუჯითი თქვენი სანდო და გამოცდილი პარტნიორია. მათთან ერთად შეძლებთ მინიმუმამდე დაიყვანოთ უსაფრთხოების რისკები და შეინარჩუნოთ დაცული და საიმედო ტექნოლოგიური გარემო. ინფორმაციული უსაფრთხოება არის საქმიანობა, რომელიც უზრუნველყოფს ინფორმაციისა და ინფორმაციული სისტემების წვდომის, ერთიანობის, ავთენტიფიკაციის, კონფიდენციალურობისა და განგრძობადი მუშაობის დაცვას. ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემა (იუმს) დაფუძნებულია ბიზნეს რისკებზე, რომლის ფარგლებში მინიმუმამდეა დაყვანილი დანაკარგები და უზრუნველყოფილია ორგანიზაციის მაღალი რეპუტაცია, იუმს ინერგება iso/iec 2701 სტანდარტის და „ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად. ugt გვთავაზობს ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის დანერგვას, რომელიც მოიცავს შემდეგი კომპონენტების დანერგვას:  ინფორმაციული უსაფრთხოების მმართველობითი ჩარჩოს შემუშავება;  რისკების მართვის პროცესის მოწყობა;  კონტროლის მექანიზმების შემუშავება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 325  მუდმივი გაუმჯობესების პროცესის მხარდაჭერა;  თანამშრომელთა ტრენინგები ცნობიერების ამაღლების მიმართლებით. 1.2. მოქმედების სფერო კიბერუსაფრთხოების სფეროში რიგით მესამე ეროვნული სტრატეგია მნიშვნელოვანია იმ მხრივაც, რომ მასში გაერთიანდა, როგორც კიბერ და ინფორმაციული უსაფრთხოების გარემოს გაუმჯობესების, ისე კიბერდანაშაულთან ბრძოლისა და კიბერთავდაცვითი შესაძლებლობების გაძლიერებისკენ მიმართული კონკრეტული კომპონენტები. ხშირ შემთხვევაში, საკმაოდ რთულია გამიჯვნა, რადგან საქართველოს კიბერსივრცის უსაფრთხოებისკენ გადადგმული ნაბიჯები, უმრავლეს შემთხვევაში, თანაბრად ემსახურება როგორც კიბერთავდაცვითი გარემოს განვითარებას, ისე კიბერდანაშაულთან ეფექტიან გამკლავებას. 2010 წლიდან დღემდე ქვეყნის მიერ ინსტიტუციური და შესაძლებლობების გაძლიერების, კრიტიკული ინფორმაციული სისტემების დაცულობის, საერთაშორისო ასპარეზზე კონტაქტების დამყარებისა და საერთაშორისო ინიციატივებში ჩართულობის მიმართულებით გადადგმული ნაბიჯები იძლევა საფუძველს, რომ წინამდებარე სტრატეგიის ფარგლებში საქართველომ მიზნად დაისახოს მიღწეული შედეგების განმტკიცება და ახალი საფრთხეებისა და გამოწვევების საპასუხოდ კიბერ და ინფორმაციული უსაფრთხოების გარემოს მდგრადობის უზრუნველყოფა. ეს ყოველივე შესაძლებელია საჯარო და კერძო სექტორის, აკადემიური წრეების აქტიური ძალისხმევითა და კომპლექსური მიდგომების გამოყენებით. ამდენად, კიბერსივრცეში საფრთხეებსა და ინციდენტებთან დროულად და ეფექტიანად გასამკლავებლად, წინამდებარე სტრატეგია მიზნად ისახავს კიბერუსაფრთხოების, კიბერთავდაცვისა და კიბერდანაშაულის სფეროებში კიბერკულტურისა და კიბერგანათლების განვითარებას, მმართველობითი სისტემის მდგრადობის უზრუნველყოფას, საჯარო-კერძო თანამშრომლობის გაძლიერებას, ძლიერი ადამიანური რესურსების შექმნასა და საერთაშორისო ასპარეზზე საქართველოს, როგორც უსაფრთხო და დაცული ქვეყნის როლის გაძლიერებას. 1.3. არსებული მდგომარეობის მიმოხილვა კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფა 21-ე საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გამოწვევაა განვითარებული სამყაროსთვის. ისევე როგორც მთელ მსოფლიოში, საქართველოშიც საკმაოდ გაიზარდა ინტერნეტით დაფარვის მასშტაბები. გაერო-ს საერთაშორისო სატელეკომუნიკაციო გაერთიანების (itu) ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, საქართველოს მოსახლეობის 70%-ზე მეტს აქვს წვდომა ინტერნეტთან. თუმცა, ქვეყნის სხვადასხვა შიდა გამოკითხვით (e-readiness survey) ეს მაჩვენებელი გაცილებით მაღალ ნიშნულს აღწევს: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 326 სამსახურის (საქსტატი) მონაცემებით, კომპანიებთან მიმართებით ის თითქმის 98%-ს შეადგენს. კიბერუსაფრთხოება საქართველოს მთავრობის უსაფრთხოების პოლიტიკის სტრატეგიული მიმართულებაა და მთავრობის მხრიდან დიდი ყურადღება ეთმობა მის განვითარებაზე ზრუნვას. კერძოდ, საქართველოს მთავრობა მიიჩნევს, რომ სახელმწიფოს პრეროგატივაა, ქვეყანაში შექმნას ინფორმაციული საზოგადოების, ციფრული ეკონომიკისა და ელექტრონული მმართველობის ხელსაყრელი გარემო, ჩამოაყალიბოს ისეთი სტრატეგიული, ინსტიტუციურ-ორგანიზაციული და სამართლებრივ-მარეგულირებელი ჩარჩოები, რაც ხელს შეუწყობს ელექტრონულ სივრცეში მოქალაქეების, კერძო და საჯარო სექტორების უსაფრთხო ფუნქციონირებასა და ონლაინ სივრცის დაცულად გამოყენებას. საქართველოს მთავრობა აქტიურად ისწრაფვის ღია, უსაფრთხო და დაცული კიბერსივრცის უზრუნველყოფისკენ, რათა კიდევ უფრო მეტად განვითარდეს ინფორმაციული საზოგადოება, შეიქმნას საჯარო და კერძო სექტორში ელექტრონული კომერციის, ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებისა და ტრანზაქციების, ასევე, ელექტრონული მმართველობის მომსახურებისთვის სანდო გარემო. 1.4. ძლიერი მხარეები კიბერუსაფრთხოება სახელმწიფოს პრიორიტეტი 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდგომ გახდა, როდესაც ფართომასშტაბიანი კიბერშეტევების სამიზნედ იქცნენ როგორც სამთავრობო, ისე საბანკო და მედიასექტორები. შესაბამისად, კიბერუსაფრთხოების სფეროში სხვადასხვა აქტორი მოქმედებს, რომელთა მიზანი, სხვა საკითხებთან ერთად, სწორედ ამგვარ საფრთხეებთან გამკლავებაა. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი სსიპ – ციფრული მმართველობის სააგენტოს საქმიანობის მიზანია საკუთარი კომპეტენციის შესაბამისად, ინფორმაციული უსაფრთხოებისა და კიბერუსაფრთხოების განვითარება და უზრუნველყოფა. სააგენტო, საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში, ზედამხედველობას უწევს მესამე კატეგორიის კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტების მიერ „ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულებას. სააგენტო ქმნის სამუშაო ჯგუფებს და წარმართავს მათ საქმიანობას აღნიშნულ სფეროში პოლიტიკის, სტანდარტების და მეთოდოლოგიის შესამუშავებლად. ის კოორდინაციას უწევს საგანმანათლებლო და ცნობიერების ამაღლების კამპანიებს ეროვნულ დონეზე, ასევე, სფეროს სპეციალისტების შესაძლებლობების გაზრდის მიზნით, ერთობლივი კიბერსავარჯიშოებისა და კიბერსწავლების ღონისძიებების ჩატარებას. სააგენტო ქმნის და ადმინისტრირებას უწევს კიბერინციდენტების რეესტრს. საკუთარი კომპეტენციის შესაბამისად, სააგენტო, საქართველოს კიბერსივრცეში ინფორმაციული უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული ინციდენტების მართვას, აგრეთვე ინფორმაციული უსაფრთხოების კოორდინაციისკენ მიმართულ, მასთან დაკავშირებულ სხვა საქმიანობას, რომელიც კიბერუსაფრთხოების პრიორიტეტული საფრთხეების აღმოფხვრას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 327 ემსახურება, ახორციელებს მისი კომპიუტერულ ინციდენტებზე დახმარების ჯგუფის (cert.dga.gov.ge) მეშვეობით. სსიპ –კიბერუსაფრთხოების ბიუროს საქმიანობის სფერო მოიცავს თავდაცვის სამინისტროს სისტემაში არსებული/მოქმედი კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტების ინფორმაციული და კიბერუსაფრთხოების პოლიტიკის შემუშავებასა და მისი განხორციელების ხელშეწყობას. თავდაცვის სფეროში კომპიუტერული უსაფრთხოების ინციდენტების, სისუსტეებისა და შესაბამისი მტკიცებულებების დამუშავებას, ანალიზს, რეაგირების მხარდაჭერასა და კოორდინაციას ახორციელებს ბიუროს ერთ-ერთი სტრუქტურული ქვედანაყოფის, კერძოდ კიბერუსაფრთხოების ოპერაციების დეპარტამენტის ფარგლებში მოქმედი, კომპიუტერულ ინციდენტებზე რეაგირების სამმართველო. 2021 წ. 10 ივნისს „ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილების შედეგად, საკანონმდებლო დონეზე მკაფიოდ განისაზღვრა საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის უფლებამოსილებები ქვეყნის კიბერ და ინფორმაციული უსაფრთხოების უზრუნველყოფის პროცესში. შესაბამისი კანონმდებლობის საფუძველზე, კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტების კატეგორიზაციის შემდეგ, პირველი და მეორე კატეგორიის კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტების დაცვაზე პასუხისმგებლობა, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მმართველობის სფეროში შემავალ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს, საქართველოს ოპერატიულ-ტექნიკურ სააგენტოს დაეკისრება. საკუთარი კომპეტენციის შესაბამისად, სააგენტო, საქართველოს კიბერსივრცეში ინფორმაციული უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული ინციდენტების მართვას, აგრეთვე ინფორმაციული უსაფრთხოების კოორდინაციისკენ მიმართულ, მასთან დაკავშირებულ სხვა საქმიანობას, რომელიც კიბერუსაფრთხოების პრიორიტეტული საფრთხეების აღმოფხვრას ემსახურება, მისი კომპიუტერულ ინციდენტებზე დახმარების ჯგუფის (cert.ota.gov.ge) მეშვეობით განახორციელებს. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში, ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტში, ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლის მთავარი სამმართველოს ფარგლებში, ფუნქციონირებს კიბერდანაშაულთან ბრძოლის სამმართველო. ამასთან, კიბერდანაშაულთან ბრძოლაში, საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში, ჩართულია საქართველოს პროკურატურა. სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახური ახორციელებს ქვეყანაში პერსონალურ მონაცემთა დამუშავების კანონიერების კონტროლს და პასუხისმგებელია მონაცემთა დაცვის მარეგულირებელი კანონმდებლობის შესრულებაზე. სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახური კონტროლს უწევს კიბერსივრცეში ფარული საგამოძიებო მოქმედებების განხორციელების პროცესს. საქართველოს ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია, მისი ზედამხედველობის ქვეშ მოქმედ, მესამე კატეგორიის კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტ კომერციულ ბანკს დაუდგინოს დამატებითი სტანდარტები და მოთხოვნები როგორც ინფორმაციული უსაფრთხოების პოლიტიკის, ისე ინფორმაციული აქტივების მართვისა და შინასამსახურებრივი გამოყენების წესების მიმართ. ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 328 კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტ კომერციულ ბანკს მოსთხოვოს ინფორმაციული უსაფრთხოების შინასამსახურებრივი გამოყენების წესების განსახილველად წარდგენა, აგრეთვე, მიიღოს ინფორმაციული უსაფრთხოების აუდიტის ან პენეტრაციის ტესტის დასრულების შედეგად მომზადებული სამოქმედო გეგმა და მისი შესრულების გრაფიკი და მათი შეფასების საფუძველზე, გასცეს რეკომენდაციები ან/და შესასრულებლად სავალდებულო მითითებები. მესამე კატეგორიის კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტი კომერციული ბანკის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განხილვისა და ადმინისტრაციული სახდელის დადების უფლებამოსილება ეროვნულ ბანკს გააჩნია. 2019 წ. საქართველოში ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო შეიქმნა, რომლის ფუნქციონირებასაც საბჭოს აპარატი უზრუნველყოფს. „ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის დაგეგმვისა და კოორდინაციის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის დაგეგმვის მაკოორდინირებელ უწყებას წარმოადგენს. ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატი, საინფორმაციოანალიტიკურ საქმიანობასთან ერთად, ეროვნული უსაფრთხოების სფეროში, ეროვნული დონის კონცეპტუალური დოკუმენტების შემუშავების პროცესის ორგანიზებასა და კოორდინაციას უზრუნველყოფს. საბჭოს აპარატი რეგულარულად იღებს და ამუშავებს ინფორმაციას ეროვნული უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული კიბერსაფრთხეების შესახებ, რის შედეგადაც, საინფორმაციო-ანალიტიკური დოკუმენტების შემუშავების მეშვეობით, შესაბამისი ადრესატების მხარდაჭერას უზრუნველყოფს. აღნიშნულთან ერთად, საბჭოს აპარატის ფუნქციების კონტექსტში, მნიშვნელოვანია ეროვნულ დონეზე კრიზისული ვითარების მართვის კომპონენტი. საბჭოს აპარატის ერთერთი სტრუქტურული ერთეული, კერძოდ კი, კრიზისული ვითარების მართვის ეროვნული ცენტრი (დეპარტამენტი), ეროვნული სიტუაციური ოთახის ფუნქციონირებას უზრუნველყოფს. აღნიშნული ინფრასტრუქტურა, ეროვნული ინტერესებისთვის საფრთხის შემცველი კრიზისული ვითარების დროს აქტიურდება და მისი მეშვეობით, საქართველოს პრემიერ-მინისტრის მიერ, შესაბამისი ვითარების პოლიტიკურ / სტრატეგიულ დონეზე მართვა ხორციელდება. ბოლო ათი წლის განმავლობაში საქართველომ მიიღო და განახორციელა კიბერუსაფრთხოების ორი თანმდევი ეროვნული სტრატეგია შესაბამისი სამოქმედო გეგმებით; ჩამოყალიბდა ინფორმაციული და კიბერუსაფრთხოების სამართლებრივი ბაზა − „ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონი და მისგან გამომდინარე კანონქვემდებარე აქტები; განისაზღვრა კრიტიკული ინფორმაციული სისტემის სუბიექტები და კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფაზე პასუხისმგებელი სახელმწიფო ორგანოები; საფუძველი ჩაეყარა ქვეყნის შიგნით საჯარო-კერძო პარტნიორობას კიბერუსაფრთხოების ფორუმის სახით; საქართველომ მონაწილეობის მიღება დაიწყო საერთაშორისო და რეგიონულ დონეზე ორმხრივ და მრავალმხრივ ფორმატებში (eu, nato, osce, un, eap, coe, europol & interpol, cepol, enisa) კიბერუსაფრთხოების საერთაშორისო პროექტებსა და შეხვედრებში; საქართველოს სამთავრობო უწყებების ორგანიზებით განხორციელდა ცნობიერების ამაღლების ფართომასშტაბიანი კამპანიები, რომელთა მიზანია მოსახლეობაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 329 კიბერჰიგიენის დანერგვა; ასევე, დღემდე აქტიურად მიმდინარეობს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფის სწავლება-გადამზადება ამ მიმართულებით. საქართველოს მთავრობასა და დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებულ სამეფოს შორის, 2018 წლის ნოემბერში გაფორმდა მემორანდუმი კიბერუსაფრთხოების სფეროში გრძელვადიანი და კომპლექსური თანამშრომლობის თაობაზე. ამას გარდა, საქართველოს ეროვნულ და სამთავრობო კომპიუტერულ ინციდენტებზე რეაგირების ჯგუფს (cert.gov.ge) გაფორმებული აქვს ცოდნისა და გამოცდილების გაზიარების შესახებ თანამშრომლობითი მემორანდუმები ევროპულ და აღმოსავლეთ პარტნიორობის არაერთი ქვეყნის შესაბამის უწყებებთან (მაგ.: ლიეტუვა, რუმინეთი, მოლდოვა, უკრაინა). საქართველო აქტიურად მონაწილეობს საერთაშორისო კიბერსავარჯიშოებსა და სწავლებებში და შედეგების თვალსაზრისით, მოწინავე ადგილს იკავებს. ამასთან, სსიპ – საქართველოს ოპერატიულ-ტექნიკურმა სააგენტომ გააფორმა მემორანდუმი მსოფლიოში აღიარებულ კიბერუსაფრთხოებისა და ციფრული ექსპერტიზის საგანმანათლებლო დაწესებულებასთან − ირლანდიის ეროვნული უნივერსიტეტის კიბერუსაფრთხოებისა და კიბერდანაშაულის გამოძიების ცენტრთან, რომელიც მომავალ წლებში სააგენტოს მისცემს საშუალებას, გადაამზადოს საკუთარი თანამშრომლები ევროკავშირის სამართალდამცავი უწყებების მიერ აღიარებული სპეციალიზებული და ელიტური სასწავლო პროგრამების მიხედვით. მნიშვნელოვანია, აღინიშნოს, რომ საქართველოს ევროპული და ევროატლანტიკური კურსის ერთ-ერთ მდგრად ქვაკუთხედს საქართველოს nato-სთან თანამშრომლობა წარმოადგენს. შესაბამისად, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სსიპ კიბერუსაფრთხოების ბიურო თანამშრომლობის აქტიურ ფაზაშია nato-ს წევრ სახელმწიფოებთან და მონაწილეობს როგორც ინდივიდუალურად, ისე nato-ს ეგიდით გამართულ სხვადასხვა სახის პროექტებსა და სტრატეგიულ თუ ტექნიკურ სწავლებებში. გარდა ზემოთქმულისა, ბიურომ თანამშრომლობა გააძლიერა eu csdp პლატფორმის ფარგლებშიც, რაც ეხმიანება ორგანიზაციის საერთაშორისოდ განსაზღვრულ სტრატეგიულ მიზნებს და ჯამში, საქართველოს თავდაცვის სფეროს კიბერუსაფრთხოების შესაძლებლობების განვითარებით ხელს უწყობს ეროვნული უსაფრთხოების განმტკიცებას. საქართველოს მთავრობა აქტიურად ზრუნავს კიბერუსაფრთხოების სფეროში საჯარო სექტორში დასაქმებულ პროფესიონალთა კვალიფიკაციის ამაღლებაზე. შედეგად, თანამშრომელთა კვალიფიკაციის დონე მაღალია და დასაქმებულთაგან არაერთი ფლობს საერთაშორისოდ აღიარებულ და მაღალი რეპუტაციის მქონე სერტიფიკატებს (sans, isaca, iso). ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატს, კიბერუსაფრთხოების სფეროს განვითარებაში საკუთარი წვლილი შეაქვს. საბჭოს აპარატის ორგანიზებითა და საქართველოს მთავრობის მხარდაჭერით, 2020 წლის სექტემბერში, „საქართველოს კიბერუსაფრთხოების ფორუმი“ იქნა ინიცირებული. ფორუმი მაღალი დონის ღონისძიებას წარმოადგენს და ის ყოველწლიურად ჩატარდება. აღნიშნულმა ღონისძიებამ, კიბერსივრცეში ქვეყნის (და შავი ზღვის რეგიონის) წინაშე არსებულ გამოწვევებსა და შესაძლებლობებთან დაკავშირებით, იდეების გაზიარებისთვის პლატფორმის ფუნქცია უნდა შეასრულოს. აქედან გამომდინარე, ის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 330 ერთი მხრივ, საქართველოს ეროვნული კიბერუსაფრთხოების არქიტექტურის განმტკიცებას ემსახურება, მეორე მხრივ კი, შავი ზღვის რეგიონში ქვეყნის შესაბამის „სექტორულ პოზიციონირებას“ ამყარებს. ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატს, კიბერუსაფრთხოების სფეროში სტრატეგიული და ტექნიკური სავარჯიშოების ორგანიზების / კოორდინაციის კუთხით, მნიშვნელოვანი გამოცდილება დაუგროვდა. 2020 წ., ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატის კოორდინაციით, ევროსაბჭოსა და ევროკავშირის მხარდაჭერით, “cybereast”-ისა და “cybersecurity east”-ის პროექტების ფარგლებში, არჩევნების (კიბერ) უსაფრთხოების თემატიკაზე ტექნიკური და სტრატეგიული სავარჯიშოები ჩატარდა. საბჭოს აპარატის მიერ, იგეგმება თანამშრომლობის აღნიშნული მიმართულების გაღრმავება და საარჩევნო კონტექსტს მიღმა, შესაბამის სფეროში სავარჯიშოების კომპონენტის გააქტიურება. ამასთან, ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატი, ცალკეულ, მნიშვნელოვან საკითხებზე საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის ქართული მხარისთვის გაზიარებას უზრუნველყოფს (აღსანიშნავია, მაგ. საბჭოს აპარატისა და nato-საქართველოს პროფესიული განვითარების პროგრამის (pdp) ერთობლივი პროექტის ფარგლებში, ესტონურ მხარესთან თანამშრომლობით ორგანიზებული დისტანციური სემინარი კიბერუსაფრთხოების სფეროში საჯარო და კერძო სექტორებს შორის თანამშრომლობის (ppp) აქტუალურ საკითხებზე). საქართველოს მიერ კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფისკენ ბოლო ათწლეულში გადადგმული ნაბიჯები, განხორციელებული რეფორმები და მიმდინარე პროცესები პოზიტიურად არის შეფასებული საერთაშორისო ასპარეზზე. აღმოსავლეთ პარტნიორობისა და პოსტსაბჭოთა ქვეყნებს შორის კიბერუსაფრთხოების განვითარების თვალსაზრისით, საქართველო მოწინავე პოზიციაზეა. ის ითვლება სამხრეთ კავკასიისა და შავი ზღვის აუზის ქვეყნებს შორის რეგიონის ლიდერ ქვეყნად, წინ უსწრებს აღმოსავლეთ და ცენტრალური ევროპის არაერთ სახელმწიფოს, რისი დასტურიცაა საერთაშორისო სატელეკომუნიკაციო გაერთიანების (itu) კიბერუსაფრთხოების გლობალური ინდექსის (gci – global cybersecurity index) მაჩვენებლები. სამართლებრივი, ტექნიკური და ადამიანური რესურსების შესაძლებლობების, თანამშრომლობითი ფორმატებისა და ორგანიზაციული კომპონენტების შეფასებით, 2018 წლის შედეგებით, საქართველო მსოფლიოში − მე-18, ხოლო ევროპაში მე-9 ადგილზე იყო. აღსანიშნავია ისიც, რომ 2017 წელს საქართველო 0.81 ქულით ევროპაში საფრანგეთთან ერთად იყოფდა მე-2, ხოლო მსოფლიოში იკავებდა მე-8 ადგილს. კიბერუსაფრთხოების სფეროში საქართველოს შესაძლებლობები, ასევე, შეფასდა ოქსფორდის უნივერსიტეტის კიბერუსაფრთხოების გლობალური ცენტრის მიერ. 1.5. საფრთხეები კიბერსაფრთხეების „ტრადიციულ“ ფორმებთან ერთად, შესაბამის სივრცეში საქართველოს მოწყვლადობას, აღნიშნული საფრთხეების თანამედროვე გამოვლინებები განაპირობებს. ახალი კორონავირუსის (covid-19) პანდემიით გამოწვეულ, დისტანციური მუშაობის უზრუნველყოფის მიზნით ელ. სერვისებზე მზარდ დამოკიდებულებას, შესაბამისი ქსელების / სისტემების უსაფრთხოების კუთხით დამატებითი გამოწვევები მოაქვს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 331 კიბერსივრცის უსაფრთხოებაზე საკუთარი გავლენა აქვს ხელოვნური ინტელექტის განვითარებას. ამასთან, ყოველდღიურ ცხოვრებაზე, 5-g და ბლოკჩეინ ტექნოლოგიები უშუალო და სულ უფრო მზარდ ზეგავლენას ახდენს. შესაბამისად, კიბერუსაფრთხოების სფეროში, მათთან დაკავშირებული სირთულეების გათვალისწინებაც ხდება საჭირო. აღნიშნული ტექნოლოგიები, ინფორმაციის მიღების, ცოდნის გენერირებისა და მონაცემთა გაცვლის ახალ შესაძლებლობებს ქმნიან, თუმცა, შესაბამისი სისტემების „ახალი ფორმით“ მოწყვლადობასაც განაპირობებენ. შესაბამის ინფრასტრუქტურაზე/ტექნოლოგიებზე მზარდი დამოკიდებულება, შესაძლებლობებთან ერთად, საფრთხის აქტორების მხრიდან აღნიშნული ინოვაციების ბოროტად გამოყენების რისკებსაც ზრდის. ახალი ტექნოლოგიების განვითარება იწვევს კიბერთავდასხმების მეთოდებისა და საშუალებების დივერსიფიცირებასა და შემდგომ დახვეწას. აღნიშნული სიტუაცია კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფის კონტექსტში გარკვეული მიდგომების ცვლილებას / ადაპტაციას განაპირობებს და საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან სათანადო რეაგირებას მოითხოვს. მიუხედავად გარკვეული აღმავლობისა, მომდევნო ნაწილში აღწერილ საფრთხეებსა და რისკებთან გამკლავების მიზნით საქართველოს ჯერ კიდევ დიდი ძალისხმევა დასჭირდება კიბერუსაფრთხოების ეროვნულ-სტრატეგიულ დონეზე განვითარების თვალსაზრისით. თუკი წინა წლებში შეიქმნა მყარი საფუძველი კიბერუსაფრთხოებისთვის, დღეს და სამომავლოდ კრიტიკულია ამ ხელშემწყობი ჩარჩოების მდგრადი განვითარება, არსებული პროგრესის შენარჩუნება და მასზე დაშენებით კიბერუსაფრთხოების ეროვნული შესაძლებლობებისა და საქართველოს კიბერუსაფრთხოების პოლიტიკის სტრატეგიული მიმართულებების გაძლიერება. კომპიუტერულ ინციდენტებზე დახმარების ეროვნული და სამთავრობო ჯგუფის (cert.gov.ge) მიერ ინციდენტების აღმოჩენისა და მათზე რეაგირების სხვადასხვა ტექნოლოგიური საშუალების გამოყენებით (ქსელისა და ip მონიტორინგის სისტემა, პორტალები, სენსორები და ა.შ.) მიღებული სტატისტიკა ცხადყოფს, რომ 2014 წლიდან 2019 წლამდე დარეგისტრირებული ინციდენტების რაოდენობა, სულ მცირე, ორჯერ გაიზარდა. ამასთან, იმატა დაინფიცირებული ip მისამართების რიცხვმა და პორტალებთან დაკავშირებულმა უსაფრთხოების მოვლენებმა. დასკვნა  არ გასცეთ არანაირი პაროლი, მათ შორის არც ძალიან ახლობელ ადამიანებთან;  პაროლი უნდა იყოს რაც შეიძლება საიმედო, რთული (სიმბოლოები, რიცხვები, პატარა და დიდი ასოები);  არ შეხვიდეთ არასაიმედო საეჭვო გვერდებზე;  არ გახსნათ ვითომდა ბანკი თუ გთავაზობთ რაიმეს, თუნდაც მესიჯის სახით, თუ არ დარწმუნდებით, რომ ინფორმაცია ჭეშმარიტია;  არ გასცეთ პირადი ინფორმაცია;  ნებისმიერ საიტზე რეგისტრაციის გავლის დროს, კარგად დაუკვირდით მისამართს და არასოდეს არ შეიტანოთ კონფიდენციალური ინფორმაცია; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 332  რეგისტრაციის დროს, დააფიქსირეთ შეტყობინების მიღება მობილურ მოწყობილობაზე;  სისტემისა და ანტივირუსის ხშირი განახლება. გამოყენებული ლიტერატურა 1. დ.გულუა, კიბერუსაფრთხოება, ბიზნესისა და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტი, 2020წ.; 2. ა.დანელიანი, კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფა ეროვნულ და რეგიონულ დონეზე, საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის მაგალითზე, სამაგისტრო ნაშრომი, 2019წ; 3. საქართველოს კიბერუსაფრთხოების 2021 – 2024 წლების ეროვნული სტრატეგიისა და მისი სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ. (n.d.). სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე”. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5263611?publication=0 information security and cyber security gulnara kotrikadze associate professor, georgian technical university, faculty of informatics and management systems abstract in the era of digital transformation, the dependence on information technology services and products has increased significantly. accordingly, the challenges in information security and cyber security have increased. social distancing, while playing an important role in containing the spread of covid-19, increases the risk of infected workstations, unauthorized access, data leakage, malicious code execution, and all the types of risks that come with working in a vulnerable environment. computer security, cyber security or information security protection of computer systems and control points of networks from its interference, unauthorized use or damage to hardware, software and electronic data, as well as from destruction and violation of the services they provide to users. this area is becoming more and more important for computer systems, the internet and wireless networks such as bluetooth and wi-fi. because of its complexity, in terms of politics and technology, cyber security is also one of the main challenges in modern life. cyber security is one of the most important fields in today's world. this branch is connected with such demanding professions and specialties as: security analyst, security engineer, security architect, security administrator, security specialist, consultant, etc. types of malware • malware (malware); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 333 • computer virus; • mobile media means; • trojan (trojan horse); • rootkit; • backdoor (backdoor); • worm (computer worm); • keylogger (keylogger). in 2003, the computer virus slammer penetrated the management system of the electric distribution network and slowed down its operation, which also caused the speed of management to slow down. as a result, even a small incident like a tree falling on a power line can set off a serious chain reaction. in particular, in the us state of ohio, the voltage began to change, and the equipment, which was installed to prevent the cascade effect, failed to isolate the high voltage area in time. as a result, 8 us states, 2 canadian provinces (a total of 50 million people) were left without electricity and services dependent on it. this example shows what can result from a little carelessness, ignoring security issues, in the digital information space. today, cyber security is at risk like never before. keywords: cyber security, information security, risks, unauthorized use, hacking. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 55 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.06 საინჟინრო დიზაინის მიდგომები და ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტების შედარებითი კვლევა ქეთევან კვესელავა1; ირაკლი ბოჭორიშვილი2; ლევან ჯიქიძე3; ლიანა თედეშვილი4; ზურაბ სამხარაძე5 1სტუ-ს ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის პროფესორი, სსიპ-დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის მთავარი მეცნიერი, ინფორმატიკის ინჟინერიის აკადემიური დოქტორი orcid:0000-0002-1318-2750; 2სტუ-ს ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი orcid:0009-0006-4165-3149; 3სტუ-ს ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი; 4სტუ-ს ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი orcid:0009-0004-8868-6517; 5სსიპ-დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის მთავარი მეცნიერი, სამხედრო მეცნიერებათა დოქტორი, orcid:0009-0003-7426-4447 აბსტრაქტი ნაშრომში წარმოდგენილია გენერაციული დიზაინის საინჟინრო მიდგომები, ავტორებს აღნოშნული აქვთ, რომ დანამატის წარმოების am (additive manufacturing) გამოჩენა ავლენს მიმდინარე კომპიუტერის დამხმარე დიზაინის cad (computer aided design) სისტემების საზღვრებს და, ამავე დროს, ხაზს უსვამს ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციას to (topology optimization) და გენერაციული დიზაინის gd (generative design) ინსტრუმენტების პოტენციალს, რომლებიც აქამდე არ იყო სრულად გამოყენებული. დიზაინის ტრადიციული მიდგომისგან განსხვავებით, სადაც დიზაინერები იკავებენ დომინანტურ როლს საინჟინრო დიზაინის პროცესის თითოეულ ეტაპზე, ნაშრომში აღნიშნულია, რომ ასეთი ხელსაწყოების დანერგვა პროდუქტის განვითარების პროცესში, უბიძგებს სიმულაციური დიზაინის მიდგომებისკენ, რაც გულისხმობს დიზაინერის როლის მნიშვნელოვან ცვლილებას. ამ მიზნით, ნაშრომში წარმოდგენილია დანამატების წარმოების ორი განსხვავებული დიზაინის მეთოდის შედარება, კერძოდ to და gd ინსტრუმენტების გამოყენებით მიღებულ პროდუქტებზე. შედარება მიზნად ისახავს წარმოაჩინოს ასახვა ტრადიციული მიდგომის ევოლუციაზე, როდესაც გამოიყენება to და gd ინსტრუმენტები, და გამოკვეთოს ამ ოპტიმიზაციის ხელსაწყოების პოტენციალი და შეზღუდვები cad სისტემებთან ინტეგრირებული სახით მიღებისას. გარდა ამისა, ეს შედარებითი კვლევა შეიძლება იყოს სასარგებლო და პრაქტიკული წყარო დიზაინერებისთვის, რათა გამოავლინონ ყველაზე შესაფერისი მიდგომა მათი საჭიროებებისა და პროექტის რესურსებიდან გამომდინარე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 56 შედარებითი კვლევა ტარდება formula student სარბოლო მანქანისთვის როკერის მკლავისა და სამუხრუჭე პედლის პროტოტიპის დიზაინის შესწავლით. მათი შედეგები, მექანიკური შესრულების თვალსაზრისით, გვიჩვენებს, რომ to და განსაკუთრებით gd ხელსაწყოები შეიძლება ეფექტურად იქნას გამოყენებული ადრეულ ეტაპზე დიზაინის პროცესში, რომელიც ორიენტირებულია am-ზე, რათა შეცვალონ კომპონენტები და ისინი გახადონ უფრო მსუბუქი და ძლიერი. საკვანძო სიტყვები: დანამატების წარმოება, ტოპოლოგიის ოპტიმიზაცია, გენერაციული დიზაინი, cad სისტემები, საინჟინრო დიზაინის მიდგომები. შესავალი დანამატის წარმოებამ am შემოიტანა რადიკალური ინოვაციები ტექნოლოგიურ სფეროში პროდუქციის წარმოებისთვის და, ამავე დროს, იგი წარმოადგენს რევოლუციას სამრეწველო დიზაინისა და პროდუქტის განვითარების სფეროებში, რადგან ის ინჟინრებს აიძულებს რადიკალურად გადახედონ დიზაინის მიდგომას, კერძოდ კი კომპიუტერის დამხმარე დიზაინის cad სისტემების მოდელირების აქტივობებს. ფაქტობრივად, cad სისტემები შემუშავებულია და მუდმივად იხვეწება, რათა უზრუნველყოს პროდუქციის დამზადების შესაძლებლობა ჩვეულებრივი გამოკლების ტექნიკის საშუალებით, რაც გულისხმობს მასალის თანდათანობით ამოღებას საწყისი მოცულობიდან სასურველი საბოლოო ფორმის მისაღებად. am -ის გამოჩენა ავლენს მიმდინარე cad სისტემების საზღვრებს და, ამავე დროს, ხაზს უსვამს ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის to და გენერაციული დიზაინის gd ინსტრუმენტების პოტენციალებს, რომლებიც აქამდე სრულად არ იყო გამოყენებული. am მართლაც გამაძლიერებელი ტექნოლოგიაა, რომელსაც შეუძლია ამ ოპტიმიზაციის ხელსაწყოების შედეგის გაცოცხლება, რაც ძალიან რთული გეომეტრიების დამზადების საშუალებას იძლევა. ფაქტობრივად, ჩვეულებრივი დიზაინის მიდგომასთან შედარებით, ოპტიმიზაციის ხელსაწყოების და am ტექნოლოგიების ინტეგრირებული გამოყენება საშუალებას იძლევა უფრო მსუბუქი, მაგრამ უფრო ძლიერი ნაწილების წარმოებას რთული ორგანული ფორმებით, მყარი შევსების ნაცვლად.1 გარდა ამისა, დიზაინერს ენიჭება თავისუფლება, რათა მოახდინოს პროდუქტის მოდელირება ან გადაკეთება, რომელიც ოპტიმიზირებულია კონკრეტული აპლიკაციისთვის, ნაწილების სტანდარტიზაციისათვის ან ტრადიციულად შეზღუდული გეომეტრიებისთვის.2 მიუხედავად იმისა, რომ ეს არის შედარებით უახლესი ტექნოლოგია, რომელიც შეიქმნა 80-იან წლებში და გამოჩნდა 90-იან წლებში, am სისტემა თავიდანვე იყო მხოლოდ პროტოტიპების დამზადებისთვის, სამაგიეროდ, ახლა იგი გამოიყენება საოპერაციო 1 y.tang, y.f.zhao, „a survey of the design methods for additive manufacturing to improve functional performance“, rapid prototyp. j. 2016, 22, 569–590. 2a. wiberg, j. persson, j. ölvander, „design for additive manufacturing—a review of available design methods and software,“ rapid prototyp. j. 2019, 25, 1080–1094. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 57 ნაწილების საწარმოებლად მრავალ ინდუსტრიულ დარგში, როგორებიცაა: აერონავტიკა, ავტომობილები, სამედიცინო და სამომხმარებლო პროდუქტები.3 აქედან გამომდინარე, აშკარაა, თუ რამდენად აუცილებელი და გადაუდებელია ამჟამინდელი cad სისტემების შესაძლებლობებისა და ფუნქციონალების გაფართოება, to და gd ინსტრუმენტების კიდევ უფრო მარტივი და ეფექტური ინტეგრაციის ხელშეწყობა და წახალისება. გარდა ამისა, am ტექნოლოგიები უფრო დიდ მნიშვნელობას ანიჭებენ და ხელს უწყობენ კონცეფციისა და მოდელირების დიზაინის ეტაპებს, ვიდრე მხოლოდ დადასტურებას ოპტიმიზაციისთვის. ამ მოსაზრებებიდან გამომდინარე, ნაშრომში წარმოდგენილია დანამატების წარმოების ორი განსხვავებული დიზაინის მეთოდის შედარება, გენერაციული დიზაინისა და ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტების გამოყენებაზე დაყრდნობით. შედარება ხორციელდება formula student -ის სარბოლო მანქანისთვის როკერის მკლავისა და სამუხრუჭე პედლის პროტოტიპის დიზაინის შესწავლის გზით, რაც საშუალებას იძლევა ამ ოპტიმიზაციის ხელსაწყოების პოტენციალის cad სისტემასთან ინტეგრირებული ფორმით მიღებისას. ნაშრომი ასევე იძლევა პრაქტიკულ და სასარგებლო ინფორმაციას დიზაინერების მუშაობის მხარდასაჭერად to და gd ინსტრუმენტების გამოყენებაზე და თუ როგორ ზემოქმედებენ ისინი დიზაინის პროცესზე. 2. to და gd ინსტრუმენტებზე დაფუძნებული დიზაინის მეთოდები ჩვეულებრივი საინჟინრო დიზაინის მიდგომის მიხედვით, პროცესი იწყება კონცეპტუალურ ეტაპზე ფუნქციური სპეციფიკაციების შემუშავებით, მომხმარებლის საჭიროებებზე, რომლებიც მიიღება შემდგომ მოდელირების ეტაპზე, რათა გარდაიქმნან გეომეტრიულ ფორმებად cad სისტემის საშუალებით. კერძოდ, cad სისტემა გამოიყენება საბოლოო ობიექტის დეტალური 3d წარმოდგენისა და ზუსტი ტექნიკური ნახაზების შესაქმნელად. სამგანზომილებიანი მოდელები ვალიდირებულია სიმულაციური ხელსაწყოებით, მაგ. კომპიუტერული დამხმარე ინჟინერიის cae (computer aided engineering) და კომპიუტერული დამხმარე წარმოების cam (computer aided manufacturing) ინსტრუმენტებით, ანალიზისა და ტესტირების აქტივობების მეშვეობით. ასეთი მიდგომის გამოყენებით, თუ ერთის მხრივ, კომპიუტერული დამხმარე ტექნოლოგიების cax (computer aided technologies) სისტემები მხარს უჭერენ და ამარტივებენ დიზაინერების სამუშაოებს, მეორე მხრივ, მათ შეუძლიათ გავლენა მოახდინონ დიზაინის პროცეზე და შეზღუდონ მათი კრეატიულობა.4 ეს ძირითადად იმიტომ ხდება, რომ ამჟამინდელი cad სისტემები დიზაინერებს საშუალებას აძლევენ შექმნან 3d მოდელები, ფუნქციებზე დაფუძნებული პარამეტრული მოდელირების მიდგომის მიხედვით, რომელიც დაინერგა 1980-იანი წლების ბოლოს. ამ ტექნიკის მთავარი უპირატესობა იყო მისი შესაძლებლობებით, დიზაინის ცვლადებითა და პარამეტრული მახასიათებლებით განსაზღვრული მოქნილი დიზაინის 3 j.-p. kruth, m.c. leu, t. nakagawa, „progress in additive manufacturing and rapid prototyping“, cirp ann. manuf. technol. 1998, 47, 525–540. 4 l. barbieri, f. calzone, m.muzzupappa, „form and function: functional optimization and additive manufacturing. in advances on mechanics, design engineering and manufacturing ii“, springer: cham, switzerland, 2019; pp. 649–658. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 58 წარმოება, რომელიც განისაზღვრება მისი დიზაინის ცვლადებითა და პარამეტრული მახასიათებლებით. მომდევნო წლებში, cad სისტემები გამდიდრდა შემდგომი მოდელირების ფუნქციებითა და სპეციფიკური მახასიათებლებით, იგი ინტეგრირებულ იქნა cae და cam მოდულებთან, რათა ინჟინრებს საშუალება მისცემოდათ, რომ ემუშავათ ერთიან გარემოში. კერძოდ, cae მოდულების სასრული ელემენტების ანალიზი fea (finite element analysis) შეასრულების საშუალებას იძლევა, რომელშიც სტრუქტურული პრობლემები წყდება გეომეტრიის, სასაზღვრო პირობების და საწყისი პირობების განსაზღვრით, ხოლო cam გამოიყენება cad ნაწილში შექმნილი გეომეტრიის წარმოების შესაფასებლად. როდესაც ხელსაწყოები და ხელსაწყოების ნაკრებები აღმოჩნდება დამაკმაყოფილებელი, შეიძლება შეიქმნას კომპიუტერული რიცხვითი კონტროლი cnc (computer numerical control) -ის კოდი და მისი გამოყენება შესაძლებელია რეალურ აპარატში გეომეტრიული პროდუქტის დასამზადებლად, თუ მანქანის cnc-კოდერი დანერგილია cad/cam პროგრამულ უზრუნველყოფაში.5 მიუხედავად ამისა, მოდელირების მიდგომა არსებითად უცვლელი რჩება, იგი ვერ ახერხებს დიზაინერების მხარდაჭერას რთული გეომეტრიის და მაღალი ფუნქციონალური მოდელების შესაქმნელად. am-ის გამოჩენამ კი გაანადგურა გამოკლებითი წარმოების ტექნოლოგიური შეზღუდვები და, შესაბამისად, მან დიზაინერებს შესთავაზა უზარმაზარი პოტენციალი გეომეტრიების რეალიზაციისთვის, რომლის მიღწევაც რამდენიმე წლის წინ შეუძლებელი იყო. ამ პოტენციალების შესახებ მზარდი ცნობიერების მიუხედავად, როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ, ამჟამინდელი cad სისტემები არ აძლევს ინჟინერებსა და დიზაინერებს მათი სრულად გამოყენების საშუალებას. ეს იმიტომ ხდება, რომ დიზაინერებმა და ინჟინერიის დიზაინერებმა უნდა შეცვალონ წარმოების ჩვეულებრივი მეთოდებისთვის ჩაფიქრებული მახასიათებლები ძალიან რთული გეომეტრიების შესაქმნელად. სინამდვილეში, cad სისტემები იყენებენ იმავე ტერმინოლოგიას ამ მახასიათებლებისათვის, რაც გამოიყენება წარმოებასა და დიზაინში. ეს მახასიათებლები ეხება სპეციფიკურ ჩვეულებრივ წარმოების პროცესებს, რომლებიც შემუშავებულია მათ ეფექტურად ჩამოყალიბებისთვის. აქედან გამომდინარე, ნათელია, რომ cad ფუნქციონციების გამოყენება am-ზე ორიენტირებული დიზაინისთვის არის დამღლელი და შრომატევადი აქტივობა, რომლის შედეგი დიდწილად დამოკიდებულია მოდელირების ინდივიდუალურ უნარებსა და გამოცდილებაზე.6 ამ კონტექსტში აშკარაა, რომ to და gd ინსტრუმენტების დახმარება შეიძლება იყოს ეფექტური და სასარგებლო არა მხოლოდ ანალიზისა და ოპტიმიზაციისთვის, არამედ განსაკუთრებით ინჟინრების მხარდასაჭერად, კონცეპტუალურ და მოდელირების ეტაპებზე, რომლებიც განსაზღვრავენ 3d მოდელების გეომეტრიას. დიზაინის ტრადიციული მიდგომისგან განსხვავებით, რომელშიც cad სისტემები მიიღება დეტალური გეომეტრიის შესაქმნელად, მიჰყვება დიზაინერის მითითებებს, ხოლო ტოპოლიგიური ოპტიმიზაცია (to) და gd ინსტრუმენტების დანერგვა დიზაინერებს საშუალებას აძლევს, პირველ რიგში ფოკუსირება მოახდინონ ფუნქციაზე, ნაცვლად ფორმაზე 5 m. sandberg, „design for manufacturing: methods and applications using knowledge engineering“, ph.d. dissertation, luleå tekniska universitet, luleå, sweden, 2007. 6 m.k. thompson, g. moroni, t.vaneker, g.fadel, r.i. campbell, i. gibson, a. bernard, j. schulz, p. graf, b. ahuja, et al. „design for additive manufacturing: trends, opportunities, considerations, and constraints“, cirp ann. 2016, 65, 737–760. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 59 დიზაინის ალტერნატივების შესაქმნელად. ფაქტობრივად, როგორც ნაჩვენებია სურათში 1. პირველი ეტაპი, რომელიც საერთოა ორივე მიდგომისთვის, უზრუნველყოფს cad სისტემის მიღებას, მაგრამ მხოლოდ ფუნქციური ზედაპირების განსაზღვრისათვის. გარდა ამისა, ბოლო ეტაპი საერთოა ორივე მიდგომისთვის და მოიცავს cam სისტემების გამოყენებას სწორი წარმოების უზრუნველსაყოფად. ზემოთაღნიშნული cam სისტემებისგან განსხვავებით, ეს სისტემები, სპეციფიკურია am-ისთვის, რომელიც მიღებულია ბეჭდვის შესაძლებლობების მაქსიმალურად გაზრდის მიზნით, ნაწილის ორიენტაციის ოპტიმიზაციისთვის, საყრდენების რაოდენობისათვის და ტიპისთვის, ბეჭდვის დროს მაღალი გრადიენტის დროს წარმოქმნილი ნაწილის დეფორმაციების პროგნოზირებისთვის.7 იმ შემთხვევებში, როდესაც თერმული ანალიზი გამოავლენს გეომეტრიულ დამახინჯებებს, გეომეტრიული კომპენსაცია შეიძლება გამოყენებულ იქნას დიზაინზე წინასწარ დეფორმირებული ნაწილების დასაბეჭდად, რათა მივიღოთ ნომინალური გეომეტრიული ტოლერანტობა საყრდენის ამოღების შემდეგ. ორივე მიდგომაში, to ან gd ინსტრუმენტების გამოყენებით, მას შემდეგ, რაც პროდუქტი მზადდება am ტექნიკის გამოყენებით, წარმოების პროცესი მთავრდება თერმული დამუშავების ჩვეულებრივი შემდგომი დამუშავებით, მზა ნაწილის ფირფიტიდან საყრდენების მოხსნით, ზედაპირის დასრულება ხდება ლაზერული გაპრიალებით. cncის დამუშავების ოპერაციები შესაძლოა ასევე საჭირო გახდეს ფუნქციური ზედაპირების გეომეტრიული განზომილების და ტოლერანტობის მოთხოვნების დახვეწის დასაკმაყოფილებლად. სურათი 1. საინჟინრო დიზაინის მეთოდები to და gd ინსტრუმენტების დანერგვით. 2.1 ტოპოლოგიური ოპტიმიზაცია to-ია არის გამოთვლითი დიზაინის მეთოდოლოგია, რომელიც სასრული ელემენტების ანალიზის გამოყენებით საშუალებას იძლევა შევქმნათ მასალის ოპტიმალური განლაგება დიზაინის საგანში, მოცემული შეზღუდვების, დატვირთვისა და სასაზღვრო პირობების დაცვით. კერძოდ, დიზაინის საგანი დისკრეტირებულია სასრულ ელემენტებად და ოპტიმიზაციის ტექნიკიდან ერთ-ერთი გამოიყენება მასალის განაწილების დასადგენად. ეს ჩვეულებრივ მიიღწევაა მასის მინიმიზაციის გზით, ხოლო მასის თავიდან აცილებისა ან 7 m. pagac, j. hajnys, r. halama, t. aldabash, j. mesicek, l. jancar, j. jansa, „prediction of model distortion by fem in 3d printing via the selective laser melting of stainless steel aisi 316l“, appl. sci. 2021, 11, 1656. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 60 სიხისტის მაქსიმალური გაზრდისას, ზღუდავს მასას სამიზნე მნიშვნელობამდე. to-ამ სწრაფი ზრდა განიცადა 1990-იანი წლების დასაწყისში, რადგან მას ადვილად განასხვავებენ ფორმების ან ზომის ოპტიმიზაციის კონცეფციებისგან.8 მომდევნო წლებში, to ინსტრუმენტები სწრაფად განვითარდა აკადემიურიდან ინდუსტრიულ სფერომდე, ფაქტობრივად, ისინი ეფექტურად გამოიყენება სხვადასხვა სფეროში და ყოველდღიურ ინდუსტრიაში. პრაქტიკაში, ის ხშირად გამოიყენება უკვე არსებული პროდუქტების ხელახალი დიზაინისთვის.9 ახლახან, cad სისტემების ევოლუციისა და დანამატების ტექნოლოგიების მიმზიდველობის წყალობით, სხვადასხვა პროგრამული უზრუნველყოფების შემქმნებლებმა დაიწყეს to მოდულების ინტეგრირება მოდელირების გარემოში. ეს საჭიროება წარმოიქმნება ამ ოპტიმიზაციის პროცესის ლიმიტიდან, რომელიც ნაჩვენებია სურათზე 1, მოითხოვს ხელახალი დიზაინის ფაზას საწარმოო დიზაინის მისაღწევად ან უბრალოდ მცირე ცვლილებების შესატანად გეომეტრიაში. რედიზაინის ეს ეტაპი იწვევს არა მხოლოდ პროდუქტის ნაწილის მასის დასრულების ზრდას, არამედ დიზაინის დამუშავების დროის ზრდასაც. ეს საკითხი განპირობებულია იმით, რომ to მოითხოვს სასრული ელემენტების მოდელს და მისი შედეგები წარმოდგენილია ტესელაციის*10მოდელის გამოყენებით, რომელიც არ შეიძლება პირდაპირ გარდაიქმნას პარამეტრულ cad ნაწილად და, გარდა ამისა, მისი მანიპულირება არ შეიძლება პირდაპირ cad სისტემებში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ბადე ძალიან მკვრივია. ამ მიმართულებით განხორციელებული სხვადასხვა მცდელობისა და ძალისხმევის მიუხედავად, ყველა მათგანს აკლია ეფექტური ინტეგრაცია to ინსტრუმენტებსა და cad სისტემებს შორის.11 ამ მიზეზით, ბოლო ათწლეულში, შემოთავაზებული იქნა სხვადასხვა სახელმძღვანელო და ნახევრად ავტომატური მეთოდები, რათა ხელი შეუწყონ დიზაინერებს ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის შედეგების ინტერპრეტაციაში და პარამეტრულ cad მოდელად კონვერტაციაში.12 ცოტა ხნის წინ, ზოგიერთმა cad სისტემამ უზრუნველყო ფუნქციები, რომლებიც მოქმედებენ უშუალოდ ტოპოლოგიური ოპტიმიზაციის ანალიზის შედეგებზე. ეს არის ძირითადად სკულპტურის და თავისუფალი ფორმის მოდელირების ხელსაწყოები, რომლებსაც მექანიკური ინჟინრები ნაკლებად არიან მიჩვეულები, ვიდრე ტრადიციულ მახასიათებლებზე დაფუძნებული მოდელირების მიდგომა. შედეგად, ყოველდღიურ სამრეწველო პრაქტიკაში, ინჟინრები და დიზაინერები ასრულებენ to შედეგების რემოდელირებას, რაც აუცილებელია საწარმოო მახასიათებლებზე დაფუძნებული გეომეტრიის მისაღწევად. უმეტეს შემთხვევაში, პროცედურა ხორციელდება ხელით, მხოლოდ ნაწილის მოდელირება ხდება cad გარემოში, 8 ribeiro, t.; bernardo, l.; andrade, j. topology optimisation in structural steel design for additive manufacturing. appl. sci. 2021, 11, 2112. 9 hällgren, s.; pejryd, l.; ekengren, j. (re)design for additive manufacturing. procedia cirp 2016, 50, 246–251. *მოპირკეთება კრამიტის ან ზედაპირის, ხშირად სიბრტყის საფარის, ერთი ან მეტი გეომეტრიული ფორმის გამოყენებით, რომელსაც ეწოდება ფილები, გადახურვისა და ხარვეზების გარეშე. მათემატიკაში ტესელაცია შეიძლება განზოგადდეს უფრო მაღალ განზომილებებზე და მრავალფეროვან გეომეტრიაზე. 11 c. lindemann, t. reiher, u. jahnke, r. koch, „towards a sustainable and economic selection of part candidates for additive manufacturing“, rapid prototyp. j. 2015, 21, 216–227 12 l. jiu, w. zhang, l. meng, y. zhou, l. chen, „a cad-oriented structural topology optimization method“, comput. struct. 2020, 239, 106324. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 61 რომელიც იყენებს ბადეს, როგორც მითითებების მოდელირებისას.13 როგორც ნაჩვენებია სურათზე 1, დიზაინის პროცესი იწყება მარტივი გეომეტრიით, რომელიც განსაზღვრავს დიზაინის სივრცეს და ფუნქციურ ზედაპირებს. შემდეგ, 3d მოდელი იმპორტირებულია to გარემოში, რომელშიც, დატვირთვებისა და შეზღუდვების გარდა, ასევე უნდა განისაზღვროს ობიექტური ფუნქციები, რომლებიც ჩვეულებრივ გამოიხატება მინიმიზაციის ან მაქსიმიზაციის თვალსაზრისით, მოცემული დიზაინის პარამეტრებისთვის. ამ ფაზის შემდეგ, სიმულაცია შეიძლება დაიწყოს და ამომხსნელი წარმოქმნის ოპტიმიზებულ გეომეტრიას. ტოპოლოგიური ოპტიმიზაციის ამომხსნელი არის ოპტიმიზაციის ალგორითმი. ამ კონტექსტში, ამჟამად გამოიყენება რამდენიმე სახის ალგორითმები, რომლებიც შეიძლება კლასიფიცირდეს დეტერმინისტულ და სტოქასტურ ალგორითმებად. ყველაზე ხშირად ხელმისაწვდომი კომერციული პროგრამული უზრუნველყოფა ახორციელებს to ანალიზს გრადიენტზე დაფუძნებული სიმკვრივის მიდგომის გამოყენებით, რომელიც ხასიათდება დიზაინის ცვლადით, იგი მერყეობს 0-დან 1-მდე (მყარი მასალა), მინიჭებულ დისკრეტულ ელემენტებზე, რომლებიც წარმოადგენენ მასალის ხელოვნურ სიმკვრივეს.14 გამოსავალი მოიძებნება განმეორებითი პროცესის მეშვეობით, რომელსაც ეწოდება წყობილი ფორმულირება.15 შემდეგ ეტაპზე, დიზაინერის სამუშაოა ხელახალი დიზაინი მასალის ამოღებით, სადაც ეს შესაძლებელია, ტოპოლოგიის ანალიზის შედეგების მიხედვით. შემდეგ, რედიზაინის ეტაპზე, დიზაინერი ქმნის მახასიათებლებზე დაფუძნებულ გეომეტრიას, რომელიც შეესაბამება თეორიულად ოპტიმალურ გეომეტრიას, იგი მოწოდებულია to ინსტრუმენტით, მაგრამ ამავე დროს, ის ასევე აკმაყოფილებს ტექნოლოგიურ შეზღუდვებს. შემდეგ cad მოდელი მიიღება სიმულაციური ექსპერტის მიერ, რათა განახორციელოს fea და cam ვალიდაცია, განმეორებითი პროცესის მეშვეობით, სანამ გაგრძელდება მისი გდამუშავება დანამატების წარმოების ტექნოლოგიების გამოყენებით. 2.2. გენერაციული დიზაინი gd ინსტრუმენტები იყენებენ ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებულ ალგორითმებს, რათა შექმნან დიზაინის ვარიანტების მთელი რიგი, რომლებიც აკმაყოფილებენ წინასწარ განსაზღვრულ კრიტერიუმებს, მომხმარებლის საწყისი პრეფერენციების საფუძველზე, როგორიცაა: მასალები, დიზაინის სივრცე და ფუნქციონალური ზედაპირები, შესრულების მოთხოვნები და წარმოების შეზღუდვები.16 კერძოდ, მათ შეუძლიათ შექმნან მრავალი 13 s. rosso, f. uriati, l. grigolato, r. meneghello, g. concheri, g. savio, „an optimization workflow in design for additive manufacturing“, appl. sci. 2021, 11, 2572. 14 o.sigmund, „on the usefulness of non-gradient approaches in topology optimization“, struct. multidiscip. optim. 2011, 43, 589–596. 15 m.p. bendsøe, o. sigmund, „material interpolation schemes in topology optimization“, arch. appl. mech. 1999, 69, 635– 654 16 h. sun, l. ma, „generative design by using exploration approaches of reinforcement learning in density-based structural topology optimization“, designs 2020, 4, 10. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 62 განსხვავებული დიზაინური გადაწვეტილებები, რომლებსაც დიზაინერი ვერასოდეს მოიფიქრებდა უკეთესი შესრულებით, ვიდრე ტრადიციული მეთოდებით შემუშავებულ კომპონენტთან შედარებით მასის შემცირების, სიმტკიცის გაუმჯობესებისა და შეკრების ნაწილების რაოდენობის შემცირების თვალსაზრისით. გენერაციული დიზაინის კვლევა დაიწყო 70-იანი წლების დასაწყისში, როდესაც შეიქმნა პირველი დიზაინის ალგორითმები, რომლებიც ბუნების მიბაძვას ახდენდნენ. შემდეგ, პარამეტრული cad ინსტრუმენტების მოსვლასთან ერთად, gd დიზაინი უფრო პრაქტიკული მიდგომით იქნა შესწავლილი, მაგრამ იგი გამოიყენეს მხოლოდ მე-20 საუკუნის ბოლოს და 21ე საუკუნის პირველ ათწლეულში, როდესაც გაკეთდა პირველი მცდელობები gd–ს გამოყენების აკადემიურ კვლევებში და არქიტექტურულ სფეროებში.17 ბოლო დროს, გამოთვლითი სიმძლავრის მნიშვნელოვანი ზრდის წყალობით, გენერაციული მეთოდების გამოყენება დაიწყო პროდუქტების დიზაინში.18 ეს გამოწვეულია იმით, რომ ბოლო წლებში გენერაციული პროგრამული უზრუნველყოფა გამოჩნდა ბაზარზე, როგორც დანამატი მოდული cad სისტემებისთვის, იგი ეხმარება დიზაინერებს შექმნან უფრო ეფექტური დიზაინები, რომლებიც უფრო მსუბუქი, ძლიერი და ზოგიერთ შემთხვევაში, კი უფრო მხატვრული იქნება. ფაქტობრივად, დღესდღეობით, უფრო და უფრო მეტი ინდუსტრიული მწარმოებელი კომპანია იწყებს ექსპერიმენტებს ასეთი ხელსაწყოების გამოყენებით პროდუქციის ხელახალი დიზაინის ან ახალი კონცეფციების შესაქმნელად, რომლებიც გადამუშავებულია დიზაინერების მიერ. ამ სახით, მთავარი მაგალითია ფილიპ სტარკის a.i. სკამი kartell-ისთვის, იგი გამოჩნდა 2019 წელს მილანში salone del mobile-ის დროს, რომელშიც gd ტექნოლოგია მიღებულ იქნა თანაშემქმნელის როლში, დიზაინერის მიერ მოწოდებული ისეთი პარამეტრების მიხედვით, როგორიცაა: მასალები, წარმოების მეთოდები, ხარჯების შეზღუდვები, გენერირებული დიზაინის ალტერნატივები. როგორც ნაჩვენებია სურათზე 1, დიზაინის პროცესი იწყება cad სისტემის გამოყენებით, რათა შეიქმნას საწყისი ფორმა და დაბრკოლების გეომეტრია. შემდეგ მომხმარებელი აწვდის ფუნქციურ სპეციფიკაციას, მათ შორის მასალას, ფუნქციურ ზედაპირებს, რომლებიც დაკავშირებულა მექანიკურ ჩარევებთან, დატვირთვებთან, შეზღუდვებთან და სასურველ საწარმოო პროცესებთან, როგორიცაა ჩამოსხმა, დამუშავება და დანამატების წარმოება. ოპერატორი ასევე განსაზღვრავს სასურველ სამიზნეს, როგორიცაა წონის შემცირება ან სიხისტის მაქსიმალური გაზრდა. cad სისტემის ინსტრუმენტი ციკლურად მოძრაობს დადგენილ დიზაინის სივრცეში, რათა შექმნას ოპტიმიზებული და დადასტურებული კონცეფციის ფორმების სიმრავლე. ეს შეიძლება დასრულდეს გენეტიკური ალგორითმებისა და ნეირონული ქსელების გამოყენებით. ეს ალგორითმები დაფუძნებულია მანქანური სწავლების ტექნიკაზე ხელოვნური ინტელექტის მომზადებისთვის, რის გამოც ნერონული ქსელი ერთდროულად ემსახურება ასისტენტს, როგორც ოპტიმიზებული პროდუქტის მათემატიკური მოდელის მშენებლობაში, ასევე მისი ინტერპრეტაციის პროცესში, მაგალითად, წარმოების პარამეტრებში. ამ ფაზაში უპირატესობა ის არის, რომ 17 a. chaszar, s.c. joyce, „generating freedom: questions of flexibility in digital design and architectural computation“, int. j. arch. comput. 2016, 14, 167–181 18 f. buonamici, m. carfagni, r. furferi, y. volpe, „governi, l. generative design: an explorative study“, comput. aided des. appl. 2020, 18, 144–155 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 63 სიმულაციები სრულდება ღრუბელზე დაფუძნებულ სისტემაზე, ასე რომ, მიუხედავად კომპიუტერის მიერ შესრულებული დიზაინისა, შეიძლება ჩატარდეს მოთხოვნილი gd კვლევები. ამის შემდეგ მიღებული შედეგების ნახვა შუძლია დიზაინერს. აქ, gd ინსტრუმენტი მხარს უჭერს დიზაინერებს მათი კვლევისთვის საუკეთესო კონცეფციის იდენტიფიცირებაში, რაც საშუალებას აძლევს მათ განახორციელონ შედარება და ურთიერთგაცვლითი კვლევები სასურველი ძირითადი შესრულების ინდიკატორების საფუძველზე. შემდეგ დიზაინერს შეუძლია აირჩიოს ყველაზე შესაფერისი გადაწყვეტა და დაადასტუროს გეომეტრია cam ხელსაწყოს მეშვეობით, სანამ წარმოებას გააგრძელებს. შედეგი ოპტიმიზაციის პროცესის შეიძლება იყოს პირდაპირ პროტოტიპირება am ტექნოლოგიების საშუალებით. მიუხედავად ამისა, გეომეტრია შეიძლება შეიცვალოს ჩაშენებული მოდელირების ხელსაწყოების საშუალებით, რომლებიც საშუალებას იძლევა მანიპულირება მოახდინონ საკონტროლო წერტილებით ან განისაზღვროს კვეთის პროფილები და შეცვალონ გეომეტრია უფრო შესაბამისი გადაწყვეტილებების შესაქმნელად.19 3. შემთხვევის შესწავლა შემთხვევის შესწავლა ეხება formula student სარბოლო მანქანის ორ მექანიკურ კომპონენტს, ეს მექნიკური კომპონენტები მხედველობაში იქნა მიღებული რედიზაინის შესასრულებლად, to და gd ინსტრუმენტების გამოყენებით, უფრო ეფექტური კომპონენტების რეალიზების მიზნით. ამ მიზნით, დიზაინი ორიენტირებული იყო კომპონენტების შექმნაზე, რომლებიც უფრო რთული და მსუბუქია, ვიდრე ტრადიციული დიზაინის მიდგომის გამოყენებით. გარდა ერგალის-ალუმინის შენადნობის 7075-t6-ისა (სიმკვრივე 2,81 გ/სმ3; იანგის მოდული 71,70 გპა; პუასონის კოეფიციენტი 0,33; გამოსავლიანობა 505 მპა; დაჭიმვის სიმტკიცე 570 მპა), რომელიც მიღებული იყო ტრადიციული კომპონენტების წარმოებისთვის, ასევე გათვალისწინებული იყო ტიტანის ti6 (სიმკვრივე 4,43 გ/სმ3; იანგის მოდული 113,76 გპა; პუასონის კოეფიციენტი 0,35; გამოსავლიანობა 945 მპა; დაჭიმვის სიმტკიცე 1055 მპა). პროგრამული უზრუნველყოფა, რომელიც გამოიყენებოდა მოდელირების, ოპტიმიზაციისა და გენერაციული დიზაინის ანალიზებისთვის იყო autodesk fusion 360®.20 3.1. rocker arm საქანელამკლავი პირველი შემთხვევის შესწავლა იყო როკერის მკლავის რედიზაინი, რომელიც დამონტაჟებულია formula sae-სთვის შემუშავებულ სარბოლო მანქანაზე (სურათი 2). კერძოდ, სურათი 2 გვიჩვენებს, რომ მარჯვენა უკანა როკერის ასამბლეა, რომელიც ასევე ცნობილია, როგორც ზარის ამწე ან დამაკავშირებელი, მდებარეობს შასის დაბლა და დაკავშირებულია ბორბლის ზედა მხარესთან, სადაც ზედა საკიდის მკლავები ხვდება ვერტკალურ მხარეს. როკერი ასევე აყენებს ანტიროლის ზოლს. ამ კომპონენტის ფუნქციაა 19 m. arinov, m. amagliani, t. barback, j. flower, s. barley, s. furuta, p. charrot, i.henley, n. santhanam, g.t. finnigan, et al. „generative design conversion to editable and watertight boundary representation“, cad comput. a 20 autodesk fusion 360. available online: https://www.autodesk.com/products/fusion-360 (accessed on 11 february 2022). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 64 გადაიტანოს მოზიდვის ღეროს მოძრაობა მბრუნავ ძალაში და ზევით/ქვევით მოძრაობის შეჩერების სისტემაზე. სურათი 2. მარჯვენა უკანა როკერის შეკრების ხედი. შემდეგი სურათი 3, გვიჩვენებს როკერის გეომეტრიას, რომელიც შექმნილია ტრადიციული მეთოდის მიხედვით. სურათი 3. როკერი შექმნილია ტრადიციული დიზაინის მიდგომით, რომელიც ორიენტირებულია ჩვეულებრივი წარმოების ტექნოლოგიაზე. როგორც ზემოთ აღინიშნა, საბოლოო დიზაინი მიღწეული იქნა განმეორებითი საცდელის და შეცდომის მიდგომის გამოყენებით, რომელიც დაფუძნებულია cad სისტემების გამოყენებაზე მოდელირებისთვის და fem ინსტრუმენტების გეომეტრიის შესაფასებლად და შესამოწმებლად. კერძოდ, როგორც ნაჩვენებია სურათ 4-ზე, სასაზღვრო პირობები, რომელიც მიღებულია როგორც fem სიმულაციისთვის, ასევე ოპტიმიზაციის კვლევებისთვის, განისაზღვრა ორი ყველაზე კრიტიკული შემთხვევის გათვალისწინებით: აჩქარება კუთხეებში და აჩქარება სწორ ხაზებში. პირველ შემთხვევაში, მაქსიმალური დატვირთვის (2000 ნ) განაწილება ხდება ამორტიზატორის (1300 ნ) და ანტიროლის ღეროს (700 ნ) შორის. მეორე შემთხვევაში, ანტიროლის ღერო არ ექვემდებარება სტრესს, შესაბამისად 2000 n დატვირთვა იხსნება მხოლოდ ზამბარა-დარტყმის შთანთქმის ჯგუფზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 65 სურათი 4. როკერი შექმნილია ტრადიციული დიზაინის მიდგომით: დატვირთვის პირობები (a) და შედეგები fem ანალიზის (ბ). როგორც ნაჩვენებია სურათზე 4b, კომპონენტს აქვს წონა 226 გ, მაქსიმალური გადაადგილება 0.52 მმ და უსაფრთხოების მინიმალური ფაქტორია (fos), რომელიც დაფუძნებულია წევის სიძლიერის სტრესის მნიშვნელობებზე-2.4. როგორც ზემოთ აღინიშნა, ამ კომპონენტის რედიზაინი, to და gd ინსტრუმენტების მიღებით, განხორციელდა მისი მუშაობის გაუმჯობესების მიზნით მოხდა სიხისტის და წონის შემცირება. 3.1.1. ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის მიდგომა როგორც ნაჩვენებია სურათზე 1, პროცესი დაიწყო cad სისტემის მიღებით, რომელიც მიღებულ იქნა დიზაინერის მიერ საწყისი დიზაინის სივრცის მოდელირებისთვის. ასევე იდენტიფიცირებული და მოდელირებული იქნა ფუნქციური ზედაპირები, ანუ მწვანე მოცულობები, ნაჩვენებია სურათზე 5. შემდეგი გეომეტრია იმპორტირებული იყო ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის გარემოში, რომელშიც მინიჭებული იყო მასალა, განისაზღვრა შეზღუდვები და დატვირთვის პირობები, ორი ობიექტური ფუნქცია იყო სიხისტისა და სამიზნე მასის ≤30%-ის მაქსიმალური გაზრდა. როგორც ნაჩვენებია შემდეგ სურათზე 5, ტოპოლოგიური ოპტიმიზაციის ანალიზის შედეგს აქვს მასა 193 გ. შემდეგ ეს დახვეწილი მოდელი გადაკეთდა და საბოლოო მახასიათებლებზე დაფუძნებული გეომეტრია დადასტურდა fem ანალიზით, მან აჩვენა 221 გ მასა მაქსიმალური გადაადგილებით 0.28 მმ და მინიმალური fos 2.4. ამ to ანალიზის შედეგებს არ გააჩნია განსაკუთრებით რთული გეომეტრია და როკერის დამზადება შესაძლებელია როგორც ჩვეულებრივი, ასევე am ტექნოლოგიების საშუალებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 66 სურათი 5. მიახლოების ეტაპები ერგალში როკერის რედიზაინისთვის შემდეგი ფიგურა (სურათი 6) გვიჩვენებს როკერის რედიზაინისთვის მიდგომის შედეგებს იმ შემთხვევაში, როდესაც მასალად გამოიყენება ტიტანი. ამ შემთხვევაში, ობიექტური ფუნქციები იყო სიმძიმის და სამიზნე მასის ≤ 20% მაქსიმიზაცია. საწყისი დიზაინის სივრცე იყო იგივე, რაც განსაზღვრულია წინა ანალიზში, ხოლო to შედეგებმა აჩვენა 80% მასის შემცირება საწყის დიზაინის სივრცესთან შედარებით, ხოლო მასა 1000 გ. მიუხედავად ამისა, რედიზაინის პროცესმა, რომელიც განხორციელდა მახასიათებლებზე დაფუძნებული cad მოდელის მისაღებად, გამოიწვია მცირედი ზრდა, რომლის საბოლოო შედეგი იყო 223 გ. სურათი 6. to მიდგომების ეტაპები ტიტანში როკერის რედიზაინისთვის. როგორც ზემთ ავღნიშნეთ 2.1 ნაწილში, ხელახალი დიზაინის ოპერაციები ითვალისწინებდა საბოლოო გეომეტრიის გადამოწმების და დამოწმების აუცილებლობას fem–ის ანალიზით (სურათი 7), რომელთა შედეგები აჩვენებს მაქსიმალურ გადაადგილებას 0.33 მმ და მინიმალური fos 3.5. ამ შემთხვევაში, განახლებული მოდელი წარმოადგენს ძალიან რთულ გეომეტრიას, რომლის დამზადება შესაძლებელია მხოლოდ am ტექნოლოგიების საშუალებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 67 სურათი 7. ტიტანის გადაკეთებული როკერი დადასტურებულია fem– ის ანალიზით. 3.1.2. გენერაციული დიზაინის მიდგომა ისევე, როგორც to მიდგომასთვის, ასევე gd-ის შემთხვევაში დიზაინის პროცესი დაიწყო cad სისტემის გამოყენებით, ფუნქციური ზედაპირების და დაბრკოლებების გეომეტრიის განვსაზღვრის მიზნით (სურათი 1). to-სგან განსხვავებით, საწყისი ფორმა არ იქნა მიღებული. შემდგომში განისაზღვრა to-იის ანალიზისთვის იგივე შეზღუდვები და დატვირთვის პირობები. მიუხედავად ამისა, ობიექტური ფუნქციები იყო მაქსიმალური სიმტკიცის, უსაფრთხოების კოეფიციენტი 2 და სამიზნე მასა 150 გ. გარდა ამისა, ამ შემთხვევაში მხედველობაში იქნა მიღებული ერგალის და ტიტანის მასალები. სურათი 8. ალუმინის როკერი, რომელიც შექმნილია gd ინსტრუმენტების მიღებით ამ გენერაციული დიზაინის კვლევამ წარმოადგინა 10 დიზაინის გადაწყვეტა. პირდაპირი შედარების მიზნით, იგივე მასალებითა და მინიმალურ fos–თან, სხვადასხვა მიდგომების შედეგად მიღებულ დიზაინებთნ, განიხილებოდა გენერაციული დიზაინის პროცესის გადაწყვეტა, რომელიც წარმოადგენს მინიმალურ 2.4 fos-ს, რომელსაც აქვს მასა 140 გ და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 68 მაქსიმალური გადაადგილება 0.30 მმ. გარდა ამისა, რადგანაც გამოყენების სფერო არის სარბოლო მანქანები, ასევე განხილული იქნა გადაწყვეტილებები, რომლებიც აჩვენებენ საუკეთესო შედეგებს შესრულების თვალსაზრისით. შედეგად, შემდეგი სურათი 8, ასახავს, საუკეთესო შედეგებს, რომლებიც დაკავშირებულია ერგალის მიღებასთან, მასა 146 გ, მაქსიმალური გადაადგილება 0.36 მმ და მინიმალური fos 3; და ტიტანის სურათი 9, მასალები, 149 გ მასით, მაქსიმალური გადაადგილება 0.50 მმ, და მინიმალური fos 2. გარდა ამისა, ალუმინის როკერის წარმოება შესაძლებელია ჩვეულებრივი და am ტექნოლოგიების საშუალებით, ხოლო ტიტანის კომპონენტი მოითხოვს am ტექნოლოგიების მიღებას. სურათი 9. ტიტანის როკერი, რომელიც შექმნილია gd ინსტრუმენტების მიღებით 3.2. მუხრუჭის პედალი მეორე შემთხვევის შესწავლა არის სამუხრუჭე პედლები. ეს მექანიკური კომპონენტი მოქმედებს როგორც ბერკეტი, რომელიც აწვდის ენერგიას მომხმარებლის ფეხის წნევით ჰიდრავლიკურ მოწყობილობამდე და ააქტიურებს სამუხრუჭე ხალიჩებს. პედლების გეომეტრია, რომელიც გამოსახულია სურათ 10-ზე, გაფორმებულია ტრადიციული მიდგომის შესაბამისად, რათა წარმოებულიყო ტრადიციული ჩარხები და კონკრეტულად 3 ღერძიანი საღარავი მანქანა. 3.2.1. ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის მიდგომა როგორც სურათ 11-ზეა ნაჩვენები, განხორციელდა სამუხრუჭე პედლების ტოპოლოგიური ოპტიმიზაცია მისი გარე ფორმის შენარჩუნებით და ცარიელი ადგილების შევსებით. ერგალის, როგორც მასალის გამოყენებით, დიზაინის სივრცის წონაა 227 გ. მისი შესრულების და, შესაბამისად, სიხიტის გასუმჯობესებლად, ტოპოლოგიურ კვლევაში მითითებული ობიექტური ფუნქცია იყო სამიზნე მასა ≤ 70%. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 69 სურათი 10. სამუხრუჭე პედლები, რომელიც შექმნილია ტრადიციული დიზაინის მიდგომით, რომელიც ორიენტირებულია ჩვეულებრივი წარმოების ტექნოლოგიაზე. სურათი 11. მიდგომის ეტაპები ერგალში სამუხრუჭე პედლის რედიზაინისთვის. გადაკეთებულ კომპონენტის საბოლოო წონა ოყო 169 გ. fem– ის ანალიზის შედეგად, ეს გამოსავალი აჩვენებს უფრო დაბალ შესრულებას, ვიდრე ტრადიციული მიდგომის მოხედვით შექმნილი. მას შემდეგ, რაც ტოპოლოგიურმა ანალიზის შედეგებმა აჩვენა, რომ ყველაზე სტრესული არეალი არის პედლის კიდეების გასწვრივ, ჩატარდა მეორე ტოპოლოგიური ანალიზი, რომელშიც საწყისი დიზაინის სივრცე რედაქტირდა უკანა ფართობის გაფართოებით. როგორც ნაჩვენებია სურათ 12-ზე, ამ მეორე ტოპოლოგიის ოპტიმიზაციის ანალიზში, საწყისი მასა გაიზარდა 280 გ-მდე. წონის თვალსაზრისით, შედეგის მისაღწევად, რომელიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 70 შედარებულია სამუხრუჭე პედლებთან, შექმნილია ტრადიციული მიდგომით (სურათი 10), ობიექტური ფუნქცია მასა ≤ 58%. შემდეგი სურათი 13, გვიჩვენებს საბოლოო გეომეტრიას რედიზაინის ოპერაციების შედეგებს. როგორც როკერისთვის შესრულდა, აქაც განხორციელდა პედალის ტოპოლოგიური ოპტიმიზაცია ტიტანში. კერძოდ, მას შემდეგ, რაც პედლების საწყისი დიზაინის სივრცემ ტიტანიში 442 გ-ს მიაღწია, სამიზნე, რომელსაც ჰქონდა საწყისი კომპონენტის მსგავსი წონა (სურათი 10) იყო 37%. ამ ანალიზმა არ მოგვცა დამაკმაყოფილებელი შედეგები, ამიტომ ისინი არ იქნა გათვალისწინებული. სურათი 12. მეორე ეტაპები რეგულარული სამუხრუჭე პედლისთვის სურათი 13. გადაკეთებული სამუხრუჭე პედლები ერგალში, რომელიც დამოწმებულია fem– ის ანალიზით 3.2.2. გენერაციული დიზაინის მიდგომა განისაზღვრა იგივე შეზღუდვები და დატვირთვის პირობები, რომლებიც მიღებული იყო ტოპოლოგიური ოპიმიზაციის ანალიზისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ობიექტური ფუნქციები იყო სიხისტის მაქსიმალური გაზრდა, უსაფრთხოების კოეფიციენტი 2 და სამიზნე მასა 165 გ. გათვალისწინებული იყო ერგალი და ტიტანის მასალები. ამ გენერაციულმა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 71 დიზაინის კვლევამ წარმოადგინა 10 დიზაინის გადაწყვეტა. საუკეთესო შედეგი, შესრულების თვალსაზრისით, ალუმინის მასალისთვის ნაჩვენებია შემდეგ სურათში 14. სურათი 14. გადაკეთებული სამუხრუჭე პედლებიან ერგალში, რომელიც დამოწმებულია fem– ის ანალიზით. ტოპოლოგიური ოპტიმიზაციის საწინააღმდეგოდ, რომელიც არ იძლევა ტიტანის მასალასთან შესაბამის შედეგს, გენერაციული დიზაინი წარმატებით ახერხებს ანალიზში დაწესებული მიზნების მოგვარებას. როგორც ეს მოცემულია შემდეგ სურათში 15, მიუხედავად იმისა, რომ გეომეტრია უფრო სუსტია, ვიდრე ერგალის პედალი (სურათი 14), მათი წონა კი თანაბარია. სურათი 15. ტიტანის სამუხრუჭე პედლებიანი, რომელიც შექმნილია gd ინსტრუმენტების მიღებით შედეგები შემდეგი სურათი 16 ადარებს ტრადიციული მიდგომის დიზაინს (სურათი 3), რომელიც მიღებული იქნა საბაზისო ხაზად, to (სურათი 5) და gd (სურათი 8) მიდგომების შედეგებთან ალუმინის როკერის დიზაინისთვის. კერძოდ, შედარება განხორციელდა იმავე მასალით და fos-ით მიღწეული დიზაინის გადაწყვეტით, რომელიც მიღებულია ტრადიციული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 72 მიდგომით (სურათი 16 ა). ტოპოლოგიური ოპტიმატიზაციის ინსტრუმენტის მიღებით მიღწეული დიზაინის გადაწყვეტამ (სურათი 16 ბ) აჩვენა ძალიან მსგავსი მასა, ფაქტობრივად, დაფიქსირდა ძალიან მცირე შემცირება-2.2%. საწინააღმდეგოდ, მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება დაფიქსირდა სიხისტის თვალსაზრისით, მაქსიმალური გადაადგილების 46% ით შემცირებით. იგივე fos, ანუ 2.4-ის გათვალისწინებით gd ინსტრუმენტი წარმოქმნის გამოსავალს, რომელიც გამოსახულია სურათზე 16c, მას ახასიათებს მასის მნიშვნელოვანი შემცირება 38%-ით და მაქსიმალური გადაადგილების შემცირება 42%-ით, ტრადიციული მიდგომით მიღებულ მიმართებასთან (სურათი 16 ა). მიუხედავად იმისა, რომ სურათი 16d ასახავს gd ინსტრუმენტის მიერ გენერირებულ საუკეთესო გადაწყვეტას fos–ის თვალსაზრისით. ეს გამოსავალი, ფაქტობრივად, იქმნება 35% მასის შემცირებით, მაქსიმალური გადაადგილების 30%-ით შემცირებით და მინიმალური fos-ის 25% -ით. სურათი 16. ალუმინის როკერი, რომელიც შექმნილია ტრადიციული მიდგომით (a), (b) და gd (c, d) ინსტრუმენტებით მე-15 სურათში გამოსახული შედეგების შედარებისას, აშკარაა, რომ to და gd მიდგომები საშუალებას იძლევა გააუმჯობესონ ჩვეულებრივი მიდგომით მიღებული როკერის დიზაინი. შემდეგი სურათი 17, გვიჩვენებს ტიტანის გადამუშავებული როკერის შედეგებს ტოპოლოგიური ოპტიმიზაციით (სურათი 7), და gd (სურათი 9) ინსტრუმენტების გამოყენებით. კერძოდ, gd მიდგომით მიღებული დიზაინი სურათი 17 ბ საშუალებას გვაძლევს მივაღწიოთ 33% წონის შემცირებას, to ინსტრუმენტის გამოყენებით მიღებულ დიზაინთან მიმართებაში( სურათი 17 ა). სურათი 17. ტიტანის როკერის დიზაინი, რომელიც მიღებულია (ა) და gd (b) ინსტრუმენტებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 73 შემდეგი სურათი (სურათი 18) ასახავს სამუხრუჭე პედლის რედიზაინისთვის მიღებულ შედეგებს to და gd ინსტრუმენტების მიღებით. ჩვეულებრივი მიდგომით შემუშავებულ კომპონენტთან შედარებიდან (სურ. 18 ა) ირკვევა, რომ to მიდგომა საშუალებას გვაძვლევს შევქმნათ გამოსავალი (სურათი 18b), რომელიც აუმჯობესებს შესრულებას, კონკრეტულად, 42%-ით ამცირებს მაქსიმალურ გადაადგილებას და მინიმალურ fos 9%–ით ზრდის. gd მიდგომა საშუალებას იძლევა კიდევ უფრო გააუმჯობესოს to-ს გამოყენებით მიღებული გადაწყვეტა. კერძოდ, საუკეთესო გამოსავალია ალუმინისგან დამზადებული დეტალი (სურათი 18c), რომლისთვისაც არის მასის 8.5%-ით შემცირება, მაქსიმალური გადაადგილების 58%-ით შემცირება და 100%-ით გაზრდილი უსაფრთხოების ფაქტორი. რაც შეეხება ტიტანის საუკეთესო გადაწყვეტას სურათი 18. სამუხრუჭე პედლები, რომელიც შექმნილია ტრადიციული მიდგომით (a), to (b) და gd (c, d) ინსტრუმენტებით. (სურათი 18d), რომელიც რეალიზებულია gd მიდგომით, ის უარესია, ვიდრე ალუმინის ვერსია (სურათი 18c), მაგრამ მაინც აქვს გარკვეული გაუმჯობესება ტრადიციული მიდგომით მიღებულთან შედარებით (სურათი 18a), რადგან მას აქვს 8.5% მასის შემცირება, გადაადგილების 36% შემცირება და sof–ის 33%–იანი ზრდა. დასკვნა ნაშრომი ორიენტირებულია დიზაინის ორ მიდგომაზე, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას სამრეწველო კონტექსტებში, როდესაც მიზანია მაღალი ხარისხის პროდუქციის წარმოება. სინამდვილეში, პროდუქტის განვითარების პროცესში ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტების დანერგვა უბიძგებს სიმულაციური დიზაინის მიდგომებისკენ, რაც გულისხმობს დიზაინერის როლის მნიშვნელოვან ცვლილებას. ეს გამოწვეულია იმით, რომ ამ ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტების მიღება შესაძლებელია დიზაინის პროცესის კონცეპტუალურ და სამოდელო ეტაპზე, რათა დაეხმაროს ინჟინრებს 3d მოდელების გეომეტრიის განსაზღვრაში. შედეგად, როგორც ნაშრომშია ნაჩვენები, თუ ერთის მხრივ დიზაინერის როლი საგრძნობლად შემცირდა ტრადიციულ დიზაინის მიდგომასთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 74 შედარებით, მეორეს მხრივ, ეს ინსტრუმენტები საშუალებას იძლევიან მიაღწიონ უკეთეს შედეგს მექანიკური შესრულების თვალსაზრისით. ამ კონტექსტში, am ტექნოლოგიები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ, რადგან ისინი საშუალებას იძლევიან ვისარგებლოთ ამ ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტებით შემოთავაზებული უპირატესობებით. კონკრეტულად, განხილული იყო to-ს ინსტრუმენტები და უახლესი gd ინსტრუმენტები. ნაშრომში ხაზგასმულია, თუ როგორ იცვლება დიზაინის პროცესი გამოყენებული ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტის ტიპის მიხედვით და რა განსხვავებებია შესრულების თვალსაზრისით, იმავე შემთხვევის შესწავლისთვის. კერძოდ, მხედველობაში არის მიიღებული ფორმულასარბოლო მანქნის როკერის მკლავი და სამუხრუჭე პედალი. ორი განსხვავებული მიდგომის შედარება გვთავაზობს ასახვას ევოლუციის შესახებ: ტრადიციული მიდგომა, როდესაც გამოიყენება to და gd ინსტრუმენტები და ხაზს უსვამს ამ ოპტიმიზაციის ინსტრუმენტების პოტენციალს და შეზღუდვებს, როდესაც მიღებულია cad სისტემებთან ინტეგრირებული გზით. კერძოდ, რაც ამ გამოკვლევიდან ჩანს არის ის, რომ როგორც to, ასევე gd ინსტრუმენტები შეიძლება ეფექტურად იქნას მიღებული ადრეულ ეტაპზე დიზაინის პროცესში, რომელიც ორიენტირებულია am-ზე, რათა შეიქმნას გეომეტრია, რომელიც გამოწვეულია ფუნქციური მოთხოვნებით ან გადაკეთებული კომპონენტებით, რათა ისინი უფრო მსუბუქი და ძლიერი გახდეს. ფაქტობრივად, როკერის დიზაინი, რომელიც მიღებულია ჩვეულებრივი მიდგომით, გაუმჯობესდა to-ს მიღების წყალობით 2.2%-ით მასის შემცირებით და 46%-ის სიმყარით. gd მიდგომის გამოყენებამ საშუალება მისცა მიაღწიოს მსგავს შედეგებს სიმყარის თვალსაზრისით, მაქსიმალური გადაადგილების 42%-ის შემცირებით და მასის შემცირების მნიშვნელოვანი გაუმჯობესებით 38%-ით. გარდა ამისა, სამუხრუჭე პედლების შემთხვევის შესწავლისას, to–ს მიღება საშუალებას იძლევა გააუმჯობესოს შედეგი მაქსიმალური გადაადგილების 42% -ით შემცირებით და მინიმალური fos– ის 9% –ით გაზრდით. gd მიდგომა საშუალებას იძლევა კიდევ უფრო გააუმჯობესოს ეს შესრულება, მასის 8,5%-ით შემცირებით, მაქსიმალური გადაადგილების 58% შემცირებით და უსაფრთხოების ფაქტორების 100% -იანი ზრდით. შემდეგ, ორივე შემთხვევაში, gd მიდგომა იძლევა უკეთეს შედეგს, ვიდრე ტოპოლოგიური ოპტიმატიზაცია. ეს გამოწვეულია იმით, რომ to ინსტრუმენტები განიცდის შეზღუდვებს მოცემული დიზაინის სივრცის განსაზღვრის გამო, რაც იწვევს ოპტიმალური გადაწყვეტის ნაცვლად ლოკალურ ოპტიმალს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ოპტიმალური მასალის განაწილებაზე გავლენას ახდენს ინჟინრის მიერ განსაზღვრული საწყისი სასაზღვრო პირობები.21 შედეგად, სხვადასხვა საწყისი დიზაინის სივრცეები იწვევს სხვადასხვა გადაწყვეტილებებს to მიდგომით. სინამდვილეში, როგორც ნაჩვენებია სურათებში 11 და 12, შეიძლება საჭირო გახდეს მრავალი ტოპოლოგიური ანალი სხვადასხვა საწყისი დიზაინის სივრცით და ობიექტური ფუნქციებით, გაუმჯობესებული ამოხსნის გადაწყვეტის მისღებად. ამის საწინააღმდეგოდ, gd ინსტრუმენტები არ საჭიროებს საწყის დიზაინის ადგილს და დიზაინერებს საშუალებას აძლევენ მიაღწიონ საუკეთესო ოპტიმიზებულ გადაწყვეტას. 21 t e. yflopoulos, f.d. tollnes, m. steinert, a. olsen, „state of the art of generative design and topology optimization and potential research needs“, in proceedings of the ds 91: proceedings of norddesign 2018, linköping, sweden, 14–17 august 2018. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 75 სპეციფიკური შემთხვევების შესწავლის შედეგების გარდა, ორი განსხვავებული მიდგომის შედარებიდან ირკვევა, რომ ერთ -ერთი ყველაზე აშკარა განსხვავება მდგომარეობს იმაში, რომ gd ინსტრუმენტები საშუალებას იძლევიან შეამცირონ და უფრო ეფექტური გახადონ დიზაინის პროცესი, რადგან ისინი გვთავაზობენ სხვადასხვა გადაწყვეტილებების სინთეზურ შედარებით სურათს, რომლებიც მხარს უჭერენ და ამარტივებენ დიზაინერის არჩევანს კონკრეტული განაცხადის შემთხვევაში ოპტიმალური გადაწყვეტის იდენტიფიცირებისას. ამის საპირისპიროდ, to ინსტრუმენტებთან დაკავშირებით, მრავალჯერადი კონცეფციის ოპტიმიზაცია და შემდგომი დადასტურება შეიძლება შრომატევადი იყოს რედიზაინის ეტაპების გამო. ფაქტობრივად, როგორც კვლევამ აჩვენა, აუცილებელია to ს შედეგების ხელახალი რედიზაინის შესრულება cad სისტემის საშუალებით, რათა დააკმაყოფილოს დიზაინერის საჭიროებები და წარმოების შეზღუდვები. ეს გულისხმობს, რომ შემდეგ ეტაპზე აუცილებელია გადამუშავებული მოდელის სტრუქტურული მოქმედებისა და წარმოების უნარის დადასტურება განმეორებითი პროცესის განხორციელებით. ამის მიუხედავად, ასევე გამოიკვეთა შემოთავაზებული შემთხვევის შესწავლის შედეგებიდან, რომ to ს მიდგომის შედეგები შეიძლება კვლავ იყოს არაოპტიმალური პროდუქტი. გარდა ამისა, როგორც ზემოთ აღინიშნა მე-2 ნაწილში, to სგან განსხვავებით, gd ინსტრუმენტები გთავაზობენ უკეთეს ინტეგრაციას cad სისტემებთან და ეს დიზაინერებს აძლევს მოდელირების და ოპტიმიზაციის საშუალებას, რათა საბოლოოდ დახვეწონ კომპონენტის გეომეტრია უნიკალური დიზაინით სიმულაციურ გარემოში დანაკარგების გარეშე. ფაქტობრივად gd ინსტრუმენტის ალგორითმების მიერ მოწოდებული გეომეტრიები შეიძლება პირდაპირ რედაქტირდეს და დაიხვეწოს, რედაქტირების მახასიათებლების კომპლექტის საშუალებით. კიდევ ერთი სხვა ასპექტი, რომელიც წარმოიშვა შედარებისაგან, არის ის, რომ gd ინსტრუმენტები ერთდროულად იკვლევენ სხვადასხვა მასალებსა და ტექნოლოგიურ შეზღუდვებს, რის შედეგადაც დიზაინერებს შეუძლიათ დაზოგონ დრო და სრულად შეისწავლონ ვარიანტები, რომლებიც მოიცავენ დიზაინის სივრცეს. gd ფაქტობრივად, გვთავაზობს მრავალ საპროექტო გადაწყვეტილებას, სხვადასხვა სტრუქტურისა და მასალების ერთობლიობას ერთ სიმულაციაში, ხოლო to-ია უზრუნველყოფს ერთი დიზაინის გადაწყვეტას. კიდევ ერთი ასპექტი, რომელიც არ უნდა იყოს უგულებელყოფილი, არის ის, რომ gd ინსტრუმენტები გვთავაზობენ საწყისი დიზაინის სივრცის განსაზღვრის შესაძლებლობას, რომელიც ოპტიმიზირდება და ეს მნიშვნელოვნად არ მოქმედებს ალგორითმის შედეგებზე. toმიდგომაში კი პირიქით, დიზაინის სივრცეების სხვადასხვა საწყისი იწვევს სხვადასხვა გადაწყვეტილებებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 76 აბრევიატურა am -დანამატის წარმოება-additive manufacturing cad -კომპიუტერის დამხმარე დიზაინი-computer aided design cae -კომპიუტერის დამხმარე ინჟინერია-computer aided engineering cam -კომპიუტერის დამხმარე წარმოება-computer aided manufacturing cax -კომპიუტერის დამხმარე ტექნოლოგიები-computer aided technologies cnc -კომპიუტერული რიცხვითი კონტროლი-computer numerical control dmls -პირდაპირი ლითონის ლაზერული სინთეზირება-direct metal laser sintering fea -სასრული ელემენტის ანალიზი-finite element analysis fem -სასრული ელემენტის მეთოდი-finite element method fos -უსაფრთხოების ფაქტორი-factor of safety gd -გენერალური დიზაინი-generative design to -ტოპოლოგიის ოპტიმიზაცია-topology optimization გამოყენებული ლიტერატურა 1. tang, y.; zhao, y.f. a survey of the design methods for additive manufacturing to improve functional performance. rapid prototyp. j. 2016, 22, 569–590. 2. wiberg, a.; persson, j.; ölvander, j. design for additive manufacturing—a review of available design methods and software. rapid prototyp. j. 2019, 25, 1080–1094. 3. levy, g.n.; schindel, r.; kruth, j. rapid manufacturing and rapid tooling with layer manufacturing (lm) technologies, state of the art and future perspectives. cirp ann. 2013, 52, 589–609. 4. kruth, j.-p.; leu, m.c.; nakagawa, t. progress in additive manufacturing and rapid prototyping. cirp ann. manuf. technol. 1998, 47, 525–540. 5. vandenbroucke, b.; kruth, j.-p. selective laser melting of biocompatible metals for rapid manufacturing of medical parts. rapid prototyp. j. 2007, 13, 196–203. 6. leal, r.; barreiros, f.; alves, m.; romeiro, f.; vasco, j.c.; santos, m.; marto, c. additive manufacturing tooling for the automotive industry. int. j. adv. manuf. technol. 2017, 92, 1671– 1676. 7. ituarte, i.f.; chekurov, s.; tuomi, j.; mascolo, j.e.; zanella, a.; springer, p.; partanen, j. digital manufacturing applicability of a laser sintered component for automotive industry: a case study. rapid prototyp. j. 2018, 24, 1203–1211. 8. ngo, t.d.; kashani, a.; imbalzano, g.; nguyen, k.t.q.; hui, d. additive manufacturing (3d printing): a review of materials, methods, applications and challenges. compos. part b eng. 2018, 143, 172–196. 9. elsayed, m.; ghazy, m.; youssef, y.; essa, k. optimization of slm process parameters for ti6al4v medical implants. rapid prototyp. j. 2019, 25, 433–447. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 77 10. dankwort, c.w.; weidlich, r.; guenther, b.; blaurock, j.e. engineers’ cax education—it’s not only cad. comput. aided des. 2004, 36, 1439–1450. 11. barbieri, l.; calzone, f.; muzzupappa, m. form and function: functional optimization and additive manufacturing. in advances on mechanics, design engineering and manufacturing ii; springer: cham, switzerland, 2019; pp. 649–658. 12. bathe, k.j. finite element procedures; prentice hall: upper saddle river, nj, usa, 1996. 13. sandberg m. design for manufacturing: methods and applications using knowledge engineering. ph.d. dissertation, luleå tekniska universitet, luleå, sweden, 2007. 14. thompson, m.k.; moroni, g.; vaneker, t.; fadel, g.; campbell, r.i.; gibson, i.; bernard, a.; schulz, j.; graf, p.; ahuja, b.; et al. design for additive manufacturing: trends, opportunities, considerations, and constraints. cirp ann. 2016, 65, 737–760. 15. pagac, m.; hajnys, j.; halama, r.; aldabash, t.; mesicek, j.; jancar, l.; jansa, j. prediction of model distortion by fem in 3d printing via the selective laser melting of stainless steel aisi 316l. appl. sci. 2021, 11, 1656. 16. afazov, s.; denmark, w.a.d.; lazaro toralles, b.; holloway, a.; yaghi, a. distortion prediction and compensation in selectivelaser melting. addit. manuf. 2017, 17, 15–22. 17. sotomayor, n.s.; caiazzo, f.; alfieri, v. enhancing design for additive manufacturing workflow: optimization, design and simulation tools. appl. sci. 2021, 11, 6628. 18. bendsoe, m.p.; sigmund, o. topology optimization: theory, methods, and applications; springer: berlin/heidelberg, germany, 2003. 19. bendsøe, m.p. optimization of structural topology, shape, and material; springer: berlin/heidelberg, germany, 1995. 20. sigmund, o.; maute, k. topology optimization approaches: a comparative review. struct. multidiscip. optim. 2013, 48, 1031–1055. 21. barbieri, l.; muzzupappa, m. performance-driven engineering design approaches based on generative design and topology optimization tools: a comparative study. appl. sci. 2022, 12, 2106. https://doi.org/10.3390/app12042106 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 78 engineering design approaches and a comparative study of topology optimization tools ketevan kveselava1; irakli bochorishvili2; levan jiqidze3; liana tedeshvili4; zurab samkharadze5 1faculty professor of technical university of georgia, faculty of informatics and management systems; chief scientist of national defense academy of georgia named after davit agmashenebeli; academic doctor of informatics engineering; 2associate professor of technical university of georgia, faculty of informatics and management systems; 3associate professor of technical university of georgia, faculty of informatics and management systems; 4associate professor of technical university of georgia, faculty of informatics and management systems; 5chief scientist of scientific research center national defense academy of georgia named after davit agmashenebeli; candidate of military sciences abstract in the paper there are presented engineering approaches of generative design, the authors note that the advent of additive manufacturing am (additive manufacturing) reveals the limits of current computer-aided design cad (computer aided design) systems and, at the same time, emphasizes topology optimization to (topology optimization) and generative design of the potential of gd (generative design) tools, that have not been fully exploited until now. in contrast to the traditional approach to design, where designers take a dominant role at each stage of the engineering design process, the paper notes that the introduction of such tools in the product development process leads to simulation design approaches, which implies a significant change in the designer's role. for this purpose, the paper presents a comparison of two different additive manufacturing design methods, namely to and gd on products obtained using tools. the comparison aims to reflect the evolution of the traditional approach when using to and gd tools, and to highlight the potential and limitations of these optimization tools when integrated with cad systems. in addition, this comparative study itself can be a useful and practical source for designers to identify the most suitable approach based on their needs and project resources. a comparative study is conducted by examining a prototype rocker arm and brake pedal design for a formula student racing car. their results, in terms of mechanical performance, show that to and especially gd tools can be effectively used early in the am-oriented design process to modify components and make them lighter and stronger. keywords: production of supplements, topology optimization, generative design, cad systems, engineering design approaches. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 121 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.09 გრიპის პანდემიის კოსმოსური ფაქტორები დარეჯან ჯაფარიძე1,2, ნათელა ოღრაპიშვილი1 1სსიპ ევგენი ხარაძის ეროვნული ასტროფიზიკური ობსერვატორია, საქართველო, თბილისი, მ. კოსტავას ქ. 47/57 2გამოთვლითი ჰელიოკვლევების ცენტრი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, თბილისი, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის 3/5 ელ.ფოსტა: darejan.japaridze@iliauni.edu.ge; natela.oghrapishvili@iliauni.edu.ge აბსტრაქტი მზის აქტივობა დიდ გავლენას ახდენს დედამიწის ზედაპირზე მიმდინარე მოვლენებზე. ის მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სოციალურ პროცესებში და გავლენას ახდენს ტექნოლოგიური სისტემების მუშაობაზე. მზის აქტივობა შეიძლება სახიფათო იყოს ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის. წარმოდგენილ ნაშრომში შესწავლილია, თუ რა ურთიერთკავშირი არსებობს მზის აქტივობასა და გრიპის პანდემიებს შორის, გამოყენებული იქნა მზის ლაქათა ანალიტიკური ცენტრის მიერ 1800-2021 წლებში გამოქვეყნებული ლაქათა მონაცემები (ვოლფის რიცხვი), ასევე გრიპის პანდემიისა და დიდი კომეტების გამოჩენის ისტორიული ფაქტები. კვლევის შედეგად გამოვლინდა კავშირი კოსმიურ ფაქტორებსა და გრიპის პანდემიებს შორის. დადგინდა, რომ გრიპის პანდემია ჩვეულებრივ ხდება მზის აქტივობის მაქსიმუმების მახლობლად, ხოლო მზის აქტივობის მინიმუმის განმავლობაში გრიპის პანდემია ხდება მაშინ, როდესაც დიდი კომეტები უახლოვდებიან მზეს 0,003 ასტრონომიულ ერთეულზე ნაკლებ მანძილზე. საკვანძო სიტყვები: გრიპის პანდემია, მზის აქტივობის ციკლი, დიდი კომეტები 1. შესავალი მეცნიერთა გარკვეული წრეები ვარაუდობენ რომ არსებობს კორელაცია მზის აქტივობის ციკლებსა და დედამიწის ზედაპირზე განვითარებულ მოვლენებს შორის. მზის აქტივობის 11-წლიანი ციკლის განმავლობაში მზის აქტივობა იზრდება და მცირდება, რაც გავლენას ახდენს დედამიწის ზედაპირზე მიმდინარე პროცესებზე. ვინაიდან მზის აქტივობის გაზრდისას იზრდება მზის ხისტი ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივება, იგი იწვევს დედამიწის ზედა ატმოსფეროს გათბობას, შედეგად კი იცვლება ატმოსფეროს ტემპერატურა და სიმკვრივე. ეს კი მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს დედამიწის ირგვლივ დაბალ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 122 ორბიტაზე განთავსებული ხელოვნური კოსმოსური თანამგზავრებისა და სახმელეთო ტექნოლოგიური სისტემების მუშაობაზე (pulkkinen, 2007; svalgaard, 2013). მზის აქტივობის მატებისას მზის ამოფრქვევებისა და კორონალური მასის გამოტყორცნების რაოდენობის ზრდასთან ერთად იზრდება აჩქარებული მაღალი ენერგიის მქონე ნაწილაკების რაოდენობა (haigh, 2007), რაც შესაძლებელია საშიში გახდეს როგორც კოსმოსში მყოფი ასტრონავტების, ისე დედამიწის ზედაპირზე მყოფი ადამიანების ჯანმრთელობისათვის (unger, 2019). მზის ლაქების შესაძლო პერიოდულობის შესახებ 1761 – 1776 წლებში წარმოებული დაკვირვებების საფუძველზე ინფორმაცია პირველმა გაავრცელა კ. ჰორებოუმ (drever, 1903; hathaway, 2015), თუმცა მზის აქტივობის ციკლი მოგვიანებით გახდა ცნობილი ჰ. შვაბეს ნაშრომიდან (schwabe, 1844). მზის აქტივობის საუკეთესო ინდიკატორი 1849 წლიდან არის მზის ლაქების რიცხვი (ე. წ. ვოლფის რიცხვი), რაც ხანგრძლივი დროის განმავლობაში მზის ლაქებზე დაკვირვებითი მონაცემების არსებობით არის განპირობებული (balogh et al., 2014; usoskin, 2017). ა. ჩიჟევსკის (1924) მიხედვით, მზის აქტივობის ციკლურობამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა კაცობრიობის ისტორიაზე. პროცენტულად ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული მოვლენები (მასობრივი არეულობები, რევოლუციები, ომები და სხვ.) მზის ლაქების მაქსიმუმის მახლობლად სამწლიანი პერიოდის განმავლობაში ხდებოდა. მან ასევე დაადგინა კორელაცია მზის ციკლებსა და მოსავლის რაოდენობას, ეპიდემიურ დაავადებებსა და სიკვდილიანობას შორის. მზის მაქსიმალური აქტივობის პერიოდები დაკავშირებულია უარყოფით ეფექტებთან, კერძოდ, მოსავლიანობის შემცირებასთან, დაავადებების გავრცელებასთან და მაღალი სიკვდილიანობასთან (tchijevsky, 1971). 1995 წლიდან 2004 წლამდე მონაცემების შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ მზის აქტივობის 11-წლიანი ციკლის მაქსიმუმის განმავლობაში ადამიანების მიდრეკილება დაავადებებისადმი მატულობს, მაგრამ ამავდროულად იზრდება მათი შემოქმედებითი შესაძლებლობები. ასევე მიღებულია, რომ განედი (კერძოდ, ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს 53540) არის დამატებითი სტრესი ადამიანის იმუნური სისტემისთვის (davis and lowell, 2006). დადგენილია, რომ მზის აქტივობის ციკლის მაქსიმუმის განმავლობაში შავი ჭირისგან უამრავი ადამიანი დაიღუპა (stanley, 1879). 1740-დან 1900 წლამდე ადამიანების სიკვდილიანობის შესწავლით, მიღებულ იქნა კორელაცია სიკვდილიანობასა და მზის აქტივობის ციკლს შორის. სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 2-3 წლით მეტია მზის დაბალი აქტივობის განმავლობაში, ვიდრე მზის მაქსიმალური აქტივობის პერიოდში (juckett and rosenber, 1993). ისეთი ცნობილი პანდემიები, როგორიცაა ჩუტყვავილა, ინგლისური ციებ-ცხელება, შავი ჭირი და ქოლერა, დაფიქსირდა მზის აქტივობის სამი დიდი მინიმუმის განმავლობაში. კერძოდ, როგორიცაა შპიორერის (1460 – 1550 წწ.), მაუნდერის (1645 – 1715 წწ.) და დალტონის (17901830 წწ.) დიდი მინიმუმები. მოგვიანებით, 2002-2017 წლებში, რომელიც მოიცავს მზის ლაქების ყველაზე ღრმა მინიმუმს (მზის აქტივობის ციკლები 23 და 24), განმეორდა რამდენიმე პანდემია მძიმე მწვავე რესპირატორული სინდრომი (sars), ახლო აღმოსავლეთის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 123 რესპირატორული სინდრომი (mers), ზიკას ვირუსი, ებოლა და გრიპის a ვირუსი (wickramasinghe and steele, 2017). მიუხედავად იმისა, რომ მრავალმა კვლევამ დაადგინა მნიშვნელოვანი კორელაცია მზის ლაქების რაოდენობასა და გრიპის პანდემიებს შორის, რამდენიმე ასეთი კვლევის შესწავლის შედეგად აღმოჩნდა, რომ ანალიზი შეიცავდა ცდომილებას მონაცემებში. გარდა ამისა, ზოგიერთ შემთხვევაში ანალიზის დროს ასევე გაკეთდა შემთხვევითი არჩევანი ან ვარაუდი. ამ უზუსტობების გათვალისწინებით, არ იქნა მიღებული სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი მტკიცებულებები მზის ლაქების რაოდენობასა და გრიპის პანდემიას შორის რაიმე კავშირის შესახებ (towers, 2017). წარმოდგენილ სტატიაში განხილულია კოსმოსურ ფაქტორებსა და გრიპის პანდემიებს შორის კორელაციის პრობლემა. შესწავლილია კავშირი მზის აქტივობას, მზის სისტემაში დიდი კომეტების გამოჩენასა და გრიპის პანდემიას შორის. 2. გამოყენებული მონაცემები და მეთოდები კვლევაში გამოყენებული იქნა მზის ლაქების რიცხვის ანალიტიკური ცენტრის (solar influences data analisys centre, silso) 1800-2021 წლების მონაცემები. ასევე გამოყენებული იყო ისტორიული მონაცემები მზის სიახლოვეს კომეტების გამოჩენისა (jones et al., 2018) და გრიპის პანდემიების შესახებ (potter, 2001; hsieh et al., 2006; tognotti, 2009; janmejaya, 2014). მზის აქტივობასა და გრიპის პანდემიებს შორის კორელაციის შესასწავლად, მზის ლაქების რიცხვისა (ვოლფის რიცხვი) და ისტორიული მონაცემების გამოყენებით აგებული იქნა გრაფიკი (ნახ. 1), რომელზეც დატანილია მზის ლაქების რიცხვის საშუალო თვიური მნიშვნელობები 1800-2021 წლებში. იმავე გრაფიკზე დატანილი იქნა გრიპის პანდემიის წლები: 1830-1833 წლების გრიპის, რუსული გრიპის (1889-1890), ესპანური გრიპის -1918-1920 წლები, აზიური გრიპის 1957-1958 და 1960 წლები, ჰონგ კონგის გრიპის 1966 წ., ღორის გრიპის 1976 წ., რუსული გრიპის 1977 წ., ფრინველის გრიპის 1997 და 1999 წლები, ღორის გრიპის 20092010 წწ. და კორონავირუსის 2020-2021 წწ. პანდემიები (potter, 2001; hsieh et al., 2006; tognotti, 2009; janmejaya, 2014). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 124 ნახ. 1. მზის ლაქების რიცხვის საშუალო თვიური მნიშვნელობები (უწყვეტი ხაზი) და გრიპის პანდემიის წლები (სამკუთხედები). გრაფიკიდან ჩანს (ნახ. 1), რომ გრიპის პანდემია ხდება როგორც მზის აქტივობის მაქსიმუმის, ისე მინიმუმის დროს. ამ ფაქტიდან გამომდინარე, შეუძლებელია დასკვნის გამოტანა მზის აქტივობასა და გრიპის პანდემიებს შორის კორელაციის არსებობის შესახებ. კოსმოსურ ფაქტორებსა და გრიპის პანდემიებს შორის კორელაციის დასადგენად, გრაფიკზე (ნახ. 1) დავამატეთ დიდი კომეტების (რომლებიც ხილული იყო შეუიარაღებელი თვალისათვის) პერიჰელიუმში გავლის დროს მათი მზიდან დაშორების მნიშვნელობები (ნახ. 2), ასტრონომიულ ერთეულებში. კომეტების პარამეტრები წარმოდგენილია ცხრილში 1 (jones et al., 2018). გრაფიკიდან ჩანს (ნახ. 2), რომ გრიპის პანდემიები ჩვეულებრივ ხდება მზის აქტივობის მაქსიმუმების დროს, ხოლო მზის აქტივობის მინიმუმების დროს, პანდემია ხდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც დიდი კომეტები უახლოვდებიან მზეს 0,03 ასტრონომიული ერთეულის ფარგლებში. ცხრილი 1. დიდ კომეტების მახასიათებლები წლები კომეტები ხილული ვარსკვლავიერი სიდიდე მზიდან მანძილი პერიჰელიუმში (ა. ე.) 1807 c/1807 r1 1 2 0.65 1811 c/1811 f1 0 1.04 1843 c/1843 d1/1843 i < -3 0.006 1858 c/1858 l1/1858 vi (donati) 0 1 0.58 1861 c/1861 j1 0 0.82 1865 c/1865 b1 1 0.03 1874 c/1874 h1 (coggia) 0 1 0.676 0 50 100 150 200 250 300 350 18 00 .5 18 10 .5 18 20 .5 18 30 .5 18 40 .5 18 50 .5 18 60 .5 18 70 .5 18 80 .5 18 90 .5 19 00 .5 19 10 .5 19 20 .5 19 30 .5 19 40 .5 19 50 .5 19 60 .5 19 70 .5 19 80 .5 19 90 .5 20 00 .5 20 10 .5 20 20 .5 sლ აქ ებ ის რ იც ხვ ი წლები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 125 1880 c/1880 c1 (great southern comet) 3 0.006 1882 c/1882 r1 (great september comet) < -3 0.008 1887 c/1887 b1 (great southern comet) 1 0.005 1901 c/1901 g1 1 0.245 1910 c/1910 a1 (great january comet) 1 2 0.128 1911 1p/halley 0 1 0.59 1927 c/1927 x1 (skjellerup–maristany) 1 0.176 1963 c/1963 r1 (pereyra) 2 0.005 1965 c/1965 s1 (ikeya–seki) 2 0.008 1970 c/1969 y1 (bennett) 0 1 0.538 1976 c/1975 v1 (west) 1 0.197 1996 c/1996 b2 (hyakutake) 1 2 0.23 1997 c/1995 o1 (hale–bopp) 0.7 0.91 2007 c/2006 p1 (mcnaught) 6 0.17 2011 c/2011 w3 (lovejoy) 3 4 0.006 2020 c/2020 f3 (neowise) 0.5 1 0.29 ნახ. 2. მზის ლაქების რიცხვის საშუალო თვიური მნიშვნელობები (უწყვეტი ხაზი), გრიპის პანდემიის წლები (სამკუთხედები), დიდი კომეტების პერიჰელიუმში გავლის დროს მათი მზიდან დაშორების მნიშვნელობები (წრეები) ასტრონომიულ ერთეულებში (გამრავლებული 100-ზე, გრაფიკის მასშტაბის შესატყვისად). ბარიერი (წყვეტილი ხაზი) 0,03 ასტრონომიული ერთეულის ტოლია. 0 50 100 150 200 250 300 350 18 00 .5 18 10 .5 18 20 .5 18 30 .5 18 40 .5 18 50 .5 18 60 .5 18 70 .5 18 80 .5 18 90 .5 19 00 .5 19 10 .5 19 20 .5 19 30 .5 19 40 .5 19 50 .5 19 60 .5 19 70 .5 19 80 .5 19 90 .5 20 00 .5 20 10 .5 20 20 .5 ლ აქ ებ ის რ იც ხვ ი წლები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 126 3. დისკუსია და დასკვნა მზის აქტივობასა და გრიპის პანდემიებს შორის კორელაციის კვლევის შედეგად ავტორთა ნაწილმა დაადგინა, რომ გრიპის პანდემია ხდება მზის აქტივობის მინიმუმის დროს, ზოგიერთი ავტორის აზრით კი მზის აქტივობის მაქსიმუმის მალობლად. ვირუსული პანდემიების პროგნოზირება ძალიან რთულია. პანდემიების წარმოქმნის ისტორიის შესწავლის შემდეგ დადგინდა, რომ პანდემიები დროში ემთხვევა მზის შვიდი დიდი მინიმუმის პერიოდებს (navia, 2020). განხილული იქნა მოდელი, რომ მზის აქტივობა წარმოადგენს კოსმოსური წარმოშობის გრიპის ვირუსის ახალი ქვეტიპების აუცილებელ პირობას. ამ მოდელით აგრეთვე შესაძლებელია გრიპის პანდემიის გრძელვადიანი რემისიის ახსნა მაუნდერის მინიმუმის განმავლობაში (wickramasinghe et al., 2020). მზის ლაქების რაოდენობის, გალაქტიკური კოსმოსური სხივების მონაცემებისა, გრენლანდიის მყინვარებში აღმოჩენილი ბერილიუმის( 10be) იზოტოპის კონცენტრაციის შესწავლისა და მათი ურთიერთ შედარების შედეგად წარსული პანდემიებისა და ეპიდემების გავრცელების მონაცემებთან, აღმოჩნდა, რომ დედამიწის ზედაპირზე ყოველ 11-13 წელიწადში ერთხელ, მზის აქტივობის მინიმუმის მახლობლად, ხდება ვირუსული დაავადებების გავრცელება (jaiswal et al., 2020). კოსმოსურ ამინდსა და გრიპისა და covid-19-ის პანდემიებს შორის კავშირის განხილვის შედეგად მიღებულია, რომ მე-19-21-ე საუკუნეების გრიპის ყველა ეპიდემია განვითარდა მხოლოდ მზის აქტივობის მაქსიმუმის მახლობლად, ხოლო covid-19 პანდემია დაიწყო მზის აქტივობის 11-წლიანი და კვაზი-ასწლიანი ციკლების მინიმუმში (ragulskaya and tekutskaya, 2021). 1750-2020 წლების პანდემიების ანალიზის შედეგად მიღებულია, რომ მსოფლიოში დიდი ვირუსული პანდემიები, როგორიცაა covid-19, ემთხვევა მზის ლაქების რაოდენობის მაქსიმუმს. ხოლო მომავალი პანდემიები მსოფლიოში დაახლოებით 110 წლის ან მზის აქტივობის 10 ციკლის განმავლობაშია მოსალოდნელი (nasirpour et al., 2021). ზოგიერთი ავტორის მიერ მიღებულია, რომ გრიპი პერიოდულად ჩნდება დედამიწაზე, მზის სიახლოვეს კომეტის გავლასთან დაკავშირებით, ვინაიდან კომეტის კუდის ნაწილაკები, რაც განიხილება, როგორც ვირუსები, მზის ქარის დახმარებით ვრცელდება და აღწევს დედამიწამდე. ნაპოვნია კორელაცია მზის აქტივობის ციკლებსა და გრიპის ეპიდემიებს შორის (karim and abbas, 2014). ჩვენს მიერ წარმოდგენილ ნაშრომში მზის ლაქების რიცხვის, შეუიარაღებელი თვალით ხილული დიდი კომეტებისა და გრიპის პანდემიების შესახებ ისტორიული მონაცემების გამოყენებით 1800-2021 წლებში გამოვლენილია კავშირი კოსმოსურ ფაქტორებსა და გრიპის პანდემიებს შორის. გრიპის პანდემია ხდება მზის აქტივობის მაქსიმუმის მახლობლად ან მზის აქტივობის მინიმუმის დროს, როდესაც 0,03 ასტრონომიულ ერთეულზე ნაკლებ მანძილზე უახლოვდებიან დიდი კომეტები მზეს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 127 გამოყენებული ლიტერატურა balogh, a., hudson, h. s., petrovay, k., von steiger, r., introduction to the solar activity cycle: overview of causes and consequences, space science rev., 186(1-4), 1-15, 2014. davis, g., lowell, w. e., solar cycles and their relationship to human disease, medical hypotheses 67(3), 447-61, 2006. drever, j. l. e., the observatory, 26, 461-462, 1903. haigh, j. d., the sun and the earth’s climate, living rev. solar phys., 4, lrsp-2007-2, pp. 64, 2007. hathaway, d. h., the solar cycle, living rev. solar phys., 12, 4, 2015. hsieh, yc, wu, tz, liu, dp, shao, pl, chang, ly, lu, cy, lee, cy, huang, fy, huang, lm, influenza pandemics: past, present and future, j. of the formosan medical association 105(1), 1-6, 2006. jaiswal, r. s., dobal, r., laksmhi, k. t., siva, m., in search of the origin of corona virus, eprint arxiv:2008.10939, 2020. janmejaya, s., a historical exploration of pandemics of some selected diseases in the world, int. j. of health sciences and res., 4, 2, 2014. jones, g. h., knight, m. m., battams, k., boice, d. c., brown, j., giordano, s., raymond, j., snodgrass, c., steckloff, j. k., weissman, p., fitzsimmons, a., lisse, c., opitom, c., birkett, k. s., bzowski, m., decock, a., mann, i., ramanjooloo, y., mccauley, p., the science of sungrazers, sunskirters, and other near-sun comets, space sci rev, 214, 20, 2018. juckett, d. a., rosenber, b., correlation of human longevity oscillations with sunspot cycles, radiation res., 133, 3, 312-320, 1993. karim, l. m., abbas, m. h., the relation between influenza pandemics and solar activity, iraqi j. of sci., 55, 2a, 556-560, 2014. nasirpour, m. h., sharifi, a., ahmadi, m., ghoushchi, s. j., revealing the relationship between solar activity and covid-19 and forecasting of possible future viruses using multi-step autoregression (msar), environmental science and pollution research, 28:38074–38084, 2021. navia, c. e., on the occurrence of historical pandemics during the grand solar minima, eur. j. of applied phys., 2, 4, 2020. pulkkinen, t., space weather: terrestrial perspectives, living rev. solar phys., 4, lrsp-2007-1, 2007. potter, c.w., a history of influenza, j. of applied microbiology, 91, 572-579, 2001. ragulskaya, m., tekutskaya, e., activity global minimum and genogeographic features of the covid19 pandemic, iop conf. series: earth and environmental science 853, 2021. schwabe, h., sonnen-beobachtungen im jahre 1843, astron. nachr., 21(495), 233–236, 1844. svalgaard, l., solar activity past, present, future, j. of space weather and space climate, 3, pp. 8, 2013. tchijevsky a., physical factors of the historical process. cycles 22: 11–27, 1971. tognotti, e., influenza pandemics: a historical retrospect, j infect dev ctries, 3(5), 331-334, 2009. towers, s., epidemiol. infect., 145, 2640–2655. © cambridge university press, 2017. unger, s., the impact of space weather on human health, biomedical (j. of scientific & technical research), issn: 2574-1241, 2019. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 128 usoskin, i. g., a history of solar activity over millennia, living rev., in solar phys., 2017. stanley, j. w., sun-spots and the plague, nature, volume 1, issue 85, pp. 338, 1879. wickramasinghe, n. c., rocca, m., tokoro, g., temple, r., solar cycle, maunder minimum and pandemic influenza, j of infection diseases & case reports 1(4), 1-4, united kingdom, 2020. wickramasinghe, n. c., steele, e. j., sunspot cycle minima and pandemics: a case for vigilance at the present time, j. of astrobiology & outreach 05(02), 2017. space factors of influenza pandemics d. japaridze1,2, n. oghrapishvili1 1e. kharadze national astrophysical observatory, georgia 2center for computational helio studies, ilia state university, 3/5 cholokashvili avenue, 0162, tbilisi, georgia, e-mail: darejan.japaridze@iliauni.edu.ge; natela.oghrapishvili@iliauni.edu.ge resume. the solar activity has a great influence on the earth's surface events. it plays an important role on social processes and affects the operation of technological systems. solar activity can be dangerous for human life and health. the presented work examines the relationship between solar activity and influenza pandemics. the sunspot number (wolf number) data published by the sunspot number analytical center for the period 1800-2021, historical data of influenza pandemics and greate comets were used. the connection between cosmic factors and influenza pandemics was revealed, as a result of the study. have been found, that influenza pandemics usually occur near solar activity maxima, and during solar activity minima influenza pandemics occur when large comets approach the sun at a distance of less than 0.003 au. key words: influenza pandemics, solar activity cycles, comets georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 41 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.05 ოპტიკურად მართვადი სივრცულად მოდულირებული ლაზერული გენერაცია dcm საღებავით დოპირებულ თხევადკრისტალურ ფენაში ზურაბ ვარდოსანიძე, მედეა აბრამიშვილი, დავით ონიანი, ირაკლი ნახუცრიშვილი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ვ.ჭავჭანიძის კიბერნეტიკის ინსტიტუტი როგორც ცნობილია, ჩვეულებრივი ჰოლოგრაფიული სტრუქტურები (ჰოლოგრამები) წარმოადგენენ პასიურ ოპტიკურ ელემენტებს, რომლებიც ინფორმაციის რეცონსტრუქციას ახორციელებენ გარედან დაცემული სინათლის პასიური ტრანსფორმაციის (დიფრაქციის) ხარჯზე. სტატიაში შემოთავაზებულია ლაზერულად აქტიური ფენები, რომლებიც თვითონვე გენერირებენ და ოპტიკური ინფორმაციის რეკონსტრუქციას ახორციელებენ საკუთარი ლაზერული გამოსხივების მეშვეობით. ამ დროს ლაზერული ფენის აღგზნება (ოპტიკური დატუმბვა) ხორციელდება ჰოლოგრაფიულად, ორი ურთიერთკოჰერენტული ტალღის ინტერფერენციული სურათის მეშვეობით. ლაზერული ფენების ჰოლოგრაფიული ოპტიკური დატუმბვისათვის გამოყენებულ იქნა nd:yag ლაზერის კოჰერენტული გამისხივების ii (532 ნმ) და iii (355 ნმ) ჰარმონიკები და შევისწავლეთ ხსენებული სტრუქტურების ლაზერული გამოსხივების მახასიათებლები. საღებავით დოპირებული თხევადკრისტალური ფენის [1] დატუმბვა ხორციელდებოდა იმპულსური ლაზერის ორი ურთიერთკოჰერენტული, სინათლის კონის ზედდების შედეგად მიღებული ინტერფერენციული სურათის მეშვეობით. ასეთ შემთხვევაში ლაზერული ფენები წარმოადგენენ დინამიურ ჰოლოგრაფიულ სტრუქტურებს, რომლებიც საშუალებას იძლევიან დროის რეალურ მასშტაბში განხორციელდეს აღმგზნები ტალღური ფრონტის (ოპტიკური ინფორმაციის) რეკონსტრუქცია არა დიფრაგირებული, არამედ გენერირებული ლაზერული გამოსხივების მეშვეობით. ამასთან, მოცემულ შემთხვევაში, აღმგზნები სინათლის ჯამური ინტერფერენციული ველის ზემოქმედების შედეგად ჰოლოგრაფიული რეგისტრაცია ხორციელდება არა გარემოს ოპტიკური პარამეტრების (ოპტიკური სიმკვრივე, გარდატეხის მაჩვენებელი, ანიზოტროპია), არამედ ლაზერულ ფენებში (აქტიურ გარემოში) გენერაციის პირობების მოდულაციის ხარჯზე. ამდენად, ლაზერულად აქტიური ჰოლოგრაფიული სტრუქტურები საშუალებას იძლევიან, განხორციელდეს ობიექტების სივრცული გამოსახულების რეკონსტრუქცია საკუთარი ლაზერული გამოსხივების მეშვეობით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 42 ოპტიკური დანადგარი შეესაბამებოდა ორი ბრტყელი ტალღის ჰოლოგრაფიული რეგისტრაციის სქემას ელემენტარული ჰოლოგრამების (ჰოლოგრაფიული დიფრაქციული მესერების) მისაღებად (სურ. 1). ჩატარებული ექსპერიმენტისათვის გამოყენებულ იქნა nd3+:yag ლაზერის გამოსხივების მეორე ჰარმონიკა და dcm (4-dicyanomethylene-2-methyl-6p-dimethylaminostyryl-4h-pyran) საღებავით [2] დოპირებული ქოლესტერული თხევადკრისტალური ლაზერული ფენა. სხივგამყოფის (1,2 სურ.1-ზე) მეშვეობით გამოსხივება იყოფა ორი თანაბარი ინტენსივობის კონად, რომელთა თანხვედრა ხდება ლაზერული უჯრედის საღებავით დოპირებულ ქოლესტერულ თხევად კრისტალური ფენის სიბრტყეში. ლაზერული ფენის აღგზნებას (ოპტიკურ დატუმბვას) ახდენს ორი ბრტყელი ტალღის ინტერფერენციული სურათი. სურ.1. ლაზერული უჯრედის ჰოლოგრაფიული აღგზნების სქემა. შედეგად, ლაზერულ ფენაში მიიღება მიკროლაზერების ერთობლიობა (სურ. 2), რომლებიც ერთდროულად ასხივებენ და მათი გამოსხივების დიაგრამა მიმართულია ლაზერული ფენის მართობულად. ანალოგიური სქემა გამოიყენება სპექტრულად გადაწყობად უკუკავშირის მქონე ლაზერებშიც ოპტიკური დატუმბვით [3], იმ განსხვავებით, რომ აღმგზნებ ინტერეფერენციულ ველში ინტენსივობა განაწილებულია ლაზერული გამოსხივების გასწვრივ. სურ.2. ქოლესტერულ თხევადკრისტალურ ფენაში აღგზნების შედეგად მიღებული მიკროლაზერების ერთობლიობის ინტერფერენციული სურათი. მიკროლაზერებს შორის მანძილი, ე.ი. ლაზერულად აქტიური, ჰოლოგრაფიული სტრუქტურის პერიოდი განისაზღვრება ფორმულით: 2 sin2   d (1) სადაც  აღმგზნები კონების შეხვედრის კუთხეა,  აღმგზნები (დატუმბვის) სინათლის ტალღის სიგრძე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 43 ჰიუგენს-ფრენელის პრინციპის თანახმად, როდესაც მიღებული ცალკეული მიკროლაზერები ურთიერთკორელაციაშია, მათი ერთობლივი გამოსხივება უნდა ქმნიდეს ჯამურ ველს, რომელიც პერიოდულ სტრუქტურაზე დიფრაქციის ანალოგიურია. სურ. 3 ზე ნაჩვენებია გამოკვლეული ლაზერული უჯრედების მიერ გენერირებული ტალღური ველის სურათები აღმგზნები (ოპტიკური დატუმბვის) კონების შეხვედრის სხვადასხვა კუთხეებისათვის. მიღებული შედეგები იმის დადასტურებაა, რომ მიკროლაზერები ერთმანეთთან ურთიერთკორელაციაშია.სურ. 3 a და b შეესაბამება აღმგზნები კონების შეხვედრის 0.66° და 1.86° კუთხეებს. როგორც ვხედავთ, ამ დროს გენერირებული ლაზერული გამოსხივების ველი მოდულირებულია სივრცულად და ანალოგიურია (1) ფორმულით განსაზღვრული, პერიოდულ სტრუქტურაზე დიფრაქციის შედეგად მიღებული სურათისა. ეს მიუთითებს, რომ მოცემულ შემთხვევაში ადგილი აქვს აღმგზნები სინათლის ტალღური ფრონტის რეკონსტრუქციას არა დიფრაქციის, არამედ ლაზერული გენერაციის ხარჯზე. ამ დროს ასევე ადგილი აქვს ლაზერული გამოსხივების სივრცულ მოდულაციას, რომელიც ხორციელდება ოპტიკურად, ლაზერული ფენის განივად განაწილებული აღგზნებით (დატუმბვით). a b სურ. 3. dcm – ით დოპირებული ქოლესტერული თხევადკრისტალური ლაზერული უჯრედიდან გენერირებული გამოსხივების ველის ინტერფერენციული სურათი (a 0.66° , b 1.86°). სურ.4-ზე წარმოდგენილია მიღებული ჰოლოგრაფიული სტრუქტურის მქონე ლაზერების გამოსხივების სპექტრი. სურ.4. ჰოლოგრაფიული ლაზერული სტრუქტურების გამოსხივების სპექტრი dcm საღებავით დოპირებული ქოლესტერული თხევადკრისტალური ფენისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 44 შეგვიძლია ვთქვათ, რომ შემოთავაზებული მიდგომა გარკვეული სიახლეა და მოცემული სამუშაოს შედეგები ახალ პერსპექტივებს ქმნის ოპტიკურ-ინფორმაციული ტექნოლოგიების განვითარების თვალსაზრისით. მოსალოდნელია, რომ მიღებულმა შედეგებმა წინაპირობები შეუქმნას ჰოლოგრაფიული 3-d დისპლეების დამზადების ამოცანებს. ლიტერატურა 1. z.v.wardosanidze, a.chanishvili et al. cholesteric liquid crystal holographic laser. optics letters, 2014, v.39, n4, pp.1008-1010. 2. p.r.hammond. laser dye dcm, its spectral properties, synthesis and comparison with other dyes in the red. optics communications, 1979, v.29, n3, pp.331-333. 3. s.schiller, m.m.frjer et al. monolitic total internal reflection resonators: principles and applications. conf. on lasers and electro-optics, anaheim, california, usa, may 1992, pp.12, 10-15. optically guided spatially modulated laser generation with dcm dye-doped in the liquid crystal layer zurab vardosanidze, medea abramishvili, davit oniani, irakli nakhutsrishvili institute of cybernetics of georgian technical university abstract the article proposes laser-active layers that generate and reconstruct optical information through their own laser radiation. at this time, the excitation of the laser layer (optical pumping) is carried out holographically, the interference of two mutually coherent waves through the image. the ii (532 nm) and iii (355 nm) harmonics of the coherent emission of the nd: yag laser was used for holographic optical pumping of the laser layers, based on which the characteristics of the laser radiation of liquid crystal structures doped with dcm dye were studied. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 334 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.29 some physicochemical properties of georgian bentonite clay lia tsiklauri¹*, malkhaz getia ² 1tbilisi state medical university, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, department of technology of pharmaceutical products, biologically active additives & cosmetics direction of pharmaceutical technology; senior research scientist; orcid 0000-0002-7808-5329 2tbilisi state medical university; iovel kutateladze institute of pharmacochemistry; department of pharmaceutical analysis & standardization; principal research scientist, orcid 0000-0001-7729-8042 abstract clay minerals are known as biocompatible materials and have been utilized for medicinal aims from long ago. currently, bentonite clays have also been widely investigated for broad spectrum of new applications in many biomedical spheres due to their unique properties expansion and adsorption abilities which are very useful in pharmaceutics, cosmetics, drug delivery systems and tissue engineering. swelling has a significant impact on the rheological and physical properties of clay. it depends on many factors including temperature, ph, and polarity. in addition, since bentonites have negative surface charge they possess high adsorption ability for cationic elements. the priority task at the i. kutateladze institute of pharmacochemistry tsmu is to extend the biopharmaceutical application of georgian bentonite clay. several semisolid formulations were proposed on the bases of the preparation tikha ascane (ta), received from the clay of askana deposit (ozurgeti region of georgia). in this study we investigated the swelling capability of ta in the presence of different temperatures, polarities and ph; the interaction behaviour of bentonite with cationic compounds was also evaluated. as many researches are focused on the combination clay minerals with cationic polymers for the preparation of effective therapeutic systems, we examined the suitability of ta as a substrate for the obtaining hybrid composites with biopolymer chitosan (cs). the samples were characterized by examining ftir spectra and morphology. the obtained data indicate that swelling capability of ta is affected by temperature, ph, and polarity of solutions. ftir analysis showed that cationic drug and polymer (cs) can be successfully incorporated in ta through adsorption and formation chemical bonds. microscopic analyses demonstrated homogeneity of ta-cs composites. these results will be used in future for preparing drug clay or drug polymer composites based on ta for biomedical application. keywords: bentonite clay, tikha ascane, swelling, chitosan. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 335 introduction the profits of clay minerals for human health are well documented and have been utilized in traditional medicine from long ago. presently bentonite clays have a broad spectrum of novel applications in many biomedical spheres including pharmaceutics, cosmetics, drug delivery systems, tissue engineering /1, 2/. bentonites possess the unique property of swelling in water to many times its dry volume, due to hydration of exchangeable cations. since the surface of clay is negatively charged, hydronium ion (h₃o⁺) from autoionization of water smoothly infiltrates into the interlayer and this hydrophilicity contributes to its swelling capacity. this ability depends on many factors such as temperature, ph, and polarity of solutions /3/. other characteristic of bentonite is adsorption. as it has 2:1 layer type structure with one octahedral sheet “sandwiched” within two silica-based tetrahedral sheets containing exchangeable cations, numerous molecules intercalate between the interlayers via ion exchange /4/. in particular, cationic drugs are adsorbed onto clay by these electrostatic interactions. these adsorptive interactions differ depending on the drug type and molecule size, initial drug concentration, charge, temperature and ph of solvent /1, 2, 3, 5/. the combination of clay minerals with polymers led to the development of new hybrid materials designed for certain biological applications. in recent decade many researches are focused on cationic polymers, which are considered as promising biomaterials for the therapy of several human diseases /3, 6, 7/. chitosan (cs) is a natural cationic polymer widely used for the preparation of effective therapeutic systems. the combined impact of the clay and biopolymer in addition to the intense interstitial interactions between them (hydrogen bonding, electrostatic interaction) could ameliorate the properties such as surface area, drug encapsulation efficacy, controlled release behaviour of the hybrid composites /6, 7, 8/. the priority task at the i. kutateladze institute of pharmacochemistry tsmu is to extend the biopharmaceutical application of tikha ascane (ta) preparation, produced by acad. iovel kutateladze from georgian bentonite (askana deposit, ozurgeti region, georgia) /9, 10/. ta is registered and permitted for the medicinal and pharmaceutical application by georgian healthcare authorities. several semisolid formulations were proposed on the bases of this preparation /11-14/. in this study we investigated the swelling capability of ta in presence of different temperatures, polarities and ph; the interaction behaviour with cationic compounds of bentonite was also evaluated. these results will be used in future for preparing drug clay or drug polymer composites based on ta for biomedical application. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 336 material and methods ta – preparation from georgian bentonite clay was available in the pharmaceutical technology direction (i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu). cs of high molecular weight (cas no.: 9012-76-4) was purchased from aldrich. brilliant green (bg) (cas: 633-03-4) was used as a model cationic drug in experiments. all the other chemicals or solvents used were commercially available and of reagent grade. preparation of hybrid materials bg composites 2% drug solution in ethanol (60%) was added to 2% clay suspension (in ultrapure water) under stirring to obtain system with 0.04% of active compound. ta-cs complexes solution of chitosan was prepared by the addition of corresponding amounts of polysaccharide to 1% (v/v) acetic acid and stirred for about 6 h; the ph of the obtained solution was adjusted to 4.9 using naoh before being mixed with the bentonite suspension. appropriate amount of chitosan solutions were slowly added to a 2% clay suspension to obtain composites. for spectroscopic analysis, the composites were air-dried at 50 °c and ground to powder. characterization swelling potential of ta was analyzed by the standard method according to astm d5890 and the swell index was calculated /15/. all ph measurements were performed at room temperature using a ph meter (mw150, milwaukee, romania). ft-ir (fourier transform infrared) spectral analyses of tested samples were performed to determine the existence of functional groups presented in starting and synthesized materials. the ir spectra were recorded over the 4000–350 cm−1 wavenumber range on a jasco 600 ft-ir spectrometer, equipped by a dtgs (deuterated triglycine sulphate detector) with kbr beam splitter /13, 14/. the structure of the selected hybrid materials was examination under light microscopy (zeiss jeneval microscope cf250; 3,2x/0,06 gf planachromat 40x/0,65 gf planachromat) /13, 14/. all measurements were performed in triplicate. mean values and standard deviations were computed using microsoft excel 2016 (microsoft corp.) software. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 337 results and discussion characterization of raw materials swelling is a prominent feature of bentonites and has a significant impact on the rheological and physical properties of clay. it depends on many factors including temperature, solvents, ph, and time /16/. the behavior of bentonites is strongly affected by heat-treating via its influence on free and adsorbed water /3/. the swelling capacity of ta in ultrapure water was conducted in thermally controlled environments and recorded as a function of temperature (fig.1). figure 1. impact of temperature on ta swelling potential the study results of the temperature dependence of ta swelling ratio indicates that the expansion of clay was almost the same as temperature increased from 25 to 50 °c (fig.1). swelling volume begins to rise as the temperature reaches 60 °c. this indicates that high temperature impacts the motion of water molecules, interlayer cations and bentonite particle hydration consequently /16/. ethanol is the popular solvent to dissolve the active ingredients, as it is safe and biodegradable. because of the polarity, it possesses ‘hydrophilic’ property. in this study we investigated the swelling behavior of ta using different ratio of ethanol-water solutions. by mixing alcohol with ultrapure water in varying amounts solutions with following concentration were prepared: 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40 and 60% (v/v). the obtained data are presented in fig.2. 0 10 20 30 40 50 60 25 40 50 60 80 s w el li n g r a ti o , m l/ 2 g temperature, °c georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 338 figure 2. swelling kinetics of ta in different alcohol concentration the plots show that the swelling behavior of ta is notably affected by the different percentages of ethanol-water solutions; the swell degree seems to decrease with the increase of ethanol percentage. these results are consistent with published data /6/. the enlarged volume of the samples could be assigned to the interaction between the clay surfaces and fluids. the raised proportion of water expands the polarity index of the mixture. higher polar fluids reacting with the clay surfaces form thicker diffuse bilayers that in turn produce higher swelling /6/. changes in ph have been observed to influence on expansion capacity of bentonites /17/. the swelling property of ta samples was evaluated in different concentration of acetic acid solutions and found that with increasing acetic acid concentration the swelling degree is decreased (fig. 3a). this agrees with observations described by chavali at al /18/. the rise of acid concentration lowers free swell values of clay by 31.7%, 48.9 % and 63.7 % for 0.5, 1 and 1.5 % acetic acid solution accordingly. in acidic surroundings, hydrogen ions in the pore liquid would substitute the commonly encountered exchangeable na⁺ cations from the diffuse double layer in bentonite /17/. this process would result diminish in double layer thickness, leading in a lesser swelling /17, 19/. 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 0 5 10 15 20 25 30 s w el li n g d eg re e, m l/ 2 g time, h water 60% etoh 40% etoh 35% etoh 30% etoh 25% etoh 20% etoh 15% etoh 10% etoh 5% etoh 0 5 10 15 20 25 0 10 20 30 s w el li n g d eg re e, m l/ 2 g time, h water 0.5% acetic acid 1% acetic acid 1.5% acetic acid a 0 5 10 15 20 25 0 10 20 30 s w el li n g d eg re e, m l/ 2 g time, h bg 0.25% bg 0.5% bg 1% water b georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 339 figure 3. swelling kinetics of ta in different concentration of: a acetic acid and b – bg solutions. bentonite has strong affinity towards basic dyes which are soluble in water forming cations /20, 21/. as a model drug, we utilised cationic triphenylmethane dye brilliant green (bg), having an extensive experience of usage as antibacterial and antifungal agent /22/; recently the anti-proliferative action of bg has been also reported which expands its use in the therapy of cutaneous melanoma metastasis and hemangiomas /22, 23, 24/. the swelling capability of ta was evaluated in varied concentration of bg. it was figured out, that the swelling degree is raised by 1.21, 1.24 and 1.42 times with increasing bg concentration from 0.25; 0.5 to 1%, consequently (fig. 3b). as bentonite has the negatively charged surface lattice with exchangeable cations, bg intercalates between the interlayers by ion exchange and also through the electrostatic attraction /4/. these data are in accordance with published data /5/. fourier transform infrared spectroscopy was employed to examine the interaction between bg and ta in the composites (fig. 4). the ft-ir spectra of ta-bg and pure ta are of comparable shape but some variance can be noted particularly in the region between 1700 and 900 cm−1. the peak in ta spectrum observed at 912 cm−1, which is considered as characteristic of a dioctahedral smectite (alal-oh bending vibration), was shifted to 910 cm−1 after mg adsorption. no considerable shift in wavenumber was detected for the strong peak observed at 1022 cm−1, which corresponds to c-o-c groups and the stretching vibration of si-o. the band at 1635 cm−1 corresponding to the oh stretching and bending frequencies of the hydration water was disappeared. after bg adsorption on ta, a peak attributed n–c band at 2923 cm−1 appeared. furthermore, several adsorption peaks that arise in the range of 1580–1200 cm−1 could be ascribed to the n–c groups after bg adsorption on ta. these data indicate that the bg might not only attach on the free surface of ta by adsorption but also can form chemical bonds with bentonite /21, 25/. ta-cs composites were prepared using diluted acetic acid as solvent for dissolving chitosan. bentonite was first hydrated in purified water and then added to polymer solution under stirring at 60 °c. three ratios of the ta-cs hybrid materials were prepared: 1:1, 3:1 and 1:3. pure polymer and clay were compared with obtained composites in terms of ftir spectra and morphological structure. ftir analyses of the ta-cs composite demonstrate the consolidation of specific characteristic absorptions for both ingredients (fig. 4). the amide group in chitosan represented by the band at 1669 cm−1 are shifted in the samples to 1653 cm−1 (1:1/ta-cs), to 1660 cm−1 (1:3/ta-cs) and 1651 cm−1 (3:1/ta-cs) respectively. at 1554 cm−1, the deformation vibration of the protonated amine group in the cs is shifted towards 1529 cm−1 (1:1/ta-cs), 1537 cm−1 (1:3/ta-cs), to 1558 cm−1 (3:1/ta-cs) /7/. the peak around 1075 cm−1 most likely corresponds to the characteristic absorption frequencies of β-d-pyranoside in chitosan. the existence of the band around 1050 cm−1 in composites shows the presence of the polymer in systems. these findings show the insertion of chitosan in the ta structure. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 340 figure 4. ir spectra of the tested samples. the micrographs of the surface morphology of tested samples are presented in fig 5. from visual inspection of microscopic images, the following could be observed: homogeneous appearance with small roughness and bumps characterised to ta; the well-distributed light spots belong to chitosan, and bentonite polymer composites. the surface of the hybrid system is rough and has a porous structure, cs 1:1/ta-cs 1:3/ta-cs 3:1/ta-cs ta ta-bg georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 341 signifying that the prepared composite may have a good adsorption capability. smoothness of the clay surface was detected to enhance with the chitosan matrix system. the presence of polymer contributed interpolated lamellar structures as result of the interaction and/or entrapment of clay particles within the polymer chitosan /6/. microscopic analysis data are in compliance with the ftir results, pointed out the attendance of intercalated structures in the ta-cs hybrid material through the electrostatic interaction of the silicate groups and amino ta and cs, accordingly /21/. figure 5. light microphotographs of tested samples. a – cs; b ta; c – ta-cs1:1; d – ta-cs3:1; e – ta-cs1:3. conclusion the study results indicate that the expansion of clay in pure water rises as the temperature reaches 60 °c; the swell degree decreases with reducing polarity and ph of solutions. ftir analysis showed that cationic drug and polymer (cs) can be successfully incorporated in ta through adsorption and formation chemical bonds. microscopic analyses demonstrated homogeneity of ta-cs composites. these results will be used in future for preparing drug clay or drug polymer composites based on ta for biomedical application. references 1. sanchez-olivares g., calderas f., medina-torres l., sanchez-solis a., rivera-gonzaga a., manero o. “clay minerals and clay mineral water dispersions — properties and applications,” clays, clay minerals and ceramic materials based on clay minerals, mar. 2016; doi: 10.5772/61588. 2. ghadiri, m., chrzanowski, w., rohanizadeh, r. biomedical applications of cationic clay minerals. rsc advances, 2015; 5(37):29467–29481. doi:10.1039/c4ra16945j 3. park, j., shin, h., kim, m.h., kim, j., kang, n., lee, j., kim, k., lee, j.i., kim, d. application of montmorillonite in bentonite as a pharmaceutical excipient in drug delivery systems. journal of pharmaceutical investigation, 2016; 46: 363 375. 4. krupskaya vv., zakusin sv., tyupina ea., dorzhieva ov., zhukhlistov ap., belousov pe., timofeeva mn. experimental study of montmorillonite structure and transformation of its properties under treatment with inorganic acid solutions. minerals. 2017; 7(4):49 5. phatak a.a., rahane p.s. intercalation of itraconazole into montmorillonite: effect on release of drug. wjpmr, 2018; 4(12):179-183 6. hristodor et al. textural and morphological characterization of chitosan/bentonite nanocomposite environmental engineering and management journal, 2012; 11 (3): 573-78 b e d c a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 342 7. thakur g., singh a., singh i. chitosan-montmorillonite polymer composites: formulation and evaluation of sustained release tablets of aceclofenac. sci pharm. 2015; 84(4):603-617 8. bernkop-schnürch, a., dünnhaupt, s. chitosan-based drug delivery systems. european journal of pharmaceutics and biopharmaceutics, 2012; 81(3): 463–469. doi:10.1016/j.ejpb.2012.04.007 9. tsagareishvili gv. some results of research and application of bentonites of georgia in pharmacy and medicine" tbilisi. "metsniereba". 1974. 130 (in russian). 10. aladishvili v.a. the use of bentonite of the askane deposit in medicine. tbilisi. 1969. 24-27 (in russian). 11. tsiklauri, l., dadeshidze, i., tsagareishvili g. study of the stability and specific activity of the emulsion containing sea-buckthorn (hippophae rhamnoides l.) oil and ticha ascanae. bulletin of the georgian academy of sciences. 1998; 157(2):251-253. 12. tsiklauri, l., tsagareishvili, g. gastroenterological and dermatological soft drug formulations containing georgian bentonite clay preparation – thicha-ascanae. tbilisi. “universal”. 2011, 89, (isbn 978-9941-17-458-2) (in georgian). 13. tsiklauri, l., getia, m. formulation and assessment of clay polymer hydrogel based on georgian bentonite. georgian scientists, 2023; 5(1):72–80. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.05 14. tsiklauri l., getia m, bakuridze a. physicochemical characteristics of fresh and lyophilized georgian royal jelly and formulation bentonite-based cream. georgian scientists. 2022; 4(5):164-174. 15. christian, w., zainab, b., tian, k., & abichou, t. effect of specimen preparation on the swell index of bentonite-polymer gcls. geotextiles and geomembranes. 2020; 48(6):875-885 16. ahmed, a. a., saaid, i. m., akhir, n. a. m., rashedi, m. influence of various cation valence, salinity, ph and temperature on bentonite swelling behaviour. : aip conference proceedings, 2016; 1774, 040005 doi:10.1063/1.4965087 17. patel, s., jammalamadaka u., sun l., tappa k., mills dk. sustained release of antibacterial agents from doped halloysite nanotubes. bioengineering (basel). 2015; 3(1):1. 18. chavali, r. v. p., ponnapureddy, h. p. r. swelling and compressibility characteristics of bentonite and kaolin clay subjected to inorganic acid contamination. international journal of geotechnical engineering, 2017; 12(5):500–506 19. rahman, s k., sharma, b. swelling behavior of bentonitesand mixtures in the presence of organic pore fluids, soil and sediment contamination: an international journal. 2023; 32(2):179-193, doi: 10.1080/15320383.2022.2066626 20. márquez, co., garcía, vj., guaypatin, jr., fernández-martínez, f., ríos, ac. cationic and anionic dye adsorption on a natural clayey composite. applied sciences. 2021; 11(11):5127. 21. ragab, a.; ahmed, i.; bader, d. the removal of brilliant green dye from aqueous solution using nano hydroxyapatite/chitosan composite as a sorbent. molecules, 2019; 24: 847. https://doi.org/10.3390/molecules24050847 22. aljofan, m., sganga, ml., lo, mk., et al. antiviral activity of gliotoxin, gentian violet and brilliant green against nipah and hendra virus in vitro. virol j. 2009; 6:187 23. perry, b.n., govindarajan, b., bhandarkar, s.s., et al. pharmacologic blockade of angiopoietin-2 is efficacious against model hemangiomas in mice. j. invest. dermatol. 2006; 126(10):2316–2322. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.05 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 343 24. zhang, x., zheng, y., fried, le., et al. disruption of the mitochondrial thioredoxin system as a cell death mechanism of cationic triphenylmethanes. free radic biol med. 2011; 50(7):811-820. 25. coşkun, yi̇., aksuner, n., yanik, j. sandpaper wastes as adsorbent for the removal of brilliant green and malachite green dye. acta chim slov. 2019; 66(2):402-413. 26. საქართველოს ბენტონიტური თიხის ზოგიერთი ფიზიკურ-ქიმიური თვისება ლია წიკლაური¹*, მალხაზ გეთია1 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი თიხა-მინერალები ცნობილია, როგორც ბიოთავსებადი ნედლეული, რომელიც უძველესი დროიდან გამოიყენება სამკურნალო მიზნებისთვის. ამჟამად, ბენტონიტები ფართოდაა შესწავლილი მედიცინაში მრავალმხრივი გამოყენების მიზნით მათი ისეთი უნიკალური თვისებების გამო, როგორიცაა გაჯირჯვების და ადსორბციის უნარი. გაჯირჯვება მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს თიხის რეოლოგიურ და ფიზიკურ თვისებებზე. ის დამოკიდებულია მრავალ ფაქტორზე, მაგ. ტემპერატურა, ph და გამხსნელის პოლარობა. გარდა ამისა, ბენტონიტებს ზედაპირული უარყოფითი მუხტის გამო გააჩნიათ კათიონური ელემენტების ადსორბციის მაღალი უნარი. ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის (თსსუ) კვლევის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა საქართველოს ბენტონიტური თიხის გამოყენების პოტენციალის გაფართოება ბიოფარმაციაში. ასკანას საბადოს თიხიდან (ოზურგეთის რაიონი, საქართველო) მიღებული პრეპარატის თიხა ასკანე (ta), საფუძველზე ინსტიტუტის მიერ მოწოდებულია რბილი წამლის ფორმები კანის სხვადასხვა დაავადებების სამკურნალოდ. წარმოდგენილ ნაშრომში შესწავლილია ta -ს გაჯირჯვების უნარი სხვადასხვა ტემპერატურის, პოლარობის და ph-ის პირობებში; ასევე გამოკვლეულია ბენტონიტის ურთიერთქმედების ხასიათი კათიონურ ნაერთებთან. ვინაიდან მრავალი კვლევა ორიენტირებულია თიხა-მინერალების და კათიონური პოლიმერების კომბინაციაზე ეფექტური თერაპიული სისტემების შემუშავების მიზნით, შევისწავლეთ ta -ს როგორც სუბსტრატის გამოყენების შესაძლებლობა, ბიოპოლიმერ ქიტოზანთან (cs) ჰიბრიდული კომპოზიტების მისაღებად. ნიმუშები შეფასდა ინფრაწითელი სპექტრებისა და ერთგვაროვნების მიხედვით. დადგინდა, რომ ტემპერატურა, ph და ხსნარების პოლარობა გავლენას ახდენს ta-ს გაჯირჯვების უნარზე. ftir ანალიზმა აჩვენა, რომ კათიონური ბუნების ნივთიერებაც და პოლიმერიც (cs) შეიძლება წარმატებით ინკორპორირდეს ta-ში ადსორბციისა და ქიმიური ბმების წარმოქმნის გზით. მიკროსკოპული ანალიზით დადგინდა ta-cs კომპოზიტების ჰომოგენურობა. მიღებული შედეგები სამომავლოდ გამოყენებული იქნება საქართვლოს ბენტონიტური თიხის პრეპარატის (ta) საფუძველზე წამალი-თიხის ან წამალი-პოლიმერული კომპოზიტების მოსამზადებლად ბიოსამედიცინო გამოყენებისთვის. საკვანძო სიტყვები: ბენტონიტური თიხა, თიხა -ასკანე, გაჯირჯვება, ქიტოზანი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 117 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.15 study of alkaloids from the species mahonia bealei (fort.) carr. introduced in georgia todua nika1, chincharadze david2, vachnadze nina3, getia malkhaz4 1tbilisi state medical university, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany, phd student; 2 tbilisi state medical university, department of pharmacognosy and pharmaceutical botany, head of department; 3 tbilisi state medical university; iovel kutateladze institute of pharmacochemistry; department of phytochemistry, direction of alkaloids& standardization principal research scientist; 4 tbilisi state medical university; iovel kutateladze institute of pharmacochemistry; department of pharmaceutical analysis & standardization, principal research scientist, orcid 0000-0001-7729-8042 abstract the aim of the work was to study the introduced plant on the black sea coast of adjara mahonia bealei (fort.) carr. for the content of alkaloids. a comparative analysis of the quantitative yield of the total amounts of alkaloids isolated from the aerial organs of m. bealei, collected in the phase of active flowering, showed the advantage of the amount obtained from flowers 2.48%. based on the results of the hplc analysis, it was concluded not only about the percentage of the main protoberberine and aporphine alkaloids, but also in which fractions, which alkaloid is dominant (in leaves, three bases dominate at once: berberine (27%), jatrorrhizine (23%), magnoflorin (18%), in branches and flowers dominated by one base berberine (50%) and palmatin (57%), respectively, the rest are present in the form of traces). the results of the preliminary investigation suggest that the alkaloid containing substances obtained from the aboveground vegetative organs of the plant demonstrate antioxidant and antiinflammatory activities. keywords: alkaloids, berberine, liquid-liquid extraction, mahonia, anti-inflammatory introduction the study of introduced plant species of georgia for the reliability of alkaloid-ness has been carried out since 1946, as a result of pharmacobotanical expeditions, plant samples were collected in the territories of: svaneti, racha-lechkhumi, samegrelo, imereti, guria, adjara, shida kartli, mtiuleti, tush-pshav-khevsureti, kakheti, kiziki, gare kakheti, trialeti, kvemo kartli, javakheti. local bioecological and soil-climatic zones of these regions, especially the black sea coast of adjara, contributed to the introduction of valuable medicinal foreign plant species. for example, one of the representatives of the collection of the batumi botanical garden is the genus mahonia nutt., georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 118 represented by 5 introduced plant species belonging to the family berberidaceae torr. et gray: m. bealei (fort.) carr., m. japonica (thunb.) dc., which were naturalized back in 1913, and m. fortunei (lindl.) fedde, m. lomariifolia takeda., m. wagneri jouin.in the 70s of the last century (information provided by employees of the batumi botanical garden) [1,2,3,4]. in view of the fact that not a single species introduced on the territory of georgia, mahonia was studied for the content of biologically active bases, the object for the study was mahonia bealei (fort.) carr., which was first studied for alkaloid content at the tsmu, institute of pharmacochemistry named after . kutateladze, direction of alkaloids.this plant is native to the mountainous regions of southern china and is included in the chinese pharmacopoeia (2000). its leaves, stems, and roots have long been used in chinese traditional folk medicine to treat a variety of conditions, including colds, dysentery, jaundice, and pharyngolaryngitis, as well as to improve blood circulation. the family berberidaceae is known for its high content of isoquinoline alkaloids, which have a wide range of physiological activities. to date, according to the literature, alkaloid-containing total substances and individual compounds isolated directly from mahonia bealei, according to in vitro and in vivo tests, are positively evaluated for anti-tuberculosis, antimicrobial, antioxidant, antiinflammatory and many other activities [5,6,9]. m. bealei, is a low-growing evergreen shrub. the shoots are thick, erect. the leaves are alternate, compound, unpaired pinnate, composed of egg-shaped or elongated leaflets, dense, leathery, shiny, with a sharp-toothed edge. the flowers are bright yellow, collected in multi-flowered apical panicles and tassels. numerous small fruits in the form of spherical oval berries, black-purple with a blue coating. based on phenological observations, it was found that in the second half of february, the plant comes out of a dormant state. from the end of february to the beginning of march, the flowering phase is noted. in the second half of march by the end of may, the growth of shoots begins and ends. fruit ripening ends in june. all of these steps indicate the sequential and complete passage of all phenological phases by the introduced plant [3,7,8]. since the phytochemical composition of mahonia bealei introduced to the territory of georgia has not been studied, this research intended to to analyse the plant's alkaloid content based on this the aim of the work was to study the introduced into georgia plant mahonia bealei for the content of alkaloids. materials and methods. the object of research was the above-ground, vegetative organs of the plant (leaves, branches, flowers) collected in the batumi botanical garden in the phase of active flowering. qualitative and quantitative analysis of vegetative organs of the plant for the content of alkaloids. 15 g of crushed leaves, stems, above-ground organs of the plant were extracted on water bath with ethyl alcohol at 1000c and insisted for 24 hours at the room temperature. the extract was filtered and evaporated under vacuum, dissolved in 2n hcl and alkaloid precipitation reactions were carried out with following reagents: dragendorf, sonnanstein, valser, mayer, silica tungsten and picric acids [10]. after a positive reaction to alkaloids, the raw materials were subjected to further analysis. the aerial vegetative organs of m. bealei, in an amount of 250 g (leaves-120 g, branches-80 g, flowers-50 g), were extracted with hexane, in order to remove lipophilic substances. the raw materials were extracted three times with ethyl alcohol, using liquid-liquid extraction and insisted at the room temperature. the extracts were combined and evaporated under the vacuum and the residue, as a sum of bases, was georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 119 treated with 5% hcl. acid extracts were washed with chloroform, the sum was alkalized with a 25% ammonia solution (while cooling) to ph 9-10 and simultaneously the alkaloids were extracted with chloroform. the chloroform extract was dried with anhydrous na2so4, filtered, the solvent was evaporated and the residue was dried. after the extraction of tertiary and quaternary bases from acidified (ph 3, 10% h2so4) mother solutions, the quaternary bases were isolated by adding a saturated solution of potassium iodide. identification of alkaloids in fractions was carried out by using of tlc (thin layer chromatography), in the solvent system: butanol acetic acid water (10 : 1 : 3) with the standards: berberine, palmatin, iatrroricin, magnoflorarin (boiron laboratory, france), on the plate siliagel 254, merck; dragendorf's reagent and iodine vapor were used as detectors, for qualitative and quantitative analyses was used method of high-performance liquid chromatography (hplc); agilent technologies 1260; column: eclipse plus c18; 4.6 x 250mm, 5 µm; column temp.: 200c; flow: 1 ml/min. solvents: a water (0,1% hcooc), b – acn (0,1% hcooc); solv. b%: 10100%; 20 min. results and discussions. while using technic of thin layer chromatography, total fractions containing quaternary bases, in the presence of standards, compounds were identified that, by a qualitative reaction with dragendorff's reagent and iodine vapor with simultaneous mobility on tlc, gave a characteristic color: bright yellow berberine, yellow-palmatine, pinkish red -jatrorrhizine, brownmagnoflorine . according to hplc analysis in total fractions, the main quaternary alkaloids were identified and quantified. (table 1). table 1. the results of the study of the vegetative organs of mahonia bealei, for the content of alkaloids sp ec ie s p h en ol og ic al st ag e v eg et at iv e or ga n s o f a p la n t t h e to ta l of al k al oi d s, % o f th e m as s ai r/ d ry r aw m at er ia ls content of quaternary based in alkaloid containing total fractions, % aporphine alkaloids protoberberine alkaloids magnoflorin berberine jatrorrhizine palmatin mahonia bealei (fort.) carr. active floweri ng leaves 0,07 18 27 23 2 branches 1,33 trace 50 5 3 flowers 2,48 trace trace trace 57 a comparative analysis of the total amounts of alkaloids revealed the advantage of the total substance obtained from flowers 2.48%. based on the results of the hplc analysis, we can conclude not only the percentage of the main protoberberine and aporphine alkaloids in the fractions but also which alkaloid is dominant. for example, in leaves three bases dominate at once: berberine (27%), jatrorrhizine (23%), and magnoflorin (18%), in branches and flowers one base dominates berberine (50%) and palmatin (57%), respectively, the rest are present in the form of traces. in table 2 are shown the formulas with the main physical and chemical characteristics of alkaloids: berberine, palmatin, jatrorrhizine and magnoflorin. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 120 table 2. quaternary bases presented in total fractions obtained from the vegetative organs of mahonia bealei. # name structure plant place of collection 1 berberine iodide c20h18n+o4i 336.1236 melting poit: 260°c -262°c [𝛼]𝐷±0° r1=r2= ch2о2; r3= h; r4=r5=och3 -j+n o r4 r5 r2 r1 1 2 3 4 5 6 8 9 12 13 14 mahonia bealei (fort.) carr botanical garden of batumi 2 palmatin iodide c21h22ino4 479,3 [𝛼]𝐷±0° melting poit: 203°c -204°c r1=r2 =och3 n+ r1 r2 och3 och3 3 jatroricin iodide c20h20n+o4i 338.1392 melting poit: 209°c -210°c [𝛼]𝐷±0° r1=r4=r5=och3; r2=оh; r3=h -j+n o r4 r5 r2 r1 1 2 3 4 5 6 8 9 12 13 14 4 magnoflorin iodide c20h24n+o5i melting poit: 249°c-250°c [𝛼]𝐷 ±100° n ho ch3 ch3 h3co h3co ho hplc analysis of the extracts derived from the vegetative organs of the mahonia bealei and and main physical and chemical characteristics of the alkaloids, confirm the presence of the abovementioned bases. conclusions: as a result of assessing the content of total alkaloids in the vegetative organs in the analyzed naturalized form of m. bealei, growing in a subtropical climate, it was found that the most promising, in terms of quantitative yield, is the sum obtained from flowers. as a result of qualitative analysis, by tlc, in the presence of standards, protoberberine and aporphine bases belonging to the isoquinoline class of alkaloids were identified. in fractions containing quaternary bases, according to hplc analysis methods, information was obtained not only on the qualitative ratio of bases, on the quantitative content of alkaloids also about the dominant alkaloids. according to preliminary data, the amounts obtained from the aboveground vegetative organs of the plant exhibit antioxidant and anti-inflammatory activities. https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/#query=c21h22ino4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 121 references 1. state pharmacopoeia ussr xi (2),, 1990: 115,116, 124, 125, 577, 579, 585; 2. georgian flora. tbilisi: “metsniereba“, 1983: 376; 3. romanadze, m. metreveli. bioecology of genus mahonia nutt. species at batumi botanical garden / s. 17th international conference: environmental problems of the xxi century. minsk, collection of proceedings conf., 2017, v. 2, 42-43; 4. a. makashvili – botanical dictionary, “metsniereba“, 1991. p.48 5. ji, x., li, y., liu, h., yan, y., li, j. determination of the alkaloid content in different parts of some mahonia plants by hpce. pharmaceutica acta helvetiae 2000, 74, 387–391). 6. he j.-m. & mu q. the medicinal uses of the genus mahonia in traditional chinese medicine: an ethnopharmacological, phytochemical and pharmacological review. j. of ethnopharmacology, 2015,175, 668–683. 7. trees and shrubs of the batumi botanical garden: an annotated list. tbilisi, 2012, 184 8. xiangying zeng , yulian dong , guoying sheng , xichang dong , xuehui sun , jiamo fu. isolation and structure determination of anti-influenza component from mahonia bealei. j. ethnopharmacology, 2006, 108(3), 317-319 9. abdur rauf1* and all. berberine as a potential anticancer agent: a comprehensive review. molecules 2021, 26(23), 7368. 10. state pharmacopoeia ussr xi(2), 1990: 115,116, 124, 125, 577, 579, 585. საქართველოში კულტივირებული mahonia bealei (fort.) carr. ალკალოიდების შესწავლა თოდუა ნიკა1, ჭინჭარაძე დავით1, ვაჩნაძე ნინა2, გეთია მალხაზ3 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ფარმაკოგნოზიის და ფარმაცევტული ბოტანიკის მიმართულება 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, ფიტოქიმიის დეპარტამენტი, ალკალოიდების მიმართულება 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, ფარმაცევტული ანალიზისა და სტანდარტიზაციის დეპარტამენტი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა აჭარის შავი ზღვის სანაპიროზე ინტროდუცირებული მცენარის mahonia bealei (fort.) carr. მიწისზედა ნაწილებში (ფოთლები, ყლორტები, ყვავილები) ალკალოიდების შემცველობის დადგენა. შედარებითი ანალიზის საფუძველზე დადგინდა, რომ m. bealei-ის მიწისზედა ორგანოებში ალკალოიდების მაქსიმალური შემცველობა აღინიშნება მცენარის აქტიური ყვავილობის ფაზაში 2,48%. მაღალეფეტური სითხურ ქრომატოგრაფიული ანალიზით დადგინილია აპორფინის და პროტობერბერინის ჯგუფის ალკალოიდების შემცველობა. ფოთლებში: ბერბერინი (27%). იატრორიცინი (23%), georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 122 მაგნოფლორინი (18%). ყლორტებსა და ყვავილებში: ბერბერინი (50%) და პალმატინი (57%). სხვა ალკალოიდები წარმოდგენილია კვალის სახით. წინასწარი ექსპერიმენტული კვლევების შედეგად დადგენილია, რომ მცენარის მიწისზედა ვეგეტატიური ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდებით მდიდარ ექსტრაქტებს გააჩნიათ ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება. საკვანძო სიტყვები: ალკალოიდები, ბერბერინი, სითხე-სითხე ექსტრაქცია, mahonia, ანთების საწინააღმდეგო georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 365 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.34 intelligent transport systems challenges and achievements emeliane gogilidze1, natia gogilidze2 georgian technical university introduction with the increase in the number of vehicles in megacities, the problem of average traffic speed and traffic congestion is acute the problem of average traffic speed and traffic congestion is becoming acute. many of the world's cities have been stuck in traffic jams for years, but only a handful of them have been able to to untie this traffic jam. it is not always possible to build a new road or widen an existing highway, so it is necessary to solve the problem of traffic congestion with the help of modern technologies. intelligent transportation system (its) is a system that uses innovative developments in modeling transportation systems and traffic flow regulation. intelligent transportation systems help to solve the issue of traffic congestion through effective management of traffic light facilities, means of regulation and monitoring of road traffic, systems for informing road users about the situation on the roads. the development of intelligent transportation systems (its) is becoming one of the most important tools for increasing the competitiveness of the transportation complex and the economy as a whole. today it is the technologies of transportation processes are becoming the main tool in increasing efficiency of the transportation complex. key words: intelligent transportation system (its), management of transport systems, payment transport systems, road traffic, automated control system. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 366 1. the role of innovative technologies in transportation development today, the introduction of innovative technologies is one of the promising and topical issues in the conditions of digital transformation and formation of transportation systems all over the world (fig. 1): fig.1. intelligent transportation system development program intelligent transportation system (its) is an intelligent system that uses innovative developments in the modeling of transportation systems and traffic flow regulation, providing end users with greater information and safety, as well as qualitatively increasing the level of interaction between traffic participants compared to conventional transportation systems. definition of its in various sources: integration of modern information and communication technologies and means of automation with transport infrastructure, vehicles and users, focused on improving the safety and efficiency of the transportation process. a control system that integrates modern information and telematic technologies and is designed for automated search and acceptance for implementation of the most effective scenarios of management georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 367 of the transport and road complex of the region, a particular vehicle or a group of vehicles in order to ensure a given mobility of the population, maximize the indicators of road network use, improve the safety and efficiency of the transport process, comfort for drivers and transport users. systemic changes aimed at: 1) providing various innovative services for different modes of transportation; 2) achieving sustainable mobility through improved efficiency, safety and environmental friendliness of transportation. its is thus seen by key stakeholders as a "bridge" to bridge the current sustainability gap between transportation systems. although in fact its may include all modes of transport, the european definition of its according to directive 2010/40/eu of july 7, 2010 interprets its as a system in which information and communication technologies in the field of road transport (including infrastructure, vehicles, system participants, and road traffic management) are applied and which also has the possibility of interoperability with other modes of transport. interest in its has emerged with the advent of traffic congestion problems as a result of combining modern modeling, real-time control, and communication technologies. traffic congestion appears worldwide as a result of increasing motorization, urbanization, and both population growth and increasing density. traffic congestion reduces the efficiency of road transportation infrastructure, thus increasing travel time, fuel consumption and pollution. itss vary in the technologies used, ranging from simple vehicle navigation systems, traffic light control systems, traffic management systems, various signage systems (including information boards), license plate recognition systems and vehicle speed recording systems, to video surveillance systems, to systems that integrate information and feedback streams from a large number of different sources, such as parking guidance and information (pgi) systems, and weather services, moreover, its can apply predictive technologies based on modeling and historical information. various types of wireless communication can be used in its. for example, long-range (dmv) and short-range (vhf) radio communications can be used. for short distances, ieee 802.11 (wi-fi) wireless communication, especially the ieee 802.11p (wave) standard, can be used. also, for example, the dsrc standard promoted by the american public smart transportation organization and the u.s. department of transportation is used in the united states. wimax, gsm, 3g, 4g or 5g technologies can also be used [1]. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 368 current developments in embedded systems technology enable the use of real-time operating systems as well as higher-level applications that enable the application of artificial intelligence. the growing power of processors used in embedded systems, as well as their increased compatibility with processors in personal computers, is leading to increased code reuse and the transfer of more intelligent services from the pc level to the embedded system level. 3. transportation service within the framework of the development of transportation service it is required to analyze and to supplement the known and currently existing classifications in the sphere of railroad transportation services. it’s necessary to determine the main and secondary criteria of classification of these services. of these services. the wto (world trade organization) classification was created in order to obtain data of economic statistics, namely, to reflect the cost of railroad transportation services. statistics, namely the reflection of the value of services in the balance of payments of the country. therefore, it only traded (included in international trade transactions) transportation services are reflected (fig. 2): georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 369 fig. 2. the model of process integration in a multimodal in transportation system 3. its problems and ways to solve them creation of a national its is a complex cross-sectoral task, and the experience of the most dynamically developing countries eu countries, usa, japan, china shows that a clear government policy is very important in this issue, as well as the existence of a long-term strategy for its development, which makes it possible to combine and coordinate the efforts of the state and business, and various sectors of the economy. for example, in the usa, as the first step in its development, the congress adopted the efficient intermodal transport complex act, which instructed the us department of transportation to create a national its architecture, develop a standardization program and promote the use of its technologies. to solve these tasks, the department of transportation created the its program directorate, and significant financial resources were allocated from the state budget [2]. one of the most innovative technologies, radio frequency identification (rfid) technology holds a significant position among the technologies designed for the optimal management of existing processes. rfid augmentation in navigation and safety: the application of rfid in intelligent transport systems is expanding beyond traditional realms. navigation systems leveraging rfid tags embedded in road infrastructure offer real-time information to vehicles, enhancing route optimization and contributing to overall road safety. in emergency situations, such as accidents or adverse weather conditions, rfid-enabled communication can alert drivers, improving response times and mitigating risks. public transportation systems are witnessing a revolution with rfid technology. contactless smart cards, integrated with rfid, streamline passenger access, reducing queues and transaction times. moreover, real-time tracking of public transport vehicles enhances service reliability, allowing passengers to plan their journeys more efficiently. these advancements contribute to the overall appeal and sustainability of public transportation. the integration of smart contracts into intelligent transport systems extends beyond transactional automation. blockchain's decentralized nature provides a foundation for governance systems that involve multiple entities. regulatory compliance, licensing, and standardization in the transport sector georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 370 can be facilitated through decentralized decision-making processes enabled by smart contracts. this not only ensures compliance but also fosters a collaborative and transparent regulatory environment. smart contracts in fleet management the use of smart contracts extends to fleet management, offering a secure and automated framework for monitoring vehicle health, scheduling maintenance, and managing fuel consumption. smart contracts can autonomously trigger maintenance schedules based on predefined criteria, optimizing the operational efficiency of transport fleets. additionally, they facilitate transparent communication between vehicle sensors and maintenance providers, ensuring timely interventions and reducing the risk of breakdowns [3-4]. while the integration of rfid and smart contracts presents numerous advantages, challenges persist. concerns about data privacy, standardization across diverse systems, and the upfront costs of implementing these technologies remain areas of consideration. however, ongoing research and collaborative efforts within the industry are addressing these challenges. looking forward, the synergy between rfid and smart contracts in intelligent transport systems is likely to witness continued innovation. advancements in machine learning and artificial intelligence will further enhance the capabilities of these technologies, offering predictive analytics for traffic patterns, maintenance needs, and even anticipating potential disruptions. fleet management, a critical component of modern transportation systems, is undergoing a revolutionary transformation with the integration of smart contracts. these self-executing and tamper-resistant contracts, underpinned by blockchain technology, are reshaping how fleets are monitored, maintained, and optimized for operational efficiency. one of the primary applications of smart contracts in fleet management is the automation of maintenance schedules. traditional maintenance processes often rely on predefined timelines or mileage intervals, leading to either under-maintenance or unnecessary servicing. smart contracts, equipped with predefined criteria such as engine hours, mileage, or diagnostic data, autonomously trigger maintenance schedules. this proactive approach ensures that vehicles receive timely and precisely tailored maintenance, minimizing the risk of unexpected breakdowns and extending the lifespan of the fleet. smart contracts bring transparency to the record-keeping process in fleet management. maintenance records, service history, and compliance documentation are securely stored in a decentralized georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 371 blockchain, ensuring an immutable and tamper-resistant audit trail. this not only facilitates regulatory compliance but also simplifies the auditing process, reducing administrative burdens and enhancing trust between fleet operators and regulatory bodies. efficient fuel management is a critical aspect of fleet operations. smart contracts can be employed to monitor fuel consumption, optimize routes, and streamline fueling processes. integration with iot devices and sensors allows smart contracts to track real-time fuel levels and trigger fueling processes automatically when predefined thresholds are reached. this not only reduces fuel wastage but also enhances overall fuel efficiency, contributing to cost savings for fleet operators. smart contracts facilitate transparent and decentralized communication between vehicles and maintenance service providers. when a vehicle's sensors detect issues requiring attention, smart contracts can automatically communicate with authorized maintenance providers. this seamless communication ensures that maintenance needs are addressed promptly, minimizing downtime and enhancing operational efficiency. the decentralized nature of blockchain ensures that communication is secure and tamper-resistant. smart contracts play a pivotal role in enhancing fleet safety and compliance. by automating and enforcing compliance regulations within the contracts, fleet managers can ensure that vehicles adhere to safety standards, regulatory requirements, and environmental policies. automated alerts and notifications can be triggered if a vehicle deviates from compliance, allowing for timely interventions and corrective actions. while the integration of smart contracts in fleet management presents numerous benefits, challenges such as data privacy concerns, standardization across diverse systems, and the initial investment in technology adoption need to be addressed. ongoing research and collaboration within the industry are crucial to overcoming these challenges. the marriage of rfid and smart contracts in intelligent transport systems is shaping a future where connectivity, efficiency, and sustainability converge. as these technologies continue to evolve, their transformative impact will undoubtedly redefine the landscape of transportation in the xxi century, ushering in an era of intelligent, adaptive, and seamlessly interconnected transport ecosystems [5-6-7]. the european union has developed an interstate program of research and development works on its creation, which is financed by the eu, individual eu states, and private business. much attention georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 372 is paid to the integration of intellectual potential, a large number of performers of different profiles are involved in the implementation of projects. for example, 44 companies participated in the already completed european project "ddrive-c2x", which included the development of technologies and technical means of warning drivers of various types of danger and assisting them in various situations, and there were 11 supporting partners (fig. 3): fig. 3. development of intelligent transportation systems a new stage intelligent transportation systems are being implemented on more and more on more and more roads around the world. these systems can significantly facilitate and optimize traffic both in urban and intercity traffic. intercity transportation. such goals require the solution of a large number of theoretical and practical challenges. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 373 conclusions the analysis of the best foreign experience in research on its creation allows us to identify the key conditions for success, which include: the leading role of state structures and financial support from the state for its development irrespective of the level of the tasks to be solved, subjects and objects of management, involved in its; application of public-private partnership (ppp) mechanisms for research and development, i.e. cooperation of financial and organizational capabilities of business and governmental authorities. of business and state transport management bodies transportation; an integrated approach, which is expressed, first of all first of all, in involving a wide range of specialists from different fields in solving the tasks of its creation a comprehensive approach is expressed, first of all, in the involvement of a wide range of specialists from various fields of activity in solving the tasks of its creation transportation engineers, leading automobile manufacturing companies, manufacturers of traffic control equipment, communication specialists, software developers, etc. creation of its should become a priority task of the ministry of transport of russia, as lagging behind in their development will significantly reduce the competitiveness of our transportation complex. in addition to reducing its functional efficiency related, in fact, to the tasks of passenger and cargo transportation, the issues of ensuring the safety of all road users will not be solved. creation of its is the most important task ensuring high efficiency of the transportation complex functioning and a strategic direction in ensuring its safety. it is necessary to intensify work in this direction under state management. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 374 references: 1) e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 2) e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp.205-210. 3) doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-8488 pages: 84 – 88 4) giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 5) giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 1-6. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 6) nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, and nino kakhurashvili. 2023. “comparative analysis of complex information system testing methods”. world science, no. 4(82) (november). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 7) tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 175 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.18 : 1, ,2, 2, 2, 2, 2 1 2 , . 32 , , , . , . . , , . . . , , , . , . . 8 . , , . . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 176 : , , , , . . , .[7] ( ) (icd l10), (icd l10.1), icd l10.2), (icd l10.3) da (icd l10.4). . [5] . , , 0,7 5, . : 0,76 ; 3,5 ; 16,1 . [3] , , , [1,2,3]. : 1 < 1,5 ; 1 < 4 . . 40 – 60 . , . , 17,7% 30 [1,2,3]. , , , . , ) . [6] georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 177 . , , [7], , , -1 3 igg . -1 -3 . , -1, , , -3 ( ). -3, -1 . , igg. [4] „ “, 1999 . mahoney, m.g., wang, z., rothenberger, k., koch, p.j., amagai, m. stanley, j.r. 32 , , , . : 3 . 2 . -3 : , ( , ). 3 , 1 , dsg3, , dsg1 dsg3. 1 dsg1 dsg3, . 2, 2 georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 178 , , . . : , , , . , , , , . 1. a , . , , . b , , , , . , , , . c . : , , , , , , , . : 1. ; 2. ( ) 7-8 ; 3. . . : a b c georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 179 1. . 2. 23. ( + ) 4. 500,0 + 4 + 1 n2 ( ) 5. 6. 4 4 2-2 2. 2 . : 1. 1 48 (12 ); 2. ) 20 ; 3. ; 4. ; 5. + ) 3 ; 6. 3 , ; 7. ; 8. ) ; 9. ; 10. 1 3; 11. 50 . 2 . , . . 8 . : , , . . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 180 : , , . . , , , . , , . , . : 1. amagai m. pemphigus. in: bolognia jl, schaffer jv, cerroni l. dermatology. 4th ed. new york: elsevier; 2018. p. 494-509. 2. celere bs, vernal s, brochado mjf, segura-muñoz si, roselino am. geographical foci and epidemiological changes of pemphigus vulgaris in four decades in southeastern brazil. int j dermatol. 2017;56:1494-6. 3. kridin k, zelber-sagi s, khamaisi m, cohen ad, bergman r. remarkable differences in the epidemiology of pemphigus among two ethnic populations in the same geographic region. j am acad dermatol. 2016;75:925-30. 4. mahoney, m.g., wang, z., rothenberger, k., koch, p.j., amagai, m. and stanley, j.r., 1999. explanations for the clinical and microscopic localization of lesions in pemphigus foliaceus and vulgaris. the journal of clinical investigation, 103(4), pp.461-468. 5. malik am, tupchong s, huang s, are a, hsu s, motaparthi k. an updated review of pemphigus diseases. medicina (kaunas). 2021 oct 9;57(10):1080. doi: 10.3390/medicina57101080. pmid: 34684117; pmcid: pmc8540565. 6. melchionda v, harman ke. pemphigus vulgaris and pemphigus foliaceus: an overview of the clinical presentation, investigations and management. clin exp dermatol. 2019 oct;44(7):740-746. doi: 10.1111/ced.14041. epub 2019 aug 4. pmid: 31378971. 7. payne as, stanley jr. pemphigus. in: goldsmith la, katz si, gilchrest ba, et al., editors. fitzpatrick’s dermatology in general medicine. new york: mcgraw-hill; 2012. p. 586–99. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 181 pemphigus vulgaris: a clinical case report rusudan kuliashvili, marina kuparadze,2, gigi gorgadze2, , natalia garuchava,2, giorgi zhorzholiani2, mariam morchiladze2 1greek medical foundation hippocrates 2tbilisi state medical university abstract pemphigus vulgaris is a disease belonging to the group of rare severe autoimmune bullous dermatoses, characterized by the formation of various painful morphological skin elements on the skin and mucous membrane. in this article, we discuss the case of a 32-year-old woman, who developed a rash in different parts of her body one and a half months after her third delivery, in particular in the back area, from where it spread to the whole body. the case is interesting both theoretically and practically. from the described case, it is worth noting that in the anamnesis of the patient, a few days after giving birth, the development of rashes on the skin and in the oral cavity, difficulty and discomfort while swallowing. though treatment was carried out by the dermatologist, the process progressed, the condition worsened, the intensity and severity of the rash increased. the rash appeared on the skin first in the back area, from where it spread to the whole body. patient applied to our clinic for diagnosis and treatment. multiple bullae, vesicles, erosions, ulcershyperemic head with serous hemorrhagic crusts in the center are detected on the background of diffusely unchanged skin on the whole body and on the mucous membrane of the oral cavity. she is constantly under the constant monitoring of a therapist, endocrinologist and dermatologist. no recurrence was observed for several months. the patient is on a maintenance dose of metipred 8 mg. it is difficult to talk about long-term results, the disease progressed in a difficult way, currently remission has been achieved. there is no place for additional complications. keywords: erosion, ulcer, dysphagia, hyperemic head, acantholytic cells. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 219 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.20 p, , , , , , , . , . , . , , . . p. p, . p. p, 4,50-4,80% ( ), 96%. : , p, , . , . , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 220 , [1,2]. ( ) ( , ) p [3]; ( ) [4,5,6]. p, . . p. . , . 330 , . , (5,3! -41-7-0) . (dmso) [7], , dmso 10:2. 286 , 1 . p, . ( ) dmso[7]. . , , . , . , . , . 3,0-4,0 % georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 221 . : 5 10% 96% (1:1) . 20 , , . 1,5 , . , (1%), . , , , , , , , , . waters acuity uplc-pda, ms. mw 610 da, m/z (m-h-) 609, 301, : 1. ( ) 3. 25 1 -1 04 4. 82 3. 59 9 -4 58 .7 7 5. 10 9 -5 79 .0 4 5. 43 5 -6 09 .1 0 6. 00 9 -6 09 .1 1 6. 57 2 -5 93 .0 9 7. 22 0 -1 10 6. 04 8. 49 8 -1 10 5. 64 9. 31 5 -7 41 .3 1 10 .5 50 -1 12 .9 2 11 .1 04 -2 65 .1 4 11 .6 21 -4 39 .1 0 11 .7 00 -4 39 .0 8 11 .9 32 -4 39 .0 6 12 .0 41 -4 39 .0 0 13 .0 28 -3 94 .2 9 in te ns ity 0 50000 100000 150000 200000 250000 300000 350000 minutes 0.00 2.00 4.00 6.00 8.00 10.00 12.00 14.00 georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 222 2. p ) uplc-ms, 3d 3. ( ) https://metlin.scripps.edu , . , . 0.000e+000 5.000e+004 1.000e+005 1.500e+005 2.000e+005 2.500e+005 3.000e+005 3.500e+005 in te ns ity 2.00 4.00 6.00 8.00 10.00 minutes 500.00 1000.00 5. 44 0 -6 09 .0 6 in te ns ity 0 100000 200000 300000 400000 minutes 2.00 3.00 4.00 5.00 6.00 7.00 8.00 9.00 georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 223 4. ( ) #1. / (dmso) 1,083 ( ) 1.00 (naoh+c2h5oh) 1,096 ( ) 0.496 ( ) 0.577 ( ) 0.494 ( )dmso 0.950 , dmso[7]. 286 1 . 5. 49 8 -6 09 .1 5 in te ns ity 0 100000 200000 300000 400000 500000 600000 minutes 4.00 5.00 6.00 7.00 8.00 9.00 georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 224 , 0.950 , (0,577 ) (0.494 ). p, 1.083 . dmso. , , , p. : 1. parhiz h., roohbakhsh a., soltani f., rezaeer., iranshahi m. antioxdinat and anti-inflammatory properties of the citrus flavonoids hesperidin and hesperetin:an upadated review of their molecular mechanisms end experimental models. phytother. res.2014;29:323331.doi:10.1002/ptr.5256.-doi-pubmed. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ptr.5256 2. mingcang chen, honggang gu, yiyi ye, bing li, lijuan sun, weiping deng, jingzhe zhang, jianwen liu. protective effects of hesperidin against oxidative stress of tert-butyl hydroperoxide in human hepatocytes. pmid: 20678535.doi:10.1016/j.fct.2010.07.037 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20678535/ 3. lachos-perezd., bassggio a., mayanga-torres p., marostica m., rostagno m., martinezj., forstercarneiro t. subcritical water extraction of flavanones from defatted orange peel. j. crit.fluids.2018;138:7-16.doi:10.1016/j. https://bv.fapesp.br/en/publicacao/147683/subcritical-waterextraction-of-flavanones-from-defatted-ora 4. m. ardzenadze, d. chikovani, a. kalandia, i. kartsivadze. tangerine processing waste and its vuse. international scientific conference “modern problems of ecologe” . batumi, georgian, p.228-232. issn 1512-1976, vol 8 (2022).published 2022-12-04. 5. m.d. ardzenadze, a.g. kalandia, d.m. chikovani,i.i. kartsivadze, e.a. qamadadze, k.r. telia, l.a. koplatadze tangerine wastes a source of dietary fiber sokhumi state university ivane javakhishvili tbilisi state university chemical and technological aspects of biopolymers book volume i, p. 235 international scientific conference food and environmental problems, chtab 2020 6. ardzenadze merab, kartsivadze inga, chikovani darejan, kamadadze elza, telia qetino, koplatadze liathe influence of preprocessing methods on antioxidant activity of mandarin (c.unshiu)waste. proceedings first international scientific-practical conference “new inovations”, akaki tsereteli state university, and imereti agroecological assocationb, p.133-139,2019. http://iaa.org.ge/pdf/conf/collection2019.pdf georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 225 7. . , , citrus. qualitative evaluation of p-vitamin preparation obtained from tangerine pomase darejan chikovani, merab ardzenadze, aleko kalandia, inga karcivadze, lena koplatadze, elene qamadadze, ketino telia batumi shota rustaveli state university institute of agricultural and membrane technology abstract during the processing of citrus fruits into juice and concentrate, a large amount of waste is generated, which remains unused. citrus fruit skin is rich in phenolic compounds, especially hesperidin. it is characterized by high biological activity, has antioxidant properties. it is characterized by high biological activity, has antioxidant properties. for the current period in georgia, waste is not used, it is thrown into the environment, thereby damaging the environment. we have taken important steps in the utilization of mandarin waste. a new technology for taking p-vitamin was developed. the aim of this study was to perfect the method of chemical purification of p-vitamin substance, which was modified by us. the quality indicators of the p-vitamin preparation obtained from mandarin pomase were determined. the use of this chemical cleaning method ensured the purity of the p-vitamin preparation, the quantitative index was 4.50-4.80% (calculated on dry weight), and the quantitative content of hesperedin in it is more than 96%. key words: tangerine pomase, p-vitamin preparation, flavonoids, hesperidin. the works are performed within the framework of the targeted grant of bsu. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 392 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.36 ჯენი ჯოზეფის ლექსი “warning” და მისი ქართული თარგმანი ლელა ებრალიძე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ფილოლოგიის დოქტორი https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია ბრიტანელი პოეტის, ჯენი ჯოზეფის ლექსი “warning” და მისი ქართული თარგმანი. აღნიშნული ნაწარმოებისადმი ჩვენი ინტერესი განპირობებულია მისი განსაკუთრებული პოპულარობით გაერთიანებულ სამეფოში და მის გარეთ. ეს არცთუ დიდი, სახუმარო ლექსი აღსანიშნავია იმით, რომ იგი აშშ-სა და კიდევ 30 სხვა ქვეყანაში შთაგონების წყაროდ გადაიქცა უამრავი ქალისათვის და საფუძველი ჩაუყარა ქალთა საზოგადოებრივი ორგანიზაციის ჩამოყალიბებას. სტატიაში წარმოჩენილია ლექსისათვის დამახასიათებელი დახვეწილი იუმორი, ის მხატვრული ხერხები, რომელთა მეშვეობითაც პოეტი მკითხველზე ესთეტიკურ და ემოციურ ეფექტს ახდენს, ასევე მათი ქართულ თარგმანში გადმოტანის შესაძლებლობები და საშუალებები. ქართული თარგმანი გაანალიზებულია დედანთან შეპირისპირებით და გაკეთებულია შესაბამისი დასკვნები. საკვანძო სიტყვები: ლექსი “warning,” იუმორი, მხატვრული ხერხები, ქართული თარგმანი შესავალი ზოგჯერ ხელოვნის ერთ-ერთი ქმნილება მთელს მის შემოქმედებას გადასწონის და ავტორიც სამუდამოდ მასთან ასოცირდება. ამის მაგალითია, თუნდაც, ბრიტანელი პოეტი, მწერალი და ჟურნალისტი ჯენი ჯოზეფი (1932-2018), ბევრი შესანიშნავი ნაწარმოების, მათ შორის არაერთი პოეტური კრებულისა და ექვსი საბავშვო წიგნის ავტორი, სხვადასხვა (ერიკ გრეგორის, ჩამლის, ჯეიმზ ტეიტ ბლეკის მემორიალური და სხვა) პრემიების ლაურეატი, სამეფო ლიტერატურული საზოგადოების წევრი, ავტორთა საზოგადოების სტიპენდიანტი, რომელიც ინგლისურენოვანი მკითხველისათვის ყველაზე კარგად ცნობილია ლექსით “warning” („გაფრთხილება“). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 393 ეს საკულტო ლექსი, რომელსაც ნონკომფორმიზმისადმი მიძღვნილ ოდასაც უწოდებენ, 1961 დაიწერა, როდესაც მისი ავტორი 29 წლის იყო. იგი პირველად, 1962 წელს, ჟურნალ “the listener”-ში დაიბეჭდა, მოგვიანებით, 1974 წელს − თავად ჯოზეფის კრებულში, სახელწოდებით “rose in the afternoon” და ცნობილი ინგლისელი პოეტის, რომანისტისა და კრიტიკოსის, ფილიპ ლარკინის რედაქტორობით გამოსულ ანთოლოგიაში “the oxford book of twentieth century english verse”, უფრო მეტიც, ლექსი “warning” სასკოლო ანთოლოგიაშიც შეიტანეს და რადიოთიც გადმოსცემდნენ [joseph, 1999, suppl., vol. 354, siii30-siii32]. 1992 წელს ჯენი ჯოზეფმა კვლავ გამოსცა რჩეული ლექსების კრებული (selected poems), სადაც ხსენებული ლექსიც შეიტანა. 1996 წელს კი, bbc-ს მიერ ჩატარებული გამოკითხვის შედეგად, “warning” გაერთიანებულ სამეფოში ყველაზე პოპულარულ ომისშემდგომ ლექსად დასახელდა. ცალკე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ ხსენებულმა ლექსმა საფუძველი ჩაუყარა 1998 წელს ამერიკაში „წითელი ქუდების საზოგადოებად“ (the red hat society) წოდებული ქალთა საზოგადოებრივი ორგანიზაციის შექმნას. 1997 წელს, კალიფორნიელმა მხატვრმა სიუ ელენ კუპერმა მეგობარ ქალს 55 წლის იუბილეზე ჯენი ჯოზეფის “warning” და ანტიკვარულ მაღაზიაში ნაყიდი წითელი შლაპა აჩუქა, რადგან ლექსის დასაწყისში ნათქვამია, რომ მისი ლირიკული გმირი რომ დაბერდება, წითელ ქუდს დაიხურავს. ამის შემდეგ, კუპერს სხვა მეგობრებმაც სთხოვეს იგივე საჩუქარი, ზოგმა თავად შეიძინა იისფერი კაბა და წითელი ქუდი და ასე გამოწყობილები 1998 წლის 25 აპრილს ჩაიზე შეიკრიბნენ. ასე შეიქმნა წითელი ქუდების საზოგადოება, სადაც თავდაპირველად 50 წელს გადაცილებული ქალები შედიოდნენ, ამჟამად კი და აშშ-სა და 30 სხვა ქვეყანაში ყველა ასაკის დაახლოებით 750 000 ქალს აერთიანებს. მაინც რამ მოუპოვა აღნიშნულ ლექსს ასეთი დიდი წარმატება და პოპულარობა? მის განხილვას ქვემოთ შემოგთავაზებთ, ჯერ კი ზოგად დახასიათებას დავჯერდებით. “warning” ურითმო ლექსია, მაგრამ რიტმისა და გამეორების წყალობით პოეტი ახერხებს მის ერთ მთლიანობად შეკვრას და თემის შესაფერისად აჟღერებას. მისი მთავარი ღირსებაა საოცარი იუმორი, უშუალობა და ოპტიმიზმი, რითაც ასე ხიბლავდა და დღესაც ხიბლავს მკითხველს. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, ცხადი ხდება, რომ, მიუხედავად ლექსის სისადავისა, მისი ადეკვატურად თარგმნა თარგმანმცოდნეობაში დღესდღეობით აღიარებული კრიტერიუმების მიხედვით, დედნის ერთგულების პრინციპის დაცვით, იოლ ამოცანას არ წარმოადგენს. ხსენებულ კრიტერიუმებში ვგულისხმობთ რეალობასთან და ლირიკულ გმირთან ავტორის დამოკიდებულების თარგმანში გადმოტანას, დედნისეული ფორმისა და შინაარსის ერთიანობის შენარჩუნებას, მკითხველის წინაშე თარგმანის ეპოქისა და კულტურის წარმოჩენას და მის კულტურასთან უცხო კულტურის სინთეზის მიღწევას, ფუნქციური კომპენსაციის გზით ავტორის სტილის რეპროდუქციას [ფანჯიკიძე, 1988:20, 31], ლექსში მოცემულ ფაქტობრივ ინფორმაციასთან ერთად კონოტატიური, ქვეტექსტური და ხატობრივი ინფორმაციის სწორად გადმოცემას [მერაბიშვილი, 2005:312], რის შედეგადაც, მკითხველზე ემოციური და ესთეტური შთაბეჭდილების მოხდენის თვალსაზრისით, თარგმანი დედანს გაუტოლდება. ეს წარმოადგენს მხატვრული თარგმანის მთავარ მიზანს, რომლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 394 განხორციელებაც ადრე ბევრ ცნობილ თეორეტიკოსსა თუ შემოქმედს შეუძლებლად მიაჩნდა. ამას მოწმობს თუნდაც აუგუსტ შლეგელის მოსაზრება, რომ „ყოველგვარი თარგმანი „განუხორციელებელი პრობლემის გადაჭრის მცდელობაა“, ან თუნდაც სერვანტესის მიერ თარგმანის უკუღმა ამოტრიალებულ ფლამანდრიულ ხალიჩასთან შედარება [მერაბიშვილი, 2005:13]. თარგმანისადმი უნდობლობის გამოსახატად სხვა მეტაფორებიც მოუმარჯვებიათ, მაგალითად, პირზე ცხვირსახოცაფარებული კოცნა [house, 2013:3]. საბედნიეროდ, თარგმანის თეორიის მიერ ჯერ კიდევ გასულ საუკუნეში მოპოვებული ისეთი მიღწევების წყალობით, როგორიცაა იუჯინ ნაიდას დინამიკური ეკვივალენტობის პრინციპი [nida, 1993:24], დღეს მსგავსი სკეპტიციზმის საფუძველი აღარ არსებობს, გაზრდილია ნდობაც და მოთხოვნებიც ლიტერატურული, მეტადრე პოეტური თარგმანის მიმართ. ამგვარი ვითარების გათვალისწინებით, ვფიქრობთ, საინტერესო იქნება თუ საკუთარი ნაშრომის მკითხველის სამსჯავროზე გამოტანისას მთარგმნელი მას საკუთარ გამოცდილებასაც გაუზიარებს და ისაუბრებს იმაზე, თუ როგორ გაართვა თავი იმ სირთულეებს, თარგმნის პროცესში რომ შეხვდა და რამ განაპირობა მისი ესა თუ ის არჩევანი. ასე რომ, წინამდებარე სტატიაში გთავაზობთ ჯენი ჯოზეფის ლექსის “warning” საკუთარი თარგმანის დედანთან შეპირისპირებით ანალიზს. ლექსის განხილვა ჯოზეფის იუმორით აღსავსე, ხალას სტრიქონებში იკითხება პროტესტი მის თანამედროვე საზოგადოებაში არსებულ ქცევის წესებსა და მოთხოვნებზე. როგორც ლექსის სათაურიდანვე ჩანს, მისი ლირიკული გმირი მკითხველს აფრთხილებს. იგი ხმამაღლა აცხადებს, რომ გადაწყვეტილი აქვს სიბერეში მაინც გათავისუფლდეს იმ შეზღუდვებისაგან, რომელთაც მთელი ცხოვრება იცავდა და მოიქცეს ისე, როგორც თავად მოესურვება. აზრობრივად და სტრუქტურულად ლექსი ოთხ (11, 4, 4 და 3-სტრიქონიან) ნაწილად არის გაყოფილი. დასაწყისში ავტორი პირველ პირში საუბრობს: იქადნება, რომ დავბერდები, იისფერ კაბას ჩავიცვამ და წითელ ქუდს დავიხურავ, რომელიც არც კაბას შეეფერება და არც მე მომიხდებაო. when i am an old woman i shall wear purple with a red hat which doesn't go, and doesn't suit me. შემდეგ ამატებს, რომ მთელ პენსიას ბრენდიზე, ზაფხულის ხელთათმანებსა და ატლასის სანდლებზე, ანუ ფუფუნების საგნებზე დახარჯავს, კარაქისთვის კი ფულს აღარ დაიტოვებს. and i shall spend my pension on brandy and summer gloves and satin sandals, and say we've no money for butter. ამასთან, ჯოზეფის გმირი მრავალი უცნაურობისა და პატარ-პატარა ხულიგნობების ჩადენასაც აპირებს, მაგალითად, მაღაზიებში გასასინჯად გამოფენილ პროდუქტებს ხარბად გადასანსლავს, ცრუ განგაშს ატეხს, მოაჯირებს თავის ხელჯოხს გააყოლებს, წვიმაში სახლის ჩუსტებით გავა, სხვების ბაღებში ყვავილებს დაკრეფს და ფურთხებასაც კი ისწავლის, ყოველივე ამას კი იმით ამართლებს, რომ სურს ახალგაზრდობისას გამოჩენილი თანდაჭერილობა აინაზღაუროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 395 i shall sit down on the pavement when i'm tired and gobble up samples in shops and press alarm bells and run my stick along the public railings and make up for the sobriety of my youth. i shall go out in my slippers in the rain and pick flowers in other people's gardens and learn to spit. მკითხველს ღიმილს მოჰგვრის მოხუცი ქალბატონის წარმოდგენა, რომელიც ასე იქცევა. ლექსის მეორე ნაწილში ქალი ქმარს მიმართავს, რომლისგანაც მოელის, რომ სიბერეში, შესაძლოა, საშინელი პერანგები ჩაიცვას, გასუქდეს, ხან უამრავი სოსისი და ხანაც მხოლოდ მწნილი და პური ჭამოს, ნივთები შეაგროვოს და ყუთებში ჩაყაროს. you can wear terrible shirts and grow more fat and eat three pounds of sausages at a go or only bread and pickle for a week and hoard pens and pencils and beermats and things in boxes. დიდი იუმორია ჩაქსოვილი შემდეგ ნაწილში მოცემულ მოწოდებაში, რომ იქამდე, ანუ დაბერებამდე, ისეთი ტანისამოსი უნდა ატარონ, რომელიც წვიმისგან დაიცავს, ბინის ქირა გადაიხადონ და ქუჩაში გინებისგანაც თავი შეიკაონ, რომ ბავშვებს კარგი მაგალითი მისცენ, სტუმრებიც მოიწვიონ სადილად და გაზეთებიც იკითხონ. but now we must have clothes that keep us dry and pay our rent and not swear in the street and set a good example for the children. we must have friends to dinner and read the papers. მთავარი ინტრიგის შემცველია ლექსის ბოლო ნაწილი, რომელსაც მოულოდნელობის ეფექტი აქვს მკითხველზე. ლირიკული გმირი ერთბაშად ეჭვქვეშ აყენებს იმას, რასაც ახლახან ამბობდა და საკუთარ თავს ეკითხება, უკვე ხომ არ წამევარჯიშა ამ ყველაფერში, რომ ნაცნობები მთლად შოკში არ ჩავარდნენ, როდესაც დავბერდები და იისფერში გამოვეწყობიო. but maybe i ought to practice a little now? so people who know me are not too shocked and surprised when suddenly i am old, and start to wear purple. თარგმანის ანალიზი როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ლექსი “warning” 1960-იანი წლების დასაწყისში დაიწერა, სანამ ფემინიზმის მეორე ტალღა, სიყვარულის ზაფხული და კულტურული რევოლუცია საზოგადოების დამოკიდებულებას ქალებისადმი და თავად ქალების მიერ საკუთარი თავის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 396 აღქმას ბრიტანეთშიც და სხვა ქვეყნებშიც რადიკალურად შეცვლიდა. ჯენი ჯოზეფის ახალგაზრდობაში ქალისაგან ჯერ კიდევ ოჯახის შექმნასა და მასზე ზრუნვას უფრო მოელოდნენ, ვიდრე მუშაობას. ამასთან, აღსანიშნავია საზოგადოებრივი აზრი და საზოგადოებაში მიღებული ქცევის ნორმები, ასევე ჩაცმის კულტურა, რისი გათვალისწინებაც მისი ყოველი წევრისათვის აუცილებელია. ყოველივე ეს გარკვეულ ჩარჩოში აქცევს ადამიანს, მეტადრე ქალს და სწორედ ამ ჩარჩოდან გამოსვლას და სტერეოტიპების დამსხვრევას აპირებს ჯოზეფის ლექსის ლირიკული გმირი მაშინ, როდესაც მოხუცდება და მისთვის საკუთარი სურვილები უფრო მნიშვნელოვანი გახდება, ვიდრე კეთილგონიერება. თუმცა, როგორც ლექსის ბოლოს ირკვევა, იგი მთლად სიბერემდე მოცდას არ აპირებს და უკვე სურს საზოგადოებრივ აზრს გამოწვევა ესროლოს. აღსანიშნავია ჯოზეფის ოპტიმისტური დამოკიდებულება სიბერისადმი, რაც, თუ მის დროში დიდი სითამამე იყო, ახლა უკვე დიდი ხანია დამკვიდრებულია დასავლურ სამყაროში, სადაც სიბერე შვილიშვილების მოვლასთან, ავადმყოფობასა და სიკვდილთან კი არ ასოცირდება, არამედ, პირველ ყოვლისა, თავისუფლებასთან, მოგზაურობასა და ცხოვრებით ტკბობასთან, რადგან პენსიაზე გასვლის შემდეგ ადამიანებს დროც ბევრი აქვთ და დანაზოგიც. იუმორთან ერთად, ალბათ, სწორედ ოპტიმიზმმა მოხიბლა ასე „გაფრთხილების“ მკითხველი და ჩვენი არჩევანიც, გარკვეულწილად, ამან განაპირობა, რადგან სიცილი, სიხალისე და ბედნიერება გადამდებია და ქართველ მკითხველსაც ნამდვილად არ აწყენდა. გადავიდეთ თარგმანის ანალიზზე. ლექსი სადაა, ადვილად გასაგები, ურითმო და, ერთი შეხედვით, მისი თარგმნა დიდ სირთულეს არ უნდა წარმოადგენდეს, მაგრამ, მეორეს მხრივ, დიდი პასუხისმგებლობაა მისეული იუმორის, უშუალობისა და ჟღერადობის თარგმანში გადმოტანა. ჩვენს ამოცანას შეადგენდა ისეთი თარგმანის შექმნა, რომელიც ქართველ მკითხველსაც ესთეტურ სიამოვნების მიანიჭებდა, დედნის ხიბლს შეაგრძნობინებდა და ღიმილს მოჰგვრიდა, და თუ რამდენად შევძელით ეს, თავად მკითხველმა უნდა განსაჯოს. ქვემოთ ნაწილ-ნაწილ გავაანალიზებთ საკუთარ თარგმანს და ყურადღებას გავამახვილებთ იმ მომენტებზე, რაც ჩვენთვის სირთულეს წარმოადგენდა. ლექსის დასაწყისშივე ნახსენებია ფერი “purple”. უნდა აღინიშნოს, რომ ეს სიტყვა იისფრის უამრავ ტონს აღნიშნავს, ღია იასამნისფრიდან დაწყებული და მელნისფრით დამთავრებული. მის მნიშვნელობათა შორისაა ასევე „მუქი წითელი“ და „სისხლისფერი“ [https://dictionary.ge/ka/]. ლექსის მიხედვით, მისმა ლირიკულმა გმირმა სიბერეში კაშკაშა კაბა უნდა ჩაიცვას, რომელიც მას არ მოუხდება და წითელ ქუდთან შეუსაბამო იქნება. სავარაუდოდ, მყვირალა ფერი იგულისხმება, მუქ ვარდისფერთან მიახლოებული29. იმდროინდელი სტანდარტებით, როდესაც ეს ლექსი დაიწერა, შეგვიძლია წითელი და იისფერი ერთმანეთთან შეუსაბამოდ ჩავთვალოთ. ამ ტონებიდან იასამნისფერიც გამოვრიცხეთ და მელნისფერიც, რადგან იასამნისფერი ბაცი და ნაზია, მელნისფერი კი, პირიქით, მეტისმეტად მუქია საიმისოდ, რომ თვალშისაცემი იყოს; 29 ამის გამო ადრინდელ თარგმანში „ვარდისფერს“ მივანიჭეთ უპირატესობა წითელთან მისი შეუსაბამობის გამო, მაგრამ ახლა შევცვალეთ. ძველი თარგმანი დაბეჭდილია 2006 წელს გამოცემულ ანთოლოგიაში სახელწოდებით „ლირიკული მოზაიკა. ბრიტანელი და ამერიკელი პოეტები“. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 397 მუქი წითელი და სისხლისფერი თავადაც წითელია და ქუდთან კონტრასტს ვერ შექმნის; სიტყვა „მეწამული“, ვფიქრობთ, ლექსში რომანტიკულ განწყობას შემოიტანდა, რადგან იგი დიდებულებასთან, ბუნების სურათებთან ასოცირდება (მეწამული სამოსი, მეწამული ცა, ღრუბლები, ზღვა, მთვარე), ამიტომ ავირჩიეთ „იისფერი“. საინტერესოა, რომ „წითელი ქუდების საზოგადოების“ 50 წლამდე ასაკის წევრები ვარდისფერ ქუდებსა და უფრო ღია ფერის კაბებს ატარებენ, რითაც განსხვავდებოდნენ უკვე 50 წელს გადაშორებული, იისფერ კაბებში გამოწყობილი და წითელი ქუდებით მორთული ქალებისაგან. ჩვენს თარგმანში ლექსის პირველი სტრიქონები ასე ჟღერს: რომ დავბერდები, ტანთ ჩავიცვამ იისფერ კაბას, თავზეც წითელ ქუდს უგემოვნოდ ჩამოვიფხატავ. იმ აზრის გადმოსაცემად, რომ ქუდი არც კაბას უხდება და არც ლირიკულ გმირს (“with a red hat which doesn't go, and doesn't suit me”), მოვიშველიეთ სიტყვა „უგემოვნოდ“. შეუსაბამობის ხაზგასასმელად და მოხდენილობის გამოსარიცხად გამოვიყენეთ ასევე „ჩამოვიფხატავ“ როგორც უარყოფითი ელფერის მქონე სიტყვა. ის ადგილი, სადაც ნათქვამია, რომ სიბერეში ქალი მთელ პენსიას ფუფუნების საგნებზე დახარჯავს, კარაქისთვის კი ფულს არ გაიმეტებს, ასე გადმოვიტანეთ: ბრენდის, ზაფხულის ხელთათმანებს, ატლასის სანდლებს სულ მივახარჯავ ჩემს პენსიას და კარაქისთვის აღარ დამრჩება არც ერთი პენი. გამოვიყენეთ ინგლისური ხურდა ფულის სახელწოდება, რაც ქართველ მკითხველს უფრო ნათლად მიანიშნებს, რომ ლექსის ლირიკული გმირი ბრიტანელია. ბრიტანული საზოგადოება ხომ ცნობილია თავდაჭერილობითა და თავაზიანობით. სწორედ ეს თავშეკავება და რესპექტაბელურობა აქვს მობეზრებული ჯენი ჯოზეფის გმირს და სურს სიბერეში მაინც დაარღვიოს ქცევის ის ნორმები, მთელი ახალგაზრდობა რომ იძულებით იცავდა. აკი ამბობს კიდევაც, “ … and make up for the sobriety of my youth” („და ჩემი ახალგაზრდობის ზომიერებას ავინაზღაურებ“ -სიტყვასიტყვითი თარგმანი). ხსენებული ფრაზა ჩვენს თარგმანში ასე გადმოვიდა: „ახალგაზრდობას სიდინჯესაც თან გავაყოლებ“. ამ აზრის გასაძიერებლად, იმ ადგილას, სადაც გმირი ამბობს, რომ წვიმაშიც კი სახლის ჩუსტებით გავა, დავამატეთ სიტყვა „ავცეტდები“ („ავცეტდები და წვიმაშიაც ჩუსტებით გავალ“). აქ გვინდა ცალკე გამოვყოთ ფრაზა “gobble up samples in shops”. საქმე ისაა, რომ ბრიტანეთში გასული საუკუნის 60-იანი წლებისთვის, როდესაც ლექსი “warning” შეიქმნა, უკვე არსებობდა სურსათის მაღაზიებში გასასინჯად პროდუქტების ე.წ. „ნიმუშების“ (“samples”) მყიდველისთვის შეთავაზების პრაქტიკა. ახლა ეს პრაქტიკა აღარც ჩვენთვისაა უცხო, მაგრამ მაინც უხერხულობა შეგვიქმნა სიტყვამ “samples” − გაგვიჭირდა მისი ქართული შესატყვისის პოვნა, რომელიც ზუსტად გადმოსცემდა აღნიშნული ცნების მნიშვნელობას და ხელოვნური არ იქნებოდა, როგორც, მაგალითად, „ნიმუშები“. საბოლოოდ, არჩევანი შევაჩრეთ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 398 „სასუსნავებზე“ („მაღაზიებში სასუსნავებს შევახრამუნებ“) და შენიშვნაში მივუთითეთ, რომ ლექსში საუბარია მაღაზიაში მომხმარებლისთვის პროდუქტის გასასინჯად შეთავაზებაზე მისთვის ახალი პროდუქტის გაცნობის მიზნით. თუმცა, მათთვის, ვინც უკვე იცნობს გამოფენილ პროდუქტებს ან მათ ყიდვას არ აპირებს, უფასოდ „სასუსნავების შეხრამუნება“, რასაც ლექსის გმირი აპირებს, ცუდ ტონად ითვლება. ლექსის პირველ ნაწილში ყურადღებას იქცევს ანაფორა, ანუ ტაეპების დასაწყისში სიტყვის (კავშირი “and”) გამეორება, რაც რიტმის შექმნას და ჩამოთვლილი ქმედებების ერთმანეთთან დაკავშირებას ემსახურება. ჩვენთვის კარგად არის ცნობილი ანაფორის თარგმანში წარმატებით გადმოტანის მაგალითები. უპირველეს ყოვლისა, გვახსენდება შექსპირის 66-ე სონეტის ქართული თარგმანები, რომელთაგან დავასახელებთ ყველაზე ცნობილთ: გ. გაჩეჩილაძისა და რ. თაბუკაშვილის ბრწყინვალე თარგმანებს, სადაც ანაფორული სიტყვა “and” გადმოტანილია როგორც „და“ (გაჩეჩილაძესთან „და“) და „რადგან“ (თაბუკაშვილთან). იმის გათვალისწინებით, თუ რაოდენ მნიშვნელოვანია თარგმანში დედნისეული მხატვრული ხერხების შენარჩუნება, ჩვენს თარგმანში ანაფორად „და“-ს გამოყენება ვცადეთ, თუმცა ამან ლექსის ქართულ, ჩვენეულ ვარიანტს, ცოტა არ იყოს, დაძაბული, დრამატული ჟღერადობა შესძინა და სიმსუბუქე დაუკარგა, ვერ ჩაჯდა რიტმში, რომელიც, შევეცადეთ მაქსიმალურად მიგვესადაგებინა დედნის განწყობისთვის. აქ პრობლემას ქმნის ის ფაქტი, რომ ინგლისური მონოსილაბური ენაა, ქართული სიტყვები კი გაცილებით გრძელია და მარცვლების რაოდენობა თარგმანში ყოველთვის მეტი გამოდის, ჩვენი სტრიქონებიც, შესაბამისად, დედანთან შედარებით უფრო გრძელია, ამიტომ, უბრალოდ ვერ ჩავატიეთ თუნდაც მოკლე „და“. არ გამოვრიცხავთ, რომ სხვა მთარგმენლს თავის ვარიანტში ეს მოეხერხებინა, მაგრამ ჩვენს ტექსტს არ მოუხდა და ამიტომ შეიძლება ჩაითვალოს დანაკარგად. ჯოზეფის ლექსის პირველი ნაწილი ჩვენს თარგმანში ასე ჟღერს: გაფრთხილება რომ დავბერდები, ტანთ ჩავიცვამ იისფერ კაბას, თავზეც წითელ ქუდს უგემოვნოდ ჩამოვიფხატავ. ბრენდის, ზაფხულის ხელთათმანებს, ატლასის სანდლებს სულ მივახარჯავ ჩემს პენსიას და კარაქისთვის აღარ დამრჩება არც ერთი პენი. თუ დავიღალე, დავსკუპდები იქვე ასფალტზე, მაღაზიებში სასუსნავებს30 შევახრამუნებ და თითს დავაჭერ განგაშის ღილაკს, ავახმიანებ მოაჯირებს ჩემი ხელჯოხით, ახალგაზრდობას სიდინჯესაც თან გავაყოლებ, ავცეტდები და წვიმაშიაც ჩუსტებით გავალ, მერე ყვავილებს დავკრეფ სხვის ბაღში, 30 ინგლისურად samples („ნიმუშები“), მიუთითებს პროდუქტების ნიმუშებზე, რომელთაც მაღაზიებში მომხმარებლებს გასასინჯად სთავაზობენ, რათა, მოწონების შემთხვევაში, მათ ეს პროდუქტები შეიძინონ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 399 და ფურთხებაშიც გავიწაფები. ლექსის მეორე ნაწილში, იმის ხაზგასასმელად და მკვეთრად წარმოსაჩენად, რომ ლირიკული გმირი ქმარს მიმართავს, ასევე უშუალობის და სახუმარო ეფექტის შესაქმენლად, გამოვიყენეთ სიტყვა „ვაჟბატონო“: შენც, ვაჟბატონო, თუ მოგინდა, უშნო პერანგებს ამოიჩემებ, თან გასუქდები. დედანში ნათქვამია, რომ ქალის მეუღლეს სიბერეში შეუძლია საშინელი პერანგები ატაროს (“you can wear terrible shirts”). ჩვენი აზრით, კარგი გადაწყვეტილებაა სიტყვის „ამოიჩემებ“ გამოყენება, რადგან ეს სიტყვა ადამიანის ახირებაზე მიანიშნებს, საშინელი პერანგების ტარება კი სხვა არაფერია, თუ არა ახირება. ზემოთ უკვე ვახსენეთ, რომ ინგლისური სიტყვები ქართულზე ბევრად მოკლეა. მაგალითად, განსაკუთრებით პრობლემური აღმოჩნდა სიტყვა “beermats”, რომელიც ქართულში გადმოვიდა როგორც „ლუდის კათხების დასადგამები“. ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ ქართულ თარგმანში სტრიქონების სიგრძე, კერძოდ ტაეპში მარცვალთა რაოდენობა ბევრად სჭარბობს დედნისას. ამ შემთხვევაში ერთნახევარი ტაეპი დაგვჭირდა. and hoard pens and pencils and beermats and things in boxes ლუდის კათხების დასადგამებს, კალმებს თუ ფანქრებს შეაგროვებ და ყუთებში ჩაყრი. ლექსის მეორე ნაწილი ქართულად ასე გადმოვიტანეთ: შენც, ვაჟბატონო, თუ მოგინდა, უშნო პერანგებს ამოიჩემებ, თან გასუქდები. ხანდახან ჯერზე სამ გირვანქა სოსისს მიირთმევ, მერე მთელ კვირას ხოლოდ პურს და მწნილს დასჯერდები. ლუდის კათხების დასადგამებს, კალმებს თუ ფანქრებს შეაგროვებ და ყუთებში ჩაყრი. მაგრამ ჯერ ისე უნდა გვეცვას, რომ არ დავსველდეთ, გადავიხადოთ ბინის ქირა და ქუჩაშიაც ნუ შევიგინებთ, ცუდ მაგალითს ნუ მივცემთ ბავშვებს. მოვიპატიჟოთ მეგობრები ზოგჯერ სადილად და გაზეთებიც ვიკითხოთ ხოლმე. რაც შეეხება ნაწარმოების ბოლო, მესამე ნაწილს, სადაც ამ ლექსისთვის დამახასიათებელი იუმორი კულმინაციას აღწევს ლირიკული გმირი „ეშმაკურად“ გვაპარებს, ერთბაშად შოკში რომ არ ჩავაგდო საზოგადოება, იქნებ ცოტ-ცოტა უკვე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 400 მევარჯიშაო მთავარ ამოცანას სწორედ იუმორის, სახუმარო ტონის გადმოტანა წარმოადგენს. ჩვენ ამ ამოცანას ასე გავართვით თავი: იმასაც ვფიქრობ, უკვე ვარჯიშს ხომ არ შევუდგე, რომ ჩემს ნაცნობებს უცბად გული არ შეუღონდეთ, როცა იისფერ კაბას ჩავიცვამ. დასკვნა წინამდებარე სტატიაში მოთხრობილია ჯენი ჯოზეფის ყველაზე პოპულარული ლექსის ისტორია, მოცემულია აღნიშნული ლექსის განხილვა და ქართული თარგმანის დედანთან შეპირისპირებითი ანალიზი. ყურადღება გამახვილებულია იმ ელემენტებზე, რომელთა თარგმნამაც ჩვენგან განსაკუთრებული ძალისხმევა მოითხოვა და წარმოდგენილია საბოლოო შედეგი, თუ როგორ გადმოვიდა ისინი თარგმანში. ასეთი ელემენტებია, მაგალითად, კულტურული რეალიები, რამაც კომენტარის დართვის საჭიროებაც კი შექმნა; ასევე ცნებები, რომლებიც ინგლისურად მოკლე სიტყვებით გამოიხატება, ქართულად კი გაცილებით ვრცლად გადმოიცემა; მეტად მნიშვნელოვანი იყო ლექსის უშუალო, ლაღი განწყობისა და მსუბუქი იუმორის შენარჩუნება და ქართული თარგმანის სახუმარო ტონით მიწოდება მკითხველისათვის, რაც, მეტწილად ლექსიკური საშუალებების მეშვეობით მოხდა. ასევე გადმოსატანი იყო დედნისეული რიტმი და ჟღერადობა, რაც, ვფიქრობთ, მოხერხდა მიუხედავად იმისა, რომ ქართული ლექსის ტაეპები დედანთან შედარებით გრძელია. ვფიქრობთ, მთარგმნელის მიერ თარგმანზე მუშაობის პროცესის აღწერა და კონკრეტული არჩევნის ახსნა-დასაბუთება, ასევე საკუთარი გამოცდლების გაზიარება მკითხველისათვის საინტერესო უნდა იყოს, ისევე როგორც თავად განხილული ლექსი, მისი ისტორია და ქართული თარგმანი. მსგავს პრაქტიკას არაერთი, თუმცა არც ისე ბევრი ცნობილი ქართველი მთარგმნელი და თარგმანის თეორეტიკოსი მიმართავდა და იგი ჩვენც სასარგებლოდ და ღირებულად მიგვაჩნია, რამაც გადაგვაწყვეტინა მკითხველისათვის არა მხოლოდ საკუთარი თარგმანის, არამედ საკუთარი გამოცდილების გაზიარებაც. გამოყენებული ლიტერატურა  ებრალიძე ლ., − ლირიკული მოზაიკა. ბრიტანელი და ამერიკელი პოეტები. თბილისი 2006  მერაბიშვილი ი. პოეტური თარგმანის ლინგვისტიკა, თბილისი, 2005. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 401  ფანჯიკიძე დ. თარგმანის თეორია და პრაქტიკა, თბილისი, 1988  house, j., “translation”, oxford, 2013  joseph j. jenny joseph on the popularity of her poem "warning". lancet. 1999 nov;354 suppl 3:siii30-2. doi: 10.1016/s0140-6736(99)90272-6. pmid: 10560651  nida, eugene a. language, cultuire and translating. shanghai: shanghai foreign languages education press. 1993.  https://poetryarchive.org/poet/jenny-joseph/  https://dictionary.ge/ka/  nadejda menshina’s author blog silver academy, https://academikstar.blogspot.com/2021/05/votstanu-starukhoy-kuplyu-sebe-staret-neskuchno-vmeste-s-jenny-joseph-i-obshchestvomkrasnykh-shlyap.html warning by jenny joseph and its georgian translation lela ebralidze abstract the present paper deals with warning, a poem by the british poet jenny joseph, and its georgian translation. the interest in this poem is conditioned by its exceptional popularity in and outside the uk. this small, humorous poem is noteworthy for being a source of inspiration for many women in the us and 30 other countries and prompting the establishment of an international social organization of women. the paper lays stress on the subtle humor characteristic of the poem and the literary devices used by the author to produce aesthetic and emotional effects on readers as well as the possibility and means of their transformation in the georgian translation. this article provides a comparative analysis between the translation and its original and respective conclusions. key words: poem, warning, humor, literary devices, the georgian translation georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 54 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.07 pharmacological potency of the different polarity fractions from the rosa damascena georgian cultivar oil waste aqueous extract. karen mulkijanyan 1, marine sulakvelidze 1, natela gogitidze 1, nadezhda mushkiashvili 1, zhana novikova 1, nino aleksidze 2, sopio gokadze 2, 3 and lasha mskhiladze 1, 2 1department of preclinical pharmacological research, tbilisi state medical university i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi, georgia 2direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. 3scientific-research and practical skills laboratory of the pharmacy faculty, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. corresponding author: lasha mskhiladze, l.mskhiladze@tsmu.edu abstract damask rose (rosa x damascena herrm) is a well-known species within the genus rosa l. cultivated in numerous countries due to its ornamental properties and especially for the valuable essential oil found in its flower petals. the latter has been utilized in perfumery, cosmetics, aromatherapy, and medicinal treatmentsfor centuries. overall, the studies on r. damascena provide promising insights into its diverse effects and applications. however, it is important to note that further research is needed to validate these findings and fully understand the mechanisms underlying the observed effects. the present study aimed to assess the pharmacological features of the potency of the different polarity fractions rdf-h2o, rdf-50% and rdf-100% derived from the aqueous extract of rose oil waste from the r. damascena georgian cultivar. in the carrageenan-induced acute inflammation model in rodents, it was established that all three fractions rdf-h2o, rdf-50% and rdf-100% have an anti-inflammatory effect of higher-thanaverage strength. among them, rdf-50% was significantly more active and, caused the 62.5% inhibition of the edema. a similar efficacy trend was revealed when evaluating the analgesic properties in mice in "hot plate" model, but the most powerful analgesic effect was shown by fractions rdf-50% and rdf-100%, the maximum effect of which (86.0 and 99.7%, respectively) was observed 1 hour after administration. as a result of the experiment on the gastric ulcer model caused by absolute ethanol in rodents, it was revealed that the samples rdf-h2o and rdf-100% have a gastroprotective effect of medium strength (48 and 40%, respectively), whereas rdf-50% appeared less effective. the findings georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 55 of current study highlight the potential of further investigation of the above-mentioned fractions to identify individual constituents responsible for the observed pharmacological effects. keywords: rosa damascena extract; anti-inflammatory; analgesic; gastroprotective introduction rosa x damascena hermm, commonly known as damask rose [32, 34], has been the subject of multiple studies investigating its effects in various domains, which highlight the potential benefits and applications of the plant [16, 35]. the historical significance of r. damascena as a medicinal herb is one aspect explored. for ages it has been traditionally used in different cultures for various purposes, including managing cardiovascular disorders, gastrointestinal problems, and nervous system disorders. [17, 18]. these traditional uses hint at the potential therapeutic effects of r. damascena. another area of research focuses on the chemical composition of r. damascena essential oil and its antimicrobial and antioxidant activities. the essential oil has shown promising antimicrobial properties, inhibiting the growth of microorganisms, and it exhibits antioxidant activity, which could have implications for health and well-being [3, 8, 24, 25] furthermore, there is scientific evidence supporting the pharmacological effects of r. damascena. in addition to aforesaid activities, studies have demonstrated that r. damascena could have broader applications in the field of pharmacology and medicine [5, 12, 13, 29, 33]. in recent years, efforts have been made to explore the waste generated during the extraction of rose oil from r. damascena flowers. due to the relatively low oil content in the flowers, the industrial extraction process produces substantial amounts of waste, including solid residues and wastewater. in the past decade, several methods for valorisation of rose waste have been developed [30, 31]. studies have revealed that the waste contains a significant amount of biologically active compounds, particularly polyphenols, flavonoids, and polysaccharides [2, 4, 6, 14, 11, 15, 20, 23]. these compounds hold potential for various applications in the pharmaceutical, nutraceutical, and cosmetic industries. by utilizing the waste, researchers aim to maximize the utilization of the r. damascena plant and minimize environmental impact. research on the polar and non-polar extracts obtained from r. damascena flower petals has provided valuable insights into their chemical composition, bioactive compounds, and potential applications. these extracts have attracted significant attention due to the presence of various bioactive components that contribute to their pharmacological properties and industrial significance. [27]. non-polar extracts, such as essential oils obtained through processes like hydro distillation, have been a subject of interest due to their aromatic properties and commercial applications. r. damascena essential oil is highly valued in the perfume and cosmetic industries for its exquisite fragrance. the chemical composition of essential oils from r. damascena can vary significantly depending on factors such as climatic conditions, soil composition, and extraction techniques [10]. the major constituents of these oils typically include various terpenes and aromatic compounds. the unique composition of essential oils contributes to their pleasant scent and therapeutic effects [9]. furthermore, the essential oil has been utilized in traditional georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 56 medicine for its medicinal properties, including its use as a base material in aromatherapy and for the treatment of certain diseases. recently we reported about biological potency of the aqueous extract of rose oil waste from the r. damascena georgian cultivar [22] and the present study aimed to assess the pharmacological features of the potency of the different polarity fractions rdf-h2o, rdf-50% and rdf-100% derived from the above-mentioned extract. materials and methods materials, chemicals and reagents the plant material was collected from kakheti floristical region of georgia during the active flowering season in may, 2020. the identification of the plant was carried out in the department of botany at iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university. a voucher specimen (tbph–21167) was deposited in the herbarium of the named institute. aqueous extract of r. damascena petals (aerd) was obteined in accordance with the european pharmacopoeia (ph. eur. 2008) guideline. all reagents, and solvents, and chemicals used in the experiments were of analytical grade and obtained from sigma aldrich (usa). fractionation of aerd aerd was processed as following: a 20 g dry extract was chromatographed on a diaion hp-20 column. h2o-meoh gradient (100:0, 50:50, and 0:100 v/v) was used as the mobile phase. the fractions were concentrated using rotary vacuum evaporator below 40ºc and were frozen in a layer of 10 mm in the petri dishes at -20 °c in freezer for 12 h, then vacuum dried at -90 °c under 3.33 pa absolute pressure to constant weight. the dried material was powder-grinded and stored in vacuum desiccator until further use. biological assays animals: inbred white mice weighing 28 ± 2 g (n = 40) was housed under standard conditions: including a temperature of 20 ± 2°c, humidity of 55-65%, a 12/12-hour light/darkness cycle, and provided with granulated food (4 g/animal/day) and water ad libitum. all experimental procedures adhered to the requirements of the eu directive 2010/63 [7] and were approved by the ethics committee on animal research at tbilisi state medical university (registration number ap-61-2023). analgesic activity (hot plate assay) the analgesic activity was evaluated using a setup comprising an open cylindrical space with transparent vertical walls and a metal floor heated to 52 ± 2°c. the mice were administered the test compounds (50 mg/kg intraperitoneally), and the reaction time, either hind paw licking or jumping, was recorded at regular 30 min intervals over a period of one hour. the analgesic effect was calculated using the formula: e% = ((to-tn) /t0) × 100, where to represented the reaction time before the extract injection, and tn represented the reaction time after the specified period (30 or 60 min) following injection [26]. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 57 anti-inflammatory activity (carrageenan-induced edema assay) the anti-inflammatory activity was assessed using the carrageenan-induced paw edema model [21]. a 50 l injection of 1% carrageenan solution in normal saline was administered into the aponeurosis of the right hind paw of each mouse. one hour prior to the carrageenan injection, the control group received 0.5 ml of normal saline, while the experimental groups received 0.5 ml of the test fractions at a dose of 50 mg/kg, both administered intraperitoneally. the thickness of the paw was measured using a digital micrometer before (baseline) and 2 hours after the carrageenan injection. the antiinflammatory efficacy was calculated using the formula: e%=(1-( texp/ tcon)) x 100, where tcon and texp represented the mean differences in paw thickness before and 2 hours after carrageenan administration in the control and experimental groups, respectively. gastroprotective activity (ethanol-induced ulcer model): the gastroprotective activity experiment followed the method described by adinortey et al. [1]. a total of 24 outbred mice were randomly divided into four groups, with six mice in each group. prior to the experiment, food intake was restricted for 24 hours, and to prevent coprophagy the mice were placed in cages with a raised wire mesh floor. to prevent excessive dehydration during fasting, all mice had free access to a nutritive solution of 8% sucrose in 0.2% nacl. on the second day, the test group received test fractions (at a dose of 50 mg/kg) intraperitoneally, while the control group normal saline (0.4 ml/animal). subsequently, all animals were orally administered absolute ethanol (1 ml/100 g). after 1 hour, the mice were euthanized using co2 inhalation. the stomachs were promptly removed, opened along the greater curvature, and rinsed with water and a 10% formalin solution (containing approximately 4% formaldehyde w/v). the stomachs were then fixed on a white polystyrene board and digitally photographed. the macroscopic ulcer index (mui) was calculated for each stomach based on the following scale, determined by three independent observers: 1 no lesions, 2 single petechial lesions, 2.5 multiple petechial or short linear haemorrhagic lesions, 3 long linear haemorrhagic lesions, 4 continuous linear haemorrhagic lesions along the entire length of the glandular part of the stomach. the efficacy of test compounds was calculated using the following formula: % i = (muicontrol muitest) / muicontrol × 100, where muicontrol and muitest represent the macroscopic ulcer indexes in the control and test groups, respectively. statistical analysis. statistical analysis of the experimental data was conducted using student's t-test [19]. a significance level of p 0.05 was considered statistically significant. results and discussion hot plate assay. when evaluating the analgesic properties in "hot plate" model in mice it was discovered that maximal analgesic effect for all tested fractions was observed 1 hour after the administration. rdf-50% and rdf-100% fractions exhibited nearly similar efficacy: 86.0% and 99.7%, respectively (p<0.05). fraction rdf-h2o with 19.5% analgesic effect appeared 4.5-fold less active. (fig. 1, fig.4, a) georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 58 figure 1. analgesic efficacy of tested fractions in “hot plate” model. each value represents mean±sem of 6 animals; * p<0.05; ** p<0.01 vs control. carrageenan-induced edema assay. in the model of acute inflammation (carrageenan-induced swelling) in rodents, it was established that 2 hours after the carrageenan administration all three fractions rdf-h2o, rdf-50% and rdf-100% have an anti-inflammatory effect of higher-than-average strength. an increase in the thickness of the paw varied from 49 to 72 m, whereas in control animals it was 131 m (fig. 2). among fractions, rdf50% appeared the most active one causing the 62.5% (p<0.01) inhibition of the edema. (fig.2, fig. 4, b) figure 2. dynamics of carrageenan-induced edema development in animals from control and experimental groups. each value represents mean±sem of 6 animals; * p<0.05; ** p<0.01 vs control. ethanol-induced ulceration assay georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 59 as a result of the experiment on the gastric ulcer model caused by absolute ethanol in rodents, it was revealed that the samples rdf-h2o and rdf-100% have a gastroprotective effect of medium strength (48 and 40%, respectively), whereas rdf-50% appeared less effective (fig. 3, fig 4, c). the findings of current study highlight the potential of further investigation of the above-mentioned fractions to identify individual constituents responsible for the observed pharmacological effects. figure 3. gastroprotective activity of tested fractions in ethanol-induced gastric ulcer model in mice. mui macroscopic ulcer index. each value represents mean of 6 animals; * p<0.05 vs control discussion polar extracts, such as hydroalcoholic and aqueous extracts, rich in biologically active compounds, including polyphenols, flavonoids, and polysaccharides [4, 15] have been extensively studied for their diverse pharmacological activities [2, 27]. studies have shown that polar extracts of r. damascena exhibit antioxidant properties, which can help protect against oxidative stress-related diseases. the presence of polyphenols and flavonoids in these extracts contributes to their antioxidant effects by scavenging free radicals and inhibiting oxidative damage [3]. additionally, the hydroalcoholic and aqueous extracts have demonstrated analgesic, anti-inflammatory [8, 12], hypnotic, memoryenhancing, and anticonvulsant activities [28, 29] thus, the results of our investigation well correlate with literary data. on the other hand, based on the results obtained (fig. 4), it is obvious that further research is needed both to identify the compounds responsible for the revealed activities and to explore the full potential of these extracts in various industries and therapeutic applications. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 60 figure 4. pharmacological efficacy of tested fractions (consolidated data). * p<0.05; ** p<0.01 vs corresponding controls. conclusion the present study provided additional data on biological potency of the rose oil waste products from the r. gallica georgian cultivar. it can be concluded that these products contain valuable amounts of bioactive substances that can be used in the pharmaceutical and cosmetic industry as main or auxiliary components. the recovery of such substances additionally carries an ecological impact because it aids in the complete utilization and hence reduction the overall amount of waste produced during the production of rose oil. compliance with ethical standards acknowledgments the authors are thankful to pirose ltd for supplying the raw plant material for this study. disclosure of conflict of interest the authors declare no financial or any other conflicts of interest in this work. statement of ethical approval the animal research protocol was approved by the tbilisi state medical university ethics committee on animal research (registration #ap-61-2023). georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 61 references [1] adinortey mb, ansah c, galyuon i, nyarko a. (2013). in vivo models used for evaluation of potential antigastroduodenal ulcer agents. ulcers. [2] akram m, riaz m, munir n, et al. (2019) chemical constituents, experimental and clinical pharmacology of rosa damascena: a literature review. j pharm pharmacol. 2020 feb;72(2):161174. https://doi.org/10.1111/jphp.13185 [3] basim e, basim h (2003) antibacterial activity of rosa damascena essential oil. fitoterapia. 74(4), 394-6. [4] baydar ng, baydar h (2013) phenolic compounds, antiradical activity and antioxidant capacity of oil-bearing rose (rosa damascena mill.) extracts. ind crops products 41:375–380. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2012.04.045 [5] boskabady mh, shafei mn, saberi z, amini s. pharmacological effects of rosa damascena. iran j basic med sci. 2011 jul;14(4):295-307. . 499. [6] dina e, sklirou ad, chatzigeorgiou s, et al. (2021). an enriched polyphenolic extract obtained from the by-product of rosa damascena hydrodistillation activates antioxidant and proteostatic modules. phytomedicine. 93:153757. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2021.153757 [7] directive 2010/63/eu of the european parliament and of the council of 22 september 2010 on the protection of animals used for scientific purposes. official journal of the european union. l 276/33-79 [8] dossi cg , gonzález-mañán d , romero n et al (2018). anti-oxidative and anti-inflammatory effects of rosa mosqueta oil supplementation in rat liver ischemia-reperfusion. food funct. 9(9): 4847-4857. https://doi.org/10.1039/c8fo00969d [9] erbas s., baydar h. (2016). variation in scent compounds of oil bearing rose (rose damascena mill.) produced by headspace solid phase microextraction, hydrodistillation and solvent extraction, academy of chemistry of globe publications rec. nat. prod. 10:5, 555-565. [10] farooq a, khan m, riaz a., ali a. (2011). diversity of morphology and oil content of rosa damascena landraces and related rosa species from pakistan. pakistan journal of agricultural sciences 48(3), 177-183. [11] galal tm, al-yasi hm, fawzy ma et al. evaluation of the phytochemical and pharmacological potential of taif’s rose (rosa damascena mill var. trigintipetala) for possible recycling of pruning wastes. life. 2022; 12(2):273. https://doi.org/10.3390/life12020273 [12] hajhashemi,v, ghannadi a, hajilooa m (2010) analgesic and anti-inflammatory effects of rosa damascena hydroalcoholic extract and its essential oil in animal models. iran j pharm res. 9(2): 163–168. [13] homayoun m., shafieian, r., seghatoleslam m. et.al (2020). protective impact of rosa damascena against neural damage in a rat model of pentylenetetrazole (ptz)-induced seizure. avicenna journal of phytomedicine, 10, 574 583. https://doi.org/10.22038/ajp.2020.15621 georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 62 [14] kalcheva-karadzhova k, shikov v, mihalev k, et al. (2014) enzyme-assisted extraction of polyphenols from rose (rosa damascena mill.) petals. acta univ cib ser e food technol 18(2):65– 72. https://doi.org/10.2478/aucft-2014-0015 [15] kumar n, singh b, kaul v (2006) flavonoids from rosa damascena mill. natural product communications, 1(8); 623-626. https://doi.org/10.1177/1934578x0600100805 [16] labban l. and thallaj n. (2020). the medicinal and pharmacological properties of damascene rose (rosa damascena): a review. international journal of herbal medicine 8(2), 33-37. [17] latifi, g., ghannadi, a., minaiyan, m. (2015). anti-inflammatory effect of volatile oil and hydroalcoholic extract of rosa damascena mill. on acetic acid-induced colitis in rats. research in pharmaceutical sciences, 10(6), 514–522. [18] mahboubi m. rosa damascena as holy ancient herb with novel applications. journal of traditional and complementary medicine 6 (2016) 10-16 http://dx.doi.org/10.1016/j.jtcme.2015.09.005 [19] mcdonald jh. handbook of biological statistics, 3rd ed. baltimore, sparky house publishing. 2014. [20] memariani z. et al. (2015) comparative analysis of phenolic compounds in two samples of rosa damascena by hplc. international journal of biosciences. 7(1), 112-118. http://dx.doi.org/10.12692/ijb/7.1.112-118 [21] morris c.j. (2003) carrageenan-induced paw edema in the rat and mouse. methods in molecular biology, vol. 225: inflammation protocols 115-122. [22] mulkijanyan k, gogitidze n, sulakvelidze m, et al. pharmacological assessment of the aqueous extract of rose oil waste from rosa x damascena herrm cultivated in georgia. world journal of biology pharmacy and health sciences, 2021, 07(01), 001–008. https://doi.org/10.30574/wjbphs.2021.7.1.0069 [23] ng t.b., he j.s., nius s.m., et al. (2004) a gallic acid derivate and polysaccharides with antioxidative activity from rose (rosa rugosa) flowers. j pharm pharmacol 56(4):537–545. https://doi.org/10.1211/0022357022944 [24] olech m, nowak r, nowacka n, pecio , oleszek w, los r, malm a, rzymowska j (2015) evaluation of rose roots, a post-harvest plantation residue as a source of phytochemicals with radical scavenging, cytotoxic, and antimicrobial activity. ind crops prod 69:129–136. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2015.02.017 [25] ozkan g, sagdic o, baydar ng, baydar h (2004) antioxidant and anti-bacterial activities of r. damascena flower extracts. food sci technol int 10:277–281. https://doi.org/10.1177/1082013204045882 [26] parle m. et al. (2013) laboratory models for screening analgesics. international research journal of pharmacy, 4(1), 15-19. [27] pavlov a, popov s, kovacheva e; georgiev m, ilieva m (2005). volatile and polar compounds in r. damascena mill 1803 cell suspension. , 118(1), 89–97. doi: 10.1016/j.jbiotec.2005.03.005 georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 63 [28] rakhshandah h, shakeri mt, ghasemzadeh mr. (2007) comparative hypnotic effect of rosa damascena fractions and diazepam in mice. iranian journal of pharmaceutical research, 6 (3): 193-197. https://dx.doi.org/10.22037/ijpr.2010.721 [29] rezvani-kamran, a., salehi, i., shahidi, s. et al. (2017). effects of the hydroalcoholic extract of rosa damascena on learning and memory in male rats consuming a high-fat diet. pharmaceutical biology, 55, 2065 2073. https://doi.org/10.1080/13880209.2017.1362010 [30] sabahi z. et al (2020), valorization of waste water of rosa damascena oil distillation process by ion exchange chromatography. the scientific world journal, vol. 2020, article id 5409493, 6 pg. https://doi.org/10.1155/2020/5409493 [31] slavov a., vasileva i., stefanov l. et al. (2017). valorization of wastes from the rose oil industry. rev environ sci biotechnol 16, 309–325. https://doi.org/10.1007/s11157-017-9430-5 [32] the plant list (tpl) http://www.theplantlist.org/ [33] wen-ya liu, lin-yu chen, ying-ying huang et al. (2020) antioxidation and active constituents analysis of flower residue of rosa damascena. chinese herbal medicines, 12(3), 336-341. https://doi.org/10.1016/j.chmed.2020.05.005 [34] world flora online (wfo) http://www.worldfloraonline.org/ [35] yousefi b., jaimand k. (2018) chemical variation in the essential oil of iranian rosa damascena landraces under semi-arid and cool conditions. international journal of horticultural science and technology 5(1); 81-92. https://doi.org/10.22059/ijhst.2018.256329.234 rosa x damascena 1, 1, 1, 1, 1, 2, 2, 3, 1,2 * 1 . , , , 2 , , , 3 , , , (rosa x damascena herrm) rosa l., . , , , . . , , georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 64 . r. damascena rdf-h2o, rdf-50% rdf-100% in vivo . , rdf-h2o, rdf-50% rdf-100% . , rdf-50% 62.5% . " " , rdf-50% rdf-100% , (86.0 99.7%, ) 1 . , rdf-h2o rdf100% (48 40%, ), rdf-50% . , . : rosa damascena ; ; ; georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 65 graphical abstract aqueous extract of rosa damascena aerd rdf-h2o rdf-50% meoh rdf-100% meoh pharmacological assessment “hot plate” assay carrageenan induced inflammation assay aerd chromatograpy on diaion hp-20 fractions ethanol-induced gastric ulceration georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 233 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.20 საკვერცხის უმწიფარი ტერატომების პროლიფერაციული აქტივობის შეფასება agnor-ის ტექნოლოგიის გამოყენებით ნინო თავდგირიძე1, გიორგი თევდორაშვილი2, გიორგი ბურკაძე3, შოთა კეპულაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსტეტის მეანობა-გინეკოლოგიის კათედრის ასოცირებული პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; აბსტრაქტი გერმინაციული უჯრედული სიმსივნეები მომდინარეობს საკვერცხის გერმინაციული უჯრედებისგან. ისინი საკვერცხის ყველა სახის სიმსივნის 20-30%-ს შეადგენენ. დაახლოებით 95% არის კეთილთვისებიანი და წარმოდგენილია მწიფე ცისტური ტერატომით და მხოლოდ 5% არის ავთვისებიანი. საკვერცხის ავთვისებიანი გერმინაციული უჯრედული სიმსივნე წარმოადგენს საკვერცხის ყველა ავთვისებიანი სიმსივნის 2,6%-ს, განსხვავებით საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეებისაგან (95%). საკვერცხის ავთვისებიანი გერმინაციულ უჯრედული სიმსივნეების მაღალი გამოვლინება აღინიშნება სიცოცხლის პირველ ორ დეკადაში. საკვერცხის გერმინაციული უჯრედული სიმსივნეების პროგნოზის განსაზღვრა კომპლექსური და პრობლემური საკითხია და არსებული ლიტერატურის მიხედვით გამოიყენება სხვადასხვა საშუალებები შემთხვევათა უფრო ზუსტი სტატიფიკაციის განსაზღვრის მიზნით. ერთერთი შესაძლოა გამოყენებულ იქნას agnor შეღებვა რომელიც მოწოდებულია როგორც პროლიფერაციის შეფასების ერთ ერთი საშუალება სხვადასხვა სიმსივნეთა შემთხვევაში, როგორც დისპლაზიების ასევე კეთილთვისებიანისა და ავთვისებიანი პროცესების დიფერენციაციაში. ჩვენი კვლევის თანახმად ის გამოყენებულია უმწიფარი ტერატომების სხვადასხვა ჰისტოლოგიური დიფერენციაციის დროს პროლიფერაციული აქტივობის შეფასებისათვის. საკვანძო სიტყვები: უმწიფარი ტერატომა; პროლიფერაციული აქტივობა; agnor; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 234 ლიტერატურის მიმოხილვა გერმინაციული უჯრედული სიმსივნეები მომდინარეობს საკვერცხის გერმინაციული უჯრედებისაგან. ისინი საკვერცხის ყველა სახის სიმსივნის 20-30%-ს შეადგენენ(1). დაახლოებით 95% არის კეთილთვისებიანი და წარმოდგენილია მწიფე ცისტური ტერატომით და მხოლოდ 5% არის ავთვისებიანი. საკვერცხის ავთვისებიანი გერმინაციული უჯრედული სიმსივნე წარმოადგენს საკვერცხის ყველა ავთვისებიანი სიმსივნის 2,6%-ს, განსხვავებით საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეებისაგან (95%)(2). საკვერცხის ავთვისებიანი გერმინაციულ უჯრედული სიმსივნეების მაღალი გამოვლინება აღინიშნება სიცოცხლის პირველ ორ დეკადაში. უმწიფარი ტერატომები წარმოადგენს ყველა საკვერცხის გერმინაციულ უჯრედული სიმსივნეების 35.6-36.2%-ს და მეორე ადგილს იკავებს დისგერმინომის შემდეგ. საკვერცხის უმწიფარი ტერატომების მაქსიმალური სიხშირე აღინიშნება 15-დან 19 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში(3,4). საკვერცხის უმწიფარი ტერატომა არის უაღრესად აგრესიული ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც პასუხისმგებელია 20 წლამდე ასაკის ქალებში საკვერცხის კიბოთი სიკვდილის 30%ზე. მათი უმრავლესობა შეიცავს ექტოდერმიდან, მეზოდერმიდან და ენდოდერმიდან მიღებულ ქსოვილებს. მცირე ნაწილი შედგება, უპირატესად ან ექსკლუზიურად, მონოდერმული ქსოვილებისაგან. მწიფე ცისტური ტერატომისაგან განსხვავებით, ის შეიცავს მოუმწიფებელ ან ემბრიონულ ქსოვილებს. ითვლება, რომ საკვერცხის სიმსივნეში უმწიფარი ემბრიონული სტრუქტურების არსებობა უმწიფარი ტერატომის დიაგნოსტირების მთავარი ნიშანია(5,6). უმწიფარი ტერატომა მორფოლოგიურად არის სოლიდური სიმსივნე ან შესაძლოა ჰქონდეს შერეული სტრუქტურა, რომელიც შეიცავს მცირე ცისტებს. ეს ცისტა წარმოდგენილია სეროზული ან ლორწოვანი სითხით ან ასევე შესაძლოა ცხიმოვანი შიგთავსით. მათ აქვთ მორუხო-მოლურჯოფერი. საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის ზედაპირს აქვს არაერთგვაროვანი შეფერილობა სისხლდენისა და ნეკროზის გამო. შემთხვევების 25%-ში, საკვერცხის უმწიფარი ტერატომა შეიძლება ასოცირებული იყოს პერიტონეალურ გავრცელებასთან, რომელიც შეიძლება ქიმიოთერაპიის შემდეგ გადაიზარდოს მომწიფებულ იმპლანტებად, (მზარდი ტერატომის სინდრომი) და/ან პერიტონეუმის გლიომატოზთან, რომელიც ჰისტოლოგიურად წარმოდგენილია სუფთა მომწიფებული გლიური ქსოვილებით. იშვიათად, პერიტონეუმის გლიომატოზი ასევე ასოცირდება მომწიფებული გლიური ქსოვილის არსებობასთან მენჯის ლიმფურ კვანძებში. პერიტონეუმის გლიომატოზს კლინიკურად კეთილთვისებიანი განვითარება ახასიათებს და ლიმფური კვანძების გლიომატოზის არსებობა არ წარმოადგენს ჩვენებას ქიმიოთერაპიისთვის(7,8). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 235 კომპიუტერული ტომოგრაფია (ct) ავლენს მსხვილ სოლიდურ-ცისტურ სიმსივნეებს, რომლებიც არის ოვალური ან არარეგულარული ფორმის, კარგად ან ცუდად შემოსაზღვრული, საშუალო ზომით 9.5 სმ, სიმსივნის შიგნით ჰემორაგიით, დიდი სისხლმილებით და კაფსულის რღვევით. ძალიან იშვიათად, ct-ს შეუძლია სიმსივნისშიდა კალციფიკაციისა და ცხიმოვანი ქსოვილის იდენტიფიცირება. სიმსივნეთა უმეტესობა მიკროსკოპულად შეიცავს მწიფე და უმწიფარი ელემენტებს განსხვავებული თანაფარდობით, უმწიფრობის სხვადასხვა სტადიაში. უმწიფარი ელემენტები შესაძლოა მომდინარეობდეს სამივე ემბრიონული შრიდან. ყველაზე ხშირი უმწიფარი ელემენტია ნეიროეპითელიუმი, ნეიროექტოდერმული წარმოშობის, რომელიც ყველაზე მარტივად ამოსაცნობია და გამოსადეგია ჰისტოლოგიური ხარისხის (grade) განსაზღვრისათვის. ნეიროეპითელიუმი შედგება უპირატესად პატარა, ლურჯი ნეირობლასტების, პრიმიტიული ნეიროეპითელური როზეტებისა და ტუბულებისაგან, ამოფენილი ჰიპერქრომულიბირთვებისა და მაღალი ბირთვციტოპლაზმური ინდექსის მქონე ცილინდრული ეპითლური უჯრედებით, სადაც ასევე ვლინდება მრავალი მიტოზური ფიგურა და აპოპტოზური სხეულები (6,9). წარმოდგენილი პრიმიტიული ნეიროეპითელური კომპონენტის რაოდენობა მნიშვნელოვანია სიმსივნის კლასიფიკაციასა და პროგნოზის განსაზღვრაში. სხვა უმწიფარი კომპონენტების არსებობა, როგორიცაა მოუმწიფებელი ხრტილი, ძვალი, ჩონჩხის კუნთები და ჯირკვლოვანი სტრუქტურები ან სხვა ემბრიონული ელემენტები არ არის საკმარისი უმწიფარი ტერატომის დიაგნოზისთვის(2,10). ენდოდერმული ქსოვილების არსებობა საკვერცხის უმწიფარ ტერატომაში ჩვეულებრივ ნაკლებად ფართოდაა გავრცელებული, ვიდრე ექტოდერმული ან მეზოდერმული ქსოვილები. ზოგჯერ, საკვერცხის უმწიფარი ტერატომები შეიძლება იყოს შერეული სხვა ტიპის ჩანასახოვანი უჯრედების სიმსივნეებთან, ჩვეულებრივ ყვითრის პარკის სიმსივნესთან. უმწიფარი ტერატომები კლასიფიცირდება ჰისტოლოგიური დიფერენციაციის შეფასების სისტემის(grading system) მიხედვით, სადაც ფასდება მოუმწიფებელი ნეიროექტოდერმული ქსოვილის შემცველი მიკროსკოპული ველების რაოდენობა. უმწიფარი ტერატომის ჰისტოლოგირი ხარისხის შეფასებისას განარჩევენ: grade 1 ნეიროეპითელიური ჯგუფები 1≤ დაბალი მხედველობის ველში; grade 2 ნეიროეპითლური ჯგუფები 2–3 დაბალი მხედველობის ველში; grade 3 ნეიროეპითელიური ჯგუფები ≥4 დაბალი მხედველობის ველში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 236 ასევე უახლეს ლიტერატურაში ჰისტოლოგიური შეფასების მოდიფიცირებული სისტემა, რომლის მიხედითაც განირჩევა დაბალი და მაღალი ხარისხი: დაბალი ხარისხი შეესაბამება კლასიკურ grade 1 და მაღალი ხარისხი grade 2 და grade 3; იმუნოჰისტოქიმია (ihc) არ თამაშობს დიდ როლს საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის დიაგნოსტირებაში. უმეტეს შემთხვევაში, ჰემატოქსილინით და ეოზინით (h&e) შეღებილი ანათლების მარტივი გამოკვლევა საკმარისია დიაგნოზის დასასმელად. თუმცა, შერეული გერმინაციული უჯრედული სიმსივნეების შემთხვევაში, ihc-ით შეიძლება უმწიფარი ნეიროექტოდერმული კუნძულების გამოყოფა სხვა რთული ავთვისებიანი კომპონენტებისგან, განსაკუთრებით ემბრიონული კარცინომასგან. უმწიფარი ნეიროექტოდერმული ნარჩენები აექსპრესირებენ იმუნოჰისტოქიმიურ მარკერებს, როგორებიცაა sall4a-ს, sox2-ს და glypican3-ს(3,4,11). ნეიროექტოდერმული ელემენტები შეიძლება მონიშნული იყოს გლიური ფიბრილური მჟავა პროტეინით (gfap), სინაპტოფიზინით, s100, cd99 და nse. gfralpha-1 შეიძლება გამოყენებულ იქნას უმწიფარი ნეიროეპითელიუმის იდენტიფიკაციისთვის, მაგრამ ის ბევრ ლაბორატორიაში არარის ხელმისაწვდომი(12). დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდპროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი პროლიფერაციული პოტენციალის სხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. პოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვლის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრი (flow cytometry) იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki67(mib1) ასევე agnor შეღებვა და პროლიფერაციული უჯრედის გამოვლენა. სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევისა და პროგნოზის დადგენა მეტად რთული პროცესია და მოითხოვს სხვადასხვა ტექნოლოგიების, დახვეწილი და სპეციალიზებული ინსტრუმენტებისა თუ ტექნიკის გამოყენებას რაც ასევე დიაგნოსტიკურად არახარჯეფექტურია. agnor-ის შეღებვის ტექნიკა სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელია. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან (interobesrver variability), სტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმებისარარსებობის გამო. არსებობს კვლევები, რომელთა ნაწილში გამოვლენილია agnor-ის ტექნოლოგიის ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში (13,14). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 237 agnor/the nucleolar organiser regions იშიფრება, როგორც ბირთვული მაორგანიზაებელი რეგიონები და არის დნმ-ის მარყუჟები, რომლებიც პროეცირდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnors არის ქრომოსომული სეგმენტები, რომლებიც აკოდირებენ რიბოსომურ რიბონუკლეინის მჟავას, განლაგებულია ხუთ აკროცენტრულ ქრომოსომაზე რიცხობრივად 13,14,15,21 და 22. ეს ნუკლეოლარული რეგიონები ასოცირდება მჟავე არაჰისტონის პროტეინებთან, რომლებიც არგიროფილურია. ბირთვული ორგანიზატორული რეგიონები (agnors) განლაგებულია უჯრედის ბირთვში. agnor-ის ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან(15). მასალა და მეთოდები ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2022 წლების საარქივო მასალა. კვლევა მოიცავდა ჯამში 7 პოსტოპერაციულ შემთხვევას. h&e და იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (შ.კ; გ.ბ). ანათლები დამატებით შეიღება agnorის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლის მიხედვით . 1. ანათლები დაიჭრა 4 მიკრონის სისქეზე; 2. დეპარაფინიზაცია, ჰიდრატაცია დეიონიზებულ წყალში. 3. ერთი მოცულობა 2% ჟელატინის ხსნარი და ორი მოცულობა ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ნარევის მოთავსდა სლაიდზე და დაიფარა მთლიანად; 4. სლაიდები ინკუბატორში 370c ტემპერატურაზე დაყოვნდა 15 წუთის განმავლობაში. 5. ვერცხლის კოლოიდი ჩამოირეცხა დეიონირებული წყლით. 6. ანათლდები დეჰიდრატირდა ქსილოლით და დაფიქსირდა ბიომაუნთის ხსნარით; ექსპრესია შეფასდა ციფრული პათოლოგიის პროგრამით qupath-ის მეშვეობით (ვერსია 0.4.0): თითოეული შემთხვევიდან აღებულა იქნა მაღალი მხედველობის ველის hpf სურათი (უპირატესად 200x და 400x) და ჩართულ იქნა პროგრამაში შემდგომი დამუშავებისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 238 სურათი n1: agnor-ის ტექნოლოგიით შეღებილი საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელური კომპონენტი grade 1 (გადიდება 400x); სურათი n2: agnor-ის ტექნოლოგიით შეღებილი საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელური კომპონენტი grade 2 (გადიდება 400x); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 239 სურათი n3: ტემატოქსილინითა და ეოზინის (h&e) ტექნოლოგიით შეღებილი საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელური კომპონენტი grade 2 (გადიდება 200x); სურათი n4: ტემატოქსილინითა და ეოზინის (h&e) ტექნოლოგიით შეღებილი საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელური კომპონენტი grade 1 (გადიდება 200x); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 240 ყველა ანათალში გამოკვლეული იქნა 30 უჯრედი და დათვლილი იყო agnor წერტილების ჯამური რაოდენობა. agnorის ციფტად განისაღვრა 30 უჯრედის საშუალო წერტილების რაოდენობა. გამოვლინდა წერტილების გადანაწილების სამი ტიპი: ტიპი i აღინიშნებოდა ცალკეულ უჯრედში, ცენტრალურად ლოკალიზებული დიდი ზომის წერტილი; ტიპი ii აღინიშნებოდა დიდი ზომის წერტილის მიმდებარედ მცირე ზომის მეორე წერტილი; ტიპი iii აღინიშნებოდა ორზე მეტი, უპირატესად მცირე ზომის წერტილები თითოეულ უჯრედში. სურათი n5. ციფრული ანალიზის პროგრამა qupath:agnor-ის წერტილების კალკულაცია გამოვლენილი ნეიროეპითელის კომპონენტსი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 241 სურათი n6. ციფრული ანალიზის პროგრამა qupath:agnor-ის წერტილების კალკულაცია გამოვლენილი ნეიროეპითელის მიმდებარე სტრომულ კომპონენტში; პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით არსებულ 7 შეთხვევაში შეფასდა შემდეგ ჰისტოლოგიურ ერთეულში: ● grade 1 ნეიროეპითელში; ● grade 2 ნეიროეპითელში; ● grade 3 ნეიროეპითელში; ● უმწიფარ ხრტილოვან კომპონენტში; ● სტრომულ კომპონენტში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 242 ცხრილი n1: კვლევის საერთო შედეგები, agnor-ის რიცხვის მითითებით; შემთხ ვევის ნომერ ი ასაკი ნეიროეპ ითელის grade ნეიროეპ ითელის agnor რიცხვი agn or % უმწიფარი ხრტილის არსებობა უმწიფა რი ხრტილ ის agnor რიცხვი agno r % სტრომის agnor რიცხვი agnor % 1 20 grade 1 11 37% აღინიშნებ ა 10 33,333 33333 3 10 2 22 grade 1 9 30% აღინიშნებ ა 8 26,666 66667 4 13,33333 333 3 25 grade 2 15 50% არ აღინიშნებ ა 4 13,33333 333 4 27 grade 2 18 60% არ აღინიშნებ ა 5 16,66666 667 5 22 grade 3 22 73% არ აღინიშნებ ა 5 16,66666 667 6 25 grade 3 25 83% არ აღინიშნებ ა 5 16,66666 667 7 30 grade 3 27 90% არ აღინიშნებ ა 6 20 მიღებული რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mann-whitney და kruskal-wallis ტესტი. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 243 <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. კვლევის შედეგები საკვლევად შერჩეული 7 შემთხვევის ასაკობრივი განაწილება შეადგენდა მინიმალური 20 წელი მაქსიმალური 30 წელი. ნეიროეპითელის არსებობა აღინიშნებოდა ყველა შემთხვევაში ხოლო ნეიროეპითელის grade-ები გადანაწილებული იყო შემდეგნაირად grade 1 აღინიშნებოდა 2 შემთხვევაში (შემთხვევათა 28.5 %); grade 2 ასევე 2 შემთხვევაში (შემთხვევათა 28.5%) ხოლო grade 3 3 შემთხვევაში (შემთხვევათა 43%); grade 1 შემთხვევებში ასევე დამატებით აღინიშნა უმწიფარი ხრტილის არსებობა 2 შემთხვევაში (საერთო შემთხვევათა 28.5%). agnor-ის საშუალებით პროლიფერაციული აქტივობა შეფასდა, როგორც ნეირეპითელში, ასევე უმწიფარ ხრტილოვან კომპონენტსა და მიმდებარე სტრომულ კომპონენტში. agnor პოზიტიური გრანულები შეფასდა 30 უჯრედში. grade 1 ნეიროეპითელის შემთხვევებში agnor-ის საშუალო რიცხვს შეადგენდა 10, ხოლო მის სტრომულ კომპონენტში 3.5; grade 2 ნეიროეპითელის შემთხვევებში 16.5 ხოლო მის სტრომულ კომპონენტში 4.5; grade 3-ნეიროეპითელის შემთხვევებში 24.6 ხოლო მის მიმდებარე სტრომულ კომპონენტში 5.3; უმწიფარ ხრტილოვან კომპონენტში, რომელიც გვხვდებოდა მხოლოდ grade 1 ნეიროეპითელთან თანაარსებობაში agnor-ის საშუალო რიცხვმა შეადგინა 9; კვლევის შედეგების განსჯა/ანალიზი კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ grade 1 ნეიროეპითელის პროლიფერაციული აქტვიობა 1.65ჯერ ნაკლებია grade 2 ნეიროეპითელის პროლიფერაციული აქტივობასთან, ხოლო 2.46ჯერ ნაკლებია grade 3-ის შემთხვევებთან შედარებით; grade 2 ნეიროეპიელის პროლიფერაციული აქტივობა 1.49ჯერ ნაკლებია grade 2 ნეიროეპითელის პროლიფერაციულ აქტივობასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 244 დიაგრამა n1: ნეიროეპითელის დიფერენციაციის მიხედვით ნეიროეპითელში პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით შეფასებული; grade 1 ნეიროეპითელის პროლიფერაციული აქტივობა 2.85ჯერ აღემატება მასთან ასოცირებული სტრომული კომპონენტის პროლიფერაციულ აქტივობას ხოლო უმწიფარი ხრტილის აქტივობას მხოლოდ 1.1ჯერ; grade 2 ნეიროეპითელის პროლიფერაციული აქტივობა 3.6ჯერ აღემატება მასთან არსებული სტრომული კომპონენტის პროლიფერაციულ აქტივობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 245 დიაგრამა n2: ნეიროეპითელის დიფერენციაციის მიხედვით ნეიროეპითელთან ასოცირებული სტრომის პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით შეფასებული; grade 3 ნეიროეპითელის პროლიფერაციული აქტიოვობა 4.6 ჯერ აღემატება მასთან არსებული სტრომული კომპონენტის აქტივობას. სტრომულ კომპონენტში ყველაზე მაღალი აქტივობა გამოვლინდა grade 3 ნეიროეპითელთან კომბინაციაში და ის grade 1ის შემთხვევებს აღემატებოდა ცხრილი n2: კვლევის შედეგები, საკვლევ ჯგუფებში agnor-ის საშუალო რიცხვის მითითებით; ნეიროეპითე ლის grade ნეიროეპითელი საშუალო რიცხვი სტრომის agnor საშუალო რიცხვი უმწიფარი ხრტილის agnor საშუალო რიცხვი grade 1 10 3,5 9 grade 2 16,5 4,5 grade 3 24,6 5,3 დასკვნები საკვერცხის უმწიფარ ტერატომებში პროლიფერაციულად ყველაზე ნაკლები აქტივობით გამოირჩევა grade 1 დიფერენციაციის ნეიროეპითელიუმი grade 2 და grade 3-ისაგან; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 246 შესაბამისად, გამოიყო დაბალი და მაღალი ხარისხის პროლიფერაციული აქტივობა: დაბალი grade 1 და მაღალ ხარისხსში გაერთიანდა grade 2 და grade 3, რაც საფუძველს გვაძლევს იმისა რომ ეს სიმსივნეები დაიყოს არა გრეიდების არამედ დაბალი და მაღალი ხარისხის მიხედვით. grade 2 და grade 3 ნეიროეპითელიუმის აქტივობა ერთმანეთისაგან სტატისტიკურად საგრძნობლად არ განსხვავდება; შესაბამისად, ჰისტოლოგიურად grade 1 ნეიროეპითელურ ჯგუფში თუ ვლინდება მაღალი პროლიფერაციული აქტივობა რეკომენდებულია სერიული ანათლების შესწავლა შესაძლო უფრო მაღალი ხარისხის დაზიანების გამორიცხვის მიზნით. გამოვლინდა ასევე რომ სიმსივნის მიმდებარე სტრომასაც გააჩნია დამოუკიდებლად გარკვეული პროლიფერაციული აქტივობა; გამოყენებული ლიტერატურა 1. ulbright tm. germ cell tumors of the gonads: a selective review emphasizing problems in differential diagnosis, newly appreciated, and controversial issues. modern pathology. 2005 feb;18(suppl. 2). 2. jorge s, jones nl, chen l, hou jy, tergas ai, burke wm, et al. characteristics, treatment and outcomes of women with immature ovarian teratoma, 1998–2012. gynecol oncol [internet]. 2016 aug 1 [cited 2023 mar 20];142(2):261. available from: /pmc/articles/pmc4961548/ 3. outwater ek, siegelman es, hunt jl. ovarian teratomas: tumor types and imaging characteristics. radiographics. 2001;21(2):475–90. 4. javadi s, ganeshan dm, qayyum a, iyer rb, bhosale p. ovarian cancer, the revised figo staging system, and the role of imaging. american journal of roentgenology. 2016 jun 1;206(6):1351–60. 5. blackwell wj, dockerty mb. dermoid cysts of the ovary: their clinical and pathologic significance. am j obstet gynecol. 1946 feb 1;51(2):151–72. 6. meliti a, hafiz b, al-maghrabi h, gari a. collision glial neoplasms arising in an ovarian mature cystic teratoma: a rare event. case rep pathol. 2020 feb 3;2020:1–4. 7. nogales ff, dulcey i, preda o. germ cell tumors of the ovary: an update. arch pathol lab med. 2014;138(3):351–62. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 247 8. fellegara g, young rh, kuhn e, rosai j. ovarian mature cystic teratoma with florid vascular proliferation and wagner-meissner-like corpuscles. int j surg pathol. 2008 jul;16(3):320–3. 9. murdock t, orr b, allen s, ibrahim j, sharma r, ronnett bm, et al. central nervous system-type neuroepithelial tumors and tumor-like proliferations developing in the gynecologic tract and pelvis. american journal of surgical pathology. 2018 nov 1;42(11):1429–44. 10. tannapfel a, nüßlein s, fietkau r, katalinic a, köckerling f, wittekind c. apoptosis, proliferation, bax, bcl-2 and p53 status prior to and after preoperative radiochemotherapy for locally advanced rectal cancer. int j radiat oncol biol phys. 1998 jun 1;41(3):585–91. 11. mele aa, danak s, ellis e, green a, mele aa, danak su, et al. immature teratoma with metastatic gliosis. cureus [internet]. 2022 mar 1 [cited 2023 mar 20];14(3). available from: https://www.cureus.com/articles/85769-immature-teratoma-with-metastatic-gliosis 12. gheorghisan-galateanu a, terzea dc, carsote m, poiana c. immature ovarian teratoma with unusual gliomatosis. j ovarian res. 2013;6(1). 13. ferreira sj, machado mân, de lima aas, johann acbr, grégio amt, azevedo-alanis lr. identification of agnors and cytopathological changes in oral lichen planus lesions. acta histochem. 2017 jan 1;119(1):32–8. 14. harsh a, tondon r, harsh hk, professor e. utility of agnor count in non-neoplastic and neoplastic lesions of the uterine cervix. original research article [internet]. 2018 [cited 2022 dec 30]; 198(1):198–201. available from: www.ijmrp.com 15. aggarwal t, sawke g, sawke n. application of agnor (argyrophilic nucleolar organizer regions) staining in distinction of non neoplastic and neoplastic endometrial lesions introduction. people’s journal of scientific research. 2015;8(1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 248 assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology nino tavdgiridze1, giorgi tevdorashvili2, giorgi burkadze3, sh.kepuladze4 1phd student at tbilisi state medical universiy; 2associate professor at tbilisi state medical university department of obstetrics and gynecology; 3professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; 4phd student at tbilisi state medical universiy, md, clinical pathologist abstract germ cell tumors arise from the covering stem cells on the surface of the embryonic ovary. they make up 20-30% of all types of ovarian tumors. about 95% are benign and present as mature cystic teratoma, and only 5% are malignant. malignant germ cell tumors of the ovary represent 2.6% of all malignant tumors of the ovary, in contrast to epithelial tumors of the ovary (95%). a high incidence of ovarian malignant germ cell tumors is observed in the first two decades of life. determining the prognosis of germ cell tumors of the ovary is a complex and problematic issue, and according to the existing literature, various methods are used to determine a more accurate classification of cases. one of them can be used agnor staining, which is called one of the means of proliferation assessment in the case of different tumors, as well as in the differentiation of dysplasias and benign and malignant processes. according to our research, it is used to evaluate proliferative activity during different histological differentiation of immature teratomas. key words: immature teratoma; proliferative activity; agnor; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 76 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.10 diagnostic challenges for the distinction of high-grade prostatic adenocarcinoma and highgrade urothelial carcinoma of simultaneous occurrences a literature review shreyas bhushan jayade1, manana jikurashvili2 1american md program, tbilisi state medical university https://orcid.org/0000-0002-5875-2497 2the department of pathology, tbilisi state medical university, https://orcid.org/0000-0002-1472-7417 abstract: two of the most prevalent types of cancer in men are prostate adenocarcinoma and urothelial carcinoma. both can appear separately in the prostate and bladder, simultaneously as separate tumors affecting either organ or sporadically as a collision tumor. distinguishing these tumors by the pathologist can be challenging, especially when the high-grade, poorly differentiated forms infiltrate the surrounding organs. the correct approach by the pathologist is important due to the different treatment modalities for these two entities. this review of the literature gives a comprehensive overview, our succinct understanding of the significance of correctly differentiating between these two tumors, the challenges involved in doing so, and the best collection of crucial and useful immunohistochemical markers for better diagnostic performance. the scientific papers used in this review were retrieved from the pubmed and google scholar databases. all the studies in this review have recently been peer-reviewed and published in academic journals. the literature was sifted through to find the most relevant and up-to-date information for medical professionals, specifically pathologists. the review concluded that: 1) prostatic and urothelial markers such as nkx3.1, p63, thrombomodulin, and gata3 are very useful for distinguishing prostatic adenocarcinoma from urothelial carcinoma. 2) prostate specific antigen (psa) is a good (clinical) screening tool, but because of its inverse relationship with tumor grade (the higher the grade, the lower the sensitivity of psa staining), it is not recommended for high-grade tumor differentiation. 3) hmwck (34βe12) and https://orcid.org/0000-0002-5875-2497 https://orcid.org/0000-0002-1472-7417 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 77 p63 are said to be more effective than thrombomodulin and s100p in detecting urothelial cancer. 4) thrombomodulin is only moderately sensitive to urothelial carcinoma. 5) cytokeratins 7 and 20 can be positive in both urothelial carcinoma and prostatic adenocarcinoma, therefore their use is restricted. the optimal combination of these markers may improve the ability to distinguish these tumors. keywords: prostate adenocarcinoma, urothelial carcinoma, immunohistochemistry, pathologic diagnosis, collision tumor introduction: prostate adenocarcinoma (pac) and urothelial carcinoma (uc) are two of the most common cancers affecting men worldwide. both can manifest independently in each organ (prostate and urinary bladder), concurrently as separate tumors involving either organ or occasionally as a collision tumor. pathologic differentiation between these tumors can be difficult, particularly in poorly differentiated, high-grade forms that infiltrate neighboring organs. because of the different treatment modalities for these two entities, the distinction between histologic and immunohistochemical patterns is important. this review of the literature provides an overall summary and our concise understanding of the importance of proper differential diagnosis between these two tumors, the difficulties encountered in this process, and the best set of critical immunohistochemical markers for improved diagnostic performance. methods: the scientific papers used in this review were retrieved from the pubmed and google scholar databases using various combinations of the following search keywords: prostate adenocarcinoma, urothelial carcinoma, immunohistochemistry, pathologic diagnosis, differential diagnosis, and collision tumor. papers were restricted to human subjects and the english language. all the studies in this review have recently been peer-reviewed and published in academic journals. small-scale studies that produced no statistically significant results were excluded. the inclusion criteria for uc were muscle-invasive, a high-grade disease with no variant morphology. the inclusion criteria for pac were high grade tumors with gleason score of 9 or 10, according to who/isup 2014. studies that had assessed patients who had received neoadjuvant chemotherapy, hormone therapy, or radiation therapy were not included in this study. a total of 27 publications were selected. the literature was critically evaluated, to find the most relevant and up-to-date information for medical professionals, specifically pathologists, to help distinguish between high-grade urothelial carcinoma and high-grade prostatic adenocarcinoma. discussion: prostate and urothelial carcinoma are two of the most common cancers in men worldwide. one in every eight men will be diagnosed with prostate cancer during his lifetime. prostate cancer is more common in older men and non-hispanic black men. about 6 out of 10 cases are diagnosed in men 65 and older, and it is uncommon in men under 40. men are diagnosed at an average age of 66. bladder cancer is more common in older people. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 78 approximately 9 out of 10 people diagnosed with this cancer are over the age of 55. people are diagnosed at an average age of 73. overall, men have a one in 27 chance of developing this cancer during their lifetime. women have a chance of about 1 in 89 [1]. in the western world, prostate cancer is the most common cancer in men aged 60 and up, while urothelial carcinoma is more common in men aged 65 to 84, and is more common in men than women. these cancers can appear as separate carcinomas, collision tumors, or tumors infiltrating the bladder or the prostate. a collision tumor is a rare but well-studied type of neoplastic lesion composed of two benign tumors, one benign and one malignant tumor, or two malignant tumors. because of the close anatomic proximity of these organs, uc invasion into the prostate and vice versa is a common occurrence [3]. uc can affect the prostate by directly invading cancer cells into the prostatic stroma or intraductal extensions without invasion. prostatic adenocarcinoma can involve the bladder either through metastasis or through direct extension, accounting for 12% of all ucs [2]. diagnostic difficulties do not arise in well-differentiated pac or even well-differentiated uc because the hematoxylin and eosin stain easily distinguish these tumors based on their common histologic features. the urothelial origin is suggested by the presence of surface neoplasia, nested growth, prominent nuclear pleomorphism, glassy eosinophilic cytoplasm, and high mitotic activity. furthermore, squamous differentiation foci strongly suggest uc. pac, on the other hand, is distinguished by predominantly acinar or cribriform architecture, minimal nuclear pleomorphism, nucleolar prominence, foamy and pale cytoplasm, and low mitotic activity [1]. distinguishing poorly differentiated urothelial carcinoma from high-grade prostatic adenocarcinoma is a common challenge in genitourinary pathology, especially when the tumor involves the bladder neck, or prostatic urethra. because of the morphologic overlap, hematoxylin and eosin staining are ineffective. psa is a serine protease found in the prostatic epithelium and seminal fluid that has remained the mainstay biomarker for prostate cancer diagnosis and management since its widespread use as a screening tool nearly 25 years ago. although it has resulted in a significant increase in prostate cancer detection, psa has significant drawbacks in terms of sensitivity and specificity, which is especially noticeable in high-grade adenocarcinomas. as the gleason score rises, so does the drop in psa sensitivity. according to immunohistochemistry, up to 13% of high-grade cancers are completely negative for psa [4]. the distinction between poorly differentiated prostate cancer of the urinary bladder neck and highgrade urothelial carcinoma with prostatic extension has important therapeutic and staging implications. for example, cystoprostatectomy, the standard surgical procedure for the treatment of bladder cancer, is ineffective for prostatic cancer, and determining the tumor stage for prognosis would necessitate correct diagnosis because the extension of bladder cancer into the prostate, as well as prostate cancer into the bladder, would indicate pt4 disease. as a result, distinguishing them is critical to providing appropriate treatment [5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 79 many studies have used immunohistochemistry to assess the use of various lineage markers in distinguishing urothelial carcinomas from prostate adenocarcinomas. in most cases, a panel of markers is useful in distinguishing between the two entities. prostatic differentiation is supported by markers such as prostate-specific antigen (psa), prostate-specific acid phosphatase (psap), prostate-specific membrane antigen (psma), p501s, nkx3.1, and erythroblast transformation specific-related gene (erg); whereas urothelial differentiation and origin are supported by markers such as high molecular weight cytokeratin (34βe12), ck7, p63, thrombomodulin, uroplakin iii, gata 3 [6, 7, 8, 9, 10, 11, 12]. not all of these indicators are required in every case. it is best, to begin with, a few markers with high sensitivity and specificity and then add markers as needed. in the majority of cases, psa, ck34βe12, and p63 are excellent starting points. prostate-specific membrane antigens include prostate marker protein (p501s) (prostein), prostatespecific membrane antigen (psma), and nkx3.1 [27]. p501s, a 553-amino acid protein found in the golgi complex, is a newer prostate-specific protein discovered using high-throughput microarray screening and cdna subtraction. both benign and malignant prostatic epithelial cells contain p501s [2]. psma, a type ii membrane glycoprotein containing 750 amino acids, is expressed by both benign and malignant prostatic epithelial cells, with malignant prostatic epithelial cells staining more strongly. psma is a highly specific marker of prostatic lineage, but it is also found in non-prostatic tissues such as the duodenum, neuroendocrine cells, endothelial cells in some neoplasms, and proximal renal tubules [2]. nkx3-1 is an androgen-regulated, prostate-specific homeobox gene with predominant expression in the prostate epithelium. it functions as a transcription factor and is essential for prostate development and tumor suppression. it inhibits the growth of epithelial cells in prostate tissue. the nkx3-1 gene encodes the nkx3-1 homeobox protein, which is also found in urothelial cells, normal testis, lobular breast carcinoma, and bronchial mucous glands [2]. in prostate cancer, amacr (alpha-methylacyl-coa racemase) is consistently overexpressed compared to benign prostatic tissue. it codes for a cytoplasmic protein that participates in the βoxidation of branched-chain fatty acids. amacr is not specific to prostate cancer; it is also expressed by other cancers, most notably colorectal carcinomas and papillary renal cell carcinomas. the expression of amacr is cytoplasmic, with a granular staining pattern. apical predominance and heterogeneity are evident in the staining. currently, amacr is used to supplement basal cell markers in antibody cocktail formats. the average sensitivity for detecting limited prostate carcinoma in needle biopsies is 70-80%, with lower sensitivity reported in certain morphologic variants such as foamy, pseudohyperplastic, and atrophic variants of typical acinar prostate adenocarcinoma [13, 14, 15]. urothelial markers include high molecular weight cytokeratin (hmwck), p63, thrombomodulin, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 80 s100p (placental s100), and gata3. hmwck (34βe12) and p63 are more sensitive to high-grade urothelial cancer than novel markers like thrombomodulin and s100p [27]. hmcwck (34βe12) is a highly sensitive urothelial lineage marker (ck), which also includes ck1, ck5, ck14, and ck20. it is only reactive against highmolecular-weight cytokeratins (cks). it has the same sensitivity as p63 and is said to outperform uroplakin iii and thrombomodulin [2]. p63, a tumor suppressor gene homolog, encodes at least six different proteins with various biologic functions, one of which is urothelial differentiation. with consistent diffuse nuclear positivity, p63 is a fairly sensitive and highly specific marker of urothelial carcinoma [2,16]. hmcwck (34βe12) and p63 are basal cell markers in prostatic tissue and are typically absent in invasive prostatic adenocarcinoma. thrombomodulin, also known as cd141, is a surface glycoprotein that regulates intravascular coagulation and is expressed in a variety of tumors including mesothelioma, endothelial vascular tumors, squamous carcinomas, urothelial carcinomas, and various adenocarcinomas in both primary and metastatic settings. this marker's lack of specificity to urothelial differentiation limits its utility in this context. however, as demonstrated in several studies mentioned in this section, this marker can be useful in the workup of a potential urothelial tumor when used in conjunction with other markers [2, 17]. s100p is a protein from the s100 family discovered in the placenta and was thus named s100p (it is different from the s100 widely used in melanocytic and nerve sheath tumors). s100p expression by ihc has been described in benign and malignant urothelial cells, pancreatic carcinoma, esophageal squamous mucosa, and breast carcinoma, in addition to the placenta [2, 11]. gata3 is a transcription factor of the gata family that regulates genes involved in the luminal differentiation of breast epithelium, genes involved in t-cell development, and genes involved in the development or maintenance of skin, trophoblasts, and some endothelial cells. gata3 has been identified as an ihc marker for both primary and metastatic mammary and urothelial carcinomas. despite the promising specificity and sensitivity, recent studies have shown that not all cases of prostatic adenocarcinoma can be positive for gata3, posing a potential diagnostic challenge. mcdonald, timothy m recently represented nine cases of prostatic adenocarcinoma with aberrant positive gata3 staining. all nine cases were pac, with a gleason grade of 5. gata3 positivity was strong and diffuse in four cases, strong and patchy in two cases, and strong and focal in three cases. all of the patients tested positive for nkx3.1, six tested positive for p501s, and six tested positive for psa, with seven of the nine cases expressing at least two prostate-specific markers. to avoid the diagnostic blunder, poorly differentiated carcinomas of the prostate, bladder neck, or trigone should be assessed not only with gata3 but also with prostate-specific markers, according to the current research. gata3 can still be useful in the workup of a neoplasm with a possible urothelial origin if used in the right context and in the right conjunction with other antibodies [2, 18, 19, 20, 21, 22]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 81 uroplakins are widely considered to be urothelium-specific proteins of terminal urothelial cell differentiation, and they are positive in both primary and metastatic urothelial carcinoma. despite being specific to urothelial differentiation, they are not very sensitive because some urothelial carcinomas do not express these markers, limiting their practical use and necessitating the inclusion of other markers in the workup for a potential urothelial tumor [23, 24, 25, 26]. conclusion: high-grade prostatic adenocarcinoma and urothelial carcinoma of the urinary bladder can have ambiguous morphologic features that make a definitive diagnosis impossible. the distinction between these two tumors has important implications for staging and treatment. as a result, accurate diagnosis is critical for optimal patient care and may necessitate the use of highly sensitive immunohistochemical markers. the review concluded that: 1) prostatic and urothelial markers such as nkx3.1, p63, thrombomodulin, and gata3 are very useful for distinguishing prostatic adenocarcinoma from urothelial carcinoma. 2) psa is a good (clinical) screening tool, but because of its inverse relationship with tumor grade (the higher the grade, the lower the sensitivity of psa staining), it is not recommended for high-grade tumor differentiation. 3) hmwck (34βe12) and p63 are said to be more effective than thrombomodulin and s100p in detecting urothelial cancer. 4) thrombomodulin is only moderately sensitive to uc. 5) cytokeratins 7 and 20 can be positive in both uc and prostatic adenocarcinoma, therefore their use is restricted. the optimal combination of these immunohistochemical markers may improve the ability to distinguish pca from uc. limitations: the immunohistochemical markers for urothelial carcinoma and prostatic adenocarcinoma are based on the research and clinical expertise of pathologists who have worked on cases and conducted studies to support their hypotheses. however, in a clinical scenario, the immunohistochemical panel is not absolute but depends on the individual case presented. this panel mentioned is solely based on research and functions to provide an overall understanding of the topic. acknowledgments: i am grateful to doctor manana jikurashvili with whom i have had the pleasure to work during this project. i am grateful to professor rima beriashvili, who helped me through the process and guided me from the very start. i am grateful to tbilisi state medical university for giving me this opportunity and helping me see this project through with extensive personal and professional guidance and taught me a great deal about both scientific research and life in general. conflicts of interest: no potential conflict of interest relevant to this article was reported. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 82 references: 1. mohanty sk, smith sc, chang e, et al. evaluation of contemporary prostate and urothelial lineage biomarkers in a consecutive cohort of poorly differentiated bladder neck carcinomas. am j clin pathol. 2014;142(2):173-183. doi:10.1309/ajcpk1ov6imnpfgl 2. oh wj, chung am, kim js, et al. differential immunohistochemical profiles for distinguishing prostate carcinoma and urothelial carcinoma. j pathol transl med. 2016;50(5):345-354. doi:10.4132/jptm.2016.06.14 3. martínez-rodríguez m, ramos d, soriano p, subramaniam m, navarro s, llombartbosch a. poorly differentiated adenocarcinomas of the prostate versus highgrade urothelial carcinoma of the bladder: a diagnostic dilemma with the immunohistochemical evaluation of 2 cases. int j surg pathol. 2007;15(2):213-218. doi:10.1177/1066896906295822 4. epstein ji, egevad l, humphrey pa, montironi r; members of the isup immunohistochemistry in diagnostic urologic pathology group. best practices recommendations in the application of immunohistochemistry in the prostate: report from the international society of urologic pathology consensus conference. am j surg pathol. 2014;38(8):e6-e19. doi:10.1097/pas.0000000000000238 5. signoretti s, waltregny d, dilks j, et al. p63 is a prostate basal cell marker and is required for prostate development. am j pathol. 2000;157(6):1769-1775. doi:10.1016/s00029440(10)64814-6 6. amin mb, trpkov k, lopez-beltran a, grignon d; members of the isup immunohistochemistry in diagnostic urologic pathology group. best practices recommendations in the application of immunohistochemistry in the bladder lesions: report from the international society of urologic pathology consensus conference. am j surg pathol. 2014;38(8):e20-e34. doi:10.1097/pas.0000000000000240. 7. genega em, hutchinson b, reuter ve, gaudin pb. immunophenotype of high-grade prostatic adenocarcinoma and urothelial carcinoma. mod pathol. 2000;13(11):11861191. doi:10.1038/modpathol.3880220 8. chuang ay, demarzo am, veltri rw, sharma rb, bieberich cj, epstein ji. immunohistochemical differentiation of high-grade prostate carcinoma from urothelial carcinoma. am j surg pathol. 2007;31(8):1246-1255. doi:10.1097/pas.0b013e31802f5d33. 9. hameed o, humphrey pa. immunohistochemistry in diagnostic surgical pathology of the prostate. semin diagn pathol. 2005;22(1):88-104. doi:10.1053/j.semdp.2005.11.001 10. hameed o, humphrey pa. immunohistochemistry in diagnostic surgical pathology of the prostate. semin diagn pathol. 2005;22(1):88-104. doi:10.1053/j.semdp.2005.11.001 11. higgins jp, kaygusuz g, wang l, et al. placental s100 (s100p) and gata3: markers for transitional epithelium and urothelial carcinoma discovered by complementary dna microarray. am j surg pathol. 2007;31(5):673-680. doi:10.1097/01.pas.0000213438.01278.5f 12. miettinen m, mccue pa, sarlomo-rikala m, et al. gata3: a multispecific but potentially georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 83 useful marker in surgical pathology: a systematic analysis of 2500 epithelial and nonepithelial tumors. am j surg pathol. 2014;38(1):13-22. doi:10.1097/pas.0b013e3182a0218f 13. rubin ma, zhou m, dhanasekaran sm, et al. alpha-methylacyl coenzyme a racemase as a tissue biomarker for prostate cancer. jama. 2002;287(13):1662-1670. doi:10.1001/jama.287.13.1662. 14. luo j, zha s, gage wr, et al. alpha-methyl acyl-coa racemase: a new molecular marker for prostate cancer. cancer res. 2002;62(8):2220-2226. 15. paner gp, luthringer dj, amin mb. best practice in diagnostic immunohistochemistry: prostate carcinoma and its mimics in needle core biopsies. arch pathol lab med. 2008;132(9):1388-1396. doi:10.5858/2008-132-1388-bpidip 16. ud din n, qureshi a, mansoor s. utility of p63 immunohistochemical stain in differentiating urothelial carcinomas from adenocarcinomas of prostate. indian j pathol microbiol. 2011;54(1):59-62. doi:10.4103/0377-4929.77326 17. ordóñez ng. thrombomodulin expression in transitional cell carcinoma. am j clin pathol. 1998;110(3):385-390. doi:10.1093/ajcp/110.3.385 18. mohammed kh, siddiqui mt, cohen c. gata3 immunohistochemical expression in invasive urothelial carcinoma. urol oncol. 2016;34(10):432.e9-432.e13. doi:10.1016/j.urolonc.2016.04.016 19. mcdonald tm, epstein ji. aberrant gata3 staining in prostatic adenocarcinoma: a potential diagnostic pitfall. am j surg pathol. 2021;45(3):341-346. doi:10.1097/pas.0000000000001557. 20. chou j, provot s, werb z. gata3 in development and cancer differentiation: cells gata has it! j cell physiol. 2010;222(1):42-49. doi:10.1002/jcp.21943. 21. miettinen m, mccue pa, sarlomo-rikala m, et al. gata3: a multispecific but potentially useful marker in surgical pathology: a systematic analysis of 2500 epithelial and nonepithelial tumors. am j surg pathol. 2014;38(1):13-22. doi:10.1097/pas.0b013e3182a0218f 22. tian w, dorn d, wei s, et al. gata3 expression in benign prostate glands with radiation atypia: a diagnostic pitfall. histopathology. 2017;71(1):150-155. doi:10.1111/his.13214 23. olsburgh j, harnden p, weeks r, et al. uroplakin gene expression in normal human tissues and locally advanced bladder cancer. j pathol. 2003;199(1):41-49. doi:10.1002/path.1252 24. kageyama s, yoshiki t, isono t, et al. high expression of human uroplakin ia in urinary bladder transitional cell carcinoma. jpn j cancer res. 2002;93(5):523-531. doi:10.1111/j.13497006.2002.tb01287. 25. mhawech p, uchida t, pelte mf. immunohistochemical profile of high-grade urothelial bladder carcinoma and prostate adenocarcinoma. hum pathol. 2002;33(11):1136-1140. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 84 doi:10.1053/hupa.2002.129416 26. xu x, sun tt, gupta pk, zhang p, nasuti jf. uroplakin as a marker for typing metastatic transitional cell carcinoma on fine-needle aspiration specimens. cancer. 2001;93(3):216221. doi:10.1002/cncr.9032 27. chuang ay, demarzo am, veltri rw, sharma rb, bieberich cj, epstein ji. immunohistochemical differentiation of high-grade prostate carcinoma from urothelial carcinoma. am j surg pathol. 2007;31(8):1246-1255. doi:10.1097/pas.0b013e31802f5d33 abbreviations: pac prostatic adenocarcinoma uc urothelial carcinoma who/isup – world health organization/the international society of urologic pathologists psa prostate-specific antigen psap prostate-specific acid phosphatase psma prostate-specific membrane antigen erg erythroblast transformation specific-related gene amacr alpha-methyl-acyl-coa racemase hmwck high molecular weight cytokeratin დიაგნოსტიკური სირთულეები მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის პროსტატის ადენოკარცინომისა და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის უროთელური კარცინომის თანაარსებობისას ლიტერატურის მიმოხილვა შრეიას ბჰუშან ჯეიადი1, მანანა ჯიქურაშვილი2 1დიპლომირებული მედიკოსის ამერიკული პროგრამა, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი https://orcid.org/0000-0002-5875-2497 2პათოლოგიის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, https://orcid.org/0000-0002-1472-7417 აბსტრაქტი: მამაკაცებში ორ ყველაზე გავრცელებულ სიმსივნეს მიეკუთვნება პროსტატის ადენოკარცინომა და გარდამავალუჯრედული, იგივე უროთელური კარცინომა. ორივე სიმსივნე შესაძლოა გამოვლინდეს ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად პროსტატაში ან შარდის ბუშტში ან ერთდროულად ცალკეულ სიმსივნეებად, რომლებიც ერთ-ერთ ორგანოშია გავრცელებული ან სპორადულად ე.წ. შერწყმული სიმსივნის სახით. პათოლოგანატომისათვის ამ სიმსივნეების ერთმანეთისაგან განსხვავება წარმოადგენს დიაგნოსტიკურ სირთულეს მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის მქონე ფორმების დროს, როდესაც ხდება სიმსივნის ირგვლივმდებარე ორგანოებში გავრცელება. აღნიშნული https://orcid.org/0000-0002-5875-2497 https://orcid.org/0000-0002-1472-7417 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 85 სიმსივნეების განსხვავებული მკურნალობის ტაქტიკის გამო მნიშვნელოვანია მათი სწორი დიაგნოსტიკა. ჩვენი მიმოხილვითი სტატიით შეკრებილია ინფორმაცია დიაგნოსტიკური სირთულეებისა და გადამწყვეტი იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების შესახებ პროსტატის ადენოკარცინომისა და უროთელური კარცინომის სწორად დიფერენცირების მიზნით. ამ მიმოხილვაში გამოყენებულია pubmed და google scholar მონაცემთა ბაზების აკადემიურ ჟურნალებში გამოქვეყნებული სამეცნიერო ნაშრომები. მათგან მოპოვებულია პათოლოგანატომებისათვის მნიშვნელოვანი, აქტუალური და უახლესი ინფორმაცია. წარმოდგენილი მიმოხილვით გამოვლინდა რომ: 1) პროსტატის ადენოკარცინომისა და უროთელური კარცინომის დიფერენცირების მიზნით ყველაზე ინფორმატიული იმუნოჰისტოქიმიური მარკერებია: nkx3.1, p63, თრომბომოდულინი და gata3. 2) პროსტატის სპეციფიკური ანტიგენი (psa) არის კარგი კლინიკური სასკრინინგო მარკერი, თუმცა მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის მქონე სიმსივნეებში ის კარგავს სენსიტიურობას (რაც უფრო მაღალია ავთვისებიანობის ხარისხი, იგივე გრეიდი, მით უფრო დაბალია psa მგრძნობელობა/შეღებვის ინტენსივობა) და სწორად ვერ ადიფერენცირებს აღწერილ სიმსივნეებს ერთმანეთისაგან. 3) უროთელური კარცინომის გამოსავლენად hmwck (34βe12) და p63 უფრო ეფექტურია, ვიდრე თრომბომოდულინი და s100p. 4) თრომბომოდულინი გამოირჩევა ზომიერი მგრძნობელობით უროთელური კარცინომის დიაგნოსტიკაში. 5) ციტოკერატინი 7 და 20 შესაძლოა დადებითი იყოს როგორც უროთელური კარცინომის, ასევე პროსტატის ადენოკარცინომის დროს, ამიტომ მათი გამოყენება ნაკლებად სასარგებლო ინფორმაციის მომცემია. წარმოდგენილი მარკერების ოპტიმალური კომბინაციით შესაძლებელია გაუმჯობესებულ იქნას აღწერილი სიმსივნეების დიფერენციული დიაგნოსტიკა. საძიებო სიტყვები: პროსტატის ადენოკარცინომა, უროთელური კარცინომა, იმუნოჰისტოქიმია, პათოლოგიური დიაგნოზი, შერწყმული სიმსივნე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 158 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.14 საავტომობილო გზების ხარისხის უზრუნველყოფის ორგანიზაციული და ტექნიკური ხასიათის პირობები მერაბ ბარათაშვილი1, თორნიკე ბარათაშვილი2 1ასოცირებული პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2მშენებლობის ინჟინერიის მაგისტრი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანოტაცია სტატიაში განხილულია საავტომობილო გზების პროექტირების ეტაპიდან, ექსპლუატაციის პერიოდის ჩათვლით ხარისხისა და საიმედოობის უზურუნველყოფის აუცილებელი პირობები, რომლის სწორად შერჩევისა და დასაბუთების გარეშე მოქმედებაში მოყვანა აუცილებლად გაზრდის გზაზე სატრანსპორტო ნაკადების გატარებისას საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევათა შემთხვევათა რაოდენობას. სტატიაში წარმოდგენილია გზის სავალი ნაწილის დაზიანების გამომწვევი საორგანიზაციო პერიოდიდან ტექნიკური პირობების ჩათვლით კონკრეტული მაგალითები. სტატიის დასკვნით ნაწილში წარმოდგენილია მიდგომები რომლის გათვალისწინება შესაძლებელს გახდის გზების როგორც საინჟინრო ნაგებობის ხარისხისა და საიმედოობის გაზრდას. საკვანძო სიტყვები: საავტომობილო გზა, საგზაო საფარი, გზის საიმედობა, ხარისიხს მაჩვენებელი, საავტომობილო გზის ხარისხის უზრუნველყოფის ფაქტორები, მშენებლობის ლოჯისტიკა, მშენებლობის მენეჯმენტი საავტომობილო გზების საიმედოობა და მისი აგების შემდეგ ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე ხარისხიან პიობებში ექსპლუატაციის შესაძლებლობები მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული, საავტომობილო გზის ხარისხობრივი მაჩვენებლები ჯერ კიდე მოკვლევის და პროექტირების სტადიაზე მიღებული გადაწყვეტილებებით არის განპირობებული. ამ დროს მნიშვნელოვანია რამდენად სწორად იქნა ფორმირებული საავტომობილ;ო გზის როგორც საინჟინრო ნაგებობის მიმართ წაყენებული ტექნიკურ ეკონომიკური მოთხოვნები და რამდენად სწორად და სიღრმისეულადაა შესწავლილი ყველა ის ფაქტორი რომელიც ზეგავლენას მოახდენს ექსპლუატაციის სტადიაზე საავტომობილო გზის საიმედოობის შენარჩუნებაზე. აღნიშნული ფაქტორებიდან მნიშვნელოვანია საავტომობილო გზის კონკრეტულ უბანზე არსებული კლიმატური პირობები, გრუნტის წყლების ზედაპირთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 159 სიახლოვის მაჩვენებელი, რელიეფის თავისებურებები, საავტომობილო გზის სავალი ზოლის ქვეშ მოქცეული გრუნტის ფიზიკო მექანიკური თვისებები. საავტომობილო გზის ხარისხობრივ მაჩვენებული კომპლექსური მახასიათებელია და მათზე მთლიანადაა დამოკიდებული საინჟინრო ნაგებობის მიმართ წაყენებული უმთავრესი მოთხოვნა, უზრუნველყოს სატრანსპორტო ნაკადების შეფერხებების გარეშე მოცემულ;ი საპროექტო დონეზე გადაწყვეტილი საპროექტო სიჩქარეებით გატარება, მაღალი საიმედოობის მაჩვენებლების ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე შენარჩუნების პიორობებში. გარე მახასიათებლებთან ერთად საავტომობილო გზის, როგორც საინჟინრო ნაგებობის ხარისხი დამოკიდებულია ისეთ მნიშვნელოვან და არსებით ფაქტორებზე როგორიცაა თუ: რამდენად სწორად და რა მახასიათებლების გათვალისიწინებით იქნა შერჩეული მშენებლობისას გამოყენებული მასალები, რამდენად თანამედროვეა მშენებლობისას გამოყენებული ტექნიკა და რამდენად სწორად წარმოებს მათი ექსპლუატაცია, ყველა მანქანის ტექნიკური შესაძლებლობის სრულად გამოყენების მიზნით. ეს მიდგომა განსაკუთრებით საყურადღებოა, საავტომობილო გზის მიწის ვაკისისა და გზის საფარის მოწყობის სამუშაოების წარმოებისას. ამასთან არსებითია გზის მშენებლობაში მონაწილე საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალის პროფესიული ჩვევების ერთობლიობა და მათი გამოცდილება. ცხადია მშენებლობისას სასურველ შედეგებზე გასვლის მიზნით ყურადღება უნდა იქნას გამახვილებული იმ მიმართულებით თუ რამდენად სწორად იქნა დათვლილი გზის კონკრეტულ უბანზე გამავალი სატრანსპორტო ნაკადებში მოძრაობის ინტენსივობა და ნაკადში ტრანსპორტის სახეობების მიხედვით შემადგენლობა. საავტომობილო გზის მშენებლობა ძვირადღირებული საქმიანობაა, მშენებლობის დროს დაშვებული შეცდომების გამოვლენა როგორც წესი სამშენებლო სამუშაოების დასრულებიდან გარკვეული პერიოდის გასვლის შემდეგ პერიოდულად წარმოებს. საყურადღებოა რომ ამ შეცდომების შედეგად გამოვლენილი ხარვეზების გასწორება როგორც წესი ითხოვს რესურსების ხელახალ მობილიზებას და გარკვეულ დროს, ხარვეზის გამოვლენიდან მის აღმოფხვრამდე პერიოდის მანძილზე კი საავტომობილო გზის დაზიანებულ მონაკვეთს თან ახლავს თანმდევი პრობლემები, მკვეთრად ეცემა ტრანსპორტით გზის დაზიანებულ მონაკვეთზე გადაადგილების სიჩქარე, იზრდება საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევების მოხდენის ალბათობა, ზიანი ადგება გზის დაზიანებულ უბნების კონკრეტულ მონაკვეთებზე გამავალ ტრანსპორტს, დაზიანების მასშტაბების შესაბამისად პრობლემები ჩნდება ლოჯისტიკის პროცესში, კონკრეტულად შეფერხებები ჩნდება დროულად მიწოდების ციკლში, რაც განსაკუთრებულია, იზრდება აღნიშნულ მონაკვეთებზე საგაზო სატრანსპორტო შემთხვევათა მოხდენის შესაძლებლობები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 160 საპროექტო და სამშენებლო სამუშაოების მაღალი ხარისხით შესრულების მიუხედავად სამუშაოების დასრულებიდან გარკვეული პერიოდის შემდეგ ადგილი აქვს საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევებს, ამ დროს მნიშვნელოვანია შესწავლილი იქნას ეს შემთხვევები რამდენადაა დამოკიდებული საავტომობილო გზის ტექნიკურ თუ სხვა ხასიათის საექსპლუატაციო მაჩვენებლებზე და მოკვლეული უნდა იქნას საქმე ხომ არ გვაქვს ე.წ. „შავ წერტილებთან“. აუცილებელია ახლად აგებულ საავტომობილო გზებზე დროულად იქნას გამოვლენილი ასეთი წერტილები. სათანადო წესით შემუშავებული რეგლამენტის არსებობის პირობებში, მათი დროულად გამოვლენა იძლევა ეფექტური გადაწყვეტილების დროულად მიღების შესაძლებლობას. საგზაო სატრანსპორტო ნაკადში ჩართულთათვის, გზაზე უსაფრთხოდ გადაადგილების მიზნით, გამოვლენილ ადგილებზე წარმოებს მოძრაობის ორგანიზების ახალი სქემის შემუშავება. გადაუდებელი სამუშაოების დროულად დაგეგმვისა და ჩატარების მიზნით, შესაბამისი სამსახურები მუშაობას იწყებენ ეგრეთ წოდებულ „შავ წერტილებში“ საგზაო სატრანსპორტო შემთხვევების სისტემურად გამომწვევი მიზეზების მოკვლევას. ამასთან რამდენად არალოგიკურადაც არ უნდა მივიჩნიოთ, არის შემთხვევები, რომელიც საქმის მიმართ ზერელე დამოკიდებულების ან შესაბამისი სამუშაოების არასათანადო ხარისხით შესრულების გამო მნიშვნელოვნად მცირდება გზებზე უსაფრთხოდ გადაადგილების შესაძლებლობა და ხშირად მსგავსი მიდგომები მკვეთრად აუარესებს საავტომობილო გზის ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე ხარვეზების გარეშე ექსპლუატაციის შესაძლებლობას. სურათი 1, წარმოდგენილია შემთხვევა რითაც დასტურდება რომ ქალაქის ცენტრალურ უბნებში, ახლად რებილიტირებულ ქუჩებშის სავალ ნაწილზე ხშირად გადაადგილდება სატვირთო სატრანსპორტო საშუალება, რომლის ღერძზე მოსული დატვირთვა მნიშვნელოვნად აღემატება ტექნიკური პირობებით გათვალიწინებულ და აქედან გამომდინარე შესაბამისი რეგულაციებით დადგენილ ნორმებს. რის გამოც პირველ ეტაპზე ასფალტის საფარი კარგავს კავშირს მიწის ვაკისის ზედაპირთან, მოგვიანებით წარმოიქმნება ტალღები და მიკრო ბზარები რის შემდეგაც იწყება საფარის მნიშვნელოვანი დაზიანების ხანგრძლივი დინამიურად განვითარებადი პროცესი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 161 სურათი 2. წარმოდგენილია ქალაქის ახლად რებილიტირებული ქუჩა რომელის მნიშვნელოვანი ზომის ფართი, არცთუ ისე ხანგრძლივი წვიმის დროს ასე მასშტაბურა, სავალი ნაწილსი მთელ სიგანეზე იტბორება. ამ შემთხვევაში აშკარაა რომ გეოდეზიური სამუშოები არასათანადოდ იქნა შესრულებული ან და მშენებლობისას არ იქნა გათვალისწინებული გეოდეზიური სამუშაოებისას მოცემულ საგზაო საფარზე ზედაპირის საკონტროლო წერტილების ნიშნულები. ცხადია რომ ამ უბანზე მცირდება ტრანსპორტით უსაფრთხოდ გავლის შესაძლებლობები და გზის საფარის დაზიანების გარეშე ექსპლუატაციის ვადა. სურათი 3, წარმოდგენილია შემთხვევა სადაც მკაფიოდ ჩანს რომ გზის პირა ღია ღვარსადენზე დროულად განხორციელებული მარტივი გაწმენდითი სამუშაოებით შეჩერედებოდა სავალ ნაწილზე წყლის უკონტროლო გადადინების პროცესი, ამით უზრუნველყოფილი იქნებოდა გზაზე უსაფრთხოდ გავლის შესაძლებლობა და პროექტით გათვალისწინებულ ვადებში შენარჩუნდებოდა ასფალტის საფარის მთლიანობა. განსაკუთრებით საინტერესოა შემთხვევები რომელიც პროცესის სწორად მართვასთანაა დაკავშირებული და მართვის პროცესებში არსებული ხარვეზები ხშირად სავალ ნაწილზე მნიშვნელობანი უხერხულობისა და არის შემთხვევბი როცა კოლაფსის გამომწვევი მიზეზიც ხდება. ქუჩის პირას მოწყობილი ობიექტის საკანალიზაციო ქსელში ჩართვის მიზნით, სამუშაოთა დასრულებიდან რამდენიმე თვეში გადაითხარა ქალაქის მაგისტრალურ ახლად რეაბილიტირებული სავალი ნაწილი, სურათი 4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 162 ამ ობიექტის ქსელში ჩართვისათვის სათანადო სამუშაოები სასურველი იქნებოდა გზის რეაბილიტაციისას განხორციელებულიყო. ქსელის გამართვისა და საკანალიზაციო ჭის გვიმის მოწყობის შემდეგ სამუშაოები მიტოვებული იქნა და არ მოხდა დროულად თხრილისა და გვიმის გარშემო დაზიანებული მიწის ვაკისის ამოვსება და ამოჭრილი საფარის მოწყობა, თოვლი სახით მოსულმა ნალექმა იქ არსებული სიტუაცია გაართულა და სასწავლო დაწესებულებების, კლინიკების და ქალაქის შემოსასვლელ გასასვლელისაკენ მიმართულ ქუჩაზე სატრანსპორტო ნაკადების გადაადგილებას არსებითი ხასიათის სირთულეები შეუქმნა. არასწორ დროს შესრულებული სამუშაო დროულად რომ დასრულებულიყო, ქალაქის ეს ნაწილი გადაურჩებოდა საკომაოდ გრძელ საცობს და საცობში მოხვედრიები აცდებოდნენ შესაბამისი ხასიათის უსიამოვნებებს, ამის გასაკეთებლად კი მესვეურთაგან მხოლოდ სათანადო ყურადღებაისა და სასურველი ნების დემონსტრირება და მინიმალური დანახარჯები იყო საჭირო. ისე როგორც ყველა საინჟინრო ნაგებობის, საავტომობილო გზების მდომარეობა მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული იმ სამშენებლო კომპანიის პროფესიულ მიდგომებზე, შესაბამის რესურსების ხელმისაწვდომობასა და გამოცდილებზე რომელის შერჩევას წარმოებს ამა თუ იმ პროექტის განხორციელების მიზნით. სამწუხარო გამოცდილება ამ ქუჩასაც შეეხო, ტენდერში გამარჯვებულმა კომპანიას თანხის ნაწილი გადაეცა, ქუჩა ამ მდგომარეობამდე მიიყვანა სამუშაოს გაეცალა და თვეებია საზოგადოების ის ნაწილი რომელსაც სხვა გამოსავალი არ აქვთ ამ მდგომარეობაში მყოფი სავალი ნაწილით უწევთ სარგებლობა. სურათი 5. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 163 ქალაქის ქუჩების სავალ ნაწილზე ასეთი მაგალითები ხშირია და საყურადღებოა რომ გამოვლენილი ხარვეზების გადაწყვეტა არ მოითხოვს მნიშვნელოვან დანახარჯებს და დროის დიდ ლიმიტს, ამით უზრუნველყოფილი იქნებოდა გზის გაზრდილი საიმედობა და ჩატარებული სამუშაოების საგარანტიო ვადებში სრულფასოვნად შენარჩუნების შესაძლებლობა, ამით კი მიღწეული შედეგი კი ხელშესახები იქნებოდა. წარმოუდგენელია რომ ვინმე შეეცადოს ობიექტური მიზეზები მოეძებნოს ახლახან ავტობანის სამტრედია-გრიგოლეთის მონაკვეთზე, მდინარე რიონზე გადასასვლელი ხიდის ორი სექციის ჩავარდნის ფაქტს, საინჟინრო ნაგებობის მსგავსი ხასიათის რღვევა მხოლოდ 6 ბალზე მეტი მიწისძვრით და ანდა მისი დამომბვით იქნებოდა შესაძლებელი. კოლაფსიდან მალევე გაკეთებული კომენტარებიდან ცხადი გახდა რომ სამუშაოების დამკვეთმა და შესაბამისად ხარისხზე პასუხისმგებელი უწყებამ აქცენტები მდინარის წყალუხვობისაკენ გადაიტანა. არა და არსებობს გაწერილი წესი, ობიექტის მშენებლობას ზედამხედველობდა, ამაზე უფლებამოსილი იურიდიული პირი და განამარტებებიც მათ მიერ ხელმოწერილ დოკუმენტებში უნდა იქნას მოკვლეული, მდინარეს არც მეტი არც ნაკლები, წლის ამ პერიოდისათვის დამახასიათებელი წყლის ნაკადი გააჩნდა, მდინარის წყალუხვობა, რომელზეც ხიდია გადადებული, თუ მისი დანგრევის მისაღები მიზეზია, მაშინ ჰქონდა კი აზრი აქ მის აგებას და რამდენად ლოგიკურია იქნება კიდე დაიხარჯოს მის აღდგენაზე ათეული მილიონები. საავტომობილო გზის სამშენებლო სამუშაოების დასრულების შემდეგ, გამოვლენილი ხარვეზები შეიძლება გამოწვეული იქნას; პროექტირების და მოკვლევის სტადიაზე დაშვებული შეცდომებით; მშენებლობისას პროექტით გათვალისწინებული სამუშაოების არასათანადო ხარისხით და ან არასრულფასოვნად შესრულებით; საავტომობილო გზის მშენებლობის და ექსპ;უატაციის დროს დაშვებული ლოჯისტიკური გადაცდომებით; და ვითომ ერთი შეხედვით უმნიშვნელო და საქმის მიმართ არაპროფესიული, შესაბამისი რეგულაციის მოთხოვნების ვერ და ან არ გათვალისიწნებით დამოკიდებულებით. მართვის პროცესში დაშვებული შეუსაბამობით ან და რაც უფრო სავალალოა მნიშვნელოვანი ხარვეზებით. მთლიანობაში მაღალი ხარისხის, უსარფთხოების საუკეთესო მაჩვენებლით გამორჩეული საავტომობილო გზა შესაძლებელია მივიღოთ სათანადო ხედვების ჩამოყალიბების მიზნით ყველა ამ ფაქტორების დროული შესწავლითა და სამშენებლო სამუშაოების დაწყებამდე და გზის ექსპლუატაციისას ტექნიკურ ეკონომიკური პარამეტრების შესაბამისი ზემოქმედების ხარისხობრივი მაჩვენებლების სრულფასოვანი შესწავლითა და ანალიზით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 164 ლიტერატურა 1. 1. ბარათაშვილი მერაბ, ბარათაშვილი თორნიკე. 2022. “საავტომობილო გზების საიმედოობის გაზრდის შესაძლებლობები”. ქართველი მეცნიერები 4 (1):11-16. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.02. 2. მერაბ ბარათაშვილი, თორნიკე ბარათაშვილი, უსაფრთხოება გზა ევროპისაკენ -გზა უსაფრთხოებისაკენ. საგზაო ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის, მასთან დაკავშირებული შრომისა და სატრანსპორტო უსაფრთხოების მონიტონირგინს შედეგები ქუთაისში. ევროკავშირი საქართველოსათვის. სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების ინიციატივა. საქართველოს სტრატეგიული განვითარებისა და მინიტორინგის ცენტრი. 2020 თბილისი. 3. მ.ბარათაშვილი. საავტომობილო გზის ექსპლუატაცისას საიმედოდ მუშაობის შესაძლებლობები. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი.ენერგეტიკის თანამედროვე პრობლემები და მათი განვითარების გზები“3(91)2019.173–176 organizational and technical conditions of highway quality assurance merab baratashvili1, tornike baratashvili2 1associate professor , akaki tsereteli state university 2master of construction engineering, akaki tsereteli state university abstract the article discusses the necessary conditions for ensuring quality and reliability from the design stage of highways, including the period of operation, the implementation of which without proper selection and justification will definitely increase the number of road traffic accidents during traffic flows on the road. the article presents specific examples from the organizational period including the technical conditions causing damage to the roadway. the final part of the article presents approaches, the consideration of which will make it possible to increase the quality and reliability of roads as an engineering structure. keywords: highway, road pavement, road reliability, quality index, highway quality assurance factors, construction logistics, construction management https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.02 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 209 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.22 მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმების ფიზიოთერაპიული მკურნალობის შემდეგ განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევების შესწავლა სპორტსმენებში ვ. ფოცხვერია, ლ. მასხულია, ნ. პავლიაშვილი, ვ. ახალკაცი, მ. მათიაშვილი თსსუ-ის ფიზიკური მედიცინის დეპარტამენტი, თსსუ-ის სპორტული მედიცინისა და რეაბილიტაციის კლინიკური ცენტრი აბსტრაქტი მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმული დაზიანებები სპორტსმენებში, მხრის ტკივილის და დისფუნქციის გავრცელების ძირითადი მიზეზია. ეს დაზიანებები სერიოზულ გავლენას ახდენს სპორტსმენის შრომისუნარიანობასა და ცხოვრების ხარისხზე, რაც ხშირად სპორტსმენების საწვრთნო და საშეჯიბრო პროცესებიდან ჩამოშორების მიზეზი ხდება. თანამედროვე მოთხოვნების გათვალისწინებით, სპორტულ მოღვაწეობაში ხანგრძლივი პაუზა თითქმის შეუძლებელია, რადგან შემთხვევათა უმრავლესობაში ეს უკანასკნელი პროფესიული კარიერის დასრულების ტოლფასია. უნდა აღინიშნოს, რომ მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმული დაზიანებების (ორთავა კუნთის გრძელი თავის ტენდინიტი, როტატორული სარტყლის სტრუქტურების, სასახსრე ბაგის ნაწილობრივი დაზიანება) კონსერვატიული მკურნალობის შემდეგ არცთუ იშვიათად ადგილი აქვს განმეორებით დაზიანებებსა და რეციდივებს, რაც კიდევ უფრო მეტად ართულებს სპორტსმენის მხრის ფუნქციის სრულად აღდგენას და საწვრთნო პროცესიდან სპორტსმენის ჩამოშორება კიდევ უფრო ხანგრძლივდება. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენს მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმების ფიზიოთერაპიული მკურნალობის შემდეგ განმეორებითი დაზიანებებისა და ტკივილის რეციდივების შემთხვევების შეფასება სპორტსმენებში. კვლევა მოიცავს სპორტსმენების მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმების ფიზიოთერაპიული მკურნალობის შემდეგ განმეორებითი დაზიანებებისას ტკივილის რეციდივის აღმოცენების რაოდენობრივ და ხარისხობრივ შეფასებას სპორტსმენთა ჩვეულ აქტივობაში დაბრუნებიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ. მონიტორინგი განხორციელდა 52 სპორტსმენზე, თსსუ-ის სპორტული მედიცინისა და რეაბილიტაციის კლინიკურ ცენტრში. სპორტსმენთა საშუალო ასაკი 23  2 წელი. კვლევაში მონაწილე სპორტსმენები რანდომულად გადანაწილდა სამ ჯგუფში: i (ძირითადი), ii და iii საკონტროლო ჯგუფები და განხორციელდა შესაბამისი სარეაბილიტაციო ინტერვენციები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 210 კვლევაში მონაწილე სამივე ჯგუფის პაციენტებში, ჩვეულ სპორტულ აქტივობაში ჩართვიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ, შესწავლილი იქნა მხრის ფუნქციის შეზღუდვის და ტკივილის აღმოცენების შემთხვევები pss (the penn shoulder score) მხრის ტკივილის და ssps (subjective sport performance satisfaction) ფიზიკური შესაძლებლობების სუბიექტური შეფასების სკალებისა და კერლან-ჯოუბის მხრისა და იდაყვის ორთოპედიული კლინიკური სკალების (kerlan-jobe orthopedic clinical shoulder and elbow score kjoc) მიხედვით. კვლევის შედეგად მიღებული მონაცემებიდან გამომდინარე, 52 სპორტსმენის სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 8 კვირის შემდეგ გამოვლინდა ადრეული განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევები სპორტსმენთა 35%-ში, ხოლო 12 კვირის შემდეგ დანარჩენი 34 სპორტსმენიდან (65%) გვიანი განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევები დაფიქსირდა 25%-ში. 52 სპორტსმენის სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 8 კვირის შემდეგ, განმეორებითი ადრეული დაზიანებების 18 შემთხვევა აღინიშნა, დარჩენილი 34 სპორტსმენიდან 12 კვირის შემდეგ განმეორებითი გვიანი დაზიანებების შემთხვევები გამოვლინდა 8 სპორტსმენში. კვლევა მოიცავს სპორტსმენთა სპორტულ აქტივობაში ჩართვიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ i-ii და i-iii ჯგუფებში განვითარებული განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევების შესწავლას, შეფასებას და შედარებით ანალიზს მითითებული სკალების საშუალებით. კვლევამ ცხადყო, რომ კომბინირებული ფიზიკური აგენტებით მკურნალობა საგრძნობლად ამცირებს სპორტსმენებში განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევების რაოდენობას; ასევე გამოვლინდა აღმოცენებული ტკივილის რეციდივის სარწმუნოდ დაბალი მაჩვენებელი, რაც უზრუნველყოფს სპორტსმენის შრომისუნარიანობისა და სპორტული აქტივობის ოპტიმიზაციას. საკვანძო სიტყვები: მხრის ტრავმა; ტკივილის რეციდივი, მხრის ფუნქცია მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმული დაზიანებები სპორტსმენებში მხრის ტკივილის და დისფუნქციის ძირითადი მიზეზია. ეს დაზიანებები სერიოზულ გავლენას ახდენს სპორტსმენის შრომისუნარიანობასა და ცხოვრების ხარისხზე, რაც ხშირად სპორტსმენების საწვრთნო და საშეჯიბრო პროცესებიდან ჩამოშორების მიზეზი ხდება. თანამედროვე მოთხოვნების გათვალისწინებით, სპორტულ მოღვაწეობაში ხანგრძლივი პაუზა თითქმის შეუძლებელია, რადგან შემთხვევათა უმრავლესობაში ეს უკანასკნელი პროფესიული კარიერის დასრულების ტოლფასია. რბილი ქსოვილების, კერძოდ როტატორული სარტყელის კუნთოვან–მყესოვანი აპარატის დაზიანებები სპორტსმენებში მხრის ტკივილისა და ფუნქციის შეზღუდვის გავრცელებული მიზეზია, სპორტსმენთა კვალიფიკაციის დონის მიუხედავად. ხშირ შემთხვევაში შედეგად ვითარდება სპორტსმენების ხანგრძლივი ჩამოშორება სპორტული აქტივობიდან, რაც, თავისთავად, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მათ სპორტულ მიღწევებზე [8]. მხრის რბილის ქსოვილების დაზიანებები, ძირითადად, მოიცავს მხრის ორთავა კუნთის გრძელი თავის ტენდინიტს, როტატორული სარტყელის შემადგენლობაში არსებული სტრუქტურების, ან სასახსრე ბაგის ნაწილობრივ დაზიანებას. აღნიშნული დაზიანებები მნიშვნელოვნად მოქმედებს სპორტსმენთა კარიერის განვითარებაზე და ზღუდავს სპორტულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 211 შეჯიბრებებში მათი მონაწილეობის შესაძლებლობებს. კვლევები უჩვენებს, რომ სპორტული ასპარეზობის მოთხოვნებიდან გამომდინარე, როტატორული სარტყელის დაზიანებები მეტად გავრცელებულია თავზემოთ მოძრაობის/აქტივობის მქონე სპორტის სახეობებში [5; 6]. სპორტსმენებში მხრის რბილი ქსოვილების დაზიანებებს ადგილი აქვს როგორც ტრავმის მწვავე განვითარების (მაღალ-ენერგეტიკული ტრავმა), მაგალითად, პირდაპირი დარტყმის მიყენებით, ან გაშლილ ხელზე დაცემით, ისე ქრონიკული გადატვირთვის და განმეორებითი მიკროტრავმების შემთხვევაში [10]. მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმული დაზიანების კონსერვატიული მკურნალობა მოიცავს მედიკამენტურ თერაპიას, ფიზიოთერაპიულ მკურნალობას, სამკურნალო ვარჯიშებს, მანუალურ თერაპიას და სხვა ინტერვენციებს. კონსერვატიული მკურნალობა, ამ ტიპის დაზიანებების დროს, მხრის ფუნქციის აღდგენისა და ტკივილის მართვის თვალსაზრისით, გამოირჩევა მაღალი ეფექტურობით 6; 8. კერძოდ, კონსერვატიული მკურნალობა მეტად ეფექტიანია ტკივილის მართვის და ფუნქციის აღდგენის მხრივ პაციენტთა 40-80%-ში. ვინაიდან არაქირურგიული მკურნალობა ხშირად ზემოთ ჩამოთვლილი კონსერვატიული მიდგომების კომბინირებაა, ცალკეულის ეფექტურობის დადგენა რთულია [1; 9]. ბრაზილიელი მკვლევარების მონაცემებით, მხრის როტატორული სარტყელის სტრუქტურების არასრული დაზიანების მქონე სპორტსმენთა (თავზემოთ მოძრაობების/აქტივობების მქონე სახეობებში მოასპარეზე სპორტსმენები და ბოდიბილდერები) უმეტესობაში (60%-ში) კლინიკური სიმპტომების მხრივ რემისია მიღწეულ იქნა კონსერვატიული მკურნალობის მეშევეობით. ავსტრალიაში ჩატარებული კვლევები უჩვენებს ელექტრომაგნიტური მოდალობების გამოყენების ეფექტურობას მაღალი მიღწევების სპორტსმენებში როტატორული სარტყელის დაზიანებების დროს, მათ შორის, კანგავლითი ელექტროსტიმულაციის, ბიპოლარული ინტერფერენციული დენის და დაბალინტენსიური ლაზეროთერაპიის [6]. ფიზიოთერაპია წარმატებით გამოიყენება როგორც მხრის ტკივილის მართვის პირველი ხაზის/ეტაპის საშუალება, თუმცა, სხვადასხვა ფიზიოთერაპიული მოდალობის გამოყენების ეფექტურობა, ისევე როგორც მათი კომბინირებით მიღებული სამკურნალო შედეგის უპირატესობები, მხრის ტკივილის მართვის კონტექსტში მომდევნო კვლევებს მოითხოვს. უნდა აღინიშნოს, რომ მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმული დაზიანებების (ორთავა კუნთის გრძელი თავის ტენდინიტი, როტატორული სარტყელის სტრუქტურების, სასახსრე ბაგის ნაწილობრივი დაზიანება) კონსერვატიული მკურნალობის შემდგომ არცთუ იშვიათად ადგილი აქვს განმეორებით დაზიანებებსა და რეციდივებს. კონსერვატიული მკურნალობის შემდეგ სპორტსმენის ჩვეულ სპორტულ აქტივობაში ჩართვიდან ორ თვემდე განმეორებით დაზიანებებს უწოდებენ „ადრეულ რეციდივებს“, 2-12 თვეებში განვითარებული დაზიანებები კი წარმოადგენს „გვიან რეციდივს,“ ხოლო 12 თვის შემდეგ განვითარებული „დაგვიანებული რეცივიდია.“ განმეორებითი დაზიანებები და რეციდივები კიდევ უფრო მეტად ართულებს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 212 სპორტსმენის მხრის ფუნქციის სრულად აღდგენას, საწვრთნო პროცესიდან სპორტსმენის ჩამოშორება კიდევ უფრო ხანგრძლივდება 2; 12. წინამდებარე კვლევის მიზანს წარმოადგენს მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმების ფიზიოთერაპიული მკურნალობის შემდეგ განმეორებითი დაზიანებებისა და ტკივილის რეციდივების შემთხვევების შეფასება სპორტსმენებში. კვლევის მასალა და მეთოდები: კვლევა მოიცავს სპორტსმენების მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმების ფიზიოთერაპიული მკურნალობის შემდეგ განმეორებითი დაზიანებებისას ტკივილის რეციდივის აღმოცენების და დისფუნქციის რაოდენობრივ და ხარისხობრივ შეფასებას, სპორტსმენთა ჩვეულ აქტივობაში დაბრუნებიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ. მონიტორინგი განხორციელდა 52 სპორტსმენზე თსსუ-ის სპორტული მედიცინისა და რეაბილიტაციის კლინიკურ ცენტრში. სპორტსმენთა საშუალო ასაკი იყო 23  2 წელი. კვლევის დაწყებამდე ყველა მონაწილეს მიეწოდა ინფორმაცია კვლევის არსის და მათი უფლებების შესახებ, მათ შორის, კვლევაში მონაწილეობაზე უარის შესაძლებლობის შესახებ. შესაბამისად, მათგან მიღებული იყო ინფორმირებული თანხმობა კვლევაში მონაწილეობაზე. ყველა პროცედურა და კვლევის პროტოკოლი დამტკიცებულია თსსუ-ის ბიოეთიკის კომისიის მიერ. კვლევაში მონაწილე სპორტსმენები რანდომულად გადანაწილდა სამ ჯგუფში: i ძირითადი, ii და iii საკონტროლო ჯგუფი. დაიგეგმა და განხორციელდა შემდეგი სარეაბილიტაციო ინტერვენციები: i ძირითადი ჯგუფი (n=18) პაციენტებს ჩაუტარდათ მკურნალობა ამპლიტუდა მოდიფიცირებული ოთხპოლუსიანი ინტერფერენციული დენით და დაბალინტენსიური ლაზეროთერაპიის კომბინირებული მეთოდით (10 პროცედურა); ii საკონტროლო ჯგუფი (n=17) პაციენტებს ჩაუტარდათ ინტერფერენციული დენით მკურნალობა (10 პროცედურა); iii საკონტროლო ჯგუფი (n=17) პაციენტებს ჩაუტარდათ სამკურნალო ვარჯიშის პროგრამა ადრეული მობილიზაციის მიზნით ორი კვირის განმავლობაში. კვლევაში მონაწილე სამივე ჯგუფის პაციენტებში ჩვეულ სპორტულ აქტივობაში ჩართვიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ შესწავლილი იქნა მხრის ფუნქციის შეზღუდვის და ტკივილის აღმოცენების შემთხვევები pss (the penn shoulder score) მხრის ტკივილის, ssps (subjective sport performance satisfaction) ფიზიკური შესაძლებლობების სუბიექტური შეფასების სკალებისა და კერლან-ჯოუბის მხრისა და იდაყვის ორთოპედიული კლინიკური შკალების (kerlan-jobe orthopedic clinical shoulder and elbow score kjoc) მიხედვით. მხრის ტკივილის სკალა შედგება ტკივილისა და კმაყოფილების ქვესკალებისაგან. თავის მხრივ, ტკივილის ქვესკალა მოიცავს თვითშეფასების სამ პუნქტს და თითოეული მათგანი ფასდება 0-10 ქულით. კმაყოფილების შეფასებაც, ასევე, ხდება 0-10 ქულით. ფიზიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 213 შესაძლებლობების სუბიექტური შეფასების სკალა კი შედგება 6 პუნქტისაგან, თითოეული მათგანის მაქსიმალური შეფასებაა 10 ქულა. კერლან-ჯოუბის მხრისა და იდაყვის ორთოპედიული კლინიკური სკალების სისტემა (kerlanjobe orthopedic clinical shoulder and elbow score kjoc) მორგებულია თავზევით აქტივობის მქონე სპორტსმენის მხრის/იდაყვის დაზიანებასთან დაკავშირებული ფუნქციური მდგომარეობის შეფასებაზე და შეცავს 10 კითხვას, თითოეული კითხვის მაქსიმალური შეფასება 100 ქულა, ხოლო საბოლოო შეფასება წარმოადგენს მიღებულ ქულათა საშუალო არითმეტიკულს; ნორმად ითვლება ≥90 ქულა. კითხვარს აქვს მაღალი ვალიდობა, სანდოობა და მგრძნობელობა და გამოიყენება ჩატარებული მკურნალობის შედეგად სპორტსმენის მხრის/იდაყვის ფუნქციური მდგომარეობის გაუმჯობესების და სპორტში დაბრუნების დინამიკის შესწავლის თვალსაზრისით. რაოდენობრივი, უწყვეტი სიდიდეების ნორმალური გადანაწილების შეფასებისათვის გამოყენებული იყო სტიუდენტის t კრიტერიუმი; განსხვავება სარწმუნოა, როცა p<0,05. კვლევის დიზაინი: პროსპექტული დიზაინის კოჰორტული კვლევა. შედეგების განხილვა: ჩატარებული კვლევის შედეგად მიღებული მონაცემებიდან გამოვლინდა, რომ 52 სპორტსმენის სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 8 კვირის შემდეგ, განმეორებითი ადრეული დაზიანებების გამო, მხოლოდ 18 შემთხვევაში (34,6%) აღმოცენდა მხრის ტკივილი და დისფუნქცია: შემთხვევების სიხშირე ჯგუფების მიხედვით შემდეგნაირად გადანაწილდა: i ძირითადი ჯგუფი (18 პაციენტი) 3 შემთხვევა, ii საკონტროლო ჯგუფი (17 პაციენტი) 6 შემთხვევა, iii ჯგუფი (17 პაციენტი) 9 შემთხვევა. დარჩენილი 34 სპორტსმენიდან 12 კვირის შემდეგ განმეორებითი გვიანი დაზიანებების შემთხვევები გამოვლინდა 8 სპორტსმენში (23,5%). i ჯგუფი (15 პაციენტი) 1 შემთხვევა, ii ჯგუფი (11 პაციენტი) 3 შემთხვევა, iii ჯგუფი (8 პაციენტი) 4 შემთხვევა (ცხრილი #1). ცხრილი #1 მხრის ტკივილის და დისფუნქციის განმეორებითი შემთხვევების რაოდენობა სპორტული აქტივობის განახლებიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ ჯგუფები განმეორებითი დაზიანებებისას ტკივილის და დისფუნქციის აღმოცენების შემთხვევები (n) განმეორებითი დაზიანებებისას ტკივილის და დისფუნქციის აღმოცენების შემთხვევების პროცენტული განაწილება (%) 8 კვირა 12 კვირა 8 კვირა 12 კვირა i 3 1 16.7 6.7 ii 6 3 35 24 iii 9 4 53 50 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 214 ცხრილი #1-დან ჩანს, რომ i (ძირითადი) ჯგუფის პაციენტებში განმეორებითი ადრეული დაზიანებების შემთხვევები (8 კვირის შემდეგ) შეადგენს 16,7%-ს, ხოლო განმეორებითი გვიანი დაზიანებები (12 კვირის შემდეგ) 6,7%-ს, ii საკონტროლო ჯგუფის პაციენტებში 8 კვირის შემდეგ დაზიანების შემთხვევები 35%-ია, 12 კვირის შემდეგ კი 24%, iii საკონტროლო ჯგუფის პაციენტებში იგივე მონაცემები გაცილებით მაღალია: 53% 8 კვირის შემდეგ და 50% 12 კვირის შემდეგ. სპორტული აქტივობის განახლებიდან 8 კვირის შემდეგ i (ძირითად) ჯგუფში გამოვლენილი ადრეული განმეორებითი დაზიანების 3 შემთხვევაში მხრის შეფასების მაჩვენებლები იყო: ტკივილი 5,4  0,7; კმაყოფილება 7,6  2,3, ხოლო ssps-ით მიღებული სპორტული შედეგიანობის კმაყოფილების ქულა იყო 56  3,5. ii საკონტროლო ჯგუფის 6 შემთხვევაში, ფუნქციური მაჩვენებლების მონაცემებმა შეადგინა: ტკივილი 15,3  3,2; კმაყოფილება 8,1  2,1; ssps-ის მიხედვით სპორტული შედეგიანობის კმაყოფილების ქულა იყო 51  2,8; ხოლო iii საკონტროლო ჯგუფის პაციენტების 9 შემთხვევაში: ტკივილი 20,1  3,2; კმაყოფილება 6,8  1,9; ssps-ით სპორტული შედეგიანობის კმაყოფილების ქულა იყო 47  2,3 (ცხრილი #2). ცხრილი #2 მხრის ფუნქციური მაჩვენებლები სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 8 კვირის შემდეგ ჯგუფები პაციენტების რაოდენობა რეციდივების შემთხვევები ტკივილი კმაყოფილება ssps i 18 3 5,4  0,7 7,6  2,3 56  3,5 ii 17 6 15,3  3,2 8,1  2,1 51  2,8 iii 17 9 20,1  3,2 6,8  1,9 47  2,3 სპორტული აქტივობის განახლებიდან 12 კვირის შემდეგ გამოვლენილ შემთხვევებთან მიმართებით კი სურათი ასეთია: 34 სპორტსმენიდან მხოლოდ 8 სპორტსმენში (23.5%) გამოვლინდა განმეორებითი გვიანი რეციდივები, ფუნქციური მაჩვენებლები ჯგუფების მიხედვით იყო შემდეგი: i ჯგუფი ტკივილი 4,3  1.5; კმაყოფილება 7,0  2,0; ssps-ით მიღებული ქულა 50  2,3; ii ჯგუფი ტკივილი 11,2  3,5; კმაყოფილება 6,5  1,9; ssps-ით მიღებული ქულა 48  3,1; iii ჯგუფი ტკივილი 15,6  3,3; კმაყოფილება 6,1  1,3; ssps-ით მიღებული ქულა 40  4,2 (ცხრილი #3). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 215 ცხრილი #3 მხრის ფუნქციური მაჩვენებლები სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 12 კვირის შემდეგ ჯგუფები პაციენტების რაოდენობა რეციდივების შემთხვევები ტკივილი კმაყოფილება ssps i 15 1 4,3  1,5 7,0  2,0 50  2,3 ii 11 3 11,2  3,5 6,5  1,9 48  3,1 iii 8 4 15,6  3,3 6,1  1,3 40  4,2 სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 8 კვირის შემდეგ განხორციელდა i (ძირთად) და ii და iii საკონტროლო ჯგუფებს შორის მხრის ტკივილისა და ფუნქციური მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი. i ჯგუფში გამოვლენილი ტკივილის ინტენსივობა სარწმუნოდ დაბალი იყო, ვიდრე ii და iii საკონტროლო ჯგუფებში; შესაბამისად, i და ii ჯგუფებს შორის p=0,047, i და iii ჯგუფებს შორის p=0,027. კმაყოფილების მაჩვენებლის მონაცემები i ჯგუფში არ არის სტატისტიკურად სარწმუნო, ii და iii ჯგუფებში გამოვლენილ მონაცემებთან შედარებით; i-ii ჯგუფებს შორის სარწმუნობის კოეფიციენტმა (p) შეადგინა 0,37, i-iii ჯგუფებს შორის იგივე მაჩვენებელი კი იყო 0,32. ssps-ის მონაცემი i ჯგუფში გამოვლენილი ადრეული განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევებში სტატისტიკურად სარწმუნოა iii ჯგუფის ssps-ის მაჩვენებელთან შედარებით (p=0,049). i და ii ჯგუფებში გამოვლენილი იგივე პარამეტრის მაჩვენებელი არ არის სტატისტიკურად სარწმუნო (p=0,29). სპორტული აქტივობის განახლებიდან, 12 კვირის შემდეგ 34 სპორტსმენიდან 8 სპორტსმენში აღინიშნა განმეორებითი გვიანი დაზიანებების შემთხვევები. i-ii და i-iii ჯგუფების მონაცემების შედარებით ნათლად ჩანს, რომ i ჯგუფში ტკივილი სარწმუნოდ დაბალია ii და iii ჯგუფებში გამოვლენილ ტკივილთან შედარებით. i-ii ჯგუფები p=0,0023; i და iii ჯგუფები p=0,006; კმაყოფილების მაჩვენებელი არ არის სტატისტიკურად სარწმუნო ii და iii ჯგუფების ამავე მონაცემებთან შედარებით. i და ii ჯგუფებს შორის სარწმუნობის კოეფიციენტია p=0,45; i-iii ჯგუფებს შორის იგივე მონაცემების შედარების შედეგად p=0,13. ssps-ის მონაცემი i (ძირითადი) ჯგუფის შემთხვევებში არ არის სტატისტიკურად სარწმუნო ii ჯგუფის ამავე მაჩვენებელთან შედარებით, სარწმუნობის კოეფიციენტია p=0,15. იგივე მაჩვენებელი სტატისტიკურად სარწმუნოა iii ჯგუფის მონაცემთან შედარებით p=0,03 (ცხრილი #4, #5) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 216 ცხრილი #4 ფუნქციური მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი i და ii ჯგუფებს შორის 8 და 12 კვირის შემდეგ შედარება ჯგუფებს შორის ფუნქციური მაჩვენებლები ტკივილი კმაყოფილება ssps 8 კვირა 12 კვირა 8 კვირა 12 კვირა 8 კვირა 12 კვირა i 5,4  0,7 4,3  1,5 7,6  2,3 7,0  2,0 56  3,5 50  2,3 ii 15,3  3,2 11,2  3,5 8,1  2,1 6,5  1,9 51  2,8 48  3,1 p 0,047 0,0023 0,37 0,45 0,29 0,15 ცხრილი #5 ფუნქციური მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი i და iii ჯგუფებს შორის 8 და 12 კვირის შემდეგ კვლევის შედეგად მიღებული მონაცემებიდან გამომდინარე, 52 სპორტსმენის სპორტული აქტივობის დაწყებიდან 8 კვირის შემდეგ გამოვლინდა ადრეული განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევები სპორტსმენთა 35%-ში, ხოლო 12 კვირის შემდეგ, დანარჩენი 34 სპორტსმენიდან (65%) გვიანი განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევები დაფიქსირდა 25%ში. სპორტსმენთა სპორტულ აქტივობაში ჩართვიდან 8 და 12 კვირის შემდეგ, i (ძირითად) ჯგუფში განმეორებითი დაზიანებების სიხშირე ნაკლებია ii და iii საკონტროლო ჯგუფებთან შედარებით; ასევე, ii და iii ჯგუფებთან შედარებით მნიშვნელოვნად დაბალია ტკივილის მონაცემებიც. კვლევაში ჩართული სამივე ჯგუფის სპორტსმენების დაზიანებული მხრის ფუნქციური მდგომარეობა შეფასდა kjoc-ის სკალის მიხედვით და მიღებულ ქულათა საშუალო მაჩვენებლების ჯგუფთაშორის შედარების შედეგები ასახულია ცხრილში (ცხრილი #6). ფუნქციური მაჩვენებლები შედარება ჯგუფებს შორის ტკივილი კმაყოფილება ssps 8 კვირა 12 კვირა 8 კვირა 12 კვირა 8 კვირა 12 კვირა i 5,4  0,7 4,3  1,5 7,6  2,3 7,0  2,0 56  3,5 50  2,3 iii 20,1  3,2 15,6  3,3 6,8  1,9 6,1  1,3 47  2,3 40  4,2 p 0,027 0,005 0,32 0,13 0,049 0,03 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 217 ცხრილი #6 კვლევაში ჩართული ჯგუფების მონაცემების შედარება kjoc-ის ქულის მიხედვით 8 და 12 კვირის შემდეგ მკურნალობამდე მკურნალობის შემდეგ 8 კვირის შემდეგ 12 კვირის შემდეგ i 56,37 ± 19,12 72,81 ± 16,57 77,01 ± 11,21*^ 82,14 ± 9,21*^▪ ii 58,23 ± 21,17 70,21 ± 10,32 65,48 ± 20,57 71,34 ± 16,52▪ ^^ iii 61,06 ± 23,06 69,15 ± 9,38 64,31 ± 7,16 66,02 ± 12,04 p  *p<0,05 i და ii ჯგუფის შედარება  ^ p<0,05 i და iii ჯგუფის შედარება,  ^^ p<0,05 ii და iii ჯგუფის შედარება,  ▪ p<0,05 ჯგუფშიდა შედარება 8 და 12 კვირის შემდეგ კვლევის შედეგები ცხადყოფს, რომ i ჯგუფში kjoc კითხვარით მიღებული საშუალო ქულა სარწმუნოდ აღემატება ii და iii ჯგუფის მონაცემებს როგორც 8 კვირის, ისე 12 კვირის შემდეგ, თუმცა kjoc კითხვარით მიღებული საშუალო ქულები არ განსხვავდება ii და iii ჯგუფის სპორტსმენებს შორის. აღნიშნული მეტყველებს i ჯგუფის სპორტსმენთა სარეაბილიტაციო სამკურნალო გეგმის ეფექტიანობის უპირატესობაზე, ii და iii ჯგუფის სპორტსმენებთან განხორციელებული სარეაბილიტაციო ღონისძიებებთან შედარებით. ამასთან, kjoc კითხვარით მიღებული საშუალო ქულები iii ჯგუფის სპორტსმენებთან არ განსხვავდებოდა 8 კვირიანი და 12 კვირიანი ინტერვალით მიღებული მონაცემების შედარებისას. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მკურნალობის ეფეტიანობა და მისი შედეგის ხანგრძლივობა i ჯგუფის სპორტსმენებში სარწმუნოდ აღემატება ii და iii ჯგუფის სპორტსმენებისას. კვლევის შედეგების მიხედვით გამოვლინდა სპორტსმენთა მხრის რბილი ქსოვილების ტრავმული დაზიანების მკურნალობაში ამპლიტუდა-მოდიფიცირებული ოთხპოლუსიანი ინტერფერენციული დენით და დაბალინტენსიური ლაზეროთერაპიით კომბინირებული მკურნალობის უპირატესობა, მონოთერაპიით ინტერფერენციული დენით ან სამკურნალო სავარჯიშო პროგრამის ადრეულ გამოყენებასთან შედარებით. კვლევამ ცხადყო, რომ კომბინირებული ფიზიკური აგენტებით მკურნალობა ამცირებს სპორტსმენებში მხრის განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევების განვითარებას და ტკივილის რეციდივს, რაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 218 აიხსნება ინტერფერენციული დენის თერაპიული მოქმედებით ტკივილის ზღურბლის მომატებაზე და ნერვული გამტარებლობის ბლოკირებაზე, აგრეთვე, დაბალინტენსიური ლაზეროთერაპიის რეპარაციული სტიმულაციის ეფექტით. ლაზერული გამოსხივება განსაკუთრებით დადებითად მუშაობს უჯრედის მეტაბოლიზმის აქტივაციაზე, ფიბრობლასტების პროლიფერაციის გაძლიერებაზე და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კოლაგენის სინთეზში. ამრიგად, ნათელია, კომბინირებული ფიზიოთერაპიული მეთოდით მკურნალობა ამცირებს სპორტსმენებში განმეორებითი დაზიანებების შემთხვევების რაოდენობას; გამოვლინდა აღმოცენებული ტკივილის რეციდივის სარწმუნოდ დაბალი მაჩვენებელი, რაც უზრუნველყოფს სპორტსმენის შრომისუნარიანობას და სპორტული აქტივობის ოპტიმიზაციას. ლიტერატურა: 1. bandara u, an vvg, imani s, nandapalan h, sivakumar bs. rehabilitation protocols following rotator cuff repair: a meta-analysis of current evidence. anz j surg. 2021 dec;91(12):2773-2779. doi: 10.1111/ans.17213. epub 2021 sep 28. pmid: 34582083. 2. bitchell cl, varley-campbell j, robinson g, stiles v, mathema p, moore is. recurrent and subsequent injuries in professional and elite sport: a systematic review. sports med open. 2020 dec 3;6(1):58. doi: 10.1186/s40798-020-00286-3. pmid: 33270184; pmcid: pmc7714809. 3. blevins ft, hayes wm, warren rf. rotator cuff injury in contact athletes. am j sports med. 1996;24(3):263–7. 4. enger m, skjaker sa, nordsletten l, pripp ah, melhuus k, moosmayer s, brox ji. sportsrelated acute shoulder injuries in an urban population. bmj open sport exerc med. 2019 aug 12;5(1):e000551. doi: 10.1136/bmjsem-2019-000551. pmid: 31548901; pmcid: pmc6733325. 5. hoppe, m.w., brochhagen, j., tischer, t. et al. risk factors and prevention strategies for shoulder injuries in overhead sports: an updated systematic review. j exp ortop9, 78 (2022). 6. muto t., inui h., ninomiya h., tanaka h., nobuhara k. characteristics and clinical outcomes in overhead sportsathletes after rotator cuff repair journal of sports medicine volume 2017. 7. oh j.h., kim j.y., limpisvasti o., lee t.q., song s.h., kwon k.b.cross-cultural adaptation, validity and reliability of the korean version of the kerlan-jobe orthopedic clinic shoulder and elbow score. j shoulder elb surg open access, 1 (1) (2017), pp. 39-44 8. rodriguez-santiago, belmarie md1; castillo, brenda md2; baerga-varela, luis md1; micheo, william f. md1. rehabilitation management of rotator cuff injuries in the master georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 219 athlete. current sports medicine reports: september 2019 volume 18 issue 9 p 330-337 doi: 10.1249/jsr.0000000000000628 9. rosa dp, borstad jd, ferreira jk, gava v, santos rv, camargo pr. comparison of specific and non-specific treatment approaches for individuals with posterior capsule tightness and shoulder impingement symptoms: a randomized controlled trial. braz j phys ther. 2021 sepoct;25(5):648-658. doi: 10.1016/j.bjpt.2021.04.003. epub 2021 may 4. pmid: 34001426; pmcid: pmc8536855. 10. ujsasi d, filipović k, zvekić-svorcan j, nemet m, đuričin a, jokšić-mazinjanin r, pavlović s, jovanović s, popović b, štajer v, radanović d, marinković d, cvetković m. the applicability of provocative functional tests in the diagnosis of rotator cuff muscle injuries of the best university athletes. biomed res int. 2022 oct 13;2022: 7728277. doi: 10.1155/2022/7728277. pmid: 36277881; pmcid: pmc9584688. 11. wærsted m, koch m, veiersted kb. work above shoulder level and shoulder complaints: a systematic review. int arch occup environ health. 2020 nov;93(8):925-954. doi: 10.1007/s00420-020-01551-4. epub 2020 jun 22. pmid: 32572582; pmcid: pmc7519900. 12. wilk ke, bagwell ms, davies gj, arrigo ca. return to sport participation criteria following shoulder injury: a clinical commentary. int j sports phys ther. 2020 aug;15(4):624-642. pmid: 33354395; pmcid: pmc7735686. evaluation of recurrent soft tissue injuries of shoulder after physiotherapy treatment in athletes v. potskhveria, l. maskhulia, n. pavliashvili, v. akhalkatsi, m. matiashvili tsmu, department of physical medicine, department of sport medicine and rehabilitation clinic centre traumatic injuries to the soft tissues of the shoulder are a common cause of shoulder pain and dysfunction in athletes. these injuries have a serious impact on the athlete's work capacity and quality of life, which often causes athletes to withdraw from training and competition. taking into account modern requirements, a long break in sports activities is almost impossible, because in the majority of cases, the last mentioned is equivalent to the end of the professional career. it should be noted that after conservative treatment of soft tissue injuries of the shoulder (tendinitis of the long head of the biceps muscle, partial damage to the structures of the rotator cuff, glenoid labrum) repeated injuries and relapses often occur, which makes it even more difficult to fully restore the athlete's shoulder function and the athlete's withdrawal from the training process is longer. the purpose of the study is to find the incidence of repeated injuries and pain recurrences in athletes after physical therapy treatment of shoulder soft tissue injuries. the present study involves a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 220 quantitative and qualitative evaluation of the emergence of pain reactivity after physical therapy treatment of soft tissue injuries of the shoulder in athletes, 8 and 12 weeks after the athletes' return to normal activity. monitoring was carried out on 52 athletes at the sports medicine and rehabilitation clinical center of tsmu. the average age of the athletes was 23 ± 2 years. athletes participating in the study were randomly divided into three groups: i main, ii and iii control groups and appropriate rehabilitation interventions were implemented. in all three groups of patients participating in the study, after 8 and 12 weeks, the occurrence of shoulder function limitation and pain were studied using the pss (the penn shoulder score), ssps (subjective sport performance satisfaction) and the kerlan-jobe shoulder and elbow clinical orthopedic clinical scales. based on the data obtained from the study, 8 weeks after the start of sports activity of 52 athletes, cases of early repeated injuries were detected in 35 percent of athletes, and after 12 weeks, cases of late repeated injuries were observed in 25 percent of the remaining 34 athletes. 8 weeks after the start of sports activity in 52 athletes, 18 cases of recurrent early injury were noted, in the remaining 34 athletes, after 12 weeks, recurrent late injuries were identified in 8 athletes. the study includes evaluation and comparative analysis of repeated injuries in groups i-ii and i-iii after 8 and 12 weeks of participation in sports activities by means of the specified scales. the study revealed that treatment with combined physical agents significantly reduced the incidence of repetitive injuries in athletes and also demonstrated a significantly lower recurrence rate of emerging pain, thereby optimizing the athlete's performance. keywords: shoulder trauma, recurrent pain, shoulder function georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 62 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.07 1; 2 1 . . . 555441020, m.kurdadaze@gtu.ge, orcid0009-0001-2918-3328; 2 . . . 551512582, orcid-0009-0008-1855-2571 . , . ) . . . . : ; ; ; ; ; ; . . , (jelinek, herbert f.; karperien, audrey; cornforth, david; cesar, roberto; leandro, jorge de jesus gomes., 2002) ( .1): georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 63 , , . . 1 , . . (ostwald, michael j., and vaughan, josephine, 2016) . .2, : . 2 * , ** *** georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 64 x={x1,x2,…,xnx} , xi x*={x*1,x2*,…,x*nx} , y={y1,y2,…,yny} , y*={y*1,y*2,…,y*ny}, z={z1,z2,…,znz} , z*={z*1,z*2,…,z*nz}, v={v1,v2,…,vnv}, v*={v*1,v*2,…,v*nv} , w={w1,w2,…,wnw} , „ -0“, w*={w*1,w*2,…,w*nw}, „ -0“. ( ) ƒi f *v*=<v,v*>. , v=ø fv=<v*> fv<v *>, v*=ø fv=<v > z,z* , ( ) ( ) . , 1. , , . , ( , ) 2. , ( ). „ “ ( ) : ( ); ( ); , ; ; , ( ). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 65 , . , z=ø fz=<z*> ( . ), , z*=ø fz=<z> ( ) fz=<z,z*>. , . („ -0“) , w*=ø fw=<w> , w =ø fw=<w*>. fw=<w,w*>. f={f1,f2,…fk} , . ( ), (sadegh, sanaz, 2017). ( .3.) , . .3 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 66 , . , f={ƒ1,ƒ2,…,ƒk} , ƒi , v ) v ( ) , v ) v’ . ) w ) w ) . , b , -e ( b , b ), ( ) ( ) bi=ei ei ***vi v ***v’i v’i ***w w’ , ei e ; ei e vi v ; vi v ; v’i v’ ; w w’ .; wi w , ƒi bj b (hu, shougeng; cheng, qiuming; wang, le; xie, shuyun , 2012). ƒi , , (taylor, richard p. , 2016). , ƒ f . , ƒ , . ƒ’1, ƒ’2 ƒ’’1, ƒ’’2 , ƒ’1,ƒ’2 ( ƒ’’1,ƒ’’2) . ƒ . , ( georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 67 “) , ( ) , , , ) . ( ) . , ( ) , . , ( , ) . . . , . hu, shougeng; cheng, qiuming; wang, le; xie, shuyun . (2012). "multifractal characterization of urban residential land price in space and time". jelinek, herbert f.; karperien, audrey; cornforth, david; cesar, roberto; leandro, jorge de jesus gomes. (2002). "micromod-an l-systems approach to neural modelling". university of new south wales. isbn 978-0-7317-0505-4. koutonin, mawuna. (march 18, 2016). the mighty medieval capital now lost without trace . "story of cities #5: benin city,. ostwald, michael j., and vaughan, josephine. (2016). the fractal dimension of architecture. basel. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 68 sadegh, sanaz. (2017). "plasma membrane is compartmentalized by a self-similar cortical actin meshwork". taylor, richard p. . (2016). "fractal fluency: an intimate relationship between the brain and processing of fractal stimuli". the fractal geometry of the brain. springer series in computational neuroscience. (pp. pp. 485–496). springer. development of complete estimation methods in fractal structures considering reliability parameters. marina kurdadze1. gedevan murjikneli2 1professor. georgian technical university. head of the department of digital telecommunication technologies. 2phd student. georgian technical university. doctoral program in digital telecommunication technologies. abstract: a new method for increasing the reliability of fractal structures in telecommunication systems is developed and analyzed. the structure of fractal computing modules with a chaotic displacement function and a non-chaotic rearrangement algorithm is discussed. the main modes of methodical processing of fractals in transmission systems (devices) are analyzed. a block diagram of the reliability control algorithm is given. the properties of fractal nature and different hardware options are shown in terms of reliability assurance and evaluation. the method of increasing the reliability of fractal structures by creeping variable displacement is discussed. the method of realization of fractals on the receiver-transmitter of telecommunication systems with pre-planned probability of reliability has been developed. keywords: fractal; channel module; conjunctive registry structure; reliability; probability georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 6 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.02 solanum nigrum l. -ის მიწისზედა ვეგეტატიურ ორგანოთა ანატომიური აგებულება ქეთევან მჭედლიძე, მარიამ ბენიძე, ნათია საყვარელიძე, ჯემალ ანელი თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი აბსტრაქტი შესწავლილია საქართველოს ფლორის, როგორც ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების მდიდარი წყაროს solanum nigrum l.-ის, ძაღლყურძენას მიწისზედა ვეგეტატიური ორგანოების შინაგანი აგებულების თავისებურებანი. მიკროტექნიკაში მიღებული კამერალური მეთოდებით კვლევის შედეგად გამოვლენილია პერსპექტიული მცენარის ანატომიური აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. s. nigrum-ის მიწისზედა ვეგეტატიური ორგანოები შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედიანი, მოკაუჭებული ბუსუსებითა და სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით. ვეგეტატიურ ორგანოთა მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებულია უპირატესად ანისოციტური ბაგის აპარატი, ამასთანავე ფიქსირდება ანომოციტური ბაგეების არსებობაც. s. nigrum-ის ყლორტის ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, მერქანში წარმოდგენილია მერქნის ტრაქეიდულ, მცირედკალიბრიან სანათურთა ბადისებრი ქსოვილი და გამტარ ჭურჭელთა სპირალურად გარსგასქელებული დიდკალიბრიანი სანათურები. s. nigrum-ის ფოთოლი ბიფაციალურია, მეზოფილი დორზოვენტრალური, ამფისტომატური სტრუქტურის, გამტარი კონა უკუ-კოლატერალური ტიპის. ფოთლის ზედა და ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი აღნაგობისაა. ფოთლის ყუნწში აისახება შერეული ტიპის კოლენქიმა; ყუნწში ასახული ტრანზიტორული ქსოვილის მოხაზულობა რკალისებრია; გამტარი ქსოვილი კოლატერალური აღნაგობის. საკვანძო სიტყვები: solanum nigrum l.; ფოთოლი; ანატომია; სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები; საქართელოს ფლორა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 7 ძაღლყურძენასებრთა, solanaceae juss. -ის ოჯახი 1230-მდე სახეობის ბალახოვან, ბუჩქოვან, ზოგჯერ ეკლიან და შხამიან, ალკალოიდების შემცველ მცენარეს აერთიანებს და ფართოდაა გავრცელებული აფრიკის, ავსტრალიის და აზიის კონტინენტებზე [7] . საქართველოს ფლორა მოიცავს ძაღლყურძენისებრთა ოჯახის 10 გვარში გაერთიანებულ 26 სახეობას [4,11]. solanum nigrum l.-ი გვარი solanum l. -ის სარეველა ბალახოვანი მცენარეა, რომელიც რუდერალურ ადგილებში, ბაღებში, ბოსტნებსა და საცხოვრებელ ადგილებთან ახლოს, ასევე ტყის პირებსა და ბუჩქბარებშია გავრცელებული[4]. s. nigrum-ი საერთო გავრცელება მოიცავს სკანდინავიას, აღ. ევროპას, ციმბირს, შუა აზიას, ხმელთაშუაზღვეთის მხარეს, აღმოსავლეთ აზიასა და ამერიკას. საქართველოში კი იგი აფხაზეთში, რაჭა-ლეჩხუმში, იმერეთში ქართლსა და თრიალეთშია გავრცელებული[4]. solanum-ის სახეობები ცნობილია, როგორც ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების მდიდარი წყარო. მათგან ბოლო 30 წლის განმავლობაში იზოლირებული და იდენტიფიცირებულია 670 მდე ნივთიერება, მათ შორის : 134 სტეროიდული საპონინი, 63 სტეროიდული ალკალოიდი, 13 პრეგნანული გლიკოზიდი, 75 ფლავონოიდი, 31 ლიგნანი და სხვა. სტეროიდული საპონინები ძირითადად წარმოდგენილია ტიგოგენინის ( 25 r ) 5 სპიროსტან 3β -ოლი, დიოსგენინის (25 r)5 ენ -სპიროსტან 3 β ოლი , ქლოროგენინის (25 r )5სპიროსტან -3β,6 დიოლი, ნეოქლოროგენინის (25 s ) 5 სპიროსტან 3β, 6 დიოლის ნაწარმებით. მათგან მიღებული სტეროიდული გლიკოზიდებისათვის დადგენილია შემდეგი ფარმაკოლოგიური მოქმედებები: ანთების საწინააღმდეგო, სიცხის დამწევი, ჰიპოტენზური, ჰიპოგლიკემიური, ანტიფუნგალური, აფროდიზიატური, ჰიპოქოლესტერინემული, სიმსივნის საწინააღმდეგო და სხვა [6,8,9,10]. ძველი ქართული ტრადიციული მედიცინის მონაცემებით სამკურნალოდ გამოიყენებოდა ძაღლურძენას ფოთლებიდან და ყვავილებიდან მომზადებული საშუალებები ნერვული დაავადებების დროს, ასევე ტკივილგამაყუჩებლად [1,2,3]. საქართველოში გავრცელებული s. nigrum ის მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებულია სტეროიდული გლიკოზიდების ჯამი 2 % -ის რაოდენობით, საიდანაც სვეტური ქრომატოგრაფირების მეთოდით იზოლირებული და იდენტიფიცირებულია ტიგოგენინის და დიოსგენინის ნაწარმი სპიროსტანოლური გლიკოზიდები ქიმიური სტრუქტურით: უტრონინი a (25 r )5 სპიროსტან 3β -ოლ 3 – o –[β – d გლუკოპირანოზილ (12 )] – [ o – β –d ქსილოპირანოზილ ( 13 ) – o –β – d გლუკოპირანოზილ (14 )] – o – β –d გალაქტოპირანოზიდი და უტრონინი b – (25 r ) სპიროსტან 5 ენ 3β -ოლ 3-o – [β – d გლუკოპირანოზილ ( 14 ) – o  -l რამნოპირანოზიდი][5]. მცენარიდან მიღებული სტეროიდული გლიკოზიდებისათვის დადგენილია ანტიოქსიდანტური, ფუნგიციდური და სიმსივნის საწინააღმდეგო მოქმედებები. მცენარის შინაგანი აგებულება სასიცოცხლო პროცესების შედეგია და თუ გვინდა მისი გამომსახველობითი ხასიათის დანახვა იგი უნდა განვიხილოთ სხვადასხვა ჭრილში, ამდენად კვლევის მიზანს პერსპექტიული მცენარის s. nigrum-ის მიწისზედა ვეგეტატიურ ორგანოთა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 8 ანატომიური აგებულების შესწავლა წარმოადგენდა, რათა კვლევის შედეგები საფუძვლად დაედოს ფუნდამენტური ცნობარების, სამეცნიერო ნაშრომების შედგენას. მასალა და მეთოდიკა. s. nigrum-ი ერთწლოვანი 15-70 სმ სიმაღლის მცენარეა; სწორმდგომი, დატოტვილი, წიბოებიანი, მოფენილია გაფანტული, მიტკეცილი ბეწვით ან შიშველია; მისი ფოთლები სქელი, თითქმის სამკუთხა, კვერცხისებრი ფორმისაა, ამოკვეთილ-დაკბილული ან კიდემთლიანი. ყვავილები პატარა ზომის ახასიათებს, ყვავილის ყუნწები ზედა ნაწილში გამსხვილებულია; ჯამი კვერცხისებრი ნაკვთებითაა; გვირგვინი თეთრია, შებუსული, 5ნაკვთიანი, ჯამს ორჯერ აღემატება; მისი ნაყოფი შავი ფერისაა, პრიალა, სფეროსებრი[4]. პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის s. nigrumს საკვლევი ნიმუში მოპოვებულია ქართლის ფლორისტულ რაიონში n41.916860 e044.098110, h-720m-ზე, 2022 წელს. საექსპერიმენტო ნედლეულის ნიმუში დაცულია თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ჰერბარიუმში твph-22333 (სურ. 1). საანალიზო მცენარის მიწისზედა ვეგეტატიური ორგანოების ცენტრალური არეებიდან აღებული საპრეპარატო ნიმუშთა განივი, სიგრძივი და ზედაპირული ანათლები დამზადდა ცოცხალი დაუფიქსირებელი მასალიდან ბასრი სამართებლის საშუალებით, საკვლევი მასალა შეიღება საფრანინის ხსნარში 24 სთ-ის განმავლობაში და მოთავსდა გლიცერინიან გარემოში სასაგნე მინაზე. კვლევის ობიექტთა მიკროტექნიკური კვლევა წარმოებდა სინათლის carl zeiss, jeneval-ის მიკროსკოპზე; ფოტოდოკუმენტალური მასალა დაფიქსირდა ციფრული ფოტოაპარატის (canon digital ixus75) საშუალებით და გრაფიკულად დამუშავდა adobe photoshop cs5 -ის პროგრამაში. კვლევის შედეგი. ყლორტი. s. nigrum-ის ყლორტის განაკვეთზე აღიბეჭდა აქტიური, მაგრამ მცირე მოცულობის ქერქის პარენქიმა და ასევე აქტიური გამტარი სისტემის სარტყელი და დიდი სურათი 1. s. nigrum l. ჰერბარიუმის ნიმუში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 9 მოცულობის მედულარული ქსოვილი. ძაღლყურძენას მფარავი ქსოვილის ღრმა მიკროსტრუქტურული კვლევისას აისახება სწორხაზოვანი, მწყობრად დაგვირისტებული არქიტექტონიკის ფუძემდებარე უჯრედთა პერიკლინალური კედლების სწორი ან ირიბი დახრა. ყლორტის მფარავ ქსოვილში მცირე რაოდენობით შეინიშნება სავენტილაციო აპარატის არსებობა, ბაგე ანისოციტურია, სატელიტთა გარსი სწორხაზოვანი, ბლაგვკუთხოვანი, ბაგის მკეტავი უჯრედები თანაბრად გარსგასქელებული, ბაგეთშორისი ხვრელი მომცრო ზომის, თითისტარისებრი მოხაზულობის (სურ. 2 c). s. nigrum-ის ყლორტი შებუსვის მეტ-ნაკლები ინტენსივობით ხასიათდება, ბუსუსები უპირატესად მრავალუჯრედიანი კონუსური სახისაა. ერთეულობით ფიქსირდება ჯირკვლოვანი სფეროსებრთავიანი ტრიქომების არსებობა. ყლორტის ეპიდერმისის ქსოვილი ერთრიგიანია, სუსტად კუტინიზირებული(სურ. 2 a,b); მფარავი ქსოვილის უჯრედები მომცრო ზომისაა და მჭიდრო ურთიერთგანწყობა აღენიშნება. ეპიდერმულ ქსოვილს ჯერ ქლორენქიმის ერთრიგიანი შრე მოსდევს, ხოლო შემდგომ შერეული ტიპის კოლენქიმური უჯრედები. ქერქის პარენქიმა წარმოდგენილია თხელგარსიანი, ბლაგვკუთხოვანი, დიდი ზომის მჭიდროდ ურთიერთმიჯრილი უჯრედებისაგან (სურ. 2 a,c). ძაღლყურძენას ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, ფიქსირდება ლაფნის, კამბიუმისა და მერქნის ერთიანი ცილინდრი. ლაფნის თავზე აღიბეჭდება თხელგარსიანი ლაფნის ბოჭკოების ერთ რიგად, რადიალურად მწყობრი განლაგება(სურ. 2 a,b). გამტარი ქსოვილის მერქანში უმეტესწილად დიფერენცირებულია მერქნის ტრაქეიდულ, მცირედკალიბრიან სანათურთა ბადისებრი ქსოვილი, ასევე აისახება კომპაქტურად ოთხ არეში განლაგებული გამტარ ჭურჭელთა დიდკალიბრიანი სანათურები. ტრაქეიდების სანათურთა მოხაზულობა უმეტესწილად სფეროსებრია, ხოლო გამტარ ჭურჭელთა სანათურები ოვალური და მათი ურთიერთგანლაგება ქაოტურად ჯგუფური ან სიგრძეზე მწყობრი(სურ. 2 a,d). ტრაქეიდების გარსის გასქელება მორიგეობით ფოროვანია, ხოლო გამტარ ჭურჭელთა სპირალური (სურ. 2 b). მერქანში ტრაქეალური ქსოვილის გარდა დიფერენცირებულია მერქნის პარენქიმული და კოლენქიმური უჯრედებისაგან შექმნილი არე, რომელიც ცენტრალური ცილინდრის პერიმედულარულ ქსოვილს ესაზღვრება. ძაღლყურძენას მედულა აღიბეჭდება თხელგარსიანი, მეტ-ნაკლებად მჭიდრო სტრუქტურის პოლიგონალური პარენქიმით (სურ. 2 b,d). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 10 სურათი 2. s. nigrum-ის ყლორტის ანატომიური აგებულება a. ყლორტის სტრუქტურის ფრაგმენტი განივ და b. სიგრძივ ექსპოზიციაში; c. ყლორტის ეპიდერმისის ფუძემდებარე ქსოვილის ფრაგმენტი ანისოციტური ბაგის აპარატით; d. ცენტრალური ცილინდრის ფრაგმენტი. 1. ეპიდერმისი; 2. ქლორენქიმა; 3. კოლენქიმა; 4. ქერქის პარენქიმა; 5. ლაფნის თხელგარსიანი ბოჭკოები; 6. ლაფანი; 7. კამბიუმი; 8. მერქანი; 9. ტრაქეიდისა და 10. გამტარ ჭურჭელთა სანათურები; 11. მერქნის პარენქიმური და 12. სკლერენქიმური უჯრედები; 13. პერიმედულარული და 14. მედულარული უჯრედები 15. სპირალურად გარსგასქელებული გამტარი ჭურჭლები; 16. ფოროვანი ტრაქეიდები. ფოთოლი. s. nigrum-ის ფოთოლი სუსტად შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედიანი, მოკაუჭებული ბუსუსებით (სურ. 3 b), ასევე ერთეულობით ფიქსირდება სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომების არსებობაც. ფოთლის ზედა და ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია; ბაგის აპარატი როგორც ანომოციტური ასევე ანისოციტურია, მათი მკეტავი უჯრედები თანაბრად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 11 გარსგასქელებული, ბაგეთშორისი ხვრელი კი თითისტარისებრია (სურ. 3 c, d). ძაღლყურძენას ფოთოლი ბიფაციალურია, მეზოფილი დორზოვენტრალური სტრუქტურის, ბაგეების განლაგების მიხედვით კი ამფისტომატური (სურ. 3 a). ფოთლის ეპიდერმისის ქსოვილი ერთრიგიანი და თხელგარსიანია, ბაგეთა განწყობა ეპიდერმულ ქსოვილთან მიმართებაში თანაბარი ან მცირედად წამოწეული. მესრისებური პარენქიმა ერთრიგიანია, მაგრამ მისი უჯრედების ანტიკლინარული კედლები მნიშვნელოვნად წაგრძელებულია და ფოთლის რბილობის მოცულობის მნიშვნელოვან არეს მოიცავს; ღრუბლისებური უჯრედები 3-4 რიგადაა განლაგებული და თხელგარსიანი, სიგანეზე გადაჭიმული, ფაშარი ურთიერთგანლაგებით აისახებიან. ფოთლის გამტარი ქსოვილი უკუ-კოლატერალურია, მერქნის ანასტომოზებში ფიქსირდება გარსის სპირალური გასქელება(სურ. 3 a). s. nigrum-ის ფოთლის ყუნწი (მეზოპეციოლი) რადიალურად ოვალური მოხაზულობისაა, მისი მფარავი ქსოვილი ერთრიგიანი, თხელგარსიანი და მომცრო ზომის უჯრედებით ხასიათდება, მფარავ ქსოვილს ქლორენქიმის ერთრიგიანი უჯრედები მოსდევს, ხოლო შემდგომ შერეული ტიპის კოლენქიმური უჯრედების ერთი ან ორი წყება (სურ. 4 a). ფოთლის ყუნწის ძირითადი ქსოვილი თხელგარსიანი, პოლიგონალური სტრუქტურისაა, ტრანზიტორული ქსოვილის მოხაზულობა რკალისებრია (სურ. 4 a); წარმოდგენილია კოლატერალური გამტარი ქსოვილის სტრუქტურული ელემენტები. აისახება თხელგარსიანი ლაფნის ბოჭკოების დიფერენცირება; მერქნის გამტარი ჭურჭლების სანათურები კუთხოვანია, ახასიათებთ სიგრძეზე მწყობრ მწკრივებად განლაგება და მათი გარსის გასქელება სპირალურია. ფოთლის ყუნწის გამტარ ქსოვილში წარმოდგენილია მერქნის პარენქიმული და მექანიკური ტიპის უჯრედების თანაპოვნიერება (სურ. 4 b). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 12 სურათი 3. s. nigrum-ის ფოთლის ანატომიური აგებულება a. დორზოვენტრალური მეზოფილის ფრაგმენტი; b. კონუსური ბუსუსი; c. ფოთლის ზედა და d. ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე ქსოვილის ფრაგმენტი. 1. კონუსური ბუსუსი; 2. ეპიდერმისი; 3. მესრისებური და 4. ღრუბლისებური პარენქიმა; 5. ანასტომოზი; 6. ეპიდერმისის მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედები; 7. ანომოციტური და 8. ანისოციტური ბაგე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 13 სურათი 4. s. nigrum-ის ფოთლის ყუნწის (მეზოპეციოლი) ანატომიური აგებულება a. ყუნწის სტრუქტურის პანორამა; b. გამტარი ქსოვილის ფრაგმენტი. 1. ეპიდერმისი; 2. ქლორენქიმა; 3. კოლენქიმა; 4. ძირითადი პოლიგონალური პარენქიმა; 5. ლაფანი; 6. ლაფნის ბოჭკოები; 7. მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურები; 8. მერქნის პარენქიმული და 9. სკლერენქიმული უჯრედები. დასკვნა. შესწავლილია საქართველოს ფლორის s. nigrum-ის მიწისზედა ვეგეტატიური ორგანოების შინაგანი აგებულების თავისებურებანი და დადგენილია მისი მიკროსტრუქტურული აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლების შემდეგი ერთობლიობა:  s. nigrum-ის მიწისზედა ვეგეტატიური ორგანოები შებუსულია კონუსური, მრავალუჯრედიანი, მოკაუჭებული ბუსუსებით და მცირე რაოდენობით სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით;  s. nigrum-ის ყლორტის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები მწყობრად დაგვირისტებული, სწორხაზოვანია;  ყლორტის მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებული ბაგე ანისოციტურია, ბაგეთშორისი ხვრელი მომცრო ზომის, თითისტარისებრი მოხაზულობის;  s. nigrum-ის ყლორტის ტრანზიტორული სისტემა მონოციკლურია, მერქანში დიფერენცირებულია მერქნის ტრაქეიდულ, მცირედკალიბრიან სანათურთა ბადისებრი ქსოვილი და კომპაქტურად განწყობილ გამტარ ჭურჭელთა დიდკალიბრიანი სანათურები;  ძაღლყურძენას ყლორტის მერქანში გამტარ ჭურჭელთა ურთიერთგანლაგება ქაოტურად ჯგუფური ან სიგრძეზე მწყობრია;  ყლორტის მერქანში ტრაქეიდების გარსის გასქელება მორიგეობით ფოროვანია, ხოლო გამტარ ჭურჭელთა სპირალური; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 14  s. nigrum-ის ფოთოლი ბიფაციალურია, მეზოფილი დორზოვენტრალური, ამფისტომატური სტრუქტუტის, გამტარი კონა უკუ-კოლატერალური ტიპის;  s. nigrum-ის ფოთლის ზედა და ქვედა ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანია;  ფოთოლის მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებულია ანომოციტური და ანისოციტური ბაგის აპარატი, ბაგეთა ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრია;  ბაგეთა განწყობა ეპიდერმულ ქსოვილთან მიმართებაში თანაბარი ან მცირედად წამოწეულია;  s. nigrum-ის ფოთლის ყუნწის მეზოპეციოლის ზონაში შერეული ტიპის კოლენქიმაა წარმოდგენილი;  ყუნწში ასახული ტრანზიტორული ქსოვილის მოხაზულობა რკალისებრია;  ძაღლყურძენას ფოთლის ყუნწში არსებული გამტარი ქსოვილი კოლატერალური სტრუქტურისაა;  ყუნწის მერქანში გამტარი ჭურჭლების სანათურები კუთხოვანია, ახასიათებთ სიგრძეზე მწყობრ მწკრივებად განლაგება და მათი გარსის გასქელება სპირალურია;  ფოთლის ყუნწის გამტარ ქსოვილში წარმოდგენილია მერქნის პარენქიმული და მექანიკური ტიპის უჯრედთა თანაპოვნიერება. ლიტერატურა: 1. დავით ბაგრატიონი. იადიგარ დაუდი. „ საბჭოთა საქართველო“ 1985, 741გვ.; 2. ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილი. სამკურნალო წიგნი კარაბადინი. თბილისი, „მეცნიერება“,1986წ.,ტ.1,259გვ.;ტ. 2, 1006 გვ.; 3. ნ. წუწუნავა. საქართველოს სამკურნალო მცენარეები. „ საბჭოთა საქართველო“, 1960, 260გვ.; 4. საქართველოს ფლორა ტ.xii, გამომცემლობა „ მეცნიერება“, თბილისი 1999; გვ.35-38; 5. м.м. бенидзе. стероидные гликозиды solanum nigrum. xuмия природных соединений, 1994, 5, с.683-684; 6. demisse dakone, awoke guide. a review on ethnomedicinal use, nutritional value, phytochemistry and pharmacological characteristics of solanum incanum l. – an important medicinal plant. jnternational journal of scientific technology research. 2016, vol.5, issue 06, p.350-354; 7. http://theplantlist.org/tpl1.1/search?q=solanum ; 8. ikeda ts., tsumagari h., honku t., nohara t.cytotoxic activity of steroidal glycosides from solanum plants. biological pharmaceutical bulletin. 2003, 26, 8, p. 1198 – 1201; 9. joseph sakah kaunda, ying – jun zhang. the genus solanum: an ethnopharmacological, phytochemical and biological properties. review. natural products and bioprospecting. 2019, 9, p.77137; 10. limin xiang, yihai wang, xiaomin yi, xiangjiu he. anti-inflammatory steroidal glycosides from the berries of solanum nigrum l. phytochemistry, 2018, 148, apr. p.87-96; 11. r. gagnidzevascular plants of georgia a nomenclatural checklist; tbilisi 2005, p. 141 http://theplantlist.org/tpl1.1/search?q=solanum georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 15 the anatomical structure of the aboveground vegetative organs of solanum nigrum l. k. mchedlidze, m. benidze, n. sakvarelidze, j. aneli iovel kutateladze institute of pharmacochemistry abstract the internal anatomical structure of the above-ground vegetative organs of s. nigrum from georgian flora a rich source of physiologically active compounds, has been examined using conventional laboratory methods used in microtechnics. the study revealed diagnostic markers in the anatomical structure of a prospective medicinal plant. s. nigrum's aboveground vegetative organs are covered with conical, multicellular, hooked villis and rare spheroidal glandular trichomes. anisocytic type stomata apparatus is distinguished in the covering tissue of the vegetative organs, though anomocytic stomata are also observed. the conductive system of s. nigrum shoots is monocyclic. xylem contains a network of tracheidal small-caliber and spirally thickened large-caliber openings of conductive vessels. s. nigrum has bifacial leaves with dorsoventral mesophyll, an amphistomatic structure, and a reverse-collateral type conducting bundles. the basal cells of the leaf's upper and lower epidermis are curvilinear and have concave walls. a mixed form of collenchyma is observed in petiole. the outline of the transitional tissue is arcuate; conductive tissue has collateral structure. keywords: solanum nigrum l.; leaves; anatomy; diagnostic markers; flora of georgia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 66 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.08 რევმატოიდული გონართრიტის პროლიფერაციულ-აპოპტოზური, ჰორმონული რეცეპტორებისა და იმუნური პასუხის თავისებურებების შესწავლის პრობლემური საკითხები კრიტიკული მიმოხილვა ხათუნა გერმისაშვილი1, ელენე (დოდო). ქართველიშვილი2, ნინო ქანთარია3, შოთა კეპულაძე 4, გიორგი ბურკაძე 5 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ემერიტუს პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტემენტის რეზიდენტი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 5თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი რევმატოიდული ართრიტი (ra) არის უცნობი ეტიოლოგიის მულტიფაქტორული აუტოიმუნური მექანიზმებით მიმდინარე დაავადებაა, რომელიც ძირითადად აზიანებს სახსრებს, თუმცა, შესაძლოა, გამოვლინდეს ექსტრაარტიკულური ცვლილებები. რევმატოიდული ართრიტის განვითარების პათოგენეზური მექანიზმი სრულად არ არის შესწავლილი, რაც მოითხოვს კვლევების შემდგომ გაგრძელებას. მიუხედავად იმისა, რომ სინოვიური გარსი არის ართრიტის ძირითადი სამიზნე, სინოვიური ქსოვილის სპეციფიკური ანტიგენები, რომლებმაც შეიძლება გამოიწვიონ იმუნური პასუხი, პრაქტიკულად უცნობია. სინოვიური გარსის შესწავლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზი არის იმ იმუნოპათოლოგიური პროცესების გამოვლენა, რომლებიც შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს თერაპიულ სამიზნედ და შედეგების პროგნოზირებისთვის. რევმატოიდული ართრიტის პათოლოგიურ ნიშანს წარმოადგენს ძვლის კარგვა, რომელიც გამოიხატება ლოკალური, პერიარტიკულური და სისტემური ძვლის ქსოვილის შემცირებაში და წარმოადგენს ოსტეოკლასტების ინდუქციისა და ოსტეობლასტების სუპრესიის შედეგს. არის თუ არა ანთება, ან აუტოიმუნური მექანიზმი ძვლის დაზიანების მთავარი ფაქტორი, საკამათო საკითხია. საკვანძო სიტყვები: რევმატოიდული ართრიტი; სინოვიური გარსი; https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 67 რევმატოიდული ართრიტი (ra) არის უცნობი ეტიოლოგიის მულტიფაქტორული აუტოიმუნური მექანიზმებით მიმდინარე დაავადებაა, რომელიც ძირითადად აზიანებს სახსრებს, თუმცა, შესაძლოა, გამოვლინდეს ექსტრაარტიკულური ცვლილებები. რევმატოიდული ართრიტის განვითარების პათოგენეზური მექანიზმი სრულად არ არის შესწავლილი, რაც მოითხოვს კვლევების შემდგომ გაგრძელებას. რევმატოიდული ართრიტი, ჩვეულებრივ, ვლინდება ქრონიკული ანთებით და ძირითადად მოიცავს თანდაყოლილი იმუნურ მექანიზმებს. აღმოჩნდა, რომ სინოვიური სითხე შეიცავს მრავალ ანთებით მედიატორს, მათ შორის პლაზმის ცილებს (c-რეაქტიული ცილა ოსტეოარტრიტის განვითარებისა და პროგრესიის მარკერი), პროსტაგლანდინებს (pge2), ლეიკოტრიენებს (lkb4), ციტოკინებს (tnf, il1β, il6, il15, il17, il18, il21), ზრდის ფაქტორებს (tgfβ, fgfs, vegf, ngf), აზოტის ოქსიდსა და კომპლემენტის კომპონენტებს [1]. ადგილობრივად, ყველა ამ კომპონენტს შეუძლია მატრიქსის მეტალოპროტეინაზების და სხვა ჰიდროლიზური ფერმენტების (მათ შორის, ციკლოქსიგენაზა 2 -ისა და პროსტაგლანდინ e-ს) ინდუცირება, რაც იწვევს ხრტილის დაშლას პროტეოგლიკანისა და კოლაგენის განადგურების შედეგად. დაზიანების დროს სინოვიალურ ღრუში გამოთავისუფლებული დესტრუქციული ხრტილის ფრაგმენტები იწვევენ სინოვიტს, რომლის მეშვეობითაც სინოვიალური ფიბრობლასტები, მაკროფაგები და ქონდროციტები გამოყოფენ ანთებით ციტოკინებს[2]. ეს ციტოკინები აძლიერებენ ხრტილის დაშლაზე პასუხისმგებელი პროტეოლიზური ფერმენტების გამომუშავებას. ამ მოლეკულებს, რომლებიც მონაწილეობენ ანთებით პროცესში აქვთ დიდი პოტენციალი გახდნენ დიაგნოსტიკური ბიომარკერები [3]. დიდი ხნის განმავლობაში, მუხლის სახსრის რევმატოიდული ართრიტის ბიომექანიკური მახასიათებლები ექსკლუზიურად დაკავშირებული იყო სინოვიტთან, შეშუპებასთან და იოგების ქრონიკულ გადატვირთვასთან. რევმატოიდული ართრიტის კვლევამ აჩვენა პერიარტიკულური უჯრედული სტრუქტურების მონაწილეობა დაავადების განვითარებაში. აუტოანტისხეულები, როგორიცაა ანტი-ციტრულინირებული ცილის ანტისხეულები და ციტოკინები, ხელს უწყობენ ანთებითი მედიატორების პროდუქციას და იწვევენ ოქსიდაციურ სტრესს. კვლევებით ნაჩვენებია, რომ ანტი-ციტრულინირებული ცილის ანტისხეულები წარმოდგენენ პროგნოზულ მარკერს ხრტილის პროგრესული დესტრუქციისთვის და მათი სპეციფიკურობა შეადგენს 97%-ს. ანტი-ციტრულინირებული ცილის ანტისხეულების გამოვლენა სისხლში შესაძლებელია დაავადების სიმპტომების განვითარებამდე 10 წლით ადრე [4]. ფიბრობლასტებისა და ფიბრობლასტების მსგავსი სინოვიური უჯრედების ურთიერთქმედება იმუნური სისტების უჯრედებთან, როგორიცაა ნეიტროფილები და tლიმფოციტები, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სახსრების ანთებით დესტრუქციულ პროცესებში. ისინი ზრდიან ოქსიდაციური სტრესს ქსოვილებში. სახსარში, ფიბრობლასტების მსგავსი სინოვიური უჯრედების გადაჭარბებული პროლიფერაცია იწვევს ქონდროტოქსიური შუამავლების სეკრეციის გაზრდას, როგორიცაა მატრიქსის მეტალოპროტეინაზები (mmp). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 68 შედეგად, ხდება სახსრების ზედაპირების პირდაპირი და არაპირდაპირი შეუქცევადი დაზიანება [5]. ფიბრობლასტების მსგავსი სინოვიური უჯრედები ასევე გამოყოფენ ვაზოაქტიურ და იმუნომოდულატორ მოლეკულებს, რომლებსაც შეუძლიათ გამოიწვიონ პერიარტიკულური ვასკულიტი და ხელი შეუწყონ ოსტეოკლასტების დიფერენციაციას nf-κb ლიგანდის რეცეპტორული აქტივატორის გააქტიურებით [6]. ამ მოლეკულების რეგულირება და მოდულაცია ხორცილედება cd4+ t ლიმფოციტების საშუალებით. ამ უჯრედების ფუნქციის დარღვევა კი იწვევს ქსოვილში ინტერლეიკინების მატებას [7]. ნაჩვენებია, რომ რევმატოიდული ართრიტი წარმოადგენს მულტიფაქტორულ დაზიანებას, რომელიც მოიცავს მრავალ გამომწვევ ფაქტორს, როგორებიცაა ტრავმა, მექანიკური ზემოქმედება, ანთება, ბიოქიმიური რეაქციები და მეტაბოლური დარღვევები. სისხლძარღვთა ინერვაციის ნაკლებობის გათვალისწინებით, ხრტილს თავისთავად არ შეუძლია ანთების, ან ტკივილის გამოწვევა, სულ მცირე, დაავადების ადრეულ სტადიაზე. აქედან გამომდინარე, ტკივილი ძირითადად წარმოიქმნება სახსრის არახრტილოვანი კომპონენტების ცვლილებებით, როგორიცაა სახსრის კაფსულა, სინოვიური გარსი, სუბქონდრული ძვალი, იოგები და პერიარტიკულური კუნთები [8]. დაავადების პროგრესირებასთან ერთად ეს სტრუქტურები ზიანდება და შეიძლება გამოვლინდეს ცვლილებები, რომლებიც მოიცავს ძვლის რემოდელირებას, ოსტეოფიტების წარმოქმნას, პერიარტიკულური კუნთების დასუსტებას, იოგების მოდუნებასა და სინოვიურ გამონაჟონს [9]. სინოვიური გარსი შეიცავს მაკროფაგებსა და სპეციალიზებულ ფიბროლასტების მსგავს სინოვიურ უჯრედებს [10]. სინოვიური უჯრედები ინარჩუნებენ სახსრის სტაბილურ მდგომარეობას ჰიალურონის მჟავისა და ლუბრიცინის გამოყოფითა და დაშლის პროდუქტების ელიმინაციით. რევმატოიდული ართრიტის შემთხვევაში, ამ უჯრედების დისფუნქცია განაპირობებს ჰიპერპლასტიკური სინოვიური გარსის წარმოქმნას. სინოვიოციტები მონაწილეობენ ანთებითი ციტოკინებისა და პროტეოკინაზების წარმოქმნაში, როგორებიცაა მატრიქსის მეტალოპროტეინაზები (mmps) და მეტალოპროტეინაზების ქსოვილოვანი ინჰიბიტორები (timps), რომლებიც ხელს უწყობენ სახსრების დესტრუქციას. ისინი ქმნიან მიკროგარემოს, რომელიც ხელს უწყობს t და b ლიმფოციტების მობილიზაციასა და ნეიტროფილების დაგროვებას [11]. კიდევ ერთი ჰიპოთეზა ჰიპერპლასტიკური სინოვიური გარსის წარმოქმნის მიზეზთან დაკავშირებით მოიცავს აპოპტოზისადმი მდგრადობას. ეს განპირობებულია ონკო-პროტეინ p53-ის ფუნქციური ანომალიებით, რაც ხელს უწყობს სინოვიალური გარსის გაფართოებასა და სახსრის დესტრუქციას. თაგვის მოდელების შესწავლით აღმოჩნდა, რომ სინოვიური ჰიპერპლაზია მოიცავს მეზენქიმური ღეროვანი უჯრედების გამრავლებასა და ანთებითი უჯრედებით ინფილტრაციას [12]. მიუხედავად იმისა, რომ სინოვიური გარსი არის ართრიტის ძირითადი სამიზნე, სინოვიური ქსოვილის სპეციფიკური ანტიგენები, რომლებმაც შეიძლება გამოიწვიონ იმუნური პასუხი, პრაქტიკულად უცნობია. სინოვიური გარსის შესწავლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზი არის იმ იმუნოპათოლოგიური პროცესების გამოვლენა, რომლებიც შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს თერაპიულ სამიზნედ და შედეგების პროგნოზირებისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 69 სინოვიური გარსის ბიოფსიის შესასრულებლად გამოყენებული სხვადასხვა მეთოდიდან ათროსკოპიული ტექნიკა განიხილება “ოქროს სტანდარტად”. მის უპირატესობას წარმოადგენს სახსრის მაკროსკოპულად შეფასებისა და შესაბამისად, მეტად ინფორმატიული ნიმუშის აღების შესაძლებლობა. გარდა ამისა, ართროსკოპიული ბიოფსიის ტექნიკა იძლევა საშულებას ხრტილის მიმდებარე უბნებიდან ნიმუშის აღების, რაც გაძნელებულია ბრმა ნემსით ბიოფსიის შემთხვევაში. ნაჩვენებია, რომ რევმატოიდული ართრიტის შემთხვევაში მიკროცირკულაციური ცვლილებები ვლინდება დაავადების ძალიან ადრეულ სტადიაზე. სიმპტომების დაწყებიდან 4-6 კვირაში უკვე აღინიშნება სინოვიური შრის გასქელება, სისხლძარღვთა პროლიფერაცია და დიფუზური ანთებითი ინფილტრატი, რომელიც შედგება მაკროფაგებისგან, ლიმფოციტებისგან, ნეიტროფილებისგან, პოხიერი და დენდრიტული უჯრედებისგან. ითვლება, რომ სინოვიური ფობრობლასტების პროლიფერაცია და მაკროფაგების დაგროვება ხელს უწყობს ლორწოვანი გარსის გასქელებას და აქვს განსაკუთრებული მნიშვნელობა, რადგან ორივე მონაწილეობს სახსრების დაზიანებაში. დადგენილია, რომ სახსრებში უჯრედული ცვლილებები ვლინდება დაავადების კლინიკურ გამოვლინებამდე და ძირითადად, მოიცავს ლორწოვანი გარსის ჰიპერლაზიას [13]. სინოვიური ქსოვილის ბიოფსიური გამოკვლევის პრაქტიკაში აქტიურმა დანერგვამ, შესაძლოა, გააუმჯობესოს თერაპიული მიდგომები, მოახდინოს პაციენტების უფრო ზუსტი სტრატიფიკაცია, შეიმუშაოს ახალი თერაპიული სამიზნეები და სპეციფიკური ბიომარკერები. ხრტილი სინოვიური სახსრების ძირითადი კომპონენტია. ის შედგება ქონდროციტებისა და მათ მიერ სინთეზირებული მაღალორგანიზებული უჯრედგარე მატრიქსისგან (ecm), რომელიც შეიცავს ii ტიპის კოლაგენსა და გლიკოზამინოგლიკანებს (gags). რევმატოიდული ართრიტის შემთხვევაში ჰიპერპლასტიური სინოვიური გარსი იწვევს ხრტილის მნიშვნელოვან დაზიანებას ორიენტირებული ადჰეზიისა და ინვაზიის გზით. ანთებით, მათ შორის, ecm-ს მიერ გამოთავისუფლებულ სიგნალებს, შეუძლიათ ფიბრობლასტების მსგავსი სინოვიური უჯრედების გააქტიურება. ხრტილის დაზიანების მედიატორებს მიეკუთვნება mmp, დეზინტეგრინის მსგავსი მეტალოპროტეაზა და კატეფსინები. mmp სინთეზირდება ფიბრობლასტების მსგავსი სინოვიური უჯრედების მიერ და შეუძლია ხელი შეუწყოს ii ტიპის კოლაგენის დაშლას, რაც იწვევს ბიომექანიკურ დისფუნქციას. მემბრანული ტიპის mmp განიხილება როგორც მთავარი პროტეინაზა, რომელიც ახდენს კოლაგენური ხრტილის მატრიქსის დესტრუქციას. სასახსრე ხრტილს არ გააჩნია საკმარისი რეგენერაციული პოტენციალი. შესაბამისად, სინოვიური ციტოკინებისა (განსაკუთრებით il-1 და 17a) და რეაქტიული აზოტის შუალედური ნივთიერებების ზემოქმედებით ხრტილი თანდათან კარგავს ქონდროციტებს აპოპტოზის გზით [10]. ეს დაკვირვებები შეიძლება დაგვეხმაროს იმის ახსნაში, თუ რატომ წარმოადგენს რევმატოიდული ართრიტი სისტემური აუტოიმუნური დაავადების ლოკალურ, სპეციფიკურ გამოვლინდებას, რომლის დროსაც ხრტილის ადრეული დაზიანება შეცვლილი იმუნური აქტივაციის კონტექსტში იწვევს ფიბრობლასტების მსგავსი სინოვიური უჯრედების სპეციფიკურ უჯრედულ აქტივაციას [11]. ამ აღმოჩენების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 70 მიუხედავად, ხრტილის დაზიანების ძირითადი მექანიზმები ჯერ კიდევ უცნობია, რაც მოითხოვს დამატებით კვლევას. მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ქონდროციტებში აუტოფაგიასა და აპოპტოზს შორის ბალანსი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ხრტილის დეგრადაციაში. აუტოფაგია გადამწყვეტ როლს ასრულებს ქონდროციტების მეტაბოლიზმში, შეუძლია აღადგინოს დაზიანებული ქონდროციტები და შეაფერხოს მათი დაბერების პროცესი. აუტოფაგიის მთავარი ფუნქციაა დაზიანებული ორგანელებისა და ცილების გარდაქმნა უჯრედებისთვის საჭირო ნივთიერებებად, რათა დაიცვას ორგანიზმი ნორმალური და პათოლოგიური დაბერებისგან. შესაბამისად, ოსტეოართრიტის განვითარებაზე უარყოფითად მოქმედებს [14]. ოსტეოართრიტის განვითარების ძირითადი მიზეზებია სახსრებზე მექანიკური ზემოქმედება და ასაკთან დაკავშირებული ხრტილოვანი დეგენერაცია. კვლევებით ნაჩვენებია, რომ აუტოფაგიის დაქვეითება დიაბეტიან პაციენტებში ზრდის ხრტილის დეგრადაციის რისკს. აუტოფაგიის დაბალი დონე ოსტეოართრიტის მქონე პაციენტებში დაკავშირებულია აპოპტოზთან და მიტოქონდრიულ ცვლილებებთან. გარდა ამისა, აღმოჩნდა, რომ აუტოფაგიას აქვს როგორც ციტოპროტექტორული, ასევე სიკვდილის ხელშემწყობი როლი ქონდროციტებში. msu (midstream specimen of urine) კრისტალებს შეუძლიათ გამოიწვიონ ქონდროციტების სიკვდილი აუტოფაგიის პროცესის გააქტიურების გზით. როგორც ადრე გამოქვეყნებული კვლევებიდან ჩანს, pi3k/akt/mtor სიგნალის გადაცემის გზა ჩართულია ქონდროციტების აპოპტოზის რეგულირების მექანიზმში. beclin-1-ის ექსპრესია აფერხებს ხრტილოვანი უჯრედების დაბერებას pi3k/akt/mtor სასიგნალო გზების ინჰიბირებით, რითაც ხელს უწყობს უჯრედების სიცოცხლისუნარიანობას [15]. ხრტილის დეგენერაციის სტანდარტიზებული ჰისტოლოგიური შეფასება მნიშვნელოვანია კლინიკურ პრაქტიკაში მკურნალობის ვარიანტის შერჩევისთვის და წარმოაგდენს ხრტილზე მოქმედი ფაქტორების შეფასების საფუძველს. mankin და კოლეგების მიერ აღწერილია ხრტილის დეგრადაციის შეფასების ჰისტოლოგიური-ჰისტოქიმიური სისტემა, რომელიც ფართოდ გამოიყენება 40 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მუხლის ოსტეოართრიტის არსებობის, მასშტაბისა და სიმძიმის დასადგენად. თუმცა, ვარაუდობენს, რომ mankin-ის სისტემა ხასიათდება მნიშვნელოვანი შეზღუდვებით მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის ოსტეოართრიტის შეფასებაში და მეტად გამოიყენება ხრტილის ბოლო სტადიის დეგენერაციის მქონე ნიმუშებზე. ოსტეოართრიტის კვლევის საერთაშორისო საზოგადოების (osteoarthritis research society international oarsi) მიერ შემუშავებულია ხრტილის ჰისტოპათოლოგიური შეფასების სისტემა, რომელიც შედგება კლასიფიკაციისა და სტადიის განმსაზღვრელი კომპონენტებისგან. მაღალი ხარისხი მიუთითებს დაავადების აგრესიულ ბიოლოგიური პროგრესირებასა და უფრო ფართო მასშტაბზე. oarsi სისტემის განსაკუთრებული მახასიათებელია ადრეულ და ზომიერ ოსტეოართრიტებში განსხვავებების იდეტიფიცირების შესაძლებლობა. თუმცა, სხვადასხვა oarsi კლასის ბიომექანიკური თვისებები არ არის აღწერილი ლიტერატურაში. სავარაუდოა, რომ ხრტილის ბიომექანიკური თვისებები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 71 მცირდება oarsi კლასების ზრდის პროპორციულად. oarsi სისტემა მოიცავს კლასიფიკაციის ექვს სტადიას: სტადია 0 (ზედაპირი და ხრტილი ინტაქტური), სტადია 1 (არათანაბარი, მაგრამ ინტაქტური ზედაპირი, შესაძლო მახასიათებლები: ზედაპირული ბოჭკოვანება, უჯრედების სიკვდილი და პროლიფერაცია); სტადია 2 (ზედაპირის უწყვეტობა დარღვეულია); სტადია 3 (ვერტიკალური ნაპრალები); სტადია 4 (ეროზია); სტადია 5 (ხრტილის გაშიშვლება) [16]. რევმატოიდული ართრიტის პათოლოგიურ ნიშანს წარმოადგენს ძვლის კარგვა, რომელიც გამოიხატება ლოკალური, პერიარტიკულური და სისტემური ძვლის ქსოვილის შემცირებაში და წარმოადგენს ოსტეოკლასტების ინდუქციისა და ოსტეობლასტების სუპრესიის შედეგს. არის თუ არა ანთება, ან აუტოიმუნური მექანიზმი ძვლის დაზიანების მთავარი ფაქტორი, საკამათო საკითხია. ანთებითი თეორიის მტკიცებულებას წარმოადგენენს სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორი α (tnf-α), il-6, il-1β, il-17 და სხვა ანთებითი ციტოკინები, რომლებიც ჩართულნი არიან რევმატოიდული ართრიტის პათოგენზში. მათ შეუძლიათ გამოიწვიონ პროოსტეოკლასტოგენური ეფექტები და დათრგუნონ ძვლის წარმოქმნა შესაბამისი გარემოში ადეკვატური სიგნალების მეშვეობით, როგორიცაა ბირთვული ფაქტორი კაპა-b ლიგანდი (rankl) და მაკროფაგების კოლონიის მასტიმულირებელი ფაქტორი (m-csf) [17]. რევმატოიდული ართრიტის ანთების საწინააღმდეგო თერაპია აფერხებს ძვლის დაზიანების პროგრესირებას და პირიქით. რევმატოიდული ართრიტისას ძვლის დაზიანების პათოგენეზი მოიცავს აუტოიმუნურობის ორ მექანიმზს. პირველი მექანიზმი მოიცავს იმუნური კომპლექსის ფორმირებასა და ოსტეოკლასტების fc-ფაქტორით გაშუალებულ დიფერენციაციას. მეორე მექანიზმი გულისხმობს ვიმენტინის ანტი-ციტრულინირებული ანტისხეულების წარმოქმნას ციტრულინირებული ცილის წინააღმდეგ, რაც ოსტეოკლასტებს აქცევს მათ სამიზნედ. ცნობილია, რომ ანტი-ციტრულინირებული ანტისხეულების დაკავშირება ოსტეოკლასტების წინამორბედებთან იწვევს ოსტეოკლასტოგენეზს, ძვლის რეზორბციასა და დაკარგვას. ინტერლეიკინ-34 (il-34), როგორც კოლონიის მასტიმულირებელი ფაქტორი 1-ის რეცეპტორის ალტერნატიული ლიგანდი, ფუნქციურად ჩართულია მიელოიდური ხაზის უჯრედების დიფერენციაციასა და პროლიფერაციაში, რაც იწვევს ანთებასა და ძვლის ეროზიას. სავარაუდოა, რომ il-34 წარმოადგენს მოლეკულურ პროგნოზულ მარკერს მუხლის ოსტეოართრიტის განვითარებასა და პროგრესიაში. რაც შეეხება, მის გავლენას ანთებით პასუხზე, თაგვებზე ჩატარებულმა ექსპერიმენტულმა კვლევამ გამოვლინა, რომ il-34 ამსუბუქებს ართრიტის სიმძიმეს [18]. უფრო კონკრეტულად, ნაჩვენებია, რომ il-34-ის ბიოლოგიური მოქმედება გაშუალებულია ანთებითი ციტოკინების მეშვეობით, როგორებიცაა სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორი α (tnf-α) და il-1β (7,8). ნაჩვენებია, რომ ეს პრო-ანთებითი ციტოკინები ხელს უწყობენს il-34-ის სეკრეციასა და ექსპრესიას ბირთვული ფაქტორების, კაპა b (nf-κb) და c-jun n-ტერმინალური კინაზას (jnk), სასიგნალო გზების გააქტიურების გზით [19]. ლეიკოციტები ასევე მონაწილეობენ ოსტეოართრიტის განვითარებაში. უჯრედგარე მატრიქსის დაშლის შედეგად თავისუფლდება მოლეკულები, რომლებიც ამოიცნობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 72 თანდაყოლილი იმუნური უჯრედების მიერ დამცველობითი მექანიზმით. თუმცა, ანთების ამ გახანგრძლივებულმა და არარეგულარულმა ხარისხმა შეიძლება გამოწივიოს ქსოვილის დესტრუქცია. ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებით აღმოჩნდა, რომ მაკროფაგები მონაწილეობენ ოსტეოფიტების განვითარებაში, რაც ოსტეოართრიტის პათოლოგიური მახასიათებელია [20]. კატაბოლურ და ანთებით სახსარშიდა პროცესებზე შეიძლება გავლენა იქონიოს თრომბოციტებით მდიდარი პლამზმისა (platelet-rich plasma prp) და მისი წარმოებულების შეყვანამ. prp-ს შეუძლია გამოიწვიოს რეგენერაციული რეაქცია და დაზიანებული სტრუქტურების მეტაბოლური ფუნქციების გაუმჯობესება. თუმცა, მისი დადებითი გავლენა ქონდროგენეზსა და მეზენქიმური ღეროვანი უჯრედების პროლიფერაციაზე ჯერ კიდევ საკამათოა. prp-ს მოქმედების ერთ-ერთი ფორმაა პრო-ანთებითი ციტოკინების (il-1 და სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორი-α) დონის შემცირება, რაც იწვევს მეტალოპროტეინაზების (mmp) ექსპრესიის ზრდას და მაკრომოლეკულების სინთეზის შემცირებას, როგორებიცაა ii ტიპის კოლაგენი და აგრეკანის პროტეოგლიკანი. ვინაიდან ეს მაკრომოლეკულები პასუხისმგებლები არიან სახსრის სტრუქტურის შენარჩუნებაზე, სინოვიურ სითხეში მათი დონის შემცირება, აუმჯებესებს არა მხოლოდ ანთებით ნიშნებს, არამედ სახსრების რეგენერაციას [21]. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] a. mathiessen and p. g. conaghan, “synovitis in osteoarthritis: current understanding with therapeutic implications.,” arthritis res ther, vol. 19, no. 1, p. 18, feb. 2017, doi: 10.1186/s13075017-1229-9. [2] e. b. p. lopes, a. filiberti, s. a. husain, and m. b. humphrey, “immune contributions to osteoarthritis.,” curr osteoporos rep, vol. 15, no. 6, pp. 593–600, dec. 2017, doi: 10.1007/s11914017-0411-y. [3] e. sanchez-lopez, r. coras, a. torres, n. e. lane, and m. guma, “synovial inflammation in osteoarthritis progression.,” nat rev rheumatol, vol. 18, no. 5, pp. 258–275, may 2022, doi: 10.1038/s41584-022-00749-9. [4] y.-j. lin, m. anzaghe, and s. schülke, “update on the pathomechanism, diagnosis, and treatment options for rheumatoid arthritis.,” cells, vol. 9, no. 4, apr. 2020, doi: 10.3390/cells9040880. [5] a. najm et al., “correction to: standardisation of synovial biopsy analyses in rheumatic diseases: a consensus of the eular synovitis and omeract synovial tissue biopsy groups.,” arthritis res ther, vol. 20, no. 1, p. 282, dec. 2018, doi: 10.1186/s13075-018-1795-5. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 73 [6] j. hirose, h. nishioka, m. tsukano, s. matsubara, k. usuku, and h. mizuta, “matrix changes in articular cartilage in the knee of patients with rheumatoid arthritis after biological therapy: 1-year follow-up evaluation by t2 and t1ρ mri quantification.,” clin radiol, vol. 73, no. 11, pp. 984.e11984.e18, nov. 2018, doi: 10.1016/j.crad.2018.06.020. [7] u. harre and g. schett, “[association between bone catabolism and anti-citrullinated protein antibodies in rheumatoid arthritis].,” z rheumatol, vol. 75, no. 8, pp. 809–811, oct. 2016, doi: 10.1007/s00393-016-0149-4. [8] j. c. mora, r. przkora, and y. cruz-almeida, “knee osteoarthritis: pathophysiology and current treatment modalities.,” j pain res, vol. 11, pp. 2189–2196, 2018, doi: 10.2147/jpr.s154002. [9] g. s. dulay, c. cooper, and e. m. dennison, “knee pain, knee injury, knee osteoarthritis & work.,” best pract res clin rheumatol, vol. 29, no. 3, pp. 454–61, jun. 2015, doi: 10.1016/j.berh.2015.05.005. [10] q. guo, y. wang, d. xu, j. nossent, n. j. pavlos, and j. xu, “rheumatoid arthritis: pathological mechanisms and modern pharmacologic therapies.,” bone res, vol. 6, p. 15, 2018, doi: 10.1038/s41413-018-0016-9. [11] t. pap and a. korb-pap, “cartilage damage in osteoarthritis and rheumatoid arthritis--two unequal siblings.,” nat rev rheumatol, vol. 11, no. 10, pp. 606–15, oct. 2015, doi: 10.1038/nrrheum.2015.95. [12] a. sergijenko, a. j. roelofs, a. h. k. riemen, and c. de bari, “bone marrow contribution to synovial hyperplasia following joint surface injury.,” arthritis res ther, vol. 18, p. 166, jul. 2016, doi: 10.1186/s13075-016-1060-8. [13] m. d. wechalekar and m. d. smith, “utility of arthroscopic guided synovial biopsy in understanding synovial tissue pathology in health and disease states.,” world j orthop, vol. 5, no. 5, pp. 566–73, nov. 2014, doi: 10.5312/wjo.v5.i5.566. [14] p. luo et al., “the role of autophagy in chondrocyte metabolism and osteoarthritis: a comprehensive research review.,” biomed res int, vol. 2019, p. 5171602, 2019, doi: 10.1155/2019/5171602. [15] o. alvarez-garcia, t. matsuzaki, m. olmer, l. plate, j. w. kelly, and m. k. lotz, “regulated in development and dna damage response 1 deficiency impairs autophagy and mitochondrial biogenesis in articular cartilage and increases the severity of experimental osteoarthritis.,” arthritis rheumatol, vol. 69, no. 7, pp. 1418–1428, jul. 2017, doi: 10.1002/art.40104. [16] w. waldstein, g. perino, s. l. gilbert, s. a. maher, r. windhager, and f. boettner, “oarsi osteoarthritis cartilage histopathology assessment system: a biomechanical evaluation in the human knee.,” j orthop res, vol. 34, no. 1, pp. 135–40, jan. 2016, doi: 10.1002/jor.23010. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 74 [17] k. okamoto et al., “osteoimmunology: the conceptual framework unifying the immune and skeletal systems.,” physiol rev, vol. 97, no. 4, pp. 1295–1349, oct. 2017, doi: 10.1152/physrev.00036.2016. [18] s. garcia et al., “colony-stimulating factor (csf) 1 receptor blockade reduces inflammation in human and murine models of rheumatoid arthritis.,” arthritis res ther, vol. 18, p. 75, mar. 2016, doi: 10.1186/s13075-016-0973-6. [19] b. wang et al., “il-34 upregulated th17 production through increased il-6 expression by rheumatoid fibroblast-like synoviocytes,” mediators inflamm, vol. 2017, pp. 1–10, 2017, doi: 10.1155/2017/1567120. [20] s.-l. wang, r. zhang, k.-z. hu, m.-q. li, and z.-c. li, “interleukin-34 synovial fluid was associated with knee osteoarthritis severity: a cross-sectional study in knee osteoarthritis patients in different radiographic stages.,” dis markers, vol. 2018, p. 2095480, 2018, doi: 10.1155/2018/2095480. [21] a. h. hegaze, a. s. hamdi, a. alqrache, and m. hegazy, “efficacy of platelet-rich plasma on pain and function in the treatment of knee osteoarthritis: a prospective cohort study.,” cureus, vol. 13, no. 3, p. e13909, mar. 2021, doi: 10.7759/cureus.13909. proliferative-apoptotic, hormonal receptor, and immune response characteristics of rheumatoid arthritis kh. germisashvili, e. kartvelishvili, n. kantaria, sh. kepuladze, g. burkadze tbilisi state medical university abstract rheumatoid arthritis (ra) is a multifactorial autoimmune disease of unknown etiology that mainly affects the joints, although extra-articular changes may occur. pathogenic mechanism of development of rheumatoid arthritis has not been fully studied, which requires further research. although the synovial membrane is a major target of arthritis, the synovial tissue-specific antigens that may elicit an immune response are virtually unknown. one of the most important reasons for studying the synovial membrane is to identify immunopathological processes that may be used as therapeutic targets and to predict outcomes. the pathological sign of rheumatoid arthritis is bone loss, which is manifested in the reduction of local, periarticular and systemic bone tissue and is the result of osteoclast induction and osteoblast suppression. whether inflammation or an autoimmune mechanism is the main factor in bone damage is a controversial issue. keywords: rheumatoid arthritis; synovial membrane; microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 206 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.21 სიცოცხლე სიკვდილის შემდეგ ედგარ ალან პოს შემოქმედებაში ლელა ებრალიძე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი, ფილოლოგიის დოქტორი https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 აბსტრაქტი წინამდებარე სტატია ეხება ცნობილი ამერიკელი მწერლისა და პოეტის, ედგარ პოს დამოკიდებულებას სიკვდილთან, საიქიოსთან − სამოთხისა და ჯოჯოხეთის თემატიკას მის შემოქმედებაში. წარმოჩენილია, თუ რა როლი ითამაშა პოს ცხოვრებისეულმა გამოცდილებამ, მისმა პირადმა ტრაგედიებმა აღნიშნული ცნებების მისეული აღქმის ჩამოყალიბებაში; ცალკე ყურადღება ეთმობა რომანტიზმისა და გოთური ჟანრის, მეტადრე ორივე მათგანის თვისებების მატარებელი ე.წ. „ბნელი რომანტიზმის“ თავისებურებებს, როგორიცაა იდუმალი და შიშისმომგვრელი ატმოსფეროს შექმნა, სიკვდილისა და საიქიოს თემები, დაკარგულ სიყვარულზე გლოვა. სტატიაში წარმოდგენილია ედგარ პოს პიროვნება თავისი გენიალობითა და ტრაგიზმით, მოცემულია ბიოგრაფიული ცნობები, რაც მკითხველს წარმოდგენას უქმნის მის აღზრდასა და განათლებაზე, რელიგიასთან დამოკიდებულებასა და რწმენაზე. შესასწავლად არჩეული საკითხის განხილვა ხდება პოს შემოქმედებაზე დაყრდნობით − სტატიაში გამოთქმული აზრების საილუსტრაციოდ მოყვანილია მაგალითები მისი ნაწარმოებებიდან. უმთავრესად ამ მაგალითების საფუძველზე გაკეთებულია დასკვნა, კერძოდ, განსაზღვრულია მთელი რიგი ფაქტორები − პირადი ტკივილი, აღზრდა, ბუნება, რომანტიკული და გოთური ლიტერატურული ჟანრების თავისებურებები, რელიგიური რწმენა − რაც ხელს უწყობს ხელოვნის რეალური სახის წარმოჩენას. საკვანძო სიტყვები: სამოთხე, ჯოჯოხეთი, რომანტიზმი, გოთური ჟანრი, რელიგია შესავალი ხშირად ხელოვანი, მით უფრო გენიოსი, საზოგადოებისაგან გაუცხოებისა და მარტოსულობისათვის არის განწირული − მთელი სიცოცხლე თან სდევს ბრიყვთა და მოშურნეთა მტრობით გამოწვეული ტკივილი და ბევრი სხვა განსაცდელი. თუმცა, თვით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 207 ყველაზე ტრაგიკული ბედის მქონეთა შორისაც კი გამოირჩევა ედგარ ალან პო, ცნობილი ამერიკელი მწერალი, რომანტიკოსი პოეტი, კრიტიკოსი, არაერთი ლიტერატურული (დეტექტიური, სათავგადასავლო, საშინელებათა, სამეცნიერო ფანტასტიკური) ჟანრის ფუძელდებელი, ფრანგ სიმბოლისტთა მიერ მათ წინამორბედად და მასწავლებლად აღიარებული, რომლის ცხოვრებაც მის ნაწარმოებებზე არანაკლებ პირქუში და გაუხარელი გახლდათ. მწერალი ადრეულ ასაკში დაობლდა და მამობილთანაც ვერასოდეს გამონახა საერთო ენა. ჭაბუკს ჭლექმა წაართვა საყვარელი დედობილი, ისევე როგორც მშობელი დედა, სამი წლისამ რომ დაკარგა. ამ დაავადებამ შეიწირა პოს ნორჩი ცოლი ვირჯინიაც, რომლის სიკვდილით გამოწვეული სევდა ასე ძალუმად იგრძნობა მის შემოქმედებაში. პოეტს ორი ქორწინება ჩაეშალა, მთელი სიცოცხლე მატერიალურ სიდუხჭირეში გაატარა და სასოწარკვეთილი, გენიალური ნაწარმოებების შექმნის პარალელურად, შვებასა და გამოსავალს ზოგჯერ ალკოჰოლსა და აზარტულ თამაშშიც კი ეძებდა, რასაც, რა თქმა უნდა, მისთვის მხოლოდ ზიანი მოჰქონდა. ერთი მხრივ, განსაკუთრებულმა ხიბლმა და მშვენიერი სქესის წარმომადგენელთა შორის პოპულარობამ, მეორე მხრივ კი უკომპრომისო ბუნებამ და ლიტერატურულმა კრიტიკამ პოს ისეთი საშიში მტრები შესძინა, როგორიც გახლდათ, მაგალითად, მისი ავადსახსენებელი ნეკროლოგის ავტორი, უნიჭო პოეტი, კრიტიკოსი და რედაქტორი რუფუს უილმოტ გრისვოლდი. სწორედ მან და მისთანებმა ძალისხმევა არ დაიშურეს პოს სახელისათვის ჩირქის მოსაცხებად და ექსცენტრიული პოეტი გიჟად, ლოთად და სკანდალისტად მონათლეს. ყოველივე ამის ფონზე, ედგარ პოს ბევრი ავტომატურად ათეისტად თვლიდა. სხვები ფიქრობდნენ, რომ ერთადერთი ღმერთი, რომელსაც იგი ეთაყვანეობდა, ხელოვნება იყო. არადა, მეცხრამეტე საუკუნეში, განსაკუთრებით, დარვინის თეორიის შემუშავებამდე და სამოქალაქო ომამდე, ქრისტიანული რელიგია იმდენად დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა ამერიკაში, რომ მისგან განზე გადგომა, ფაქტობრივად, გამორიცხული იყო. პომ იმხანად ტიპური რელიგიური აღზრდა და განათლება მიიღო: იგი 1812 წელს, სამი წლის ასაკში ეპისკოპალურ ეკლესიაში მოინათლა. მისი მამობილი, თამბაქოთი მოვაჭრე ჯონ ალანი პრესვიტარიანელი იყო, მისთვის ქრისტიანული ცხოვრება შრომას, პატიოსნებასა და ხელმომჭირნეობას ნიშნავდა. დედობილი ღვთისმოსაობით გამოირჩეოდა და მუდამ ესწრებოდა ეკლესიაში წირვა-ლოცვას, სადაც პატარა ედგარიც დაჰყავდა. 1836 წელს, ედგარს და ვირჯინიას ჯვარი პრესვიტარიანელმა მღვდელმა დასწერა. [https://www.eapoe.org/geninfo/poerelig.htm] პოს კატეხიზმოს ჯერ კიდევ ლონდონის სასწავლებელში ასწავლიდნენ; ასევე რელიგიის გაკვეთილებს უტარებდნენ ღირსი ჯონ ბრენსბის სასწავლებელშიც. მოზრდილ ასაკში პოეტს დიდი ღვთისმოსაობა არ გამოუვლენია და ხშირად გარშემომყოფთათვის შოკის მომგვრელი, მხოლოდ ეფექტის მოსახდენად გათვლილი გამონათქვამებითაც შეჰყავდა საზოგადოება შეცდომაში. ამიტომ, უმჯობესი იქნება, თუკი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 208 მისი რწმენისა და ზოგადად, რელიგიასთან დამოკიდებულების ამსახველ მასალას მის შემოქმედებაში მოვიძიებთ. ამ მხრივ, ყველაზე მნიშვნელოვნად ლექსი “hymn [to the virgin mary]” („საგალობელი“) მიგვაჩნია. პოს „საგალობელი“ ლექსი hymn პირველად 1835 წელს გამოქვეყნდა, ოღონდ არა როგორც დამოუკიდებელი ნაწარმოები. იგი ავტორს შეტანილი ჰქონდა გოთურ მოთხრობაში morella, სადაც საგალობელს მთავარი გმირი მღერის. 1845 წელს ლექსი broadway journal-მა დაბეჭდა სათაურით a catholic hymn და სწორედ ამ სათაურით შევიდა იგი კრებულში raven and other poems. აღნიშული ნაწარმოების კითხვისას შეუძლებელია არ იგრძნო ავტორის სიწრფელე და სასოება. ლექსის დასაწყისში პოეტი ამბობს, რომ მუდამ, ჭირშიც და ლხინშიც, ღვთისმშობელს შესთხოვდა თანადგომას: at morn at noon at twilight dim maria! thou hast heard my hymn! in joy and woe in good and ill mother of god, be with me still! [https://www.eapoe.org/works/info/chlpoems.htm] ყოველ ცისმარე, დღისით თუ ღამით, მე აღვავლენდი ლოცვას შენდამი! ჭირშიც და ლხინშიც, მე გიგალობდი, დედაო ღვთისავ, ო, ჩემთან მოდი! [ებრალიძე, 2023:23] მეორე სტროფში პოეტი ღვთისმშობელს მადლიერებას უცხადებს მფარველობისა და მეგზურობისათვის წარსულში, როდესაც მას არაფერი უჭირდა; ლექსის ბოლოს კი, უკვე განსაცდელში ჩავარდნილი, უფლის დედას კვლავ შეწევნას ევედრება: now, when storms of fate o'ercast darkly my present and my past, let my future radiant shine with sweet hopes of thee and thine! [ibid.] ახლა, ღრუბლები მამცნობენ ავდარს, და ლხენა ძველი ქცეულა დარდად, გვედრებ, განათდეს ცა ჩემთვის ისევ, კვლავ მექმენ შემწედ, დედაო ღვთისავ! [ებრალიძე, 2023:23. ე.] ცნობილია, რომ პო კათოლიკე არ ყოფილა და არც ეკლესიურობით გამოირჩეოდა, ამიტომ, ცოტა არ იყოს, უცნაურად მოჩანს მის მიერ „კათოლიკური საგალობლის“ დაწერა. ამ ლექსის შექმნის ისტორია ასეთია: ერთხელ, შუადღისას, ედგარ პოს კათოლიკურ ეკლესიასთან ჩაუვლია და ზარების რეკვა რომ შემოესმა, ტაძარში შესულა, სადაც შეუტყვია, რომ ეკლესია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 209 დილის ექვს, დღის თორმეტსა და საღამოს ექვს საათზე ზარების რეკვით მოუწოდებდა მორწმუნეებს აღევლინათ ლოცვა “angelus” [https://www.ncregister.com/blog/poe-hymn]. ეს ლოცვა ეხება ღვთისმშობლისათვის მთავარანგელოზი გაბრიელის მიერ უწყებას იმისა, რომ იგი შობდა ღვთის ძეს, იესო ქრისტეს. ბევრი კათოლიკური ლოცვის მსგავსად, მის სახელწოდებად ტექსტის პირველი სიტყვაა აღებული “angelus” (“angelus domini nuntiavit mariæ” ლათ., „უფლის ანგელოზმა მარიამს ახარა“, ლ.ე.). როგორც საგალობელს შეჰფერის, ლექსი ამაღლებულად ჟღერს და დიდ ემოციურ-ესთეტიკურ ეფექტს ახდენს მკითხველზე, რასაც პო მისთვის დამახასიათებელი ხატოვანებით (“hours flew brightly by,” “not a cloud obscured the sky,” “storms of fate o'ercast / darkly my present and my past,” “let my future radiant shine”), არქაიზმების (“thou”, “thine,” “thee”), ანტითეზისის (“in joy and woe in good and ill”) და სხვა მხატვულ ხერხთა გამოყენებით აღწევს. პოს დამოკიდებულება სიკვდილთან და მისი წარმოდგენა საიქიოზე უჩვეულოდ მოჩანს ისიც, რომ პოს ლექსში tamerlane, რომელშიც აშკარად იგრძნობა ბაირონის გავლენა [https://yes-pdf.com/electronic-book/185], მაჰმადიანი ტამერლანი (იგივე „თემურ-ლენგი“) აღსარებას კათოლიკე მღვდელს აბარებს. ხსენებული ლექსი წარმოადგენს ვრცელ დრამატულ მონოლოგს, რომლის დროსაც ლირიკული გმირი უსაზღვრო სინანულს გამოთქვამს იმის გამო, რომ სიჭაბუკეში სიყვარულზე მაღლა ძალაუფლება დააყენა [wang, chazelle, 2009]. მას ჯოჯოხეთის არ ეშინია, რადგან ვერ წარმოუდგენია იმ სინანულზე დიდი ტანჯვა, თავად რომ განიცდის. სიყვარული მისთვის დაკარგული სამოთხეა, სიცოცხლის ბოლოს ხვდება, რომ ერთადერთი ბედნიერება, რაც კი სიცოცხლეში განუცდია, სიყვარულში იყო, რომ სამოთხე და ნეტარება მხოლოდ სატრფოს თვალებში აღმოუჩენია (i saw no heav’n, but in her eyes) [https://www.eapoe.org/works/poems/tamerlna.htm]. იმავე (1827) წელს დაწერილ ლექსში the lake − to – პოს მარტოსულ ლირიკულ გმირს სიკვდილი შვებად ეჩვენება: მისთვის სიკვდილის მომტანი, საზარელი ტბა ედემის ბაღთან ასოცირდება. ზოგადად, სევდა, მარტოსულობა, ბუნების სურათები, რომლებიც მშვენიერების შეგრძნებასთან ერთად იდუმალებისა და შიშის განცდასაც იწვევს, დამახასიათებელია რომანტიკული, მეტადრე რომანტიკული და გოთური ელემენტების შერწყმის შედეგად წარმოშობილი ე. წ. „ბნელი რომანტიზმის“ ჟანრისათვის, რომელსაც პოს შემოქმედება უნდა მივაკუთვნოთ [https://www.llceranglais.fr/edgar-allan-poe-dark-romanticism.html]. თუმცა, ისიც უნდა ითქვას, რომ პოს ნაწარმოებები უმეტეს შემთხვევაში მის პირად ტრაგედიებს ასახავს. სიკვდილზე უფრო ხშირად პოს შვებად სიყვარული მიაჩნდა. მართლაც, არაერთი ლექსიდან ჩანს, რომ ხელოვნების გარდა, რომელსაც გენიოსმა შემოქმედმა საკუთარი სიცოცხლე მიუძღვნა, სიყვარული იყო ერთადერთი ნუგეში მისი ცხოვრების „ბედით დაწყევლილ, უდაბურ გზაზე“... „სად ერთმა ვარდმაც ვერ გაიხარა“ [ებრალიძე, 2023:23] (“beloved! amid the earnest woes /that crowd around my earthly path” … “where grows / not even one lonely rose”). ეს ფრაზები მოყვანილია პოს ლექსიდან to f–– , რომელიც მე-19 საუკუნის პოპულარულ ამერიკელ მწერალ და პოეტ ქალს, ფრენსის სარგენტ ოსგუდს მიუძღვნა. ლექსში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 210 ნათქვამია, რომ ქალზე ოცნება ბედის უკუღმართობით დატანჯულ პოეტს მიწიერ სამოთხედ (an eden of bland repose), აზვირთებული ტალღებით გარემოცულ ნეტარ კუნძულად ესახება, სადაც იგი ქარიშხალში თავს აფარებს (like some enchanted far-off isle / in some tumultuous sea ). ედემის ბაღთან არის შედარებული აწ უკვე დაკარგული სიყვარული ლექსში to one in paradise, სადაც პო ბიბლიურ ხატებს მოიხმობს, როგორიცაა “a green isle in the sea” („მწვანე კუნძული ზღვაში“), რასაც აძლიერებს სიწმინდისა და მშვენიერების სიმბოლოები “a fountain and a shrine/all wreathed with fairy fruits and flowers” („წყარო და უცხო ხილითა და ყვავილწნულებით მორთული სავანე“): thou wast that all to me, love, for which my soul did pine a green isle in the sea, love, a fountain and a shrine all wreathed with fairy fruits and flowers and all the flowers were mine. [https://www.eapoe.org/works/info/chlpoems.htm] ამქვეყნად, კარგო, შენ მაზიარე, სიკეთეს ყველას, რაც მწადდა გულით: შენ იყავ ზღვაში კუნძული მწვანე, ანკარა წყარო და მისგან რწყული მომნიჭებელი შვების სავანე, ხილით, ყვავილით ჩემთვის მორთული. [ებრალიძე, 2023:23] როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ედგარ პოს სიკვდილმა ბევრი საყვარელი ადამიანი წაართვა, მათ შორის მეუღლე ვირჯინია, რომლის დაკარგვით გამოწვეული ტკივილი მთელი სიცოცხლის მანძილზე თან სდევდა და მის უამრავ ლექსშია ჩაქსოვილი. ნუგეშის პოვნა ძნელი იყო, თუმცა პოეტს ალბათ ცოტათი მაინც ამხნევებდა საკუთარ ლექსებში იმის დაბეჯითებით გამეორება, რომ მისი დაკარგული სიყვარული ზეცაში ანგელოზებთან იმყოფებოდა და, შესაძლოა, სიკვდილის შემდეგ კვლავ შეხვედროდა მას. ლექსში lenore ლირიკული გმირი მიმართავს საკუთარ თავს და საზოგადოებას, რომელსაც კიცხავს და პასუხს სთხოვს საყვარელი ქალის სიკვდილის გამო. პოეტი საკუთარ თავს და სხვებსაც მოუწოდებს, რომ გარდაცვლილი არ იგლოვონ, რადგან მისმა უმანკო სულმა თავი დააღწია მტრულ სამყაროს, თავად პო ჯოჯოხეთად რომ მოიხსენიებს, და ზეცაში უფალს და ანგელოზებს მიაშურა, სადაც მას მხოლოდ ნეტარება ელის. აღსანიშნავია ლექსში გამოყენებული მითოლოგიური და ბიბლიური ალუზიები, მაგალითად, ნაწარმოების პირველივე წინადადება − broken is the golden bowl − „ეკლესიასტეს“ უკავშირდება („ვიდრე გაწყდებოდეს ვერცხლის საბელი და გატყდებოდეს ოქროს ჭურჭელი, დაიმსხვრეოდეს დოქი წყაროსთან, ჩაეშვებოდეს ოწინარის ბორბალი ჭაში“ [ეკლ., 12:6]; აგრეთვე ნახსენებია: requiem georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 211 მიცვალებულთა სულის მოსახსენებელი მესა (წირვა) კათოლიკურ რელიგიაში; peccavimus − (ლათ) ნიშნავს „ჩვენ შევცოდეთ“; sabbath song – ღვთისმსახურებისას შესასრულებელი საგალობელი. საყვარელი ქალის სიკვდილით არის შთაგონებული ასევე ლექსი annabel lee. იგი ბოლო ლექსი გახლავთ, რომლის დასრულებაც პომ მოასწრო. ამ დროს ვირჯინია უკვე ცოცხალი აღარ იყო, თავად პოეტი კი მის გამოქვეყნებამდე (1849) ერთი თვით ადრე გარდაიცვალა. ლექსში აღწერილია, თუ როგორ უყვარდათ ერთმანეთი ლირიკულ გმირსა და მშვენიერ ანაბელ ლის და როგორ შურდათ მათი ბედნიერება ცაში ანგელოზებს, ციდან მონაბერმა სუსხიანმა ქარმა კი გოგონა გააცივა და სიცოცხლეს გამოასალმა. the angels, not half so happy in heaven, went envying her and me— yes!—that was the reason (as all men know, in this kingdom by the sea) that the wind came out of the cloud by night, chilling and killing my annabel lee. [ibid.] ანგელოზთ შეშურდათ სიამე, ვტკბებოდით რომლითაც ჩვენ – მე და ის: – ეს იყო მიზეზი, ეს იცის ყოველმა, ვინც ცხოვრობს მახლობლად ზღვის, გათოშეს ქარებმა ღრუბლიდან ნაბერმა, მომიკლეს ანაბელ ლი. [ებრალიძე, 2023:23] პოს არაერთი ლექსის ლირიკულ გმირს სწამს სამოთხის არსებობა და სწორედ იქ ეგულება დაკარგული სატრფო, მაგრამ, მეორე მხრივ, სავარაუდოა, რომ ამგვარად ცდილობდა თავად პოეტი მწუხარებასთან გამკლავებას. იგი მუდამ ხაზს უსვამდა, რომ საყვარელი ქალის ფიზიკურად დაკარგვის მიუხედავად, მას ვერაფერი დაავიწყებდა და დააშორებდა. ლექსში „ანაბელ ლი“ ეს აზრი შთამბეჭდავად არის გამოხატული ოსტატურად მომარჯვებული ჰიპერბოლების მეშვეობით: and neither the angels in heaven above nor the demons down under the sea can ever dissever my soul from the soul of the beautiful annabel lee; [ibid.] რაც უნდა ეცადონ, ზეცაში ანგელოზთ, დემონებს კი ფსკერზე ზღვის, არ შესწევთ უნარი ეს სული გაჰყარონ სულს ტურფა ანაბელ ლის: – [ებრალიძე, 2023:23] პოს ერთ-ერთ ლექსში, რომელსაც spirits of the dead, ანუ „გარდაცვლილთა სულები“ ეწოდება და სიკვდილის იდუმალების თემას ეხება, ნათქვამია, რომ გარდაცვლილთა სულები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 212 მარტონი არ არიან, რადგან საიქიოში ისინი ხვდებიან მათ, ვინც უფრო ადრე გარდაიცვალა. აქვე გვინდა გავიხსენოთ ლექსი for annie. იგი ნენსი რიჩმონდს ეძღვნება, რომელთანაც პოს პლატონური სიყვარული აკავშირებდა. ეს ლექსი აღსანიშნავია იმით, რომ მასში სიკვდილი და სიცოცხლე გავრცელებული შეხედულების საპირისპიროდაა წარმოდგენილი, ანუ სიცოცხლე − როგორც ავადმყოფობა, სიკვდილი კი − როგორც განკურნება. ნაწარმოებში ენი (ჩარლზ ბრედფორდ რიჩმონდის ქვრივი) გამოყვანილია როგორც საყვარელი ადამიანის დამკარგავი, მგლოვიარე ქალი, რომელსაც მეუღლე ანუგეშებს და არწმუნებს, რომ იგი უკეთეს ადგილას მიდის და გარდაცვალების შემდეგაც ენის სიყვარულში განაგრძობს არსებობას. აღნიშნული ლექსი არის ერთგვარი ნუგეში მათთვის, ვინც საყვარელი ადამიანი დაკარგა, თავად პოს ჩათვლით. სიკვდილისა და საიქიოს თემას ეძღვნება მოთხრობები the colloquy of monos and una („მონოსისა და უნას საუბარი“) და mesmeric revelation („მისტიკური გამოცხადება“). პირველ მათგანში მამაკაცი, მონოსი, გარდაიცვლება და სიკვდილის შემდეგ ბედნიერია, სულიერად იგი კვლავ თავის სატრფოსთან, უნასთან არის. როდესაც უნაც მას უერთდება იმ ადგილას, რომელიც განსაწმენდელის მსგავსია და კონკრეტულად არც სამოთხეა და არც ჯოჯოხეთი, შეყვარებულთა სულები ნეტარებენ და ტკბებიან, ვინაიდან სამუდამოდ ერთად იქნებიან. მოთხრობაში mesmeric revelation პო განიხილავს ღმერთს როგორც მუდმივ მატერიას, რომელსაც ყოველივე მოძრაობაში მოჰყავს, და ასევე როგორც ღვთაებრივ გონს, რომელიც მთელ კაცობრიობას მოიცავს. სიცოცხლე და სიკვდილი შედარებულია აბრეშუმის ჭიასა და პეპელასთან, ანუ გატარებულია აზრი, რომ სიკვდილი ჩანასახოვან, განუვითარებელ არსებას სრულყოფილად აქცევს [sanchez, richardson, 2012]. ზემოთ ხსენებულ სატატიაში, რომელსაც edgar allan poe’s beliefs about the afterlife („საიქიოს შესახებ ედგარ პოს შეხედულებანი“) ეწოდება, გამოთქმულია აზრი, რომ ედგარ პოს რწმენა სიკვდილის შემდგომი ცხოვრებისა ძირითადად თავის დამშვიდების მცდელობას წარმოადგენდა − მწერალს სურდა დაეჯერებინა, რომ გარდაცვლილთა სულები კვლავ აგრძელებდნენ არსებობას და იგი სიკვდილის შემდეგ საიქიოში შეხვდებოდა საყვარელ ადამიანებს; პო საიქიოს სამოთხედ და ჯოჯოხეთად არ ჰყოფდა, არამედ განიხილავდა როგორც განსაწმენდელის მსგავს ადგილს, სადაც სატრფოთა სულები მარად ერთად იქნებოდნენ. ეს უკანასკნელი აზრი პოს ბევრ ნაწარმებშია გატარებული. პოეტის თავად ყველაზე პოპულარულ ლექსში the raven („ყორანი“) სასოწარკვეთილი ლირიკული გმირი ყორანს ღმერთს აფიცებს და ეკითხება: by that heaven that bends above us – by that god we both adore – tell this soul with sorrow laden if, within the distant aidenn, it shall clasp a sainted maiden whom the angels name lenore – clasp a rare and radiant maiden whom the angels name lenore.” ცას გფიცებ და ღმერთ მაღალს, ორივენი რომ ვცემთ თაყვანს, უთხარ ჩემს სულს, სულ რომ ხვნეშის: იქ, შორეულ სამოთხეში, თუ შეხვდება ის ასული, ო, ეს სული ვისზეც გოდებს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 213 წმინდას, სათნოს, თვით ანგელოსთ მას ლენორი რომ უწოდეს“. [ებრალიძე, 2006:58] თუმცა, აღნიშნული შეხედულება, ცოტა არ იყოს, ზერელედ გვეჩვენება იმ ბიბლიური ალუზიების გათვალისწინებით, რომელთაც პოს არაერთ ნაწარმოებში ვხვდებით. ავიღოთ თუნდაც ლექსი the city in the sea („ქალაქი ზღვაში“), ცოდვის, სიკვდილისა და დაღუპვის თემას რომ ეხება. მასში მოთხრობილია, თუ როგორ ინთქმება განწირული ქალაქი ზღვაში, რომლის ფსკერზეც მას ჯოჯოხეთი ელოდება. ჩვენი აზრით, ქალაქი სიმბოლურად ადამიანის სულს უნდა განასახიერებდეს, ზღვა კი − სასტიკ ბედისწერას. ლექსი შეიცავს არაერთ მინიშნებას იმაზე, რომ ქალაქის მკვიდრთ დიდძალი სიმდიდრე ჰქონიათ დაგროვილი, მაგრამ, სავარაუდოდ, დაივიწყეს ჭეშმარიტი ფასეულობები, რის გამოც მათი ქალაქი ისევე დაისაჯა, როგორც ბიბლიური სოდომი და გომორა, რომლებიც ამ ნაწარმოების კითხვისას გვახსენდება. აქვე დავასახელებთ პოს სიცოცხლის ბოლოს დაწერილ კიდევ ერთ ცნობილ ლექსს eldorado, რომელიც, ლაკონიურობისა და სისადავის მიუხედავად, მეტად ღრმა აზრის მატარებელია. ლექსში მეტაფორად გამოყენებულია რაინდი, რომელიც ფუჭად ეძებს საოცნებო ოქროს ქალაქ „ელდორადოს“. მკვლევარები ხშირად ავლებენ პარალელს ლექსში აღწერილ რაინდსა და თავად პოეტს შორის: პირველმა მათგანმა ელდორადოს პოვნა ვერ მოახერხა ამქვეყნად, მეორემ კი − ბედნიერებისა. ლექსის დასასრულს, ელდორადოს ძებნით დაღლილი და დაბერებული რაინდი ხვდება პილიგრიმის აჩრდილს (რომელიც მეტაფორულად სიკვდილს აღნიშნავს) და ელდორდოსკენ გზას ეკითხება, აჩრდილი კი მიუგებს, რომ ელდორადომდე მისაღწევად მან მთვარის მთები და „წყვდიადით მოცული ხევი“, იგივე „შავეთის ველი“ (“valley of shadow“) უნდა გაიაროს. ეს უკანასკნელი ბიბლიური ალუზიაა (ფსალმუნი 22:4). მოცემულ ფსალმუნში ნათქვამია: „ვიდოდი ღათუ შორის აჩრდილთა სიკუდილისათა, არა შემეშინოს მე ბოროტისაგან, რამეთუ შენ ჩემ თანა ხარ; კუერთხმან შენმან და არგანმან შენმან − ამათ ნუგეშინის-მცეს მე“ [ფსალმუნნი, ლოცვანი, 2005]. ძნელი დასაჯერებელია, რომ ამგვარი ალუზია პოს ერთ-ერთ ბოლო ნაწარმოებში შემთხვევითია. შესაბამისად, ჩვენ ვერ ვირწმუნებთ მწერლის ათეიზმს. დასკვნა საბოლოოდ, თუ ზემოთ მოცემულ მსჯელობას შევაჯამებთ, ედგარ პოს დამოკიდებულება სიკვდილთან და საიქიო ცხოვრებასთან შემდეგნაირად უნდა დავახასიათოთ: იგი განპირობებულია ხელოვანის ცხოვრებისეული ტრაგედიებით, საყვარელი ადამიანების, განსაკუთრებით მეუღლის დაკარგვითა და მასთან კვლავ შეხვედრის სურვილით; სიკვდილი შვებად ესახება პოს როგორც მრავალტანჯვაგამოვლილ ადამიანს; სიკვდილის, საიქიოს, გლოვისა და მწუხარების თემები დამახასიათებელია რომანტიკული და მეტადრე გოთური ჟანრებისათვის, რომლებთანაც პოს შემოქმედება ასოცირდება; პოეტს გააჩნდა ქრისტიანული რწმენა, რისი დასტურიცაა მის ნაწარმოებებში მიმობნეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 214 ბიბლიური ალუზიები, უფლისადმი დამკიდებულების არაერთი გამოხატულება (თუნდაც “by that god we both adore”), ღვთისმშობლისადმი საგალობელი და ა.შ. ყოველივე ეს კი პოს პორტრეტს იმისაგან სრულიად განსხვავებულად გვიხატავს, ვიდრე იგი ზოგ არაკეთილმოსურნეს სურდა წარმოეჩინა. გამოყენებული ლიტერატურა  ბიბლია. საქართველოს საპატრიარქო. თბილისი, 1989  ებრალიძე ლ., − ლირიკული მოზაიკა. ბრიტანელი და ამერიკელი პოეტები. თბილისი 2006  ებრალიძე ლ., − რჩეული ლექსები. ედგარ ალან პო. გამომცემლობა „ტალანტარე“, თბილისი 2023  იაშვილი პ., − ედგარ ალან პო, ლექსები. თბილისი 2002.  ფსალმუნნი, ლოცვანი. გამომცემლობა „ნათლისმცემელი“, 2005.  poe e. a. prose and poetry. избранное. сборник. на англ. яз. сост. е. к. нестерова. м.: радуга, 1983.  heidy, the speakers' optimistic attitude towards death in edgar allan poe's poems, "sonnet to my mother." "annabel lee," and "for annie", january 2001 https://www.researchgate.net/publication/39737608_the_speakers'_optimistic_attitude_towards_ death_in_edgar_allan_poe's_poems_sonnet_to_my_mother_annabel_lee_and_for_annie  sanchez, richardson. edgar allan poe’s beliefs about the afterlife, april 2012 https://www.studymode.com/essays/edgar-allan-poe's-beliefs-about-the-1174073.html  wang, bella. chazelle, damien ed. "poe’s poetry “tamerlane” summary and analysis". gradesaver, 17 august 2009 web. 14 march 2023.  https://www.ncregister.com/blog/poe-hymn  https://www.eapoe.org/works/info/chlpoems.htm  https://www.gradesaver.com/poes-poetry/study-guide/summary-tamerlane#  https://yes-pdf.com/electronic-book/185  https://www.eapoe.org/geninfo/poerelig.htm  https://www.eapoe.org/works/poems/tamerlna.htm  https://www.llceranglais.fr/edgar-allan-poe-dark-romanticism.html https://gradesfixer.com/freeessay-examples/literary-analysis-of-edgar-allan-poes-poem-to-anne/  https://pressbooks.pub/poetrypoetics/chapter/spirits-of-the-dead-by-edgar-allen-poe/  https://www.eapoe.org/works/mabbott/tom1p105.htm  https://interestingliterature.com/2020/04/edgar-allan-poe-eldorado-analysis/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 215 the theme of afterlife in edgar allan poe's works lela ebralidze ivane javakhishvili tbilisi state university, assistant professor, doctor of philology https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 abstract the present paper deals with the attitude of edgar poe, a famous american writer and poet, to death and afterlife – the themes of heaven and hell in his works. it shows the role of poe’s life experience and his personal tragedies in the formation of his understanding of the mentioned concepts; special attention is dedicated to the peculiarities of romantic and gothic genres, especially the “dark romanticism,” combining the features of the both, e.g. creation of a mysterious atmosphere, themes of death and afterlife, mourning over the lost love. the paper presents edgar poe’s personality, his genius and tragic fate, provides the biographical information, which gives the reader some idea about poe’s upbringing and education, his attitude to religion and his faith. while discussing its subject the paper relies on poe’s works – examples are brought from them in order to illustrate the viewpoints offered in the paper. based on the examples, conclusions are made, i.e., a number of factors like personal suffering, upbringing, temper, peculiarities of the romantic and gothic literary genres, religious faith, are identified, which makes it possible to create a truthful portrait of the artists. key words: heaven, hell, romanticism, gothic genre, religion georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 32 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.05 საქართველოში მოზარდი ზოგიერთი მცენარის ტრიტერპენული საპონინები და მათი ბიოლოგიური აქტივობა ზურაბ ქემოკლიძე1; მარინე სულაქველიძე2; ჟანა ნოვიკოვა3; კარენ მულკიჯანიანი4 1ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი; 2თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი; 3თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი; 4თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი რეზიუმე ტრიტერპენული საპონინები, რომლებიც ფართოდ გავრცელებულია მცენარეულ სამყაროში, მრავალმხრივი ბიოლოგიური მოქმედებით გამოირჩევიან. მათ ახასიათებთ იმუნომასტიმულირებელი, სიმსივნის საწინააღმდეგო, ანტიმუტაგენური, ანთების საწინააღმდეგო და სხვა მნიშვნელოვანი ფარმაკოლოგიური აქტივობები. ნაშრომში მოყვანილია იაპონური ფაციას fatsia japonica გასუფთავებული საპონინების ჯამის (ps-551) და ქვაპურას სახეობებიდან, bupleurum wittmannii stev. და b.rotundifolium მიღებული გლიკოზიდების ჯამების ქიმიური შესწავლის და მათი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედების შედეგები. გლიკოზიდების შემცველობა f. japonica-ში იყო 6.5%, b.wittmannii stev.-ში 3,4%, ხოლო b.rotundifolium l.-ში -3,7%. მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებულ ტრიტერპენული გლიკოზიდებს შორის გამოვლინდა ოლეანოლის ტიპის საპონინები საიკოსაპონინი a და საიკოსაპონინი c. მღრღნელებში კარაგენანით გამოწვეული შეშუპების მოდელში დადგინდა, რომ ყველა გამოკვლეული პროდუქტი ავლენს გამოხატულ დოზადამოკიდებულ ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს. ამასთან, b.wittmannii stev.-ის გლიკოზიდების ეფექტური დოზა ორჯერ მეტი აღმოჩნდა, ვიდრე b.rotundifolium და f.japonica-ს, რის გამო b.wittmannii stev. შეიძლება განხილული იქნას, როგორც საიკოსაპონინებით მდიდარი პერპექტიული ნედლეული ეფექტური ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების შესაქმნელად. საკვანძო სიტყვები: ქვაპურა, იაპონური ფაცია, ჟენშენი, ტრიტერპენული გლიკოზიდები, საიკოსაპონინები, ანთების საწინააღმდეგო აქტივობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 33 შესავალი ბიოლოგიურად აქტიურ ბუნებრივ შენაერთთა შორის ტრიტერპენული საპონინები ფართოდ გავრცელებულია მცენარეულ სამყაროში და მრავალმხრივი თერაპიული მოქმედებით გამოირჩევიან. ტრიტერპენული საპონინების უმრავლესობა, როგორც ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებები, ხასიათდებიან მდგრადი ქაფწარმოქმნით, ფიზიოლოგიურად აქტიური თვისებებით და გამოიყენებიან მედიცინაში, პარფიუმერიაში და ტექნიკის ზოგიერთ სფეროში. ტრიტერპენული საპონინების ბაზაზე ცნობილია პრეპარატები ჟენშენიდან (panax ginseng c.a.meyer); ქვაპურადან (bupleurum falcatum), ძირტკბილადან (glycyrrhiza glabra l.), მანჯურიის არალიასგან (aralia mandshurica rupr.et.maxim), ცხენისწაბლიდან (aesculus hippocastanum l.), აზიური ცენტელადან (centella asiatica l.), ყოჩივარდადან (cyclamen adzharicum) და კოლხური სუროსაგან (hedera colchica). ამ ჩამონათვალიდან საინექციო წაამლის ფორმები შემუშავებულია ჟენშენიდან ,,პანდიმექსი“, ცენტელადან ,,მადეკასოლი“ და ქვაპურადან ,,საიკოსაპონინები“, რომლებიც ორალური წამლის ფორმასთან შედარებით ანალოგიური ფარმაკოლოგიურ ეფექტს აღწევენ 10-ჯერ ნაკლები დოზით შეყვანის პირობებში [1,2]. ტრადიციულ მედიცინაში ყველაზე ფართოდ და ხანგრძლივად გამოყენებულ სამკურნალო მცენარეების მეფედ აღიარებული, ტრიტერპენული საპონინების შემცველი ჟენშენის სავაჭრო ბრუნვა 2022 წელს მსოფლიო ბაზარზე 8 მილიარდი აშშ $ იყო [3]. ჟენშენს და ტრიტერპენული გლიკოზიდების შემცველ რიგ მცენარეებს ახასიათებთ იმუნომასტიმულირებელი, სიმსივნის საწინააღმდეგო, ანტიმუტაგენური, ანთების საწინააღმდეგო და სხვა მნიშვნელოვანი ფარმაკოლოგიური აქტივობები. ნივთიერების ქიმიურ სტრუქტურას და მისი ორგანიზმზე მოქმედების დამოკიდებულებას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ახალი სამკურნალო ობიექტების მოძიების და მათი რაციონალურად გამოყენებისთვის. ტრიტერპენული საპონინების სტრუქტურასა და ბიოლოგიურ აქტიობას შორის კავშირის დადგენაში დიდი ღვაწლი მიუძღვის იაპონელ მეცნიერებს, რომლებიც აღნიშნულ დამოკიდებულებას შეისწავლიდნენ მცენარე ქვაპურა, bupleurum falcatum l. (იაპონური სახელწოდება saiko) ოლეანოლის ტიპის ტრიტერპენული საიკოსაპონინების მაგალითზე. b.falcatum უძველესი დროიდან გამოიყენებოდა იაპონიის და ჩინეთის ტრადიციულ მედიცინაში რევმატიზმის, ღვიძლის და სხვა დაავადებების სამკურნალოდ. bupleurum l.-ის სახეობებიდან გამოყოფილი საიკოსაპონინები აგლიკონების მრავალფეროვანი სტრუქტურის გამო ამჟღავნებენ მრავალფეროვან ბიოლოგიურ აქტივობას, როგორიცაა ცენტრალური ნერვული სისტემისა და ღვიძლის დაცვა, ანტივირუსული, სიმსივნის საწინააღმდეგო, ანთების საწინააღმდეგო და იმუნური რეგულაციის ფუნქციები [5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 34 საიკოსაპონინები არის ძირითადი ბიოაქტიური ნაერთები ქვაპურაში, რომლებიც შედგება ტრიტერპენული აგლიკონისა და ნახშირწყლებისგან, რომელიც შეიცავს 1-13 მონოსაქარიდს, ისინი შეიძლება დაიყოს შვიდ ტიპად მათი სტრუქტურული მახასიათებლების მიხედვით. მე-20 საუკუნის 80-იან წლებში საიკოსაპონინების სტრუქტურასა და მათი ფარმაკოლოგიური აქტიურობის შორის კავშირის ფუნდამენტალური შესწავლის შედეგად დადგინდა რომ საიკოსაპონინების c-24 მდგომარეობაში ჰიდროქსილის რადიკალის არსებობა მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ბიოლოგიურ აქტივობაში, კერძოდ კი საიკოსაპონინების ანთებისსაწინააღმდეგო მოქმედებაში [1,2,4]. ზემოთ აღნიშნული ჰიპოტეზური კვლევების დაგვირგვინებად შეიძლება ჩაითვალოს საპონინების ცნობილი მკვლევარის ჰ. ვაგნერის 1989 წ ნაშრომი [6], სადაც მან მიმოიხილა რა ანტიფლოგისტონური და ანტიალერგიული აქტივობის ახალი მცენარეულ ნედლეულები, და მიუთითა, რომ ტრიტერპენოიდი ბოსველის მჟავა, რომელიც c-24 მდგომარეობაში შეიცავს cooh რადიკალს 0.1 µm კონცენტრაციით, იწვევს ანთებითი პროცესის 100 %-იან ინჰიბირებას, რაც დადასტურდა შემდეგ პუბლიკაციებშიც [7,8]. ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, კვლევის ობიექტებს წაროადგენდა საქართველოში მოზარდი იაპონური ფაციას fatsia japonica გასუფთავებული საპონინების ჯამის (ps-551) და ქვაპურას სახეობებიდან, b.wittmannii stev. და b.rotundifolium მიღებული საიკოსაპონინების ჯამების ფიტოქიმიური შესწავლა და მათი ფარმაკოლოგიური პოტენციალის შეფასება. მასალა და მეთოდები: ქიმიური ექსპერიმენტი იაპონური ფაციას საპონინების ჯამის მიღებას ვახდენდით შემდეგი მეთოდით: დაწვრილმანებული ფოთლების ექსტრაქცია 80 %-იანი ეთანოლით, ექსტრაქტის შესქელების შემდეგ მისი გაწმენდა ქლოროფორმით; გაწმენდილი ექსტრაქტის გატარება ქრომატოგრაფიულ სვეტზე (ალუმინის ჟანგი, ბროკმანის მიხედვით ii აქტივობა), მიღებული ელუატების შესქელება და მშრალ ნაშთამდე ამოშრობა. ,,საიკოსაპონინების“ მიღების მეთოდი: დაწვრილმანებული ქვაპურას ექსტრაქცია მეთანოლით, ამოშორობა, წყალში გახსნა, ნაკლებპოლარული გამხსნელით გაწმენდა გამყოფ ძაბრში, წყლით გაჯერებული ბუთანოლით ექსტრაქცია გამყოფ ძაბრში, ბუთანოლიანი ფენის შესქელება და ამოშრობა მშრალ ნაშთამდე [10]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 35 ბიოლოგიური ექსპერიმენტი: ცხოველები ცდებში გამოყენებული იქნა თეთრი cd1 თაგვები 26±2 გ (n = 40). ცხოველები იმყოფებოდნენ ვივარიუმის სტანდარტულ პირობებში (ტემპერატურა 20±2oc, ტენიანობა 55-65%, 12/12-სთ სინათლის/სიბნელის ციკლი, გრანულირებული საკვები 4 გ/ცხოველი/დღეში, წყალი ad libitum) ექსპერიმენტამდე. ყველა ექსპერიმენტი ჩატარდა ევროკავშირის 2010/63 დირექტივისა და ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის ლაბორატორიული ცხოველების მოვლისა და გამოყენების სახელმძღვანელოს შესაბამისად [11,12] და დამტკიცებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექსპერიმენტულ ცხოველებზე წარმოებული კვლევის ეთიკის კომიტეტის მიერ (ნებართვა # ap-56-2022). ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება მწვავე ანთება გამოწვეული იყო კარაგინანის 1% ხსნარის ფიზიოლოგიურ ხსნარში 50 μl სუბპლანტარული ინექციით თაგვების უკანა მარჯვენა თათში. კარაგენანის ინიექციამდე ერთი საათით ადრე, 0.5 მლ ფიზიოლოგიური ხსნარი და საცდელი ნაერთები დოზით 25-100 მგ/კგ შეჰყავდათ ინტრაპერიტონეალურად საკონტროლო და ექსპერიმენტულ ცხოველებში, შესაბამისად. თათის სისქე იზომებოდა ციფრული მიკრომეტრით კარაგენანის ინექციამდე (საწყისი) და 2 საათის შემდეგ. ანთების საწინააღმდეგო ეფექტურობა გამოითვლებოდა შემდეგი ფორმულით: e(%)= (1-( texp / tcon)) x 100, სადაც tcon და texp თათის სისქის საშუალო განსხვავება პირობითი ერთეულებში კარაგენანის შეყვანამდე და 2 საათის შემდეგ საკონტროლო და ექსპერიმენტული ჯგუფების ცხოველებში, შესაბამისად [13]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 36 შედეგები დადგინდა, რომ ტრიტერპენული გლიკოზიდების შემცველობა f. japonica-ში იყო 6.5%, b.wittmannii stev.-ში 3,4%, ხოლო b.rotundifolium l.-ში -3,7%. მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებულ ტრიტერპენული გლიკოზიდებს შორის გამოვლინდა ოლეანოლის ტიპის საპონინები საიკოსაპონინი a და საიკოსაპონინი c. (ცხრილი 1) ცხრილში. ცხრილი 1 მცენარე / ვეგეტატიური ორგანო ტრიტერპენულ ი გლიკოზიდები აგლიკონი მონოშაქარი შემცვე -ლობა (%) fatsia japonica ფოთოლი ფაციოზიდიa΄ ფაციოზიდიb΄ ფაციოზიდიc΄ ფაციოზიდიd΄ ფაციოზიდიa ფაციოზიდიb ფაციოზიდიd ფაციოზიდიf ფაციოზიდიg ოლეანოლის მჟავა ხედერაგენინი ოლეანოლისმჟავა ხედერაგენინი ოლეანოლის მჟავა ხედერაგენინი ხედერაგენინი ოლეანოლის მჟავა ხედერაგენინი არაბინოზა არაბინოზა არბინოზა:გლუკოზა (1:1) არბინოზა:გუკოზა (1:1) არბინოზა:გლუკოზა (1:1) არაბინოზა:გლუკოზა (1:1) არაბინოზა:რამნოზა :გლუკოზა(1:1:2) რამნოზა:არაბინოზა:გლუკოზ ა(1:1:3) რამნოზა:არაბინოზა:გლუკოზ ა(1:1:3) 6.5 b.wittmannii მიწისზედა ორგანოები საიკოსაპონინი a საიკოსაპონინი c საიკოგენინი a საიკოგენინი c გლუკოზა, ფუკოზა გლუკოზა, გლუკოზა, რამნოზა 3.4 b.rotundifoliu m მიწისზედა ორგანოები საიკოსაპონინი a საიკოსაპონინი c საიკოგენინი a საიკოგენინი c გლუკოზა, ფუკოზა გლუკოზა, გლუკოზა, რამნოზა 3.7 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 37 იაპონური ფაციას ტრიტერპენული გლიკოზიდების ზოგადი ფორმულა, საიკოსაპონინი a და საიკოსაპონინი c ქიმიური სტრუქტურები მოყვანოლია სურ.1. სურათი 1. b.rotundifolium , b. wittmannii და f. japonica-ს ტრიტერპენული გლიკოზიდები b.rotundifolium (bup-2) და b.wittmannii-ის (bup-3 და bup-4) და f. japonica-ს (ps-551) მიწისზედა ნაწილებიდან მიღებული ტრიტერპენული გლიკოზიდების ჯამების მღრღნელებში კარაგენანით გამოწვეული შეშუპების მოდელში დადგინდა, რომ ყველა გამოკვლეული პროდუქტი ავლენს გამოხატულ დოზადამოკიდებულ ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს (სურ.2). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 38 სურათი 2. f. japonica-ს (ps-551), b.rotundifolium (bup-2) და b. wittmannii-ის (bup-3 და bup-4) ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ b.wittmannii stev.-ის გლიკოზიდების ეფექტური დოზა ორჯერ მეტი აღმოჩნდა, ვიდრე b.rotundifolium და f. japonica-ს. საიკოსაპონინების a და c შემცველი ქვაპურას ექსტრაქტების ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი შეესაბამება [14]-ში წარმოდგენილ მონაცემებს. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ხსენებული ექსტრაქტების ფარმაკოლოგიური მოქმედება შეიძლება განპირობებული იყოს არაქიდონის მჟავას მეტაბოლიზმის გზის რეგულირებით. დასკვნა მიღებული შედეგების საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ საქართველოში მოზარდი ქვაპურას სახეობები, განსაკუთრებით კი b.wittmannii stev. შეიძლება განხილული იქნას, როგორც საიკოსაპონინებით მდიდარი პერპექტიული ნედლეული ეფექტური ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების შესაქმნელად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 39 ლიტერატურა : 1. kwon sy, park jw, young-jae yj. effects of korean red ginseng on coldand heat-related symptoms and the autonomic nervous system. european j. of integrative medicine. 2015; 7:228233. doi: 10.1016/j.eujim.2015.01.004 2. yamamoto m, kumagai a, yamamura y. structure and actions of saikosaponins isolated from bupleurum falcatum l. i. anti-inflammatory action of saikosaponins. arzneimittelforschung. 1975; 25(7): 1021-3., 3. ginseng: global strategic business report. https://www.researchandmarkets.com/reports/5029877/ 4. abe h et al. pharmacological actions of saikosaponins isolated from bupleurum falcatum. 1. effects of saikosaponins on liver function. planta med. 1980; 40(4): 366-372. doi: 10.1055/s-20081074987. 5. jia a, yang x, zou b, et al. saikosaponins: a review of structures and pharmacological activities. natural product communications. 2022; 17(5): 1–24. doi:10.1177/1934578x221094908 6. wagner h. search for new contituens with potential antiphlogistic and antiallergic activity. planta med. 1989; 55(3): 235-241. 7. hao m et al. structure-activity relationship and substrate-dependent phenomena in effects of ginsenosides on activities of drug-metabolizing p450 enzymes.nplos one. 2008; 3(7):e2697. doi: 10.1371/journal.pone.0002697 8. kim bm. the role of saikosaponins in therapeutic strategies for age-related diseases. oxid med cell longev. 2018; 8275256. doi: 10.1155/2018/8275256 9. ye x, yu s, lian xy, zhang z. quantitative determination of triterpenoid glycosides in fatsia japonica decne. & planch. using high performance liquid chromatography. j pharm biomed anal. 2014; 88: 472-476. doi: 10.1016/j.jpba.2013.09.017. 10. soldati f, sticher o. hplc separation and quantitative determination of ginsenosides from panax ginseng, panax quinquefolium and from ginseng drug preparations. planta med 1980; 39(8): 348357. doi: 10.1055/s-2008-1074929 11. guide for the care and use of laboratory animals, 8th ed. usa: the national academies press: 2011. 12. directive 2010/63/eu on the protection of animals used for scientific purposes. official journal of the european union, l 276/33, 2010. 13. morris cj. carrageenan-induced paw edema in the rat and mouse. in: inflammation protocols. humana press. 2003; 225:115-112 14. ma, y., bao, y., wang, s. et al. anti-inflammation effects and potential mechanism of saikosaponins by regulating nicotinate and nicotinamide metabolism and arachidonic acid metabolism. inflammation. 2016; 39:1453–1461 doi: 10.1007/s10753-016-0377-4 https://www.researchandmarkets.com/reports/5029877/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 40 triterpene saponins of some plants growing in georgia and their biological activity zurab kemoklidze1, marine sulakvelidze2, zhana novikova3, karen mulkijanyan4 1doctor of pharmacy, senior researcher, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, 2senior researcher, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, 3researcher, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, 4principal researcher, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university abstract triterpene saponins, which are widely distributed in the plant world, are characterized by versatile biological activity. they are characterized by diverse pharmacological activity including, but not limited to immunostimulating, antitumor, antimutagenic, anti-inflammatory. the study reports the results of chemical study of glycosides obtained the sum of purified saponins (ps-551) from fatsia japonica and bupleurum b.wittmannii stev. and from b. rotundifolium and their anti-inflammatory activity. glycosides content in f.japonica appeared 6.5%, in b.wittmannii stev. 3.4%, and in b.rotundifolium l. 3.7%. among the triterpene glycosides obtained from above-ground organs, saponins of the oleanol type were identified saikosaponin a and saikosaponin c. in the model of carrageenan-induced edema in rodents, it was determined that all the investigated products exhibit a pronounced dose-dependent anti-inflammatory effect. in addition, the effective dose of glycosides of b.wittmannii stev. was found to be twice more than that of b.rotundifolium and f. japonica, due to which b.wittmannii stev. can be considered as a promising raw material rich in saikosaponins for the development of effective anti-inflammatory drugs. key words: fatsia japonica; bupleurum wittmannii; triterpene glycosides, saikosaponins, antiinflammatory. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 103 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.13 ელექტრონული სწავლების პრაქტიკა moodle -lesson მარიამ ზაქარიაშვილი აგრარულ, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების ფაკულტეტი, აგრარულ, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, იაკობ გოგებაშვილის სახელობის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, თელავი, საქართველო ასოცირებული პროფესორი ინფორმაციული ტექნოლოგიების მიმართულებით mariam.zaqariasvili@tesau.edu.ge; (+995) 595 386 431 https://orcid.org/0000-0003-3903-6636 აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია ელექტრონული სწავლების პრაქტიკული საკითხები. კვლევის ინსტრუმენტად შერჩეულია უფასოდ გავრცელებადი სწავლების მართვის ღია სისტემა moodle lms (learning management system). წარმოდგენილია სისტემის ძირითადი პედაგოგიური და ტექნოლოგიური ასპექტები. მისი ლოკალურ ინტერნეტ სივრცეში ინსტალაციისათვის საჭირო აუცილებელი განმარტებები; მოცემულია რეკომენდაციები სასწავლო კურსის მნიშვნელოვანი აქტივობის, სახელდობრ, ადაპტირებული „ლექციის“ lesson დაგეგმვისა და აგების საფეხურების შესახებ. წარმოდგენილია მასწავლებლისა და სტუდენტის პოზიციები moodle-lms ლოკალურ სერვერულ გარემოში. განხილულია პრაქტიკული მოდელის „moodle-ს აუდიტორიაში“ აქტივობა „ლექციის“ გამოყენების უპირატესობები ტრადიციულ აუდიტორიასთან შედარებით, როგორც სასწავლო პროცესში სტუდენტთა აქტიური ჩართულობის, ასევე, სტუდენტთა დამოუკიდებელი მუშაობის რეალიზებისათვის ლოკალური ასინქრონული ჩართულობის პირობებში. ნაშრომში წარმოდგენილ ინსტრუქციებს ახლავს ნაშრომის ავტორის მიერ მომზადებული დამატებითი საპრეზენტაციო რესურსების გაზიარების ბმულები, რაც საშუალებას აძლევს მკითხველს დეტალურად გაეცნოს საჭირო ინფორმაციას. საკვანძო სიტყვები: moodle; lms; ადაპტირებული ლექცია lesson; ასინქრონული ელექტრონული სწავლება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 104 შესავალი ელექტრონული სწავლების პრაქტიკა და მისი მეთოდების დანერგვა მსოფლიო საგანმანათლებლო საზოგადოებაში აქტუალურ მიმართულებად მიიჩნევა, მოიაზრება მნიშვნელოვან პედაგოგიურ სტრატეგიად და შესაძლოა, რეალიზებულ იქნეს ციფრული სასწავლო გარემოს დახმარებით. ცხადია, ციფრულ სასწავლო გარემოს მისთვის განკუთვნილი ტექნოლოგიური აპლიკაციები ესაჭიროება. ამისათვის კომპიუტერული სამყარო უამრავ ტექნოლოგიურ საშუალებას გვთავაზობს. ასეთი ფუნქციონალი ჩადებულია პროგრამულ აპლიკაციებში (articulate storyline, course creator; quiz builder; ispring suite და სხვ ); lms (learning management systems) ელექტრონული სასწავლო მართვის სისტემებში (atutor; canvas by instructure; chamilo; claroline; dokeos; efront; federa; ilias; moodle; olat; sakai; totara lms; webwork; microsoft teams; google classroom). ელექტრონული და დისტანციური სწავლების მართვის სისტემების ჩამონათვალიდან moodle სისტემას მსოფლიოს მრავალი წარმატებული საგანმანათლებლო დაწესებულება იყენებს. მათ შორის წარმატებით გამოიყენება ქართული საგანმანათლებლო სივრცეშიც. moodle-ს შესახებ დეტალური ინფორმაცია/ინსტრუქციები ღიად ხელმისაწვდომია მის ოფიციალურ საიტზე https://moodle.org/. სამეცნიერო პედაგოგიური საზოგადოების წარმომადგენლები ინტერნეტ სივრცეში აქტიურად გვთავაზობენ მისი გამოყენების რეკომენდაციებს, დამხმარე სახელმძღვანელოებს, ვიდეო ინსტრუქციებს, მეთოდოლოგიას. [1]; [2]; [3]; ბუნებრივია, moodle-ს გარემოში მუშაობისა და გამოყენების დაინტერესება ჩემს პედაგოგიურ პრაქტიკაშიც გაჩნდა [4]; [5]; [6]; [7]. კვლევის მიზანი აღმოჩნდა ლოკალურ ინტერნეტ სივრცეში „moodle-ს აუდიტორიის“ აგების, გამოყენების მეთოდოლოგიის კვლევა, რაც ნებისმიერ მასწავლებელს, ტრენერს საშუალებას მისცემს ქსელურ ლოკალურ გარემოში განახორციელოს სტუდენტზე ადაპტირებული სწავლება ასინქრონული ჩართულობის პირობებში. ნაშრომს საფუძვლად დაედო თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სტუდენტებთან და პროფესორ-მასწავლებლებთან სასწავლო პროცესში ელექტრონული სწავლების დანერგვისას ტრენინგების ფარგლებში მიღებული გამოცდილება. moodle lms ძირითადი ასპექტები moodle (modular object oriented dynamic learning environment) მოდულური ობიექტორიენტირებული დინამიური სასწავლო გარემო განეკუთვნება სასწავლო საქმიანობის მართვის სისტემის კლასს, გამოიყენება სასწავლო ონლაინ რესურსების დამუშავების, მართვის და გავრცელებისათვის თანამიმდევრული შესწავლის დავალებით, აგრეთვე ერთობლივი წვდომის (მასწავლებელი, სტუდენტი) უზრუნველსაყოფად. მარტივია გამოსაყენებლად; წარმოადგენს ღია კოდის სისტემას; არ ითხოვს ლიცენზიის საფასურს; ყოველთვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 105 განახლებული სისტემაა; აქვს მომხმარებელზე მორგებული შესაძლებლობები; აქვს საკუთარ ენაზე პლატფორმის გამოყენების შესაძლებლობა, მათ შორის ქართულ ენაზე. მარტინ დაუჯამესი lms moodle პროექტის იდეოლოგი, ავტორი და ხელმძღვანელია. ოფიციალური გვერდია http://www.moodle.org სისტემას საფუძველში უდევს სოციალური კონსტრუქტივიზმის თეორიაზე დაფუძნებული სწავლების ფილოსოფია, სწავლების ის მეთოდოლოგია, რაც დაფუძნებულია მრავალი მეცნიერის კვლევაზე და შეესაბამება დღევანდელ პედაგოგიურ სტრატეგიებს [8]; moodle მათ რეალიზებას ახდენს ყველა ინსტრუმენტით: საკომუნიკაციო, სასწავლო და ადმინისტრაციული. სახელდობრ, activities: assignment; chat; choice; database; external tool; feedback; forum; glossary; h5p; lesson; quiz; scorm package; survey; wiki; workshop. resources: book; file; folder; ims content package; label; page; url. moodle-ს ინტერფეისი გადამუშავდება და იხვეწება მაღალი ფუნქციონალური ხარისხის მიღწევით მაქსიმალური სიმარტივის პირობებში. moodle lms ინსტალაცია ლოკალურ სერვერზე პირველი ეტაპი საინსტალაციო პაკეტის ჩამოტვირთვა https://download.moodle.org/windows/ ჩვენი შემთხვევისათვის შევარჩიეთ ვერსია moodle 4.0.10+ განვაარქივებთ ჩამოტვირთულ პაკეტს წინასწარ შერჩეულ საქაღალდეში (d:\installs\moodle); ინსტალაციას ვახდენ start moodle იკონზე დაჭერით. ინსტალაციის პროცესში მნიშვნელოვანი მონაცემებია: ლოკალური მისამართი http://localhost; მომხმარებლის სახელი (log in) და პაროლი. ინსტალაციისათვის შესაძლოა გამოვიყენოთ ოფიციალურ საიტზე განთავსებული ინსტრუქციები https://docs.moodle.org/402/en/complete_install_packages_for_windows ინსტალაციის დასასრულს კომპიუტერში ავტომატურად ჩაშენდება xampp ლოკალური სერვერი. moodle-ს გარემოში მუშაობა აუცილებლად მოითხოვს სერვერის ჩართვას. ამიტომ მოხერხებული მუშაობისათვის მონიტორზე გამოვიტანთ xampp-ის (d:\installs\moodle\server\ ) ან moodle-ს იკონებს (d:\installs\moodle). (იხ. სურ. n1) სურ. n1xampp და moodle იკონები მონიტორზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 106 სტანდარტულად და ასევე ჩვენი შემთხვევისათვის moodle lms გარემოში შექმნილი ინფორმაცია ფაილები შეინახება ლოკალურ მისამართზე d:\installs\moodle\server\moodledata ინსტრუქცია n1. ბმული ინსტრუქციაზე moodle -lms ინსტალაცია ლოკალურ სერვერზე მეორე ეტაპი შეხვედრა moodle სასწავლო პორტალზე 1) ჩავრთათ ლოკალური სერვერი xampp-control-shortcut . გავააქტიუროთ მასზე apachestart; mysql – start ღილაკები (ან start moodle იკონის დახმარებით. ამ შემთხვევაში ლოკალური სერვერი ავტომატურად ჩაირთვება) (იხ. სურ.n2). 2) ჩავწეროთ ინტერნეტ ბრაუზერის სტრიქონში localhost. ეკრანზე გამოიტანება moodle სამუშაო გარემო (იხ. სურ. n2). თუმცა ასეთი შესვლით მხოლოდ ლოკალურ, ერთ კომპიუტერთან შეგვიძლია მუშაობა. თუ ჩვენ გვინდა, moodle ლოკალურად ერთ ქსელურ სივრცეში (და არა ექსტერიერში), გამოვიყენოთ, მაშინ localhost დან უნდა გადავიდეთ ინტერნეტის არსებულ ip მისამართზე. სურ. n2-moodle lms პორტალის ლოკალურ სერვერზე ჩართვა ინსტრუქცია n2. ბმული ინსტრუქციაზე moodle – lms პორტალი ლოკალურ სერვერზე მესამე ეტაპი moodle კონფიგურაციის რედაქტირება. localhost ის გადაყვანა ip მისამართზე. 1) გავხსნათ config.php ფაილი ნებისმიერ ვებ ედიტორში, მაგ., notepad++. სტანდარტულად ფაილის ლოკალური მისამართია d:\installs\moodle\server\moodle მოვახდინოთ ცვლილება პროგრამულ სტრიქონში $cfg->wwwroot = 'http://localhost'; 2) ჩანაწერი localhost-ს შევცვალოთ არსებული ლოკალური ინტერნეტ ქსელის ip მისამართით. $cfg->wwwroot = 'http://192.168.6.178'; ამის შემდეგ moodle ში შესვლა შესაძლებელი იქნება ip მისამართით და სასწავლო კურსის მონაწილეებს ლოკალურ ინტერნეტ სივრცეში შეეძლება მასწავლებლის moodle-lms სერვერულ გარემოში ინტეგრაცია. ინსტრუქცია n3. ბმული ინსტრუქციაზე ip ინტერნეტ ლოკალური მისამართი moodle lesson დაგეგმვა და აგება პირველი ეტაპი ადაპტირებული ლექციის დაგეგმვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 107 წარმოვადგინოთ ლექცია სქემის სახით (იხ. სურ. n3). დავუშვათ ლექცია შედგება სამი გვერდისაგან. პირველი გვერდი ლექციის გეგმა; მეორე გვერდი თეორიული მასალა (ტექსტი, მულტიმედიური რესურსი, ვიდეო ინსტრუქცია); მესამე გვერდი კითხვა; ლექციის დასასრული გამოვსახოთ ოვალით. აღვწეროთ გვერდებს შორის გადასვლის ალგორითმი.  ლექციის გეგმის გაცნობის შემდეგ სტუდენტს შეუძლია წაიკითხოს თეორიული მასალა, მაშინვე გადავიდეს კითხვის გვერდზე, ან დაასრულოს ლექცია.  თეორიული მასალის წაკითხვის შემდეგ სტუდენტს შეუძლია დაბრუნდეს ლექციის გეგმის გვერდზე; უპასუხოს კითხვას ან დაასრულოს ლექცია.  მას შემდეგ, რაც სტუდენტი უპასუხებს კითხვას, შეუძლია დაბრუნდეს და წაიკითხოს თეორიული მასალა; შეუძლია კიდევ ერთხელ გაეცნოს ლექციის გეგმას; ან დაამთავროს ლექცია. კითხვების გვერდი განსხვავდება დანარჩენი გვერდებისაგან. რადგან გვერდებზე გადასვლები დამოკიდებულია სტუდენტის პასუხის სისწორეზე. სწორი პასუხის შემთხვევაში ლექცია დასრულდება. სტუდენტს შეუძლია გადავიდეს მომდევნო შესასწავლ თემაზე. არასწორი პასუხის შემთხვევაში სტუდენტი გადადის ლექციის საწყის გვერდზე. სურ. n3 ადაპტირებული ლექციის სქემა მეორე ეტაპი ლექციის აგება. ავაგოთ ლექცია moodle-ს გარემოში წარმოდგენილი სქემის მიხედვით. პირველ რიგში შევქმნათ სასწავლო კურსი და სასწავლო კურსის თემატიკაში დავამატოთ lesson აქტივობები. შევავსოთ გამოტანილი ველები ლექციის ფორმატის შესაბამისად. სამუშაო დაფაზე გამოისახება სასწავლო კურსის თემები. ინსტრუქცია n4 . ბმული ინსტრუქციაზე ადაპტირებული ლექცია ლექციის გვერდების აგებისას გამოიყენება აქტივობები add a new page სტრიქონიდან: add a content page დაუმატე შინაარსის გვერდი; add a cluster-დაუმატე კლასტერი; add an end of branch დაუმატე ქვედანაყოფის დასასრული; add an end of cluster-დაუმატე კლასტერის დასასრული; add a question page დაუმატე შეკითხვის გვერდი. განხილული აქტივობების დახმარებით ხდება ლექციისათვის სხვადასხვა დანიშნულების გვერდების შექმნა, მათ შორის გადასვლების აგება. წარმოდგენილი ლექციის მოდელი შესაბამისობაშია ლექციის სამუშაო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 108 დიაგრამასთან. დამატებით ინსტრუქციაში აღწერილია წარმოდგენილი ლექციის მოდელის აგება თემისათვის „წარდგინება html&css” . „moodle ს აუდიტორია“ სტუდენტის ლოკალური ასინქრონული ჩართულობა სტუდენტი moodle პორტალზე გაივლის რეგისტრაციას. მასწავლებელი მას დაამატებს სასწავლო კურსზე, რის შემდეგაც სტუდენტი მომხმარებლის სახელით და პაროლით შემოდის moodle პორტალზე, ირჩევს სასწავლო კურსს, შეუძლია დამოუკიდებლად კურსის გავლა, რაც ფიქსირდება შესაბამისი უკუკავშირით. სტუდენტის აქტივობები მასწავლებლისათვის ხილულია. ინსტრუქცია n5. ბმული ინსტრუქციაზე “moodle-ს აუდიტორია” სტუდენტთა ინტერვიურება განხორციელებული სასწავლო პროცესის შესაფასებლად მოხდა მონაწილეების ინტერვიურება: ა)გთხოვთ გამოთქვათ თქვენი მოსაზრება სასწავლო პროცესში moodle-lms გამოყენების შესახებ ბ)რომელ კონკრეტულ აქტივობებს მიუთითებდით, რაც უფრო მეტად დაგეხმარათ კურსის შესწავლაში ტრადიციულ მეთოდებთან შედარებით. გ)გაქვთ თუ არა სურვილი სასწავლო კურსების გავლისას კვლავ გამოვიყენოთ ადაპტირებული სასწავლო გარემო და რატომ? სტუდენტების პასუხებიდან გამოიკვეთა დადებითი დამოკიდებულება სწავლების შეთავაზებული სტრატეგიის მიმართ. აღინიშნა, რომ აუცილებელია სწავლების პროცესში ტრადიციულ მეთოდებთან ერთად დაინერგოს ელექტრონული სწავლების მეთოდები moodle-lms გამოყენებით. გამორჩეულ აქტივობაში უმრავლესობამ დაასახელა ადაპტირებული lesson აქტივობა მულტიმედიური ჩანართებით. აღნიშნეს, რომ თავად ირჩევენ გზას, რომელსაც გაივლიან სწავლის პროცესში. სტუდენტებმა ერთხმად გამოხატეს სურვილი ანალოგიური ფორმატის გამოყენების სურვილი სასწავლო კურსების შესწავლისას. მათი აზრით ინტერაქტიურ ვირტუალურ გარემოში დამოუკიდებელი სწავლა მეტად შთამბეჭდავი და საინტერესოა. სასწავლო რესურსი ორგანიზებული და თანმიმდევრულია; მასწავლებელთან თანამშრომლობა მოხერხებულია; სასწავლო გარემო მოქნილია; ცოდნის შეფასების პროცესი ვირტუალურ გარემოში მშვიდი და დადებითია. დარწმუნებულია რომ მისი შეფასება ობიექტურია. სწავლების ასეთი ფორმა უზრუნველყოფს მათი ინდივიდუალურ სასწავლო ტრაექტორიის ფორმირებას. დასკვნა ნაშრომში ინტერნეტ სივრცეში წარმოდგენილი მეცნიერთა ნაშრომების და საკუთარი პედაგოგიური პრაქტიკის გაანალიზების საფუძველზე შესრულდა moodle lms (modular object oriented dynamic learning environment; learning management system) სასწავლო მართვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 109 სისტემის ინსტალაცია ლოკალურ ქსელურ სერვერზე; “moodle-ს აუდიტორიის“ საილუსტრაციო მოდელის დაგეგმვა და აგება ადაპტირებული lesson აქტივობისა და მისი ელემენტების გამოყენებით; “moodle-ს აუდიტორიის“ წარდგინება სტუდენტებისათვის ლოკალური გარემოში ასინქრონული ჩართულობისათვის. განხორციელდა პრაქტიკული თანამშრომლობა მასწავლებელსა და სტუდენტთა შორის moodle lms ლოკალურ ქსელურ სერვერულ გარემოში; სტუდენტებზე დაკვირვების, ინტერვიურების საფუძველზე დადასტურდა, რომ „moodle-ს აუდიტორია“ ააქტიურებს სტუდენტთა სწავლას, ახდენს მათ დაინტერესებას სასწავლო კურსის დასაუფლებლად. ასეთი სწავლა სახალისოა. ინტერესით აგრძელებენ სხვადასხვა თემების შესწავლას დამოუკიდებლად. ითხოვენ ანალოგიური ფორმატით სასწავლო კურსების წარდგენას, რაც ადასტურებს moodle – lms სისტემის სასწავლო პროცესში გამოყენების წარმატებულობას, აუცილებლობას და აქტუალობას. ვფიქრობთ, წინამდებარე ნაშრომი ნაწილობრივ შეავსებს არსებულ სასწავლო რესურსებს, რაც დაეხმარება მასწავლებლებს moodle-ს საინტერესო სამყაროს გაცნობასა და მიზნობრივ გამოყენებაში. მადლიერება. მადლობას ვუხდი თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კოლეგებს და სტუდენტებს, რომელთა თანამშრომლობის დახმარებითაც შესრულდა წარმოდგენილი ნაშრომი. გამოყენებული ლიტერატურა [1] documentation (2023) https://docs.moodle.org/402/en/main_page https://docs.moodle.org/402/en/course_homepage https://docs.moodle.org/402/en/activities https://docs.moodle.org/402/en/lesson_activity [2] moodle 4.0 course creation (2021) https://docs.moodle.org/dev/images_dev/2/2b/moodle_4.0_course_creation.pdf [3] spring 2023 moodle 4.0 update help guide . center for learning & teaching https://www.occc.edu/wp-content/uploads/spring-2023-moodle-4.0-update-help-guide-forinstructors-1.pdf [4] ზაქარიაშვილი, მ., ჭიჭაშვილი, ი. (2018). moodle-lms პედაგოგიური და ტექნოლოგიური ასპექტები. თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. udc(უაკ) -37.091.315.7 ზ-392; isbn 978-9941-26-330-9; 0179 თბილისი: გამომცემლობა „უნივერსალი“, e-mail: universal@internet.ge. (გვ. რაოდ.: 110) [5] ზაქარიაშვილი, მ., ჭიჭაშვილი, ი. (2018). moodle-lms ონლაინ-კურსის გზამკვლევი. თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. udc(უაკ) -37.091.315.7 ზ-392; isbn 978-9941-26330-9; 0179 თბილისი: გამომცემლობა „უნივერსალი“, e-mail: universal@internet.ge. (გვ. რაოდ.: 100) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 110 [6] ზაქარიაშვილი, მ., ჭიჭაშვილი, ი. (2017, ოქტომბერი). ინტერაქტიური ტესტირების ტექნოლოგია ელექტრონული სასწავლო მართვის სისტემა moodle. თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. iv საერთაშორისო საერთაშორისო კონფერენცია “კულტურათშორისი დიალოგები“ შრომების კრებული. გვ.242-247 www.tesau.edu.ge უაკ(udc)008.1 კ-999; issn 2233-3401; 9772233340000. გამომცემლობა „მერიდიანი“, თბილისი. [7] ზაქარიაშვილი, მ. (2018, ივნისი). საერთაშორისო პროექტში „უმაღლესი განათლების ხელმისაწვდომობის პროგრამების შემუშავება მოწყვლადი ჯგუფებისა და რეგიონებისათვის dare (developing programs for access of disadvantaged groups of people and regions to higher education) erasmus+“ ისრაელი, ჰაიფას უნივერსიტეტი – თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტის moodle-lms ციფრული სასწავლო გარემოს ჩართულობის შესახებ. თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამეცნიერო შრომების კრებული, ტომი n1 (31), გვ. 139-143 http://tesau.edu.ge/files/8/2018.pdf [8] ზაქარიაშვილი, მ., ჭიჭაშვილი ი. (2017, ივლისი). ელექტრონული სასწავლო გარემოს პედაგოგიური და ტექნოლოგიური ასპექტები moodle-lms. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქუთაისი, საქართველო. viii საერთაშორისო სამეცნიეროპრაქტიკული კონფერენცია „ინტერნეტი და საზოგადოება“ . www.inso.ge ინსო-2017. კონფერენციის მასალები. გვ. 222-227 ქუთაისი, საქართველო. isbn 978-9941-408-85-4. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 111 electronic learning practice moodle -lesson mariam zakariashvili iakob gogebashvili telavi state university faculty of agrarian, natural sciences and technologies’ agrarian, natural sciences and technologies’ department. associate professor of informational technologies mariam.zaqariashvili@tesau.edu.ge abstract here in this work are discussed practical aspects of electronic learning. moodle lms (learning management system), which is an open teaching system and spreads free of charge, is chosen as a research tool. the main pedagogical and technological aspects of the system are presented here. some special explanations are needed for its installation on the local internet space; here are presented recommendations for a special activity of the teaching course, namely for planning and constructing stages of an adaptive “ lecture” -lesson. here are also presented a teacher’s and a student’s positions in the local server environment of the moodle-lms. moreover, in this work is discussed the advantage of using the practical model of the “lesson” in the ” moodle auditorium” compared to having it in a traditional auditorium. all these are discussed considering both students’ active involvement in the studying process, as well as for their independent working process under non-synchronous, local conditions. the instructions, which are presented in this work, enclose additional presentational resource links prepared and shared in cloud storage by the author. this allows a reader to become more familiar with details of the essential information. key words: moodle; lms; adapted lesson; asynchronous e-learning; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 383 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.42 საკვერცხის სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ტიპისა და ავთვისებიანობის ხარისხის ეპითელურ სიმსივნეებში სიმსივნისშიდა ლიმფოციტების განაწილების თავისებურებები რუსუდან დევაძე1; არსენ გვენეტაძე2; შოთა კეპულაძე3; გიორგი ბურკაძე4 1ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; პატოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი საკვერცხის კიბო წარმოადგენს მთელს მსოფლიოში გინეკოლოგიური სიმსივნეებით განპირობებული სიკვდილიანობის მთავარ მიზეზს. საქართველოში საკვერცხის კიბო გავრცელების მიხედვით მეოთხე ადგილს, ხოლო სიკვდილიანობის მაჩვენებლის მიხედვით მესამე ადგილს იკავებს. უახლესი ეპიდემიოლოგიური მონაცემების მიხედვით, 2021 წელს აშშ-ში საკვერცხის კიბოს 21421 ახალი შემთხვევა და მისგან გამოწვეული სიკვდილის 13770 ფაქტი დაფიქსირდა. ადრეული სკრინინგული მეთოდების არარსებობისა და უსიმპტომო კლინიკური მიმდინარეობის გამო, საკვერცხის კიბოს უმეტესობა დიაგოსტირებულია პროგრესულ სტადიაზე, როდესაც დაავადების პროგნოზი უკვე ცუდია. თანამედროვე მედიკამენტური მკურნალობისა და ქირურგიის მიღწევების მიუხედავად, საკვერცხის კარცინომა მაინც რჩება ყველაზე ლეტალურ გინეკოლოგიურ კიბოდ. 5 წლიანი გადარჩენის მაჩვენებელი 46%-ია ყველა სტადიის კომბინირების შემთხვევაში. საკვერცხის კარცინომების მიკროგარემო, ძირითადად, წარმოდგენილია მაკროფაგებით, დენდრიტული უჯრედებით, ნეიტროფილებიდა და ლიმფოციტებით. საკვერცხის ეპითელური კარცინომის მაინფილტრირებელმა ლიმფოციტებმა (til) უკანასკნელი ხუთი წლის განმავლობაში დიდი ინტერესი გამოიწვია. საკვერცხის კიბო არის ჰეტეროგენული დაავადება სიმსივნის მაინფილტრირებელ ლიმფოციტებთან til-ებთან მიმართებით. ჰისტოლოგიური ქვეტიპების თვალსაზრისით, კვლევების უმეტესობა მოიცავს მხოლოდ საკვერცხის მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებს, სხვა ჰისტოლოგიურ ტიპებთან მიმართებით კვლევები მწირია. ჩვენი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 384 კვლევის შედეგები გვიჩვენებს, რომ t ლიმფოციტებისა და მისი სუბპოპულაციების რაოდენობრივი შეფასება სტატისტიკურად სარწმუნო კორელაციას სიმსივნის სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ტიპებთან მიმართებაში არ უჩვენებს, რისი მიზეზიც შეიძლება იყოს სიმსივნეების ინტრასიმსივნური ჰეტეროგენულობა და ინდივიდ სპეციფიურობა. საკვანძო სიტყვები: საკვერცხის კიბო; საკვერცხის მიკროგარემო; სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები; tils; მიმოხილვა საკვერცხის კიბო წარმოადგენს მთელს მსოფლიოში გინეკოლოგიური სიმსივნეებით განპირობებული სიკვდილიანობის მთავარ მიზეზს[1]. საქართველოში საკვერცხის კიბო გავრცელების მიხედვით მეოთხე ადგილს, ხოლო სიკვდილიანობის მაჩვენებლის მიხედვით მესამე ადგილს იკავებს. უახლესი ეპიდემიოლოგიური მონაცემების მიხედვით, 2021 წელს აშშ-ში საკვერცხის კიბოს 21421 ახალი შემთხვევა და მისგან გამოწვეული სიკვდილის 13770 ფაქტი დაფიქსირდა[1]–[3]. ადრეული სკრინინგული მეთოდების არარსებობისა და უსიმპტომო კლინიკური მიმდინარეობის გამო, საკვერცხის კიბოს უმეტესობა დიაგოსტირებულია პროგრესულ სტადიაზე, როდესაც დაავადების პროგნოზი უკვე ცუდია. თანამედროვე მედიკამენტური მკურნალობისა და ქირურგიის მიღწევების მიუხედავად, საკვერცხის კარცინომა მაინც რჩება ყველაზე ლეტალურ გინეკოლოგიურ კიბოდ. 5 წლიანი გადარჩენის მაჩვენებელი 46%-ია ყველა სტადიის კომბინირების შემთხვევაში [3], [4]. ჰისტოლოგიური წარმოშობის მიხედვით საკვერცხის სიმსივნეები იყოფა ეპითელურ, ჩანასახოვან და სტრომულ სიმსივნეებად. საკვერცხის პირველადი სიმსივნეების თითქმის 90% ეპითელური წარმოშობისაა[5], [6]. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (who) კლასიფიკაციის მიხედვით, საკვერცხის სიმსივნეები კლასიფიცირდება შემდეგ ტიპებად: სეროზული, მუცინური, ენდომეტრული, ნათელ უჯრედოვანი, გარდამავალ უჯრედოვანი, შერეული ეპითელური, არადიფერენცირებული და არაკლასიფიცირებული. ამ ტიპებიდან ყველაზე გავრცელებულია საკვერცხის სეროზული კარცინომა. figo კლასიფიკაციის მიხედვით საკვერცის სეროზული კარცინომა კლასიფიცირდება როგორც დაბალი და მაღალი ხარისხის, რასაც აქვს მნიშვნელოვანი პროგნოზული ღირებულება. გარდა ამისა, საკვერცხის სეროზული სიმსივნეების ქვეჯგუფი კლასიფიცირდება, როგორც borderline, რომელსაც ახასიათებს როგორც კეთილთვისებიანი სეროზული ცისტადენომების, ასევე ავთვისებიანი სეროზული კარცინომების ჰისტოლოგიური ნიშნები [3], [7], [8]. საკვერცხის კარცინომების მიკროგარემო, ძირითადად, წარმოდგენილია მაკროფაგებით, დენდრიტული უჯრედებით, ნეიტროფილებიდა და ლიმფოციტებით. საკვერცხის ეპითელური კარცინომის მაინფილტრირებელმა ლიმფოციტებმა (til) უკანასკნელი ხუთი წლის განმავლბაში დიდი ინტერესი გამოიწვია. იმუნო-ონკოლოგიური ბიომარკერების საერთაშორისო სამუშაო ჯგუფმა (the international immuno-oncology biomarkers working group) 2017 წელს განსაზღვრა „ინტრაეპითელური“ (itils), როგორც უშუალოდ სიმსივნეში წარმოდგენილი ლიმფოციტები til-ები და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 385 "სტრომული" (stils), როგორც tils, რომელიც იმყოფება ეპითელური შრის ქვემოთ 1 მმ-ით. ანთებითი ინფილტრატის შესაფასებლად, stil-ები და itil-ები გამოიხატება პროცენტულად ან მედიანით [5], [9]. გარკვეული კვლევების თანახმად მოწოდებულია რეკომენდაცია თუ როგორ უნდა შეფასდეს სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტების არსებობა. უნდა დათვალიერდეს 3-10 მხედველობის ველი პრეპარატის x200 ან x400 მაღალი გადიდების ველში (hpf). til-ების შეფასება სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის სიმსივნეებში გარკვეულ კვლევებში წარმოებს როგორც h&e-ით ასევე ihc-ით სხვადასხვა ანტისხეულების გამოყენებით [10]. კვლევებში არ არსებობს უნივერსალური მიდგომა და რეკომენდაცია, შესაბამისად ზოგიერთ კვლევაში ვხვდებით ოთხი ხარისხით ინფილტრაციის შეგასების მოდელს (დაბალი: 1–2, საშუალო 3–19 და მაღალი ≥ 20) მაშინ როცა სხვა ავტორების მიხედვით, თუ til-ები > 5 ან 10 hpf-ზე, განსაზღვრებოდა, როგორც დადებითი itil-ები და გამოიყოფოდა მხოლოდ დადებითი და უარყოფითი შემთხვევები. საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში შეიძლება აღმოჩნდეს t უჯრედების სხვადასხვა ქვეჯგუფები: ვლინდება cd8+ t ციტოტოქსიური და cd4+ t ჰელპერი ლიმფოციტები მათი გამოვლენა ხდება ზედაპირზე არსებული მოლეკულების ან მათ მიერ წარმოებული ციტოკინების საშუალებით. ჰელპერი cd4+ უჯრედები იყოფა ქვეტიპებად: th1 უჯრედები, რომლებიც წარმოქმნიან ინტერლეიკინს 2 (il-2) და ინტერფერონγ-ს (inf-γ) (მოქმედებს cd8+ უჯრედებზე); th2 უჯრედები, რომლებიც გამოიმუშავებენ il-4, 5, 6, 10 და 13 (ჰუმორული იმუნიტეტი); th17 უჯრედები, რომლებიც გამოიმუშავებენ il-17; და t ფოლიკულური ჰელპერი (tfh,) რომლებიც ურთიერთქმედებენ b ლიმფოციტებთან[11]–[13]. სიმსივნის მაინფილტრირებელი b ლიმფოციტები (b-tils) გამოვლინდა ზოგიერთ სოლიდურ სიმსივნეში, მათ შორის საკვერცხის ეპითელურ კარცინომაში. მარეგულირებელი t უჯრედები (treg) წარმოქმნის ციტოკინებს იმუნოსუპრესიული აქტივობით, მათ შორის il-10 და tgfβ. foxp3 და cd25-ის ექსპრესიის საშუალებითაც ხშირად ხდება სიმსივნის მიკროგარემოში არსებული treg-ების იდენტიფიცირება. სიმსივნეში და მის გარშემო გამოვლენილია ყველა ტიპის იმუნური უჯრედი [13]. საკვერცხის კიბო არის ჰეტეროგენული დაავადება სიმსივნის მაინფილტრირებელ ლიმფოციტებთან til-ებთან მიმართებით. ჰისტოლოგიური ქვეტიპების თვალსაზრისით, კვლევების უმეტესობა მოიცავს მხოლოდ საკვერცხის მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებს, სხვა ჰისტოლოგიურ ტიპებთან მიმართებით კვლევები მწირია. მასალა და მეთოდები ჩვენი კვლევის თანახმდად განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული ანალიზი, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის საარქივო მასალა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 386 არაპერსონიფიცირებული პარაფინის ბლოკები. პაციენტები დიაგნოსტირებული იყვნენ 2019 წლის 1 თებერვლიდან 2022 წლის 28 თებერვლამდე ამავე განყოფილებაში. კვლევა მხარდაჭერილია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომისიის მიერ (n2-2022/95). ნიმუშები რანდომულად იქნა შერჩეული თითოეული სიმსივნის ჰისტოლოგიური ტიპისათვის თანაბარი რაოდენობით. კვლევაში ჩართული იყო სულ 75 შემთხვევა, რომლებიც გადანაწილდნენ შემდეგ ქვეტიპებად: ● i ჯგუფი საკვერცის სეროზული მოსაზღვრე (borderline) სიმსივნეები (n=15). ● ii ჯგუფი საკვერცხის მუცინური მოსაზღვრე სიმსივნეები (n=15), ● iii ჯგუფი საკვერცის მუცინური კარცინომა (n=15), ● iv ჯგუფი საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომა (n=15), ● v ჯგუფი საკვერცხის მაღალი ხარისხის სეროზული კარცინომა (n=15). შესაბამის ჯგუფებში დაიგეგმა იმუნოჰისტოქიმიური კვლევა და განხორციელდა შემდეგი საფეხურების გათვალისწინებით. ffpe ქსოვილოვანი ნიმუშები დეპარაფინირებულ იქნა ქსილოლში, რეჰიდრატირებულ იქნა ეთანოლის სერიული განზავების გამოყენებით (96%, 80%, 70%) და განხორციელდა ანტიგენის აღდგენის პროცედურა. გამოყენებულ იქნა მზა ანტისხეულები შემდეგი ანტიგენებისთვის: cd3 (clone: ln10) და cd4 (clone: 4b12), cd8 (clone: 4b11)(მწარმოებელი novocastra). შეღებვა და ვიზუალიზაცია განხორციელდა bond polymer refine detection system-ის მეშვეობით. იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების შეფასება განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათანატომის მიერ (გ.ბ; შ.კ) რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mannwhitney და kruskal-wallis ტესტი. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. შედეგები და განხილვა იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპრეტაციის შემდგომ იმუნოკომპეტენტური უჯრედების პროცენტული ექსპრესიის საფუძველზე გამოვლინდა ყველა ჯგუფში შესაბამისი ქვეჯგუფები შეფასებული იქნა cd3, cd4, cd8ის ქვეჯგუფებში მარკერების ექსპრესიის ხარისხის მიხედვით შემთხვევების პროცენტული განაწილება: ● მარკერების ექსპრესიის დაბალი ხარისხი (0-2%); ● ზომიერი ხარისხი -(3-8%); ● მაღალი ხარისხი (9>); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 387 cd 3 cd 3 cd 3 cd 4 cd 4 cd 4 cd 8 cd 8 cd 8 0-2 3-8 9 > 0-2 3-8 9 > 0-2 3-8 9 > სეროზული მოსაზღვრე სიმსივნე 46. 7 53. 3 0.0 40. 0 60. 0 0.0 80. 0 20. 0 0.0 სეროზული კარცინომა დაბალი ხარისხის 33. 3 26. 7 40. 0 46. 7 53. 3 0.0 26. 7 53. 3 20. 0 სეროზული კარცინომა მაღალი ხარისხის 0.0 46. 7 53. 3 66. 7 33. 3 0.0 0.0 46. 7 53. 3 მუცინური მოსაზღვრე სიმსივნე 73. 3 26. 7 0.0 60. 0 40. 0 0.0 80. 0 20. 0 0.0 მუცინური კარცინომა 33. 3 66. 7 0.0 73. 3 26. 7 0.0 20. 0 33. 3 46. 7 ცხრილი n1 cd3, cd4, cd8ის ქვეჯგუფებში მარკერების ექსპრესიის ხარისხის მიხედვით შემთხვევების პროცენტული განაწილება. გამოკვლეულ საკვერცხის სეროზულ-მოსაზღვრე შემთხვევებიდან (n=15) cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 46.6%-ში; ზომიერი ექსპრესია 53.5%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 40%-ში; ზომიერი ექსპრესია 60%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd8ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 80%-ში; ზომიერი ექსპრესია 20%ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. გამოკვლეულ საკვერცხის სეროზული დაბალი ხარისხის კარცინომების შემთხვევებიდან (n=15) cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 33.3%-ში; ზომიერი ექსპრესია 46.6%-ში; მაღალი ექსპრესია 53.3%-ში. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 40.0%-ში; ზომიერი ექსპრესია 53.3%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd8-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 26.6%-ში; ზომიერი ექსპრესია53.3%-ში; მაღალი ექსპრესია 20-%ში; გამოკვლეულ საკვერცხის სეროზული მაღალი ხარისხის კარცინომების შემთხვევებიდან (n=15) cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ აღინიშნებოდა არცერთ შემთხვევათა ; ზომიერი ექსპრესია 46.6%-ში; მაღალი ექსპრესია 53.3%-ში. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 66.6%-ში; ზომიერი ექსპრესია 33.3%-ში; მაღალი ექსპრესია არ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 388 აღინიშნებოდა. cd8-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ აღინიშნებოდა არცერთ შემთხვევაში; ზომიერი ექსპრესია 46.6%-ში; მაღალი ექსპრესია 53.3-%ში; გამოკვლეულ საკვერცხის მუცინურ-მოსაზღვრე შემთხვევებიდან (n=15) cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 73.6%-ში; ზომიერი ექსპრესია 26.6%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 60%-ში; ზომიერი ექსპრესია 40%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd8ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 80%-ში; ზომიერი ექსპრესია 20.0%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. გამოკვლეულ საკვერცხის მუცინური კარცინომების შემთხვევებიდან (n=15) cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 33.3%-ში; ზომიერი ექსპრესია 66.6%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 73.3%-ში; ზომიერი ექსპრესია 26.6%-ში; მაღალი ექსპრესია არ აღინიშნებოდა. cd8-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნებოდა შემთხვევათა 20%-ში; ზომიერი ექსპრესია 33.3%-ში; მაღალი ექსპრესია 46.3-%ში; სურათი n1. a. ihc/200x: cd3-ის ზომიერი ხარისხის ექსპრესია საკვერცხის მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომაში; b. ihc/200x: cd8-ის მაღალი ხარისხის ექსპრესია საკვერცის მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომაში; c. ihc/200x: cd4-ის ზომიერი ესპრესია საკვერცხის მუცინურ კარცინომებში; d. ihc/200x: მაღალი ექსპრესია cd8-ის მაღალი ხარისხის ექსპრესია საკვერცის დაბალიხარისხის სეროზულ კარცინომაში; e. ihc/200x: მაღალი ექსპრესია cd3-ის ზომიერი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 389 ექსპრესია საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზულ კარცინომაში; f. ihc/200x: cd3-ის ზომიერი ექსპრესია საკვერცხის მუცინურ კარცინომებში; შედარება: საკვერცხის სეროზულ მოსაზღვრე სიმსივნის შემთხვევებში cd3-ის დაბალი ხარისხის (0-2%) ექსპრესია 1.57ჯერ ნაკლებია საკვერცხის მუცინურ მოსაზღვრე სიმსივნესთან შედარებით; ზომიერი ხარისხის (3-8%) ექსპრესია 2 ჯერ მეტია; cd4-ის დაბალი ხარისხის (0-2%) ექსპრესია 0.66ჯერ ნაკლებია საკვერცხის მუცინურ მოსაზღვრე სიმსივნესთან შედარებით; ზომიერი ხარისხის (3-8%) ექსპრესია 0.6 ჯერ მეტია; cd8-ის დაბალი და ზომიერი ხარისხის ექსპრესიის მონაცემი მუცინურ მოსაზღვრე სიმსივნის ანალოგიურია; ზომიერი ხარისხის (3-8%) ექსპრესია 0.6 ჯერ მეტია; საკვერცხის სეროზული მოსაზღვრე სიმსივნეებში cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია 0.7ჯერ მეტია საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომასთან შედარებით ; ზომიერი ხარისხის ექსპრესია ორჯერ მეტია; cd4ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია სეროზულ მოსაზღვრე სიმსივნის შემთხვევებში 1.1 ჯერ ნაკლებია საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებთან შედარებით; ზომიერი ექსპრესია 1.1 ჯერ მეტია; cd8ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია სეროზულ მოსაზღვრე სიმსივნის შემთხვევებში 3.0 ჯერ მეტია საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებთან შედარებით; ზომიერი ექსპრესია 2.6 ჯერ ნაკლებია; საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზული კარცინომის შემთხვევებში cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნება 33.3% ში მაშინ როცა მაღალი ხარისხის სეროზულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 390 კარცინომებში დაბალი ხარისხის ექსპრესია არ აღინიშნა. ზომიერი ექსპრესია 1.7ჯერ მეტია მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებში; მაღალი ხარისხის ექსპრესია აღინიშნა 1.3 ჯერ უფრო მეტ შემთხვევაში მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებში დაბალი ხარისხის კარცინომებისგან განსხვავებით. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია საკვერცხის დაბალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებში 0.6ჯერ ნაკლებია მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებთან შედარებით. ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 1.6ჯერ მეტია დაბალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებში; cd8-ის ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 1.1ჯერ მეტია სეროზულ დაბალი ხარისხის კარცინომებში მაღალი ხარისხის კარცინომასთან შედარებით; მაღალი ხარისხის ექსპრესია 0.3 ჯერ ნაკლებია დაბალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებში მაღალი ხარისხის სეროზული კარცინომისაგან განსხვავებით. საკვერცხის მუცინური სიმსივნის შემთხვევებში cd3-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია 2.2 ჯერ მეტად აღინიშნა საკვერცხის მუცინური კარცინომასთან შედარებით; ზომიერი ექსპრესია მუცინურ მოსაზღრე სიმსივნეში 0.3 ჯერ ნაკლებია მუცინურ კარცინომასთან შედარებით. cd4-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია 1.2ჯერ მეტია მუცინურ კარცინომის შემთხვევებში; ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 1.5 ჯერ მეტია მუცინურ სიმსივნეში მუცინურ კარცინომასთან შედარებით; cd8-ის ექსპრესიის დაბალი ხარისხი მუცინურ მოსაზღვრე სიმსივნეების 4ჯერ მეტია მუცინურ კარცინომასთან შედარებით. მუცინურ კარცინომებში აღინიშნება ზომიერი ხარისხის ექსპრესია 1.6ჯერ უფრო ხშირად მუცინურ მოსაზღვრე სიმსივნესთან შედარებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 391 დასკვნა კვლევის შედეგები გვიჩვენებს, რომ t ლიმფოციტებისა და მისი სუბპოპულაციების რაოდენობრივი შეფასება სტატისტიკურად სარწმუნო კორელაციას სიმსივნის სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ტიპებთან მიმართებაში არ უჩვენებს, რისი მიზეზიც შეიძლება იყოს სიმსივნეების ინტრასიმსივნური ჰეტეროგენულობა და ინდივიდ სპეციფიურობა. გამოყენებული ლიტერატურა [1] d. l. longo and r. c. young, “the natural history and treatment of ovarian cancer,” annu rev med, vol. 32, pp. 475–490, 1981, doi: 10.1146/annurev.me.32.020181.002355. [2] j. ferlay et al., “estimating the global cancer incidence and mortality in 2018: globocan sources and methods,” int j cancer, vol. 144, no. 8, pp. 1941–1953, apr. 2019, doi: 10.1002/ijc.31937. [3] p. achimas-cadariu, p. kubelac, a. irimie, i. berindan-neagoe, and f. rühli, “evolutionary perspectives, heterogeneity and ovarian cancer: a complicated tale from past to present,” j ovarian res, vol. 15, no. 1, pp. 1–13, dec. 2022, doi: 10.1186/s13048-022-01004-1/figures/1. [4] m. timmermans, g. s. sonke, k. k. van de vijver, m. a. van der aa, and r. f. p. m. kruitwagen, “no improvement in long-term survival for epithelial ovarian cancer patients: a populationbased study between 1989 and 2014 in the netherlands,” eur j cancer, vol. 88, pp. 31–37, jan. 2018, doi: 10.1016/j.ejca.2017.10.030. [5] m. c. a. wouters et al., “treatment regimen, surgical outcome, and t-cell differentiation influence prognostic benefit of tumor-infiltrating lymphocytes in high-grade serous ovarian georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 392 cancer,” clinical cancer research, vol. 22, no. 3, pp. 714–724, feb. 2016, doi: 10.1158/10780432.ccr-15-1617. [6] s. zhan et al., “new insights into ferroptosis initiating therapies (fit) by targeting the rewired lipid metabolism in ovarian cancer peritoneal metastases.,” int j mol sci, vol. 23, no. 23, dec. 2022, doi: 10.3390/ijms232315263. [7] y. xu, f. zuo, h. wang, j. jing, and x. he, “the current landscape of predictive and prognostic biomarkers for immune checkpoint blockade in ovarian cancer.,” front immunol, vol. 13, p. 1045957, oct. 2022, doi: 10.3389/fimmu.2022.1045957. [8] s. gomez et al., “inhibiting dna methylation and rna editing upregulates immunogenic rna to transform the tumor microenvironment and prolong survival in ovarian cancer,” j immunother cancer, vol. 10, no. 11, p. e004974, nov. 2022, doi: 10.1136/jitc-2022-004974. [9] j. m. santos et al., “oncolytic adenovirus shapes the ovarian tumor microenvironment for potent tumor-infiltrating lymphocyte tumor reactivity,” j immunother cancer, vol. 8, no. 1, jan. 2020, doi: 10.1136/jitc-2019-000188. [10] y. r. chung, h. j. kim, m. h. jang, and s. y. park, “prognostic value of tumor infiltrating lymphocyte subsets in breast cancer depends on hormone receptor status,” breast cancer res treat, vol. 161, no. 3, pp. 409–420, feb. 2017, doi: 10.1007/s10549-016-4072-9. [11] g. mittica et al., “adoptive immunotherapy against ovarian cancer,” j ovarian res, vol. 9, no. 1, may 2016, doi: 10.1186/s13048-016-0236-9. [12] s. e. stanton and m. l. disis, “clinical significance of tumor-infiltrating lymphocytes in breast cancer,” j immunother cancer, vol. 4, no. 1, oct. 2016, doi: 10.1186/s40425-016-0165-6. [13] p. p. santoiemma and d. j. powell, “tumor infiltrating lymphocytes in ovarian cancer,” cancer biol ther, vol. 16, no. 6, pp. 807–820, jan. 2015, doi: 10.1080/15384047.2015.1040960. features of distribution of intratumoral lymphocytes in ovarian epithelial tumours of different histological types and degree of malignancy rusudan devadze1; arsen gvenetadze2; shota kepuladze3; george burkadze4 1 phd student at ivane javakhishvili tbilisi state university; 2 associate professor at ivane javakhishvili tbilisi state university; 3 phd student at tbilisi state medical university, md, pathologist; 4 professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; abstract ovarian cancer is the leading cause of death from gynaecological cancers worldwide. in georgia, ovarian cancer ranks fourth in terms of prevalence, and third in terms of mortality rate. according to the latest epidemiological data, there will be 21,421 new cases of ovarian cancer and 13,770 deaths from georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 393 ovarian cancer in the united states in 2021. due to the lack of early screening methods and asymptomatic clinical courses, most ovarian cancer is diagnosed at an advanced stage, when the prognosis of the disease is already poor. despite the advances in modern medical treatment and surgery, ovarian carcinoma remains the most lethal gynaecological cancer. the 5-year survival rate is 46% for all stages combined. the microenvironment of ovarian carcinomas is mainly represented by macrophages, dendritic cells, neutrophils and lymphocytes. epithelial ovarian carcinoma-infiltrating lymphocytes (til) have attracted much interest in the last five years. ovarian cancer is a heterogeneous disease concerning tumour-infiltrating lymphocytes and tils. in terms of histological subtypes, most studies include only high-grade serous carcinomas of the ovary, and studies on other histological types are scarce. the results of our study show that the quantitative evaluation of t lymphocytes and their subpopulations does not show a statistically reliable correlation between different histological types of tumours, which may be due to the intratumoral heterogeneity and individual specificity of tumours. keywords: ovarian cancer; microenvironment of the ovary; tumor infiltrating lymphocytes; tils; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 199 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.26 (laurus nobilis l.) 1; 2; 3; 4; 5 1 , , „ “ ; 2 , , „ “ ; 3 , , „ “ ; 4 , , „ “ orcid id 0009-0000-9771-4576; 5 , , „ “ 24 . : verticillium albo-atrum reikeet.bert.; colletotrichum nobile sacc. = clomerela cingulata (ston.) shr. et sp.; oidium passerine bertn.; macrophoma georgica ket.; sclerotium rolfsii sacc.; phytophthora cinamoni ran.; fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans; pythium debaryanum auct.non.r.hasse.; rosselinia necatrix ber.; cercospora unicolor sacc. et pens.; pestalotiopsis laurina month.; ascochyta laurina e. tasii.; venturia nobilis sacc.; diplodia laurina sacc. et pass.; phoma laurela sacc.; : , , , , , , , , , , , , , . . . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 200 , . . . , , 2,5-3,7 %. . . . (-140 c, -160 c) , 300 . 2,5 , 16-17 . 24 , . : verticillium albo-atrum reikeet.bert.; colletotrichum nobile sacc. = clomerela cingulata (ston.) shr. et sp.; oidium passerine bertn.; macrophoma georgica ket.; sclerotium rolfsii sacc.; phytophthora cinamoni ran.; fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans; pythium debaryanum auct.non.r.hasse.; rosselinia necatrix ber.; cercospora unicolor sacc. et pens.; pestalotiopsis laurina month.; phyllosticta lauri nest.; phyllosticta nobilis thum.; phyllosticta laurel,a sacc.; ascochyta laurina e. tasii.; venturia nobilis sacc.; diplodia laurina sacc. et pass.; phoma laurela sacc.; cladosporium herbarum(pers)link.; camarosporium corinella sacc. var lauri.; pyrenochaetia nobilis de not.; dendrophoma pleurospora sacc.; alternaria tenuisima ness. hendersonia sarmentorum cooke var lauri. , verticillium albo-atrum reikeet.bert. . 400 , .(1) verticillium albo-atrum . , 1961 .(2) . . . . . , . , . verticillium albo-atrum . -100 c . + 330 c. (3,4) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 201 , .( 1) 1. verticillium albo-atrum .( 2) 2. verticillium albo-atrum . . , . . . verticillium albo-atrum . .( 3) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 202 3. verticillium albo-atrum , 6-12 × 2,5-3 , , , .( 4) colletotrichum nobile sacc. = clomerela cingulata (ston.) shr. et sp. . . . , , , 5); 14,2-22,3 × 3,2-6,4 . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 203 5. colletotrichum nobile 2-3 , 52,2-82,5 × 4,2-9 . . , . clomerela cingulata. , . 275-317 × 165 . ; 8, , , , , , 22-27,5 × 8-6,5 . oidium passerine bertn. . . . . . . . , . , ; 12,8-26,8 × 6,4-13 . macrophoma georgica ket. . , , . . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 204 , . 18-20 %. , , , , , , 210-250 . , , , , 1-2 , 12-27 × 7-9,1 . , , 5-6 . . , . macrophoma georgica . , , . sclerotium rolfsii sacc. . . , . . , . , . . . 0,5-0,8 , 1,5 . 2,5-3,5 , . , . phytophthora cinamoni ran. 212 , . . . . , . . 6), 68-90 × 24-35 . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 205 6. phytophthora cinamoni , . 30-35 , , , 10-17 . 2 , . , . fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans. , , . . .(5) (6,7) .(8,9) , . , , .( 7) 7. fusarium oxysporium georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 206 , , , 8). 3 , , 30-50 × 3-5 . 8. fusarium oxysporium , , , 1 2 , 11-20 × 3-4 . . , . . pythium debaryanum auct.non.r.hasse. , . . , , . . 9. pythium debaryanum . . . , , .( 9) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 207 , , . , . , . .( 10) 10. pythium debaryanum pythium debaryanum (phycomycetes) . rosselinia necatrix ber. , , , , , , ) ; . , . , . , . , . . , . . . pestalotiopsis laurina month. . , . . . . . . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 208 , , 3 , 11). ; 2-3 . 16-28,8 × 4,8-9,6 . , 6-9,3 × 0,8-2 . 11. pestalotiopsis laurina . venturia nobilis sacc. . . . , . , . , . , , 16-21,7 × 4,8-6,4 . venturia nobilis . , , 100120 . , 51,2-57,6 × 8,310,2 . 2 , 7,3-9,6 × 2,8-3,8 . diplodia laurina sacc. et pass. . , , 2 , ; 14,4-19,2 × 9,2-10,5 . ascochyta laurina e. tasii. – , , ; . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 209 , , , , 140-166 . , , 2 , , , 6,4-8,3 × 2,5-4,5 . phoma laurela sacc. , . , . , 80-165 . . , , , 8-12 × 2,5-5 . cercospora unicolor sacc. et pens. . . , 90-120 × 3,5-6 , 3-4 , . , 60,8-90,6 × 5-10,2 . alternaria tenuisima ness. . . , , , , 12), 40,6-85 × 5-18 . 12. alternaria tenuisima phyllosticta : phyllosticta lauri nest.; phyllosticta nobilis thum. phyllosticta laurela sacc. phyllosticta lauri nest. . . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 210 , , 112-195 . , , , 5-8 × 2,5-4,5 . phyllosticta nobilis thum. phyllosticta lauri . phyllosticta laurela sacc. , , . , , . 84-112 . , , , 3,6-9 × 2,3-3.1 .( 13) 13. phyllosticta laurela 1. . . , . , . . , . . , . . , . . , . . – , -1988, << >>, . 106-107; 2. . . – verticillium albo-atrum . . . -1966, . 227-234. 3. . . , . . , . . – verticillium. -1980, „ “, . 104-105; 4. . , , , 2012, . 30, . 91-93 ; 5. . . , . . – ), -1987; 6. . , „ “, -1988, 2; 7. . , „ “, -2003, 1-2, . 56-59; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 211 8. . , . , . (stevia rebudiana ber-son) , , -2010, .27 1 , . 133-136; 9. . , . , . . ( ). . / , -20211, . 29, . 84-88 10. . . „ “, 1987, . 266; 11. . . „ “, -1985, . 63-65. 12. . , 2, , , -1976 ., “ ”, . 438. mycobiota of laurel (laurus nobilis l.) plant lamziri beradze1; ioseb basilia2; rusudan takidze3; ese jackeli4; giorgi sajaia5 1academic doctor of biology, chief specialist; "anaseuli" diagnostic center for soil, food and plant integrated protection named after adam beridze llc 2doctor of agricultural sciences, general director, "anaseuli" diagnostic center for soil, food and plant integrated protection named after adam beridze llc 3academic doctor of agriculture 4academic doctor of agriculture, chief specialist, "anaseuli" diagnostic center for soil, food and plant integrated protection named after adam beridze llc 5bachelor, laboratory assistant "anaseuli" diagnostic center for soil, food and plant integrated protection named after adam beridze llc summary we have identified 24 types of pathogenic fungi on the laurel plant. the following species of fungi are harmful to the laurel plant:verticillium albo-atrum reikeet.bert.; colletotrichum nobile sacc. = clomerela cingulata (ston.) shr. et sp.; oidium passerine bertn.; macrophoma georgica ket.; sclerotium rolfsii sacc.; phytophthora cinamoni ran.; fusarium oxysporium (schlecht)snyd. et haans; pythium debaryanum auct.non.r.hasse.; rosselinia necatrix ber.; cercospora unicolor sacc. et pens.; pestalotiopsis laurina month.; phyllosticta lauri nest.; phyllosticta nobilis thum.; phyllosticta laurel,a sacc.; ascochyta laurina e. tasii.; venturia nobilis sacc.; diplodia laurina sacc. et pass.; phoma laurela sacc.; cladosporium herbarum(pers)link.; camarosporium corinella sacc. var lauri.; pyrenochaetia nobilis de not.; dendrophoma pleurospora sacc.; alternaria tenuisima ness. and hendersonia sarmentorum cooke var lauri. key words: macroconidia, microconidia, fungus, disease, mycelium, conidium, conidia, flower, nasci, fruit, root neck, chlamydiospora, pionitis, sporodochia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 123 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.16 ენდომეტრიუმის სტრომული სიმსივნეების პროლიფერაციული აქტივობის შეფასება agnor ტექნოლოგიის გამოყენებით ლალი ბარბაქაძე1, ნიკოლოზ კინტრაია2, გიორგი ბურკაძე3, შოთა კეპულაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი; მეანობა-გინეკოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; აბსტრაქტი ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომები (ess) არის იშვიათი ნეოპლაზიები, რომლებიც წარმოიქმნება ენდომეტრიუმის სტრომიდან და შეადგენს საშვილოსნოს ყველა ავთვისებიანი სიმსივნეების 1%-ზე ნაკლებს. ess-ის დიაგნოზი შეიძლება იყოს რთული, მისი მორფოლოგიური მსგავსების გამო სხვა ენდომეტრიუმის სიმსივნეებთან, როგორიცაა ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძები და სტრომული ენდომეტრიოზი. agnor რაოდენობა არის უჯრედების პროლიფერაციის მარკერი და შემოთავაზებულია, როგორც პოტენციური დამხმარე ენდომეტრიუმის სიმსივნეების სხვადასხვა ტიპების დიფერენცირებისთვის. ამ კვლევაში ჩვენ შევისწავლეთ agnor რაოდენობა ენდომეტრიუმის სიმსივნეების 50 შემთხვევაში, მათ შორის ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძები, სტრომული ენდომეტრიოზი, დაბალი ხარისხის ess და მაღალი ხარისხის ess. ჩვენი შედეგები აჩვენებს, რომ არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავება agnor-ის რაოდენობაში სხვადასხვა ტიპის ენდომეტრიუმის სიმსივნეებში, ხოლო agnor-ის საშუალო რაოდენობა იზრდება სიმსივნის სიმძიმის მიხედვით. ენდომეტრიუმის სტრომულ კვანძებს ჰქონდათ ყველაზე დაბალი საშუალო agnor რაოდენობა, ხოლო მაღალი ხარისხის ess ყველაზე მაღალი. ეს დასკვნები ვარაუდობს, რომ agnor რაოდენობა შეიძლება იყოს სასარგებლო მარკერი ენდომეტრიუმის სიმსივნეების სხვადასხვა ტიპების, მათ შორის ess-ს შორის დიფერენცირებისთვის. საერთო ჯამში, ჩვენი კვლევა ხელს უწყობს ენდომეტრიუმის სიმსივნეების ქცევის უკეთ გაგებას და გვაწვდის მნიშვნელოვან ინფორმაციას, რომელიც შეიძლება სასარგებლო იყოს პაციენტთა პერსონალიზირებული მკურნალობის სტრატეგიების შემუშავებაში. საკვანძო სიტყვები: ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა, ენდომეტრიუმის სიმსივნეები, agnor რაოდენობა, უჯრედების პროლიფერაცია; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 124 შესავალი ენდომეტრული სტრომული სარკომები მეზენქიმური გენეზის სიმსივნეებია და შეადგენს საშვილოსნოს ავთვისებიანი პათოლოგიების დაახლოებით 0,2 – 1%-ს და საშვილოსნოს სარკომების 6-20%-ს. უხშირესად ის ვლინდება 42-53 წლის ასაკში[1]–[3]. ეპითელური სიმსივნეებისაგან განსხვავებით, რომელთაც შედარებით კარგი პროგნოზი აქვთ, საშვილოსნოს სარკომები ცუდი პროგნოზით ხასიათდებიან[4]. ხშირია რეციდივები და მაღალია შორეული მეტასტაზირების რისკები. ადგილობრივი რეციდივი შესაძლოა გამოვლინდეს პირველადი დიაგნოსტიკიდან და მკურნალობიდან 20-30 წლის გასვლის შემდეგაც კი[5], [6][7]. ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების არსებული კლასიფიკაცია (who 2020) მოწოდებულია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ, სადაც გამოყოფილია ოთხი კატეგორია ენდომეტრული სტრომული კვანძი, დაბალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა, მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომა და საშვილოსნოს არადიფერენცირებული სტრომული სარკომა[8]. ენდომეტრული სტრომული სიმსივნეების ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოსტიკა გაძნელებულია მათი სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ვარიანტების არსებობის გამო, რომელიც მოიცავს გლუვკუნთოვან დიფერენციაციას, ჯირკვლოვან და ეპითელურ დიფერენციაცისას და სასქესო ჭიმის-მაგვარ დიფერენციაციას[7]. მეორეს მხრივ, უაღრესად მნიშვნელოვანია დაბალი ხარისხის და მაღალი ხარისხის ავთვისებიანობის ენდომეტრული სტრომული სარკომების დიფერენციული დიაგნოსტიკა, რადგან მათი პროგნოზი და 5-წლიანი გადარჩენადობის ინტერვალი მნიშვნელოვნად განსხვავებულია[9], [10]. ჰისტეროსკოპიით მიღებულ ბიოფსიურ და კიურეტაჟულ ნიმუშებში ჰისტომორფოლოგიურად ენდომეტრიუმის სტრომული ნეოპლაზიის პირველი, ე.წ. დიაგნოსტიკური გასაღებია მასალაში არსებული ქსოვილოვანი ფრაგმენტები ჭარბად წარმოდგენილი ენდომეტრული სტრომით [11]. ასეთის აღმოჩენის შემთხვევაში, საჭიროა განვასხვავოთ პროცესი ატროფიული ცვლილებებისაგან პერიდა პოსტმენოპაუზურ ქალებში და სუბმუკოზური ლეიომიომის მქონე პირებში ენდომეტრიუმის მეორადად დაზიანებული ქსოვილის ფრაგმენტებისაგან. დიფერენციულ დიაგნოსტიკაში აღსანიშნავია უჯრედული სტრომის მქონე ენდომეტრიუმის პოლიპიც. შემთხვევათა უდიდეს ნაწილში, ენდომეტრიუმის სტრომული სიმსივნეების დიაგნოსტიკა და მათი ქვეტიპების განსხვავება ასეთ მცირე ზომის მასალებში სირთულეს წარმოადგენს და პროცესის სარწმუნოდ შეფასება შეუძლებელია. დიაგნოზის ვერიფიკაცია და კლასიფიკაცია ხდება მასალის ფართოდ შესწავლის საფუძველზე, ჰისტერექტომიით მიღებულ ნიმუშებზე[12], [13]. სტრომული სისმივნეების დიფერენციალურ დიაგნოსტიკაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება პროლიფერაციის უნარის შეფასებას, ანუ პროლიფერაციული აქტივობის შეფასებას[14], [15]. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდპროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 125 პროლიფერაციული პოტენციალის სხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. მოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვლის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრი (flow cytometry) იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki67(mib1) ასევე agnor შეღებვა და პროლიფერაციულიუჯრედის გამოვლენა[1], [16]. სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევისა და პროგნოზის დადგენა მეტად რთული პროცესია და მოითხოვს სხვადასხვა ტექნოლოგიების, დახვეწილი და სპეციალიზებული ინსტრუმენტებისა თუ ტექნიკის გამოყენებას რაც ასევე დიაგნოსტიკურად არახარჯეფექტურია[1]. agnor-ის შეღებვის ტექნიკა სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელია. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან (interobesrver variability), სტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმებისარარსებობის გამო[1], [16]. არსებობს კვლევები, რომელთა ნაწილში გამოვლენილია agnor-ის ტექნოლოგიის ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში. agnor/the nucleolar organiser regions იშიფრება, როგორც ბირთვული მაორგანიზაებელი რეგიონები და არის დნმ-ის მარყუჟები, რომლებიც პროეცირდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnors არის ქრომოსომული სეგმენტები, რომლებიც აკოდირებენ რიბოსომურ რიბონუკლეინის მჟავას, განლაგებულია ხუთ აკროცენტრულ ქრომოსომაზე რიცხობრივად 13,14,15,21 და 22. ეს ნუკლეოლარული რეგიონები ასოცირდება მჟავე არაჰისტონის პროტეინებთან, რომლებიც არგიროფილურია. ბირთვული ორგანიზატორული რეგიონები (agnors) განლაგებულია უჯრედის ბირთვში. agnor-ის ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან[1], [16], [17]. კვლევის მიზანს შეადგენდა შეგვეფასებინა პროლიფერაციული აქტივობა ენდომეტრიუმის სტრომულ კვანძში, სტრომულ ენდომეტრიოზში, დაბალი ხარისხის ენდომეტიულ სტრომულ სარკომასა და მაღალი ხარისხის ენდომეტრიულ სტრომულ სარკომაში agnor ტექნოლოგიის გამოყენების. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 126 მასალა და მეთოდები: საკვლევად გამოყენებული იქნა არაპერსონიფიცირებული, ფორმალინში დაფიქსირებული და პარაფინში ჩაყალიბებული ქსოვილოვანი ბლოკები და ჰემატოქსილინ-ეოზინით შეღებილი ანათლები. მასალა მოიცავდა შემდეგ ნოზოლოგიებს: ➢ ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძი (12), ➢ სტრომული ენდომეტრიოზი (20), ➢ დაბალი ხარისხის ენდომეტრიული სტრომული სარკომა (8), ➢ მაღალი ხარისხის ენდომეტრიული სტრომული სარკომა (10). ჰისტოპათოლოგიური და იმუნოჰისტოქიმიური პრეპარატების ციფრული გამოსახულება გადატანილი იქნა პათოლოგიის რაოდენობრივი შეფასების ციფრულ პროგრამა qupath v0.4.3ში. h&e და იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (შ.კ; გ.ბ). ანათლები დამატებით შეიღება agnorის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლის მიხედვით . 1. ანათლები დაიჭრა 4 მიკრონის სისქეზე; 2. დეპარაფინიზაცია, ჰიდრატაცია დეიონიზებულ წყალში. 3. ერთი მოცულობა 2% ჟელატინის ხსნარი და ორი მოცულობა ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ნარევის მოთავსდა სლაიდზე და დაიფარა მთლიანად; 4. სლაიდები ინკუბატორში 370c ტემპერატურაზე დაყოვნდა 15 წუთის განმავლობაში. 5. ვერცხლის კოლოიდი ჩამოირეცხა დეიონირებული წყლით. 6. ანათლდები დეჰიდრატირდა ქსილოლით და დაფიქსირდა ბიომაუნთის ხსნარით; ექსპრესია შეფასდა ციფრული პათოლოგიის პროგრამით qupath-ის მეშვეობით (ვერსია 0.4.0): თითოეული შემთხვევიდან აღებულა იქნა მაღალი მხედველობის ველის hpf სურათი (უპირატესად 200x და 400x) და ჩართულ იქნა პროგრამაში შემდგომი დამუშავებისათვის. სტატისტიკური ანალიზისათვის გამოყენებული იქნა პროგრამა spss v20. სხვადასხვა საკვლევ ჯგუფებს შორის შედარება მოხდა mann-whitney u და kruskal-wallis-ის ტესტით, არაპარამეტრული კორელაციები გამოითვალა spearnan-ის ტესტით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 127 სურათი 1: ნაჩვენებია ცფრული პათოლოგიის პროგრამით qupath-ის გამოყენებით agnorის ტექნოლოგიით შეღებილი ანათალი; agnor-ის წერტილების დეტექცია (agnor-ის რიცხვი 168 დაბალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომის შემთხვევა); შედეგები კვლევის შედეგებმა აჩვენა შესწავლილ ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძის 12 შემთხვევაში agnor მაჩვენებლის საშუალო შეადგენდა 0.89 (სტანდარტულლი გადახრა 0.08); შესწავლილ სტრომული ენდომეტრიოზის 20 შემთხვევაში agnor მაჩვენებლის საშუალო შეადგენდა 1.01 (სტანდარტულლი გადახრა 0.12); შესწავლილ დაბალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომის 8 შემთხვევაში agnor მაჩვენებლის საშუალო შეადგენდა 1.87 (სტანდარტულლი გადახრა 0.20); შესწავლილ მაღალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომის 10 შემთხვევაში agnor მაჩვენებლის საშუალო შეადგენდა 2.739 (სტანდარტულლი გადახრა 0.13); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 128 დიაგნოზი შემთხვევათა რაოდენობა agnor მაჩვენებელი საშუალო სტანდარტულ ი გადახრა ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძი 12 0,8908333333 0,08087627725 სტრომული ენდომეტრიოზი 20 1,0115 0,1212136543 დაბალი ხარისხის ენდომეტრიული სტრომული სარკომა 8 1,875 0,2085065946 მაღალი ხარისხის ენდომეტრიული სტრომული სარკომა 10 2,739 0,130724902 ცხრილი 1: საკვლევ ჯგუფებში agnor-ის მაჩვენებლის განაწილება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 129 სურათი 2: a. h&e ტექნოლოგია 200x.სურათზე ნაჩვენებია ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძი; b. h&e ტექნოლოგია 200x.სურათზე ნაჩვენებია დაბალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომა; c. h&e ტექნოლოგია 200x.სურათზე ნაჩვენებია მაღალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომა; d. agnor-შეღებვის ტექნოლოგია 400x.სურათზე ნაჩვენებია დაბალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომა agnor რიცხვი 220 e. agnor-შეღებვის ტექნოლოგია 400x.სურათზე ნაჩვენებია მაღალი ხარისხის ენდომეტრული სტრომული სარკომა agnor რიცხვი 264; შედეგების ანალიზი კვლევის მონაცემებზე დაყრდნობით შეგვიძლია ვივარაუდოთ რომ agnor-ის საშუალო რაოდენობა იზრდება სიმსივნის სიმძიმის მიხედვით. ენდომეტრიუმის სტრომულ კვანძებს ჰქონდათ ყველაზე დაბალი საშუალო agnor რაოდენობა, 1.01, ხოლო მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომებს ჰქონდათ ყველაზე მაღალი, 2.74. სტანდარტული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 130 გადახრები ასევე იცვლებოდა სხვადასხვა დიაგნოზებში, სტრომული ენდომეტრიოზის მქონე ყველაზე მაღალი სტანდარტული გადახრა (0.69) და დაბალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა ყველაზე დაბალი (0.08). დიაგრამა 2: agnor-ის მაჩვენებლისა და სტანდარტული გადახრის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; დასკვნები კვლევის მონაცემების ანალიზზე დაყრდნობით, შეიძლება დავასკვნათ, რომ არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავება agnor-ის რაოდენობაში სხვადასხვა ტიპის ენდომეტრიუმის სიმსივნეებში. agnor-ის საშუალო რაოდენობა იზრდება სიმსივნის სიმძიმის მატებასთან ერთად, ენდომეტრიუმის სტრომულ კვანძებს აქვთ ყველაზე დაბალი საშუალო agnor რაოდენობა და მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომებს კი ყველაზე მაღალი. გარდა ამისა, სტანდარტული გადახრა იცვლებოდა სხვადასხვა ნოზოლოგიებში, სტრომული ენდომეტრიოზის მქონე ყველაზე მაღალი სტანდარტული გადახრა და დაბალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა ყველაზე დაბალი. ამ დასკვნების საფუძველზე შეგვიძლია ვარაუდობს, რომ agnor რაოდენობა შეიძლება იყოს სასარგებლო მარკერი ენდომეტრიუმის სიმსივნეების სხვადასხვა ტიპების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 131 დიფერენცირებისთვის. თუმცა, შემდგომი კვლევა იქნება საჭირო ამ დასკვნების დასადასტურებლად და ამ მარკერის კლინიკური სარგებლობის შესასწავლად. საერთო ჯამში, ეს კვლევა ხელს უწყობს ენდომეტრიუმის სიმსივნეების ბიოლოგიის გაგებას და გვაწვდის მნიშვნელოვან ინფორმაციას, რომელიც შეიძლება სასარგებლო იყოს პაციენტთა პერსონალიზირებული მკურნალობის სტრატეგიების შემუშავებაში. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] b. metreveli, d. gagua, g. burkadze, and s. kepuladze, “proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 1, pp. 59–71, jan. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.01.04. [2] h. sung et al., “global cancer statistics 2020: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries,” ca cancer j clin, vol. 71, no. 3, pp. 209–249, may 2021, doi: 10.3322/caac.21660. [3] f. bray, j. ferlay, i. soerjomataram, r. l. siegel, l. a. torre, and a. jemal, “global cancer statistics 2018: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries,” ca cancer j clin, vol. 68, no. 6, pp. 394–424, nov. 2018, doi: 10.3322/caac.21492. [4] j. ferreira, a. félix, j. k. lennerz, and e. oliva, “recent advances in the histological and molecular classification of endometrial stromal neoplasms,” virchows archiv, vol. 473, no. 6, pp. 665–678, dec. 2018, doi: 10.1007/s00428-018-2470-6. [5] a. talhouk et al., “molecular subtype not immune response drives outcomes in endometrial carcinoma,” clinical cancer research, vol. 25, no. 8, pp. 2537–2548, apr. 2019, doi: 10.1158/1078-0432.ccr-18-3241. [6] s. rousset-rouviere et al., “endometrial carcinoma: immune microenvironment and emerging treatments in immuno-oncology,” biomedicines, vol. 9, no. 6, jun. 2021, doi: 10.3390/biomedicines9060632. [7] g. puliyath and m. k. nair, “endometrial stromal sarcoma: a review of the literature,” indian journal of medical and paediatric oncology, vol. 33, no. 01, pp. 1–6, jan. 2012, doi: 10.4103/0971-5851.96960: [8] c. lan, x. huang, s. lin, m. cai, and j. liu, “endometrial stromal sarcoma arising from endometriosis: a clinicopathological study and literature review,” gynecol obstet invest, vol. 74, no. 4, pp. 288–297, 2012, doi: 10.1159/000341706. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 132 [9] c. g. peña et al., “lkb1 loss promotes endometrial cancer progression via ccl2-dependent macrophage recruitment,” j clin invest, vol. 125, no. 11, pp. 4063–4076, nov. 2015, doi: 10.1172/jci82152. [10] j. r. goldblum, p. b. clement, and w. r. hart, “adenomyosis with sparse glands: a potential mimic of low-grade endometrial stromal sarcoma,” am j clin pathol, vol. 103, no. 2, pp. 218– 223, 1995, doi: 10.1093/ajcp/103.2.218. [11] x. matias-guiu, b. davidson, and s. f. lax, “can the classification of low-grade endometrial stromal tumors still be improved?,” virchows archiv, vol. 473, no. 6, pp. 663–664, dec. 2018, doi: 10.1007/s00428-018-2474-2. [12] v. krishnan, b. schaar, s. tallapragada, and o. dorigo, “tumor associated macrophages in gynecologic cancers,” gynecol oncol, vol. 149, no. 1, pp. 205–213, apr. 2018, doi: 10.1016/j.ygyno.2018.01.014. [13] x. shi, j. wang, y. lei, c. cong, d. tan, and x. zhou, “research progress on the pi3k/akt signaling pathway in gynecological cancer (review),” mol med rep, vol. 19, no. 6, pp. 4529– 4535, jun. 2019, doi: 10.3892/mmr.2019.10121/html. [14] t. r. soong et al., “evidence for lineage continuity between early serous proliferations (esps) in the fallopian tube and disseminated high‐grade serous carcinomas,” j pathol, vol. 246, no. 3, pp. 344–351, nov. 2018, doi: 10.1002/path.5145. [15] f. rödel et al., “the prognostic relevance of the proliferation markers ki-67 and plk1 in early-stage ovarian cancer patients with serous, low-grade carcinoma based on mrna and protein expression,” front oncol, vol. 10, oct. 2020, doi: 10.3389/fonc.2020.558932. [16] n. tavdgiridze, g. tevdorashvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 1, pp. 233–248, mar. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.01.20. [17] p. meshveliani, g. didava, g. tomadze, s. kepuladze, and g. burkadze, “evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s esophagus using agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 2, pp. 49–62, apr. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.02.07. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 133 assessment of proliferative activity of endometrial stromal tumors using agnor technology lali barbakadze1, nikoloz kintraia2, george burkadze3, shota kepuladze4 1phd student at tbilisi state medical universiy; 2professor at tbilisi state medical university; 3professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; 4phd student at tbilisi state medical universiy, md, clinical pathologist abstract endometrial stromal sarcomas (ess) are rare neoplasms that arise from the endometrial stroma and account for less than 1% of all uterine malignancies. diagnosis of ess can be challenging due to its morphological overlap with other endometrial tumors, such as endometrial stromal nodules and stromal endometriosis. agnor count is a marker of cell proliferation and has been proposed as a potential tool for differentiating between different types of endometrial tumors.in this study, we analyzed the agnor count in 50 cases of endometrial tumors, including endometrial stromal nodules, stromal endometriosis, low-grade ess, and high-grade ess. our results show that there is a significant difference in the agnor count across different types of endometrial tumors, with the mean agnor count increasing with the severity of the tumor. endometrial stromal nodules had the lowest mean agnor count, while high-grade ess had the highest. these findings suggest that agnor count may be a useful marker for differentiating between different types of endometrial tumors, including ess. however, further research will be needed to confirm these findings and explore the clinical utility of this marker in the diagnosis and management of these conditions. overall, our study contributes to our understanding of the biology of endometrial tumors and provides valuable information that may be useful in the development of diagnostic and treatment strategies for these conditions. keywords: endometrial stromal sarcoma, endometrial tumors, agnor count, cell proliferation; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 92 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.11 მონაცემთა ცენტრის მომავალი, მისი დადებითი და უარყოფითი მხარეები ყოჩიაშვილი ნუგზარ1, ქართველიშვილი იოსები2 1დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, 2პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი,. orcid: 0000-0001-9890-4099 აბსტრაქტი რატომ განიხილავს უფრო და უფრო დიდი და საშუალო ზომის ორგანიზაცია ახლა მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგის? აჭარბებს თუ არა it აუთსორსინგის დადებითი მხარეები? თუ ორგანიზაციებს სურთ მიიღონ ტენდენცია ფინანსური და ოპერაციული უპირატესობისთვის, რომელსაც სთავაზობს მონაცემთა ცენტრის მენეჯმენტის აუთსორსინგი? სამწუხაროდ, მარტივი დიახ ან არა საკმარისი არ იქნება ზემოთ მოცემულ კითხვებზე პასუხის გასაცემად. forbes-ის მიერ fortune 500 კომპანიის ბოლო გამოკითხვის თანახმად, it კომპანიების უმეტესობა ახლა უპირატესობას ანიჭებს it აუთსორსინგის, ვიდრე შიდა მონაცემთა ცენტრის ოპერაციებს, ამის მიზეზი არის უპირატესობები, რომლებსაც მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგი სთავაზობს. ეს მოიცავს მინიმალურ საოპერაციო ხარჯებს, ინფრასტრუქტურის უკეთ გამოყენებას, სერვერებზე წვდომას და გამოთვლა/შენახვის მოთხოვნით და ა.შ. სანამ გადაწყვეტთ თქვენი მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგს, ყურადღებით შეისწავლეთ თქვენი ვარიანტები, გაანალიზეთ თქვენი ბიზნესის პერსპექტივები და ჩაატარეთ თქვენი აქტივების, ბიუჯეტების და მოთხოვნების ფრთხილად შემოწმება. მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგის დადებითი და უარყოფითი მხარეების გულდასმით შეფასება და ის, თუ როგორ შეიძლება გავლენა იქონიოს თქვენს ბიზნესზე, არის ის, რაც უნდა გაითვალისწინოთ, სანამ გააფორმებთ აუთსორსინგის კონტრაქტს. მონაცემთა ცენტრებს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს დღევანდელი ბიზნეს პროცესებისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ მათი მოთხოვნები ყოველთვის აღმავალი ტრაექტორიით იყო, covid-19 პანდემიით შექმნილმა ვითარებამ ის კიდევ უფრო აიწია. ყველა სხვა სეგმენტის მსგავსად it და მის გარშემო, მონაცემთა ცენტრის ტექნოლოგიები სწრაფად იცვლება, რათა მიაღწიოს მაღალ ოპტიმიზებულ და ეფექტურ სისტემას. ამიტომ, თქვენთვის, როგორც ბიზნესის მფლობელისთვის, ძალიან მნიშვნელოვანია განახლებული იყოთ თითოეული ამ ტექნოლოგიური ცვლილებისა და ტენდენციის შესახებ. ყოველივე ამის შემდეგ, ისინი აპირებენ შექმნან მონაცემთა ცენტრების მომავალი. ტექნოლოგიის წინსვლა ხელს შეუწყობს მონაცემთა ცენტრის მთლიან მუშაობას. პროგნოზირებადი ანალიტიკის ხელსაწყოები დაეხმარება უსაფრთხოებისა და რეალურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 93 დროში მონიტორინგის გუნდებს დროზე ადრე აღმოაჩინონ პოტენციური პრობლემები და მოაგვარონ ისინი, მანამ სანამ ისინი გავლენას მოახდენენ ოპერაციების შესრულებაზე. მონაცემთა ცენტრს ai-ს შეუძლია ხაზი გაუსვას სფეროებს, რომლებმაც შეიძლება უფრო ეფექტურად იმუშაონ, როგორიცაა გაგრილება ან ენერგიის მოხმარება. ამრიგად, მონაცემთა ცენტრის კომპოზირებადობა ნიშნავს რესურსების შექმნას, რომლებსაც შეუძლიათ იმუშაონ მრავალ სხვადასხვა სისტემასთან. იმის ნაცვლად, რომ გამოყოფილი ან ვიწრო გამოყენების რესურსები უზრუნველყოფდეს მხოლოდ ერთ სერვისს, მონაცემთა ცენტრებმა უნდა გამოიყენონ რესურსების აუზები, რომლებსაც შეუძლიათ წვლილი შეიტანონ სხვადასხვა ტიპის სამუშაო დატვირთვის, როგორიცაა შენახვის, ქსელის ან სერვერის ხელსაწყოების განთავსებაში. ანალოგიურად, კომპოზიტორული რესურსების დანერგვა ხელს უწყობს მონაცემთა ცენტრში ჩაკეტილი სიმძლავრის თავიდან აცილებას, შესაბამისად აუმჯობესებს ეფექტურობას და გამომუშავებას. უპირველეს ყოვლისა, ციფრული ტრანსფორმაცია საშუალებას მისცემს მონაცემთა ცენტრებს მიაწოდონ მომხმარებლებისთვის დამატებითი ღირებულება. დაეხმარება პროვაიდერებს აწარმოონ დაბალი ლატენტური დატვირთვები საბოლოო მომხმარებლებთან, ხოლო პროგრამული უზრუნველყოფის ვირტუალიზაცია შექმნის უფრო საბიუჯეტო ვარიანტებს მრავალი დატვირთვისთვის. როდესაც კერძო და საჯარო ღრუბლები შერწყმულია უფრო მოქნილი და ძლიერი ჰიბრიდული ღრუბლოვანი დანერგვის შესაქმნელად, კომპანიები გამოიყენებენ ტექნოლოგიას, რათა მეტი გააკეთონ. მონაცემთა ცენტრები: ინდუსტრიის მიმოხილვა მონაცემთა ცენტრის სერვისების ბაზარი 2020 წელს 48,9 მილიარდ დოლარად შეფასდა. ვარაუდობენ, რომ 2026 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 105,6 მილიარდ დოლარამდე გაიზრდება მონაცემთა ცენტრის სერვისების ბაზრის ანგარიშის მიხედვით, ზრდის ძირითადი მამოძრავებელი ფაქტორია ჩვენ ვხედავთ ტექნოლოგიების დიდ ზრდას, რომლებიც საჭიროებენ მონაცემთა ცენტრებს მაგალითად, მზარდი მოთხოვნა ღრუბლოვან სერვისებზე, რომელთა პროვაიდერები ირჩევენ გარე მონაცემთა ცენტრებს. ეს არის ტენდენცია, რადგან შიდა მონაცემთა ცენტრები მოითხოვს ბევრად უფრო დიდ ინვესტიციებს, როგორც მათი მშენებლობისთვის, ასევე მათი შემდგომი შენარჩუნებისთვის. ფიგურა 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 94 მონაცემთა ცენტრის ტენდენციები ავტომატიზაცია გლობალური პანდემიის ერთ-ერთი ეფექტი იყო ის, რომ მთელი სამუშაო პროცესები გადავიდა ონლაინ ფორმატზე. მიუხედავად იმისა, რომ ამის პარალელურად, ბევრ ქვეყანაში მნიშვნელოვნად შემცირდა ადგილზე დაშვებული პერსონალის რაოდენობა. ერთ-ერთი გზა, რომლითაც მომავლის მონაცემთა ცენტრები გაუმკლავდებიან ასეთ საკითხებს, არის მუშაობის სრული ან ნაწილობრივი ავტომატიზაცია, ai (ხელოვნური ინტელექტი) და robotic process automation (rpa)( პროგრამული ტექნოლოგია, რომელიც აადვილებს პროგრამული უზრუნველყოფის რობოტების შექმნას, დანერგვას და მართვას, რომლებიც ამსგავსებენ ადამიანის ქმედებებს ციფრულ სისტემებთან და პროგრამულ უზრუნველყოფასთან ურთიერთქმედებისას.) გადაწყვეტილებების ადაპტაციით. კიდეების გამოთვლა edge computing computing (განვითარებადი გამოთვლითი პარადიგმა, რომელიც ეხება ქსელებისა და მოწყობილობების მთელ რიგს მომხმარებლის ან მის მახლობლად.) დიდ როლს ითამაშებს მომავალი მონაცემთა ცენტრების განვითარებაში. რაც უფრო და უფრო მეტი ადამიანი იღებს ჭკვიან გადაწყვეტილებებს, არა მხოლოდ კომპანიებში, არამედ საკუთარ სახლებშიც, გაგრძელდება მოთხოვნა ზღვარზე გამოთვლით მოწყობილობებზე და ასევე გაიზრდება მოთხოვნა ზღვრულ გამოთვლით მოწყობილობებზე. ეს თავის მხრივ შეცვლის მონაცემთა ცენტრებს, რადგან გამოთვლითი სიმძლავრის დეცენტრალიზაცია პირდაპირ გავლენას მოახდენს მონაცემთა ცენტრის ტიპზე, რომელსაც მომავალში ვიხილავთ. statista.com-ის მიხედვით, ჭკვიანი სახლის გლობალური ბაზრის ღირებულება 2022 წლისთვის 53,45 მილიარდ დოლარამდე გაიზრდება. ასევე გასათვალისწინებელია edge computing-ს შორის კავშირი 5g ქსელთან, როგორც კლასიკური მონაცემთა ცენტრების ალტერნატივა, რაც საშუალებას მისცემს უფრო სწრაფად განვითარდეს აპლიკაციები, რომლებიც დაკავშირებულია ai-თან ან iot(აღწერს ფიზიკური ობიექტების ქსელს)-თან. edge computing საშუალებას იძლევა მონაცემები დამუშავდეს წყაროსთან უფრო ახლოს, რაც ამცირებს შეყოვნებას. ეს, სავარაუდოდ, გამოიწვევს მობილური მონაცემთა ცენტრების განვითარებას, რომლებიც ადვილად შეიძლება განთავსდეს, მაგალითად, დიდ სპორტულ ღონისძიებებთან, კონცერტებთან და ა.შ. მდგრადობა რამდენადაც ბიზნესები სულ უფრო და უფრო აცნობიერებენ კლიმატის ცვლილებას და მოუწოდებენ სწრაფად იმოქმედონ, მონაცემთა ცენტრებს ასევე სჭირდებათ მდგრადობის ინტეგრირება თავიანთ სტრატეგიებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 95 journal of science 5-ის მიხედვით, მონაცემთა ცენტრები პასუხისმგებელნი იყვნენ მსოფლიო ენერგიის მთლიანი მოხმარების 1%-ზე. თუმცა, მონაცემთა ცენტრების დატვირთვა 2010-დან 2020 წლამდე გაიზარდა 6-ჯერ, ხოლო ენერგიის მოხმარების დონე არ გაიზარდა ამ რიცხვების პროპორციულად. ეს მიუთითებს მონაცემთა ცენტრის ტექნოლოგიების მიღწევებზე cpu-ის ახალი ტექნოლოგიების სახით, ისევე როგორც უფრო ენერგოეფექტური შენახვის გადაწყვეტილებები, როგორიცაა non-volatile memory express (nvme)( nvm express ან არასტაბილური მეხსიერების მასპინძლის კონტროლერის ინტერფეისის სპეციფიკაცია არის ღია, ლოგიკური მოწყობილობის ინტერფეისის სპეციფიკაცია კომპიუტერის არასტაბილურ მედიაზე წვდომისთვის, რომელიც ჩვეულებრივ მიმაგრებულია pci express ავტობუსით.). თუმცა, მომავლის მონაცემთა ცენტრები კიდევ უფრო ეკოლოგიურად სუფთა იქნება. მონაცემთა შენახვის მოთხოვნა, რა თქმა უნდა, არ შენელდება, მაგრამ მონაცემთა ცენტრები გაფართოვდებიან და გააუმჯობესებენ მონაცემთა შეკუმშვის, დუბლირების და ეფექტურობის გაზრდის სხვა მეთოდებს. დამატებითი ფაქტორია ის, რომ თანამედროვე მონაცემთა ცენტრების გაგრილება ხორციელდება თხევადი ან თუნდაც ე.წ პასიური სისტემებით. ჰაერის გაგრილება, რომელიც დღემდე გამოიყენება სერვერების კარგი მდგომარეობის შესანარჩუნებლად, უზარმაზარ რესურსს ხარჯავს. მეორეს მხრივ, თხევადი გაგრილება იძლევა ტემპერატურისა და ენერგიის მოხმარების სწრაფ შემცირებას და ხშირად იქმნება დახურულ ეკოლოგიურ ციკლად. პასიურად გაცივებული სისტემები უახლესი ტექნოლოგიით კომპონენტების თვალსაზრისით, რომლებიც მოიხმარენ მნიშვნელოვნად ნაკლებ ენერგიას და მოითმენს მაღალ ტემპერატურას, მომავალში მნიშვნელოვნად გაბატონებული იქნება. ასევე შექმნილია და განლაგებულია მომავალი მონაცემთა ცენტრები უკეთესი ეფექტურობისთვის. ამის კარგი მაგალითია google, facebook და amazon, რომლებმაც იყიდეს მიწა შვედეთში მონაცემთა ცენტრების ასაშენებლად, რადგან უფრო გრილ რეგიონში ნაკლები რესურსია საჭირო სერვერების გაგრილებისთვის. მაიკროსოფტი სულ უფრო უჩვეულო, მაგრამ ძალიან პერსპექტიულ გზას ადგას თავისი project natick-ით, რომელიც იკვლევს წყალქვეშა მონაცემთა ცენტრების განლაგების ვარიანტებს. მონაცემთა ცენტრის უპირატესობები გარანტირებული მოქმედების დრო ყველა აუთსორსინგის მონაცემთა ცენტრი რეგულირდება sla-ებით (მომსახურების დონის ხელშეკრულება არის ვალდებულება მომსახურების მიმწოდებელსა და მომხმარებელს შორის/სერვისის დონის ხელშეკრულებები). მომსახურების მიმწოდებლები ვალდებულნი არიან ხელშეკრულებით დაიცვან sla-ები და გამოიყენონ უახლესი ინფრასტრუქტურა და it სისტემები. მათ ასევე უნდა უზრუნველყონ, რომ დაიცვან წინასწარ განსაზღვრული ხარისხის დონეები, ხოლო შემცირების დრო, რათა თავიდან აიცილონ ფინანსური ჯარიმები. შედეგად, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 96 მონაცემთა ცენტრის სერვისების აუთსორსინგი გარანტირებულია ყველაზე დაბალი შესაძლო შეფერხების დროს ელექტროენერგიის გათიშვის ან სხვადასხვა განაწილების ობიექტების გამო გამოწვეული შეფერხებების დროს. ფიგურა 2 უფრო მაღალი მასშტაბურობა ბიზნესის სისწრაფე შეიძლება დაირღვეს შიდა მონაცემთა ცენტრის შესაძლებლობების არასაკმარისი ან გადაჭარბებული გამოყენების გამო. თუმცა, მესამე მხარის აუთსორსინგით, თქვენ შეგიძლიათ ისარგებლოთ ხარჯების ეფექტურობით, მასშტაბურობით და მოქნილობით, რესურსების და შესაბამისი ინფრასტრუქტურის გამოყოფის გარეშე, ფიქრის გარეშე. უკეთესი მოქნილობა და სიჩქარე ახალი მონაცემთა ცენტრის დაყენება ან თქვენი ამჟამინდელი ცენტრის განახლება შეიძლება იყოს როგორც შრომატევადი (2 წელზე მეტი) და ძვირი. მეორეს მხრივ, მონაცემთა ცენტრის სერვისების აუთსორსინგი გაათავისუფლებს თქვენს ბიზნესს ენერგიისა და კოსმოსური გამოწვევების შესახებ ფიქრისგან. თქვენ ასევე შეგიძლიათ ისარგებლოთ უკეთესი მოქნილობით გაფართოების განხილვისას უზარმაზარი ხარჯების დაზოგვა მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგის ინვესტიცია შესანიშნავი გზაა თქვენი ქვედა ხაზის გასაზრდელად, დაზოგავთ ხარჯებს, რომლებიც დაკავშირებულია აღჭურვილობის შენარჩუნებასთან, it შრომასთან, განახლებასთან, ფიზიკურ სივრცესთან და ზედნადებთან დაკავშირებულ ხარჯებზე. დღეს თქვენ გაქვთ შესაძლებლობა გადაიტანოთ მონაცემთა ცენტრის ოპერაციები ღრუბელში. ეს არა მხოლოდ შეამცირებს თქვენი საკუთრების ღირებულებას, არამედ მინიმუმამდე დააყენებს მომავალ აღჭურვილობაზე დანახარჯებს გაუმჯობესებული შეყოვნება და დაკავშირება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 97 მონაცემთა ცენტრის გაძლიერებული ფუნქციონირებისთვის, თქვენ უნდა დარწმუნდეთ, რომ აუთსორსინგის პროვაიდერს შეუძლია უზრუნველყოს უკეთესი შეყოვნება და კავშირი, როდესაც საქმე ეხება ინტერნეტს და ქსელთან დაკავშირებულ სხვა ამოცანებს. დახვეწილ სერვის პროვაიდერს შეუძლია შემოგთავაზოთ ორივე მრავალჯერადი ოპერატორის შეთავაზებით. თქვენი საწარმო არა მხოლოდ მიიღებს საუკეთესო შეთავაზებას, არამედ თქვენ ასევე შეგიძლიათ აირჩიოთ ქსელის ოპერატორის ვარიანტების ფართო სპექტრიდან გაიზარდა ბიზნეს ფოკუსი მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგის მოდელში ახალი სისტემების აშენების ან it ინფრასტრუქტურის განახლების ტვირთი გადადის სერვისის პროვაიდერზე. ეს თქვენს it მენეჯერებს და cio-ებს( ინფორმაციის მთავარი ოფიცერი) საშუალებას მისცემს, ყურადღება გადაიტანონ თქვენი ორგანიზაციის უშუალო ბიზნეს მიზნების შესრულებაზე. მონაცემთა ცენტრის აუთსორსინგის უარყოფითი მხარეები უსიამოვნო სიურპრიზების შესაძლებლობა ვიდრე აუთსორსორს გააკეთებთ, უნდა გესმოდეთ, რას გადმოსცემს თქვენი კონტრაქტი და გაიგოთ ყველა დეტალი შიგნით. ვინაიდან მონაცემთა ცენტრის გაშვების ღირებულება და დაფარვა შეიძლება განსხვავდებოდეს სერვისის პროვაიდერიდან სერვისის პროვაიდერამდე, შეიძლება იყოს საკმაოდ უსიამოვნო სიურპრიზები ღირებულების, პროგრამული უზრუნველყოფის მფლობელობის ან შეწყვეტის პერიოდის თვალსაზრისით, თუ კონტრაქტის ფარგლებში მკაფიოდ არ არის ნათქვამი. მონაცემთა უსაფრთხოება მონაცემთა უსაფრთხოების გარანტია არის ის, რაც თქვენ უნდა შეამოწმოთ სერვისის პროვაიდერთან ხელშეკრულების გაფორმებამდე. მონაცემთა უსაფრთხოების სათანადო მოცულობის გარეშე, თქვენ კრიტიკულ მონაცემებს შესაძლოა ემუქრებოდეს მავნე პროგრამები, ან კიდევ უფრო უარესი, კორპორატიული ქურდობა! კონტროლის დაკარგვა შიდა მონაცემთა ცენტრის ოპერაციებით, თქვენ გეცოდინებათ, რომ თქვენს სანდო პერსონალს შეუძლია მოგაწოდოთ მორგებული სისტემები, რომლებიც შეესაბამება თქვენს სპეციფიკურ საჭიროებებს. აუთსორსინგის საშუალებით შეიძლება იგრძნოთ, რომ თქვენმა ბიზნესმა დაკარგა კონტროლი თქვენი მონაცემთა ცენტრის მენეჯმენტზე და ხშირად შეიძლება მოგიწიოთ კრიტიკული საკითხების გადაჭრა მხოლოდ ტელეფონით. გამყიდველის გონივრულად არჩევამ შეიძლება გაგათავისუფლოს ასეთი პრობლემების წინაშე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 98 გამყიდველის ჩაკეტვა როდესაც თქვენი ბიზნესი მთლიანად დამოკიდებულია სერვისის პროვაიდერზე, რომელიც ამუშავებს თქვენს მონაცემთა ცენტრს, თქვენ შეიძლება ვერ შეძლოთ რაიმე სხვა გამყიდველის გამოყენება ფულადი ზარალის გარეშე. ამიტომ, ყოველთვის გონივრულია უზრუნველყოთ, რომ თქვენი კონტრაქტი არ ავალდებულებს თქვენ ისარგებლოთ ერთი და იგივე გამყიდველით გაფართოებული დროით და ასევე, რომ მათ საკუთრებაში არსებულ სერვისებს ჰქონდეთ შესაფერისი ჩანაცვლება სხვაგან. დასკვნა პანდემიამ შეცვალა გლობალური ბიზნესის ლანდშაფტი. მასშტაბურობა და ზრდა გახდა გადამწყვეტი ფაქტორები თანამედროვე ბიზნესის სფეროში. მზარდი კონკურენციის პირობებში, მონაცემთა ცენტრები გახდა ბიზნესის სქემის განუყოფელი ნაწილი. ამის თქმით, კომპანიები ფრთხილად უნდა იყვნენ თავიანთი მონაცემთა ცენტრის პარტნიორების არჩევისას. მონაცემები 21-ე საუკუნეში ბიზნესია და, შესაბამისად, თქვენი ბიზნესის უსაფრთხოება და კეთილდღეობა პირდაპირ დამოკიდებულია მომსახურების მიმწოდებელზე ან თქვენს მიერ არჩეულ კოლოკაციურ პარტნიორზე. თქვენთვის ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ იცოდეთ ყველა უახლესი ტექნოლოგია, რომელიც გავლენას ახდენს თანამედროვე მონაცემთა ცენტრებზე. ეს დაგეხმარებათ შეაფასოთ მონაცემთა ცენტრი თქვენი ბიზნესის არჩევის წინ. ჩვენ შევადგინეთ ტექნოლოგიების ტენდენციების სია, რომელიც აყალიბებს მონაცემთა ცენტრების მომავალს. სია დაგეხმარებათ გაიგოთ, თუ როგორ იმოქმედებს ეს ტექნოლოგიები მონაცემთა ცენტრებზე. გამოყენებული ლიტერატურა:  ნუგზარ ყოჩიაშვილი, იოსებ ქართველიშვილი. მონაცემთა ცენტრის არქიტექტურის აგება და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. საერთაშორისო სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია „ინოვაციები და თანამედროვე გამოწვევები 2022“. თბილისი, 2022 წ.  https://www.thesagenext.com/blog/technology-trends-transforming-data-centers  https://www.interxion.com/uk/blogs/data-centre-trends2023#:~:text=automation,gaining%20new%2c%20more%20profound%20insights. abstract https://www.thesagenext.com/blog/technology-trends-transforming-data-centers https://www.interxion.com/uk/blogs/data-centre-trends-2023#:~:text=automation,gaining%20new%2c%20more%20profound%20insights https://www.interxion.com/uk/blogs/data-centre-trends-2023#:~:text=automation,gaining%20new%2c%20more%20profound%20insights georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 99 why are more and more large and mid-sized organizations now considering data center outsourcing? are the pros of it outsourcing overblown? or do organizations want to embrace the trend for the financial and operational advantages that data center management outsourcing offers? unfortunately, a simple yes or no will not be enough to answer the above questions. according to a recent survey of fortune 500 companies by forbes, most it companies now prefer it outsourcing over in-house data center operations due to the advantages that data center outsourcing offers. this includes minimal operational costs, better utilization of infrastructure, access to servers and compute/storage on demand, etc. before you decide to outsource your data center, carefully research your options, analyze your business prospects, and conduct a careful examination of your assets, budgets, and requirements. carefully evaluating the pros and cons of data center outsourcing and how it might affect your business is something you should consider before signing an outsourcing contract. data centers are critical to today's business scene. although their demands have always been on an upward trajectory, the situation created by the covid-19 pandemic has pushed it further. like all other segments in and around it, data center technologies are rapidly changing to achieve a highly optimized and efficient system. therefore, it is very important for you as a business owner to stay up to date with each of these technological changes and trends. after all, they are going to create the future of data centers. advances in technology will help the overall performance of the data center. predictive analytics tools can help security and real-time monitoring teams spot potential problems early and fix them before they impact operational performance. data center ai can highlight areas that could work more efficiently, such as cooling or power consumption. thus, data center composability means creating resources that can work with many different systems. instead of dedicated or narrow-use resources providing only one service, data centers should use resource pools that can contribute to the deployment of different types of workloads, such as storage, networking, or server equipment. likewise, the implementation of composite resources helps to avoid locked capacity in the data center, thereby improving efficiency and throughput. above all, digital transformation will enable data centers to deliver additional value to customers. edge computing will help providers run low-latency workloads with end users, while software virtualization will create more budget-friendly options for multiple workloads. as private and public clouds combine to create more flexible and robust hybrid cloud deployments, companies will leverage technology to do more with less. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 394 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.43 ადგილობრივი ნედლეულის გარდაქმნის პროცესები კლინკერის წარმოების მბრუნავი ღუმელის სისტემაში რეაქტორ-დეკარბონიზატორის გამოყენების გათვალისწინებით ვახტანგ ჩხეიძე უფროსი პროცეს მენეჯერი, ღუმელის ექსპერტ სისტემის პროექტ მენეჯერი, შპს ჰაიდელბერგცემენტ ჯორჯია აბსტრაქტი ცემენტის და კლინკერის წარმოებისთვის ყოველთვის აქტუალური იყო დანახარჯების შემცირება, ნამწვი ჰაერების ანუ ემისიების შემცირება და ხარისხის სტაბილური გაზრდა. თანამედროვე მსოფლიოში co2-ის გამონაბოლქვის შემცირებაზე ყურადღება განსაკუთრებითაა გამახვილებული, გლობალური დათბობის და სხვა ბევრი გარემოს დაცვითი საკითხების აქტუალობიდან გამომდინარე. არსებული გამოწვევებიდან გამომდინარე სადოქტორო ნამუშევრის ძირითად მიზნები იყო:  სველი მეთოდის, გრძელი მბრუნავი ღუმელების მშრალი მეთოდის, რეაქტორდეკარბონიზატორიანი ღუმელით ჩანაცვლება, კლინკერის ხარისხის გაზრდის ან შენარჩუნების პირობებში  კავთისხევის კირქვის კარიერის ამოწურვის გამო, მთავარი ნედლეულის წყაროს ჩანაცვლება  საწვავის რაოდენობის და ჩამჯდარი ნაცრის გავლენის შესწავლა და საუკეთესო ნარევის შერჩევა  ნედლეული კომპონენტების სხვადასხვა მიქსების გამოცდა და საუკეთესო ნარევის დადგენა  ნედლეული ფქვილის და საწვავის კლინკერად გარდაქმნის პროცესის შესწავლა  პუცოლანური დანამატის ტუფის გააქტიურება კლინკერის მაცივარში. სველი მეთოდიდან მშრალ მეთოდზე გადასვლა მოხდა ისე, რომ კლინკერის დაფქვადობა გაიზარდა, კლინკერის სიმტკიცე იგივე ან გაზრდილია შედარებით ნაკლები lsf-ის კოეფიციენტით, სითბური ხარჯი ტონა კლინკერზე შემცირდა 2-ჯერ და წარმადობა გაიზარდა 2-ჯერ (ერთად აღებულ 3 სველ ღუმელთან მიმართებაში). საკვანძო სიტყვები: ცემენტი, კლინკერი, ტუფი, ემისიები, კირქვა, კლინკერის მაცივარი, პუცოლანური მასალა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 395 კავთისხევის კარიერის გადართვით გამოწვეული სირთულეები მოგვარებულ იქნა, სასხორის კირქვასთან ერთად გამამდიდრებლად გამოყენებულ იქნა დედოფლის წყაროს კირქვა რომლის 95%-ზე მეტი კალციუმის კარბონატია. ეს ჩანაცვლება მოხდა ისე, რომ კლინკერის ხარისხზე უარყოფითი გავლენა არ ჰქონია და პირიქით იგივე უფრო მეტად სტაბილური და აქტიური გახადა. ნახშირის და შესაბამისად ნაცრის 2-ჯერ შემცირების შემდეგ ნედლეული ფქვილის ქიმია გადაითვალა ისე რომ კლინკერის ხარისხი იყო იგივე ან გაზრდილი. შესაბამისი გადათვლა ხდებოდა ცდების ყველა ეტაპზე. კლინკერის ახალი მეთოდით გამოწვის პროცესი შესწავლილი და ოპტიმიზირებული იქნა. ნედლეულის და საწვავის გადანაწილების 20 ინდუსტრიული ექსპერიმენტის შედეგად დადგინდა საუკეთესო მიქსები, რომელთა საშუალებით კლინკერის ხარისხი იზრდება ან იგივე რჩება, ხოლო თბური დანახარჯი, საწვავის და ნედლეული ფქვილისგან მიღებული co2-ის ემისიები კი შემცირდა. ყველაზე მნიშვნელოვანი მიღწევა იყო ტუფის თერმული აქტივაცია, რომელიც წარმატებით დამთავრდა უკვე არა მხოლოდ ლაბორატორიული არამედ ინდუსტრიული ექპერიმენტითაც. ინოვაციური იდეის საწყისი ის იყო რომ ფიზიკურად შეკავშირებული წყლის გამოდევნა (გამოშრობა) პუცოლანურ მასალას გაცილებით აქტიურს ხდის და მისი 10%მდე მოხმარება კლინკერთან მიმართებაში არამხოლოდ ინარჩუნებს არამედ ზრდის კიდეც ამ ნარევის სიმტკიცეს კლინკერთან შედარებით. არსებული პუცოლანური მასალის გააქტიურების მეთოდი შესწავლილი იყო ძველი რომაელებისპერიოდიდან მოყოლებული. თუმცა პუცოლანური დანამატის გააქტიურებას სჭირდება არანაკლები თბური ენერგია გასახერებლად ვიდრე კლინკერს და შესაბამისად ისიც გამოყოფს დამატებით co2-ის ემისიებს. ამიტომ სტანდარტული მიდგომით გააქტიურებული პუცოლანური მასალა შედარებით ნაკლებად ამცირებს გამონაბოლქვს, თერმულ და სხვა ხარჯებს, ამასთანავე საჭიროებს მინიმუმ 10 მილიონის ინვესტიციას და მინიმუმ 6 თვიან სამონტაჟო პერიოდს. კლინკერის წარმოების პროცესების სრული შესწავლიდან გამომდინარე გამოიკვეთა სექცია, სადაც ტემპერატურა 600°c-დან 1200°c-მდე მერყეობს და მის შესამცირებლად გარემო ჰაერებს ვიყენებთ. აღნიშნული სექცია არის კლინკერის მაცივარი, სადაც ღუმელიდან გადმოსული 1200-1300°c-ზე გახურებული კლინკერი ხვდება. კლინკერი გაივლის 30 მეტრიან მაცივარს და დაახლოებით 100°c-მდე გაცივდება. ჩვენთვის სასურველი ტემპერატურები ცხელი მხრიდან 5-დან 10 მეტრამდე მონაკვეთში იყო. ცხელი ბოლოდან 10 მეტრის მოშორებით მოხდა მასალის ჩამყრელი ყელის მოწყობა სადაც ტუფის მიწოდება 2 ბრუნ-რეგულირებადი ლენტით და ხვიმირით ხდება. 5% დოზით საწარმოო ექსპერიმენტი წარმატებულად დამთავრდა, მაგრამ ასევე შესაძლებელია პროპორციების გაზრდა 10%-მდე, შემდეგი ცდების პირობებში. ასევე ჩაყრის წერტილის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 396 გადატანა შეიძლება უფრო ცხელი მხარისკენ რაც კიდევ უფრო მეტად გააქტიურებს ტუფს და მოგვცემს საშუალებას გავზარდოთ მისი პროცენტულობა კლინკერში. ყველაზე მნიშვნელოვანია ის, რომ აღნიშნულმა ექსპერიმენტმა საშუალება მოგვცა ვაწარმოოთ 100% კლინკერი 90% ემისიებით და თერმული ხარჯით, რაც გლობალურად წარმოუდგენელი შედეგია. პროექტის განხორციელება ხდება მინიმიმალური დანახარჯებით (200 ათასი ლარი) და რაც მთავარია არ მოითხვოს საწვავით მიღებულ თერმულ ენერგიას, რაც საოპერაციო ხარჯებს და ემისიებს თითქმის ანულებს. მაცივრის აღნიშნული სექცია შეიძლება გამოყენებულ იქნას ნებისმიერი სხვა ცემენტის დანამატი მასალის შრობა-გახურებისთვის. conversion processes of local raw materials considering the use of reactor-decarbonizer in rotary kiln system for clinker production vakhtang chkheidze senior process manager, kiln expert system project manager, llc heidelbergcement georgia abstract in cement and clinker production energy consumption reduction, specific emissions reduction and quality stable increase always has been daily challenge which was addressed in many studies. nowadays, co2 emissions are under special focus since the gas is a main contributor in global warming and many other environmental topics. considering existing challenges, the phd study is addressing following: • revamping from wet process to the new dry line clinker production process • revamping from the old kavtiskhevi quarry to new saskhori quarry • raw meal, kiln feed and clinker quality adjustment after changing the type and amount of the fuel • study of clinkerization process based on the modified design • activation of puzzolanic material – tuff in the clinker cooler clinker production process change from wet process to dry process was performed the way that clinker quality was at least the same but grindability of the clinker was increased with relatively lower lime saturation factor. of course by avoiding drying wet slurry and making heat exchange process more efficient due to more dispersive, powderous material the heat consumption was reduced twice and capacity of the kiln line was doubled. the difficulties caused by switching the kavtishkevi quarry were solved by using saskhori limestone as a main source and dedopsitskaro limestone was used as a sweetener, which contains more than 95% calcium carbonate. this substitution took place in such a way that it did not have a negative impact on the quality of the clinker and on the contrary made it more stable and active. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 397 after reducing coal and thus ash by 2 times, raw flour chemistry was recalculated so that the quality of clinker was the same or increased. appropriate recalculation was done at all stages of trials. the clinker process burning with a new method was studied and optimized. as a result of 20 industrial experiments of raw material and fuel distribution, the best mixes were determined, by means of which the quality of clinker increases or remains the same, while the thermal consumption was reduced as was co2 emissions from fuel and from raw meal. the most important achievement was the thermal activation of tuff (zeolite), which was successfully completed not only in the laboratory but also in the industrial experiment. the origin of the innovative idea was that the drying out of physically bound water makes the puzzolanic material much more active due to created pores. the material usage (with clinker) up to 10% in relation to clinker not only preserves but also increases the strength of this mix compared to clinker. the method of activation of existing puzzolanic material has been studied since the ancient roman period. however, the activation of the puzzolanic additive requires less thermal energy than the clinker, and therefore also emits additional co2 emissions. therefore, the puzzolanic material activated by the standard approach reduces emissions, thermal and other costs relatively less, and also requires an investment of at least 10 million and an installation period of at least 6 months. based on a complete study of the clinker production processes, a section was identified where the temperature ranges from 600°c to 1200°c and we use ambient air to reduce it. this section is a clinker cooler, where clinker heated at temperatures 1200-1300°c is coming out of from the rotary kiln. the clinker is passing a 30-meter cooler and cools down to about 100°c. the temperatures we wanted were 5 to 10 meters from the hot side. 10 meters away from the hot end, a material discharge chute was arranged, where tuff is supplied with transport conveyors and hopper. the production experiment with a dose of 5% was successful, but it is also possible to increase the proportions to 10% in the following trials. also, the feeding point on the clinker cooler roof can be moved to the hotter side, which will further activate the tuff and allow us to increase its percentage in the clinker. the most important is that this experiment allowed us to produce 100% clinker with 90% emissions and thermal consumption, which is an incredible result globally, especially for co2 reduction. the project was implemented with minimal costs (200,000 gel) and, most importantly, does not include the thermal energy obtained with fuel, which almost cancels the operating costs and emissions. this section of the clinker cooler can be studied to use for drying and heating any other cement additive material. key words: cement, clinker, tuff, emissions, limestone, clinker cooler, puzzlanic material georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 304 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.33 theoretical-methodological aspects of intelligence activity and lobbying otari somkhishvili caucasus international university, faculty of social sciences, doctoral educational program in political science, ph.d. student. abstract intelligence activities have deep historical roots, just like the development of the human race. it has a security function since the first state relations, when the social group of category a intended to have power over the social group of category b and control it. in the ancient civilizations, we find the first relations between states, which carried signs of intelligence activity. it was manifested in the period of war or peace by obtaining quick and complete information about the capabilities and intentions of the enemy. in the process of making decisions, the use of information obtained as a result of intelligence activities has become a prerequisite for self-preservation, and later dominance, in the international arena. over the centuries, under the cover of intelligence activities, have been improved the methods of information warfare. in order to gain hegemony, this condition allowed the states to use such methods of struggle against each other as disinformation, propaganda and, most importantly, lobbying. although the term "lobbyism" was first used in the 20th century, we can still find its signs in the ancient period. which allows us to say that lobbying from ancient times to the present day has been the subject of exploitation from foreign intelligence. the analysis of current events in modern international relations shows, that the synthesis of intelligence and lobbying activities (intelligence lobbying) has opened the doors of new opportunities for the states. states which have developed intelligence lobbying at a scientific level are able to achieve their desired goals and dominate the international arena with less expenses. developments of similar events have made intelligence lobbying a vital challenge for the national security of states in transition. balancing the resulting negative effects is possible by the successful work of intelligence and counterintelligence services. keywords: intelligence activity, information warfare, disinformation, propaganda, lobby, intelligence vulnerability, counterintelligence. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 305 at the modern stage, hegemonic states avoid using military force against each other. this circumstance implies the development of alternative methods to maintain the dominant status. states prefer soft power politics to maintain influence, this is explained by the fact that modern international relations are much more complex than they were before the second world war. consequently, today military force is a less profitable tool for achieving political goals. soft power has become a much more effective means of manipulation, pressure and coercion. information war, which is often referred to as a modernist and hybrid fighting method, is the result of soft power policy. however, we must take into account that since ancient times, the protection of one's own strategic information has been of vital importance for the existence of states. the analysis of historical events shows, that over the centuries, victory in the information battle was the primary goal of intelligence activities, which had a great impact on the relations between states, but information is devoid of a function if the system of obtaining, processing and disseminating it does not work perfectly. for centuries, intelligence services have tried to obtain information about the objectives, strategic plans, resources and other important matters of adversary states, but the unsolved task has remained the protection of information of own strategic importance. for example, even in mesopotamia culture, we can find the facts of keeping secret information about battle tactics, military capabilities, food supplies, drinking and irrigation water, natural minerals, and trade routes. xxi century is considered the age of development of information and technology. the development of information technologies contributed to the creation of the "information spatial triad" in the form of information, technical means and society. all of this has led to the vulnerability of information flows, which has further increased the risk of information leakage and the spread of disinformation. although information warfare is typical of soft power politics, it can have just as damaging results as direct combat. for example, it is possible to manipulate the public with excessive information, as well as disinformation and propaganda, the use of such methods in the target state bears the hallmarks of psychological warfare. we can say that information warfare is one of the most important methods of conducting intelligence activities. any kind of information is distinguished by various psychological characteristics, which are directly related to the creation of public thinking and mood. according to "experimental psychology", to get voluminous information from multiple sources seems more convincing and the public considers it reliable. it completely captures the attention of the audience and limits the possibility of receiving alternative information. therefore, in the conditions of information war, quantity has its own quality. the era of globalization has refined the methods of conducting information warfare. the role of intelligence and lobbying activities has significantly increased in international relations. at the modern stage, we can consider lobbying as one of the most important directions of intelligence activities. the lobby rejected hard power in international relations and preferred the use of soft power policy. lobbyism is compatible with all five (political, economic, military, scientific-technical and environmental) directions of intelligence, which can be used in combination to damage the target state. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 306 lobbying can encourage corruption, monopolies, risky deals, money laundering and other harmful activities. intelligence activities under the guise of lobbying activities have especially complicated the ability of states to fight against threats. the combination of intelligence and lobbying has practically given rise to intelligence lobbying, which has kept pace with technological progress and has become more complex than it has ever been. intelligence lobbying is one of the most important methods for damaging penetration into a target state. it is characterized by disinformation, propaganda, the creation of a managed crisis and the use of other harmful methods. intelligence lobbying is carried out by groups subordinate to the opponent state (for example: the corporate sector, political parties, non-governmental organizations, organized criminal groups, etc.), with intelligence operations, which have a political, economic, military, ethnic, religious, and other character. the purpose of the process is to influence the political-economic campaigns initiated by the legislative and executive authorities, which is achieved by legal (for example, monetary contribution, charity, etc.) and illegal ways (for example, bribery, compromating, coercion, etc.). the infiltration of the ruling and opposition parties by the intelligence lobby groups practically subjected the political, economic, military, scientific-technical and ecological spaces of the target states to intelligence lobbying. opinions are supported by the activities of lobby groups of armenia, israel and china in the united states of america. their success was determined by the establishment of a coordinated system of information exchange with their own states, which would have been impossible without the participation of intelligence services. observing the cases of armenia, israel and china allows us to highlight the main trends that characterize intelligence lobbying activities:  the strength of the state depends on the success of intelligence and counter-intelligence activities, including its dominate in the international arena;  it does not matter the states are in strategic partnership or in hostile attitude, they constantly use intelligence lobbying activities to obtain strategic information;  on the one hand, intelligence lobbying has a positive effect for the intelligence state. the use of this method in the international arena contributes to the dominance of the spying state. on the other hand, it damages the national interests of the target state, which may lead to the collapse of state institutions;  states lobbying activities are successful when special intelligence services are involved in the process. it is implemented under the conditions of soft power policy and poses a threat to the national security of the target states;  bypassing the law, lobbying activities are highly likely to be related to the intelligence activities of foreign states. in this way, it is possible to encourage organized criminal activities, which in practice are seen as crimes against the state; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 307  intelligence lobbying can be excluded by legislative control of the process. as well as the prevention of dangers by the counter-intelligence service. it is important to involve representatives of different scientific fields in this process; references 1. d. kukhalashvili, t. endeladze, o. somkhishvili "aspects of information warfare and lobbying, intelligence and counter-intelligence activities", technical university publishing house, tbilisi 2021 pp. 36-43. 2. d. kukhalashvili, o. somkhishvili, " the intelligence character of international sanctions and lobbying", tbilisi 2022, pp. 17-23. 3. ernesto dal bó, pablo hernández-lagos, sebastián mazzuca, “the paradox of civilization: preinstitutional sources of security and prosperity” university of california, american political science review 2021, pp. 4–9. 4. d. mchedlidze, "information war" 22.10.2009, http://www.media.ge/ge/portal/news/26362/ (verified on 10.11.22). 5. shafritz, j. m. „the dictionary of public policy and administration. boulder“, colo: westview press, 2004, pp.125-127. 6. n. (nigel) van den berg, “the armenian lobby in the us: the successes (and limitations) of the grassroots approach”, radboud university 2017, pp. 9-13. 7. ismayil maharramov, “the role of armenian lobby in us foreign policy decision making of recognizing the armenian genocide”, policy memo, 2021, pp. 2-5. 8. julien zarifian, „the armenian-american lobby and its impact on u.s. foreign policy“, 2014, pp. 7-15. 9. robert c. lieberman, „the "israel lobby" and american politics“ vol. 7, no. 2, 2009, pp.235. 10. john mearsheimer, stephen walt, „the israel lobby“, vol. 28 no. 6.23 march 2006, pp. 9-11. 11. sadek meriem dalila, „the american jewish lobby’s method of influence on american politics“, vol: 11 no :01, 2022, pp. 457-459. 12. stefanie weil, „lobbying and foreign interests in chinese politics“, 2017, pp. 3-8. 13. joyce mao, “asia first no such thing: the china lobby", june 2015, pp. 44. http://www.media.ge/ge/portal/news/26362/ https://univ-poitiers.academia.edu/julienzarifian https://www.lrb.co.uk/contributors/john-mearsheimer https://www.lrb.co.uk/contributors/stephen-walt https://www.lrb.co.uk/the-paper/v28/n06 https://www.researchgate.net/profile/stefanie-weil georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 308 სადაზვერვო საქმიანობისა და ლობიზმის თეორიულ მეთოდოლოგიური ასპექტები ოთარი სომხიშვილი კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, სადოქტორო საგანმანათლებლო პროგრამა პოლიტიკურ მეცნიერებებში, დოქტორანტი აბსტრაქტი სადაზვერვო საქმიანობას ისეთივე ღრმა ისტორიული ფესვები გააჩნია, როგორიც კაცობრიობის განვითარებას. მან უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ფუნქცია შეიძინა ჯერ კიდევ პირველ სახელმწიფო წარმონაქმნთა ურთიერთობებში, როდესაც ერთმა სოციალურმა ჯგუფმა მეორეზე ძალაუფლების განზოგადება და მასზე კონტროლის მოპოვება განიზრახა. უძველეს ცივილიზაციებში ვხვდებით პირველ სახელმწიფოთა ურთიერთობებს, რომელიც ხასიათდებოდა სადაზვერვო საქმიანობის ნიშნების შემცველი მოქმედებებით. ეს უკანასკნელი გამოხატული იყო ომისა თუ მშვიდობის პერიოდში მოწინააღმდეგის შესაძლებლობების, განზრახვების შესახებ დროული და სრულყოფილი ინფორმაციის მოპოვების მცდელობით. სანდოობით გამორჩეულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით უძველეს სახელმწიფოებს პოლიტიკურ, ეკონომიკურ თუ სამხედრო მიმართულებებზე ლავირების საშუალება ეძლეოდათ. გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში, სადაზვერვო საქმიანობის შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის გათვალისწინება, საერთაშორისო ასპარეზზე თვითგადარჩენის, შემდგომ კი დომინაციის საწინდარი გახდა. სადაზვერვო საქმიანობის საფარქვეშ, საუკუნეების განმავლობაში იხვეწებოდა ინფორმაციული ომის მეთოდები. ეს საქმიანობა სახელმწიფოებს საშუალებას აძლევდა ჰეგემონის სტატუსის მოსაპოვებლად ერთმანეთის წინააღმდეგ გამოეყენებინათ ბრძოლის ისეთი მეთოდები, როგორიცაა დეზინფორმაცია, პროპაგანდა, ლობირება და სხვა. მიუხედავად იმისა, რომ ტერმინი „ლობიზმი“ პირველად მე-20 საუკუნეში გაჟღერდა, ლობისტური საქმიანობის ნიშნებს ჯერ კიდევ ანტიკურ პერიოდში ვხვდებით, რაც იმაზე მიანიშნებს, რომ ლობიზმი უძველესი პერიოდიდან დღემდე ხასიათდება სადაზვერვო მოწყვლადობით. თანამედროვე საერთაშორისო ურთიერთობებში მიმდინარე პროცესების ანალიზი აჩვენებს, რომ სადაზვერვო და ლობისტური საქმიანობის სინთეზმა, ანუ სადაზვერვო ხასიათის ლობიზმმა ახალი შესაძლებლობების კარი გაუღო სახელმწიფოებს. მაღალგანვითარებული სახელმწიფოები, რომლებსაც სადაზვერვო საქმიანობის ეს მიმართულება მეცნიერულ დონეზე აქვთ აყვანილი, ნაკლები დანახარჯებით ახერხებენ სასურველი მიზნების მიღწევას და საერთაშორისო ასპარეზზე დომინირებას. მოვლენების მსგავსი სცენარით განვითარებამ, სადაზვერვო ხასიათის ლობიზმი, გარდამავალი სტატუსის მქონე სახელმწიფოების ეროვნული უსაფრთხოების სისტემებისთვის, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად აქცია. მასთან გამკლავება, როგორც მყარი სადაზვერვო, ისე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 309 კონტრსადაზვერვო სამსახურების აქტიური და წარმატებული საქმიანობით არის შესაძლებელი. საკვანძო სიტყვები: სადაზვერვო საქმიანობა, ინფორმაციული ომი, დეზინფორმაცია, პროპაგანდა, ლობიზმი, სადაზვერვო მოწყვლადობა, კონტრდაზვერვა. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 14 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.02 ბიოპრეპარატ „ბიოკატენას“ გავლენა პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს სოკო fusarium-ზე გულიკო დვალი1, ლეილა ზვიადაძე2 , მაია კობახიძე3 , ნაილი ლომთაძე4 , კარლო კიკორია5 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი ბიოლოგიურ მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ცენტრის მეცნიერი თანამშრომელი; 3მკვლევარი; 4მკვლევარი; 5ბიოაგრო მცენარეთა ბიოლოგიური დაცვის ცენტრის დირექტორი აბსტრაქტი სტატიაში მოცემულია საქართველოში წარმოებული ბიოპრეპარატ „ბიოკატენას“ გავლენა პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს პათოგენ სოკო ფუზარიუმზე. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ბიოპრეპარატის მოქმედებით შემცირდა ფუზარიუმის რაოდენობა, როფორც მცენარის ფესვზე, ასევე რიზოსფეროში. მიღებულ იქნა მცენარე კარგად განვითარებული ფესვთა სისტემით და ჯანსაღი ღეროთი. საკვანძო სიტვები: ბიოპრეპარატი, ბიოკატენა, ფუზარიუმი, რიზოსფერო, ფესვი. შესავალი ფუზარიოზი ფართოდ გავრცელებული საშიში სოკოვანი დაავადებაა, რომლითაც მცენარე ავადდება განვითარების ყველა ფაზაში. ფუზარიოზი ვითრდება ნიადაგში; დაავადება მცენარეში ფესვის და ფესვის ყელის ლპობით მჟღავნდება. დაავადებული ქსოვილი მუქდება, ღერო წვრილდება, ფოთლები ყვითლდება, რის შედეგად მცენარე იღუპება. ფუზარიოზის გამომწვევია სოკო ფუზარიუმი, რომელიც ფაკულტატი პარაზიტია. ნიადაგიდან მცენარეში ფესვის ყელიდან იჭრება ქერქში, გაივლის ღეროს ქსოვილში და ფოთლამდე აღწევს.ფოთლები ჭკნება. დარჩენილი ფოთლების კიდეები წყლიანი ხდება, ხოლო ცალკეული ფოთლის მონაკვეთი მკრთალი მწვანე, ან ღია ყვითელი. ყუნწი სუსტდება და ფოთლები ღეროს გასწვრივ ეკიდება. +160c ტემპერატურაზე დაავადებული მცენარე სწრაფად იღუპება. ამ დროს სოკო გამოყოფს ტოქსინს, რომელიც იწვევს უჯრედის ქსოვილის დაშლას, ფესვის ლპობას, ტოტების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 15 გამუქებას და გახმობას. ჰაერის ტენიანობის გაზრდის დროს ფოთლის ზედაპირზე წარმოიქმნება ნაზი, თეთრი ფიფქი. სოკო ფუზარიუმი დიდხან ინახება ნიადაგში, მცენარის ქსოვილებში. ფუზარიული ჭკნობის დროს მცენარის ტურგორი ეცემა, რაც იმით არის განპირობებული, რომ ფუზარიუმი იწვევს ჭურჭელ-ბოჭკოვანი კონების დაცობას გუმოსმაგვარი ნივთიერებით. ფესვები ლპება, ფოთლებზე ჩნდება ყვითელი ფერის ლაქები. ფუზარიუმი ინვითარებს მრავალუჯრედიან დატოტვილ მიცელიუმს, როგორც მაკრო, ისე მიკრო სპორებს. მიკროსპორები ერთუჯრედიანია, იშვიათად ორუჯრედიანი, მოგრძოოვალური, ცილინდრული ან ოდნავ მოხრილი. სოკო, რომელიც ნიადაგში ცხოვრობს და აქვს ფუზარიოზული ჭკნობის უნარი ნიადაგში მრავალი წლის განმავლობაში ინარჩუნებს ცხოველმყოფელობას. სოკოს სპორის გამრავლება ნაკვეთიდან ნაკვეთში შიძლება მოხდეს დაავადებული ნიადაგის შერევით, დაავადებული მცენარეული ნარჩენებით, ქარის საშუალებით ნიადაგის ნაწილაკების გადატანით და სარწყავი წყლის წვეთით. იგი სწრაფად ვითარდება მაღალ ტემპერატურაზე. უკანასკნელ წლებში მცენარეთა დაცვის მიზნით ფუნგიციდების გამოყენებამ გამოიწვია სასარგებლო მიკროორგანიზმების შემცირება, ამიტომ ნიადაგის მიკრობიოლოგიური შედგენილობის გაუმჯობესებისათვის პათოგენების წინააღმდეგ საჭირო გახდა ბიოპრეპარატების გამოყენება. მეცნიერებმა შეიმუშავეს და დანერგეს ბიოლოგიური ბრძოლის საშუალებები, კერძოდ ბიოპრეპარატები, რომელთა შემადგენლობაში შემავალ აქტიურ ნივთიერებებს წარმოადგენენ მიკროორგანიზმები და მათი მეტაბოლიტები, რადგან სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტის ხარისხის დაქვეითება უმეტესად გამოწვეულია ქიმიური პრეპარატებით. ფუზარიოზული ჭკნობის წინააღმდეგ გამოყენებული იქნა ბიოპრეპარატი „ბიოკატენა“, რაც ერთ-ერთ აქტუალურ საკითხს წარმოადგენს გარემოს გაჯანსაღების და ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტის მისაღებად [1] ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა პომიდვრის ფესვისა და რიზოსფეროს მიკროფლორის შესწავლა, ფესვის ლპობის გამომწვევი პათოგენი სოკო ფუზარიუმის გამოყოფა და მის წინააღმდეგ საქართველოში მცენარეთა ბიოლოგიური დაცვის ცენტრის მიერ წარმოებული ბიოპრეპარატ ‘ბიოკატენას’ გამოყენება და გავლენის შსწავლა, რომლის შემადგენლობაში შემავალ აქტიურ ნიბთიერებას წარმოადგენს სოკო trichoderma lignorum-ი და მისი მეტაბოლიტები. ობიექტი და მეთოდი ცდები ტარდებოდა მარნეულის რაიონის სოფ. წერეთელში არსებულ კერძო ფერმერულ მეურნეობაში. საცდელად აღებული იყო პომიდვრი სჯიში „სლივკა ტორკოელი“. გამოკვლეულ იქნა, როგორც დაუმუშავებელი ისე დამუშავებული ჩითილებით დარგული ნიადაგი. შესწავლილ იქნა მიკროფლორა ბაქტერიები, აქტინომიცეტები, სოკოები, მათ შორის პათოგენი სოკოები, ფესვის ლპობის გამომწვევი სოკო ფუზარიუმი (საერთო რაოდენობა), მ.ა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 16 ლიტვინოვის მეთოდით [2]. მიკრობთა კულტივირებისათვის გამოყენებული იყო ხელოვნური და ბუნებრივი საკვები არეები ჩაპეკი და კარტოფილი. ანალიზები ტარდებოდა განზავების მეთოდით [3]; განზავება 10-2; 10-3; მიკრობთა საერთო რაოდენობას ვანგარიშობდით ათასობით 1გ აბსოლუტურად მშრალ ნიადაგზე. გამოყოფილ იქნა პათოგენი სოკოების სუფთა კულტურები და მოხდა მათი იდენტიფიკაცია. შესწავლილ იქნა კულტურალური, მორფოლოგიური და ფიზიოლოგიური თვისებები. სოკო ფუზარიუმის წინააღმდეგ გამოვიყენეთ ბიოპრეპარატი ბიოკატენა. ხელსაყრელი ფონის შესაქმნელად ნიადაგში შევიტანეთ მიკრო და მაკრო ელემენტების შემცველი სასუქი „ორგანიკა“. შედეგები და მათი განხილვა შევისწავლეთ საცდელად აღებული ნიადაგის მიკროფლორა და კლიმატურ-ნიადაგობრივი პირობები, რადგან ბიოპრეპარატი პათოგენებზე მაშინ ახდენს მნიშნელოვან გავლენას, როდესაც მასშ შმავალი მიკროორგანიზმების მოქმედებას ხელს უწყობს კლიმატურნიადაგობრივი პირობები. საკვლევი ნიადაგი რუხი ყავისფერია, რომელიც ხასითდება სუსტი ტუტე რეაქციით და ჰუმუსის დაბალი შემცველობით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 120c , ხოლო ტემპერატურის მაქსიმუმი 400c. ნალექების რაოდენობა 490-550მმ-ია. ნალექემის მაქსიმუმი მაისის თვეშია [4]. ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ დაუმუშავებელი ნიადაგის მიკროფლორა დიდი რაოდენობით შეიცავს პათოგენ სოკოებს. დომინანტ პათოგენს წარმოადგენს ფესვის ლპობის გამომწვევი სოკო, რომელიც იდენტიფიკაციით კულტურალური, მორფოლოგიური და ფიზიოლოგიური თვისებების შედეგად მიეკუთვნება ფუზარიუმს. ცხ. 1. სურ. 1. დაუმუშავებელი ნიადაგის მიკროფლორა (ათასობით 1გ აბსოლუტურად მშრალ ნიადაგში) ცხ.1. ნიმუშის აღების ადგილი ბაქტერიები აქტინომიცეტები სოკოები ფუზარიუმი საერთო რაოდ. დაუმუშავებელი ნიადაგი 180 000 210 000 280 000 მათ შორის პათოგენი 230 000 200 000 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 17 სურ. 1. სოკოების საერთო რაოდენობა სოკო ფუზარიუმი ნიადაგის მიკროფლორის შესწავლის შემდეგ საცდელ ნაკვეთზე (0,5 ჰა) დავრგეთ პომიდვრის ჩითილი. ცდის დაწყების წინ (პომდვრის ჩითილის დარგვამდე) ბიოპრეპარატისათვის ხელსაყრელი ფონის შესაქმნელად ნიადაგში შევიტანეთ 2%-იანი ორგანიკის ხსნარი, რომელიც უნივერსალური სასუქია და შეიცავს მაკრო და მიკრო ელემენტებს. დარგვის წინ ჩითილის ფესვი ამოვავლეთ ბიოკატენას 2%-იან ხსნარში, ხოლო დარგვის შემდეგ ფოთლებს შევასხურეთ ბიოკატენას 1%-იანი ხსნარი. ჩითილების გამოკვება ხდებოდა 15-20 დღის ინტერვალით (ყოველ 100ლ წყალში 1ლ ბიოკატენა). საკონტროლოდ აღებული გვქონდა დაუმუშავებელი ნიადაგი და ჩითილი. ნიმუშები აღებულ იქნა პომიდვრის განვითარების ყვავილობის ფაზაში. აღმოჩნდა, რომ ფესვის ლპობის გამომწვევი ფუზარიუმი და პათოგენების საერთო რაოდენობა მეტი იყო დაუმუშავებელ ნიადაგში. ცხ. 2. სადაც განვითარდა ფუზარიოზული ჭკნობა, რაც გამოწვეული იყო ფუზარიუმის მიერ ჭურჭელ-ბოჭკოვანი კონების დაზიანებით, გამტარ კონების დაცობით, რამაც შეაფერხა პომიდვრის ღეროში და ფოთლებში წყლის მიწოდება, მცენარეში დაეცა ტურგორი და დაჭკნა, ფესვები დაავადდა და გაშავდა, ნაყოფის ზრდა შეფერხდა, რაც კარგად ჩანს სურათზე (სურ.2) სურ. 2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 18 ბიოპრეპარატ ბიოკატენას გავლენა პათოგენებსა და ფესვის ლპობისგამომწვევ სოკო ფუზარიუმზე (ათასობით 1გ აბსულუტურად მშრალ ნიადაგში) ცხ. 2. ნიმუშების აღების ადგილი პათოგენები ფუზარიუმი საეთო რაოდენობა ფესვი რიზოს ფერო საეთო რაოდენობა ფესვი რიზოს ფერო საკონტროლო დაუმუშავ. ნიადაგი 260 140 120 120 65 55 ბიოკატენით დამუშავებ. ნიადაგი 69 36 33 35 24 11 როგორც ცხრილიდან (ცხ. 2.) ჩანს ბიოპრეპარატ ბიოკატენათი ნიადაგის და მცენარის დამუშავებამ მკვეთრად შეამცირა პათოგენი სოკოების და ფუზარიუმის საერთო რაოდენობა, როგორც ფესვზე ,ისე რიზოსფეროში, მივიღეთ მცენარე ძლიერი ფესვთა სისტემით და კარგად განვითარებული ღეროთი, ფოთლებით და ჯანსაღი ნაყოფებით (სურ. 2), რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ბიოკატენა, რომლის შემადგენლობაში შედის სოკო trighoderma lignorum-ის აქტიური მეტაბოლიტები პომიდვრის დაავადების გამომწვევ პათოგენებზე და მცენარის ფესვის ყელის ლპობის გამომწვევ სოკო ფუზარიუმზე მოქმედებს, როგორც ძლიერი ანტაგონისტი. აღსანიშნავია ისიც, რომ ბიოკატენათი დამუშავებულ ვარიანტში ბაქტერიების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 19 და აქტინომიცეტების საერთო რაოდენობა მეტი აღმოჩნდა დაუმუშავებელ ნიადაგთან შედარებით, რაც ხელს უწყობს პომიდვრის ფესვთა სისტემის დაცვას ლპობისა და ინფექციისაგან. (სურ. 3) სურ. 3 დასკვნა ამრიგად, ჩვენს მიერ ჩატარებული კვლევის საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ: მარნეულის რაიონის ნიადაგურ-კლიმატური პირობებისათვის პომიდვრის „სლივკა ტორკოელის“ ბიოპრეპარატ ბიოკატენათი დამუშავებით მკვეთრად შემცირდა როგორც პათოგენი სოკოების, ისე ფუზარიუმის რაოდენობა, რამაც განაპირობა ჯანსაღი ნიადაგი და მიღებულ იქნა პომიდორი ფუზარიოზული ჭკნობის ნაკლები დანაკარგებით. ლიტერატურა биологическая защита растений. м.в. штерншис, ф.у. джалилов и др. .ст.18-22. м. ,,колосс,, 2004. литвинов м.а. методы изучения почвенных микроскопических грибов. изд. ,,наука,, ст. 282-290. ленинград 1969 ю.м. возняковская „микрофлора растений и урожай“ . изд. „колос“ ст.173-174 ленинград, 1969 საქართველოს ნიადაგები. ატლასი. თბილისი, 2015 биологическая защита растений. м.в. штерншис, ф.у. джалилов и др. .ст.18-22. м. ,,колосс,, 2004. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 20 the effect of the biopreparetion “biocatena” on tomato root and rhizosphere fungus fusarium guliko dvali 1, leila zviadadze2, m.kobakhidze3, naili lomtadze4, karlo kikorya5 1biotechnology center, georgian technical university. senior researcher doctor of biology; 2biotechnology center, georgian technical university. researcher; 3researcher; 4researcher; 5direqtor of the center for biologikal protection of bioagro plants abstract the article presents the effect of biopreparation "biocatena" produced in georgia on the root and rhizosphere pathogen fusarium. as a result of the research, it was determined that the amount of fusarium was reduced by the action of the biopreparation, both on the root of the plant and in the rhizosphere. a plant with a well-developed root system and a healthy stem was obtained. keywords: biopreparation, biocatena, fusarium, rhyzosphere, root. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 303 georgian scientists vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.38 the spectrum of diseases in hospitalized frequently ill children irine korinteli, irma korinteli tbilisi state medical university, child and adolescence medicine department, tbilisi, georgia background: frequent illness in children is a very common problem in preschool and early childhood, and they are often referred to pediatricians. especially respiratory diseases are the cause of frequent morbidity in children. children with a history of recurrent or unusual infections present a diagnostic challenge/1/. detection of etiology is very important for achieving appropriate diagnosis and treatment of these patients/6/. frequent childhood morbidity includes eight or more documented respiratory tract infections per year in preschool children and six or more in children over three years of age/4/; remarkable morbidity with non-specific infectious agents; the presence of rare complications; and permanent laboratory changes /2/, recurrent infections in children are a cause for concern/3/. it is estimated that a total of 10–15% of children experience recurrent respiratory tract infections/4/. recurrent respiratory tract infections are very common in children and a major challenge for pediatricians/5/. frequent morbidity in pediatric patients represents a heavy financial burden for public and private insurance systems /7/. the majority of re hospitalized children are treated with antibiotics in the hospital, which increases the risk of antimicrobial resistance. /8/. frequent morbidity in children may be associated with an inborn error of immunity; therefore, timely diagnosis is crucial /6/. based on the above, it is appropriate to determine the spectrum of frequently hospitalized patients. the aim of our study was to determine the spectrum of frequent illnesses in hospitalized pediatric patients. methods: the study was retrospective and randomized. the data of pediatric patients hospitalized at tbilisi state medical university's g. zhvania pediatric academic clinic from december 2018 to december 2019 was studied. we randomly selected every third patient from the total number. among them was separated the data of patients who were hospitalized two or more times during the past year and detected the spectrum of disease and length of stay in hospital. microsoft excel software was used for data processing. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 304 results: from a total of 678 patients, 226 inpatients' medical data were randomly selected (every third). the age of selected patients was 1 month to 5 years; males were 118/52,2%/ and females were 108/47,7%/. among them, all 47 /20.7%/ patients were re-hospitalized. 30/63.8%/ was hospitalized two times, and 17/36.1%/ had more than two hospitalization. respiratory infections were most often reason for repeated referrals. 35/15,4%/ of cases; next place urinary tract infection: 12/5,5%/ of cases and coexisting conditions 14/6,1%/. information of re-hospitalized patients, based on diagnoses and coexisting conditions are included in table n1. table n1. information of re-hospitalized patients, based on diagnoses and coexisting conditions n diagnose quantity %/ from 226/ 1. acute upper respiratory infection 4 1,7% 2. acute bronchitis 7 3,0% 3. acute bronchiolitis 11 4,8% 4. acute tonsillitis 5 2,2% 5. pneumonia 8 3,5% 6. urinary tract infection 12 5,5% 7. coexisting conditions 14 6,1% the majority of re-hospitalized patients (29/61,7%) were treated in the intensive care unit. the length of stay in the clinic of the majority of re-hospitalized patients (32/68,0%) was 7-9 days. co-existing diseases were identified with acute bronchiolitis, pneumonia, and urinary tract infections, in particular • atrial septal defect: 6/54,5% of cases; re hospitalization with bronchiolitis • ventricular septal defect: 3/37,5% of cases; re hospitalization with pneumonia • congenital vesico-uretero-renal reflux (5/41.6%) cases re hospitalization with urinary tract infection. discussion: we studied the spectrum of disease in frequently hospitalized children. according to our data, 1/5 of patients admitted to pediatric clinics during one year were rehospitalized. among re-hospitalized patients, two times more hospitalizations are noteworthy. the most frequent reason for repeated hospitalization is respiratory infections. our data is the same as that of another authors /3,4,5/. a significant number of re-hospitalized patients are treated in intensive care unit. for repeatedly hospitalized patients, the duration of treatment in the clinic is prolonged. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 305 a high rate of repeat referrals may indicate some gaps in the healthcare system and has a negative impact on the economic development of the country. conclusions: a frequency of two or more hospitalizations within one year is noteworthy. recurrent respiratory tract infections are the most common cause of morbidity. in the case of repeated infections, the length of stay in the hospital is prolonged. the high frequency of repeated referrals indicates the existence of a likely immunodeficiency condition in the children's population. it is recommended to produce more clinical research in this direction, and it is very important to select a group of children who may have primary immunodeficiency key words: children; recurrent infections; spectrum of diseases references: 1. ballow m .approach to the patient with recurrent infections./clin rev allergy immunol. 2008;34(2):129. 2. seidel mg, kindle g, gathmann b... the european society for immunodeficiencies (esid) registry working definitions for the clinical diagnosis of inborn errors of immunity. j allergy clin immunol pract 2019; 7: 1763–1770. 3. hernandez-trujillo vp approach to children with recurrent infections. immunol allergy clin north am. 2015;35(4):625. epub 2015 sep 4. 4. gerard pasternak, aleksandra lewandowicz-uszy ska, barbara królak-olejnik. recurrent respiratory tract infections in children/pol merkur lekarski. 2020 aug 22;49(286):260-266. 5. e nazzari 1, s torretta, l pignataro, p marchisio, s esposito. role of biofilm in children with recurrent upper respiratory tract infections/eur j clin microbiol infect dis. 2015 mar;34(3):421-9. 6. s yousefzadegan , m tavakol , h abolhassani , a nadjafi, s mansouri , r yazdani, g azizi, b negahdari, n rezaei, a aghamohammadi.. systematic investigation for underlying causes of recurrent infections in children: surveillance of primary immunodeficiency/ eur ann allergy clin immunol. 2018 mar;50(2):72-80. 7. taha ahmed, xu huiping, ahmed roaa… medical and economic burden of delirium on hospitalization outcomes of acute respiratory failure: a retrospective national cohort, medicine 102(2): p e32652, january 13, 2023 8. yingfen hsia, brian r lee, ann versporten… use of the who access, watch, and reserve classification to define patterns of hospital antibiotic use (aware): an analysis of paediatric survey data from 56 countries, the lancet global health, volume 7, issue 7, july 2019, pages e861-e871. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 306 , , : , . , . . : . 2018 2019 . . : 678 226 . 47 /20,7%/ . (35/15,4%), (12/5,3%). (29/61,7%) . (32/68,0%) 7-9 . : . . . : , , . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 359 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.39 ტრანსფორმირებადი ელემენტებით აღჭურვილ საავტომობილო გვირაბში ხანძრის განვითარების ანალიზი რიცხვითი მოდელირების მეთოდით ასოც. პროფ. ზაზა ხოკერაშვილი*, პროფ. ნანა მაჭავარიანი*, ასოც. პროფ. ნინო არუდაშვილი* დოქტორანტი დავით ცანავა* * შრომის დაცვისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის დეპარტამენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო როგორც ცნობილია, საავტომობილო ტრანსპორტის გვირაბებში ინიცირებული და განვითარებული ძლიერი ხანძრებისას, სადაც გრძივი სავენტილაციო სისტემები გამართულად ფუნქციონირებენ, დგება ისეთი მომენტი, როდესაც მექანიკური ვენტილაციით აღძრული ჰაერის ნაკადები ვეღარ ახდენენ გავლენას წვის შედეგად ფორმირებულ წევის ძალებზე და განვითარებულ ნაკადებზე. ამის შედეგად გვირაბის ორივე მხარეზე ჰაერის დაკვამლიანება იმდენად ინტენსიურად მიმდინარეობს, რომ აღნიშნული გარემო ადამიანის სიცოცხლისათვის პრაქტიკულად გამოუსადეგარი ხდება. ხანძრის ასეთი სცენარისას, საგანგებო ვითარებაში აღმოჩენილი ადამიანების გადარჩენის ერთადერთი საშუალება სახიფათო სივრციდან ორგანიზებული და დროული თვითევაკუაციაა [1]. აღნიშნულის წარმატებით განხორციელების განმაპირობებელად თვითევაკუაციის დროის ხანგრძლივობა განიხილება. ბუნებრივია, რომ საევაკუაციო დროის გახანგრძლივება დადებითად აისახება ადამიანების გადარჩენის შესაძლებლობებზე. აღწერილ ვითარებაში, ტრანსფორმირებადი სისტემების მოქნილი ელემენტების (მოქნილი სავენტილაციო ცეცხლგამძლე ბარიერების) ეფექტურად გამოყენება საშუალებას იძლევა, მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს საევაკუაციო დროის გახანგრძლივებაზე. აღნიშნული სისტემების ფუნქციონირების ეფექტურობის ხარისხის დასადგენად განვახორციელეთ საავტომობილო გვირაბში სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრების რიცხვითი მოდელირება fds პროგრამულ გარემოში სასრული მოცულობების მეთოდის გამოყენებით [24], რომელიც უფრო ადრე წარმატებით იქნა გამოყენებული სატრანსპორტო გვირაბებში მოძრავი შემადგენლობის დგუშის ეფექტის შესასწავლად და ვენტილაციის ტექნოლოგიური პარამეტრების დასადგენად. შევირჩიეთ საავტომობილო გვირაბი, რომელშიდაც მოქმედებს სტანდარტული გრძივი სავენტილაციო სისტემა. ამოცანაა გრძივი სქემის პირობებში ნამწვი აირების გავრცელების შეფერხება საევაკუაციო გზაზე. გვირაბის სიგრძე განისაზღვრა 400 მით, განივიკვეთის ფართობი 42 მ2-ით. მოდელირების ხანგრძლივობა 190 წმ-ით. სასრული მოცულობის კონტურის მინიმალური ზომები 0,25 x 0,25 x 0,25 მ, ხოლო მაქსიმალური 0,5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 360 x 0,5 x 0,5 მ. აღნიშნული რიცხვითი მაჩვენებლებით მიღწეული იქნა სასაზღვრო პირობების ეფექტური დაცვა დამოდელებულ ამოცანებში. ინიცირებული ხანძრის კერა მდებარეობს გვირაბის ცენტრში, იატაკიდან 0,1 მ სიმაღლეზე, რომლის ფართობი მოდელირების სხვადასხვა ამოცანებში განისაზღვრა 10-15 მ2-ით. წვის პროცესის რეაგენტად გამოყენებული იყო მ 27 პოლიურეთანი, მოდელირება განხორციელდა ხანძრის 5, 10, 15, 20, 30, 50 მგვტ სიმძლავრეებისათვის, ორი პირობით: 1. როცა საავტომობილო გვირაბში არ ფუნქციონირებს მოქნილი ტრანსფორმირებადი სისტემები, 2. როცა საავტომობილო გვირაბში მოქნილი ტრანსფორმირებადი სისტემები აქტივირებულია და გადაკეტილი აქვს გვირაბის განივი კვეთის 50%. მოდელირების შედეგად გამოიკვეთა იმ მახასიათებლების ცვალებადობა, რომლებიც გავლენას ახდენენ ადამიანების ჯანმრთელობასა და სიცოცხლისუნარიანობაზე და გვირაბის უსაფრთხოებასა და მდგრადობაზე. დადგინდა, რომ მოქნილი სავენტილაციო ცეცხლგამძლე ბარიერების გამოყენების შედეგად შესაძლებელია ნამწვი აირების გავრცელების შეფერხება, რითაც მოსალოდნელია ევაკუაციის ეფექტურობის ამაღლება სიცოცხლის გადასარჩენად. შესრულებული კვლევების მიხედვით დადგინდა, რომ გვირაბში განვითარებული 50 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის შემთხვევაში, 180 წმ-ის შემდეგ, 60 0c ტემპერატურის იზოთერმა ხანძრის კერიდან ორივე მხარეზე ვრცელდება 75 მ მანძილზე და „ეშვება“ თითქმის იატაკის დონეზე, გავრცელების ვერტიკალური სიმაღლე ამ შემთხვევაში შეადგენს 0.5 მ იატაკის დონიდან. მოქნილი სავენტილაციო ცეცხლგამძლე ბარიერების მოქმედების შემთხვევაში გავრცელების ვერტიკალური სიმაღლე იატაკიდან 2.5 მ-მდე იზრდება და ტემპერატურული ფაქტორი პრაქტიკულად უსაფრთხო ხდება. ამგვარად, დადგინდა 60 0c კრიტიკული იზოთერმის გავრცელება ხანძრის კერიდან დაშორების მიხედვით გვირაბის ჰორიზონტალურ და ვერტიკალურ სიბრტყეებში. ტრანსფორმირებადი ელემენტებით გვირაბის გადაფარვის შემთხვევაში, ელემენტებით შემოსაზღვრული გვირაბის მონაკვეთის შიგა სივრცეში, ჰიფსომეტრულად ნულოვანი დონიდან 2 მ სიმაღლემდე დადგენილია ტოქსიკური აირების პირდაპირ პროპორციული ზრდა ხანძრის სიმძლავრის ზრდასთან ერთად. მოხსენებაში წარმოდგენილი იქნება, ვერტიკალურ სიბრტყეში ნახშირბადის მონოქსიდის კრიტიკული კონცენტრაციის (200 მგ/მ3) გავრცელების ხასიათი და ცვალებადობის გრაფიკები მითითებული სიმძლავრის ხანძრებისათვის, რომლებიც გამოსაყენებელი იქნება გვირაბის პერსონალისათვის სიცოცხლის გადარჩენის კონკრეტული ამოცანების გადაწყვეტის დროს. ნაშრომში ნაჩვენებია, რომ გვირაბის განივი კვეთის 50%-ით გადაფარვის დროს შიგა სივრცეში ნახშირბადის მონოქსიდის ფეთქებადი კონცენტრაცია არ წარმოიშვება. acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number ar19-1936, project title “development and testing of transformable system to save life in road tunnel in case of fire”]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 361 references 1. lanchava o., abashidze g., tsverava d. (2017) securing fire safety for underground structures. quality-access to success 18 (s1), 47-50. 2. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n. (2019) fds modelling of the piston effect in subway tunnels. environmental engineering and management journal 18 (4), 317-325. 3. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s.m., moraru r.i., khokerashvili z., arudashvili n. (2017) the impact of the piston effect on the technological characteristics of ventilation in subway tunnels. proceedings of 8th international symposium “occupational health and safety”, sesam, 342-352. 4. lanchava o., ilias n. (2018) complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway. technical sciences 3 (1), 69-84. analysis of fire development in a road tunnel equipped with transformable elements by using numerical modeling method associate prof. zaza khokerashvili*, prof. nana machavariani*, associate prof. nino arudashvili* doctoral student david tsanava** * labor safety and emergency management department, georgian technical university, tbilisi, kostava street, 77, georgia as it is known, in case of strong fires initiated and developed in road tunnels with properly functioning longitudinal ventilation systems, at some moment, the air flows induced by mechanical ventilation can no longer affect the traction forces and flows formed as a result of combustion. consequently, the smoke formation in the air on both sides of the tunnel is so intense that the environment becomes practically unsuitable for human life. in case of such a fire scenario, the only way to save people from the emergency is well-organized and timely self-evacuation from the dangerous environment [1]. the success depends on the duration of self-evacuation. naturally, the longer the evacuation time is, the more the chances of saving the people are. in this case, the efficient use of flexible elements of transformable systems (flexible ventilation fire-proof barriers) allows significantly prolonging the evacuation time. in order to evaluate the efficiency of the said systems, we did numerical modeling of fires of different strengths in the motor tunnel with fds software using the finite volume method [2-4], which was successfully used earlier to study the piston effect of a train in road tunnels and to determine the technological parameters of ventilation. we selected a motor tunnel with a standard longitudinal https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:mvmsd5a6bfqc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:u_35rykgdlwc https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:isc4tdsrtzic https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=r0hg0xqaaaaj&citation_for_view=r0hg0xqaaaaj:isc4tdsrtzic georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 362 ventilation system. our goal was to delay the propagation of flue gases along the evacuation route under the longitudinal plan. the length of the tunnel was 400 m, and the cross-sectional area was 42 m2. modeling duration was 190 seconds. the minimum dimensions of the contour of the finite volume were 0.25 x 0.25 x 0.25 m, and the maximum dimensions were 0.5 x 0.5 x 0.5 m. efficient observance of the boundary conditions in the modeled problem was provided by using the given numerical values. the seat of the initiated fire was located in the center of the tunnel, at the height of 0.1 m from the floor, with its area in various modeling problems was 10 to 15 m2. m27 polyurethane was used as a combustion process reagent; modeling was provided for 5, 10, 15, 20, 30, 50 mw fires, in two different conditions: 1. when flexible transformable systems are not activated in the motor tunnel, 2. when flexible transformable systems are activated in the motor tunnel covering 50% of the cross section of the tunnel. modeling revealed the variability of the characteristics that influence human health and vitality, as well as tunnel safety and sustainability. it was established that the use of flexible ventilation fire-proof barriers can hamper the propagation of flue gases what is expected to increase the effectiveness of evacuation to save lives. the studies demonstrated that in case of 50 mw fire in the tunnel, after 180 seconds, 60°c temperature isotherm from the seat of fire travels to both sides to a distance of 75 m and "descends" almost to the floor level. the vertical height of propagation is 0.5 m from the floor level. with flexible ventilation fire-proof barriers, the vertical height of propagation increases to 2.5 m from the floor and temperature decreases to a practically safe level. thus, the propagation of 60°c critical isotherm in the horizontal and vertical planes of the tunnel was calculated depending on the distance from the seat of fire center. in case of blocking the tunnel with transformable elements, in the inner space of the tunnel section bounded with elements, from a hypsometrically zero level to a height of 2 m, a directly proportional increase in toxic gases with increasing fire strength was established. the report will describe the nature of propagation of critical concentration of carbon monoxide (200 mg/m3) in the vertical plane and the graphs of variation for fires of specified strength, which will be useful for tunnel personnel in solving concrete life-saving problems. the paper demonstrates that when 50% of the tunnel cross-section is covered, no explosive concentration of carbon monoxide is produced in the inner tunnel space. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 36 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.05 1, 1, 1, 2, 2 1 ; 2 ; , . . , 2017-2024 . , . agnor, , . , qupath . : ; ; ; agnor; ; marsh ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 37 , [1]. , . , . , . , , [2]. hla-dq2 hla-dq8 , ( ) (ttg). , , , [3]. 99% hla-dq2 hla-dq8 , 40%. , , hla-dq2/dq8 [4]. iga (iga class tissue antitransglutaminase antibodies (ttga)) , iga . ttg-iga iga , . ttg , , , (2 ). ttg [ (uln) 10], [5]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 38 iga (iga class antiendomysial antibodies ema). iga ttg, [6]. [7]. , , , . , . 2-2 . [7]. 1 2 , , . , : 3a , 3b 3c . marsh , . -ttg ema. , , , [8]. , , (intraepithelial lymphocytosis ielosis) , , [9]. , . 100 25. cd3 cd8 t . , cd3 , t [8]. , , [10]. . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 39 , 2017-2024 . , (ffpe) 180 . 30 ; 30 ; 30 , marsh 1; 30 , marsh 2; 30 , marsh 3a; 30 , marsh 3b. (h&e) , agnor) qupath. h&e agnor ( ; .). : spearman rank test mannwhitney kruskal-wallis . 95%.p <0.05 . spss statistical software v29.0. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 40 1: qupath agnor; a. 400x agnor ; b. qupath; ( (40.34 ± 1.4); , marsh 2 (10.76 ± 1.2); marsh 3b (50.9 ± 3); (41.76 ± 1.1), , marsh 2 (41.02 ± 1); . marsh 3b (90.54 ± 2.1); georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 41 marsh 1 (41.04 ± 1.8) marsh 1marsh 3b (15.9 ± 0.9;) 2: h&e , ; a. , ; b. ; c. marsh 2; d. marsh 3b ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 42 1: , ; . marsh 1 (60.68) marsh 3b (15.9). marsh 3b (80.58), . (0.19); marsh1; ) marsh (p<0.05) . 5.4 ± 1 20.3 ± 1.7 41.76 ± 1.1 51.1 ± 1.4 39.3 ± 1.1 40.34 ± 1.4 20.04 ± 1.2 9.8 ± 1.2 59.94 ± 1.1 40.22 ± 1.4 , marsh 1 10.5 ± 1.1 15.92 ± 1.2 31.82 ± 0.7 41.04 ± 1.8 60.68 ± 1.3 , marsh 2 10.76 ± 1.2 20.46 ± 1.7 41.02 ± 1 60.22 ± 1.4 35.02 ± 1.5 , marsh 3a 9.8 ± 1 30.24 ± 1.5 9.5 ± 1 80.5 ± 1.6 26.08 ± 1.4 , marsh 3b 9.74 ± 1 50.9 ± 3 5.3 ± 1.1 90.54 ± 2.1 15.9 ± 0.9 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 43 2: ( ) 60.04 ± 1.4 20.5 ± 1.4 9.96 ± 1.8 2.926829268 6.02811245 39.3 ± 1.1 33 ± 1.8 19.4 ± 1.5 1.190909091 2.025773196 40.22 ± 1.4 34.34 ± 1.9 20.36 ± 1.5 1.171228888 1.975442043 , marsh 1 60.68 ± 1.3 51.02 ± 1.5 33.94 ± 2 1.189337515 1.787860931 , marsh 2 35.02 ± 1.5 61 ± 1.5 45.56 ± 1.7 0.5740983607 0.7686567164 , marsh 3a 26.08 ± 1.4 70.6 ± 1.7 54.78 ± 1.2 0.3694050992 0.4760861628 , marsh 3b 15.9 ± 0.9 80.58 ± 1.6 66.32 ± 1.2 0.1973194341 0.1973194341 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 44 agnor agnor agnor agnor 50.62 ± 1.7 20 2.531 60.04 ± 1.4 30 2.001333333 51.1 ± 1.4 25 2.044 39.3 ± 1.1 20 1.965 59.94 ± 1.1 40 1.4985 40.22 ± 1.4 21 1.915238095 , marsh 1 41.04 ± 1.8 35 1.172571429 60.68 ± 1.3 14 4.334285714 , marsh 2 60.22 ± 1.4 38 1.584736842 35.02 ± 1.5 7 5.002857143 , marsh 3a 80.5 ± 1.6 44 1.829545455 26.08 ± 1.4 1 0.03 , marsh 3b 90.54 ± 2.1 45 2.012 15.9 ± 0.9 0 0 agnor , . agnor. agnoragnor, agnor. agnor marsh 3b; ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 45 3: agnor 400x; a.marsh 3b; b.c. marsh 3a; d marsh 2; e. marsh 1; f. ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 46 1: ; 2: ( ) ; agnor, , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 47 marsh 2 . , , . agnor, . , , . , qupath , , , . [1] g. caio et al., “celiac disease: a comprehensive current review.,” bmc med, vol. 17, no. 1, p. 142, jul. 2019, doi: 10.1186/s12916-019-1380-z. [2] u. volta et al., “minimal lesions of the small intestinal mucosa: more than morphology.,” dig dis sci, vol. 65, no. 10, pp. 2761–2768, oct. 2020, doi: 10.1007/s10620-020-06571-1. [3] j. a. tye-din, h. j. galipeau, and d. agardh, “celiac disease: a review of current concepts in pathogenesis, prevention, and novel therapies,” front pediatr, vol. 6, nov. 2018, doi: 10.3389/fped.2018.00350. [4] s. husby, j. a. murray, and d. a. katzka, “aga clinical practice update on diagnosis and monitoring of celiac disease-changing utility of serology and histologic measures: expert review.,” gastroenterology, vol. 156, no. 4, pp. 885–889, mar. 2019, doi: 10.1053/j.gastro.2018.12.010. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 48 [5] k. artykiewicz et al., “celiac disease a review on recent advances in characteristics, diagnostic and treatments,” journal of education, health and sport, vol. 13, no. 1, pp. 11–17, nov. 2022, doi: 10.12775/jehs.2023.13.01.001. [6] y. sahin, “celiac disease in children: a review of the literature,” world j clin pediatr, vol. 10, no. 4, pp. 53–71, jul. 2021, doi: 10.5409/wjcp.v10.i4.53. [7] v. villanacci et al., “celiac disease: histology-differential diagnosis-complications. a practical approach.,” pathologica, vol. 112, no. 3, pp. 186–196, sep. 2020, doi: 10.32074/1591-951x-157. [8] r. del sordo et al., “histological features of celiac-disease-like conditions related to immune checkpoint inhibitors therapy: a signal to keep in mind for pathologists.,” diagnostics (basel), vol. 12, no. 2, feb. 2022, doi: 10.3390/diagnostics12020395. [9] r. celli et al., “clinical insignficance of monoclonal t-cell populations and duodenal intraepithelial t-cell phenotypes in celiac and nonceliac patients,” american journal of surgical pathology, vol. 43, no. 2, pp. 151–160, feb. 2019, doi: 10.1097/pas.0000000000001172. [10] a. kirmizi et al., “discriminant value of iel counts and distribution pattern through the spectrum of gluten sensitivity: a simple diagnostic approach.,” virchows arch, vol. 473, no. 5, pp. 551–558, nov. 2018, doi: 10.1007/s00428-018-2430-1. dynamics of immunocompetent cell distribution in duodenitis and celiac disease tamar nikolaishvili1, tsitsino farulava1, inga mamuchishvili1, nino kantaria2, giorgi burkadze2 1davit agmashenebeli university of georgia; 2department of pathological anatomy of tbilisi state medical university; abstract celiac disease is an immune-mediated systemic disease caused by the ingestion of gluten and related prolamins in genetically sensitised individuals and characterised by various combinations of small intestinal lesions. our study aimed to study the distribution of immunocompetent cells in celiac disease and other duodenitis. within the framework of the study, a cohort retrograde study was carried out, for which archival material of the teaching-scientific and diagnostic laboratory of tbilisi state medical university for the years 2017-2024 was used. based on the results of our study, the lymphoepithelial index may be used as a more accurate criterion of the degree of damage in celiac disease as well as a risk factor for progression, requiring more in-depth additional studies. agnor's additional staining method may assess the crypts' regeneration degree. therefore, it can be used as an auxiliary criterion to evaluate the progression of celiac disease. in particular, assessing proliferative activity in the crypt epithelium, thus determining the degree of regeneration, maybe a more accurate marker of damage georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 49 and progression. digital assistants such as qupath may be used to objectively assess the number of infiltrating lymphocytes and the degree of regeneration. key words: celiac disease; duodenitis; immunocompetent cells; agnor; proliferative activity; marsh classification; : phd ; e-mail:tamar_nikolaishvili@yahoo.com phone number: 599 407 005 ; ; e-mail: t.parulava@vian.health phone number: 577 721 149 ; ; e-mail: ingamamuchishvili@gmail.com phone number: 599 503 832 ; nino kantaria– resident in clinical pathology at tbilisi state medical university e-mail: nqantaria4@gmail.com phone number: 568 458 845 , ; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 13 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 3, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.03.03 geogebra math აქტივობების ინტეგრაცია lms სწავლების მართვის სისტემებში მარიამ ზაქარიაშვილი იაკობ გოგებაშვილის სახელობის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეციერებათა ფაკულტეტი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების დეპარტამენტი ასოცირებული პროფესორი ინფორმაციული ტექნოლოგიების მიმართულებით https://orcid.org/0000-0003-3903-6636 აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია geogebra math ონლაინ დინამიური მათემატიკის სწავლებისა და სწავლის პლატფორმის აქტივობების ინტეგრაქციის ტექნოლოგიური ასპექტები სწავლების მართვის სისტემებში (lms-learning management system), რაც დაფუძნებულია მასწავლებლისა და სტუდენტი/მოსწავლის ინტერაქციის რეალურ პრაქტიკულ მოდელებზე. ნაშრომი ორგანიზებულია სამ მოდულზე: ძირითადი ფუნქციონალები; პროცესის მომზადება; პროცესის განხორციელება. პირველ მოდულში დეტალურადაა განმარტებული ის ტექნოლოგიები და ინსტრუმენტები, რომლებშიც ინტეგრირდება geogebra-ს აქტივობები. სახელდობრ, geogebra group; geogebra timeline; microsoft onenote; google classroom. მეორე მოდულში აღწერილია როგორ განხორციელდეს: რეგისტრაცია geogebra ონლაინ პლატფორმაზე. geogebra classic აპლიკაციის ინსტალაცია კომპიუტერში; geogebra group geogebra ჯგუფის შექმნა და გაწევრიანება; რეგისტრაცია microsoft onenote-ზე და new notebookის (ახალი ციფრული წიგნის) გახსნა; google classroom-ში კლასის შექმნა და გაწევრიანება. მესამე მოდულში ინტერაქტიური რესურსის, ჰომოთეტიის, მაგალითზე ნაჩვენებია geogebra classic ონლაინ აპლიკაციაში აქტივობის შექმნის და რესურსის აქტივობად გარდაქმნის პროცესი geogebra classic ლოკალურიდან geogebra ონლაინ პლატფორმაზე; წარმოდგენილია geogebra-ს აქტივობის გაზიარების ტექნოლოგიური ასპექტები geogebra group-ში, geogebra timeline -ზე, microsoft onenote-ზე, google classroom-ის კლასში, მასწავლებლისა და მონაწილეთა https://orcid.org/0000-0003-3903-6636 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 14 ვირტუალური ჯგუფის ერთობლივი ჩართულობის პრაქტიკულ მაგალითზე, რაც დასაბუთებულია შესაბამისი ილუსტრაციებით. ნაშრომში გაანალიზებული და დადასტურებულია geogebra math ონლაინ მათემატიკური პლატფორმის აქტივობების სწავლების მართვის სისტემებში ინტეგრაციის წარმატებულობა მათემატიკის სწავლებისას როგორც სასკოლო, ასევე უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში. საკვანძო სიტყვები: geogebra.org-math; geogebra classic app; geogebra active; geogebra group; geogebra timeline; microsoft onenote; google classroom; შესავალი საგანმანათლებლო სივრცეში დისტანციური სწავლება დღეისათვის ასოცირდება სასწავლო პროცესში კომპიუტერული ტექნოლოგიების აქტიურ ჩართულობასთან, ვირტუალურ გარემოსთან. შეიძლება ვთქვათ, რომ ეს არის ტრადიციული სწავლებისაგან სრულიად განსხვავებული ფორმატი, რამაც მოითხოვა ტრადიციული სასწავლო აუდიტორიის ტრანსფორმაცია ონლაინ აუდიტორიამდე. ბუნებრივია დისტანციური სწავლება მოითხოვს სწავლების მართვის სისტემების (lms learning management system), ონლაინ აპლიკაციების, ვირტუალური ლაბორატორიების, ვიდეო კონფერენციების პლატფორმების გამოყენებას, რაც თავის მხრივ მოიაზრებს სასწავლო კურსის შესაბამისი ინტერაქტიური რესურსების შექმნას და ასინქრონული/სინქრონული ფორმატით წარდგენას სასწავლო პროცესში. ჩემ პედაგოგიურ პრაქტიკაში პანდემიამდე ძირითადად ასინქრონული ფორმით მიეწოდებოდათ ინტერაქტიური სასწავლო რესურსი სტუდენტებს/მოსწავლეებს (moodle lms; google classroom). გვქონდა ონლაინ ჩართვებიც (google meet, zoom), თუმცა შეზრუდული ფორმატით. პანდემიის პერიოდში საგანმანათლებლო ინტერნეტ სივრცეში წარმოდგენილ იქნა უამრავი ონლაინ აპლიკაცია. ამასთან, დისტანციური სწავლების წარმატებით წარმართვისათვის კომპიუტერული სამყაროს წარმომადგენლები გთავაზობენ პროგრამული აპლიკაციების, ტექნოლოგიების, ინსტრუმენტების ინტეგრაციის შესაძლებლობებს სწავლების მართვის სისტემებში. ჩემი ინტერესის ობიექტი ამჯერად აღმოჩნდა დინამიური მათემატიკის სწავლებისა და სწავლის ონლაინ პლატფორმა geogebra, რომელიც მხარს უჭერს stem (science, technology, engineering, mathematics) განათლებას და ინოვაციებს მსოფლიოში. სტუდენტებს/მოსწავლეებს geogebra-ს დახმარებით შეუძლიათ ისწავლონ, გამოიკვლიონ და დააკავშირონ მათემატიკის კონცეფციები და პროცედურები. geogebra-ში ინტეგრირებულია ვირტუალური საკლასო ოთახები დისტანციური სწავლებისთვის: geogebra classroom; geogebra group. geogebra იძლევა სწავლების მართვის სხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 15 სისტემებში (lms) ინტეგრაციის საშუალებას. https://www.geogebra.org/ მისი ოფიციალური საიტია. geogebra-ს გამოყენების, რესურსის შექმნის შესახებ ვიდეო-ინსტრუქციები, წიგნები წარმოდგენილია geogebra-ს გუნდის მიერ მის ოფიციალურ საიტზე. ქართველი პედაგოგების მიერ youtube-ის არხზე განთავსებულია ვიდეო ინსტრუქციები (ზაქარია გიუნაშვილი, ნინო მარდალეიშვილი, როინ ნაკაიძე). რაც შეეხება დისტანციური სწავლების მართვის სისტემებში მისი ინტეგრაციის შესახებ მასალები ქართულ სამეცნიერო სივრცეში ნაკლებადაა წარმოდგენილი. მივიჩნიე, რომ საკითხი საინტერესოა, აქტუალურია და საჭიროებს შესწავლას. ამდენად, ჩემი კვლევის მიზანი აღმოჩნდა geogebra-ს აქტივობების ინტეგრაციის ტექნოლოგიური ასპექტების კვლევა სწავლების მართვის სისტემებში (lms) და მათემატიკის სწავლა-სწავლების პროცესში მისი რეალიზების წარმატებულობის დადგენა ონლაინ დარბაზში ვირტუალურ ჯგუფთან. ნაშრომის შინაარსი 1. ძირითადი ფუნქციონალები:  რა არის geogebra math geogebra math არის დინამიური მათემატიკის სწავლებისა და სწავლის უფასო პლატფორმა განათლების ყველა საფეხურისათვის, რომელიც აერთიანებს გეომეტრიას, ალგებრას, ელექტრონულ ცხრილებს, გრაფიკებს, სტატისტიკას და გამოთვლებს ერთ მარტივად გამოსაყენებელ პაკეტში. geogebra არის მილიონობით მომხმარებლის სწრაფად მზარდი საზოგადოება, მასწავლებლებისა და სტუდენტების გლობალური ქსელი, რომელიც განთავსებულია თითქმის ყველა ქვეყანაში. geogebra გახდა დინამიური მათემატიკის პროგრამული უზრუნველყოფის წამყვანი მიმწოდებელი, რომელიც მხარს უჭერს მეცნიერებას, ტექნოლოგიას, ინჟინერიას და მათემატიკას (stem) განათლებას და ინოვაციებს მსოფლიოში სწავლებისა და სწავლის სფეროში. [7] [https://www.geogebra.org/about what is geogebra?] geogebra-ს მნიშვნელოვანი მახასიათებლებია:  გეომეტრია, ალგებრა და ცხრილები ერთმანეთთან არის დაკავშირებული და სრულად დინამიურია;  მარტივი გამოსაყენებელი ინტერფეისი, მაგრამ ბევრი ძლიერი ფუნქცია;  საავტორო ინსტრუმენტი ინტერაქტიული სასწავლო რესურსები ვებ გვერდების სახით შექმნისათვის;  ხელმისაწვდომია მრავალ ენაზე ჩვენი მილიონობით მომხმარებლისთვის მთელს მსოფლიოში; https://www.geogebra.org/ https://www.geogebra.org/about georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 16  ღია პროგრამული უზრუნველყოფა თავისუფლად ხელმისაწვდომია არაკომერციული მომხმარებლებისთვის [9] [https://www.geogebra.org/license geogebra license] geogebra-ს დახმარებით სტუდენტებს/მოსწავლეებს შეუძლიათ ისწავლონ, გამოიკვლიონ და დააკავშირონ მათემატიკის კონცეფციები და პროცედურები; მოიცავს უფასო ციფრულ ინსტრუმენტებს; ღია სასწავლო ინტერაქტიურ რესურსებს ციფრულ ფორმატში საკლასო აქტივობებისათვის, გრაფიკების შედგენისათვის, გეომეტრისათვის, ერთობლივი დაფისთვის და სხვა; აერთიანებს სხვადასხვა უფასო აპლიკაციებს ios, android, windows, mac, chromebook and linux -თვის: calculator suite; graphing calculator; 3d calculator; geometry; cas calculator; geogebra classic6; geogebra classic5. [10] [https://www.geogebra.org/m/vcb8wkku illustrative math curriculum free & digital] geogebra-ში ინტეგრირებულია ვირტუალური საკლასო ოთახები დისტანციური სწავლებისთვის: geogebra classroom; geogebra group. geogebra იძლევა სწავლების მართვის სხვა სისტემებში (lms) ინტეგრაციის საშუალებას. https://www.geogebra.org/ მისი ოფიციალური საიტია. geogebra-ს გამოყენება შესაძლებელია როგორც ონლაინ რეჟიმში მის ოფიციალურ საიტზე რეგისტრაციის გავლის შემდეგ, ასევე კომპიუტერში ლოკალურ რეჟიმში მისი ინსტალაციის საფუძველზე. [8] [https://www.geogebra.org/m/pr5dme5s#chapter/618971 about geogebra ]  რა არის geogebra group გეოგებრას ჯგუფი geogebra group არის geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე ჯგუფის სახით წარმოდგენილი ვირტუალური გარემო, რომელსაც ყავს წარმმართველი-მასწავლებელი და მონაწილეებიწევრები: სტუდენტები/მოსწავლეები. ჯგუფი საშუალებას აძლევს მის წევრებს:  გააზიარონ რესურსები ჯგუფის სხვა წევრებს შორის (მაგალითად, დინამიური აქტივობები, წიგნები);  დაუკავშირდნენ ერთმანეთს პოსტებისა და კომენტარების გამოყენებით;  შექმნან და დაარედაქტირონ გეოგებრას რესურსები ერთობლივად;  წარმოადგინონ და მართონ დავალებები ჯგუფის სხვა წევრებისათვის;  დატოვონ უკუკავშირი შესრულებულ დავალებაზე და თვალი მოადევნონ ჯგუფის წევრების მუშაობას. ჯგუფი შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას განსხვავებულადაც:  კოლაბორაცია (თანამშრომლობა): შექმნათ ჯგუფი თქვენი კოლეგებისთვის და ერთად იმუშაოთ გეოგებრას რესურსების გაზიარებაზე/შეგროვებაზე/შექმნაზე; https://www.geogebra.org/license https://www.geogebra.org/m/vcb8wkku https://www.geogebra.org/ https://www.geogebra.org/m/pr5dme5s#chapter/618971 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 17  ვირტუალური საკლასო ოთახი: შექმნათ ჯგუფი თქვენი სტუდენტებისთვის, რათა ხელი შეეწყოს თანამშრომლობას, მათემატიკური აღმოჩენების და რესურსების გაზიარებას, ან გამოიყენოთ იგი სწავლის მართვის სისტემის მსგავსად, რათა გაუმჯობესდეს თქვენი პირისპირ სწავლება. ჯგუფის სამუშაო მოდელი: ჯგუფის ორგანიზებულია ოთხ ჩანართზე: პოსტები; წევრები; რესურსები და უკუკავშირი. თითოეულ ჩანართი ხასიათდება შესაბამისი აქტივობებით. [11] ( https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq geogebra groups)  რა არის geogebra timeline geogebra timeline საშუალებას იძლევა განთავსდეს სიახლეები geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე (https://www.geogebra.org/) profile\timeline გარემოში, ასევე geogebra-ს საწყის გვერდის ახალი ამბების არხის სიახლეების ლენტის (news feed) სივრცეში. აქ ძირითადად განთავსებულია სიახლეები გეოგებრას გუნდის მიერ, თუმცა მომხმარებელს შეუძლია ამ ჩანართში განათავსოს შეტყობინება, აქტივობა.  რა არის microsoft onenote microsoft onenote შესაძლოა განიმარტოს, როგორც „ციფრული წიგნი“. ის სინქრონიზდება ყველა მოწყობილობაზე; პლატფორმისაგან დამოუკიდებლად გაძლევთ საშუალებას, სადაც არ უნდა წახვიდეთ მთელი შიგთავსი (კონტენტი) იყოს თქვენთან ერთად. როგორ გამოვიყენოთ onenote? მისი გამოყენება შესაძლოა ჩანაწერების გასაკეთებლად (ხელნაწერიც და აკრეფილიც), ნახატების გაკეთება, ეკრანის ანაბეჭდების გადაღება, აუდიო ჩაწერა. ესაა პროგრამა, რომელშიც შესაძლებელია შეუზღუდავი რაოდენობის წიგნების შექმნა, რომელთა შინაარსი იყოფა სექციებად, ხოლო სექციები გვერდებად. შესაძლებელია გვერდების იერარქიის აგებაც. იმის გამო, რომ ის არის microsoft-ის პაკეტის ნაწილი, ის ასევე მოიცავს ერთობლივი მუშაობის მრავალ ინსტრუმენტს; onenote სივრცეში შენიშვნებისა და პროექტების გაზიარება მომხმარებლებს შორის ადვილია. მნიშვნელოვანია გავაცნობიეროთ, რომ onenote არ არის ტექსტის დამმუშავებელი; ყველა გვერდი არის თავისუფალი შეგვიძლია დავაჭიროთ სადმე ფანჯარაში და დავიწყოთ ტექსტის აკრეფა. onenote არ არის განკუთვნილი გამოსაქვეყნებელი რესურსის შესაქმნელად. თუ გვსურს საზოგადოებრივი გამოყენებისათვის კონტენტის შექმნა, onenote-ის ნაცვლად გამოვიყენოთ microsoft-ის სერვისებიდან ერთ-ერთი სხვა [5] (dan price, 2016 ).  რა არის google classroom google classroom არის უფასო შერეული სწავლების პლატფორმა (შერეული სწავლება არის მიდგომა განათლებისადმი, რომელიც აერთიანებს ონლაინ საგანმანათლებლო მასალებს და ონლაინ ურთიერთობის შესაძლებლობებს ტრადიციულ საკლასო ოთახის მეთოდებთან), https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq https://www.geogebra.org/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 18 არსებითად სწავლების მართვის სისტემა (lms-learning management system), რომელიც შემუშავებულია google-ს მიერ და ორიენტირებულია განათლების სექტორზე. google classroom მსგავსია ვირტუალური საკლასო ოთახის, რომელშიც მასწავლებლები მართავენ სასწავლო პროცესს. google classroom პლატფორმაში ოთხი მთავარი ჩანართია: stream; classwork; people; grades. მათი დახმარებით მასწავლებელს შეუძლია: შეტყობინებების, თემატიკის, დავალებების, სასწავლო რესურსების წარდგინება; გამოკითხვების, შეფასებების, უკუკავშირის ორგანიზება; ინტერაქტიური ონლაინ ვიდეო შეხვედრების დაგეგმვა/ჩატარება (google meet); google classroom პლატფორმაში სტუდენტებისა და მასწავლებლების კომუნიკაციის სამართავად გაერთიანებულია აპლიკაციები: google docs; google sheets; google slides; google drawing; google forms; google drive; gmail; google calendar. google classroom პლატფორმა სასწავლო პროცესის უზრუნველყოფისათვის დამატებითი სახით წარმოადგენს ქვეჩანართებს: meet; google calendar; class drive folder. google classroom-ის მასწავლებელს შეუძლია კლასების გახსნა; სტუდენტთა/მოსწავლეთა მოწვევა; როლების მინიჭება; აქტიური კლასის დაარქივება/აღდგენა. კომუნიკაცია მასწავლებელთა და სტუდენტთა/მოსწავლეთა შორის შეტყობინებებით, კომენტარებით საჯაროდ ან პირადად ( https://en.wikipedia.org/wiki/google_classroom ). 2. პროცესის მომზადება  რეგისტრაცია geogebra.org-ზე. geogebra classic-ის ინსტალაცია კომპიუტერში.  როგორ დავრეგისტრირდეთ geogebra-ს პლატფორმაზე geogebra-ს პლატფორმაზე რეგისტრაციის დაწყებამდე მასწავლებელი ხსნის gmail.com-ზე ელექტრონული ფოსტის ანგარიშს, რომლის გამოყენებით geogebra-ს ოფიციალურ საიტზე https://www.geogebra.org/ გაივლის რეგისტრაციას შემდეგი მოქმედებების გავლით: sign in/create account. გამოტანილ ფანჯარაზე ავსებს ველებს საჭირო ინფორმაციით. (გიუნაშვილი,ზ. 2014), (მარდალეიშვილი, ნ.,2021) (ნაკაიძე რ., 2020), (ზაქარიაშვილი მ., 2021) შენიშვნა: geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე მორიგი შესვლისათვის აუცილებლად ჩავინიშნოთ მომხმარებლის სახელი და პაროლი. ეს ინფორმაცია დაგვჭირდება ასევე კომპიუტერში ინსტალირებული geogebra-ს აპლიკაციიდან geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე გადასვლისათვის. (იხ. სურათები) https://en.wikipedia.org/wiki/google_docs https://en.wikipedia.org/wiki/google_sheets https://en.wikipedia.org/wiki/google_slides https://en.wikipedia.org/wiki/google_calendar https://en.wikipedia.org/wiki/google_classroom https://www.geogebra.org/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 19  როგორ დავაინსტალოთ geogebra classic კომპიუტერში geogebra-ს ოფიციალური საიტიდან https://www.geogebra.org/ ჩამოვტვირთოთ საინსტალაციო პაკეტი. ამისათვის, გავააქტიუროთ ჩანართი app downloads. გამოტანილ ფანჯარაზე download geogebra apps შევარჩიოთ geogebra classic 5 ან geogebra classic 6. download ღილაკზე დაჭერით ჩამოიტვირთება კომპიუტერში შესაბამისი ვერსიის საინსტალაციო პაკეტი. geogebra-windows-instaler…exe. (იხ. სურათები) ჩამოტვირთული ფაილის გააქტიურებით დაიწყება ინსტალაცია, რაც ძალიან მარტივად შესასრულებელია. ინტალაციის დასრულების შემდეგ ეკრანზე გამოიტანება geogebra-ს სამუშაო დაფა, რომლის ზედა მარჯვენა კუთხეში არის ღილაკი „შესვლა“. ამ ღილაკის დახმარებით შეგვიძლია შევიდეთ geogebra-ს ონლაინ აპლიკაციაში, იმ ელფოსტის მისამართით ან მომხმარებლის სახელით და პაროლით, რაც გამოვიყენეთ ონლაინ პლატფორმაზე რეგისტრაციისას. (იხ. სურათები) https://www.geogebra.org/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 20 შენიშვნა: რესურსის შექმნა შესაძლებელია, geogebra classic-ის როგორც ლოკალური, ასევე geogebra classic-ის ონლაინ აპლიკაციის გამოყენებით. თუმცა დისტანციური სწავლების მიზნით, აქტივობის შესაქმნელად საჭიროა ლოკალურიდან მოხდეს რესურსის ატვირთვა geogebra-ს პლატფორმაზე, რაც შესაძლებელია ლოკალურ აპლიკაციაში file ჯგუფის მენიუდან „გაუზიარე“ ბრძანების შესრულებით  geogebra group-ის შექმნა და გაწევრიანება  როგორ შევქმნათ geogebra group geogebra-ს ოფიციალური საიტზე https://www.geogebra.org/ გავიაროთ ავტორიზაცია უკვე შექმნილი მომხმარებლის სახელით და პაროლით. https://www.geogebra.org/groups ბმულის დახმარებით გადავიდეთ ჯგუფის შექმნის გვერდზე. შევარჩიოთ ღილაკი „ჯგუფის შექმნა“ გამოტანილი პანელი შევავსოთ საჭირო ინფორმაციით, რომლის რედაქტირება შესაძლებელია ჯგუფის შექმნის შემდეგაც. [12] (https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq#material/qujpjfbm how to create a group ). გადავიდეთ geogebra-ს მთავარ გვერდზე და შევარჩიოთ ჩანართები: profile\groups. ჯგუფი უკვე შექმნილია. (იხ. სურათები)  როგორ მოხდეს geogebra group-ში გაწევრიანება https://www.geogebra.org/ https://www.geogebra.org/groups https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq#material/qujpjfbm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 21 უკვე შექმნილი ჯგუფის მინიატურაზე კონტექსტური მენიუდან შევარჩიოთ ბრძანება settings. ჯგუფისთვის ავტომატურადაა მინიჭებული ჯგუფის კოდი, ასევე ბმული, რომელთა დახმარებით ხდება ჯგუფში წევრების მიერთება. (იხ. სურათები) ჯგუფის კოდი და ჯგუფის ბმული ეგზავნება შერჩეულ წევრებს ელფოსტაზე (მომხმარებელი წინასწარ ხსნის gmail.com-ის ანგარიშს, რაც ცნობილია მასწავლებლისთვის), ან უშუალოდ ონლაინ შეხვედრის დროს გაეგზავნება სასაუბრო ველში. აუცილებელია ჯგუფის წევრების რეგისტრაცია geogebra-ს პლატფორმაზე. ჯგუფის წევრები https://www.geogebra.org/groups ბმულის დახმარებით შემოდიან და ჯგუფის კოდის ჩაწერით და join ღილაკზე დაჭერით, მომხმარებლის სახელითა და პაროლით უერთდებიან ჯგუფს. (იხ. სურათები) წევრების მიერთების შესახებ ინფორმაცია შემოდის მასწავლებლის იმ ელფოსტაზე, რომლითაც მოხდა მისი geogebra-ს პლატფორმაზე რეგისტრაცია. მონაწილე აისახება goegebra group-ის წევრების ჩამონათვალში. geogebra group-ში მიერთებულ წევრებს ხვდებათ მასწავლებლის მიერ განთავსებული შეტყობინებები, სასწავლო რესურსები, დავალებები, უკუკავშირი შესრულებულ დავალებებზე. ჯგუფის წევრებს მასწავლებლის ნებართვით შეუძლიათ ჩაერთონ ჯგუფის სხვა წევრებთან კომუნიკაციაში.  რეგისტრაცია one note-ზე microsoft onenote-ზე რეგისტრაციისათვის შევდივართ მითითებულ ბმულზე და sign up ღილაკით ვიწყებთ რეგისტრაციის პროცესს (https://www.microsoft.com/en-us/microsoft365/onenote/digital-note-taking-app?ms.url=onenotecom&rtc=1) შეგვაქვს საჭირო ინფორმაცია გამოტანილ ფანჯრებზე: gmail.com-ის ანგარიშის ელფოსტის დასახელება, მობილური ტელეფონის ნომერი ქვეყნის კოდის შესაბამისად, საიტისაგან გამოგზავნილი sms კოდი, რომელიც იგზავნება მობილური ტელეფონზე. პროცესი დასრულდება „submit“ ღილაკზე დაჭერით. შენიშვნა: აუცილებლად დავიმახსოვროთ რეგისტრაციისას გამოყენებული ინფორმაცია microsoft onenote-ზე მორიგი შესვლისათვის. სტუდენტის პოზიცია მასწავლებლის პოზიცია https://www.geogebra.org/groups https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/onenote/digital-note-taking-app?ms.url=onenotecom&rtc=1 https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/onenote/digital-note-taking-app?ms.url=onenotecom&rtc=1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 22 რეგისტრაციის დასასრულს გამოიტანება micrososft onenote-ის საწყისი გვერდი, სადაც „+new“ ღილაკზე დაჭერით შეგვიძლია შევქმნათ ახალი ციფრული წიგნი new notebook მაგ., „geogebra-note“, რომელსაც ექნება სექციები, გვერდები. განვათავსებთ მასზე რესურსებს. რაც შეიძლება გაზიარდეს onenote-ში განთავსებული რესურსის გაზიარების ბმულით მონაწილეებთან ელფოსტების დახმარებით. მაგ., შევქმნათ წიგნის სექცია „geogebra-lms“, დავამატოთ გვერდი „ჰომოთეტია“ (იხ. სურათები)  google classroom-ში კლასის შექმნა და გაწევრიანება  როგორ შევქმნათ კლასი google classroom-ში google classroom-ში კლასის შექმნამდე აუცილებელია google-ს საიტზე gmail.com ის ანგარიშის შექმნა. ამ შემთხვევაში მომხმარებელს უკვე აქვს ანგარიში, რადგანაც რეგისტრაცია უკვე გაიარა geogebra-ს პლატფორმაზე. ელფოსტაზე შესვლისას google-ს სერვისი მომხმარებელს ავტომატურად სთავაზობს google classroom-ის აპლიკაციას, რომელიც განთავსებულია ეკრანის ზედა მარჯვენა კუთხეში google apps ჩამონათვალში. (იხ. სურათები) google classroom აპლიკაციის ხატულაზე დაჭერით შევდივართ google classroom-ის ვირტუალურ გარემოში. ეკრანის ზედა მარჯვენა კუთხეში განთავსებული „+“ ღილაკის დახმარებით ვქმნით ვირტუალურ საკლასო ოთახს. ვაჭერთ „+“ ღილაკს, გამოტანილ ჩამონათვალში ვირჩევთ ბრძანებას create class, მივყვებით პროცესს, გამოტანილ ფანჯარას ვავსებთ საჭირო ინფორმაციით. შედეგად იქმნება საკლასო ოთახი. (იხ. სურათები) კლასის ხატულაზე დაჭერით გამოიტანება ვირტუალური საკლასო ოთახი, რაც ორგანიზებულია ოთხ ჩანართზე: stream; classwork; people; grades. ამ ჩანართების გამოყენებით ხდება საკლასო ოთახში სასწავლო პროცესის მართვა, რომელშიც მონაწილეები არიან გაერთიანებული. მათი უფლებები განისაზღვრება მასწავლებლის მიერ settings პანელიდან. (იხ. სურათები) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 23 თითოეული კლასი ქმნის ცალკეულ საქაღალდეს შესაბამისი მომხმარებლის google drive-ში, სადაც სტუდენტს შეუძლია წარადგინოს ნამუშევარი მასწავლებლის მიერ შესაფასებლად. დავალებები და ვადები ემატება google კალენდარს, სადაც თითოეული დავალება შეიძლება მიეკუთვნებოდეს კატეგორიას ან თემას. მასწავლებლებს შეუძლიათ აკონტროლონ თითოეული მოსწავლის პროგრესი დოკუმენტის გადახედვის ისტორიის განხილვით, ხოლო შეფასების შემდეგ მასწავლებლებს შეუძლიათ დაუბრუნონ მუშაობა კომენტარებთან და შეფასებებთან ერთად.  როგორ ხდება გაწევრიანება google classroom-ში google classroom-ში კლასის შექმნისას კლასს ავტომატურად ენიჭება კლასის კოდი და ბმული, რომლის დახმარებითაც მოხდება მონაწილეთა კლასში გაწევრიანება. ეს ინფორმაცია ეგზავნება მონაწილეს ელფოსტაზე, ან ხდება ჯგუფის წევრებისათვის მიწვევების გაგზავნა google classroom-ს people ჩანართიდან. მიწვევის ბმული და კლასის კოდი აისახება მონაწილის ელფოსტაში. მონაწილის თანხმობის შემთხვევაში ის ხდება კლასის აქტიური წევრი. ან შემოდის google classroom-ში და ახდენს კოდის საშუალებით კლასთან მიერთებას „+“ ღილაკის ჩამონათვალიდან join class-ის ბრძანების დახმარებით. (იხ. სურათები) სტუდენტის პოზიცია https://en.wikipedia.org/wiki/google_drive georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 24 3. პროცესის განხორციელება geogebra-ს აქტივობის შექმნა და გაზიარება  აქტივობის შექმნა geogebra classic ლოკალურ აპლიკაციაში ნაშრომის ზედა ნაწილში ვისაუბრეთ იმ ტექნოლოგიების შესახებ, რომლებშიც ინტეგრირდება geogebra-ს პროდუქტი დისტანციური სწავლების მიზნით. სახელდობრ, განვიხილეთ geogebra-ს პლატფორმა; geogebra group; geogebra timeline; microsoft one note; google classroom. geogebra-ს რესურსის სწავლების მართვის სისტემებში გაზიარება განვიხილოთ ჩემ მიერ შექმნილი ინტერაქტიური რესურსის მაგალითზე. რესურსი შევქმენი geogebra-ს ლოკალურ აპლიკაციაში, თუმცა შემეძლო ანალოგიური მოქმედებებით რესურსი შემექმნა geogebra-ს ონლაინ აპლიკაციაში. რესურსი წარმოადგენს გეომეტრიის ერთ-ერთ თემას: ჰომოთეტია. წარმოდგენილი რესურსით განიხილება ჰომოთეტიის კონკრეტული შემთხვევები წერტილის, მონაკვეთის, მრავალკუთხედის და ნებისმიერი გრაფიკული გამოსახულებისათვის სამუშაო დაფაზე დამაგრებული ინტერაქტიური ღილაკების შერჩევით და გააქტიურებით. ხოლო ცალკეული ფიგურისათვის ჰომოთეტიის კოეფიციენტის შეცვლა შესაძლებელია სრიალას გამოყენებით. შენიშვნა: ვინაიდან წინამდებარე ნაშრომის მიზანი არაა geogebra-ს აპლიკაციაში რესურსის შექმნის პროცესის განხილვა, ამიტომ რესურსი მკითხველისათვის წარმოდგენილია მზა სახით. (იხ. სურათები) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 25  როგორ გარდავქმნათ რესურსი აქტივობად საილუსტრაციოდ, რესურსი აქტივობად ავტვირთოთ ჩვენს პროფილში, ამჯერად, პროფილია: mariamisgeogebra https://www.geogebra.org/u/mariamisgeogebra შენიშვნა: აუცილებელია მომხმარებელი რეგისტრირებული იყოს geogebra-ს ოფიციალურ საიტზე. https://www.geogebra.org/  geogebra classic აპლიკაციაში რესურსის გაზიარება geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე შესაძლებელია ბრძანებით: ფაილი/გაუზიარე.  გამოტანილი ფანჯარაზე ჩავწეროთ geogebra-ს მომხმარებლის სახელი და პაროლი, რაც გამოვიყენეთ რეგისტრაციის დროს.  რესურსი აიტვირთება გეოგებრას პლატფორმაზე აქტივობის სახით. შევავსოთ აქტივობის სათაურის სტრიქონი.  შევინახოთ და დავხუროთ აქტივობის ფანჯარა. რესურსი აქტივობის სახით განთავსდება ჩვენს პროფილში mariamisgeogebra. https://www.geogebra.org/u/mariamisgeogebra (იხ. სურათები) . სასურველია აქტივობები განვათავსოთ ორგანიზებულად. შევქმნათ საქაღალდე (folder) create ღილაკის დახმარებით. create\folder. მაგ., შევქმნათ საქაღალდე „geogebra-ს ინტეგრაცია“. საქაღალდე განთავსდება გეოგებრას პროფილის განყოფილებაში. (იხ.სურათები) https://www.geogebra.org/u/mariamisgeogebra https://www.geogebra.org/ https://www.geogebra.org/u/mariamisgeogebra georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 26 გადავიტანოთ აქტივობა საქაღალდეში „geogebra-ს ინტეგრაცია“. ჰომოთეტიის აქტივობის ხატულას კონტექსტური მენიუდან შევარჩიოთ ბრძანება move to და მივყვეთ პროცესს. შევარჩიოთ შექმნილი საქაღალდე „geogebra-ს ინტეგრაცია“. დავეთანხმოთ პროცესს move to ღილაკზე დაჭერით. აქტივობა განთავსდა ჩვენ მიერ შერჩეულ საქაღალდეში. (იხ. სურათები) შესაძლებელია აქტივობის რედაქტირება აქტივობის ხატულას კონტექსტური მენიუდან edit activity ბრძანების შერჩევით. გამოტანილ პანელზე ღილაკზე „ელემენტის დამატება“ დაჭერით შესაძლებელია სხვადასხვა ელემენტების დამატება: text, geogebra app; question; notes; video; image; pdf file; web. ამჯერად, აქტივობას დავამატოთ განმარტებითი ტექსტი და ღია ტესტი. აქტივობა მზადაა გაზიარდეს დისტანციური სწავლების მიზნით. (იხ.სურათები) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 27  აქტივობის შექმნა geogebra classic ონლაინ აპლიკაციაში გავიაროთ ავტორიზაცია geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე. გავააქტიუროთ profile ჩანართი. დავაჭიროთ “create” ღილაკზე, შევარჩიოთ ბრძანება „activity“. გამოტანილ პანელზე ჩავწეროთ აქტივობის სათაური. აქტივობის ელემენტებიდან შევარჩიოთ geogebra-ს აპლეტი. შევასრულოთ მოქმედებები: create applet\graphing. შევქმნათ ახალი რესურსი geogebra-ს აპლიკაციის სამუშაო დაფაზე და პროცესი დავამთავროთ ღილაკზე „დასრულება“ დაჭერით. რესურსი შეინახება აქვივობის სახით profile ჩანართში. ნებადართულია უკვე შექმნილი აპლეტების დამატება/გამოყენება (აპლეტის ძებნა; აპლეტის ატვირთვა). აქტივობის ორგანიზებასა და რედაქტირებაზე უკვე ვისაუბრეთ ზედა პუნქტში. (იხ. სურათები)  geogebra-ს აქტივობის გაზიარება  აქტივობის გაზიარება geogebra group-ში geogebra group უკვე შექმნილი გვაქვს. გავააქტიუროთ აქტივობა და შევარჩიოთ ბრძანება share შევარჩიოთ ღილაკი existing group. მოვნიშნოთ „geogebra-group“ ჯგუფი. აქტივობა განთავსდება geogebra group -ის პანელზე. (იხ.სურათები) ჯგუფის პანელზე შეგვიძლია დავამატოთ ახალი მასალა; განვსაზღვროთ შესრულების დრო; შევცვალოთ პარამეტრები; წავშალოთ/გავაუქმოთ. მოქმედებების დასრულების შემდეგ დავაჭიროთ „post” ღილაკს. აქტივობა განთავსდება ჯგუფში პოსტების განყოფილებაში. ჯგუფში გაერთიანებული წევრს აქვს წვდომა აქტივობაზე; ასრულებს დავალებას; დასრულებულ პასუხს აგზავნის turn in ღილაკზე დაჭერით. (იხ. სურათები) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 28 მასწავლებელი ხედავს გამოგზავნილ დავალებას feedback ჩანართში. ააქტიურებს სტუდენტის გამოგზავნილ დავალებას და ავსებს უკუკავშირის ველს, აჭერს complete ღილაკს. ამით დასრულდება პროცესი და სტუდენტს ეგზავნება უკუკავშირი. (იხ. სურათები) სტუდენტი ეცნობა მასწავლებლის უკუკავშირს geogebra group-ში. უკუკავშირის შესახებ შეტყობინება ასევე ავტომატურად ეგზავნება მითითებულ ელფოსტაზე.  აქტივობის გაზიარება geogebra timeline სიახლეების ლენტი გავააქტიუროთ აქტივობა და შევარჩიოთ ბრძანება share\geogebra timeline. შევავსოთ სტრიქონი “please describe the resource you are sharing” აქტივობის თემატიკის შესაბამისად და დავაჭიროთ ღილაკს post. აქტივობა განთავსდება როგორც profile განყოფილების timeline ჩანართში, ასევე სიახლეების არხის გვერდზე news feed. მასზე შესაძლოა როგორც მოწონების, ასევე კომენტარების წარდგინება. (იხ. სურათები) სტუდენტის პოზიცია მასწავლებლის პოზიცია სტუდენტის პოზიცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 29  აქტივობის გაზიარება one note-ზე გავააქტიუროთ აქტივობა და შევარჩიოთ ბრძანება share. აქტივობის onenote-ზე გასაზიარებლად copy link ღილაკით ვაკეთებთ გაზიარების ბმულის კოპიას, გადავდივართ microsoft onenote-ზე (https://www.onenote.com), გავივლით ავტორიზაციას microsoft onenote-ზე და წინასწარ მომზადებულ „geogebra-note“-ს ციფრული წიგნის „geogebra-lms“ სექციის „ჰომოთეტია“ გვერდზე ჩავსვამთ დაკოპირებულ ბმულს. აქტივობა აისახება onenote-ს „ჰომოთეტია“ გვერდზე. მონაწილეს აქტივობა გაუზიარდება onenotes გვერდის პანელზე share ღილაკის დახმარებით გამოტანილი ბმულით ელფოსტაზე ან გაეგზავნება უშუალოდ შეხვედრის დროს. სტუდენტი მიღებული ბმულის დახმარებით შედის onenote-ზე განთავსებულ ინტერაქტიურ დავალებაში. ეს კადრი სტუდენტისთვის აქტიურია, მუშაობს ინტერაქტიური ღილაკები: წერტილის, მონაკვეთის, მრავალკუთხედის, სურათის ჰომოთეტია. ჩანაწერზე „ჰომოთეტია“ დაჭერით გადადის უშუალოდ geogebra-ს ონლაინ პლატფორმაზე და ასრულებს დავალებას. სტუდენტის პოზიცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 30  აქტივობის გაზიარება google classroom ში გავააქტიუროთ აქტივობა და შევარჩიოთ ბრძანება share. გავააქტიუროთ ღილაკი google classroom. გამოტანილ ფანჯარაზე შევარჩიოთ google classroom-ის კლასი. ჩვენი შემთხვევისათვის „geogebra-group“. assign ღილაკზე დაჭერით გადავდივართ geogebra group კლასში. დავალების შესახებ ინფორმაცია ავტომატურად წარმოდგინდება google classroom-ის geogebra group კლასის stream შეტყობინების ველში, ასევე classwork დაფაზე. [13] (https://www.youtube.com/watch?v=oapg6yifaqc&t=6s create google classroom activities from geogebra im lessons ] (იხ. სურათები) სტუდენტი, რომელიც მიერთებულია google classroom-ის კლასთან, აქვს წვდომა გაზიარებულ დავალებაზე, მითითებული ინსტრუქციის შესაბამისად ასრულებს დავალებას და turn in ღილაკზე დაჭერით აგზავნის მასწავლებელთან. მასწავლებლის სამუშაო სივრცეში ჩნდება ინფორმაცია სტუდენტის მიერ დავალების შესრულების შესახებ. მასწავლებელი განიხილავს დავალებას, აფასებს შესრულებულ დავალებას კომენტარით, წარუდგენს უკუკავშირს return ღილაკზე დაჭერით. student work სამუშაო დაფაზე მასწავლებლისათვის თვალსაჩინოა სტუდენტის დავალებების შესრულებადობა. სტუდენტებთან უკუკავშირი აისახება როგორც classwork-ის დავალებების სამუშაო დაფაზე, ასევე grade ჩანართში, რაც ეხმარება მასწავლებელს თვალს მიადევნოს სტუდენტის წარმატებებს. სტუდენტის პოზიცია https://www.youtube.com/watch?v=oapg6yifaqc&t=6s georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 31 სტუდენტს უკუკავშირის შესახებ ინფორმაცია ეგზავნება ელფოსტაზე ავტომატურად. open ღილაკზე დაჭერით გადადის მომდევნო გვერდზე და ეცნობა მისთვის პირადად გამოგზავნილ უკუკავშირს. (იხ. სურათები) ამგვარად, geogebra-ს აქტივობების გაზიარება lms ( learning management system) სწავლების მართვის სისტემებში საშუალებას აძლევს მასწავლებელს სტუდენტთან ინტერაქტიური ჩართულობის ფონზე მართოს სასწავლო პროცესი ვირტუალურ გარემოში მონაწილის ეკრანის გაზიარების გარეშე, რაც უზრუნველყოფს დისტანციური სწავლების მოქნილობასა და წარმატებულობას. დასკვნა ნაშრომში სამეცნიერო კვლევითი ნაშრომების შესწავლისა და გაანალიზების საფუძველზე შესრულდა geogebra math-ის აქტივობების ინტეგრაციის ტექნოლოგიური ასპექტების კვლევა სწავლების მართვის სისტემებში. სახელდობრ, დეტალურად იქნა განმარტებული, განხილული და გამოკვლეული ის ტექნოლოგიები, რომელშიც ინტეგრირდება geogebra math-ის აქტივობები: geogebra-group; geogebra time line; microsoft onenote; google classroom. განხორციელდა ინტერაქტიური რესურსის, „ჰომოთეტიის“, მაგალითზე geogebra classic ონლაინ აპლიკაციაში აქტივობის შექმნის და რესურსის აქტივობად გარდაქმნის პროცესი geogebra classic ლოკალურიდან geogebra ონლაინ პლატფორმაზე. მასწავლებლისა და მონაწილეთა ვირტუალური ჯგუფის ერთობლივი ჩართულობის პრაქტიკული მოდელის მაგალითზე რეალურად შესრულდა geogebra-ს აქტივობის გაზიარების პროცესი აღნიშნულ სისტემებში. მონაწილეებთან ინტერაქციის რეალიზების პროცესში გამოიკვეთა geogebra ონლაინ პლატფორმის მოქნილობა:  აქვს ქართული ენის მხარდაჭერა; არის უფასო; აქვს რესურსების მდიდარი ბიბლიოთეკა; მოხერხებული, მარტივად სამართავი ინტერფეისი; მოიცავს დამატებით მათემატიკურ აპლეტებს; ფარავს მათემატიკის მრავალ სფეროს. მასწავლებლის პოზიცია სტუდენტის პოზიცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 32  შესაძლებელია მასწავლებლის სინქრონული/ასინქრონული კავშირი მონაწილეებთან; მონაწილეების მიერ დავალებების შესრულება და წარდგინება; მასწავლებლის უკუკავშირის წარდგინება საჭიროების შემთხვევაში ანონიმურობის დაცვით; მონაწილეთა ჩართულობა მათემატიკურ კვლევასა და კანონზომიერებათა აღმოჩენაში და ეს ყველაფერი ერთი ონლაინ პლატფორმის სივრცეში. მასწავლებლის ხელში აღმოჩნდა შესაძლებლობა ერთი პლატფორმიდან სწავლების მართვის მისთვის სასურველ სისტემაში გაუზიაროს მონაწილეს მრავალფეროვანი აქტივობები. თვალი მიადევნოს მათ წარმატებებს. ამგვარად, geogebra ონლაინ პლატფორმის აქტივობების სწავლების მართვის სისტემებში ინტეგრაციის ტექნოლოგიური ასპექტების კვლევამ დაადასტურა geogebra-ს წარმატებულობა დისტანციური სწავლების პროცესში. geogebra შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას, არა მხოლოდ მათემატიკის დინამიური, ინტერაქტიური სასწავლო რესურსების შექმნის მიზნით, არამედ როგორც სწავლა-სწავლების ეფექტური ონლაინ პლატფორმა. გამოყენებული ლიტერატურა [1] გიუნაშვილი ზ., (2014) geogebra-დინამიური მათემატიკის პროგრამა. ტრენინგის მასალები. დამხმარე საკითხავი მასალა. მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ცენტრის ტრენერი. თბილისი. [2] ზაქარიაშვილი მ., (2021) დისტანციური სწავლების ტექნოლოგიური ასპექტები geogebra math გარემოში. vi საერთაშორისო კონფერენცია „კულტურათშორისი დიალოგები“ 29-30 ოქტომბერი, 2021. თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. კონფერენციის სამეცნიერო შრომების კრებული. გამომცემლობა „ინტელექტი“. თბილისი. [3] მარდალეიშვილი ნ., (2021) ტრენინგის მასალები. ვიდეო ინსტრუქციები geogebra-ს შესახებ. მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ცენტრის ტრენერი. თბილისი. https://www.youtube.com/watch?v=8ovyxwbycsm&t=3s (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) [4] ნაკაიძე რ., (2020) ტრენინგის მასალები. ვიდეო ინსტრუქციები geogebra-ს შესახებ. ბათუმის მასწავლებლის სახლის ტრენერი. https://www.youtube.com/watch?v=-qh3qtsodu4 (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) [5] dan price (2016) the only onenote guide you’ll ever need. copyright @ makeusedof . https://www.makeuseof.com/wp-content/uploads/2016/10/the-only-onenote-guideyou%e2%80%99ll-ever-need.pdf (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) [6] https://www.geogebra.org/ geogebra for teaching and learning math geogebra – ს ოფიციალური საიტი. [7] https://www.geogebra.org/about what is geogebra? (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) https://www.youtube.com/watch?v=-qh3qtsodu4 https://www.makeuseof.com/wp-content/uploads/2016/10/the-only-onenote-guide-you%e2%80%99ll-ever-need.pdf https://www.makeuseof.com/wp-content/uploads/2016/10/the-only-onenote-guide-you%e2%80%99ll-ever-need.pdf https://www.geogebra.org/ https://www.geogebra.org/about georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 33 [8] https://www.geogebra.org/m/pr5dme5s#chapter/618971 (about geogebra) (ნახვის თარიღი 8.09.2021) [9] https://www.geogebra.org/license geogebra license (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) [10] https://www.geogebra.org/m/vcb8wkku (illustrative math curriculum free & digital) (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) [11] https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq geogebra groups (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) [12] https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq#material/qujpjfbm how to create a group (ნახვის თარიღი 10, აპრილი, 2022) [13] https://www.youtube.com/watch?v=oapg6yifaqc&t=6s create google classroom activities from geogebra im lessons (ნახვის თარიღი 10 აპრილი, 2022) integrating geogebra math activities into learning management systems (lms) mariam zakariashvili associate professor of informatics, iakob gogebashvili telavi state university abstract the article discusses the technological aspects of integrating the activities of geogebra math, a dynamic online mathematics teaching and learning platform, into learning management systems (lmslearning management system) based on real models of teacher-student interaction. this article covers the following three modules: basic functionalities, process preparation and process implementation. the first module details how geogebra activities are integrated with various technologies and tools. the applications in question are geogebra group, geogebra timeline, microsoft onenote, and google classroom. the second module explains how to complete the following procedures: online registration on the geogebra platform; installation of the geogebra classic application on a pc; create and join a geogebra group geogebra; sign up for microsoft onenote and open a new notebook (a new digital book); create and enroll in a google classroom course. https://www.geogebra.org/m/pr5dme5s#chapter/618971 https://www.geogebra.org/license https://www.geogebra.org/m/vcb8wkku https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq https://www.geogebra.org/m/rqrbooeq#material/qujpjfbm https://www.youtube.com/watch?v=oapg6yifaqc&t=6s georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 3, 2022 34 the third module uses homothetics as an example to demonstrate how to create an interactive resource in the geogebra classic online application and how to transfer this resource as an activity from the local geogebra classic application to the geogebra online platform. the technological features of geogebra sharing in geogebra group, geogebra timeline, microsoft onenote and google classroom are described on a practical example of the joint involvement of a teacher and a virtual group of participants, supported by appropriate illustrations. the article examines and justifies the potential for integrating the activities of the geogebra math online mathematical platform into learning management systems (lms), which can be successfully used in mathematics education both in schools and universities. keywords: : geogebra.org-math; geogebra classic app; geogebra active; geogebra group; geogebra timeline; microsoft onenote; google classroom. მეცნიერებისა და საზოგადოების განვითარების ფონდი. პერიოდული სამეცნიერო ჟურნალი „ინტელექტი“ მეცნიერებისა და საზოგადოების განვითარების ფონდი. პერიოდული სამეცნიერო ჟურნალი „ინტელექტი“ №3(23), 2005 foundation for development of sciences and society. periodical scientific journal “intelect”. 1 19.00.00 ფსიქოლოგიური მეცნიერებანი psychological sciences მაია რობაქიძე განსხვავებული არხებით ფიქსირებულ განწყობათა შედარებითი დახასიათება განწყობის კლასიკურ ექსპერიმენტებში საგანწყობო ობიექტების რაოდენობრივი პარამეტრების აღბეჭდვისას დაცულია მსგავსების პრინციპი: ობიექტურად დიდი საგანი დიდადაა აღბეჭდილი როგორც სენსორულ ხატში, ასევე განცდაშიც. ეს იმას ნიშნავს, რომ სენსორული და პერცეფტული არხებით სუბიექტის მიერ მიღებული ინფორმაცია ერთმანეთის იზომორფულია. მაგრამ როგორია განწყობის ფიქსაციის შესაძლებლობა სენსორულ და პერცეფტულ ხატებზე სიტუაციის პარამეტრების ანიზომორფული აღბეჭდვის შემთხვევაში? ამ კითხვაზე პასუხის გაცემა სცადეს როგორც ქართული ფსიქოლოგიური სკოლის წარმომადგენლებმა, ასევე განწყობის ფსიქოლოგიაში მომუშავე უცხოელმა მეცნიერებმაც. მაგალითად, ქ.დ.ცინცაძისა ( к. д. цинцадзе, 1966) და იაპონელი მეცნიერების (takai l., kawaguchi i., 1984) მონაცემებით შესაძლებელია უტოლობის განწყობის ფიქსირება განცდაში არატოლ, მაგრამ რეტინალურად ტოლ სიდიდეებზე, კერძოდ, გეომეტრიულ ფიგურათა ოპტიკურ ილუზორულ უტოლობაზე, ხოლო ნ.გ.ადამაშვილის ცდებით მტკიცდება კრიტიკული ობიექტების რეტინალური ტოლობის ვარიაციის პირობებში ფიქსირებული განწყობის გამოვლენის შესაძლებლობა. (адамашвили н. г., 1960) მაგრამ განწყობის შემუშავების და ჩაქრობის პროცესის თავისებურებანი სენსორულად და პერცეფტულად უტოლო ობიექტებზე სპეციალურად ნაკვლევი არ ყოფილა. ჩვენ დავინტერესდით სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობის მახასიათებლები განსხვავდება თუ არა უშუალოდ განცდაზე ფიქსირებული განწყობის მახასითებლებისაგან და დ.უზნაძის ტრადიციული სქემით შემუშავებული განწყობის მახასიათებლებისაგან, რომელიც გულისხმობს როგორც სენსორული, ასევე უშუალოდ განცდითი კომპონენტების ასახვას, ე.ი. მისი ფიქსაცია ხდება პერცეფტულ უტოლობაზე. შევადარეთ ამ სამი განსხვავებული არხით შემუშავეული განწყობის შემდეგი ფორმალურ-სტრუქტურული მახასიათებლები: სიმტკიცე, ჩაქრობის ტიპი(დინამიკურობა-სტატიკურობა და პლასტიკურობა-სიტლანქე), კონსტანტობა-ვარიაბელობა. ცდები ტარდებოდა სპეციალური ხელსაწყოთი, რომელიც გვაძლევდა საგანწყობო ობიექტების პარამეტრებს შორის განსხვავებულობის გრადუალური ცვალებადობის შესაძლებლობას, ექსპერიმენტი ჩატარდა სამ სერიად. ექსპერიმენტის i სერიაში ცდის პირს მიეწოდებოდა სენსორულად უტოლო და განცდისელად (ობიექტურადაც) ტოლი ობიექტები, ii სერიაში პირიქით, განცდისეულად უტოლო, ხოლო სენსორულად ტოლი ობიექტები, iii სერიაში კი როგორც სენსორულად, ასევე განცდაში უტოლო ობიექტები(ტრადიციული დ. უზნაძისეული სქემით). სენსორული უტოლობის მისაღებად i სერიაში გამოყენებული იყო საგნის აღქმადი სიდიდის (ტოლობის) კონსტანტობის ფაქტი. ექსპერიმენტული მეთოდის არსი მდგომარეობდა ობიექტურად ტოლი სიდიდეების (წრეწირების) განწყობის ფიქსაციაში რეტინალურ (სენსორულ) უტოლობაზე ერთი მხრივ და პერცეპტული ტოლობის განწყობის ფიქსაციაში მეორე მხრივ. ეს მიიღწეოდა წრეწირებს შორის შედარებითი მანძილის ვარიაციით, რასაც თან სდევდა მათი სიდიდეების ტოლობის პერცეფცია მათი რეტინალური უტოლობისას. ექსპერიმენტის ii სერიაში კი ხდებოდა ობიექტურად უტოლო სიდიდეთა პერცეპტული უტოლობის განწყობის ფიქსაცია მათი რეტინალური ტოლობისას. რეტინალური ტოლობა მიიღწეოდა დიდი და მცირე ობიექტების (წრეწირების) ერთმანეთისაგან ისეთ მანძილზე დაშორებით, რომ მათი დიამეტრების რეტინალურ გამოსახულებათა სიდიდეები ტოლი ყოფილიყო. ექსპერიმენტის სამივე ვარიანტის კრიტიკულ ცდაში გამოვლინდა ფიქსირებული განწყობის კონტრასტული ეფექტები. აღსანიშნავია, რომ სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობა, ისევე როგორც პერცეფტული განწყობა, შემუშავებული ტრადიციული პროგრამით, არის უფრო ძლიერი და მტკიცე, ვიდრე განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული. არ აღმოჩნდა სანდო განსხვავება განწყობის ილუზიათა სიხშირეთა განაწილებაში და არც განწყობის სიმტკიცის მაჩვენებელში i და iii სერიას, ე.ი. განწყობის კლასიკურ ვარიანტსა და სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებულ განწყობას შორის. ფიქსირებული განწყობის ტიპის დადგენისას გამოყენებული იყო ტრადიციული მეთოდი: განწყობის ფიქსაციის ცდები განმეორებით ტარდებოდა დროის გარკვეული ინტერვალის შემდეგ. ექსპერიმენტები ჩატარდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. თითოეულ სერიაში მონაწილეობა მიიღო 30 ცდის პირმა. მათი ასაკი მერყეობდა 20-დან 35 წლამდე. ცდის პირები იყვნენ სტუდენტები და უნივერსიტეტის თანამშრომლები. სამივე სერიის ექსპერიმენტები ჩატარდა სამ-სამჯერ ერთკვირიანი ინტერვალებით. ექსპერიმენტის ჩატარების პირობები იყო იდენტური. განწყობას კონსტანტურად ვთვლიდით მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა განწყობის სამივე ცდაში ფიქსირებული განწყობის ჩაქრობის პროცესის ერთგვაროვნება დასტურდებოდა. იმ შემთხვევაში, როცა ამ ცდაში, თუნდაც ერთხელ ადგილი ექნებოდა ფიქსირებული განწყობის შეცვლას, განწყობას ვარიაბელურად მივიჩნევდით. ფიქსირებული განწყობის ტიპების განაწილება განსხვავებული არხებით ფიქსირებულ განწყობათა შემთხვევეში მოცემულია პირველ ცხრილში : მეცნიერებისა და საზოგადოების განვითარების ფონდი. პერიოდული სამეცნიერო ჟურნალი „ინტელექტი“ №3(23), 2005 foundation for development of sciences and society. periodical scientific journal “intelect”. 2 ცხრ.:#1 ფიქსირებული განწყობის ტიპების % განაწილება სენსორულ, განცდისეულ და პერცეფტულ უტოლობაზე ფიქსირებულ ცდებში განწყობის ტიპები ცდის პირთა ჯგუფები სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობა განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწობა პერცეპტული განწყობა პროცენტი აბსოლუტური რაოდენობა პროცენტი აბსოლუტური რაოდენობა პროცენტი აბსოლუტური რაოდენობა დინამიკური 50.00% 15.00 16.67% 5.00 53.33% 16.00 სტატიკური 10.00% 3.00 10.00% 3.00 13.33% 4.00 ვარიაბელური 23.33% 7.00 40.00% 12.00 16.67% 5.00 ნულოვანი 16.67% 5.00 33.33% 10.00 16.67% 5.00 ცხრილიდან ჩანს, რომ არსებობს განსხვავება განწყობის ტიპების პროცენტულ გადანაწილებაში ჯგუფებს შორის, სადაც ხდებოდა განსხვავებული არხებით განწყობათა შემუშავება. ეს განსხვავება სტატისტიკურად სანდო აღმოჩნდა სენსორულ და განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებულ განწყობებს შორის განწყობის ტიპების განაწილებაში (2=7.9, თ.ხ.=3 p<0.05): კერძოდ, სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობისათვის უფრო დამახასიათებელია განწყობის დინამიკური ტიპი, ვიდრე ვარიაბელური, ხოლო განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობისათვის _ პირიქით. ამ თვალსაზრისით, სენსორული განწყობის მსგავსია პერცეფტული განწყობა (2=0.5 თ.ხ.=3 p>0.05). სტატისტიკურად სანდო აღმოჩნდა განსხვავება აგრეთვე მხოლოდ განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებულ განწყობასა და პერცეპტულ, ანუ ტრადიციული სქემით შემუშავებულ განწყობათა ტიპების განაწილებაში (2=10.45, თ.ხ.=3 p<0.01). რაც შეეხება სტატიკურ ტიპს, ის ერთნაირად იშიათად გვხვდება სამივე სერიის ცდებში. მიღებული შედეგები კიდევ ერთხელ გვიდასტურებს იმას, რომ სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებულ განწყობასა და პერცეფტულ განწყობას შორის უფრო მეტი მსგავსებაა, ვიდრე განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებულ განწყობას შორის. თუ გავითვალისწინებთ ზემოთნახსენებ განსხვავებას განწყობის ილუზიების სიხშირესა და სიმტკიცეში i და iii სერიის ექსპერიმენტების შედეგების მსგავსებას და მათ განსხვავებას ii სერიის ექსპერიმენტებისაგან, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ პერცეფტული განწყობის ფორმირებაში სენსორულ ფაქტორს დომინანტური როლი ენიჭება. ცხრ.#2 ფიქსირებული განწყობის ტიპების % განაწილება სენსორულ, განცდისეულ და პერცეფტულ უტოლობაზე ფიქსირებულ ცდებში განწყობის ტიპები ცდის პირთა ჯგუფები სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობა განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწობა პერცეპტული განწყობა პროცენტი აბსოლუტური რაოდენობა პროცენტი აბსოლუტური რაოდენობა პროცენტი აბსოლუტური რაოდენობა კონსტანტური 60 18.00 26.67 8.00 66.67 20.00 ვარიაბელური 23.33 7.00 40 12.00 16.67 5.00 ნულოვანი 16.67 5.00 33.33 10.00 16.67 5.00 ცხრილში #2 შეჯამებულია განწყობის დინამიკური და სტატიკური ტიპები, რომელიც წარმოადგენს კონსტანტურ ტიპებს. ამ ცხრილიდანაც აშკარად ჩანს, რომ განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობისათვის დამახასიათებელია უფრო ხშირად ვარიაბელური ტიპის განწყობა, ვიდრე კონსტანტური, განსხვავებით სენსორულ და პერცეფტულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობებისაგან.(2=6.83, თ.ხ.=2, p<0.01 _i და ii სერიას შორის და 2=9.7, თ.ხ.=2, p <0.001 ii და iii სერიას შორის). როგორც აღინიშნება მთელ რიგ გამოკვლევებში ვარიაბელური ტიპის განწყობასთან მხოლოდ ნორმიდან გადახრის შემთხვევაში გვაქვს საქმე _იქნება ეს გადახრა დროებითი და სწრაფად წარმავალი თუ შედარებით მუდმივი და სტაბილური.”(უზნაძე, 1949). ცხადია, ჩვენს ექსპერიმენტებში შემთხვევითი წესით შერჩეული ცდის პირებში შეუძლებელია აღმოჩენილიყო ასეთი რაოდენობის `ნორმიდან გადახრილი” სუბიექტები. მიღებული შედეგი შეიძლება იმით აიხსნას, რომ “განწყობა გარკვეული სიტუაციის ნიადაგზე წარმოიშობა და ამ სიტუაციის სუბიექტში გადატანით მისი მოქმედება ამ სიტუაციის დაღს ატარებს; ამიტომ არ არის გამორიცხული, რომ ამ სხვადასხვა სიტუაციში ფიქსირებულმა განწყობამ ერთსა და იმავე სუბიექტში ზოგადად ერთგვაროვანი, მაგრამ პირობის შესატყვისად განწყობის მოქმედების სხვადასხვაგვარი მიმდინარეობა მოგვცეს.”(ა.კინწურაშვილი, 1967) მეცნიერებისა და საზოგადოების განვითარების ფონდი. პერიოდული სამეცნიერო ჟურნალი „ინტელექტი“ №3(23), 2005 foundation for development of sciences and society. periodical scientific journal “intelect”. 3 ლიტერატურა: 1. сб. «бессознательное: природа, функции, методы исследования». t.1. а. г. асмолов. «об иерархической структуре установки как механизма регуляции деятельности». 2. сб. «бессознательное: природа, функции, методы, исследования». t.1. ш. а. надирашвили. «закономерности формирования и действия установок различных уровней. 3. ა.კინწურაშვილი, “განწყობა და მისი აღკვეთის პროცესი”, თბილისი, 1967 4. сб. «бессознательное: природа, функции, методы, исследования». t.i. в. п. зинченко. «установка и деятельность: нужна ли парадигма?» 5. сб. «экспериментальные исследования по психологии установки». тбилиси, 1966. к. д. цинцадзе. «об установочном действии некоторых иллюзорных восприятии. 6.takai l., “conditions of set formation in the situation of geometrical-optical illusions”. «the size comparison form the standpoint of the psychology of set”. ed. by i. kawaguchi. osaka university, 1984”. 7.адамашвили н. г., «отражение в фиксированной установке соотношения величины и отдаленности предметов». ж. «вопросы психологии», 1960, № 3. 8. გ. ქირია “სენსორული და პერცეპტული პროცესების განწყობისეული ორგანიზაციის საკითხისათვის” კრ. “ახალგაზრდა მეცნიერთა შრომები. ფსიქოლოგია” თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 9. უზნაძე დ., განწყობის ფსიქოლოგიის ექსპერიმენტული საფუძვლები. ფსიქოლოგიის ინსტიტუტის შრომები, ტ. 6, 1977, თბილისი რეზიუმე განსხვავებული არხებით შემუშავებული განწყობის მახასიათებლების შედარებისას აღმოჩნდა, რომ სენსორულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობა, ისევე როგორც პერცეფტული განწყობა, შემუშავებული ტრადიციული პროგრამით განსხვავდება განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობისაგან თავისი სიმტკიცით და ასევე ფიქსირებული განწყობის ჩაქრობის ტიპების პროცენტული გადანაწილებით. კერძოდ, განცდისეულ უტოლობაზე ფიქსირებული განწყობისათვის დამახასიათებელია უფრო ნაკლები სიმტკიცე, ვარიაბელური და ნულოვანი განწყობის ტიპების სიჭარბე. შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ პერცეფტული განწყობის ფორმირებაში სენსორულ ფაქტორს დომინანტური როლი ენიჭება. майя робакидзе сравнительная характеристика установок фиксированных различными каналами резюме при сравнении установок фиксированных различными каналами обнаружились следующие закономерности: эффекты сенсорной и перцептивной установок, фиксированной по традиционной схеме д.н.узнадзе отличаются от установки выработанной на непосредственно феноменологическое неравенство прочностью, а также и процентным распределением типов угасания фиксированной установки. установка, выработанная на непосредственно феноменологическое неравенство, характеризуется меньшей прочностью, большей частотой вариабельных и нулевых типов угасания фиксированной установки, что позволяет нам сделать предположение о ведущей роли сенсорного фактора в проявлении установки. maya robakidze comparative descripion of sets fixed through the different channels summary the aim of our research is to compare sets formed on the three different levels: first, it is the set fixed on the sensory unequivalence (in condition of phenomenal equivalence); second, it is the set fixed on the phenomenal unequivalence (in condition of sensory equivalence) and the third, it is the set fixed on both sensory and phenomenal unequivalence. (the set was fixed according to the traditional method adopted in uznadze psychological school). in consequence of statistical analysis of our experiments’ we obtained following results: the strength of the set illusion formed on sensory unequivalence and set formed on both sensory and phenomenal unequivalence prevailed over the same index of the set fixed on the phenomenal unequivalence the research also revealed differences in frequency of set extinction types between the set fixed on the phenomenal unequivalence and two other forms of sets: set fixed on the phenomenal unequivalence has prevailing type of set extinction as the variable set; but the constant type of set extinction mainly charactirize set fixed on the sensory unequivalence as the set fixed on both sensory and phenomenal one. these results prove our hypothesis about predominating of sensory factor in the process of set formatting. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 187 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.23 იდეალური აირის მდგომარეობის განტოლების შესწავლის გზები (მეთოდური მასალა) მაგდა მეცხვარიშვილი1; იამზე კალანდაძე2; კახა გორგაძე3; მანანა ბერიძე4 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა კანდიდატი, სსიპ ქ. თბილისის 21-ე საჯარო სკოლა; m.metskhvarishvili@gtu.ge, https://orcid.org/0000-0002-1318-529x 2სსიპ ქ. თბილისის 21-ე საჯარო სკოლა; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, პედაგოგიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი, i.kalandadze@gtu.ge 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ფიზიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი, k.gorgadze@gtu.ge 4საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სსიპ ქ. თბილისის 35-ე საჯარო სკოლა, ფიზიკის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი, m.beridze@gtu.ge აბსტრაქტი სტატიაში წარმოდგენილია მენდელეევ-კლაპეირონის განტოლების მიღების ხერხები. თერმოდინამიკა მაკროსისტემას განიხილავს როგორც მთლიანს და აღწერს მის თვისებებს არა ნივთიერების მიკროსტრუქტურის საფუძველზე, არამედ ექსპერიმენტზე დაყრდნობით ამყარებს კავშირს ნივთიერების მაკროსკოპულ პარამეტრებს შორის. ეს მეთოდი გამოირჩევა სიმარტივით, მაგრამ მას აქვს ნაკლი, რომელიც იმაში მდგომარეობს, რომ მოვლენათა თერმოდინამიკურ განხილვაში არ ხდება მისი შინაგანი მექანიზმის ახსნა. მაგალითად, ექსპერიმენტულად შეიძლება მივიღოთ კავშირი იდეალური აირის წნევასა და მოცულობას შორის მუდმივი ტემპერატურის დროს 𝑝𝑉 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡, მაგრამ თუ რატომ არის ეს ასე, ამის ახსნა შეიძლება მხოლოდ მოლეკულური ფიზიკის მეთოდებით. საკვანძო სიტყვები: იდეალური აირი, წნევა, მოცულობა, ტემპერატურა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 188 აირები ადვილად იკუმშება და ფართოვდება. ამის დასადასტურებლად შევადაროთ ცხრილში წარმოდგენილი ზოგიერთი მყარი, თხევადი და აირადი ნივთიერებების თერმული გაფართოება [1]. აირებს აქვთ გაფართოების ყველაზე დიდი კოეფიციენტი. ეს იმას ნიშნავს, რომ ტემპერატურის ცვლილებით აირები ადვილად იკუმშებიან და ფართოვდებიან. აირების უმეტესობა ერთიდაიგივე სიჩქარით ფართოვდება ან აქვთ ერთნაირი β. ჩნდება კითხვა: რატომ იქცევიან აირები ერთნაირად, მაშინ, როდესაც სითხეებს და მყარ სხეულებს აქვთ ერთმანეთისგან შესამჩნევად განსხვავებული გაფართოების სიჩქარე. ამის მიზეზი აირის ატომებს და მოლეკულებს შორის დიდი მანძილია, რის გამოც მათ შორის ურთიერთქმედების ძალა შესაძლებელია უგულებელვყოთ, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ისინი ერთმანეთს ეჯახებიან. აირის ატომები და მოლეკულები ძალიან სწრაფად მოძრაობენ და გაფართოება დიდი სიჩქარით მიმდინარეობს, ამიტომ ისინი იკავებენ არსებულ მოცულობას სრულად. ამის საპირისპიროდ სითხეებსა და მყარ სხეულებში ატომები და მოლეკულები ერთმანეთთან მჭიდროდ არიან განლაგებულები და მათ შორის მიზიდულობის ძალებიც საგრძნობლად დიდია. მყარ მდგომარეობაში ნივთიერება ინარჩუნებს ზომას და ფორმას, რადგან მისი შემაგენელი ნაწილაკები მკაცრად განსაზღვრულ ადგილებზეა განლაგებულნი, ისინი ირხევიან წონასწორობის მახლობლად და იშვიათ შემთხვევაში ტოვებენ ამ მგომარეობას. თხევად მდგომარეობაში მყოფი ნივთიერება ფორმას ვერ ინარჩუნებს, მაგრამ ინარჩუნებს მოცულობას სითხეები პრაქტიკულად უკუმშვადია. სითხეში მოლეკულა თავისუფლად ვერ გადაადგილდება. ის მეზობელი მოლეკულების მიზიდულობით ერთ ადილას არის „ჩაჭერილი“ და ამ მდებარეობის მახლობლად ირხევა. თუმცა, სითხის ატომს შეუძლია დატოვოს საკუთარი ადგილმდებარეობა და სხვა მდებარეობაში გადახტეს (მის ადგილს სხვა ატომი დაიკავებს), სადაც ის კვლავ მეზობელი ატომების გარემოცვაში აღმოჩნდება. თუ სითხე უძრავია გადახტომა ყველა მიმართულებით ერთნაირი სიხშირით მიმდინარეობს. გადახტომათა რიცხვი 1 წმ-ში დაახლოებით 10 -ია. თუ სითხეზე გარე ძალები მოქმედებენ, მაშინ გადახტომა უპირატესად მისი მოქმედების მიმართულებით ხდება, რაც გავლენას თითქმის არ ახდენს გადახტომათა რიცხვზე. ამ გადახტომების გამო სითხეს ახასიათებს დენადობა და ის ვერ ინარჩუნებს ფორმას და იღებს იმ ჭურჭლის ფორმას, რომელშიცაა მოთავსებული [2]. აირი ადვილად კუმშვადია, ღებულობს ჭურჭლის ფორმას სრულად ავსებს ჭურჭლის მოცულობას. აირზე შესრულებული ნებისმიერი ზემოქმედება მკაფიოდ დაიმზირება და ადვილად შეისწავლება. აირი იდეალურია მდგომარეობის ცვლილების შესასწავლად. სწავლის პროცესი გაადვილდება თუ შევისწავლით ჯერ იდეალურ აირს, ხოლო შემდეგ რეალური აირის მდგომარეობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 189 ცხრილი. თერმული გაფართოების კოეფიციენტები 20c-ზე ნივთიერება წირითი გაფართოების კოეფიციენტი α (1/c) × 𝟏𝟎 𝟔 მოცულობითი გაფართოების კოეფიციენტი β (1/c) × 𝟏𝟎 𝟔 მყარი ნივთიერება ალუმინი 25 75 თითბერი 19 56 სპილენძი 17 51 ოქრო 14 42 რკინა ან ფოლადი 12 35 ინვარი (ნიკელის და რკინის შენადნობი) 0.9 2.7 ტყვია 29 87 ვერცხლი 18 54 შუშა (ჩვეულებრივი) 9 27 შუშა (pyrex) 3 9 კვარცი 0.4 1 ბეტონი, აგური 12 36 მარმარილო (საშუალო) 2.5 7.5 სითხეები ეთერი 1650 ეთილის სპირტი 1100 ბენზინი 950 გლიცერინი 500 ვერცხლისწყალი 180 წყალი 210 აირები ჰაერი და სხვა აირების უმეტესობა ატმოსფერულ წნევაზე 3400 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 190 აირის მოლეკულებს შორის ურთიერთქმედების ძალები მეტად მცირეა. ასევე შეიძლება ითქვას, რომ მოლეკულის მოცულობა საერთო მოცულობასთან (რომელიც განისაზღვრება იმ ჭურჭლის მოცულობით, რომელშიც იმყოფება აირი) შედარებით ძალზე მცირეა. იდეალურ აირს უახლოვდება ინერტული აირები (ჰელიუმი, არგონი, ნეონი და სხვ.) დაბალი წნევის პირობებში. აირს, რომლის მოლეკულების საკუთარი მოცულობა და ურთიერთქმედების ძალები უგულებელყოფილია (გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მოლეკულები ერთმანეთს ეჯახება და მათ შორის განზიდვის ძალები აღიძვრება) იდეალური აირი ეწოდება. აირი მით უფრო ახლოსაა იდეალურთან, რაც უფრო გაიშვიათებულია ის [3]. ფიზიკურ სიდიდეს, რომელიც ახასიათებს სისტემის მდგომარეობას პარამეტრი ეწოდება. აირი ხასიათდება ერთი მექანიკური (მასა m) და სამი თერმოდინამიკული პარამეტრით, ესენია: p წნევა, v მოცულობა, t ტემპერატურა. ამ პარამეტრებს შორის კავშირი მენდელეევ-კლაპეირონის ფორმულით (1) მყარდება და იდეალური აირის მდგომარეობის განტოლება ეწოდება. 𝑃𝑉 𝑇 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡, თუ 𝑚 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡 (1) შესაძლებელია ამ განტოლების ორი, ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავებული და საერთოს არ მქონე გზით მიღება, ხოლო სუფთა ექსპერიმენტული ვითარება მეტად არწმუნებს მკითხველს მის ჭეშმარიტებაში [4]. განვიხილოთ მენდელეევ-კლაპეირონის განტოლების მიღების პირველი მეთოდი, რომელსაც დიდი პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს. აირისათვის p წნევა ასე ვთქვათ ყველაზე პირადი პარამეტრია, დანარჩენ ორს t ტემპერატურას და v მოცულობას ჩვენ ვმართავთ. ვათბობთ იმ ტემპერატურამდე, რომელიც ჩვენ გვსურს, ვკუმშავთ იმ მოცულობამდე, რომელშიც გვსურს მისი მოთავსება. ხოლო, აირის წნევა განისაზღვრება მისი მოლეკულების ჭურჭლის კედლებთან შეჯახებათა რიცხვით: 𝑝 = 𝑛𝑘𝑇 (2) 𝑛 მოლეკულების კონცენტრაციაა, 𝑘 – ბოლცმანის მუდმივაა. ეს ფორმულა მკაფიოდ გვიჩვენებს, რომ აირის წნევა აირის მოლეკულების კონცენტრაციისა და ტემპერატურის ფუნქცია, მაგრამ, პრაქტიკული თვალსაზრისით, ის აბსოლუტურად გამოუსადეგარია. ვერ შევძლებთ ვერც წნევის და ვერც ტემპერატურის განსაზღვრას, რადგან მასში შედის მოლეკულების კონცენტრაცია, რომლის განსაზღვრაც შეუძლებელია ლაბორატორიულ პირობებში. კონცენტრაცია გამოვსახოთ აირის მოლეკულების n საერთო რიცხვის ფარდობით მის მიერ დაკავებულ v მოცულობასთან 𝑛 = 𝑁 𝑉 (3) თუმცა აქაც არ გვაქვს დიდი შეღავათი, რადგან არც 𝑁-ის განსაზღვრაა შესაძლებელი. ერთმანეთს გავუტოლოთ 𝜈 ნივთიერების რაოდენობის გამომსახველი ორი ფორმულა: 𝜈 = 𝑚 𝑀 და 𝜈 = 𝑁 𝑁 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 191 სადაც, 𝑚 და 𝑀 შესაბამისად არის აირის მასა და მოლური მასა, ხოლო 𝑁 ავოგადროს რიცხვი. განვსაზღვროთ 𝑁. 𝑁 𝑁 = 𝑚 𝑀 , 𝑁 = 𝑁 𝑚 𝑀 ჩავსვათ (3)-ში მივიღებთ: 𝑛 = 𝑁 𝑚 𝑀𝑉 მიღებული გამოსახულება ჩავსვათ (2)-ში: 𝑝 = 𝑁 𝑚𝑘𝑇 𝑀𝑉 გავითვალისწინოთ, რომ 𝑁 𝑘 = 𝑅 = 8.31 არის აირის უნივერსალური მუდმივა, მივიღებთ მენდელეევ-კლაპეირონის განტოლებას: 𝑝𝑉 = 𝑚 𝑀 𝑅𝑇 = 𝜈𝑅𝑇 (4) ეს განტოლება აღწერს იდეალური აირის ერთ მდგომარეობას განსაზღვრული მასის, წნევის, მოცულობის და ტემპერატურის პირობებში. აქ სანტერესო და პრაქტიკულად გამოსაყენებელია თერმოდინამიკულ პარამეტრებს შორის კავშირის დამყარება აირის ერთი მდგომარეობიდან მეორეში გადასვლისას მუდმივი მასის პირობებში: პირველი მდგომარეობა: 𝑝 𝑉 = 𝑚 𝑀 𝑅𝑇 მეორე მდგომარეობა: 𝑝 𝑉 = 𝑚 𝑀 𝑅𝑇 გავყოთ ეს განტოლებები ერთმანეთზე, მივიღებთ: 𝑝 𝑉 𝑝 𝑉 = 𝑇 𝑇 ან 𝑝 𝑉 𝑇 = 𝑝 𝑉 𝑇 ანუ 𝑝𝑉 𝑇 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡 (5) ეს განტოლება ამ სახით მიიღო კლაპეირონმა. იგივე განტოლება გამოვიყვანოთ მეორე გზით კლაპეირონის მიერ ჩატარებული ცდის მიხედვით. ცდისეულად სამივე პარამეტრის ერთდროული ცვლილება შეუძლებელი აღმოჩნდა და კლაპეირონი იძულებული გახდა აირის ერთი მდგომარეობიდან მეორეში გადაყვანა განეხორციელებინა შუალედური მდგომარეობის გამოყენებით. ამას დასჭირდა ორი იზოპროცესის გამოყენება. ჯერ აირი გადაიყვანა შუალედურ მდგომარეობაში მუდმივი წნევის პირობებში (იზობარული პროცესი), ამასთან, აირი მან გააცხელა საბოლოო ტემპერატურამდე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 192 ამგვარად, შუალედურ მდგომარეობაში აირს გააჩნია საწყისი 𝑝 წნევა, საბოლოო 𝑇 ტემპერატურა და რაღაც შუალედური 𝑉 მოცულობა. ეს გადასვლა აღიწერება განტოლებით: 𝑉 𝑇 = 𝑉 𝑇 (𝑝 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡). (6) შუალედურიდან საბოლოო მდგომარეობაში აირი კლაპეირონმა გადაიყვანა იზოთერმული პროცესით, მუდმივი ტემპერატურის პირობებში (რადგან აირი უკვე საბოლოო ტემპერატურამდე იყო გაცხელებული) 𝑝 𝑉 = 𝑝 𝑉 , (𝑇 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡). (7) (6)-დან გამოვსახოთ 𝑉 და ჩავსვათ (7)-ში 𝑝 𝑉 𝑇 𝑇 = 𝑝 𝑉 , საიდანაც საბოლოოდ მივიღებთ: 𝑝 𝑉 𝑇 = 𝑝 𝑉 𝑇 მივიღეთ (5) განტოლება. კლაპეირონის განტოლების მიღება სქემატურად ასე შეიძლება გამოვსახოთ: მენდელეევნმა (5) განტოლება გამოსახა ნივთიერების რაოდენობით, როგორც ეს (4)-შია ნაჩვენები. 𝑝 , 𝑉 , 𝑇 𝑝 , 𝑉 , 𝑇 𝑝 , 𝑉 , 𝑇 დიდმა ჰოლანდიელმა მეცნიერმა ვან-დერ-ვაალსმა განავრცო კლაპეირონის და მენდელეევის განტოლება რეალურ აირებზე და შეიტანა ორი უმნიშვნელოვანესი შესწორება. რეალური აირი კლაპეირონის განტოლებას ექვემდებარება მხოლოდ მისი სიმკვრივის ძალიან მცირე მნიშვნელობების დროს. სიმკვრივის მატებით მისი ქცევა მკვეთრად იცვლება. მაღალ წნევაზე აირის მოლეკულების საერთო მოცულობა უკვე მნიშვნელოვანი ხდება და მისი უგულებელყოფა აღარ შეიძლება. გარდა ამისა, მაღალ წნევაზე მოლეკულები უახლოვდებიან ერთმანეთს და მათ შორის ურთიერთქმედება აღარ არის უმნიშვნელო. შესწორება წნევაზე: აირის მოლეკულა აირის სიღრმეში განიცდის ყოველმხრივ მიზიდვას სხვა მოლეკულებისაგან და მასზე მოქმედი ძალთა ტოლქმედი ნულის ტოლია. ჭურჭლის კედლებთან ახლოს მყოფ მოლეკულაზე მოქმედებს აირისკენ მიმართული მიზიდვის ტოლქმედი ძალა. ამის გამო, განსაზღვრული წნევა არსებულ წნევაზე ნაკლები იქნება. შესწორება წნევაზე 𝑝 დამოკიდებულია მოლეკულების კედელთან შეჯახების რიცხვზე და მოლეკულების კონცენტრაციაზე ანუ, ზოგადად მის სიმკვრივეზე. 𝑝 = 𝑎 𝑉⁄ , 𝑎 -მუდმივაა, 𝑉 აირის მოცულობა. მაშასადამე ჭეშმარიტი წნევა იქნება 𝑝 + 𝑝 = 𝑝 + 𝑎 𝑉⁄ , სადაც 𝑝 განსაზღვრული წნევაა. შესწორება მოცულობაზე: ის გარემოება, რომ მოლეკულებს სასრული ზომა გააჩნია, მიუთითებს იმაზე, რომ მოლეკულების სამოძრაო სივრცე ნაკლებია, ვიდრე ჭურჭლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 193 მოცულობა. მოლეკულას გააჩნია ზემოქმედების სივრცე მის გარშემო და ამის გამო შესწორება მოცულობაზე 𝑏 უნდა იყოს მოლეკულების საერთო მოცულობაზე დაახლოებით 4-ჯერ მეტი. მაშასადამე აირის ჭეშმარიტი მოცულობა იქნება 𝑉 − 𝑏 რეალური აირის მდგომარეობის განტოლება ვან-დერ-ვაალსის განტოლება ასეთი სახით ჩაიწერება: 𝑝 + 𝑎 𝑉 (𝑉 − 𝑏) = 𝑚 𝑀 𝑅𝑇. ლიტერატურა: 1. https://courses.lumenlearning.com/suny-physics/chapter/13-2-thermal-expansion-of-solidsand-liquids/ 2. ქ. ტატიშვილი. ფიზიკა. მე-11 კლასი. მოსწავლის წიგნი. გამომცემლობა დიოგენე. 2012, 191 გვ. 3. თ. ბჟალავა, თ. ფაღავა, მ. მეცხვარიშვილი. ზოგადი ფიზიკის მოკლე კურსი. საგამომცემლო სახლი „ტექნიკური უნივერსიტეტი“. 2016, 142 გვ. 4. ა. გიგინეიშვილი, გ. კუკულაძე. ზოგადი ფიზიკა. i ტომი. საგამომცემლო სახლი „ტექნიკური უნივერსიტეტი“. 2011, 372 გვ. ways of learning of ideal gas state equation (methodological material) magda metskhvarishvili1; iamze kalandadze2; kakha gorgadze3; manana beridze4 1georgian technical university, phd, candidate of physical and mathematical sciences. https://orcid.org/0000-0002-1318-529x 2georgian technical university, phd, pedagogical sciences 3georgian technical university phd, science of physics 4georgian technical university phd, science of physics abstract the article presents methods of obtaining the mendeleev-clapeyron equation. thermodynamics considers the macrosystem as a whole and describes its properties not on the basis of the microstructure of the substance, but on the basis of the experiment establishes a connection between the macroscopic parameters of the substance. this method is distinguished by its simplicity, but it has a drawback, which is that its internal mechanism is not explained in the thermodynamic discussion of events. for example, one can experimentally obtain a relationship between the pressure and volume of an ideal gas at constant temperature pv=const, but why this is so can only be explained by the methods of molecular physics. key words: ideal gas, pressure, volume, temperature. microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 253 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.32 კორპორატიული მართვის ეფექტიანობა: არსებული პრობლემები და პერსპექტივები ხათუნა ბარბაქაძე1; ნატო კაკაშვილი 1ასოცირებული პროფესორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ეკონომიკისა და ბიზნესის ფაკულტეტი orcid id 0009-0001-1670-8463 2ასისტენტ პროფესორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ეკონომიკისა და ბიზნესის ფაკულტეტი, orcid id 0009-0005-1399-1784 აბსტრაქტი კორპორატიული მართვა გულისხმობს სხვადასხვა დაინტერესებული პირების ინტერესების გაერთიანებას. ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესში მთავარ მიზანს კერძო სექტორის ჩამოყალიბება და მეწარმეობის განვითარება წარმოადგენდა. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად მნიშვნელოვანი ადგილი პრივატიზაციას ეჭირა. სახელმწიფო ქონების პრივატიზების პროცესი მსოფლიოში მიმდინარე გლობალიზაციის შედეგია. პრივატიზაციის ერთ-ერთ ძირითად ამოცანას საკუთრების კორპორატიული სისტემის ჩამოყალიბება წარმოადგენს. სწორედ ამიტომ, აღნიშნული პროცესის შედეგი გაუმჯობესებული და მაღალტექნოლოგიურად განვითარებული სერვისები, გაზრდილი წარმოება და ფინანსური ეფექტიანობა უნდა იყოს. შესაბამისად, საკუთრების გადანაწილების პროცესი იქნება კორპორატიული კონტროლის ნორმალური და ეფექტიანი მექანიზმი, როდესაც გაიზრდება კორპორაციების საქმიანობის ეფექტიანობა და შესაბამისად, ადგილი ექნება ეკონომიკურ ზრდას. სამწუხაროდ, საქართველოში ასეთი პროცესები იყო უფრო გამონაკლისი, ვიდრე წესი. ამრიგად, შეიძლება ერთმნიშვნელოვნად ავღნიშნოთ, რომ პრივატიზაციამ ვერ გადაწყვიტა მთავარი ამოცანა ახლადშექმნილი სააქციო საზოგადოებების მუშაობის ეფექტიანობის ამაღლება. მოსალოდნელი იყო, რომ გაჩნდებოდნენ უფრო ეფექტური მართვით დაინტერესებული მესაკუთრეები. მაგრამ ერთი მესაკუთრის სახელმწიფოს ნაცვლად მრავალრიცხოვანი მესაკუთრებიის გაჩენა სუსტად აისახა მართვის შიდა მექანიზმების მოქმედების ეფექტურობის ზრდაზე და მის შედეგზე. ამავე დროს, არსებითად გართულდა საკუთრების განკარგვის და საერთო სტრატეგიული ხელმძღვანელობის საკითხების ოპერატიულად გადაწყვეტის შესაძლებლობები. ამის ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი იმაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 254 მდგომარეობს, რომ მესაკუთრის გამსხვილების პარალელურად შეთავაზებული არ იყო კორპორატიული მართვის ქმედითი მექანიზმები. საკვანძო სიტყვები: კორპორატიული მართვა, პრივატიზაცია, საინვესტიციო ნაკადი, აქციონერები, კორპორატიული სტრუქტურები. შესავალი. კორპორატიულ მართვასთან დაკავშირებული საკითხები მეტ აქტუალობას იძენს, რადგან კორპორაცია არის მართვის ძირითადი ფორმა, რაც გულისხმობს რამდენიმე დაინტერესებული მხარეების ინტერესების გაერთიანებას. განვლილ პერიოდში კორპორატიული მართვის საკითხებით მსხვილი კომპანიები იყვნენ დაინტერესებულები, დღეს კი, საშუალო ზომის კომპანიებიც ცდილობენ კორპორატიული მართვის თანამედროვე სისტემების გამოყენებას. კორპორატიული მართვა კომპანიის გონივრულ და ეფექტიან შედეგებზე ორიენტირებულ მართვას უწყობს ხელს, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს გრძელვადიანი წარმატება. ქვეყანაში მიმდინარე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესში, როგორც წესი, კერძო სექტორის ჩამოყალიბება და მეწარმეობის განვითარება ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგია. აღნიშნული ეკონომიკური მოვლენის განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი პრივატიზაციას უჭირავს, რომელიც მსოფლიოში მიმდინარე გლობალიზაციის შედეგია. პრივატიზაციის პროცესის ერთ-ერთ ძირითად ამოცანას საკუთრებაზე კონტროლის კორპორატიული სისტემის ჩამოყალიბება წარმოადგენს. თეორიული ნაწილი. პოსტსაბჭოთა სივრცეში საკუთრების უფლების წარმოშობის ერთადერთი გზა იყო განსახელმწიფოებრიობა, რადგან ნებისმიერი უძრავი ქონება სახელმწიფო საკუთრებას წარმოადგენდა და საჭირო იყო მისი კერძო მფლობელობაში გადასვლა. აღნიშნულის განხორციელება კი შესაძლებელი იყო პრივატიზაციის მეშვეობით, რომლის შედეგად გახორციელდა საზოგადოებრივი ურთიერთობების ცვლილებები, რომელმაც განსაზღვრა რადიკალურად განსხვავებული ტიპის სოციალური და ეკონომიკური სისტემის ჩამოყალიბება. საქართველოში არსებული სიტუაცია. საქართველოში სახელმწიფო საწარმოების განსახელმწიფოებრიობის პროცესმა ვერ გადაწყვიტა მთავარი ამოცანა არსებული საწარმოების მუშაობის ეფექტიანობის ამაღლება. პრივატიზაციის განხორციელების საწყის პერიოდში საქართველოს მოსახლეობის უდიდეს ნაწილს ფინანსური რესურსები არ გააჩნდა. პრაქტიკულად, მოშლილი იყო საფინანსო სისტემა, არ იყო შექმნილი პრივატიზაციის გლობალური პროცესისთვის ხელშემწყობი, როგორც ეკონომიკური, ასევე, ორგანიზაციული და ფსიქოლოგიური გარემო. სწორედ ამიტომ, საინვესტიციო პერსპექტივა დამოკიდებული იყო მხოლოდ უცხოური ინვესტიციების მოზიდვაზე. საქართველოში განხორციელებული პრივატიზაციის პროცესი, თავისი შინაარსითა და თავისებურებებით არსებითად განსხვავდება ტრადიციული ფორმებისაგან. სწორედ ამიტომ, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 255 პრივატიზაციის პროცესმა არათუ ვერ მოახდინა დადებითი ზეგავლენა ეკონომიკის სტაბილიზაციაზე პირიქით, გააღრმავა წარმოების დაცემის პროცესი და შესაბამისად, სტიმული მისცა ეკონომიკური კავშირების მოშლას განვიხილოთ საქრთველოში ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესი, როგორ არის გადანაწილებული სამეწარმეო საქმიანობა სახელმწიფოსა და კერძო სუბიექტებს შორის. კერძო სექტორი ძირითადად პრივატიზებული მცირე და საშუალო საწარმოებისაგან შედგება. კერძო სექტორის ჩამოყალიბება და ეფექტიანი ფუნქციონირება საქართველოსათვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია, წინააღმდეგ შემთხვევაში სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება შეუძლებელია. საქართველოში 2023 წლის პირველი აპრილის მდგომარეობით კერძო პირებზე რეგისტრირებულია 920 116 ბიზნეს სუბიექტი, საიდანაც აქტიურია 243 824, სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული 5 583 ბიზნეს სუბიექტიდან აქტიურია 2 835. რაც შეეხება მუნიციპალიტეტებს, რეგისტრირებულია 1 859 ბიზნეს სუბიექტი, საიდანაც აქტიურია მხოლოდ 658, ხოლო საკუთრების სხვა ტიპის 4 828 ბიზნეს სუბიექტიდან აქტიურია 397 (დიაგრამა n1). დიაგრამა n1. 2023 წლის 1 აპრილის მდგომარეობით რეგისტირებული ბიზნეს სუბიექტების რაოდენობა საკუთრების ფორმების მიხედვით წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 2023 ქვემოთ დიაგრამაში ნაჩვენებია აქტიური სუბიექტები საკუთრების ზომის მიხედვით (დიაგრამა n2). დიაგრამა n2. 2023 წლის 1 აპრილის მდგომარეობით რეგისტირებული ბიზნეს სუბიექტების რაოდენობა საწარმოთა ზომის მიხედვით 933116 920846 243824 5583 2835 1859 658 4828 397 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 256 წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 2023 2022 წლის პირველი იანვრის მდგომარეობით ძირითადი ეკონომიკური მაჩვენებლები საწარმოების ზომის მიხედვით ნაჩვენებია დიაგრამა n 3-ში. დიაგრამა n 3. 2022 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით ძირითადი ეკონომიკური მაჩვენებლები საწარმოების ზომის მიხედვით 24 38 24 23 99 34 28 35 65 8 39 7 65 5 49 7 11 2 44 230 31 22 39 57 7 19 0 25 20 28 05 19 99 03 21 36 41 4 35 2 37 33 37 29 5 10 10 18 მსხვილი საშუალო მცირე ზომა უცნობია 15 04 14 .9 57 61 3. 8 27 84 3. 7 14 17 32 .9 11 68 4. 9 44 73 7. 3 74 42 56 13 47 .6 77 41 1 98 24 5. 9 26 98 9 13 15 2. 9 94 52 5. 9 59 31 .2 21 70 3. 9 28 41 81 15 15 .4 94 97 1 24 35 0. 3 14 08 5. 7 66 41 .1 22 01 3. 3 31 08 12 49 7. 8 14 69 50 16 16 .9 95 85 4 27 81 8. 7 16 53 9. 1 80 49 .7 25 19 3. 7 26 45 .7 10 53 5. 6 31 31 25 10 08 .4 52 82 0 სულ მსხვილი საშუალო მცირე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 257 წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 2022 განვითარებული ქვეყნების გამოცდილება აჩვენებს რომ კაპიტალის დარგთაშორისი გადადინება აძლიერებს კონკურენციას, რაც კომპანიებს სტიმულს აძლევს მიმართონ წარმოების დივერსიფიკაციის სტრატეგიის გატარებას. ყოველივე აღნიშნული კი, შესაძლებელია კომპანიის ორგანიზაციულ-სტრუქტურულ ჩარჩოებში რადგან მათ ააქვთ შესაძლებლობა ფლობდნენ მაღალკონცენტრირებულ და ცენტრალიზებულ როგორც, საწარმოო, ასევე საბანკო აქტივებს. მსხვილი კომპანიების პრივატიზება, როგორც წესი, ხორციელდება აქციონირების გზით. საქართველოში განხორციელებული აქციონირების წესი განსხვავებული იყო საბაზრო ეკონომიკის ქვეყნებში ჩამოყალიბებული და განხორციელებული აქციონირების პრაქტიკისაგან. განვითარებულ ქვეყნებში აქციონირება განხორციელდა ერთიანი სააქციო კაპიტალის შექმნით ცალკეული აქციონერების კაპიტალის გაერთიანებით. აღნიშნული პროცესი საქართველოში განხორციელდა ერთიანი კაპიტალის აქციებად დაყოფით. აღსანიშნავია, რომ განვითარებულ ქვეყნებში აქციონირება წარმოადგენდა წარმოებისა და კაპიტალის კონცენტრაციისა და ცენტრალიზაციის შედეგს, ხოლო საქართველოში კი, პრივატიზაციის შედეგს. პრივატიზაციის შედეგად საქართველოში ჩამოყალიბდა 0.5 მლნ-მდე აქციონერი, თუმცა აქციების გაყიდვა საფონდო ბირჟაზე არ ხდებოდა. შესაბამისად, აქციის საბაზრო ფასის გარკვევა შეუძლებელი იყო. სააქციო საზოგადოებებისა და აქციონერების საერთო მაჩვენებლების მიხედვით საქართველო მოწინავე ადგილზე იყო განვითარებულ ქვეყნებთან შედარებით, თუმცა ეს მაჩვენებელი არ იყო რელევანტური. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში სააქციო საზოგადოებებს შემცირებული ქონდათ საწარმოო პოტენციალი, რისი მიზეზიც ძირითადი ფონდების ცვეთა იყო. ამავე დროს, საინვესტიციო და საინოვაციო პოტენციალიც დაბალი იყო. უმრავლესობა მათგანს არც კი ჰქონია მცდელობა გასულიყო საფონდო ბაზრებზე. არ გაამართლა მათ მიმართ კონსერვაციის რეჟიმის გამოყენებამ და ამორტიზაციის ანარიცხებიდან გათავისუფლებამ. ასეთ პირობებში, უმჯობესი იქნებოდა გამოყენებულიყო გაკოტრების კანონი. აქციების საკონტროლო პაკეტის მფლობელებს არც კი უცდიათ მათ ხელთ არსებული საწარმოების სანაცია და ამუშავება. ძირითადად, მათი მოგების მთავარ წყაროს საწარმოების ტექნიკური აღჭურვილობისა და ძვირადღირებული მოწყობილობის დემონტაჟი და საზღვარგარეთ ჯართად გაყიდვა წარმოადგენდა. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე საინვესტიციო ნაკადების და კაპიტალის დარგთაშორისი გადადინება შესაძლებელი იყო მხოლოდ სახელმწიფოს მიერ ბარიერების ზომიერი შემცირების საფუძველზე ასევე საწარმოების აქციონირების სიცოცხლისუნარიანი ორგანიზაციული გაერთიანებების შექმნის საფუძველზე, რომლებიც შეადგენდნენ ქვეყნის ინდუსტრიული ბაზის საფუძველს მაგრამ ახალი კორპორატიული სტრუქტურების ჩამოყალიბების პროცესი საქართველოში სხვაგვარად წარიმართა, რომელიც გამოირჩეოდა შემდეგი მახასიათებლებით: სახელმწიფო სტრუქტურებმა თავი აარიდეს იმ საკითხების გადაწყვეტას რომლებიც საბაზრო ეკონომიკის პირობებშიც კი მათი კომპეტენციის სფეროს განეკუთვნებოდა; საქართველოში პრივატიზაციის შედეგად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 258 ეკონომიკაში დომინირება დაიწყეს სააქციო სტრუქტურებმა რომლებიც იურიდიული თვალსაზრისით იყო „ღია მაგრამ დე ფაქტო იყო დახურული გარეშე გავლენისა და კონტროლისათვის საწარმოს თანამშრომლების და ადმინისტრაციის საკუთრების დომინირებას მის აქციებზე მსოფლიო ეკონომიკურ ლიტერატურაში ეწოდება „ინსაიდერების ან შიდა აქციონერების საკუთრება რაც წარმოადგენს წინააღმდეგობას ინვესტიციების მოსაზიდად და ცნობილია როგორც ინსაიდერების დილემა , რომლის არსი იმაში მდგომარეობს რომ ინსაიდერების განუყოფელი კონტროლი საწარმოზე გამორიცხავს გარეშე ინვესტორების დარწმუნების შესაძლებლობას რომ მათ სახსრები მოცემულ საწარმოში დააბანდონ რადგან ინვესტორი ფულის დაბანდების გადაწყვეტისას მოითხოვს დაშვებას ობიექტურ ინფორმაციასთან და თავისი სახსრების გამოყენების პროცესის კონტროლს შესაბამისად ინსაიდერებმა უარი უნდა თქვან ინვესტიციების მოზიდვის გეგმებზე ან თავიანთ განუყოფელ კონტროლზე სააქციო კაპიტალის გაფანტულობის მაღალი ხარისხის გამო კორპორაციის მენეჯერებს გადაეცათ ძალიან დიდი უფლებამოსილებები რომლებიც მესაკუთრეების უფლებამოსილებებს უტოლდებოდა სააქციო კაპიტალის გაფანტულობის გარდა ამას ასევე ხელი შეუწყო კორპორაციის მართვაში საინვესტიციო ფონდების რომლებიც ფლობდნენ სააქციო კაპიტალის დაახლოებით ს სხვა ფინანსური ინვესტორების და სახელმწიფოს სუსტმა მონაწილეობამ მენეჯერების მიერ საწარმოების თანამშრომლების აქციების შესყიდვამ აქციათა საკუთარი პაკეტის კონცენტრაციისათვის მენეჯერების სიჭარბე კორპორაციების საკუთრების სტრუქტურაში შეიძლება გამოიყოს როგორც კორპორატიული მართვის ძირითადი ნიშანი პრივატიზაციის მოცემულ ეტაპზე ამ პროცესში საფონდო ბაზარმა საკმაოდ უმნიშვნელო როლი შეასრულა რადგან ის ჯერ კიდევ არ იყო საკმარისად განვითარებული და ლიკვიდური აქციების უმეტესობა ბაზრის გარეთ ბრუნავდა ამიტომ, მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონების კერძო საკუთრებაში გადაცემა აქციების სახით, რაც გულისხმობს საფონდო ბაზარზე საპრივატიზაციო ობიექტების გამოტანას არა მთლიანი პაკეტების სახით, არამედ აქციების მიხედვით. აღნიშნული პროცესი, ხელს შეუწყობს დაბალ დონეზე განვითარებულ საფონდო ბირჟის განვითარებას, რომელიც საკმაოდ დაბალ დონეზეა განვითარებული, ასევე, გაუმჯობესდება ინვესტიციების მოზიდვასთან დაკავშირებული პროცესები, რაც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისთვის. ამრიგად, შეიძლება ერთმნიშვნელოვნად ავღნიშნოთ რომ პრივატიზაციამ ვერ გადაწყვიტა მთავარი ამოცანა ახლადშექმნილი სააქციო საზოგადოებების მუშაობის ეფექტიანობის ამაღლება მოსალოდნელი იყო რომ გაჩნდებოდნენ უფრო ეფექტური მართვით დაინტერესებული მესაკუთრეები მაგრამ ერთი მესაკუთრის სახელმწიფოს ნაცვლად მრავალრიცხოვანი მესაკუთრებიის გაჩენა სუსტად აისახა მართვის შიდა მექანიზმების მოქმედების ეფექტურობის ზრდაზე და მის შედეგზე ამავე დროს, არსებითად გართულდა საკუთრების განკარგვის და საერთო სტრატეგიული ხელმძღვანელობის საკითხების ოპერატიულად გადაწყვეტის შესაძლებლობები ამის ერთ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 259 ერთი ძირითადი მიზეზი იმაში მდგომარეობს რომ მესაკუთრის გამსხვილების პარალელურად შეთავაზებული არ იყო კორპორატიული მართვის ქმედითი მექანიზმები კვლევის მეთოდები. საკვლევი პრობლემის პრაქტიკული მნიშვნელობის აქტუალობიდან გამომდინარე, ნაშრომზე მუშაობისას გამოყენებულ იქნა კვლევის სისტემური, ისტორიული, ლოგიკური განზოგადების, მეცნიერული აბსტრაქციის, ანალიზისა და სინთეზის მეთოდები. დასკვნა. შეიძლება ერთმნიშვნელოვნად ავღნიშნოთ რომ საქართველოში პრივატიზაციამ ვერ გადაწყვიტა მთავარი ამოცანა ახლადშექმნილი სააქციო საზოგადოებების მუშაობის ეფექტიანობის ამაღლება მოსალოდნელი იყო რომ გაჩნდებოდნენ უფრო ეფექტური მართვით დაინტერესებული მესაკუთრეები მაგრამ ერთი მესაკუთრის სახელმწიფოს ნაცვლად მრავალრიცხოვანი მესაკუთრებიის გაჩენა სუსტად აისახა მართვის შიდა მექანიზმების მოქმედების ეფექტურობის ზრდაზე და მის შედეგზე ამავე დროს, არსებითად გართულდა საკუთრების განკარგვის და საერთო სტრატეგიული ხელმძღვანელობის საკითხების ოპერატიულად გადაწყვეტის შესაძლებლობები, რადგან მესაკუთრის გამსხვილების პარალელურად შეთავაზებული არ იყო კორპორატიული მართვის ქმედითი მექანიზმები გამოყენებული ლიტერატურა 1. barbakadze, k. (2017). „factors influencing corporate governance“. international academic conference on economics, management and marketing. czech technical university in prague. 2. barbakadze, k. (2017). „improvement issues of corporate management of investment process“. 29-th international academic conference. rome, italy. 3. ბარბაქაძე ხ. მამალაძე ი. (2008) „კომპანიის ღირებულების მართვა და დაფინანსების სტრატეგია“ ჟურნალი „საქართველოს ეკონომიკა” #6. გვ., 95-97 4. ბარბაქაძე ხ. (2010). კორპორატიული მართვის პრინციპები: ეფექტური საქმიანობის უზრუნველყოფის საფუძველი. საერთაშორისო კონფერენცია „ტურიზმი, ეკონომიკა და ბიზნესი“, (გვ., 351-358). ბათუმი–ტრაპიზონი. 5. ბარბაქაძე, ხ. (2015). „კორპორატიული მართვის მოდელების შესახებ“. თანამედროვე მენეჯმენტი: პრობლემები, ჰიპოთეზები, კვლევები, (გვ., 91-94). ბათუმი. 6. ბარბაქაძე, ხ. (2016). „კორპორატიული მართვისა და საკუთრების მაჩვენებლების შესახებ“. ჟურნალი „ბიზნესი და კანონმდებლობა“, #1, 33-39. 7. ბარბაქაძე, ხ. (2016). „როგორ მონაწილეობს უცხოელი ინვესტორი კომპანიის შექმნასა და საქმიანობაში“. ჟურნალი „ბიზნესი და კანონმდებლობა“, #4, გვ., 18-22. 8. ბარბაქაძე, ხ. (2017). „კომპანიის კაპიტალის სტრუქტურის ოპტიმიზაციის შესახებ“. ჟურნალი „ეკონომისტი“ #4, 77-83. 9. ბარბაქაძე, ხ., & კაკაშვილი, ნ. (2020). კომპანიების საქმიანობისა და საგადასახადო ოპტიმიზაციის პრინციპების შესახებ. თანამედროვე მსოფლიოს ეკონომიკური პრობლემები, (გვ. 52-57). თბილისი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 260 10. გუჯაბიძე, ნ. (2014). პრივატიზაციის ფარული მხარეები. მწვანე ალტერნატივა. 11. მექვაბიშვილი, ე. (2019). ანაბრები, ბანკები და „კაპიტალის თავდაპირველი დაგროვება“ პოსტკომუნისტურ საქართველოში“. „ეკონომიკა და ბიზნესი“ n1, გვ. 16-35. 12. პაპავა, ვ. (2015). საქართველოს ეკონომიკა. რეფორმები და ფსევდორეფორმები. თბილისი: გამომცემლობა „ინტელექტი“. 13. სამადაშვილი, უ. (2019). მცირე და საშუალო ბიზნესის არსი და როლი თანამედროვე საქართველოს ეკონომიკაში. „ეკონომიკა და ბიზნესი“, n4. effectiveness of corporate management: current problems and perspectives khatuna barbakadze1; nato kakakshvili2 associate professor, iv. javakhishvili tbilisi state university, faculty of economics and business., orcid id 0009-0001-1670-8463 2assistant professor, iv. javakhishvili tbilisi state university, faculty of economics and busines, orcid id 0009-0005-1399-1784 abstract corporate governance is the basic form, which involves combining the interests of various stakeholders. in the process of transformation of the economy, the main goal was the formation of the private sector and the development of entrepreneurship. privatization played an important role in achieving the mentioned goal. the process of privatization of state property is a result of the current globalization in the world. one of the main tasks of privatization is the formation of a corporate system of ownership. that is why the result of the mentioned process should be improved and highly technologically developed services, increased production and financial efficiency. accordingly, the process of ownership redistribution will be a normal and effective mechanism of corporate control when the efficiency of the corporations' activities will increase and, accordingly, economic growth will take place. unfortunately, such processes were more the exception than the rule in georgia. thus, we can unequivocally state that privatization could not solve the main task to increase the efficiency of the work of newly created joint-stock companies. it was expected that owners interested in more efficient management would emerge. but the emergence of multiple ownership instead of one owner the state, had a weak effect on the increase in the effectiveness of the internal management mechanisms and its results. at the same time, the ability to promptly resolve issues of ownership and overall strategic leadership has become significantly more difficult. one of the main reasons for this is that effective corporate governance mechanisms were not offered alongside the increase in ownership. key words: corporate governance, privatization, iinvestment flow, shareholders, corporate structures. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 95 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.12 analysis and classification of factors contributing to personalization in elearning george tandilashvili1, david kapanadze2, taliko zhvania3, mzia kiknadze4 1phd student, georgian technical university, tandilashviligiorgi08@gtu.ge; 2professor of georgian technical university, david@gtu.ge; 3professor of georgian technical university, talizhvania@gtu.ge; 4professor of georgian technical university, m.kiknadze@gtu.ge abstract the transformation brought about by digital technologies has significantly reshaped the field of education, giving rise to innovative approaches like e-learning that extend beyond the conventional confines of traditional education. one of e-learnings’ defining features is the concept of personalization, wherein learning approaches and content dynamically adapt to cater to the unique needs and preferences of individual learners. this research systematically classifies the myriad possibilities of personalization within the elearning process. the developed classification encompasses factors of creating and delivering adaptive learning objects, employing learner-centered teaching methods, and personalization grounded in individual learner data. this classification structure enables the development of practical models for personalized learning by leveraging the features of contemporary learning management systems (lms), offering tangible benefits to both learners and tutors. this research enhances the academic discourse by providing a well-organized structure that elucidates the diverse factors of personalization within the context of e-learning. by classifying and discussing various factors, the research shows the perspective of integrating modern technologies in enhancing the personalized educational experience. keywords: personalization factors, personalization preferences, personalization of learning objects, classification of personalized learning, personalization in learning management systems. introduction today, the need for education is relevant in all spheres of human activity. the process of learning involves reception and transformation of received information. [1]. during the traditional educational process, in most cases, all learners are provided with the same educational material. acquisition of knowledge, consolidation and development of learning skills are uneven among learners. there are georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 96 conditional parameters that determine the learner's learning style. the current trend in the organization of the educational process is to adapt teaching styles and strategies to each learner or group of learners, taking into account their learning preferences. preferences can be determined based on different types of research that can be conducted before or during the study. with this organization of the educational process, learning is tailored to the individual, i.e. personal needs of the learner [2],[3],[4]. today, such organization is called personalized learning or personalization of learning. the development of the concept of personalization of education was given a powerful impetus by the introduction of technology into the educational process and the development of e-learning platforms. the concept of personalization of learning originated in the 60s, and its adaptation to e-learning remains a relevant task today. despite the progress of the idea of personalization of learning over the years, there is no broad and universal consensus on a single concrete definition. the 2017 us national educational technology plan defines personalized e-learning as follows: personalized learning refers to learning in which the pace of learning and approach to teaching are optimized to suit the needs of each learner. learning objectives, instructional approaches, and instructional content (and its sequencing) may all vary based on learner needs [5]. the creation and development of powerful e-learning management system (lms) platforms have made the implementation of high levels of learning personalization more realistic. for example, the lms moodle platform possesses the capability to: add a virtually unlimited number of other information fields to a wide range of existing user profile data. for example, preferred language of instruction, shift, level of previous experience, etc. group users into clusters according to different criteria determined by the specifics of the learning process. for example, group, stream, profile data, etc. create a variety of learning resources and activities. automate the management of the educational process and monitoring of various statistical data. although there is no single universally accepted definition of elearning personalization, there is general consensus on the core concepts and principles. our vision of personalization of e-learning implies that the personalization of the learning process is an educational process where the content construction, delivery, and teaching methods are adapted taking into account the personal data and preferences of an individual learner or group of learners (fig. 1). a learner's personal information and preferences on e-learning platforms can be reflected in the form of a profile. a profile is generally a set of informational fields about users registered on an elearning platform. data placed in the fields may contain the following information: about the user's personal data about interests and goals (preferences) about the form and location of education georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 97 about previous knowledge and experience. fig. 1. components of personalization of the educational process learner personal data refers to the specific information that identifies an individual learner. this can include their full name, date of birth, contact details, demographic information, and potentially sensitive data such as gender, ethnicity, and more. in personalized e-learning, learner preferences are extremely important in shaping their learning experience. tailoring educational content to their personal factors can significantly improve learner engagement, motivation, and overall learning outcomes. by understanding the interests and goals of learners, learning objects can be provided tailored to them using modern e-learning platforms, making the learning process more meaningful and effective. learners often have specific expectations from personalized e-learning. their requirements are mostly related to flexibility, engagement, customization and more. importantly, the effectiveness of personalized e-learning depends on meeting these requirements and meeting the individual needs of learners. different learners may prefer different factors (aspects), so a comprehensive approach is needed. with personalized strategies and the powerful functions of modern lmss, it is possible to create a motivating learning environment. teaching mode the selection of teaching mode is influenced by specific educational objectives, the core nature of the subject, the preferences of the instructor, and the requirements of the learners. according to the forms, teaching is conventionally divided into the following types: traditional face-to-face teaching, online teaching and hybrid teaching. face-to-face learning, also known as traditional classroom learning, refers to a mode of instruction where the teacher and learners gather in the same physical location to facilitate learning through direct, in-person interaction. in this form of teaching, direct interaction and communication georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 98 take place in real-time, allowing for immediate feedback, discussion, and engagement between the instructor and the learners. while face-to-face teaching has long been the traditional approach to education, advancements in technology have expanded the range of teaching methods available. as a result, face-to-face teaching now exists alongside various blended, online, and hybrid learning approaches that combine both physical and virtual elements. online learning, also known as e-learning, refers to a mode of instruction where educational content is delivered primarily or entirely through digital technologies and the internet. in online learning, learners and instructors do not need to be physically present in the same location. this approach offers flexibility in terms of when and where learning takes place. online learning comes in various forms, from fully online degree programs to short courses, webinars, and massive open online courses (moocs). hybrid learning, often referred to as blended learning, is an educational approach that combines traditional face-to-face learning with online or digital learning methods. in a hybrid learning environment, learners simultaneously participate in face-to-face classes and online activities. this approach aims to take advantage of both traditional learning and modern technology to create a more flexible and dynamic learning experience [4, 7]. prior knowledge and experience learner experiences can vary greatly depending on factors such as education level, prior experience with technology, and more. overall, each learner's unique experience is influenced by a complex combination of personal, technological, and socioeconomic factors. prior knowledge levels refer to the existing knowledge, skills, and understanding that a learner possesses before beginning a particular course or learning experience. prior knowledge can greatly influence how easily a learner grasps new concepts and connects them to what they already know. learners with higher prior knowledge might find it easier to understand complex topics, while those with limited prior knowledge might require more foundational instruction. effective e-learning strategies must take this factor into account to provide them with an inclusive and personalized learning experience. diverse learning experiences learners may have a variety of learning experiences that shape their educational background and preferences. this experience can vary greatly depending on factors such as age, previous education, and personal circumstances. these varied learning experiences can influence learners' readiness and adaptability when transitioning to a personalized e-learning environment. effective personalized e-learning platforms must take these differences into account to provide a personalized and engaging learning experience. designing and delivering learning content in personalized learning, it is extremely important to design and deliver learning content with learner preferences and personalization features in mind. for example, content delivery format, time and date, learner learning pace, grading system, and various other relevant parameters. in the case of a traditional learning course, due to the wide variety of customization options, it is necessary to have multiple versions of the same course. in many cases, the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 99 number of such highly customized versions is very large. moreover, if the learner's preferences change during the teaching process, it is practically impossible for the teacher to be able to build the necessary learning course versions in real time and deliver them to the appropriate recipient. this is why it is impossible to realize a high level of personalization in the case of a traditional learning process. it is technological learning that has given rise to the possibility of increased levels of personalization. modern lms and intelligent systems functions/engines are being explored to create highly personalized learning courses. the main factors are the construction of learning content focused on learner preferences, the development of learning objects, the formats and sequence of delivery of learning content. designing content designing educational content involves many steps. artificial intelligence (ai) techniques play an important role in the complex process of designing content for personalized elearning. methods of artificial intelligence, machine learning, and data analysis are used to develop and optimize recommendation systems. in turn, recommender systems help course designers and educational institutions shape content. there are truly innovative personalized e-learning systems based on various technologies and methods, such as recommender systems, case-based planning, crossontology, and others. learning objects a learning object is an independent unit of educational content that can be used to guide learning and teaching. it is designed to be modular and reusable, with a specific learning goal or objective in mind. the concept of learning objects emerged as a response to the need for more efficient and flexible ways of teaching and learning. learning objects are structured to be easily repurposed and integrated into various educational contexts. modern learning management systems have the ability to create a variety of learning objects. these objects can be conventionally divided into learning resources and learning activities. for example, in lms moodle, learning resources are book, file, urls, etc., and activities are assignments, chat, forum, glossary, lesson, quiz, scorm, survey, wiki, and others. content delivery format e-learning content can be delivered in various formats to cater to different learning styles and objectives. the choice of delivery format depends on the content itself, the target audience, and the desired learning outcomes. for example, some learners find it easier to learn by watching a video, while others prefer a pdf or ppt file. providing a variety of learning objects, such as text, video/audio, images, infographics, and other formats, leads to a change in the quality of interaction. sequence the sequence of delivery of learning objects in personalized e-learning may vary due to several factors: learner preferences, prior knowledge, course, subject specifics, learning objectives, etc. modern lmss have functions for managing access to learning objects that allow you to control access to each object or group of objects according to various criteria. for example, in moodle, such georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 100 criteria can be combinations of activity completion, date and time, grade, groups and clusters, user profile, and/or their logical functions. functions for managing access to the mentioned learning objects significantly expand the possibilities of creating personalized training courses [6]. time and date play important roles in the context of personalized e-learning, influencing various factors of the learning experience. the sequence and time of learning objects can be dynamically changed depending on the needs and abilities of learners, which makes the learning process as personalized and effective as possible. it affects the availability, pace, and other time-related needs of teaching. effective time and date management can improve the overall learning experience. learning pace is a crucial factor of personalized e-learning, as it allows learners to progress through the material at a speed that suits their individual needs and abilities. with this teaching approach, learners have the ability to manage their own learning processes to some extent. by accommodating individual learning paces, learners can engage with the material at a rate that maximizes their comprehension and retention, which is a prerequisite for effective learning. grading in the context of personalized e-learning involves the assessment and evaluation of learners' performance and understanding of the course material. while the specific grading system and criteria can vary depending on the educational institution, program, or platform. in personalized elearning, grading should align with the overall educational goals and the individualized learning paths of learners. it should provide a meaningful reflection of each learner's progress. adjusting and adapting teaching methods in personalized e-learning, learning styles are defined as the preferred ways in which individual learners process and absorb information. these styles encompass various cognitive, sensory, and psychological factors that influence how learners best understand and retain new knowledge. understanding a learner's preferred learning style helps educators and e-learning platforms tailor the learning experience to match their unique needs and preferences. in personalized e-learning, the goal is to identify each learner's dominant learning style or styles, as well as any preferences for multimodal learning. it's important to note that learning styles can be fluid, and individuals may have a mix of preferences. therefore, personalized e-learning should aim to provide flexibility and adaptability in content delivery to accommodate learners with varying styles and to support their growth and development in different learning contexts. cognitive skills and cognitive abilities personalized e-learning should consider both cognitive skills and cognitive abilities. their role is important in developing an effective and personalized learning experience. managing choice in personalized e-learning is a crucial factor of designing effective online education programs. while choice can enhance engagement and motivation, it must be managed effectively to ensure that it aligns with learning objectives and does not overwhelm learners. rather than being controlled by a pre-assessment, learners can create their own personal learning paths based on their interests and self-esteem. balancing freedom within a structure is one of the important factors in creating successful personalized learning. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 101 tracking progress in personalized e-learning, learning tracking is extremely important to monitor learner progress. using this lever in the learning process involves monitoring various factors of the learner's performance to assess progress and make any necessary changes. this helps the learner understand their strengths and weaknesses. this allows the course designer to effectively tailor the learning experience to the learner as well as evaluate program delivery. conclusion thus, the paper describes and classifies the versatile possibilities of personalization for the elearning process. factors of educational content design and delivery, learner-centered teaching methods, and personalization based on individual learner data are discussed. based on this classification, it is possible to build real models of personalized learning using the functions of modern learning management systems (lms). this research contributes to the scholarly discourse on e-learning by offering a structured framework for comprehending the multifaceted nature of personalization. by classifying and discussing various factors, the study shows how promising and feasible the use of modern technologies is to deepen the personalized learning process. references: 1. a. john martin, m. maria dominic and f. sagayaraj francis, “learners classification for personalized learning experience in e-learning systems” international journal of advanced computer science and applications (ijacsa), 12(4), 2021. http://dx.doi.org/10.14569/ijacsa.2021.0120485 2. akhras, n, f, and self, a, j, “modeling the process, not the product of learning” 2020, computer as cognitive tools – no more walls, pp 328, 2000. 3. beesuda daoruang, charun sanrach, the learning material classified model using vark learning style, the impact of the 4th industrial revolution on engineering education (pp.505-513), march 2020. 4. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 5. bruner js. (1967). towards a theory of instruction, cambridge: harvard university press. retrieved from http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674897014. 6. https://tech.ed.gov/files/2017/01/netp17.pdf (last check 30.01.2024) 7. nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, and nino kakhurashvili. 2023. “comparative analysis of complex information system testing methods”. world science, no. 4(82) (november). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 8. george, t., taliko, z., & david, k. (2024, january). e-learning personalization models. in the 2nd international scientific and practical conference “innovations in education: prospects georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 102 and challenges of today” (january 16-19, 2024) sofia, bulgaria. international science group. 2024. 389 p. (p. 335). პერსონალიზებული ელ. სწავლებაზე მოქმედი ფაქტორების ანალიზი და კლასიფიკაცია გიორგი თანდილაშვილი1, დავით კაპანაძე2, თალიკო ჟვანია3, მზია კიკნაძე4 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის დოქტორანტი, 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, 4საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი აბსტრაქტი ციფრული ტექნოლოგიების მიერ განხორციელებულმა ტრანსფორმაციამ მნიშვნელოვნად შეცვალა განათლების სფერო, წარმოშვა ინოვაციური მიდგომები, როგორიცაა ელექტრონული სწავლება, რომელიც სცილდება ტრადიციული განათლების ჩვეულ საზღვრებს. ელექტრონული სწავლების ერთ-ერთი განმსაზღვრელი მახასიათებელია პერსონალიზაციის კონცეფცია, რომლის დროსაც სასწავლო მიდგომები და შინაარსი დინამიურად ადაპტირდება ინდივიდუალური მოსწავლის უნიკალურ საჭიროებებსა და პრეფერენციებზე. ნაშრომში მოცემულ კვლევაში წარმოდგენილია კლასიფიცირებული ელექტრონული სწავლების პროცესში პერსონალიზაციის შესაძლებლობები. შემუშავებული კლასიფიკაცია მოიცავს ადაპტური სასწავლო ობიექტების შექმნისა და მიწოდების ფაქტორებს, მოსწავლეზე ორიენტირებული სწავლების მეთოდების გამოყენებას და ინდივიდუალურ მოსწავლის მონაცემებზე დაფუძნებულ პერსონალიზაციას. ეს კლასიფიკაციის სტრუქტურა იძლევა პერსონალიზებული სწავლის პრაქტიკული მოდელების შემუშავების საშუალებას სწავლის მართვის თანამედროვე სისტემების (lms) მახასიათებლების გამოყენებით, რაც ხელშესახებ სარგებელს სთავაზობს როგორც მოსწავლეებს, ასევე მასწავლებლებს. ეს კვლევა ასევე აძლიერებს აკადემიურ გარემოს, სადაც კარგად არის ორგანიზებული სასწავლო პროცესის სტრუქტურა და რომელიც ასახავს პერსონალიზაციის მრავალფეროვან ფაქტორებს ელექტრონული სწავლების კონტექსტში. სხვადასხვა ფაქტორების კლასიფიკაციითა და განხილვით, კვლევა აჩვენებს თანამედროვე ტექნოლოგიების ინტეგრირების პერსპექტივას პერსონალიზებული საგანმანათლებლო გამოცდილების გაღრმავებაში. საკვანძო სიტყვები: პერსონალიზებული ფაქტორები, პერსონალიზაციის პრიორიტეტები, სასწავლო ობიექტების პერსონალიზაცია, პერსონალიზებული სწავლების კლასიფიკაცია, პერსონალიზაცია სასწავლო მენეჯმენტში. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 232 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.29 rubus cyri juz. 1; 2*; 2 1 , , 0186, . e-mail: gergaulinino@gmail.com; 2 , , 0159, . email: k.mchedlidze@tsmu.edu rubus cyri juz.. r. cyri . , ( ) . , . . r. cyri , , . , . , ; . r. cyri , , ; r. cyri , , . : rubus cyri juz.; ; ; ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 233 , . , , 4 275[2,3]. 900, 600, 300. 400[1,4]. 250 144 , [5]. , , , . . 10 [2,3,4,6]. rosaceae 115 3200 [11]; , , , , . 35 242 , 60 , 50 [3]. , [1,6,10,13]. , . . rosaceae rubus l., ; rubus , , , , [8,9,10,12,14,15,16,17]. , rubus cyri juz. , . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 234 , r. cyri , , ; , 5, ; ; , ; , , . , , , , . 3, . , , , , ; r. cyri , 2,5-4 ; ; , ; , , . r. cyri [6,18]. r. cyri , , . [6]. r.cyri n41.9194610 e043.4874730, h769m, 2023 . . ph-22398 ( . 1). , , 24 . carl zeiss, jeneval; (canon digital ixus75) adobe photoshop cs5 . . 1. rubus cyrigeorgian scientists/ . 6 n 1, 2024 235 . r. cyri . , ( ) [18]. , , , , ; . , ( ), , (6) ; , . r. cyri , , . , , , , , . 3-4 , . , ; , . , , , . r. cyri , ( ) [18]. , , . , , , . . , ; , , ; , ; (3-4), georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 236 (3-5). , , , , 2-4 , . r. cyri , , . r. cyri , , , . , , . ). r. cyri , ; . , , ; , , . , . , , . , , . r. cyri , , , , , , , . , , . , . ; , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 237 (2-4) . , . , . . . r. cyri , , . . , , . , , . , . r. cyri , , . , ; , , . , , . , , , , , , . , , , . r. cyri , , . . . r. cyri . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 238 , , , , , . r. cyri , . , . r. cyri . , , . , , ; , . , . . r. cyri ; , , . , , . . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 239 2. r. cyri a. ; b. c. ; d. ; e. ; f. ; g. ; h. i. ; j. 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. ; 11. ; 12. ; 13. ; 14. 15. ; 16. e georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 240 3. r. cyri a. b. ; c. ; d. ; e. ; f. 1. , 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 241 4. r. cyri , ( ) a. ; b. ; c. ; d. ; e. ; f. ; g. ; h. ; i. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 242 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. ; 11. ; 12. 13. . rubus cyri juz.. r. cyri , ( ) ; , , . , , , , . r. cyri , , . ( ), ( ) ; , , . , , . , ; . r. cyri , , ; r. cyri , , . 1. , „ “ , 1985; .5, 702; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 243 2. ; 2005, . 5-19; -247; 3. „ “, 2018 . 295; 4. . i-xvi; „ “, ; 1971-2007; 5. . ii; , 2003; -453; 6. ; .vi, „ “, 1980, .106-107; 7. , 2010; http://www.eiec.gov.ge; 8. 2, . 376; 9. , , 2014 . 168; 10. ; „ “, 2009 . .35, .51,57,78; 11. https://www.worldfloraonline.org/search?query=rosaceae 12. hummer, k. e. (2010). rubus pharmacology: antiquity to the present. hortscience horts, 45(11), 1587-1591. retrieved jan 18, 2024, from https://doi.org/10.21273/hortsci.45.11.1587; 13. labban l. and thallaj n. the medicinal and pharmacological properties of damascene rose (r. damascena):a review. international journal of herbal medicine, 2020; 8(2):33-37; 14. qinglin meng, hakim manghwar and weiming hu study on supergenus rubus l.: edible, medicinal, and phylogenetic characterization; plants 2022, 11, 1211. https://doi.org/10.3390/plants11091211; 15. sánchez-velázquez oa, mulero m, cuevas-rodríguez eo, mondor m, arcand y, hernándezálvarez aj. in vitro gastrointestinal digestion impact on stability, bioaccessibility and antioxidant activity of poly-phenols from wild and commercial blackberries (rubus species). food funct. 2021;12(16):7358–78; 16. sharmaa m, kaura j, kumar v, sharmaa k. nutraceutical potential of rubus ellipticus: a critical review on phytochemical potential, health bene ts, and utilization. think india journal. 2019;22(37):878–98; 17. veljkovic b, djordjevic n, dolicanin z, licina b, topuzovic m, stankovic m, zlatic n, dajicstevanovic z. antioxidant and anticancer properties of leaf and fruit extracts of the wild raspberry (rubus idaeus l.). not bot horti agrobo. 2019;47(2):359–67; 18. . – , ; ; . „ “, 1969, .148-167. blackberry species endemic to the flora of georgia rubus cyri juz. microstructural features of aboveground vegetative organs nino gergauli1; ketevan mchedlidze2*; jemal aneli2 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 244 1tbilisi state medical university, faculty of pharmacy; tbilisi 0186, georgia. e-mail: gergaulinino@gmail.com; 2iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, department of pharmacobotany; tbilisi 0159, georgia. e-mail: k.mchedlidze@tsmu.edu abstract the anatomical structure of the above-ground vegetative organs of rubus cyri juz., an endemic plant of georgia, has been studied. diagnostic characteristics of the microstructure of r. cyri are established on the basis of camera methods of research adopted in microtechnics. the basic cells of the internodal epidermis of the sprout are arranged in an orderly fashion, and between the cells of the epidermis, an encyclocyclic (polysect) type of stoma apparatus is differentiated. the abaxial epidermis of the leaf is linear, the adaxial epidermis is curved, and both are equally weakly curved-walled. in the abaxial epidermis of the leaf there are stoma. the transitory system of the axial organs of r. cyri is bundle, the difference is expressed in the number of vascular bundle through the internodes of the shoot, the leaf stalk, and the main vein, and in their tight or loose attitude to each other. vascular bundles present in axis organs and leaves are vascularfibrous collateral structures, represented by an isolated cambium. tracheids, conducting vessels, and fiber cells of different caliber are reflected in the conductive cone wood; the thickening of the inner lining of the tracheal tissues is alternately porous and spiral. the leaf plate of r. cyri has a bifacial shape, hypostomatic, dorsoventral structure; the internal structure of the spine of r. cyri is almost uniform, its strength is determined by the presence of mechanical type, collenchymal cells and thick-walled polygonal cells. key words: rubus cyri juz.; endemic plant of georgia; vegetative organs; anatomy; diagnostic features. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 122 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.11 arduino uno -ს ინტერფეისზე დაფუძნებული სამეთვალყურეო და უსაფრთხოების მოდელები მარიამ ზაქარიაშვილი1, ირაკლი ჭიჭაშვილი2 1იაკობ გოგებაშვილის სახელობის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი,ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, ასოცირებული პროფესორი ინფორმაციული ტექნოლოგიების მიმართულებით https://orcid.org/0000-0003-3903-6636 2იაკობ გოგებაშვილის სახელობის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, მატერიალურ ფასეულობათა უფროსი ტექნიკოსი, ტექნიკურ მეცნიერებათა მაგისტრი აბსტრაქტი ჩვენ ვცხოვრობთ „ციფრულ საუკუნეში“, რომელშიც ყველაფერზე და ყველაზე სწრაფად ვითარდება ტექნოლოგიები. მათ შორის ის სფერო, რაც დაკავშირებულია სამეთვალყურეო და უსაფრთხოების სისტემებთან (ვიდეო სამეთვალყურეო კამერები; სახანძრო სიგნალიზაცია; დაცვითი სიგნალიზაცია; დაშვების სისტემები; გარემოს გაზომვის პროდუქტები: ჰაერის დაბინძურების ხარისხი, ტენიანობა, ტემპერატურა და ა.შ). ეს სფერო დღითიდღე ხდება მაღალ ტექნოლოგიური. მასში აქტიურად ინერგება ხელოვნური ინტელექტი და სხვა მრავალი. აღნიშნული ტექნოლოგიური სისტემების შეძენა ბუნებრივია შესაძლებელია. ისინი მრავლადაა წარმოდგენილი ინტერნეტ სივრცეში. თუმცა, საინტერესოა მათი ტექნოლოგიური მხარე. საზოგადოდ, რას ეფუძნება ასეთი „ჭკვიანი“ მოწყობილობების დამზადება. https://innotech.ge/full-color-technology-2/; https://innotech.ge/ ამ მიზნით, ნაშრომში სანიმუშოდ განხილულია დღეისათვის ყველაზე გავრცელებული მოდელის arduino uno პლატფორმის მაგალითზე, როგორ ავაგოთ მის ინტერფეისზე სამეთვალყურეო და უსაფრთხოების სისტემები, რაც დაფუძნებულია air quality semiconductor sensormq135; pir motion sensor ბლოკების თვისებების გამოყენებაზე. ნაშრომში დეტალურადაა ნაჩვენები და გაანალიზებული პროექტის მოდელის აგებისა და პრაქტიკული რეალიზების პროცესის ინტეგრაცია ვირტუალურ და რეალურ გარემოში. სახელდობრ, გამოყენებულია: tinkercad.com ვირტუალური ონლაინ პლატფორმა; arduino software ide (integrated development environment) პროგრამირების ლოკალური რედაქტორი კომპიუტერში; arduino uno მიკროკონტროლერის დაფა. ნაშრომს პროექტის მოდელის https://orcid.org/0000-0003-3903-6636 https://innotech.ge/full-color-technology-2/ https://innotech.ge/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 123 გამართული მუშაობის საილუსტრაციოდ ახლავს შესაბამისი ელექტრონული დიაგრამები, სქემები, პროგრამული კოდი, ძირითადი ფუნქციონალების განმარტებები, პროექტების ვირტუალური სიმულაციის, პრაქტიკული რეალიზების, ექპერიმენტის ვიდეო ჩანაწერის ბმულები. საკვანძო სიტყვები: arduino uno; arduino ide; tinkercad.com; quality sensormq135; pir motion sensor შესავალი ხელოვნური ინტელექტი, ელექტრონიკა და პროგრამირება... „მეოთხე ინდუსტრიული რევოლუციის“ ეპოქისათვის დამახასიათებელი სფეროებია. ტექნოლოგიური მიღწევები, რომელიც საზღვარს შლის ფიზიკურ, ციფრულ და ბიოლოგიურ სფეროებს შორის, თავბრუდამხვევი სისწრაფით შემოდის ჩვენს ცხოვრებაში. ტექნოლოგიურ სივრცეში უამრავი „ჭკვიანი“ მოწყობილობაა წარმოდგენილი, რომელთა გარკვეულ ნაწილს ინტელექტიც კი გააჩნია, ადამიანის ინტელექტს მიმსგავსებული და მისდარად შექმნილი. წინამდებარე ნაშრომში სწორედ ერთ-ერთი ასეთი უნიკალური მოწყობილობის arduino uno-ს გამოყენებაზე გესაუბრებით. საზოგადოდ, arduino სტუდენტებისათვის შეიქმნა, რათა მათთვის ელექტრონული პროექტების სწრაფად შექმნის შესაძლებლობა მიეცათ. მაგრამ დღეისათვის, არა მხოლოდ უმაღლესი სასწავლებლის სტუდენტები, არამედ სასკოლო საფეხურის მოსწავლეები, დაინტერესებული ადამიანები სიამოვნებით ეუფლებიან არდუინოსთან მუშაობის ტექნოლოგიას როგორც ფორმალურ, ასევე არაფორმალურ გარემოში. ბუნებრივია, არდუინოსთან მუშაობის მიმართულებით დაინტერესება პირად პრაქტიკაშიც გაჩნდა [ზაქარიაშვილი, მ., 2022] კვლევის მიზანი აღმოჩნდა arduino uno-ს გამოყენების ტექნოლოგიური ასპექტების კვლევა; კვლევითი პროექტის „arduio uno ინტერფეისზე დაფუძნებული სენსორების“ (air quality sensormq135; pir motion sensor ) მოდელების აგების პროცესში tinkercad.com ონლაინ სერვისის, arduino ide პროგრამირების რედაქტორის, arduino uno მიკროკონტროლერის ინტეგრაცისა და პრაქტიკული რეალიზების მეთოდოლოგიის შემუშავება როგორც ვირტუალურ, ასევე რეალურ გარემოში. arduino uno-ს ინტერფეისზე დაფუძნებული პროექტების ტექნოლოგიური და პროგრამული უზრუნველყოფისათვის საჭირო რესურსები ინტერნეტ სივრცეში ღიად ხელმისაწვდომია მის ოფიციალურ საიტზე https://www.arduino.cc/ arduino-სთან მუშაობის რეკომენდაციებს, დამხმარე პრაქტიკულ სახელმძღვანელოებს გვთავაზობენ ასევე ქართულ საგანმანათლებლო სივრცეშიც. (მოსაშვილი ი., ონიანი ს. 2016); (ტაბატაძე ზ., თოდუა თ. 2019); (geddes, mark. 2016). ვფიქრობთ, წინამდებარე ნაშრომი ნაწილობრივ შეავსებს არსებულ სასწავლო რესურსებს, რაც დაეხმარება სტუდენტებს, მოსწავლეებს arduino-ს საინტერესო სამყაროს გაცნობასა და შესწავლაში. https://www.arduino.cc/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 124 ნაშრომის შინაარსი 1. ძირითადი ფუნქციონალები  რა არის arduino? arduino uno აპარატურულ და პროგრამულ უზრუნველყოფაზე დაფუძნებული ღია კოდის ელექტრონიკის პლატფორმაა. ფაქტიურად, arduino წარმოადგენს პატარა ზომის კომპიუტერს, რომლის დაპროგრამებაც შეიძლება ფიზიკურ ობიექტებთან ურთიერთქმედებისათვის სხვადასხვა სახის შესასვლელი და გამოსასვლელი სიგნალების მეშვეობით. დღეისათვის ყველაზე გავრცელებული მოდელია arduino uno. (იხ. სურათი n 1)  რა არის tinkercad.com? https://www.tinkercad.com/ არის ონლაინ პორტალი, რომლის გამოყენებით შესაძლებელია arduino uno მიკროკონტროლერის ბაზაზე ვირტუალური პროექტების შექმნა/სიმულაცია; ელექტრონული სქემების მეშვეობით სხვადასხვა ბრძანებების შესრულება, პროგრამული კოდის ჩაწერა/გამართვა, კოდის შესაბამისად სისტემის ავტომატური მართვა. პლატფორმა უფასოა. რეგისტრაცია/ავტორიზაცია შესაძლებელია gmail.com ანგარიშით (იხ. სურ. n2; n3; n4) სურ. n2 tinkercad.com სურ. n3 tinkercad.com სურ. n4 tinkercad.com  რა არის arduino ide? arduino software ide არის უფასო ღია კოდის პროგრამული უზრუნველყოფა, რედაქტორი, რომელიც საშუალებას იძლევა დაწეროთ პროდუქტის ფუნქციონირებისათვის საჭირო სურ. n1 arduino uno https://www.tinkercad.com/ https://www.arduino.cc/en/software georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 125 კოდები და განსაზღვროთ რას გააკეთებს პროდუქტი arduino ide პროგრამირების ენისა და arduino-ს განვითარების გარემოს გამოყენებით. https://www.arduino.cc/en/software ბმულით შესაძლებელია უფასოდ ჩამოტვირთოთ arduino ide -ს windows საინსტალაციო პაკეტი და ჩააყენოთ კომპიუტერში. (იხ. სურ. n5; n6) სურ. n5 arduino.cc სურ. n6 arduino ide  arduino uno სა და arduino ide-ს ინტეგრაცია პროექტის პროგრამული კოდის განთავსება, შენახვა arduino ide გარემოში და arduino uno -ზე ატვირთვა https://www.tinkercad.com/ ონლაინ პორტალზე აგებული ვირტუალური სქემის დახმარებით აიგება პროექტის რეალური ელექტრონული სქემა; პროექტის პროგრამული კოდი, განთავსდება arduino ide სამუშაო დაფაზე, მოხდება მისი შენახვა „*. ino“ ფაილის სახით; პროგრამული კოდი აიტვირთება რეალურად აგებულ ელექტრონული სქემის მმართველ მთავარ ბირთვზე arduino uno პლატაზე კომპიუტერთან დაკავშირებული arduino uno მიკროკონტროლერის სპეციალური usb კაბელით. ეს არდუინოზე კვების ძაბვის მიწოდების, პროგრამის ატვირთვის და მონაცემების მიღება/გადაგზავნის საშუალებას იძლევა. არდუინოს ასევე შესაძლებელია მივუერთოთ სტანდარტული კვების ბლოკი. ამ შემთხვევაში წარიმართება პროექტის პრაქტიკული რეალიზება კომპიუტერის გარეშე. 2. სამეთვალყურეო და უსაფრთხოების მოდელების სიმულაცია პროექტების პრაქტიკულ რეალიზებამდე განვახორციელებთ წინასწარ ონლაინ ვირტუალურ სიმულაციას https://www.tinkercad.com/ პორტალზე; პროექტის ელექტრონული მოდელის რეალურ ექპერიმენტს კი წარვმართავთ კომპიუტერიდან arduino ide პროგრამული აპლიკაციისა arduino uno-ს ინტერფეისზე ინტეგრაციის გზით, რაც შემდგომ კომპიუტერისაგან დამოუკიდებლად იქნება გადატანილი რეალურ სივრცეში. ნაშრომში განვიხილავთ პროექტებს: 1. pir motion sensor surveillance alarm 2. air quality sensor mq135 security alarm https://www.arduino.cc/en/software https://www.arduino.cc/en/software https://www.tinkercad.com/ https://www.tinkercad.com/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 126 1) interfacing arduino uno with pir motion sensor პროექტის დასახელება: pir motion sensor surveillance alarm პროექტის მიზანი: pir სენსორის გამოყენებით სამეთვალყურეო მოდელის აგება/ავტომატური მართვა arduino uno-ს ინტერფეისზე. პროექტის მოდელის სამუშაო ალგორითმის აღწერა: arduio uno-ს ინტერფეისზე ინტეგრირებული pir სენსორი გრძნობს/აფიქსირებს გარკვეული მანძილით დაშორებულ მოძრაობას. მაგალითად, ოთახში ადამიანის მოძრაობას. პროგრამული კოდის შესაბამისად, იწყებს სიგნალიზაციის ჩართვას, ინთება შეტყობინების წითელი ნათურა, მონიტორზე გამოიტანება შეტყობინება/გაფრთხილება მოცემულ სივრცეში ცვლილების შესახებ. სხვა შემთხვევაში სიგნალიზაცია გამორთულია, ნათურა მწვანედ ანთია და მონიტორზე გამოტანილია ინფორმაცია სიმშვიდის შესახებ. პროექტის მოდელის ასაგებად საჭირო კომპონენტები: arduino uno; breadboard; arduino usb 2.0.cable; mq135 semiconductor sensor for air quality; piezo; lcd 16x2; potentiometer; resistors; red led; green led; jumper wires. (იხ. ცხრილი n 1) ცხრილი n1 პროექტის კომპონენტები: surveillance alarm წყარო: https://create.arduino.cc/projecthub/electronicsfan123/interfacing-arduino-uno-with-pirmotion-sensor-f05ae2 აპლიკაციები და ონლაინ სერვისები:  https://www.tinkercad.com/  arduino software ide pir motion sensor და მისი ფუნქციონირების არსი pir პასიური ინფრაწითელი სენსორი, რომელსაც ასევე უწოდებენ მოძრაობის სენსორს, არის ელექტრონული მოწყობილობა, რომელიც გრძნობს მოძრაობას პიროელექტრული სენსორის წყვილის გამოყენებით, რათა აღმოაჩინოს სითბოს ენერგია მიმდებარე გარემოში. ეს ორი სენსორი ზის ერთმანეთის გვერდით და როდესაც იცვლება სიგნალის დიფერენციალი ორ სენსორს შორის (ვთქვათ, თუ ადამიანი ოთახში შედის), სენსორი ჩაერთვება. ის ძირითადად იჭერს მოძრაობას. მას აქვს სამი ტერმინალი, კერძოდ gnd, vcc და სიგნალის პინი 3v https://create.arduino.cc/projecthub/electronicsfan123/interfacing-arduino-uno-with-pir-motion-sensor-f05ae2 https://create.arduino.cc/projecthub/electronicsfan123/interfacing-arduino-uno-with-pir-motion-sensor-f05ae2 https://www.tinkercad.com/ https://www.arduino.cc/en/software georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 127 რეგულატორით, დროის დაყოვნების კონტროლერი, მგრძნობელობის კონტროლერი და bis001 (იხ. სურ. n7). პირველი ეტაპი: tinkercad.com ვირტუალური გარემო  პროექტის წრედის დიაგრამები tinkercad ვირტუალურ ონლაინ გარემოში (იხ. სურ. n8, n9 )  პროექტის სიმულაცია tinkercad.com ვირტუალურ ონლაინ გარემოში (იხ. სურ. n10, n11) სურ. n7 მოძრაობის სენსორი pir motion sensor სურ. n8 ვირტუალური წრედი სურ. n9 ვირტუალური დიაგრამა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 128 პროექტის მოდელი, პროგრამული კოდი და სიმულაცია tinkercad.com ვირტუალურ ონლაინ გარემოში იხილეთ ბმულის დახმარებით https://www.tinkercad.com/things/lfydgsi9n7e მეორე ეტაპი : arduino uno and air quality sensor;  პროექტის რეალური წრედი. სურათზე წარმოდგენილია პროექტის რეალური წრედის მოდელი, რაც აგებულია tinkercad ში შესრულებული ვირტუალური სქემის შესაბამისად (იხ. სურ. n12 ). მესამე ეტაპი: arduino ide; arduino code.  პროექტის პროგრამული კოდის განთავსება, შენახვა arduino ide გარემოში, კომპიუტერიდან arduino uno -ზე ატვირთვა, ექსპერიმენტი. tinkercad.com ონლაინ სივრცეში აგებული პროექტის პროგრამული კოდი, განთავსდება arduino ide სამუშაო ფანჯარაზე, მოხდება მისი შენახვა „*. ino“ ფაილის სახით და აიტვირთება რეალურად აგებულ სქემის arduino uno – პლატაზე კომპიუტერთან დაკავშირებული arduino uno-ს სპეციალური usb კაბელით. arduino ide სამუშაო ფანჯარა (იხ. სურ. n13 ). სურ. n10 ვირტუალური სიმულაცია: it’s calme სურ. n11 ვირტუალური სიმულაცია: alert! სურ. n12 რეალური წრედი https://www.tinkercad.com/things/lfydgsi9n7e georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 129 პროგრამული კოდი #include <wire.h> #include <liquidcrystal_i2c.h> liquidcrystal_i2c lcd(0x27,16,2); // set the lcd address to 0x27 for a 16 chars and 2 line display #define yellow 13 #define green 12 #define bazer 6 int pirpin=7; int pirval=0; void setup() { pinmode(yellow, output); pinmode(green, output); pinmode(bazer,output); lcd.init(); // initialize the lcd i2c lcd.backlight(); lcd.begin(16, 2); lcd.setcursor(0,0); serial.begin(9600); // put your setup code here, to run once: } void loop() { pirval=digitalread(pirpin); if(pirval==high) {serial.println("alert!!!"); digitalwrite(yellow, high); digitalwrite(green, low); lcd.clear(); lcd.print(" alert"); lcd.setcursor(12, 0); tone(bazer,200); //(10); delay(500); } else{serial.println("it's calm!!!"); digitalwrite(yellow, low); digitalwrite(green, high);} lcd.setcursor(0, 0); lcd.print(" it's calm"); notone(bazer); // put your main code here, to run repeatedly: } სურ. n13 arduino ide სამუშაო ფანჯარა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 130 მეოთხე ეტაპი: პროექტის პრაქტიკული რეალიზება, ექსპერიმენტი arduino uno-ზე პროგრამული კოდის წარმატებით ჩაწერის შემთხვევაში ელექტრონული სქემა იწყებს პროექტის ალგორითმის შესაბამისად რეალურ მოქმედებას. პროცესის შესაბამისი ილუსტრაცია ხდება კომპიუტერის ეკრანზე arduino ide სამუშაო ფანჯრის seral monitor-ზე. აგებული წრედის მოდელი, შესაძლებელია შეუერთდეს კვების წყაროს (დასაშვებია 12 ვოლტამდე ძაბვის ადაპტერის ან სპეციალური ბატერეებთან მიერთება), გამოყენებულ იქნას დახურულ სივრცეში სამეთვალყურეო უსაფრთხოების დაცვის მიზნით (იხ. სურ. n14, n15). რეალურ გარემოში პროექტის პრაქტიკული რეალიზების პროცესის ვიდეო რგოლი იხილეთ ბმულის დახმარებით https://drive.google.com/file/d/1y3iiibip82cr1bsk6i9s2s89bke61amd/view?usp=sharing 2) interfacing arduino uno with air quality semiconductor sensor mq135 პროექტის დასახელება: air quality sensor mq135 security alarm პროექტის მიზანი: air სენსორის გამოყენებით უსაფრთხოების მოდელის აგება/ავტომატური მართვა arduino uno-ს ინტერფეისზე. პროექტის მოდელის სამუშაო ალგორითმის აღწერა: arduio uno-ს ინტერფეისზე ინტეგრირებული air quality sensor mq135, აფიქსირებს ჰაერის დაბინძურების ხარისხს. აღმოაჩენს ჰაერში ammonia, nitrogen oxides, alcohol, benzene, smoke, carbon dioxide etc. და პროგრამული კოდის შესაბამისად, იწყებს სიგნალიზაციის ჩართვას, ინთება შეტყობინების წითელი ნათურა, მონიტორზე გამოიტანება შეტყობინება (გაფრთხილება) მოცემულ სივრცეში ჰაერის დაბინძურების შესახებ. სხვა შემთხვევაში სიგნალიზაცია გამორთულია, ნათურა მწვანედ ანთია და მონიტორზე გამოტანილია ინფორმაცია ჰაერის არატოქსიკური მდგომარეობის შესახებ. სურ. n14 რეალური მოქმედება: pir motion – alert!!! სურ. n15 რეალური მოქმედება: pir motion: it’s calme https://drive.google.com/file/d/1y3iiibip82cr1bsk6i9s2s89bke61amd/view?usp=sharing georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 131 პროექტის მოდელის ასაგებად საჭირო კომპონენტები: arduino uno; breadboard; arduino usb 2.0.cable; mq135 semiconductor sensor for air quality; piezo; lcd 16x2; potentiometer; resistors; led rgb; jumper wires (იხ. ცხრილი n2). ცხრილი n2 პროექტის კომპონენტები: security alarm წყარო: https://create.arduino.cc/projecthub/m_karim02/arduino-and-mq-135-gas-sensor-with-arduino-codea8c1c6 აპლიკაციები და ონლაინ სერვისები:  https://www.tinkercad.com/  arduino software ide mq135 semiconductor air quality sensor და მისი ფუნქციონირების არსი mq135 ჰაერის ხარისხის სენსორი არის mq გაზის სენსორის ერთ-ერთი ტიპი, რომელიც გამოიყენება ჰაერში არსებული გაზების ფართო სპექტრის გამოსავლენად, გასაზომად და მონიტორინგისთვის, როგორიცაა ამიაკი (nh3), აზოტის ოქსიდები (nox), ალკოჰოლი, ბენზოლი, კვამლი, ნახშირორჟანგი (co2). და ა.შ. მუშაობს 5v ძაბვაზე 150 ma მოხმარებით (იხ. სურ. n16). პირველი ეტაპი: tinkercad.com ვირტუალური გარემო  პროექტის წრედის დიაგრამა tinkercad.com ონლაინ ვირტუალურ გარემოში (იხ. სურ. n17; n18 ) სურ. n16 ჰაერის ხარისხის სენსორი air quality semsor https://create.arduino.cc/projecthub/m_karim02/arduino-and-mq-135-gas-sensor-with-arduino-code-a8c1c6 https://create.arduino.cc/projecthub/m_karim02/arduino-and-mq-135-gas-sensor-with-arduino-code-a8c1c6 https://www.tinkercad.com/ https://www.arduino.cc/en/software georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 132  პროექტის ვირტუალური სიმულაცია tinkercad.com ონლაინ გარემოში (იხ. სურ. n19; n20) პროექტის მოდელი, პროგრამული კოდი და სიმულაცია tinkercad ვირტუალურ გარემოში იხილეთ ბმულის დახმარებით https://www.tinkercad.com/things/e7didmcbvfz მეორე ეტაპი : arduino uno and air quality sensor;  პროექტის რეალური წრედი. სურათზე წარმოდგენილია პროექტის რეალური წრედის მოდელი, რაც აგებულია tinkercad ში შესრულებული ვირტუალური სქემის შესაბამისად (იხ. სურ. n21). მესამე ეტაპი: arduino ide, arduino code; სურ. n17 ვირტუალური წრედი სურ. n18 ვირტუალური დიაგრამა სურ. n19 ვირტუალური სიმულაცია: air toxic სურ. n20 ვირტუალური სიმულაცია: air no toxic სურ. n21 რეალური წრედი https://www.tinkercad.com/things/e7didmcbvfz georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 133  პროექტის პროგრამული კოდის განთავსება, შენახვა arduino ide გარემოში, კომპიუტერიდან arduino uno -ზე ატვირთვა, ექსპერიმენტი. tinkercad.com ონლაინ სივრცეში აგებული პროექტის პროგრამული კოდი, განთავსდება arduino ide სამუშაო ფანჯარაზე, მოხდება მისი შენახვა „*. ino“ ფაილის სახით და აიტვირთება რეალურად აგებულ სქემის arduino uno – პლატაზე კომპიუტერთან დაკავშირებული arduino uno-ს სპეციალური usb კაბელით).arduino ide სამუშაო ფანჯარა (იხ. სურ. n22). პროგრამული კოდი #include <liquidcrystal_i2c.h> #include <wire.h> const int redled = 10; const int greenled = 12; const int sensorpin = a0; const int buzzerpin = 9; const int sensorlimit = 90; liquidcrystal_i2c lcd_1(0x27, 16, 2); void setup() { pinmode(redled, output); lcd_1. begin(16, 2); lcd_1.setbacklight(1); lcd_1.setcursor(0, 0); lcd_1.print(" air sensor "); delay(1000); lcd_1.setcursor(0, 1); lcd_1.print(" warming up ! "); delay(20000); //20 seconds for the mq135 to warm up pinmode(buzzerpin, output); serial.begin(9600); } void loop() { lcd_1.clear(); int sensorvalue = analogread(sensorpin); serial.print("pin a0: "); serial.println(sensorvalue); lcd_1.setcursor(0, 0); lcd_1.print("value: "); lcd_1.print(sensorvalue); lcd_1.print("ppm"); სურ. n22 arduino ide სამუშაო ფანჯარა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 134 if (sensorvalue > sensorlimit) { digitalwrite(redled, high); lcd_1.setcursor(0, 1); lcd_1.print("air contemineted"); tone(buzzerpin,500, 2000 ); } else { digitalwrite(redled, low); digitalwrite(greenled, high); lcd_1.setcursor(0, 1); lcd_1.print("no contemineted"); notone(buzzerpin); } delay(500); } მეოთხე ეტაპი: პროექტის პრაქტიკული რეალიზება , ექპერიმენტი arduino uno-ზე პროგრამული კოდის წარმატებით ჩაწერის შემთხვევაში ელექტრონული სქემა იწყებს პროექტის ალგორითმის შესაბამისად რეალურ მოქმედებას. პროცესის შესაბამისი ილუსტრაცია ხდება კომპიუტერის ეკრანზე arduino ide სამუშაო ფანჯრის seral monitor-ზე. აგებული წრედის მოდელი, შესაძლებელია შეუერთდეს კვების წყაროს (დასაშვებია 12 ვოლტამდე ძაბვის ადაპტერის ან სპეციალური ბატარეებთან მიერთება), გამოყენებულ იქნას ჰაერის ხარისხის/დაბინძურების დასადგენად უსაფრთხოების დაცვის მიზნით (იხ. სურ. n23; n24). რეალურ გარემოში პროექტის პრაქტიკული რეალიზების პროცესის ვიდეო რგოლი იხილეთ ბმულის დახმარებით https://drive.google.com/file/d/1bsilvdjxcsotpijdss2bljtt3ouo0bw6/view?usp=sharing დასკვნა ნაშრომმა განიხილა ვირტუალურ და რეალურ გარემოში arduino uno ინტერფეისზე დაფუძნებული სამეთვალყურეო და უსაფრთხოების სისტემების მოდელირებისა და კონსტრუირების პროცესები. პროექტების აგებისას გამოყენებულ იქნა: https://www.tinkercad.com/ ვირტუალური ონლაინ პლატფორმა; arduino software ide სურ. n23 რეალური მოქმედება: air no contemeneted სურ. n24 რეალური მოქმედება: air contemeneted https://drive.google.com/file/d/1bsilvdjxcsotpijdss2bljtt3ouo0bw6/view?usp=sharing https://www.tinkercad.com/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 135 (integrated development environment) პროგრამირების ლოკალური რედაქტორი კომპიუტერში; arduino uno ელექტრონული კონსტრუქტორი. სანიმუშოდ განხილულ იქნა სენსორები: air quality semiconductor sensormq135; pir motion sensor სენსორები: პროექტების აგების პროცესი წარიმართა ოთხ ეტაპად:  პირველი ეტაპი: tinkercad.com ვირტუალური სიმულაცია  მეორე ეტაპი : arduino uno -ს ინტერფეისზე რეალური სქემის აგება;  მესამე ეტაპი: arduino ide, arduino code; arduino uno ინტეგრაცია;  მეოთხე ეტაპი: პროექტის პრაქტიკული რეალიზება, ექპერიმენტი. პროექტები შესრულდა წარმატებით, რაც დადასტურდა რეალურ პირობებში ჩატარებული ექსპერიმენტით. იხილეთ პროექტების ვიდეო ჩანაწერები ბმულების დახმარებით:  air quality sensor mq135 https://drive.google.com/file/d/1bsilvdjxcsotpijdss2bljtt3ouo0bw6/view?usp=sharing  pir motion sensor https://drive.google.com/file/d/1y3iiibip82cr1bsk6i9s2s89bke61amd/view?usp=sharing პროექტებმა გვიჩვენა 1) ჰაერის ხარისხის დაბინძურების შედეგები, 2) დახურულ სივრცეში მოძრაობის შემთხვევები, რაც დაფიქსირდა შესაბამისი ფერის ნათურების ანთებით, სიგნალიზაციისა და მონიტორზე შეტყობინებების გამოტანით. ნაშრომში წარმოდგენილი პროექტები დაეხმარება დაინტერესებულ მკითხველს განახორციელოს კვლევითი პროექტები, ააგოს სხვადასხვა სენსორზე ორიენტირებული „ჭკვიანი“ მოწყობილობების მოდელები და მათი პროტოტიპები გამოიყენოს რეალურ პირობებში პროცესების ავტომატური მართვისას. გამოყენებული ლიტერატურა და ინტერნეტ წყაროები [1] ზაქარიაშვილი მ., (7.10. 2022). arduino – stem ტიპის პროექტების მოდელირებისა და კონსტრუირების ინსტრუმენტი. iv საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია „განათლება, კვლევა, პრაქტიკა“. იაკობ გოგებაშვილის სახელობისთელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. განათლების მეცნიერებათა ფაკულტეტი. კონფერენციის ნაშრომების კრებული გვ.. 95-98 udk (უაკ) 378.4 (479.221.2) (063); issn 2449-2337; 9772449233004; თ-44. გამომცემლობა „მერიდიანი“. თბილისი, საქართველო. [2] მოსაშვილი ი., ონიანი ს. (2016) arduino პროგრამირების საფუძვლები. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. tempus-jpcr-544091 თბილისი. [3] ტაბატაძე ზ., თოდუა თ. (2019) არდუინო. პრაქტიკული სახელმძღვანელო დამწყებთათვის. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. თბილისი. [4] nancy n. heilbronner (2014) international stem achievement: not a zero-sum game. global education review, 1 (4). 7-14. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ej1055227.pdf ბოლო ნახვის თარიღი 24/01/2023 [5] geddes, mark. (2016) arduino project handbook : 25 practical projects to get you started / san francisco. http://lccn.loc.gov/2015033781 ბოლო ნახვის თარიღი 24/01/2023 https://drive.google.com/file/d/1bsilvdjxcsotpijdss2bljtt3ouo0bw6/view?usp=sharing https://drive.google.com/file/d/1y3iiibip82cr1bsk6i9s2s89bke61amd/view?usp=sharing https://files.eric.ed.gov/fulltext/ej1055227.pdf http://lccn.loc.gov/2015033781 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 136 https://ss-valpovo.hr/wp-content/uploads/2020/01/arduinoprojecthandbook.pdf [6] stem (science, technology, engineering, math ) global education innovation initiative . https://globaled.gse.harvard.edu/stem-science-technology-engineering-math ბოლო ნახვის თარიღი 24/01/2023 surveillance and security models based on the arduino uno interface mariam zakariashvili1, irakli chichashvili2 1iakob gogebashvili telavi state university, associate professor of informational technologies 2iakob gogebashvili telavi state university, master of technical sciences abstract in the "digital era," where technology is advancing more quickly than anything else, security and surveillance systems are no exception (video surveillance cameras; fire alarms; security alarms; access systems; environmental measurement products detecting air pollution level, humidity, temperature etc.). this industry is constantly advancing in terms of technology. artificial intelligence and many others are actively being introduced in this field. of course, it is possible to buy the technological systems stated above. they are widely available online. however, their technological aspect and the principles behind creating such "smart" products are generally fascinating. https://innotech.ge/fullcolor-technology-2/ ; https://innotech.ge/ today's most popular model arduino uno platform is used as an example to demonstrate how to build surveillance and security systems using its interface, which is based on the air quality semiconductor sensor-mq135 and the utilization of the pir motion sensor block's characteristics. the project model integration process in both a virtual and physical context is described in detail and analyzed in the paper. the following are specifically used: an arduino uno microcontroller board, the arduino software ide (integrated development environment), a local code editor on the pc, and the virtual online platform tinkercad.com. the work is supplemented by pertinent electronic diagrams, schemes, software code, descriptions of fundamental functionalities, links to virtual project simulation, real-world application, and links to video recordings of the experiment in order to demonstrate the project model's smooth operation. key words: arduino uno; arduino ide; tinkercad.com; quality sensormq135; pir motion sensor https://ss-valpovo.hr/wp-content/uploads/2020/01/arduinoprojecthandbook.pdf https://globaled.gse.harvard.edu/stem-science-technology-engineering-math https://innotech.ge/full-color-technology-2/ https://innotech.ge/full-color-technology-2/ https://innotech.ge/ microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 216 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.28 a review of new technologies in anatomy teaching methods giorgi durglishvili, md, ph.d.1, nato durglishvili, md, ph.d.1, maia gogashvili, md, ph.d.1 veriko berulava md, phd(c)1, manana machitidze md, ph.d. (c)1, sopio saparidze, md1, inga ozelashvili, md1. 1the university of georgia, tbilisi, georgia in the 21st century, medicine is progressing very rapidly. this advancement has been further accelerated during the period of the pandemic. we should be aware that during this era, technology is becoming more accessible and versatile, greatly influencing the development of teaching methodologies. the human body is an intricate and meticulously organized entity composed of specialized cells. its cohesive functioning is paramount for the sustenance of life. the human anatomy exhibits a hierarchical organization, spanning from the fundamental level of atoms to the more elaborate structures such as organs and organ systems. (2) anatomy and physiology are fundamental subjects within medical and healthcare science programs. moreover, these disciplines are often regarded as inherently intricate, posing notable challenges for students regarding comprehension and assimilation. in the present era, studying and understanding human anatomy in medical and other healthcare science schools is undergoing a critical and transformative period. over the past few years, in line with the advent of the digital age, the integration of technologies has brought about significant changes regarding how the morphology of the human body is taught to students. this transformation can shape future approaches in its comprehension and exploration. (3) estai’s and bunt’s 2016 critical analysis of literature explores dissection, projection, plastination, anatomical informatics, visualization, and the continued relevance of anatomy in education. these discussions delve into inquiries, integrated pedagogical approaches, and innovative methods within the field. (4) the revisiting of cadaveric dissection remains a main method in studying human anatomy. handson training and learning, rooted in practical education, have stood the test of time as the primary instrument of anatomical instruction throughout the ages. using real anatomical specimens (cadavers) is considered essential and foundational for studying anatomy. it serves as the gold standard and provides a fundamental framework for anatomical education's regional, systemic, surgical, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 217 neuroanatomical, forensic, and anthropological aspects. the field of anatomical research encompasses creating and exploring various visualizations, including anatomical models, learning methods, and diverse forms of illustration. however, when applying these new models, there are distinct considerations regarding their suitability for comprehensive dissection, particularly in preparing materials for interdisciplinary university education. (4) in the twenty-first century, technological advancements have led to the reconstruction of anatomical teaching methods, as there has been a prioritization of learning based on 2d or 3d models. (5) as previously mentioned, significant changes have occurred in anatomical education and students' learning experience in recent years. anatomical lecturers have moved away from traditional pedagogical approaches and responded to the evolving needs of the curriculum, the influence of technology, and the demands of healthcare professions. when discussing the new methods in anatomical education, we refer to technologies such as virtual reality (vr) and augmented reality (ar). these technologies provide an immersive and enhanced reality experience. (6) the study of anatomy is greatly enhanced by using three-dimensional (3d) visual models, which provide a more comprehensive understanding. it should be noted that interactive multimedia models and virtual visualization programs have become readily accessible to students, assisting them in creating informative representations and facilitating significant memory retention. these tools enable students to engage in the generation of knowledge actively and also contribute to the extended storage of information. (1) additionally, it provides students with more motivation and interest. the study of anatomy and physiology, available through virtual dissection, enhances the quality of structural detailing. in addition, we have incorporated interactive software called 'anatomage' into the learning method, which allows for exploring anatomical structures and diagnostic information on a high-resolution screen. students can actively manipulate the dissected structure and explore different anatomical components in detail compared to anatomical illustrations while working with the anatomical table. they can change the dissection plane and examine various anatomical structures from different perspectives, learning specific aspects. the acquired information will assist students in applying their knowledge for demonstration purposes and collaborative, interactive work with the lecturer to accomplish group tasks. the table includes four cadaver 3d graphics with fundamental human parameters. the advantage of the model is that it allows for the manipulation of the montage plane, meaning it is possible to change the model's viewpoint. in the anatomical table, 1250 cases of clinical anatomy and 500 histological slides are uploaded for normal and pathological clinical correlation. additionally, high-quality ct and mri scans are available for radiological anatomy. it is also beneficial for embryology studies to enhance visual learning of angiography for students. animal models are also uploaded, which helps to compare them with human structures for comparative anatomy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 218 indeed, all of this facilitates a more realistic simulation of working on actual human anatomy and greatly aids students in understanding regional, systemic, pathological, radiological, and clinical anatomy in more depth. therefore, the anatomical model serves as a versatile multidisciplinary tool. moreover, the chosen model stands out among the available options because it incorporates precise digital photorealistic data and an extensive digital library. in line with standard practices, integrating emerging technologies is crucial in enhancing the study and understanding of various structures in the human body, promoting effective learning and comprehension. (7) it is important to note that changes should not be implemented solely for the sake of change, but rather, emphasis should be placed on evaluating the impact of these changes on learning. in terms of research, quantitative and qualitative analyses demonstrate the necessity of effective evaluation methods that accurately assess the students' knowledge levels, particularly concerning clinical anatomical concepts. these evaluations should also account for the variations in spatial abilities. the assessment format should be carefully designed to align with instructional methods and facilitate the application of knowledge in clinical practice (8). the table includes four cadaver 3d graphics with fundamental human parameters. the advantage of the model is that it allows for the manipulation of the montage plane, meaning it is possible to change the model's viewpoint. in the anatomical table, 1250 cases of clinical anatomy and 500 histological slides are uploaded for normal and pathological clinical correlation. additionally, high-quality ct and mri scans are available for radiological anatomy. it is also beneficial for embryology studies to enhance visual learning of angiography for students. animal models are also uploaded, which helps to compare them with human structures for comparative anatomy. the goal of anatomy courses in medical and healthcare education programs is to provide students with a comprehensive understanding of the human body's main structural and functional aspects. due to the ongoing covid-19 pandemic, the team of anatomy lecturers has already adapted as pedagogical innovators, demonstrating the best practices in online learning and assessmentsaccording to florence university statute (1388), no one can be considered a competent physician or adequately trained if unfamiliar with human anatomy. (9) references 1. periya, s. n., & moro, c. (2019). applied learning of anatomy and physiology: virtual dissectiontables within medical and health sciences education. the bangkok medical journal, 15(1), 121–127. https://doi.org/10.31524/bkkmedj.2019.02.021 2. freeman, scott; jon c. herron, evolutionary analysis (4th ed.) pearson education, inc., 2007. isbn 0-13-227584-8 pages 757–761. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 219 3. dharmasaroja, p. (2019). do we not really need cadavers anymore to learn anatomy in undergraduate medicine? medical teacher, 41(8), 965–966. https://doi.org/10.1080/0142159x.2018.1548760 4. estai, m., & bunt, s. (2016). best teaching practices in anatomy education: a critical review. annals of anatomy anatomischer anzeiger, 208, 151–157. https://doi.org/10.1016/j.aanat.2016.02.010 5. triepels, c. p., smeets, c. f., notten, k. j., kruitwagen, r. f., futterer, j. j., vergeldt, t. f., & van kuijk, s. m. (2019). does three‐dimensional anatomy improve student understanding? clinical anatomy, 33(1), 25–33. https://doi.org/10.1002/ca.23405 6. huang, k.-t., ball, c., francis, j., ratan, r., boumis, j., & fordham, j. (2019). augmented versus virtual reality in education: an exploratory study examining science knowledge retention when using augmented reality/virtual reality mobile applications. cyberpsychology, behavior, and social networking, 22(2), 105–110. https://doi.org/10.1089/cyber.2018.0150 7. collins, j. p. (2008). modern approaches to teaching and learning anatomy. bmj, 337(sep09 1). https://doi.org/10.1136/bmj.a1310 8. fournier, d. e., & groh, a. m. (2020). a pilot study of a physical therapy cadaveric anatomy course: assessing the impact of examination format on the learning environment. anatomical sciences education, 14(3), 352–360. https://doi.org/10.1002/ase.2011 9. park, k. (1994). the criminal and the saintly body: autopsy and dissection in renaissance italy*. renaissance quarterly, 47(1), 1–33. https://doi.org/10.2307/2863109 microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 134 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.11 სატვირთო ტიპის ვაგონების გამოყენების წილის დადგენა და მათი მწარმოებლურობის გაზრდისათვის ინტენსიური ტექნოლოგიების შერჩევა პეტრე ქენქაძე, ავთანდილ შარვაშიძე, გიორგი კაციტაძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, მ.კოსტავას ქ. №71, 0175, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი სტატიაში გაანალიზებულია საქართველოს რკინიგზაზე მოძრავი ტვირთნაკადების სტრუქტურა, მათი სახეობები და ხასიათი; განსაზღვრულია თითოეული ტვირთნაკადის სიმძლავრე; დადგენილია სხვადასხვა ტიპის სატვირთო ვაგონის პროცენტული წილი გადაზიდვების გახორციელებაში. გამოვლენილია ვაგონთა პრიორიტეტული ტიპები, რომელთა მწარმოებლურობის გაზრდა შესაძლებელია საქართველოს რკინიგზის პირობებში; შერჩეულია მწარმოებლურობის გაზრდის ღონისძიებები. საკვანძო სიტყვები: სატვირთო ვაგონი, ვაგონის მწარმოებლურობა, ინტენსიური ტექნოლოგიები, რკინიგზის სიმძლავრე. შესავალი ცნობილია, რომ ნებისმიერ რკინიგზას (ჩვენ შემთხვევაში სააქციო საზოგადოება ,,საქართველოს რკინიგზა“) გააჩნია შესაბამისი სიმძლავრე, რომლის მიხედვითაც განისაზღვრება მის მიერ მიღებული (შექმნილი) პროდუქცია. რკინიგზის სიმძლავრეში იგულისხმება მისი გამტარობისა და გადაზიდვის უნარი, რომელთაც სარკინიგზო სამეცნიერო ტერმინოლოგიით გამტარდა გადაზიდვისუნარიანობასაც უწოდებენ. უნდა აღინიშნოს, რომ ნებისმიერი რკინიგზისათვის ,,გაუხუნარ“ პრობლემას წარმოადგენს მისი სიმძლავრის გაზრდა. ბუნებრივია, რომ რაც მეტი იქნება რკინიგზის სიმძლავრე, მით მეტი იქნება მის მიერ შექმნილი პროდუქციაც ანუ გადაზიდული ტვირთი და გადაყვანილი მგზავრი, სათანადო ეკონომიკური ეფექტით. საქართველოს რკინიგზაზე (წინა პერიოდში ამიერკავკასიის რკინიგზა) გატარებულია სიმძლავრის გაზრდის ყველა ღონისძიება, მაგრამ ზოგჯერ არის კონკრეტული ოპერატიული სიტუაციები, როცა საჭირო სიმძლავრის რეალიზება ვერ ხერხდება სხვადასხვა მიზეზით. ასეთ შემთხვევებში ყველაზე ეფექტურია მოკლევადიანი ინტენსიური ტექნოლოგიების გამოყენება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 135 საქართველოს რკინიგზის პირობებში ასეთ ინტენსიურ ტექნოლოგიებს შეიძლება მივაკუთვნოთ სატვირთო ვაგონების ინტენსიფიკაციის ვარიანტები მისი მწარმოებლურობის გაზრდის მიზნით, სატვირთო გადაზიდვების ეფექტიანობის ასამაღლებლად. ძირითადი ნაწილი სატვირთო ვაგონის ინტენსიური გამოყენების მრავალი ხერხი, მეთოდი და საშუალება არსებობს, მაგრამ კონკრეტული (ოპერატიული) სიტუაციისთვის აუცილებელია მათი შერჩევა, რამეთუ ამ დროს მნიშვნელობა აქვს ტვირთნაკადების სახეობებს, მათ მიმართულებებსა და სტრუქტურას, ტვირთის ნომეკლატურას, ვაგონის ტიპს, გადასაზიდი მარშრუტების გეოგრაფიას, მოცემული რკინიგზისა და მეზობელი რკინიგზების ტექნიკურ აღჭურვილობას, უნიფიცირებულ გაბარიტებს და სხვა [1]. აღნიშნულიდან გამომდინარე საჭიროა დადგინდეს, თუ როგორია სხვადასხვა ტიპის ვაგონების გამოყენების წილი საქართველოს რკინიგზაზე მოძრავი (გამავალი) ტვირთნაკადების ათვისებაში, რათა განისაზღვროს ის ვაგონები, რომელთა ინტენსიური გამოყენებაც იქნება მიზანშეწონილი და შესაძლებელი მათი მწარმოებლურობის გაზრდის მიზნით. ცხრილ 1-ში მოყვანილია საქართველოს რკინიგზაზე სხვადასხვა ტიპის სატვირთო ვაგონებით სხვადასხვა ნომეკლატურის ტვირთების გადაზიდვის დინამიკა ბოლო პერიოდში [2]. ცხრილი 1. სხვადასხვა ვაგონებით სატვირთო გადაზიდვების განხორციელების დინამიკა 2015-2021 წლებში ტვირთის დასახელება ვაგონის ტიპი გადაზიდული ტვირთები წლების მიხედვით საშუალო მაჩვენებელი 2015 2017 2019 2021 1 2 3 4 5 6 7 ნედლი ნავთობი ცისტერნა 863817 401488 14016 71773 337773 სულ  863817 401488 14016 71773 337773 ნავთობპროდუქტები ცისტერნა 5883744 3945883 3062804 3689744 4145544 სულ  5883744 3945883 3062804 3689744 4145544 მარცვლეული დახურული 128779 53957 75955 33973 73166 მარცვალმზიდი 292132 122400 172302 77064 165974 კონტეინერმზიდი 289007 121092 170459 76240 165200 სულ  709918 297449 418716 187277 404340 ნახევარვაგონი 431345 356375 390828 840896 504861 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 136 რკინა და მანგანუმის მადანი დუმპკარი 37866 31285 34309 73818 44319 სულ  469211 387660 425137 914714 546930 სამრეწველო ნედლეული ნახევარვაგონი 187246 250023 412611 382630 308127 სულ  187246 250023 412611 382630 308127 სამშენებლო ტვირთი ნახევარვაგონი 1426093 1156316 1026630 932865 1135476 სულ  1426093 1156316 1026630 932865 1135476 სატყეო ტვირთი ბაქანი 20543 14601 12705 8905 14188 ნახევარვაგონი 53088 37733 32832 23010 36666 სულ  73631 52334 45537 31915 50854 სხვადასხვა დახურული 187244 179046 256386 331593 238567 ნახევარვაგონი 212112 202825 290438 375632 270252 ცისტერნა 639262 611275 875319 1132078 814483 კონტეინერმზიდი 424224 405653 580876 751265 540504 სულ  1462842 1398799 2003019 2590568 1863806 ფერადი ლითონი ბაქანი 130274 141546 197246 155463 156132 ნახევარვაგონი 336657 365789 509729 401751 403482 სულ  466931 507335 706975 557214 559614 ფქვილი (დაფასოებული) დახურული 6438 4828 5192 1896 4588 სულ  6438 4828 5192 1896 4588 ქვანახშირი და კოქსი ნახევარვაგონი 520967 537738 887798 269596 554025 სულ  520967 537738 887798 269596 554025 ქიმიური და მინერალური სასუქი დახურული 506839 565912 719270 1337069 782273 სულ  506839 565912 719270 1337069 782273 შავი ლითონები ბაქანი 246001 147395 139758 160596 173437 ნახევარვაგონი 635724 380901 361165 415016 448202 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 137 სულ  881725 528296 500923 575612 621639 შავი ლითონის ჯართი ნახევარვაგონი 10237 882 23742 871 8933 სულ  10237 882 23742 871 8933 შაქარი და შაქრის ნედლეული დახურული 373662 304639 263016 338004 319830 რეფრიჟერატ. 90572 73841 63753 81929 77524 სულ  464234 378480 326769 419933 397354 ცემენტი დახურული 74442 87604 104544 32381 74742 ცემენტმზიდი 6123 7205 8599 2663 6148 სულ  80565 94809 113143 35044 80890 ხორცი და ხორცპროდუქტები რეფრიჟერატ. 128404 173336 168363 132065 150542 სულ  128404 173336 168363 132065 150542 ჯამი  14142842 10681568 1086064 5 12130786 11952708 როგორც მოყვანილი ცხრილიდან ჩანს, საქართველოს რკინიგზის სატვირთო გადაზიდვებში მონაწილეობას იღებს მისი მუშა პარკის ყველა ტიპის ვაგონი, მხოლოდ სხვადასხვა თანაფარდობით. ახლა საჭიროა დაზუსტდეს თუ რა სახის ტვირთნაკადები მოძრაობენ საქართველოს რკინიგზაზე და როგორ არის განაწილებული მათში ცხრილ 1-ში მოყვანილი ტვირთები. ნახ.1-ზე ნაჩვენებია საქართველოს რკინიგზაზე მოძრავი ტვირთნაკადების სქემა. ნახ.1 საქართველოს რკინიგზაზე მოძრავი ტვირთნაკადები. ტვირთნაკადების სახეები. 1-სუფთა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 138 ტრანზიტი (მესამე ქვეყნიდან მესამე ქვეყანაში); 2-მეზობელი გზებიდან საქართველოს დანიშნულებით შემოსული ტვირთნაკადი (იმპორტი); 3-მეზობელ გზებზე გასასვლელი ტვირთნაკადი (ექსპორტი); 4 ადგილობრივი ტვირთნაკადი; სასაზღვრო სადგურები; დატვირთვის სადგურები; დაცლის სადგურები. ნახაზიდან ჩანს, რომ საქართველოს რკინიგზაზე მოძრაობს (გადაადგილდება) ოთხი სახის ტვირთნაკადი: სუფთა ტრანზიტი, ანუ ტვირთი გადაადგილდება საქართველოს რკინიგზის გავლით მესამე ქვეყნიდან მესამე ქვეყანაში; მეზობელი გზებიდან საქართველოს დანიშნულებით შემოსული ტვირთი, რომელიც ექვემდებარება დაცლას (იმპორტი); საქართველოს რკინიგზის სადგურებში დატვირთული ტვირთი, რომელიც მიეწოდება მეზობელ რკინიგზებს (ექსპორტი) და ადგილობრივი ტვირთი, რომელიც იტვირთება და იცლება საქართველოს რკინიგზის ფარგლებში. ცხრილ 2-ში მოყვანილია საქართველოს რკინიგზაზე სხვადასხვა ტვირთნაკადით გადაზიდული ტვირთის სახეობები, ხოლო ცხრილ 3-ში ასახულია ტვირთაკადების სახეობების მიხედვით გადაზიდული ტვირთის რაოდენობა და შექმნილი პროდუქცია (ტვირთბრუნვა). ცხრილი 2. საქართველოს რკინიგზაზე სხვადასხვა ტვირთნაკადით გადაზიდული ტვირთების სახეობები ტვირთნაკადის დასახელება ტრანზიტი იმპორტი ექსპორტი ადგილობრივი 1 2 3 4 ნედლი ნავთობი ნედლი ნავთობი ნავთობი და ნავთობპროდუქტები ნედლი ნავთობი ნავთობი და ნავთობპროდუქტები ნავთობი და ნავთობპროდუქტები რკინისა და მანგანუმის მადანი ნავთობი და ნავთობპროდუქტე ბი მარცვლეული მარცვლეული სამრეწველო ნედლეული რკინისა და მანგანუმის მადანი რკინისა და მანგანუმის მადანი რკინისა და მანგანუმის მადანი სამშენებლო ტვირთი სამრეწველო ნედლეული სამრეწველო ნედლეული სამრეწველო ნედლეული სხვადასხვა ტვირთი სამშენებლო ტვირთი სამშენებლო ტვირთი სამშენებლო ტვირთი ფერადი ლითონის მადანი სატყეო ტვირთი სატყეო ტვირთი სატყეო ტვირთი ქვანახშირი და კოქსი სხვადასხვა ტვირთი სხვადასხვა ტვირთები სხვადასხვა ტვირთი ქიმიური და მინერალური სასუქი შავი ლითონის ჯართი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 139 ფერადი ლითონის მადანი ცემენტი ფერადი ლითონის მადანი ქვანახშირი და კოქსი ფქვილი ქიმიური და მინერალური სასუქები ქვანახშირი და კოქსი შავი ლითონები შავი ლითონები ქიმიური და მინერალური სასუქები შაქარი და შაქრის ნედლეული შავი ლითონები ხორცი და ხორპროდუქტები შაქარი და შაქრის ნედლეული ხორცი და ხორპროდუქტები *ანგარიშებში აქაც და შემდგომშიც აღებულია საქართველოს რკინიგზის მუშაობის 2021 წლის მონაცემები. ცხრილი 3. საქართველოს რკინიგზაზე ტვირთნაკადები სახეობების მიხედვით გადაზიდული ტვირთების რაოდენობა და შექმნილი პროდუქცია (ტვირთბრუნვა) ტვირთნაკადის სახეობა მაჩვენებლები ტრანზიტი იმპორტი ექსპორტი ადგილობრივი სულ გადაზიდული ტვირთი ტ 7295265 2474453 1107925 1253143 12130786 % 60,12 20,39 9,15 10,34 100% ტვირთბრუნვა ტ.კმ 2646533749 825418230 256542836 148625665 3877120480 % 68,26 21,29 6,61 3,84 100% ცხრილი 3-ის მიხედვით შეიძლება აღვნიშნოთ, რომ ყველაზე დიდი წილი პროდუქციის შექმნაში მოდის სატრანზიტო გადაზიდვაზე (68,26%), ხოლო შემდეგ იმპორტზე (21,29%). ექსპორტითა და ადგილობრივი ტვირთნაკადით გადაზიდული ტვირთები წინა ორ შემთხვევასთან შედარებით, გაცილებით მცირეა, თუმცა არ გამოვრიცხავთ, რომ სათანადო ანალიზის შემდეგ შეიძლება იყოს მიზანშეწონილი ამ ორი სახეობის გამოყენებაც ვაგონის მწარმოებლურობის გაზრდაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 140 ჩატარებული ანგარიშების შემდეგ საჭიროა განისაზღვროს ცალკეული ტიპის ვაგონების მიერ გადაზიდული ტვირთის რაოდენობა (∑𝑃), ტვირთის გადაზიდვის საშუალო სიშორე ℓსაშ სიშ და ამ ვაგონების წილი საბოლოო პროდუქციის (ტვირთბრუნვა) შექმნაში (∑𝑃ℓ). სათანადო გაანგარიშებების შედეგად ცხრილ 4-ში მოყვანილია აღნიშნული პარამეტრები, ხოლო ნახ. 2-ზე ნაჩვენებია სატვირთო გადაზიდვებში სხვადასხვა ტიპის ვაგონების გამოყენების პროცენტული თანაფარდობა. ცხრილი 4. საქართველოს რკინიგზის გადაზიდვით პროცესში სხვადასხვა ტიპის ვაგონებით გადაზიდული ტვირთის რაოდენობა შესაბამის მანძილებზე და ამ ვაგონების წილი საბოლოო პროდუქციის შექმნაში ვაგონის ტიპი მაჩვენებლები დახურული ბაქანი ნ/ვაგონი ცისტერნა რეფრიჟ. დუმპ კარი ცემენ ტმზი დი კონტეი ნერმზი დი მარცვალ მზიდი გადაზი დული ტვირთი ტ 626076 165424 4423709 4598011 132065 17000 35044 696038 1354697 % 5,19 1,37 36,72 38,17 1,10 0,14 0,29 5,78 11,24 ტვირთის გადაზ. საშუალო სიშ.კმ 172 180 214 274 338 165 247 222 265 ტვირთბ რუნვა ტ.კმ 136202012 44515841 1062513537 1520654734 46640560 2205000 8655868 205177338 485837590 % 3,88 1,27 30,25 43,28 1,33 0,07 0,25 5,84 13,83 ზემოთ მოყვანილი მე-3 და მე-4 ცხრილებისა და ნახ. 2-ის ანალიზიდან ნათლად ჩანს, რომ საქართველოს რკინიგზის გადაზიდვით პროცესში, მოცემულ ეტაპზე წინა პლანზე დგას სატრანზიტო და საიმპორტო გადაზიდვები (≈80%), ხოლო მთლიან გადაზიდვებში სხვადასხვა ტიპის ვაგონების გამოყენების თვალსაზრისით, ყველაზე ინტენსიურად გამოიყენება ვაგონცისტერნა (43,28 %) და ნახევარვაგონი (32,25 %). ზოგადად შეიძლება აღინიშნოს, რომ საქართველოს რკინიგზის გადაზიდვით პროცესში წინა პლანზე ვაგონცისტერნებთან და ნახევარვაგონებთან ერთად შეიძლება მოვიაზროთ მარცვალმზიდის (13,83 %) ექსპლუატაციაც. ყველა სხვა ტიპის ვაგონები, როგორც არ უნდა გავზარდოთ მათი მწარმოებლურობა, საგრძნობ შედეგებს ვერ მოგვცემს რკინიგზის სიმძლავრის გაზრდის საქმეში, რადგანაც მათ მიერ გადაზიდული ტვირთების წილი საერთო გადაზიდვებში უმნიშვნელოა. როგორც ჩატარებულმა ანგარიშებმა გვიჩვენა, გადაზიდვებში ინტენსიურად გამოყენებული ვაგონის ტიპებიდან, ვაგონცისტერნებით გადაზიდული ტვირთის გადაზიდვის საშუალო სიშორე მაქსიმალურია და შეადგენს 274,0 კმ-ს. ეს არც არის გასაკვირი, რადგანაც მათი დაახლოებით 60 % სუფთა ტრანზიტია, ანუ მოძრაობის ძირითადი მარშრუტია გარდაბანი-ბათუმი (396 კმ), ხოლო დარჩენილი 40 %-დან დაახლოებით 20-ით ხორციელდება საიმპორტო გადაზიდვები, სადაც ტვირთის გადაზიდვის საშუალო სიშორე საკმაოდ მაღალია. აღნიშნული პარამეტრი საკმაოდ მაღალია რეფრეჟერატორებსა და ცემენტმზიდებშიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 141 (გაცილებით მაღალი ვიდრე ვაგონცისტერნებსა და ნახევარვაგონებში), მაგრამ მათ მიერ გადაზიდული ტვირთების მოცულობა იმდენად მცირეა (შესაბამისად 1,1 და 0,29 %), რომ სრულიად შესაძლებელია მათი უგულვებელყოფა ანგარიშებში. ნახ. 2. სხვადასხვა ტიპის ვაგონების გამოყენების პროცენტული წილი რკინიგზის პროდუქციის შექმნაში როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ვაგონის მწარმოებლურობის გაზრდის მრავალი ხერხი, მეთოდი და საშუალება არსებობს. მათ შორის ძირითადია: ვაგონის საშუალო დატვირთვის ამაღლება, ვაგონის ცარიელი გარბენის შემცირება, მატარებელთა მოძრაობის საუბნო სიჩქარის გაზრდა, ვაგონის მოცდენების შემცირება დაცლა-დატვირთვისა და ტექნიკურ სადგურებში. ჩამოთვლილი ღონისძიებებიდან ვაგონცისტერნების მწარმოებლურობის ასამაღლებლად, ჩვენ გვესახება უპირველეს ყოვლისა, მატარებელთა მოძრაობის სიჩქარის გაზრდა, ასევე მატარებელნაკადების შემჭირდოება, მოძრაობის გრაფიკის ოპტიმიზაცია სრულყოფა, გრაფიკში ძირითადი ,,ძაფების“ გამოყოფა და სხვ. რაც შეეხება ვაგონთა მოცდენების შემცირებას დაცლა-დატვირთვისა და ტექნიკურ სადგურებში, ამ ღონისძებების გატარება საქართველოს რკინიგზის პირობებში, ფაქტიურად შეუძლებელია. საიმპორტო ტვირთნაკადით მოსული ნავთობი და ნავთობპროდუქტები საქართველოს ტერიტორიაზე იტვირთება და იცლება ძალიან მცირე მოცულობით (ნავთობბაზებში ადგილობრივი გადაზიდვებისათვის). რადგანაც ისინი მიეკუთვნებიან საშიში ტვირთების კატეგორიას, მათი დამუშავების ტექნოლოგიური პროცესი ხორციელდება მკაცრად დაცული ნორმებით. ტექნიკურ სადგურებში მოცდენების შემცირების კუთხით, შეიძლება აღვნიშნოთ შემდეგი: საქართველოს რკინიგზის მთავარ მიმართულებაზე (თბილისი-ბათუმი) განლაგებულია ოთხი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 142 ტექნიკური სადგური: თბილისი, ხაშური, ზესტაფონი, სამტრედია. ხაშური-ზესტაფონის უბნის ურთულესი პროფილის გამო, მკაცრად არის დაცული მატარებელთა დამუშავების ტექნოლოგიური პროცესები ხაშურისა და ზესტაფონის სადგურებში, ხოლო დანარჩენ სადგურებში შესაძლებელიც რომ იყოს ტექნოლოგიური დროების შემცირება, ეს სიდიდე იმდენად მცირე იქნება, რომ საგრძნობ გავლენას ვერ მოახდენს ვაგონის მწარმოებლურობის ამაღლებაზე. რაც შეეხება ვაგონის საშუალო დატვირთვის ამაღლებასა და ცარიელი გარბენის შემცირებას, ეს ღონისძიებები ჩვენ პირობებში ვაგონცისტერნებისათვის ფაქტიურად გამოუსადეგარია. ჩატარებული ანალიზის მიხედვით საქართველოს რკინიგზის პირობებში ნახევარვაგონების ჩართულობა სხვადასხვა სახის ტვირთნაკადში ასეთია: ტრანზიტი 39,88 %, იმპორტი 19,24 %, ექსპორტი 16,58 % და ადგილობრივი 24,30 %. სადგურ ფოთში, ბათუმსა და ახალქალაქში, ნახევარვაგონებში დატვირთულ ტრანზიტულ და იმპორტულ ტვირთებზეც შეიძლება განხორციელდეს ნახევარვაგონების მწარმოებლურობის ამაღლების ღონისძიებები, ხოლო საექსპორტო და ადგილობრივ ტვირთნაკადში ჩართულ მარშრუტებზე, ამ ღონისძიებების განხორციელება შესაძლებელია შეუზღუდავად (რასაკვირველია სადაც ამ ღონისძიებების გატარება იქნება შესაძლებელი). ნახევარვაგონების მწარმოებლურობის ამაღლების ღონისძიებების განხილვისას, ის შეზღუდვები რაც მიღებული იყო ვაგონცისტერნებისთვის, აქაც ვრცელდება, მაგრამ აქ შესაძლებელია დამატებით გამოყენებული იქნას ისეთი ღონისძიებები (განსხვავებით ვაგონცისტერნებისაგან), როგორიცაა ვაგონის საშუალო დატვირთვის ამაღლება და ცარიელი გარბენის შემცირება. დასკვნა დასკვნის სახით შეიძლება აღვნიშნოთ შემდეგი:  საქართველოს რკინიგზის გადაზიდვით პროცესში მონაწილეობს ოთხი სახის ტვირთნაკადი, ტრანზიტი, იმპორტი, ექსპორტი და ადგილობრივი; ამასთან, სატრანზიტო და საიმპორტო ტვირთნაკადები შეადგენენ მთლიანი ტვირთნაკადის დაახლოებით 80%-ს;  ამ ოთხი სახის ტვირთნაკადის გადაზიდვაში მონაწილეობას იღებს საქართველოს რკინიგზის სატვირთო სავაგონო პარკის 9 ტიპის ვაგონი: დახურული, ბაქანი, ნახევარვაგონი, ვაგონცისტერნა, რეფრიჟერატორი, დუმპკარი, ცემენტმზიდი, კონტეინერმზიდი და მარცვალმზიდი. გადაზიდვების 43,28% ხორციელდება ვაგონცისტერნებით, 30,25% ნახევარვაგონებით, 13,83% მარცვალმზიდებით; სხვა ტიპის ვაგონების წილი გადაზიდვებში ისეთი მცირეა, რომ შეიძლება მათი ფაქტორის უგულვებელყოფა;  სატვირთო ვაგონის მწარმოებლურობის გაზრდის მიზნით, ვაგონცისტერნებისათვის გვესახება ისეთი მეთოდების გამოყენება, როგორიცაა მატარებელთა მოძრაობის სიჩქარის ზრდა, მატარებელნაკადების შემჭიდროება და მოძრაობის გრაფიკის ოპტიმიზაცია. ნახევარვაგონების მწარმოებლურობის გაზრდისათვის, გარდა ხსენებული მეთოდებისა, შესაძლებელია დამატებით გამოყენებული იქნეს ისეთი მეთოდები, როგორიცაა ვაგონის საშუალო დატვირთვის ამაღლება და ცარიელი გარბენების შემცირება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 143 გამოყენებული ლიტერატურა 1. პ. ქენქაძე, ა. შარვაშიძე, ტ. კოტრიკაძე, რ. ქაშიბაძე, ნ. კოტრიკაძე. საქართველოს რკინიგზის საექსპლუატაციო მუშაობის გაუმჯობესების საკითხებისადმი. სამეცნიერო-ტექნიკური ჟურნალი ,,ტრანსპორტი და მანქანათმშენებლობა“ №2(51), 2021, გვ. 32-40; 2. სს ,,საქართველოს რკინიგზა“-ს სატვირთო გადაზიდვების პროგრამა ,,rapl” მონაცემები, 2021 წელი. определение доли использования грузовых вагонов и выбор интенсивных технологий для повышения их производительности петре кенкадзе, автандил шарвашидзе, георгий кацитадзе резюме в статье проанализырованы структура, виды и характеры грузопотоков, движущиеся на грузинской железной дороге; определена мощность каждого вида грузопотока; устоновлены процентные доля разных типов вагонов в осуществлении перевозок. выявлены приоритетные типи вагонов, повышение производительности которых возможны в условиях грузинской железной дороги; выбраны мероприятия по повышению производительности. determining the share of use of freight wagons and selecting intensive technologies to increase their productivity petre kenkadze, avtandil sharvashidze, giorgi katsitadze summary the article analyzes the structure, types and characters of freight flows moving on the georgian railway; the capacity of each type of cargo flow has been determined; the percentage shares of different types of cars in transportation are established. priority types of cars have been identified, the productivity of which can be increased under the conditions of the georgian railway; measures to improve productivity have been selected. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 322 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.29 მეხუთე თაობის (5g) მობილური ქსელების ელექტრომაგნიტური გამოსხივების უსაფრთხოების საკითხები მახარაძე სალომე1, მიქაშავიძე რატი2, გვაგვალია ცოტნე3, ერაძე გიორგი4 1,2,3,4 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტი, ციფრული სატელეკომუნიკაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, 1ასოცირებული პროფესორი, 2,3,4მაგისტრანტები აბსტრაქტი დღევანდელი სატელეკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურა მთავარი გამოწვევების გადაწყვეტის წინაშე დგას, როგორიცაა: მომხმარებელთა მზარდი მოთხოვნების ქსელში მონაცემთა სწრაფად და ხარისხიანად გადაცემის, არხების არასაკმარისი გამტარუნარიანობის და ქსელის გადატვირთულობის, ქსელში ჩართული მოწყობილობების რაოდენობის ექსპონენციალური ზრდის პრობლემების გადაჭრის საკითხების გადაწყვეტა. მობილური კავშირის თაობიდან თაობაზე გადასვლა მიმართულია მონაცემთა მობილური გადაცემის სიჩქარისა და ხარისხის გაუმჯობესებაზე. საკმაოდ დიდი გზა გაიარა მობილური კავშირგაბმულობის სისტემების ევოლუციამ (1g, 2g, 3g, 4g, 5g, g-generationთაობა, უახლოეს მომავალში 6g, 7g). არსებულ ოთხ თაობას კავშირი გადაჰყავდა ახალ დონეზე, 3g და 4g-ს ძირითადი მიზანი იყო მობილური მონაცემთა გადაცემის სიჩქარის გაზრდა. მეხუთე თაობის 5g (fifth generation) მობილური კავშირის ახალი ტექნოლოგია შესაძლებელს ხდის ფართოზოლოვან მობილურ მონაცემთა გადაცემას. 5g არის წინა თაობების მობილური ტექნოლოგიების ევოლუცია. 5g ააჩქარებს „საგნების ინტერნეტის“ განვითარებას. 4g-დან 5g-ზე გადასვლა პრაქტიკულად შეეხება ყველას ვინც, კი სარგებლობს მობილური კავშირით. მეხუთე თაობის-5g ქსელი არის უსადენო ახალი თაობის ინტერნეტ ტექნოლოგია, რომელიც უკვე არსებულ ტექნოლოგიებთან შედარებით, მნიშვნელოვნად გაზრდის მობილური ინტერნეტის სიჩქარეს, შეამცირებს დაყოვნებას და სრულიად ახალ საფეხურზე გადაიყვანს უმნიშვნელოვანეს დარგებს: ჯანდაცვას, განათლებას, ბიზნესს, სოფლის მეურნეობას, ინფრასტრუქტურას და სხვა. რაც მნიშვნელოვნად გააძლიერებს ქვეყნის ეკონომიკას. 5g-ში დიდი მოცულობის მონაცემები გადაიცემა უფრო მცირე მანძილზე, ვიდრე 4g lte (long term evolution)-ში, რაც ზრდის მთლიანი ქსელის მონაცემთა გადაცემის სიჩქარეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 323 და შეერთების სტაბილურობას, მაშინაც კი როცა აბონენტი გადაადგილდება. 5g გამოიყენებს მილიმეტრულ ტალღებს (mmw) დიაპაზონით 30გჰც-300გჰც. 5g-ში გამოყენებულ მილიმეტრული სპექტრის ტალღებს შეუძლიათ თავისუფალ სივრცეში გავრცელება, სიხშირის ახალი დიაპაზონის გამოყენება საშუალებას იძლევა დიდი რაოდენობით მოწყობილობების მომსახურებისას, ნაკლები ენერგო მოხმარებით. მობილურმა ტელეფონებმა გამოჩენის დღიდან გარკვეული შეშფოთება გამოიწვია ჯანმრთელობის პოტენციური რისკების მხრივ, რომელიც დაკავშირებულია მობილური ტელეფონების გამოყენებასა და საბაზო სადგურების განთავსებასთან საცხოვრებელი სახლების ახლოს. ქსელებში დატვირთვის შესამცირებლად, სწრაფი კავშირის და დიდი ტერიტორიის დაფარვის უზრუნველსაყოფად 5g ქსელს ესაჭიროება მეტი გადამცემი-საბაზო სადგური, ვიდრე 4g ქსელს, რაც იწვევს საზოგადოებაში უარყოფით განწყობას, ჩნდება კითხვა: საბაზო სადგურების მიერ შექმნილი გამოსხივება რამდენად მაღალი იქნება და საზიანო იქნება თუ არა ის კაცობრიობისთვის? 5g შეუძლია იმუშაოს დაბალი, საშუალო ან მაღალი ზოლის მილიმეტრული ტალღების დიაპაზონში, რომელიც მერყეობს 24 გჰც-დან 66 გჰც-მდე. არსებულ მოქმედ ფიჭურ მობილურ კავშირებში, თანამედროვე სატელეკომუნიკაციო მოწყობილობების მუშაობისთვის, აქამდეც გამოიყენებოდა ისეთი დაბალი სიხშირეები (6 გჰც-ზე დაბალი სიხშირეები), რაც ამჟამად უკვე მოქმედ 5g მობილური კავშირის ფუნქციონირებისთვის არის საჭირო (700 მგჰც, 2600 მგჰც და 1800 მგჰც, 3400-3600 მგჰც სიხშირული დიაპაზონი, მსოფლიოში პოპულარული სიხშირეა 3,4 გჰცდან 3,8 გჰც-მდე). საბაზო სადგურის მუშაობის პრინციპი განსხვავებულია წინა თაობების სადგურების მუშაობის პრინციპისაგან. 5g უსადენო სტანდარტის მთავარი მახასიათებელია, ის რომ გამოიყენებს სხივის ფორმირების ტექნოლოგიას, რაც საშუალებას იძლევა სიხშირეები გაიგზავნოს სხვადასხვა მომხმარებლებზე ერთდროულად, განსხვავებით 4g ქსელებისაგან, სადაც საბაზო სადგურის მიერ გასხივებული სიგნალი ვრცელდება დიდ ფართობზე. 5g სადგურიდან გამოსხივდება მხოლოდ 20 ვატი, არ არის კონცენტრირებული სივრცეში და ძალიან სწრაფად მცირდება, მაგალითად, სიგნალი როცა მიაღწევს შენობის სახურავს ის უკვე საკმაოდ სუსტია. 5g გამოსხივების ნორმები შეესაბამება არამაიონებელი გამოსხივებისაგან დაცვის საერთაშორისო კომისიის international commission on non-ionizing radiation protection (icnirp) მიერ განსაზღვრულ ნორმებს და დაბალი იქნება (200-1000 მიკროვატი) წინა თაობის ნორმებთან შედარებით. საკვანძო სიტყვები: მეხუთე თაობა, 5g, ელექტრომაგნიტური გამოსხივება, მილიმეტრული ტალღები. მეხუთე თაობის მობილური კავშირის ტექნოლოგია მომხმარებელთა მოთხოვნები მუდმივად ზრდადია, აქედან გამომდინარე 4g lte (long term evolution) ვერ ართმევს თავს ქსელში ჩართული არსებული რაოდენობის მობილური მოწყობილობების მომსახურებას, დიდ ქალაქებში არსებული ქსელი იტვირთება, დღის პიკური დატვირთვის პერიოდში რეგულარულად წარმოიშვება კავშირის პრობლემები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 324 „ჭკვიანი“ მოწყობილობების ინტერნეტში ჩართვა გვკარნახობს უფრო სწრაფი და მძლავრი ქსელის საჭიროებაზე, რომელიც შეძლებს მილიარდი მოწყობილობის მომსახურებას. ამ ევოლუციასთან ერთად მობილურ ინტერნეტს დასჭირდება გახდეს უფრო სწრაფი, იაფი და შეძლოს უფრო მეტ მოწყობილობას მოემსახუროს ვიდრე დღეს ემსახურება. უფრო სწრაფი კავშირისათვის საჭიროა სწრაფი ინტერნეტი. 5g ქსელი უზრუნველყოფს: მონაცემთა გადაცემის სიჩქარის 100-ჯერ გაზრდას; აბონენტის გადასაცემი ტრაფიკის 1000-ჯერ გაზრდას; დაკავშირებული მოწყობილობების რაოდენობის 100-ჯერ ზრდას; ენერგიის მოხმარების ტექნიკური საშუალებით 10-ჯერ შემცირებას; დაყოვნების შემცირებას 25-ჯერ; ქსელის მუშაობისთვის საჭირო ღირებულების შემცირებას. 5g-ს შესაძლებლობები: გაუმჯობესდება მობილური ინტერნეტის ხარისხი; “საგნების ინტერნეტის” (iot-internet of things) მასიური დანერგვა განავითარებს საწარმოო და საყოფაცხოვრებო ტექნოლოგიას. საგნების ინტერნეტი 5g-სთან შერწყმაში ახალი დონეა ქალაქის ინფრასტრუქტურის კონტროლისთვის; მოწყობილობები, რომლებიც მუშაობენ აკუმულატორით, კავშირის შესანარჩუნებლად სპეციალური გამაფართოებელი მოწყობილობების გარეშე გააგრძელებენ მუშაობას; ახალი უსადენო ტექნოლოგია შესაძლებელს გახდის დაშორებულ, ცუდათ აღჭურვილ ან ძნელად მისადგომ სფეროებში გამოყენებას; ყოველი მოწყობილობის ჭკვიანი თერმოსტატები და გადამცემები, სამრეწველო და ქალაქის ელექტრო ქსელებში დაიმკვიდრებს გამოყენებას; „ჭკვიანი“ ქალაქები და ინდუსტრია 4.0 გახდის ცხოვრებას უფრო მოსახერხებელს და უსაფრთხოს, ხოლო მუშაობას უფრო ნაყოფიერს და ეფექტურს; 5g-ს აქვს ნაკლები ქსელური დაყოვნება, ნაკლები ენერგიის მოხმარება შემცირებული ენერგო მოხმარების რეჟიმში გადართვის გამო, როცა ფიჭური კავშირი არ გამოიყენება. მეხუთე თაობის ქსელის ელექტრომაგნიტური გამოსხივების უსაფრთხოების საკითხები 5g-ში მონაცემთა გადაცემის სიჩქარე არის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება მისი წინა მორბედი ქსელებისგან (ცხრილი1). მაქსიმალური თეორიული სიჩქარე 20 გიგაბიტი/წამშია, რაც 67-ჯერ მეტია 4g lte advanced-ზე (300 მეგაბიტი/წმ). 5g ქსელში 8 გბიტ full hd ფილმის ჩამოტვირთვას 6 წმ დასჭირდება, რასაც 4g-ში რამდენიმე წუთი სჭირდება. აქამდე არსებულ ქსელებში ფიზიკურად დაკავშირებული ნაკლები რგოლები იყო, ამიტომ უფრო მარტივი იყო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. 5g უზრუნველყოფს საიმედო, სწრაფ კავშირს ქსელის გამტარუნარიანობის გაზრდას, რადიოტალღების გაფართოებული დიაპაზონის გამოყენებით. ზოგიერთ რეგიონში დანერგვის სირთულეები წარმოიშობა, დაფარვის არეალის ფიზიკური ხასიათის, დაცული კულტურული ისტორიული ძეგლების ან ძნელად მისადგომობის გამო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 325 ცხრილი 1. 4g და 5g ქსელების პარამეტრების შედარება პარამეტრი 4g 5g სიხშირული დიაპაზონი, გჰც 6 გჰც-მდე 30 გჰც-დან 300 გჰც-მდე ინფორმაციის გადაცემის სიჩქარე, გბიტ/წმ 1 20 აბონენტის გადაადგილების მაქსიმალური სიჩქარე, კმ/სთ ≈ 400 > 500 დაყოვნება, მწმ 10 0,5 აქტიური აბონენტების რაოდენობა #/კმ2 100 000 1 000 000 5g-ს ქსელის სრულყოფილი გაშლისათვის საჭირო იქნება სიხშირეების გამოყენება 24 გჰც-ზე მაღალ დიაპაზონში. საბაზო სადგურის მოქმედების დიაპაზონია 200 მ. 3g ქსელში საბაზო სადგურის მოქმედების რადიუსია 500 მ, 4g-ში დაახლოებით 400 მ. 5g-ში საჭირო იქნება საბაზო სადგურების რაოდენობის გაზრდა და საბაზო სადგურების განთავსება უფრო მჭიდროდ, ვიდრე 4g ქსელის სადგურები. გაიზრდება მაღალი სიხშირით მომუშავე საბაზო სადგურების და სხვა მოწყობილობების რაოდენობა. მიმდინარე საკომუნიკაციო სისტემები ძირითადად ფუნქციონირებს 6 გჰც სიხშირის ქვემოთ; მაგალითად, 4g-ში გამოყენებული სიხშირის ზოლები მერყეობს 700 მჰც-დან 3 გჰც-მდე. 5g გამოიყენებს უფრო მაღალ სიხშირეებს, ვიდრე წინა თაობების ფიჭური ტექნოლოგიები, მაგრამ ელექტრომაგნიტური გამოსხივების ინტენსიურობა იქნება დაბალი, იმისათვის რომ მოქმედების ზონები არ გადაიკვეთოს. ე.ი. 5g უფრო უსაფრთხო იქნება, ვიდრე წინა თაობის კავშირი. გადაცემის სიჩქარე 20-ჯერ მაღალი 4g-სთან (1გბიტ/წმ) შედარებით, გამოსახულება გახდება უფრო მკვეთრი, ვირტუალურ რეალობაში ჩაძირვა გახდება სრულყოფილი და მოცულობითი. ქსელში ჩაირთვება 1 მილიონი მოწყობილობა კვადრატულ კილომეტრზე. მიუხედავად ქსელში ჩართული დიდი რაოდენობით მოწყობილობებისა გადაცემის სიგნალის ხარისხი არ გაუარესდება. 5g აერთიანებს 5 ტექნოლოგიას: მილიმეტრულ ტალღებს, მცირე ფიჭებს, მასიურ მრავალარხიან შესასვლელ-გამოსასვლელს-mimo (multiple input, multiple output), სხივის ფორმირებას და სრულად დუპლექსურ რეჟიმს. წარმოადგენს თუ არა 5g ტექნოლოგია ახალ საფრთხეს ჩვენი ჯანმრთელობისთვის? − ეს არის მწვავე დებატების საგანი საზოგადოებაში. იმისათვის, რომ 5g ტექნოლოგიამ იმუშაოს საჭიროა დამატებითი სიხშირის ზოლები. მკვლევარები განიხილავენ სპექტრს 6 გჰც-დან 300 გჰც-მდე. ჩნდება დაინტერესება, როგორც მკვლევარების, ისე მთელი საზოგადოების, 5g ქსელების გამოსხივების უსაფრთხოების საკითხისადმი: აქვს თუ არა ასეთი მაღალი სიხშირეების (6-100 გჰც, მილიმეტრული ტალღები) გამოყენებას ნეგატიური გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე და გარემოზე? georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 326 არ არსებობს იმის ოფიციალური მტკიცებულება, რომ მობილური ქსელების და მათ შორის 5g შეიძლება დაკავშირებული იყოს რომელიმე დაავადების რისკის მატებასთან. ელექტრომაგნიტური გამოსხვების გავლენის კვლევა ადამიანის ჯანმრთელობაზე 60 წლის წინ დაიწყო, არ დადასტურებულა კონკრეტული დაავადების გამოწვევის მიზეზი მობილური ტექნოლოგიის გამოყენების, აქედან გამომდინარე მიზეზი იმისა რომ შეყოვნდეს ახალი ტექნოლოგიის გამოყენება არ არსებობს. შიში უარყოფითი ზეგავლენისა მობილური ტელეფონების ადამიანის ჯანმრთელობაზე ამ მოწყობილობების გამოჩენის დღიდან წარმოიშვა. საზოგადოებაში ყოველი ახალი გამოვლენა იწვევს ირაციონალურ ღელვასა და სკეპტიციზმს. საუკუნეების მანძილზე ადამიანები ეწინააღმდეგებიან ტექნოლოგიურ ინოვაციებს. წარსულში დიდ შიშსა და პროტესტს იწვევდა პირველი ორთქლის მანქანები, თვითმფრინავები, მოგვიანებით მიკროტალღური ღუმელი, ფიჭური მობილური ტელეფონები. ახლაც საზოგადოების გარკვეული ნაწილი ანალოგიურად რეაგირებს 5g ტექნოლოგიაზე. 5g ქსელის მოწინააღმდეგეებს გააჩნიათ მოსაზრება: 5g-ის გამოყენებისას ხომ არ გადახურდება თავის ქალა, როგორი იქნება შედეგები, გაიზრდება თუ არა თავის ტვინის სიმსივნეების რისკი, სმენის დაქვეითების და სხვა დაავადებების მატების რისკი? უკვე 30 წელია მეცნიერები შეისწავლიან შესაძლო ბიოლოგიურ ეფექტს მაღალსიხშირული ელექტრომაგნიტური ველებისას. გამოქვეყნებულია შედეგები და ანალიზი 10 ათასობით სამეცნიერო ექსპერიმენტებისა, ეპიდემიოლოგიური კვლევებისა, მაგრამ დღემდე აშკარა დემონსტრირება იმისა, რომ ელექტრომაგნიტურ გამოსხივებას აქვს ნეგატიური გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე არავის გაუკეთებია. არის საუბარი პოტენციურ რისკზე გამოსხივებისაგან გამოწვეულ კიბოს გაჩენაზე, მაგრამ ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების ზემოქმედებაც ასეთივე რისკის მატარებელია. „მტკიცებულება, რომელიც ერთმნიშვნელოვნად დაადასტურებს, რომ საქმე გვაქვს ნეგატიურ ზეგავლენასთან ადამიანის ჯანმრთელობაზე მაღალისიხშირული ელექტრომაგნიტური ველებისაგან გამოწვეული არ არსებობს“ − ასეთი პოზიცია უკავია კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს the international agency for research on cancer (iarc), რომელმაც შეიმუშავა კლასიფიკაცია რამდენიმე ასეული კარცეროგენისა და ნივთიერების. ელექტრომაგნიტური ველის მაღალსიხშირული რადიოტალღების ჩათვლით, რომელიც გამოიყენება ფიჭურ ქსელებში, შეტანილი იქნა იმ კიბოს რისკის ჯგუფში, რომელშიც იმპლანტები, რომელიც შეიცავს მეტალურ კობალტს ან ნიკელს. ამ ჯგუფში შედის ასევე ალოე ვერას ექსტრაქტი და ტალკი. ელექტრომაგნიტური ველის სხვადასხვა ფორმა არსებობს, რომელიც განსხვავდება სიხშირითა და ხილული სინათლით. 5g იყენებს მილიმეტრულ ტალღებს (mmw) (ფიგურა 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 327 ფიგურა 1. ელექტრომაგნიტური სპექტრი დღემდე გამოყენებული 5g ზოლები 700 მგჰც (694-790 მგჰც), 3,6 გჰც (3,4-3,8 გჰც) და 26 გჰც (24,25-27, 5 გჰც) სიხშირეები გამოკვლეულია ევროკავშირის დონეზე. პირველი ორი მსგავსია საფრთხის იდენტიფიკაციის თვალსაზრისით, რაც გამოიყენება 2g-4g ტექნოლოგიებისთვის და გამოკვლეული იყო როგორც ეპიდემიოლოგიურ, ისე ექსპერიმენტულ კვლევებში სხვადასხვა მიმართულებით (კანცეროგენობის და რეპროდუქციული/განვითარების ეფექტების ჩათვლით), რაიმე დამატებითი მავნებლობა არ გამოვლენილა, ხოლო 26 გჰც და უფრო მაღალი სიხშირეები, ამ მასშტაბით ჯერჯერობით არ არის შესწავლილი. ევროპაში პირველადი პასუხისმგებლობა, მოსახლეობის დაცვაზე, ელექტრომაგნიტური ველების პოტენციური მავნე ზემოქმედებისგან (emf-electric and magnetic fields) ეკისრება ევროკავშირის წევრი ქვეყნების მთავრობას, რომელიც ეფუძნება არამაიონებელი გამოსხივებისაგან დაცვის საერთაშორისო კომისიის international commission on non-ionizing radiation protection (icnirp) მითითებებულ გაიდლაინებს არამაიონებელი emf-ის ზემოქმედების შესახებ. 2020 წლის მარტში icnirp-მა გამოაქვეყნა 1998 წლის სახელმძღვანელო მითითებების განახლებული ნაკრები რადიოსიხშირული emf-ს 100 კჰცდან 300 გჰც-მდე ზემოქმედების შესახებ, რომელშიც მუშაობს 5g ტექნოლოგია. ელექტრომაგნიტურ ველების გამოსხივების დასაშვებ დონეებს არეგულირებს institute of electrical and electronics engineers (ieee) და არამაიონებელი გამოსხივებისაგან დაცვის საერთაშორისო კომისია international commission on non-ionizing radiation protection (icnirp). icnirp-ის გაიდლაინებით საკმარისად არის დასაბუთებული, რომ ჯანმრთელობაზე არასასურველი ეფექტები არ ვლინდება, გარდა „გათბობის“ ეფექტებისა და ნერვული სტიმულაციისა, ასევე აცხადებენ, რომ "არ არსებობს მტკიცებულება" emf-ის მიერ გამომწვევი კიბოს, ელექტრო ჰიპერმგრძნობელობის, უნაყოფობის ან ჯანმრთელობის სხვა ეფექტების შესახებ. 2020 წლის ოქტომბერში, აშშ-ს სურსათისა და წამლების ადმინისტრაციის fda (food and drug administration) მოხსენებაში იგივე დასკვნაა: „დღემდე არ არსებობს თანმიმდევრული ან სანდო სამეცნიერო მტკიცებულება ჯანმრთელობის პრობლემების შესახებ, რომელიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 328 გამოწვეულია მობილური ტელეფონების მიერ გამოსხივებული რადიოსიხშირული ენერგიის ზემოქმედებით“. ჯანმო-მ გამოაქვეყნა რადიოსიხშირული ელექტრომაგნიტური ველების ახალი რისკის შეფასება 2022 წლისთვის − „დღემდე და ჩატარებული მრავალი კვლევის შემდეგ, ჯანმრთელობაზე არასასურველი ეფექტი არ გამოვლენილა, მიზეზობრივად დაკავშირებული უსადენო ტექნოლოგიების ზემოქმედებასთან“. ქსოვილის გათბობა არის რადიოსიხშირული ველებისა და ადამიანის სხეულის ურთიერთქმედების მთავარი მექანიზმი. რადიოსიხშირული ზემოქმედების დონე იწვევს ადამიანის ორგანიზმში ტემპერატურის უმნიშვნელო მატებას. სიხშირის მატებასთან ერთად ნაკლებია შეღწევა სხეულის ქსოვილებში და ენერგიის შთანთქმა უფრო შემოიფარგლება სხეულის ზედაპირზე (კანი და თვალი). იმ პირობით, რომ მთლიანი ექსპოზიცია დარჩება საერთაშორისო გაიდლაინების ფარგლებში. ელექტრომაგნიტურ ველს (ემვ) აქვს ადამიანის სხეულში შეღწევის უნარი, რომელიც იწვევს ქსოვილში ტემპერატურის მატებას. ადამიანის სხეულში ტემპერატურა იმატებს ვარჯიშისა და სპორტული აქტივობისას, სხეულს გააჩნია შინაგანი ტემპერატურის რეგულირების უნარი, თუმცა გარკვეული დონის ზემოქმედების ზემოთ შეიძლება გამოიწვიოს ჯანმრთელობის სერიოზული შედეგები − სითბური დარტყმა, ქსოვილის დაზიანება (დამწვრობა). რადიოსიხშირული ელექტრომაგნიტური ველის ერთერთი მახასიათებელია ის რომ, რაც უფრო მაღალია სიხშირე, მით უფრო დაბალია ემვ-ს სხეულში შეღწევის სიღრმე. მაღალი სიხშირეებიდან ენერგია ძირითადად უფრო ზედაპირულად შეიწოვება ვიდრე წინა მობილური ტელეკომუნიკაციების ტექნოლოგიების. ადამიანის სხეულში ტალღების შეღწევის სიღრმე და გავლენა მცირდება სიხშირის ზრდასთან ერთად, კანი არ ზიანდება, რამდენადაც მილიმეტრული ტალღები აირეკლებიან კანის ზედაპირიდან. არამაიონებელი გამოსხივებისაგან დაცვის საერთაშორისო კომისიამ icnirp 20 წლის მანძილზე, პირველად განაახლა რეკომენდაცია 100 კჰც-დან 300 გჰც-მდე დიაპაზონში ელექტრომაგნიტური ველების მოქმედების დასაშვები ნორმების შესახებ, ცხრილი 2. ცხრილი 2. ელექტრომაგნიტური ველების მოქმედების დიაპაზონი 100 კჰც-დან 300 გჰც-მდე პარამეტრი სიხშ. დიაპ. ∆𝐓 საშუალო ფართობი საშუალო დრო ჯანმრ. ზემოქ. დონე მუშაკები ფართო საზ. ცენტრის ∆t 100კჰც300გჰც 10c მთელ სხეულზე საშუალო 30 წთ 4 ვტ/კგ 0.4 ვტ/კგ 0.08 ვტ/კგ ლოკალური ∆t (თავი&ტანი) 100კჰც 6გჰც 20c 10 გრ 6 წთ 20 ვტ/კგ 10 ვტ/კგ 2 ვტ/კგ ლოკალური ∆t (კიდურები) 100კჰც 6გჰც 50c 10 გრ 6 წთ 40 ვტ/კგ 20 ვტ/კგ 4 ვტ/კგ ლოკალური ∆t (თავი&ტანი,კი დურები) >6-300 გჰც 30-300 გჰც 50c 4 სმ2 1 სმ2 6 წთ 6 წთ 200 ვტ/მ2 400 ვტ/მ2 100 ვტ/მ2 200 ვტ/მ2 20 ვტ/მ2 40 ვტ/მ2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 329 icnirp-ის მიერ 1998 წელს შემუშავებული შეზღუდვების შემდეგ ძირითადი ცვლილება ეხება 6 გჰც-ზე მაღალ სიხშირეებს: მთლიან ორგანიზმზე ზემოქმედების შეზღუდვის დამატებას; მოკლე პერიოდით ზემოქმედებას სხეულის მცირე ნაწილზე (6 წთ-ზე ნაკლები) შეზღუდვის დამატებას; მაქსიმალურად დასაშვები დონის ზემოქმედების დადაბლებას სხეულის მცირე ნაწილზე. ფიგურა 2-ზე მოცემულია ქსელებისათვის გამოსხივების რეკომენდებული დონეები 6 წუთზე მეტი დროით ზემოქმედებისას მთელ სხეულზე. ლურჯი ხაზი აღნიშნავს ახალ შეზღუდვებს ელექტრული ველის ზემოქმედებისას 2020 წლის შედარებას 1998 წელთან (წითელი ხაზი), მწვანე ხაზი-2010 წლის მონაცემებს, სტაფილოსფერი ხაზი − 2020წ.-1998წ. შედარება 100 კჰც300გჰც სიხშირულ დიაპაზონში. მობილური კავშირის ქსელის ჩვეულებრივი მუშაობისას საბაზო სადგურიდან გამოსხივების დონე შეადგენს დაახლოებით 1% მაქსიმალურიდან, ხოლო მობილური ტელეფონის ტესტირებისას, მაქსიმალურად შესაძლო სიმძლავრეზე ეს პარამეტრი აღწევს დაახლოებით 50%-ს ზღვრული მნიშვნელობიდან. თუმცა ყოველდღიურ გამოყენებაში გამოსხივების დონე ძალიან ჰგავს საბაზო სადგურისას დაახლოებით 1% მაქსიმალურიდან. ყველაზე მთავარია ის, რომ ჯანმრთელობაზე ზეგავლენის რისკის შეფასება უცვლელი რჩება, 1998 წელს განსაზღვრული რისკების საზღვრების მსგავსად. შენიშვნა: y-ღერძის ორი ერთეული ანუ ელექტრული ველი და სიმძლავრის სიმკვრივე ერთმანეთისგან დამოუკიდებელია. ფიგურა 2. მთლიანი სხეულისთვის საშუალო გამოსხივების დონეები icnirp (1998), icnirp (2010) და icnirp (2020) გაიდლაინებისთვის, 100 კჰც-დან 300 გჰც-მდე სიხშირის დიაპაზონისთვის ამერიკაში კვლევების შედეგად გამოირიცხა კიბოს დაავადებების რისკის არსებობა მობილურ კავშირთან დაკავშირებით. 2g-4g ქსელებში 2მ-5მ მანძილზე ელექტრომაგნიტური ველის გამოსხივების დასაშვები დონე ფიჭური კავშირის ზოლებისთვის შეადგენს 10 მიკროვატს სხეულის კვადრატულზე, დასახლებულ რაიონებში. ევროპის, აზიის ქვეყნებში, ამერიკაში დასაშვები ნორმა შეადგენს 200-1000 მკვტ-ს. ე.ი. ოპერატორებს შეუძლიათ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 330 გამოიყენონ უფრო მძლავრი საბაზო სადგურები და უკეთესი ხარისხით დაფარონ ტერიტორია. 5g უკაბელო სტანდარტის მთავარი მახასიათებელია ის, რომ ის გამოიყენებს სხივის ფორმირების ტექნოლოგიას (ფიგურა 3), რომელიც საშუალებას აძლევს რადიოტალღების ელექრომაგნიტურ ველის გამოსხივებას ფოკუსირება მოახდინონ იმ რეგიონზე, სადაც ეს საჭიროა (მაგალითად, ადამიანზე, რომელიც იყენებს მობილურ ტელეფონს), 4g ქსელებში სიგნალი ვრცელდება დიდ ფართობზე. 5g-ში შესაძლებელია ერთი და იგივე რადიოსიხშირის ტალღები გაიგზავნოს სხვადასხვა მომხმარებლებზე ერთდროულად დამატებითი ჩარევის გარეშე, რაც ზრდის კომუნიკაციის სიჩქარეს, რადგან არ არის საჭირო სიხშირის დიაპაზონის „გაზიარება“ მომხმარებლებს შორის. ფიგურა 3. 5g-ში სიგნალის სხივის ფორმირება სხვადასხვა სიხშირე განსხვავებულად იქცევა სხვადასხვა გარემოში, ამის შედეგად საჭიროა დამატებითი ანტენები. უფრო მაღალი სიხშირის დიაპაზონის სიგნალებს შეუძლია მხოლოდ რამდენიმე მილის გავლა და ვერ აღწევენ მკვრივ მასალაში, რის შედეგადაც დაფარვის არეალი მცირდება. მცირე ფიჭის, საბაზო სადგურების დამატებით, პიკო, ფემტო ფიჭების გამოყენებით, სიხშირეების ხელახალი გამოყენებით შესაძლებელია ამ დანაკარგების აღმოფხვრა. მაღალ სიხშირეებზე უარყოფითად იმოქმედებს წვიმა, ნისლი, თოვლი და სხვ. რის გამოც სიგნალი განიცდის დანაკარგებს, ხარისხის გაურესებას, ამ ტიპის პრობლემის მოსაგვარებლად შესაძლებელია მაღალი სიმძლავრის პლანშეტური მიკროზოლიანი mimo (multiple input, multiple output) ანტენის (ფიგურა 4) გამოყენება, მილიმეტრული ტალღის mimo ანტენის სიხშირული დიაპაზონია 26 გჰც-29.5გჰც. საბაზო სადგურს უნდა გააჩნდეს შესაძლებლობა ხელახლა გამოიყენონ სიხშირეები თავიანთ ფიჭურ კლასტერში. massive mimo beamforming არის ტექნოლოგია, რომელიც ქსელის ტევადობისა და ფიჭის დაფარვის გაფართოების შესაძლებლობას იძლევა. 5g მულტი-ანტენა მოწყობილობებისათვის და საბაზო სადგურებისთვის მრავალი სიხშირის დიაპაზონში მუშაობის მხარდაჭერას მოითხოვს 6 გჰც-დან მილიმეტრული ტალღების (mmw) სიხშირეების ჩათვლით. ტექნოლოგია არსებითად ზრდის მონაცემთა გადაცემის სიჩქარეს და თითოეული მომხმარებლისთვის გამტარუნარიანობას, 5g massive mimo ანტენა უზრუნველყოფს ზუსტ დაფარვას 3d სხივის ფორმირების ტექნოლოგიის მეშვეობით, რაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 331 ოპერატორებს საშუალებას აძლევს დააკმაყოფილონ მზარდი მოთხოვნა მაღალსიჩქარიანი და დიდი ტევადობის 5g ქსელის ორგანიზების. ფიგურა 4. mimo ანტენა icnirp დაადგინა სპეციალური შთანთქმის სიჩქარე (specific absorption rate-sar) მობილური ტელეფონებისათვის − 1,6 ვტ/კგ, გაზომილი ადამიანის სხეულის 1 გრ ქსოვილზე. ამერიკის კიბოს კვლევის საზოგადოების განმარტებით ჯერ კიდევ არ არის საკმარისი სამეცნიერო მტკიცებულება იმის შესახებ, რომ მობილური ტელეფონის ანტენებით გამოსხივებული რადიოსიხშირული ტალღები საზიანოა. იმის გამო რომ 5g იყენებს უფრო მაღალ სიხშირის ტალღებს ვიდრე 4g ეს მოსაზრება მოდის აქედან, რომ 5g საზიანოა, 5g-ში არ აღემატება 100 გჰც სიხშირეს, რაც შორს არის მავნე გამოსხივებისაგან. კაცობრიობას ახასიათებს კონსერვატიზმი, ამიტომ ყველაფერი ახალი იწვევს ხალხში უნდობლობას. ათწლეულებია კაცობრიობა გარშემორტყმულია მიკრო ტალღების დიაპაზონით, რადიო ლოკატორებით, პოლიციის რადარებით, თანამედროვე wi-fiროუტერებით, რომლებიც მუშაობენ 2,4 გჰც და 5 გჰც-ზე. სტატისტიკა აჩვენებს, რომ ამ დროის განმავლობაში არავის განუცდია მუტაცია. 5g-ით ქალაქების რადიოდაფარვისთვის საჭირო იქნება 2-დან 6 გჰც-მდე დიაპაზონი, მსოფლიოში პოპულარული სიხშირეა 3,4 გჰც-დან 3,8 გჰცმდე, ზუსტად დასაფარად იმ ადგილების სადაც უმეტესი აბონენტია და ორგანიზაციები დიაპაზონი 24,25 გჰც-დან 29,5 გჰც-მდე. დასკვნა მეხუთე თაობის ყველა უპირატესობა მთელ მსოფლიოში მიღწევადი იქნება უახლოეს რამდენიმე წელში. საინჟინრო და ტექნიკური საკითხების გარდა მოსაგვარებელია სამართლებრივი საკითხები ანუ ერთიანი 5g სტანდარტის შემუშავება, პოლიტიკური, ტექნოლოგიური საკითხების გადაჭრა, მწარმოებლების მიერ დასარეგულირებელია მოწყობილობები ახალი ქსელის სიმძლავრეებზე. ეს ტექნოლოგია მომავალში გააგრძელებს განვითარებას, გაუმჯობესებას, შექმნის ახალ შესაძლებლობებს და გაამარტივებს ჩვენს ცხოვრებას. 5g სტანდარტი ახორციელებს მონაცემთა უსწრაფეს გადაცემას მოწყობილობებს შორის რეაგირების მინიმალური დაყოვნებით, ადამიანის ჩარევის გარეშე, ხელოვნური ინტელექტის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 332 შესაძლო კავშირით. 5g უსადენო ტექნოლოგიის შესაძლებლობები, ხელოვნურ ინტელექტთან ერთად იძლევა ციფრული ეკონომიკის მთელი სექტორის კონფიგურაციის საშუალებას, ბიზნეს მოდელების ინფორმაციული ტექნოლოგიების სფეროების ერთობლიობაში გადაქცევას. დაყოვნების მნიშვნელოვანი შემცირება ნიშნავს იმას რომ მოთხოვნის გაგზავნასა და მიღებას შორის დრო, მცირდება მინიმუმამდე. რაც აუმჯობესებს ონლაინ ინტერაქციის ხარისხს, ხელს უწყობს არასასურველი შეფერხებების თავიდან აცილებას აპლიკაციის რეალურ დროში გამოყენებისას. სტაბილური და უწყვეტი კომუნიკაცია ქსელის მაღალი გადატვირთულობის პირობებში, რაც მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ჩვეულებრივი მომხმარებლებისათვის, არამედ იმ ორგანიზაციებისათვის, რომლებსაც შეუძლიათ გამოიყენონ 5g უფრო ეფექტურად მუშაობისთვის და პროდუქტიულობის გაზრდისთვის. მობილური კავშირით გამოწვეული საფრთხის პირდაპირი მტკიცებულება არ არსებობს. მიუხედავათ მრავალი კვლევებისა ჯერჯერობით ვერცერთმა კვლევამ ვერ აღმოაჩინა მობილური ტელეფონებისა და კიბოს შორის კავშირი, ამ მიმართულებით კვლევები გრძელდება. ექსპერტთა ჯგუფებმა, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანიზაციებმა, მათ შორის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ, სამეცნიერო კვლევებით დაასკვნეს, რომ არსებული მტკიცებულებები არ ადასტურებენ მობილური ტელეფონებისა და საბაზო სადგურების მიერ გამოსხივებული რადიოტალღების უარყოფით ეფექტს ჯანმრთელობაზე, ისინი აკმაყოფილებენ საერთაშორისო მოთხოვნებს. მსოფლიოს უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით ევროკომისიის მიერ რეკომენდებულია მკაცრი უსაფრთხოების შეზღუდვები ელექტრომაგნიტური ველებისთვის, რომელიც ვრცელდება ყველა სიხშირის დიაპაზონზე, მათ შორის რომელიც გამოიყენება 5g ქსელისთვის. უსაფრთხოების საერთაშორისო ორგანიზაციების შეფასებით: arpansa (ავსტრალია) 5g ქსელების მიერ გამოყენებული რადიოტალღებისაგან ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე უარყოფითი გავლენა არ დაფიქსირებულა; dsa (ნორვეგია) დღეს არსებული მონაცემების მიხედვით არ არსებობს 5g ტექნოლოგიის ჯანმრთელობისთვის საშიშროება; stuk (ფინეთი) 5g მობილური ქსელებისთვის ისევე როგორც წინა თაობებისათვის (2g, 3g, 4g) ემვ-ს უსაფრთხოება უზრუნველყოფილია ემვ-ს საფრთხის სამართლებრივი მოთხოვნებით. 5g-ში როგორც მობილური მოწყობილობები, ასევე საბაზო სადგურები შეესაბამება უსაფრთხოების იმავე სტანდარტებს, რომელიც გამოიყენება ამჟამად არსებულ ქსელებში. საბაზო სადგურის ანტენა რადიოტალღებს საშუალებას მისცემს მიმართული იყოს მიმღები მოწყობილობისთვის სიგნალის მაქსიმალური სიძლიერის უზრუნველსაყოფად (მასიური mimo), რადიოსიგნალების სიმძლავრის დონეები იქნება წინა თაობის ქსელებში გამოყენებული მნიშვნელობების ტოლი ან დაბალი. გამოსხივების ინტენსიობა სწრაფად მცირდება ანტენიდან დაშორებისას, გამოსხივების დონე იმ ადგილებში სადაც ადამიანები მუდმივად არიან გაცილებით დაბალია, მაქსიმალურ დასაშვებ მნიშვნელობაზე. 4g ქსელში გამოსხივების სიმძლავრე 200 მილივატია, 2g-1000 მილივატი, 5g-გამოსხივების სიმძლავრე 100 მილივატამდე შემცირდება. 5g ზემოქმედების ხარისხის მიხედვით არ განსხვავდება მოქმედი ქსელებისაგან და ტექნოლოგია არის უვნებელი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 333 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ivana marić, shlomo shamai, osvaldo simeone, theoretic perspectives on 5g systems and beyond, cambridge university press, online isbn: 9781108241267, april 2022, p.756. 2. волков а.н., мутханна а.с., кучерявый а.е. сети связи пятого поколения на пути к сетям 2030. информационные технологии и телекоммуникации, спб, 2020, т. 8, №2 . стр. 3242. 3. https://shorturl.at/mybz4; https://rb.gy/nsdg9; https://www.shorturl.at/shortener.php; https://www.icnirp.org/en/differences.html; https://rb.gy/fhxm7; https://rb.gy/cxrua; https://rb.gy/qfpcs; https://rb.gy/2d81j https://shorturl.at/anh04; https://shorturl.at/ehqo1; https://shorturl.at/caiko; https://shorturl.at/crsw4; http://surl.li/jdqfr. electromagnetic radiation safety issues of the fifth generation (5g) mobile networks 1makharadze salome, 2mikashavidze rati, 3gvagvalia tsotne, 4eradze giorgi 1,2,3,4georgian technical univercity, faculty of informatics and management systems, digital telecommunication technology’s department, 1associate professor, 2,3,4masters students abstract today's telecommunication infrastructure is faced with the solution of the main challenges, such as: solutions to the growing demands of users fast and high-quality data transfer in the network, insufficient channel bandwidth and network overcrowding, exponential growth of the number of devices connected to the network. the transition from generation to generation of mobile connectivity is aimed at improving the speed and quality of mobile data transmission. the evolution of mobile communication systems (1g, 2g, 3g, 4g, 5g, g-generation, in the nearest future 6g, 7g) has come a long way. the existing four generations took the connection to a new level, the main purpose of 3g and 4g was to increase the speed of mobile data transmission. the new technology of the fifth generation 5g (fifth generation) mobile connection makes broadband mobile data transfer possible. 5g is an evolution of previous generations of mobile technology. 5g will accelerate the development of the "internet of things". the transition from 4g to 5g will affect practically everyone who uses a mobile connection. the fifth generation-5g network is a new generation wireless internet technology, which, compared to existing technologies, will significantly increase the mobile internet speed, it will reduce the delay and take the most important industries to a completely new level: health care, education, business, agriculture, infrastructure and more. which will significantly strengthen the country's economy. in 5g, a large volume of data is transmitted over a shorter distance than in 4g lte (long term evolution), which increases the data transmission speed of the entire network and the stability of the connection, even when the subscriber moves. 5g will use millimeter waves (mmw) in the 30ghz300ghz range. millimeter spectrum waves used in 5g can spread in free space, use of a new frequency range allows serving a large number of devices with less power consumption. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 334 from the day of appearance mobile phones, they have raised some concerns about the potential health risks associated with the use of mobile phones and the placement of base stations near homes. in order to reduce the load on the networks, provide fast connection and cover a large area, the 5g network requires more transmitter-base stations than the 4g network, what causes a negative mood in society, the question arises: how high will the radiation created by the base stations be and will it be harmful to humanity? 5g can operate in the low, mid or highband millimeter wave bands ranging from 24 ghz to 66 ghz. in the existing active cellular mobile connections, for the operation of modern telecommunication devices, have been used such low frequencies (frequencies below 6 ghz) as are needed for the operation of the currently active 5g mobile connection (700 mhz, 2600 mhz and 1800 mhz, 3400-3600 mhz frequency range, a popular worldwide frequency is 3.4 ghz to 3.8 ghz). the principle of operation of the base station is different from the principle of operation of stations of previous generations. a key feature of the 5g wireless standard is that it will use beamforming technology, which allows frequencies to be sent to different users simultaneously, unlike 4g networks, where the signal emitted by the base station spreads over a large area. the station emits only 20 watts, it is not concentrated in space and decreases very quickly, for example, the width when it reaches the roof is already quite weak. 5g radiation norms comply with the international commission on nonionizing radiation protection (icnirp) and will be lower (200-1000 microwatts) compared to the norms of the previous generation. key words: fifth generation, 5g, electromagnetic radiation, millimeter waves. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 79 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.07 ონლაინ სასწავლო ცხრილების პლატფორმა gtu tables ამირან ქიმაძე1; გულნარა კოტრიკაძე2 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტი, ბაკალავრიატის კურსდამთავრებული, უფროსი სპეციალისტი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტი, ასოცირებული პროფესორი აბსტრაქტი ყოველთვის გვაწუხებდა ტექნიკური უნივერსიტეტის ახლანდელი ონლაინ ცხრილების პლაფორმა leqtori.gtu.ge მოუხერხებლობა, რადგან ის საკმაოდ მძიმედ მუშაობს და ძნელია სასწავლო ცხრილების მოძებნა, და დროულად ნახვა. გარდა ამისა მისი გამოყენება დღემდე რთულია. მისი სირთულე დამოკიდებულია მოწყობილობის, მობილურის, კომპიუტერის და ა.შ. ტექნიკურ მახასიათებლებზე, ოპერატიული მეხსიერების მოცულობაზე და თუნდაც ინტერნეტის სიჩქარეზე. ამ ყველაფრის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს წარმოადგენს ის, რომ ახლანდელი სასწავო ცხრილების პლატფორმის შესაბამის გვერდებზე უნივერსიტეტის ყველა სასწავლო ჯგუფის, აუდიტორიისა თუ ლექტორების ცხრილები, ყველა ერთად იტვირთება, რაც ძალიან ართულებს სასურველი ცხრილის მოძიებას. იმისათვის, რომ ეს ყოველივე განვმატრო, გეტყვით, რომ მობილურით სარგებლობისას, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ონლაინ ცხრილები პლატფორმაზე სმარტფონით, რომელსაც 2gb ოპერატიული მეხსიერება გააჩნია და ვიყენებთ 4g ინტერნეტ კავშირს, სასურველი ჯგუფის სასწავლო ცხილის მოძიება-გახსნისათვის საჭირო საშუალო დრო შეადგენს 1.7-დან 2 წუთამდე. საიდანაც გვერდის ჩატვირთვისათვის საჭირო დრო დაახლოებით 1.6 წამს შეადგენს. რაც სახარბიელო ნამდვილად არაა. უფრო მეტიც, თუ კი ტექნოლოგიების გიგანტ და დღეს მსოფლიოს ნომერ პირველ საძიებო სისტემა google-ს მიერ მოწოდებულ სტატისტიკას გავეცნობით, წავიკითხავთ რომ 2023 წლისთვის გვერდის ჩატვირთვის საშუალო დრო კომპიუტერისათვის შეადგენს 2.5 8.6 წამს შეადგენს, ხოლო მობილურზე ვებსაიტების საშუალო ჩატვირთვის დრო 3g კავშირზე 19 წამს შეადგენს. გადავწყვიტეთ შეგვექმნა ონლაინ, სასწავლო ცხრილების ახალი სისტემა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტისათვის, რომელიც გააუმჯობესებს უნივერსიტეტის თითოეული პედაგოგისა და სტუდენტის საუნივერსიტეტო ცხოვრებას და ამავდროულად პრესტიჟს კიდევ უფრო აუმაღლებს ჩვენს პატივსაცემ, მრავალი პროფესიონალის აღმზრდელ და ძალიან დიდი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 80 ისტორიის მქონე უნივერსიტეტს. ამ და სხვა მოტივებიდან გამომდინარე, შევქმენით და წარმოგიდგენთ პროექტს, სახელწოდებით “gtu tables სასწავლო ცხრილების პლატფორმა”. კვლევა იმ აზრის გასამყარებლად, რომ ნამდვილად არსებობდა ახალი სასწავლო ცხრილების ონლაინ პალატფორმის შექმნის აუცილებლობა, ჩავატარე გამოკითხვა. გამოვკითხე 30 სტუდენტი. თითეულ მათგანს დავუსვი შეკითხვები: 1. რამდენად კომფორტულია თქვენთვის სასწავლო ცხრილების ნახვა? გამოკითხულთა 80%-მა პროცენტმა განაცხადა რომ ახლანდელი სასწავლო ცხრილების გვერდი არაკომფორტულია გამოსაყენებლად. 20 პროცენტი კი აფასებს ნეიტრალურად. 2. როგორ ნახულობთ სასწავლო ცხრილებს? ცხრილს ნახულობთ ყოველ ჯერზე ონლაინ თუ სარგებლობთ ერთჯერადად გადმოწერილი excel-ის ფაილით ან სქრინშოთოთ? აღნიშნულ შეკითხვაზე, გამოკითხულთა აბსოლიტურმა უმრავლესობამ აღნიშნა რომ სარგებლობს ერთჯერადად ჩამოტვირთული ექსელის ფაილით ან სქრინშოთით. 3. რა არის ამის მიზეზი (მეორე შეკითხვიდან გამომდინარე)? გამოკითხულები უჩიოდნენ სასურველი სასწავლო ცხრილის სანახავად საჭირო დროის ხანგრძლივობას ნაწილმა აღნიშნა რომ მობილურით სარგებლობისას ცხრილების ნახვის დროს ზოგჯერ მობილური ჭედავს და ასევე გამოიკვეთა ის ფაქტიც რომ გამოკითხულთა ნაზილი ვერ ახერხებს გადმოწერილი excel-ის ფაილის მობილურში გახსნას. 4. ასევე დავსვი შეკითხვა, „რას შეცვლიდით არსებულ ონლაინ ცხრილების პლატფორმაზე?“ მივიღეთ პასუხები: „ყველაფერს“, „ახალია გასაკეთებელი, რაიმე თანამედროვე“, „იყოს რაც არის, მაინც იშვიათად შევდივარ“ და ა.შ. გამოკითხვის შეჯამება: გამოკითხვის შედეგებმა, კიდევ ერთხელ დამარწმინა ჩემს მიერ ახალი ონლაინ ცხრილების პლატფორმის შექმნის საჭიროებაში. ამოცანის დასმა საერთო ჯამში, პროექტის მიზანია შეიქმნას უნივერსიტეტის სასწავლო ცხრილების ონლაინ პლატფორმა, სადაც მომხმარებლებს სტუდენტებსა და პედაგოგებს შეეძლებათ გაეცნონ სასწავლო ჯგუფების, პედაგოგებისა და აუდიტორიული დატვირთვის ცხრილებს. სასწავლო ცხრილების პლატფორმის აგება უნდა განხორციელდეს თანამედროვე მოთხოვნილებების შესაბამისად, ul/ux დიზაინის სატანარტების, საუკეთესო პრაქტიკების და თანამედროვე დიზაინ კონცეფციების გათვალისწინებით. იმგვარად რომ, დიზაინი იყოს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 81 მარტივი, დახვეწილი, ინტუიტიური და ადვილად აღსაქმელი. რათა ვუზრუნველოყოთ დადებითი სამომხმარებლო გამოცდილება (user experience). საიტი უნდა იყოს მორგებული სხვადასხვა, გავრცელებულ მობილურ და კომპიუტერლ მოწყობილობებზე (responsive design). ვებგვერდის ფუნქციონალური მოთხოვნები:  სასწავლო ჯგუფების, პედაგოგების და აუდიტორიული ცხრილების ძებნა და გაცნობა;  სასწავლო განრიგის ნახვა საათებისა და დღეების მიხედვით;  იმ ჯგუფების სიისა და ცხრილების სიის ნახვა, რომლებსაც ლექცია თუ ლექციები უტარდებათ მასთან და მის ჯგუფთან ერთად;  მომხმარებელს უნდა შეეძლოს ნახოს, თუ როდის იწყება და მთავრდება ლექცია;  მომხმარებელს უნდა შეეძლოს ნახვა იმისა, თუ ვინ ატარებს ლექციას;  პედაგოგმა უნდა შეძლოს მისი ცხრილის ძებნა და მასთან გაცნობა;  პედაგოგს უნდა შეეძლოს იმ ჯგუდების სიის ნახვა რომლებსაც ის უტარებს ლექციას ამა თუ იმ დროს;  ვებსაიტის ადმინისრატორს უნდა შეეძლოს, გაეცნოს სტატისტიკას შემდეგი სახის ჩანაწერების რაოდენობის შესახებ: კორპუსები, აუდიტორიები, ჯგუფები, ლექტორები, სასწავლო საგნები, მომხმარებლები (ადმინისტრატორები), სოც. ბმულები და ა.შ.;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სამართავ პანელში შესვლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სამართავ პანელში უნივერსიტეტის კორპუსების შესახებ არსებული ჩანაწერების მენეჯმენტი, დამატება, რედაქტირება და ამოშლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ნახოს, გაეცნოს კორპუსებში აუდიტორიების რაოდენობას;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს კორპუსებში ოთახების რაოდენობისა და სიის ნახვა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს კორპუსების შესახებ ჩანაწერებთან დაკავშირებული აუდიტორიების შესახებ არსებული ჩანაწერების, ოთახების სიის მენეჯმენტის განხორცილება. დამატება, რედაქტირება და წაშლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ოთახების ძიება, ფილტრაცია ოთახის დასახელებითა და კორპუსის ნომრით;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ოთახების სიის იმპორტირება excel-ის ფაილიდან მონაცემთა ბაზაში;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სემესტრების შესახებ ჩანაწერების დამატება, რედაქტირება და წაშლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ამა-თუ-იმ სემესტრში ლექციების საერთო რაოდენობის ნახვა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სემესტრი მონიშნოს, აირჩიოს მიმდინარედ;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს, აირჩიოს სასურველი სემესტრი და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 82 მოახდნოს სალექციოს ცხრილების იმპორტირება excel-ის ფილიდან მონაცემტა ბაზაში, არჩეულ სემესტრში;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სწარაფი ნავიგაცია სასწავლო ცხრილების იმპორტირების/ატვირთვის გვერდიდან ჯგუფების სიის გვერდზე და სასურველი ჯგუფის სასწავლო ცხრილებზე;  ვებსაიტის ადმინისრტრატორს უნდა შეეძლოს ლექტორების სიის ნახვა, ლექტორების სიის მენეჯმენტის განხორციელება, დამატება, რედაქტირება და წაშლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს დააწესოს შეზღუდვა დღეებისა და საათების მიხდვით თითოეული ლექტორის შემთხვევაში ინდივიდუალურად. თუ ლექტორს არ სცალია კონკრეტულ საათსა თუ კვირის რომელიმე დღეს. ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს მონიშნოს კონკრეტული დღე ან საათი „დაკავებულ საათად, საათებად თუ დღეებად“;  ლექტორის დამატების შემდეგ, შესაძლებელი უნდა იყოს ლექტორისთვის საგნის ჩასმა;  ლექტორისთვის საგნის ჩასმისას ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს, სასურველი სემესტრის, ჯგუფის, რამდენიმე ჯგუფის ერთად მონიშვნა, სასწავლო საგნების, ლექციის ხანგრძლივობის, ხელსაყრელი კორპუსის არჩევა, რემდენიმე კორპუსის ერთად მითითება, ოთახის კოდის მითითება;  წინათ ჩამოთვლილ ველებს თან უნდა ახლდეს autocomplete, suggestions რათა ვებსაიტის ადმინისტრატორს გაუადვილდეს ველების შევსება;  საგნის ჩასმა უნდა მოხდეს ავომატურად, ლექციის ჩამატების დროდ და დღეთ კი უნდა განისაზღვროს ყველაზე ადრეული დღე და საათი;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ლექტორებისთვის ჯგუფების მიმაგრება და მიმაგრებული ჯგუფების სიის ცვლილება;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ლექტორების სიის ძებნა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ჯგუფების სიის ნახვა და მენეჯმენტი, დამატება, რედაქტირება და წაშლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სასწავლო ჯგუფების ძებნა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს კონკრეტურლი ჯგუფების ცხრილების ნახვა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სასწავლო ჯგუფის ცხრილების ნახვა სემესტრების მიხედვით;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს სასწავლო ჯგუფის ნებისმიერ ცხრილში ლექციის ჩამატება;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს, კონკრეტული სასწავლო ჯგუფისათვის ლექციის ჩამატების ფორმაში შემდეგი ველების შევსება ან არცევა: სემესტრი, ლექციის დასახელება, ლექტორი, ხანგრძლივობა, კორპუსი, ოთახი;  ლექციისათვის დრო და აუდიტორიის არ არჩევის შემთხვევაში, თავისუფალი დროც და აუდიტორიაც უნდა გამოინახოს ავტომატურად, იმგვარად რომ ლექცია ჩაინიშნოს რაც შეიძლება ადრე კვირის განმავლობაში;  საიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ვებსაიტის სხვადასხვა საკონტაქტო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 83 ინფორმაციის რედაქტირება;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს უნივერსიტეტის სოციალური ქსელების ბმულების ჩამატება, რედაქტირებამ გადანაცვლება პოზიციის და წაშლა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს seo (search engine oprimisation) პარამეტრების, მეტა ტეგების რედაქტირება-შეცვლა პირდაპირ სამართავი პანელიდან;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს ლოადერსი ჩართვა და გამორთვა;  ვებსაიტის ადმინისტრატორს უნდა შეეძლოს პირადი და სხვა ადმინისტრატორების მონაცემების რედაქტირება. თავი 1 ამოცანის გადაწყვეტის გზები ნებისმიერი ვებსაიტის აგებისას მნიშვნელოვანია, რომ ერთ-ერთი მთავარი აქცენტი გაკეთდეს დიზაინზე, რაც არ უნდა სამწუხარო იყოს ჩემთვის და ჩემი backend დეველოპერი კოლეგებისთვის, მომხმარებელი ხედავს და აღიქვავს მხოლოდ დიზაინს, არა იმ კოდს, იმ შრომას, რომელიც დგას ლამაზი დიზაინის უკან, უშუალოდ ვებსაიტის ფუნქციონირებისათვის საჭირო პროგრამული ალგორითმებისა და სხვა ლოგიკური კოდის სახით. ამიტომაც საჭიროა, რომ დიზაინი ჩამოვაყალიბოთ იმგვარად, რომ ყველაფერი ერთმანეთთან ლოგიკურად იყოს დაკავშირებული. კარგი დიზაინის შესაქმნელად პირველ რიგში სასურველია დიზაინის მონახაზის გაკეთება ისეთი ხელსაწყოებით, რომელიც საშუალებას მოგვცემს, რომ დახატული ვებ დიზაინი გარდავქმნათ მარტივად და მარტივად მივამსგავსოთ რეალურ შესაძლო ვარიანტს. რაც შეეხება პროგრამული ენებისა და ფრეიმვორქების გამოყენების ნაწილს, აუცილებელია, რომ ტექნოლოგიების არჩევისას გავითვალისწინოთ მრავალი ფაქტორი. უპირველეს ყოვლისა, რათქმაუნდა, ვითვალისწინებათ იმას, თუ რამდენად კარგად ვფლობთ ამა თუ იმ ტექნოლოგიას (პროგრამულ ენას, ფრეიმვორქს), ვითვალისწინებთ, თუ რომელი ტექნოლოგიებია დღეს დღეისობით გამოყენების დანიშნულემისამებრ ყველაზე აქტუალურ დღევანდელ ბაზარზე. რომელი მათგანია ყველაზე განახლებადი, ხელმისაწვდომი ამავდროულად მოქნილი. სასურველია, რომ საიტის დიზაინს უკან ამოფარულებული ლoგოკა სრულდებოდეს სერვერის და არა მომხმარებლის მხარეს. რაც იძლევა მეტ უსაფრთხოებას და ვებგვერდის შედარებით სწრაფი რენდერირების საშუალებას. ასევე, სერვერის მხარეს რენდერირება (server side rendering) იძლევა უკეთესს შედეგს საძიებო სისტემებთან ოპტიმიზაციის თემაში. საძიებო სისტემებთან ოპტიმიზაცია გულისხმობს იმას, რომ როდესაც მომხმარებლი ეძებს მაგალითისათვის, სასწავლო ცხრილებს გუგლში, საჭიროა რომ ჩვენს მიერ შექმნილი ვებსაიტი გამოდიოდეს ყოველთვის ძიების შედეგების თავში. თუმცა ეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 84 ამავდროულად არ ნიშნავს იმას, რომ თუ მაგალითად ვებსაიტს შევქმინით php ენაზე, რომ ჩვენი ვებსაიტი აუცილებლად ძიების შედეგების თავში მოხვდება. იმისათვის რომ ჩვენი ვებსაიტი გუგლის ძიების შედეგების თავში მოხვდეს, ამისთვის seo სპეციალისტების კარგი მუშაობა საჭირო. seo ფაქტობრივად ცალკე „ხელოვნებაა“, რომელსაც შესაბამისი დარქის ქურუმები ფლობენ. აქვე, არ უნდა დაგვავიწყდეს მთავარი, თუ რა გვიჯდება თვიურად ტექნოლოგიებზე აგებული ვებსაიტის დაჰოსტვა. მაგალითისათვის: დღეს დღეობით, ქართულ ბაზარზე საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე პოპილარულ ჰოსტინგ პროვადიდერ proservice.ge-ზე, c#, asp.net-ზე დაწერილი ვებსაიტის დაჰოსტვა (სერვერის ქირაობა) 5gb სივრცით, 55 ლარი ჯდება. ხოლო php ენაზე დაწერილი ვებსაიტის დაჰოსტვა 5gb სივრცით საქართველოში ნომერ პირველ ჰოსტინგ პროვაიდერ proserv.ge-ზე წინა ვარიანტთან შედარებით სულ რაღაც 7 ლარი ჯდება თვიურად. ტექნოლოგიების არჩევისას ვებ საიტიების შექმნის მომენტში უნდა გავითვალისწინოთ მოსალაოდნელი ვიზიტორთა რაოდენობაც და ტრაფიკი რომელის მიღებასაც უნდა ველოდეთ ვებსაიტის აქტიურ ხმარებაში ჩაშვების შემთვევაში. ჩვენს მიერ შექმნილმა ვებგვერდამა უნდა გაუძლოს ამ ყველაფეწრს. სერვერმა კი დაამუშაოს ჩვენი ლოგიკური პროგრამული კოდი და შეარულოს თითოეული მომხმარებელის მიერ განხორციელებილი მოთხოვნა. რაც ყველაზე მთავარია, ყველა იმ ხელსაწყოთა, ტექნოლოგიათა ერთობლიობა ჯემში უნდა გვაძლევდეს რეალისტურ შესაძლებლობას რომ ვუპასუხოთ იმ გამოწვევებს რომელიც დავისახეთ და მათაც რომლებიც შეიძლება გაგვიჩნდეს მომავალში. ამ ყველაფრიდან გამომდინარე აღნიშნული პროექტისთვის შევარჩიეთ ტექნოლოგიები და ხელსაწყოები, რომელთა გამოყენება, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში ყველაზე მეტად მაწყობდა. 1.1.გამოყენებული ხელსაწყოები და იმპლემენტაციის დეტალები პროექტი შექმნილია შემდეგი ტექნოლოგიებით და ხელსაწყოებით:  html (markup language)  css (ვებსაიტის ვიზუალიზაცის ენა)  bootstrap 5 (css framework)  jquery (javascript ბიბლიოთეკა),  laravel php framework  mysql მონაცემთა ბაზა  line awesome (font icons)  lunacy (designing software)  paint.net გრაფიკულ გამოსახულებასთან სამუშაო software georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 85 html (the hypertext markup) სტანდარტული მარქაფის ენა წებსაიტის ვიზუალური მხარის ასაგებად რომელსაც იერსახეს აძევს მასტან ერთად css ენის გამოყენება. css (cascading style sheets) არის ტექნოლოგია რომელიც გამოიყენება html დოკუმენტის გარე იერსახის აღწერისათვის, სტილიზაციისათვის. bootstrap არის ღია წყაროს ფრონტ-ენდის ჩარჩო, რომელიც დეველოპერებს საშუალებას აძლევს სწრაფად შექმნან მოწყობილობაზე მორგებადი (responsive) და ვიზუალურად მიმზიდველი ვებსაიტები. ის უზრუნველყოფს css და javascript კომპონენტების კრებულს, როგორიცაა ღილაკები, ფორმები, სანავიგაციო ზოლები, მოდალები და სხვა, მოწყობილობაზე მორგებადი (responsive) grid სისტემასთან ერთად, რომელიც ხელს უწყობს დინამიური და მობილურისთვის მოსახერხებელი ელემენტთა განლაგების შექმნას. ახლა მოდით გადავიდეთ bootstrap დადებით ასპექტებზე: 1. ოპტიმიზაციას მობილური მოწყობილობებისთვის. ეს სტრატეგია უზრუნველყოფს, რომ bootstrap-ით შექმნილი საიტები იყოს მობილურისთვის მოსახერხებელი და ინტერაქტიული, რაც ემსახურება მობილური მომხმარებლების მზარდ რაოდენობას. 2. დროის ეფექტურობა: bootstrap-ის წინასწარ ჩაშენებული კომპონენტები და მოწყობილობაზე მორგებადი (responsive) სისტემა აჩქარებს პროექტის შექმნის პროცესს, რაც დეველოპერებს საშუალებას აძლევს შექმნან პროტოტიპები ან დაასრულონ ვებსაიტები სწრაფად. რაც განსაკუთრებით სასარგებლოა მჭიდრო ვადების მქონე პროექტებისთვის. 3. ინტეგრაცია და გაფართოება: bootstrap შეუფერხებლად ინტეგრირდება სხვა ბიბლიოთეკებთან და ჩარჩოებთან, როგორიცაა jquery, რაც დეველოპერებს საშუალებას აძლევს გამოიყენონ დამატებითი ფუნქციები და გააუმჯობესონ თავიანთი პროექტები. უფრო მეტიც, bootstrap გთავაზობთ მესამე მხარის (third party themes) თემების, შაბლონების და დანამატების ფართო სპექტრს, რაც კიდევ უფრო აფართოებს მის შესაძლებლობებს. jquery არის პოპულარული და ლეგენდარული javascript ბიბლიოთეკა. ის სწრაფია, მცირე ზომის და მრავალფუნქციური. იგი ამარტივებს მუშაობას მოვლენებთან, სელექთორებთან, ანიმაციებთან, api-სთან, ზოგადად იგი ამარტივებს ყველაფერს და ამოკლებს ჯავასკრიპტის სინტაქსს რაც საშუალებას გვაძლევს რომ ნაკლები კოდის დაწერის ხარჯხე მოვიგოთ დრო და გავაკეთოთ მეტი შეზღუდულ დროში. bootstrap არის ღია წყაროს ფრონტ-ენდის ჩარჩო, რომელიც დეველოპერებს საშუალებას აძლევს სწრაფად შექმნან მოწყობილობაზე laravel დღეს დღეისობით საკმაოდ ფართოდ გამოყენებად model-view-controller (mvc) არქიტექტურის php framework-ს წარმოადგენს. რომელიც გვეხმარება ვებ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 86 დეველოპერებს რომ გავამარტივოთ ვებ აპლიკაციების შექმნის პროცესი. მისი გამოყენებით ვებ ალიკაციის კოდი ხდება მეტად განიზებული და მარტივად რომ ავხსნა მივყვებით კოდის წერის გარკვეულ სტილს და ყველა კოდს მისი დანიშნულებიდან გამომდინარე ვახარისხებთ/ვწერთ შესაბამის ფაილებსა და საქაღალდეებში. ამგვარად ისეთ შემთხვევაში პროექტზე მუშაობს დეველოპერთა გუნდი, თითოეულს ეცოდინება თუ სად რა კოდი უნდა ეწეროს და რომელი ფაილი სად არის კონცენტრირებული. ლარაველთან ერთად ვებ დეველოპერებს შეგვიძლია ვწეროთ კოდუ უფრო სუფთად (clean coding) და ისე რომ ჩვენი კოდი იყოს უფრო იოლიად წაკითხვადი, აღსაქმელი. რადგანაც ლარაველს გააჩნია მომხმარებელზე მორგებული სინტაქსი. იგი ამატრივებს მუშაობას მონაცემთა ბაზებთან, routing-თან, caching-თან და მეტად უსაბრთხოს ხდის მომხმარებლის ავტორიზაციას. laravel-ს ასევე გააჩნია ჩაშენებული „templating engine“ რომელიც ამარტივებს templating-ს. აღნიშნულ თემფლეითინგ ენჯინს „blade“ ეწოდება. ლარაველს ასევე გააჩნია უზარმაზარი საზოგადოება/community რომელიც გვთავაზობს განახლებებს, ვრცელ ეკოსისტემას, სხვადასხვა გაფართოებებს ლარაველისათვის და ა.შ. mysql არის ფართოდ გამოყენებული და სანდო ღია კოდის მონაცემთა ბაზის მართვის სისტემა. იგი უპირატესობას შესრულოების სისწრაფეს, გამოყენების სიმარტივის, მოქნილობას, უსაფრთხოების, ხარჯების ეფექტურობისა და ძლიერი community support-ს. mysql ცნობილია თავისი სტაბილურობით, მონაცემტა ბაზის მოთხოვნების ეფექტური შესრულებით და დიდი რაოდენობით მონაცემების დამუშავების უნარით. ის გთავაზობთ სხვადასხვა ინსტრუმენტებს და მხარს უჭერს მრავალ პროგრამირების ენას. გარდა ამისა, mysql უზრუნველყოფს უსაფრთხოების მძლავრ მახასიათებლებს და მისი გამოყენება უფასოა, რაც მას შესანიშნავ არჩევანს ხდის აპლიკაციების ფართო სპექტრისთვის. line awesome ფახლავთ css ბიბლიოთეკა icons პაკეტი რომელიც გვთავაზობს მეტად ლამაზ ფონტურ icon-ს. რომელთა გამოყენება საკმაუდ ეფექტურია და დიზაინს უფრო ეფექტურს ხდის. მას გააჩნია გამზადებული კლასები რომლთა საშუალებითაც გამოგვაქვს icon-ები. მისი ვებ პროექტშ ინტეგრაცია ძალიან ადვილია და მოიხმარს საკმაოდ მცირე რესურსს რაც არ ანელებს ვებსაიტის ჩატვირთვის პროცესს. lunacy არის საკმაოდ მოსახერხებელი და უასო დიზაინ პროგრამული უზრუნველყოფა რომელიც საშუალებას გვაძლევს გავაკეთოს ვებსაიტის მონაზი მის უშალოგებამდე. ის საშუალებას გვაძლებვს რომ დავხატოთ ვებსაიტის სხვადასხვა ვარიაციები, შევიტანოთ დიზაინში ცვლილებები და ა.შ. paint.net არის პოპულარული და მოსახერხებელი გამოსახულების რედაქტირების პროგრამა windows-ისთვის. იგი საშუალებას გვაძლვს მოვახდინოთ ფოტოების, ლოგოების მონტაჟი და დამუშავება გარვეულ დონეზე. იგი გვაძლევს ფოტოშოპის მსგავს შესაძლებლობებს, თუმცა იგი არ გამოიყენება როგორც პროფესიონალური, გრაფიკულ გამოსახულებაზე სამუშაო პროგრამა. თუმცა საკმაოდ ბევრი რამის გაკეთების საშუალებას იძლევა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 87 1.2.პროექტის შექმნის პროცესი პროექტის შექმნა დავიწყეთ ვებსაიტის დიზაინის შემუშავებით პროგრამაში lunacy. რომელმაც გამიმარტივა ვებგვერდის დიზაინის შემუშავება, დიზაინში გამოყენებული კომპონენტების მდებარეობის, ფერების, ფორმების, ცხრილების და ა.შ. სურათი 1.1. დიზაინის მონახაზი html, css, bootstrap 5 და jquery საშუალებით ავაგე ვებსაიტის მაკეტი. ვებსაიტის fontend მხარე: სურათი 1.2. დიზაინის კოდის ფრაგმენტი შემდგომ მოვახდინეთ შექმნილი დიზაინის მორგება სხვადასხვა მოწყობილობებზე, მობილურზე, პლანშეტზე, ლეპტოპზე და ა.შ. შევიტანეთ მცირედი კორექციები დეფექტების აღმოსაფხვრელად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 88 სურათი 1.3. დიზაინის დივაისებზე მორგება დიზაინის დამუშავების შემდეგ, არსებული მოთხოვნებიდან გამომდინარე, დავიწყეთ მონაცემთა ბაზის ჩამოყალიბება და შევქმენი შემდეგი ცხრილები: სურათი 1.4. მონაცემთა ბაზების ცხრილები გავხსენი command promt შესაბამის საქაღალდეში და დავიწყე laravel framework-ის დაყენება. ამისათვის ცომმანდლაინში გავუშვი ბრაძანება: composer create-project laravel/laravel georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 89 სურათი 1.5. laravel-ის გადმოწერა laravel framework-ის გადმოწერის შემდეგ, მუშაობის გასამარტივებლად ჩემს კომპიუტერზე ჩავამატე ვირტუალური ჰოსტი. რის გამოც მომიწია c:\windows\system32\drivers\etc\hosts გახსნა code რედაქტორში ადმინისტრატორის უფლებით რათა ჩამემატებინა ჩემი ვირტუალური დომენი. (ფოტოზე ასევე დაინახავთ ჩემს მიერ ჩამატებულ სხვა ვირტუალურ დომენებსაც რომელიც ამ კონკრეტულ პროექტთან არაა ასოცირებული) სურათი 1.6. ვირტუალური დომენები ვირტუალური დომენის ჩამატების შემდეგ გავხსენი ჩემი ვირტუალური სერვერის დომენური კონფიგურაციის ფაილი httpd-vhosts.conf საქაღალდეში c:\xampp\apache\conf\extra და მოვახდინე ვირტუალური ჰოსტის კონფიგურირება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 90 სურათი 1.7. ვირტ. ჰოსტის. კონფიგურაცია ამ ყველაფრის შემდეგ დავსტარტე ჩემი ლოკალური სერვერი სურათი 1.8. xampp control panel გავხსენი ჩემს მიერ ჩამატებული ვირტუალური დომენი ბრაუზერში და შევეგებე ცარიელ/ახლად დაყენებულ ლარაველ აპლიკაციას. რომლის სურათიც შეგიძლიათ იხილოთ ქვემოთ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 91 სურათი 1.9. responsive design შემდგომ გავხსენით პროექტი code რედაქტორ vs code-ში და მასში ჩაშენებული ტერმინალის გამოყენებით შევქმენი მონაცემთა ბაზების ცხრილების მოდელები „php artisan make:model დასახელება“. სურათი 1.10. db models მონაცემთა ბაზის შესაბამისი მოდელების შექმნის შემდეგ, შევქმენით კონტროლერები კონტროლერებიც, შემდეგი ბრძანების გამოყენებით: php artisan make:controller კონტროლერის სახელი სურათი 1.11. responsive design georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 92 შევქმენით შესაბამისი დიზაინის ფაილები ლარაველ პროექტისთვის blade.php გაფართოებით სურათი 1.12. blade ნიმუში შემდეგ, შევქმენი როუტები მომხმარებლის მხარისათვის სურათი 1.13. public routes ასევე, შევქმენი როუტების ნაწილი ადმინისტრატორის მხარისათვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 93 სურათი 1.14. ადმინისტრატორის მხარის routes როუტები, რომლებიც პასუხისმგებელია სამართავი პანელის ლექციებისა და ლექტორების გვერდებზე. სურათი 1.15. სამართავი პანელის route-ები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 94 ახლა კი წარმოგიდგენთ კოდისა და შესაბამისი ფორმის ფრაგმენტს, რომელიც პასუხისმგებელია, კონკრეტული ჯგუფისათვის, ლექციის ჩასმის ავტომატიზაციაზე. რომელიც ავტომატურად იპოვის თავისუფალ აუდიტორიას და ადრეოულ შესაძლო დროს ლექციის ჩასატარებლად. ასევე იგი ამოწმებს შეუძლია თუ არა ლექტორს ამ დროს ლექციის ჩატარება ამათუიმ დროს (არის თუ არა ლექტორი თავისუფალი), ამოწმებს ლექციის ხანგრძლივობიდან გამომდინარე თავისუფალი აუდიტორიის არსებობას და ასეთების არსებობის შემთხვევაში რანდომულად ჩასვავს აუდიტრიას ლექციისათვის. ასევე შეგვიძლია მივუთითოთ სასურველი კორპუსები, რამოდენიმე ერთად და ჩემს მიერ შექმნილი ალგორითმი სახელად gtuscheduler ავტომატურად იპოვის და აირჩევს მითითებული კორპუსებიდან ერთ რომელიმე თავისუფალ აუდიტორიას. იგი ასევე ამოწმებს დღიურ დატვირთვასაც. ანუ, ამოწმებს დღიური დატვირთვა, ხომ არ სცილდება 8 საათს, რომელიც შრომის კოდექსითაა გათვალისწინებული. და ასევე ამოწმებს კვირეულ დატვირთვა, ხომ არ სცილდება 40 საათს. ასეთ შემთხვევაში კი დაგვიბრუნდება შეტყობინება, რომ ლექციის ჩასმა კონკრეტული ლექტორისათვის ვერ მოხერხდება დღიური თუ კვირეული დატვირთვის ლიმიტის გამო. გარდა ამ ყველაფრის ჩვენ შეგვიძლია ჩავსვათ სხვადასხვა ლექციები სხვადასხვა სემესტრებში. წინასწარ გავამზადოთ მომავალი სემესტრის ცხრილი და ა.შ. gtuscheduler კლასის გამოყენების ნუმუში ლექციების კონტროლერში სურათი 1.16. gtuscheduler georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 95 სურათი 1.17. ლექციების კონტროლერი ასე გამოიყურება ჯგუფისთვის ლექციის ჩასმის გვერდი, რომელიც დაკავშირებულია ჩემს მიერ უკვე აღნიშნულ ლოგიკასთან სურათი 1.18. ლექტორისთვის საგნის ჩამატება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 96 გრადა ზემოთ აღნიშნულისა, ასევე შევქმენით gtumultischeduler კლასი, რომელსაც გააჩია თითქმის იგივე დანიშნულება ოღონდ, იგი განკუთნილია ლექტორის გვერდისათვის, სადაც გვაქვს საშუალება ერთდროულად ჩავუსვათ საგანი რამდენიმე ჯგუფს, დანარჩენი კი თითქმის იგივეა. სურათი 1.19. gtumultischeduler გამოყენების ფრაგმენტი ქვემოთ მოცემული კოდი საშუალებას იძლევა მივამაგროთ სასწავლო ჯგუფები ლექტორთან. ან პირიქით, ჩავხსნათ ლექტორს რომელიმე მიმაგრებული ჯგუფი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 97 სურათი 1.20. ჯგუფების მიმაგრება აქ კი წარმოდგენილია კოდის ფრაგმენტი რომელიც უზრუნველყობს ლექტორებისათვის „დაკავებული საათები“-ს ჩამატებასა და ამოკლებას. საათებისა და დღეების დაკავებულ/არათავისუფალ დროს მონიშვნას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 98 სურათი 1.21. busyhours რედაქტირება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 99 1.3.ვებგვერდის ფუნქციონალის დემონსტრირება მთავარო გვერდის ძირითად ნაწილში განთავსებულია ფსევდო/დეკორატიული საძიებო ფორმა, რომელზე დაკლიკების შემდეგაც იხსნება მოდალური პოპაფ ფანჯარა და კურსორი ავტომატურად გადადის რეალურ საძიებო ველზე, რომელიც განთავსებულია აღნიშნულ მოდალურ ფანჯარაზე. აღნიშნულ საძიებო ველში მომხმარებელს შეუძლია მოჩებნოს სასწავლო ჯგუფების, პედაგოგების და აუდიტორიული დატვირთვის ჯგუფები და ამისათვის სულ რამდენიმე წამია საჭირო. გარდა ამისა, მთავარ გვერდზე წარმოდგენილია უნივერსიტეტის სხვადასხვა რესურსებთან წვდომის ბმულები, რათა სტუდენტებმა მომენტალურად შეძლონ მათთვის მნიშვნელოვან საიტებსა და სასწავლო რესურსებზე წვდომა. ვებსაიტის მთავარი გვერდი, მთავარი ნავიგაციური მენიუ, გვერდის ძირითადი ნაწილი ფსევდო საძიებო ფორმითა და ძიების ფილტრებით: სურათი 1.22. საიტის მთავარი სექცია რეალური ძიების ფორმა და სპეციალურად ცხრილების ძიებისთვის შექმნილი მოდალური პოპაფ ფანჯარა. ფოტოზე ასევე თქვენ ხედავთ ლექტორის ძიების შედეგს, რომელზე დაკლიკების შემდეგაც გადავდივართ კონკრეტული ლექტორის ცხრილებზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 100 სურათი 1.23. ლექტორის ძებნა ლექტორის ცხრილი, ლექციების ჩატარების განრიგი სურათი 1.24. ლექტორის ცხრილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 101 სურათი 1.25. სასწავლო ჯგუფის ცხრილი სურათი 1.26 აუდიტორიის სასწავლო დატვირთვის ცხრილი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ფაკულტეტების ჩამონათვალი ბმულებით, შესაბამის რესურსებზე სწრაფი წვდომისათვის: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 102 სურათი 1.27. ფაკულტეტების ჩამონათვალი სურათი 1.28. საკონტაქტო ინფორმაციის ბლოკი საიტზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 103 სურათი 1.29. სამართავ პანელში შესვლის გვერდი ვებსაიტის სამართავი პანელის ძირითადი გვერდი. სადაც წარმოდგენილია ზოგადი სტატისტიკა მონაცემთა ბაზაში არსებული ჩანაწერების შესახებ. როგორიცაა: კორპუსები, აუდიტორიები, ჯგუფები, ლექტორები, სასწავლო საგნები და სხვა. სურათი 1.30. სამართავი პანელის მთავარი გვერდი სამართავი პანელის კორპუსების გვერდიდან შესაძლებელია კორპუსების დამატება, რედაქტირება წაშლა, კორპუსებში აუდიტორიების რაოდენობის ნახვა და სხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 104 სურათი 1.31. კორპუსების გვერდი სამართავი პანელის აუდიტორიების გვერდიდან შესაძლებალია აუდიტორიების ძებნა, დამატება, რედაქტირება, აშლა და excel-იდან აუდიტორიების სიის იმპორტირება: სურათი 1.32. აუდიტორიების გვერდი სამართავი პანელის სასწავლო ჯგუფების გვერდიდან შესაძლებელია სასწავლო ჯგუფების დამატება, რედაქტირება, წაშლა, სასწავლო ჯგუფების შესაბამის სასწავლო ცხრილებზე გადასვლა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 105 სურათი 1.33. ჯგუფების გვერდი სამართავი პანელის ლექტორების გვერდიდან შესაძლებელია ლექტორების დამატება, რედაქტირება, წაშლა, ლექტორისათვის საათებისა და დღეების დაკავებულ საათებათ და დაკავებულ/არათავისუფალ დღეებად მონიშვნა. ლექტორისთვის ჯგუფების მიმაგრება. სასწავლო ჯგუფებისთვის ამათუ-იმ ლექტორის ლექციის ჩასმა სასურველი სემესტრის სასწავლო ცხრილში. სურათი 1.34. დაკავებუყლი საათების მონიშვნა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 106 სურათი 1.35. ლექტორისთვის საგნის ჩასმა. სამართავი პანელის ლექციების გვერდიდან შესაძლებელია ნავიგაცია ჯგუფების სასწავლო ცხრილებზე და და სასწავლო ცრილების იმპორტი excel-ის ფაილიდან ამა-თუ-იმ სემესტრისათვის სურათი 1.36. ლექციების გვერდი სამართავი პანელის სემესტრების გვერდიდან შესაძლებელია სემესტრების დამატება, რედაქტირება, სემესტრისა და სემესტრის ცხრილების წაშლა. ჩანიშნული ლექციების ოდენობის ნახვა თითოეული სემესტრისათვის და სემესტრის მიმდინარედ მონიშვნა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 107 სურათი 1.37. სემესტრების გვერდი სამართავი პანელის „კონტაქტი და ინფორმაცია“ გვერდიდან შესაძლებელია საიტზე განთავსებული საკონტაქტო ინფორმაციის განახლება სურათი 1.38. საკონტაქტო ინფორმაციის გვერდი სამართავი პანელის „სოც. ბმულები“ გვერდიდან შესაძლებელია საიტის საჯარო (public) გვერდებზე, მთავარ ნავიგაციურ მენიუზე განთავსებული საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სოციალური მედიის გვერდების ბმულების დამატება, რედაქტურება, გადანაცვლება და წაშლა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 108 სურათი 1.39. სოც. ბმულევის გვერდი სამართავი პანელის „seo პარამეტრები“ გვერდიდან შესაძლებელია საიტის meta ინფორმაციის, fb:app_id და open graph image ცვლილება. სურათი 1.40. seo პარამეტრები სამართავი პანელის პარამეტრების გვერდზე მოცემულია საიტის ანიმაციური “loader”-ის ჩართვა/გამორთვის ღილაკი და საიტის ენის არცევის “select input”. თუმცა ამ მომენტისთვის ხელმისაწვდომია მხოლოდ ქართული ენა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 109 სურათი 1.41. კორპუსების გვერდი სამართავი პანელის „მომხმარებლები“ გვერდზე წარმოდგენილია ვებსაიტის ადმინისტრატორების სია. შეგვიძლია ახალი მომხმარებლის დამატება, მომხმარებლის მონაცემების რედაქტირება, წაშლა და ა.შ. სურათი 1.42. მომხმარებლევის გვერდი სამართავი პანელის გვერდზე „ჩემი პარამეტრები“-ზე მოცემულია ველები მომხმარებლის სახელი, ელექტრონული ფოსტის, პაროლის შეცვლისათის და ასევე პაროლის გენერირების ღილაკი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 110 სურათი 1.43. კორპუსების გვერდი დასკვნა შევქმენით საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ახალი სასწავლო ცხრილების პლატფორმა, უახლესი ტექნოლოგიების გამოყენებით და ინდუსტრიის საუკეთესო პრაქტიკის დაცვით. ვებსაიტი შექმნილია სამომხმარებლო ინტერფეისსა და მომხმარებლის გამოცდილების (ui/ux) სტანდარტებზე ფოკუსირებით, რაც უზრუნველყოფს მარტივ, ელეგანტურ, ინტუიციურ და ადვილად გასაგებ დიზაინს. ასეთი დიზაინის შექმნა, მიზნად ისახავს მომხმარებლის დადებითი გამოცდილების უზრუნველყოფას. გარდა ამისა, ვებსაიტი ოპტიმიზებულია სხვადასხვა მობილური და კომპიუტერული მოწყობილობებისთვის (responsive). რათა მომხმარებლებს შევუქმნათ მაქსიმალური კომფორტი საიტით სარგებლობისას. საიტი იტვირთება საკამოდ სწრაფად, ადვილია ნავიგაცია, ცხრილების ძებნა, სხვადასხვა რესურსებზე წვდომა. იგი ძალიან ამარტივებს სასწავლო ცხრილების შედგენას და მას ნაწილობრივ ავომატიზირებულს ხდის, რაც თავიდან აშორებს სასწავლო ცხრილების შედგენაზე პასუხისმგებელ პირს გადაჭარბებულ შრომას; რადგანაც ზემოთ აღნიშნულ პირს აღარ უწევს ჩანაწერებში „ქექვა“ თავისუფალი აუდიტორიისა და დროის საპოვნელად. შემდეგი ტექნოლოგიები, პროგრამული ენები, ხელსაწყოები და რესურსები: html, css, javascript, jquery, mysql, php, laravel, line awesome icons, lunacy დიზაინის პროგრამული უზრუნველყოფა და paint.net გრაფიკულ გამოსახულებებთან სამუშაო პროგრამა. თითოეული მათგანის კომბინირებულმა გამოყენებამ კი, მართლაც ყოველმხრივ შესანიშნავი შედეგი მოგვცა. მთლიანობაში, შექმნილი პლატფორმა, უკვე ასრულებს თავის დანიშნულებას და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 111 პროექტის დასრულებამდეც ვიყენებდით შექმნილ პლატფორმას ყოველდღიურად, ნებისმიერი ჯგუფის სასწავლო ცხრილის, სალექციო განრიგისა და თავისუფალ დროს, ამავე პროექტზე სამუშაოთ საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში თავისუფალი აუდიტორიის საპოვნელად. აღნიშნული პროექტი ონლაინ სასწავლო ცხრილების პლატფორმა gtu tables, გახდა საფუძველი იმისა, რომ მომხდარიყო საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ცხრილების განახლება, ახალი სტანდარტებითა და შესაბამისად ყველანაირი ზემოაღნიშული კუთხით, მომხდარიყო ცხრილებთან გამარტივებული და გაუმჯობესებული წვდომა, ყველა მიმართულებით. მიღებული პროექტი, დადებითად იქნა შეფასებული საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის, ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის მიერ და ამჟამად მიმდინარეობს მისი დანერგვა და შესაბამისი ლავირება აღნიშნული პროექტის, რომელიც იქნება მაქსიმალურად მორგებული შიდა სასწავლო პროცესზე. ბიბლიოგრაფია 1. ლაშა იაშვილი html 5-ის შესაძლებლობები, გვ.314. თბილისი 2017წ. https://gtu.ge/book/l_iashvili_html.pdf 2. david sklar და adam trachtenberg php cookbook (მესამე გამოცემა) o’reilly media, inc. 2014 https://freepdf-books.com/php-cookbook-3rd-edition-pdf-books/ 3. php fundation & community ოფიციალური დოკუმენტაცია 2023 (ონლაინ რესურსი) https://www.php.net/docs.php 4. taylor otwell & community ლარაველის ოფიციალური დოკიმენტაცია (ონლაინ რესურსი) 2023წ https://laravel.com/docs 5. timmy willison jquery ოფიციალური დოკუმენტაცია (ონლაინ რესურსი) 2023წ https://api.jquery.com/ 6. mark otto & jacob thornton & community bootstrap 5.x ოფიციალური დოკუმენტაცია (ონლაინ რესურსი) 2023წ https://getbootstrap.com/docs/5.3/getting-started/introduction/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 112 online learning tables platform gtu tables amiran qimadze1; gulnara kotrikadze2 1georgian technical university, faculty of informatics and management systems, bachelor's degree graduate, chief specialist; 2georgian technical university, faculty of informatics and management systems, associate professor resume we have always been worried about the inconvenience of the current online table platform of the technical university, leqtori.gtu.ge, because it is quite heavy and it is difficult to find study tables and view them in time. in addition, it is still difficult to use. its complexity depends on the device, mobile, computer, etc. on technical characteristics, ram capacity and even internet speed. one of the main reasons for all this is that on the relevant pages of the current educational tables platform, the tables of all study groups, audiences and lecturers of the university are loaded together, which makes it very difficult to find the desired table. in order to clarify all this, i will tell you that when using the online tables of georgia technical university on a mobile platform with a smartphone that has 2gb of ram and we use a 4g internet connection, the average time required to find and open the study table of the desired group is from 1.7 to 2 minutes. from which the time required to load the page is about 1.6 seconds. which is really not good. moreover, if we look at the statistics provided by google, the technology giant and the world's number one search engine today, we will read that by 2023, the average page load time for a computer will be 2.5 8.6 seconds, and the average mobile website load time on a 3g connection will be 19 seconds. we decided to create a new system of online study tables for the technical university of georgia, which will improve the university life of every teacher and student of the university, and at the same time, it will further raise the prestige of our respected university, which educates many professionals and has a very long history. based on these and other motives, we have created and present to you the project called "gtu tables educational tables platform". microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 129 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.10 ცხვედიანის თეთრასა და გევურცტრამინერის ღვინის შედარებითი დახასიათება ელენე სორდია1; სოფიო ძნელაძე2; ელენე ქებულაძე3; თამთა სამიტაშვილი3; ელენე ბუცხრიკიძე3. 1ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 2ასისტენტ პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 3ბაკალავრი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; აბსტრაქტი ღვინო მსოფლიოს ყველაზე მრავალფეროვანი პროდუქტია. ხარისხიანი ღვინის წარმოება დღითიდღე უფრო აქტუალური ხდება, რაც პროდუქტზე მოთხოვნის გაზრდამ განაპირობა. ადგილმდებარეობა, შესაფერისი ჯიშის ვაზის მოყვანა, ვენახის მოვლის წესები განაპირობებს ხარისხიანი ღვინის მიღებას, ასევე კიდევ ერთი ძალზედ მნიშვნელოვანი წინაპირობაა ყურძნის საჭირო კონდიციამდე მიყვანა, ანუ დამწიფება, დაღვინების პროცესის სწორად წარმართვა და ღვინის შენახვა იდეალურ პირობებში [1]. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ქართული და გერმანული ჯიშის ყურძნის შერჩევა, ამ ჯიშებიდან მრავალხარისხოვანი და ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლების მქონე, ასევე საწარმოო პირობებისთვის შესაბამისი ღვინის დაყენება. დამზადებული ღვინოების ერთმანეთთან შედარება და მათი დადებითი თვისებების გამოვლენა. კვლევისთვის შეირჩა ქართული-ცხვედიანის თეთრა და გერმანულიგევურცტრამინერი (gewürztraminer). დამზადდა თეთრი მშრალი ტიპის ღვინოები, იდენტური ტექნოლოგიით. კვლევის მიზნიდან გამომდინარე ღვინოებში განისაზღვრა ძირითადი ქიმიური პარამეტრები: ეთილის სპირტის შემცველობა, ღვინის მჟავიანობა ph, ტიტრული მჟავიანობა, მქროლავი მჟავიანობა, თავისუფალი so2, შეკავშირებული so2, შაქრების შემცველობა. ქართული და გერმანული ყურძნის ჯიშებიდან მიღებული ღვინოები ერთმანეთთან შედარდა. კვლევის მიზანი იყო ასევე, გევურცტრამინერში (gewürztraminer) მაქსიმალურად მსგავსი და სრულყოფილი გემოს მიღება, როგორსაც მის ნამდვილ სამშობლოში, გერმანიაში აყენებენ. კვლევების შედეგების მიხედვით დადგინდა, რომ საანალიზოდ შერჩეული ღვინოები ძირითადი ქიმიური პარამეტრებით შეესაბამება სტანდარტით დადგენილ ზღვრებს. ღვინოები გამოირჩევიან ჯიშისთვის დამახასიათებელი ორგანოლეპტიკური თვისებებით, ღვინოები არის ნაზი და ჰარმონიული დასალევი. საკვანძო სიტყვები: ცხვედიანის თეთრა, გევურცტრამინერი (gewürztraminer), ქიმიური პარამეტრები. საქართველო უკვე დიდი ხანია ღვინის სამშობლოს სტატუსით არის ცნობილი. აქ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 130 მევენახეობა-მეღვინეობის მსოფლიოში უძველესი ნაკვალევია აღმოჩენილი. ღვინის ისტორია ნეოლითის ხანაში დაიწყო და ამის დამადასტურებელი ფაქტები ყველაზე ცხადად ჩვენს ქვეყანაში გამოჩნდა. ქართულ ღვინოს აქვს საკმაოდ დიდი პოტენციალი და წინაპირობა რომ დაიკავოს ერთ-ერთი საპატიო ადგილი მსოფლიო ღვინის ბაზარზე. პირველ რიგში ესაა ადგილობრივი უნიკალური ჯიშები, მეორე – საქართველოს ისტორიული ფაქტების საფუძველზე დაუმკვიდრდა ღვინის სამშობლოს ტიტული, რაც ქართულ ღვინოს კიდევ უფრო საინტერესოს ხდის უცხლოელისათვის და მესამე, რომელსაც აღნიშნავენ თითქმის ყველა ქვეყანაში, ეს არის ტრადიციული მეღვინეობა, რაც ქვევრში ღვინის დადუღებასა და დავარგებას გულისხმობს. ეს ტექნოლოგია უნიკალურია და არ არის არც ერთ სხვა ქვეყანაში. ამ ფაქტორებიდან გამომდინარე, სამომავლოდ, კიდევ უფრო გამოიკვეთება ქართული ღვინის სახე და თანამედროვე ღვინის სამყაროში ქართული ღვინო საპატიო ადგილს დაიკავებს [1; 2]. მეღვინეობით არანაკლებ ცნობილია გერმანია. გერმანიის ღვინის წარმოების დაახლოებით 60 % მოდის რაინლანდ პფალცის ფედერალურ მხარეზე. როგორც ღვინის ქვეყანას, გერმანიას არაერთგვაროვანი რეპუტაცია აქვს საერთაშორისო მასშტაბით: საექსპორტო ბაზრებზე მყოფი მომხმარებლები გერმანიას მსოფლიოს ყველაზე ელეგანტურ და არომატულად სუფთა თეთრ ღვინოებს უკავშირებენ. გერმანია აწარმოებს ღვინოს მრავალ სახეობას, მშრალი, ნახევრადტკბილი და ტკბილი თეთრი ღვინოები, ვარდისფერი, წითელი და ცქრიალა ღვინოები [3; 4]. გევურცტრამინერის (gewürztraminer) სამშობლო ალპების მთისწინეთში მდებარეობს. ეს არის ვარდისფერი ყურძენი, წარმოიშვა გერმანიაში, მაგრამ რამდენიმე ასეული წლის განმავლობაში მან მთლიანად შემოიფარგლა ალპები, მათ შორის იტალია, უნგრეთი, რუმინეთი, ხორვატია, საფრანგეთი და სლოვენია. gewürztraminer-ის ღვინისთვის დამახასიათებელია ლიჩის არომატი, რაც "ტკბილი ვარდის" არომატს მოგაგონებთ. ახასიათებს დაბალი მჟავიანობა, ხილის (მანგო, ატამი და გარგარი) და პიკანტური სანელებლების (ჯინჯერი და დარიჩინი) არომატი ღვინის დამახასიათებელი არომატი განპირობებულია კანში მონოტერპენების არსებობით (ისევე როგორც სურნელოვანი მუსკატების ოჯახი) [5; 6]. ცხვედიანის თეთრა ქართული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიშია, რომელიც გავრცელებული იყო რაჭასა და ლეჩხუმში, სადაც ამჟამადაც იქ არსებულ ვენახებში ერთეული ძირების სახით გვხვდება. ცხვედიანის თეთრას ახასიათებს საშუალოზე ძლიერი ზრდაგანვითარება და მაღალმოსავლიანობა. ყურძენი სრულ სიმწიფეში შედის სექტემბრის შუა რიცხვებიდან. გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 22-23% – ს, მჟავიანობა 6.5-7 გ/ლ – ს. ღვინის დასამზადებლად დაიკრიფა შერჩეული ყურძნის ჯიშები, რომელიც გატარდა კლერტსაცლელ აპარატში. კლერტის გაცლის შემდგომ, ყურძენი დურდოსთან ერთად გაჩერდა ცივ მაცერაციაზე 24 საათის განმავლობაში, სადაც მოხდა გოგირდისა და ენზიმების დამატება. 24 საათის გასვლის შემდეგ, გამოიპრესა წვენი და გადავიდა დასაწმენდად. დაწმენდის შემდეგ, როდესაც წვენი მოიხსნა ლექიდან, დაწმენდილი წვენი გადავიდა სპეციალურ ჭურჭელში, რომელიც მიყვანილ იქნა განსაზღვრულ ტემპერატურაზე 150c. შემდეგ დაემატა საფუარი (20გრ/100ლ), რომლის შეყვანის შემდეგაც დაიწყო დუღილის პროცესი (160-200). ამ პროცესის შემდეგ გადაგვაქვს უფრო დაბალ ტემპერატურულ ოთახში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 131 სადაც პარალელურად კეთდება გოგირდის ანალიზი, რათა შევამოწმოთ მისი ცვლილება. (ეს პროცესი გასტანს შემოდგომიდან გაზაფხულამდე). გაზაფხულზე, ლექიდან მოხსნილ და დაწმენდილ ღვინოს უტარდება ანალიზები, იფილტრება და საბოლოოდ ისხმება ბოთლებში. ღვინოში განისაზღვრა ძირითადი ქიმიური პარამეტრები, რომელიც მოცემულია ცხრილი 1-ის სახით. ცხრ:1 ღვინოში ქიმიური პარამეტრების განსაზღვრა ანალიზის სახეობა ცხვედიანის თეთრა (ევროპული) გევურცტრამინერი (ევროპული) ეთილის სპირტი (%) 10,7 10,6 ტიტრული მჟავიანობა (გ/ლ) 3,9 3,3 მქროლავი მჟავიანობა (გ/ლ) 0,66 0,46 შაქრები (გ/ლ) 1,8 1,9 თავისუფალი so2 (გ/ლ) 6,4 11,52 შეკავშირებული so2 (გ/ლ) 71,68 81,92 ph 3,72 3,84 როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს, ჩვენ მიერ დამზადებულ ღვინოებში, ქიმიური პარამეტრები მერყეობს შემდეგ ზღვრებში: ეთილის სპირტის შემცველობა ცხვედიანის თეთრაში გვაქვს 10,7% ხოლო გევურცტრამინერში მცირედით განსხვავდება 10,6 %-ია. როგორც ცნობილია, საქართველოს სუფრის ღვინოები სპირტს შეიცავს 10-13 %-მდე, რაც დამოკიდებულია ყურძნის შაქრიანობაზე. შაქრების შემცველობა ღვინოში განსაზღრავს ღვინის ტიპს. ამ ღვინოებში შაქრების შემცველობა კი თითქმის თანაბარია, მერყეობს 1,8-1,9 გ/ლ-მდე. ტიტრული მჟავიანობა ჩვენს საანალიზო ღვინოებში მერყეობს 3,3-3,9 გ/ლ-მდე. მქროლავი მჟავიანობა ცხვედიანის თეთრაში გვაქვს 0,66 გ/ლ, გევურცტრამინერში 0,46 გ/ლ. დიდი განსხვავებაა თავისუფალი so2-ს რაოდენობაში, ცხვედიანის თეთრაში გვაქვს 6,4 გ/ლ, ხოლო გევურცტრამინერში 11,52 გ/ლ. ასევე დიდი განსხვავებაა შეკავშირებულ so2-ში, ცხვედიანის თეთრაში გვაქვს 71,68 გ/ლ, ხოლო გევურცტრამინერში 81,92 გ/ლ. ph ღვინის მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია, რადგან ის განსაზღვრავს ღვინის სტაბილურობას. მისი შემცველობა ღვინოში დამოკიდებულია საერთო მჟავიანობაზე, განსაკუთრებით კი ღვინის მჟავაზე. მჟავიანობა ცხვედიანის თეთრას ღვინის არის 3,72, ხოლო გევურცტრამინერის 3,84. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ცხვედიანის თეთრასა და გევურცტრამინერის ყურძნისგან დამზადებული ღვინოები ქიმიური პარამეტრებით შეესაბამება სტანდარტით დადგენილ მოთხოვნებს და დამზადებული ღვინოები გამოირჩევა ჯიშისთვის დამახასიათებელი ორგანოლეპტიკური თვისებებით. გამოყენებული ლიტერატურა: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 132 1. სორდია ე. ქართული ქვევრის ღვინის ბიოქიმიური მახასიათებლების შესწავლა. დისერტაცია. თბილისი, 2021წ. 5-19, 82-87 გვ. 2. ჯმუხაძე გ. ცივი მაცერაციის გამოყენება მანავის მიკროზონის თეთრი და ვარდისფერი ღვინოების ტექნოლოგიაში. დისერტაცია, 2019 წ. 30გვ. 3. გერმანული ღვინო [internet]. wikipedia.org. wikimedia foundation, inc.; 2020 . available from: https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%92%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9b%e1%83%90 %e1%83%9c%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98_%e1%83%a6%e1%83%95%e1%83%98 %e1%83%9c%e1%83%9d (უკანასკნელად გადამოწმებულია 30/06/2022 წელს). 4. morais r. german wine regions and history [internet]. grapes & grains. available from: https://www.grapesandgrains.org/2017/11/german-wine-regions-and-history.html (უკანასკნელად გადამოწმებულია 30/09/2022 წელს). 5. wikipedia contributors. gewürztraminer [internet]. wikipedia. wikimedia foundation; 2023. available from: https://en.wikipedia.org/wiki/gew%c3%bcrztraminer . (უკანასკნელად გადამოწმებულია 30/09/2023 წელს). 6. gewurztraminer wine information [internet]. wine-searcher. available from: https://www.winesearcher.com/grape-187-gewurztraminer. (უკანასკნელად გადამოწმებულია 30/09/2023 წელს). comparative characterization of tskhvediani tetra and gewürztraminer wine elene sordia1; sofio dzneladze 2; elene kebuladze3; tamta samitashvili3; elene butskhrikidze3. 1associate professor, georgian technical university; 2assistant professor, georgian technical university; 3bachelor, georgian technical university abstract wine is the most diverse product in the world. the production of quality wine is becoming more relevant day by day, which was caused by the increase in demand for the product. the location, the cultivation of the right variety of vines, the rules for maintaining the vineyard determine the quality of wine, and another very important prerequisite is bringing the grapes to the required condition, i.e. ripening, properly managing the winemaking process and storing the wine in ideal conditions [1]. the purpose of the research was to select georgian and german grape varieties, from these varieties with multi-quality and organoleptic indicators, as well as to make wine suitable for production conditions. comparing the produced wines with each other and revealing their positive qualities. georgian-tskhvedianis tetra and german-gewürztraminer were selected for research. dry white wines were produced using the same technology. based on the purpose of the research, the main chemical parameters were determined in the wines: ethyl alcohol content, wine acidity ph, titric acidity, volatile acidity, free so2, bound so2, sugar content. wines obtained from georgian and german grape varieties were compared. the goal of the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 133 research was also to get the most similar and perfect taste in gewürztraminer as it is made in its real homeland, germany. according to the results of the research, it was established that the wines selected for analysis correspond to the limits established by the standard with the main chemical parameters. the wines are characterized by the organoleptic qualities characteristic of the variety, the wines are gentle and harmonious to drink. key words: tskhvedianis tetra, gewürztraminer, chemical parameters. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 188 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.17 1, 2 1 , , 2 , , , . . , , . , , . , , , , , , , . , . . : , , , , . , , . . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 189 900,000 (ihme, 2019). , , . . . , , . 1,6×10-3 %. 0,2 – 8,7 . 12000. 0,84 /100 . 0,27 , 0,05 , 0,2 , 0,6-1,5 /100 . [1]. , , , , , , , , , , . , , . . — . , , . . 10 20 . 8-9 . . – . , , [1]. 1. pb% georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 190 23-33 0,3 1,5 11,3 86,9 24-67 0,7 2,8 16,7 89,8 . . . 930 . pure earth (unicef) 2020 , , , 800 , , [2] [3] [4]. . 41%. 2021 , 16% 10 , 25% 5 10, — 5 [5]. pure earth, . , . . 10%. 2. ( ) georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 191 ( / ) 1,0 0,5 0,05 0,2 0,5 0,4 0,4 3 0,03 32,0 0,01 0,0003 annals of global health , , [6] [7]. 3 3, 20 , 2-3 . , . . ( , ). 5 40%. , , . . . , , . , . pb3o4, pbso4 , . pbso4 , . , , , 90 ppm. , , , , . , , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 192 . . . . , ( , 2020) [8]. , , . . , , , , 2018 311,000 (health impact project, 2017). . 2017 , , 2020 (decision wha70(23), , . 2017 , unep/ea.3/res.9, [9]. , , , , . , , , . , , . , [10]. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 193 , . , 62.5%, 8.2%, 7.2% 5.65% [11]. , . , , , , , , , [12] [13]. , , . . , , , , 30 , , , , . . , , . . , 2012 , " " , 5 [14] [15]. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 194 . . 15-20 , 1 . , 10 . . 120 . , . 21. , , , , , . , , , . 1. collin, m. s., venkatraman, s. k., vijayakumar, n., kanimozhi, v., arbaaz, s. m., stacey, r. g. s., anusha, j., choudhary, r., lvov, v., tovar, g. i., senatov, f., koppala, s., & swamiappan, s. (2022). bioaccumulation of lead (pb) and its effects on human: a review. journal of hazardous materials advances, 7, 100094. https://doi.org/10.1016/j.hazadv.2022.100094 2. lanphear, b. p., rauch, s., auinger, p., allen, r. w., & hornung, r. w.. (2018). low-level lead exposure and mortality in us adults: a population-based cohort study. the lancet public health, 3(4), e177–e184. https://doi.org/10.1016/s2468-2667(18)30025-2 3. pichery, c., bellanger, m., zmirou-navier, d., glorennec, p., hartemann, p., & grandjean, p.. (2011). childhood lead exposure in france: benefit estimation and partial cost-benefit analysis of lead hazard control. environmental health, 10(1), 44. https://doi.org/10.1186/1476-069x-10-44 4. final review of scientific information on lead. nairobi: united nations environment programme; 2010 (https://w edocs.unep.org/handle/20.500.11822/27635,a accessed 13 april2020). 5. ericson, b., hu, h., nash, e., ferraro, g., sinitsky, j., & taylor, m. p. (2021). blood lead levels in low-income and middle-income countries: a systematic review. the lancet planetary health, 5(3), e145–e153. https://doi.org/10.1016/s2542-5196(20)30278-3 6. bret ericson, levan gabelaia, john keith,tamar kashibadze,nana beraia, lela sturua, ziad kazzi. elevated levels of lead (pb) identified in georgian spices. annals of global health year: 2020 volume: 86 issue: 1 page/article: 124 doi: 10.5334/aogh.3044 7. parliament of georgia. (2020). assessment of lead pollution in georgia. retrieved 20 february 2022, from https://info.parliament.ge/file/1/billreviewcontent/263763. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 195 8. scientific research center of agriculture. (2018). risk assessment of lead prevalence in food report. retrieved 20 february 2022, from: 9. lead-based paint and housing renovation. in: guidelines for the evaluation and control of leadbased paint hazards in housing. washington (dc): united states department of housing and urban development; 2012 (https://www.hud.gov/program_offices/healthy_homes/lbp/hud guidelines,accessed13april2020). 10. side events. (n.d.). www.brsmeas.org. retrieved november 25, 2023, from https://www.brsmeas.org/2019cops/sideevents/tabid/7853/language/en-us/default.aspx 11. institute for health metrics and evaluation. (2019). gbd compare. ihme, university of washington 12. agency for toxic substances and disease registry. (2020). toxicological profile for lead. atlanta, ga: u.s. department of health and human services, public health service. retrieved 20 february 2022, from: https://wwwn.cdc.gov/tsp/toxprofiles/toxprofiles.aspx?id=96&tid=22. 13. mandal, g. c., mandal, a., & chakraborty, a.. (2023). the toxic effect of lead on human health. human biology and public health, 3. https://doi.org/10.52905/hbph2022.3.45 14. unicef. (2018). multiple indicator cluster survey 2018. nbs, unicef. 15. world bank. (2019). population ages 0-14, total. retrieved 20 february 2022, from: https://data.worldbank.org/indicator/sp.pop.0014.to environmental contamination with lead and its impact on human health environmental pollution with heavy metals, in particular lead, and related problems are discussed in the article. the has been investigated the scale of the problem caused by lead is being investigated and related to it potential measures are discussed. lead is one of the strong toxic substances that affects human health, it is especially dangerous for children. the risks of exposure to lead on the environment, human and children's health have been studied, both in the whole world and in georgia. the use of lead-containing products in everyday life, such as construction, electronics, fuel, paints, toys, air pollution with exhaust, and others is discussed. it is noted that lead can cause significant negative economic and social impacts at the population level. is scheduled possible measures to reduce environmental pollution with lead. key words: lead, a person, health, environment, pollution georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 225 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.22 1, 2 1 , nodar_shoshitashvili@yahoo.com +995 577 500 573 2 , cgulnara@gmail.com +995 599 201 334 . . , . , , . , , , . . . „ “ . . vi , , . , . . , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 226 , . , , . , , , , . , , . , , , , . : , , , . . , . . ( 1932; 1956; 1950; 1997; 1986; 2021). , , . , , , ( 1997; 1960; 2004). , . . , ( 1986). 1986). , . . „ “ . . vi , . , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 227 : t. timopheevii zhuk.; t. georgicum dekapr. & men.; t. carthlicum nevski; t. zhukovskyi men. & eriz.; t. macha dekapr. & men. ( . 1983). . . . , , , , . , . , , . . ( 1997). ( ) . . : ; ; ; ; ; ; ; . . , . . , , . , , . , . , , . , . , „ ( ), , , , , “ ( georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 228 2004). , „ “ ( , , , ). , . , , . , . , . : „ “ , ; ( , ); , ); ( , ). ( , ), ( ); ( , , ); ; ) . , , , „ “, “, . . , , . , . , , , ; , . , . . „ “ . , „ “ . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 229 , , , . , . , . , , , 8-9 . , , , . . . . , . . , . , , , . „ “, . „ “ , . , , , , . , , . ) 1985; 1960). , . , , „ “ . . ( ) ( ). ( ); ( ). . // , . „ “ ( 2007). . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 230 , , . , , “ . ( , ), ( ), ( 2007). ( ) . , . : , „ “, : , , , , ; , , . , , , , , . „ “ , . . , , . : , , ), ( ), („ “ ), . , , . // , , ; , // . , . , . . , , , , . , . . . ( ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 231 . . , , , . , . , , , „ “ . „ , ( , , “ ( 2014) , , , , , . , , . , , , . : 1. 1960 , ., 1960 2. 1956 ., , ., 1956 ( ) 3. 2004 ., , ., 2004, . 331-332 4. 2007 ., , ., 2007 . 135-137 5. 2014 ., , , .15, ., 2014 . 7-23 6. 1932 ., , .., 1932 ( ) 7. 1950. . , ., 1950 8. 1983 ., ., ., . , ., . 13-21 9. 1976 ., , ., 1976 10. 2021 ., ., ., ., ., , ., 2021 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 232 11. 1985 ., , , , ., 1985, . 113-122 12. 1997; , , , .1, ., 1997, . 127. 13. 1997; , , . 1, ., 1997 14. 1986 , , , . 4, 5 ., 1986 15. 1986) , , ., 1986 16. 1960 . , ., 1960 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 68 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.10 “ 1, 2 1 , ; 2 , “ , , , , , ; , „ “, ; , , „ “ . : , ( ), , , , , ; . , , , , , ; : , , , , , ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 69 “ ( ) , , , , . : , , , , , , , , . „ “ , , , , , . , , , , , . „ “, , , , : , , , , , , , , , , “, . , , ( ; , ), ( , ), . , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 70 . , , , , , , ( ) ; „ “ , ; , , , , , , , ; , , , ; , , : , , , , , , , . , , , „ “ , , , , „ “ ; , , . , , , , . „ “ , ; ; , , „ “ (1916–1962) , ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 71 , , , , , : , , , „ ,“ , „ “ . . : , , ; , „ “ . , , , , „ “; , , , , „ “ , ; : „ ,“ , , ; . , , , , : , , , ; , , , ; , ( , – , , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 72 ), ; , , , , ; ), , ; , , , , , , , , , ; , , ; , , , „ “ ; , „ “ ) . „ “ , , , „ “ , . “ , , . : , ( ), ( ). , , , ; , ; ( ) ( ) , , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 73 . , – , ; , ( 2018 , “). „ “ . , , : , , , , . , , , , . “ : 1. , , , , ; , , , ( ) , „ “ , , , , , ; 2. , , , , ; , ( ) . 3. : , , , , “ georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 74 ; ( ) . 4. „ “ ( , , ) ; ; , , : , ( ), ( ); 5. , , ; , , , , , , , , ; , , ; 6. „ “); : , , , ; , , : , , , , , „ “ ; , , , , „ “ , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 75 , . , , , „ “ , , ; , , , : , , „ “, “– . („ “ , ). .3.4.21https://petrimazepa.com/ru/dzheyms_bernkhem_kem_on_byl_i_chto_ostavil_chelovechestv u_chast_1). 7. ; , ; , ; , , , , . , , , , , . „ “ : . , ; , , : , „ “ ; : , ... georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 76 ... .. . (2016) 46; , , , ( ) – , , , , , , : “, , , ; ( , , “, . “ ), , , , ; , ; : „ , , , , , , . , , , “ (2013) https://forum.ge/?f=29&showtopic=34504502 30 , , , „ “ : –„ “ ( ) ) ; , , , „ “ georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 77 : , 90– , , 2012 , , , , „ “ , , , „ “ . , , ( , ) . , , : , , , , ; , , ( ), . ( 12.3.2023 https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2020.0135) , , ; , : , ( ), , ; , , , , , ; , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 78 , , , , , , . , ; ( , ), , . . (2016), , . ; , , , ; , , : ( ) , ; , , , , , , ; , , , , , , , , . , , ( , ) , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 79 ; : „ “ , – , : „ “ , , , ; , ; , . , , ( ) , , „ “ ( , ). ; , , . , : , ; ; , 2024 , „ “; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 80 “ , „ “ – , ; , , ; , (800– “ ) ; , , , , , , , , , „ ,“ . , , : „ “; , , , : „ “ , ; ; , . , , , ; , , , . , , , , , , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 81 ; , , „ “ , 2050 ; , , 2022 3 213 „ 2030 “(https://faolex.fao.org/docs/pdf/geo215987.pdf), , , : , , , , : , , , , , . , , . “ , , ; , ; , , , , , : , , , , , , ; , , ; , , , , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 82 ; , , ( ) , , ; ; . , ; , , „ “ ; , , , , , . , , , , ; , , , , ; , . „ “ , , 2011 3000 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 83 , 20 147 ( 11.1 2024 https://garibashvili.ge/ka/n/all/mtavrobis_mushaobis_2023_tslis_angarishis_tsardgena); , „ “ ( ); , ; , : world justice project", „ " , -6 ; „ " , „ " , . -20, 11, -2 . , , 29, -14 , 3 ; „ " „ " 10 179 . 11. 180 ; „transparency international" 2022 ", 180 41; (ercas) „ " , -17 „ " 15 4 ; „fraser institute", , „ " 165 25; , , 33, , ; „fraser institute", , „ " 165 25; „freedom house" „ " , 100 76 " 70 -9 ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 84 global risk profile „ 2023" . 2 , 200 25%, 43 ; , , , „ " ( 11.1 2024 https://garibashvili.ge/ka/n/all/mtavrobis_mushaobis_2023_tslis_angarishis_tsardgena); “ , , , , , , ; , „ “, ; , , „ “ , . : , ( ), , , ; . , ( , – „ “ , , , ), , – , ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 85 , , , ; „ “ (2010) 205–208; , , , , . 1. , (2009) „ “ 2009 2 (29) 2. political games of attack and defence (2020) https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2020.0135 3. keith preston (2020) : . 1.https://petrimazepa.com/ru/dzheyms_bernkhem_kem_on_byl_i_chto_ostavil_chel ovechestvu_chast_1). 4. . (2016) 5. (2013) https://forum.ge/?f=29&showtopic=34504502 6. 2030 (2022) https://faolex.fao.org/docs/pdf/geo215987.pdf 7. (2023) . https://garibashvili.ge/ka/n/all/mtavrobis_mushaobis_2023_tslis_angarishis_tsardgena 8. (2010) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 86 „rules of political game“ in georgia avtandil tukvadze1; elene gelashvili2 1doctor of political science, tsu associate professor; 2assistant professor, doctoral student abstract “rules of the political game” are an organic part of the domestic and foreign policy of any country, and its main goal is to gain power, expand dominance and control over resources within the country, in the international arena they mainly serve the utilitarian goals of economic development, expansion of influence, change of order; the rules of the game may be based on the norms established by international law, consistent with order and justice, or take the form of a “game without rules”, going beyond the framework of democratic constitutions; it is incorrect to evaluate the rules of the game from the standpoint of moral and ethical standards established in society, since politics is an autonomous sphere of social activity and there are certain patterns in it, which in most cases contradict the ideal principles of “fair law.” the structural elements of the rules of the political game are outwardly the same in all countries: political subjects, objects (government), methods of gaining power, methods and motives, but in content the independent component is diametrically different according to the regimes; in most cases, political motives and goals coincide. the rules of the game that have developed in georgia are in a transitional stage, on the one hand of which there are elements of struggle characteristic of authoritarian politics, and on the other for democracy, supporters of public, open politics; in general, liberal democratic values are gradually gaining strength, and especially the country’s acceptance of eu candidate status means strengthening the process of european integration, developing a consensus, democratic transparent policy at the domestic and international level, in which, along with the ruling party, civil society institutions and the opposition will be actively involved and business elite; in our opinion, georgia can build democracy in an “unusual place” (magstadt), and this is evidenced by the centuries-old traditions of tolerance, the level of education, the potential of a unique national culture, the mentality of the people, the foreign policy orientations and values of the elites. key words: politics, rules of the game, structure, elements, opposition, non-governmental organizations, business elite, order, justice. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 190 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.17 სუბტროპიკული ხურმის სამომხმარებლო ღირებულება და წარმოების გაფართოების პერსპექტივები ავთანდილ ცინცქილაძე1; მერაბ არძენაძე2, ნუნუ კუტალაძე3, დოდო აბულაძე4 1ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტი. ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი 2ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტი. ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი 3ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტი. სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი 4ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტი. მეცნიერ მუშაკი აბსტრაქტი: სტატია მიმოხილვითი ხასიათისაა. გამოკვლეულია და წარმოდგენილია ხურმის ნაყოფების მორფოლოგიური მახასიათებლები, ბიოქიმიური მაჩვენებლები. მცენარის უპირატესობები სხვა ხილთან მიმართებაში. კვლევებით დგინდება, რომ ხურმის ნაყოფები მაღალი კვების ღირებულებით გამოირჩევიან, თუმცა მასზე მოთხოვნოლების ხარისხს და წარმოების მასშტაბებს ამცირებს მთრთიმლავი ნივთიერებების (ფლავანოიდების) მაღალი შემცველობა. თავისუფალი ფლავანოიდების მაღალი შემცველობა აუარესებს გემურ თვისებებს. აქვე აღსანიშნავია, რომ ფლავანოიდებს გააჩნიათ მაღალი ბიოლოგიური და სამკურნალო ღირებულება და მისი შემცველობა ხურმაში სხვა ხილთან შედარებით რამდენჯერმე მაღალია. მიმოხილვის ანალიზმა აჩვენა, რომ თავისუფალი ფლავანოიდების მოცილებით გემური თვისებები უმჯობესდება, თუმცა სამკურნალო/ბიოლოგიური ღირებულება უარესდება. მიზანშეწონილია ტექნოლოგიური პროცესების წარმართვისაც ყურადღება გამახვილდეს ფლავანოიდების არა მოცილებაზე არამედ გადაფარვაზე სხვადასხვა გემური დანამატების გათვალისწინებით. რეკომენდირებულია რძეპროდუქტების დანამატების გამოყენება სიმწკლარტის გადაფარვისათვის და კვებითი და ბიოლოგიური ღირებულების გაზრდისათვის. ხურმის გადამუშავების ტექნოლოგიური პროცესების გამარტივებით და გემური თვისებების გაუმჯობესებისთ მოხერხდება ხურმაზე მოთხოვნილების ხარისხის გაზრდა, რაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 191 თავის მხრივ გამოიწვევს წარმოების მასშტაბების ზრდას. რეკომენდაცია ეძლევა ხურმის გადამუშავების უნარჩენო ტექნოლოგიას და შუალედური ნახევარფაბრიკატული პროდუქციის (კონცენტრატებისა და ფხვნილების) წარმოებას, რაც გაზრდის ხურმაზე სეზონის ხანგძლივობას. საკვანძო სიტყვები: ხურმა, ხურმის პროდუქცია, ხურმის გადამუშავება წინამდებარე სტატია მიმოხილვითი ხასიათისაა და მისი მიზანი იყო გამოგვეკვლია საქართველოში გავრცელებული აღმოსავლური ხურმის წარმოების გაფართოების მიზანშეწონილობა და პერსპექტივები საქართველოსა და მსოფლიო მიღწევების შესწავლის საფუძველზე. ამ მიმართულებით ჩვენი სამეცნიერო გუნდი მუშაობდა 1985-2000 წლებში, მაგრამ პროექტების დაფინანსების შეწყვეტის გამო სამუშაოები იქნა შეჩერებული და დაკონსერვებული. ამჟამად გამოინახა საშუალებები ხურმის პროექტის აღდგენისა და გაგრძელების, რაც გვაძლევს საშუალებას გავაგრძელოთ სამეცნიერო პრაქტიკული ღონისძიებები ხურმის მოხმარების გაზრდის და წარმოების გაფართოების საფუძვლების შესაქმნელად. სუბტროპიკული ხურმა ერთ ერთი მნიშვნელოვანი პროდუქტია საქართველოს სოფლის მეურნეობისათვის. ის მაღალი მოსავლიანობით, კვებითი ღირებულებით, ბუნებრივ პირობებთან მაღალი შემგუებლობით და გამძლეობით, წარმოების დაბალი დანახარჯებით გამოირჩევა. მიუხედავად ამ უპირატესობებისა მისი გავრცელების მოცულობა სხვა ხეხილოვნებთან შედარებით დაბალია. ჩვენი კვლევები აჩვენებს, რომ ნაყოფი ძირითადად გამოიყენება ნედლი სახით. წარმოების საერთო მოცულობის მცირე რაოდენობა გამოიყენება ჩირის წარმოებაში და უფრო მცირე რაოდენობა გადამუშავდება ალკოჰოლური სასმელებისათვის. ჩვენი მრავალი მეცნიერი ცდილობდა ტექნოლოგიური გადამუშავების განვითარების გზით გადაეწყვიტა წარმოების მოცულობების გაზრდის პრობლემა, თუმცა ობიექტური, თუ სუბიექტური ფაქტორების ზეგავლენით პრობლემა ვერ მოგვარდა. საქართველო 2022 წლის სტატისტიკით /85/ აწარმოებს 15,4ატ.ტონა ხურმის ნაყოფს, რომელიც არის მსოფლიო წარმოების მოცულობის დაახლოებით 0,3%, თუმცა ამ მცენარეს დიდი მნიშვნელობა აქვს ქართული ეკონომიკისათვის. აქედან ხდებოდა ყოფილი საბჭოთა კავშირის დახურული სივრცის მომარაგება ნედლი ხურმის ნაყოფითა და ჩირით. დღეისათვის ეს ბაზარი გახსნილია და გაჩნდა საკმაოდ მძლავრი კონკურენცია ამ სივრცეზე. იმისათვის, რომ ეს ბაზრები არ დაიკარგოს ქართული ეკონომიკისათვის საჭიროა ბაზრებს შევღავაზოთ უფრო მაღალხარისხოვანი და კონკურენტუნარიანი პროდუქტები. საქართველოში გავრცელებულია და პრაქტიკული მნიშვნელობისაა სამი სახის ხურმის მცენარე /86/: ვირჟინიული, კავკასიური და აღმოსავლური (სუბტროპიკული) ხურმა. პირველი ორი გამოიყენება საძირედ, მესამე სანაყოფედ. საქართველოში სანაყოფე ხურმის ჯიშები 1888 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 192 1889 წწ შემოიტანეს იტალიიდან (ძირითადად იაპონური ჯიშები). ის კარგად შეეგუა საქართველოს ბუნებრივ პირობებს და ციტრუსებისაგან განსხვავებით დღეს საქართველოს ყველა რეგიონში გვხვდება. საჰექტარო მოსავლიანობა 40 ტონამდეა. საქართველოში გავრცელებულია ხურმის 100-ზე მეტი ჯიში. ისინი დამწიფების მიხედვით იყოფიან: ადრემსხმოიარე (ოქტომბრის ბოლო-ნოემბრის დასაწყისი) ტსურუ-ნოკო, გოშო-გაკი, ტანენაში, ნიტარი, xx საუკუნე, მინო-ტსურუ, სიდლესი; საშუალო (ნოემბერში) ხიაკუმე, ტსურუ-გაკი, ხაჩია, კურო-კუმა, ზენჯი-მარი, გოშო, ფუიო; გვიანმსხმოიარე (ნოემბრის ბოლო-დეკემბერი) ტსურუ, დჟირო, ტომოპანი, ჩინებული, ტაკურა, გეილი, იემონი, კიარა, დაი-დაი-მარუ, აიზუ მიშირაზუ /76/. სიმწკლარტის ხარისხის მიხედვით ხურმა იყოფა: მწკლარტე ხაჩია, ტანენაში, გოშო, ტამოპანი, სიდლესი, ადრეულა, სოიო, აიზუ მიშირაზუ, ემონი, კოსტატა; არამწკლარტე ჩინებული, xx საუკუნე, ფუიო; ვარირებადი (რომელთა სიმწკლარტე დამოკიდებულია დამამტვრიანებელზე) ხიაკუმე, გოშო-გაკი, ზენჯი-მარუ, ტსურუ-ნოკო, გეილი, მარუ, კუროკუმა, ტეიდელმონი /76/. შედარებით მსხვილი ნაყოფებით გამოირჩევა შემდეგი ჯიშები, მმ3: ხაჩია 234,8, ხიაკუმე 176,8, ტომოპანი დიდი 224,1, ჩინებული 166,5, გოშო-გაკი 161,0, სიდლესი 137,3; წვრილი ნაყოფებით შემდეგი ჯიშები, მმ3: ზენჯი მარუ 107,0, აიზუ მიშირაზუ 99,7 /76/. ხურმის წარმოშობა ჩრდილოეთ ჩინეთია /74/. ის ნარას პერიოდში (710-794წწ) შეიტანეს იაპონიაში. იქ ხურმის 800-დან 1000-მდე ჯიშია/73/. ხურმა გავრცელებული პროდუქტია მისი ტრადიციული წარმოების ქვეყნებში: ჩინეთში, სამხრეთ კორეაში და იაპონიაში /3/. ბოლო პერიოდში /4/ მისი პოპულარობა გაიზარდა ისეთ ქვეყნებში, როგორებიცაა ბრაზილია, ესპანეთი, იტალია, პორტუგალია. აქედან ხურმის უმსხვილესი მწარმოებელია ჩინეთი (3,03მლნ.ტონა), მას მოყვება ესპანეთი (400000 ტონა), სამხრეთ კორეა (300000 ტონა), იაპონია (225000 ტონა), ბრაზილია (182000 ტონა). პორტუგალიაშიც იზრდება ხურმის პლანტაციების მოცულობები. საერთო ჯამში ხურმის წარმოების მსოფლიო მოცულობა შეადგენს 5 მლნ ტონამდე, რომელიც არის 0,75% ხილის მსოფლიო წარმოების. ხურმა სეზონური პროდუქტია. ის ხელმისაწვდომია წლის ძალიან მოკლე პერიოდში. მისი ყიდვა ევროპაში შესაძლებელია გვიან შემოდგომაზე და ზამთრის დასაწყისში (სექტემბერი-დეკემბერი) /5,6/. კავკასიაც ითვლება ხურმის სამშობლოდ. აქ გავრცელებულია კავკასიური ხურმის სახეობები. საქართველოში გვხვდება 190-მდე სახეობა და 100-მდე ჯიში. მათი ნაწილი ნაყოფისმომცემია, ნაწილი გამოიყენება, როგორც ძვირფასი მერქანი. ნაყოფისმომცემი მცენარეების ჯიშები ძირითადად შემოტანილია იაპონიიდან, არის ადგილზე გამოყვანილი ჯიშებიც. ხურმის მოსავლის აღება ხდება ოქტონბერ-დეკემბრის პერიოდში /76/. ხურმაზე მრავალი კვლევაა ჩატარებული. ზოგიერთი ავტორის კვლევის შესაბამისად ნაყოფი შეიცავს 80,3% წყალს, 0,58% ცილებს, 0,19% ცხიმებს, 18,6% ნახშირწყლებს და ზოგიერთ მინერალებს (კალციუმი, კალიუმი, მაგნიუმი, ნატრიუმი, რკინა, თუთია, სპილენძი, მარგანეცი, ფოსფორი, სელენი), 1,48გრ უჯრედისს და 7,5მგ ასკორბინის მჟავას /21,22/. ხურმის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 193 კვებითი და ბიოლოგიური ღირებულების შესახებ დეტალურად არის აღწერილი სამეცნიერო წყაროში /2/, რომლის მიხედვითაც რეკომენდირებული დღიური ნორმა ხურმის შეადგენს 100150გრ-ს /23/. დიდია ქართველი მეცნიერების წვლილი ხურმის ნაყოფის შესწავლაში. გასული საუკუნის 70-იან წლებში ჩატარდა ფუნდამენტალური კვლევები ამ მიმართულებით. შესწავლილი იქნა 27 სახეობის ხურმის ნაყოფის ბიოქიმიური მაჩვენებლები /76/. მონაცემები გვიჩვენებს, რომ ხურმის ნაყოფი მაღალი კვებითი ღირებულების პროდუქტია. მშრალი ნივთიერების შემცველობა ვარირებს 14,1-22,4%-ის ფარგლებში. მათ შორის შაქრები მოცემულია გლუკოზა-ფრუქტოზის სახით და შემცველობა ვარირებს 14,2-20,5%-ს ფარგლებში. საქაროზა მოცემულია ძალიან მცირე რაოდენობით 0,2-2,4%-ის ფარგლებში. დიდია პექტინის შემცველობა 0,5-2,1%-ის ფარგლებში (ძირითადად პროტოპექტინი). ხურმა გამოირჩევა დაბალი მჟავიანობით 0,004-0,17%-ის ფარგლებში. განსაკუთრებით საყურადღებოა პოლიფენოლების შემცველობა, რომელიც ვარირებს 0,06-2,35%-ის ფარგლებში. მათ შემცველობაზეა დამოკიდებული სიმწკლარტის შეგრძნება. კვლევებით დგინდება, რომ ეს მაჩვენებელი განსაზღვრავს მოთხოვნილების ხარისხს ბაზარზე. შედარებით მაღალია მოთხოვნილება არამწკლარტე ხურმის ნაყოფებზე. აქვე აღსანიშნავია, რომ პოლიფენოლების შემცველობა განსაზღვრავს ხურმის ნაყოფების მდგრადობას სხვადასხვა ფიტოპატოგენური მიკროორგანიზმების მიმართ. ხურმის ნაყოფებში ვიტამინ c-ს შემცველობა ციტრუსებთან შედარებით დაბალია (7,4-26,6მგ%). მიუხედავად იმისა, რომ ნაყოფები მოყვითალო ფერისაა, ხურმაში კაროტინოიდების შემცველობა დაბალია 0,0330,38მგ%. როგორც ჩანს ყვითელ ფერს განსაზღვრავს ლიკოპინი, რომელიც 10-20-ჯერ მაღალია კაროტინთან შედარებით /76 /. ჰუსეინინეჯადი, გონსალესი და ჰერნანდო თავიანთ კვლევებში /55/, თემაზე „კვების პროდუქტებისა და ინგრედიენტების წარმოება აგროსამრეწველო გადამუშავების თანმდევი პროდუქტების ღირებულების გაზრდის ხარჯზე“ აცხადებენ, რომ ხურმა მდიდარია კვებითი და ბიოაქტიური ნივთიერებებით. თუმცა მალფუჭადობის, დაბალი შენახვისუნარიანობის, ტრანსპორტაბელობის და სხვა ფაქტორების ზეგავლენით მაღალი დანაკარგებით გამოირჩევა. ამიტომ ისინი თავის კვლევებს მიმართავენ ხურმისათვის უნარჩენო ტექნოლოგიების შემუშავების მიმართულებით, რაც ითვალისწინებს ძვირფასი ნარჩენების მართვას და ახალი სახის პროდუქტების წარმოებას. სტატიაში /1,2/ აღნიშნულია, რომ ხურმის ფიტოქიმიური პროფილი შედგება კაროტინოიდებისაგან, ანტოციანებისაგან, ორგანული მჟავებისა და ფენოლური ნაერთებისაგან, რომლებიც განსაზღვრავენ მის ბიოლოგიურ ღირებულებას. ეს ნივთიერებები აუმჯობესებენ ადამიანის ჯამრთელობას და ამცირებენ გულსისხლძარღვთა, სიმსივნურ, დიაბეტურ, სიმსუქნის დაავადებებს. მიზანშეწონილია გლობალური სასურსათო კრიზისის პირობებში კვების რაციონში ხურმის პროდუქტების ჩართვა. აგრეთვე უნდა გაფართოვდეს ხურმის გამოყენება სხვადასხვა პროდუქტების (ბიოსაწვავი, ნატურალური საღებავები, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 194 ზრდის რეგულატორები, ბიოდეგრადირებადი პოლიმერები, ანტიმიკრობული პრეპარატები, ემულგატორები) მისაღებად. უნდა მოხდეს უნარჩენო წარმოება. საკვები ნივთიერებები უფრო მეტი რაოდენობითაა კანში ვიდრე რბილობში /7/, თუმცა როგორც წესი ის იყრება ნედლი მოხმარებისას და ჩირის წარმოებისას. ჩირის წარმოება ფართოდაა გამოყენებული ჩინეთში და იაპონიაში და ის გამოიყენება მრავალ კულინარიულ რეცეპტში /8/. ხურმა ფართოდ გამოიყენება ტრადიციულ ჩინურ მედიცინაში (ჰიპერტონია, სისხლჩაქცევა, სხეულის ტემპერატურის შენარჩუნება, ჟანგვითი პროცესების შენარჩუნება, დიაბეტი, ათეროსკლეროზი) /9, 10, 11/. ის ასევე გამოიყენება ფილტვებისა და კუჭნაწლავის პროფილაქტიკური მკურნალობისათვის, ყელის ტკივილის, სარძევე ჯირკვლების პრობლემების და უძილობის დროს /12, 13/. ზოგიერთი კვლევით ხურმას აქვს სიმსივნის საწინააღმდეგო ეფექტი /14,15/, იცავს დისლიპიდემიისაგან /16/, ხელს უწყობს ანტიჰიპერქოლესტერინემიურ, ანტიოქსიდანტურ და დიაბეტის საწინააღმდეგო ზემოქმედებას /17,18,19/. ეს თვისებები პირდაპირ კავშირშია ხურმის ანტიოქსიდანტებთან, ვიტამინებთან, ფენოლურ ნაერთებთან და კაროტინოიდებთან /13,20/. თუ შევადარებთ სუბტროპიკული ხურმის ბიოლოგიურ და კვებით ღირებულებას საქართველოში გავრცელებულ სხვა სახის ხილთან, დავინახავთ რომ მისი მაჩვენებლები არაფრით ჩამოუვარდება მაღალი კვებითი ღირებულების არც ერთი ხილის კვებითი ღირებულების მაჩვენებლებს (ლეღვი, ყურძენი, ვაშლის ზოგიერთი ჯიშები), ხოლო ციტრუსებზე გაცილებით მაღალი კვებითი ღირებულება გააჩნია. ჩვენი კვლევების შედეგების ანალიზი ცხადყოფს, რომ ტექნოლოგიური პრობლემების მოგვარების შემთხვევაში ხურმა შეიძლება იქცეს მაღალრენტაბელურ ნედლეულად და ეკონომიკაში მნიშვნელოვანი შემოსავლები მოიტანოს. აღსანიშნავია, რომ მცენარე მაღალყინვაგამძლეა (ტემპერატურული მინიმუმი -200c) ციტრუსებთან შედარებით ტემპერატურული მინიმუმი -3-70c), მაღალმოსავლიანი და დაბალხარჯიანია. აღნიშნული მდგომარეობა მოითხოვს გამოსწორებას და ამ პრობლემის მოხსნისათვის საჭიროა მუშაობა სელექციური და ტექნოლოგიური გაუმჯობესების მიმართულებით. ყველაზე მეტად საყურადღებოა ხურმის ფენოლური ნაერთები. ისინი ერთი მხრივ განსაზღვრავენ მის მაღალ ბიოლოგიურ ღირებულებას, ხოლო მეორეს მხრივ აუარესებენ გემოვნურ თვისებებს, რაც ჩვენი აზრით ძალიან ამცირებს მოთხოვნილების ხარისხს ამ ნაყოფზე. ამიტომაც მეცნიერები და პრაქტიკოსები ცდილობენ გამონახონ გზები ფენოლური ნაერთების შემცირებისკენ. დღეისათვის პრაქტიკაში იყენებენ ნაყოფების დამუშავებას (ეთილენში, co2-ში,2% პექინის ხსნარში, ფერმენტულ პრეპარატში, სირიფებში და სხვა), რაც ართულებს ტექნოლოგიურ პროცესებს და ზრდის დამუშავების დანახარჯებს და დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 195 აღსანიშნავია ის, რომ ხურმიდან ფენოლური ნაერთების მოცილება აუმჯობესებს გემოვნურ თვისებებს, თუმცა უარესდება ბიოლოგიური ღირებულება. აღსანიშნავის ფენოლური ნაერთების ანტიოქსიდანტური თვისებები (რეაქცია თავისუფალ რადიკალებზე და მეტალების, მათ შორის მძიმე მეტალების ხელატირება), რომელიც ხელს უწყობს ორგანიზმიდან ტოქსიკური ელემენტების გამოდევნას და განსაზღვრავს მის რადიოპროტექტორულ თვისებებს /24,25,26/. ამიტომაც ეს ნივთიერებები გამოიყენება ტრადიციულ მედიცინაში /27, 28/ და იყენებენ სიმსივნური დაავადებების (კიბო) და გულსისხლძარღვთა პათოლოგიების სამკურნალოდ. დამატებით ფენოლურ ნაერთებს ახასიათებს სხვა მნიშვნელოვანი თვისებები, როგორებიცაა ანტიატეროგენული, სიმსივნის საწინააღმდეგო და ანთების საწინააღმდეგო თვისებები. საინტერესო ანალიზები აქვთ გაკეთებული მეცნიერებს ჩენს, ფანს და მათ კოლეგებს /29/. კვლევის შედეგად დაადგინეს, რომ ხურმა შეიცავს ეპიგალოკატექინებს, ეპიკატექინებს, კატექინებს, ქლოროგენურ მჟავას, გალის მჟავას და კოფეინის მჟავას. მათი შედარების მიხედვით ხურმაში ფენოლების საერთო რაოდენობამ შეადგინა 170მგ/100გრ, ყურძენში 100მგ/100გრ, ვაშლში 40მგ/100გრ, პომიდორში 20მგ/100გრ /29, 30/. ხუმის მწკლარტე გემოს განსაზღვრავს კონდენსირებადი მთრმთიმლავი ნივთიერებები (ანუ პროანტოციანიდინები), რომლებიც განლაგებულია სპეციფიკური უჯრედების ვაკუოლებში. მათ უწოდებენ „ტანინურ უჯრედებს“, ისინი პასუხს აგებენ სიმწკლარტეზე, ანუ სიმშრალის და სიმწკლარტის შეგრძნებაზე ანუ პერორალური (პირის ღრუს) ცილების შედედებაზე /31/. დამწიფებასთან ერთად ტანინის შემცველობა მცირდება და მცირდება მწკლარტე გემოს წარმოქმნის რისკიც მწკლარტე ხურმებში /32/. მწლარტე გემოს შემცირება დამოკიდებულია არა მარტო ტანინის შემცირებასთან, არამედ ხსნადი ტანინების გადასვლასთან უხსნად ფორმაში /33/. აღსანიშნავია ისიც, რომ დამწიფებასთან ერთად ხურმის მწკლარტე ჯიშებში ხსნადი ტანინების მნიშვნელოვანი რაოდენობა რჩება /34/. დღევანდელ პირობებში ძალიან გაზრდილია ჟანგვითი სტრესის დაავადებები, როგორებიცაა ათეროსკლეროზი, ანთებითი და სიმსივნური დაავადებები /35/. დადგენილია, რომ ფენოლური ნაერთები ზემოქმედებს ისეთ დაავადებებზე, როგორიცაა სიმსივნე, ათეროსკლეროზი, გულსისხლძარღვთა დაავადებები, ჰიპერტენზია, შაქრის დიაბეტი, იშემიური/რეპერფუზიური დაზიანება, ნეიროდეგენერატიული დაავადებები (მაგალითად პარკინსონის და ალცგეიმერის დაავადებები) /35/. დადგენილია კავშირი ჟანგბადის აქტიური ფორმებისა სიმსივნესთან, გულსისხლძარღვთა სისტემებთან. ანტიოქსიდანტები ითვლება ძალიან პერსპექტიულ საშუალებად აღნიშნული დაავადებების სამკურნალოდ. ამიტომ ფენოლური ნაერთებით (ეპიგალოკატექინი, ეპიკატექინი, კატექინი, ქლოროგენის მჟავა, გალის მჟავა, კოფეინის მჟავა), კაროტინით, პროციანიდინით, ასკორბინის მჟავით მდიდარი ხილ-ბოსტნეულის დიეტა ამცირებს ამ მძიმე დაავადებების რისკს /29, 36, 37, 38/. ხურმის ფენოლური ნაერთები 20-ჯერ უფრო ეფექტურია ვიდრე კლასიკური ანტიოქსიდანტი ვიტამინი e /39/. ფენოლური მჟავების ძლიერი ანტიოქსიდანტური პოტენციალი დამტკიცებულია ზოგიერთი ავტორის მიერ /40,41/. in vivo и in vitro კვლევები ადასტურებს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 196 რომ ხურმის ქიმიური შემადგენლობა ზემოქმედებს და იცავს ორგანიზმს თავისუფალი რადიკალებისაგან და აქედან გამომდინარე ადამიანს თავიდან აცილებს ზოგიერთ დაავადებებს /42, 43, 44, 45, 46/. ხურმის სიმწკლარტეს განსაზღვრავს ტანინები, რომელიც არის ეპიგალოკატექინის, ეპიკატექინის და მათი გალოილური ნაერთების კონდენსაციის პროდუქტი. დამწიფების პროცესში ხურმის ნაყოფში წარმოიქმნება აცეტალდეჰიდი და წარმოიქმნება განივი კავშირები წყალში ხსნად ტანინებთან და წარმოიქმნება უხსნადი ტანინის პოლიმერები, რაც ამცირებს სიმწკლარტეს. ამას გარდა დამწიფების პროცესში წყალში ხსნად ტანინზე ზემოქმედებს ჟანგვითი პოლიმერიზაციის პროცესები, რომელშიც მონაწილეობს ფერმენტი პოლიფენოლოქსიდაზა და ტანინი ხდება უხსნადი პოლიმერი, რაც ამცირებს სიმწკლარტეს და ზრდის სიტკბოს მაჩვენებელს. კვლევები ამ მიმართულებით ჩატარებულია საქართველოშიც, გასული საუკუნის 50-70იან წლებში მეცნიერების ნიჟარაძის, ფიშმანის და სხვა კოლეგების მიერ /76, 77, 78/. მათი მტკიცებით ხურმის მწკლარტე გემო დაკავშირებულია მთრმთიმლავი ნივთიერებების (პოლიფენოლების) შემცველობასთან. მართლაც, მწკლარტე ჯიშებში (ხაჩია, ტანენაში) პოლიფენოლების შემცველობა მერყეობს 1,84-1,87%-ის ფარგლებში, ხოლო არამწკლარტე ჯიშებში (ჩინებული, xx საუკუნე) 0,25-0,48%-ის ფარგლებში. ფრიად საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ მწკლარტე ხურმის ჯიშებში დამწიფებასთან ერთად იცვლება მასში შემავალი მთრმთიმლავი ნივთიერებების შემადგენლობა. მაგალითად ხურმა ხაჩიაში თავისუფალი და შეკავშირებული მთრმთიმლავი ნივთიერებები დამწიფებასთან ერთად იცვლება შემდეგნაირად, %: მწვანე ნაყოფი: თავისუფალი 0,83%, შეკავშირებული 0,28%; ტექნიკური სიმწიფის ნაყოფი: თავისუფალი 0,38%, შეკავშირებული 0,67%; მწიფე ნაყოფი: თავისუფალი 0%, შეკავშირებული 1,05% /76/. ასეთივე კანონზომიერებით იცვლება მთრმთიმლავი ნივთიერებები სხვა სახის ხურმის ნაყოფებშიც. თერმული დამუშავების პროცესში ხურმის მწკლარტე გემო განიცდის აღდგენას, ე.ი. ამ პროცესში შეკავშირებული მთრმთიმლავი ნივთიერებები იშლება თავისუფალ მთრმთიმლავ ნივთიერებებად, რაც აღადგენს მწკლარტე გემოს. აქედან გამომდინარე სიმწკლარტის გასანეიტრალებლად ყურადღება უნდა მიექცეს თავისუფალი მთრმთიმლავი ნივთიერებების მოცილების ან გადაფარვის პროცესებს. ბოლო პერიოდის მსოფლიო კვლევები ძირითადად მიმართული იყო ხურმის ბიოფიზიოლოგიური ფუნქციების განსაზღვრაზე. ის ითვალისწინებდა ანტიოქსიდანტურ, ჰიპოლიპიდემიურ, ათეროსკლეროზული პროფილაქტიკის, ანტისიმსივნურ და ანტივირუსული აქტიურობის კვლევებს /55,56/. სასურსათო დეფიციტის პირობებში აქტუალური გახდა ნარჩენების (კანი, თესლები, გამოუყენებელი რბილობი) გადამუშავება, რათა გაადვილდეს მათი მოხმარება. აგრეთვე ეს ხელს უწყობს ლოჯისტიკური და ეკონომიკური პრობლემების გადაწყვეტასაც /57, 58, 59, 60/. ნარჩენების (გვერდითი პროდუქტების) გადამუშავება თანხმდება მდგრადი განვითარების მიზანთან, რომელიც გათვალისწინებულია გაეროს 2030 წლამდე მდგადი განვითარების დღის წესრიგით /61/. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 197 ხილბოსტნეულის ბაზრების გლობალიზაციამ გამოიწვია გადაჭარბებული წარმოება და პოტენციურად ძვირფასი ნარჩენების წარმოქმნა. გლობალური ბუნების დაცვის ღონისძიებები აიძულებს წარმოებებს შეამცირონ ნარჩენები, რადგან ისინი უარყოფითად ზემოქმედებენ ბუნებაზე. აღნიშნულის გამო ნარჩენების შემცირებისა და უნარჩენო ტექნოლოგიებზე მოთხოვნილებები იზრდება. იზრდება მოთხოვნები მაცხოვრებელთა ჯამრთელობის გაუმჯობესების ღონისძიებებზე. ბაზრებზე გაჩნდა ისეთი პროდუქტები, როგორებიცაა ბიოლოგიურად აქტიური დანამატები, ფუნქციონალური დანიშნულების პროდუქტები. ისინი ძირითადად იწარმოება ნარჩენების საფუძველზე /47/. ლუკას გონსალესმა და მისმა კოლეგებმა წარმოადგინეს ხურმის ფქვილი, რომელიც მიიღეს ხურმის წვენის ნარჩენებისგან (გამონაწნეხებისგან). კვლევებმა დაადგინა ხურმის ფქვილის ხელატური აქტიურობა რკინის იონების მიმართ, ანტიოქსიდანტური აქტიურობა, რადიკალების მიმართ აქტიურობა. კვლევების საფუძველზე გაიცა რეკომენდაციები კვების პროდუქტებში ხურმის ფქვილის ჩართვის თაობაზე, იმისათვის რომ შეივსოს ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების დეფიციტი /48/. ცდები ჩატარებული იქნა ფქვილეულ პროდუქტებზე, რძეპროდუქტებზე, პასტებზე და სხვა /49, 50, 51, 52/. სავაბე და მისი კოლეგები კვლევებში /73/ ამტკიცებენ, რომ 1000მ2 ფართობზე დამწიფების პროცესში იკარგება 100-400კგ ხურმა. საერთო ფართობებზე გადაანგარიშებით ეს არის ძალიან დიდი გამოუყენებელი რესურსი, რომელიც მიზანშეწონილია იყოს გამოყენებული ხანდაზმული ადამიანების კვებაში მასში შემავალი ბიოაქტიური ნივთიერებების გამო. მათ გამოყვეს და იდენტიფიცირება გაუკეთეს 12 კომპონენტს დაუმწიფებელი ხურმიდან. აღმოჩნდა, რომ ეს ნივთიერებები მაღალი ბიოაქტიურობით გამოირჩევიან და ხანდაზმულთა კვებაში მნიშვნელოვანია. დადგინდა კატექინის და მისი პოლიმერული ფორმის პროციანიდინის მაღალი აქტიურობა. აგრეთვე დაადგინეს, რომ 500 მგ/ლ კონცენტრაციის ხურმის ექსტრაქტი ვერ იწვევს ანტიმიკრობული ზემოქმედებას. ამ კვლევების საფუძველზე მათ შეიმუშავეს აქტიური ნივთიერებების მიკროკაფსულირების ტექნოლოგიური პროცესი და ფიქრობენ მომავალში მოახდინონ კლინიკური კვლევები. მიღებული შედეგები ამტკიცებენ დაუმწიფებელი ხურმის ექსტრაქტების მაღალ პოტენციალს ხანდაზმულების პროფილაქტიკური მკურნალობისათვის და კვებისათვის მნიშვნელოვანი რესურსია. სტატიაში /53/ აღწერილია ხურმის წვენების წარმოების შესახებ. გაყიდვების ხელისშემშლელ ფაქტორად დასახელებულია სიმწკლარტე. ჩატარებული იქნა ცდები, რათა სიმწკლარტე არ გაზრდილიყო. თერმული დამუშავების შემდეგ (კუაგულაციის ტემპერატურამდე) ახდენენ გამოწნეხას და მიღებულ წვენს ამატებენ წყალს, ლიმონმჟავას და ფერმენტს „ამილაზა xml”.დაადგინეს, რომ ამილაზა 0,005%-ის ოდენობით ნაყოფების მასიდან აჩერებს სიმწკლარტის მომატებას. სხვა ნითიერებების დამატებამ დადებითი შედეგი არ გამოიღო. მასუდ სადიქ ბატ და მისი კოლეგები სტატიაში /54/ აღწერენ, რომ ადამიანის კვება დაკავშირებულია ჯამრთელობასთან, ამიტომ მიზანშეწონილია შეიქმნას ფუნქციონალური (განსაზღვრული თვისებების პროდუქტები), რომლებიც დადებითად იმოქმედებენ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 198 ჯამრთელობაზე. ერთ ერთი მნიშვნელოვანი პროდუქტია ხურმა, რომელშიც შემავალი ფლავანოიდები დადებითად მოქმედებენ ისეთ დაავადებებზე, როგორებიცაა გულსისხლძარღვთა დაავადებები, ჟანგვითი სტრესი, შაქრის დიაბეტი და სხვა. ხურმა ძირითადად გამოიყენება ნედლი სახით, თუმცა ბოლო წლებში გამოვიდა ახალი სახის სამრეწველო პროდუქტები, როგორებიცაა წვენები, ჯემი, გაუწყლოვნებული ნაყოფი. მშარლი ხურმა იყიდება ისეთ ქვეყნებში, როგორებიცაა ტრადიციული (ჩინეთი, კორეა, და იაპონია /62/. ხურმის ფხვნილი გამოყენებული იქნა ღორის ღვიძლის პაშტეტის და პასტების რეცეპტურებში /63, 64, 65/, ხურმის ნაყინი და რძეპროდუქტები /66, 67/, ძმარი /68/, ღვინო /69/ და ხურმის სანელებელი /58, 59, 60/. ხურმის მწკლარტე ჯიშები შეიცავენ 1-2% ხსნად ტანინებს და გააჩნიათ ძლიერი მწკლარტე გემო. co2-ით ან ეთანოლით ანაერობული დამუშავება ზრდის აცეტილალდეჰიდის შემცველობას და აქრობს მწკლარტე თვისებებს. ფიქრობენ /75/, რომ ხურმის პოლიფენოლები მონაწილეობენ დიაბეტის გართულების, ათეროსკლეროზის, სიმსივნური, მეტასტაზირების, ანთებით, ოსტეოპოროზის, კანის დაბერების პროცესებში. სამკურნალო მიზნით შექმნეს კაფსულები, რომელსაც ცუდი გემური თვისებები გააჩნდა, ამის გადასაფარად კაპსულირების პროცესებში გამოიყენეს ციტრუსის არომატიზატორები (ციტრალი), რათა კაპსულის გემური თვისებები გაეუმჯობესებინათ. აღსანიშნავია, რომ ფენოლურ ნაერთებს გადამუშავების პროცესში უყალიბდებათ ცუდი გემო და არომატი, წამლის მძაფრი გემო. პრეპარატის მიღების პროცესი ხდებოდა შემდეგნაირად: დაუმწიფებელ მწკლარტე ხურმას გააცალეს კანი, რბილიბი დააბლენდერეს. შემდეგ ჩაუტარეს ჰომოგენიზირება და გააზავეს წყლით 3 ლ-მდე. ხსნარს დაუმატეს 7ლ მეთანოლი და დააყოვნეს ერთი კვირა ბნელ ადგილას. მიზანი იყო დაუწმენდელი ექსტრაქტების მიღება. დაწმენდა გაუკეთდა ვაკუუმ ფილტრაციით ნუტჩ-ფილტრზე და ჩაუტარდა კონცენტრირება ვაკუუმით. ექსტრაქტებიდან ბიოაქტიური ნივთიერებების გამოყოფა მოახდინეს ჰექსანით, შემდეგ 1-ბუთანოლით. ექსტრაგენტების 1-ბუთანოლიდან გამოყოფა განხორციელდა განმეორებითი ქრომატოგრაფიით სილიკაგელით და გელ-ფილტრაციით. მიღებული იქნა 12 კომპონენტი /73/. ქართველმა მეცნიერებმა /76/ ხურმის ნაყოფიდან გამოყვეს პოლიფენოლების ჯამი, რომელიც წარმოადგენს თეთრი ფერის ამორფულ ფხვნილს და გააჩნია გამოხატული მწკლარტე გემო. ამ ფხვნილის ფიზიკო-ქიმიური მაჩვენებლები აჩვენებს, რომ მათ გააჩნიათ ლეიკოანტოციანური თვისებები, ანუ ხურმის პოლიფენოლების ძირითადი ნაწილი ლეიკოანტოციანებია. ამ ლეიკოანტოციანებიდან გამოყოფილი იქნა დელფინიდინი (ძირითადი ნაწილი) და ციანიდინი. ლეიკოანტოციანების პარალელურად პოლიფენოლების კომპლექსში აღმოჩენილია გალის მჟავა და კატექინური ბუნების ნივთიერებები. აღნიშნული მიუთითებს იმას, რომ მწკლარტე მთრმთიმლავი ნივთიერებები (პოლიფენოლები) p ვიტამინური აქტიურობისაა, რაც დადებითი მაჩვენებელია და განსაზღვრავს მის მაღალ ბიოლოგიურ ღირებულებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 199 მსოფლიო მეცნიერები ბევრი მიმართულებით მუშაობენ რათა მიიღონ მომხმარებლისათვის მისაღები პროდუქცია. შედარებით გავრცელებული ფორმა ხურმის პროდუქტისა არის მშრალი ხურმა, რომელიც მიიღება ბუნებრივი შრობის შედეგად. ამ დროს ტექნოლოგიებში გათვალისწინებულია წინასწარი დამუშავების პროცესები. ხელოვნური შრობის გამოყენება ნაკლებად გამოიყენება, რადგან მშრალი პროდუქტის მიღებას ჭირდება ხანგძლივი შრობა, რადგან პროცესის დაჩქარება იწვევს ზედაპირის გამაგრებას და პროდუქტი კარგავს სასაქონლო ღირებულებას. დროისა და ენერგოდანახარჯების გამო პრაქტიკოსები მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ ხურმის ხელოვნურ შრობას. კარგი შედეგები ვერ აჩვენა ჩიპსებისა და ჩხირების წარმოებამაც. სასაქონლო სახე მომხმარებლისათვის მიუღებელი არის. შედარებით კარგი შედეგები იქნა მიღწეული ხურმის სუბლიმაციური შრობისას /70/. ამ მეთოდის გამოყენებისას კარგად ნარჩუნდება ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთები. გასათვალისწინებელია, რომ ეს მეთოდი ძალიან შრომატევადია და მაღალია ენერგოხარჯები, რაც ღირებულებას ზრდის /71/. ამავდროულად სუბლიმაციის წინ აუცილებელია სიმწლარტის (ხსნადი ტანინების) მოცილება რომელიმე მეთოდით, რადგან მიღებულ ნიმუშებს აქვთ მაღალი სიმლაშე /72/. მსოფლიო პრაქტიკის გათვალისწინებით ჩვენი სამეცნიერო ჯგუფის მიერაც ჩატარებული იქნა მრავალმხრივი ექსპერიმენტები შაქრის სიროფის, ეთილენის და ეთილენის ორთქლის, კირის რძით, ელექტრული დენის, ფერმენტული პრეპარატების, პექტინოვანი ხსნარების გამოყენებით. შედარებით დადებითი მაჩვენებლები და სიმწკლარტის მოცილება მოხერხდა ეთილენში და ეთილენის ორთქლში ნაყოფების დამუშავებისას და შემდგომი დაყოვნებისას სიროფებში, აგრეთვე შედეგი გამოიღო კირის რძეში და პექტინის 2% ხსნარში დამუშავებამ და შემდგომ სიროფში დაყოვნებამ. ექსპერიმენტები ცხადყოფს, რომ სიმწკლარტე გამოწვეულია თავისუფალი პოლიფენოლებით, ამიტომ პროდუქტთა წარმოებისას უნდა მოხდეს თავისუფალი პოლიფენოლების მოცილება ან შეკავშირება. აქვე გასათვალისწინებელია ისიც, რომ შეკავშირებული (ადსორბირებული) პოლიფენოლები მაღალ ტემპერატურაზე (750c-ზე ზევით) განიცდიან დესორბციას და მწკლარტე გემო კვლავ აღდგება. მხოლოდ ეთილენში დამუშავებისას წარმოიქმნება მყარი შეკავშირებული ნივთიერებები და მწარე გემო არ აღდგება. ექსპერიმენტების შედეგად შემუშავებული იქნა 30-მდე დასახელების პროდუქტების წარმოების სქემები (ხურმის ნატურალური და სხვა ხილის წვენებთან კუპაჟირებული წვენები, სიროფები, ჯემები, კონფიტიური, პიურესმაგვარი კომპოზიციები, კონცენტრატები, ფხვნილები, ალკოჰოლური სასმელები, საკონდიტრო საჩურთები). სამწუხაროდ ეკონომიური კრიზისის ზეგავლენით იძულებული გავხდით პროექტები შეგვეჩერებინა და დაგვეკონსერვებინა მთელი 30 წლით. მაგრამ დადგა დრო, რომ ამ მიმართულებით კვლევითი სამუშაოები აღდგეს და გაგრძელდეს. მიზანშეწონილად მიგვაჩნია ჩვენი მიღწევები ხელმისაწვდომი გახდეს ამ სფეროთი დაინტერესებული მეცნიერებისა და პრაქტიკოსებისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 200 ჩვენს მიერ ჩატარებული სამუშაოებიდან აღსანიშნავია ხურმის ექსტრაქტის კონცენტრატები 30, 45 და 65%-იანი მშრალი ნივთიერებების კონცენტრაციით. პროცესებში გამოყენებულია თერმული დამუშავების, გამოწნეხის და კონცენტრირების მეთოდები /79/. კონცენტრატები გამოირჩევიან კარგი შენახვისუნარიანობით, შემცველი ნივთიერებების მდგრადობით. მათი გამოყენება შესაძლებელია სხვადასხვა სფეროში /80, 81, 82/. აგრეთვე ჩვენს მიერ კონცენტრატის საფუძველზე შემუშავებული იქნა მაგარი ალკოჰოლური სასმელი (რომის ტიპის), რომელშიც მაღალია ფლავანოიდების შემცველობა და დადებითად მოქმედებს გულსისხლძარღვთა სისტემაზე /83/, აგრეთვე ბავშვთა კვების კონცენტრირებული პროფილაქტიკური პროდუქტი /84/. კონცენტრატები ჩვენს მიერ გამოყენებული იქნა სხვადასხვა კომპოზიციებში, მათ საფუძველზე დამზადებული იქნა მაღალი გემური თვისებების პროდუქტები, რომელთაც გასდევს კაკაოსმაგვარი გემო. ტექნოლოგია გამორჩეულია იმითაც, რომ ითვალისწინებს უნარჩენო გადამუშავებას, კერძოდ კონცენტრატების წარმოების პროცესში წარმოქმნილი ნარჩენები გამოყენებული იქნა ხურმის ფქვილის წარმოებაში. კონცენტრატების მიღება განხორციელდა ღია ქვაბში და ვაკუუმის პირობებში. აღსანიშნავია, რომ კონცენტრატების დამზადების პროცესში გამოიყენება ხურმის ექსტრაქტები, რომლებიც მიიღება წყლით ექსტრაქციის შედეგად საექსტრაქციო ბატარეებში. იყო მცდელობა საკონცენტრაციო ხსნარები მიღებულიყო გამოწნეხის მეთოდით, მაგრამ შედეგები ვერ იქნა მიღებული, რადგან ამ მეთოდის გამოყენებისას წვენის გამოსავალი იყო დაბალი, რაც იწვევდა ნედლეულის მაღალ ხარჯს. წყლით თერმული ზემოქმედების შედეგად ხურმის დაქუცმაცებული მასა განიცდის კუაგულაციის მსგავს პროცესს. მყარი მასა ცალკევდება მასისაგან და ამის შემდგომ გაადვილებულია გამოწნეხისა და ექსტრაქციის პროცესებიც. ჩვენს შემთხვევებში კონცენტრირებისათვის გამოიყენებოდა 5-8% ექსტრაქტები. როგორც ანალიზი გვიჩვენებს ჩვენი შედეგები თანხვედრაშია უცხოელი წამყვანი მეცნიერების შედეგებთან. შედეგები ადასტურებს ხურმისა და მისგან დამზადებული პროდუქტების მაღალ კვებით და ბიოლოგიურ ღირებულებას და მისი გამოყენება მიზანშეწონილია მაღალი გემოვნური პროდუქტების საწარმოოდ, აგრეთვე მიზანშეწონილია ცალკეული პროდუქტების ჩართვა პროფილაქტილურ-სამკურნალო და ბავშვთა კვების პროდუქტების რეცეპტურებში. დასკვნა ხურმის პროდუქციის კვლევების საფუძველზე შეიძლება გაკეთდეს შემდეგი დასკვნები: ხურმა თავისი თავისი მორფოლოგიური მაჩვენებლებით, კვებითი და ბიოლოგიური ღირებულებით ძალიან საყურადღებო ნაყოფია. ის მაღალი მსხმოიარობით საჰექტარო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 201 მოსავლიანობა 40 ტონამდე), მაღალი ყინვა გამძლეობით (ტემპერატურული მინიმუმი 20 250c), ნიადაგებისადმი მაღალი შემგუებლობით, დაავადებების მიმართ მდგრადობით, მოვლის დაბალი დანახარჯებით გამოირჩევა; დადებითი მახასიათებლების მიუხედავად ხურმის ნაყოფზე მოთხოვნილება დაბალია ყველა ქვეყანაში (მსოფლიო წარმოება შეადგენს 5 მლნ. ტონას და ხილის მსოფლიო წარმოების მოცულობაში ხურმის წილი 0,75%-ია); ხურმაზე დაბალი მოთხოვნილება განპირობებულია ნაყოფების დაბალი შენახვის უნარიანობით, ტრანსპორტაბელობით და მაღალი სიმწკლარტის გამო; ხურმის კვებითი ღირებულება არ ჩამოუვარდება მაღალი მოთხოვნილების ხილის (ლეღვი, ყურძენი, ვაშლის ზოგიერთი ჯიშები, ციტრუსები) ჯიშებს; ხურმის ბიოლოგიური ღირებულება მაღალია მასში შემავალი ბიოფლავანოიდების (ფენოლური ნაერთები) გამო, თუმცა ეს ნივთიერებები აუარესებენ გემურ ღირებულებას. ფენოლური ნაერთების ანტიოქსიდანტური თვისებები (რეაქცია თავისუფალ რადიკალებზე და მეტალების, მათ შორის მძიმე მეტალების ხელატირება), რომელიც ხელს უწყობს ორგანიზმიდან ტოქსიკური ელემენტების გამოდევნას და განსაზღვრავს მის რადიოპროტექტორულ თვისებებს. ამიტომაც ეს ნივთიერებები გამოიყენება ტრადიციულ მედიცინაში და იყენებენ სიმსივნური დაავადებების (კიბო) და გულსისხლძარღვთა პათოლოგიების სამკურნალოდ. დამატებით ფენოლურ ნაერთებს ახასიათებს სხვა მნიშვნელოვანი თვისებები, როგორებიცაა ანტიატეროგენული, სიმსივნის საწინააღმდეგო და ანთების საწინააღმდეგო თვისებები. ის გამოიყენება ტრადიციულ ჩინურ მედიცინაში (ჰიპერტონია, სისხლჩაქცევა, სხეულის ტემპერატურის შენარჩუნება, ჟანგვითი პროცესების შენარჩუნება, დიაბეტი, ათეროსკლეროზი). ის ასევე გამოიყენება ფილტვებისა და კუჭნაწლავის პროფილაქტიკური მკურნალობისათვის, ყელის ტკივილის, სარძევე ჯირკვლების პრობლემების და უძილობის დროს. ფენოლური ნაერთები მოცემულია ეპიგალოკატექინების, ეპიკატექინების, კატექინეიბს, ქლოროგენურ მჟავას, გალის მჟავას და კოფეინის მჟავას სახით. ხურმაში ფენოლების საერთო რაოდენობა შეადგინს 170მგ/100გრ, ყურძენში 100მგ/100გრ, ვაშლში 40მგ/100გრ, პომიდორში 20მგ/100გრ; ხურმის ფენოლური ნაერთები 20-ჯერ უფრო ეფექტურია ვიდრე კლასიკური ანტიოქსიდანტი ვიტამინი e; ხურმის გემური თვისებების გაუმჯობესება დამოკიდებულია მასში შემავალი ფლავანური ნაერთების (მწკლარტე ნივთიერებების) შემცირებაზე ან გადაფარვაზე; ხურმაზე მოთხოვნილების გაზრდა დამოკიდებულია ახალი მომხმარებლისათვის მისაღები ტექნოლოგიების და რეცეპტურების შემუშავებაზე; მიზანშეწონილია ხურმისა გადამუშავებისას გამოყენებული იქნას უნარჩენო ტექნოლოგიები; მიზანშეწონილია განვითარდეს ხურმის ნახევარფაბრიკატების (კონცენტრატებისა და ფხვნილების) წარმოება, რაც გაზრდის სეზონის პერიოდებს და მოთხოვნილების ხარისხს; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 202 მიზანშეწონილია ხურმის კუპაჟირებული მაღალგემოვნური პროდუქტების წარმოება, სადაც გადაფარულია მწკლარტე გემო და შენარჩუნებულია ბიოლოგიური ღირებულება; ტექნოლოგიური პროცესების დახვეწით და გემოვნური ღირებულებების გაუმჯობესებით მოხერხდება ხურმის პროდუქტებზე მოთხოვნილების გაზრდა, რაც ხელს შეუწყობს წარმოების მასშტაბების გაფართოებას. consumer value of subtropical persimmon and prospects for production expansion avtandil tsintskiladze1; merab ardzenadze2, nunu kutaladze3, dodo abuladze4 1batumi shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies. doctor of technical sciences 2batumi shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies. doctor of technical sciences 3 batumi shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies. doctor of doctor of agricultural sciences 4 batumi shota rustaveli state university, institute of agrarian and membrane technologies. researcher abstract the article is of a review nature. the morphological characteristics and biochemical indicators of persimmon fruits, and the advantages of the plant concerning other fruits are investigated and presented. studies show that persimmon has a high nutritional value, but the degree of demand and the scale of production are reduced by the high content of tannic substances (flavonoids). the high content of free flavonoids worsens the taste properties. it should be noted here that flavonoids have a high biological and medicinal value, and their content in persimmon is several times higher than in other fruits. a review analysis has shown that the removal of free flavonoids improves gustatory quality, but decreases medicinal/biological value. the technological processes should be focused not on the removal of flavonoids, but on covering them, taking into account various taste additives. it is recommended to use supplements of dairy products to cover the milk and increase its nutritional and biological value. by simplifying the technology of processing persimmon and improving the taste qualities, it will be possible to increase the degree of demand for persimmon, which in turn will lead to an increase in the scale of production. an efficient technology of persimmon processing and the production of intermediate semi-finished products (concentrates and powders) is recommended, which will increase the duration of the persimmon season. keywords: persimmon, persimmon products, persimmon processing the present article is of a review nature and its purpose was to investigate the feasibility and prospects of expanding the production of oriental persimmon in georgia based on the study of the achievements of georgia and the world. in this direction, our scientific team worked from 1985 to 2000, but due to the termination of project funding, the work was stopped and closed down. now the means to restore and continue the persimmon project have been found, which allows us to continue georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 203 scientific practical measures to increase the consumption of persimmon and create the basis for expanding production. subtropical persimmon is one of the important products for georgian agriculture. it is characterized by high yield, nutritional value, high adaptability to natural conditions and durability, and low production costs. despite these advantages, its spreading is low compared to other fruit trees. our studies show that the fruit is mainly used in a raw state. a small percentage of the total volume of produce is used in the production of dried fruit and an even smaller amount is processed for alcoholic beverages. many of our scientists tried to solve the problem of increasing production volumes through the development of technological processing, but the problem could not be solved due to the influence of objective or subjective factors. according to the statistics of 2022 [85], georgia produces 15.4 thousand tons of persimmon, which is about 0.3% of the world's production volume, although this plant is of great importance for the georgian economy. georgia supplied raw persimmon fruits and dried fruits to the closed space of the former soviet union. today, this market is open and there is quite a strong competition for this space. for these markets not to be lost for the georgian economy, it is necessary to offer to the markets higher quality and competitive products. three types of persimmon plants [86] are widespread and are of practical importance in georgia: virginia (common), caucasian and oriental (subtropical) persimmon. the first two are used as a rootstock and the third one is for fruit. the fruit persimmon varieties were brought to georgia from italy (mainly japanese varieties) in 1888-1889. they are well adapted to the natural conditions of georgia and, unlike citruses, today can be found in all regions of georgia. the yield per hectare is up to 40 tons. more than 100 varieties of persimmons are common in georgia. they are divided according to ripening: early ripening (end of october beginning of november): tsuru-no-ko, gosho-gaki, tanenashi, nitari, xx century, mino-tsuru, seedless; mid-ripening (in november) hyakume, tsurugaki, hachiya, kuro-kuma, zenji-mari, gosho, fuyu; and the late-ripening varieties (late november december) tsuru, jiro, tomopani, chinebuli, takura, gail, yemon, kiara, dai-dai-maru, aizu mishirazu [76]. persimmons are divided according to the degree of astringency: the astringent persimmons hachya, tanenashi, gosho, tamopani, seedless, early, soyo, aizu mishirazu, yemon, kostata; nonastringent chinebuli, xx century, fuyu; variable (their astringency depends on a pollinator) hyakume, gosho-gaki, zenji-maru, tsuru-noko, gail, maru, kuro-kuma, teidelmon [76]. the following varieties are distinguished by relatively large fruits, mm3: hachya 234.8, hyakume 176.8, tomopani big 224.1, chinebuli 166.5, gosho-gaki 161.0, seedless 137.3; the following varieties have smaller fruits, mm3: zenji maru 107.0, aizu mishirazu 99.7 [76]. persimmon originates from north china [74]. it was brought to japan during the nara period (710 794). 800 to 1000 varieties of persimmons are there [73]. persimmon is a common product in the countries of its traditional production: china, south korea, and japan [3]. recently [4] its popularity georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 204 has increased in such countries as brazil, spain, italy, and portugal. china is the largest producer of persimmon (3.03 million tons), followed by spain (400,000 tons), south korea (300,000 tons), japan (225,000 tons), and brazil (182,000 tons). the areas of persimmon plantations are also increasing in portugal. in total, the world volume of persimmon production is up to 5 million tons, which is 0.75% of the world's fruit production. persimmon is a seasonal product; it is available within a very short period of the year. it can be bought in europe in late autumn and early winter (september december) [5,6]. the caucasus is also considered the homeland of persimmon. the caucasian persimmon species are common here. about 190 species and up to 100 varieties can be found in georgia. some of them are fruit-bearing, and some are used as valuable timber. the varieties of fruit-bearing plants are mainly imported from japan, some varieties are bred locally. persimmons are harvested in the period from october to december [76]. many studies have been conducted on persimmon. according to the research of some authors, the fruit contains 80.3% water, 0.58% proteins, 0.19% fats, 18.6% carbohydrates, and some minerals (calcium, potassium, magnesium, sodium, iron, zinc, copper, manganese, phosphorus, selenium), 1.48 g of cellulose and 7.5 mg of ascorbic acid [21,22]. the nutritional and biological value of persimmons is described in detail in the scientific source [2], according to which the recommended daily norm of persimmons is 100-150 g [23]. the contribution of georgian scientists to the study of persimmon fruit is great. fundamental studies were conducted in this direction in the 70s of the last century. the biochemical parameters of 27 types of persimmon fruits were studied [76]. data show that persimmon is a product of high nutritional value. the content of dry matter varies from 14.1 to 22.4%. among them, sugars are given in the form of glucose-fructose and the content varies from 14.2 to 20.5%. persimmon contains sucrose in a very small amount from 0.2 to 2.4%. the content of pectin is high from 0.5 to 2.1% (mainly protopectin). persimmon is characterized by low acidity from 0.004 to 0.17%. the content of polyphenols, which varies between 0.06 and 2.35%, is particularly noteworthy. the feeling of astringency depends on their content. researches show that this indicator determines the degree of demand in the market. the demand for non-astringent persimmons is relatively high. it should be noted here that the content of polyphenols determines the resistance of persimmon fruits to various phytopathogenic microorganisms. the content of vitamin c in persimmon fruits is lower compared to citrus fruits (7.4 26.6 mg%). although the fruits are yellowish, the content of carotenoids in persimmon is relatively low: 0.033 0.38 mg%). it seems that the yellow color is determined by lycopene, which content is 10-20 times more than that of carotin [76]. hosseininejad, gonzalez, and hernando in their research [55] on the topic "production of food products and ingredients at the expense of increasing the value of by-products of agro-industrial processing" state that persimmon is rich in nutritional and bioactive substances. however, due to the influence of perishability, low storage capacity, low transportability, and other factors, it is characterized by high losses. therefore, they aimed their research in the direction of developing georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 205 technologies for persimmons, which take into account the management of valuable waste and the production of new types of products. article [1, 2] mentions that the phytochemical profile of persimmon consists of carotenoids, anthocyanins, organic acids, and phenolic compounds, which determine its biological value. these substances improve human health and reduce cardiovascular, tumors, diabetes, and obesity diseases. in the conditions of the global food crisis, it is advisable to include persimmon products in the diet. also, the use of persimmons to obtain various products (biofuel, natural dyes, growth regulators, biodegradable polymers, antimicrobial drugs, and emulsifiers) should be expanded. the waste-free production is to be developed. nutrients are more abundant in the peel than in the pulp [7], although it is usually wasted during raw consumption and dried fruit production. dried fruit production is widely used in china and japan and it is used in many culinary recipes [8]. persimmon is widely used in traditional chinese medicine (hypertension, hemorrhage, maintenance of body temperature, maintenance of oxidative processes, diabetes, atherosclerosis) [9, 10, 11]. it is also used for preventive treatment of the lungs and gastrointestinal tract, sore throat, problems of mammary glands, and insomnia [12, 13]. according to some studies, persimmon has an anti-tumor effect [14,15], protects against dyslipidemia [16], and promotes anti-hypercholesterolemic, antioxidant, and anti-diabetic effects [17,18,19]. these properties are directly related to persimmon antioxidants, vitamins, phenolic compounds, and carotenoids [13,20]. if we compare the biological and nutritional value of subtropical persimmon with other fruits common in georgia, we will see that its indicators are in no way inferior to the indicators of the nutritional value of any fruit of high nutritional value (figs, grapes, some varieties of apples), and it has a much higher nutritional value than citrus fruits. the analysis of the results of our studies demonstrates that if technological problems are solved, persimmon can become a highly profitable raw material and bring significant income to the economy. it should be noted that the plant is highly frost-resistant (minimum temperature is -20oc, compared to citrus minimum temperature -3 -7oc), high-yielding and low-cost. the mentioned situation needs to be corrected and to solve this problem, it is necessary to work in the direction of selective and technological improvement. the phenolic compounds of persimmons are the most noteworthy. on the one hand, they determine its high biological value, and on the other hand, they worsen the taste qualities, which, in our opinion, greatly reduces the demand for this fruit. that is why scientists and practitioners are trying to find ways to reduce phenolic compounds. currently, fruit processing is practiced (in ethylene, co2, 2% pectin solution, enzyme preparations, syrups, etc.), which complicates technological processes and increases processing costs and time. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 206 it is worth noting that the removal of phenolic compounds from persimmon improves the taste properties, but deteriorates the biological value. the antioxidant properties of phenolic compounds (reaction to free radicals and complexing of metals, including heavy metals) are to be noted, which help remove toxic elements from the body and determine their radioprotective properties [24,25,26]. that is why these substances are used in traditional medicine [27, 28] and are used to treat tumorous diseases (cancer) and cardiovascular pathologies. additionally, phenolic compounds have been shown to have other important properties, such as anti-atherogenic, anti-tumor, and anti-inflammatory properties. the scientists chen, fan, and their colleagues have made interesting analyzes [29]. as a result of research, it was determined that persimmon contains epigallocatechins, epicatechins, catechins, chlorogenic acid, gallic acid, and caffeic acid. according to their comparison, the total amount of phenols in persimmons was 170 mg/100 g, in grapes 100 mg/100 g, in apples 40 mg/100 g, in tomatoes 20 mg/100 g [29, 30]. condensable tannins (i.e., proanthocyanidins) that determine the tannic taste of persimmons are located in the vacuoles of specific cells. they are called "tannin cells", they are responsible for dryness, i.e. the feeling of dryness and astringency, i.e. coagulation of oral proteins [31]. alongside ripening, the tannin content decreases and the risk of astringent taste in bitter persimmons also decreases [32]. the reduction of astringent taste depends not only on the reduction of tannin but also on the transition of soluble tannins to insoluble form [33]. it should also be noted that with ripening, a significant amount of soluble tannins remains in the astringent persimmon varieties [34]. oxidative stress diseases such as atherosclerosis, and inflammatory and cancerous diseases have increased greatly in today's conditions [35]. it is determined that phenolic compounds affect such diseases as cancer, atherosclerosis, cardiovascular diseases, hypertension, diabetes mellitus, ischemic/reperfusion injury, and neurodegenerative diseases (for example, parkinson's and alzheimer's diseases) [35]. the connection of active forms of oxygen with tumors and cardiovascular systems has been determined. antioxidants are considered to be a very promising tool for the treatment of these diseases. therefore, a fruit and vegetable diet rich in phenolic compounds (epigallocatechin, epicatechin, catechin, chlorogenic acid, gallic acid, caffeic acid), carotene, procyanidin, ascorbic acid reduces the risk of these serious diseases [29, 36, 37, 38]. the phenolic compounds of persimmon are 20 times more effective than the classic antioxidant vitamin e [39]. the strong antioxidant potential of phenolic acids has been confirmed by some authors [40,41]. in vivo and in vitro studies confirm that the chemical composition of persimmons affects and protects the body from free radicals and therefore prevents a person from some diseases [42, 43, 44, 45, 46]. the astringency of persimmons is determined by tannins, which are the products of condensation of epigallocatechin, epicatechin, and their galloyl compounds. during the ripening process, acetaldehyde is formed in the persimmon fruit and cross-links with water-soluble tannins and insoluble tannin polymers are formed, which reduces astringency. in addition, in the process of ripening, water-soluble tannin is affected by oxidative polymerization processes, in which the enzyme georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 207 polyphenol oxidase participates, and tannin becomes an insoluble polymer, which reduces astringency and increases the sweetness index. studies in this direction were also conducted in georgia in the 50s-70s of the last century by the scientists nizharadze, fishman, and other colleagues [76, 77, 78]. according to them, the astringent taste of persimmons is related to the content of tannic substances (polyphenols). indeed, the content of polyphenols in the astringent varieties (hachya, tanenashi) ranges from 1.84-1.87%, and in the nonastringent varieties (chinebuli, xx century) within the range of 0.25-0.48%. it is very noteworthy that the composition of the tannic substances contained in the varieties of persimmons changes with ripening. for example, free and bound tannic substances in persimmon hachya change with ripening as follows, %: green fruit: free 0.83%, bound 0.28%; fruits of technical maturity: free 0.38%, bound 0.67%; ripe fruit: free 0%, bound 1.05% [76]. the tannic substances in other types of persimmon fruits change with the same regularity. in the process of heat treatment, the astringent taste of persimmons is restored, i.e. in this process, the bound astringent substances are broken down into free astringent substances, which restores the astringent taste. therefore, to neutralize the astringency, attention should be paid to the processes of removing or covering the free tannins. world research of the last period was mainly aimed at determining the biophysiological functions of persimmons. it included studies of antioxidant, hypolipidemic, atherosclerosis prevention, antitumor, and antiviral activity [55,56]. in the conditions of food shortage, recycling waste (skin, seeds, unused pulp) has become urgent to facilitate their consumption. it also helps to solve logistical and economic problems [57, 58, 59, 60]. recycling of waste (by-products) meets the goal of sustainable development, which is provided by the un's 2030 agenda for sustainable development [61]. the globalization of fruit and vegetable markets has led to overproduction and the production of potentially valuable waste. global measures of nature protection force industries to reduce waste, as it negatively affects nature. due to this, the demand for waste reduction and waste-free technologies is increasing. demands for measures to improve the health of residents are increasing. such products as biologically active additives, functional purpose products appeared on the markets. they are mainly produced based on waste [47]. lucas gonzález and his colleagues presented persimmon flour, which was obtained from persimmon juice residues (marc). studies have established persimmon flour's chelating activity against iron ions, antioxidant activity, and activity against radicals. based on the research, recommendations have been made regarding the inclusion of persimmon flour in food products to fill the deficiency of biologically active substances [48]. tests were conducted on flour products, milk products, pastes, and others [49, 50, 51, 52]. savabe and his colleagues in their studies [73] claim that 100-400 kg of persimmons is lost during the ripening process on an area of 1000 m2. in terms of total areas, it is a very large unused resource, which is suitable for use in the nutrition of elderly people due to the bioactive substances contained in it. they isolated and identified 12 components from unripe persimmons. it was found that these substances are characterized by high bioactivity and are important in the nutrition of the elderly. the high activity of catechin and its polymeric form procyanidin was determined. it was also determined that the persimmon extract at a concentration of 500 mg/l could not cause antimicrobial effects. based georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 208 on these studies, they have developed a technological process for the microencapsulation of active substances and think to conduct clinical trials in the future. the obtained results prove the high potential of unripe persimmon extracts for the preventive treatment of the elderly and are an important resource for nutrition. article [53] describes the production of persimmon juices. astringency is named as a factor hindering sales. tests were conducted so that the astringency did not increase. after heat treatment (up to the coagulation temperature), they squeeze it and add water, citric acid, and the enzyme "amylase xml" to the obtained juice. it was found that amylase in the amount of 0.005% of the mass of fruits stops the increase of astringency. adding other substances did not give positive results. masood sadiq butt and his colleagues in article [54] describe that human nutrition is related to health, therefore it is appropriate to create functional products (products with defined properties) that have a positive effect on health. one of the important products is persimmon; the flavonoids contained in it have a positive effect on such diseases as cardiovascular diseases, oxidative stress, diabetes, and others. persimmons are mainly used raw, but in recent years new types of industrial products such as juices, jams, and dehydrated fruits have been produced. astringent persimmons are sold in traditional countries such as china, korea, and japan [62]. persimmon powder has been used in recipes for pork liver pate and pastes [63, 64, 65], persimmon ice cream and dairy products [66, 67], vinegar [68 ], wine [69] and persimmon spice [58, 59, 60]. the astringent persimmon varieties contain 1-2% soluble tannins and have a strong astringent flavor. anaerobic treatment with co2 or ethanol increases the acetyl aldehyde content and removes the astringent properties. it is believed [75/ that persimmon polyphenols are involved in processes of diabetes, atherosclerosis, cancer, metastasis, inflammation, osteoporosis, and skin aging. for medicinal purposes, capsules have been created that have bad taste properties, to cover this, citrus flavors (citral) were used in the encapsulation process to improve the taste properties of the capsule. it is worth noting that phenolic compounds develop a bad taste and aroma during the processing process, a strong taste of medicine. the process of obtaining the preparation was as follows: unripe astringent persimmons were peeled, and pulp was blended. then it was homogenized and diluted with water to 3 liters. 7 liters of methanol were added to the solution and left for a week in a dark place. the aim was to obtain crude extract. the extract was purified by vacuum filtration on a nutsche filter and concentrated in a vacuum. bioactive substances were separated from the extracts with hexane, then with 1-butanol. extractants were separated from 1-butanol by repeated chromatography on silica gel and gel filtration. 12 components have been obtained [73]. georgian scientists [76] isolated the sum of polyphenols from the persimmon fruit, which is a white amorphous powder and has a pronounced astringent taste. the physicochemical indicators of this powder show that they have leucoanthocyanin properties, that is, the main part of persimmon polyphenols is leucoanthocyanins. delphinidin (main part) and cyanidin were isolated from these georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 209 leucoanthocyanins. along with leucoanthocyanins, gallic acid, and catechin substances were found in the complex of polyphenols. this indicates that the black tannic substances (polyphenols) have vitamin p activity, which is a positive indicator and determines its high biological value. world scientists are working in many directions to get products acceptable to consumers. a relatively common form of persimmon product is dry persimmon, which is obtained as a result of natural drying. at this time, pre-treatment processes are envisaged in technologies. the use of artificial drying is less used because obtaining a dry product requires a long drying time because speeding up the process leads to hardening of the surface and the product loses its commodity value. due to the time and energy costs, practitioners do not consider the artificial drying of persimmon to be advisable. the production of chips and sticks did not show good results either. the marketable appearance of the product is unacceptable to the consumer. relatively good results were achieved during sublimation drying of persimmons [70]. when using this method, biologically active compounds are well preserved. it should be taken into account that this method is very labor-consuming and the energy costs are high, which increases the cost [71]. at the same time, before sublimation, it is necessary to remove astringency (soluble tannins) by some method, because the obtained samples have high salinity [72]. taking into account world practice, our scientific group also conducted multifaceted experiments using sugar syrup, ethylene and ethylene vapor, lime milk, electric current, enzyme preparations, and pectin solutions. relatively positive results and removal of astringency were achieved by treating fruits in ethylene and ethylene vapor and subsequent soaking in syrups, and treatment in lime milk and 2% pectin solution and subsequent soaking in syrup. experiments show that astringency is caused by free polyphenols, so free polyphenols must be removed or bound during product manufacturing. it should also be taken into account that bound (adsorbed) polyphenols undergo desorption at high temperatures (above 75oc) and the astringent taste is restored. only when processed in ethylene, bound solid substances are formed and the bitter taste is not restored. the experiments resulted in production schemes of up to 30 named products were developed (juices of persimmon natural and combined with other fruit juices, syrups, jams, confiture, puree-like compositions, concentrates, powders, alcoholic beverages, confectionery fillings. unfortunately, due to the impact of the economic crisis, we were forced to stop the projects and close down them for 30 years. but the time has come for research work in this direction to be revived and continued. we consider it appropriate to make our achievements available to scientists and practitioners interested in this field. among the works carried out by us, persimmon extract concentrates with a concentration of 30, 45, and 65% dry matter are especially noteworthy. thermal treatment, pressing, and concentration methods are used in the processes [79]. concentrates are characterized by good storage capacity and stability of the contained substances. they can be used in various fields [80, 81, 82]. we also developed a strong alcoholic beverage (rum type) based on the concentrate, which has a high content of flavonoids and has a positive effect on the cardiovascular system [83], as well as a concentrated prophylactic product for child nutrition [84]. the concentrates have been used by us in various compositions, and products of high taste properties with a cocoa-like taste have been made on their basis. the technology georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 210 is distinguished by the fact that it takes into account efficient processing, in particular, the waste generated during the production of concentrates was used in the production of persimmon flour. the concentrates were made in an open pot and under vacuum conditions. it should be noted that persimmon extracts are used in the process of making concentrates, which are obtained as a result of extraction with water in extraction batteries. an attempt was made to obtain concentrated solutions by the pressing method, but the results were not obtained, because the juice yield was low when using this method, which led to a high discharge of raw materials. as a result of thermal exposure to water, the crushed persimmon mass undergoes a process similar to coagulation. the solid mass is separated from the mass, and after that, the pressing and extraction processes are also facilitated. in our cases, 58% extracts were used for concentration. as the analysis shows, our results are consistent with the results of leading foreign scientists. the results confirm the high nutritional and biological value of persimmons and products made from them, and their use is appropriate for the production of high-tasting products, as well as the inclusion of individual products in the recipes of prophylactic-therapeutic and baby food products. conclusions based on studies of persimmon products, the following conclusions can be made: persimmon is a very noteworthy fruit with its morphological indicators and nutritional and biological value. it is characterized by high yield (up to 40 tons per hectare), high frost resistance (minimum temperature -20 – 25oc), high adaptability to soils, resistance to diseases, low maintenance costs; despite the positive characteristics, the demand for persimmon fruit is low in all countries (the world production is 5 million tons and the share of persimmons in the volume of world fruit production is 0.75%); the low demand for persimmons is due to the low storage ability, transportability, and high moisture content of the fruits; the nutritional value of persimmons is not inferior to high-demand fruit varieties (figs, grapes, some varieties of apples, citrus fruits); the biological value of persimmon is high due to the bioflavonoids (phenolic compounds) contained in it, although these substances worsen the taste value. antioxidant properties of phenolic compounds (reaction to free radicals and complexing of metals, including heavy metals), which help remove toxic elements from the body and determine their radioprotective properties. that is why these substances are used in traditional medicine and are used to treat tumorous diseases (cancer) and cardiovascular pathologies. additionally, phenolic compounds have been shown to have other important properties, such as anti-atherogenic, anti-tumor, and anti-inflammatory properties. it is used in traditional chinese medicine (hypertension, hemorrhage, maintenance of body temperature, maintenance of oxidative processes, diabetes, atherosclerosis). it is also used as a preventive treatment for the lungs and gastrointestinal tract, for sore throats, problems of mammary glands, and for insomnia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 211 phenolic compounds are present in the form of epigallocatechin, epicatechins, catechins, chlorogenic acid, gallic acid, and caffeic acid. the total amount of phenols in persimmons is 170 mg/100 g, in grapes 100 mg/100 g, in apples 40 mg/100 g, in tomatoes 20 mg/100 g; phenolic compounds of persimmon are 20 times more effective than the classic antioxidant vitamin e; the improvement of the taste properties of persimmons depends on the reduction or covering of the flavonoid compounds (astringent substances) contained in it; increasing the demand for persimmons depends on the development of new technologies and recipes acceptable for consumers; it is advisable to use waste-free technologies when processing persimmons; it is advisable to develop the production of semi-finished products (concentrates and powders) of persimmon, which will increase the period of the season and the degree of demand; it is advisable to produce high-tasting persimmon products, where the astringent taste is covered and the biological value is preserved; by improving the technological processes and improving the taste values, it will be possible to increase the demand for persimmon products, which will help to expand the scale of production. გამოყენებული ლიტერატურა 1. astha sharma, anju k. dhiman, surekha attri, preethi ramachandran. studies on preparation and preservation of persimmon (diospyros kaki l.) pulp. first published: 05 february 2021. https://doi.org/10.1111/jfpp.15274 2. rosa direito, joão rocha, bruno sepodes, maria eduardo-figueira. from diospyros kaki l. (persimmon) phytochemical profile and health impact to new product. 20 september 2021 https://doi.org/10.3390/nu13093283 3. izuchi, r.; nakai, y.; takahashi, h.; ushiama, s.; okada, s.; misaka, t.; abe, k. hepatic gene expression of the insulin signaling pathway is altered by administration of persimmon peel extract: a dna microarray study using type 2 diabetic goto-kakizaki rats. j. agric. food chem. 2011, 59, 3320–3329 4. fao. food and agricultural organization of the united nations. 2017. available online: http://www.fao.org/faostat/en/#data. (accessed on 25 january 2021) 5. toplu, c.; kaplankiran, m.; demirkeser, t.h.; ozdemir, a.e.; candir, e.e.; yildiz, e. the performance of persimmon (diospyros kaki thumb.) cultivars under mediterranean coastal conditions in hatay, turkey. j. am. pomol. soc. 2009, 63, 33. https://ifst.onlinelibrary.wiley.com/action/dosearch?contribauthorraw=sharma%2c+astha https://ifst.onlinelibrary.wiley.com/action/dosearch?contribauthorraw=attri%2c+surekha https://ifst.onlinelibrary.wiley.com/action/dosearch?contribauthorraw=ramachandran%2c+preethi http://www.fao.org/faostat/en/#data georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 212 6. giordani, e. varietal assortment of persimmon in the countries of the mediterranean area and genetic improvement. in proceedings of the first mediterranean symposium on persimmon, faenza, italy, 23–24 november 2001; pp. 23–37. 7. gorinstein, s.; zachwieja, z.; folta, m.; barton, h.; piotrowicz, j.; zemser, m.; weisz, m.; trakhtenberg, s.; martin-belloso, o. comparative contents of dietary fiber, total phenolics, and minerals in persimmons and apples. j. agric. food chem. 2001, 49, 952–957. 8. de ancos, b.; gonzalez, e.; cano, m.p. effect of high-pressure treatment on the carotenoid composition and the radical scavenging activity of persimmon fruit purees. j. agric. food chem. 2000, 48, 3542–3548. 9. uchida, s.; ozaki, m.; akashi, t.; yamashita, k.; niwa, m.; taniyama, k. effects of (−)epigallocatechin-3-o-gallate (green tea tannin) on the life span of stroke-prone spontaneously hypertensive rats. clin. exp. pharmacol. physiol. suppl. 1995, 22, s302–s303. 10. hibino, g.; nadamoto, t.; fujisawa, f.; fushiki, t. regulation of the peripheral body temperature by foods: a temperature decrease induced by the japanese persimmon (kaki, diospyros kaki). biosci. biotechnol. biochem. 2003, 67, 23–28. 11. gu, h.f.; li, c.m.; xu, y.j.; hu, w.f.; chen, m.h.; wan, q.h. structural features and antioxidant activity of tannin from persimmon pulp. food res. int. 2008, 41, 208–217. 12. briand, c. the common persimmon (diospyros virginianal.): the history of an underutilized fruit tree (16th–19th centuries). huntia 2005, 12, 71–89. 13. chen, x.n.; fan, j.f.; yue, x.; wu, x.r.; li, l.t. radical scavenging activity and phenolic compounds in persimmon (diospyros kaki l. cv. mopan). j. food sci. 2008,73, c24–c28. 14. kawase, m.; motohashi, n.; satoh, k.; sakagami, h.; nakashima, h.; tani, s.; shirataki, y.; kurihara, t.; spengler, g.; wolfard, k.; et al. biological activity of persimmon (diospyros kaki) peel extracts.phytother. res. 2003, 17, 495–500. 15. direito, r.; lima, a.; rocha, j.; ferreira, r.b.; mota, j.; rebelo, p.; fernandes, a.; pinto, r.; alves, p.; bronze, r.; et al. dyospiros kaki phenolics inhibit colitis and colon cancer cell proliferation, but not gelatinase activities. j. nutr. biochem. 2017, 46, 100–108. 16. matsumoto, k.; watanabe, y.; ohya, m.a.; yokoyama, s. young persimmon fruits prevent the rise in plasma lipids in a diet-induced murine obesity model. biol. pharm. bull. 2006, 29, 2532–2535. 17. gorinstein, s.; kulasek, g.w.; bartnikowska, e.; leontowicz, m.; zemser, m.; morawiec, m.; trakhtenberg, s. the influence of persimmon peel and persimmon pulp on the lipid metabolism and antioxidant activity of rats fed cholesterol. j. nutr. biochem. 1998, 9, 223– 227. 18. esteban-muñoz, a.; sánchez-hernández, s.; samaniego-sánchez, c.; giménez-martínez, r.; olalla-herrera, m. differences in the phenolic profile by uplc coupled to high resolution mass spectrometry and antioxidant capacity of two diospyros kaki varieties. antioxidants 2021, 10, 31. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 213 19. lee, s.o.; chung, s.k.; lee, i.s. the antidiabetic effect of dietary persimmon (diospyros kaki l. cv. sangjudungsi) peel in streptozotocin-induced diabetic rats. j. food sci. 2006, 71, s293– s298. 20. grygorieva, o.; kucharska, a.z.; piórecki, n.; klymenko, s.; vergun, o.; brindza, j. antioxidant activities and phenolic compounds in fruits of various genotypes of american persimmon (diospyros virginiana l.). acta sci. pol. technol. aliment 2018, 17, 117–124. 21. ozen, a.; colak, a.; dincer, b.; guner, s. a diphenolase from persimmon fruits (diospyros kaki l., ebenaceae).food chem.2004,85, 431–437. 22. ercisli, s.; akbulut, m.; ozdemir, o.; sengul, m.; orhan, e. phenolic and antioxidant diversity among persimmon (diospyrus kaki l.) genotypes in turkey. int. j. food sci. nutr. 2008, 59, 477–482. 23. giordani, e.; doumett, s.; nin, s.; del bubba, m. selected primary and secondary metabolites in fresh persimmon (diospyros kaki thunb.): a review of analytical methods and current knowledge of fruit composition and health benefits. food res. int. 2011, 44, 1752–1767. 24. wollgast, j.; anklam, e. polyphenols in chocolate: is there a contribution to human health? food res. intern. 2000, 33, 449–459. 25. crozier, a.; jaganath, i.b.; clifford, m.n. dietary phenolics: chemistry, bioavailability and effects on health. nat. prod. rep. 2009, 26, 1001–1043. 26. direito, r.; rocha, j.; sepodes, b.; eduardo-figueira, m. phenolic compounds impact on rheumatoid arthritis, inflammatory bowel disease and microbiota modulation. pharmaceutics 2021, 13, 145. 27. gorinstein, s.; zemser, m.; weisz, m.; halevy, s.; deutsch, j.; tilus, k.; feintuch, d.; guerra, n.; fishman, m.; bartnikowska, e. fluorometric analysis of phenolics in persimmons. biosci. biotech. biochem. 1994, 58, 1087–1092. 28. rahman, i.; biswas, s.k.; kirkham, p.a. regulation of inflammation and redox signaling by dietary polyphenols. biochem. pharmacol. 2006, 72, 1439–1452. 29. chen, x.n.; fan, j.f.; yue, x.; wu, x.r.; li, l.t. radical scavenging activity and phenolic compounds in persimmon (diospyros kaki l. cv. mopan). j. food sci. 2008, 73, c24–c28. 30. gorinstein, s.; zachwieja, z.; folta, m.; barton, h.; piotrowicz, j.; zemser, m.; weisz, m.; trakhtenberg, s.; martin-belloso, o. comparative contents of dietary fiber, total phenolics, and minerals in persimmons and apples. j. agric. food chem. 2001, 49, 952–957. 31. taira, s. astringency in persimmon. in fruit analysis; springer: berlin/heidelberg, germany, 1995; pp. 97–110. 32. akagi, t.; suzuki, y.; ikegami, a.; kamitakahara, h.; takano, t.; nakatsubo, f.; yonemori, k. condensed tannin composition analysis in persimmon (diospyros kaki thunb.) fruit by acid catalysis in the presence of excess phloroglucinol. j. jpn. soc. hortic. sci. 2010, 79, 275– 281. 33. pei, x.; zhang, q.; guo, d.; luo, z. effectiveness of the ro2 marker for the identification of non-astringency trait in chinese pcna persimmon and its possible segregation ratio in hybrid f1 population. sci. hortic. 2013, 150, 227–231. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 214 34. yaqub, s.; farooq, u.; shafi, a.; akram, k.; murtaza, m.a.; kausar, t.; siddique, f. chemistry and functionality of bioactive compounds present in persimmon. j. chem. 2016, 2016, 1–13. 35. nordberg, j.; arner, e.s. reactive oxygen species, antioxidants, and the mammalian thioredoxin system. free. radic. biol. med. 2001, 31, 1287–1312. 36. daood, h.g.; biacs, p.; czinkotai, b.; hoschke, a. chromatographic investigation of carotenoids, sugars and organic-acids from diospyros-kaki fruits. food chem. 1992, 45, 151–155. 37. gu, h.f.; li, c.m.; xu, y.j.; hu, w.f.; chen, m.h.; wan, q.h. structural features and antioxidant activity of tannin from persimmon pulp. food res. int. 2008, 41, 208–217. 38. suzuki, t.; someya, s.; hu, f.; tanokura, m. comparative study of catechin compositions in five japanese persimmons (diospyros kaki). food chem. 2005, 93, 149–152. 39. uchida, s.; ohta, h.; niwa, m.; mori, a.; nonaka, g.; nishioka, i.; ozaki, m. prolongation of life span of stroke-prone spontaneously hypertensive rats (shrsp) ingesting persimmon tannin. chem. pharm. bull. 1990, 38, 1049–1052. 40. jung, s.t.; park, y.s.; zachwieja, z.; folta, m.; barton, h.; piotrowicz, j.; katrich, e.; trakhtenberg, s.; gorinstein, s. some essential phytochemicals and the antioxidant potential in fresh and dried persimmon.int. j. food sci. nutr. 2005, 56, 105–113. 41. park, y.; leontowicz, h.; leontowicz, m.; namiesnik, j.; jesion, i.; gorinstein, s. nutraceutical value of persimmon (diospyros kaki thunb.) and its influence on some indices of atherosclerosis in an experiment on rats fed cholesterol-containing diet. adv. hortic. sci. 2008, 22, 250–254. 42. direito, r.; lima, a.; rocha, j.; ferreira, r.b.; mota, j.; rebelo, p.; fernandes, a.; pinto, r.; alves, p.; bronze, r.; et al. dyospiros kaki phenolics inhibit colitis and colon cancer cell proliferation, but not gelatinase activities. j. nutr. biochem. 2017, 46, 100–108. 43. gorinstein, s.; kulasek, g.w.; bartnikowska, e.; leontowicz, m.; zemser, m.; morawiec, m.; trakhtenberg, s. the influence of persimmon peel and persimmon pulp on the lipid metabolism and antioxidant activity of rats fed cholesterol. j. nutr. biochem. 1998, 9, 223– 227 44. giordani, e.; doumett, s.; nin, s.; del bubba, m. selected primary and secondary metabolites in fresh persimmon (diospyros kaki thunb.): a review of analytical methods and current knowledge of fruit composition and health benefits. food res. int. 2011, 44, 1752–1767. 45. yoshimura, m.; mochizuki, a.; amakura, y. identification of phenolic constituents and inhibitory activity of persimmon calyx and shiteito against tumor cell proliferation. chem. pharm. bull. 2021, 69, 32–39. 46. guler, m.c.; tanyeli, a.; eraslan, e.; bozhuyuk, m.r.; akdemir, f.n.e.; toktay, e.; kurt, n.; guven, e.c.; ozkan, g. persimmon (diospyros kaki alleviates ethanol-induced gastric ulcer in rats/persimmon (diospyros kaki l.) sicanlarda etanol ile induklenen mide ulserini hafifletir. south. clin. istanb. eurasia (scie) 2021, 32, 1–8. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 215 47. rauf, a.; imran, m.; abu-izneid, t.; iahtisham ul, h.; patel, s.; pan, x.; naz, s.; sanches silva, a.; saeed, f.; rasul suleria, h.a. proanthocyanidins: a comprehensive review. biomed. pharmacother. 2019, 116, 108999 48. lucas-gonzález, r.; viuda-martos, m.; pérez álvarez, j.a.; fernández-lópez, j. changes in bioaccessibility, polyphenol profile and antioxidant potential of flours obtained from persimmon fruit (diospyros kaki) co-products during in vitro gastrointestinal digestion. food chem. 2018, 256, 252–258. 49. han, l.; qi, s.; lu, z.; li, l. effects of immature persimmon (diospyros kaki linn. f.) juice on the pasting, textural, sensory and color properties of rice noodles. j. texture stud 2012, 43, 187–194. 50. abbas, h.; zaky, w.; hassan, l.; shahein, n.; mohamed, a.; samy, n.; farahat, e. impact of kaki (diospyros kaki) juice on the rheological, sensory and color properties of spreadable processed cheese analogue. j. biol. sci. 2019, 19, 231–236. 51. arslan, s.; bayrakci, s. physicochemical, functional, and sensory properties of yogurts containing persimmon. turk. j. agric. for 2016, 40, 68–74. 52. abdallah, d.a.; el-mageed, a.; siliha, h.; rabie, m. physicochemical characteristics of persimmon puree and its utilization in cupcake. zagazig j. agric. res 2017, 44, 2629–2640. 53. qerib hafizov, aleksandr sapozhnikov, anastasiya kopylova. processing persimmon fruits into a drink: increasing of astringency and method of its elimination. conference: international conference ase-i – 2021. applied science end enginering. doi:10.1063/5.0075713 54. masood sadiq butt , m tauseef sultan , mahwish aziz , ambreen naz , waqas ahmed , naresh kumar , muhammad imran. persimmon (diospyros kaki) fruit: hidden phytochemicals and health claims. . doi: 10.17179/excli2015-159 55. sepideh hosseininejad, cristina m. gonzalez, isabel hernando. valorization of persimmon fruit through the development of new food products. department of food science and technology, universitat politècnica de valència, valencia, spain. front. food. sci. technol., 29 june 2022. sec. food characterization. volume 2 2022 | https://doi.org/10.3389/frfst.2022.914952. 56. gonzález, c. m., hernando, i., and moraga, g. (2021d). in vitro and in vivo digestion of persimmon and derived products : a review. food 10, 1–15. doi:10.3390/foods10123083. 57. gonzález, c. m., gil, r., moraga, g., and salvador, a. (2021b). natural drying of astringent and non-astringent persimmon "rojo brillante". drying kinetics and physico-chemical properties. foods 10, 647–712. doi:10.3390/foods10030647. 58. gonzález, c. m., hernando, i., and moraga, g. (2021d). in vitro nd in vivo digestion of persimmon and derived products : a review. foods 10, 1–15. doi:10.3390/foods10123083. 59. gonzález, c. m., hernando, i., and moraga, g. (2021c). influence of ripening stage and de‐ astringency treatment on the production of dehydrated persimmon snacks. j. sci. food agric. 101, 603–612.doi:10.1002/jsfa.10672. https://www.researchgate.net/profile/qerib-hafizov https://www.researchgate.net/profile/anastasiya-kopylova https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=butt+ms&cauthor_id=27047315 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 216 60. gea-botella, s., agulló, l., martí, n., martínez-madrid, m. c., lizama, v., martín-bermudo, f., et al. (2021). carotenoids from persimmon juice processing. food res. int. 141, 109882. doi:10.1016/j.foodres.2020.109882. 61. johnston, r. (2016). “arsenic and the 2030 agenda for sustainable development,” in proceedings of the sixth international congress on arsenic in the environment (as2016), june 19-23, 2016 (stockholm, sweden: crc press), 12–14. doi:10.1201/b20466-7. 62. masahiko, y., giordani, e., and yonemori, k. (2012). “persimmon,” in fruit breeding (new york: springer), 663–693. doi:10.1007/978-1-4419-0763-9_11. 63. lucas‐gonzález, r., pellegrini, m., viuda‐martos, m., pérez‐álvarez, j. á., and fernández‐ lópez, j. (2019). persimmon ( diospyros kaki thunb.) coproducts as a new ingredient in pork liver pâté: influence on quality properties. int. j. food sci. technol. 54, 1232– 1239.doi:10.1111/ijfs.14047. 64. lucas-gonzález, r., ángel pérez-álvarez, j., moscaritolo, s., fernández-lópez, j., sacchetti, g., and viuda-martos, m. (2021). evaluation of polyphenol bioaccessibility and kinetic of starch digestion of spaghetti with persimmon (dyospyros kaki) flours coproducts during in vitro gastrointestinal digestion. food chem. 338, 128142. doi: 10.1016/j.foodchem.2020.128142. 65. lucas-gonzález, r., viuda-martos, m., pérez álvarez, j. a., and fernández-lópez, j. (2018). changes in bioaccessibility, polyphenol profile and antioxidant potential of flours obtained from persimmon fruit (diospyros kaki) co-products during in vitro gastrointestinal digestion. food chem. 256, 252–258. doi:10.1016/j.foodchem.2018.02.128. 66. karaman, s., toker, ö. s., yüksel, f., çam, m., kayacier, a., and dogan, m. (2014). physicochemical, bioactive, and sensory properties of persimmon-based ice cream: technique for order preference by similarity to ideal solution to determine optimum concentration. j. dairy sci. 97, 97–110. doi:10.3168/jds.2013-7111. 67. hernández-carrión, m., varela, p., hernando, i., fiszman, s. m., and quiles, a. (2015). persimmon milkshakes with enhanced functionality: understanding consumers' perception of the concept and sensory experience of a functional food. lwt food sci. technol. 62, 384–392. doi:10.1016/j.lwt.2014.10.063. 68. moon, y.-j., and cha, y.-s. (2008). effects of persimmon-vinegar on lipid metabolism and alcohol clearance in chronic alcohol-fed rats. j. med. food 11, 38–45. doi:10.1089/jmf.2007.071. 69. liu, m., yang, k., qi, y., zhang, j., fan, m., and wei, x. (2018). fermentation temperature and the phenolic and aroma profile of persimmon wine. j. inst. brew. 124, 269–275. doi:10.1002/jib.497. 70. gonzález, c. m., llorca, e., quiles, a., hernando, i., and moraga, g. (2020). water sorption and glass transition in freeze-dried persimmon slices. effect on physical properties and bioactive compounds. lwt 130, 109633. doi:10.1016/j.lwt.2020.109633. 71. orak, h., aktas, t., yagar, h., i̇sbilir, s. s., ekinci, n., and sahin, f. h. (2012). effects of hot air and freeze drying methods on antioxidant activity, colour and some nutritional georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 217 characteristics of strawberry tree (arbutus unedo l) fruit. food sci. technol. int. 18, 391– 402. doi:10.1177/1082013211428213. 72. gonzález, c. m., llorca, e., quiles, a., hernando, i., and moraga, g. (2022). an in vitro digestion study of tannins and antioxidant activity affected by drying "rojo brillante" persimmon. lwt 155, 112961. doi:10.1016/j.lwt.2021.112961. 73. sawabe, a.; ohnishi, n.; yoshioka, s.; kusudo, k.; kanno, k.; watanabe, y. functional ingredients and food preservative in immature persimmon “tekka-kaki”. processes 2021, 9, 1989. https://doi.org/10.3390/pr9111989. 74. tanaka, t. chemical studies on plant polyphenols and formation of black tea polyphenols. yakugaku zasshi j. pharm. soc. jpn. 2008, 128, 1119–1131. 75. ichihashi, m.; yagi, m.; nomoto, k.; yonei, y. glycation stress and photo-aging in skin. anti-aging med. 2011, 8, 23–29. 76. nizharadze a.n. fruits of georgia and their industrial use. publishing house "food industry". monograph into russian, 1971. 190st. нижарадзе а.н. плоди грузии и их промышленное использование. изд «пищевая промышленность». монография на русский язык1971. 190ст. 77. industrial use of subtropical persimmon crop. a.n. nizharadze, g.m. fishman. monograph into russian, ed. gruzniippa, v.1. tbilisi 1965. промышленное использование урожая субтропической хурмы. а.н.нижарадзе, г.м.фишман. изд. грузнииппа, т.1. тбилиси 1965. 78. chemical and technological research on the processing of subtropical persimmon fruits for jam, jam, jelly and candied fruits. monograph into russian. proceedings of the gruzniipp. t.2. m.: "pishchepromizdat", 1966. химико-технологическое исследования по переработке плодов субтропической хурмы на варенье, джем, желе и цукаты. труды грузнииппа. т.2. м.:»пищепромиздат», 1966. 79. patent u690. national center of intellectual property "sakpatenti". production method of subtropical persimmon concentrate. a. tsintskiladze, g. fishman, d. abuladze. 31.01. 1994 80. a. tsintskiladze, n. kutaladze, d. abuladze production of products with radioprotective properties from subtropical persimmon. akaki tsereteli state university. proceedings of the international scientific-practical conference: "modern science and innovative practice". isbn978-9941-484-6. volume 2. p118-121. 2018 81. for the question of using subtropical persimmons. a. tsintkiladze, o. mikeladze, m. ardzenadze. "moambe" of the agricultural academy of georgia, no. 12, pp. 173-179. 2004. 82. a. tsintskiladze, m. ardzenadze, d. abuladze, n. kutaladze. subtropical persimmon polyphenols and their effect on consumer value of products. akaki tsereteli state university. 6th international scientific-practical internet-conference: "problems of biosafe food products and business environment" collection of papers. p. 81-85. 2016. 83. patent p2148. national center of intellectual property "sakpatenti". method of production of cool drinks. a. tsintskiladze, g. fishman, m. ardzenadze, d. abuladze. 28.10. 1997 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 218 84. patent of the russian federation no. 2057450 for an invention. concentrated milk product for baby food. bednykh b.s., surkova n.g., antipova t.a., ladodo k.s., tsintskiladze a.d., ardzenadze m.d. 04/10/1996 85. national statistics offise of georgia. agriculture of georgia 2021. statistical publicatio. tbilisi 2022. web page: http://www.geostat.ge 86. agrotechnology of cultivation and maintenance of oriental persimmon. scientific and research center of agriculture of georgia. tbilisi. 2018. www. srca.gov.ge http://www.geostat.ge/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 16 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.03 საინვესტიციო პროექტები, განვითარების ფაზები და საინვესტიციო აქტივობა მაია ლომსაძე-კუჭავა1, ხათუნა გიორგაძე2, სალომე ჯანელიძე3 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, დოქტორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის დოქტორანტი ანოტაცია სტატიაში განხილულია საინვესტიციო პროექტის მასშტაბები, რეალიზაციის ვადები, საინვესტიციო პროექტის სახეები, განვითარების ფაზები. საინვესტიციო პროექტის სრული განხილვის შემდეგ, შედგენილია საინვესტიციო პროექტის ოპტიმალური მეთოდი, გამოთვლილია ენერგოობიექტისათვის განხორციელებული საინვესტიციო პროექტის ეფექტურობა. საკვანძო სიტყვები: ინვესტიცია, ენერგოობიექტი, ინვესტორი, პროექტი შესავალი ინვესტიციის შედეგად წინასწარი მიზნების მიღწევის განსაზღვრას უზრუნველყოფს საინვესტიციო პროექტი. ცნება "საინვესტიციო პროექტი" ორი ასპექტით შეიძლება გავიგოთ: პირველი, როგორც საქმიანობა, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს ღონისძიებათა კომპლექსის განხორციელება დასმული ამოცანის მისაღწევად და მეორე, როგორც ორგანიზაციულ-სამართლებრივი და საანგარიშო-საფინანსო დოკუმენტების სისტემა, რომელიც შეიცავს პროექტის ეფექტიანობისა და რეალიზაციის შესაძლებლობების დასაბუთებას, რაც აუცილებელია მიზნის მისაღწევად. ძირითადი ნაწილი საერთოდ საინვესტიციო პროექტების დამუშავების პროცესი შედგება წინა საინვესტიციო, საინვესტიციო და საექსპლუატაციო ეტაპებისაგან. საინვესტიციო ეტაპზე მიმდინარეობს შესაძლებლობათა გამოკვლევა, წინასწარი ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება, მისი საექსპორტო შეფასება, გადაწყვეტილების მიღება, ბიზნეს-გეგმის დამუშავება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 17 შემდეგ მოდის საინვესტიციო ეტაპი, რომელიც მოიცავს შემდეგ სამოშაოებს: მოლაპარაკების ჩატარება საფინანსო ორგანიზაციებთან და გადაწყვეტილების მიღება ფინანსირების შესახებ; საინჟინრო-ტექნიკური პროექტირება; კონტრაქტის გაფორმება; მარკეტინგული გამოკვლევის დაზუსტება; კადრების მომზადება. ყველაფერი ამის შემდეგ საექსპლუატაციო ეტაპი ითვალისწინებს ობიექტის საექსპლუატაციოდ მიღებას, ექსპლუატაციას, შემდგომი მოქმედების წინადადებათა მომზადებას, ახალ შესაძლებლობათა გამოკვლევას. საინვესტიციო პროექტების კლასიფიკაცია ხდება სხვადასხვა ნიშნის მიხედვით: პროექტის მიმართულებების, მისი მიზნიდან გამომდინარე საწარმოო, ტექნიკურეკონომიკური ორიენტაციის პროექტები შეიძლება დაიყოს სამ ჯგუფად: 1. წარმოების ტექნოლოგიური და მატერიალურ-ტექნიკური განახლების, ძირითადი საშუალებების შეცვლის, დანადგარების მოდერნიზაციის პროექტები, რომელთა მიზანია გამოსაშვები პროდუქციის ხარისხის ამაღლება და წარმოების ეფექტიანობის გადიდება; 2. წარმოების მოცულობის ზრდისა და ნომენკლატურის გაფართოების პროექტები მოთხოვნის უფრო სრულყოფილად დაკმაყოფილების, გასაღების ბაზრის გაფართოების, შემოსავლების გაზრდის მიზნით; 3. ახალი პროდუქციის წარმოების ათვისების პროექტები ბაზრის ახალი სეგმენტების შექმნის, მოგების გადიდების, შეცვლილი მოთხოვნების დაკმაყოფილების მიზნით.[1] საინვესტიციო პროექტი მასშტაბის მიხედვით იყოფა: მსხვილ მასშტაბიან, საშუალო მასშტაბიან და მცირე მასშტაბიან პროექტებად. ასეთი პროექტების მაჩვენებლები მოცემულია ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში: ცხრილი 1 მაჩვენებლები მცირე მასშტაბური პროექტები საშუალო მასშტაბური პროექტი მსხვილ მასშტაბიანი პროექტი 1 2 3 4 კაპიტალდაბანდების მოცულობა 15 მილიონამდე აშშ დოლარი 15 მლნ-დან1 მილიარდამდე აშშ დოლარი 1 მლრდ-ზე მეტი აშშ დოლარი რეალიზაციის ხანგრძლივობა 1 წლამდე 1-5 წლამდე 5 წელზე მეტი რეალიზაციის ვადების მიხედვით საინვესტიციო პროექტები იყოფა: მოკლევადიან (პერიოდი 1 წლამდე), საშუალო ვადიან (1 წლიდან 5 წლამდე) და გრძელვადიან (5 წლის ზევით) პროექტებად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 18 საწარმოები, რომლებიც სწრაფად ანახლებენ პროდუქციის ასორტიმენტს აღდგენითი სამუშაოების საცდელი დანადგარების შექმნით და ა.შ. მათთვის დამახასიათებელია მოკლევადიანი პროექტები. მიზნობრივი კომპლექსური პროგრამების მიხედვით საინვესტიციო პროექტების სახეებია: 1. სოციალური პროექტები, რომელიც ორიენტირებულია მოსახლეობის მზარდი მოთხოვნილების დაკმაყოფილებაზე; 2. საწარმოო-ტექნოლოგიური პროექტები, მიმართული სამეცნიერო კვლევებისა და დამუშავების განვითარებაზე; 3. განახლებული საწარმოო-ტექნოლოგიური პროექტები, დაკავშირებულია წარმოების განახლებასთან, ახალი ტექნოლოგიების გამოყენებასთან; 4. სამშენებლო პროექტები, ორიენტირებული ახალი ობიექტების შექმნაზე; 5. ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლების პროექტები, რომელიც მიზნად ისახავს წარმოების დანახარჯების შემცირებას, რესურსების ეკონომიას, ხარისხის გაუმჯობესებას. 6. ორგანიზაციული პროექტები დაკავშირებულია საწაროო ობიექტებისა და სოციალურკულტურული სფეროს ორგანიზაციისა და მართვის სრულყოფასთან. 7. საინფორმაციო პროექტები მიმართულია ინფორმაციის დამუშავებასთან შენახვაგადაცემასთნ. საინვესტიციო პროექტის სრული განხილვის შემდეგ ჩვენ შევადგინეთ საინვესტიციო პროექტის ოპტიმალური მეთოდი ენერგოობიექტისათვის განხორციელებული საინვესტიციო პროექტის ეფექტურობა. ეფექტური საინვესტიციო პროექტის შესადგენად, განსაკუთრებით ისეთი საინვესტიციო პროექტებისათვის, სადაც წინასწარ ცნობილია, რომ მას ექნება დაბალი ამონაგები. გარდა ამისა მეთოდოლოგია პრაქტიკულად გამორიცხავს ფინანსური რესურსების არასწორ ხარჯვას [2]. სქემატურად საინვესტიციო პროექტი უნდა მოიცავდეს შემდეგ ნაწილებს: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 19 ნახ.1 განვიხილოთ ზემოთ მოყვანილი ბლოკ-სქემის თითოეული ნაწილი. 1) საინვესტიციო მიზნის განსაზღვრა. თავისუფალი ფულადი სახსრების მქონე მეწარმე დაინტერესებულია ფულის მოცულობის გადიდებით, ამისათვის მან ფული მომგებიან საქმეში უნდა დააბანდოს, საქმის წარმატებით გამართვის შედეგად ნამატი თანხა მიიღოს. ამ პროცესს ინვესტირების პროცესი ჰქვია, მთავარ მოქმედ პირს კი ინვესტორი. ცხადია, ინვესტორს სურს ინვესტირების პროცესის დასასრულს მაქსიმალური მოგება მიიღოს, ამიტომ მისთვის მთავარია ფულის დაბანდების მიზანი, ანუ საქმე სწორად განსაზღვროს. საინვესტიციო საქმის ობიექტის სწორად შერჩევისათვის ინვესტორი ითვალისწინებს მთელ რიგ ფაქტორებს: საკუთარი ცოდნისა და გამოცდილების დონე; სასტარტო საინვესტიციო კაპიტალის მოცულობა; ს ა ი ნ ვ ე ს ტ ი ც ი ო მ ი ზ ნ ი ს გ ა ნ ს ა ზ ღ ვ რ ა ს ა ი ნ ვ ე ს ტ ი ც ი ო ვ ა რ ი ა ნ ტ ე ბ ი ს ა ნ ა ლ ი ზ ი დ ა ს ა უ კ ე თ ე ს ო ს შ ე რ ჩ ე ვ ა ს ა ი ნ ვ ე ს ტ ი ც ი ო გ ა რ ე მ ო ს ა დ ა გ ა ნ ს ა ხ ო რ ც ი ე ლ ე ბ ე ლ პ რ ო ე ქ ტ ზ ე მ ო ქ მ ე დ ი ფ ა ქ ტ ო რ ე ბ ი ს ა ნ ა ლ ი ზ ი ს ა ი ნ ვ ე ს ტ ი ც ი ო ო ბ ი ე ქ ტ ი ს ტ ე ქ ნ ი კ უ რ ე კ ო ნ ო მ ი უ რ ი დ ა ხ ა ს ი ა თ ე ბ ა ; ინვესტიციის ეტაპობრივი გეგმის შედგენა ე ტ ა პ ე ბ ი ს მ ი ხ ე დ ვ ი თ ე კ ო ნ ო მ ი კ უ რ ი მ ა ჩ ვ ე ნ ე ბ ლ ე ბ ი ს გ ა ნ ს ა ზ ღ ვ რ ა ს ა ი ნ ვ ე ს ტ ი ც ი ო პ რ ო ე ქ ტ ი ს ა ნ ა ლ ი ზ ი თ გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ი ი ნ ვ ე ს ტ ი ც ი ი ს ს ა პ რ ო გ ნ ო ზ ო ჯ ა მ უ რ ი ე ფ ე ქ ტ ი ა ნ ო ბ ი ს გ ა ნ ს ა ზ ღ ვ რ ა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 20 ინვესტირების პროცესში წარმოქმნილი დამატებითი კაპიტალის მოზიდვის შესაძლებლობები; კონკრეტულ გარემო პირობებში საინვესტიციო საქმის (ობიექტის) კონკურენტუნარიანობა; საინვესტიციო პროექტის პრაქტიკულად განხორციელების ვადების ოპტიმალურობა; საინვესტიციო პროექტზე მოქმედი გარე ფაქტორები (ქვეყანაში მოქმედი საინვესტიციო პოლიტიკა, საგადასახადო სისტემა, მომხმარებელთა გადახდის უნარიანობა, ბიზნესსაქმიანობის უსაფრთხოება და სხვა.) ზემოთ ხსენებული ფაქტორების გათვალისწინებით ინვესტორი ირჩევს საინვესტიციო ობიექტს საქმეს. სწორედ ეს წარმოადგენს საინვესტიციო მიზანს. მარტივად რომ ვთქვათ თავისუფალი ფულის მქონე მეწარმე თავის თავს უსვამს კითხვას: რაში ჩავდო ფული, რომ უფრო მეტი ფული მივიღო? კითხვაზე პასუხი კარგად აწონილ-დაწონილი ფიქრის შედეგად კონკრეტული საქმის დადგენაა. 2) ინვესტიციის განხორციელების ვარიანტების ანალიზი და საუკეთესოს შერჩევა. თუ პროექტის პირველ ნაწილში ირჩევა ინვესტიციის ობიექტი მიზანი, ამ ეტაპზე ხდება მისი რეალიზაციის შესაძლო ვარიანტებს შორის ოპტიმალურის დადგენა. ვთქვათ პირველ ეტაპზე ინვესტორმა მიზანშეწონილად ჩათვალა მცირე ჰესის აშენება და გამომუშავებული ელექტროენერგიის რეალიზაციით მოგების მიღება. მეორე ეტაპზე იგი ადგენს წარმოების გამართვის სხვადასხვა ვარიანტებს შორის საუკეთესოს. კერძოდ: ა) მცირე ჰესის გავრცელებულ ტექნიკურ პროექტებს შორის არჩევს მისთვის უფრო ხელსაყრელ (ეკონომიურად და პრაქტიკულად) ვარიანტს; ბ) განსაზღვრავს მდინარეზე ჰესის აშენების ადგილს მომხმარებელთა და ელექტროგადამცემი ხაზების მდებარეობის გათვალისწინებით; გ) გარემოს დაცვისა და სხვა კანონებთან მიმართებაში ადგენს ჰესის ექსპლუატაციის ოპტიმალურ რეჟიმს და სხვა. 3) საინვესტიციო გარემოსა და საინვესტიციო ობიექტზე მოქმედი ფაქტორების ანალიზი. პროექტის ამ ნაწილში კეთდება საინვესტიციო ობიექტზე მოქმედი ყველა ფაქტორის და მთლიანად საინვესტიციო გარემოს ანალიზი, სათანადო ციფრული გათვლებით დასაბუთებული. განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მიექცეს საინვესტიციო გარემოს მდგომარეობას, რაშიც პირველ რიგში იგულისხმება ეკონომიკური საკანონმდებლო ბაზის ლიბერალურობა, სამეწარმეო საქმიანობისადმი ფისკალური პოლიტიკის ლოიალურობა, საფინანსო ინსტიტუტების განვითარების დონე, ბაზრის თავისუფლების ხარისხი, კვალიფიციური მუშახელის არსებობა. 4) საინვესტიციო ობიექტის ტექნიკურ-ეკონომიური დახასიათება. ობიექტის განსაზღვრის შემდგომ ინვესტორმა უნდა დაიწყოს შერჩეული საქმიანობის დაწვრილებითი გაანგარიშება. მიზნის განსაზღვრის დროს იგი დაახლოებით ითვლიდა, ამ ეტაპზე კი ყველაფერი ზუსტად უნდა გათვალოს. ამ გათვლებში ზუსტდება საინვესტიციო ობიექტის ტექნიკურ-ეკონომიური მახასიათებლები. 5) ინვესტირების ეტაპობრივი გეგმის შედგენა. პროექტის ამ ნაწილში ინვესტორმა საქმის გამართვის დროში გაწერილი გეგმა უნდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 21 შეადგინოს. ზემოთ ხსენებული მაგალითის შემთხვევაში იგი ადგენს ჰესის აშენების ეტაპებს. 6) ეტაპების მიხედვით საპროგნოზო ეკონომიური მაჩვენებლების განსაზღვრა. პროექტის ეს ნაწილი ყველაზე არსებითია, ვინაიდან იმის და მიხედვით, თუ რამდენად რეალისტურად იქნება დადგენილი თითოეული ეტაპის საპროგნოზო ეკონომიური მაჩვენებელი, იმდენად მცირე იქნება მთლიანი საინვესტიციო პროექტის უარყოფითი რისკფაქტორი. აქ დაშვებული შეცდომა მძიმედ აისახება შედეგზე. ვთქვათ ჰესის საინვესტიციო პროექტში ამ ნაწილში ინვესტორმა დაგეგმა ჰესის აშენების ხუთი ეტაპი და ვთქვათ მეორე ეტაპზე, კერძოდ კი საგუბარი კაშხლის აშენება დაგეგმილი იყო შემოდგომაზე და მასზე გათვალისწინებული იყო 100 000 ლარი. პროექტის რეალიზაციის დროს აღმოჩნდა, რომ კაშხალი შემოდგომაზე ვერ მოესწრო. ზამთარში სამუშაოები შეწყდა უამინდობის გამო, გაზაფხულზეც წყალუხვობის გამო ვერ განახლდა სამუშაოები. ჯამში სამუშაოები შეჩერდა 5-6 თვე. მანამდე გაწეულმა ხარჯებმა და წარმოშობილმა საკონსერვაციო-საექსპლუატაციო ხარჯებმა გადააჭარბეს 100 000 ლარს. კაშხლის აგებისათვის კიდევ 50 000 ლარის გაღება გახდა საჭირო. უკვე ამ ეტაპისათვის პროექტის ჯამური ეკონომიკური ეფექტურობა უარყოფითი გახდა. 7) ინვესტიციის საპროგნოზო ჯამური ეფექტურობის განსაზღვრა. პროექტის ამ ნაწილში ინვესტორი ანგარიშობს მთელი პროექტის მომგებიანობას დახარჯული თანხის, დროისა და ამოღებული თანხის გათვალისწინებით. ამ დროს, გარდა წმინდა ეკონომიკური ანგარიშისაც, საპროგნოზო ჯამური ეფექტურობის ფორმულაში შეყვანილი უნდა იქნას უარყოფით რისკ-ფაქტორთა მდგენელები. 8) გადაწყვეტილების მიღება. ეს ნაწილი აერთიანებს შვიდივე ნაწილში ჩატარებულ ანალიზს. იგი ეყრდნობა არა მარტო ციფრობრივ დასაბუთებას, არამედ მეწარმის ალღოსა და ინტუიციას. რამდენადაც პარადოქსულად მოგვეჩვენოს, წარმატებული ბიზნესმენები თავის საქმიანობაში საკუთარ ალღოსა და ინტუიციას უფრო ეყრდნობიან, ვიდრე მშრალ ეკონომიურ გათვლებს. ამრიგად, როგორც ზემოთ მოყვანილი მსჯელობიდან ჩანს პროექტის თითოეული შემადგენელი ნაწილი თავისი დანიშნულებით განსაზღვრავს საინვესტიციო პროექტის წარმატებულობას. ასე მაგალითად, თუ პროექტის მესამე ნაწილში ინვესტორმა მცირე ჰესის აშენებისათვის საინვესტიციო გარემოს ანალიზით გაარკვია, რომ არსებული საგადასახადო განაკვეთები მძიმე ტვირთად დააწვება მომუშავე ჰესის ეკონომიკური მაჩვენებლებს, მაშინ მან შეიძლება ამავე ეტაპზე მიიღოს უარყოფითი გადაწყვეტილება და შეწყვიტოს ეს საინვესტიციო პროექტი. ცნობილი გამოთქმა: „ასჯერ გაზომე, ერთხელ გაჭერიო” ინვესტორისთვის სამოქმედო პოსტულატია. მას მერე, რაც ინვესტორმა გადაწყვიტა ფულის დაბანდება, მის საქმიანობაში იწყება ყველაზე რთული პერიოდი რეალობად აქციოს საინვესტიციო პროექტი. კარგად გათვლილი და გაწერილი საინვესტიციო პროექტი ამ რთული საქმიანობის შემამსუბუქებელია, მაგრამ ვერც ერთი წინასწარი კარგად გათვლილი გეგმა ცხოვრებისეულ ყველა რეალობას ვერ ითვალისწინებს, სწორედ აქ ხდება არსებითი მეწარმის გამოცდილება, ალღო და ინტუიცია. აღნიშვნის ღირსია აგრეთვე მეწარმის მიზანდასახულობა, კომუნიკაბელობა, ფსიქოლოგიის კარგი ცოდნა, საქმისადმი ოპტიმისტური განწყობა, წამოჭრილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 22 პრობლემებისადმი პრაგმატული მიდგომა. კარგი მეწარმე გამოირჩევა გონებამახვილობით, მოქნილი აზროვნებით, მშვიდი გაწონასწორებული ხასიათით. ყოველივე ეს მეტწილად გამოცდილებას მოაქვს. ამიტომ ყველა დამწყებმა მეწარმემ უნდა გაითვალისწინოს, რომ არასათანადო ცოდნისა და გამოცდილების გამო დასაწყისში არ შეეჭიდოს დიდ საქმეს, თუნდაც ამისათვის დიდი კაპიტალიც ჰქონდეს და ფორმალურად კარგ ბიზნეს-გეგმასაც ფლობდეს. საინვესტიციო პროექტის წარმატებით რეალიზაციისათვის ფინანსური ასპექტების გარდა გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს მენეჯმენტის დონე, ასევე ქვედა რგოლებში მონაწილე კადრების კვალიფიკაცია. ინვესტორმა მუდმივად უნდა ახორციელოს მონიტორინგი საინვესტიციო სამუშაოებზე. ის არც ერთ შემთხვევაში არ უნდა მოეშვას და ბოლომდე მიენდოს თუნდაც კარგ დაქირავებულ მენეჯერებს. კარგი ინვესტორი აწარმოებს საინვესტიციო პროექტის გან-ხორციელების მიმდინარე ეკონომიკურ ანალიზს, არ ელოდება ეტაპის დასრულებას და დინამიკაში ადევნებს ტექნიკურეკონომიურ პარამეტრებს. მას მერე, რაც საწარმო აშენდება და გაიმართება, იწყება პირობითად “მოსავლის აღება”, ანუ წარმოებული პროდუქციის რეალიზაციით შემოსავლის მიღება. კარგი ინვესტორი მიმდინარე შემოსავალს იქვე რეინვესტირებაში უშვებს: ან იმავე საწარმოს გასაუმჯობესებლად, ან ახალი საინვესტიციო პროექტის დასაფინანსებლად. მთავარი პრინციპი – “ფულის მოძრაობა არ უნდა გაჩერდეს”, დაცული უნდა იქნას. წარმოების ამუშავების მომენტიდან უნდა ხდებოდეს ინვესტიციის ფაქტიური ეფექტურობის პერიოდულად დათვლა და მისი შედარება საპროგნოზო მიმდინარე ეფექტურობასთან. ასეთი დინამიური ანალიზი ინვესტორს ახალი საინვესტიციო პროექტებისათვის საჭირო გამოცდილებას სძენს. ინვესტორის მიერ განხორციელებული პროექტის ეფექტურობა, მისი ბიზნესგამოცდილების თვალსაზრისით, შეიძლება შეფასდეს შემდეგი კრიტერიუმით: 𝐄 = 𝐈g 𝐈f × 𝐓g 𝐓f სადაც iგ და iფ– არის გეგმიური და ფაქტიური ინვესტიციები; ხოლო tგ და tფ _ პროექტის განხორციელების საპროგნოზო (გეგმიური) და ფაქტიური დროებია. თუ საინვესტიციო პროექტის დასრულების შემდეგ e≥1, მაშასადამე ეს ინვესტიცია მოსალოდნელზე უფრო ეფექტური აღმოჩნდა, წინააღმდეგ შემთხვევაში ბიზნესმენს თავისი გამოცდილების და ცოდნის ამაღლება დასჭირდება. განვიხილოთ ჰიდროელექტროსადგურის საინვესტიციო პროექტი. ვთქვათ ინვესტორმა პროქტის შედგენის დროს ჰიდროელექტროსადურის აშენებისათვის დაგეგმა 1 მილიონი ლარის დახარჯვა 6 თვის განმავლობაში. რეალურად მას მოუწია 1,1 მილიონი ლარის დახარჯვა, მაგრამ სადგური 5 თვეში ააშენა. მაშინ მისი, როგორც ინვესტორის ავკარგიანობა, იქნება b = 1000000 1100000 × 6 5 = 1.09 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 23 ვინაიდან b = 1.09 ≥ 1 ინვესტორის ბიზნეს გამოცდილება მაღალი დონის ყოფილა, მიუხედავად გაზრდილი ფაქტიური დანახარჯებისა. ამ შემთხვევაში მოქმედებს პრინციპი – დრო ფულია. თავად ინვესტიციის ეფექტურობა ობიექტის ექსპლუატაციაში გაშვებიდან t დროის მომენტისათვის განისაზღვრება შემდეგი ფორმულით: 𝐄 = 𝐃𝐭 + 𝐕𝐭 𝐈𝐟 + 𝐏𝐭 სადაც 𝐃𝐭 არის t დროის მომენტისათვის მიღებული შემოსავალი, vtობიექტის საბაზრო ღირებულება დროის t მომენტისათვის, it ინვესტიციის ფაქტიური მოცულობა, pt ექსპლუატაციის ხარჯები. ზემოთ მოყვანილი ჰიდროელექტროსადგურისათვის ვთქვათ, რომ 3 წლიანი ექსპლუატაციის პირობებში ინვესტორმა გასწია საექსპოატაციო ხარჯები 2 მილიონი ლარის ოდენობით, ამ ხნის განმავლობაში მიიღო 4 მილიონი ლარის შემოსავალი, ხოლო ობიექტის საბაზრო ღირებულებამ ამ მომენტისათვის შეადგინა 800 ათასი ლარი. მაშინ ინვესტიციის ეფექტურობა სამი წლის შემდეგ იქნება 𝐄 = 4000000 + 800000 1100000 + 2000000 = 1.54 საინვესტიციო საქმიანობის განხორციელებისას კარგი ინვესტორი ყოველთვის ადგენს სარეზერვო გეგმებს, რომლებიც მოულოდნელი, გაუთვალისწინებელი პრობლემების წამოჭრის შემთხვევაში გამოადგება. ასეთი წინდახედულობა ბიზნეს-საქმიანობის სტაბილურობის საწინდარია. დასკვნა რა თქმა უნდა მეწარმე კარგის იმედით მოქმედებს, მაგრამ რეალობა ზოგჯერ ცუდ სიურპრიზებსაც უჩენს მას. ასეთი სიურპრიზების მაგალითებია: საწარმოს ამუშავების მომენტისათვის გამოშვებულ პროდუქციაზე მოთხოვნის შემცირება; ქვეყანაში ინფლაციის ზრდა; ბაზარზე ძლიერი კონკურენციის გამოჩენა; -საგადასახადო კანონმდებლობისა და საინვესტიციო გარემოს გაუარესება; -ფორს-მაჟორული (გაუთვალისწინებელი, გადაულახავი) პრობლემები და სხვა. ინვესტორი ყველა ასეთი სიტუაციისათვის მზად ყოფნაში უნდა იყოს და თითოეულ შემთხვევაში უნდა მოძებნოს გამოსავალი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 24 გამოყენებული ლიტერატურა 1. მ.ლომსაძე-კუჭავა. „ინვესტიციების მართვა“ სტუ 2017 წ. 2. ნ.სამსონია, მ.ლომსაძე, მ.თოფურია. საინვესტიციო პროექტის დაგეგმვის მეთოდოლოგიური ასპექტები. სამეცნიერო-ტექნიკური ჟურნალი ”ენერგია”, 2(50), ნაწ. 2, 2009. 3. lomsadze-kutchava maia „анализ факторов риска при инвестировании в энергетический инвестиционный проект“ // the world of science and innovation. abstracts of the 8th international scientific and practical conference. cognum publishing house. london, united kingdom. 2021. pp. 425-432. 4. dias m. investment in information in petroleum, real options and revelation, prepared for the 6th annual international conference on real options, paphos, cyprus, july 4-6, 2002. investment projects, development phases and investment activity maya lomsadze-kutchava 1; khatuna giorgadze2; salome janelidze3 1gtu professor, dr; 2gtu assistant professor, 3gtu doctoral student abstract the article discusses the volume of the investment project, the timing of implementation, types of investment project, development stages. after a complete review of the investment project, an optimal methodology for the investment project is drawn up, the efficiency of the investment project implemented for the energy facility is calculated. key words: investment, energy facility, investor, project microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 170 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.15 მაღალი ენერგიის ელექტრონებით დასხივების გავლენა si-ისა და si+2ატ%ge შენადნობის ფუძეშრეების ბლანტი მსხვრევის მახასიათებლებზე გიორგი დარსაველიძე, კახაბერ შამათავა, ავთანდილ სიჭინავა, ია ყურაშვილი, მარინა ქადარია 1სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი, 2სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სილიციუმის ფუძის ნახევარგამტარულ მასალებში ბზარების წარმოქმნისადმი მედეგობის კვლევა მეტად მნიშვნელოვანია მიკროელექტრომექანიკური სისტემების ტექნოლოგიების დამუშავებაში. მიუხედავად ამისა დღეისათვის არსებობს მწირი ინფორმაცია ნახევარგამტარული მასალების ინდენტირების პროცესებში ბზარების წარმოქმნა გავრცელებისა და რღვევის დეფორმაციის მექანიზმების შესახებ. ნაშრომში წარმოდგენილია ვიკერსის ინდენტორზე მოდებული მაქსიმალური დატვირთვის ფართო დიაპაზონში საწყისი და 12 მევ ენერგიის ელექტრონებით დასხივებული მონოკრისტალური n-si (100), p-si (111) და p-si+2ატ.%ge (111) ნიმუშების დრეკადობის მოდულის, მიკროსისალისა და ბზარ-წარმოქმნის მახასიათებლების კვლევის შედეგები. გაზომვები სრულდებოდა ვიკერსის მეთოდით shimadzu duh-211s სისტემის ულტრამიკროტესტერზე ოთახის ტემპერატურის პირობებში. ნაჩვენებია, რომ საწყის მდგომარეობაში (111) ორიენტაციის p-si ფუძეშრეები ხასიათდებიან შედარებით მაღალი დრეკადობის მოდულითა და მიკროსისალით. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება იწვევს სამივე ნიმუშის მექანიკური მახასიათებლების ამაღლებას, რაც მეტად არის გამოსახული p-ტიპის მონოკრისტალურ სილიციუმში. ინდენტირების ანაბეჭდების დიაგონალების გასწვრივ გავრცელებული ბზარების სიგრძის განსაზღვრის საფუძველზე შეფასებულია ნიმუშის ზედაპირზე ბზარების წარმოქმნის კრიტიკული ძაბვის ინტენსივობის ფაქტორი (ბლანტი რღვევის კოეფიციენტი ანუ ბზარმედეგობა) და რღვევის ეფექტური ენერგია. ბლანტი რღვევისადმი მაღალი მედეგობა ახასიათებს p-si -ის ფუძეშრეებს (111) სიბრტყეებზე. ელექტრონებით დასხივება აუმჯობესებს p-si -ის ბლანტი რღვევის მახასიათებლებს. psi+2ატ.%ge შენადნობის (111) ორიენტაციის ფუძეშრეების ბზარმედეგობა ხასიათდება უმნიშვნელო ზრდით ელექტრონებით დასხივებულ მდგომარეობაში. ინდენტირების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 171 პროცესებში p-si+2ატ.%ge შენადნობის მექანიკურ თვისებებს, მათ შორის ბლანტი მსხვრევის მახასიათებლებს განსაზღვრავს ორი ურთიერთსაპირისპირო ფაქტორი: დარბილება, დაკავშირებული დიდი ატომური რადიუსის გერმანიუმის ატომებთან და განმტკიცება, დაკავშირებული ინდენტირებით სტიმულირებული ფაზური გარდაქმნის პროცესში მეტი რაოდენობით მაღალი სიმტკიცის -კალის მოდიფიკაციის sigeii ფაზის წარმოქმნასთან. საკვანძო სიტყვები: მონოკრისტალური si, sige შენადნობი, ინდენტირება, ბლანტი მსხვრევა, მიკროსისალე, დრეკადობის მოდული, ელექტრონებით დასხივება. მექანიკური დატვირთვების პროცესებში ნახევარგამტარული მასალების სტრუქტურის რღვევის მექანიზმების კვლევას ენიჭება დიდი მნიშვნელობა მათზე მაღალეფექტური საიმედო, დიდი ინტეგრალური სქემებისა და მიკრო-და ნანო ელექტრომექანიკური mems და nems სისტემების შესაქმნელად. ნახევარგამტარული ხელსაწყოების ოპტიმიზაციისა და დეფექტების მართვისათვის აუცილებელია მათი ფუძეშრეების ზედაპირებზე მექანიკური კონტაქტით ინიცირებული რღვევის პროცესების მიზეზების დადგენა. ცნობილია [1,2], რომ განსაზღვრულ პირობებში ინდენტირებით ფორმირებული რადიალურ-მედიანური და გვერდითი ბზარები აღდგენით პროცესებში განიცდიან დრეკადი ძაბვების ველის ზემოქმედებას. ანაბეჭდებთან ფორმირებული სხვადასხვა წარმოშობის ბზარებისა და მათი განშტოებების სიგრძის პროპორციული რღვევის სიბლანტე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მასალების მექანიკურ სიმტკიცეზე. რადიალური ბზარის სიგრძის ათვლას აწარმოებენ ანაბეჭდის ცენტრიდან, ხოლო ინდენტირების მოდულისა და მიკროსისალის შეფარდებას საზღვრავენ ოლივერ-ფარის მეთოდით [3]. მათი გამოყენებით განისაზღვრება ბზარის წვეროსთან კრიტიკული ძაბვის ინტენსივობის ფაქტორი [4,5]: k = k ∙ / ∙ / , სადაც, კოეფიციენტი k=0.16 ვიკერსის ინდენტორის გამოყენების შემთხვევებში [6]. c წარმოადგენს ბზარის სიგრძეს, p დატვირთვას ინდენტორზე, ხოლო e/h არის მოდულის შეფარდება მიკროსისალესთან. ბზარის მამოძრავებელი კრიტიკული ძალა ანუ რღვევის ენერგია განისაზღვრება ფორმულით [4]: γ = . კოეფიციენტი kic ასახავს სისალის რღვევის სიბლანტეს ანუ ბზარმედეგობას. მისი სიდიდე დამოკიდებულია ნარჩენი ანაბეჭდის ირგვლივ არსებული ძაბვების განაწილებაზე. მყიფე მასალების, კერძოდ ნახევარგამტარების, ინდენტირების პროცესების მახასიათებელი მექანიკური ძაბვების ინტენსივობისა და სივრცულ განაწილებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ატომთაშორისი კავშირების რღვევის, სტრუქტურული დეფექტების წარმოქმნისა და მოძრაობის, აგრეთვე სტრუქტურულ-ფაზური გარდაქმნის პროცესები გარეშე მექანიკური, თერმული და რადიაციული ზემოქმედების პირობებში. ლეგირებული მასალის სტრუქტურაში ჰეტეროგენურად განაწილებული დეფორმაციის არეები და კონცენტრაციის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 172 გრადიენტები დიდ როლს ასრულებენ ბზარების წარმოქმნისა და გავრცელების, ასევე მასის გადატანის პროცესებში მოცულობიდან ზედაპირის მიმართულებით. ნაშრომში წარმოდგენილია მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებული მონოკრისტალური სილიციუმისა და sige შენადნობის ორმხრივ პოლირებული ფუძეშრეების ბზარმედეგობის შესწავლის შედეგები. ორივე საკვლევი ნიმუშის კუთრი ელექტროწინაღობა 5-10ომი.სმ-ია შესაბამისად, დენის მატარებლების კონცენტრაცია 1014-1015 სმ-3 რიგისაა და ის ატომთაშორისი კავშირის ძალებზე უმნიშვნელო გავლენას ახდენს. ბზარმედეგობაზე შესაძლებელია მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს დიდი ატომური რადიუსის გერმანიუმით ლეგირებამ 2ატ%-მდე. ასეთ პირობებში სილიციუმის კრისტალურ მესერში ფორმირდება მაღალი ინტენსივობის, ურთიერთზედდებული დეფორმაციის ველები და სტრუქტურაში წარმოიქმნება სხვადასხვა ზომის ბლოკებით შედგენილი უჯრედოვანი დისლოკაციური სტრუქტურა. ბლოკები ხასიათდებიან გერმანიუმის განსხვავებული კონცენტრაციითა და დისლოკაციების მაღალი სიმკვრივით ბლოკების გამყოფ საზღვრებზე. sige შენადნობის სტრუქტურაში ელექტრონებით რადიაციას შეაქვს სხვადასხვა ძვრადობის პირველადი რადიაციული დეფექტები. ისინი ოთახის ტემპერატურის პირობებში ინტენსიურად მოქმედებენ ერთიმეორესთან და მატრიცაში დასხივებამდე არსებულ დეფექტებთან. მათ ურთიერთქმედებას დისლოკაციურ სტრუქტურასთან შეუძლია მნიშვნელოვნად შეცვალოს მექანიკური თვისებები და ინდენტირების პროცესში დეფორმაციის განვითარების პირობები. ნახ.1 საწყისი ნიმუშების ბზარმედეგობის დამოკიდებულება ინდენტორზე მოდებულ მაქსიმალურ დატვირთვაზე. 1. p-si, (111) 2. n-si, (100) 3. p-si+2ატ%ge, (111) ნახ.1–ზე წარმოდგენილია საკვლევი si და sige ნიმუშების ინდენტირების პროცესებში ბლანტი რღვევის კოეფიციენტის ცვლილებები ინდენტორზე მოდებული მაქსიმალური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 173 დატვირთვის 100-1250 მნ დიაპაზონში. ნახ.1–დან ჩანს, რომ მინიმალურ დატვირთვებზე ელექტრონებით დასხივება იწვევს n-si–ის ბზარმედეგობის გაუმჯობესებას. ინდენტორზე მოდებული მაქსიმალური დატვირთვის გაზრდა იწვევს საწყისი და ელექტრონებით დასხივებული n-si–ის ბზარმედეგობის შემცირებას. მაღალ დატვირთვებზე ინდენტირების პროცესებში ვლინდება სხვადასხვა ორიენტაციის ბზარების წარმოქმნა და გავრცელება ნიმუშის ზედაპირზე და მოცულობაში. მაღალენერგეტიკული ელექტრონების დასხივებით ფორმირებული რადიაციული დეფექტები მონაწილეობენ დისლოკაციების ბლოკირებაში, რის გამო მოსალოდნელია პლასტიკურობის წვლილის შემცირება ინდენტირებით ინდუცირებული დეფორმაციის პროცესებში. ინდენტორზე მოდებულ მაღალ მაქსიმალურ დატვირთვებზე საწყისი და ელექტრონებით დასხივებული n-si–ის ნიმუშის სტრუქტურის რღვევა პრაქტიკულად ერთნაირ პირობებში მიმდინარეობს. კერძოდ ერთდროულად ინტენსიურად მიმდინარეობს რადიალური, მედიანური და სხვადასხვა მიმართულების მოცულობითი ბზარების ფორმირება და გაფართოება ენერგეტიკულად ხელსაყრელი კრისტალოგრაფიული მიმართულებებით. ეს გარემოება გრაფიკებზე ასახულია ბზარმედეგობის დაახლოებით ერთნაირი კანონზომიერებით შემცირებაში ინდენტორზე მოდებული მაღალი მაქსიმალური დატვირთვების დიაპაზონში. აღნიშნულ პირობებში იზრდება ბზარმედეგობის განსაზღვრის ცდომილება, რაც დაკავშირებულია ინდენტირების ანაბეჭდებზე ფიქსირებული ბზარების ნაკვალევის გავრცელების წრფივი კანონზომიერებისაგან გადახრით. სხვადასხვა ორიენტაციის მაღალი ინტენსივობის ძაბვების ურთიერთქმედება განაპირობებს ბზარების ნაკვალევის გავრცელების გადახრებს წრფივი კანონზომიერებიდან. si+2ატ%ge შენადნობის საცდელი ნიმუშის ბზარმედეგობა შედარებით სწრაფად მცირდება ინდენტირების დაბალ მაქსიმალურ დატვირთვებზე, როდესაც ნარჩენი ანაბეჭდების კუთხეებთან შეინიშნება მხოლოდ წრფივი რადიალური ბზარები. მაღალ მაქსიმალურ დატვირთვებზე რადიალური ბზარების სიგრძე იზრდება, ზოგჯერ შეინიშნება მათი გავრცელების ძირითადი მიმართულებიდან გადახრა, აგრეთვე ბზარის ნაკვალევზე ღუნვებისა და საფეხურების წარმოქმნა. მაღალ დატვირთვებზე ანაბეჭდების ზონაში იზრდება მცირე ზომის ნამსხვრევების რაოდენობა. მაღალი ენერგიის ელექტრონებით დასხივებულ მდგომარეობაში ფიქსირებულია აგრეთვე პლასტიკური და რღვევის დეფორმაციების ბზარების ნაკვალევის რთული რელიეფი. si–სა და sige შენადნობის ბზარმედეგობათა დაახლოებით ერთნაირი კანონზომიერების ცვლილებები ასახავენ გარეშე და შინაგანი ძაბვების გავლენას მაღალ დატვირთვებზე ინდენტირებით ინდუცირებულ რთულ დეფორმაციულ პროცესებში. საკვლევი si და si+2ატ%ge ნიმუშების მაღალ დატვირთვებზე ინდენტირების ანაბეჭდებზე ფიქსირებული ბზარების ზიგზაგისებური ფორმა განპირობებულია მაღალი ინტენსივობის პლასტიკური და მყიფე რღვევის დეფორმაციით კრისტალის მოცულობაში. ძაბვების სივრცული განაწილების სპეციფიკურ შემთხვევებში ბზარი გავრცელების პროცესში შესაძლებელია გადაიხაროს მაქსიმალური გაჭიმვის ძაბვების სიბრტყიდან და გავრცელდეს რღვევისადმი დაბალი წინააღმდეგობის სიბრტყეზე. ცნობილია [7], რომ ბზარი შესაძლებელია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 174 გავრცელდეს მაღალი კრისტალოგრაფიული ინდექსებიან სიბრტყეზე. ამავე ნაშრომის ავტორთა მოსაზრებით თუ ვიკერსის ინდენტორის დიაგონალი მიმართული იქნება (001) ან (110) ორიენტაციით, მაშინ ბზარი შესაძლებელია გავრცელდეს (110) სიბრტყეზე და წარმოქმნას a/3 <111> დისლოკაციური მარყუჟები. ექსპერიმენტულმა გაზომვებმა აჩვენეს ~ 1014სმ-2 ფლუენსის მაღალენერგეტიკული ელექტრონების დასხივებული n-si და si+2ატ%ge შენადნობის დრეკადობის მოდულისა და მიკროსისალის სუსტი მატება ვიკერსის ინდენტორზე მოდებული მაქსიმალური დატვირთვის 100-1250 მნ დიაპაზონში. საწყისი და ელექტრონებით დასხივებული si+2ატ%ge შენადნობის ინდენტირების დრეკადობის მოდულისა და მიკროსისალის შედარებითი მეტად ამაღლება განპირობებულია ინდენტირების პროცესში გაზრდილი რაოდენობით მეტალური si-ii ფაზის ფორმირებით ინდენტორის წვეროსა და მატრიცის გამყოფ საზღვარზე. მაღალი მექანიკური თვისებების მეტალური si-ii ფაზის გავლენა შენადნობის სტრუქტურულად–მგრძნობიარე ფიზიკურ–მექანიკურ თვისებებზე მნიშვნელოვნად მცირდება ინდენტორზე მოდებული მაღალი დატვირთვის პირობებში, როდესაც მიმდინარეობს ნიმუშის მოცულობაში ინტენსიური პლასტიკური და მყიფე რღვევის პროცესები. ნახ.2 მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივებული ნიმუშების ბზარმედეგობის დამოკიდებულება ინდენტორზე მოდებულ მაქსიმალურ დატვირთვაზე. 1. p-si, (111) 2. n-si, (100) 3. p-si+2ატ%ge, (111) ge–ით ლეგირებული si–ის დრეკადობის მოდული და მოკროსისალე n-si–თან შედარებით მაღალი სიდიდეებით ხასიათდებიან, რაც განპირობებულია ინდენტირების პროცესებში წარმოქმნილ ფაზათა ნარევში მაღალი სიმტკიცის β–კალის მოდიფიკაციის sige-ii ფაზის მასის ზრდით. n-si-თან შედარებით sige შენადნობში მცირდება ბზარების წარმოქმნისადმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 175 მედეგობა. ასეთ მდგომარეობაში მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება სუსტად ზრდის ბლანტი რღვევის კოეფიციენტისა და რღვევის ეფექტური ენერგიის მნიშვნელობებს. p-si–ის (111) სიბრტყეებზე მაღალია დრეკადობის მოდულისა და მიკროსისალის სიდიდეები ინდენტორზე მოდებული დატვირთვის 100-1250 მნ დიაპაზონში. მაღალენერგეტიკული ელექტრონებით დასხივება შესამჩნევად ამაღლებს მექანიკური თვისებების მახასიათებლებს. იზრდება ასევე ბზარების წარმოქმნისადმი მედეგობა. შესაძლებელია ელექტრონებით დასხივების პროცესში რადიაციული დეფექტები მონაწილეობენ ინდენტორ–ნიმუშის გამყოფი საზღვრის ზონაში დრეკადი ძაბვების რელაქსაციაში დისლოკაციური პლასტიკური დეფორმაციის მექანიზმით. ასეთ პირობებში ენერგეტიკულად გაძნელებულია მყიფე მსხვრევის დეფორმაცია და მეტი ენერგია უნდა დაიხარჯოს განსაზღვრული ტიპის ბზარების ჩასახვისა და გავრცელებისათვის ნიმუშის ზედაპირზე და მოცულობაში. ლიტერატურა 1. d.b. marshall, b.r. lawn and a.g.evans j.am.ceram soc., 63,(1982), 561-566 2. r.f, cook and g.m. pharr. j.am.ceram. soc., 73, (1990), 787-817 3. w.c. oliver and g.m. pharr, j.mater. res, 7 (1192), 1567. 4. b.r. lawn, a.g. evans and d.b. marshall. j. am. ceram soc., 63, (1982), 1769 5. j.s. field, m.v. swain, r.d. dukino. j. mater. res., vol.18, n6 (2003), 1412-1419. 6. gr. anstis, p. chantikul, lawn b.r, et al. j. am. ceram. soc., (1981), 533-538. 7. f. ebrahimi,l. kalwani, j. materials science and engineering, a268, (1999), 116-126. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 176 effect of highenergetic electrons irradiation on the fracture toughness characteristics of si and si+2at.%ge wafers giorgi darsavelidze, kakhaber shamatava, avtandil sichinava, ia kurashvili, marina kadaria 1ilia vekua sukhumi institute of physics and technology, 2sokhumi state university abstract crack resistance of silicon based materials wafers have a vital meaning in development of microelectromechanical systems technology. nevertheless, there is currently little information about the mechanisms of crack formation, propagation and rupture deformation in the processes of indentation of semiconductor materials. present paper deals with the investigation of elastic modulus, microhardness and crack-formation characteristics of the monocrystalline n-si (100), p-si (111) and p-si+2at.%ge wafers in the initial and 12 mev energy electrons irradiated states, over a wide range of maximum applied load on the vickers indenter. measurements were performed by the vickers method on shimadzu duh-211s system ultramicrotester at room temperature. it is shown that in the initial state (111) orientation p-si substrates are characterized by relatively high elastic modulus and microhardness. irradiation with high-energy electrons leads to an farther increase in the mechanical characteristics of all three samples, which is more expressed in p-type monocrystalline silicon. based on the evaluation of the length of the cracks propagated along the diagonals of the residual impressions, the critical stress intensity factor for the cracks formation on the sample surface and the effective rupture energy are estimated. p-si substrates on the (111) planes are characterized by high resistance to fracture toughness. electron irradiation improves the fracture toughness characteristics of p-si wafers. crack resistance of the psi+2at.%ge wafers is characterized by a slight increase in the electron-irradiated state. in indentation processes, the mechanical properties of the p-si+2at%ge wafers, including the fracture toughness characteristics, are determined by two opposing factors: softening associated with germanium atoms with large atomic radius and hardening associated with the formation of more high-strength beta-tinmodification sige-ii phase during the indentation-stimulated phase transformation process. keywords: monocrystalline si, sige alloys, indentation, microhardness, elastic limit, electron irradiation georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 251 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.26 . . , , 5g (iot). , , , . , , , , . iot, , (sdn) (nfv). , , . , , , . , , , , . : , , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 252 , , : , , . , . . , , . , (iot) , , . , , , . , , , . , , , , , . , , . , , , 5g iot . 2.1 . , . 4g 5g . [1]: georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 253 1. : , netflix, amazon prime youtube, . (embb), 5g , , . : 5g, iot , . : , , iot . , , , . : , instagram, facebook tiktok, , . , zoom skype, , [2, 3]. 2.2 5g iot georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 254 5g , , , : iot : 5g (mmtc), 5g . iot , , . : 5g , , , . : 5g iot , . 2. iot 2.3 . , : , . , , 0 1 2 3 4 5 6 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 iot georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 255 , , . : , , 5g iot , , . : , . 3 3. , . [4]. 1.75 1.8 1.9 1.95 1.98 2 2.05 2.1 2.15 1.30 1.3 1.25 1.25 1.27 1.35 1.35 1.38 1.35 0.50 0.6 0.6 0.6 0.65 0.62 0.6 0.62 0.70.41 0.4 0.45 0.45 0.55 0.51 0.52 0.5 0.5 0.49 0.45 0.5 0.55 0.5 0.52 0.58 0.5 0.55 0.47 0.55 0.45 0.5 0.45 0.5 0.45 0.55 0.5 0.38 0.35 0.4 0.35 0.35 0.35 0.42 0.4 0.35 0.20 0.3 0.25 0.28 0.26 0.25 0.23 0.25 0.3 2 0 2 2 2 0 2 3 2 0 2 4 2 0 2 5 2 0 2 6 2 0 2 7 2 0 2 8 2 0 2 9 2 0 3 0 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 256 ( . 1), ( 3), . , . . 3.1 , (sdn) (nfv), . , . (sdn): sdn , . , sdn , . , . (nfv): nfv , , , . , , . nfv , , [5]. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 257 4. 3.2 5g, . , mimo (multiple input multiple output). : . , , . , . 5g 16 , 400 mhz, 8 , 4g lte 5 , 100 mhz . mimo: mimo , . . , , 4g lte 5g. su-mimo (single-user mimo), mu-mimo (multi-user mimo), massive mimo, full-dimension mimo. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 258 3.3 , , , . , . : iot , , . , , , , . : , , , . , , . , . , , . : , . , 5g , iot (qos) , . 4.1 5g nr 5g (nr) , -3 (3gpp) [7], 5g . , : : 5g nr , 1 . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 259 , mimo. : 5g 1 , , , ar/vr . mmtc : massive machine type communications (mmtc) 5g nr , iot . iot , , . 4.2 iot iot , . [8, 9, 10]: mqtt (message queuing telemetry transport): (m2m)/„ (iot)“ . , [8]. coap (constrained application protocol): , . restful ( ) [9]. lwm2m (lightweight machine-to-machine): open mobile alliance, iot , [10]. 4.3 (qos) . qos : : , . . : , voip . : , , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 260 , , . , . , , , , . , , . , (sdn) (nfv) , , . , , 5g iot, , , . , . , . 5g , iot qos , , , , . , . , ai [11], , , . , , , , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 261 , , , . : 1. ericsson. (2023). “ericsson mobility report”. retrieved april 05, 2024, https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report 2. robert wyrzykowski. opensignal. (2024). the opensignal global reliability experience report, retrieved april 04, 2024, https://www.opensignal.com/2024/02/08/the-opensignal-global-reliabilityexperience-report 3. speedtest global index. (2024). “median country speeds march 2024”, retrieved april 04, 2024, https://www.speedtest.net/global-index 4. itu statistics. (2023). “individuals using the internet”, retrieved march 04, 2024 https://www.itu.int/en/itu-d/statistics/pages/stat/default.aspx 5. gsma. (2019). “the 5g guide”. retrieved april 01, 2024, https://www.gsma.com/wpcontent/uploads/2019/04/the-5g-guide_gsma_2019_04_29_compressed.pdf 6. murjikneli g.g. begiashvili k.d. (2018). interferences in contemporary mobile communication systems and mitigation wayes analysis, “energy: regional problems and development opportunities”. 25.10.2018-26.10.2018 7. 3gpp. (2024). retrieved april 04, https://www.3gpp.org/specifications-technologies/68-5g 8. oasis for mqtt. (n.d). retrieved april 05. https://mqtt.org/ 9. ietf for coap. (n.d). retrieved april 05. https://datatracker.ietf.org/doc/html/rfc7252 10. oma specworks for lwm2m. (n.d). retrieved april 05. https://omaspecworks.org/what-is-omaspecworks/iot/lightweight-m2m-lwm2m/ 11. givi murjikneli, kote begiashvili. (2023) evaluation of the quality indicators of mobile connection based on the use of artificial intelligence methods. modern challenges and achievements in information and communication technologies. isbn 978-9941-512-06-3. 85-91.. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 262 investigating global mobile network traffic dynamics and drivers kote begiashvili phd student. georgian technical university. doctoral program in digital telecommunication technologies abstract: this paper delves into the dynamic evolution of mobile network traffic, driven by unprecedented growth in mobile data demand and the rapid deployment of cutting-edge technologies such as 5g and the internet of things (iot). as global dependency on mobile connectivity intensifies, fueled by increasing consumer demand for streaming services, real-time communication, and smart device integration, the telecommunications infrastructure faces critical challenges. this document thoroughly examines these trends, identifies the primary challenges impacting network capacity and service quality, and explores innovative technological solutions designed to address these issues. key areas of focus include the impact of massive iot deployments, the strategic importance of advanced network technologies such as software-defined networking (sdn) and network functions virtualization (nfv), and the essential role of enhanced spectrum efficiency technologies in managing and optimizing network traffic. additionally, the paper discusses the variances in mobile network traffic growth across different regions, influenced by varied economic conditions, technological adoption rates, and regulatory frameworks. this analysis not only charts a pathway for future technological advancements but also equips stakeholders with the knowledge to make informed decisions that will shape the future of mobile telecommunications. the insights provided here aim to facilitate a deeper understanding of the network demands and responses necessary to support the ongoing surge in global mobile data traffic, ensuring robust, scalable, and efficient mobile networks for future generations. keywords: edge computing; buffering; network slicing; switching; jitter; delay; carrier aggregation; internet of things microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 33 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.06 კავკასიური შმაგას ალკალოიდების ციტოტოქსიკური აქტივობის შესწავლა 1ლალი კინწურაშვილი, 2ჟან ლეგო, 1,2ვახტანგ მშვილდაძე 1ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, საქართველო, თბილისი, e-mail: l.kintsurashvili@tsmu.edu 2ბიოლოგიურ მეცნ. დოქტორი, კვებეკის უნივერსიტეტის ფუნდამენტურ მეცნიერებათა დეპარტამენტის პროფესორი, შიკუტიმი, კანადა. 1,2ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, საქართველო, თბილისი. კვებეკის უნივერსიტეტის ფუნდამენტურ მეცნიერებათა დეპარტამენტის პროფესორი, შიკუტიმი, კანადა აბსტრაქტი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი atropa caucasica kreyer. კავკასიური შმაგას (ოჯ. solanaceae-ძაღლყურძენასებრნი) მიწისზედა (მ/ზ) და მიწისქვეშა (მ/ქ) ორგანოების შესწავლა ტროპანის ჯგუფის ალკალოიდებზე და მათი ბიოლოგიური აქტივობის დადგენა. კავკასიური შმაგას ჰაერმშრალი დაწვრილმანებული მ/ზ და მ/ქ ორგანოებიდან სითხე-სითხოვანი ექსტრაგირებით მიღებულია ალკალოიდშემცველი ჯამური სუბსტანციები. 12% nh4oh წინასწარი შეტუტიანებით და დაყოვნებით, ალკალოიდებს ვწვლილავდით ქლოროფორმით. ფუძეების ჯამური სუბსტანციების გამოსავალი შეადგენდა: მიწისზედა ორგანოებიდან0,28%, მიწისქვეშა ორგანოებიდან0,54% მცენარის ჰაერმშრალ მასალაზე გადაანგარიშებით. ფიტოქიმიური კვლევების შედეგად დადგენილია, რომ კავკასიური შმაგადან მიღებულ გასუფთავებულ ალკალოიდების ჯამურ სუბსტანციებში დომინირებენ ტროპანის ჯგუფის ალკალოიდები: მიწისზედა ორგანოებში-ატროპინი, ჰიოსციამინი, მიწისქვეშა ორგანოებში: ატროპინი, ჰიოსციამინი და სკოპოლამინი. in vitro სპეციფიკური ბიოლოგიური ციტოტოქსიკური აქტივობების შეფასებისას resazurine და hoechst მეთოდების მიხედვით, atropa caucasica kreyer. მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებულმა ალკალოიდების ჯამურმა სუბსტანციამ გამოავლინა სუსტი ციტოტოქსიკური აქტივობა ნაწლავის ადენოკარცინომისა (dld-1) და ადამიანის კანის ნორმალურ ფიბრობლასტების (ws-1) მიმართ, ხოლო მიწისქვეშა ორგანოებიდან მიღებულმა ალკალოიდების ჯამურმა სუბსტანციამ გამოამჟღავნა საშუალო შერჩევითი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 34 ციტოტოქსიკურობა უჯრედული კულტურების: a-549 (ფილტვის კარცინომა), dld-1 მიმართ. ადამიანის კანის ნორმალურ ფიბრობლასტებზე (ws-1) არ აღინიშნა ტოქსიკური მოქმედება. საკვანძო სიტყვები: ალკალოიდი, კავკასიური შმაგა, ციტოტოქსიკური აქტივობა გვარი atropa-შმაგას (ოჯ. solanaceaeძაღლყურღენასებრნი) სახეობები მდიდარია ტროპანის ჯგუფის ალკალოიდებით, რომლებიც ფლობენ სპაზმოლიზურ და ტკივილგამაყუჩებელ მოქმედებას [1,2,3,4]. საქართველოს ტერიტორიაზე გავრცელებულია atropa caucasica kreyer. კავკასიური შმაგა [5]. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი atropa caucasica kreyer. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოების შესწავლა ტროპანის ჯგუფის ალკალოიდებზე და მათი ბიოლოგიური აქტივობის დადგენა. ობიექტები და მეთოდები კვლევის ობიექტებს წარმოადგენდა საქართველოს ფლორის atropa caucasica kreyer. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოები, შეგროვილი ზედაზენში ნაყოფიანობის ფაზაში. ჰაერმშრალი დაწვრილმანებული მ/ზ და მ/ქ ორგანოებიდან სითხურ-სითხოვანი ექსტრაქციის მეთოდით მიღებულია ალკალოიდშემცველი ჯამური სუბსტანციები. nh4oh (12%)-ით წინასწარი შეტუტიანებით და დაყოვნებით, ალკალოიდებს ვწვლილავდით ქლოროფორმით. გაერთიანებული ექსტრაქტებს ვასუფთავებდით h2so4 (10%)-ით. მჟავე გამონაწვლილებს ვამუშავებდით ეთილის ეთერით. კონცენტრირებული ამიაკით ვატუტიანებდით ph-9-მდე და ვახდენდით ექსტრაგირებას ორგანული გამსხნელით. ფუძეების ჯამური სუბსტანციების გამოსავალი შეადგენდა: მიწისზედა ორგანოებიდან 0,28%, მიწისქვეშა ორგანოებიდან 0,54% მცენარის ჰ/მ მასალაზე გადაანგარიშები. კვლევის შედეგი. კავკასიური შმაგას ფიტოქიმიური შესწავლა მოვახდინეთ გაზურ-მას სპექტრალური ქრომატოგრაფიით (gs/ms) და თვისობრი ანალიზის საფუძველზე თხელფენოვანი ფრომატოგრაფიული მეთოდით (ფირფიტა siliagel254, merck; სისტემები: i ბენზოლი-მეთანოლი (1:9), ii-აცეტონი-ამიაკის 10% წყალხსნარი (95:5), iiiქლოროფორმიაცეტონი-ამიაკი 25% (5:4:1), გამამჟღავნებელი: დრაგენდორფის რეაქტივი) ჭეშმარიტ მოწმეებთან (ატროპინი, ჰიოსციამინი, სკოპოლამინი) თანდასწრებით. დადგენილია, რომ იდენტიფიცირებული ფუძეები მიეკუთვნებიან ტროპანის ჯგუფს. მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებული ალაკლოიდების ჯამის პოლიბუფერული დაყოფით გამოყოფილია ატროპინი, ჰიოსციამინი, ხოლო მიწისქვეშა ორგანოებიდან ატროპინი, ჰიოსციამინი და სკოპოლამინი[6]. atropa caucasica kreyer. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამური სუბსტანციების in vitro ციტოტოქსიკური აქტივობა შესწავლილი იყო laseve-ს ლაბორატორიაში, ფუნდამენტური მეცნიერებათა დეპარტამენტში, კვებეკის უნივერსიტეტში, ქ. შიკუტიმი, კანადა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 35 ციტოტოქსიკურობა ისაზღვრებოდა in vitro სამ უჯრედულ კულტურაზე: a-549 (ადამიანის ფილტვის კარცინომის უჯრედული კულტურა atcc#ccl-185); dld-1 (სწორი ნაწლავის ადენოკარცინომის უჯრედული კულტურა atcc#ccl-221), ws-1 (კანის ნორმალური ფიბრობლასტები), რომლებიც მიღებულია atcc-დან (american და type culture collection მანასა, აშშ). სიმსივნური უჯრედები კულტივირებულია earle მარილთან და l-გლუტამინის შემცველ საკვებ არეში (earle's მარილი შემადგენლობა: kcl, nacl, nah2po4 · h2o, d-გლუკოზა, mgso4 · 7h2o, cacl2 · 2h2o, nahco3, წითელი ფენოლი), რომელსაც ემატება ემბრიონალური ხბოს 10%-იან შრატი (hyklon, logan, ა.შ.შ.) ვიტამინები (1x), პენიცილინი (100 i.u./მლ) და სტრეპტომიცინი (100 მკგ/მლ), ამინომჟავები (1x), ნატრიუმის პირუვატი (mediaech cellgro, va). უჯრედების ინკუბაცია მიმდინარეობს 37°c ტემპერატურაზე, ტენიან ატმოსფეროში co2 5%. საკვლევი ნიმუშების ციტოტოქსიკური აქტივობა განსაზღვრული იყო resazurine და hoechst მეთოდების მიხედვით. აქტივობა განისაზღვრა ინჰიბიტორული კონცენტრაცია 50-ით (იკ50), რომელიც ადგენს საკვლევი ნიმუშების მიერ უჯრედების 50%-ის ინჰიბირების გამომწვევ კონცენტრაციას. სტანდარტად გამოყენებული იყო ეტოპოზიდი [7]. atropa caucasica kreyer. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამური სუბსტანციების ციტოტოქსიკურ აქტივობაზე ჩატარებული კვლევების შედეგები მოცემულია ცხრილში 1. ცხრ.1.: atropa caucasica kreyer. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამური სუბსტანციების ციტოტოქსიური აქტივობა (ინჰიბიტორული კონცენტრაცია 50, მკგ/მლ ექსტრაქტებისთვის და მიკრომოლი ეტოპოზიდისთვის) № მცენარე ვეგეტატიუ რი ნაწილი ალკალოიდებ ის ჯამში იდენტიფიცი რებული ფუძეები ხაზოვანი უჯრედები და მეთოდები resazurin hoechst a-549 dld-1 ws-1 a-549 dld-1 ws-1 1 atropa caucasic a kreyer მიწისზედა ორგანოები ატროპინი, ჰიოსციამინი >200 >200 >200 >200 196±20 167±2 4 2 atropa caucasic a kreyer მიწისქვეშა ორგანოები ატროპინი, ჰიოსციამინი, სკოპოლამინი 135±18 161±24 >200 41±8 48±2 >200 3 ეტოპო ზიდი 24±4 10±2 35±16 2,1±0,3 2,1±0,3 31±14 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 36 ბიოლოგიური სკრინინგის მონაცემების საფუძველზე გამოვლენილია atropa caucasica kreyer მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამური სუბსტანციის სუსტი ციტოტოქსიკური აქტივობა (196 მკგ/მლ) ნაწლავის ადენოკარცინომის (dld-1) და ადამიანის კანის ნორმალური ფიბრობლასტების (ws-1) მიმართ, ხოლო მიწისქვეშა ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამურმა სუბსტანციამ გამოავლინა საშუალო შერჩევითი ციტოტოქსიკურობა (41 მკგ/მლ და 48 მკგ/მლ, შესაბამისად) ფილტვის კარცინომას და ნაწლავის ადენოკარცინომას უჯრედების მიმართ. ადამიანის კანის ნორმალურ ფიბრობლასტებზე არ აღინიშნა გამოხატული ციტოტოქსიური მოქმედება. დასკვნა. ფიტოქიმიური კვლევების შედეგად დადგენილია, რომ atropa caucasica kreyer სითხესითხოვანი ექსტრაქციის მეთოდით მიღებულ გასუფთავებულ ალკალოიდების ჯამურ სუბსტანციებში დომინირებენ ტროპანის ჯგუფის ალკალოიდები: მიწისზედა ორგანოებში ატროპინი, ჰიოსციამინი, მიწისქვეშა ორგანოებში: ატროპინი, ჰიოსციამინი და სკოპოლამინი. in vitro ციტოტოქსიკური აქტივობების შეფასებისას resazurine და hoechst მეთოდების მიხედვით, კავკასიური შმაგას მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებულმა ალკალოიდშემცველმა ჯამურმა სუბსტანციამ გამოამჟღავნა სუსტი ციტოტოქსიკური აქტივობა ნაწლავის ადენოკარცინომისა (dld-1) და ადამიანის კანის ნორმალური ფიბრობლასტების (ws-1) მიმართ, ხოლო მიწისქვეშა ორგანოებიდან მიღებულმა ალკალოიდშემცველმა ჯამურმა სუბსტანციამ აჩვენა შერჩევითი ციტოტოქსიკურობა ფილტვის და სწორი ნაწლავის სიმსივნური უჯრედული კულტურების მიმართ. ადამიანის კანის ნორმალურ ფიბრობლასტებზე გამოკვეთილი ტოქსიკური მოქმედება არ აღინიშნა. გამოყენებული ლიტერატურა 1. momina qureshi, sidharta d..ray. belladonna alkaloids. reference module in biomedical sciences. 2023. https://doi org./10.1016/8978-0-12-824315-2.00234-7. 2. kevin m. o,shaughnessy. cholinergic and antimuscarinic (anticholinergic) mechanisms and drugs. clinical pharmacology, 2012, pp.372-381. 3. brent furbee. neurotoxic plants. clinical neurotoxicology. 2009, pp.523-542 4. guan-hua du,yong-xiang zag. pharmacological mechanisms and the modulation of pain. advances in farmacology. 2016, vol.75, pp.325-361. 5. gagnidze, r. vascular plants of georgia a nomenclatural checklist. tbilisi. “universal”. 2005, pp. 33-39. 6. phillipson j.d., handa s.s. n-oxides of hyoscyamine and hyoscine in the solanaceae. phytochemistry. 1977, v.14., pp. 999-1003. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 37 7. v.y. vachnadze; l.g. kintsurashvili; n.s. vachnadze; t.sh. suladze: v. mshvildadze: k. mchedlidze. some alkaloid-containing plants grown and introduced in georgia and their biological activities. experimental and clinical medicine, 2017, v. 3, pp 1-37. alkaloids of atropa caucasica kreyer and their biological activity. 1lali kintsurashvili, 2jean legault, 1,2vakhtang mshvildadze 1doctor of pharmacy, senior researcher, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; e-mail: l.kintsurashvili@tsmu.edu 2doctor of biology; professor at fundamental sciences department, université du québec a chicoutimi (canada) 1,2doctor of pharmacy, senior researcher, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; professor at fundamental sciences department, université du québec a chicoutimi (canada) abstract the goal of presented research was a study on tropane group alkaloids from the above-ground and underground organs of atropa caucasica kreyer (solanaceae) grown in georgia, and evaluation of their cytotoxic activity. alkaloid-containing total substances were obtained by liquid-demand extraction from the air-dried comminuted of the above-ground and underground organs of atropa caucasica kreyer with nh4oh (12%) pre-elution and delay, we treated the alkaloids with chloroform. the yield of total alkaloids was: from the above-ground organs 0.28%, from the underground organs 0.54%, calculated to the air-dried material of the plant. as a result of phytochemical studies on the base of fcms and tlc experiments, has been determined the dominated alkaloids of the tropane group in the total sum of purified alkaloids were: atropine and hyoscyamine in above-ground organs and atropine, hyoscyamine and scopolamine in underground organs. in vitro evaluation of cytotoxic activities according to resazurine and hoechst experiments demonstrated that the total alkaloid sum obtained from above-ground organs revealed a weak cytotoxic activity against colon adenocarcinoma (dld-1) and normal human skin fibroblasts (ws-1), and the total alkaloid sum obtained from the underground organs, exhibited a moderate cytotoxic activity against cell cultures of a-549 (lung adenocarcinoma) and dld-1 without any significant toxicity against normal human skin fibroblasts (ws-1). keywords: alkaloids, atropa caucasica, cytotoxic activity georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 261 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.23 ) 1, 2, 3, 4, 5 1 phd , 2 , 3 , 4 , 5 , . . , , . , . helicobacter pylori , , . , , , . , . : , , , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 262 , , hla-dq2, hla-dq8 [1]. , . , , iga . hla-dq2 hla-dq8 , ( ) (ttg). , , , . 99% hla-dq2 hla-dq8 , 40%. , , hla-dq2/dq8 [2]. iga (iga class tissue antitransglutaminase antibodies (ttga)) , iga . ttg-iga iga , . ttg , , , (2 ). ttg [ (uln) 10], [3]. iga (iga class antiendomysial antibodies ema). iga ttg, . [4]. , , , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 263 , . 2-2 . [4]. 1 2 , , . , : 3a , 3b 3c . marsh , . -ttg ema. , , , , , , , h. pylori [5]. . 100 25. cd3 cd8t . , cd3 , t [6]. , , hla . , , (10-15%) (75-80%). hla ii , dq2 dq8. , hla-dq2/hla-dq8 (25-35%), 3%. , -hla, [7]. , , , . , , . , , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 264 . , , [1]. , , . , [8]. . , (il)-15 , . , il-15, [9]. toll-like receptor 4–md2–cd14 , [10]. , il-8, . , ii hladq2/8 t [10]. 2. , hla-dq2, hla-dq8 . , , cd4+t t . cd4+ t cd4+ t . t th1 , ifn tnf [9]. , ttg , t . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 265 . hla . , tcr (t cell receptor) , hla-dq2, dq8 t [11]. ttga, , , . ttga , . , , . ttga t , ttg dgp hla . , ttg b ttg t . t , ttga dgp [9]. , (5-25%) ttg. , . ttg, t . b , ttg. , , cxcr3. , cd4+t . , . cd4+t ifn, . il-17 cd4+ t , , , [12]. , hla-e mic-a, nk , nkg20 cd94/nkg2c , , , [13]. il-15 nkg2d , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 266 . , mic . , , nk . , , . , , , . , . , , . , , il-10 tgf, , , , [10]. , ifn il-15, . il-15 , , , , tgf, cd4+ t . il-15 , t. il-15, , , -il-15 . cd4+ t ifn bach2 [14]. bach2 , t t. , , , , . , t [15]. , . , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 267 , [16]. , , ebv ttgiga . , . , , : 1) dqa1 0501/dqb1 , ; 2) , ; 2) , ; 4) il-33, . , , . , [16]. (non-celiac gluten sensitivity) , , , , . , , . toll like receptor[17]. , . , , , , , , [18]. , , marsh 0, i . 25%. , , t. , . , , . , . , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 268 . , , , . , , . , . h. pylori , , h. pylori[19]. , h. pylori 3-42 100 . , [20]. , . iga, iga b [21]. , iga, 1-39%. iga, . , . , , , [22]. , . , , , cd8+ il15. . , , malt , b. b, . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 269 t, . . , 1 cd3– , 9q31.3 , 16q12.1 [23]. , 30 , . , , . , . , , , . , , . : [1] g. caio et al., “celiac disease: a comprehensive current review.,” bmc med, vol. 17, no. 1, p. 142, jul. 2019, doi: 10.1186/s12916-019-1380-z. [2] s. husby, j. a. murray, and d. a. katzka, “aga clinical practice update on diagnosis and monitoring of celiac disease-changing utility of serology and histologic measures: expert review.,” gastroenterology, vol. 156, no. 4, pp. 885–889, mar. 2019, doi: 10.1053/j.gastro.2018.12.010. [3] j. a. silvester, a. therrien, and c. p. kelly, “celiac disease: fallacies and facts.,” am j gastroenterol, vol. 116, no. 6, pp. 1148–1155, jun. 2021, doi: 10.14309/ajg.0000000000001218. [4] v. villanacci et al., “celiac disease: histology-differential diagnosis-complications. a practical approach.,” pathologica, vol. 112, no. 3, pp. 186–196, sep. 2020, doi: 10.32074/1591-951x-157. [5] v. villanacci et al., “celiac disease: histology-differential diagnosis-complications. a practical approach.,” pathologica, vol. 112, no. 3, pp. 186–196, sep. 2020, doi: 10.32074/1591-951x-157. [6] r. del sordo et al., “histological features of celiac-disease-like conditions related to immune checkpoint inhibitors therapy: a signal to keep in mind for pathologists.,” diagnostics (basel), vol. 12, no. 2, feb. 2022, doi: 10.3390/diagnostics12020395. [7] r. dieli-crimi, m. c. cénit, and c. núñez, “the genetics of celiac disease: a comprehensive review of clinical implications.,” j autoimmun, vol. 64, pp. 26–41, nov. 2015, doi: 10.1016/j.jaut.2015.07.003. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 270 [8] a. k. akobeng, p. singh, m. kumar, and s. al khodor, “role of the gut microbiota in the pathogenesis of coeliac disease and potential therapeutic implications.,” eur j nutr, vol. 59, no. 8, pp. 3369–3390, dec. 2020, doi: 10.1007/s00394-020-02324-y. [9] j. a. tye-din, h. j. galipeau, and d. agardh, “celiac disease: a review of current concepts in pathogenesis, prevention, and novel therapies.,” front pediatr, vol. 6, p. 350, 2018, doi: 10.3389/fped.2018.00350. [10] g. caio et al., “celiac disease: a comprehensive current review.,” bmc med, vol. 17, no. 1, p. 142, jul. 2019, doi: 10.1186/s12916-019-1380-z. [11] e. m. quinn et al., “transcriptome analysis of cd4+ t cells in coeliac disease reveals imprint of bach2 and ifn regulation.,” plos one, vol. 10, no. 10, p. e0140049, 2015, doi: 10.1371/journal.pone.0140049. [12] r. celli et al., “clinical insignficance of monoclonal t-cell populations and duodenal intraepithelial t-cell phenotypes in celiac and nonceliac patients.,” am j surg pathol, vol. 43, no. 2, pp. 151–160, feb. 2019, doi: 10.1097/pas.0000000000001172. [13] y. sahin, “celiac disease in children: a review of the literature.,” world j clin pediatr, vol. 10, no. 4, pp. 53–71, jul. 2021, doi: 10.5409/wjcp.v10.i4.53. [14] p. laurikka, l. kivelä, k. kurppa, and k. kaukinen, “review article: systemic consequences of coeliac disease.,” aliment pharmacol ther, vol. 56 suppl 1, no. suppl 1, pp. s64–s72, jul. 2022, doi: 10.1111/apt.16912. [15] s. hussein et al., “clonal t cell receptor gene rearrangements in coeliac disease: implications for diagnosing refractory coeliac disease.,” j clin pathol, vol. 71, no. 9, pp. 825–831, sep. 2018, doi: 10.1136/jclinpath-2018-205023. [16] a. lerner, m. arleevskaya, a. schmiedl, and t. matthias, “microbes and viruses are bugging the gut in celiac disease. are they friends or foes?,” front microbiol, vol. 8, p. 1392, 2017, doi: 10.3389/fmicb.2017.01392. [17] g. caio, g. riegler, m. patturelli, a. facchiano, l. de magistris, and a. sapone, “pathophysiology of non-celiac gluten sensitivity: where are we now?,” minerva gastroenterol dietol, vol. 63, no. 1, pp. 16–21, mar. 2017, doi: 10.23736/s1121-421x.16.02346-1. [18] v. f. zevallos et al., “nutritional wheat amylase-trypsin inhibitors promote intestinal inflammation via activation of myeloid cells.,” gastroenterology, vol. 152, no. 5, pp. 1100-1113.e12, apr. 2017, doi: 10.1053/j.gastro.2016.12.006. [19] g. losurdo et al., “small intestinal bacterial overgrowth and celiac disease: a systematic review with pooled-data analysis.,” neurogastroenterology and motility, vol. 29, no. 6, jun. 2017, doi: 10.1111/nmo.13028. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 271 [20] m. rostami-nejad et al., “pathological and clinical correlation between celiac disease and helicobacter pylori infection; a review of controversial reports.,” middle east j dig dis, vol. 8, no. 2, pp. 85–92, apr. 2016, doi: 10.15171/mejdd.2016.12. [21] a. k. kamboj and a. s. oxentenko, “clinical and histologic mimickers of celiac disease.,” clin transl gastroenterol, vol. 8, no. 8, p. e114, aug. 2017, doi: 10.1038/ctg.2017.41. [22] d. c. baumgart and c. le berre, “newer biologic and small-molecule therapies for inflammatory bowel disease.,” n engl j med, vol. 385, no. 14, pp. 1302–1315, sep. 2021, doi: 10.1056/nejmra1907607. [23] e. ierardi et al., “lymphocytic duodenitis or microscopic enteritis and gluten-related conditions: what needs to be explored?,” ann gastroenterol, vol. 30, no. 4, pp. 380–392, 2017, doi: 10.20524/aog.2017.0165. histological and immunohistochemical profile of lymphocytic duodenitis and features of local immune reactions critical review t. nikolaishvili, ts. parulava, i. mamuchishvili, n. kantaria, g. burkadze david aghmashenebeli university of georgia tbilisi state medical university abstract lymphocytic enteritis is characterised by abnormal infiltration of intraepithelial lymphocytes in the intestinal mucosa. it was described as duodenal lymphocytosis or lymphocytic duodenitis. nowadays, lymphocytic enteritis represents a common feature of several gluten-mediated and non-gluten-related diseases. the most frequent causes of lymphocytic enteritis are gluten-related disorders (celiac disease, non-celiac gluten sensitivity), helicobacter pylori infection and drug-related damages. less frequently, lymphocytic enteritis may be secondary to autoimmune conditions, immunoglobulin deficiencies, bacterial and viral infections and irritable bowel syndrome. therefore, the differential diagnosis of lymphocytic enteritis may be challenging. keywords: lymphocytic enteritis, celiac disease, gluten sensitivity. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.01 კულტურული მემკვიდრეობის ქიმიისათვის (ნაწილი iv – ხისგან დამზადებული კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატების კონსერვაცია-რესტავრაციისათვის) მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი აბსტრაქტი სტატია ეძღვნება ხის მემკვიდრეობის და მისი კულტურული ღირებულებების დროში უწყვეტი ევოლუციის შენარჩუნების გადაუდებელ აუცილებლობათა მეთოდოლოგიურ ასპექტებს. აღნიშნული დაფუძნებულია საერთაშორისო კონვენციების, რეკომენდაციების, კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაცის სტანდარტებთან დაკავშირებული ძეგლებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების საერთაშორისო საბჭოს (icomos) ფუნდამენტურ ამოცანებთან. წინამდებარე სტატია განკუთვნილია კონსერვაცია-რესტავრაციის დარგის ქიმიით დაინტერესებული სპეციალისტებისა და სტუდენტებისთვის. ნაშრომში წარმოდგენილია დარგის მარეგულირებელი დოკუმენტები, ასევე ტექნიკური ტერმინოლოგია, მათი ადეკვატური ინტერპრეტირებისა და კვალიფიციური გამოყენებისთვის. საკვანძო სიტყვები: ძეგლებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების საერთაშორისო საბჭო (icomos), icomos-ის საქართველოს ეროვნული კომიტეტი icomos საქართველო, ავთენტურობა authenticity, ვენეციის ქარტია, ფლორენციის ქარტია, ნარას დოკუმენტი ავთენტურობის შესახებ, icomos-ის პრინციპები ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციისთვის, ხის ზედაპირის გაწმენდა, ხის ანტისეპტირება, ხის ცეცხლმედეგობითი დამუშავება, ხის სიღრმისეული გაჟღენთვა კონსერვატებით, ხის მაკონსერვირებელი ხსნარები, ხის სტრუქტურული ელემენტები, ნატრიუმის ტეტრაბორატი (ე.წ. „ბურა“), ბორის მჟავა, ნატრიუმის ფტორიდი, ნატრიუმის ჰიდროფოსფატი, ბორის, ნატრიუმის პენტაქლორფენოლატის, ქრომის და სპილენძშემცველი მარილები, ნატრიუმის დიქრომატი, სპილენძის სულფატი, თუთიის სულფატი, ხუთვალენტიანი დარიშხანის ოქსიდი, მწვავე ნატრი, ამონიუმის ჰიდროქსიდი, ქრომის ანჰიდრიდი, ნატრიუმის ფტორიდი, დინიტროფენოლი, ამონიუმის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 2 ბორფტორიდის იზომერების ნაზავი, ფენოლსპირტები, შარდოვანა (კარბამიდი), ამონიუმის ტეტრაფტორბორატი, კარბამიდულ-ფურანული ფისი, პოლიურეთანული ფისები, აკრილის ფისი paraloid b 72, პრეპოლიმერები (ფორპოლიმერები), რეზორცინოფორმალდეჰიდური ოლიგომერები, ფოტოჟანგვითი დესტრუქცია, ქსილოლი, ბენზოლი, ტოლუოლი, აცეტონი, ციკლოჰექსანონი, წყალ და სპირტხსნადი პოლიეთილენგლიკოლები, არქეოლოგიური ხე, პოლიმეთილმეთაკრილატი, პოლიბუთილმეთაკრილატი, პოლიორგანოსილოქსანები. icomos-ის პრინციპები ხისგან დამზადებული კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატებისათვის ვენეციის ქარტია ძეგლების და ღირსშესანიშნავი ადგილების კონსერვაციისა და რესტავრაციის საერთაშორისო ქარტია 1964 წლიდან საფუძვლად დაედო ძეგლების და ღირსშესანიშნავი ადგილების საერთაშორისო საბჭოს (icomos) ორგანიზებას, რადგანაც ვენეციაში, ნახსენებ ქარტიაზე დაყრდნობით, მიღებულ იქნა რეზოლუცია, ძეგლებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების საერთაშორისო საბჭოს შექმნის თაობაზე. icomos-ის პირველი პრეზიდენტი პიერო გაცოლა ახასიათებდა ძეგლების და ღირსშესანიშნავი ადგილების საერთაშორისო საბჭოს – icomos-ის ინსტიტუტს, როგორც უმაღლეს სააპელაციო სასამართლოს ძეგლების რესტავტაციის, ძველი ისტორიული ცენტრების, ლანდშაფტებისა და ზოგადად მხატვრული და ისტორიული მნიშვნელობის მქონე ადგილების განსაზღვრადახასიათებისათვის [1]. ნახსენებ ორგანიზაციას (icomos) ევალება მართოს სპეციალიზებული კადრებით უზრუნველყოფის პროცესი, ამ ტიპის პროფესიონალთა დაკომპლექტება და დაწინაურება. icomos-ის ვალდებულებაა იზრუნოს და თვალყური ადევნოს საერთაშორისო გაცვლებს, რათა დააარსოს ადგილობრივი და საერთაშორისო კომიტეტები, რომლებიც შეძლებენ აწარმოონ კონსულტაციები ისეთ საერთაშორისო ორგანიზაციებთან, როგორიცაა იუნესკო, ევროპის საბჭო, გაერო და სხვ. „იკომოსის“ შექმნამ ამოავსო ის მტკივნეული ნაპრალი, რომელსაც ყველა ერი მწვავედ განიცდიდა და დააკმაყოფილა ის საჭიროება, რომელიც უმნიშვნელოვანესი იყო ყველა ადგილობრივი საკონსერვაციო ინსტიტუციისათვის. ნახსენებ კონტექსტში, უპირველესად, უნდა ვაღიაროთ, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანია რესტავრაციის საერთაშორისო წესების ფორმულირება. ფაქტობრივად დაკანონდა ვალდებულებანი, რისი უარყოფის უფლებაც არავის აქვს, რისი სულისკვეთებაც ყველა სპეციალისტმა უნდა გაითავისოს, თუ არ უნდა, რომ იგი გარიყული აღმოჩნდეს კულტურული ცხოვრების პრობლემატიკის დარგობრივი სფეროდან პროფესიული შეუსაბამობის გამო. კანონად ქცეული ნააზრევი, კონსერვაციისა და რესტავრაციის შესახებ, წარმოადგენს ნორმატიულ დოკუმენტს, რომლის იურიდიული ძალა დროთა განმავლობაში კიდევ უფრო გამტკიცდება და შედეგად, სამუდამოდ დაუკავშირებს ვენეციის სახელს ნახსენებ, 1964 წლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 3 ისტორიულ მოვლენას. ფაქტობრივად, დღეისათვის ვენეციის ქარტია მთელი მსოფლიოსთვის გახდა ოფიციალური კანონი კულტურული ობიექტების კონსერვაციის სფეროში. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ვენეციის ქარტიამ, ბოლომდე ვერ განსაზღვრა ავთენტური ძეგლის მნიშვნელობა, რომელიც უნდა შემოვუნახოთ მომავალ თაობებს. ეს მსაზღვრელი ნარას კონფერენციას (1994) უნდა ჩამოეყალიბებინა. ავთენტურობის ნარას დოკუმენტი [2] იზიარებს ვენეციის ქარტიის სულისკვეთებას, ეფუძნება მას და კიდევ უფრო ზრდის მის მასშტაბს კულტურული მემკვიდრეობის მიმართ ზრუნვისა და დაინტერესების გაფართოების პასუხად (იხ. ნარას დოკუმენტის პრეამბულა). ნარას დოკუმენტი, ერთერთი ყველაზე მნიშველოვანია თანამედროვე კონსერვაციის თეორიაში, რომელიც შეეცადა განესაზღვრა „ჩანაფიქრის, მასალისა და ოსტატობის ავთენტურობის ტესტი“, აქვე საყურადღებოა, რომ კულტურული მემკვიდრეობის არამატერიალური ღირებულება: კულტურული მემკვიდრეობის ბუნების, მისი კულტურული შინაარსის, საუკუნეების მანძილზე მისი ევოლუციის გათვალისწინებით ავთენტურობაზე მსჯელობა უკავშირდება სხვადასხვა გზით მიღებული ინფორმაციის სანდოობას. ინფორმაციის წყაროები მრავალნაირია. ეს შეიძლება ეხებოდეს ფორმას და დიზაინს, მასალას და ნივთიერ შედგენილობას, გამოყენებას და ფუნქციას, ტრადიციებსა და ტექნიკას, ადგილმდებარეობას და გარემოს, სულიერებას და გრძნობებს და სხვა შინაგან თუ გარეგან ფაქტორებს. icomos-ის პრინციპები ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციისთვის მიღებულია icomos-ის მე-19 გენერალურ ასამბლეაზე, ნიუ-დელში, ინდოეთი, 2017 წლის 15 დეკემბერს. ზემოთნახსენები, icomos-ის პრინციპები, 1999 წლის ოქტომბერში მეხიკოში, icomos-ის მე-12 გენერალურ ასამბლეაზე, icomos-ის მიერ მიღებული ,,ხის ისტორიული ნაგებობების დაცვის პრინციპების” განახლების მიზნით შემუშავდა. განახლების პროცესი დაიწყო მექსიკის ქალაქ გვადალახარაში (2012), იაპონიის ქალაქ ჰიმეძიში (2013) და გაგრძელდა შვედეთის ქალაქ ფალუნში (2016). დოკუმენტი ითვალისწინებს ვენეციის ქარტიის (1964), ამსტერდამის დეკლარაციის (1975), ბურას ქარტიის (1979) და ავთენტურობის შესახებ ნარას დოკუმენტის (1994) ზოგად პრინციპებსა და ხის არქიტექტურის დაცვისა და კონსერვაციის შესახებ იუნესკოსა და იკომოსის დოქტრინებს. ამ დოკუმენტის მიზანია, კულტურული მნიშვნელობის გათვალისწინებით განსაზღვროს ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის დაცვისა და კონსერვაციის ის ძირითადი პრინციპები და პრაქტიკული მეთოდები, რომელთა გამოყენებაც შესაძლებელია საერთაშორისო დონეზე. ამ დოკუმენტში სიტყვები ,,ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობა“ ეხება ყველა ტიპის ხის შენობასა და ნაგებობას, რომლებსაც აქვს კულტურული მნიშვნელობა ან წარმოადგენს ისტორიული ადგილების ნაწილს და შეიცავს დროებით, მოძრავ და განვითარებად სტრუქტურებს. სიტყვა ,,ღირებულებები“ წარმოდგენილ დოკუმენტში გულისხმობს მემკვიდრეობასთან დაკავშირებულ ესთეტიკურ, ანთროპოლოგიურ, არქეოლოგიურ, კულტურულ, ისტორიულ, სამეცნიერო და ტექნოლოგიურ ღირებულებებს. წარმოდგენილი პრინციპები ეხება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 4 ისტორიული ღირებულების მქონე ხის არქიტექტურასა და ნაგებობებს. ზოგიერთი შენობა მხოლოდ ნაწილობრივ არის ხისგან აგებული; ასეთ შემთხვევაში, საყურადღებოა ხის, ქიმიური ხასიათის, ურთიერთქმედება ნაგებობაში გამოყენებულ სხვა მასალებთან. icomos-ის პრინციპები1 ხის კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატებისათვის:  ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის, მისი ყველა დროის სტრუქტურული სისტემებისა და დეტალების, როგორც მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილის, მნიშვნელობის აღიარება და პატივისცემა;  ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის განსაკუთრებული მრავალფეროვნების და მასთან დაკავშირებული ნებისმიერი არამატერიალური მემკვიდრეობის გათვალისწინება და პატივისცემა;  ხის მემკვიდრეობის, როგორც ხელოსნებისა და მშენებლების უნარების და მათი ტრადიციული, კულტურული და მემკვიდრეობით მიღებული ცოდნის დადასტურების, გათვალისწინება და დაფასება;  კულტურული ღირებულებების დროში უწყვეტი ევოლუციის ახსნა და მათი იდენტიფიცირების და ავთენტურობის განსაზღვრის მეთოდების პერიოდულად გადახედვის საჭიროების აღიარება, აღქმისა და დამოკიდებულების ცვალებადობის გათვალისწინებით;  სხვადასხვა ადგილობრივი ტრადიციის, სამშენებლო პრაქტიკისა და საკონსერვაციო მიდგომის სათანადოდ დაფასება, კონსერვაციის სფეროში არსებული მეთოდოლოგიისა და ხერხების მრავალფეროვნების გათვალისწინებით;  ხის ისტორიული ჯიშებისა და მახასიათებლების გათვალისწინება და გაფრთხილება;  იმის აღიარება, რომ ხის ნაგებობები შენობის ან მისი სტრუქტურის ღირებული ქრონოლოგიური მონაცემების შემცველია;  ხის ნაგებობის უაღრესად მაღალი სეისმური მედეგობის გათვალისწინება;  სრულად ან ნაწილობრივ ხისგან აშენებული ნაგებობების სხვადასხვა გარემო და კლიმატური პირობით, მათ შორის ტემპერატურისა და ტენიანობის ცვალებადობით, შუქის, სოკოსა და მწერების ზემოქმედებით, ცვეთით, მიწისძვრებითა და სხვა ბუნებრივი კატასტროფებით, ასევე ადამიანის დამანგრეველი ქმედებებით გამოწვეული მოწყვლადობის აღიარება;  მოწყვლადი ბუნების, არასწორად გამოყენების, ტრადიციული გეგმარებისა და სამშენებლო ტექნოლოგიის ცოდნის და პრაქტიკული უნარების დაკარგვის, ასევე თემების სულიერი და ისტორიული საჭიროებების შესწავლის/გაგების სურვილის ნაკლებობის შედეგად ხის ისტორიული ნაგებობების მზარდი განადგურების საფრთხის აღიარება; 1 icomos-ის პრინციპები ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციისთვის; გვ.125-131// დოკუმენტის ინტერნეტმისამართი: https://openarchive.icomos.org/id/eprint/2771/1/icomos%20charters%20%20georgian%20translation%20%28e-publication%29.pdf https://openarchive.icomos.org/id/eprint/2771/1/icomos%20charters%20-%20georgian%20translation%20%28e-publication%29.pdf https://openarchive.icomos.org/id/eprint/2771/1/icomos%20charters%20-%20georgian%20translation%20%28e-publication%29.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 5  ხის მემკვიდრეობის დაცვის საქმეში საზოგადოების მონაწილეობის აქტუალობის, სოციალურ და გარემოს ცვლილებებთან კავშირის, ასევე მდგრად განვითარებაში მისი როლის აღიარება. ინსპექტირებისა და წინასწარი კვლევის სისტემური ტოპოლოგიისათვის 1. ნებისმიერი ღონისძიების დაგეგმვამდე ნაგებობისა და მისი კომპონენტების, მათ შორის ადრინდელი ჩარევების, მდგომარეობა საგულდაგულოდ უნდა აღინუსხოს. 2. ნებისმიერ ჩარევას წინ უნდა უძღოდეს დაწვრილებითი და ზუსტი დიაგნოსტირება. ამასთანავე, აუცილებელია ნაგებობის და სტრუქტურული სისტემის, მისი მდგომარეობისა და დაზიანების, ან სტრუქტურული გაუმართაობის მიზეზების, ასევე მომზადების, ზომების განსაზღვრისა და აწყობის ეტაპებზე დაშვებული შეცდომების შესწავლა-გაგება და ანალიზი. დიაგნოსტირება უნდა დაეფუძნოს დოკუმენტურ მტკიცებულებებს, ფიზიკური ინსპექტირებისა და ანალიზის, საჭიროების შემთხვევაში კი, არადესტრუქციული გამოცდის (ndt) ან ლაბორატორიული ტესტირების გზით ფიზიკური მდგომარეობის შეფასება/გაზომვის შედეგებს. ყოველივე ეს, საჭიროების შემთხვევაში, არ გამორიცხავს მცირე ჩარევებს ან გადაუდებელი ზომების გატარებას. 3. ასეთი ინსპექტირება შეიძლება არ იყოს საკმარისი ნაგებობის მდგომარეობის სათანადოდ შესაფასებლად, თუ იგი ქსოვილის სხვა ელემენტებით არის დაფარული. ზედა ფენის მნიშვნელობის გათვალისწინებით, დასაშვებია შესწავლის მიზნით მისი ლოკალურად დროებით მოხსნა, თუმცა ამ ღონისძიებას აუცილებლად წინ უნდა უძღოდეს სრულფასოვანი დოკუმენტირება. 4. ასევე უნდა აღირიცხოს ხის ძველ ნაწილებზე არსებული ,,უხილავი“ (ფარული) ნიშნები. ,,უხილავი“ ნიშნები გულისხმობს ყველა იმ ამოტვიფრულ ნიშნულს და სხვა აღნიშვნებს, რომლებსაც ხუროები იყენებენ სამუშაოს დაწყებისას (ასევე მოგვიანებით ან შეკეთების ეტაპზე) და რომელთა გამოჩენაც თავდაპირველად გამიზნული არ ყოფილა. ანალიზი და შეფასება 5. კონსერვაციის ძირითადი მიზანია ისტორიული ქსოვილის ავთენტურობის შენარჩუნება. იგულისხმება კონფიგურაციის, მასალის, აწყობის, მთლიანობის, არქიტექტურული და კულტურული მემკვიდრეობის ღირებულების დაცვა და ისტორიის სხვადასხვა ეტაპზე მომხდარი ცვლილებების პატივისცემა. ამ მიზნით შეძლებისდაგვარად უნდა შენარჩუნდეს ისტორიული ქსოვილის ხასიათის განმსაზღვრელი ნიშან-თვისებები. ისტორიული ქსოვილის თვითმყოფადობის განმსაზღვრელი ასპექტები შეიძლება მოიცავდეს: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 6 ა. ერთიან სტრუქტურულ სისტემას; ბ. არასტრუქტურულ ელემენტებს, კერძოდ, ფასადებს, ტიხრებს, კიბეებს; გ. ზედაპირის ელემენტებს; დ. ხუროობის დეკორატიულ ნაკეთობებს; ე. ტრადიციებსა და ტექნიკას; ვ. სამშენებლო მასალებს, მათ შორის მათ ხარისხსა (ან დონეს) და ცალკეულ თავისებურებას; 6) ჩარევის გეგმის შემუშავების მიზნით უნდა დადგინდეს ისტორიული ქსოვილის ხასიათის განმსაზღვრელი ასპექტების ღირებულება. ჩარევები 7) ჩარევის პირველ ეტაპზე უნდა შემუშავდეს შენობის კონსერვაციის ზოგადი სტრატეგია. აუცილებელია მისი ყველა მხარესთან განხილვა და შეთანხმება. 8) ჩარევის სტრატეგია უნდა ითვალისწინებდეს დომინანტურ/წამყვან კულტურულ ღირებულებებს. 9) ნაგებობის თავდაპირველი ფუნქცია უნდა შენარჩუნდეს ან აღდგეს, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ამისთვის საჭირო ჩარევა ფართო მასშტაბისაა და საფრთხეს უქმნის ნაგებობის ავთენტურობას. 10) ჩარევას შეიძლება ჰქონდეს შემდეგი ფორმები: ა. მარტივი შეკეთება ტრადიციული სადურგლო მეთოდების ან თავსებადი თანამედროვე შემაკავშირებელი ელემენტების გამოყენებით; ბ. ნაგებობის გამაგრება ტრადიციული და თავსებადი მეთოდებისა და ხერხების გამოყენებით; გ. დამხმარე სტრუქტურის გაჩენა, რომელიც შეამსუბუქებს არსებულ ნაგებობაზე დატვირთვას. ჩარევის მეთოდის შერჩევისას უპირატესობა უნდა მიენიჭოს იმ ვარიანტს, რომელიც ყველაზე უკეთ უზრუნველყოფს ნაგებობის კულტურული მნიშვნელობის შენარჩუნებას. 11) სასურველია, რომ ჩარევები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 7 ა. განხორციელდეს მინიმალური ფორმით, რაც აუცილებელია ნაგებობის ან ღირსშესანიშნავი ადგილის ფიზიკური და სტრუქტურული მდგრადობისა და მისი კულტურული მნიშვნელობის დიდი ხნით შენარჩუნებისთვის; ბ. ეფუძნებოდეს ტრადიციულ პრაქტიკას; გ. იყოს შექცევადი, თუ ეს ტექნიკურად შესაძლებელია; დ. არ შეუქმნას საფრთხე ან არ შეაფერხოს კონსერვაციის სამუშაო, რომლის ჩატარება შეიძლება მომავალში გახდეს აუცილებელი; ე. მომავალში არ შეაფერხოს ხილულ ან ნაგებობაში ინტეგრირებულ ელემენტებთან წვდომის შესაძლებლობა; ვ. გაითვალისწინოს გარემოს პირობები. 12) ჩარევა უნდა განხორციელდეს მინიმალური დოზით და ემსახურებოდეს ნაგებობის გადარჩენას, მისი ავთენტურობისა და მთლიანობის მაქსიმალურად შენარჩუნებას და უსაფრთხოდ ფუნქციონირებას. ამასთან, არ უნდა გამოირიცხოს ნაგებობის ნაწილობრივი ან სრული დაშლა, თუ: ა. ადგილზე (in situ) და ორიგინალი ელემენტების შეკეთებას დასაშვებზე ინტენსიური ჩარევა ესაჭიროება; ბ. ნაგებობა იმდენად არის დეფორმირებული, რომ მისი სტრუქტურული ქცევის სხვაგვარად აღდგენა შეუძლებელია; გ. ნაგებობის დეფორმირებულ მდგომარეობაში შენარჩუნება მოითხოვს შეუსაბამო დამატებით სამუშაოს. ნებისმიერი დაშლის მართებულობა ყველა ცალკეულ კულტურულ კონტექსტში ინდივიდუალურად უნდა იქნას განხილული და მიზნად უნდა ისახავდეს შენობის ავთენტურობის მაქსიმალურად დაცვას. გარდა ამისა, გადაწყვეტილებების მიღებისას ყოველთვის უნდა იყოს გათვალისწინებული და შეფასებული ხის, ასევე ხის შეერთების და გადაბმების (მაგ., ლურსმნები) დაშლის დროს შეუქცევადი დაზიანების შესაძლებლობა. 13) არსებული ნაწილები შეძლებისდაგვარად უნდა შენარჩუნდეს. ელემენტის ან ნაწილის გამოცვლის საჭიროების შემთხვევაში, აუცილებელია ნაგებობის ხასიათისა და მნიშვნელობის გათვალისწინება. შესაბამისი ტრადიციის მქონე კულტურებში, ჩარევის შემთხვევაში, შესაძლებელია სხვა ხანდაზმული ნაგებობების ნაწილების გამოყენება. 14) სასურველია, რომ ხის ელემენტი, რომლითაც ჩანაცვლდება ორიგინალი ა. იყოს იმავე ჯიშის ხისგან, რომლისგანაც ორიგინალია დამზადებული; ბ. ტენიანობით შეესაბამებოდეს ორიგინალს; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 8 გ. ჰქონდეს აღნაგობის მსგავსი მახასიათებლები, თუ ისინი თვალსაჩინოა; დ. დამუშავდეს იმავე მეთოდებითა და საშუალებებით/ინსტრუმენტებით, რომლითაც ორიგინალია დამზადებული. 15) ხის ელემენტი, რომლითაც ჩანაცვლდება ორიგინალი, ხელოვნურად არ უნდა დაძველდეს. ახალი კომპონენტები ესთეტიკურ მთლიანობას არ უნდა არღვევდეს. გამოცვლილი ელემენტების შეღებვა ორიგინალის, ჩარევის ეტაპისთვის არსებული ფერით დასაშვებია განსაკუთრებულ შემთხვევებში, როდესაც სხვაგვარი ქმედება გააუარესებს ნაგებობის ესთეტიკურ აღქმას და დააკნინებს მის კულტურულ მნიშვნელობას. 16) ახალი ელემენტები ან ელემენტების ნაწილები ფრთხილად უნდა მოინიშნოს, რათა მომავალში შესაძლებელი იყოს მათი იდენტიფიცირება. 17) ზოგიერთ შემთხვევაში ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის, კერძოდ, დროებითი და განვითარებადი შენობების, კულტურული მნიშვნელობის შესაფასებლად შეიძლება საჭირო გახდეს სპეციფიკური ღირებულების გათვალისწინება. 18) ჩარევის შემთხვევაში, ისტორიული ნაგებობა უნდა განიხილებოდეს, როგორც ერთი მთლიანი. ყველა მასალას, მათ შორის სტრუქტურულ ელემენტებს, შემავსებელ პანელებს, ფიცარს, სახურავებს, იატაკსა და კარ-ფანჯარას, თანაბარი ყურადღება უნდა მიექცეს. შეძლებისდაგვარად უნდა შენარჩუნდეს არსებული მასალა, ასევე უცვლელად უნდა დარჩეს ადრე ჩატარებული სარემონტო სამუშაოები, თუ მათი შედეგები საფრთხეს არ უქმნის ნაგებობის მდგრადობას. კონსერვაციის დროს გათვალისწინებული უნდა იყოს ზედაპირის ფენები, კერძოდ, თაბაშირი, საღებავი, შპალერი და სხვა ისევე, როგორც თავდაპირველად გამოყენებული მასალა, ტექნიკა და ტექსტურა. თუ დაზიანებული ზედაპირის ფენების ჩანაცვლება გადაუდებლად აუცილებელია, სასურველია თავსებადი მასალებისა და მეთოდების გამოყენება. 19) სტრუქტურული ელემენტების განხილვისას მხედველობაში უნდა იყოს მიღებული შემდეგი:  თუ ნაგებობის მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია და მისი ფუნქცია, რეალური მდგომარეობა და დატვირთვის რეჟიმი უცვლელია, მდგრადობის შესუსტების საფრთხის შემცველი დაზიანების შემთხვევაში მას შეიძლება ჩაუტარდეს მარტივი შეკეთება/გამაგრების სამუშაო;  თუ ბოლო პერიოდში შენობაზე განხორციელდა ცვლილება ან მომავალში დაგეგმილია ფუნქციის იმგვარი ცვლილება, რომელიც მის დატვირთვას გაზრდის, შემდგომი გამაგრების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 9 სამუშაოს ჩატარებამდე სტრუქტურული ანალიზის გათვლების საფუძველზე უნდა განისაზღვროს მისი პოტენციური მზიდუნარიანობა. 20) ჩარევა დაუშვებელია ნაგებობის მხოლოდ მშენებლობის მოქმედ ნორმებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზეზით. 21) ყველა ჩარევა გამართლებული უნდა იყოს გონივრული სტრუქტურული პრინციპებითა და ფუნქციური დატვირთვით. 22) დაუშვებელია თანამედროვე ესთეტიკურ მოსაზრებებზე დაყრდნობით დროთა განმავლობაში განხორციელებული იმ ცვლილებების ,,გამოსწორება“, რომლებსაც სტრუქტურული დატვირთვა არ აქვს და არ ართულებს ობიექტის გამოყენებას. თანამედროვე მასალები და ტექნოლოგიები. 23) თანამედროვე მასალებისა და ტექნოლოგიების შერჩევისას საჭიროა სიფრთხილე; მათი გამოყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაშია დასაშვები, თუ მასალებისა თუ სამშენებლო მეთოდების გამძლეობა და სტრუქტურული ქცევა დროშია გამოცდილი და დადასტურებული. 24) კომუნალური მომსახურების ინფრასტრუქტურის მონტაჟისას აუცილებელია ნაგებობის ან ობიექტის მატერიალური და არამატერიალური მნიშვნელობის გათვალისწინება. 25) ინსტალაციის პროექტი იმგვარად უნდა დაიგეგმოს, რომ არ გამოიწვიოს გარემო პირობების, კერძოდ, ტემპერატურისა და ტენიანობის, მნიშვნელოვანი ცვლილება. 26) ქიმიური დამცავი საშუალებების გამოყენება მკაცრად უნდა გაკონტროლდეს და შემოიფარგლოს იმ შემთხვევებით, როდესაც მათ გამოყენებას გარანტირებულად მოჰყვება სარგებელი, უარყოფითად არ აისახება საზოგადოებრივ და გარემოსდაცვით უსაფრთხოებაზე და სავარაუდოდ, უზრუნველყოფს მნიშვნელოვან გრძელვადიან გაუმჯობესებას. აღრიცხვა და დოკუმენტირება 27) ვენეციის ქარტიის მე-16 მუხლისა და icomos-ის ძეგლების, შენობათა ჯგუფებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების აღრიცხვის პრინციპების თანახმად, ჩარევისა და რეაბილიტაციისას გამოყენებული მასალა სრულად უნდა აღირიცხოს. აუცილებელია ყველა შესაბამისი დოკუმენტის, მათ შორის ნაგებობიდან მოცილებული ზედმეტი მასალის ტიპური ნიმუშების ან ნაწილების შესახებ დოკუმენტებისა და შესაბამის ტრადიციულ უნარებსა და ტექნოლოგიებზე არსებული ინფორმაციის შეგროვება, კატალოგში შეტანა, საიმედოდ დაცვა და მათზე სათანადო ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. დოკუმენტაციაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 10 დასაბუთებული უნდა იყოს მიზეზები, რის გამოც შეირჩა საკონსერვაციო სამუშაოებისთვის გამოყენებული მასალები და მეთოდოლოგია. 28) ზემოთ მითითებული დოკუმენტების შენახვა აუცილებელია როგორც შენობის მოვლაპატრონობის პროცესში გამოყენების მიზნით, ისე მათი, როგორც ისტორიული ჩანაწერების მნიშვნელობის გათვალისწინებით. მონიტორინგი და მოვლა-პატრონობა 29) მსხვილმასშტაბიანი ჩარევის საჭიროების გადავადებისა და ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობისა და მისი კულტურული მნიშვნელოვნების შენარჩუნების მიზნით უნდა შემუშავდეს რეგულარული მონიტორინგისა და ყოველდღიური მოვლა-პატრონობის თანმიმდევრული სტრატეგია. 30) მონიტორინგი უნდა განხორციელდეს როგორც ჩარევის პროცესში, ისე მის შემდეგ, რათა დადასტურდეს გამოყენებული მეთოდების ეფექტიანობა და ხანგრძლივად შენარჩუნდეს ხისა და სხვა გამოყენებული მასალების გამძლეობა. 31) მოვლა-პატრონობისა და მონიტორინგის შესახებ ჩანაწერების შენახვა აუცილებელია ნაგებობის ისტორიის ამსახველი დოკუმენტაციის ფარგლებში. ისტორიული სატყეო რეზერვები. 32) შესაფერისი ხის მასალის ხელმისაწვდომობა არსებითად მნიშვნელოვანია ხის ნაგებობების კონსერვაციისთვის, ვინაიდან ცუდ მდგომარეობაშიც კი ისინი კვლავაც ცოცხალი მემკვიდრეობის ნაწილია და საზოგადოებისთვის სასიკეთო ფუნქციას ასრულებენ. შესაბამისად, აუცილებელია იმის აღიარება, რომ სატყეო რეზერვები გადამწყვეტ როლს ასრულებს ამგვარი ნაგებობების მოვლა-პატრონობისა და შეკეთების თვითკმარი ციკლების უზრუნველსაყოფად. 33) ძეგლებზე პასუხისმგებელმა ინსტიტუციებმა უნდა წაახალისონ ბუნებრივი ტყის მასივების დაცვა და გახსნან სავაჭრო პუნქტები, სადაც ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციისა და შეკეთებისთვის საჭირო გამომშრალი ხის მასალა გაიყიდება. პოლიტიკა უნდა ითვალისწინებდეს სათანადოდ გამომშრალი ხის ელემენტების სამომავლო საჭიროებას. თუმცა ამგვარმა პოლიტიკამ არ უნდა წაახალისოს ისტორიული ნაგებობების ავთენტური ელემენტების ფართომასშტაბიანი ჩანაცვლება; უნდა შეიქმნას შეკეთებისა და მცირე ჩანაცვლებისთვის საჭირო ხის მასალის რეზერვი. განათლება და წვრთნა. 34) აუცილებელია ხის ისტორიული არქიტექტურის მშენებლობისას გამოყენებული ტრადიციული ცოდნისა და უნარების დოკუმენტირება, შენარჩუნება და აღორძინება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 11 35) საგანმანათლებლო პროგრამები ხის მემკვიდრეობის შესახებ ცნობიერების ამაღლების არსებითი კომპონენტია, რადგან ისინი ხელს უწყობს ღირებულებებისა და კულტურული მნიშვნელობის აღიარებასა და გაგებას/აღქმას. ეს პროგრამები მდგრადი კონსერვაციისა და განვითარების პოლიტიკის საფუძველია. ყოვლისმომცველი და მდგრადი სტრატეგია უნდა მოიცავდეს ადგილობრივ, რეგიონულ, ეროვნულ და საერთაშორისო დონეებს და ითვალისწინებდეს სახელმწიფო მოხელეების, შესაბამისი პროფესიისა და დარგის წარმომადგენლების, თემებისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების ჩართვას. 36) უნდა წახალისდეს კვლევითი პროგრამები (განსაკუთრებით რეგიონულ დონეზე), რომლებიც მიზნად ისახავს ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის, შენობებისა და ღირსშესანიშნავი ადგილების გამორჩეული მახასიათებლების, სოციალური და ანთროპოლოგიური ასპექტების იდენტიფიცირებას. icomos-ის პრინციპების გლოსარიუმი: მშენებლობა (noun): მასალების განლაგების, მონტაჟის და ერთ მთლიანობად გარდაქმნის საშუალება2. მშენებლობის აქტი, აშენებული ობიექტი (ქვევით იხ. ,,ნაგებობა“). კულტურული მნიშვნელობა: ნაგებობის ან ძეგლის ესთეტიკური, ისტორიული, არქეოლოგიური, ანთროპოლოგიური, სამეცნიერო, ტექნოლოგიური, სოციალური, სულიერი და სხვა სახის არამატერიალური ღირებულება წარსული, თანამედროვე და მომავალი თაობებისთვის. განვითარებადი (ევოლუციური) შენობები: შენობები, რომლებიც ტრადიციული ცხოვრების წესთან ასოცირებულ თანამედროვე საზოგადოებაში აქტიურ საზოგადოებრივ ფუნქციას ინარჩუნებენ და დღემდე ევოლუციის პროცესს განიცდიან. ამგვარი ნაგებობები დროთა განმავლობაში მათი ევოლუციის მნიშვნელოვან მატერიალურ დადასტურებას შეიცავს. ქსოვილი: ნაგებობის ან ძეგლის მატერიალური შემადგენელი, მათ შორის კომპონენტები, კონსტრუქცია, შიგთავსი და ნივთები. არამატერიალური მემკვიდრეობა: ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის შექმნასა და გამოყენებასთან დაკავშირებული ტრადიციული პროცესები. გამაგრება: ელემენტის, ელემენტების ერთობლიობის ან ნაგებობის კონსტრუქციული ეფექტიანობის გაზრდისკენ მიმართული ღონისძიებები. შეკეთება: ხის არქიტექტურული მემკვიდრეობის ნაწილობრივი ან სრული სტრუქტურული ეფექტიანობისა და ესთეტიკური მთლიანობის მისაღწევად განხორციელებული ყველა ღონისძიება და/ან მათი დასრულება. ითვალისწინებს ისტორიულ ქსოვილში ფრთხილ ჩარევას და მიზნად ისახავს მხოლოდ დაზიანებული ნაწილების ჩანაცვლებას და ნაგებობის დანარჩენი ნაწილებისა და მასალის ხელუხლებლად დატოვებას. 2 ching, francis d k (1995) a visual dictionary of architecture. new york: john wiley & sons. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 12 ნაგებობა (noun): მყარად აწყობილი ელემენტების ერთობლიობა, რომლებიც დაპროექტებული და აგებულია საერთო კონცეფციით და უზრუნველყოფს მდგრადობას მოქმედი დატვირთვების მიმართ და მათ უსაფრთხოდ გადაცემას ფუნდამენტზე3. დროებითი ნაგებობები: ნაგებობები, რომლებსაც კულტურული ან ეროვნული ცერემონიების ან სხვა აქტივობებისთვის აშენებენ, იყენებენ და შემდეგ შლიან და რომლებიც განასახიერებენ ტრადიციებს, ხელოსნობის შესაძლებლობებსა და ტრადიციულ ცოდნას. ხისგან დამზადებული კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატების დაცვისა და კონსერვაციის ძირითადი პრინციპები და პრაქტიკული მეთოდოლოგიები ხის ექსპონატების ცეცხლისგან დაცვა: ხის ექსპონატების ცეცხლმედეგობის თვალსაზრისით ყველაზე ფართოდაა გავრცელებული ამონიმუმის ფოსფატის და სულფატის ბაზაზე დამზადებული ნაერთები. კარგი ცეცხლმედეგი თვისებით გამოირჩევა ბორის ნაერთები, კერძოდ კი ნატრიუმის ტეტრაბორატი (ე.წ. „ბურა“), ბორის მჟავა და მათი ნარევები. გასათვალისწინებელია, რომ „ბურა“: ბორის მჟავას თანაფარდობის ცვლილებისას იცვლება ნარევის ხსნადობა და ამ ხსნარის თვისებები. ყველაზე ოპტიმალურია თანაფარდობა „ბურა“: ბორის მჟავა = 1,54 : 1. ამ შემთხვევაში ხსნარში ყალიბდება ძლიერხსნადი ნატრიუმის პენტაბორატი და ნარევის ხსნადობა 20 0c-ზე აღწევს 30%. ცხრილში 1. მოყვანილია რეცეპტურები (მასიურ წილებში) ცეცხლმედეგი ხსნარებისა „ბურასა“ და ბორის მჟავის საფუძველზე, რომელნიც ასევე წარმოადგენენ კარგ ანტისეპტიკებს: ცხრილი 1. რეცეპტურები (მასიურ წილებში) ცეცხლმედეგი ხსნარებისა „ბურასა“ და ბორის მჟავის საფუძველზე ამონიუმის ჰიდროფოსფატი (nh4)2 hpo4 6 ამონიუმის სულფატი (nh4)2 so4 14 17,5 ნატრიუმის ჰიდროფოსფატი na2hpo4 2,5 “ბურა” na2b4o710h2o 10 ბორის მჟავა h3bo3 10 ნატრიუმის ფტორიდი naf 1,5 1,5 წყალი 78,5 80 78,5 3 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 13 ბორის ნაერთებზე დაფუძნებულ ანტიპირენებს მოიხმარენ ქრომ-სპილენძიან ანტისეპტიკებთან კომბინაციაში, სადაც ანტიპირენის კაპილარული და დიფუზური შეღწევადობა უფრო მაღალია ვიდრე ანტისეპტიკისა, რის გამოც ანტიპირენები უფრო ღრმად აღწევენ მერქნის სიღრმეში, ამიტომ ნაკლებად გამოირეცხებიან მერქნიდან. ცხრილ 2.-ში მოცემულია ბორის, ნატრიუმის პენტაქლორფენოლატის, ქრომ და სპილენძშემცველი მარილების ნაერთების საფუძველზე მიღებული ნაერთების % შემცველობა, რომლებიც ერთდროულად არიან ანტიპირენები და ანტისეპტიკები. ცხრილი 2. ბორის, ნატრიუმის პენტაქლორფენოლატის, ქრომ და სპილენძშემცველი მარილების ნაერთების საფუძველზე მიღებული ნაერთების %. ბორის მჟავა h3bo3 25-45 30-45 25-40 “ბურა” na2b4o710h2o 25-45 25-40 ნატრიუმის პენტაქლორფენოლატი c6cl5ona 10-50 8-40 ნატრიუმის დიქრომატი na2cr2o7 10-25 სპილენძის (ii) სულფატი cuso4 10-25 ძმარმჟავა ch3cooh 0,2-1,0 ნატრიუმის კარბონატი na2co3 30-45 ხისგან დამზადებული კონსტრუქციების და შენობების ცეცხლმედეგობის უზრუნველსაყოფად წარმატებით გამოიყენება შარდოვანას ფოსფატი, რომელმაც გამოაძევა სარესტავრაციო პრაქტიკიდან ამონიუმის ჰიდროფოსფატის და ამონიუმის სულფატის ხსნარები. შარდოვანას კონდენსაციით გზით ორთოფოსფორის მჟავასთან4 მიიღება წყალში ხსნადი პრეპარატი, რომლის 10-15 % შეყვანა მერქანში იცავს მას აალებისაგან ღია ცეცხლის ზემოქმედების დროსაც კი. აღსანიშნავია, რომ ორთოფოსფორის მჟავა, ასევე გამოიყენება 4 ორთოფოსფორის მჟავა არის არაორგანული ნაერთი, სუსტი მჟავის ფუნქციით და გამოიყენება საკვებდანამატებში, მისი კოდია: e338 და მიეკუთვნება ანტიოქსიდანტებს, ასევე წარმოადგენს მჟავიანობის მარეგულირებელს. იგი კრისტალური ნივთიერებაა ფერისა და სუნის გარეშე, წყალში და გამხსნელებში კარგად ხსნადობის გამო ხშირად გამოიყენება სიროფიანი სითხის სახით (ორთოფოსფორის მჟავის 85% წყლის ხსნარი). ხასიათდება დაბალი ღირებულებთ (ლიმონმჟავასთან შედარებით), რის გამოც იგი უფრო ხშირად გამოიყენება საკვებისა და სასმელების წარმოებაში. e338-ის უმთავრესი ნეგატიური ზემოქმედება ადამიანის ორგანიზმზე არის მჟავიანობის მომატება, რითაც ირღვევა ორგანიზმის მჟავა-ტუტოვანი ბალანსი, რის გამოც e338-ის შემცველი პროდუქტები არასასურველია მაღალი მჟავიანობით მიმდინარე გასტრიტის მქონე ადამიანებში. გარდა აღნიშნულისა, ორთოფოსფორის მჟავას აქვს ორგანიზმიდან კალციუმის გამოდევნის უნარი, რაც დესტრუქციულად მოქმედებს კბილის მინანქრისა და ძვლის ქსოვილის მექანიკურ მახასიათებლებსა და რეოლოგიურ მდგომარეობაზე, იწვევს ტრიგერულ რეაქციებს კარიესისა და ოსტეოპოროზისათვის, გარდა აღნიშნულისა e338-ის შემცველი პროდუქტის ჭარბი მოხმარება იწვევს გულისრევის შეგრძნებას და ღებინებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 14 კვების მრეწველობაში პროდუქტისათვის მჟავე ან მომწარო გემოს მისაცემად. იგი გამოიყენება გაზიანი გამაგრილებელი სასმელების, დამუშავებული ყველის, ზოგიერთი სახეობის ძეხვეულის და გამაფხვიერებლის წარმოებისას. ორთოფოსფორის მჟავა აქტუალურია მრავალ დარგში, მაგალითად სტომატოლოგიაში, კოსმეტოლოგიასა, საავიაციო და ფარმაცევტულ მრეწველობაში, გამრეცხი საშუალებების და ჟანგის ამომყვანების წარმოებისას, სოფლის მეურნეობის სხვადასხვა სფეროში, მაგალითად ორთოფოსფორის მჟავა მრავალი სახის სასუქის კომპონენტია. საქართველოს ტერიტორიაზე ნებადართულია ორთოფოსფორის მჟავის გამოყენება, სავალდებულოა გამოყენების მაქსიმალური დასაშვები სტანდარტების დაცვა [3]. საყურადღებოა, რომ საყოფაცხოვრებო ნარჩენების განთავსების ობიექტზე წარმოქმნილი გამონაჟონის ტიპიურ შედგენილობაში ორთოფოსფორის მჟავას კონცენტრაციის დასაშვები რაოდენობა ანუ ლიმიტია 1 – 50 მგ/ლ-ზე [4]. შარდოვანას ფოსფატის ბაზაზე მზადდება ეფექტური კომპლექსური შედგენილობები, ისეთები როგორებიცაა: შარდოვანას ფოსფატი გ/ლ 100 ამონიუმის ბრომიდი 50 ჰექსამეთილენტეტრამინი 10-15 მერქნის სიღრმითი და ზედაპირული დაცვისათვის ცეცხლისა და ბიოდამაზიანებლებისაგან დასინთეზებულია ნაერთები შარდოვანის ან მელამინის და დიციანდიამინის, ფორმალდეჰიდის და ფოსფორმჟავას ბაზაზე. მერქნის ბიო და ცეცხლმედეგობა შესამჩნევად იზრდება მისი(მერქნის) გაჟღენთისას 15%-იანი ამონიუმის ტეტრაფტორბორატის წყალხსნარით. ამ ხსნარს შეუძლია შეაღწიოს მერქნის გულში, მისი შემდგომი დამუშავება ცხელ (120 0c) პეტროლატუმში5 აძლიერებს მერქნის ბიოდა ცეცხლმედეგობას. ზოგადად, უმეტესობა ანტისეპტიკებისა და ანტიპირენებისა კარგად იხსნებიან წყალში, რის გამოც ადვილად გამოირეცხებიან ხის მერქნიდან. გამორეცხვისადმი ყველაზე მდგრადია ქრომსპილენძის ბაზაზე დამზადებული ანტისეპტიკი, რომელიც შედგება სამი მასური წილის ტუტე მეტალის დიქრომატისა და ორი მასური წილის სპილენძის სულფატისაგან. წყალში ხსნად ანტისეპტიკებსა და ანტიპირენებში, სხვადასხვა პროპორციით, ვხვდებით: ნატრიუმის დიქრომატს, სპილენძის სულფატს, თუთიის ქლორიდს, ამონიუმის სილიკოფტორიდს, ნატრიუმის ფტორიდს, ნატრიუმის სილიკოფტორიდს. 5 მყარი პარაფინისა და ნავთობის მაღალბლანტი ზეთის ნარევი იყენებენ სხვადასხვა საპოხის, ტექნიკური ვაზელინის, კოსმეტიკური მალამოების და სხვ. დასამზადებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 15 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მრავალი ანტისეპტიკი შეიცავს ქრომის მარილებს, სპილენძს, დარიშხანს, თუთიას, რომლებიც ხის მერქანში ქმნიან მაღალტოქსიკური ნაერთების „დეპოს“ სოკოებისა და მწერების საწინააღმდეგოდ და რადგან ნახსენები ტოქსინები არ იხსნებიან წყალში ისინი არ წარმოადგენენ საფრთხეს თბილსისხლიანი ცხოველებისათვის. ნახსენები ანტისეპტიკების ქიმიური შედგენილობა წარმოდგენილია: ნატრიუმის დიქრომატით, სპილენძის სულფატით, თუთიის სულფატით, ხუთვალენტიანი დარიშხანის ოქსიდით, მწავე ნატრით, ამონიუმის ჰიდროქსიდით, ქრომის ანჰიდრიდით, ნატრიუმის ფტორიდით, დინიტროფენოლით, ამონიუმის ბორფტორიდის იზომერების ნაზავით. ხის მერქნის კომპლექსური დაცვა შესაძლებელია ანტისეპტიკების და ანტიპირენების მიმდევრობითი გაჟღენტით შემდგომ მერქნის გამაგრებელი პოლიმერების დამუშავებით. ამ დროს გამოყენებული რეაქტივები იხსნებიან წყალში ან ორგანულ გამხსნელებში, მაგალითისათვის ცხრილ 3.-ში შეიძლება მოვიყვანოთ წყალში ხსნადი გასაჟღენთი ხსნარის % შედგენილობა: ცხრილი 3. წყალში ხსნადი გასაჟღენთი ხსნარის % შედგენილობა ფენოლსპირტები 80-90 ბორის მჟავა 2-4 ტრიეთანოლამინობორატი (ბოროტრანი) 1-2 ხის მერქანის დასაცავად გაჟღენთენ ზემოთმითითებული სუბსტანციების წყალხსნარით და გამოაშრობენ. შემდგომ ახდენენ ფენოლსპირტების პოლიმერიზაციას მერქანში მისი გაცხელებით 105-120 oc, ამგვარი დამუშავების შემდგომ იზრდება ხის მერქნის ტენის და წყალ მედეგობა, მექანიკური სიმტკიცე, მდგრადობა სოკოსებრთა დაზიანებისადმი და ცეცხლმედეგობა. ხის მერქნის ბიომდგრადობის გაზრდა და აალებადობის შეზღუდვა მიიღწევა მერქნის გაჟღენთით ამონიუმის ტეტრაფტორბორატის 15% წყალხსნარით გაცხელება-გაგრილების(ცივი აბაზანა) მეთოდით, აქ ცხელი ხსნარის ტემპერატურაა 91-95 oc, ხოლო ცივი აბაზანით ხსნარი უნდა გრილდებოდეს 21-25 oc-მდე. აღნიშნული თვალსაზრისით საინტერესოა კარბამიდული და კარბამიდულ-ფურანული ფისები, რომლებიც ავლენენ კარგ ცეცხლმედეგობას ხის მასალის ცეცხლისგან დასაცავად; აღნიშნული ნაერთებით ხის მერქნის გაჟღენთისას და მისი შემდგომი თერმოკატალიზური შემაგრებით (რაც მიმდინარეობს ნახსენები პოლიმერის ურთიერთქმედებით მერქნის კომპონენტებთან, რის შედეგადაც წარმოიშობა ძნელად აალებადი და ძნელად წვადი მერქნოვანი მასალები, რითაც მნიშვნელოვნად იზრდება მოდიფიცირებული მერქნის ფიზიკური და მექანიკური მახასიათებლები), აღნიშნული თვალსაზრისით საუკეთესო შედეგს იძლევა კარბამიდულფურანული ფისი, რომელიც წარმოადგენს შარდოვანას, ფორმალდეჰიდის და ფურფურილის სპირტის პროდუქტს. აღსანიშნავია, რომ შარდოვანა (კარბამიდი) საუკეთესო სასუქია. მას იყენებენ აგრეთვე პოლიმერების წარმოებაში. მისგან მიღებული კარბამიდული ფისები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 16 გამოირჩევა სიმტკიცით; ფორმალდეჰიდთან იგი იძლევა შარდოვანაფორმალდეჰიდურ ფისებს [5]. გარდა აღნიშნულისა, ხის მერქნის კომპლექსურ დაცვას უზრუნველყოფენ გამჟღენთი ნაერთები, რომლებიც შედგებიან პერქლორირებული ოლიგომერებით, ფოსფორის და ბორის მჟავის ჰალოგენშემცველი ეთერებით აკრილის რიგის პოლიმერების თანაობისას. ნაწილობრივ დაშლილი ხის მერქნის ფორებში კონსერვანტების შეტანა არ შეიძლება ჩაითვალოს ძეგლის გაუფასურებად ან მისი მდგომარეობის გაუარესებად, რადგან მერქნის კონსერვირება ხანგამძლე მოქმედების ქიმიური ნაერთებით ზრდის ძეგლის საისტორიო ფასეულობას და საისტორიო არტეფაქტების შესანარჩუნებლადაა ინიცირებული. ღია ცის ქვეშ ხის მერქნის გასაჟღენთად არაა მიზანშეწონილი პოლიაკრილატების და პოლივინილბუტურალის გამოყენება, რადგან ეს პოლიმერები ვერ აღწევენ ღრმად ხის მერქანში რადიალური მიმართულებით და ხასიათდებიან ატმოსფერული ზემოქმედებისადმი მცირე მდგრადობით. გარდა აღნიშნულისა, ნახსენები მიზნით არაა რეკომენდირებული ეპოქსიდური ფისების გამოყენება, რადგან ისინი არა მდგრადნი არიან ულტრაიისფერი6 დასხივებისას. დაზიანებული ხის მერქნის კონსერვაციისათვის მნიშვნელოვანი აქტუალობით ხასიათდებიან პრეპოლიმერები (ფორპოლიმერები) და ბუნებრივი ან სინთეზური მაკრომოლეკულური ნივთიერებები. მაგალითად 20-30 % ხსნარი იზოციანატის პრეპოლიმერისა პოლიეთილენგლიკოლის თანაობისას არის დაბალი სიბლანტის, რის გამოც ადვილად აღწევს ხის მერქნის სიღრმეში. შედეგად თავისუფალი იზოციანატური ჯგუფების ურთიერთქმედებით ხის მერქანში არსებულ წყალთან წარმოიქმნებიან პოლიურეთანები, რითაც დაზიანებული მერქნის სიმტკიცე მკვეთრად იზრდება. ხის არქიტექტურული ძეგლების კონსერვირებისათვის იყენებენ პოლიმეთილ და პოლიბუთილმეტაკრილატებს, ვინილქლორიდისა და ვინილიზობუთილის ეთერის თანაპოლიმერს, აკრილის ფისების და აკრილატების თანაპოლიმერებს. აღწერილი მიზნით ფართო გამოყენებისაა აკრილის ფისი paraloid b 727. ხის მერქნის გასამაგრებლად, მერქანში შეყავთ 15-30 % ფისები. აკრილატებით გაჟღრენთილ მერქანზე ხანგრძლივი დაკვირვებით დადგინდა, რომ დროთა განმავლობაში ხდება პოლიმერების და მათ ბაზაზე შექმნილი კომპოზიტების დესტრუქცია [6]. ხის მერქნის გასამაგრებლად უკიდურესი სიფრთხილითაა გამოსაყენებელი პოლიურეთანული ფისები. აღნიშნული ფისებით გაჟღენთისას მიიღწევა ხის თითქმის სრული მოცულობის 6 ბუნებრივი რადიაციის ერთ-ერთი სახე. 0,290 მკმ-ზე ნაკლები ტალღის სიგრძის ულტრაიისფერი სხივები დამღუპველად მოქმედებენ ყველა ცოცხალ არსებაზე. ამ სახის გამოსხივებას აკავებს ოზონის ეკრანი, რომლის წყალობითაც დედამიწის ზედაპირს მხოლოდ შედარებით გრძელი ულტრაიისფერი სხივების (0,300-0,400 მკმ) მცირე ნაწილი აღწევს. მათ მაღალი აქტიურობა ახასიათებთ და არც თუ იშვიათად ხდებიან ბაზალურუჯრედოვანი და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების, მელანომების, აგრეთვე პიგმენტური ქსეროდერმის განვითარების მიზეზი. http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=12&t=5054 7 paraloid b 72 is used for consolidation and protection of works of art in wood, stone, marble, metal etc. paraloid b 72 is soluble in ketones, esters, aromatic and chlorinated hydrocarbons. https://www.ctseurope.com/gb/138-paraloid-b-72 http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=12&t=5054 https://www.ctseurope.com/gb/138-paraloid-b-72 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 17 შევსება. პოლიურეთანებით მოდიფიცირებული ხის მერქანი ხდება მყიფე და მსხვრევადი, შეინიშნება პოლიურეთანული ფისის მერქნის ზედაპირზე ლოკალიზება, რის გამოც ხდება მერქნის ბოჭკოთა კუმშვა და მიკრობზარების გაჩენა. აქვე აღსანიშნავია, რომ ძალზე დაბალია პოლიურეთანების მდგრადობა ფოტოჟანგვითი დესტრუქციისადმი [7]. პოლიურეთანის ფისებში გამამაგრებლის შეტანა იწვევს შესაბამისი, გამაგრების ეფექტის მიღწევას 24-48 საათის განმავლობაში; გამამაგრებლის გარეშე მერქნის შემაგრების პროცესი შეიძლება გაგრძელდეს თვეების განმავლობაში. ხის მერქნის გასამაგრებელ ეპოქსიდურ ფისებს იყენებენ 15-30 % ხსნარების სახით ქსილოლში, ბენზოლში, ტოლუოლში, აცეტონში და ციკლოჰექსანონში. ყველაზე დენადია აცეტონიანი ხსნარები, მაგრამ აცეტონის მაღალი აქროლადობა ამცირებს გაჟღენთის სიღრმეს. რადგან აცეტონი კარგად ერევა წყალს, მიზანშეწონილია დატენიანებული მერქნის წინასწარი გაჟღენთა აცეტონით და შემდგომ უნდა მოხდეს მერქნის დამუშავება ეპოქსიდური ფისის აცეტონიანი ხსნარით, რაც განაპირობებს ამ ხსნარებით მერქნის ღრმა გაჟღენთას. ხისგან დამზადებული მცირე ექსპონატების გაჟღენთა უნდა მოხდეს ცვლადი წნევის ავტოკლავში. უნდა აღინიშნოს, რომ ეპოქსიდური და პოლიურეთანული ფისებით მერქნის მოდიფიცირება იწვევს მერქნის შემაგრების შემდგომ გამუქებას. შეუღებავი და დაზიანებული მშრალი მერქნის გასამაგრებლად შეიძლება გამოყენებული იქნას შარდოვანას, მელამინის, ფენოლის და რეზორცინოფორმალდეჰიდური ოლიგომერები. მიუხედავად რეზორცინის სიძვირისა, ეს უკანასკნელი პრიორიტეტულად გამოსაყენებელია, რადგან ხის მერქანი, რომელიც გამაგრებულია რეზორცინოფორმალდეჰიდური ოლიგომერებით ხასიათდება საუკეთესო/მაღალი ფიზიკური და მექანიკური მახასიათებლებით და ატმოსფერული ცვლილებებისადმი კარგი მდგრადობით. გამჟღენთ ნაერთებში პლასტიფიკატორებად შესაძლებელია შეყვანილი იქნას გლიცერინი ან სხვა მრავალატომიანი სპირტი. ამ თვალსაზრისით პერსპექტიულია წყალ და სპირტხსნადი პოლიეთილენგლიკოლები მოლეკულური მასით 400-დან 1000-მდე. ამ ოლიგომერების გამამაგრებლად, სარესტავრაციო პრაქტიკაში გამოიყენება ამონიუმის ქლორიდი, ოლიგომერის მასის 10 %-ის რაოდენობით. ხის მერქნის ეფექტური გამჟღენთებია პოლიმეთილმეთაკრილატის ხსნარები მეთილმეთაკრილატში ან სტიროლში დიმეთილანილინის (პოლიმერიზაციის დამაჩქარებელი) და ბენზოილპეროქსიდის (ამ პროცესის ტრიგერი/ინიციატორი) თანაობისას. ზემოთნახსენები, ადვილად მოძრავი სითხე 5-10 საათის შემდგომ გარდაიქმნება მტკიცე მინისებრ მასად (გამამაგრებელი აგენტების შემცველობიდან გამომდინარე), რაც კარგად ამაგრებს ხის მერქანს. სტიროლის და მეთილმეტაკრილატის მონომერები, რომლებიც ხასიათდებიან მერქანში კარგი შეღწევადობის უნარით, შესაძლებელია შემაგრებულნი იქნან, ხის მერქანში, არა მარტო კატალიზატორების ზემოქმედებით, არამედ მერქნის გახურების შედეგადაც, ან თუნდაც გამადასხივებისას8. ნახსენები მონომერების მაღალაქროლადობა და ტოქსიკურობა ზღუდავს მათ გამოყენებას სარესტავრაციო პრაქტიკაში. 8 ადამიანის სხეულის გარეგანი გამა-დასხივების ინდივიდუალური დოზა რეგულირდება ტექნიკური რეგლამენტით „სამედიცინო რენტგენო-რადიოლოგიური დიაგნოსტიკური პროცედურებისა და მკურნალობის დროს რადიაციული დაცვის უზრუნველყოფის ნორმები“ https://www.gov.ge/files/382_40074_212678_83.16.01.14.pdf https://www.gov.ge/files/382_40074_212678_83.16.01.14.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 18 ნაწილობრივ დაზიანებულ ხის მერქნის გასამაგრებლად შესაძლებელია გამჟღენთად ქსილოლში და ტოლუოლში გახსნილი აკრილური პოლიმერების, მათი ეთანოლში ნარევების, აცეტონის ან მარტივი ეთერების გამოყენება. აქ ჩამოთვლილი სუბსტანციები კარგი გამამაგრებლებია მერქნის, თუმცა მოდიფიცირებული ხის ფიზიკურ-მექანიკური მახასიათებლები უმჯობესდებიან მერქანში შეყვანილი პოლიმერის რაოდენობის პირდაპირ პროპორციულად, თუმცა შეღწევადობის მინიმალური სიღრმის პირობებში. ხსნარებში პოლიმერების კონცენტრაციის ზრდის კვალობაზე ხის მერქნის მიერ პოლიმერების შთანთქმის მახასიათებელი იზრდება. ოპტიმალურად ითვლება 10-20 % ხსნარები ამგვარი კონცენტრაციისას ხსნარის სიბლანტე მინიმალურია, რაც მერქნის სიღრმისეული გაჟღენთის წინაპირობაა და შესაძლებელია მერქანში 15-35 % პოლიმერის შეყვანა, რაც სავსებით საკმარისია ნაწილობრივ დაშლილი ხის მერქნის გასამაგრებლად. დაზიანებული ხის მერქნის ფიზიკურ-მექანიკური მახასიათებლები მკვეთრად უმჯობესდება სილიციუმორგანული მასალებით სიღრმისეული გაჟღენთისას. მეთილფენილსილოქსანური ოლიგომერები ხასიათდებიან დაბალი სიბლანტით და და მერქანში მაღალი შეღწევადობის უნარით, ხოლო მათ სტრუქტურაში მყოფი კიდურა ჰიდროქსილური ჯგუფები განსაზვრავენ ურთიერთქმედებას მერქნის ცელულოზა-ლიგნინური კომპლექსის აქტიურ ჯგუფებთან. პოლიორგანოსილოქსანების კოჰეზიური9 (cohesion) და ადჰეზიური10 (adhesion) თვისებები შეიძლება გაუმჯობესდეს ვინილის პოლიმერებთან ან სილაზანებთან კომბინაციით. მაღალმოლეკულური სილიციუმორგანულული პოლიმერებიდან, ტექნოლოგიებში [8] ფართოდ გამოიყენება პოლიმერები ძირითად ჯაჭვში სილოქსანური ბმებით ( si – o – si ), ამ ტიპის პოლიმერებს პოლიორგანოსილოქსანები ქვია. სილოქსანურ ჯგუფში კავშირის მაღალი ენერგია და იონური ბმის ხასიათი განაპირობებს პოლიორგანოსილოქსანების მდგრადობას აგრესიული გარემო პირობების მიმართ. კერძოდ ისინი ავლენენ მაღალ თერმო და ყინვამედეგობას, ფიზიკურ, ელექტრულ და მექანიკური თვისებების მცირე დამოკიდებულებას ტემპერატურაზე, ჰიდროფობურობას, მედეგობას სინათლის, ჰაერის, ამინდის ცვლადი პირობების და სხვა მსგავსი ზემოქმედების მიმართ. ცნობილია, რომ si-o ბმის გახლეჩვას იწვევენ მხოლოდ კონცენტრირებული ტუტეები და გოგირდმჟავა. არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩნდება ხოლმე სხვადასხვა ხარისხით შემონახული ხის ნივთები. ამიტომ გაჩნდა ახალი მიმართულება სარესტავრაციო პრაქტიკაში მასალების შემუშავება და ტექნოლოგიები მათი ხის ექსპონატების შესანარჩუნებლად, რაც დიდი ხნის განმავლობაში (საუკუნეები, ათასწლეულები) წყალში ან მიწის ქვეშ იყო. არქეოლოგიური გათხრების მზარდი მოცულობა, ასევე წყალქვეშა არქეოლოგიის გაჩენა ხელს უწყობს ამ მიმართულების ინტენსიურ განვითარებას. „არქეოლოგიური ხე“, მისი გაჩენის პირობებიდან გამომდინარე, შეიძლება იყოს გამომშრალი ან წყლით გაჯერებული („სველი“), ეს განსაზღვრავს მისი დამუშავების მეთოდოლოგიას. „სველი არქეოლოგიური ხე“ გამოშრობისას იცვლის ფორმას და ზომას, რის გამოც გათხრებისას აღმოჩენილი ხის ექსპონატები, მიწის ზედაპირზე ამოტანისას, უნდა იზოლირდეს ატმოსფეროსგან (ათავსებენ ჰერმეტიულ 9 მასალაში მოლეკულებს შორის არსებული ბმა. 10 განსხვავებული მყარი და/ან თხევადი სხეულების ზედაპირების შეჭიდულობა/შეწებება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 19 პოლიეთილენის პაკეტში), ან გადააქვთ მუზეუმში ან სარესტავრაციო ინსტიტუციაში წყლიანი ან გლიცერინიანი ჭურჭლით, სადაც ჩამატებულია ხის მერქნის ანტისეპტიკი. „სველი არქეოლოგიური ხის“ კონსერვირებისათვის მას ჟღენთენ ისეთი ნივთიერებებით, რომლებიც ანაცვლებენ წყალს მერქნის უჯრედშორის სივრცეებში. მერქნის გაჟღენთის ეფექტურობა დამოკიდებულია გამჟღენთი ხსნარის თვისებებზე (სიბლანტე, პოლარობა, ზედაპირული დაჭიმულობა) და მის უნარზე შეინარჩუნოს ჰომოგენურობა წყლის შედგენილობის ცვლილებისას. თუ კონსერვანტი იხსნება ისეთ ორგანულ გამხსნელში, რომელიც წყალს არ ერევა, ახდენენ წყლის თანდათანობით ჩანაცვლებას გარდამავალი გამხსნელებით (აცეტონი, ეთილის სპირტი), რომელთაც შემდგომში ჩაანაცვლებენ კონსერვანტის შესაყვანი გამხსნელით. „სველი არქეოლოგიური ხის“ კარგი კონსერვანტებია წყალში ხსნადი ფენოლსპირტები, ასევე გლიცერინი მისი შემდგომი დამუშავებით ალუმოკალიუმიანი შაბით, თუმცა გლიცერინი ცვლის ხის მერქნის ფერს. საუკეთესო შედეგი „სველი არქეოლოგიური ხის“ კონსერვაციისას იძლევიან პოლიეთილენგლიკოლები. „სველი არქეოლოგიური ხის“ დროებითი კონსერვირებისათვის (არქეოლოგიური გათხრებით მოპოვების ადგილიდან სარესტავრაციო ინსტიტუციამდე ტრანსპორტირებისას) მერქნის ზედაპირზე დაიტანება იმგვარი სუბსტანციები, რომლებიც ქმნიან დამცავ ფირებს, მაგალითად: კრეოზოტი11, სელის ზეთი, ეთილის სპირტი, გლიცერინი, ფორმალდეჰიდი, შელაკი, ფენოლი; ასეთ ნივთიერებებს ემატება ანტისეპტიკური ნივთიერებები. ხის მერქნის გაუწყლოება ხდება მრავალჯერადი (3-4 ჯერ) ჩალბობით გამხსნელთა ისეთ ნარევებში, როგორებიცაა: წყალი ეთილის სპირტი დიეთილის ეთერი; წყალი აცეტონი დიეთილის ეთერი; წყალი დიოქსანი დიეთილის ეთერი. ამ გამხსნელთა ნარევების მოცილების შემდგომ რჩება ფოროვანი ხის მშრალი მერქანი უცვლელ თავდაპირველ მოცულობაში, რომელიც გასამაგრებლად უნდა გაჯერდეს სხვადასხვა პოლიმერებით და ანტისეპტიკური დანამატებით. ხშირად, ხის მერქნის გასაჟღენთად იყენებენ ბუნებრივ ფისებს: შელაკს, კანიფოლს, ქაფურს, ცვილების და სელის ზეთის თანაობისას. ნახსენებ ბუნებრივ ფისებს ხსნიან მეთილის სპირტში, დიეთილის ეთერში, ქსილოლში, ტრეტ-ბუთილის სპირტში, ტოლუოლში, ბენზოლში, ეთილდა მეთილცელულოზაში. ნახსენები მიზნით, წარმატებით იყენებენ სინთეზურ მონომერებს და ოლიგომერებს, რომელთა, ხის მერქანში დიფუზიის კოეფიციენტი უახლოვდება წყლის შესატყვის მონაცემს. მონომერთა (მეთილ და ბუთილმეტაკრილატები, 2ჰიდროქსიეთილმეთაკრილატი) პოლიმერიზაციას ახორციელებენ ექსპონატის გახურებით, რომელიც გაჟღენთილი უნდა იყოს მონომერით და დამატებული ქონდეს პოლიმერიზაციის პროცესის ტრიგერი/“ინიციატორი“ ბენზოილის პეროქსიდი ან ლაურილის პეროქსიდი (1-2 % დაბალ ტემპერატურაზე და 0.5 % პოლიმერიზაციის მაღალ ტემპერატურაზე). კარგ შედეგს იძლევა მერქნის გაჟღენთვა დიმეთილსილოქსანისა და აკრილატის ოლიგომერების ნარევით და პოლიმერიზაციის პროცესის ბენზოილის პეროქსიდის ტრიგერით/ინიციატორით. პოლიმერიზაცია ხორციელდება გაჟღენთილი ხის გაცხელებით 55 oc ტემპერატურამდე. 11 მძაფრი სუნის მქონე ზეთოვანი სითხე, გამოიყენება ტექნიკასა და მედიცინაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 20 „სველი არქეოლოგიური ხის“ კონსერვირებისათვის ხშირად გამოიყენება პოლიეთილენგლიკოლი. გაჟღენთას ახდენენ სპეციალიზებულ აბაზანებში. „არქეოლოგიური ხის“ გაჟღენთისას გამოიყენებიან წყალში ხსნადი რთული ეთერები ცელულოზის, ჰიდროქსიეთილცელულოზის, ჰიდროქსიპროპილმეთილცელულოზის, ნატრიუმის კარბოქსიმეთილცელულოზა. სველი ხის მერქნის გამაგრების და სტაბილიზირების ეფექტური, მაგრამ საკმაოდ რთული მეთოდია მერქნის, თავდაპირველი, დამუშავება ქრომის ნაერთებით და შემდგომში კი სელის ზეთით. აღნიშნული ნარევის რეცეპტურა გრამებში შემდეგნაირად გამოიყურება: წყალი 1000; კალიუმის დიქრომატი 250; ქრომის(iii) ოქსიდი 100. გაჟღენთვა ხდება ავტოკლავში ციკლით ვაკუუმი წნევა. ნელი შრობის შემდგომ გაჟღენთილ ხის მერქანს ათავსებენ სელის ზეთიან აბაზანაში, აქ სელის ზეთი ავსებს მერქნის ფორებს, იჟანგება ქრომის ოქსიდით და პოლიმერიზებისას შემაგრდება ხის მერქნის ზომების სტაბილიზირებით. შედეგად მერქანი ხდება წყალმედები და ბიოდაზიანებების მიმართ მდგრადი, თუმცა აქვე შეინიშნება მისი ელასტიურობის შემცირება და მსხვრევადობის მომატება. „მშრალი“ ხის მერქნის კონსერვირებისათვის „მშრალი“ ხის მერქანი წყალს რომ შეიცავს არა უმეტეს 22 %-ისა, შესაძლოა შემაგრდეს პოლიეთილენგლიკოლით, პოლიმეთილმეთაკრილატით და პოლიბუთილმეთაკრილატით. მაგალითად 3-10 %-იანი, პოლიეთილენგლიკოლის დიქლორეთანის და ტეტრაქლორმეთანის (ოთხქლორიანი ნახშირბადი) ხსნარი ხასიათდება მშრალ მერქანში მაღალი შეღწევადობით. 10 %-იანი ხსნარი პოლიეთილენგლიკოლისა ეთილის სპირტში შესაძლებელს ხდის კორპის ფირფიტების ელასტიურობისა და სიმტკიცის აღდგენას. ხის მერქნის ზედაპირის გამაგრების კარგი საშუალებაა შემდეგი შედგენილობით: 3 % აკრილის ფისი paraloid b-72, პოლიეთილენის ცვილი (polyethylene wax) და 95 % ტოლუოლი. აქ გამოსაყენებელი ტოლუოლის 25 % შესაძლოა შეიცვალოს სკიპიდარით (turpentine). აღსანიშნავია, რომ მშრალი ხის მერქნის ექსპონატების გასამაგრებლად, მათ შორის დამწვარის ჩათვლით, კარგ შედეგს იძლევა პოლივინილაცეტატის სპირტხსნარი. დაზიანებული, მშრალი ხის მერქნის რეაბილიტაცია/რესტავრაციისათვის ნარევს შემდეგი წილობრივი შედგენილობით: პოლიეთილენგლიკოლი 75; ფუტკრის ცვილი 50; დამარა12 25; კანიფოლი 25. ამ წილობრივი შედგენილობით აღებულ ნარევს წყლის აბაზანაზე ურევენ სკიპიდართან ან ტერპენტინის ზეთთან თანაფარდობით 2 : 1 და ამ ცხელ ნარევს ჩაასხავენ დაზიანებულ ხის მერქანში. ამგვარი დამუშავება მეორდება რამდენჯერმე შუალედური გახურებით ინფრაწითელი თბური წყაროდან, რის შედეგადაც მიიღწევა კარგი შეღწევადობა მერქნის სიღრმეში და ამ გზით გამაგრებული ხის მერქანი ინარჩუნებს სიმტკიცეს და კარგ ვიზუალს. ნაწილობრივ დაშლილი, მშრალი ხის მერქნის სტაბილიზაციისათვის მას ჟღენთენ ტრიმეთილბორატის მეთილის სპირტხსნარით ავტოკლავში ცვლადი წნევით (კარგი შეღწევადობის მისაღწევად) და გამოშრობის (გამხსნელის მოცილებით) შემდგომ ამუშავებენ ფორმალდეჰიდის ორთქლით. ცელულოზის (ანუ მერქნის უჯრედის კედლის შემადგენელი კომპონენტი) ურთიერთქმედება ტრიმეთილბორატთან და ალდეჰიდთან იწვევს დაზიანებულ 12 ტროპიკული ხის ფისი, გამოიყენება ლაქსაღებავების ტექნოლოგიაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 21 მერქანში განტოტვილი პოლიმერული ბადის შექმნას, რის შედეგადაც აღდგება მერქნის მექანიკური სიმტკიცე და ქვეითდება ტენის შთანთქმის უნარი. ხის მერქნის გამაგრებისა და მოდიფიცირებისათვის სრულიად ახალი პერსპექტივები გააჩინა დაბალი სიბლანტის სილიციუმორგანულმა ხსნარებმა, რომლებიც ღრმად აღწევენ მერქანში. მაგალითად 5-10 % მეთილფენილსილოქსანური ოლიგომერის ახალი ხის მერქნის, ბოჭკოს გასწვრივ შეღწევის სიჩქარე არის 10 სმ/სთ, ხოლო რადიალური მიმართულებით კი სიჩქარე შეადგენს 0,1-0,2 სმ/სთ. დაბალი სიბლანტის პოლიბუთილმეტაკრილატი 24 საათში მერქნის ბოჭკოს გასწვრივ შეაღწევს 8-დან 10-სანტიმეტრამდე. ნაწილობრივად დაზიანებული მერქნის შემთხვევაში ხსნარის შეღწევის სიჩქარე და შთანთქმული პოლიმერის რაოდენობა იზრდება. მშრალი მერქნის გასაჟღენთად იყენებენ: პოლიმეთილფენილსილოქსანებს, პოლიმეთილსილაზანებს და ალკილსილანოლიატებს, ტეტრაეთოქსილანებს და მათი ნაწილობრივი ჰიდროლიზის პროდუქტებს, ალკილ(არილ)ალკოკსისილანებს. მრავალი სილიციუმორგანული მოდიფიკატორები კარგად ეთანადებიან ფართოდ გამოყენებულ ხის მერქნის გამამაგრებელ პოლიბუთილმეთაკრილატს. ასე მაგალითად, პოლიორგანოსილოქსანები შეყავთ პოლიბუთილმეთაკრილატში 5 % ტოლუოლის ხსნარის სახით თანაფარდობით სილიციუმორგანული ნაერთები: პოლიბუთილმეთაკრილატი 1 : 5 -დან 5 : 1მდე. ხის ხუროთმოძღვრული ძეგლების აღდგენის დროს ხშირად ვხვდებით ბიოდამაზიანებლების მიერ მორების განადგურების შემთხვევებს მორების გარე ნაწილის მთლიანობის შენარჩუნებით. ასეთ შემთხვევაში უნდა დამონტაჟდეს ე. წ. პროთეზი (ცვლიან ხის დაზიანებულ ნაწილს ახლით), ან გამოწმენდენ მორის შიდა ღრუს დეგრადირებული ხისგან და შემდგომ მიღებული ღრუ შეივსება ნახერხით და შემკვრელით. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის პრიორიტეტულობა თანამედროვეობის ტექნოლოგიური განვითარების ერთერთი მთავარი ტენდენციაა, რის კონცეპტუალიზებასაც ეძღვნება ამ სტატიის ავტორთა სხვა ნაშრომებიც [9-16]. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. michael petzet. principles of conservation introduction to the international charters and principles. 40 years after venice charter. icomos, 2004, 268 pages. https://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2011/09/konservacia-book.pdf 2. k.e. larsen (ed.) nara conference on authenticity/ conference de nara sur l’authenticite, japan/ 1994, proceedings/compte-rendu, unesco, iccrom, icomos, agency for cultural affairs, japan, 1995, xxi-xxv. 3. sampling and examination methods for state control of animal feed about approval. resolution of the government of georgia no. 107 march 2, 2022, tbilisi. https://matsne.gov.ge/ka/document/download/5401727/0/ge/pdf https://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2011/09/konservacia-book.pdf https://matsne.gov.ge/ka/document/download/5401727/0/ge/pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 22 4. of the marginally permissible discharge of polluting substances discharged together with the wastewater produced in the territory of the kvemo kartli regional non-hazardous waste disposal facility norms. tbilisi, 2022, p. 45. https://nea.gov.ge/ge/download/publicfile/2411 5. shota samsonia, mikheil gverdtsiteli, ioseb chikvaidze, lia kvirikadze. organic chemistry (in georgian). ivane javakhishvili tbilisi state university publishing house, 2017. 234 pages. 6. nikitin m. k., melnikova e. p. // chemistry in restoration // reference edition (in russian) // publishing house "chemistry", 1990, p. 116. 7. eungchul kim, jiah hong, hyunho seok & taesung kim. photo-oxidative degradation of polyacids derived ceria nanoparticle modulation for chemical mechanical polishing. scientific reports | (2022) 12:1613 | https://doi.org/10.1038/s41598-021-03866-9 8. christopher l. johnson, alison c. dunn // wear mode control of polydimethylsiloxane (pdms) by load and composition // received 8 july 2019; received in revised form 27 august 2019; accepted 23 september 2019, available online 24 september 2019, https://doi.org/10.1016/j.wear.2019.203066 9. mamuka matsaberidze, jimsher kerkadze, inga janelidze, gigo jandieri., for the problem of digitalization of the chemical substances // georgian scientists vol. 4 issue 1, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.05 10. mamuka matsaberidze, inga janelidze., for technological aspects of "smart" materials // georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.43 11. mamuka matsaberidze, jimsher kerkadze, inga janelidze, gigo jandieri., to identify priorities in science and technology // georgian scientists vol.4 issue 1, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.04 12. m. matsaberidze, i. janelidze., for various aspects of microencapsulation // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.02 13. m. matsaberidze, i. janelidze., for the conceptualization of "smart" constructions and adaptability // georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.44 14. m. matsaberidze, i. janelidze., for the chemistry of cultural heritage (part i for fresco conservation/restoration // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.09 15. m. matsaberidze, i. janelidze., for the chemistry of cultural heritage (part ii for stone conservation/restoration) // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.15 16. m. matsaberidze, i. janelidze., for the chemistry of cultural heritage (part iii for surface chemistry of archaeological gold and silver) // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.30 for the chemistry of cultural heritage (part iv – for conservation-restoration of exhibits of cultural heritage made of wood) https://nea.gov.ge/ge/download/publicfile/2411 https://doi.org/10.1038/s41598-021-03866-9 https://doi.org/10.1016/j.wear.2019.203066 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.05 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.43 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.04 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.02 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.44 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.09 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.15 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.30 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 23 mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract the article is devoted to the methodological aspects of the urgent need to preserve the continuous evolution of the tree heritage and its cultural values over time. this is based on international conventions, recommendations, and cultural heritage conservation standards related to the fundamental tasks of the international council of monuments and sites of interest (icomos). this article is intended for specialists and students interested in conservation-restoration chemistry. the paper presents regulatory documents of the field, as well as technical terminology, for their adequate interpretation and qualified use. keywords: international council of monuments and sites (icomos), icomos georgia national committee icomos georgia, authenticity, venice charter, florence charter, nara document on authenticity, icomos principles for the conservation of wooden architectural heritage, cleaning of wooden surface , wood antiseptics, fire-resistant wood treatment, deep impregnation of wood with preservatives, wood preservative solutions, wood structural elements, sodium tetraborate (so-called "bora"), boric acid, sodium fluoride, sodium hydrophosphate, boron, sodium pentachlorophenolate, chromium copper salts, sodium dichromate, copper sulfate, zinc sulfate, pentavalent arsenic oxide, sodium hydroxide, ammonium hydroxide, chromic anhydride, sodium fluoride, dinitrophenol, mixture of ammonium borofluoride isomers, phenolic alcohols, urea (carbamide), ammonium tetrafluoroborate, carbamides, polyurethane resins, acrylic resins it is paraloid b 72, prepolymers (forpolymers), resorcinol formaldehyde oligomers, photooxidative destruction, xylene, benzene, toluene, acetone, cyclohexanone, waterand alcohol-soluble polyethylene glycols, archaeological wood, polyethylene glycol, polymethyl methacrylate, polybutyl methacrylate, polyorganosiloxanes. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 206 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.19 ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების სხვადასხვა ქვეტიპების პროლიფერაციული აქტივობის შეფასება agnor ტექნოლოგიით გიორგი არველაძე1, რიმა ბერიაშვილი2, შოთა კეპულაძე3, გიორგი ბურკაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმიდერმატოლოგი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, ციტოპათოლოგიური დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა წარმოადგენს კანის ეპითელური წარმოშობის პირველადი სიმსივნეების 75%-ს ახასიათებს ნელი ზრდა და იშვიათად იძლევა მეტასტაზებს დაბალი ანგიოგენური პოტენციალის გამო, თუმცა გააჩნია ლოკალური ინვაზიის, ქსოვილის დესტრუქციისა და რეციდივის განვითარების უნარი. ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის დამოუკიდებელი პროგნოზული ფაქტორებია სქესი, ასაკი, იმუნოსუპრესიის არსებობა, კანის ნათელი ფოტოტიპი, ჭორფლები, ბავშვობაში გადატანილი კანის დამწვრობა, კანისა და თმის ღია შეფერილობა. გარემოს რისკ-ფაქტორებიდან კარგად შესწავლილია კანზე მზის ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედება. ულტრაიისფერი b გამოსხივება (ubv) დნმ-ში წარმოქმნის მუტაგენურ ფოტო-პროდუქტს, როგორიცაა ციკლოპირიმიდინის დიმერი და იწვევს სიმსივნის სუპრესორი p53 გენის მუტაციას. ულტრაიისფერი a გამოსხივება (uav) კი ახდენს არაპირდაპირ ზემოქმედებას ციტოტოქსიური და მუტაგენური თავისუფალი რადიკალების დაგროვებით. ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომები ხშირად კლასიფიცირდება როგორც აგრესიული და არააგრესიული. სიმსივნის აგრესიულობა გამოიხატება ღრმა ქსოვილებში ინვაზიისა და შესაძლო მეტასტაზირების უნარით. მიკრონოდულური, ინფილტრაციული და სკლეროდერმიფორმული ჰისტოლოგიური ქვეტიპები ითვლება უფრო აგრესიულად, ზედაპირულ და ნოდულურ ქვეტიპებთან შედარებით. არსებობს კვლევები, რომელთა მიხედვითაც პროლიფერაციული მარკერის ki67-ის ექსპრესიის თავისებურებები ასოცირებულია ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების არააგრესიულ ქვეტიპებთან. კვლევის მიზანს შეადგენდა აგრესიული ქცევის დაბალი რისკის მქონე ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების (ნოდულური, ზედაპირული) და აგრესიული ქცევის მაღალი რისკის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 207 ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების (ინფილტრაციული, მიკრონოდულური) პროლფერაციული აქტივობის შეფასება სიმსივნის ეპიცენტრსა და პერიფერიაზე agnor ტექნოლოგიით. საკვანძო სიტყვები: ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომა; პროლიფერაცია; agnor; პროგნოზული მარკერები; შესავალი კანის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა წარმოადგენს კანის ეპითელური წარმოშობის პირველადი სიმსივნეების 75%-ს1 ახასიათებს ნელი ზრდა და იშვიათად იძლევა მეტასტაზებს დაბალი ანგიოგენური პოტენციალის გამო, თუმცა გააჩნია ლოკალური ინვაზიის, ქსოვილის დესტრუქციისა და რეციდივის განვითარების უნარი.1 ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის დამოუკიდებელი პროგნოზული ფაქტორებია სქესი, ასაკი, იმუნოსუპრესიის არსებობა, კანის ნათელი ფოტოტიპი (i and ii, fitzpatrick classification), ჭორფლები, ბავშვობაში გადატანილი კანის დამწვრობა, კანისა და თმის ღია შეფერილობა. გარემოს რისკ-ფაქტორებიდან კარგად შესწავლილია კანზე მზის ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედება. ულტრაიისფერი b გამოსხივება (ubv) დნმ-ში წარმოქმნის მუტაგენურ ფოტო-პროდუქტს, როგორიცაა ციკლოპირიმიდინის დიმერი და იწვევს სიმსივნის სუპრესორი p53 გენის მუტაციას. ულტრაიისფერი a გამოსხივება (uav) კი ახდენს არაპირდაპირ ზემოქმედებას ციტოტოქსიური და მუტაგენური თავისუფალი რადიკალების დაგროვებით.2,3 ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის პათოგენეზი, ძირითადად, დაკავშირებულია hedghog სასიგნალო გზის აქტივაციასთან. უჯრედშიდა hedgehog (hh) ცილების ოჯახი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ემბრიოგენული განვითარების მრავალ ფუნდამენტურ პროცესში. კანში hh სასიგნალო გზა პასუხისმგებელია ღეროვანი უჯრედების პოპულაციის შენარჩუნებაზე, თმის ფოლიკულებისა და ცხიმოვანი ჯირკვლების განვითარებაზე. hh სასიგნალო გზის ცენტრალური კომპონენტები წარმოდგენილია სამი სეკრეტირებული ლიგანდით (sonic hh, indiana hh and desert hh), ტრანსმემბრანული რეცეპტორის ცილებით (ptch1 and ptch2), smo ცილით და ბოლოს, gli ტრანსკირფციის ფაქტორებით (gli1, gli2, gli3). hh სასიგნალო გზის გააქტიურება დამოკიდებულია სპეციალიზებულ სტრუქტურაზე, რომელიც გვხვდება თითქმის ყველა ტიპის უჯრედის პლაზმურ მემბრანაზე და მოქმედებს, როგორც სენსორი უჯრედგარე სიგნალებისთვის. hh სასიგნალო გზა აქტიურდება, როდესაც hh ლიგანდები უკავშირდებიან ptch1-ს, რაც განაპირობებს smo-ს ინჰიბიციას და ტრანსკრიფციის ფაქტორების გამოთავისუფლებას. ისინი გადაინაცვლებენ ბირთვში და იწვევენ სპეციფიკური გენების ტრანსკრიფციას, რომლებიც პასუხიმგებლები არიან უჯრედების თვითგანახლებაზე.4 კლინიკური კვლევებით ნაჩვენებია, რომ იმ ინდივიდებში, რომლებშიც ვითარდება კანის ბაზალური კარცინომა, აღინიშნება ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის ახალი უბნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 208 განვითარების მაღალი რისკი. გარდა ამისა, იმატებს კანის სხვა სიმსივნეების განვითარების რისკიც, მათ შორის მელანომისა და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის. ბოლო 20 წლის განმვალობაში ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის განვითარების რისკი ზოგად პოპულაციაში გაიზარდა 35%-ით.5,6 ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომები ხშირად კლასიფიცირდება როგორც აგრესიული და არააგრესიული.7 სიმსივნის აგრესიულობა გამოიხატება ღრმა ქსოვილებში ინვაზიისა და შესაძლო მეტასტაზირების უნარით. მიკრონოდულური, ინფილტრაციული და სკლეროდერმიფორმული ჰისტოლოგიური ქვეტიპები ითვლება უფრო აგრესიულად, ზედაპირულ და ნოდულურ ქვეტიპებთან შედარებით4. არსებობს კვლევები, რომელთა მიხედვითაც პროლიფერაციული მარკერის ki67-ის ექსპრესიის თავისებურებები ასოცირებულია ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების არააგრესიულ ქვეტიპებთან8,9. მარკერის ყველაზე მაღალი ექსპრესიის მაჩვენებელი დაფიქსირდა ზედაპირულ ქვეტიპში. დადებითი რეაქცია აღინიშნა ბაზალოიდურ ბუდეებში ერთგვაროვანი განაწილებით ცენტრსა და პერიფერიაზე. ნოდულურ ვარიანტში ki67 განსაკუთრებით ჭარბად ექსპრესირებს ბაზალოიდური ბუდეების პერიფერიაზე განლაგებულ ბირთვებში. შედარებით ნაკლებად ინტენსიური დადებითი რეაქცია ki67-ზე აღინიშნება ბაზალოიდური ლობულის ცენტრში. რაც შეეხება ერთ-ერთ აგრესიულ ქვეტიპს, მიკრონოდულურ ვარიანტში აღინიშნა ყველაზე დაბალი ki67-ის ექსპრესია, დადებითი რეაქციით ბაზალოიდური მიკროკვანძების მხოლოდ რამდენიმე ბირთვში. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდ პროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი პროლიფერაციული პოტენციალის განმსაზღვრელ სხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. მოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები, როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვნის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრია (flow cytometry) და იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki-67 ის გამოყენებით.10,11 სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევისა და პროგნოზის დადგენა მეტად რთული პროცესია და მოითხოვს სხვადასხვა ტექნოლოგიების, დახვეწილი და სპეციალიზებული ინსტრუმენტებისა თუ ტექნიკის გამოყენებით რაც ასევე დიაგნოსტიკურად არახარჯეფექტურია. agnor-ის შეღებვის ტექნიკა ეკოონომიური, სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელია. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან, არასტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმების არარსებობის გამო. გარკვეული ტიპის კვლევებით გამოვლენილია მისი ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 209 ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში11,12 agnor/the nucleolar organiser regions ავლენს ბირთვულ მაორგანიზებელ რეგიონებს და დნმ-ის მარყუჟებს, რომლებიც ვლინდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnor ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან13,14. კვლევის მიზანი კვლევის მიზანს შეადგენდა აგრესიული ქცევის დაბალი რისკის მქონე ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების (ნოდულური, ზედაპირული) და აგრესიული ქცევის მაღალი რისკის ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომების (ინფილტრაციული, მიკრონოდულური) პროლფერაციული აქტივობის შეფასება სიმსივნის ეპიცენტრსა და პერიფერიაზე agnor ტექნოლოგიით. მასალა და მეთოდები კვლევისათვის გამოყენებული იქნა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2023 წლების საარქივო მასალა. კვლევა მოიცავდა ჯამში 60 შემთხვევას: ● აგრესიული ქცევის მაღალი რისკის ჯგუფი 25 შემთხვევა (16 ინფილტრაციული, 9 მიკრონოდულური) ● აგრესიული ქცევის დაბალი რისკის ჯგუფი 35 შემთხვევა (24 ნოდულური, 11 ზედაპირული) h&e კვლევის შედეგებისა და მიტოზური აქტივობის შეფასება განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგანატომის მიერ (შ.კ; გ.ბ) ორმაგი ბრმა მეთოდით. ანათლები დამატებით შეიღება agnor-ის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლის მიხედვით). 1. ანათლები დაიჭრა 4 მიკრონის სისქეზე; 2. დეპარაფინიზაცია, ჰიდრატაცია დეიონიზებულ წყალში. 3. ერთი მოცულობა 2% ჟელატინის ხსნარი და ორი მოცულობა ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ნარევის მოთავსდა სლაიდზე და დაიფარა მთლიანად; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 210 4. სლაიდები ინკუბატორში 370c ტემპერატურაზე დაყოვნდა 15 წუთის განმავლობაში. 5. ვერცხლის კოლოიდი ჩამოირეცხა დეიონირებული წყლით. 6. ანათლდები დეჰიდრატირდა ქსილოლით და დაფიქსირდა ბიომაუნთის ხსნარით; ექსპრესია შეფასდა ციფრული პათოლოგიის პროგრამით qupath-ის მეშვეობით (ვერსია 0.4.0): თითოეული შემთხვევიდან აღებულა იქნა მაღალი მხედველობის ველის hpf სურათი (უპირატესად 200x და 400x) და ჩართულ იქნა პროგრამაში შემდგომი დამუშავებისათვის. სურათი 1 : სურათზე ნაჩვენებია გამოსახულების ციფრული დამუშავების შედეგად agnor-ის წერტილების შეფასების ალგორითმი; ყვითლად მონიშნულია სიმსივნური უჯრედები 100 უჯრედი; წითლად წერტილები 109 წერტილი agnor რიცხვად განისაზღვრა 1.09; 400x; ნოდულური ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომა წყარო qupath; ყველა ანათალში გამოკვლეული იქნა 100 უჯრედი და დათვლილი იყო agnor წერტილების ჯამური რაოდენობა. agnorის ციფრად განისაღვრა 100 უჯრედის საშუალო წერტილების რაოდენობა (ჯამური რიცხვი გაყოფილი 100ზე მაგ. 100 უჯრედში ნანახი იქნა 350 წერტილი; agnor რიცხვად მიჩნეული იქნა 350/100=3.5) გამოვლინდა წერტილების გადანაწილების სამი ტიპი: ტიპი i აღინიშნებოდა ცალკეულ უჯრედში, ცენტრალურად ლოკალიზებული დიდი ზომის წერტილი; ტიპი ii აღინიშნებოდა დიდი ზომის წერტილის მიმდებარედ მცირე ზომის მეორე წერტილი; ტიპი iii აღინიშნებოდა ორზე მეტი, უპირატესად მცირე ზომის წერტილები თითოეულ უჯრედში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 211 პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით არსებულ 60 შეთხვევაში შეფასდა შემდეგ ჰისტოლოგიურ ერთეულში: ❖ ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა ნოდულური ვარიანტი n = 24; ❖ ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა ზედაპირული ვარიანტი n=11; ❖ ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა ინფილტრაციული ვარიანტი n=16; ❖ ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომა მიკრონოდულური ვარიანტი n=9; მიტოზური აქტივობისა და agnorის წერტილების შეფასება ხდებოდა სიმსივნური კვანძის ცენტრალურ ნაწილსა და პერიფერიაზე. სურათი 2: ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომა 400x გადიდების ველი, შეღებილი h&e ტექნოლოგიით; მაღალი რისკის ჯგუფი; სურათი 3: სურათზე ნაჩვენებია agnor-ის ტექნოლოგიით შეღებილი კვლევაში ჩართული ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის ნოდულური ვარიანტი მაღალი პროლიფერაციული აქტივობით agnor რიცხვი განსაზღვრული იქნა 2.7; გადიდება 400x georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 212 სურათი 4: სურათზე ნაჩვენებია გამოსახულების ციფრული ანალიზის პროგრამა h&e ტექნოლოგიით შეღებილი საკვლევი ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის მაღალი რისკის ჯგუფი 3 მიტოზური ფიგურა სიმსივნის პერიფერიაზე გადიდება 400x წყარო qupath; სურათი 5: სურათზე ნაჩვენებია გამოსახულების ციფრული ანალიზის პროგრამა h&e ტექნოლოგიით შეღებილი საკვლევი ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის დაბალი რისკის ჯგუფი 2 მიტოზური ფიგურა სიმსივნის ეპიცენტრი; გადიდება 400x წყარო qupath; მიღებული რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mann-whitney და kruskal-wallis ტესტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 213 მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. კვლევის შედეგები რის კჯგუფი n mean std. deviation ზომა mm 1 დაბალი 35 5.00 4.066 2 მაღალი 20 14.00 9.165 მიტოზის ფიგურები ეპიცენტრში 1 დაბალი 35 1.66 .938 2 მაღალი 20 2.80 1.196 მიტოზის ფიგურები პერიფერიაზე 1 დაბალი 35 1.657 .9375 2 მაღალი 20 2.815 1.1444 agnor რიცხვი ეპიცენტრში 1დაბალი 35 1.569 .3732 2 მაღალი 20 2.080 .4396 agnor რიცხვი პერიფერიაზე 1დაბალი 35 1.557 .3712 2 მაღალი 20 2.115 .4308 ცხრილი 1: ცხრილში მოცემულია აღწერითი სტატისკური მონაცემები ჯგუფები შეფასების კრიტერიუმების მიხედვით მაღალი და დაბალი რისკის მქონე ჯგუფების მიმართებით წყარო spss statistical software v20.0; კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ შესწავლილ ჯგუფებში დაბალი რისკის მქონე ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომის ჰისტოლოგიურ ტიპებში სიმსივნის საშუალო ზომა შეადგენდა 5 ± 4.06 მმ, ხოლო მაღალი რისკის მქონე სიმსივნის ჯგუფში 14.0 ± 9.16 მმ; მიტოზური ფიგურების საშუალო რაოდენობა სიმსივნის ეპიცენტრში (შეფასებული h&e ტექნოლოგიით) დაბალი რისკის მქონე ჰისტოლოგიურ ტიპებში შეადგენდა 1.66 ±0.9 ფიგურა; ხოლო მაღალი რისკის მქონე ჯგუფში 2.8 ±1.1 ფიგურა; რაც შეეხება მიტოზის ფიგურების რაოდენობა სიმსივნის პერიფერიაზე დაბალი რისკის მქონე ჯგუფში შეადგენდა 1.65 ±0.93; ხოლო მაღალი რისკის მქონე ჯგუფში 2.8 ±1.14; agnorის დამატებითი შეღებვის მეთოდით სიმსივნის ეპიცენტრში დაბალი რისკის მქონე ჯგუფეში საშუალო მაჩვენებელი დაფიქსირდა 1.5±0.37, ხოლო მაღალი რისკის მქონე ჯგუფში 2.0 ±0.43; agnor-ის რიცხვი შეფასებული სიმსივნიე პერიფერიაზე დაბალი რისკის მქონე ჯგუფში დაფიქსირდა 1.55 ± 0.37 ხოლო მაღალი რისკის მქონე ჯგუფში 2.1 ±0.43. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 214 ზ ო მა m m მი ტ ო ზ ის ფ იგ უ რ ებ ი ეპ იც ენ ტ რ ში a g n o r რ იც ხვ ი ეპ იც ენ ტ რ ში a g n o r რ იც ხვ ი პე რ იფ ერ ია ზ ე რ ის კ ჯ გუ ფ ი მი ტ ო ზ ის ფ იგ უ რ ებ ი პე რ იფ ერ ია ზ ე ზომა mm pearson correlation 1 .623** .674** .657** .569** .591** sig. (2tailed) .000 .000 .000 .000 .000 n 55 55 55 55 55 55 მიტოზის ფიგურებ ი ეპიცენტრ ში pearson correlation .623** 1 .822** .837** .475** .944** sig. (2tailed) .000 .000 .000 .000 .000 n 55 55 55 55 55 55 agnor რიცხვი ეპიცენტრ ში pearson correlation .674** .822** 1 .954** .533** .760** sig. (2tailed) .000 .000 .000 .000 .000 n 55 55 55 55 55 55 agnor რიცხვი პერიფერ იაზე pearson correlation .657** .837** .954** 1 .570** .786** sig. (2tailed) .000 .000 .000 .000 .000 n 55 55 55 55 55 55 რისკჯგუ ფი pearson correlation .569** .475** .533** .570** 1 .487** sig. (2tailed) .000 .000 .000 .000 .000 n 55 55 55 55 55 55 მიტოზის ფიგურებ ი პერიფერ იაზე pearson correlation .591** .944** .760** .786** .487** 1 sig. (2tailed) .000 .000 .000 .000 .000 n 55 55 55 55 55 55 **. correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed). ცხრილი 2: კორელაციური კავშირები სიმსივნის სხვადასხვა პარამეტრებს შორის წყარო spss statistical software v20.0; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 215 პირსონის კორელაციის ანალიზმა გამოავლინა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი დადებითი კორელაცია სიმსივნის ზომასა და მიტოზური ფიგურების რაოდენობას სიმსივნის ეპიცენტრში (r = .623, p <.001). ანალოგიურად, დაფიქსირდა ძლიერი დადებითი კორელაცია სიმსივნის ზომასა და agnor რაოდენობას შორის სიმსივნის ეპიცენტრში (r = .674, p <.001). ანალიზმა აჩვენა მნიშვნელოვანი დადებითი კორელაცია სიმსივნის ზომასა და agnor რაოდენობას სიმსივნის პერიფერიაზე (r = .657, p <.001). გარდა ამისა, დაფიქსირდა დადებითი კორელაცია სიმსივნის ზომასა და სიმსივნის პერიფერიაზე მიტოზური ფიგურების რაოდენობას შორის (r = .569, p <.001). ასევე მნიშვნელოვანი იყო კორელაცია მიტოზურ ფიგურებს შორის სიმსივნის ეპიცენტრში და agnor რაოდენობას ეპიცენტრში, რაც აჩვენებს დადებით კორელაციას (r = .591, p <.001). კვლევის შედეგების ანალიზი საკვლევ ჯგუფებში კორელაციური ანალიზის საშუალებით გამოვლინდა სარწმუნო, მაღალი ხარისხის დადებითი კორელაციური კავშირი სიმსივნის ზომასა და სიმსივნის როგორც გაზრდილი მიტოზური ფიგურების არსებობას, agnor ის ტექნოლოგიით სიმსივნის ეპიცენტრსა და პერიფერიაზე გაზრდილ agnor-ის რიცხვსა და შესაბამისად სიმსივნის გაზრდილ აგრესიულობის(მაღალი რისკის) ჯგუფს შორის. რაც თავის მხრივ იმას ნიშნავს, რომ რაც უფრო მაღალია სიმსივნის ზომა, მაღალია პროლიფერაციული აქტივობა, როგორც მიტოზის ფიგურების შეფასებით (h&e ტექნოლოგიით) ასევე agnor-ის ტექნოლოგიით გამოყენებით; დასკვნა ჩვენი კვლევის შედეგები ბაზალურუჯრედოვანი კარცინომის შესწავლილ შემთხვევების როგორც სიმსივნის ეპიცენტრში ასევე პერიფერიაზე ერთმნიშვნელოვნად მიუთითებს სტატისტიკურად სარწმუნო დადებით კორელაციაზე სიმსივნის ზომას, მიტოზურ ფიგურებსა და agnor რაოდენობას შორის. სიმსივნის ეპიცენტრსა და პერიფერიაზე სტატისტიკურად სარწმუნო განსხვავება არ გამოვლინდა, ორივე თანაბრად ასახავს სიმსივნის გაზრდილ პროლიფერაციას, როგორც agnor-ის ტექნოლოგიით ასევე სტანდარტული h&e ტექნოლოგიით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 216 კვლევის შედეგად გამოვლენილი კორელაციური კავშირები იძლევა ღირებულ ინფორმაციას ამ ცვლადებს შორის პოტენციურ ურთიერთობებზე, რაც კიდევ უფრო ხელს შეუწყობს და გააღრმავებს ჩვენს ცოდნას ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომების პროგრესირების შესახებ. შემფასებელთა შორის მნიშვნელოვანი ვარიაბელურობა agnor-ით დამატებითი შეღებვის მეთოდით გამოყენებისას არ გამოვლენილა, რის საფუძველზეც შესაძლოა ვივარაუდოდ, რომ ბაზალურ უჯრედოვანი კარცინომების შემთხვევაში ის ეფექტურია, როგორც დამხმარე დიაგნოსტიკური საშუალება სიმსივნის პროლიფერაციული აქტივობის შეფასებისას. გამოყენებული ლიტერატურა 1. rönsch h, bauer a. the preventive value of sun protection. in: ; 2021:316-328. doi:10.1159/000517641 2. didona d, paolino g, bottoni u, cantisani c. non melanoma skin cancer pathogenesis overview. biomedicines. 2018;6(1):6. doi:10.3390/biomedicines6010006 3. griffin ll, ali fr, lear jt. non-melanoma skin cancer. clinical medicine. 2016;16(1):62-65. doi:10.7861/clinmedicine.16-1-62 4. chren mm, linos e, torres js, stuart se, parvataneni r, boscardin wj. tumor recurrence 5 years after treatment of cutaneous basal cell carcinoma and squamous cell carcinoma. journal of investigative dermatology. 2013;133(5):1188-1196. doi:10.1038/jid.2012.403 5. wu qj, sun h, wen zy, et al. shift work and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses of epidemiological studies. journal of clinical sleep medicine. 2022;18(2):653-662. doi:10.5664/jcsm.9642 6. wen m, ren h, zhang s, li t, zhang j, ren p. ct45a1 promotes the metastasis of osteosarcoma cells in vitro and in vivo through β-catenin. cell death dis. 2021;12(7):650. doi:10.1038/s41419021-03935-x 7. sara espinosa n, mccullough b, schmults cd, et al. nccn guidelines version 2.2024 basal cell skin cancer nccn evidence blocks tm continue ϖ dermatology ф diagnostic/interventional radiology ‡ hematology/hematology oncology þ internal medicine † medical oncology ζ otolaryngology ≠ pathology/dermatopathology ÿ reconstructive surgery § radiotherapy/radiation oncology ¶ surgery/surgical oncology * discussion section writing committee nccn guidelines panel disclosures.; 2023. www.nccn.org/patents 8. dongre a, rashidian m, eaton en, et al. direct and indirect regulators of epithelial– mesenchymal transition–mediated immunosuppression in breast carcinomas. cancer discov. 2021;11(5):1286-1305. doi:10.1158/2159-8290.cd-20-0603 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 217 9. mendez-flores r, martínez-fernández d, vega-de la torre d, et al. role of bcl-2, p53, and ki67 expression in basal cell carcinoma and their association with aggressive and non-aggressive histological phenotypes. advances in dermatology and allergology. 2022;39(3):517-523. doi:10.5114/ada.2022.117598 10. metreveli b, gagua d, burkadze g, kepuladze s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists. published online january 24, 2023. doi:10.52340/gs.2023.05.01.04 11. tavdgiridze n, tevdorashvili g, kepuladze s, burkadze g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists. published online march 20, 2023. doi:10.52340/gs.2023.05.01.20 12. murgod s, channabasaviah g, shivamurthy d, ashok l, krishnappa s. prognostic potential of agnors in oral submucous fibrosis. j int soc prev community dent. 2016;6(2):167. doi:10.4103/2231-0762.178746 13. nishie h, hirooka y, kaibara n. argyrophilic nucleolar organizer regions of breast tumors: assessment of aspirated cytological materials. breast cancer. 1996;3(3):199. doi:10.1007/bf02966984 14. chiu ky, loke sl, wong kk. improved silver technique for showing nucleolar organiser regions in paraffin wax sections. j clin pathol. 1989;42(9):992-994. doi:10.1136/jcp.42.9.992 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 218 evaluation of proliferative activity of different subtypes of basal cell carcinomas by agnor technology g. arveladze, r. beriashvili, sh. kepuladze g. burkadze tbilisi state medical university abstract basal cell carcinoma of the skin represents 75% of primary tumors of epithelial origin. it is characterized by slow growth and rarely gives metastases due to low angiogenic potential, although it has the ability to develop local invasion, tissue destruction and recurrence. independent prognostic factors of basal cell carcinoma are gender, age, presence of immunosuppression, bright phototype of the skin, freckles, burns of the skin in childhood, light coloring of the skin and hair. among the environmental risk factors, the impact of the sun's ultraviolet rays on the skin has been well studied. ultraviolet b radiation (ubv) generates mutagenic photo-products such as cyclopyrimidine dimer in dna and induces mutation of the tumor suppressor p53 gene. ultraviolet a radiation (uav) has an indirect effect through the accumulation of cytotoxic and mutagenic free radicals. basal cell carcinomas are often classified as aggressive and non-aggressive. the aggressiveness of a tumor is expressed by the ability to invade deep tissues and possibly metastasize. micronodular, infiltrative and sclerodermiform histological subtypes are considered more aggressive compared to superficial and nodular subtypes. there are studies, according to which the features of the expression of the proliferation marker ki67 are associated with non-aggressive subtypes of basal cell carcinomas. the aim of the study was to evaluate the proliferative activity of basal cell carcinomas with low risk of aggressive behavior (nodular, superficial) and basal cell carcinomas with high risk of aggressive behavior (infiltrating, micronodular) at the epicenter and periphery of the tumor using agnor technology. key words: basal cell carcinoma; proliferation; agnor; prognostic markers; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 255 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.25 1, 2, 3 1 , ; 2 , 3 , , . . : . . . . . . , . , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 256 , .1. . . , , . , . .1. . . . 30-50 45 60-70 , . , , , 30 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 257 , . . 2. . .2. , . .3. , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 258 , , , 8, 10 , 5-7 . , , , . . , , , , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 259 , , . , . . , , , . , . : 1. fu b, newham lth, ramos-scharron ce: a review of surface erosion and sediment delivery models for unsealed roads. environ model software 2010, 25:1–14. 2. jordán-lópez a, martínez-zavala l, bellinfante n: impact of different parts of unpaved forest roads on runoff and sediment yield in a mediterranean area. sci total environ 2009, 407:937–944. 3. cornish pm: the effects of roading, harvesting and forest regeneration on stream water turbidity levels in a moist eucalypt forest. forest ecol manag 2001, 152:293–312. 4. forsyth ar, bubb ka, cox me: runoff, sediment loss and water quality from forest roads in a southeast queensland coastal plain pinus plantation. forest ecol manage 2006, 221(1–3):194–206. 5. ramos-scharro’n ce, macdonald lh: runoff and suspended sediment yields from an unpaved road segment, st. john, us virgin islands. hydrol processes 2007, 21(1):35–50. 6. duncan sh, ward jw, anderson rj: a method for assessing landslide potential as an aid in forest road placement. northwest science 1987, 61(3):152–159. 7. larsen mc, parks je: how wide is a road? the association of roads and mass-wasting in a forested mountain environment. earth surf process landforms 1997, 22:835–848. 8. geneletti d: biodiversity impact assessment of roads: an approach based on ecosystem rarity. environ impact assess rev 2003, 23:343–365. 9. chomitz km, gray da: roads, land use, and deforestation: a spatial model applied belize. world bank econ. rev 1996, 10:487–512. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 260 impact on the environment and expected results of the highway construction process merab baratashvili1, elene gamkrelidze2, tornike baratashvili3 1akaki tsereteli state university -associate professor, 2akaki tsereteli state university associate professor, 3akaki tsereteli state university doctoral student abstract the article discusses the peculiarities of construction of highways in difficult relief conditions, the expected dangers affecting the environment and the highway, which arise in case of opening the slopes on the terrain on the side of the road. the measures are presented, if they are taken into account, the reliability of roads increases and the scale of negative impact on the environment during its construction and operation is significantly reduced. keywords: motorway. environmental protection. road reliability. difficult terrain. terraces. open slopes. destruction of slopes georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 236 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.24 : 2.4 . . . ( ) : , , , , ), ( ), , , , ( : ) . , , , , , . : ? „ ?“, ? ? , ?.. . : , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 237 „ “ (,, " ,, "). , . “ ” (1818 ). , , . , , 1930 . , . , “ ,” ” . , . . , : „ , ” (alexander f. 1950; p. 8-9). , , “ ” . xx . . “ ”, “ ” “ ” . . , . , , , – . , . ( ) : , , ; ( , ), ( ), , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 238 , , ( : ) . . : 1) ; 2) ; 3) ( ). , ( ) . , , „ “ . 1. “ , , „ “ . 2. . , . . , ( ) . 3. , . “ , . 4. “, “ . , . , : ) ; ) ; ) ; ) ; ) . ( ; 2004; .75-76) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 239 , , . ) , . , . , , . , , , ; . , . , “ ”, . , . , . , . ( , ) : 1. . . , , , “ ”, ”. 2. . . ( : ... ... ...). 3. . , “ ” . 4. . , . , . , ; ” ” . , , , “ georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 240 “ ( ) . (lumley m.a; 2004). . . : , , . , . “ ” , . . . , . , . , , . : 1. alexander f. psychosomatic medicine, its principles and applications. ny, norton, 1950; 2. lumley ma. alexithymia, emotional disclosure, and health: a program of research. j pers. 2004 dec;72(6):1271-300. doi: 10.1111/j.1467-6494.2004.00297.x. 3. ; ; »; 2004. 4. . . .: , 2003. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 241 psychosomatics and the mechanisms of occurrence of psychosomatic disorder salome sabiashvili phd student of georgian technical university abstract nowadays, along with physiological disorders, there are a number of psychosomatic diseases. many people apply to medical facilities with various complaints. pain caused by psychosomatic disorders is one of the most urgent problems of modern medicine. the variety of psychosomatic diseases (disorders) makes this issue even more relevant: cardiovascular system disorders, digestive system disorders, swallowing disorders, eating disorders (bulemia, anorexia), respiratory system disorders (bronchial system), metabolic disorders, various skin diseases , individual joint and muscle diseases, chronic headaches (e.g. migraine) and others. despite the fact that the existence of psychosomatic diseases is known to modern medicine, doctors still find it difficult to make a correct diagnosis, and often such patients are treated only with medication, which, of course, does not produce productive results. many questions remain open: what is psychosomatics? what does the term "psychosomatic" mean? what are the mechanisms of occurrence? who is in the risk group? what does the frequency and intensity of psychosomatic pain depend on? in this article, we are trying to answer these questions. keywords: psychosomatic, pain, medicine, disease, disorder, alexithymia. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 88 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.11 1, 2 1 , . chkhaidzemamuka08@gtu.ge. orcid-0009-0004-4021-8407; 2 , „ “. orcid-0009-0005-2339-0878 , . mpls (multiprotocol label switching), vpn (virtual private network) bsg (border gateway protocol) , . : , , , , . , . ip (internet protocol) . mpls , , , (previdi, 2000). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 89 , . (qos – quality of service) qos, , qos vpn. vpn . vpn , , . , mpls , (alawieh b., ahmed r.e., and mouftah ht., 2008). , ip . , . mpls , ) (rosen e. and rekhter y., 1999). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 90 .1. mpls “danagen” , ( .1). mpls vpn (ferguson p. and huston g., 1998). , mpls . „teg“, . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 91 .2. . , . 1. previdi, s. (2000, april). introduction to mpls-bgp-vpn. proceeding of mpls forum 2000. cisco. 2. alawieh b., ahmed r.e., and mouftah ht. (2008, july). security impacts on establishing mpls/bgp vpns. journal of security and communication networks, volume 1, no. 4, pp. 269-275. 3. rosen e. and rekhter y. (1999). bgp/mpls vpns, rfc 2547. 4. ferguson p. and huston g. (1998, september). what is vpn. the internet protocol journal, volume 1, no. 2. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 92 about projecting and optimization of data transmission networks mamuka chkhaidze1, giorgi murjikneli2 1 associate professor, georgian technical university. chkhaidzemamuka08@gtu.ge. orcid-0009-0004-4021-8407; 2 doctoral student, georgian technical university, doctoral program "digital telecommunication technologies". gurjikneli@gmail.com. orcid-0009-0005-2339-0878 abstract: problems such as combining two architectures in infrastructures are discussed in the paper. mpls (multiprotocol label switching), vpn (virtual private network) and bsg (border gateway protocol) risk analysis are presented, which can be beneficial for the modern research world. keywords: security, scalability, topology, optimization georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 249 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.21 synthesis of some derivative quinoxaline. irma jinikashvili1 , badri arziani2 1ph.d. assistant professor of the department of medical chemistry,; tbilisi state medical university, faculty of pharmacy; 2professor, head of the department of medical chemistry; tbilisi state medical university, faculty of pharmacy abstract in order to create medicinal preparations of some pharmacological action we deemed topical to develop an convenient preparative method for the synthesis of new isomeric qunoxalines. by condensation of 4-chlorophenylenediamine (1) with diphenylethanedione, 6-chloro-2,3diphenylquinoxaline (2) was synthesized. quinolinhydrazine (3) was obtained by interaction of the mentioned chlorine products with hydrazine hydrate, and the corresponding 2,3-diphenyl-6quinoxalinehydrazone was obtained by the action of ethylester of pyruvic acid on the latter. composition and structure of synthesized compounds is determined by element analysis and physical methods of investigation. keywords: quinoxaline hydrazone, diketones as of today a total quantity of medications exceeded hundred thousands and more than a half from here falls on the heterocyclic compounds. that’s why it seems that heterocycles are the structural units predetermining biological activity of most important medicinal preparations (cardiac drugs, anticarcinogens, antibiotics, curative alkaloids, their antagonists etc.). according to requirements of practical medicine an increasingly attention is paid to the synthesis of new heterocyclic compounds, study of their properties and biological activity. the interest is getting higher toward such heterocyclic systems, that contain two or more heterocyclic fragment in the molecule[1-2]. research of such polyheteroaromatic compounds turned to be important and fruitful not only from the viewpoint of development of heterocyclic compound chemistry, but also from practical point of view, since it promotes discovery of new effective medicinal preparations and their practical implementation. there is relatively scarce information on biological activity of quinoxaline and other heterocycles containing two nitrogens, as well as on their use as medications. antimalarial and sulfanylamide preparations prepared on the basis of quinoxaline due to their insufficient solubility or toxicity can’t satisfy the requirements raised to chemotherapeutic preparations[3-4]. but it should be noted that modification of similar compounds through insertion of functional groups of different nature into their structure, creates definite basis for avoidance of these shortcomings and from the viewpoint of improvement of preparation properties[5-6]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 250 proceeding from the above mentioned, in order to create medicinal preparations of some pharmacological action we deemed topical to conduct synthesis and study of pyrroloquinoxalines of new condensed heterocyclic systems. these compounds are distinguished by the fact that indole fragment in them is annelated by heterocycle containing two heteroatoms that substantially extend the possibility of task-oriented synthesis of new, effective biologically active substances. our objective was obtaining qunoxalhydrazone according to the following scheme 1 cl nh2 nh2 c6h5-co-co-c6h5 n n c6h5 cl n n c6h5 c6h5 h2n-hn nh2-nh2 h2o nh2-nh2 h2o ch3coch(ch3)cooet n n c6h5 nh cooeth3c c6h5 n c6h5 1 2 3 4 scheme 1 experimental section 6-chloro-2.3-diphenylquinoxaline (2). a mixture of equimolar (0.1mol) of phenylendiamine and benzyl is heated for 2-3 hours with glasical acetic acid (300ml). the reaction mixture is cooled end poured into cold water (2000ml). a precipitate is formed from the resulting suspension, which is treated with 20% naoh. the formed precipitate is recrystallized with ethanol. yield 70%. tmelt=1210-1230c. 2,3-diphenyl-6-quinoxaline hydrazine (3), to (0.05 mol.) quinoxaline(2) add (0.5mol.) hydrazine hydrate and heated to 1180c for 35 hours. then the reaction mixture is cooled to 600c. add 25ml of hydrazine hydrate, 25 ml of benzene and heat for 4 hours.the contents of the flask are transferred to a separatory funnel. the lower layer is separated and the upper layer is washed with 25% naoh solution, then washed twice with water. 1g of activated carbon is added to the benzene solution and boiled for 1 hour. then filtered and 25 ml conc. hcl added. the crystals obtained are washed with ether. yield 21%. 2,3-diphenyl-6-quinoxaline hydrazone (4), 2,3-diphenyl-6-quinoxaline hydrazine (3) is dissolved in 50ml of benzene, 3.5ml of pyruvic acid ethyl ester are added and heated for 1.5hours. precipitate is filtered and dried, crystallized from alcohol. m.p.181-1830c, yield 11%. standard chromatographic (paper and column) methods were used to separate and determine the individuality of the obtained compounds. infrared spectra will be captured on a spectrophotometer thermo nicolet avator 370 ft-ir. nmr spectra will be taken on the instrument (1 h, 13c )varian merkury-300 vx bruker amx-400 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 251 references [1]s.p singh., d.kumar. heterocycles 31 (1990), 31, 855. [2] s.p singh., savita., d.kumar. bull. chem. soc. jpn. (1993), 66, 1703 [3]a. gil., a. pabon., s.galiano., a.burguete., s.perez-silanes., e. deharo., a. monge and i.aldana. molecules 19 (2014), 2166-2180. [4] d.p. singh., s.k. deivedi, and r.g.singhal. pharmaceuticals (basel). 2(2010) 8, 2416-2425. [5]j.guillon., s. moreau., m.elisabeth and v. sinou. bioorganic & medicinal chemistry 16 (2008) 20, 9133-44. [6] r.aggarwal., g.sumran., r. kumar, and s.p. singh. general papers akivoc xv(2007), 292-302. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 252 ზოგიერთი ქინოქსალინის წარმოებულის სინთეზი ი.ჯინიყაშვილი, ბ.არზიანი თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, სამედიცინო ქიმიის დეპარტამენტი რეზიუმე გარკვეული ფარმაკოლოგიური მოქმედების სამკურნალო პრეპარატების შექმნის მიზნით, აქტუალურად ჩავთვალეთ ახალი იზომერული ქინოქსალინების სინთეზის მოხერხებული პრეპარატული მეთოდის დამუშავება. 4-ქლორფენილენდიამინის(1) დიფენილეთანდიონთან ურთიერთქმედებით დასინთეზებულ იქნა 6-ქლორ-2,3-დიფენილქინოქსალინი(2). აღნიშნული ქლორნაწარმის ჰიდრაზინჰიდრატთან ურთიერთქმედებით მიიღებულ იქნა ქინოლინჰიდრაზინი (3), ხოლო ამ უკანასკნელზე პიროყურძენმჟავას ეთილესტერის მოქმედებით შესაბამისი 2,3-დიფენილ-6ქინოქსალინჰიდრაზონი. ნაერთების სტრუქტურისა და აგებულების დასადგენად გამოყენებულ იქნა კვლევის თანამედროვე ფიზიკურ-ქიმიური მეთოდები, საკვანძო სიტყვები: ქინოქსალინჰიდრაზონი, დიკეტონები georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 74 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.09 , , . . . , . . : , , , c. , , , . . , , [1]. , , , , , 90%. ) [2]. , . , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 75 . , . : (fragaria x ananassa cv. cassandra (em1064), (fragaria x ananassa, framberry cv. red dream); : (rubus idaeus l: cv. nova); : (rubus fruticosus cv. chester) [3]. . . 1. ph ( -400c; 200c) ph c(%) 3 6 “ 0 3.74 3.69 3.55 1 3.40 3.21 “ 0 3.74 3.46 3.15 1 3.06 2.90 „ “ 0 2.15 1.98 1.75 1 1.83 1.62 “ 0 3.48 3.34 3.04 1 3.25 2.85 .2 ( -400c; 200c) (%) c3 6 “ 0 5.22 4.78 4.16 1 4.96 4.67 “ 0 7.23 6.36 5.72 1 7.01 6.53 “ 0 5.73 5.59 5.2 1 5.61 5.42 “ 0 8.2 7.43 6.23 1 7.75 7.2 , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 76 1% ( 2 ), 20 0c. -40 0c 2,5 , -20 0c. . 18-20 0c, 3 ( . 1). 3 6 ( .1,2,3,4,5). .3. c ( 40 0c; 20 0c ) c ( /100 ) c3 6 “ 0 203 78.2 11.3 1 158.2 73.8 „ “ 0 90.4 30.4 11.3 1 63.9 38.25 „ “ 0 79.09 32.1 22.5 1 48.25 35.7 “ 0 33.09 27.8 20.1 1 28.25 25.5 .4 -40 0c, 20 0c) c., (%) 3 6 “ 0 245 102.3 61.86 1 193.5 157.99 “ 0 367.5 225.9 61.86 1 239.06 190.33 „ “ 0 68.3 29.6 22.49 1 43.06 31.77 “ 0 227.68 132.4 74.26 1 163.79 134.72 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 77 .5 -40 0c; 20 0c ) c., (%) 3 6 “ 0 284.6 170.5 150.2 1 240.5 213.1 „ “ 0 193 120.7 101.6 1 165.9 147.3 „ “ 0 118.7 92.3 78.6 1 105.8 90.3 “ 0 140.1 89.8 78.3 1 115.9 95.6 1. : 1. ; + 1%-2 . -40 0c -20 0c georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 78 2. 1% , -400c -20 0c; 3. 1% ( ) ; 4. 6 , , . : 1. ali, l. “pre-harvest factors affecting quality and shelf-life in raspberries and blackberries (rubusspp. l.).” phd diss, swedish university of agricultural sciences, alnarp, 2012; 2. ali, l., svensson, b., alsanius, b.w.,olsson, m.e. „late season harvest and storage of rubus berries-major antioxidant and sugar levels.” scientia horticulturae 129/3 (2011): 376-381; 3. livani, f., ghorbanli, m., sateeyi, a. “changes in antioxidant activity and content of phe-nolic compounds during the ripening process of elm-leaved blackberry fruit.” international journal of agronomy and plant production 4/1 (2013): 88-93; fast freezing technology of some berry cultures ketevan beriasvili, sofio dzneladze, elene sordia georgian technical university. agricultural sciences and biosystems engineering faculty. department of food technology. abstract: the presented article discusses the technology of long-term storage of such berry cultures, which are considered perishable products. with the developed method, it is possible to store them by quick freezing for 6 months with preservation of appearance and biochemical indicators. key words: berry culture, quick freezing, antioxidant, vitamin c. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 253 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.22 determining priority implemented measure of intelligent transport systems in order to improve urban mobility in accordance with the requirements of the population aleksandre lomidze associate professor, akaki tsereteli state university, https://orcid.org/0009-0005-7737-0821 abstract in recent years, intelligent transportation systems (its) have made it possible to solve many problems related to urban mobility in a number of cities around the world. however, as practice has shown, the direct transfer of respective measures from other cities to a given city often does not provide the desired results for the population there. in order to solve such an issue, as it is known, the whole problem of urban mobility in a specific city should be presented as a sum of individual (standard) typical problems. then, taking into account the opinion of the population, one or more typical problems to be solved urgently should be selected from them (for example, the indicator of urban mobility to be urgently improved) and the priority typical measure of the its should be defined, which would best solve this problem. despite the existing researches in the mentioned direction, there is still no established methodology for unequivocally determining the priority measure of the its in order to purposefully improve urban mobility in accordance with the requirements of the population. in order to evaluate the priority of a typical measure, the paper introduces a parameter the total stimulus expected as a result of the realization of a typical measure according to the (desired) indicators chosen by the population. a formula for its calculation has been developed. this parameter is calculated for each typical measure. among them, the measure for which this parameter will take the maximum value is considered to be the priority. in this way, the presented methodology allows to easily and quickly determine the measure to be implemented as a priority of intelligent transport systems in order to improve urban mobility in accordance with the requirements of the population. keywords: urban mobility, typical indicator, priority measure. in modern conditions, the demand for high-level mobility from the city population is increasing, which leads to an increase in the number of vehicles needed for movement. and existing street-road networks in large cities can no longer handle the increased number of vehicles. as a result, traffic georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 254 delays increase, queues and traffic jams arise, which leads to a decrease in traffic speed, and, therefore, road capacity. in addition, unjustified consumption of fuel and excessive wear and tear of nodes and aggregates of vehicles, high pollution of the city with traffic noise and products of incomplete combustion of fuel occur. finally, an increase in the intensity of transport and pedestrian flows directly affects the travel time of the population and road safety. in recent years, the development of information and digital communication technologies and the integration of these technologies with the field of transport has given rise to a new direction intelligent transport systems (its), which has made it possible to solve many accumulated problems related to the perfection of urban mobility in a number of cities around the world without building new roads. there are examples of this in many big cities of japan, usa and europe [1]. it should be noted that each city is unique and has its own characteristics in terms of mobility [2]. therefore, as practice has shown, the direct transfer of decisions and measures (even successful ones) taken in other cities in this direction to a given city often does not give the desired results for the local population. this places greater responsibility on urban mobility planners and decision-makers. the experience of advanced countries has shown that in order to improve urban mobility in a specific city, first of all, the existing general problem should be presented as a sum of individual typical (standard) problems. then one or more of the most acute components should be identified and optimal measures should be taken immediately to eliminate them (to improve one or more indicators of urban mobility). in the works [2, 3], which are dedicated to determining the priority measure of its in order to improve urban mobility indicators, a list of such typical problems (of goals of indicators urban mobility) is provided. as well as a list of typical measures of its, that to one degree or another, will contribute improving one or another indicator of urban mobility. selecting the best of these standard measures requires the development of an appropriate methodology. it is known that the same measure carried out in this direction affects not one, but generally all indicators of urban mobility. at the same time, this influence is significant on some indicators, while on others it is insignificant or absent altogether. table 1 presents the results of relevant studies, which show the degree of expected impact of each typical measure of its on a specific urban mobility indicator (in some sources, this impact is indicated by the corresponding number of stars [2, 3]). applying the currently available recommendations to determine the priority its measure requires additional judgment and analysis, which may ultimately lead to a subjective decision. we've added an-other row to the table 1 below that sums up the scores listed in the corresponding column of each typical measure. these scores reflect the total stimulation of this measure for all indicators of mobility simultaneously. their values practically does not depend on the characteristics of the city and, accordingly, the wishes of its population. this final row of the table will help us choose a priority its measure only if the city needs to maximally improve mobility as a whole (without taking into account the requirements of the georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 255 population, and therefore without indicating mobility indicators). at the same time, priority will be given to the implementation that typical measure of its that will best contribute to the simultaneous improvement of all indicators of urban mobility. for example, the measure “traveler information” to one degree or another improves all mobility indicators, and the total incentive for them is a maximum 26 points. accordingly, with this approach, priority will be given to the last typical its measure. however, in this case, it should be taken into account that the mobility indicator, which the population demanded to improve, can be improved only slightly. and vice versa, it is possible to more improve that indicator, the need for improvement of which was not urgently faced by this city. when it comes to improving any particular indicator of mobility, then the issue should be solved with a different approach. in the bottom row of table 1, the total score given in the corresponding column of each tipical measure, which shows the total stimulus of this tipical measure on all indicators at the same time, can be conditionally presented in the form of two term. one of depicts the incentive from the measure to be implemented on the indicators of mobility, requested (and supported) by the population, and the other part on all other indicators of mobility. in a private case, when the entire population of the city unanimously requests the improvement of only one specific indicator of urban mobility, then the total stimulus resulting from the implementation of any typical measure on the indicators requested by the population is directly equal to the score, which is given in the cross-section of the column of a typical measure under consideration and of the row of the indicator subject to improvement at the request of the population. for example, if the population unanimously demands only “reduce congestion”, then, as a result of the implementation of the measure “fleet management systems”, the total incentive will be 2 points. table 1 the degree of stimulation expected as a result of the implementation of a typical its measure according to a separate indicator of urban mobility, in points georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 256 when the population unanimously requests the improvement of only one indicator, then decision-making is relatively easy using table 1. in this case, the priority can be given to the measure of the its that gives the greatest stimulus to the improvement of the indicator requested. if there are several such typical measures, then of them can be chosen une that in total more improves all mobility indicators (or indicators that the city may need to improve in the near future). selection of the event to be carried out as a priority becomes somewhat difficult in the case when the opinion of the population is not uniform, i.e. one certain part of it demands improvement of one indicator, another part another, and so on. the decision of this issue by the majority of the population's votes is incorrect, since as can be seen from table 1, the degree of stimulation of different typical measures on this or that indicator of mobility is different. how should we act in cases where a specific city is faced with the issue of urgent improvement of several indicators of urban mobility? as can be seen from table 1, carrying out any typical j-th measure along with the indicators demanded by the population, more or less leads to the improvement of the indicators that are not demanded by them. our goal is to select such a typical measure, which in total will maximally improve not all, (or any one), but several indicators of urban mobility demanded by the population of a given city in proportion to the votes given to them (for example, when one resident has the right to demand urban mobility only improvement of one indicator). in order to determine which typical measure can be priority for a given city in such a case, first, using table 1, in case of carrying out all j-th typical measures separately, let's calculate the expected total stimulus according to the indicators, in accordance with their support. and then, from the typical georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 257 measures, let's select the one, in case of implementation of which, as a result of improvement of indicators at the request of the population, the expected total stimulus will be maximum. since the opinion of the city population is not uniform, and is divided in favor of several indicators of urban mobility. therefore, when summing up the points along the mobility indicators in the measure column, we should not take them as 100%, but in proportion to their support by the population. for example, if " boost economic growth" is desired by 40% of the population, and " reduce co2 and improve air quality" by 60% of the population, then the measure " traveler information" in favor of these indicators will give us 1 40 % + 2 60% = 1.6 scores the total incentive. hence, before summing up, each scores given in the measure column must be multiplied by the share of the population supporting the corresponding indicator to be improved. taking this into account, in the case of implementing a given standard j-th measure, the total score qj of incentives expected as a result of improving mobility indicators at the request of the city population can be calculated using the following formula: q = q p , (1) where m is the number of urban mobility indicators; qij a score indicating the degree of impact (stimulation) of the j-th typical measure on the i-th mobility indicator; pi the specific share of the population that supports the improvement of the i-th mobility indicator. if the population’s support for improving any i-th mobility indicator is zero, then the corresponding pi = 0 and, therefore, the product qij pi will also be equal to 0, that is, when carrying out a typical measure j the incentive for this indicator of mobility will be equal to zero. below, in table 2 provides an example of definition of priority typical measure of intelligent transport systems to improve urban mobility based on public demand in microsoft excel. here we are considering the case where 40% of the population demands “improve transport accessibility”, 60% of the population demands “boost economic growth” and 0% of the population demands improvement of all other indicators. in the cells of the last lower row of this table, in the column of each typical j-th measure, the total score qj of the incentives expected as a result of the improvement of the indicators demanded by the city population is calculated using the image (1) (the cell with the maximum value in this row is colored differently). in the given example, the maximum value of the total incentive score q j is 2.4. it corresponds to a typical "mobility as a service" measure. therefore, in this case, this measure will be a priority. in case of a request to improve other indicators of urban mobility, only the data to be entered in the column "population demand for indicator improvement (%)" should be changed in the microsoft excel table to determine the priority measure (obviously, the sum of these data in percentages should be 100). this will automatically change the data in the bottom row of this table, and therefore the georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 258 priority measure as well. if necessary, it is possible to add other mobility indicators as well as a typical measure to the table. it can be seen that the total scores given in the bottom line of the table “total score of incentives expected as a result of improving indicators demanded by the population” are significantly lower than in its top line “improving all indicators at the same time.” this is because the top line shows the total score of incentives received as a result of the event in the case of improving all indicators at the same time, and the bottom line shows only the indicators requested by the population (when each resident selects only one indicator for improvement). the scores in these columns would be the same if the entire population were 100% in favor of simultaneously improving all indicators of urban mobility. table 2 determining priority implemented measure of intelligent transport systems in order to improve urban mobility in accordance with the requirements of the population in microsoft excel thus, the presented methodology will allow us to easily and quickly determine the priority typical measure of intelligent transport systems in order to improve urban mobility in accordance with the population's demand. such an approach can be used to solve similar issues in other fields of activity as well (for example, in health care when prescribing medicines for a patient). georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 259 references 1. . // ” ”, 9. , 2023. . 36-46. 2. the role of intelligent transport systems (its) in sustainable urban mobility planning: make smarter integrated mobility plans and policies. https://www.eltis.org/sites/default/files/the_role_of_intelligent_transport_systems_its_in_sumps. pdf (accessed 3/24/23) 3. guidelines for developing and implementing a sustainable urban mobility plan (second edition) final draft for sump conference, 12 june 2019. – 149 p. https://www.eltis.org/sites/default/files/guidelines_for_developing_and_implementing_a_sustain able_urban_mobility_plan_2nd_edition.pdf (accessed 6/17/22) , https://orcid.org/0009-0005-7737-0821 ( ) . , , . , , ) . , , ( , ) , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 260 . , . , ( ) . . . , . , . : , , . microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 21 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.03 კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა როგორც სენსაციურობის ალტერნატივა სპეციფიკა და ამოცანები მანანა შამილიშვილი1; მარი წერეთელი2; ნათია სვანიძე3; თინათინ მაჭარაშვილი4 1ჟურნალისტიკის დოქტორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ჟურნალისტიკისა და მასობრივი კომუნიკაციის მიმართულების პროფესორი; 2ფილოლოგიის მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი (მეცნიერებათა დოქტორი ჟურნალისტიკაში), ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, ასოცირებული პროფესორი (ჟურნალისტიკის მიმართულება); 3მასობრივი კომუნიკაციის დოქტორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ჟურნალისტიკისა და მასობრივი კომუნიკაციის მიმართულების ასისტენტ პროფესორი, https://orcid.org/00000003-2626-9975; 4მასობრივი კომუნიკაციის დოქტორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ჟურნალისტიკისა და მასობრივი კომუნიკაციის მიმართულების ასისტენტ პროფესორი, https://orcid.org/0000-0002-7794-1648 აბსტრაქტი თანამედროვე ეტაპზე კარგად მომზადებული ახალი ამბავი ძირითადად ხუთ კრიტერიუმს უნდა აკმაყოფილებდეს: უნდა იყოს ოპერატიული, მნიშვნელოვანი, შეეძლოს იდენტიფიცირება, შეიცავდეს სენსაციასა და კონფლიქტს. თუმცა, აშკარაა, რომ ამ კრიტერიუმებით მომზადებულ „კარგ ახალ ამბავს“ დღითიდღე უმცირდება მაყურებელი. რატომ? პასუხი მარტივია ჟურნალისტი კარგავს ნდობას. სწორედ ამიტომ, აღნიშნული კრიტერიუმები ხშირად გამხდარა ფართო განხილვის საგანი. ამ რეალობამ ბიძგი მისცა ახალი ხედვის ჩამოყალიბებას, რომლის მიხედვითაც კარგად შედგენილი ახალი ამბავი კი არ უნდა კარგავდეს მაყურებელს, არამედ უნდა განამტკიცებდეს ნდობას მედიასა და მოქალაქეებს შორის. ჟურნალისტიკის მხოლოდ ასეთ მოდელს შეუძლია დემოკრატიული დიალოგის გაძლიერება და საზოგადოების ერთიანობის ხელშეწყობა. გამოსავლის ძიებაზე ორიენტირებული ჟურნალისტიკა (solution journalism) შეიძლება ჩაითვალოს ჟურნალისტიკის კონტექსტურ ფუნქციად, ჟურნალისტიკის უფრო საფუძვლიან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 22 სახეობად, რომელსაც ასევე მოიხსენიებენ, როგორც „ინტერპრეტაციული გაშუქება, სიღრმისეული რეპორტაჟი, გრძელვადიანი ჟურნალისტიკა, განმარტებითი რეპორტაჟი და ანალიტიკური რეპორტაჟი“ (fink, 2014). გადაწყვეტილებების ჟურნალისტიკა ასევე შეიძლება განთავსდეს მსგავს, მაგრამ უფრო სპეციფიკურ კატეგორიაში, რომელსაც ეწოდება კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა, რომელიც „მოიცავს პოზიტიური ფსიქოლოგიის ტექნიკის გამოყენებას ახალ ამბებზე მუშაობაში, რათა შეიქმნას უფრო პროდუქტიული, ჟურნალისტიკის ძირითადი ფუნქციების ერთგული საინტერესო ისტორიები“ (mcintyre, 2017). მაკინტაირი აღწერს კონსტრუქციულ ჟურნალისტიკას, როგორც „კონტინიუმს“ და არა დიქოტომიას. აქცენტი გაშუქების „პირდაპირი“ სტილიდან (მაგ., მშვიდობა კონფლიქტის წინააღმდეგ), გადააქვს ყოვლისმომცველ საგამოძიებო გაშუქებაზე. „კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა არის პასუხი თანამედროვე მედიის ახალი ამბების მზარდ ტაბლოიდურობაზე, სენსაციონალიზმსა და ნეგატიურ მიკერძოებაზე“ (იორდგენსენი ქ. ლ., რისბრო ი.,2021). ნეგატიური მიკერძოება აძლიერებს ადამიანის ბუნებრივ მიდრეკილებას, მიანიჭოს უფრო მეტი ღირებულება ნეგატიურ ამბავს, ვიდრე პოზიტიურს. ამასთანავე, ცნობილია, რომ ნეგატიურ ამბავს უფრო დიდი გავლენა აქვს ადამიანზე და გონებაში დიდხანს რჩება. ამ ფენომენს შეისწავლის სოციალური ფსიქოლოგია. შედეგად, თანამედროვე ჟურნალისტებს, რომლებიც უნდა განვითარდნენ „fake news”-ისა და ე.წ. პოსტ-სიმართლის ერაში, მთელ მსოფლიოში აკრიტიკებენ მზარდი ნეგატიური ახალი ამბების გაშუქების გამო. გამოსავალი კონსტრუქციული ჟურნალისტიკაა, რომელიც საშუალებას მისცემს თანამედროვე მედიას, დაიბრუნოს საზოგადოების ნდობა, რაკი მას შესთავაზებს წამოჭრილი პრობლემებიდან გამოსავლის ძიების გზას. საკვანძო სიტყვები: კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა, გამოსავლის ძიებაზე ორიენტირებული ჟურნალისტიკა, პოზიტიური ფსიქოლოგია. „გადაწყვეტილებების ძიების ჟურნალისტიკის“ ცნება, რომელიც ასევე ცნობილია პროფესიულ ლექსიკაში, როგორც „კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა“ ან „sojo“, გაჩნდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში 1990-იანი წლების ბოლოს (ბენეში, 1998). 2007 წელს, new york timesის რედაქციასა და დანიაში, პრეს-ჯგუფ berlingske media-ს გაუჩნდათ სურვილი, განეხორციელებინათ ჟურნალისტური მიდგომა, რომელიც სოციალური პრობლემების მოგვარებას შეუწყობდა ხელს. ფრანსუაზა ლაჟეს მიხედვით, „გადაწყეტილებების ძიების ჟურნალისტიკა“ ( “journalisme de solutions”) ან „გავლენის ჟურნალისტიკა“ (“journalisme d’impact”) წარმოდგენილია, როგორც ინფორმაციის ტრადიციული დამუშავების ალტერნატივა, რომელიც ძირითადად პრობლემებზეა ორიენტირებული, ანუ ეს არის ჟურნალისტური მუშაობის კონცეფცია, რომელსაც შეუძლია მოქალაქეების ჩართვა საზოგადოებრივი პრობლემების გადაჭრის გზების ძიებაში (laugee, 2014). ჟურნალისტიკის ეს მეთოდი თავდაპირველად ემყარებოდა გამოძიებასა და „დღის წესრიგის“ თეორიებს (მაკკომბსი და შოუ, 1972). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 23 კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა წარმოადგენს მეინსტრიმული მედიაკულტურის კორექტირებას, წერს კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ინსტიტუტის დამფუძნებელი ულრიკ ჰააგერუპი. მეინსტრიმული მედია ძირითადად დაინტერესებულია ახალი ამბებით, რომლებიც აჩვენებს, თუ რამდენად ცუდადაა საქმე. მისი თქმით, „ბოლო ათწლეულების განმავლობაში მედია ძირითადად ორიენტირებულია კონფლიქტებისა და კრიზისების გაშუქებაზე „ომის ჟურნალისტიკა“ მუდმივად პასუხობს საზოგადოების მოთხოვნას შთამბეჭდავი და ადვილად გასაყიდი ინფორმაციის შესახებ“ (haagerup, 2018). ულრიკ ჰააგერუპმა, დანიის საზოგადოებრივი ტელევიზიის ახალი ამბების დირექტორის პოზიციაზე ყოფნის დროს, დაიწყო იმ ინფორმაციის ანალიზი, რომელსაც აწვდიდნენ საზოგადოებას და აღმოაჩინა, რომ ძირითადად გადასცემდნენ სიახლეებს მკვლელობების, ავარიების, კატასტროფების შესახებ... აგზავნიდნენ გადამღებ ჯგუფებს, მაგალითად, აფრიკაში კონფლიქტების გასაშუქებლად, მაგრამ ძალიან იშვიათად ამ კონტინენტზე ცხოვრების დონის სწრაფი გაუმჯობესების სხვადასხვა ასპექტის გასაშუქებლად. ისტორიები ზუსტი იყო, მაგრამ დამთრგუნველი. ჰააგერუპი მივიდა დასკვნამდე, რომ თუ მედიების უმეტესობა ასეთი ტიპის ინფორმაციებს გადაცემას გააგრძელებს, შეიქმნება უფსკრული რეალობასა და საზოგადოების მიერ მის აღქმას შორის, რადგან ბევრი თვალსაზრისით სამყარო უკეთესია. ადამიანებს აღარ სურთ ახალი ამბებისთვის თვალყურის დევნება, რადგან მიღებული ინფორმაცია მათ აგრძნობინებს, რომ სამყარო ნადგურდება. ეს კი ტრაგედიაა დემოკრატიისთვის. საზოგადოებას სურს წაიკითხოს და მოისმინოს რაღაც უფრო პოზიტიური და დამამშვიდებელი. იქედან გამომდინარე, რომ დანიაში მაღალია უნდობლობა პოლიტიკოსებისა და მედიის მიმართ, ჰააგერუპმა და მისმა თანამოაზრეებმა დისკუსიები გამართეს პარლამენტარი პარტიის ლიდერებისა და მედიების რედაქტორების მონაწილეობით. ასევე, მოაწყვეს საჯარო შეხვედრები, რათა ეპოვათ გზები დანიის პოლიტიკური ცხოვრების უკეთ გასაშუქებლად. ფოკუსი გაკეთდა იმაზე, კონფლიქტების გაშუქების შემდეგ, როგორ შეენარჩუნებინათ მედიის ყურადღება სამშვიდობო პროცესებზე, უსაფრთხოების განმტკიცებაზე, ჯანდაცვის გაუმჯობესებაზე. ჰააგერუპის თქმით, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა არ არის „კარგი“ ამბების გავრცელება: „კიდევ ერთხელ, სიზუსტე ჩვენი ერთ-ერთი მთავარი პრინციპია. გარდა ამისა, ჩვენ აბსოლუტურად დარწმუნებულები ვართ, რომ კლიმატის ცვლილება, ბიომრავალფეროვნების კოლაფსი, ტერორისტული თავდასხმები არის ძირითადი პრობლემები, რომელთა წინაშეც მსოფლიო ამჟამად დგას, მაგრამ მედიამ უკვე გააშუქა ეს ყველაფერი დიდი დოზით. თუ კიდევ უფრო მეტს ვისაუბრებთ ამ საკითხებზე ძველი მიდგომებით, ეს გააძლიერებს შიშის გრძნობას საზოგადოებაში“ (haagerup, 2018). კითხვაზე, თუ რა არის დღეს ჟურნალისტის მთავარი პასუხისმგებლობა, ჰააგერუპის პასუხი შემდეგია: „ბოლო სტატიაში, სათაურით: „ჟურნალისტური მისია კრიზისის დროს“, კეტრინ ვინერი, ბრიტანული ყოველდღიური გაზეთის the guardian-ის რედაქტორი, მოუწოდებს მედიას „განავითაროს იდეები, რომლებიც ხელს უწყობს მსოფლიოს გაუმჯობესებას“ და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 24 „გამოიყენოს სიცხადე და წარმოსახვა, გააჩინოს იმედი“. ამგვარად, პრინციპები სიზუსტე და გადაწყვეტილებების პოვნა, მნიშვნელოვანია. ამგვარ სტატიებს ბოლომდე წაიკითხავს ფართო აუდიტორია, ამ ტიპის ამბები კარგია საზოგადოებისთვის, კარგია მედიისთვის, კარგია დემოკრატიისთვის“ (haagerup, 2018). როგორც სენსაციონალიზმის ალტერნატივა, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა თანდათან ტოვებს თავის კვალს ევროპაში და ცდილობს, მოძებნოს გამოსავალი რთული სიტუაციებიდან. ფრანგულ ონლაინმედია „latitudes“ ში გამოქვეყნებულ ერთ-ერთ სტატიაში, ჟურნალისტი ვალერი მუკო ეხმიანება კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის გამოწვევებს: კონსტრუქციული ან „გამოსავლის ძიების ჟურნალისტიკა“ განიხილავს ინფორმაციას პერსპექტივაში, გამოსავლის გზების ჩვენებით. მიდგომა, რომელიც მიზნად ისახავს, დაინახოს სამყარო მის ნიუანსებსა და სირთულეებში, არ შემოიფარგლება მხოლოდ ხარვეზების გამოვლენით, არამედ, ასევე, კონსტრუქციულ წინადადებებსაც მოიცავს (muco, 2022). ჟურნალისტს სტატიაში მოჰყავს ულრიკ ჰააგერუპის მოსაზრებაც, რომ ჟურნალისტებს არ შეუძლიათ ინსტიტუტების შეცვლა, მაგრამ მათ შეუძლიათ შეცვალონ საკუთარი თავი: „დროა, ცოტა მეტად მოუსმინონ ხალხს და აღადგინონ ნდობა, მაგალითად, აჩვენონ, როგორ შეიძლება გადაწყდეს ის პრობლემები, რომლებსაც აშუქებენ. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ინსტიტუტის მიზანია, ებრძოლოს ჟურნალისტიკის ტრივიალიზაციას და დეგრადაციას, უფრო ზუსტ, დაბალანსებულ და გადაწყვეტილებებზე ორიენტირებულ გაშუქებაზე ფოკუსირებით. სტატიაში ასევე საუბარია 2022 წლის 23-25 ნოემბერს, ბრიუსელში გამართული ჟურნალისტიკის ევროპული კონფერენციის დროს, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის გამოწვევების შესახებ გამართულ დებატებზე და მოხმობილია ციტატები და მოსაზრებები ამ დებატებიდან. დებატებს ხელმძღვანელობდა სამი ევროპელი ჟურნალისტი, რომლებიც ხელს უწყობენ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის განვითარებას: ორლა ბორგი დანიიდან, კონსტრუქციული ინსტიტუტის სტიპენდიების დირექტორი, უნგრელი ბალინტ აბლონჩი, პოლიტიკური ჟურნალისტი, válasz online-ის თანადამფუძნებელი, იტალიელი ლორენცო დი სტასი, ჟურნალისტი და იტალიური კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ქსელის წევრი. ბალინ აბლონჩის თქმით, ონლაინ გაზეთ válasz online-ში, ისინი ცდილობენ თავი დაანებონ ახალი ამბების ,,შეშლილ რბოლაში“ მონაწილეობას, რომელიც დომინირებს მედიაში, ასევე, დაშორდნენ უნგრეთის ცენტრალიზებულ და გაბატონებულ სამთავრობო ისტორიებს. ისინი ატარებენ სიღრმისეულ გამოკვლევებს, ანალიზს, პუბლიკაციების გამოქვეყნების პარალელურად მართავენ დებატებს, რომლებიც გვთავაზობენ სტატიებში წამოჭრილი პრობლემების გადაწყვეტას. უნგრელი ჟურნალისტი შენიშნავს, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა თავის კუთვნილ ადგილს იკავებს მისი ქვეყნის მოსახლეობაში: „ვხვდებით, რომ არის მოსახლეობის გარკვეული ფენა, რომელსაც მობეზრდა ეს გიჟური რბოლა ახალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 25 ამბების გამო, „პოლიტიკური ტრაიბალიზმი“, რომელიც ჭარბად არის წარმოდგენილი უნგრეთის მედიალანდშაფტში“. მისი თქმით, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა შეიძლება იყოს გამოსავალი საზოგადოებისთვის, რომელსაც სურს მიიღოს ხარისხიანი ინფორმაცია და ანალიზი. იტალიელი ლორენცო დი სტასი იხსენებს reuters-ის ჟურნალისტიკის შემსწავლელი ინსტიტუტის კვლევის დასკვნებს, რომელებიც აჩვენებს მოსახლეობის ინტერესის ნაკლებობას ინფორმაციის მიმართ. ამ კვლევის მიხედვით, ადამიანების მზარდი რაოდენობა თავს არიდებს ინფორმაციას ისეთ თემებზე, როგორებიცაა; კორონავირუსის პანდემია, რუსეთის შეჭრა უკრაინაში ან ეკონომიკური კრიზისი. მისი თქმით, მედიის მიმართ ნდობა მთელ მსოფლიოში შემცირდა. ეს გამოკითხვა 2022 წელს reuters institute-ის მიერ ონლაინ ჩატარდა და მასში 93,432 ადამიანმა მიიღო მონაწილეობა. reuters-ის ინსტიტუტის კვლევის მიხედვით, გამოკითხული საზოგადოების მხრიდან ინფორმაციის მიმართ დაუინტერესებლობის მიზეზი არის მედიის მიერ მიწოდებული ინფორმაციისადმი ნდობის ნაკლებობა, რაც უარყოფითად მოქმედებს მათ განწყობაზე და იწვევს უმწეობის განცდას. დანიელი ორლა ბორგის თქმით, საზოგადოებისგან ნდობის ასეთი ნაკლებობა გამოწვეულია იმით, რომ მედია წარმოაჩენს ყველაფერს, რაც ნეგატიურია მსოფლიოში: „ხალხი თიშავს ტელევიზორს, აღარ უყურებს ახალ ამბებს, აღარ კითხულობს გაზეთს. და რა რჩება მათთვის ინფორმაციის წყაროდ? სოციალური ქსელები, რომლებიც ზოგჯერ ავრცელებენ დეზინფორმაციას. ეს ძალიან ცუდია დემოკრატიისთვის“ (muco, 2022). კონსტრუქციული ინსტიტუტის ამ წევრის მოსაზრებით, სჯობს საინფორმაციო სუბიექტებს კონსტრუქციული პრიზმის გამოყენებით მივუდგეთ. მიმდინარე საკითხებისადმი ინტერესის შემცირების პირობებში, ამ ტიპის ჟურნალისტიკას შეუძლია მედიისა და მისი მომხმარებლების შერიგება. იტალიელი დი სტასის აზრით, მედიამ ხელი უნდა შეუწყოს გამოსავალზე ორიენტირებული ინფორმაციის გავრცელებას, აჩვენოს კავშირი პრობლემასა და გამოსავალს შორის: „კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა არ არის დიქოტომია. მას შეუძლია შესთავაზოს გამოსავალი როგორც სამომავლოდ, ასევე აწმყოსთვის. საჭიროა არა მხოლოდ გამოსავლის შეთავაზება, არამედ ამ გამოსავლის საზღვრების ჩვენებაც“ (muco, 2022). new 6 s-ზე გამოქვეყნებულ სტატიაში: „კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა კარგია, მაგრამ რა არის ის? “, რომელიც მომზადებულია ულრიკ ჰააგერუპის მიერ სხვადასხვა დროს გამოქვეყნებული ნაშრომებისა და მოსაზრებების მიხედვით, ვკითხულობთ, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა ეს არის მიდგომა, რომელიც აჩვენებს სამყაროს თავისი ყველა ნიუანსითა და სირთულით, პრობლემებითა და დისფუნქციებით. თუმცა, ამასთანავე მისი პროგრესით, კრეატიულობით, გადაწყვეტილებების ძიებით, მისი ინდივიდუალური თუ კოლექტიური ინიციატივებით, რომლებიც სასარგებლოა საზოგადოებისთვის. იყო კონსტრუქციული ინფორმაციის მონაწილე, ნიშნავს, გააცნობიერო მედიადისკურსის გავლენა სამიზნე აუდიტორიაზე, საზოგადოებაზე და თავად საკუთარ მსოფლმხედველობაზე; გააცნობიერო ინფორმაციის დამუშავების აუცილებლობა, რომელიც იქნება რაც შეიძლება ზუსტი და ნიუანსებზე ორიენტირებული; შემოიტანო ოპტიმიზმი ინფორმაციაში; განიხილო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 26 ინფორმაცია პერსპექტივაში, ანალიზის, დადებითი ასპექტებისა და გადაწყვეტილებების ჩათვლით; გაზომო გამოყენებული ლექსიკის, გამოსახულების და ტონის გავლენა; დაწერო ჟურნალისტური ნამუშევარი დროთა განმავლობაში, თემის განვითარების ან/და არსებული გადაწყვეტილებების ეფექტურობის შესაფასებლად. ჩამოაყალიბო ნდობა საზოგადოებასა და მედიას შორის; დაეხმარო მოქალაქეებს სამყაროს შესახებ სრულყოფილი ხედვების პოვნაში; კონსტრუქციული ინფორმაციის გავრცელებით და შთამაგონებელი გადაწყვეტილებებით, იყო ერთ-ერთი დამხმარე ძალა საზოგადოების ევოლუციის საქმეში. სტატიაში ასევე საუბარია კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ოთხ მთავარ საყრდენზე, რომლებიც მის არსს წარმოაჩენს. ხედვის რაკურსის გაფართოება მთელი 360° გრადუსით, რომელიც არ შემოიფარგლება მხოლოდ წარუმატებლობებით, არამედ ასახავს წარმატებებსა და კონსტრუქციულ წინადადებებს; აქცენტი ნიუანსებზე, კონტექსტუალიზება, ურთიერთგამომრიცხავი პოზიციების თავიდან აცილება, ალტერნატიული თვალსაზრისის ძიება, სამოქალაქო დისკუსიის ხელშეწყობა; პრობლემების გადალახვა და საზოგადოებაში დამკვიდრებული შეხედულებების გადასინჯვა: შემოთავაზებული გადაწყვეტილებების ძიება ან შესაძლო პერსპექტივების დასახვა; განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ტონის, სიტყვებისა და ილუსტრაციების შერჩევას. რა არის კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა? ამ შეკითხვის საპასუხოდ ჩამოთვლილია შემდეგი მთავარი ასპექტები: პროფესიის ყველა წესის დაცვა, პროფესიული ეთიკის პატივისცემა, ყველა თემის შეხების შესაძლებლობა, ფაქტებზე დაყრდნობა, ნიუანსირებული, დაბალანსებული, კრიტიკული ინფორმაციების გავრცელება, მიუკერძოებელი ინფორმაცია და გრძელვადიანი პერსპექტივა. აქვეა ჩამოყალიბებული კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის მახასითებლები, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა არ არის მსოფლიოს პრობლემების უარყოფა, არ არის გულუბრყვილო, გამარტივებული, სენსაციური, კამპანიური აქტივიზმი, გამოსავლის პრომოუტერი და არც საინფორმაციო კომერციულ ხასიათს ატარებს (haagerup, new6s.be). გამოყენებითი პოზიტიური ფსიქოლოგიის მაგისტრი, კეტრინ გილდენსტედი, 2011 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში „ახალი ამბების ჟურნალისტიკის ინოვაცია პოზიტიური ფსიქოლოგიის საშუალებით“ საუბრობს, თუ რა მნიშვნელოვნად უარყოფით ემოციურ გავლენას ახდენს ახალი ამბების მომზადება და მოხმარება როგორც აუდიტორიაზე, ასევე ჟურნალისტებზე. მკვლევრის მიერ ჩატარებულ კვლევაში 710-ი ადამიანი მონაწილეობდა. მონაწილეებმა წაიკითხეს ახალი ამბები კლასიკურ სტილში უარყოფითი ვალენტობით და ხუთი ვარიანტიდან ერთ-ერთი, რომელიც ექვემდებარებოდა ექსპერიმენტულ მანიპულაციებს პოზიტიური ფსიქოლოგიის პრინციპებზე დაყრდნობით, ენისა და ემოციური ვალენტობის ოდნავ შეცვლით. მონაწილეებმა, გავლენის გაზომვების საფუძველზე, მკვლევარს თავიანთი შთაბეჭდილებები გაუზიარეს. შედეგებმა დაადასტურა კლასიკური სტილის ახალი ამბების მავნე გავლენა და გამოიკვეთა მოსაზრება, რომ შეიძლება რამდენიმე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 27 პოზიტიური ახალი ამბავი დასჭირდეს ერთი უარყოფითი ისტორიის ემოციური გავლენის განეიტრალებას. ახალი ამბის დადებითი ვერსია უფრო ეფექტური აღმოჩნდა კარგი ემოციების გამოსაწვევად. ჟურნალისტიკის მკაცრი ეთიკის მიუხედავად, რომელიც მიზნად ისახავს ზიანის მინიმუმამდე დაყვანას, ახალი ამბები ხშირად უფრო მეტად ორიენტირებულია ზიანის მიყენებაზე, რაც უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე, ფსიქიკაზე, კეთილდღეობაზე (gyldensted, 2011). მენტალურ ჯანმრთელობაზე ახალი ამბების გავლენის შესახებ არის საუბარი სტატიაში „კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ტექნიკის გავლენა განწყობაზე, ინფორმაციის აღქმასა და ნდობაზე“. ჟურნალისტიკა, მრავალ სხვა ინსტიტუტთან ერთად, დასავლეთის დემოკრატიებში ნდობის კრიზისს განიცდის. მართალია, კოვიდ 19-ის დაწყებიდან ნდობა იზრდება, მაგრამ reuters digital news-ის ანგარიშმა აჩვენა, რომ 46 ბაზარზე ჩატარებული კვლევის მონაწილეთა 50% ენდობა იმ ახალ ამბებს, რომლებსაც ისინი თავად უსმენენ და არა, ზოგადად, ახალ ამბებს. მიუხედავად იმისა, რომ ახალი ამბებისადმი ნდობა ნაკლებად უკავშირდება ახალ ამბებში წყაროების გამოყენებას, ახალი ამბებისადმი ნდობის ნაკლებობა ასოცირდება არამეინსტრიმული წყაროების გამოყენებასთან, მათ შორის ისეთი წყაროების, რომლებიც ავრცელებენ ყალბ ან/და მიკერძოებულ ამბებს. ასევე, როდესაც ახალი ამბების მთავარი წყაროებისადმი ნდობა მცირდება, იზრდება ახალი ამბების გავლენა განწყობასა და მენტალურ ჯანმრთელობაზე, განსაკუთრებით covid-19-ის პერიოდში. ავტორი კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის მთავარ დანიშნულებად მიიჩნევს იმ პრობლემებთან გამკლავებას, რომლებსაც იწვევს მასობრივი ინფორმაციის საშუალებები, რომლებიც, თავის მხრივ, აყალიბებენ ცრუ წარმოდგენებს და გავლენას ახდენენ მომხმარებელთა ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე (van antwerpen, 2022). დეზინფორმაციის მარტივად და სწრაფად გავრცელების ეპოქაში საინფორმაციო საშუალებები სულ უფრო მეტად ექცევიან დაკვირვების ქვეშ. შეშფოთებას იწვევს საინფორმაციო მედიის უარყოფითი გავლენა მენტალურ ჯანმრთელობაზე, რაც კავშირშია ასევე აუდიტორიის მხრიდან ახალი ამბებით დაუინტერესებლობასა და მისდამი ნდობის შემცირებასთან. კვლევა, რომელიც ავსტრალიაში ჩატარდა (ექსპერიმენტში 238 ავსტრალიელი მონაწილეობდა) მიზნად ისახავდა, გაეზომა კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ეფექტები მკითხველის განწყობაზე, მის მიერ ინფორმაციის აღქმასა და მიღებული ინფორმაციისადმი ნდობაზე. გამოიკვეთა, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ელემენტებით შექმნილი სტატიის კითხვისას კველვაში მონაწილე პირები უფრო მეტად იღებდნენ პოზიტიურ ემოციას, ვიდრე ის მონაწილეები, რომლებიც იმავე თემაზე კონსტრუქციული მახასიათებლების გარეშე დაწერილ სტატიებს ეცნობოდნენ. თუმცა, ამ უკანასკნელებმა ინფორმაციის აღქმის კუთხით უფრო მაღალი შედეგი აჩვენეს, რაც მკვლევრებმა ნაწილობრივ მკითხველში ნეგატიური განწყობის არსებობას დაუკავშირეს. მიღებული ინფორმაციისადმი ნდობის კუთხით კი ჯგუფებს შორის დიდი სხვაობა არ გამოკვეთილა. მკვლევრები უნი ფრომი და ნეტე კრისტენსენი სტატიაში -„კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის გადახედვა მომსახურების ჟურნალისტიკის საშუალებით“ კონსტრუქციულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 28 ჟურნალისტიკაზე საუბრისას აღნიშნავენ, რომ ეს არის კონცეფცია, რომელიც შემუშავებულია ახალი ამბების რედაქციის სპეციალისტების მიერ. ავტორების აზრით, ახალი ამბების შემქმნელებმა თავიანთი დომინანტური რეპორტაჟები კონფლიქტების შესახებ უნდა შეცვალონ უფრო კონსტრუქციული და გამოსავლის ძიებაზე ორიენტირებული რეპორტაჟებით. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის კვლევები შეზღუდულია და ხშირად ასოცირდება მოქმედების, გამოსავლის ძიებისა და მშვიდობის ჟურნალისტიკასთან. მოცემულ კვლევაში წარმოდგენილია ანალიზი, თუ როგორ შეუძლია კონსტრუქციულ ჟურნალისტიკას გადაჭრას პოლიტიკასთან დაკავშირებული კონფლიქტები. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა, როგორც წესი, დაკავშირებულია ჟურნალისტიკის ახალ მიდგომებთან, რომელთა მეშვეობითაც მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და სოციალური საკითხები შუქდება, მაგრამ ამასთანავე მიიჩნევა, რომ იგი ასეთ რთულ საინფორმაციო თემებზე სტატიების წერის ტრადიციულ გზებს ეწინააღმდეგება. ჩვენ მიერ მოხმობილ სტატიაში შემოთავაზებულია კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის გაგების განსხვავებული ჩარჩო. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა მრავალმხრივ ჰგავს მომსახურების (service) ჟურნალისტიკას და მის ქვესფეროებს, როგორებიცაა ჟურნალისტიკა კულტურის, ცხოვრების წესისა და მოხმარების შესახებ. როგორც ჩანს, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა იყენებს ზოგიერთ მიდგომას ჟურნალისტიკის ამ უფრო ,,მსუბუქი სახეობებიდან“. მაგალითად, კონკრეტულ ჟანრებს, ჟურნალისტის როლს და, განსაკუთრებით, აუდიტორიისადმი მიმართვის გზებს. სტატიაში მოცემულია არგუმენტირებული მსჯელობები იმის შესახებ, რომ როგორც მომსახურების (service), ისე კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა წარმოადგენს ჟურნალისტიკის სოციალური როლის შეცვლილი აღქმისა და მძიმე (hard) და მსუბუქ (soft) ახალ ამბებს შორის არსებული საზღვრების ნელ-ნელა მოშლის მაგალითებს. კონსტრუქციული და მომსახურების ჟურნალისტიკის შედარებისას გამოიკვეთა, რომ მათ მინიმუმ ორი რამ აქვთ საერთო: მიმართვის შეცვლილი ფორმა და ახალი ამბების/ჟურნალისტიკის ფუნქციის/როლის შეცვლილი გაგება. კონსტრუქციული და მომსახურების ჟურნალისტიკა მიმართულია აქტიური, მიმდინარე პროცესებში ჩართული მომხმარებლებისადმი, რომლებიც ეძებენ რჩევებს, გზამკვლევს ქაოტურ სამყაროში, სადაც ადამიანებს სჭირდებათ, ფართო გაგებით, ხელმძღვანელობა. კონსტრუქციული და მომსახურების ჟურნალისტიკის მიდგომები კვეთს ერთმანეთს, რადგან ორივე აჩვენებს, რომ ჟურნალისტიკის როლი და აუდიტორიისადმი მიმართვის ფორმები იცვლება. მთავარი განსხვავება მათ შორის არის ის, რომ მომსახურების ჟურნალისტიკა ასოცირდება „რბილ“ ახალ ამბებთან (სოფტ ნიუსებთან), ხოლო კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა მძიმე ახალ ამბებთან (ჰარდ ნიუსებთან). აღსანიშნავია ისიც, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის განვითარება დაიწყო არა პოპულარულ ან ტაბლოიდურ პრესაში, არამედ (დანიურ) საჯარო სამსახურის მედიაში. სტატიის ავტორები ამტკიცებენ, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა უნდა განიხილებოდეს მისი პოზიტიური და პრობლემის გადაჭრაზე ორიენტირებული ხედვით, როგორც მიდგომა, რომელიც აერთიანებს ელემენტებს, რომლებიც ხშირად ასოცირდება მომსახურების ჟურნალისტიკასთან, თუნდაც მიმართვის ფორმით და „ჰარდ“ ნიუსებთან ასოცირებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 29 სოციალური თემებით. აღნიშნული კი მაგალითია იმისა, თუ როგორ იშლება ზღვარი ჟურნალისტურ პრაქტიკაში მსუბუქ და მძიმე ამბებს შორის (from, 2018). როგორც მოვლენების გაშუქების შედარებით ახალი მიდგომა, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა ცდილობს იყოს სოციალურად პასუხისმგებლიანი და ზუსტ კონტექსტში გააშუქოს საზოგადოებრივი მნიშვნელობის საკითხები, სენსაციების გაღვივებისა და ნეგატიურობისთვის ზედმეტი მნიშვნელობის მინიჭების გარეშე. მედიის მიკერძოებულობის წინააღმდეგ ბრძოლის გარდა, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა აკრიტიკებს ახალი ამბების გაშუქების ტრადიციულ მიდგომებს, მათ შორის: „ზემოდან ქვემოთ“ ახალი ამბების გაშუქებას, ასევე მრავალფეროვნებისა და მეინსტრიმულ მედიაში ასახულ შეხედულებებში დეტალიზების ნაკლებობას. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის მიმართ არსებული კრიტიკული თვალსაზრისები ემყარება შემდეგ არგუმენტებს: თავად ამ ფენომენის განმარტების ბუნდოვანებას, მის ასოცირებას აქტივიზმთან და გადამეტებულ პოზიტიურობასთან, შესაბამისად, კრიტიკულობის ნაკლებობას. თავის მხრივ, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის მომხრეებმა უარყვეს ბრალდება კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ზედმეტად პოზიტიურობის თაობაზე. კრიტიკის მიუხედავად, კონსტრუქციულმა ჟურნალისტიკამ პოპულარობა უკვე მოიპოვა და ცნობილი მედიასაშუალებები იყენებენ კონსტრუქციულ მეთოდებს. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის განმარტების მიუხედავად, თეორიული ნაშრომიდან შეიძლება რამდენიმე ემპირიულად გადამოწმებადი განცხადების გამოტანა. ჰერმანისა და გილდენსტედის (hermans l g. c., 2019) მიერ აღწერილი მოვლენების კონსტრუქციული გაშუქების მეთოდები ზრდის ნდობას ახალი ამბების მიმართ, აუმჯობესებს განწყობას (ან ამცირებს ახალი ამბების უარყოფით გავლენას განწყობაზე) და ზრდის მომხმარებელთა აღქმის სიზუსტეს. ტანჯა აიტამურტო და ანიტა ვარმა ნაშრომში „ჟურნალისტიკის კონსტრუქციული როლი“, საუბრობენ კონსტრუქციული, „გამოსავლის მაძიებელი“, ჟურნალისტიკის ნორმატიულ როლზე, რაც შედეგზე ორიენტირებული ჟურნალისტიკის მეტაჟურნალისტური დისკურსის ანალიზის საფუძველზე გახდა შესაძლებელი. კვლევის შედეგები აჩვენებს, რომ კონსტრუქციული და ,,გამოსავლის მაძიებელი“ ჟურნალისტიკის განსაზღვრება ანალოგიურია ორივე აღიარებს ტრადიციულ ანგლო-საქსონურ ჟურნალისტურ ნორმებსა და პრაქტიკას მაშინაც კი, როდესაც ფოკუსი პრობლემებიდან გამოსავალზე გადააქვთ. მეტაჟურნალისტური დისკურსი მიუთითებს ჟურნალისტიკის ნორმატიულ როლებთან დაკავშირებულ პრობლემებზე. ამავე დროს, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის მომხრეები რეგულარულად შორდებიან საზოგადოებრივი სიკეთეების ადვოკატირებას და ამტკიცებენ, რომ ობიექტურად აშუქებენ გადაწყვეტილებებს, მათი გამართლების (დამტკიცების) გარეშე. ეს სტრატეგიული რიტორიკა მიუთითებს, რომ ეს არის მცდელობა, მკაფიო ხაზი გაივლოს კონსტრუქციულ ჟურნალისტიკასა და ადვოკატირებას შორის, ხოლო კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა განთავსდეს ჟურნალისტიკის ტრადიციული მონიტორინგის როლის ფარგლებში. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის მეტადისკურსი ავლენს ფრთხილ მიდგომას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 30 თავისი ნორმატიული კონსტრუქციული როლის აღიარების თვალსაზრისით, რომლითაც ცდილობს დაეხმაროს საზოგადოებას (aitamurto & varma, 2018). ახალი ამბები ხშირად ფოკუსირებულია პრობლემებზე, კრიზისებსა და ნეგატიურობაზე (galtung and ruge 1965; harcup and o ' neill 2001). ამ ვითარებამ გამოიწვია სპეციალისტებისა და მეცნიერების შეშფოთება, რადგან ნეგატიურობა იწვევს აუდიტორიის იმედგაცრუებას (krüger 2017). ამ შეშფოთების ფონზე, გამოსავალზე ორიენტირებულმა მიდგომებმა ბოლო წლებში განახლებული იმპულსი შეიძინა ევროპასა და შეერთებულ შტატებში, სადაც კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა, ასევე „გამოსავლის მაძიებელი ჟურნალისტიკა" გაჩნდა ჟურნალისტიკის ფორმად, რომელიც მიზნად ისახავს პოზიტიური სოციალური გავლენის შექმნას (gyldensted 2015; haagerup 2014; mcintyre 2015). ამ ამოცანის შესრულებას იგი ცდილობს პრობლემის შესახებ საზოგადოების ინფორმირებით და ამ პრობლემების გადაჭრის კონკრეტული, ეფექტური გზების შემოთავაზებით (gans 2011; varma 2017). ეფუძნება რა სოციალური პროგრესის შესაძლებლობას, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა ყურადღებას ამახვილებს საზოგადოების პრობლემების გადაჭრისკენ მიმართულ ინიციატივებზე. კონსტრუქციული როლის ძირითად ასპექტებს წარმოადგენს: სოციალური პრობლემების გადაწყვეტაზე ფოკუსირება, სოციალური პროგრესის იდეალისადმი რწმენა, იმედისმომცემი რეპორტაჟები, მიმდინარე პროცესებში ჩართულობის მაღალი დონე და ჟურნალისტის ადამიანური სახის წარმოჩენა. მას კრუგერი (2017) უწოდებს "ცვლილების აგენტს". კონსტრუქციულობა მოიცავს ჟურნალისტური სფეროების ფართო სპექტრს, როგორებიცაა: ადვოკატირების ჟურნალისტიკა, გავლენის ჟურნალისტიკა, ინსპირაციული ჟურნალისტიკა, მომავალზე ორიენტირებული ჟურნალისტიკა, ტრანსფორმაციული ჟურნალისტიკა, განვითარების ჟურნალისტიკა და ემანსიპაციის ჟურნალისტიკა. ჟურნალისტიკა იშვიათად ჯდება ერთ ნორმატიულ კატეგორიაში, მაგრამ ამ კატეგორიების გამიჯვნა და კონცეპტუალურად განვითარება სასარგებლოა სხვადასხვა ტიპის ჟურნალისტიკის ძირითადი მოტივებისა და მისწრაფებების გასაგებად. განსხვავებულ და საინტერესო მოსაზრებებს გვთავაზობენ მკვლევრები: ნატაშა ვან ანტვერპენი, დებორა ტერნბული და რეიჩელ ა. სირსტონა ნაშრომში: „კონსტრუქციული რეპორტაჟების გამოყენება და უპირატესობები დეზინფორმაციასთან ბრძოლაში“. კვლევის ავტორების აზრით, დეზინფორმაციის გავრცელება თანამედროვე საინფორმაციო გარემოში ხელს უწყობს პოლარიზაციის ზრდას და ინსტიტუტებისა და ჟურნალისტების მიმართ ნდობის შემცირებას. ეს კი თავისთავად განაპირობებს დეზინფორმაციის გავრცელებას. დიდი ყურადღება ექცევა მედიის როლს დეზინფორმაციის გავრცელებასა და ათვისებაში, ასევე ჟურნალისტებისა და საინფორმაციო ორგანიზაციების როლს დეზინფორმაციის გავრცელების წინააღმდეგ ბრძოლაში. მკვლევრები მიიჩნევენ, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა შედარებით ახალი მიდგომაა, რომელიც სხვა ამოცანებთან ერთად, მიზნად ისახავს აუდიტორიის ჩართულობის გაზრდას, პოლარიზაციის შემცირებასა და მოვლენების უფრო ზუსტ ხედვას. ავტორებმა 2020 წლის დასაწყისში გამოკითხეს სხვადასხვა ქვეყნის 16 ჟურნალისტი, რათა შეესწავლათ მათი აღქმა "კონსტრუქციული" სტრატეგიების გამოყენების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 31 შესახებ დეზინფორმაციის გავრცელების აღმოსაფხვრელად. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა შეიძლება იყოს პერსპექტიული მიდგომა დეზინფორმაციის გავრცელებისა და მისი შედეგების აღმოსაფხვრელად. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა ამცირებს დეზინფორმაციის გავრცელებას და "პოსტ-სიმართლესთან" დაკავშირებულ პრობლემებს, ასევე ხელს უწყობს ჟურნალისტიკისა და საინფორმაციო მედიის მიმართ ნდობის აღდგენას. კვლევის ავტორები და კვლევაში მონაწილე ჟურნალისტები თანხმდებიან, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა არის ახალი მიდგომა, რომელიც მიზნად ისახავს იყოს უფრო ყოვლისმომცველი და მრავალფეროვანი, სთავაზობდეს აუდიტორიას პრობლემის გადაჭრის გზებს, გამოსავალს და ასევე ამცირებს დეზინფორმაციის გავრცელების საფრთხეს (van antwerpen, turnbull, & searston, 2022). ჟურნალისტიკის, კომუნიკაციისა და წარმოების პროფესიების სწავლებაში სპეციალიზებული მასმედიის უმაღლესი ინსტიტუტის (iscpa) ვებგვერდზე გამოქვეყნებულ ერთ-ერთ ბლოგპოსტში საუბარია კონსტრუქციულ ჟურნალისტიკასა და მის როლზე. ჟურნალისტიკის ფუნქციაა ინფორმაციის კვლევა და პოპულარიზაცია ისე, რომ გასაგები და ხელმისაწვდომი გახდეს რაც შეიძლება მეტი ადამიანისთვის, იყოს ობიექტური და მიუკერძოებელი მოვლენების მიმართ. ცნობილი ფრანგი ჟურნალისტის, ალბერტ ლონდრესის მოსაზრების მიხედვით, „ჭრილობაში კალმის ჩარჭობის“ სურვილით, ჟურნალისტები საკმაოდ ხშირად ჩაიციკლებიან ხოლმე პირქუშ ამბებზე ტერორისტული თავდასხმების, ომების, სტიქიური უბედურებებისა და მსგავსთა შესახებ, რის გამოც, ზოგჯერ ყველაზე მნიშვნელოვანს უშვებენ ხელიდან. გადაწყვეტილებების ჟურნალისტიკა, რომელსაც ასევე უწოდებენ გავლენის ჟურნალისტიკას ან კონსტრუქციულ ჟურნალისტიკას, ზუსტად იმისთვის არსებობს, რომ ჩაერიოს, დაადგინოს გარკვეული ბალანსი, ხაზი გაუსვას იმას, რომ ჭიქა ნახევრად სავსეა! რეალობის შენიღბვის, ან კიდევ სრულყოფილი სამყაროს შთაბეჭდილების შექმნის მცდელობებისგან განსხვავებით, გადაწყვეტილებების ძიების ჟურნალისტიკა მიზნად ისახავს აჩვენოს, რომ სურათი არ არის მთლიანად ,,შავი“ და რომ არსებობს ინიციატივები და ქმედებები, რომლებიც იმსახურებენ ჩვენს ყურადღებას. guardian-ი, რომელმაც 2016 წელს შემოგვთავაზა რუბრიკა „ნახევრად სავსე“, ქვესათაურით: „გადაწყვეტილებები, ინოვაციები, პასუხები“, საუბრობს გადაწყვეტილებების მაძიებელ ჟურნალისტიკაზე და მას განსაზღვრავს როგორც გზას უკეთესობისკენ: „ჩვენ შეგვიძლია შევცვალოთ სამყარო. ეს არის არა „კარგი ამბების“ ჟურნალისტიკა, არამედ „კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა, რომელიც ფოკუსირებულია გადაწყვეტილებების მიღებასა და საზოგადოების კითხვებზე პასუხების მოძიებაზე. თუმცა, ხაზგასასმელია ის ფაქტიც, რომ ამგვარი მიდგომა მოძიებულ ინფორმაციას არ წარმოადგენს როგორც უტყუარ მტკიცებულებას, არამედ როგორც ალტერნატიულ ხედვებს“ (iscpa, n.d.). გადაწყვეტილებების მაძიებელი ჟურნალისტიკა ცდილობს, ერთი მხრივ, გააღვივოს საზოგადოების ინტერესი მხოლოდ იმ ტრაგედიებზე ფოკუსირების გარეშე, რომელსაც მსოფლიო განიცდის და, მეორე მხრივ, გააღვიძოს იმავე საზოგადოებისა და მისი სამოქალაქო, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 32 პოლიტიკური, გარემოსდაცვითი და ა.შ. ჩართულობა, კონსტრუქციულ ინიციატივებთან დაკავშირებული ცოდნის გავრცელების გზით, რომელიც უზრუნველყოფს კონკრეტულ პასუხებს სოციალურ, ეკონომიკურ თუ ეკოლოგიურ პრობლემებზე, სრულიად ობიექტური და მიუკერძოებელი გზით. ფრანგული ასოციაციის, reporters d'espoirs „იმედის ჟურნალისტების“ ოფიციალურ ვებგვერდზე სხვადასხვა საინტერესო ინფორმაციას ვხვდებით კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის შესახებ. ერთ-ერთ სტატიაში: „გამოსავლის ჟურნალისტიკა: რაზე ვსაუბრობთ?“ ვეცნობით „იმედის ჟურნალისტების“ მიერ შემოთავაზებულ განმარტებებს კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის არსისა და მიზნების შესახებ: „გამოსავლის ჟურნალისტიკა მიმართულია იმ ინიციატივების ანალიზსა და მათ შესახებ ცოდნის გავრცელებაზე, რომლებიც გვაძლევენ კონკრეტულ, რეპროდუქტიულ პასუხებს სოციალურ, ეკონომიკურ, ეკოლოგიურ პრობლემებზე“ (reporters d’espoirs, n.d.). სტატიაში გამოყოფილია კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ხუთი მთავარი კრიტერიუმი, როგორებიცაა: პრობლემის ახსნა და მისი მიზეზები (კონტექსტუალიზება); პრობლემაზე პასუხის პრეზენტაცია (ინიციატივა); პრობლემის გადაჭრის პროცესის თხრობა, „როგორ გავაკეთეთ ეს“ (გადაჭრის პროცესი); პასუხით მიღებული შედეგების პრეზენტაცია (ზემოქმედება); პასუხის საზღვრების პრეზენტაცია და ახსნა (კრიტიკული სახე). ასოციაციის წევრები მიიჩნევენ, რომ „გადაწყვეტილების ჟურნალისტიკა“, უპირველეს ყოვლისა, არის პროფესიული საქმიანობა, რომელიც აანალიზებს პრობლემურ სიტუაციას. იგი ორიენტირებულია კონკრეტული და საბოლოო პასუხების მოძიებაზე. კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა ეს არის მეთოდი, რომელიც არ გულისხმობს რაიმე კონკრეტულ იდეოლოგიურ პოზიციას, ეკონომიკური თუ სოციალური აზროვნების ჩამოყალიბებას. იგი გვთავაზობს პასუხებს სოციალურ, ეკონომიკურ და გარემოსდაცვით პრობლემებზე. მას შეუძლია შთააგონოს ადამიანები და მათ მოქმედების სურვილიც აღუძრას. როდესაც reporters d'espoirs-მა 2004 წელს შემოგვთავაზა ცნება „გადაწყვეტილების ჟურნალისტიკა“, ზოგიერთებმა კონსტრუქციული მიდგომა შეადარეს „სასიხარულო ამბების გაზეთს“, „პატარა ქმედებებს, რომლებიც გულს ბალზამად ედება“. თუმცა, მიდგომა, რომელსაც „იმედის რეპორტიორები“ აუდიტორიას სასიამოვნო, არაფრისმომცემი ინფორმაციების ნაცვლად სთავაზობდნენ, იყო შეთავაზება ინიციატივებისა, რომლებიც ნამდვილად გვაძლევენ პასუხებს იმ პრობლემებზე, სირთულეებზე, რომლებსაც აწყდებიან ადამიანები, საზოგადოებები. როგორც აღვნიშნეთ, კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა სულაც არ გულისხმობს განუსაზღვრელ პოზიტივიზმსა და იმის მტკიცებას, რომ ყველაფერი კარგადაა; და არც პრობლემების, სირთულეების, კატასტროფების არსებობის უარყოფას, არამედ პასუხების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 33 იდენტიფიცირებასა და გასაჯაროებას, რაც ხელს უწყობს პრობლემის გადაჭრასა და გადაწყვეტილებების მიღებას (reporters d’espoirs, n.d.). საბოლოოდ, უნდა აღინიშნოს, რომ კონსტრუქციული ჟურნალისტიკა განვითარდა ორ განსხვავებულ ხედვაზე დაყრდნობით ჟურნალისტების, გილდენსტედისა (gyldensted ,2015) და ჰააგერუპის (haagerup, 2017) ნაშრომებში. გილდენსტედის (2015) მიდგომა ეყრდნობა პოზიტიურ ფსიქოლოგიას, მათ შორის perma მოდელს ან „კეთილდღეობის თეორიას“ (mcintyre and gyldensted, 2017) და ფრედრიკსონის (2001) „გაფართოებისა და მშენებლობის თეორიას“. ჰააგერუპის მიდგომა უფრო მეტ ყურადღებას ამახვილებს კოგნიტურ ევრისტიკასა და მიკერძოებაზე, მეტ აქცენტს აკეთებს „სიმართლის ყველაზე ხელმისაწვდომი ვერსიის“ წარმოჩენაზე (rosling, rosling, & ronnlund, 2018) და ჟურნალისტიკაში შერჩევისა და სარედაქციო პროცესების შეცვლაზე. ორივე ხედვას ბევრი მსგავსება აქვს ორივესთვის მნიშვნელოვანია გადაწყვეტილებების ძიება, კონტექსტი და დემოკრატიული საუბრის ხელშეწყობა. კონსტრუქციულ ჟურნალისტიკას ხშირად აიგივებენ გადაწყვეტილებების მიმღებ ჟურნალისტიკასთან. აღნიშნული ტერმინი ხშირად გამოიყენება შეერთებულ შტატებში (lough & mcintyre, 2021). თუმცა, მეცნიერთა ნაწილის აზრით, უმჯობესია, გადაწყვეტილებების მიმღები ჟურნალისტიკა განვიხილოთ უფრო ფართო მნიშვნელობის მქონე კონსტრუქციული ჟურნალისტიკის ქვეჯგუფად ან მის ფორმად (lough & mcintyre, 2021; mcintyre & gyldensted, 2017). ბიბლიოგრაფია laugee, f. (2014). le journalisme de solutions. la revue européenne des médias et du numérique, 5860. haagerup, u. (2018, july 12). qu’est ce que le « journalisme constructif » ? (f. h. dignity, interviewer) muco, v. (2022, december 13). medialatitudes. retrieved from latitudes: https://medialatitudes.be/journalisme-constructif-nous-entendons-combattre-la-banalisation-et-ladegradation-du-metier/ haagerup, u. (n.d.). new6s.be. retrieved from new6s les acteurs de l'info constructive : https://new6s.be/a-propos/le-journalisme-constructif/ van antwerpen, n. s. (2022). the effects of constructive journalism techniques on mood, comprehension, and trust. journalism, https://doi.org/10.1177/14648849221105778. from, u. &. (2018). rethinking constructive journalism by means of service journalism. journalism practice,, 714-729 https://doi.org/10.1080/17512786.2018.1470475. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 34 hermans l, g. c. (2019). elements of constructive journalism: characteristics, practical application and audience valuation. journalism, 535–551. aitamurto, t., & varma, a. (2018). the constructive role of journalism: contentious metadiscourse on constructive journalism and solutions journalism. journalism practice, doi:10.1080/17512786.2018.1473041. van antwerpen, n., turnbull, d., & searston, r. (2022). perspectives from journalism professionals on the application and benefits of constructive reporting for addressing misinformation. the international journal of press/politics, doi:10.1177/19401612211072782. iscpa. (n.d.). retrieved from iscpa: https://www.iscpa-ecoles.com/journalisme-solutions/ reporters d’espoirs. (n.d.). retrieved from reporters d’espoirs: https://reportersdespoirs.org/sojo/definition/ fink, k. (2014). the rise of contextual journalism, 1950s-2000s. journalism. mcintyre, k. (2017). solutions journalism the effects of including solution information in news stories about social problems. journalism practice, 16-34. იორგენსენი, ქ. ლ. (2022, february 3). 1tv.ge. retrieved from 1tv.ge web site: https://cdn.1tv.ge/app/uploads/2022/02/1643887263%e1%83%99%e1%83%9d%e1%83%9c%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%a0%e1%83%a3%e1 %83%a5%e1%83%aa%e1%83%98%e1%83%a3%e1%83%9a%e1%83%98%e1%83%9f%e1%83%a3%e1%83%a0%e1%83%9c%e1%83%90%e1%83%9a%e1%83%98%e1 %83%a1%e1%83%a2%e1%83 benesh, s. (1998). the rise of solutions journalism . columbia journalism review, 36-39. mccombs, m. e. (1972). the agenda-setting function of mass media. public opinion, 176-187. hermans l, d. n. (2018). elements of constructive journalism: characteristics, practical application and audience valuation. journalism , 679–694. galtung, j. a. (1965). the structure of foreign news: the presentation of the congo, cuba and cyprus crises in four norwegian newspapers.”. journal of peace research, 64-90. harcup, t. a. (2001). “what is news? galtung and ruge revisited.” . journalism studies, 261-280. krüger, u. (2017). “constructive news: a new journalistic genre emerging in a time of multiple crises. in w. hofkirchner, & m. burgin, the future information society: social and technological problems (pp. 403–422). singapore: world scientific publishing co. gyldensted, c. (2015). from mirrors to movers: five elements of positive psychology in constructive journalism. philadelphia: createspace independent publishing platform. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 35 haagerup, u. (2014). constructive journalism: why negativity destroys the media and democracy – and how to improve journalism of tomorrow. rapperswil: innovatio publishing. mcintyre, k. (2015, june 23). university libraries. retrieved from unc: https://cdr.lib.unc.edu/concern/dissertations/rn3012085 varma, a. (2017). “when empathy is not enough: the possibilities for solidarity in the san francisco homeless project. jurnalism practice, 1-17 doi:10.1080/17512786.2017. 1394210. gans, h. j. (2011). “multiperspectival news revisited: journalism and representative democracy. jurnalism, 3-13. rosling, h., rosling, o., & ronnlund, a. (2018). factfulness: ten reasons we're wrong about the world and why things are better than you think. hodder and stoughton. lough, k., & mcintyre, k. (2021). a systematic review of constructive and solutions journalism research. journalism, https://doi.org/10.1177/14648849211044559. mcintyre, k., & gyldensted, c. (2017). constructive journalism: an introduction and practical guide for applying positive psychology techniques to news production. the journal of media innovations, doi:10.5617/jomi.v4i2.2403. fredrickson, b. (2001). the role of positive emotions in positive psychology. the broaden-andbuild theory of positive emotions. . the american psychologist, doi:10.1037//0003-066x.56.3.218. constructive journalism as an alternative to sensationalism specifics and tasks abstract a well-made news story, as we know, must meet five criteria: urgency, importance, identification, sensation and conflict. however, it is obvious that the audience for "good news" prepared by these criteria is decreasing day by day. why? the answer is simple the journalist loses confidence. that is why the mentioned criteria have often become the subject of wide discussion. this reality gave impetus to the formation of a new vision, according to which a well-made news story should not lose viewers, but should strengthen trust between the media and citizens. only such a model of journalism can strengthen the democratic dialogue and promote the unity of the society. solution journalism can be considered a contextual function of journalism, a more fundamental type of journalism, which is also referred to as "interpretive reporting, in-depth reporting, feature journalism, explanatory reporting, and analytical reporting" (fink, 2014). decision journalism can also be placed in a similar but more specific category called constructive journalism, which “involves applying positive psychology techniques to news work to create more productive, engaging stories that are true to the core functions of journalism” (mcintyre, 2017). mcintyre describes constructive georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 36 journalism as a “continuum” rather than a dichotomy. shifts emphasis from "straightforward" reporting styles (peace vs. conflict, oppressor vs. oppressed) to comprehensive investigative reporting. "constructive journalism is a response to the increasing tabloidization, sensationalism and negative bias of modern media news" (jorgensen k. l., risbrough i., 2021). the negativity bias reinforces the natural human tendency to assign more value to a negative story than to a positive one. in addition, it is known that a negative story has a greater impact on a person and remains in the mind for a long time. social psychology studies this phenomenon. as a result, modern journalists who have to develop against "fake news" and the so-called in the postreality era, the world is increasingly criticized for negative news coverage. the solution is constructive journalism, which will allow the modern media to regain the trust of the public, as it will offer it a way to find a solution to the problem key words: constructive journalism, solution journalism, positive psychology. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 355 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.31 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 5 1 , , e-mail: kezherashvilimzia@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0001-9491-7949 2 , , e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 . 0,1 , 0,2 , 0,4 , 0,6 , 1 , . , . 0,1 -0,6 , 0,6 -1 . . , . . : ; ; ; ; , , , . , , , [1-2]. [3]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 356 , . [4-5]. , (v, ) ( b=12 , l=32 , 0,2 ; 0,4 , 0,6 , 1 ). . 1. 1. , ( ) , v, 0,1 18 28 0,2 9 14 0,4 4,5 7,2 0,6 3,07 4,85 1 1,9 2, 991 , , 0,1 0,2 , 4,5 18 7,2 28 , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 357 0,1 . -2. 2. 0,6 1 re 3500 5500 h=0,6 f=b× h = 12 ×0,6=7,2 2= 7,2 × 10 ; =2b+2h=24+1,2=25,2 r= = , , 0,28541 =0,28541 ×10-3 ; d=4 × r =1,1428 =1,14164×10-3 ; vd, 2/ 3,514×10-3 5,522×10-3 v, / 3,07 4,85 q, 3/ 22,13 ×10-6 34,7832 ×10-6 j, 2 37 48 h=1 f=b× h = 12 ×1=12 2= × ; =2b+2h=24+2=26 =26×10-3; r= = 0,4615 =0,4615 ×10-3 ; d=4 × r =1,84615 =1,846153 ×10-3 ; vd, 2/ 3,514 ×10-3 5,522 ×10-3 v, / 1,9 2,991 q, 3 / 22,84 ×10-6 35,89 ×10-6 j, / 2 24 34 . , 1. 1. . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 358 , 0,1 , 0,2 , 0,4 , 0,6 1 , . , . 0,2 -0,6 , 0,6 -1 . . , . . : 1.h. mokarizadeh, a. raisi; industrial wastewater treatment using pes uf membranes containing hydrophilic additives: experimental and modeling of fouling mechanism; environmental technology and innovation, vol. 23, p. 101701, 2021. 2. nunes, s.p.; culfaz-emecen, p.z.; ramon, g.z.; visser, t.; koops, g.h.; jin, w.; ulbricht, m. thinking the future of membranes: perspectives for advanced and new membrane materials and manufacturing processes. j. membr. sci. 2020, 598. 3. y. l. thuyavan, n. anantharaman, g. arthanareeswaran, and a. f. ismail, “impact of solvents and process conditions on the formation of polyethersulfone membranes and its fouling behavior in lake water filtration,” journal of chemical technology and biotechnology, vol. 91, no. 10, pp. 2568–2581, 2016. 4.g. bibileishvili, l. kuparadze. the analysis of experimental data obtained by microfiltration of natural water. journal of progressive sciences and technologies, 2020, vol.23, no.2, pp.421-428. 5. g. bibileishvili, m. kezherashvili, n. gogesashvili, l. kuparadze, l. ebanoidze, effect of the temperature of the non-solvent on the morphology of the polymeric membrane. // european journal of scientific research (ejsr), 2022, vol.161,1, pp.5-15. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 359 research of ultrafiltration processes under turbulent flow conditions for optimization of hydrodynamic regime parameters 1mzia kezherashvili, 2george bibileishvili, 3liana kuparadze, 4nana gogesashvili, 5zaza javasvili, 6elene kakabadze summary on the basis of theoretical and experimental studies, the regime parameters of the ultrafiltration water separation process under turbulent flow conditions have been studied. under conditions of 0.1 mm, 0.2 mm, 0.4 mm, 0.6 mm, 1 mm height of the pressure cell of the membrane device. comparison of experimental results with theoretical studies showed that in the transient turbulent regime, the relationship between the pressure cell height and the specific performance values is curvilinear, the specific performance increases in the pressure cell height range of 0.1mm-0.6mm, and decreases in the range of 0.6mm-1mm. in the developed turbulent regime, the relationship between the height of the pressure cell and the performance values is linear, the specific performance decreases with the increase of the cell height. keywords: ultrafiltration; membrane; pressure cell; turbulent regime; georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 289 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.26 , : 1, 2. 1 phd , . 2 ; ; : ( ). 1 . . . . . , . : , , 72 , , , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 290 : , , , , . , , , . : , , . , . , . , . , , . , . [5]. , , , . , , . , 55 . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 291 [22, 8, 12]. . , , , : 72 . 1 . . , . , , , , . . 4 , neer -4 . [ 5/ -1]. , . 3 , , . 6 . , . 3 , , . 5/ -2]. , , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 292 . 4 , . [ 5/ -3]. 2 . . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 293 5/ -1]. 4 , neer -4 . 5/ -2]. . 5/ -3]. . : : 1. the visual analogu scale (vas), 2. range of motion (rom), 3. disabilities of the arm,shoulder and hand (dash), 4. shoulder and hand score, 5. the american shoulder and elbow surgeons score (ases), 6. radiographic parameters. , , , . ( ). 1 . . . . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 294 . , . , , . . , 70 . [3]. : , , , , . , , . rsa , . , , rsa . , rsa , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 295 1. ana mata-fink [et al.] reverse shoulder arthroplasty for treatment of proximal humeral fractures in older adults 2013. pmid: 24246529, doi: 10.1016/j.jse.2013.08.021 2. bell, j.-e. trends and variation in incidence, surgical treatment, and repeat surgery of proximal humeral fractures in the elderly / j. e. bell, b. c. leung, k. f. spratt [et al.] // j. bone joint. surg. am. – 2011. – n 93 (2). – p. 121–131. – doi: 10.2106/jbjs.i.01505. 3. boons, h. w. hemiarthroplasty for humeral four-part fractures for patients 65 years and older: a randomized controlled trial / h. w. boons, j. h. goosen, s. van grinsven [et al.] // clin. orthop. relat. res. – 2012 dec. – n 470 (12). – p. 3483–3491. – epub 2012 aug 16. 4. fjalestad, t. surgical treatment with an angular stable plate for complex displaced proximal humeral fractures in elderly patients: a randomized controlled trial / t. fjalestad, m. o. hole, i. a., hovden [et al.] // j. orthop. trauma. 2012. – n 26. – p. 98–106. – doi: 10.1097/bot.0b013e31821c2e15. 5. olerud, p. hemiarthroplasty versus nonoperative treatment of displaced 4part proximal humeral fractures in elderly patients: a randomized controlled trial / p. olerud, l. ahrengart, s. ponzer [et al.] // j. shoulder elbow surg. 2011 oct. – n 20(7). – p. 1025–33. – epub 2011 jul 23. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 296 reverse shoulder arthroplasty for treatment of proximal humeral fractures: case report subeliani d., cikvatia l., tbilisi state medical universiry abstract a proximal end fracture of the humeral bone is one of the often common fractures and ranks third in terms of frequency (after a fracture of the hip and forearm). due to the fact that the shoulder joint is one of the complex joints in the human body, the incorrectly selected method of treating an intraarticular multi-fragmented fracture of the shoulder joint leads to unsatisfactory consequences in the postoperative period and a high degree of disability. as with other types of surgical interventions, osteosynthesis and arthroplasty of a multifractional fracture at the proximal end of the humeral bone are associated with a high degree of disability. the most common problem of them is the unsatisfactory function of the limb in the postoperative period, which leads to a deplorable consequence – a solid decrease in disability. today there is no uniform rule that allows both the pros and cons of any treatment method to be determined during the operational period. the most effective methods in terms of results among the operational methods available today are osteosynthesis with a metal plate and screw, although today the trend in developed countries around the world is the tendency to arthroplasty of the upper end of the shoulder joint in the acute period of multifractional fracture, which ensures the activation of the disease in the early stages of surgery and the relieve of pain syndrome. this particular case study describes the clinical case presentation, diagnosis, management, and outcome of a 72-year-old patient, who had a multifragmentary fracture of the proximal end of the humerus that underwent osteosynthesis with a locking plate and screws, however, in a few months, avascular necrosis of the proximal end of the shoulder was formed and it became necessary to undergo endoprosthesis of the shoulder joint with a reverse endoprosthesis. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 26 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.05 formalization of digital knowledge and modern approaches to data management ketevan arevadze georgian institute of public affairs (gipa), assistant professor, keteva.arevadze.3@gmail.com abstract. effective management approaches involve the utilization of formalized knowledge acquired within the organization and subsequently the deployment of decision support systems to facilitate decisionmaking. for the formalization of knowledge accumulated within organizations, it is necessary to explore the forms of formalization of data. to effectively develop good knowledge bases, a good knowledge representative is needed. let's discuss the aspects of knowledge representation in the context of semantic web using as an example. however, it is possible to add or maintain a lot of complex data. there are some common views of date storage. document system, database oriented a subject, relational database, object relational database. choosing a programming language for a knowledge management system involves considering additional components, such as: flexibility, simplicity, efficiency, expansion, support, portability, reliability. various types of knowledge representation logics are utilized, including : propositional logic (pl), first-order logic (fol), higher-order logic (hol), modal logic, fuzzy logic, multivalued logic, temporal logic, description logics (dl), frame, rule-based systems. regardless of the type of organization, the system of using tools simplifies the formalization and representation of its knowledge, which forms the basis for fast and efficient management. keyword: digital knowledge, formalization of knowledge, digital management, knowledge management system in modern world success of an organization is dependent on its effective management methods, which is impossible without swift and well-informed decision-making skills. this is achievable only with rapid and effective implementation of knowledge accumulated within an organization. thus, effective management approaches involve the utilization of formalized knowledge acquired within the organization and subsequently the deployment of decision support systems to facilitate decisionmaking. for the formalization of knowledge accumulated within organizations, it is necessary to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 27 explore the forms of formalization of data. to illustrate the above mentioned in an example we can refer to knowledge bases systems which accumulated facts, procedures, meanings, etc., databases help us find specific answers to questions, which are needed to address specific problems. knowledge representation is the method of encoding knowledge, allowing us to depict goals, actions, beliefs, reasoning, and psychological states within knowledge bases. semantic web pages define standards for interoperable knowledge bases. to effectively develop good knowledge bases, a good knowledge representative is needed. let's discuss the aspects of knowledge representation in the context of semantic web using as an example. it has been many years, since numerous scientists discuss about the distinction between the data, information, and knowledge. some authors argue that data is the representation of a process, information is the representation of information, and knowledge signifies the representation of knowledge through the different perspective. for example, the fact that "new delhi” is the capital of india this would be data before it is stored in a database, this fact will become information when a person states it and transforms into knowledge when someone knows that new delhi is the capital of india. data bases are classified into relational or non-relational databases. relational databases provide an in-memory mechanism and make it possible to move/use data without having to perform a join operation. however, it is possible to add or maintain a lot of complex data. there are some common views of date storage.  document system-is the system designed for simple data and does not require querying of data.  database oriented a subject-database that describes and provides information about a specific object. it is connected to complex processes of data and does not require querying of data.  relational database-is a subject-oriented database in which the data is structured, but it lacks the capability to store multimedia content such as photos, audio, or video materials.  object relational database this is a complex database that includes data corresponding to data requests. however, its cost is relatively high. document system database oriented a subject relational database object relational database data storage georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 28 not all databases provide the ability to search for information semantically. the semantic search functionality of databases depends on the representator of knowledge. how thoroughly knowledgeable data is entered into the database and what type of knowledge search is preferable for the representator [1]. in the rapidly evolving landscape of logistics, the formalization of digital knowledge and the adoption of modern approaches to data management have become pivotal for achieving operational efficiency, cost-effectiveness, and enhanced decision-making processes. this paper explores the intersection of digital knowledge formalization and contemporary data management strategies within the context of logistics processes. the formalization of digital knowledge refers to the structured representation and organization of information in a way that facilitates automated processing and meaningful analysis. in logistics, this involves the integration of diverse data sources, such as supply chain information, transportation data, and inventory records. this paper delves into the methodologies and frameworks for formalizing digital knowledge, emphasizing the role of ontologies, semantic modeling, and knowledge graphs in creating a unified and interoperable knowledge representation in the logistics domain. furthermore, the paper investigates modern approaches to data management, focusing on technologies like big data analytics, machine learning, and artificial intelligence. these approaches empower logistics stakeholders to extract valuable insights from massive datasets, optimize routing and scheduling, predict demand patterns, and enhance overall supply chain visibility. the integration of real-time data streams and the utilization of cloud-based platforms are explored as key enablers for agile and responsive logistics operations [2-3]. the study also highlights the challenges associated with the implementation of these advanced technologies, such as data security and privacy concerns, interoperability issues, and the need for skilled professionals. by addressing these challenges, logistics enterprises can harness the full potential of digital knowledge formalization and modern data management to drive innovation and gain a competitive edge in the dynamic logistics industry. this paper provides a comprehensive overview of the formalization of digital knowledge and modern data management approaches in the logistics sector. it serves as a valuable resource for logistics professionals, researchers, and policymakers seeking to navigate the complexities of the digital era and optimize their operations through informed decision-making and data-driven strategies [4-5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 29 choosing a knowledge management system choosing a programming language for a knowledge management system involves considering additional components, such as:  flexibility-refers to the high likelihood that the system can be used for various tasks and purposes, as it incorporates numerous instruments and elements.  simplicity-learning to use the program should not require additional resources. the simplicity of its rules and tools increases the likelihood of its ease of use  efficiency-the efficiency of tools is primarily related to the speed of execution, which is closely linked to the reduction in the number of operations required by program to solve the problem. the above mentioned fact improves the program's efficiency .  expansion-represents the ability of the system to integrate and improve. system integration can be achieved through various means. for example, increasing the size of the database in the knowledge base for the purpose of adding data, which will be accessible to external programs.  support-refers to customer support in the context of the sale of programming languages. in cases of need, it includes communication with customers, encompassing telephone calls, training sessions, and consultations.  portability-this term refers to the duration of product functionality and the technicality of its delivery. for example, if a product is designed for a specific type of machinery production, it will never be a portable system.  reliability-the reliability of software is determined by the duration during which developers have used and tested it. the longer the period, the higher the level of reliability. reliability portability support expansion efficiency simplicity flexibility georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 30 classification of knowledge management system tools: programing language java is used as a programing language in the knowledge management system, which gives ability to develop system's capability for effective knowledge management. programming languages have advantages and disadvantages. its advantage is the wide use of this language. moreover, it is easy to understand, while its limitation lies in the facilitator's inability to incorporate additional functions, such as rules, preferred forms, rule modifications, and similar features. to create uncomplicated knowledge-based systems suitable for use as programming languages, it is essential to incorporate functions like if, then, and others [6-7-8]. if-then rules encompass autonomous rules for knowledge components, modal and minor comparisons. this allows for the removal of outdated rules and the addition of new ones. various types of knowledge representation logics are utilized, including : 1. propositional logic (pl): represents knowledge using simple propositions and logical connectives. 2. first-order logic (fol): allows the representation of complex relationships using variables, quantifiers, and predicates. 3. higher-order logic (hol): extends first-order logic by allowing quantification over functions and predicates. 4. modal logic: incorporates modalities such as necessity and possibility to express knowledge about necessity and contingency. 5. fuzzy logic: handles uncertainty and imprecision by allowing degrees of truth between 0 and 1. 6. multivalued logic: represents knowledge with more than two truth values, accommodating situations where truth is not simply binary. 7. temporal logic: deals with the representation of time-dependent knowledge and events. 8. description logics (dl): focuses on representing structured knowledge with a focus on taxonomy and classification. 9. frame-based representation: uses frames or semantic networks to represent knowledge with structured frames containing attributes and values. 10. rule-based systems: represent knowledge through a set of if-then rules that define relationships and actions. the stated rules enable the implementation of a decision support system within the organization, enhancing the speed and effectiveness of managerial processes. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 31 conclusion to summarize formalization of acquired knowledge plays a crucial role in enhancing organizational management efficiency. effectively addressing specific tasks often requires tapping into the comprehensive knowledge possessed by experienced employees. therefore, it is important to integrate a decision support system that encompasses all types and stages of management. regardless of the type of organization, the system of using tools simplifies the formalization and representation of its knowledge, which forms the basis for fast and efficient management. references: 1) tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 2) doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-8488 pages: 84 – 88 3) giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 4) giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 1-6. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 5) nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, and nino kakhurashvili. 2023. “comparative analysis of complex information system testing methods”. world science, no. 4(82) (november). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 6) propositional logic (pl): represents knowledge using simple propositions and logical connectives. 7) first-order logic (fol): allows the representation of complex relationships using variables, quantifiers, and predicates. 8) higher-order logic (hol): extends first-order logic by allowing quantification over functions and predicates. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 32 ციფრული ცოდნის ფორმალიზაცია და მონაცემთა მენეჯმენტის თანამედროვე მიდგომები ქეთევან არევაძე საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტი gipa, ასისტენტ პროფესორი keteva.arevadze.3@gmail.com აბსტრაქტი მართვის თანამედროვე მიდგომები ეფუძება ორგანიზაციაში დაგროვილი ცოდნის ფორმალიზებას და შემდგომში გადაწყვეტილების მხარდამჭერი სისტემების დანერგვას. ორგანიზაციებში დაგროვილი ცოდნის ფორმალიზებისთვის საჭიროა განვიხილოთ მონაცემთა ფორმალიზების ფორმები. ცოდნის კარგი ბაზების განსავითარებლად საჭიროა კარგი ცოდნის რეპრეზენტატორი. განვიხილოთ ცოდნის რეპრეზენტირების ასპექტები სემანტიკური ვების მაგალითზე. არსებობს მონაცემთა შენახვის ზოგიერთი გავრცელებული ხედვა. დოკუმენტთა სისტემა, საგანზე ორიენტირებული მონაცემთა ბაზა, რელაციური მონაცემთა ბაზა, ობიექტ რელაციური მონაცემთა ბაზა. ცოდნის მართვის სისტემის პროგრამული ენის შერჩევის დროს გასათვალისწინებელია დამატებითი კომპონენტები, როგორიცაა: მოქნილობა, პროგრამის გამოყენების შესწავლის სიმარტივე, ეფექტურობა, გაფართოვება, მხარდაჭერა, პორტაბელურობა და საიმედოობა. ცოდნის მართვის სისტემის ინსტრუმენტების კლასიფიკაციას წარმოდგენს: წინადადების ლოგიკა (pl), პირველი რიგის ლოგიკა (fol), უმაღლესი რიგის ლოგიკა (hol), მოდალური ლოგიკა, ბუნდოვანი ლოგიკა, მრავალმნიშვნელოვანი ლოგიკა, დროითი ლოგიკა, აღწერითი ლოგიკა (dl), ჩარჩო და წესებზე დაფუძნებული სისტემები. ორგანიზაციის ტიპის მიუხედავად, მრავალფეროვანი ინსტრუმენტების მქონე სისტემა ამარტივებს მისი ცოდნის ფორმალიზებას და რეპრეზენტირებას. რაც საფუძვლეს ქმნის სწრაფი და ეფექტური მართვისთვის. საკვანძო სიტყვები: ციფრული ცოდნა, ცოდნის ფორმალიზება, ციფრული მართვა, ცოდნის მართვის სისტემა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 49 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.07 ბარეტის საყლაპავის სიმსივნისწინარე და სიმსივნური პროცესების პროლიფერაციული აქტივობის შეფასება agnor-ის ტექნოლოგიის გამოყენებით პაატა მეშველიანი1, გია დიდავა2, გია თომაძე3, შოთა კეპულაძე4, გიორგი ბურკაძე5 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიგო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, ზოგადი ქირურგი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 5თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი საყლაპავის კარცინომა წარმოადგენს სიხშირით მერვე ავთვისებიან დაავადებას და სიმსივნესთან ასოცირებული სიკვდილიანობის მეექვსე მიზეზს მსოფლიო მასშტაბით. აშშ-ს მონაცემებით საყლაპავის კარცინომების უმეტესობას შეადგენს ადენოკარცინომები. საყლაპავის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების ინციდენტობა ყოველწლიურად მცირდება, ხოლო ადენოკარცინომების რაოდენობა კი ბოლო სამი-ოთხი დეკადის განმავლობაში არ შეცვლილა. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდ პროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი პროლიფერაციული პოტენციალი სსხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2022 წლების საარქივო მასალა. განისაზღვრა პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით არსებულ 35 შეთხვევაში შეფასდა შემდეგ ჰისტოლოგიურ ერთეულში: ბარეტის საყლაპავი ენტერული მეტაპლაზიით; ბარეტის საყლაპავი ფოვეოლური მეტაპლაზიით; ბარეტის საყლაპავი ეპითელიუმის დაბალი ხარისხის დისპლაზიით; ბარეტის საყლაპავი ეპითელიუმის მაღალი ხარისხის დისპლაზიით; ჩვენი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით agnor-ის ტექნოლოგია შესაძლებელია გამოყენებული იქნას ბარეტის საყლაპავის დროს პროლიფერაციული აქტივობის შესაფასებლად. საკვანძო სიტყვები: ბარეტის საყლაპავი; agnor; დისპლაზია; მეტაპლაზია; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 50 ლიტერატურის მიმოხილვა საყლაპავის კარცინომა წარმოადგენს სიხშირით მერვე ავთვისებიან დაავადებას და სიმსივნესთან ასოცირებული სიკვდილიანობის სიხშირით მეექვსე მიზეზს მსოფლიო მასშტაბით. აშშ-ს მონაცემებით საყლაპავის კარცინომების უმეტესობას შეადგენს ადენოკარცინომები1. საყლაპავის ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომების ინციდენტობა ყოველწლიურად მცირდება, ხოლო ადენოკარცინომების რაოდენობა კი ბოლო სამი-ოთხი დეკადის განმავლობაში არ შეცვლილა. ამას გარდა აღსანიშნავია, მსოფლიოს კიბოს რეგისტრის ოფიციალური მონაცემებით, საყლაპავის ადენოკარცინომების ინციდენტობა აშშში შეადგენს 2,8-ს ყოველ 100 000 მოსახლეზე, ხოლო საქართველოს მონაცემებით 0,93-ს2. თუმცა, შესაძლებელია ოფიციალური სტატისტიკა ზუსტად არ ასახავდეს აღნიშნული დაზიანებების გავრცელებას, რადგან საყლაპავის ადენოკარცინომების უმეტესობა ჰისტოპათოლოგიურად არ განირჩევა კუჭის ადენოკარცინომებისგან და მათი ზუსტი დიაგნოსტიკა გართულებულია. ოფიციალურ სტატისტიკურ მონაცემებზე დაყრდნობით ასევე შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ აღნიშნული პრობლემა უფრო მეტადაა გამოხატული განვითარებად ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც, განვითარებულ ქვეყნებთან შედარებით. ბარეტის საყლაპავის ფართოდ გავრცელებული პათოგენეზური თეორიაა საყლაპავის ეპითელიუმის დაზიანება ქრონიკული გასტროეზოფაგური რეფლუქსით, თუმცა, ის თუ როგორ ხდება ბრტყელურჯრედოვანი ეპითელიუმის ცილინდრული ეპითელიუმით ჩანაცვლება ბოლომდე ცნობილი არაა. არსებობს ბარეტის საყლაპავის განვითარების პოტენციური მექანიზმები, როგორებიცაა ტრანსდიფერენციაციაცია და ტრანსკომიტმენტი3. ტრანსკომიტმენტი წარმოადგენს პროცესს, რომლის დროსაც ხდება მოუმწიფებელი პროგენიტორი უჯრედები პროლიფერაცია და დიფერენციაცია სხვადასხვა უჯრედის ტიპებად. ამ დროს ხდება პროგენიტორი უჯრედების რეპროგრამირება და მათი ნორმალური დიფერენციაციის პროცესი შეცვლილია. ტრანკომიტმენტი ემსგავსება ტრანსდიფერენციაციის მოგვიანებით ეტაპებს პალიგენეზის პროცესით. თუმცა ტრანსდიფერენციაციისგან განსხვავებით ტრანსკომიტმენტი იწყება მოუმწიფებელი პროგენიტორი უჯრედებისგან, რომლებიც განიცდიან პათოლოგიურ დიფერენციაციას, სავარაუდოდ პათოლოგიურად შეცვლილი გარემოს გამო, როგორიცაა მაგალითად გასტროეზოფაგური რეფლუქსი. ცნობილი არ არის თუ რომელი პროგენიტორი უჯრედებიდან ხდება ბარეტის ეზოგაფუსის განვითარება, მაგრამ არსებობს ოთხი კატეგორიის უჯრედი, როგორც შესაძლო კანდიდატები. ესენია საყლაპავში მდებარე პროგენიტორი უჯრედები, კერძოდ ბრტყელუჯრედოვანი ეპითელიუმის ბაზალური უჯრედები ან საყლაპავის სუბმუკოზური ჯირკვლების და მათი სადინრების უჯრედები; კუჭის პროქსიმალური ნაწილის (კარდიის) უჯრედები, რომლებიც მიგრირებენ საყლაპავში, რათა მოახდინონ რეფლუქსით დაზიანებული ბრტყელუჯრედოვანი ეპითელიუმის რეპარაცია; ურჯედების სპეციალიზებული პოპულაცია ეზოფაგო-გასტრულ შეერთებაში, რომლებიც ასევე მიგრირებენ საყლაპავში რათა მოახდინონ რეფლუქსით დაზიანებული ბრტყელუჯრედოვანი ეპითელიუმის ჩანაცვლება და ძვლის ტვინის პროგენიტორი უჯრედები რომელთა ტრანსპორტიც ხდება სისხლის საშუალებით საყლაპავში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 51 რათა მათ მიერ მოხდეს რეფლუქსით დაზიანებული ბრტყელი ეპითელიუმის უჯრედების ჩანაცვლება. რადგან ნაწლავის ტიპის უჯრედები, რომლებიც დამახასიათებელია ბარეტის მეტაპლაზიისათვის ჩვეულებრივ არ ვლინდება საყლაპავში, კუჭში ან ძვლის ტვინში, ამიტომ საჭიროა რეპროგრამირება ნებისმიერი ამ კანდიდატი უჯრედიდან ბარეტის მეტაპლაზიის განვითარებისათვის. ფიქრობენ, რომ გასტროეზოფაგური რეფლუქსი წარმოადგენს ძირითად ფაქტორს, რომელიც საჭიროა ამ პროგენიტორი უჯრედების ტრანკომიტმენტისათვის. მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ შესაძლებელია ტრანსკომიტმენტის პროცესში მონაწილეობდეს აღნიშნული უჯრედების ერთ ტიპზე მეტი, როგორც ბარეტის ეზოგაფუსის პროგენიტორი უჯრედი. უფრო მეტიც, ნებისმიერმა ამ პროგენიტორმა უჯრედმა შესაძლოა დასაბამი მისცეს ბარეტის ეზოგაფუსის რეციდივის განვითარებას დაზიანების ენდოსკოპიური ერადიკაციიდან თვეების და წლების შემდეგაც კი4,5. ფიქრობენ, რომ საყლაპავის ადენოკარცინომების უმეტესობა ვითარდება ბარეტის ეზოფაგიტთან ასოცირებული დისპლაზიისგან. ლიტერატურაში არსებული მონაცემების მიხედვით, ბარეტის ეზოფაგიტთან ასოცირებული ადენოკარცინომის ინციდენტობა ცვალებადია და დამოკიდებულია კვლევის მახასიათებლებზე. მაგალითად, ფართომასშტაბიან კვლევებში აღწერილია სიმსივნის განვითარების უფრო დაბალი რისკი, შედარებით მცირემასშტაბიან კვლევებთან. კვლევები, რომლებიც ჩატარებულია უფრო მეტად მამაკაცებზე აჩვენებს სიმსივნური დაავადების მნიშვნელოვნად მაღალ ინციდენტობას, რადგან ბარეტის ეზოგაფუსის დისპლაზიად და შემდგომ ავთვისებიან სიმსივნედ პროგრესიის მაჩვენებელი ორჯერ უფრო მაღალია მამაკაცებში, ქალებთან შედარებით. yousef და კოლეგების მიერ გამოქვეყნებული იქნა სისტემური მიმოხილვა და 47 კვლევის მეტა ანალიზი, რომლის მიხედვითაც სიმსივნის საშუალო ინციდენტობა ბარეტის ეზოგაფუსის დროს შეადგენდა 6.1-ს ყოველ 1000 კაცზე წელიწადში (0.6% წელიწადში). თუმცა ამ კვლევამ ასევე აჩვენა მნიშვნელოვანი სხვაობა სხვადასხვა კვლევებს შორის. იგივე ავტორების მიერ გამოვლენილი იქნა შედარებითი დაბალი ინციდენტობა იმ კვლევებში, რომლებშიც გამორიცხული იყო ადრეული კიბოს შემთხვევები (29 კვლევა 47-დან) და საბოლოო ინციდენტობა შეადგენდა 5.3-ს 1000 კაცზე წელიწადში (0.5% წელიწადში), მაგრამ ასევე აქაც აღინიშნებოდა მნიშვნელოვანი ჰეტეროგენულობა კვლევებს შორის. მსგავსი შედეგები იქნა ნანახი sikkema და კოლეგების კვლევაში, რომელთაც ჩაატარეს სისტემური მიმოხილვა და მეტა ანალიზი 50 კვლევაზე, რომელიც საერთო ჯამში მოიცავდა 14 109 პაციენტს6. მათ მიერ აღწერილი იყო კარცინომის ინციდენტობა 6.3 1000 კაცზე წელიწადში, ასევე მნიშვნელოვანი ჰეტეროგენულობით კვლევებს შორის. როდესაც კვლევაში მოხდა მხოლოდ იმ შემთხვევების გათვალისწინება სადაც ბარეტის ეზოგაფუსის მხოლოდ კარგად განსაზღვრული კრიტერიუმები იყო დასახლებული ინციდენტობა შემცირდა 5.0-ზე 1000 კაცზე წელიწადში. alcedo და კოლეგების მიერ ასევე აღწერილი იქნა მსგავსი ინციდენტობა, 4.8 1000 კაცზე წელიწადში (0.5% წელიწადში)3,7–9. მაღალი ხარისხის დისპლაზიის მქონე პაციენტების იმყოფებიან კარცინომის განვითარების უფრო მაღალი რისკის ქვეშ. ზოგიერთ კვლევებში, ეს რისკი შეფასებულია როგორც 60%-დან 90%-მდე. ერთ-ერთი მეტა ანალიზის შედეგებით საყლაპავის ადენოკარცინომის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 52 განვითარების მაჩვენებელი მაღალი დისპლაზიის მქონე პაციენტებში ცვალებადობდა 55.7დან 1000 კაცზე წელიწადში (5.6% წელიწადში) 65.8-მდე 1000 კაცზე წელიწადში (6.6% წელიწადში)9. დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევაში ადენოკარცინომის განვითარების რისკი შედარებით დაბალია, თუმცა ამ დროს აღინიშნება სტატისტიკურად სარწმუნო პროგრესიის რისკი მაღალი ხარისხის დისპლაზიად ან კარცინომად, რომელიც შეადგენს 20%-დან 28%-მდე 5 წელიწადში10. ზემოთ აღნიშნული ლიტერატურული მონაცემები მიუთითებს, რომ ცალკეული პაციენტები ხასიათდებიან ბარეტის ეზოფაგიტის დისპლაზიად და შემდგომში კარცინომად პროგრესიის განსხვავებული რისკით. შესაბამისად კლინიკურ პრაქტიკაში მაღალი მნიშვნელობა ენიჭება ინდივიდუალურ პაციენტში არსებული დაზიანების პროგრესიის რისკის სწორ შეფასებას, რაც თავის მხრივ გააადვილებს მკურნალობისა და კლინიკური მენეჯმენტის სწორი მეთოდების შემუშავებას. ამჟამად ki67 წარმოადგენს უჯრედის პროლიფერაციის ყველაზე კარგად შესწავლილ მარკერს. ki67-ის მომატებული ექსპრესია აღინიშნება სხვადასხვა ტიპის კარცინომებში, საყლაპავის კარცინომის ჩათვლით. სხვადასხვა კვლევებით ნაჩვენებია განსხვავება ki67-ის განაწილებაში დაბალი ხარისხის დისპლაზიასა და მაღალი ხარისხის დისპლაზიას შორის. შესწავლილი იქნა კოლეგების მიერ გამოკვლეული იქნა ki67-ის მონიშვნის ინდექსი 25 ეზოფაგექტომიურ მასალაში ბარეტის ეზოგაფუსის სხვადასხვა უბნებში. ბარეტის ეზოგაფუსის უბნებში დისპლაზიის გარეშე ki67-ზე საშუალო პოზიტიურობა შეადგენდა 45%-ს, დაბალი ხარისხის დისპლაზიის უბნებში ki67-ის საშუალო პოზიტიურობა შეადგენდა 46%-ს, ხოლო მაღალი ხარისხის დისპლაზიის უბნებში ki67-ზე საშუალო პოზიტიურობა აღწევდა 55%-ს. მიუხედავად მცირე განსხვავებებისა აღინიშნებოდა სტატისტიკურად სარწმუნო ხაზობრივი კორელაცია დაზიანების პროგრესიასა და kი67-ის მონიშვნის ინდექსს შორის. მოპროლიფერაციე უბნის ზომა ასევე მნიშვნელოვნად იყო გაზრდილი დაზიანების პროგრესიის კვალდაკვალ. lauwers და კოლეგების კვლევაში, რომელშიც შესწავლილი იყო ki67-ის ექსპრესია 20 ეზოფაგექტომიურ მასალაში აღწერილი იქნა ki67-ზე საშუალო პოზიტიურობა 10% დისპლაზიის არმქონე ბარეტის ეზოგაფუსის უბნებში, 20% დაბალი ხარისხის დისპლაზიის უბნებში და 50% მაღალი ხარისხის დისპლაზიის უბნებში11. hong და კოლეგების მიერ ასევე შესწავლილი იყო ki67-ის მონიშვნის ინდექსი ბარეტის ეზოგაფუსის მქონე პაციენტებში და კუჭის ლორწოვანში (როგორც საკონტროლო ქსოვილი). კუჭის ლორწოვანში ki67 მონიშვნის საშუალო ინდექსი აღწევდა 13%-ს. ბარეტის ეზოგაფუსის უბნებში დისპლაზიის გარეშე 33%-ს, 40%-ს დაბალი ხარისხის დისპლაზიაში და 33%-ს მაღალი ხარისხის დისპლაზიაში. ეს კვლევა მოიცავდა საყლაპავის ადენოკარცინომის მხოლოდ ხუთ შემთხვევას, რომლებშიც kი67-ის მონიშვნის საშუალო ინდექსი აღწევდა 38%ს7,8,12. დადგენილია, რომ არსებობს ძლიერი კორელაცია პროლიფერაციულ აქტივობასა და სიმსივნის ცუდ პროგნოზს შორის, ამიტომ კლინიკური კვლევებით ინტერესი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 53 პროლიფერაციული პოტენციალი სსხვადასხვა მარკერებზე ჯერ კიდევ აქტუალურია და ყოველწიურად იზრდება. მოწოდებულია პროლიფერაციის შეფასების სხვადასხვა საშუალებები როგორიცაა თიმიდინის მარკირების/მონიშვნის ინდექსი (thymidin labeling index), გამდინარე ციტომეტრი (flow cytometry) იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეული ki-67 ასევე agnor შეღებვა და პროლიფერაციული უჯრედის გამოვლენა13,14. სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევისა და პროგნოზის დადგენა მეტად რთული პროცესია და მოითხოვს სხვადასხვა ტექნოლოგიების, დახვეწილი და სპეციალიზებული ინსტრუმენტებისა თუ ტექნიკის გამოყენებით რაც ასევე დიაგნოსტიკურად არახარჯეფექტურია. agnor-ის შეღებვის ტექნიკა ეკოონომიური, სწრაფი, და მარტივი შესასრულებელია. ის შეიძლება შესრულდეს პარაფინში ჩაყალიბებულ ანათლებზე. ნაკლოვანებები მოიცავს შრომატევადი და დამღლელი წერტილების დათვლის მეთოდს, რომელიც ხშირად ასოცირდება დამკვირვებლებს შორის განსხვავებულ შედეგებთან, არასტანდარტიზებული შეფასების კრიტერიუმების არარსებობის გამო. გარკვეული ტიპის კვლევებით გამოვლენილია მისი ეფექტურობა, როგორც დამხმარე საშუალება საშვილოსნოს ყელის ბრტყელ ეპითელიუმის დისპლაზიების დიფერენცირებაში ასევე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის კეთილთვისებიანი თუ ავთვისებიანი პროცესების დიფერენცირებაში14,15. agnor/the nucleolar organiser regions იშიფრება, როგორც ბირთვული მაორგანიზაებელი რეგიონები და არის დნმ-ის მარყუჟები, რომლებიც პროეცირდება მიტოზის ინტერფაზური ბირთვების ბირთვაკებში. agnors არის ქრომოსომული სეგმენტები, რომლებიც აკოდირებენ რიბოსომურ რიბონუკლეინის მჟავას, განლაგებულია ხუთ აკროცენტრულ ქრომოსომაზე რიცხობრივად 13,14,15,21 და 22. ეს ნუკლეოლარული რეგიონები ასოცირდება მჟავე არაჰისტონის პროტეინებთან, რომლებიც არგიროფილურია. ბირთვული ორგანიზატორული რეგიონები (agnors) განლაგებულია უჯრედის ბირთვში. agnor ტექნიკით იღებება ცილები შერჩევითად ვერცხლის კოლოიდური ტექნიკით. agnor ლაქა შეიძლება ვიზუალურად იყოს შავი წერტილის სახით ოპტიკური მიკროსკოპის ქვეშ. agnor-ის გაზრდილი რაოდენობა დაკავშირებულია უჯრედების გაზრდილ პროლიფერაციასთან16,17. მასალა და მეთოდები ჩვენი კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2022 წლების საარქივო მასალა. კვლევა მოიცავდა ჯამში 35 შემთხვევას. h&e და იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპერაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (შ.კ; გ.ბ). ანათლები დამატებით შეიღება agnor-ის ტექნოლოგიით (შესაბამისი პროტოკოლის მიხედვით. 1. ანათლები დაიჭრა 4 მიკრონის სისქეზე; 2. დეპარაფინიზაცია, ჰიდრატაცია დეიონიზებულ წყალში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 54 3. ერთი მოცულობა 2% ჟელატინის ხსნარი და ორი მოცულობა ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ნარევის მოთავსდა სლაიდზე და დაიფარა მთლიანად; 4. სლაიდები ინკუბატორში 370c ტემპერატურაზე დაყოვნდა 15 წუთის განმავლობაში. 5. ვერცხლის კოლოიდი ჩამოირეცხა დეიონირებული წყლით. 6. ანათლდები დეჰიდრატირდა ქსილოლით და დაფიქსირდა ბიომაუნთის ხსნარით; სურათი 1: ნაჩვენებია ეპითელური უჯრედებისა და agnor-ის წერტილების დათვლის პროცესი სურათი2 : ნაჩვენებია agnor-ის ტექნოლოგიით შეღებილ ანათლებში წერტილების გამოვლენისა და დათვლის პროცესი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 55 ექსპრესია შეფასდა ციფრული პათოლოგიის პროგრამით qupath-ის მეშვეობით (ვერსია 0.4.0): თითოეული შემთხვევიდან აღებულა იქნა მაღალი მხედველობის ველის hpf სურათი (უპირატესად 200x და 400x) და ჩართულ იქნა პროგრამაში შემდგომი დამუშავებისათვის. სურათი 3: აღნიშნულია ეპითელურ უჯრედებში agnor-ის წერტილების განაწილება; ყველა ანათალში გამოკვლეული იქნა 100 უჯრედი და დათვლილი იყო agnor წერტილების ჯამური რაოდენობა. agnorის ციფრად განისაღვრა 100 უჯრედის საშუალო წერტილების რაოდენობა (ჯამური რიცხვი გაყოფილი 100ზე მაგ. 100 უჯრედში ნანახი იქნა 350 წერტილი; agnor რიცხვად მიჩნეული იქნა 350/100=3.5) გამოვლინდა წერტილების გადანაწილების სამი ტიპი: ტიპი i აღინიშნებოდა ცალკეულ უჯრედში, ცენტრალურად ლოკალიზებული დიდი ზომის წერტილი; ტიპი ii აღინიშნებოდა დიდი ზომის წერტილის მიმდებარედ მცირე ზომის მეორე წერტილი; ტიპი iii აღინიშნებოდა ორზე მეტი, უპირატესად მცირე ზომის წერტილები თითოეულ უჯრედში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 56 სურათი 3: წერტილების განაწილების სამი ტიპი: a.ტიპი i; b. ტიპი ii; c. ტიპი iii. პროლიფერაციული აქტივობა agnor-ის ტექნოლოგიით არსებულ 35 შეთხვევაში შეფასდა შემდეგ ჰისტოლოგიურ ერთეულში: ❖ ბარეტის საყლაპავი ენტერული მეტაპლაზიით; ❖ ბარეტის საყლაპავი ფოვეოლური მეტაპლაზიით; ❖ ბარეტის საყლაპავი ეპითელიუმის დაბალი ხარისხის დისპლაზიით; ❖ ბარეტის საყლაპავი ეპითელიუმის მაღალი ხარისხის დისპლაზიით; დიაგრამა 1: შემთხვევათა პროცენტული განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; მიღებული რაოდენობრივი მონაცემები დამუშავდა შესაბამისი სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით: კორელაცია განისაზღვრა spearman rank test-ის მიხედვით ხოლო შედარებითი ანალიზისთვის ჯგუფებს შორის გამოყენებული იქნა mann-whitney და kruskal-wallis ტესტი. მგრძნობელობა და სპეციფიურობა შეფასდა 95%-იანი სარწმუნოობის ინტერვალით. p რიცხვი <0.05 განხილულ იქნა სტატისტიკურად სარწმუნოდ. ყველა სტატისტიკური დამუშავება განხორციელდა spss statistical software v20.0-ის საშუალებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 57 კვლევის შედეგები კვლევის შედეგად გამოვლინდა შემდეგი მონაცემები, შესაბამის ჯგუფებში: ენტერული მეტაპლაზიის შემთხვევებში (n=6) agnor-ის რიცხვის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 101.8 ხოლო agnor მაჩვენებელი გამოვლინდა 1.01. ფოვეოლური მეტაპლაზიის შემთხვევებში (n=6) agnor-ის რიცხვის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 104.5 ხოლო agnor მაჩვენებელი გამოვლინდა 1.04. სურათი 4 ბარეტის საყლაპავის დროს მეტაპლაზირებული ლორწოვანის ნიმუშები h&e ტექნოლოგია 200x; დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევეში (n=7) agnor-ის რიცხვის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 179.1 ხოლო agnor მაჩვენებელი გამოვლინდა 1.79. მაღალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევებში (n=8) agnor-ის რიცხვის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 224.3 ხოლო agnor მაჩვენებელი გამოვლინდა 2.24. ადენოკარცინომის შემთხვევებში (n=8) agnor-ის რიცხვის საშუალო მაჩვენებელი შეადგენდა 229.12 ხოლო agnor მაჩვენებელი გამოვლინდა 2.29. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 58 ცხრილი 1: კვლევის შედეგები agnor-ის რიცხვი და agnor-ის მაჩვენებელი; სურათი 5: ბარეტის საყლაპავის დროს არსებული ეპითელიუმის მაღალი ხარისხის დისპლაზიის უბანი; ბარეტის საყლაპავის შემდგომ განვითარებული ადენოკარცინომის უბანი; h&e 200x კვლევის შედეგების ანალიზი კვლევის შედეგებმა აჩვენა რომ agnor-ის რიცხვი მინიმალური აღინიშნებოდა ენტერული მეტაპლაზიის შემთხვევებში და სარწმუნოდ არ განსხვავდებოდა ფოვეოლური მეტაპლაზიისაგან. რაც შეეხედა დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევბისა agnor-ის რიცხვის საშუალო მაჩვენებელი 1.7ჯერ აღემატება მეტაპლაზიის შემთხვევებს. მაღალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევაში agnor-ის მაჩვენებელი 1.25ჯერ მეტია დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევებისა და 1.33ჯერ ნაკლებია ადენოკარცინომის შემთხვევისა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 59 დიაგრამა 1. agnor-ის რიცხვის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; agnor-ის მაჩვენებლი თითქმის ანალოგიურად არის განაწილებული საკვლევ ჯგუფებში. ყველაზე მაღალი დაფიქსირდა ადენოკარცინომის შემთხვევებში 2.99, რაც 1.67 ჯერ მეტია დაბალი ხარისხის დისპლაზიისა და 1.33ჯერ მაღალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევებზე. დიაგრამა 2. agnor-ის მაჩვენებელის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 60 დასკვნა agnor-ის ტექნოლოგიამ გამოავლინა, რომ პროლიფერაციული აქტივობა მცირედ განსხვავდება დაბალი ხარისხის დისპლაზიის დროს. სარწმუნოდ მაღალია მძიმე დისპლაზიის დროს და მაქსიმალურ პიკს აღწევს ადენოკარცინომის დროს. agnor-ის ტექნოლოგია შესაძლებელია გამოყენებული იქნას ბარეტის საყლაპავის დროს პროლიფერაციული აქტივობის შესაფასებლად. გამოყენებული ლიტერატურა 1. siegel, r. l., miller, k. d. & jemal, a. cancer statistics, 2020. ca cancer j clin 70, 7–30 (2020). 2. sung, h. et al. global cancer statistics 2020: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. ca cancer j clin 71, 209–249 (2021). 3. wani, s. et al. risk factors for progression of low-grade dysplasia in patients with barrett’s esophagus. gastroenterology 141, (2011). 4. song, y. et al. identification of metastasis-associated biomarkers in synovial sarcoma using bioinformatics analysis. front genet 11, 530892 (2020). 5. kim, c. w. et al. immunohistochemical expression of the p53 and ki-67 proteins in barrett’s esophagus in korea. korean j gastroenterol 46, 189–195 (2005). 6. meshveliani, p., didava, g., tomadze, g. & burkadze, g. critical review: barrets oesophagus – metaplasia – dysplasia – malignant transformayion phenotypical characteristics and progression markers. experimental and clinical medicine georgia (2022) doi:10.52340/jecm.2022.718. 7. volkweis, b. s. et al. ki-67 antigen overexpression is associated with the metaplasiaadenocarcinoma sequence in barrett’s esophagus. gastroenterol res pract 2012, (2012). 8. szachnowicz, s. et al. origin of adenocarcinoma in barrett’s esophagus: p53 and ki67 expression and histopathologic background. clinics (sao paulo) 60, 103–112 (2005). 9. goodarzi, m. et al. anti-phosphorylated histone h3 expression in barrett’s esophagus, lowgrade dysplasia, high-grade dysplasia, and adenocarcinoma. modern pathology 22, 1612–1621 (2009). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 61 10. jankowski, j. a. et al. molecular evolution of the metaplasia-dysplasia-adenocarcinoma sequence in the esophagus. american journal of pathology 154, 965–973 (1999). 11. shaheen, n. j. advances in barrett’s esophagus and esophageal adenocarcinoma. gastroenterology 128, 1554–1566 (2005). 12. karamchandani, d. m. et al. increasing diagnostic accuracy to grade dysplasia in barrett’s esophagus using an immunohistochemical panel for cdx2, p120ctn, c-myc and jagged1. diagn pathol 11, (2016). 13. metreveli, b., gagua, d., burkadze, g. & kepuladze, s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists 5, 59–71 (2023). 14. tavdgiridze, n., tevdorashvili, g., kepuladze, s. & burkadze, g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists 5, 233–248 (2023). 15. murgod, s., channabasaviah, g. h., shivamurthy, d. m., ashok, l. & krishnappa, s. j. prognostic potential of agnors in oral submucous fibrosis. j int soc prev community dent 6, 167–75 (2016). 16. nishie, h., hirooka, y. & kaibara, n. argyrophilic nucleolar organizer regions of breast tumors: assessment of aspirated cytological materials. breast cancer 3, 189–204 (1996). 17. chiu, k. y., loke, s. l. & wong, k. k. improved silver technique for showing nucleolar organiser regions in paraffin wax sections. j clin pathol 42, 992–994 (1989). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 62 evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett's esophagus using agnor technology p. meshveliani, g. didava, g. tomadze, sh. kepuladze g. burkadze tbilisi state medical university abstract esophageal carcinoma is the eighth most common malignancy and the sixth leading cause of cancerrelated death worldwide. adenocarcinomas account for the majority of esophageal carcinomas in the us. the incidence of esophageal squamous cell carcinomas is decreasing every year, while the number of adenocarcinomas has not changed over the last three to four decades. it has been established that there is a strong correlation between proliferative activity and a poor tumor prognosis, so the interest in clinical trials of proliferative potential on various markers is still relevant and increasing every year. within the framework of our research, a cohort retrograde study was carried out, for which the archival material of the teaching-scientific and diagnostic laboratory of tbilisi state medical university for the years 2019-2022 was used. proliferative activity was determined by agnor technology in 35 cases evaluated in the following histological entity: barrett's esophagus with enteric metaplasia; barrett's esophagus with foveolar metaplasia; barrett's esophagus with low-grade dysplasia of the epithelium; barrett's esophagus with high-grade dysplasia of the epithelium; based on the results of our study, agnor technology can be used to evaluate proliferative activity in barrett's esophagus. keywords: barrett's esophagus; agnor; dysplasia; metaplasia; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 385 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.40 , . : giorgi.gogokhia.1@ciu.edu.ge , . , . , , . , , , . , , . . : , , , , . 21, , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 386 . , . , , , . , , . , , . , . , . , , , . , . , , , . , . , , . , ( , 2023). : “ (nicholas kerr and anna lührmann) , , , . , , . , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 387 , , . , , . , , . . 47 , . 2010 , , . . , , . , . , , . , . , , . , , “ (kerr & lührmann, 2017). . , , . . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 388 : “ – (chong oh and savan kumar) , . , . 2016 , , . , 2016 . twitter, , . twitter, , 3 7 . , . , . , , . , , , , , . 2016 , . , , , . , : „ “ , “ (oh & kumar, 2017). . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 389 , . 2016 . „ . . , , “ (oh & kumar, 2017, . 7-8). : 1. , twitter, 2016 ? 2. twitter? 3. ? 4. , ? , . , „ “ , . , twitter, . twitter, facebook, . , . , , . , , ; , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 390 , „ “ , . , , , , , . . . “ (democratic elections and media responsibility) (rajesh c. shukla) , , . : ; , . , , , . , „ “ . , , , , . „ „ “ , “ (shukla, 2018, . 2). . : , , . , , . , , , . , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 391 . . , “ (shukla, 2018, . 10). : , 1992–2012 “ –(erik p bucy, jacob groshek) . . , . , . . , , , . , . : , , “ (bucy & groshek, 2017). , , . , 1992 2012 , . , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 392 , . , . : 2014 “ (arani basu) , . , . , , , . , , . , . , . 2014 , . . , , . , „ , “ (basu, 2016). , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 393 , . , . “ „ “ . , , , , , . 2020 “ . (crrc) 2020 , , . , „ “ „ “, . 2020 , 28 7 . : 2, , , , , , , , . , ( , 2021). . , , , . , , . : , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 394 , , , . , . , , . , , . , , . the role of mass communication in the electoral process of ultra-democratic countries giorgi gogokhia doctoral student of mass communication doctoral educational program, caucasus international university; email: giorgi.gogokhia.1@ciu.edu.ge abstract the fundamental prerequisites of democracy encompass freedom of speech and opinion expression, a high degree of pluralism, and equitable elections. according to sociological research, the quality of democratic processes within a nation is contingent upon public awareness. enhancing the electorate's awareness through media channels is pivotal, underscoring the necessity to examine the media's role within contemporary electoral frameworks. the media emerges as a mechanism for shaping public opinion, thereby exerting significant influence on socio-political matters, including electoral processes. this research delineates the media's functions concerning electoral issues, its interaction with the audience, and its societal impact. the paper aims to analyze the experiences of various countries regarding media engagement in electoral systems. key words: elections, media, mass communication, democracy, pluralism. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 353 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.32 choroidal and retinal thickness in myopic children measured by swept-source optical coherence tomography sofio meskhi1; davit shengelia2; bacho shengelia2; tinatin kilasonia2 1caucasus medical center https://orcid.org/0009-0006-6455-6413, tbilisi state medical university, the department of eye diseases abstract purpose: to investigate the choroidal and retinal thickness in myopic children by swept-source longer-wavelength optical coherence tomography. design: cross-sectional study. methods: 150 schoolchildren aged 7-18 years underwent comprehensive ophthalmic examinations, including cycloplegic refraction, and swept-source optical coherence tomography measurements. the thickness of the choroid, retina and nerve fiber layer were compared among children of different age groups. the topographic variation and factors related to the thickness of the choroid and retinal layers were analyzed. results:. compared to emmetropic subjects, those with myopia had a significantly thinner choroid in all regions (p < .01), and emetropic subjects had a thicker choroid in most regions (p < .05). the myopic retinas were thinner than those of emmetropic subjects in the superior parafoveal and all 4 perifoveal subfields. the axial length and refractive diopters were independently related to central foveal choroidal thickness, while age and intraocular pressure were independently associated with central fovea retinal thicknesses conclusions: choroidal thickness, correlated closely with axial length and refractive diopters in myopic children. the retinal thickness of participants with myopia were lower than in those with emmetropia in the superior parafoveal and in both the superior and inferior perifoveal subfields. keywords: choroidal thickness; retinal thickness; myopia; ss-oct. myopia is a global public health concern. it is estimated that one third of the world’s population may be affected by myopia by the year 2050(1). the pathophysiology of myopic progression is not well understood, although both genetic and environmental factors have been implicated in this georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 354 apparent dysregulation of the emmetropization process (2, 3). the choroid, which may facilitate axial growth by modulating the remodeling of the scleral extracellular matrix (4, 5) has been implicated as playing an important role in the emmetropization of the eye during development. few studies have described retinal and choroidal thickness in children with different refractive states (17–19) but none have studied both characteristics in the same cohort. swept-source optical coherence tomography (ssoct) uses a long-wavelength swept light source to probe the amplitude and phase of backscattering of light from tissue. in this cross-sectional study, we investigated several retinal and choroidal characteristics, including the thickness of the retina and choroid using ssoct in children aged 7-16 years, to elucidate the anatomic and topographic variations of the choroidal and retinal layers among myopic children. materials and methods: all of the children understood the study protocol, and written informed consents were provided by their parents or other guardians. they were excluded if there was a selfreported history of intraocular surgery or pathology (retinopathy of prematurity, congenital glaucoma, congenital cataract, etc); the parents were unwilling or unable to give written informed consent; or the participant was unwilling or unable to give verbal informed assent. each participant underwent comprehensive ophthalmic examinations, including visual acuity, sensorimotor examination, slit-lamp biomicroscopy, tonometry, cycloplegic refraction, and fundus examination. this was followed by ancillary testing, including axial length, corneal curvature measurements, and ssoct. visual acuity was measured using a retro illuminated early treatment diabetic retinopathy study (etdrs) chart at a distance of 4 m. corneal curvature and refraction were determined using a desk-mounted auto-refractor (model kr-8900; topcon, tokyo, japan). spherical equivalent refraction (ser) was used to classify refractive status. children were divided into 3 age groups: i. 7-12 age group; ii 12-14 age group; iii 14-18 age group. each of them was divided into 3 groups according to the degree of myopia: low (-0,5-3,0); moderate (3,5-6.0) and high (6,5 and more). control groups were also divided into 3 age groups. intraocular pressure was measured using a icare. axial length was measured using noncontact optical biometry (iolmaster,) ssoct (model dri oct-1 atlantis; topcon), with a lateral resolution of 10 mm and a depth resolution of 8 mm, was used to measure the thickness of choroid and retinal layers. the machine uses a 1050nm-wavelength light source and has a scanning speed of 100 000 a-scans per second. the 12-line radial scan pattern with a resolution of 1024 3 12 was used. each image was an average of 4 overlapped consecutive scans, which covered an area of 12 mm 3 9 mm, centered on the fovea. built-in software was used to segment layers and construct topographic maps. choroidal thickness was measured as the distance between the bruch membrane and the choroid-sclera interface; retinal thickness was measured as the distance between the internal limiting membrane and the interface between photoreceptor outer segments and retinal pigment epithelium. (figure 1) georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 355 figure 1. the cross-sectional and en face segmentation of choroidal, retinal, ganglion cell layer, and nerve fiber layer thickness measurements obtained by swept-source optical coherence tomography. (top left) choroidal thickness, the distance between the bruch membrane and the choroid-sclera interface. (top right) retinal thickness, the distance between the internal limiting membrane and the interface between photoreceptor outer segments and retinal pigment epithelium. (middle left) ganglion cell layer thickness, the distance from the interface between the nerve fiber layer and ganglion cell layer to the interface between the inner plexiform layer and inner nuclear layer. (middle right) nerve fiber layer thickness, the distance between the internal limiting membrane and the interface between nerve fiber layer and ganglion cell layer. (bottom) the early treatment diabetic retinopathy study (etdrs) grid: central foveal circle (diameter [1 mm), parafoveally circle (diameter [3 mm), and perifoveal circle (diameter [6 mm). the parafoveally region and the perifoveal region were further subdivided into sup a single technician performed all the ssoct image acquisitions between 9 am and 11 am, to reduce the impact of diurnal variation. images with signal strength below 60 were rejected and the test was repeated. on the first 20 participants, the ssoct was performed twice in order to assess measurement reproducibility statistical analyses: choroid, retina and nerve fiber layer of each subfield average thickness was calculated by built software. statistical processing. the results of the research were processed georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 356 using software statistical package. in each group age, sex, axial axis, data were considered statistically significant at p<0.05. the results were processed by statistical for windows release 19.0. results: the average age of the participants involved in the study is 9.69±0.5 years. (table 1.) the length of the anterior-posterior axis of the eye varied from 20.0 mm to 26.6 mm, spherical equivalent from 9.00 d to þ 5.25 d, on average 0.15 -1.60 d. of the participants 120 had myopia and 30 had emmetropia. compared to emmetropic subjects, myopic subjects had a longer axial axis. there was not noticed statistical difference in central retinal thickness in subjects with myopia between the groups (table 2), there was no significant difference by gender central foveal choroidal thickness (261± 65 nm vs 269± 68 nm, p=.37) and in terms of central foveal retinal thickness. (236 ± 25 nm vs 233 ± 27 nm, p=.13). no significant correlation was observed between age and central between choroidal thickness (p=.34). in the participants of the refractive status, the following was found: choroidal thickness increased from the nasal quadrant to the temporal quadrants. horizontally, and vertically, the choroid was thicker in the parafoveal subfield than in the perifoveal field. the layers of the retina are more thicker in the nasal quadrant compared to the temporal. compared to emmetropic participants, myopic subjects had. significantly thinner choroid in all segments. superior parafoveal, as well as retinal thickness in upper and lower perifoveal subfields with myopia subjects had less, compared to emmetropes. according to the results of the research conducted by us, the retina and choroid thickness correlates strongly between ser and choroidal thickness in all in the region including the central fovea (r2 ¼ 0.11, p<.01), the parafoveal circle (r2 ¼ 0.11, p&lt;.01) and perifoveal circle (r2 ¼ 0.11, p&lt;.01). positive a correlation was found between ser and perifoveal retinal thickness regions table1. general characteristics of the participants and comparison among refractive groups parameter total n=150 myopic n=120 emetropic n 30 p age 9.70 ± 1.17 10.10± 1.09 9.85± 1.19 0.18 axial length. mm 23.38± 0.99 24.17 ± 0.96 23.25± 0.72 0.1 0.2 intraocular pressure, mm hg 17.65± 3.05 17.56 ±2.50 17.19± 3.27 0.1 0.15 refractive error, d 0.15 ±1.60 2.00 ± 1.45 0.18 ±0.26 0.1 georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 357 table 2. topographic characteristics of choroid and retina in myopic and emmetropic subjects subfield layer high myopia moderate myopia low myopia emmetropia p central fovea retina 234 ±22 231±22 232±23 232±23 0.18 choroid 227±61 244±53 253±58 253±58 0.59 parafoveal nasal retina 305±14 308±14 309±23 309±23 0.13 choroid 199 ± 60 220±54 222 ± 56 222 ± 56 0.65 parafoveal temporal retina 244 ±63 291±16 293±22 293±20 0.82 choroid 242±62 244 ±63 266±56 267±57 0.49 parafoveal superior retina 306 ±20 306±20 312±16 312±19 0.03 choroid 225 6±63 228±63 250 ±55 250 ±55 0.06 parafoveal inferior retina 301 18 301±18 304±20 298±22 0.13 choroid 233±61 235 ±61 254 ±58 254 ±58 0.04 perifovela nasal retina 285±20 285±20 291±24 296±21 <.01 choroid 161 ± 51 165±51 177±50 177 ±50 <.01 perifovel temporal retina 260 ±16 160±16 265±19 268±17 <.01 choroid 250±54 252±55 271 ±6 52 271± 6 52 <.01 perifoveal superior retina 272 ±13 272±13 280±17 281±20 <.01 choroid 222 ± 59 224±60 249± 6 48 249 ±6 48 <.01 perifoveal inferior retina 265 ±19 265±19 274±14 277±18 <.01 choroid 224±53 226±54 244 ± 6 55 244 ±6 55 <.01 discussion our results indicated that myopic children had a thinner choroid in most areas and thinner retina in the superior quadrants and inferior perifoveal subfields. central foveal choroidal thickness was closely correlated with axial length and refractive status. the mean central foveal choroidal thickness of myopic and emmetropic children in our study were 226 mm, 258 mm, and 272 mm, respectively, while a study of 104 australian children (10-15 years old) reported a mean subfoveal georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 358 choroidal thickness of 304 mm in myopic subjects and 360 mm in nonmyopic subjects(22). this discrepancy might be due to population differences, and is consistent with a prior report of asians with myopia having thinner choroids than whites, hispanics, and african americans(23). the choroidal thickness of temporal areas is significantly thicker than that of the nasal areas, which is consistent with prior studies(24–26). our findings indicated a close correlation between ser and choroidal thickness, and the central foveal choroidal thickness decreased with al and ser, independently. this result was consistent with previous reports in both adult and pediatric patients.(5,17,22,24,27–33 ) the mean central foveal retinal thickness of the myopic participants in our study was 234 mm, which is very close to the 240 mm mean retinal thickness reported in a former study that was also conducted in chinese children(35). the topography findings of retinal layers in our study i consistent with those of emmetropic and myopic adults in previous studies (12,26,36,37). prior studies yielded conflicting data on retinal thickness in myopic subjects. while some studies have shown retinal thickness to be significantly decreased in myopic subjects,(38,39) other studies found it to be thicker in the central fovea but thinner in the parafoveal and perifoveal regions(.12,35,40,41) moreover, some studies found no relationship between retinal thickness and ser, age, or axial lengths.(37,42) in our cohort, compared to emmetropic subjects, thinner retinal thickness was observed in myopic subjects in the superior parafoveal and perifoveal subfields and in the inferior perifoveal subfield. we found no relationship between subfoveal/parafoveal retinal thickness and either ser or al, although subfoveal retinal thickness was seen to decrease with age and increase with iop, which is consistent with previous studies performed in adult populations (37,38,43). the significance of these observations is unclear. while some suggested that the thickness of the ganglion cell layer and peripapillary nerve fiber layer is correlated with ser and al in adults,44–48 others did not observe this relationship (49). in summary, our data suggest that in chinese children, the thickness of the subfoveal choroid, but not the retina, correlates closely with ser and al. the perifoveal retinal and ganglion cell layer thickness is less in myopic subjects than in emmetropic subjects. in the context of previous studies suggesting that choroidal changes precede scleral changes in induced ametropia, we propose that, during the early stage of myopia progression, choroid thinning occurs first. in conclusion, myopic children have a thinner choroid in all areas, and thinner retina in the superior and inferior perifoveal regions, than do their emmetropic counterparts. central foveal choroidal thickness was closely correlated with axial length and refractive diopters, while central foveal retinal thickness was related to age and intraocular pressure. references 1. dolgin e. the myopia boom. nature 2015;519(7543):276–278. 2. morgan ig, ohno-matsui k, saw sm. myopia. lancet 2012;379(9827):1739–1748. 3. cook rc, glasscock re. refractive and ocular findings in thenewborn. am j ophthalmol 1951;34(10):1407–1413. 4. summers ja. the choroid as a sclera growth regulator. exp eye res 2013;114:120–127. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 359 5. vincent sj, collins mj, read sa, carney lg. retinal and choroidal thickness in myopic an isometropia. invest ophthalmol vis sci 2013;54(4):2445–2456. 7. nickla dl, wildsoet c, wallman j. compensation for spectacle lenses involves changes in proteoglycan synthesis in both the sclera and choroid. curr eye res 1997; 16(4):320–326 8. wallman j, wildsoet c, xu a, et al. moving the retina: choroidal modulation of refractive state. vision res 1995;35(1):37–50. 9. wildsoet c, wallman j. choroidal and scleral mechanisms of compensation for spectacle lenses in chicks. vision res 1995;35(9):1175–1194. 10. wildsoet cf. active emmetropization-evidence for its existence and ramifications for clinical practice. ophthalmic physiol opt. 1997;17(4):279-290. 11. wong ac, chan cw, hui sp. relationship of gender, body mass index, and axial length with central retinal thickness using optical coherence tomography. eye 2005;19(3):292–297. 12. lim mc, hoh st, foster pj, et al. use of optical coherence tomography to assess variations in macular retinal thickness in myopia. invest ophthalmol vis sci 2005;46(3):974–978. 13. yamashita t, tanaka m, kii y, nakao k, sakamoto t. association between retinal thickness of 64 sectors in posterior pole determined by optical coherence tomography and axial length and body height. invest ophthalmol. vis sci 2013;54(12):7478–7482. 14. pang y, goodfellow gw, allison c, block s, frantz ka. a prospective study of macular thickness in amblyopic children with unilateral high myopia. invest ophthalmol vis sci 2011; 52(5):2444–2449. 15. lam ds, leung ks, mohamed s, et al. regional variations in the relationship between macular thickness measurements and myopia. invest ophthalmol vis sci 2007;48(1):376–382. 16. luo hd, gazzard g, fong a, et al. myopia, axial length, and oct characteristics of the macula in singaporean children. invest ophthalmol vis sci 2006;47(7): 2773–2781. 17. nishida y, fujiwara t, imamura y, lima lh, kurosaka d,spaide rf. choroidal thickness and visual acuity in highly myopic eyes. retina 2012;32(7):1229–1236. 18. read sa, alonso-caneiro d, vincent sj, collins mj. longitudinal changes in choroidal thickness and eye growth in childhood. invest ophthalmol vis sci 2015;56(5):3103–3112. 19. zhang z, he x, zhu j, jiang k, zheng w, k. b. macular measurements using optical coherence tomography in healthy chinese school age children. invest ophthalmol vissci 2011;52(9):6377–6383. 20. unterhuber a, povazay b, hermann b, sattmann h, chavez-pirson a, drexler w. in vivo retinal optical coherence tomography at 1040 nm enhanced penetration into the choroid. opt express 2005;13(9):3252–3258. 21. matsuo y, sakamoto t, yamashita t, tomita m, shirasawam, terasaki h. comparisons of choroidal thickness of normal eyes obtained by two different spectraldomain oct instruments and one sweptsource oct instrument. invest ophthalmol vis sci 2013;54(12): 7630–7636. 22. read sa, collins mj, vincent sj, alonso-caneiro d. choroidal thickness in myopic and no myopic children assessed with enhanced depth imaging optical coherence tomography. invest ophthalmol vis sci 2013;54(12): 7578–7586. 23. harb e, hyman l, gwiazda j, et al. choroidal thickness profiles in myopic eyes of young adults in the correction of myopia evaluation trial cohort. am j ophthalmol 2015; 160(1):62–71.e62. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 360 24. hirata m, tsujikawa a, matsumoto a, et al. macular choroidal thickness and volume in normal subjects measured by swept-source optical coherence tomography. invest ophthalmol vis sci 2011;52(8):4971–4978. 25. bidaut-garnier m, schwartz c, puyraveau m, montard m, delbosc b, saleh m. choroidal thickness measurement in children using optical coherence tomography. retina 2014; 34(4):768–774. 26. ikuno y, tano y. retinal and choroidal biometry in highly myopic eyes with spectral domain optical coherence tomography. invest ophthalmol vis sci 2009;50(8):3876–3880. 27. margolis r, spaide rf. a pilot study of enhanced depth imaging optical coherence tomography of the choroid in normal eyes. am j ophthalmol 2009;147(5):811–815. 28. ho m, liu dt, chan vc, lam ds. choroidal thickness measurement in myopic eyes by enhanced depth optical coherence tomography. ophthalmology 2013;120(9):1909–1914. 29. ikuno y, kawaguchi k, nouchi t, yasuno y. choroidal thickness in healthy japanese subjects. invest ophthalmol vis sci 2010;51(4):2173–2176. 30. fujiwara t, imamura y, margolis r, slakter js, spaide rf. enhanced depth imaging optical coherence tomography of the choroid in highly myopic eyes. am j ophthalmol 2009; 148(3):445–450. 31. shao l, xu l, wei wb, et al. visual acuity and subfoveal choroidal thickness: the beijing eye study. am j ophthalmol. 2014;158(4):702-709.e1. doi:10.1016/j.ajo.2014.05.023 32. flores-moreno i, ruiz-medrano j, duker js, ruiz-moreno jm. the relationship between retinal and choroidal thickness and visual acuity in highly myopic eyes. br j ophthalmol 2013; 97(8):1010– 1013. 33. al-haddad c, el chaar l, antonios r, el-dairi m, noureddin b. interocular symmetry in macular choroidal thickness in children. j ophthalmol. 2014; 2014:472391. doi:10.1155/2014/472391 34. karahan e, zengin mo, tuncer i. correlation of choroidal thickness with outer and inner retinal layers. ophthalmic surg lasers imaging retina 2013;44(6):544–548. 35. chen s, wang b, dong n, ren x, zhang t, xiao l. macular measurements using spectral-domain optical coherence tomography in chinese myopic children. invest ophthalmol. vis sci 2014;55(11):7410–7416. 36. huang j, liu x, wu z, xiao h, dustin l, sadda s. macular thickness measurements in normal eyes with time-domain and fourier-domain optical coherence tomography. retina2009;29(7):980–987. 37. ooto s, hangai m, tomidokoro a, et al. effects of age, sex, and axial length on the threedimensional profile of normal macular layer structures. invest ophthalmol vis sci 2011; 52(12):8769– 8779. 38. song wk, lee sc, lee es, kim cy, kim ss. macular thickness variations with sex, age, and axial length in healthy subjects: a spectral domain-optical coherence tomography study. invest ophthalmol vis sci 2010;51(8):3913–3918. 39. grossniklaus he, green wr. pathologic findings in pathologic myopia. retina 1992;12(2):127–133. 40. wu pc, chen yj, chen ch, et al. assessment of macular retinal thickness and volume in normal eyes and highly myopic eyes with third-generation optical coherence tomography. eye 2008;22(4):551–555. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 361 41. liu, x., shen, m., yuan, y., huang, s., zhu, d., ma, q., ye, x., & lu, f. (2015). macular thickness profiles of intraretinal layers in myopia evaluated by ultrahigh-resolution optical coherence tomography. american journal of ophthalmology, 160(1), 53–61.e2. https://doi.org/10.1016/j.ajo.2015.03.012 42. ooto s, hangai m, sakamoto a, et al. three-dimensional profile of macular retinal thickness in normal japanese eyes. invest ophthalmol vis sci 2010;51(1):465–473. 43. kim, n. r., kim, j. h., lee, j., lee, e. s., seong, g. j., & kim, c. y. (2011). determinants of perimacular inner retinal layer thickness in normal eyes measured by fourier-domain optical coherence tomography. investigative ophthalmology & visual science, 52(6), 3413–3418. https://doi.org/10.1167/iovs.10-6648 44. kim, m. j., lee, e. j., & kim, t. w. (2010). peripapillary retinal nerve fibre layer thickness profile in subjects with myopia measured using the stratus optical coherence tomography. the british journal of ophthalmology, 94(1), 115–120. https://doi.org/10.1136/bjo.2009.162206 45. kang, s. h., hong, s. w., im, s. k., lee, s. h., & ahn, m. d. (2010). effect of myopia on the thickness of the retinal nerve fiber layer measured by cirrus hd optical coherence tomography. investigative ophthalmology & visual science, 51(8), 4075–4083. https://doi.org/10.1167/iovs.09-4737 47. zhu bd, li sm, li h, et al. retinal nerve fiber layer thickness in a population of 12-year-old children in central china measured by ivue-100 spectral-domain optical coherence tomography: the anyang childhood eye study. invest ophthalmol vis sci 2013;54(13):8104–8111. 48. leung, c. k., mohamed, s., leung, k. s., cheung, c. y., chan, s. l., cheng, d. k., lee, a. k., leung, g. y., rao, s. k., & lam, d. s. (2006). retinal nerve fiber layer measurements in myopia: an optical coherence tomography study. investigative ophthalmology & visual science, 47(12), 5171–5176. https://doi.org/10.1167/iovs.06-0545 49. hoh, s. t., lim, m. c., seah, s. k., lim, a. t., chew, s. j., foster, p. j., & aung, t. (2006). peripapillary retinal nerve fiber layer thickness variations with myopia. ophthalmology, 113(5), 773– 777. https://doi.org/10.1016/j.ophtha.2006.01.058 georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 362 ss1, 2, 2, 2 1 ; 2 , , , . , . ss-oct. . ssoct (ss-octa dri triton topcon) , 1050 , , , . ss-octa dri triton ctara. , ser al. , . , , , , , , . , ssoct, oct . , oct . , , . . : ; ; ; (ss-oct). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 478 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.45 , leonidluka.kazanji@gmail.com , | , , , . , . . , . , . , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 479 , , . , . , , . . , . , 61 62 . , -163 , 64 . , , , 61 . 62 . 63 . 64 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 480 65 , . , . , 66 , 67 68 . , 69 70 , . 71 , 72 73 . 65 66 . 67 . 68 . 69 . 70 71 . 72 . 73 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 481 . . , , . . , 74 75 , 76 , 77 78 79 , , , , , , . 80 , 81 82 . , . 74 . 75 . 76 . 77 . 78 . 79 . 80 , . 81 . 82 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 482 . . , , , , , , . . , 83 , . , . , , 84 . , 85 , . , , , 86 . , , . 87 88 , 83 . 84 . 85 . 86 . 87 . 88 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 483 . 89 -1 2 3 . , . . . , , . . 90 91 , . , 92 93 94 . ,95 96, 97, 98, 99 . , ,100 . , , . , . 89 90 . 91 . 92 . 93 . 94 . 95 . 96 . 97 . 98 . 99 . 100 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 484 . , . , , . . , . , , , 101 . , 102 103 104 , 105 , 106 107 , . , , , . , 101 102 . 103 . 104 . 105 . 106 . 107 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 485 108 . . . . , 1914-1918 . 109 110 111 . . 112 113 , 114 . 115 , , , , . , , . , , . , 108 . 109 . 110 . 111 . 112 . 113 . 114 . 115 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 486 116 . , , , . . 1939 1945 . . , 117 118. 119 , 120 121 . 122 123 . , . , , , , , . , . , , . : , , , 116 . 117 . 118 . 119 . 120 . 121 . 122 . 123 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 487 124 . . , . 125. . , . . . . , ,126 , 127 , . , 128 . , , . , . 129 , , , , 130 . 131 132 . 133 . 134 124 . 125 , . 126 . 127 . 128 . 129 . 130 . 131 . 132 . 133 . 134 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 488 135, , 70 . , . , . , 136 . , , . , 137 138 , , , 139 . 140 , , , 141 142 . , 143 144 . , , , , . , 135 . 136 . 137 . 138 . 139 . 140 . 141 . 142 . 143 . 144 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 489 , 145 146 . , , . , . . . : references: hegel philosophy of law dimitri uznadze philosophy of war tengiz iremadze polemology mindia ugrekhelidze phenomenology of post-criminal emotional feeling 145 . 146 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 490 war as a historiosophical phenomenon of the confrontation of axionomic systems leonid-luka kazanji leonidluka.kazanji@gmail.com abstract war is a complex phenomenological systemic manifestation, which can be considered an integral part of the geopolitical, economic and geocultural processes of humanity. war is a conceptual phenomenon subject to historiosophical analysis, which is completely permissible to consider as a practical ideological manifestation of the great stratification-value decadence of human ideologicalworldview thinking. the phenomenon of war is associated with the post-structuralist breakdown of public consciousness, as well as the ideonomic crisis and the astro-philosophical retrograde conceptual regression, which is manifested in the confrontation and ideological-subjective conflict. the philosophy of war has been a subject of human thought and judgment since ancient times, which is confirmed by the study of western and eastern transcendental systems. the philosophy of war is a very important functional quality, which primarily aims at the study and objective cognition of the governing laws of human philosophical and historical-psychogenic thinking. man is the center of the earthly world and a conceptual systematic concept. the new philosophical theory created by me subjective-objectivative transcendental cognition explores, explains and explains the phenomenon of war war is a direct product of the negative reflection in time and space of the accumulated intellectual energy of a person in the spiritual-psychogenetic space, which is created thanks to the negatoryconsomenastic process of the non-substantial implementation of spiritual-transcendent intellectual energy in the psychological plane. the philosophy of war is a system of categorical dilemmas, the cognition of which is the best way to develop and strengthen human thinking. war played a major role in the tragic process of the overthrow and extinction of previous civilizations, which was reflected in the historical-psychological and ethnosophical interaction of man and society. war is not only a military-political confrontation, moreover, often the pre-dynamic prerequisite of the most terrible war is the conflict of ideological systems, the incompatibility of the cultural-genetic consciousness of peoples and geo-culturosophy hostility. in the pre-antique era, assyria, as a militaristic empire, created a conceptual system of military-economic, or political-power tyranny, which was later developed in many directions by the states of babylon and achaemenid iran. in antiquity, the creation and development of the ideology of war was led by the roman empire, and in the later era by the byzantine and arab states. the existence of original traditions of the philosophy of war in the germanscandinavian, indochinese, british and pyrenean worlds deserves special mention. the article discusses the connection of the philosophy of war with historiosophical systems and paralogical traditions of ideological-subjective reasoning. it can be said without exaggeration that the philosophy of war is an inexhaustible source of wisdom, which shows us the way to the apophatic peaks of human thought and shows us formulas for ensuring a bright future. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 202 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.21 ) orcid id: https://orcid.org/0000-0002-6872-4238 lia_zambakhidze@ciu.edu.ge , . , . . , , . , . , . , , . . . , , . (rotha, documentary film, 1952) : , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 203 „ , , , . , . , , , “ (bernard, 2004, . 2). . , , , , , , . , , , , , . . , . . , ( ), . . “ (grierson, 1976). , . . „ “. , , , , . , , , , . „ , ) , “ (aufderheide, 2007, p. 5). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 204 , , , . , , . „ , , “ , “ (aufderheide, 2007, . 2). ? , . : , . . , , . , .“ (juel, 2006) , . , , , , . , , , : , , , , , . . , , . “ . . , , . , . ( ) ( ) . „ “ . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 205 . , , . , “ (bluem, 1965, p. 76). , . , . , , . , , . , “. (rotha, road, & griffith, 1964, p. 105) , , . „ “ . . : , , , . , . , . , . , . (rotha, road, & griffith, 1964, . 70) . . , , , . , , , , “. (rotha, road, & griffith, 1964, . 57) , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 206 . , . „ “ . : 1) , „ “. 2) , .“ (vertov, 1922, . 361) , , „ “ „ “. „ “ , . : , , , : , , , . , , xx 20. „ “ (nanook of the north 1922). . “ „ “ . , . , . , „ “ . “ . , . „ “ , , . , , , . . . , „ , “ georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 207 : ( ), ( ) ( ). , “ (corner, 2005, p. 52) . : ; . . : , , , . . „ “. , . ( , , .) , , . . , , „ , .“ (corner, 2005, . 53) ( ) , : . , . , . , , . , . . . , . . , , : ; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 208 ; ; ; . , “ (rotha, documentary film, 1935). , . aufderheide, p. (2007). documentary film: a very short introduction. oxford university press. berger, a. (1995). essentials of mass communication theory. sage publications. doi:https://doi.org/10.4135/9781483345420 bernard, s. c. (2004). documentary storytelling for film and videomakers. burlington, ma : focal press. retrieved 12 05, 2023, from https://archive.org/details/documentarystory0000bern_y7y8/page/2/mode/2up?view=theater bohn, t. w. (2018). why we fight. library of congress. corner, j. (2005). television, documentary and the category of aesthetic. in a. rosenthal, & j. corner, new challenges for documentary: second edition (pp. 48-57). manchester university press. grierson, j. (1976). first principles of documentary. in nonfiction film : theory and criticism (pp. 1931). new york: e.p. dutton & co. retrieved 12 05, 2023, from https://archive.org/details/nonfictionfilmth0000unse/page/n9/mode/2up?q=counterparts juel, h. (2006). defining documentary film. pov a danish journal of film studies, 5-15. katz, e. (1959). mass communications research and the study of popular culture: an editorial note on a possible future for this journal. studies in public communication/departmental papers (asc). murray-brown, j. (1989). false cinema: dziga vertov and early soviet film. the new criterion, 8(3), 21-33. nichols, b. (2017). introduction to documentary. usa: indiana university press. oliver, m. b., l, r., & nabi. (2009). he sage handbook of media processes and effects. london: sage. reagle, j. (n.d.). claude fischer and raymond williams. retrieved 11 15, 2023, from https://reagle.org/joseph/2004/seminar/fischer-williams.html rotha, p. (1935). documentary film. london, uk: faber & faber. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 209 rotha, p. (1952). documentary film. london: faber and faber ltd. rotha, p., road, s., & griffith, r. (1964). london: faber and faber ltd. vertov, d. (1922). manifesto kinoks revolution. generic peculiarities of the documentary film making (theoretic aspects) lia zambakhidze caucasian international university ph.d. candidate of the educational program in mass communication orcid id: https://orcid.org/0000-0002-6872-4238 lia_zambakhidze@ciu.edu.ge abstract any film is illusion of movement which is created by changing of images placed on paper or celluloid line with exact sequence. recently, this ordinary finding is the origin of a rather complicated and influential genre, a documentary film making. a style of visual narration created two centuries ago was changing its functions ever and again. from the very beginning it had been produced for the purpose of entertainment, getting news and cognition, in the previous century it obtained a rather immense load and transformed into a strong weapon for having impact on the masses. today, the documentary film is associated with knowledge, reliability and credibility. this genre standing with the reality is a focal medium of the society for resolving of problems, reviewing of the issue and getting education. what are the essential and audiovisual features which help to the documentary film making to preserve belief of viewers simultaneously with progressing of the up-to-date media trends, not to lose its authentic appearance and advantages for centuries? a key principle is revealed in searching of the answer on the risen questions – a success of the documentary film depends upon consistency of its composites in mind of viewers. combined effect of relevant visual images and voice of the content is broad. using such means of logically changeable expression, the documentary film reaches a larger depth of perceiving by the audience in comparison with other means of expression (rotha, documentary film 1952). keywords: media, masscomunication, documentary. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 195 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.20 1, 2, 3, 4, 5, 6 1 , , orcid id 0009-0000-3344-1468; 2 , , orcid id 0000-0003-0686-5227; 3 , , orcid id 0000-0002-1474-3257; 4 , , orcid id 0009-0008-3137-5872; 5 , https://orcid.org/0000-0001-7991-1306 ; 6 , , orcid id 0009-0000-6068-0915 . , . , . . . : , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 196 . , . , (1). (ipcc) , , 2030 2050 , 250000 (10, 11). , , , . , , , (2). , , , . , (3). (uhc) (4). , , (5,6). (7,8). , . , , , , , , (9,10). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 197 , . , , , (11). . , . , (12,13). , (14). , , , , , (4). . 2012-2021 (1). , 2012 . 2015 . 2016 2020 ; 2021 ( . # 1). . 2012 2015 , . 2015 , 2020 ( . # 1). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 198 # 1 (2012-2021 .) microsoft exel. st dev 28,17, 17,62. # 2, # 3) # 2 # 3 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 100 000 100 000 0-15 100 000 0-15 100 000 0 50 100 150 200 250 300 350 400 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 100 000 100 000 0 20 40 60 80 100 120 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 100 000 100 000 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 199 43,10 22,23 . , , 2020 . -19 , . , . , , , . , . , , . , . , . , , , , . , , , , , , (10). . : ` ~ , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 200 , . , . . , , , . 1. anna goshua 1, vanitha sampath 2, jo ann efobi 2, kari nadeau 2 3 the role of climate change in asthma pmid: 37464115 doi: 10.1007/978-3-031-32259-4_2. 2023 2. prof kristiel ebi phd a, prof anthony capon phd b k, peter berry phd c, carolyn broderick phd d e, prof richard de dear phd f m, prof george havenith phd n, prof yasushi honda phd o, r sari kovats phd p, prof wei ma phd q, arunima malik phd g h, nathan b morris phd i r, prof lars nybo phd r, prof sonia i seneviratne phd s, jennifer vanos phd t, prof ollie jay phd i j k l hot weather and heat extremes: health risks volume 398, issue 10301, 21–27 august 2021, pages 698-708 3. govind k makharia 1, anahita sadeghi2, desmond leddin3, anthony costello4 impact of climate change on vulnerable populations. december 2023 volume 72 12 4. . , . , . , . , . . , , # 3, 2020. . 15-19. 5. paavola, j. health impacts of climate change and health and social inequalities in the uk. environ health 16 (suppl 1), 113 (2017). https://doi.org/10.1186/s12940-017-0328-z 6. walter leal filho, linda ternova, muhammad muddassir fayyaz, ismaila rimi abubakar, marina kovaleva, felix kwabena donkor, samuel weniga anuga, abraham r. matamanda, ilija djekic, ibrahim abatcha umar, felicia motunrayo olooto, maria meirelles, gustavo j. nagy, julia may, marta may, eromose ebhuoma and halima begum (author affiliations can be found at the end of the article) an analysis of climate change and health hazards: results from an international study 2022. 7. giorgobiani, m., tskhovrebadze, n., tskhovrebadze, i., lordkipanidze, t. ., & batsikadze, k. . (2022). climate changes due to global warming and risks of expected disease outbreaks. experimental and clinical medicine georgia, (7). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.38 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 201 8. zhao, q.; li, s.; coelho, m.d.s.z.s.; saldiva, p.h.n.; xu, r.; huxley, r.r.; abramson, m.j.; guo, y. ambient heat and hospitalisation for copd in brazil: a nationwide case-crossover study. thorax 2019, v. 74, p. 1031–1036. 9. cecchi l., d’amato g., annesi-maesano i. climate, urban air pollution, and respiratory allergy. reference module in earth systems and environmental sciences, from climate vulnerability, v. 1. elsevier; 2013. p. 105–113. 10. d’amato g., vitale c., rosario n., et al. climate change, allergy and asthma, and the role of tropical forests. world allergy organization journal 2017, v. 10, https://doi.org/10.1186/s40413-0170142-7 11. lin, m.-t.; kor, c.-t.; chang, c.-c.; chai, w.-h.; soon, m.-s.; ciou, y.-s.; bin lian, i.; chang, c.-c. association of meteorological factors and air no2 and o3 concentrations with acute exacerbation of elderly chronic obstructive pulmonary disease. scientific reports 2018, v.8, p. 1–9. 12. bayram h, rusznak c, khair oa, sapsford rj, abdelaziz mm. effect of ozone and nitrogen dioxide on the permeability of bronchial epithelial cell cultures of non-asthmatic and asthmatic subjects. clinical & experimental allergy. 2002, v.32, i. 9, p. 1285–1292. 13. bentayeb m, simoni m, baiz n, norback d, baldacci s, maio s, et al. geriatric study in europe on health effects of air quality in nursing homes group. adverse respiratory effects of outdoor air pollution in the elderly. the international journaal of tuberculosis and lung disease 2012, v. 16 i. 9, p. 1149–1161. 14. timblin cr, shukla a, berlanger i, berube ka, churg a, mossman bt. ultrafine airborne particles cause increases in protooncogene expression and proliferation in alveolar epithelial cells. toxicology and applied pharmacology 2002, v.179, i. 2, p. 98–104. medical and ecological challenges of global warming and characteristics of the distribution of bronchial asthma in georgia nino vepkhvadze, marina giorgobiani, nana tskhovrebadze, tea kochoradze-margishvili, irma tskhovrebadze, nino kiladze abstract the aim of the research was to study the morbidity of bronchial asthma and to investigate the characteristics of the distribution of the disease in different age groups of the population of georgia under the conditions of global warming. the results of the study showed that bronchial asthma is quite common in georgia. morbidity rates are high in adults, children and adolescents. climate changes caused by global warming aggravate the problem. coordinated implementation of bronchial asthma preventive measures will allow to protect the health of the country's population in the conditions of current climate change. key words: bronchial asthma, global warming, morbidity, climate change. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 285 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.25 the effectiveness of the hooke-jeeves method in the experiment under error conditions is assessed nona otkhozoria1; medea narchemashvili2; vano otkhozoria3 1georgian technical university; https://orcid.org/0000-0002-5837-5345 2georgian technical university; 3georgian technical university https://orcid.org/0009-0008-6028-3758 abstract in summary, this study investigates the effectiveness of the hooke-jeeves method, an extremum search technique, in the presence of experimental errors. the study involves modeling the hookejeeves method algorithm and examining how experimental errors impact extremum search efficiency under various step conditions. key words: hooke-jeeves, extremum point introduction among the zero-order methods, the hooke-jeeves method stands out as one of the most popular and effective approaches. the search process comprises several key procedures: examining the base point and identifying patterns at the base point. conducting research, also referred to as "exploratory search" in some literature, with a focus on determining the local behavior of the objective function and the presence of a "valley" by establishing the direction. utilizing the obtained information for sampling during a search, particularly while navigating through the heavy area [1]. while this method proves effective in error-free experiments, real-world situations often involve measurement errors that impact search results [2]. to carry out a research search, it is crucial to choose the size of the bz, which may vary across different coordinate directions. however, this size undergoes changes throughout the search process. if the objective function's value at the base point does not surpass its value at the starting point, the search move is considered successful. otherwise, it is necessary, as mentioned in the preceding paragraph, to select a return and reverse direction. this process continues for all coordinate options n until the search is completed, resulting in the identification of the base point. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 286 main part pattern search involves implementing a single base point along the way, and the determination of a new sampling point follows a specific formula: x(k+1)p = x(k) + (x(k) – x(k-1)) f figure 1 the graph of the function and contour curves once movement along the pattern fails to result in a decrease (or increase) in the objective function, the point x(k+1)p is designated as a temporary base point, and the search process is reiterated. if, during this search, a point is identified with a corresponding objective function value lower (or higher) than that of the current base point x(k) , the point x(k+1)is considered the new base point. in cases where the exploratory search proves unsuccessful, it is essential to backtrack to the previous point and continue the exploratory search to identify a new optimal direction. in the event of an unsuccessful research attempt, it becomes necessary to decrease the life expectancy by introducing a specific multiplier and subsequently resume the search for research. the sequence of points resulting from the method's implementation can be described as follows: x(k) the current base point, x(k-1)the previous base point, x(k+1)p the point obtained during movement along the template, and x(k+1)the next (new) base point. various implementations of the hooke-jeeves method exist, differing in both the criterion for concluding the search and the strategy employed to find the extremum point, where any onedimensional search method is utilized. naturally, depending on the chosen solution option, the final result is achieved with a varying number of iterations [1]. the hooke-jeeves algorithm is regarded as one of the effective methods, surpassing its predecessors. the information acquired during each iteration is harnessed to expedite the search process. we employed the hooke-jeeves method to search for surfaces defined by the equation: ( , ) = 8 2 + 4 + 5 2 the visual representation of the surfaces and their corresponding contour curves is provided in fig.1 we conducted an experiment with varying values of the step reduction coefficient, utilizing =0.0001 as the search termination parameter [3]. in other words, the search was concluded when the step value fell below 0.0001 (1). the results obtained from the surface examination are presented in table 1. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 287 step reduction coefficient number of tests x y f search if there are no errors 2 34 0 0 0 5 18 0 0 0 10 14 0 0 0 = 2% 2 43 0 0 -0,019 5 25 0 0 -0,0058 10 16 0 0 -0,0068 = 5% 2 43 0,000977 0,002441 -0,0478 5 25 0,008 0,0192 -0,0161 10 16 0,001 0 -0,017 = 10% 2 46 0,033 0,036 -0,0767 5 25 0,008 0,0192 -0,0334 10 16 0,001 0 -0,0345 = 20% 2 46 0,033 0,036 -0,143 5 25 0,008 0,0192 -0,068 10 16 0,001 0 -0,069 analysis of the results indicates that the impact of errors in determining the function minimum is negligible when = 2%, with the objective function value experiencing an average shift of 0.02. for = 5%, 10%, and 20%, the displacement of x and y values corresponds to (0.003326; 0.007214), (0.014; georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 288 0.0184), and (0.014; 0.0184), respectively. the average displacement of the objective function values for these cases is 0.02704, 0.04824, and 0.10314, respectively. to achieve optimal results in errorprone conditions, it is necessary to conduct, on average, twice as many trials. conclusion in conclusion, the research findings suggest that employing the hooke-jeeves method for minimizing with a small step size ( = 10%, 20%) in the presence of additive errors is effective. furthermore, under conditions with significant deviations, it is observed that the impact of errors diminishes as the step size increases. 1. jibladze n., topchishvili a. (2001). numerical methods of statistical optimization. management systems institute. tbilisi (in georgian) 2. chkheidze i., otkhozoria v., narchemashvili m., khorava sh. (2021). measurement quality assessment. transact. of gtu "automated control systems", no 1(32), vol.1.2. tbilisi, pp.306-310 (in georgian) 3. nona otkhozoria, vano otkhozoria, & shorena khorava. (2022). search for an extremum using the steepest descent method under the conditions of experimental errors. world science, (2(74). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/28022022/7785 , , . , , . : , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 342 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.29 , ; . : maikoberidze@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-6604-1628 . . 1815 10 . . , , , ...) . : , , . 1871 . . . , , , , , , . , , , . , , . . . , 1889 . 1912 , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 343 , . . , . : , , , , . . , , 1815 10 , . [1]. , , ...). , , , , . , , ( ). , ( ). . . ( : , , , , ...). [1,12]. , [3]. . . . . 1960 . [2]. 1860 , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 344 . . [9]. , . 1863 22 , , . . 1863 ,, “ [6, 8]. ,, “ ,, “. [9]. 1863 14 . .[1]. 1838 24 6 ). , , , . , , , . [1]. 1860 . , , , . , [7]. 1861 . , . . , , 1862 9 . [1,5]. , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 345 . , ,, “. , . , 1863 . : ,, : ,, “, “. [4]. , 1863 14 . . . , , , , , . 1865 1 . 1871 28 , , , 1882 1 . [1]. . , , , , , , . , , , [12]. . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 346 . , , , ( ) , , , , . , , , . , , , . , . . 23 . , . , , : , , , , , ( ), , ... . . , , , , . , , , ; . . . , (11 .) ,, “. ,, “ 10 , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 347 ; , ,, “ (5 ) , , , . [12]. . , . , , ( ) : ; (18821889 .); , , . [1]. , , . , . . . 1881 2 : ,, , , , , . , ,, “. . , , , . , , . , “. [11]. , . , . ,, “ , 600 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 348 ( 1881: 11). ,, “: ,, . . . ,, “. [10]. , 1889 , 1912 , . , , . , . , . 1. . , , , 1976. . 24-36. 2. , , . i, , 2018. . 775. 3. . , : , xxv, , 2021. .164. 4. : 14, 14745 . 104. 5. : 14, 5, 1713, 2-11. 6. . : , # 213, 2, 186; . , , . 291. 7. . , : , #8, , 1971. 128. 8. . , : , . 7, , 1863. . 4150. 9. , . 7, , 1984. . 204, 302. 10. ,, “ , 6, ., 1981. . 3-4. 11. . , , . 10. , 1961. . 94-95. 12. . ( ), , , 1903. . 11. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 349 georgian language and literature of the lazarev institute of moscow chair and ilia okromchedlishvili mariam koberidze doctor of philology, professor of gori state university; + 995577251275, email: maikoberidze@gmail.com, https://orcid.org/0000-0002-6604-1628 rezume this article presents the work of the department of georgian language and literature of the lazarev institute of oriental languages in moscow. at the same time, the contribution of ilia okromchedlishvili to the development of georgian national culture is analyzed. the moscow lazarev institute of oriental languages was founded on may 10, 1815. the founders of this institution were the brothers ivan and ekom lazar lazaryan, members of a wealthy and influential family. at the lazarev institute, the georgian language was taught along with oriental languages (armenian, arabic, persian, turkish...). famous public figures taught at the moscow lazarev institute: mikheil gurgenidze, petre nakashidze, ilia okromchedlishvili and aleksandre khakhanashvili. in 1871, the department of georgian language and literature was established at the lazarev institute. ilia okromchedlishvili made a special contribution to the work of this department. during his tenure, the teaching of georgian language and literature took on a scientific character. according to the institute's curriculum, in special classes, compared to other languages, the georgian language was allocated fewer hours, but its teaching was carried out at a high level. under the program compiled by ilia okromchedlishvili, students not only studied the georgian language and literature, but also learned about georgian culture and history, and were given a certain idea of the nature of the georgian language. although ilia okromchedlishvili worked in moscow, he contributed to the revival and development of georgian national culture with his charity and material assistance. he was friends with ilia chavchavadze from st. petersburg university. this personal closeness continued even after ilia chavchavadze returned to his homeland. after ilia okromchedlishvili, in 1889, alexander khakhanashvili took over the georgian language department of the moscow institute of oriental languages and continued his teaching work with dignity. after the death of alexander khakhanashvili in 1912, the department of georgian language and literature was completely closed, both at the lazarev institute of oriental languages and at moscow university. the department of georgian language and literature of the lazarev institute of oriental languages in moscow served the teaching of georgian language and literature faithfully and with great enthusiasm for several years. the georgians working here were actively involved in the preservation of georgian culture and, through their activities, always reflected the processes that had been taking place in georgia since the second half of the nineteenth century. keywords: moscow lazarev institute, department of georgian language and literature, ilia okromchedlishvili, mikheil gurgenidze, petre nakashidze. alexander khakhanashvili. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 251 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.27 rendering of the verbs and verbals of saying in the georgian versions of the books of the minor prophets lela tsikhelashvili associate professor, ivane javakhishvili tbilisi state university, faculty of humanities abstract it is well known that the septuagint greek is characterized by the use of more than one (as a rule, two) verbs and verbals (participles) of saying before the direct speech, which is a hebraism, for instance: καὶ ἀπεκρίθη αμως καὶ εἶπεν πρὸς αμασιαν …] then answered amos, and said to amaziah… [amos 7:14]. the aim of the given paper is to analyze the issue of rendering of the verbs and participles of saying into georgian. with this aim, i have compared the old georgian translation/edition (x-xi cc.) of all the twelve books of minor prophets with the georgian version of the hellenophile period (xii – xiii cc.). observation of the georgian versions of the bible has proved that the earlier translator takes more account of the nature of the georgian language. therefore, the old versions of the bible occupy a somewhat intermediate position between the formal and dynamic translations, whereas the translatorrevisor of the hellenophile period tries hard to preserve formal-structural or semantic equivalence with the greek language. keywords: georgian versions of the bible, verbs and verbals of saying, biblical translations. introduction it is well known that the septuagint greek is characterized by the use of more than one (as a rule, two) verbs and verbals (participles) of saying (verba dicendi) before the direct speech, which is a hebraism, for instance: καὶ ἀπεκρίθη αμως καὶ εἶπεν πρὸς αμασιαν …]33 then answered amos, and said to amaziah… [amos 7:14 kjv]; ... ἐλάλησεν κύριος ἐν χειρὶ αγγαιου τοῦ προφήτου λέγων ] .... came the word of the lord by the prophet haggai, saying [hag. 2:1 kjv]; καὶ ἀνεβόησαν πρὸς κύριον καὶ εἶπαν…] 33 for greek i have used the academic text of lxx [1, 2] and the program `bible works’ [3]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 252 wherefore they cried unto the lord, and said… [jon. 1:14 ] a.o. in such cases, the pleonastically used second form is the verb λέγω in the aorist or participle λέγων (present, active, nominative), which follow certain verbs of saying: ἀποκρίνομαι “to answer“, ἐπερωτάω “to ask“, ἀπαγγέλλω “to announce, report“, ἐντέλλω “to command“, ἀναβοάω “to cry out“, βοάω “to cry out“, λαλέω “to speak“, θρηνέω “to mourn“, ἀνακράζω “to cry out“ a.o. the same language phenomenon – usage of two verbs and verbals of saying – is peculiar of the new testament [4, p. 217], for instance: ἀπεκρίνατο λέγων πᾶσιν ὁ ἰωάννης...] john answered, saying unto them all... [lk. 3:16 kjv]; … κράζοντα καὶ λέγοντα… ] …crying out and saying… [lk. 4:41 kjv] a.o. the aim of the paper is to study the translation of the verbs and participles of saying in the georgian versions of the bible. with this aim, i have compared the old georgian translation of the books of minor prophets (bibles of oshki (978-979) and jerusalem (xi c.)) with the georgian version of the hellenophile period (bibles of gelati (xii-xiii cc.), saba (xvii-xviii cc.) and bakar (1743)).34 currently it is scientifically proved that the books of the bible were mostly translated from greek. this process started very soon after georgia’s conversion to christianity (the first half of the 4th century), however, a major portion of manuscripts have not reached our times. although the process of translation/edition of the biblical books from greek lasted for centuries, the attitude of georgian translators/editors to the greek original texts differed through epochs. although the translators of the earlier period (v-xi cc.) tried to make a precise translation, they also took into consideration the nature of the georgian language and did not always preserve the formal equivalence to the original text, whereas the translators of the hellenophile trend (xi-xiii cc.) tried their best to make an adequate, precise translation from greek. it is well known that the gelati catenae bible is a new edition/translation obtained as a result of comparison of the old translation with the text of the septuagint. as the old (oj) and gelati versions (gsb) of the bible are derived from the greek originals of one and the same tradition, the changes made in the gelati bible can be explained only by a different style and technique of the translator, and the different attitude of the latter to the greek original text.35 research outcomes i) research has proved that a peculiar feature of the books of minor prophets is the use of one36 or more verbs or verbals of saying before direct speech.37 out of the twelve books, one exception in this regard is only the prophecy of zechariah, in which three forms of verbs of saying are used. in case of two forms, it is natural to use either ἐπηρώτησα + εἶπα or ἐλάλησεν + λέγων types of patterns, whereas 34 these two versions of the bible almost exactly repeat the text of the gelati version. therefore, i will not focus on these versions. 35 a-1108 represents an autographic manuscript. therefore, the changes made in this edition cannot be considered as scribal errors. 36 in this case, only one form is given in the biblical greek as well: the verb λέγω or the participle λέγων. 37 after direct speech or when inserted between, only one verb of saying is used. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 253 in case of three forms, the above-mentioned verbs are added by both the verb λέγω in the aorist and its participle λέγων (1,2, 8, 9): (1) καὶ ἀπεκρίθη καὶ εἶπεν πρός με λέγων... ] და მომიგო და მრქუა მე38: oj. და მომიგო და თქუა ჩემდამო მეტყუჱლმან: sb.39 then he answered and spake unto me, saying, [zech. 4:6 kjv]. (2) καὶ ἐπηρώτησα καὶ εἶπον πρὸς τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοὶ λέγων τί ἐστιν ταῦτα κύριε] და ვჰკითხე ანგელოზსა მას, რომელი-იგი მეტყოდა, [და] ვთქუ: რაჲ არიან ესენი, უფალო? ojდა ვიკითხე და ვთქუ ანგელოზისა მიმართ, მზრახვალისა ჩემ შორის, მეტყუჱლმან: რა არიან ესენი, უფალო? sb so i answered and spake to the angel that talked with me, saying, what are these, my lord? [zech. 4:4 kjv].40 ii) in general, it is characteristic of the septuagint text to use participle λέγων (present, active, nominative) without the article before the direct speech, at the very end of the main clause. this represents a hebraism. such λέγων is of predicative nature; hence, in the old translation (oj) it is given in the form of a finite verb siţq`ua/tquma/rquma which is more natural for georgian. in the gelati bible (sb), which is a precise, word for word translation, the participle λέγων is translated by a participle. in georgian, its solid equivalent is meţq`uel (მეტყუელ “speaker, (person) saying”) subjective/active participle, which is a syntactically isolated attribute, the modified member of which is often omitted (1, 2, 3, 8, 9): (3) ... ἐλάλησεν κύριος ἐν χειρὶ αγγαιου τοῦ προφήτου λέγων] ... იტყოდა უფალი ჴელითა ანგეა წინაწარმეტყუელისაჲთა და თქუა: oj თქუა უფალმან ჴელითა ანგეა წინაჲსწარმეტყუჱლისათა, მეტყუჱლმან: sb. ... came the word of the lord by the prophet haggai, saying, [hag. 2:1 kjv]. tqu-a meţq`uel-man say s3:aor saying-erg iii) the participle λέγων is sometimes represented with an article and agrees with the modified word in gender, case and number. such attributive participle is given in the old translation of the bible (oj) in the form of a finite verb of the attributive clause. as subordinating conjunctions are characteristic of old georgian, the old translator adds a relative pronoun romel (რომელ “which/who”) to the subordinate clause. the situation is the same in the english translation. attributive λέγων participle is translated in the gelati version (sb) by means of subjective/active participle, which represents a syntactically isolated attribute. for georgian syntax, it is unusual to use a great number of constructions 38 in the old translation, one form is left untranslated. 39 i have used the electronic edition of the academic text of the old georgian versions of georgian bible [5]. 40 in this case, in greek, there are four forms before the direct speech (two verbs and two participles), although the participle τὸν λαλοῦντα does not refer to the speaker, the subject. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 254 with subjective/active participle. this is peculiar of the translations of the hellenophile period (xii – xiii cc.) (4): (4) καὶ ὄψεται ἡ ἐχθρά μου καὶ περιβαλεῖται αἰσχύνην ἡ λέγουσα πρός με ποῦ κύριος ὁ θεός σου...] და მიხილოს მე მტერმან ჩემმან და დაფაროს იგი სირცხჳლმან, რომელი მეტყოდა მე: სადა არს უფალი ღმერთი შენი?.. oj. და ჰხედვიდეს მტერი ჩემი და გარე-მოისხას სირცხჳლი, მეტყუჱლმან ჩემდამო: სადა არს უფალი ღმერთი შენი?.. sb. then she that is mine enemy shall see it, and shame shall cover her which said unto me, where is the lord thy god?.. [mic. 7:10 kjv]. romel-i m-eţq`-od-a me whichnom o1-rel. prefsaysuf-s3:imp idat “who said to me” meţq`uel-man čem-da-mo saying-erg i-gen-adv-post “(the person) speaking with me“ in the greek language, the participle λέγω takes the noun in the accusative case with the preposition πρός. based on the analyzed material, such nouns are given in the old translation in the form of indirect objects in the dative case, whereas in the gelati bible we find a noun/pronoun in the genitive-adverbial case with a postposition mi(mart)/mo(mart) (4). iv) analysis of the empirical material has proved that in greek, the verb λέγω forms two kinds of syntactic constructions: it takes either the indirect object in the dative case, or the noun in the accusative with the preposition πρὸς. in the first case, the indirect object is translated by the indirect object in the dative case in all manuscripts (5). in the second case, the noun in the accusative, with the preposition πρός of the verb λέγω in oshki and jerusalem mss (oj) is translated by means of an indirect object of rquma (რქუმა “to tell”) trivalent verb (a syntactic construction which is more natural for georgian as a polypersonal type of language), whereas in the gelati version (gsb) we find a bivalent verb tquma (თქუმა “to say”) and a noun/pronoun in the genitive-adverbial case with the postposition mi(mart)/mo(mart) (1, 2, 6, 7, 8, 9). as we can see, in the hellenophile version, the noun with a preposition is translated by means of a noun with a postposition, in order to achieve formal precision: (5) καὶ προσῆλθεν πρὸς αὐτὸν ὁ πρωρεὺς καὶ εἶπεν αὐτῷ...] და მოუჴდა მას მენავჱ იგი და ჰრქუა მას: oj. და მოვიდა მისდამი მეპრორე და ჰრქუა მას: gsb. so the shipmaster came to him, and said unto him... [jon. 1:6 kjv]. h-rqu-a ma-s o3-tell-s3:aor he-dat “told him” georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 255 (6) καὶ εἶπα πρὸς τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοί...] და ვარქუ ანგელოზსა მას, რომელი მეტყოდა მე: oj. და ვთქუ ანგელოზისა მიმართ, მზრახვალისა ჩემ შორის: gsb. then said i to the angel that talked with me... [zech. 5:10 kjv]. v-tqu angeloz-is-a mimart s1-say:aor angel-gen-adv to:post “i said to the angel” constructions of the type “vtqu angelozisa mimart“ are not natural for georgian [6, p. 185]. constructions of this type are frequently found in the translations of hellenophile style (they are frequent in gelati codex) and represent a syntactic greekism. v) one of the peculiarities of the prophecy of zechariah is a frequent use of the attributive participle λαλῶν with an article. in all cases, it serves as an attribute to the word ὁ ἄγγελος (ანგელოზ “angel“). this participle is not found in the books of other minor prophets and is rare in the holy scriptures in general. the rule of translation of this word is the same as the rule of translation of the attributive participle λέγων (see iii). in the gelati bible, a solid equivalent of the participle λαλῶν is subjective/active participle mzraxval (მზრახვალ “talker, (person) talking”) (2, 6, 7, 9): (7) καὶ ἐξῆλθεν ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ καὶ εἶπεν πρός με ἀνάβλεψον τοῖς ὀφθαλμοῖς σου... ]და გამოვიდა ანგელოზი იგი, რომელი41 მეტყოდა,42 და მრქუა მე: აღიხილენ თუალნი შენნი... oj. და განვიდა ანგელოზი, მზრახვალი ჩემ შორის და თქუა ჩემდამო: აღიხილენ თუალნი შენნი... gsb. then the angel that talked with me went forth, and said unto me… [zech. 5:5 kjv]. mzraxval-i čem šoris talking-nom i:gen between:post “(the person) talking with me” in the septuagint greek, the participle λαλῶν takes the noun in the dative case with the preposition ἐν. based on the analyzed data, in the earlier translations (oj) such nouns are given in the form of an indirect object in the dative case. however, in the gelati version (gsb), such nouns are represented in the genitive case and they are followed by a postposition šoris (შორის “between”) (7). vi) i have already presented the rules and patterns of georgian translation of verbs and participles of saying before the direct speech. naturally, the above-mentioned does not exclude deviations from these rules in the process of translation. this especially refers to the old translation preserved in the oshki and jerusalem codexes (the above-mentioned is less vivid in the exact formal translation of hellenophile period found in the gelati version). the data of the oshki and jerusalem mss enables 41 in this case also, the old translator adds a relative pronoun romel (რომელ “which/who”) in the subordinate clause. 42 the polypersonal nature of the georgian verb makes it possible to omit the personal pronoun. in the given example, the indirect object expressed by the first person pronoun is omitted with the verb meţq`oda (მეტყოდა “to speak”). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 256 identify the type of changes made by the old translator in the process of translation. the aim of the translator was to achieve stylistic appropriateness of the text, avoid complicated constructions or tautology. let us discuss a couple of examples: (8) καὶ ἀπεκρίθη καὶ εἶπεν πρός με λέγων...] და მომიგო და მრქუა მე: oj და მომიგო და თქუა ჩემდამო მეტყუჱლმან: sb. then he answered and spake unto me, saying, [zech. 4:6 kjv]. in fact, all the above-mentioned rules of translation are preserved in the given example, but the earlier translator (oj) omits the verb corresponding to the participle λέγων in order to simplify the construction. the gelati bible offers exact translation. (9) καὶ ἐπηρώτησα καὶ εἶπον πρὸς τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοὶ λέγων τί ἐστιν ταῦτα κύριε და ვჰკითხე ანგელოზსა მას, --რომელი-იგი მეტყოდა, [და] ვთქუ: რაჲ არიან ესენი, უფალო? oj და ვიკითხე და ვთქუ ანგელოზისა მიმართ, მზრახვალისა ჩემ შორის, მეტყუჱლმან: რა არიან ესენი, უფალო? sb i answered43 and spake to the angel that talked with me, saying, what are these, my lord? [zech. 4:4 kjv]. as for the given example, four forms of saying (two verbs and two participles) are found together before the direct speech in the septuagint greek. therefore, the old translator (oj) omits the verb εἶπον and does not translate it in order to avoid an overly complicated construction. in this case also, the gelati bible contains exact, adequate translation. in many cases, accurate translation is given in the oshki and jerusalem mss. conclusion thus, observation of the georgian translations/editions of the bible with reference to verbs and verbals of saying has proved that the translators of the old and hellenophile periods try to make precise translation of the text and address the issue with great veneration. however, the earlier translator takes more account of the nature of the georgian language. therefore, the old translations of the bible occupy a somewhat intermediate position between the formal and dynamic translations (although “there are numerous signs of formal-structural translation“ [7, p. 471]). the translator of the hellenophile period tries hard to preserve formal-structural or semantic equivalence with the greek language. it is well known that the language of translation of the biblical books was recognized by the georgian writers as a standard language. hence, it is quite natural that examples of usage of two forms of verbs of saying before direct speech are sometimes found in the original georgian hagiography (v 43 in greek and georgian, we find the verb “to ask”. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 257 xi cc.). this language phenomenon started to disappear gradually beginning from the 12th century. yet, in rare cases, this phenomenon is found in the texts of the 17th and 18th centuries as well. references 1. ziegler, joseph (ed). jeremias – baruch – threni – epistula jeremiae. göttingen: vandenhoeck & ruprecht. 1976. 504 p. 2. ziegler, joseph (ed). duodecim prophetae. vol xiii. göttingen: vandenhoeck & ruprecht. 1984. 3. the computer program bible works. version 10.0.4.216. https://www.bibleworks.com/ 4. blass, f. and debrunner, a. a greek grammar of the new testament and other early christian literature. cambridge. chicago, illinois: the cambridge university press. the university of chicago press. 1961. 263 p. 5. the electronic edition of the academic text of old georgian versions of the georgian bible: http://www.bible.ge/manuscript/2win.htm 6. mirotadze, natia. the influence of the biblical translation on the postpositional system of the georgian literary language. oriental languages in translation. iv. krakow. 2013. pp.179-187. 7. danelia, korneli. mxaţvruli enisa da sţilis zogierti saķitxi bibliur çignta ჳveli qartuli targmanis mixedvit [certain issues related to the literary language and style based on the old georgian translation of the biblical books]. narķvevebi kartuli samçerlobo enis isţoriidan [essays on the history of the literary georgian language]. i. tbilisi: tbilisi state university press. 1998. pp. 443-500. abbreviations b – a-455, bakar codex , the published version (1743); g – a-1108, gelati codex (xii-xiii cc.); hag. – haggai, jon. – jonah, j – jer-11/7, jerusalem codex (xi c.); kjv – king james version english bible, lk. – luke, mss – manuscripts; mic. – micah, o – ath-1, oshki codex (978-979); s – a-51, mtskheta codex (xvii-xviii cc.); zech. – zechariah; lxx – septuagint. adv – adverbial case; aor – aorist; dat – dative case; erg – ergative case; gen – genitive case; imp – imperfect; nom – nominative case; o1 – marker of the 1st objective person; o3 – marker of the 3rd objective person; post – postposition; rel. pref – relative prefix; suf – suffix; s1 – marker of the 1st subjective person; s3 – marker of the 3rd subjective person. https://www.bibleworks.com/ http://www.bible.ge/manuscript/2win.htm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 258 მეტყველების წრის ზმნის პირიანი და უპირო ფორმების გადმოტანა მცირე წინასწარმეტყველთა წიგნების ქართულ ვერსიებში ლელა ციხელაშვილი ასოცირებული პროფესორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი რეზიუმე ცნობილია, რომ სეპტუაგინტის ბერძნულისთვის დამახასიათებელია მეტყველების წრის ერთზე მეტი (როგორც წესი, ორი) ზმნის პირიანი თუ უპირო ფორმის (მიმღეობის) გამოყენება პირდაპირი ნათქვამის წინ, რაც ებრაიზმს წარმოადგენს, მაგალითად: καὶ ἀπεκρίθη αμως καὶ εἶπεν πρὸς αμασιαν …] მიუგო ამოს და ჰრქუა ამასიას: [ამოს 7:14]. სტატიის მიზანს წარმოადგენს მეტყველების წრის ზმნებისა და მიმღეობების ქართულად გადმოტანის საკითხის შესწავლა. ამ მიზნით ერთმანეთს შევადარეთ მცირე წინასწარმეტყველთა წიგნების ძველი (x-xi სს.) და ელინოფილური პერიოდის (xii–xiii სს.) ბიბლიის ქართული თარგმანები/ რედაქციები. ბიბლიის ქართული ვერსიების შესწავლამ ცხადყო, რომ ძველი მთარგმნელი, მართალია, ცდილობს სათარგმნი ტექსტის ზუსტად გადმოტანას, მაგრამ, იმავდროულად, ითვალისწინებს ქართული ენის ბუნებასაც. ამიტომ ბიბლიის ძველ ქართულ თარგმანს ერთგვარად შუალედური ადგილი უჭირავს ფორმალურ და დინამიკურ თარგმანებს შორის. ელინოფილური პერიოდის მთარგმნელ-რედაქტორი კი ამ საკითხშიც ცდილობს დაიცვას ბერძნულთან ფორმალურ-სტრუქტურული თუ შინაარსობრივი ეკვივალენტურობა. საკვანძო სიტყვები: ბიბლიის ქართული ვერსიები, მეტყველების წრის ზმნები, ბიბლიურ წიგნთა თარგმანები. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 286 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.30 selection of mathematical optimization methods for solving engineering practice problems nona otkhozoria1, nino tsiklauri2, vano otkhozoria3, 1georgian technical univesity orcid id: 0000-0002-5837-5345 2georgian technical university 3georgian technical university orcid id: 0009-0008-6028-3758 abstract optimization theory plays a pivotal role in contemporary scientific and technical endeavors, permeating various engineering disciplines. from fine-tuning chemical-technological systems to optimizing production processes, the application of optimal management techniques is widespread, particularly in the context of complex automation and sophisticated technical setups. the primary goal of optimization is to identify the most optimal solution among numerous potential outcomes, employing diverse strategies ranging from analytical methodologies to numerical simulations. this paper explores the efficacy of the fastest ascent method in approaching the extremum of the rosenbrock function, emphasizing the importance of selecting appropriate starting coordinates. furthermore, the study investigates the impact of errors introduced through random variables, highlighting the need for robust methodologies capable of navigating uncertainties. through comprehensive analysis and experimentation, this research contributes to the ongoing discourse surrounding optimization methodologies, shedding light on their effectiveness and applicability in diverse engineering contexts. key words: optimization theory, engineering practice, optimal management techniques, fastest ascent method, rosenbrock function. introduction at the modern stage, the theory of optimization makes a significant contribution to scientific and technical progress. it is difficult to find a field of engineering activity where the problem of optimization in the tasks to be performed is not solved. it can be the task of determining the effective mode of operation of the chemical-technological system, the operation of various technical devices, the tasks of solving the problem of the production organization, and others. optimal management is widely used in conditions of complex automation of technological and industrial processes or complex technical equipment. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 287 the goal of optimization is to select the best solution among potentially possible outcomes using appropriate performance criteria. optimization can be carried out using many different strategies, which can begin with the use of complex analytical and quantitative procedures and end with the judicious use of simple arithmetic. numerical optimization is one of the central methods of machine learning. for many problems it is difficult to determine the best direct solution, but it is relatively easy to determine an error function that measures how accurately the chosen method is, and then the task of minimizing the parameters of this function in order to find the best solution. researchers and engineers are often faced with the challenge of predicting the behavior of certain systems or processes in order to control them. this task can be solved through mathematical models [1,2] and numerical modeling [3]. although numerical simulations usually provide a good prediction of the behavior and properties of a certain system [3], initially, it is impossible to determine which of the many alternatives is the best choice [2]. since the research activity is aimed at finding an alternative with the best properties, engineers and researchers in the field of engineering optimization actively use a mathematical approach, optimal control methods [3]. in engineering practice, it often happens like this the goal of optimization is mathematically determined by the objective function which is formulated taking into account technical or economic requirements , which is based on trials and research, which allows us to get the system with the best data. however, when using a scientific approach to solve a real problem, we are faced with an infinite number of optimization methods and corresponding software for the formulation and solution of the optimization problem. since there is no universal optimization algorithm that can be used to solve any problem, it is important to evaluate the effectiveness of these methods in different conditions. main part our primary objective is to explore the most efficient access method, especially when the bid length is contingent upon the characteristics of the optimization function. the swiftest approach involves an iterative algorithm that navigates towards the extremum within the specified range of argument values. this process entails moving from a chosen point towards the direction of the function's minimum value. this direction is essentially the opposite of that indicated by the gradient vector ( f(x)) of the optimization function f(x). ( ) = , , … , , (1) the formula for determining the argument with the value on the k-th bit using the fastest approach method is as follows: = + where is a unit vector pointing in the opposite direction of the gradient ( )at the specified point . ( )= ( ( )) ( ( )) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 288 we tested the algorithm using the minimization of a function of two variables, specifically the rosenbrock function, as an example. we established the necessary parameters, with the notations aligning with those used in the mathcad software system: n:=20 the maximum number of iterations on the x and y axes; i: 0..n, j: 0n the sequence number of calculations; a1:= 0.2, a2:= 0.2; b1:=0.06, b2:=0.06; xi=a1+b1 i, yj=a2+b2 j; formulas for computing the arguments of the i-th and j-th order: mij:=f(xi,yj) matrix of rosenbrock function values. as depicted in the figure, the function exhibits a flat bottom. near this bottom, the gradient assumes small values. hence, it's apparent from the outset that an algorithm unaffected by the function's shape will be less efficient in approaching the minimum. figure 2 graphic representation of the rosenbrock function now, let's proceed with the computation of the elements of the gradient vector for the rosenbrock function: a) partial derivatives with respect to the arguments x and y: g_x(x,y), g_y(x,y); b) second-order partial derivatives with respect to x and y: gxx(x,y), gyy(x,y); c) mixed second-order derivatives with respect to x and y g_xy(x,y), g_yx(x,y). the following parameters are necessary for implementing the fastest ascent method algorithm: vmax:=200 the maximum number of iterations required for approaching the minimum; v:=0…vmax the range of iteration changes; x0:=0,y0:=0 the coordinates of the starting approach point; 0:= _f(x0,y0) the value corresponding to the initial approximation; sx0:=s_x(x0,y0), sy0:=s_y(x0,y0) the values of the bit corresponding to the initial approximation; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 289 f0:=ff(x0,y0) the value of the optimization function corresponding to the initial approximation. vector of initial values for the iterative process: 0 0 0 please provide the image of the function coordinates calculation and their corresponding values for further analysis. = + _ ( , ). _ ( , ) + _ ( , ). _ ( , ) ( + _ ( , ). _ ( , ), + _ ( , ). _ ( , )) using the obtained values, we constructed a diagram (fig. 2). upon examining the values, it becomes evident that there is oscillation near the minimum. the diagram illustrates the dependency of the function coordinates on the iteration number as the extremum is approached. x 0 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 0.93900212 0.93921365 0.9393041 0.93951411 0.93960314 0.93981165 0.9398993 0.94010632 0.94019262 0.94039818 0.94048316 0.94068728 0.94077096 0.94097366 0.94105607 0.94125737 y 0 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 0.88185501 0.88182281 0.88242049 0.88238872 0.88298067 0.88294931 0.88353562 0.88350468 0.88408546 0.88405492 0.88463026 0.88460012 0.88517011 0.88514036 0.8857051 0.88567573 ff 0 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 3.70394858·10 -3 3.68563878·10 -3 3.667426·10 -3 3.6493836·10 -3 3.63143631·10 -3 3.61365553·10 -3 3.59596798·10 -3 3.5784432·10 -3 3.56100985·10 -3 3.54373563·10 -3 3.52655106·10 -3 3.50952212·10 -3 3.49258112·10 -3 3.47579233·10 -3 3.4590898·10 -3 0 50 100 150 200 250 0 0.5 11 0 xv yv 2500 v figure 3 dependence of function coordinates on iteration order for approximation to extremum georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 290 we carried out research for different initial values. a) x0:=1.5 y0:=2 coordinates of the starting point of approach; table 1 fragment of the table of obtained values: as evident from the graph, the approach to the extremum with starting points x0=1.5 and y0 =2 is notably coarse, even under ideal conditions. thus, we sought comparisons with other initial coordinates. subsequently, we conducted the research under the specified initial conditions (fig.3 and fig.4), accounting for errors introduced by random variables following a normal distribution: g:=rnorm(130,0,0.33). incorporating these errors, the iterative procedure takes the following form: ( ) ( ) ( ) + _ ( , ). _ ( , ) + ( + _ ( , ). _ ( , )). . + _ ( , ). _ ( , ) + ( + _ ( , ). _ ( , )). . ( + _ ( , ). _ ( , ) + ( + _ ( , ). _ ( , )). . + _ ( , ). _ ( , ) + ( + _ ( , ). _ ( , )). . ) x 0 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 1.33074929 1.33001466 1.33033907 1.32960748 1.32993078 1.32920219 1.3295244 1.32879877 1.32911991 1.32839721 1.32871728 1.32799747 1.32831648 1.32759953 1.3279175 1.32720337 y 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 2 2.02390156 2.02550898 2.01787204 2.01734204 2.01055437 2.01004465 2.00390547 2.00341208 1.99778778 1.99730798 1.99210448 1.99163623 1.98678442 1.98632617 1.98177356 ff 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 6.5 0.20481523 0.17888568 0.17766212 0.17646521 0.17537835 0.17431231 0.17332953 0.17236365 0.17146333 0.1705771 0.16974406 0.16892302 0.16814611 0.16737961 0.16665039 table 1 a fragment of the table of obtained values: georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 291 figure 4 fragment of the lookup table and corresponding diagrams x0:=0; y0:=0; =10%; figure 5 fragment of the lookup table and corresponding diagrams x0:=0; y0:=0; =20%; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 292 conclusion: in the quest to predict and control system behaviors, researchers and engineers rely on mathematical models and numerical simulations. while these simulations provide valuable insights, the initial uncertainty regarding the best choice among alternatives poses a significant challenge. engineering optimization endeavors often center around identifying alternatives with optimal properties, leveraging mathematical approaches and optimal control methods. however, the abundance of optimization methods and corresponding software necessitates a judicious evaluation of their effectiveness across various conditions. our investigation into the fastest ascent method underscores the importance of selecting appropriate starting coordinates. the method's efficacy in approaching the extremum of the rosenbrock function is evident, albeit varying with the choice of initial points. furthermore, the incorporation of error considerations underscores the need for robust methodologies capable of navigating uncertainties. in conclusion, optimization theory continues to be a driving force behind technological innovation, empowering engineers and researchers to tackle complex challenges and unlock new frontiers in scientific inquiry and technical progress. references 1. sergiy butenko, panos m. pardalos numerical methods and optimization an introduction edition1st edition,, first published, 2014 2. jamil, momin, and xin-she yang. "a literature survey of benchmark functions for global optimization problems." international journal of mathematical modelling and numerical optimization 4.2 (2013) 3. george lindfield, john penny numerical methods: using matlab· elsevier science, 2018 4. nona otkhozoria, vano otkhozoria, & shorena khorava. (2022). search for an extremum using the steepest descent method under the conditions of experimental errors. world science, (2(74). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/28022022/7785 5. z azmaiparashvili, n otkhozoria (2021) “mathematical model for studying the accuracy characteristics of devices for measuring the resonant frequency of oscillatory systems new approaches in engineering research” 121-131 https://doi.org/10.9734/bpi/naer/v5/10242d 6. otkhozoria, n., narchemashvili, m. and otkhozoria, v. (2023) “the effectiveness of the hookejeeves method in the experiment under error conditions is assessed”, georgian scientists, 5(4), pp. 285–288. doi: 10.52340/gs.2023.05.04.25. 7. zaal azmaiparashvili, nona otkhozoria, alexander maltsev. analytic-imitation model for determination of the natural frequency of oscillatory systems and its research. engineering and technology. vol. 4, no. 6, 2017, pp. 82-87. http://www.aascit.org/journal/archive2?journalid=896&paperid=5986 8. menabde, t., otkhozoria, n., & otkhozoria, v. (2024). use of the theory of measurement uncertainty in procedures for data processing and results obtained by checking-calibration gas flow georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 293 meters. international science journal of engineering & agriculture, 3(2), 40–46. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20240302.03 , , , , . , . , . , , , . , , . : , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 150 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.15 . , . , , , , . , „ “ . . : , , , , . 1. , “. 1995 [1] , , , . . 2014 [2], georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 151 2016 . . . , 1997 [3] . , , . , . , 2006 , , . , . , . 2006 „ “ , . , [4], . 2006 . . 2006 , , . 2. 2006 „ “ 2010 , . 3 , , [5], 2005 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 152 2013 , . 2015 , . , . [6], [7], , . . , 2015-2017 6.5% , , , .[8] , 2017 „ “[9] , , 2015 21 n01-10/ , , , , , , . . 2017 , . „ “ 1989 12 89/391/eec . , , , 6 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 153 , , , , . , , . , , . , , , , . , . , .[9] . 3. 2017 „ “ [10]. . 22 , . , , , . . , . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 154 , , , , , , . 2018 „ “, „ “. , . . „ “, , 5 . : , , , . : 2018 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 155 2018 , (15%), . : 2018 , 2018 2017 29 n603 2018 “, , [11]. 109 224 . . 6%, , . 2019 19 „ “ [12] . , . , , . 2019 . (11%) . 2019 „ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 156 2019 “ 2018 31 n682 (8%) (8%).[13] . , . 2018 , , 41%. 2019 2022 , 74 195 . 2022 , 192 113 . 2022 35 330 . 4. . . . .[14] 4.1. (inspekcja pracy) 1919 14 . , . , . . , . , . , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 157 , , . : , 16 , 42 . , , , , [15]. (ustawa, 1974), ; . , . „ “ (ustawa o bhp). , . , . , , . , , , , . , , : : . , , . : , , . . : . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 158 , . : , . . : , , . , , , , . : : , . : , . : . : , . : . : . : , . : , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 159 , . . , , . , , , . , . . , . , , . , , . . , , , . , . , , . , , (ciop) : , ster. , , : ( ) , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 160 , , , . , , , , , . . , . . , , . , . , , . , , . ster , , . , . . 4.2. ("ley de prevención de riesgos laborales"). .[16] : : , . , , , . : , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 161 . : . , (ppe) . : . : , , , . : , , , . : , . , , . , : : , . : , , . : . : , , . : . ( ., , , ) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 162 : , . : , . : , , , . : , . . : , . : , . . : : , , , . : , . , , , , . : , . : , . , , . : . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 163 (ppe): ppe , , ppe . : , , . : , . : . : , , . : , . , [17] ("instituto nacional de seguridad y salud en el trabajo"), .[18] : : , .[19] : , , . : .[20] : . : , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 164 : , . , .[21] 5. , , . . , , , 2020 30 n01-10/ “ ”. , „ “ ("ley de prevención de riesgos laborales"), , , , . ("instituto nacional de seguridad y salud en el trabajo"), . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 165 : 1. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/30346?publication=36 2. „ , , “. 3. ,, “. 4. 2003 6 35 ,, – “ 5. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1392164?publication=0 6. , ” , 2015 6 01-1/ “ „ “ 7. 2015 5 38 ,, “ https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2719707?publication=0 8. 2015-2017 https://www.moh.gov.ge/uploads/files/2019/failebi/27.06.2019-11.pdf 9. „ “ , 2017 https://www.ombudsman.ge/res/docs/2020070817231712734.pdf 10. „ “ 2017 . 11. 2017 29 n603 „ 2018 “ https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3977116?publication=0 12. „ “ 13. 2019 https://www.moh.gov.ge/uploads/files/2019/failebi/lcid_geo_a4_1.pdf 14. ( ) 15. file:///c:/users/user/downloads/polish_system_of_assessing_occupati.pdf 16. https://www.lawants.com/en/health-and-safety-measures-in-spain-what-are-the-legalobligations-for-ageorgian scientists/ . 6 n 3, 2024 166 company/#:~:text=a%20company%20in%20spain%20is%20obliged%20to%20have,hazards%20i mplementation%20of%20risk%20assessments%20for%20a%20workplace 17. https://www.insst.es/ 18. ley 31/1995, de 8 de noviembre, de prevención de riesgos laborales. https://www.boe.es/buscar/pdf/1995/boe-a-1995-24292-consolidado.pdf 19. a 5 step guide for employers, workers and their representatives on conducting workplace risk assessments – ilo https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/--safework/documents/publication/wcms_232886.pdf 20. risk management in construction projects pawe szyma sk – 2017 https://reader.elsevier.com/reader/sd/pii/s1877705817360290?token=8fdd0d968a830a717f1 2ca7ec449da9b0b072567950c5da68ce9879bbd55ccce6b7bb5daee3df892e70c329e5 2c7f560&originregion=eu-west-1&origincreation=20220725165015 21. national institute of safety and health at work https://www.insst.es/ implementation and development of the labor safety system in georgia and other countries prof. nino ratiani, prof. nana razmadze, phd student mariam darakhvelidze department of labor safety and emergency management, georgian technical university abstract the work presents georgian legislative regulations on labor safety, including year-to-year legislative changes aimed to provide professional safety, and the labor inspection duties and functions determined by the legislation, defined by the supervision of the existing requirements implementation along with the labor safety in an industrial entity. the work also discusses the year-to-year statistical data of accidents in the work space, recorded by lepl labor inspection in the reporting period, as well as the issued recommendations based on the results of the research “ the assessment of the labor inspection mechanism and the labor rights conditions in georgia” conducted by the center of human rights education and monitoring. the work presents the international experience of the evaluation system of professional risks. keywords: risk rating, risk assessment, inspection, technical regulations, probability of incident occurrence. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 175 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.18 ბარძაყის ძვლის თავის ოსტეოქონდრული ერთეულისა და სინოვიური გარსის სტრუქტურულ-მოლეკულური თავისებურებები და პროგრესიის და რეციდივის მახასიათებლები სხვადასხვა ტიპის ოსტეოართრიტების დროს კრიტიკული მიმოხილვა ნინო ქავთარაძე1; ელენე ქართველიშვილი2, შოთა კეპულაძე3, გიორგი ბურკაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ემერიტუს პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი აბსტრაქტი ოსტეოართრიტი, იგივე სახსრების დეგენერაციული დაავადება, წარმოადგენს სახსრების ყველაზე ხშირ პათოლოგიას. როგორც დეგენერაციული დაავადება ოსტეოართრიტი შესაძლებელია განვითარდეს ნებისმიერ სახსარში. ოსტეოართრიტის ფართო კლასიფიკაცია მოიცავს ორ ძირითად ტიპს, როგორიცაა პირველადი და მეორეული ოსტეოართრიტი. პირველადი ოსტეოართრიტი იდიოპათიური წარმოშობისაა, ანუ მისი გამომწვევი მიზეზი უცნობია და ჩვეულებრივ ხასიათდება სახსსრების მრავლობითი დაზიანებით. რაც შეეხება მეორეულ ოსტეოართრიტს, იგი ჩვეულებრივ ვითარდება ერთ სახსარში. დღეს-დღეობით არ არსებობს აღნიშნული დაზიანებების ერთგვაროვანი კლინიკური მენეჯმენტი. გარდა ამისა ცნობილია, რომ აღნიშნული დაზიანებები პროგრესული ბუნებისაა და შესაძლებელია რეციდივის განვითარება მკურნალობის შემდეგ. დიდი მნიშვენლობა ენიჭება ოსტეოართიტის პროგრესიის ჰისტოპათოლოგიური და მოლეკულური მახასიათებლების გამოვლენას, რადგან ამ დაზიანებათა პროგნოზის განსაზღვრა მხოლოდ კლინიკური კვლევებით შეუძლებელია. სადღეისოდ არსებული ლიტერატურული მონაცემები ოსტეოართრიტების ჰისტოპათოლოგიური მახასიათებლებისა და მოლეკულური მარკერების შესახებ ძალიან მწირია. თითქმის არ არსებობს ლიტერატურა ოსტეოართრიტის პროგრესიის და რეციდივის რისკის მახასიათებლების შესახებ. საკვანძო სიტყვები: ოსტეოართრიტი; პროგრესია; რეციდივის რისკი; სინოვიური გარსი; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 176 ოსტეოართრიტი, იგივე სახსრების დეგენერაციული დაავადება, წარმოადგენს სახსრების ყველაზე ხშირ პათოლოგიას ამერიკის შეერთებულ შტატებში. ამ პათოლოგიით დაახლოებით 27 მილიონი ამერიკელია დაავადებული [1]. როგორც დეგენერაციული დაავადება ოსტეოართრიტი შესაძლებელია განვითარდეს ნებისმიერ სახსარში. ოსტეოართრიტის ფართო კლასიფიკაცია მოიცავს ორ ძირითად ტიპს, როგორიცაა პირველადი და მეორეული ოსტეოართრიტი [2]. პირველადი ოსტეოართრიტი იდიოპათიური წარმოშობისაა, ანუ მისი გამომწვევი მიზეზი უცნობია და ჩვეულებრივ ხასიათდება სახსსრების მრავლობითი დაზიანებით. რაც შეეხება მეორეულ ოსტეოართრიტს, იგი ჩვეულებრივ ვითარდება ერთ სახსარში [2]. მენჯ-ბარძაყის სახსარი წარმოადგენს სხეულის ყველაზე დიდ სახსარს და მისი დაზიანება ოსტეოართრიტით საკმაოდ ხშირია[3]. თანამედროვე გაგებით მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტი აზიანებს არა მხოლოდ სახსრის ხრტილს, არამედ მთლიან სახსარს. ოსტეოართრიტის პროცესი მოიცავს ხრტილის პროგრესულ კარგვას, სუბქონდრული ცისტების და ოსტეოფიტის ფორმირებას, ზოგჯერ ანთებითი რეაქციის განვითარებით. ოსტეოართრტიტის განვითარება დაკავშირებულია რამდენიმე რისკ-ფაქტორთან, როგორებიცაა ასაკი, სქესი, სიმსუქნე, გენეტიკა და სხვა ადგილობრივი რისკ-ფაქტორები[4]. ოსტეოართრიტი ძირითადად გავრცელებულია ქალებში. თუმცა, მაღალ ასაკობრივ ჯგუფში მისი პრევალენტობა ასევე იზრდება მამაკაცებშიც. კაცებში ოსტეოართრიტის პრევალენტობა შედარებით უფრო მაღალია 50 წელს გადაცილებულ ასაკში, მაშინ როდესაც ქალებში იგი უფრო ხშირია 50 წლამდე ასაკში. დაავადების კონტროლისა და პრევენციის სხვადასხვა ცენტრების მონაცემებით, მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტის განვითარების რისკი წარმოადგენს 18,5%-ს მამაკაცებში და 28,6%-ს ქალებში. მძიმე ფიზიკური დატვირთვა იდენტიფიცირებულია, როგორც მენჯ-ბარძაყის ოსტეოართრიტის პროფესიული რისკ-ფაქტორი. ამის საპირისპიროდ, იმ სუბიექტებს, რომლებიც დღის მანძილზე ორ საათს მაინც ატარებენ მჯდომარე მდგომარეობაში, ნაკლებად უვითარდებათ მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტი. საყრდენ-მამოძრავებელი აპარატის ნებისმიერი დაზიანებაც ასევე წარმოადგენს ოსტეოართრიტის განვითარების პროგნოზულ ფაქტორს, მაგალითად, მოტეხილობამ, რომელიც მოიცავს სასახსრე ზედაპირს, შესაძლოა, გამოიწვიოს მეორადი ოსტეოართრიტის განვითარება [5]. გარდა ამისა, ისეთი მდგომარეობები, როგორიცაა სახსრის დისპლაზია და განვითარების სხვა დარღვევები, რომლებიც იწვევენ სახსრების სტრუქტურულ ანომალიებს, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტის განვითარებაში. მსუბუქი დისპლაზიური ცვლილებები, შესაძლოა, შეუმჩნეველი დარჩეს და განაპირობოს ოსტეოართრიტის განვითარება [6]. მრავალი კვლევა არსებობს ოსტეოართრიტის განვითარებაში გენეტიკური წინასწარგანწყობის როლის შესახებ. მემკვიდრეობიოთობის შეფასებით აღმოჩნდა, რომ მენჯბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტის განვითარების პროგნოზი შეადგენს 65%-ს. ეპიდემიოლოგიურმა კვლევებმა გამოავლინა ოსტეოართრიტის არამენდელური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 177 დამემკვიდრების ნიმუში [5]. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კვლევებმა აჩვენა მნიშვნელოვანი გენეტიკური წინასწარგანწყობის წვლილი ოსტეოართრიტის განვითარებაში, დღემდე გამოვლენილ გენეტიკურ ვარიენტებს აქვთ მხოლოდ მცირე ეფექტები, რაც მიუთითებს მის რთულ, პოლიეტიოლოგიურ ბუნებაზე. ასევე დადგენილია, რომ გენეტიკური ფაქტორები მოქმედებენ სქეს-სპეციფიკური მექანიზმით, რაც სავარაუდოდ, მოდულირებულია გარემო და ადგილობრივი ბიომექანიკური ფაქტორებით და განსხვავებულად არის განაწილებული ქალებსა და მამაკაცებში [5]. სინოვიური სახსრები და მათ შორის მენჯ-ბარძაყის სახსარი წარმოადგენს კომპლექსურ სტრუქტურას, რომელიც ხელს უწყობს ძვლების მოძრაობას. ჰიალინურ ხრტილს, რომელიც მოთავსებულია ბარძაყის ძვლის თავში, გააჩნია უნიკალური შესაძლებლობა გაუძლოს დიდ დაწოლას და ამასთანავე შეინარჩუნოს მოძრაობის უნარი. ძალის გადანაწილება ხდება სუბქონდრულად მდებარე ძვალზე და მიიჩნევა, რომ ამ ძვლის მორფოლოგიური შენება პირდაპირ ასახავს მის ფუნქციას[7]. ხრტილსა და ხრტილისქვეშ მდებარე ძვალს ერთად ეწოდება ოსტეოქონდრული ერთეული. ოსტეოქონდრულ ერთეულში ჰიალინური ხრტილი დაკავშირებულია სუბქონდრულ ძვალთან კალციფიცირებული ხრტილოვანი ზონით, რომელსაც ეწოდება სუბქონდრული ფირფიტა[8]. ოსტეოქონდრული ერთეული ყალიბდება ოსიფიკაციის საბოლოო ეტაპზე. დაავადების განვითარების პროცესში ოსტეოქონდრული ერთეულის ერთი ნაწილის დაზიანება გავლენას ახდენს მის დანარჩენ ნაწილებზე. ნაჩვენებია, რომ ოსტეოართრიტის პროგრესიის პროცესში ხდება ხრტილის ნახეთქების ფორმირება. ამ დროს შესაძლებელია წარმოიქმნას ახალი სისხლძარღვები, რომლებიც პენეტრირებს კალციფიცირებულ ხრტილში და აძლიერებს სასიგნალო მოლეკულების გაცვლას ძვალსა და ხრტილს შორის[9]. შესაბამისად, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ოსტეოართრიტის პათოგენეზში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ოსტეოქონდრული ერთეულის სხვადასხვა ნაწილებს შორის მჭიდრო კავშირი. ქონდროციტი წარმოადგენს სასახსრე ხრტილის ჰომეოსტაზურ სენსორს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ნორმალური ფიზიოლოგიური სტრუქტურისა და ფუნქციის შენარჩუნებაში. ბოლო დროინდელმა კვლევება აჩვენა, რომ სასახსრე ქონდროციტების ჰომეოსტაზის დარღვევას იწვევს მრავალი ფაქტორი, მათ შორის არანორმალური მექანიკური დატვირთვა და დაბერება. გარდა ამისა, გენეტიკურმა ცვლილებებმა tgf-β/smad, wnt/βcatenin და ihh სასიგნალო გზებში, შესაძლოა, დაარღვიოს ბალანსი ანაბოლურ და კატაბოლურ აქტივობას შორის და განაპირობოს უჯრედგარე მატრიქსის შეუქცევადი დეგრადაცია [10]. ენდოქონდრული ოსიფიკაციის დროს ქონდროციტების დიფერენციაცია და მომწიფება რეგულირდება რამდენიმე ძირითადი ზრდის ფაქტორით, მათ შორის tgf-β-ით. ვინაიდან, tgf-β აფერხებს ქონდროციტების მომწიფებასა და დიფერენციაციას, ამ სასიგნალო გზის დათრგუნვა წარმოადგენს ოსტეოართრიტის განვითარების პოტენციურ მექანიზმს. tgf-β სასიგნალო გზის დათრგუნვა დაკავშირებულია ქონდროციების ჰიპერტროფიასთან, რაც საბოლოოდ იწვევს ხრტილის დეგენერაციას. ამიტომაც, შემოთავაზებულია, ოსტეოართრტის დროს tgf-β სასიგნალო გზის ფარმაკოლოგიური გააქტიურება სასახსრე ხრტილის მთლიანობის შესანარჩუნებლად. თუმცა, ამ სტრატეგიის გამოყენებისას, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 178 გასათვალისწინებელია, რომ ხანდაზმულ პაციენტებში ანაბოლური alk5-smad2/3 სასიგნალო გზა იცვლება კატაბოლურ alk1-smad1/5/8 გზამდე, შესაბამისად, tgf-β-ს გააქტიურებამ, შესაძლოა, გააძლიეროს ხრტილის დეგრადაცია [10]. wnt/β-catenin სასიგნალო გზა ჩონჩხისა და სახსრების განვითარების პროცესზე, შესაბამისად, შესაძლოა ჩართული იყოს ოსტეოართრიტის პათოგენეზშიც. ინ ვიტრო კვლევებმა აჩვენა, რომ აქტიური β-catenin-ის ჭარბი ექსრესია იწვევს ქონდროციტების ფენოტიპის დაკარგვას, მათ აბერანტულ ჰიპერტროფიას და ამით განაპირობებს მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტის განვითარებას. გენეტიკურმა კვლევებმა ასევე აჩვენა, რომ ihh სასიგნალო გზის გააქტიურება იწვევს ქონდროციტების ჰიპერტროფიასა და შემდგომში სასახსრე ხრტილის სისქისა და პროტეოგლიკანის შემცველობის შემცირებას. რნმ-ის ინტერფერენცია (rnai) განაპირობებს ihh სასიგნალო გზის დაბლოკვას ქიმიური ინჰიბიტორებით გამოწვეული მძიმე გვერდითი ეფექტების გარეშე. თუმცა, ეს მექანიზმი, კლინიკურ პრაქტიკაში დანერგვამდე, საჭიროებს დამატებით კვლევებს. ზემოთ ჩამოთვლილი ფაქტორების შემდგომი შესწავლა მნიშვნელოვანია ოსტეოართრიტის პროგრესირების რეგულირებისთვის. გარდა ამისა, ამ მექანიზმებმა, შესაძლოა, მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს სასახსრე ხრტილის რეგენერაციის პროცესში. მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართრიტის პათოგენეზური მექანიზმები ჯერ-ჯერობით ბოლომდე ცნობილი არაა, თუმცა, ვარაუდობენ, რომ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სინოვიური გარსის დაზიანება. კერძოდ, სინოვიტი წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად ფაქტორს რომელიც შესაძლებელია ასოცირდებოდეს ოსტეოართრიტის პროგრესიასთან, ხრტილის დაკარგვასა და დაავადების სიმპტომატიკის განვითარებასთან. ამჟამად, საკამათო საკითხს წარმოადგენს, თუ რატომ ხდება სინოვიტი ოსტეოართრიტის დროს. ყველაზე დამაჯერებელ ჰიპოთეზას წარმოადგენს ის, რომ დეგრადირებული ხრტილის ფრაგმენტები ხვდებიან სახსარში. სინოვიური გარსის უჯრედები მათ აღიქვამენ, როგორც უცხო სხეულს და რეაგირებენ ანთებითი მედიატორების წარმოქმნით. ეს მედიატორები ააქტიურებენ ხრტილის ზედაპირულ შრეში არსებულ ქონდროციტებს, რაც იწვევს მეტალოპროტეინაზას სინთეზსა და საბოლოოდ, ხრტილის დეგრადაციას. მედიატორებს ასევე შეუძლიათ გაააქტიურონ სინოვიური ანგიოგენეზი და გაზარდონ სინოვიური უჯრედების მიერ ანთებითი მედიატორებისა და მატრიქსის მეტალოპროტეინაზების სინთეზი [11]. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ანთებითი მედიატორების ადგილობრივი პროდუქცია ხელს უწყობს სინოვიური უჯრედების გააქტიურებასა და ხრტილის დეგრადაციას. თუმცა, ახალი კვლევებით დადასტურებულია, რომ ოსტეოართრიტიან პაციენტებში ეს ცვლილებები, შესაძლოა, გახდეს სისტემური და ანთებითი რეაქცია გავრცელდეს სახსრის გარეთ, პლაზმასა და პერიფერიული სისხლის ლეიკოციტებში [11]. ანთებითი რეაქცია გამოწვეულია, როგორც უჯრედგარე მედიატორებით, როგორიცაა ციტოკინები და პროტეაზები, ასევე შიდა უჯრედული მექანიზმებით. ეს განაპირობებს ანთებითი მედიატორების რაოდენობის გაზრდასა და დაჟანგული ცილების ელიმინაციის შემცირებას. საინტერესოა, რომ ოქსიდაციურ სტრესს შეუძლია, ხელი შეუწყოს უჯრედების, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 179 მათ შორის, ქონდროციტების ფიზიოლოგიურ დაბერებას. უჯრედულ დონეზე, დაბერება შეიძლება დაიყოს ორ ძირითად კატეგორიად: რეპლიკაციური და სეკრეტორული. ბევრ უჯრედს აქვს შეზღუდული პროლიფერაციული უნარი და მათი გაყოფის სიჩქარე პროლიფერაციის შემდეგ მცირდება (რეპლიკაციური დაბერება). თუმცა, უჯრედების სხვა ტიპებს, როგორიცაა ქონდროციტი, აქვს გაყოფის დაბალი უნარი, რაც რეპლიკაციური დაბერების საშუალებას ნაკლებად იძლევა. თუმცა, ამ უჯრედებს აქვთ ხსნადი მედიატორების სინთეზის მაღალი უნარი, რაც მათ სეკრეტორულ დაბერებას განაპირობებს. დაბერებული ქონდროციტები კი ოსტეოართრიტის განვითარებას უწყობენ ხელს. ოსტეოართრიტის სიხშირე იმატებს მენოპაუზის შემდეგ. ამ მექანიზმის შესასწავლად ჩატარდა კვლევა ოსტეოართრიტის პათოგენეზში ესტროგენის როლის დასადგენად. ესტროგენის რეცეპტორები გვხვდება ქონდროციტებში, სუბქონდრულ ოსტეობლასტებსა და სინოვიური გარსის უჯრედებში. მათი გააქტიურება დამოკიდებულია ესტროგენის კონცენტრაციაზე და ძირითადი ეფექტი გამოხატულია სახსარში il-1-ის ექსპრესიისა და სეკრეციის დათრგუნვით. მეტიც, საკვერცხის ფუნქციის დათრგუნვას თან ახლავს პროანთებითი ციტოკინების დონის სპონტანური მატება, რამაც, შესაძლოა, მონაწილეობა მიიღოს ზემოთ აღწერილი სინოვიტის განვითარებაში. თუმცა, ამ მოსაზრების დადასტურებისთვის დამატებითი კვლევებია საჭირო. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სინოვიტი განაპირობებს ოსტეოართრიტის პათოფიზიოლოგიასა და სიმპტომებს ანთებითი ციტოკინების, ქემოკინებისა და სხვა მედიატორების პროდუქციის გაზრდის გზით. ამიტომაც, სინოვიალური ანთების აგრესიული ფორმების მკურნალობა წარმოადგენს ოსტოართრიტის სიმპტომებისა და სტრუქტურის მოდიფიკაციის საფუძველს [12]. გარდა ამისა, ოსტეოართრიტის პათოგენეზში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს როგორც თანდაყოლილი, ისე შეძენილი იმუნური სისტემის კომპონენტები. ნაჩვენებია, რომ თანდაყოლილი იმუნური სისტემის კონფიგურაციის ამომცნობი რეცეპტორები ამოიცნობენ არამხოლოდ ორგანიზმში მოხვედრილ უცხო პათოგენებს, არამედ ისინი ასევე რეაგირებენ ქსოვილის ლოკალურ დაზიანებაზეც, გამოიცნობენ რა დაზიანებასთან ასოცირებული მოლეკულურ ცვლილებებს. მსგავსი ცვლილებების ამოცნობის შემთხვევაში კონფიგურაციის ამომცნობი რეცეპტორების მიერ ხდება მრავალი სხვადასხვა ანთებითი სასიგნალო გზის გააქტიურება, რომელიც ჩვეულებრივ უზრუნველყოფს იმუნური რეაქციის განვითარებას და ქსოვილის აღდგენას, თუმცა აღნიშნული სასიგნალო გზის ხანგრძლივი დროის მანძილზე აქტივაცია ან მისი რეგულაციის მოშლა შესაძლებელია გახდეს ქრონიკული ანთების და ოსტეოართრიტის განვითარების მიზეზი. ოსტეოართრიტის პათოგენეზთან ასოცირდება სულ მცირე ოთხი ტიპის დაზიანებასთან ასოცირებული მოლეკულური ცვლილებები [13]. ესენია: 1) ექსტრაცელულური მატრიქსის დაშლის პროდუქტები, 2) პლაზმის ცილები, 3) შიდაუჯრედული ალარმინები (განგაშის გამშვები ციტოკინები), რომლებიც გამოთავისუფლდება დაზიანებული უჯრედების მიერ და 4) მიკროსკოპული ზომის კრისტალები, რომლებიც გამოთავისუფლდება ხრტილის დაზიანების შედეგად. ამ დროს გააქტიურებული კონფიგურაციის ამომცნობი რეცეპტორების ტიპია თოლლ-მსგავსი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 180 რეცეპტორები (toll like receptors tlrs), რომელთა სტიმულაციაც ააქტიურებს სხვადასხვა ანთებით ტრანსკრიპციულ გზებს. ადამიანის 10 ტიპის tlr-დან, ოსტეოართრიტის მქონე პაციენტების სინოვიურ გარსში ყველაზე ხშირადაა გამოვლენილი tlr9. გარდა აღნიშნული მოლეკულებისა, ნაჩვენებია რომ დაზიანებასთან ასოცირებული მოლეკულური ცვლილებების საპასუხოდ ასევე ხდება მაკროფაგების აქტივაცია[14]. რაც შეეხება ადაპტაციურ იმუნურ სისტემას, მისი როლი ოსტეოართრიტის ჩამოყალიბების პროცესში ნაკლებადაა შესწავლილი და თითქმის არ არსებობს მონაცემები ამ საკითხის გარშემო. notch და nf-κb სასიგნალო გზები არეგულირებს სახსრის ქონდროციტების ჰომეოსტაზს და მონაწილეობენ ოსტეოართრიტის განვითარებაში სხვადასხვა მექანიზმით. ძვლის ჰომეოსტაზში notch სასიგნალო გზები განაპირობებს ძვლის ტვინში მეზენქიმური წინამორბედი უჯრედების შენარჩუნებას ოსტეობლასტების დიფერენციაციის სუპრესიის გზით. ამ სასიგნალო გზის არასწორმა აქტივაციამ, შესაძლოა, გამოიწვიოს შუამდებარე და ღრმა შრის ქონდროციტების დეგენერაციული ცვლილებები [15]. ბევრმა ექსპერიმენტულმა კვლევამ დაადასტურა, რომ ქონდროციტებსა და სინოვიურ უჯრედებში nf-κb სასიგნალო გზის გააქტიურება იწვევს ანთებითი ციტოკინებისა და კატაბოლური ფერმენტების გაძლიერებულ წარმოებას. nf-κb სასიგნალო გზა აქტიურდება ოსტეოართრიტულ ქონდროციტებში დაბერებისა და ანთების დროს და ჩართულია მის პათოგენეზში. ეს სასიგნალო გზა მონაწილეობს ანთებასთან დაკავშირებული ფაქტორების, მათ შორის, mmp ცილების, აზოტის ოქსიდის სინთაზას (inos), il-1β და tnfα-ს ინდუცირებაში. ინდუცირებული ციტოკინები კი მეტად ააქტიურებენ სასიგნალო მოლეკულების კასკადს [16]. სხვადასხვა კვლევებით ასევე ნაჩვენებია, რომ ოსტეოართრიტის პათოგენეზში მნიშვნელობა ენიჭება სისხლძარღვების ზრდის ფაქტორის მონაწილეობას (vascular endothelial growth factor (vegf)). ანთებითი სინოვიური გარსის მიერ წარმოქმნილმა vegf-მა შესაძლებელია ხელი შეუწყოს ანგიოგენეზს და შესაბამისად სახსრის ინფილტრაციას იმუნური უჯრედებით, რომლებიც ხელს უწყობენ ანთების განვითარებას. ცხოველების მოდელებზე ჩატარებული კვლევებით, ნაჩვენებია, რომ vegf დამიზნებითი თერაპია მნიშვნელოვნად ამცირებს ოსტეოართრიტის პროგრესიას [17]. schmidt და კოლეგების მიერ მოწოდებულია ანთებითი ინდექსის შეფასება არაანთებითი ანთებითი და რევამტოიდული ართრიტის დიფერენციული დაიგნოსტიკის მიზნით, რომელიც ძირითადად ეფუძნება ოსტეოართრიტების დროს იმუნური ინფილტრატის რაოდენობის შეფასებას. თუმცა ეს არის სადღეისოდ არსებული ერთადერთი კვლევა და საჭიროა დამატებითი კვლევები ანთებითი ინდექსის როლის შესახებ აღნიშნული დაზიანებების დიფერენციულ დიაგნოსტიკაში [18]. გარდა ამისა ანთებითი ინდექსი შესაძლებელია გამოყენებული იქნას სხვადასხვა ტიპის ოტეოართრიტების პროგრესიის და რეციდივის რისკის შესაფასებლად, თუმცა ამ მიმართულებით კვლევები ჯერ-ჯერობით ჩატარებული არაა. აღნიშნული ფაქტორების გარდა ოსტეოართრიტის პათოგენეზში ასევე შესაძლებელია მონაწილეობდნენ ღეროვანი უჯრედები. მაგალითად, haynes და კოლეგების მიერ ნაჩვენებია, რომ სინოვიურ გარსში ვლინდება ღეროვანი უჯრედების მთავარი მარკერის cd44-ის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 181 ექსპრესია. აღნიშნული მარკერის ექსპრესია 10-ჯერ ოსტეოართრიტის დროს. თუმცა, როგორც სხვა დანარჩენი დაკვირვებები, აღნიშნულიც საჭიროებს დამატებით შესწავლას. ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში გაჩენილი მტკიცებულებები ადასტურებენ, რომ ოსტეოართრიტი წარმოადგენს ჰეტეროგენულ დაავადებას მრავალი კლინიკური და მოლეკულური ფენოტიპით. ამ ფენოტიების ზუსტი იდენტიფიცირება ამჟამად კვლევის საგანია. მათი შესწავლა მნიშვნელოვანია ოსტეოართრიტის პათოგენეზის ზუსტი მოლეკულური მექანიზმების გასაგებად, რაც შემდგომში განაპირობებს პრევენციისა და მკურნალობის ეფექტური მეთოდების შემუშავებას [19]. ბევრი რამ არის შესწავლილი სტრუქტურული და მოლეკულური ცვლილებების შესახებ, რომელიც მიმდენარეობს ოსტოართრიტული ხრტილის უჯრედგარე მატრიქსსა და ქონდროციტებში. იმ სტრუქტურულ ცვლილებებს, რომელიც ვლინდება გამოსახულებითი ტექნიკის გამოყენებით სასახსრე ხრტილში, სუბქონდრულ ძვალსა და სხვა პერიარტიკულარულ ქსოვილებში, წინ უსწრებს მოლეკულური ფაზა, რომელიც ფარულად მიმდინარეობს წლების განმავლობაში [19]. არსებობს მთელი რიგი მოლეკულური ცვლილებები, რომელიც ხდება ქონდროციტებსა და უჯრედგარე მატრიქსში. უახლესმა კვლევებმა გამოავლინა ფენოტიპური ცვლილებები უჯრედულ დონეზე, მეტაბოლური ცვლილებები მიტოქონდრიულ და გლიკოლიზურ დონეზე. ხრტილის უჯრედგარე მატრიქსში უფრო მნიშვნელოვანი ცვლილებები ხდება დაავადების შუა და გვიან ეტაპებზე და მათი მონიტორინგი შესაძლებელია უჯრედგარე მატრიქსის დაშლის შედეგად მიღებული ბიოქიმიური მარკერების ანალიზის გამოყენებით [20]. გამოკვლევისთვის ღირებული ბიოქიმიური მარკერები უნდა აკმაყოფილებდნენ შემდეგ კრიტერიუმებს: მათი მიღება შესაძლებელი უნდა იყოს არაინვაზიური პროცედურით, უნდა უზრუნველყოფდნენ დაავადების გამოსავლის პროგნოზსა და გააჩნდეთ პოტენციური თერაპიული მიზნები. ამჟამად, ოსტეოართრიტის დიაგნოსტიკისთვის გამოიყენება სისხლის, შარდისა და სინოვიური სითხის ნიმუშები. სისხლისა და შარდის გამოკვლევა პრიორიტეტულია, რადგან მასალა ადვილად ხელმისაწვდომია, თუმცა, სინოვიური სითხის გამოკვლევით, ცვლილებები, შესაძლოა, ადრეულ ეტაპზე გამოვლინდეს[21]. ცვლილებები, რომელიც მიმდინარეობს ოსტეოართრიტის დროს, საუკეთესოდ გამოვლინდება შრატის ბიომარკერების შესწავლისას. არსებობს სარწმუნო მონაცემები შრატის სხვადასხვა ინტერლეიკინის ოსტეოართრიტის ბიომარკერებად გამოყენების მხარდასაჭერად. როგორც ცნობილია, il-21 და il-17a სეკრეტირდებიან t-უჯრედების მიერ და წარმოადგენენ იმუნური პასუხის მედიატორებს. მათი ექსპრესია მკვეთრად არის გაზრდილი ოსტეოართრიტის დროს. შესწავლილია კიდევ ერთი ციტოკინი ifn-γ, რომლის ექსპრესიაც ასევე მომატებულია ოსტეოართრიტის დროს. თუმცა, ifn-γ პასუხისმგებელია mhc i კლასის მოლეკულების პროდუქციაზე, ამიტომაც, მისი რაოდენობა იზრდება ასეპტიკური ვირუსული ართრიტების დროსაც. შესაბამისად, ის, შესაძლოა, არ წამოდგენს ოსტეოართრიტის სპეციფიკურ ბიომარკერს[21]. შრატის სხვა ცილებიდან მნიშვნელოვანია fibulin-3, comp და colx. fibulin-3 წარმოადგენს მნიშვნელოვან ბიომარკერს, რადგან მისი ექსპრესია კორელაციაშია დაავადების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 182 გამოსავალთან, შესაბამისად, იძენს პროგნოზულ მნიშვნელობას [22]. comp ცილასაც პროგნოზული მნიშვნელობა აქვს და უარყოფით კორელაციაშია დაავადების გამოსავალთან. ამ მარკერის გამოყენებისას, გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ მისი რაოდენობა იმატებს ოსტეოართრიტის დროსაც. თუმცა, ეს უკანასკნელი ასოცირდება სხვა მარკერებთან, მათ შორის რევმატოიდულ ფაქტორთან და ანტი-ციტრულინის ანტისხეულებთან. რაც შეეხება colx ცილას, წარმოადგენს პოტენციურ ბიომარკერს ოსტეოართრიტისთვის, მაგრამ მისი ექსპრესიის გაზრდა არ ფიქსირდება დაავადების ადრეულ ეტაპზე. colx ცილის ექსპრესია დამახასიათებელია იმ პაციენტებისთვის, რომელთა kl ქულა >2-ზე [21]. სადღეისოდ არსებული ლიტერატურული მონაცემები ოსტეოართრიტების ჰისტოპათოლოგიური მახასიათებლებისა და მოლეკულური მარკერების შესახებ ძალიან მწირია. თითქმის არ არსებობს ლიტერატურა ოსტეოართრიტის პროგრესიის და რეციდივის რისკის მახასიათებლების შესახებ. დღეს-დღეობით არ არსებობს აღნიშნული დაზიანებების ერთგვაროვანი კლინიკური მენეჯმენტი. გარდა ამისა ცნობილია, რომ აღნიშნული დაზიანებები პროგრესული ბუნებისაა და შესაძლებელია რეციდივის განვითარება მკურნალობის შემდეგ. დიდი მნიშვენლობა ენიჭება ოსტეოართიტის პროგრესიის ჰისტოპათოლოგიური და მოლეკულური მახასიათებლების გამოვლენას, რადგან ამ დაზიანებათა პროგნოზის განსაზღვრა მხოლოდ კლინიკური კვლევებით შეუძლებელია. გამოყენებული ლიტერატურა: [1] e. r. vina and c. k. kwoh, “epidemiology of osteoarthritis: literature update.,” curr. opin. rheumatol., vol. 30, pp. 160–167, 2018. [2] m. cucchiarini, “basic science of osteoarthritis.,” j. exp. orthop., vol. 3, sep. 2016. [3] m. j. lespasio, “hip osteoarthritis: a primer.,” perm. j., vol. 22, 2018. [4] k. m. lee, “risk factors for osteoarthritis and contributing factors to current arthritic pain in south korean older adults.,” yonsei med. j., vol. 56, pp. 124–131, 2015. [5] b. yucesoy, l. e. charles, b. baker, and c. m. burchfiel, “occupational and genetic risk factors for osteoarthritis: a review,” work, vol. 50, no. 2. ios press, pp. 261–273, 2015. doi: 10.3233/wor-131739. [6] murphy nj, eyles jp, and hunter dj, “hip osteoarthritis: etiopathogenesis and implications for management. ,” adv ther , vol. 33, nov. 2016. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 183 [7] v. m. old m and munjal a, “anatomy, bony pelvis and lower limb, hip joint.,” treasure island (fl): statpearls publishing, 2020. [8] b. m. saltzman and j. c. riboh, “subchondral bone and the osteochondral unit: basic science and clinical implications in sports medicine.,” sports health, vol. 10, p. 412418, 201ad. [9] s. r. goldring and m. b. goldring, “changes in the osteochondral unit during osteoarthritis: structure, function and cartilage-bone crosstalk.,” nat. rev. rheumatol., vol. 12, pp. 632–644, nov. 2016. [10] b. xia, di chen, j. zhang, s. hu, h. jin, and p. tong, “osteoarthritis pathogenesis: a review of molecular mechanisms,” calcified tissue international, vol. 95, no. 6. springer science and business media, llc, pp. 495–505, nov. 21, 2014. doi: 10.1007/s00223-014-9917-9. [11] f. berenbaum, “osteoarthritis as an inflammatory disease (osteoarthritis is not osteoarthrosis!),” osteoarthritis and cartilage, vol. 21, no. 1. pp. 16–21, jan. 2013. doi: 10.1016/j.joca.2012.11.012. [12] a. mobasheri, s. saarakkala, m. finnilä, m. a. karsdal, a. c. bay-jensen, and w. e. van spil, “recent advances in understanding the phenotypes of osteoarthritis,” f1000research, vol. 8. f1000 research ltd, 2019. doi: 10.12688/f1000research.20575.1. [13] l. m. mullen, g. chamberlain, and s. sacre, “pattern recognition receptors as potential therapeutic targets in inflammatory rheumatic disease.,” pp. 1–10, 2015. [14] g. barreto, m. manninen, and k. k eklund, “osteoarthritis and toll-like receptors: when innate immunity meets chondrocyte apoptosis.,” biology (basel)., vol. 9, mar. 2020. [15] liu z et al., “notch signaling in postnatal joint chondrocytes, but not subchondral osteoblasts, is required for articular cartilage and joint maintenance. osteoarthritis cartilage.,” vol. 24, 2016. [16] taku saito and sakae tanaka, “molecular mechanisms underlying osteoarthritis development: notch and nf-κb,” may 2017. [17] m. nagao, “vascular endothelial growth factor in cartilage development and osteoarthritis.,” sci. rep., vol. 7, oct. 2017. [18] t. schmidt, “general synovitis score and immunologic synovitis score reflect clinical disease activity in patients with advanced stage rheumatoid arthritis.,” no, pp. 1–9, apr. 2019. [19] bierma-zeinstra sm and van middelkoop m, “osteoarthritis: in search of phenotypes.,” nat rev rheumatol. , 2017. [20] r. d. bay-jensen ac and kjelgaard-petersen cf, “osteoarthritis year in review 2015: soluble biomarkers and the biped criteria.,” osteoarthritis cartilage., vol. 24, 2016. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 4 n 5, 2022 184 [21] a. munjal, s. bapat, d. hubbard, m. hunter, r. kolhe, and s. fulzele, “advances in molecular biomarker for early diagnosis of osteoarthritis,” biomol concepts, vol. 10, no. 1, pp. 111–119, 2019, doi: 10.1515/bmc-2019-0014. [22] runhaar j, sanchez c, taralla s, henrotin y, and bierma-zeinstra sm, “fibulin-3 fragments are prognostic biomarkers of osteoarthritis incidence in overweight and obese women. osteoarthritis and cartilage.,” osteoarthritis cartilage, vol. 24, 2016. structural-molecular features of the osteochondral unit of the femur head and the synovial membrane and characteristics of progression and relapse in different types of osteoarthritis a critical review nino kavtaradze1; elene (dodo) qartvelishvili2, shota kepuladze3, giorgi burkadze4 1phd student at tbilisi state medical university; 2 emeritus professor at tbilisi state medical university; 3phd student at tbilisi state medical university, clinical pathologist; 4professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; abstract osteoarthritis, also known as degenerative joint disease, is the most common joint pathology. as a degenerative disease, osteoarthritis can develop in any joint. broad classification of osteoarthritis includes two main types such as primary and secondary osteoarthritis. primary osteoarthritis is of idiopathic origin, i.e. its cause is unknown and is usually characterized by multiple joint damages. secondary osteoarthritis, usually develops in one joint. currently, there is no uniform clinical management of these injuries. in addition, it is known that the mentioned lesions are progressive in nature and relapse is possible after treatment. the histopathological and molecular characteristics of the progression of osteoarthritis are of great importance because the prognosis of these lesions cannot be determined only by clinical studies. currently, available literature data on histopathological characteristics and molecular markers of osteoarthritis are very scarce. there is almost no literature on risk factors for osteoarthritis progression and relapse. key words: osteoarthritis; progress; risk of relapse; synovial membrane; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 375 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.35 1 ,2 , 3 , 4 , 5 , 6 1 , e-mail:kaelene@yandex.ru 2 , e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 3 e-mail dodo_chanturia@mail.ru : , , , , , . : , , , . , . , , , . , , . , , , . 20°c. . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 376 , . , , . [1]. [2] . , 1000, , , 2 12. , , . , , , . , , . , , . ( 200 kda) ( ) ( 40 kda) . 6 kdaii). , , . . . , , [3]. (rgj) . . , . ( , + (b + g), + (b + ca), + (b + a)" + (b + cts)" , ( -acn, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 377 -cd -pc), (aoa) (rgj) . (4.0 ntu acn 9.1%) (4.4 ntu acn 12.3%), b+a (5.7 ntu acn 12.3%) acn. , cd ) pc ( ). , acn, . , + , + (rgj) [4]. effect of physical parameters on the microfiltration of wine on a flat polymeric membrane [5] . 0.1 3 , 0.4 m . 1 2 2 , , . , , 50 1 -1 2 3 . , . , 170 -1 2 2 3,6 . 0,5 ntu, , , 150 ntu 50 ntu. 1015%. [6] , . : 1. . 2. 20-30 c 50-60 ph 4-5 , ) 120-140 c 10-15 . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 378 : 1. effect of ethanol, glycerol, glucose and tartaric acid on the viscosity of model aqueous solutions and wine samples; adnan shehadeh a, despoina kechagia a, alexandra evangelou a, panagiotis tataridis a, fadi shehadeh b; food chemistry, volume 300, 1 december 2019, 125191 2. hollow fiber microfiltration membranes and a method of making these membranes; jiang ji, candeloro dicecca, edward m. schulz, mahesh mehta, david stead, david mckinley, david h koch; us 6,890,435 b2; may 10, 2005 3. pectolytic enzyme reduces the concentration of colloidal particles in wine due to changes in polysaccharide structure and aggregation properties; stella kassara a, sijing li b c d, paul smith a e, federica blando f, keren bindon a; international journal of biological macromolecules,volume 140, 1 november 2019, pages 546-555 4. effects of various clarification treatments on anthocyanins, color, phenolics and antioxidant activity of red grape juice; sevgin d blan a, mehmet özkan b; food chemistry volume 352, 1 august 2021, 129321 5. effect of physical parameters on the microfiltration of wine on a flat polymeric membrane; m.y. jaffrin, b.b. gupta, a. chaibi; chemical engineering and processing: process intensification; volume 32, issue 6, december 1993, pages 379-387 6. ; , , , , , . :11) ge p 2000 2128 b : (51) c 12 h 1/22 (ipc, 2006) analysis of local and international patents for microfiltration process of different types of wine material 1elene kakabadze, 2george bibileisvili, 3leila tananashvili, 4zaza javashvili, 5manana mamulashvili, 6liana ebanoidze engineering institute of membrane technologies of georgian technical university the analysis of some issues of local and international patents related to obtaining cleaning methods of various types of wine material by microfiltration process, creating membranes and membrane devices determines the consideration of technologies, techniques, basic technical level and prototypes created by local and international researchers for the scientific research work of the institute. keywords: invention, membrane, microfiltration, wine material, red grape juice. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 280 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.27 1, 2 1 ( ), , “ ” , email: ekatgiga@gmail.com, : 568683856. orcid: https://orcid.org/0009-0006-4145-9549 2 . . , “ ” . email: mariam.gersamia@tsu.ge, mariam@mediavoice.ge : 577171107; orcid: https://orcid.org/0000-0001-9092-9232 , , , . , . , . , , , , . . swot , , . ( ) , . , , . , . : , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 281 . , . : , , , , . , . , , . , . , . . , , . , , . ( , , 2024) , , , . , , . , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 282 . , , , . , . , , , . , . , , . , , , . , , , . , , , . 1. . . . , , , . swot (s, w , o, t) , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 283 : : , )? ? ? ? ? ? : ? ? ? , 7 . . n3. : 6 (ndi iri ). : “, „ 2“, „ “, „ “, ” . , , , , , . , 6 93 (“ ”-14 , “ 2”15, “ ”21, “ ”18, “ ”12 13 ). . (20:00-23:00) , . . , : 2022 2023 . . . . 2024 „ “ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 284 : 12 , . , , , . , “ ”, . , , , . 1989 . 1989 9 , , , , , „ “ . 9 , , , . 2024 , , , “ ” 1989 9 . , , “ ”. , , ( , ), . ( , ) , ( “ ”, “ 2”), . , , , . . . 2. 194 , . 511 ( 8 32 ) 115 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 285 : „ 2“ 58 , 50, “ 43, „ “ 18, „ “ 16, „ “ 9. n1. n1: , 6, 3 %. , “ ” , “ 2”. , “ ”; “ ” “ ” , . , , . “ ” 21,41 ) . 09:00” , , , , , . n2. 22% 29%26% 8% 10% 5% 2 1 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 286 n2: , 6 4 (“ 2”, “ ”, “ ” ”) ( ), . , , " , . , , n3. n3: n 1 : ( , ) , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 287 : 2 , , . 3 , 4 , ( ., ) , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 288 5 , ( : vox-populi) 6 , , , „ “ ( : ) , ( ) , 7 : : , . . , , , “ ” . . , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 289 , . , . . , . . , , , , “ ” , . 2.1. , 172. , “ ” (54%). “ ” (11%), “ ”(10%), “ ” (10%), “ ” (9 %), “ ” (4%) “ ” (2 %). , “ ” . , . n4. n4: ? georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 290 , „ , ?“ , , . , ( ) . . , , . . ( n7): „ , “. , , “. , . , , . , , , . ( n5): „ , ( ), . , “. , , . n6: „ , . “. . , , , . : , , , . . , , . , , , “ ( ); , “ ( ); georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 291 , , “ ( ). 2.2. “ ” 6 . : , , ( , , ), , . 3 . : , . n5 . n5: ? , , , . , “ 2” “ ”. , ” 2023 . 3 , , . “ ” “ ” georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 292 . “ ” , , . , , 18 . , , . , . , . , , . , , , ( , , .) , . . . ( n1): „ , , “. 2 ( n4): „ , “. ( n5): „ . . , . , , . , . , . , , “. n6: „ , . . , “. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 293 , , . „ , , ( , , .) , ?“ . ( n3): „ , , . , . , “. ( n7): „ . . , , . . , , , . , , , . , . , . “. . , . , , . , , . ( n7): „ , , . , , , . , , . “. . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 294 ( n8): „ , . , . , “. , , . , , , , , . ( n8): „ , , , . , . ., , , . , “. , ( ) . „ ?“ , . ( n8): „ . , („ “) , , . , , „ “ . , , “. , . ( n8): „ , , , . . . , “. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 295 , , , . : , “ ( ); , , , . , . , , . . “ ( ); , , “ ( ). 2023-24 , . . 2024 , , . “ ” (05.04.2024), “ ” (13.05.2024), ” (08.04.2024) . . 2.3. , . n6 . , : / ( ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 296 : , ( . ) n6: 2 . 15 19 21 2 6 1 64 0 0 0 0 0 1 1 0 1 7 2 3 0 13 2 12 6 0 3 0 23 / 1 6 0 0 3 0 10 0 5 5 9 6 2 27 , 46,37% , 19,56 %; 16,66 %; 9,42 %; 7,24 %. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 297 , , “ ” 2023 2 , , “ 07:30” . , , . , . “ ” , 2023 2 “ ” . , , . , 21 ( , 21) . , , , 35, , 35. , 18 . , , . ” ” “ ” . : , . “ 2” “ ” , . , , , . , . ( ) 23 , “ ”, “ 2”. , , , . 10 . , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 298 , : , . , “ ”, “ ” “ ” . , , . , “ ” , 16 , . . “ ” , 3 , , . , , . , , “ ”, . , , . , “ ” 2022 5 “ 07:30” . . , . , “ ” , . , , , . 2” , 2023 3 15 “ ” , , 5 , . “ ”, 2022 20 21:00”, , , , . , . , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 299 , , , . 2023 , , . , , . “ 2” 4(2, 23, 29, 30 ). “ 2” 2. 4, ” (30 31 ). , , 31 . 2023 2 , “ 2” , , . , , , . , “ 2”. , “ 2” 29 : "25 . , . ?!. ..." , , . 2”, 30 . , . ” , , . , , , “ 2” . , . ( . n7), (26%), (24%), / (22%); (19%), (4%), (4%) (1%). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 300 n7: / 2 . 17 13 4 0 1 0 35 / / 9 13 7 1 2 0 32 / / 12 7 8 1 1 0 29 / 6 9 6 2 2 0 25 0 3 0 2 1 0 6 / 4 2 0 0 0 0 6 , , , ) 0 1 0 0 1 0 2 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 301 . n7, : , . . , . “. , , , , , . . , , . , , . n4: „ “. n5: „ , . “. n6: „ „ “, , . , . , “. . , , . . , , . ( n7): „ , . , , . “. , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 302 , . 2 ( n4): „ , , , “. n6: „ . , , “. n5: „ , . , , . , “. n6: „ . , , , , “. , . , , . . , , . . (2022 2023 ) “ ” , “ ”. , , “ ( , 2022). “ ”, (16.09.2022 06.03.2023) . , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 303 . , . , n3). , , , ( n7) . 2024 , . ( n3): „2024 , , “. ( n7):“ ‘ ’ . , . . , “. , , . ( n3): „ , , . , . , , “. ( n7): „ , , “. , . , , , . , , . , . , , , . ( , ) . “ ” georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 304 , . n6: „ , . “. , . , , , . . 2 ( n4): „ . . . , , “. , , . , , . , ? ( n1): „ , , “. 2 ( n4): „ , , , “. n6: „ , , “. , . . ( n8): „ , . ., . , . , . , ... , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 305 , . , . , . , , , “ . , , . ( n8): „ : ? , . , , . . , , . . , . , . . “. . , . , . „ , , “ ( , ). , , . , , . , . , , “ ( , ). . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 306 . , , . , . “ ( , ). , . , “ ( , ). , , . , , . 4. , . : . , , . , , , . : , , , (39%), (20%). , , ". : . , , 6, 3%. , . : , . " " (54%). " " (11%), " " (10%) " " georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 307 (10%). , " ", " ", . . . , . swot ( . n8), , , . n8: swot : s o , . . , . . , . , . , . , , , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 308 . , . w t . , , . , , , . , . , ( ) ) . , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 309 ( , ). , , . , . . , . . ( , , , .) . 5. : ( , ) , , , . , . , . , . , / . , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 310 , , . , . , , . . , . . . . , . , . . , , . , . , , . : , . ) . . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 311 . ( ), . , “ ”, “facebook” (12.10.2022), : https://www.facebook.com/shesveneba/posts/pfbid0jjbfhakrfmvq4b42ywptszez8cp9ucuuvmhfn2p neg4seaogb3yychnt1uwdzgp2l ( : 20.05.2024) (2022), — " " ? , : https://www.mediachecker.ge/ka/mediagaremo/article/92699-mokled-da-martivad-ra-problemaaqvs-qmautsyeblobis-shesakhebq-akhal-kanonproeqts ( : 20.05.2024) ., ., ., (2015), world vision, , , : https://wvi.org/sites/default/files/wv_toolkit_web.pdf ( : 23.07.2024) ” , . : https://disability.ge/ge ( : 23.07.2024) “ ”, , , 8 , 2024, : https://publika.ge/pirebi-khelisuflebasmouwdeben-ar-miighon-rusuli-kanoni/ ( : 20.05.2024) “ ”, | , 28 , 2021, : https://publika.ge/blog/shezghuduli-shesadzleblobis-mqone-pirebis-brdzolashromis-bazarze-ra-unda-vicodet-gonivrul-misadagebaze/ ( : 23.07.2024) , , 2023 : https://www.mediachecker.ge/ka/mediagaremo/article/94010-samoqalaqo-protestis-politikuri-iarliyidilis-sainformacio-gamoshvebebshi ( : 20.05.2024) (2020). (uncrpd) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 312 , : https://gyla.ge/files/news/ %20 %20 %20 %20 %20 %20 2.pdf?fbclid=iwzxh0bgnhzw0cmtaaar31efksirrbncvxyn35egvcjrdhsm03kgkgontnn3n0f_u zg4a4wb5_6ky_aem_avigdlwhnlkexikyegxibwp993bryycjrkdb1kwamk3qocdnq6xkdzumaq5-7o1jto5wpty2_fw5b0u-8a0xjvs ( : 23.07.2024) (2022), , : https://www.qartia.ge/ka/siakhleebi/article/92844-sazogadoebrivi-mautsyeblis-ethershidiskriminaciuli-garemos-sheqmna-daushvebelia ( : 20.05.2024) “ ”, , 5 , 2024 : https://formulanews.ge/news/108808 ( : 20.05.2024) “ ”, , 13 , 2024, : https://mtavari.tv/news/156165-rusuli-kanonis-sacinaaghmdego-aktsias-shshm ( : 20.05.2024) gersamia m., gigauri . et al (2024) , russia’s war in ukraine and media solidarity (case of georgia), athens journal of mass media and communications 2024, 10: 1-15, : https://www.researchgate.net/profile/mariamgersamia/publication/377306602_russia's_war_in_ukraine_and_media_solidarity_case_of_georgia /links/659fc0b040ce1c5902d3f6c4/russias-war-in-ukraine-and-media-solidarity-case-ofgeorgia.pdf ( : 09.09.2024) international disability alliance (2018), , : https://www.internationaldisabilityalliance.org ( : 23.07.2024) parent center hub (2018), . : https://www.parentcenterhub.org/disabilitygroups/#factsheets ( : 23.07.2024) undp (2021), . : https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/ge/pwds_situation_analysis_2021_geo.p df?fbclid=iwzxh0bgnhzw0cmtaaar12mqecxtk5k1thbkqvqyr32xqhiojucc112nmo6jnyyiki1f0fku85y8_aem_avlaqtbe0wrsvxr4owzivvvvaiyfp9zaltuf2zbiae8yhmu7iz4xuwrek2oomv91ir02r8kaub7b_hief4ftmfh : 23.07.2024) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 313 unicef (2016), , , : https://www.unicef.org/georgia/media/1176/file?fbclid=iwzxh0bgnhzw0cmtaaar01gth39ydne dxnsfajzmoskqcse9qthiqmjuhhcabnzmlokvfnl8azow_aem_avk3xwjrd18oxv5scp2iaj2wfcgbys7slrtxb9d38svymgymrzkg2r9_givaevcp6hid1ndlij7k3rtn11srtvp ( : 23.07.2024) “ipm ” , : www.mediamonitoring.ge ( : 22.07.2024) “ ” , . “ , . . , , . : „ “, . ” („ “ ), ( ), ( ), . . , “ ” ( , , ) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 314 coverage of persons with disabilities on georgian television the media, as a conduit of informal education, plays a crucial role in shaping public perceptions about persons with disabilities (pwds), protecting their rights, and realizing their potential. this study is based on the concept of solidarity journalism, which aims to support and advocate for vulnerable groups. all of this plays a decisive role in the integration process of pwds. the findings of this research will be of interest to current and future journalists, journalism educators, representatives of the pwd community, their parents and guardians, advocates for the rights and interests of pwds, and the broader public. the research includes a swot analysis and recommendations for media professionals, local and international organizations, political parties, and others. this research analyzes the coverage of pwds on georgian television, focusing on their visibility and approaches to ethical representation. the media plays a significant role in shaping society’s perceptions of vulnerable groups, including pwds, either reinforcing or reducing stereotypes. the study is grounded in the concept of solidarity journalism, emphasizing the advocacy and support of vulnerable groups. the research uses a mixed-method approach, including a content analysis of television programs as well as in-depth interviews and focus groups with journalists, politicians, and advocates for pwds' rights. the findings reveal that pwds are often represented incorrectly or in stereotypical contexts. keywords: solidarity journalism, people with disabilities, media coverage, television, georgia georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 57 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.06 mpls 1 1 , , “ gurjikneli@gmail.com; orcid-0009-0005-2339-0878 mpls (multiprotocol label switching ) . : ; ; ; ; ; ; ; , . .1. mpls .2. mpls georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 58 : , , , , , ,in out f v v v vn v e i i l , v ( ); e v v ; v v , in vi v ; out vi v . .3. mpls . . mpls (multiprotocol label switching georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 59 ) . ip (internet protocol) . .4. mpls mpls , (zhang m, tao zp, 2012). . . mpls . mpls . , mpls . mpls , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 60 , . ” . , p-np ( ). (r. iraschko, m. macgregor, and w. grover, 1996). . . , (j.anderson, b. doshi, s.dravida, and p.harshavardhana, 1994). mpls . , , , , . . . (whitman m, mattord h , 2012). . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 61 1. zhang m, tao zp. (2012). application research of mpls vpn all-in-one campus card network based on ipsec. ieee international conference on computational and information sciences. 2. r. iraschko, m. macgregor, and w. grover. (1996). “optimal capacity placement for path restoration in mesh sunkble networks”. 3. j.anderson, b. doshi, s.dravida, and p.harshavardhana. (1994). “fast restoration of atm network”s. ieee journal on selected areas in communications. 4. whitman m, mattord h . (2012). principles of information security. usa: cengage learning. about restoration of information transmission paths in mpls network giorgi murjikneli1 1 doctoral student, georgian technical university, doctoral program "digital telecommunication technologies" abstract mpls (multiprotocol label switching) is very popular and the basis of the latest graph theory algorithms uses various recovery mechanisms in the network in case of any node or link failure. keywords: network; channel; node; label; replace; restoration; switch; system crash georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 425 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.44 1 1 , jtkemaladze@longevity.ge (ltl) , . , . , . , . : ; ; ; ; , , , , , . , , , . , , , , . , (mri) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 426 , . ( ), ( ) . . , , . , ttaggg , . , ) ( ). , , . (ltl), , , , . . , ltl , , . , . , , . mri ltl, , , . ltl , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 427 . , . ltl (cohen-manheim et al., 2016), (der et al., 2012) (devore et al., 2011). 1 (t1w) (topiwala, a., 2023). . , . , , (king et al., 2014). ltl, wmh . ltl. , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 428 ( = 0.008 0.012). ? . 1. . 2. , , . 3. 4. , . , . , . ltl , , , ltl) . (tkemaladze j., 2001-2024), , , , ltl. , , . , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 429 , p. . . . 1. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 2. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 3. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. 4. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 5. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. 6. cohen-manheim, i., doniger, g. m., sinnreich, r., simon, e. s., pinchas, r., aviv, a., & kark, j. d. (2016). increased attrition of leukocyte telomere length in young adults is associated with poorer cognitive function in midlife. european journal of epidemiology, 31, 147-157. 7. der, g., batty, g. d., benzeval, m., deary, i. j., green, m. j., mcglynn, l., ... & shiels, p. g. (2012). is telomere length a biomarker for aging: cross-sectional evidence from the west of scotland?. 8. devore, e. e., prescott, j., de vivo, i., & grodstein, f. (2011). relative telomere length and cognitive decline in the nurses’ health study. neuroscience letters, 492(1), 15-18. 9. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. 10. king, k. s., kozlitina, j., rosenberg, r. n., peshock, r. m., mccoll, r. w., & garcia, c. k. (2014). effect of leukocyte telomere length on total and regional brain volumes in a large populationbased cohort. jama neurology, 71(10), 1247-1254. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 430 11. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 12. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 13. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 14. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. 15. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 16. tkemaladze, j. (2024). cell center and the problem of accumulation of oldest centrioles in stem cells. georgian scientists, 6(2), 304–322. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.32 17. tkemaladze, j., & samanishvili, t. (2024). mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise. georgian scientists, 6(2), 36–50. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 18. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 19. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 20. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 21. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 22. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 23. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 431 24. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 25. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 26. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 27. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. 28. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 29. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 30. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 31. topiwala, a., nichols, t. e., williams, l. z., robinson, e. c., alfaro-almagro, f., taschler, b., ... & smith, s. m. (2023). telomere length and brain imaging phenotypes in uk biobank. plos one, 18(3), e0282363. 32. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . (mlsd’2016)» :• , , ., 284. 33. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., ... & , . . . « (mlsd’2016)» :• , , ., 365. 34. , . ., & , . . (2005). . , 70(11), 1566-1584. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 432 35. , ., , ., & , . (2001). . . 004.89. . 004.89. 36. , ., , ., & , . (2012). . , 25(1), 23-28. 37. , . ., & , . . (2008). . , 21(3), 367-371. main causes of intelligence decrease and prospects for treatment jaba tkemaladze1 1 research director, longevity clinic jtkemaladze@longevity.ge abstract the association of leukocyte telomere length (ltl) with structural and cognitive changes in the brain suggests a specific canonical effect, particularly in the elderly and in women. unfortunately, the feedback does not appear brain training exercises do not increase the length of telomeres. it turns out that intelligence is almost entirely due to genetics, not to teaching or any other training. today, with gene editing, it is possible to increase the length of telomeres, while shortening it would pose a threat to the brain. key words: intelligence; telomere length; cognition; senescence; aging microsoft word fullpdf05022023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 234 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.31 interactions of bioflavonoid robinin with efflux transporters: p-glycoprotein and breast cancer resistance protein lia tsiklauri1*, guohua an2,3, meri alania1, ether kemertelidze1 and marilyn e. morris2 1iovel kutateladze pharmacochemistry institute, tbilisi state medical university; tbilisi 0159, georgia 2department of pharmaceutical sciences, school of pharmacy and pharmaceutical sciences, state university of new york, university at buffalo, buffalo, ny 14214, usa 3 current address: division of pharmaceutics and translational therapeutics, college of pharmacy, university of iowa, iowa city, ia 52242, usa * correspondence: l.tsiklauri@tsmu.edu; tel.: + 995 577 418 414 abstract: present study investigated the possible role of p-glycoprotein in the intracellular exposure of active substance (robinin) of natural medicine flaroninum™ and effect of robinin on the cellular accumulation of mitoxantrone in either bcrp-overexpressing and bcrp-negative cells. robinin kaempferol-3-o--d-robinoside-7-o-α-l-rhamnopyranoside, has been obtained from over ground parts of astragalus falcatus lam., growing in georgia. the compound possesses hypoazotemic and diuretic activities and is proposed for the complex therapy of kidney diseases. pgp-overexpressing and p-gp-negative human breast cancer cells (mcf7) were used to examine the absorption character of kaempferol and robinin with or without of verapamil (p-gp inhibitor). flavonoids concentrations were determined by lc/ms/ms. robinin transport was p-gp-dependent and verapamil significantly increased the extent of uptake of robinin in cells, which is attributed in part to p-gp-inhibition by verapamil. when comparing the intracellular accumulation of aglycone with kaempferol-3-o--d-robinoside-7-o-α-l-rhamnopyranoside, we found that kaempferol uptake was greater than robinin. since some glycosylated forms of flavonoids have been demonstrated to significantly suppress breast cancer resistance protein (bcrp/abcg2), we hypothesized that kaempferol-3-o--d-robinoside-7-o-α-l-rhamnopyranoside may act as a bcrp-inhibitor. mitoxantrone accumulation studies were performed in bcrp-overexpressing and bcrp-negative mcf7 cells using flow cytometric analysis. robinin (5 and 50 m) had no significant impacts on the bcrp-mediated mitoxantrone transport; on the contrary, the aglycone kaempferol produced increased accumulation of mitoxantrone. from these results, we suggest that the active component of natural hypoazotemic medicine flaroninum™, robinin, may be a substrate of p-gp and its efflux outside of the cells mediated p-gp may contribute to its decreased intracellular concentration. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 235 keywords: astragalus falcatus lam.; robinin; kaempferol; p-glycoprotein; mcf 7 cells 1. introduction plasma membrane transporters, including p-glycoprotein (pgp/mdr1) and breast cancer resistance protein (bcrp/abcg2), contribute to the intracellular exposure of many drugs and thus they have been recognized as significant determinant for drug efficacy and safety [1]. intracellular drug disposition is responsive to tissueand cell-dependent expression of important drug transporters found in organs (like kidney and intestine) involved in the processes of absorption and secretion [2]. therefore, examination of interaction between active substances and main transporter proteins is critical in drug development process. various diseases, such as renal dysfunction, have been shown to alter many pharmacokinetic parameters and cause clinically significant influence in drug disposition and corresponding response to drugs [3]. the impact of chronic renal failure (crf) on drug transport has been investigated not so long ago. it was found out that crf affects function and expression of membrane transporters (for instance pgp/mdr1 and (bcrp/abcg2) primarily involved in the movement of drugs and metabolites across cell membranes [4]. furthermore, the studies indicated that p-gp or bcrp activity and abundance may be perturbed by renal dysfunction not only in the kidney but in the other organs as well [5-7]. thereby, it is reasonable to use drug dosage adjustment in patients with kidney diseases [3, 8]. crf has been acknowledged as a major global problem of nowadays medicine as it is associated with high health care expenditure and poor quality of life [9, 10]. however, still, effectual approaches for the restraining its progression have not been generally recognized. discovery of novel remedies for crf has become a top priority for healthcare. along with the conventional medication, phytotherapeutic agents (for example polyphenols) are effectively used for the symptomatic treatment of renal failure [11, 12]. flavonoids are an important class of polyphenolic compounds universally distributed in plants in glycoside-bound or free aglycone forms. these natural products exhibit several bioactive potencies, such as antioxidant, renoprotective and anti-inflammatory effects [13-16]. there is an accumulate data that various flavonoids can interact with the principle drug transporters in the body. they can be substrates of and/or chemical modulators for particular efflux pumps (like pgp/mdr1 and bcrp/abcg2) that will influence the disposal of many compounds as well as flavonoids themselves [17-19]. despite their biological importance, only fragmentary information is available regarding the interactions between flavonoids and transporters [20-21]. astragalus is one of most extensively used herbs for cure renal disorders [16, 22-23]. it represents the largest genus of plants, comprising over 2000 species and found widespread in the world [24]. [25]. astragalus falcatus lam. species of astragalus genus, is broadly available in georgia. this plant has been thoroughly studied at the i. kutateladze institute of pharmacochemistry (ikip), tbilisi state medical university (tsmu) [26-27]. the hypoazotemic flavonoid glycoside was separated from above ground parts of astragalus falcatus lam and flaroninum™ an original remedy for the treatment of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 236 crf complicated by azotemia, has been developed on its basis in the tablets form (30 mg) [28]. the preparation has passed clinical approbation and its application (1 tablet 3 times daily) in medical practice has been authorized by the russian and georgian ministries of health. flaroninum™ increases the nitrogen elimination function of kidney, lowers blood levels of residual nitrogen, creatinine and urea, and improves renal clearance. kaempferol-3-o--d-robinoside-7-o-α-l-rhamnopyranoside, known as robinin is the active substance of this drug (fig.1a). robinin has been also detected in several herbaceous plants, in particular pueraria hirsuta l. (thunb) matsun., vinca erecta regel & schmalh., and astragalus sp. [29-32]. it should be pointed out, that no intracellular drug disposition and metabolism has been investigated for flaroninum™. moreover, despite extensive investigations of flavonoids, there is a lack of data on robinin (an active constituent of flaroninum™) interaction with drug-transporting proteins. just some studies indicated, that after oral administration, kaempferol-3-o--d-robinoside7-o-α-l-rhamnopyranoside is hydrolyzed to kaempferol (fig.1a) by intestinal microbial flora [33]. previously we found that kaempferol is not only a bcrp substrate but also can inhibit mitoxantrone efflux in bcrp-overexpressing mcf-7/mx100 cells and represents a potent bcrp inhibitor [19, 34]. since drug transporters are determining factors for the intracellular drug exposure, we first investigated the interactions of active component of flaroninum™ and two essential drug transporters in cells over-expressing these proteins [1]. this study tasted the possible role of the abctype efflux transporter p-gp in the absorption of robinin and the effect of this glycoside on transport of substrates by another abc transporter, namely bcrp. the results were compared with those of its aglycone – kaempferol. drug-resistant cells, over-expressing only specific transporter, as p-gp, might be used for the identification of the efflux pump engaged in the absorption of flavonoid [35-39]. for this purpose in the experiments we used p-gp-over-expressing and p-gp-negative human breast cancer cell (mcf7) lines. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 237 figure 1. structural formula of bioflavonoids robinin and kaempferol (a); q1 and q3 scans from lc/ms/ms analysis of robinin (b) and kaempferol (c) 2. materials and methods 2.1 materials. the bioflavonoid robinin (≥95%), the active component of flaroninum™ and robinin standard (99% purity) used in this experiment were isolated from areal parts of astragalus falcatus lam in the department of phytochemistry, ikpi, tsmu as reported previously [40]. the leaves and flowers of astragalus falcatus lam were gathered from kartli floristic region (georgia). the plant was authenticated in division of pharmacobotany, department of phytochemistry, ikip, tsmu by comparison with the voucher specimens (n 16354) deposited in the herbarium collection of ikpi (herbarium code-tbph). kaempferol (99% purity) and rutin were bought from indofine (hillsborough, nj, usa). human breast cancer mcf-7/sensitive, p-gp-overexpressing mcf-7/adr and bcrp-overexpressing mcf-7/mx100 cells and fumitremorgin c (ftc) were kindly provided by dr. susan e. bates (national cancer institute, md, usa). the caco-2 cells were a gift from dr. amrita kamath (bristol myers squibb, princeton, nj, usa). mitoxantrone was bought from sigma (st. louis, mo). fetal bovine serum (fbs), phosphate-buffered saline (pbs) and rpmi 1640 were obtained from invitrogen (carlsbad, ca). eagle’s minimum essential medium (mem) and nonessential amino acids solution were from gibco brl (buffalo, ny, usa). all the other chemicals or solvents used were commercially available and of reagent grade. 2.2. cell culture mcf-7 (parent, mdr and mitoxantrone-selected subtypes) and caco-2 cells were grown in 75cm2 flasks. mcf-7 cells were cultured in rpmi 1640 culture medium supplemented with 2 mm lglutamine, 10% fbs and 1% penicillin/streptomycin. mcf-7 mx100 cell culture media also contained 100 nm of mitoxantrone. caco-2 cells were cultured in mem culture medium supplemented with 10% fbs, 1% penicillin/streptomycin solution and 1% nonessential amino acids. all cells were incubated at 37°c in a humidified atmosphere with 5 % co2/95 % air. confluent cells were subcultured using 0.25 % typsin. 0 10000 20000 30000 40000 250 400 550 700 850 in te ns ity , c ps m/z, amu q1 scan 739b 0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 140000 160000 200 250 300 350 400 450 500 550 600 in te ns ity , c ps m/z, amu 285 q1 scanc 250 2500 4750 7000 0 200 400 600 800 739 593 q3 scan 0 2000 4000 6000 8000 10000 12000 14000 16000 50 100 150 200 250 300 q3 scan 285 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 238 2.3. western blotting assay the expression of p-gp in mcf-7/adr cells was demonstrated by western blot analysis. experiments used mcf-7/sensitive and mcf-7/adr cells with passage numbers 9-18 and caco-2 cells with passage numbers 83–87. the cells were washed with pbs, harvested using a cell scarper and homogenized on ice in lysis buffer consisting of 50 mmtris (ph 8.0), 150 mmnacl, 1% of protease inhibitor cocktail (1:100) and 1% nonidet p-40. the soluble extracts were collected by centrifuging the cell lysates at 17,000 x g for 10 min. the concentrations of protein in the lysates were measured using a bca protein assay kit (thermo fisher scientific inc. (usa). proteins predetermined quantities (50 g) were electrophoresed on 8% sodium dodecyl sulfate– polyacrylamide gels (sds–page) and electroblotted onto nitrocellulose membranes using standard procedure (invitrogen, grand island, ny). blots were blocked overnight at 4°c in tris-buffered saline containing 0.2% (v/v) tween-20 and 5% (w/v) non-fatdry milk (bio-rad, hercules, ca) followed by a 2 h incubation with primary antibody and then 1 h 30 min incubation with secondary antibody at room temperature. c-219 (abcam. inc. cambridge, ma) was used at 1:150 dilutions as primary antibody to detect p-gp. anti-mouse igg horseradish peroxidise (amersham, piscataway, nj) was used as the secondary antibody at 1:1500 dilution. membranes were washed after incubation with the antibodies, and detected with enhanced chemiluminescence detection reagent (amersham biosciences inc., piscataway, nj). western blot results were analyzed using 1d image analysis software (eastman kodak, rochester, ny). cell lysates from caco-2 and mcf-7/sensitive cells were used as the positive and negative control for p-gp respectively. 2.4. cellular uptake studies the cellular accumulation of robinin and kaempferol was evaluated in p-gp over-expressing mcf7/adr and p-gp negative mcf-7/sensitive cells in the presence or absence of well characterized transporter inhibitor, verapamil, at the concentration of 100 μm based on previous studies [36]. briefly, cells were separately seeded at density of 1.6 x106cells/well into six-well tissue culture plates and after reaching 80~90 % confluence the uptake studies were started. dimethyl sulfoxide (dmso) was used for the preparation of stock solutions of robinin and kaempferol at a concentration of 10 µm. on the day of the experiment, the cells were first washed three times with pbs. the medium containing tested compounds with or without transporter inhibitors was then added to each well. dmso final concentration in the transport buffer was 0.1 %. following incubation for specific time (60 min – for the concentration dependence and 30, 60 and 120 min – for the time dependence accumulation studies) at 37°c, the medium was removed, and the cells were washed with ice-cold pbs (ph 7.4) three times to stop further uptake. to lyse the cells one ml of 0.5% triton x-100 was added to each well. the concentrations of tested compounds in cell lysates were assayed by lc/ms/ms and normalized with cellular protein content. the concentration of protein in the cell lysates was analysed by bca protein assay kit, with bovine serum albumin standard (pierce chemical, rockford, il). 2.5. mitoxantrone accumulation studies accumulation studies were conducted by flow cytometric analysis followed the protocols reported by minderman et al [41] with minor changes. mitoxantrone stock solution was prepared in doubly georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 239 distilled water. stock solutions of flavonoids were made in dmso, and the final concentration of dmso in the cell medium was maintained at 0.1%. in brief, the cells with around 90% confluence were treated with trypsin washed with fbs-free rpmi 1640 and re-suspended in this medium with a cell density of around 106 cells/ml. intracellular accumulation of mitoxantrone was carried out by incubating 1 ml of cells with two concentrations (5 and 50 m) of the test compounds, the vehicle (0.1% dmso), or a specific bcrp inhibitor ftc (10 μm)for 15 min, at 37°cin a humidified atmosphere of 5% co2in air, followed by addition of 3 m mitoxantrone. after incubation for another 30 min, the accumulation was stopped by adding 3 ml of ice-cold pbs and centrifuging at 17,000 x g for 5 min. the cells were then washed twice with ice-cold pbs and the measurements of cellular fluorescence of mitoxantrone was made on a facscan flow cytometer (becton dickinson immunocytometry systems, san jose, ca) equipped with a 488-nm standard argon laser and 670 nm bandpass filter. the background fluorescence of robinin and its aglycone was examined as well and found out to be negligible under the assay conditions. mitoxantrone accumulation was expressed as percent of the control (in the presence of the vehicle, 0.1% dmso). all flow-cytometric data were analyzed with the winlist software program (verity software house, topsham, me). 2.6. preparation of sample and lc-ms/ms analysis the intracellular concentrations of robinin and kaempferol were quantified by liquid chromatography-tandem mass spectroscopy (lc-ms/ms) as described previously [42]. 100 μl of methanol was added to cell samples to precipitate protein and briefly vortex-mixed. to prevent oxidation, 5 μl of ascorbic acid was added into each sample. following vigorous vortexing, the samples were centrifuged for 10 min with 17,000 x g at 40c. one hundred μl of the supernatant was transferred into a 200 μl vial insert for lc/ms/ms assay. lc/ms/ms was performed on an applied biosystem api 3000 triple-quadruple tandem mass spectrometer (applied biosystem, foster city, ca) linked to a turbo ionspray interface and a shimadzu prominence liquid chromatograph. data acquisition and processing were carried out using analyst software version 1.4.2. chromatographic separation was performed on a xterra ms c18 column (2.1x 100mm i.d., 3.5 um; waters corporation, milford, ma, usa). the mobile phase consisted of 0.025% formic acid and 1 mm ammonium formate in water (a) and 0.025% formic acid in acetonitrile (b). the gradient program was as follows: initial condition 16% b; gradient 16-75% b over 4 minutes; increased to 95% b and held for 1.4 minutes and finally returned to initial conditions for a total run time of 10 minutes. the injection volume was settled as 35 l for each sample and the solvent flow rate was maintained at 0.2 ml/min. the retention times of robinin and kaempferol were 3.66 min and 5.51 min, respectively. the ms operating conditions were optimized as follows: an ion spray voltage was set to 4200 v and vaporizer temperature was kept at 3500 c. nebulizer and curtain gas flow were set at 10 ml/min and 8 ml/min, accordingly. the optimized declustering potential, focusing potential and entrance potential were −70, −300 and −10v respectively. the collision cell exit potential was −15v for robinin and −8v for kaempferol. ms was conducted in the negative ion mode using the multiple reactions monitoring (mrm). selected parent-ion/product-ion pairs were monitored for each compound: robinin 739/593, and kaempferol 285/285. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 240 2.7. statistical analysis all data are expressed as the mean ± s.d statistical analyses were conducted using spss version 11.0; (spss, inc., chicago, il).the differences between the mean values were analyzed for significance using a student’s t-test or one-way analysis of variance, followed by dunnett’s test. the p-values less than 0.05were considered statistically significant. 3. results 3.1. p-gp expression level to investigate p-gp involvement in the cellular uptake of robinin in mcf-7/adr cells, first we characterized p-gp expression in the cells employed in this study using western blot analysis. mcf7/sensitive and caco-2 cells were used as the negative and positive control for p-gp. as shown in fig. 2, mcf-7/sensitive cells had no detectable p-gp expression which is in accordance with earlier observations [43]; however, p-gp is clearly detected in mcf-7/adr cells and in the positive control caco-2 cells, consistent with previously report [19]. figure 2.western blot of the expression of p-gp in mcf7/sensitive (lane 1), caco-2 (lane 2) and mcf7/adr (lane 3) cells. 3.2. cellular uptake studies to observe the time uptake of robinin, a fixed concentration of tested compound (50 μm) was added to inserts and after 30, 60 and 120 min, the media was removed and the cells were washed in ice-cold pbs (ph 7.4) 3 times to stop further uptake. the samples were analysed using ls/msms. all values were normalized with protein content (fig. 3). figure 3. intracellular concentration of robinin in mcf-7/adr cells in the absence and presence of the p-gp inhibitor verapamil (100 m). mcf-7/adr cells were incubated with 50 µm robinin for 0 10 20 30 40 50 60 70 80 30 60 120 co nc en tr at io n, n g/ m g pr ot ei n time, min robinin robinin+verapamil georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 241 30, 60 and 120 min. cell lysates were prepared as described in material and methods; intracellular robinin was assayed by lc/ms/ms. each column illustrate the mean ± s.d.; n =6. p< 0.001 in experiments robinin showed linear time dependence uptake in mcf-7/adr cells up to 60 min; the cellular concentration of tested compound was increased in the presence of p-gp inhibitor and the maximum rate was observed for 60 min incubation time (2.25 fold). no difference in intracellular concentrations in the presence or absence of verapamil was observed at 120 minutes. the accumulation of robinin following incubation with different robinin concentrations in mcf7/sensitive and mcf-7/adr cells was measured at 60 min and the drug intercellular accumulation is presented in table 1. during the experiment, robinin displayed less accumulation in mcf-7/adr than in mcf-7/sensitive cells. table 1.robinin accumulation with different incubation concentrations applied 25 m concentration 50 m 100 m mcf-7/sensitive (ng/mg protein) 20.80  4.08 46.60  7.0 65.10  4.17 mcf-7/adr (ng/mg protein) 14.60 3.23 29.30  4.72 47.00  3.28 1 data are presented as mean ±s.d.; n =3. four concentrations were chosen to study the concentration-dependent uptake of robinin by mcf/7adr cells, and inhibition by verapamil. p-gp-over-expressing cells were loaded with 10, 25, 50 and 100 m flavonoid and the experiment was conducted in the absence or presence of verapamil 100 m. the representative chromatograms of robinin in p-gp-over-expressing mcf-7/adr cells in the absence or presence of verapamil are presented in fig. (4). the peak area of robinin increased more than 3-fold when, 50 m robinin was co-incubated with 100 m verapamil. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 242 figure 4. (a) representative chromatograms of robinin when mcf-7/adr cells were incubated with 50 m robinin in the absence or presence of the p-gp inhibitor (100 m). (b) cellular concentrations of robinin when p-gp-over-expressing mcf-7/adr cells were incubated with 10, 25, 50 or 100 m robinin with or without verapamil. data are presented as the mean ± s.d.; n =6. p< 0.001. figure 4b shows the cellular concentrations of robinin when p-gp-over-expressing cells were incubated with different concentrations of robinin; we noticed that the intracellular accumulation of flavonoid in mcf-7/adr cells was proportional to its incubation concentration. during the investigation period, robinin showed less accumulation in p-gp-over-expressing cells in the absence of verapamil; the intracellular amount of robinin was raised in the presence of verapamil 1.77 fold at 10 m, 1.79 fold at 25 m, 1.79-folds at 50 m and 1.72-fold at 100 m (fig. 4). we investigated p-gp role in the transport of robinin (50 m) in p-gp-over-expressing and p-gp negative cells. during the investigation period, robinin accumulation differed between the two cell lines: intracellular concentrations of robinin were ~ 1.6 fold less in mcf-7/adr than in mcf7/sensitive cells (fig. 5). when the p-gp inhibitor,100 m verapamil, was added to the incubation fluid, the intracellular concentration of robinin was increased by 125% in p-gp-over-expressing cells, whereas this phenomenon was not observed in the corresponding p-gp-negative control cells. this result suggested that robinin is a substrate of p-gp. 0.0e+00 2.0e+03 4.0e+03 6.0e+03 8.0e+03 1.0e+04 1.2e+04 0 1 2 3 4 cp s minutes robinin alone robinin+verapamila 0 20 40 60 80 100 10 um 25 um 50 um 100 um ro bi ni n, (n g/ m g pr ot ei n) robinin alone robinin +verapamil b georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 243 figure 5.the uptake of robinin (50 m) in the absence or presence of 100 m verapamilin either p-gp-over-expressing mcf-7/adr cells or p-gp-negative mcf-7/sensitive cells. data are presented as the mean ± s.d.; n =6. p< 0.001. in order to compare the intracellular uptake of the aglycone kaempferol with the glycoside form, robinin, mcf-7/adr cells were treated with 10 μm of the compounds and incubated with or without transporter inhibitor for 1 hour (table 2). the q1 (first quadruple) full scan and product ion scan mass spectra of target compounds are presented in fig. 1. table 2.intracellular accumulation of robinin and kaempferol in mcf-7/adr cells without inhibitor with inhibitor fold increase intracellular amount of compound robinin (μg/mg protein) 6.88  1.27 x10-3 12.27 1.2 x103 1.8 5.311.2x10-3 kaempferol (μg/mg protein) 1.460.13 4.69  0.5 3.2 3.23  0.4 1 incubation concentration 10 µm; data are presented as mean ±s.d.; n =3. the chemical inhibition of the abc-transport protein, p-glycoprotein with 100 mm verapamil had significant effects on the uptake of both the flavonoid glycoside and its aglycone. in the presence of inhibitor, the uptake of both compounds was increased (1.8 and 3.2 respectively) in mcf-7/adr cells and the uptake of kaempferol was increased considerably higher than its glycoside (table 2). this finding, in combination with the detection of p-gp [44] in mcf-7/adr cells, implicated a role for p-gp in the transcellular efflux of these flavonoids. 0 10 20 30 40 50 60 70 80 mcf-7/sensitive mcf-7/adr co nc en tr at io n of r ob in in , (n g/ m g pr ot ei n) robinin alone robinin +verapamil georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 244 3.3 mitoxantrone accumulation studies to evaluate the effect of robinin on bcrp-mediated efflux and compare with its aglycone kaempferol, the 30-min accumulation of mitoxantrone (a known substrate for bcrp) was examined in the presence or absence of 5 and 50 m robinin or kaempferol, in bcrp-over-expressing mcf-7 mx100 and bcrp-negative mcf-7/sensitive cells, using flow cytometric analysis. figure 6.concentration-dependent effects of robinin and its aglycone on the accumulation of mitoxantrone in mcf-7 mx100 cells. data represent means of six independent determinations; bars, ±sd. figure 7. influence of flavonoids on the intracellular accumulation of mitoxantrone. the 30 min accumulation of mitoxantrone in mcf-7/sensitive and mcf-7 mx100 cells, in the presence of 50 m concentrations of flavonoids or the vehicle (0.1% dmso) was evaluated as described under materials and methods. ftc (10 m) was used as a positive control. the data are expressed as percent of control (in the presence of the vehicle, 0.1% dmso). data represent means of six independent determinations; bars, ±sd as shown in fig. 6, robinin had no considerable effects on mitoxantrone accumulation at both concentrations either one in bcrp-negative (74%  2.2) or bcrp-positive cells (77%  5.4). in contrast to its glycoside form, kaempferol demonstrated concentration dependent activity and high bcrp inhibition when tested at a 50 m concentration (fig. 6). mitoxantrone accumulation 0 30 60 90 120 150 180 5 um 50 um m ito xa nt ro ne a cc um ul at io n (% , o f c on tr ol ) kaempferol robinin 0 50 100 150 200 250 300 350 control kaempferol robinin ftc m ito xa nt ro ne a cc um ul at io n (% , o f c on tr ol ) mcf7/sensitive mcf-7 mx100 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 245 increased by 205%  4.3% of the control value in mcf-7 mx100 cells, which is similar with the accumulation in the presence of 10 μm ftc (281%  7.5% of the control); however, it had no impact in the bcrp-negative cells (mcf-7/sensitive cells) (fig. 7). these results are consistent with data reported earlier by our laboratory [19, 34]. 4. discussion in the present study we investigated the possible role of membrane-associated drug transporter p-gp on the cellular uptakeof the hypoazotemic bioflavonoid, kaempferol-3-o--d-robinoside-7o-α-l-rhamnopyranoside (robinin), and compared results to that of the robinin aglycone kaempferol. we also evaluated the influence of this glycoside on the bcrp-mediated mitoxantrone transport. in cellular drug accumulation experiments, robinin uptake in p-gp expressing cells was compared with accumulation in cells from the parental cell line. two lines of evidence obtained from our experiments indicated that robinin is a substrate of p-gp: 1) the cellular uptake of robinin in p-gp expressing cells was lower than in p-gp negative cells; 2) robinin uptake was greatly increased in p-gp over-expressing cells in the presence of verapamil, a known p-gp inhibitor, broadly employed as p-gp activity modulator in multidrug-resistant cells [45]. the reason for the lack of difference in intracellular robinin concentrations at 120 minutes is unknown but may be due to higher intracellular concentrations of robinin at 120 minutes resulting in the saturation of p-gp transport proteins, decreased driving force for transport, i.e., cellular atp availability, or decreased concentrations of the inhibitor verapamil, due to its metabolism or binding in cells resulting in decreased inhibitory activity. results from the update study showed that robinin was accumulated in cells a timeand concentration-dependent manner (fig. 3, fig. 4). during the investigation period the rate of robinin uptake by mcf-7/adr cells increased linearly with concentration, within the test range of concentration (10-100 μm) (fig. 4). the accumulation of robinin in mcf7/sensitive cells was greater than that in mcf7/mdr cells (table 1). as noted earlier, when mcf7/mdr cells were incubated with the p-gp inhibitor verapamil, the uptake of flavonoid was significantly greater (fig. 4). these observations support our hypothesis that robinin is a p-gp substrate. in recent years, the absorption and metabolism of several bioflavonoids have been widely investigated and it is assumed that flavonoid aglycones are absorbed in greater quantities than their respective glycosides [46-47]. here, cellular uptake of robinin and its aglycone were investigated and compared using p-gp-over-expressing mcf-7/adr cells. we found that aglycone was taken up more easily and to a greater extent by the cells than its glucoside (table 2). when the p-gp inhibitor was added, the uptake of kaempferol increased 1.78 times more than robinin. this is consistent with a report that aglycones are generally more bioavailable than their respective glycosides because of their moderate lipophilicity [47-48]. it has been reported that many flavonoids have inhibitory effects on bcrp [19]. structureactivity relationship studies on the inhibition of bcrp by flavonoids showed that the presence of the aromatic ring b attached at position 2, the 2,3-double bond in ring c, an oh group at position georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 246 5, the 4'-o-methoxylation or the 4'-hydroxylation of the b-ring and absence of hydroxylation at position 3 are related with more potent bcrp inhibition [49]. in general, the potency of glycosides has been displayed to be weaker than that of their aglycones since they are less penetrable to cell membranes. however some studies demonstrated that not only aglycones but also some glycosylated flavonoids, such as naringenin-7-glucoside and quercetin-3-rutinoside, effectively inhibited transporter bcrp over-expressed in cells [50-51]. interestingly, several authors have shown that attachment of a sugar moiety may differently modify bcrp inhibitory actions of flavonoids [50, 52-53]. for example, naringenin-7-glucoside, possessing one sugar substituent, glucose, bound to a hydroxyl group of the a-ring (position 7) exhibits bcrp inhibitory activity [50]. in contrast, naringenin 7-rhamnoglucoside, which has the diglycoside rhamnoglucoside (rhamnose + glucose) in the same position, does not alter bcrp transport [19]. it was shown that glucose and rutinose conjugates at position 7 (luteolin-7-glucoside and hesperidin) do not hinder bcrp inhibition [54]. also, several studies demonstrated potential inhibitory effect of rutin, containing the diglycoside rutinoside (rhamnose + glucose) attached to the hydroxyl groups of the c-ring (position 3) on breast cancer resistance protein [51]. intriguingly, robinin possesses a double bond between positions 2 and 3 of the c-ring, a hydroxyl group at 4`position of the b-ring, the 3`position of the b-ring is not substituted, the mono glycoside rhamnose is attached at the hydroxyl group of c-7 carbon, and the diglycosiderobinoside (rhamnose + glucose) is present in position 3, similar to rutin. therefore, since some glycosylated flavonoids have been reported to possess bcrp inhibitory activity, we hypothesized that the glycoside form of kaempferol may also affect bcrp-mediated transport. the choice of the concentration range of robinin for these studies was based on the previous reports that numerous flavonoids can reverse mitoxantrone efflux mediated by bcrp in breast cancer cells with ec50 values ranging from 0.4 to 34 μm [55]. our previously reported western blot data showed that bcrp is expressed in mcf-7/mx100 cells and that mcf-7/sensitive cells had no detectable bcrp expression [19]. in our experiments, robinin did not produce a rise in mitoxantrone accumulation in bcrp over-expressing mcf-7 mx100 cells and had no notable influence on mitoxantrone accumulation in bcrp-negative mcf-7/sensitive cells at a concentration of 50 μm (fig. 6, fig. 7). meanwhile its aglycone, kaempferol, significantly increased mitoxantrone accumulation in mcf-7 mx100 cells and this effect was concentration-dependent (fig. 6). the obtained data is consistent with the results of other studies suggesting that kaempferol is a bcrp inhibitor [34, 50]. in conclusion, we report for the first time that the active component of the hypoazotemic natural medicine, flaroninum™, kaempferol-3-o--d-robinoside-7-o-α-lrhamnopyranoside (robinin), is a substrate of p-gp, and its efflux outside of the cells mediated by p-gp could contribute to its decreased intracellular exposure. however, robinin had no remarkable effectiveness on mitoxantrone accumulation in either bcrp-negative or bcrp-positive cells, unlike its aglycone kaempferol, indicating that it is not an inhibitor of bcrp. this research provide a good starting point for further investigation the fate of flaroninum™ in the body after oral administration. eventually we will undertake additional studies to test the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 247 interactions between this bioflavonoid and other membrane transporters (whether involved in the input or in the output processes) as well as elucidate its metabolism in order to extend the evidence base and purpose proper delivery system to optimize efficacy of hypoazotemic phytodrug, intended for the complex therapy of crf. author biography lia tsiklauri, pharm dr., phd., senior research scientist, department of technology of pharmaceutical products, biologically active additives & cosmetics, iovel kutateladzepharmacochemistry institute, tbilisi state medical university; tbilisi, georgia: l.tsiklauri@tsmu.edu orcid 0000-0002-7808-5329 mery alania, pharm dr., dsc., principle scientist, head of department of phytochemistry, iovel kutateladze pharmacochemistry institute, tbilisi state medical university; tbilisi, georgia: m.alania@tsmu.edu ether kemertelidze; pharm dr., dsc., academician, principal scientist, direction of steroidal compounds, member of the georgian national academy of sciences, iovel kutateladze pharmacochemistry institute, tbilisi state medical university; tbilisi, georgia: e.kemertelidze@tsmu.edu; orcid 0000-0002-5647-8025 guohua an, md, phd., associate professor of pharmaceutical sciences and experimental therapeutics, college of pharmacy, university of iowa, iowa city, usa: guohua-an@uiowa.edu orcid 0000-0002-6498-7663 marilyn e. morris phd., suny distinguished professor and chair, department of pharmaceutical sciences, state university of new york, memorris@buffalo.edu, buffalo, usa: memorris@buffalo.edu; orcid 0000-0003-1127-7964 funding: this research was funded by a fulbright scholarship awarded to lia tsiklauri under the international exchange program sponsored by the united states government. references 1.mateus, a.; treyer, a.; wegler, c.; karlgren, m.; matsson, p.; artursson, p. intracellular drug bioavailability: a new predictor of system dependent drug disposition. sci rep. 2017, 7:43047. doi:10.1038/srep43047 2.gameiro, m.; silva, r.; rocha-pereira, c.; carmo, h.; carvalho, f.; bastos, m. l.; remião, f. cellular models and in vitro assays for the screening of modulators of p-gp, mrp1 and bcrp. molecules. 2017, 22(4):600. doi:10.3390/molecules22040600 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 248 3.blanco, v.e.; hernandorena, c.v.; scibona, p.; belloso, w.; musso, c.g. acute kidney injury pharmacokinetic changes and its impact on drug prescription. healthcare. 2019, 7(1):10. doi:10.3390/healthcare7010010 4.drozdzik, m.; drozdzik, m.; oswald, s. membrane carriers and transporters in kidney physiology and disease. biomedicines 2021, 9: 426. doi:10.3390/biomedicines9040426 5.droździk, m.; oswald, s.; droździk, a. impact of kidney dysfunction on hepatic and intestinal drug transporters. biomed pharmacother. 2021, 143:112125. doi:10.1016/j.biopha.2021.112125. 6.atilano-roque, a.; roda, g.; fogueri, u.; kiser, j.j.; joy, m.s. effect of disease pathologies on transporter expression and function. j clin pharmacol. 2016, 56(7):s205-21. doi: 10.1002/jcph.768. 7.torres, a.m.; dnyanmote, a.v.; granados, j.c.; nigam, s.k. renal and non-renal response of abc and slc transporters in chronic kidney disease. expert opin drug metab toxicol. 2021, 17(5):515-542. doi: 10.1080/17425255.2021.1899159. 8.saad, r.; hallit, s.; chahine, b. evaluation of renal drug dosing adjustment in chronic kidney disease patients at two university hospitals in lebanon. pharm pract. 2019, 17(1):1304. doi:10.18549/pharmpract.2019.1.1304. 9.vesga, j.i.; cepeda, e.; pardo, c.e.; paez, s.; sanchez, r.; sanabria, r.m. chronic kidney disease progression and transition probabilities in a large preventive cohort in colombia. int j nephrol. 2021, 2021: 8866446. doi:10.1155/2021/8866446. 10. thurlow, j.s; joshi, m.; yan, g.; norris, k.c.; agodoa, l.y.; yuan, c.m.; nee, r. global epidemiology of end-stage kidney disease and disparities in kidney replacement therapy. am j nephrol. 2021, 52(2):98-107. doi: 10.1159/000514550. 11. chen, d.q.; hu, h.h.; wang, y.n.; feng, y.l.; cao, g.; zhao, y.y. natural products for the prevention and treatment of kidney disease. phytomedicine. 2018, 50: 50-60. doi:10.1016/j.phymed.2018.09.182 12. shebeko, s.k.; chernykh, v.v.; zupanets, k.o. nephroprotective effect of the herbal composition bno 2103 in rats with renal failure. sci. pharm. 2020, 88:47. doi:10.3390/scipharm88040047 13. mondal, s.; rahaman, s.t. flavonoids: a vital resource in healthcare and medicine. pharm pharmacol int j. 2020, 8(2): 91‒104. doi: 10.15406/ppij.2020.08.00285 14. gomes, a.; fernandes, e; lima, j.l.; mira, l.; corvo, m.l. molecular mechanisms of antiinflammatory activity mediated by flavonoids. curr med chem. 2008, 15(16):1586-605. doi: 10.2174/092986708784911579 15. tsuji, p.a; stephenson, k.k; wade, k.l; liu, h.; fahey, j.w. structure-activity analysis of flavonoids: direct and indirect antioxidant, and antiinflammatory potencies and toxicities. nutr cancer. 2013, 65(7):1014-25. doi: 10.1080/01635581.2013.809127 16. tang, d.; zhu, j. x.; nie, h.; he, b.; xu, y. h.; zhu, q. simple and efficient approach for enrichment of major isoflavonoids from astragalus membranaceus with macroporous resins and their nephroprotective activities. ind crops prod. 2018, 125: 276– 283. doi:10.1016/j.indcrop.2018.08.023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 249 17. jiang, w.; hu, m. mutual interactions between flavonoids and enzymatic and transporter elements responsible for flavonoid disposition via phase ii metabolic pathways. rsc adv. 2012, 2(21):7948-7963. doi:10.1039/c2ra01369j 18. dietrich, c. g.; geier, a.; oude elferink, r. p. abc of oral bioavailability: transporters as gatekeepers in the gut. gut. 2003, 52(12):1788–1795. doi:10.1136/gut.52.12.1788 19. zhang, s.; yang, x.; morris, m. e. flavonoids are inhibitors of breast cancer resistance protein (abcg2)-mediated transport. mol pharmacol. 2004, 65(5): 1208–1216. doi:10.1124/mol.65.5.1208 20. nguyen, t.t.; duong, v.a; maeng, h.j. pharmaceutical formulations with p-glycoprotein inhibitory effect as promising approaches for enhancing oral drug absorption and bioavailability. pharmaceutics. 2021; 13(7):1103. doi:10.3390/pharmaceutics13071103 21. amin, m.l. p-glycoprotein inhibition for optimal drug delivery. drug target. insights ; 2013, 7: 27–34. 22. zhang, h.w; lin, z.x.; xu, c.; leung, c.; chan, l.s. astragalus (a traditional chinese medicine) for treating chronic kidney disease. cochrane database syst rev. 2014, (10):cd008369. doi:10.1002/14651858.cd008369. 23. okuda, m.; horikoshi, s.; matsumoto, m.; tanimoto, m.; yasui, h.; tomino, y. beneficial effect of astragalus membranaceus on estimated glomerular filtration rate in patients with progressive chronic kidney disease. hong kong j nephrol. 2012, 14(1): 17– 23. doi:10.1016/j.hkjn.2012.01.001 24. bratkov, v. m.; shkondrov, a. m.; zdraveva, p. k.; krasteva, i. n. flavonoids from the genus astragalus: phytochemistry and biological activity. pharmacogn rev. 2016, 10(19):11–32. doi:10.4103/0973-7847.176550 25. lysiuk, r.; darmohray, r. pharmacology and ethnomedicine of the genus astragalus. int. j. pharmacol. phytochem. ethnomed. 2016, 3:46–53. doi:10.18052/www.scipress.com/ijppe.3.46 26. alaniya, m.d.; sutiashvili, m.g.; kavtaradze, n.sh.;skhirtladze, a.v. chemical constituents of astragalus falcatus. chem nat compd. 2017, 53:1202–1203. doi:10.1007/s10600-017-2240-8 27. kemertelidze, e.; alania, m.; sagareishvili, t.; shalashvili, k.; kavtaradze, n. medicinal preparations on the basis of vegetable phenolic compounds. planta med. 2009, 75, pd62. 28. gigoshvili, t.; alaniya, m. flavonoids and cycloartans in the production waste of “flaronin” preparation. proc. georgian acad. sci., chemical series. 1996, 22(1-4):176–178 (georgian) http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/188730/1/macne_1996_n1-4.pdf 29. kemertelidze, e.p.; syrov, v.n.; alaniya, m.d.; kavtaradze, n.sh.; khushbaktova, z.a. chemical composition and pharmacological activity of the leaves pueraria hirsuta l. growing in georgia. pharm chem j. 2008, 42: 340-34. doi: 10.1007/s11094-008-0131-9 30. lau, c. s.; carrier, d. j.; beitle, r. r.; howard, l. r.; lay, j. o.; liyanage, r.; clausen, e. c. a glycoside flavonoid in kudzu (pueraria lobata): identification, quantification, and determination of antioxidant activity. appl biochem biotechnol. 2005, 121-124: 783–794. doi:10.1385/abab:123:13:0783 31. yahara, s.; kohjyouma, m.; kohoda, h. flavonoid glycosides and saponins from astragalus shikokianus. phytochemistry. 2000, 53(4):469–471. doi:10.1016/s0031-9422(99)00512-9 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 250 32. akhmedzhanova, v. robinin and kaempfereol from vinca erecta. chem nat. compd. 1987, 22(5): 601-602. doi.org/10.1007/bf00599275 33. bokkenheuser, v. d.; shackleton, c. h.; winter, j. hydrolysis of dietary flavonoid glycosides by strains of intestinal bacteroides from humans. biochem. j. 1987, 248(3): 953–956. doi:10.1042/bj2480953 34. an, g.; gallegos, j.; morris, m. e. the bioflavonoid kaempferol is an abcg2 substrate and inhibits abcg2-mediated quercetin efflux. drug metab dispos 2011, 39(3): 426–432. doi:10.1124/dmd.110.035212 35. fang, y.; xia, m.; liang, f.; cao, w.; pan, s.; xu, x. establishment and use of human mouth epidermal carcinoma (kb) cells overexpressing p-glycoprotein to characterize structure requirements for flavonoids transported by the efflux transporter. j agric food chem. 2019, 67(8):2350-2360. doi: 10.1021/acs.jafc.9b00039. 36. zhang, s.; morris, m. e. effects of the flavonoids biochanin a, morin, phloretin, and silymarin on p-glycoprotein-mediated transport. j. pharmacol. exp. ther. 2002, 304 (3): 1258−1267. 37. singh, s.; prasad, n. r.; chufan, e. e.; patel, b. a.; wang, y. j.; chen, z. s.; ambudkar, s. v.; talele, t. t. design and synthesis of human abcb1 (p-glycoprotein) inhibitors by peptide coupling of diverse chemical scaffolds on carboxyl and amino termini of (s)valine-derived thiazole amino acid. j. med. chem. 2014, 57 (10):4058−4072. 38. kadioglu, o.; saeed, m. e.; valoti, m.; frosini, m.; sgaragli, g.; efferth, t. interactions of human p-glycoprotein transport substrates and inhibitors at the drug binding domain: functional and molecular docking analyses. biochem.pharmacol. 2016, 104: 42−51. 39. yuan, z. w.; li, y. z.; liu, z. q.; feng, s. l.; zhou, h.; liu, c. x.; liu, l.; xie, y. role of tangeretin as a potential bioavailability enhancer for silybin: pharmacokinetic and pharmacological studies. pharmacol.res. 2018, 128:153−166. 40. tsiklauri, l.; švík, k.; chrastina, m.; poništ, s.; dráfi, f.; slovák, l.; alania, m.; kemertelidze, e.; bauerova, k. bioflavonoid robinin from astragalus falcatus lam. mildly improves the effect of metothrexate in rats with adjuvant arthritis. nutrients 2021, 13:1268. doi:10.3390/nu13041268 41. minderman, h.; suvannasankha, a.; o'loughlin, k. l.; scheffer, g. l.; scheper, r. j.; robey, r. w.; baer, m. r. flow cytometric analysis of breast cancer resistance protein expression and function. cytometry. 2002, 48(2): 59–65. doi:10.1002/cyto.10111 42. tsiklauri, l.; an, g.; ruszaj, d. m.; alaniya, m.; kemertelidze, e.; morris, m. e. simultaneous determination of the flavonoids robinin and kaempferol in human breast cancer cells by liquid chromatography-tandem mass spectrometry. j pharm biomed anal. 2011, 55(1): 109–113. doi:10.1016/j.jpba.2010.12.021 43. fairchild, c. r.; moscow, j. a.; o'brien, e. e.; cowan, k. h. multidrug resistance in cells transfected with human genes encoding a variant p-glycoprotein and glutathione s-transferasepi. mol pharmacol. 1990, 37(6):801–809. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 251 44. jiang, j.; wang, x.; cheng, k.; zhao, w.; hua, y.; xu, c.; yang, z. psoralen reverses the pglycoprotein-mediated multidrug resistance in human breast cancer mcf-7/adr cells. mol med rep. 2016, 13:4745-4750. doi:10.3892/mmr.2016.5098 45. jouan, e.; le vée, m.; mayati, a.; denizot, c.; parmentier, y.; fardel, o. evaluation of pglycoprotein inhibitory potential using a rhodamine 123 accumulation assay. pharmaceutics. 2016, 8:12. 46. walgren, r. a.; walle, u. k.; walle, t. transport of quercetin and its glucosides across human intestinal epithelial caco-2 cells. biochem pharmacol. 1998, 55(10): 1721–1727. doi:10.1016/s0006-2952(98)00048-3 47. zhang, h.; hassan, y. i.; liu, r.; mats, l.; yang, c.; liu, c.; tsao, r. molecular mechanisms underlying the absorption of aglycone and glycosidic flavonoids in a caco-2 bbe1 cell model. acs omega. 2020, 5(19):10782–10793. doi:10.1021/acsomega.0c00379 48. xiao j. dietary flavonoid aglycones and their glycosides: which show better biological significance? crit rev food sci nutr. 2017, 57(9): 1874–1905. doi:10.1080/10408398.2015.1032400 49. katayama, k., masuyama, k.; yoshioka, s.; hasegawa, h.; mitsuhashi, j.; sugimoto, y. flavonoids inhibit breast cancer resistance protein-mediated drug resistance: transporter specificity and structure-activity relationship. cancer chemother pharmacol. 2007, 60(6):789–797. doi:10.1007/s00280-007-0426-7 50. imai, y.; tsukahara, s.; asada, s.; sugimoto, y. phytoestrogens/flavonoids reverse breast cancer resistance protein/abcg2-mediated multidrug resistance. cancer res 2004, 64(12): 4346– 4352. doi:10.1158/0008-5472.can-04-0078 51. iriti, m.; kubina, r.; cochis, a.; sorrentino, r.; varoni, e. m.; kabała-dzik, a.; azzimonti, b.; dziedzic, a.; rimondini, l.; wojtyczka, r. d. rutin, a quercetin glycoside, restores chemosensitivity in human breast cancer cells. phytother res. 2017, 31(10):1529–1538. doi:10.1002/ptr.5878 52. fleisher, b.; unum, j.; shao, j.; an, g. ingredients in fruit juices interact with dasatinib through inhibition of bcrp: a new mechanism of beverage-drug interaction. j pharm sci. 2015, 104(1):266–275. doi:10.1002/jps.24289 53. fan, x.; bai, j.; zhao, s.; hu, m.; sun, y.; wang, b.; ji, m.; jin, j.; wang, x.; hu, j.; li, y. evaluation of inhibitory effects of flavonoids on breast cancer resistance protein (bcrp): from library screening to biological evaluation to structure-activity relationship. toxicol in vitro. 2019, 61:104642. doi:10.1016/j.tiv.2019.104642 54. sjöstedt, n.; holvikari, k.; tammela, p.; kidron, h. inhibition of breast cancer resistance protein and multidrug resistance associated protein 2 by natural compounds and their derivatives. mol pharm. 2017, 14 (1):135–146. doi:10.1021/acs.molpharmaceut.6b00754 55. zhang, s.; yang, x.; morris, m. e. combined effects of multiple flavonoids on breast cancer resistance protein (abcg2)-mediated transport. pharm res. 2004, 21(7): 1263–1273. doi:10.1023/b:pham.0000033015.84146.4c georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 252 ფლავონოიდ რობინინის ურთიერთქმედება მემბრანულ ტრანსპორტერებთან bcrp-სა და p-გლიკოპროტეინითან ლია წიკლაური¹*, გუოჰუა ან²‚3, მერი ალანია¹, ეთერ კემერტელიძე¹, მერილინ ე. მორისი² ¹ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, თსსუ, თბილისი, საქართველო ²ფარმაცევტული და ფარმაცევტული მეცნიერებების სკოლა, ნიუ-იორკის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ბუფალოს უნივერსიტეტი, ბუფალო, აშშ 3 ამჟამინდელი მისამართი: ფარმაციის კოლეჯი, აიოვას უნივერსიტეტი, აიოვა, აშშ შესწავლილია p-გლიკოპროტეინის (p-gp) შესაძლო როლი ორიგინალური პრეპარატის ფლარონინის, აქტიური ნივთიერების (რობინინის) უჯრედში აბსორბციაზე და რობინინის გავლენა მიტოქსანტრონის კუმულაციაზე. რობინინი კემპფეროლ-3-o-β-dრობინოზიდი-7-o-α-l-რამნოპირანოზიდი, მიღებულია საქართველოში მოზარდი მცენარე astragalus falcatus lam. მიწისზედა ნაწილებიდან. პრეპარატი ავლენს ჰიპოაზოტემიურ და შარდმდენ მოქმედებას და რეკომენდებულია თირკმლების ქრონიკული უკმარისობის კომპლექსური თერაპიისთვის. კემპფეროლისა და რობინინის აბსორბცია შესწავლილ იქნა სარძევე ჯირკვლის კიბოს უჯრედებზე (mcf7). ფლავონოიდების კონცენტრაცია განისაზღვრა lc/ms/ms-ით. რობინინის ტრანსპორტი დამოკიდებული აღმოჩნდა p-gp-ზე; ვერაპამილის თანაობისას საგრძნობლად გაიზარდა უჯრედებში რობინინის აბსორბციის ხარისხი. აგლიკონის და ფლავონოიდური გლიკოზიდის უჯრედში კუმულაციის შედარებისას, კემპფეროლის აბსორბცია ჭარბობდა, რობინინისას. მიტოქსანტრონის აკუმულაციაზე რობინინი (5 და 50 µm) გავლენას არ ახდენდა, ხოლო მისი აგლიკონი -კემპფეროლი ზრდიდა მიტოქსანტრონის კონცენტრაციას უჯრედებში. მიღებული შედეგების მიხედვით, ფლარონინის აქტიური ნივთიერების რობინინის ტრანსპორტირებაში ჩართულია p-gp, რაც განაპირობებს მის უჯრედშიდა კონცენტრაციის შემცირებას. საკვანძო სიტყვები: astragalus falcatus lam.; რობინინი; კემპფეროლი; p-გლიკოპროტეინი; mcf 7 უჯრედები georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 228 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.23 ,, ” . , , . , , . , , ; ,, “ ; . : , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 229 ,, “ 21 , . , , . 20 .2 , , . , . ,, “3 , . : , ; ; ; ; , ; , ; , ; , ; . ,, “ , , . , , . 2 ., ., . ,, : “, , , 2020. 3 dr. diamond l., ambassador mcdonald j.,’’ multi -track diplomacy: a systems approach to peace”; lynne rienner publishers; 3rd edition (30 sept. 1996). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 230 1992 30 . 19921993 280 000 ,4 , . , . , 2008 , 1990 ( , ) 5 . 20 % , / . , , . . 1990, , , 58 , 52 , 31 . 1994 2015 . 2015 . ,, “ 10 ( . 2017 , ), , 4 . 20162017 5 6 . , , .6 4 , 2009 . http://mra.gov.ge/geo/static/47 5 https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17467586.2019.1680855 6 „ “ / , , 2018. https://smr.gov.ge/uploads/prev/__a2beda36.pdf georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 231 , , , . , , , . 12 , , . 2020 covid , , , , .7 ( n1).8 . , 5 9, , 7 https://www.mes.gov.ge/content.php?id=10583&lang=geo 8 n1 . 9 2020 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 232 . 2020 , 2020 -1 , 2020 2, 20214 2022 1 , 10 , ? , , ( , , ), ?! . , , . , , . . : ; ; ; / . ( . ); ; ; . , . 10 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 233 . , , . , . , . , 11, . , . , . , ,, “. , ,, , , …“12 , , . , ,, “ . , ,, “ : ; ,, “ ; ; 11 ,’the voice of germany“ -7 . http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00014257/ 12 https://fortuna.ge/fortuna/post/natia-todua-idzulebit-gadaadgilebul-pirebs-akhal-klips-udzghvnis-es-simgheramamogzaurebs-chems-bavshvobashi-chems-afkhazetshi georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 234 , , ,, “ , , . , . 1. ., ., ,, 25 “, , 2018. 2. ., ., ., ,, , , “, , 2002. 3. ., : ( ), (grass), , 2016. 4. ., ., . ,, : “, , , 2020. 5. , 2009 . http://mra.gov.ge/geo/static/47 6. “ , , 2018. https://smr.gov.ge/uploads/prev/__a2beda36.pdf 7. 2020 . 8. dr. diamond l., ambassador mcdonald j.,’’ multi -track diplomacy: a systems approach to peace”; lynne rienner publishers; 3rd edition (30 sept. 1996). : 1. https://www.mes.gov.ge/content.php?id=10583&lang=geo 2. berglund c, souleimanov ea. what is (not) asymmetric conflict? from conceptual stretching to conceptual structuring. dynamics of asymmetric conflict. 2019 nov 4;13(1):1–12. 3. : georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 235 (grass) , 2016 | [internet]. [cited 2024 may 2]. available from: https://grass.org.ge/wp-content/uploads/2016/07/grass-ganathlebis-uphleba-galisraionshi1.pdf 4. [internet]. www.nplg.gov.ge. [cited 2024 may 2]. available from: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001072/ 5. (1996) [internet]. www.nplg.gov.ge. [cited 2024 may 2]. available from: http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00014257/ 6. murgulia n. : „ , ...“ [internet]. / fortuna.ge. 2022 [cited 2024 may 2]. available from: https://fortuna.ge/fortuna/post/natia-todua-idzulebit-gadaadgilebul-pirebs-akhal-klips-udzghvnises-simghera-mamogzaurebs-chems-bavshvobashi-chems-afkhazetshi the role of multi-track diplomacy in the context of the transformation of the georgian-abkhazian conflict ketevan vasadze affiliated assistant professor, caucasus university abstract the aim of this article is to consider and analyze the role of multi-channel diplomacy in the context of the constructive transformation of the georgian-abkhazian conflict. more precisely, we consider the youth-oriented peace policy on the level of two channels – education and peace activity made by personal participation. the peace policy of the georgian government, in particular, gave applicants living in the occupied territory of abkhazia, without passing the unified national exams, the opportunity to continue their studies for free in accredited higher education institutions in the territory controlled by the georgian government. however, while working on the article, the need to support young people from occupied abkhazia in the direction of receiving artistic education was highlighted; with the involvement and activity of successful and famous art representatives "ambassadors of peace", using their connections to create new formats for peaceful conflict transformation and dialogue. keywords: peace building, conflict transformation, multi -track diplomacy georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 236 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 308 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.27 on the accuracy by the metric 1l of the density estimation constructed by dependent observations beqnu parjiani1, levan labadze2 and tsiala kvatadze3 1associate professor of department of mathematics of georgian technical university; 2invited lecturer of economics, ilia state university; 3invited lecturer in statistics, international black sea university abstract a narrowly stationary two-component sequence   1 ,i i i x   is considered on the probability space  , ,f p . the control sequence   1i i  ( : , 1,2,...)i i  is discrete  1 2, ,..., rb b b  , ( )m mip b p  , 1,m r , 1,2,...i  , 1 1 r m m p   .   1i i x  ( : , 1,2,...)ix r i  is a conditionally independent sequence, those members represent observations of some random variable x . the conditional distributions i mx b , 1,m r have unknown densities ( )mf x , 1,m r , respectively. a core rosenblatt-parzen-type estimate of the density is 1 ( ) ( ) r m m m f x p f x   constructed from the dependent observations. the accuracy of this estimate is determined by the metric 1l . a special case obtained by using the bartlett core and taking the smoothing coefficient as a specific sequence is considered. 2010 mathematics subject classification. 62g05. 62g07 introduction during statistical studies of practical tasks, parametric and non-parametric estimates are obtained. one important issue is the construction of an estimate of the density of the distribution. until recently, estimates were made by independent observations. many problems require consideration of dependent observations. long-term financial independence studies of investment and insurance companies are constantly conducted in the financial market. it is necessary to assess the risks of banking investments. for this purpose, an analysis of the flow of reinvestments is carried out, and the indicators of the financial stability of the companies are evaluated. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 309 the listed and other tasks require statistical analysis not only with independent, but also with dependent data. research in this direction has actually just started. and there is a rich historical experience of constructing non-parametric estimates of density through independent observations. let’s the quantities ix , ( ix r ), i = 1,2... represent independent observations of a random variable x . let's say a quantity has an unknown density  g x . in m. rosenblatt and e. in parzen's works (see [1], [2]), the class of core estimations is considered as a density  g x estimation.      1 ˆ , , n n n n n i i a g x a k a x x n    (1) where   1n n a  is a sequence of positive numbers such that  lim , ,n n n a a o n     (2) and the core  k x according to lebesgue is a integrated certain borel function. the accuracy of this type of density 2l approximation constructed by independent observations ([1], [3], [4]) and metrics ([5]) has been determined under different conditions. it is known by l. devroye (see [5]) the accuracy of the metric 1l of the estimate constructed by independent observations of the density. let's state this result as a lemma. we will use it during the proof of our theorem. definition 1 (see [5]). let us denote by f , the set of such functions  f x (see [5]) that satisfy the conditions:  f x is absolutely continuous and has a derivative almost everywhere, f  , f  are absolutely continuous and has a derivative almost everywhere, f  , f  are bounded and continuous. definition 2 (see [5]). let’s denote by  the set of such functions  x (see [5]) that satisfy the conditions:  x is a density with a compact carrier having derivatives up to the fourth order (including) f  , f and    (1 )a x a x a  definition 3 (see [5]). let’s denote by k the class of densities bounded on r with a compact carrier on (see [5]), for that ( ) ( )k x k x  lemma (see [5]) let’s the quantities ix , ix r , 1,2,...i  represent independent observations of some random quantity x having an unknown density  g x with a compact carrier. let's say  ˆ ,n ng x a is determined by the equality (1),  k x k  and na is a sequence (2), then for the quantity  ˆ( ) , ( )n n nj a g x a g x dx      is fair the estimattion   2 0 2 1 ( ) ( ) sup ( ) 2 n n n a an a a ej a g x dx g x dx o n a n                     , (3) where 2 ( )k x dx     , 2 ( )x k x dx     ,   , and the symbol  is a composition of functions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 310 if at the same time ( )g x f , then 2 2 1 ( ) ( ) ( ) 2 n n n n a a ej a g x dx g x dx o n a n                    . (4) recently, statistical analysis of samples consisting of different types of dependent observations has start. we will construct a core rosenblatt-parzen-type estimation of the density with dependent observations. we consider conditionally independent observations. we will determine the accuracy of the built estimate with a metric 1l . on the probabilistic space (ω, f, p) let us consider the two-component stationary (in the narrow sense) sequence of random variables   1 ,i i i x   ( 5) where, : , : m ix r and  is some space. definition 4. the sequence   1i i x  in (5) is called a conditionally independent sequence (see. [6],[7],[8]) controlled by the sequence   1i i  if for any natural n and the fixed trajectory  1 1 2, ,...,n n    the values 1 2, ,..., nx x x become independent and for all natural numbers i , l , n , 1 2, , , lj j j , 2 ;l n  i n ; 1 21 ... lj j j n     the equalities   1 1 1 2 21 2 1 , , , ... , , j j j j j jj j j n l ll i ii n x x xx x x xx          are fulfilled, where x y is the conditional distribution of the value x under the condition y . the conditionally independent sequence   1i i x  in (3) is called a sequence with chain dependence (see. [9],[10],[11]) if   1i i   is a finite markov chain with discrete time. we are considering the case, when the members of sequence 1{ }i i are independent and identically distributed discrete random variables  1 2, ,..., rb b b  ;  1 i ip b p   , 1,i r , 1 2 ... 1rp p p    . remark: if the members of a sequence   1i i x  represent elements of a statistical sample or observation, they are called conditionally independent (or, accordingly, chain dependent) observations. to determine the accuracy of estimates constructed with dependent observations, it is necessary to study the asymptotics of the sums of dependent random variables. in this process, the research methods of distribution of sums of independent random variables are is extended to dependent random variables. markov dependence is considered in many practical and theoretical problems. it is one of the forms of weak dependence. other forms of weak dependence are also known. in the works [6] and [9] are considered limit distributions of sums of conditionally independent random variables and limit theorems for functions defined on the markov chain. many authors consider sums of random variables whose joint distribution is determined by some "control" sequence of random elements. i. bokuchava, z. kvatadze and t. shervashidze established limit distributions of normed sums for conditionally georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 311 independent random variables (see. [7], [8]) and for random variables with chain dependence ([10], [11]). the study of the asymptotic behavior of the sums of dependent random variables made it possible to consider dependent observations in the theory of statistical estimates. from the second half of the twentieth century, the construction of statistical estimates with dependent observations began. in this regard, the question of constructing a non-parametric estimate of the density on the dependent observations is particularly relevant. in the work of yakowitz sidney [12], estimates of density and regression coefficients are constructed from observations bound in a markov chain. the accuracy of the density estimation constructed by dependent observations by the metric 2l is known (see [13]). in the series of works [14-16], the rosenblatt-parzen-type kernel estimates of the density are constructed with chain dependence observations and conditionally independent observations. their approximation accuracy with metrics 2l and 1l is considered. z. kvatadze and b. pharjiani's case 2r  , the accuracy of the estimations constructed with both types of dependent observations was determined by metric 2l (see [14]). in general, the estimate accuracy constructed for observations with chain dependent is established 1l (see [15]) and 2l metrics (see [16]). methodology during the proof of the theorem is applied the method i. bokuchava, t. shervashidze and z. kvatadze presented by in [10, 11]. using this method, they determined the limit distributions of the normed sums of conditionally independent sequences (see [8]) and sequenge with chain dependence. the asymptotics of the conditional and unconditional distributions of the geometric mean of conditionally independent random variables and random variables with chain dependence were investigated (see [17], [18]). this method became possible to use in the theory of statistical estimations (see [14]). the method uses the decomposition of the sum to be estimated into sums corresponding to the values of the control sequence. on the fixed trajectory  1 1 2, ,...,n n    of the control sequence (5), the second components of the sequence (observations   1i i x  ) become independent. the sums obtained from them are uncorrelated and consist of independent and uniformly distributed random variables. main results let’s consider the sequence (5). i , 1, 2,.i  .., are independent and identically distributed discrete random variables. let's assume that  1 2, ,..., rb b b  ;  1 i ip b p   , 1,i r , 1 2 ... 1rp p p    . let us fix the trajectory  1 1 2, ,...,n n    of the sequence   1i i   . in this case, we denote by the values  1n ,  2n ,…,  n r , the frequencies of accepting the values 1b , 2b ,..., rb (respectively) by the members 1 , 2 ,..., n of the sequence   1i i   .     1 i k i n n b k i      , 1,i r , where   i is the indicator function. obviously the equality is fair georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 312      1 2 ...n n n r n      . theorem. let’s consider the sequence (5). let’s say that members of the control sequence   1i i     1 2: , ,...,i rb b b  are independent, identically distributed, discrete random variables   1 2, ,..., rb b b  ,  1 k kp b p  , 1,k r , 1 2 ... 1rp p p    . let us say that the sequence of positive numbers na satisfies the conditions (2). let's say that for each function 1: ,r  for that  ie    when noccurs the convergence  1( ) 1 1 n ei jn       a. e. ( 6) let’s say that the members of the sequence   1i i x  are conditionally independent observations on some random variable x and the conditional distributions 1 1 ix b , 1,i r have unknown densities ( )if x , 1,i r with a compact supports. if inequalities  n i i c d n n       , 1,i r , (7) are fulfilled for frequencies  n i , 1,i r , then for each natural number n , the density estimate     1 r i i i f x p f x   is the sum      1 ˆ , n n n n n i i a f x a k a x x n    , where  k x k  , and for the value  ˆ( ) ( , )n n nj a f x a f x dx     the estimate 1 2 ( ) ( ) r n n i i i a ej a p f x dx n          2 4 01 1 1 sup ( ) 2 r r n i i a i ai in a p f x dx c o a nn                 , ( 8) is satisfied, where  2k x dx     ,  2x k x dx     , a  . if also  if x f , 1,i r , then 2 4 1 1 1 2 1 ( ) ( ) ( ) 2 r r r n n n i i i i i i i in a a ej a p f x dx p f x dx c o n a nn                        (9) proof. of theorem. let’s apply the method used in [10] [11]. let's decompose the sum  ˆ ,n nf x a into r sums. let's fix the trajectory  1 1 2, ,...,n n    . for each number i (1 i r  ), we separately group the terms of those observations 1 2, ,..., nx x x out of the sum of  ˆ ,n nf x a , the corresponding 1 2, ,..., n   control random variables of which took the value 9. let's renumber the members of each sum. 0 ( ) 0i  , 1( ) min{ | ; }m m i ii j j n b      ; 1,i r , 1, ( )nm i . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 313 it turns out r sequence of indices 1 2 ( )( ), ( ), ... , ( ) n ii i i   , 1,i r . the equalities are fulfilled for them ( ) , 1, , 1, ( ) m i i nb i r m i    . now let's present the sum  ˆ ,n nf x a as following 1 ( )ˆ ˆ( , ) ( , ) r n n n in n i i f x a f x a n   , where ( ) ( ) 1 ˆ ( , ) ( ( )), 1, . ( ) n m i n in n n i mn a f x a k a x x i r i        it is obvious that if ( ) 0n i  , then the corresponding sum , does not exist. let us show that are finite and values. let's represent the value  ˆ ,n nef x a as a conditional mathematical expectation on the fixed trajectory 1n        1 1 1 ˆ ˆ ˆ, { ( , | )} { ( , | )} r n n n n n n in n n i i ef x a e e f x a e e f x a n        . let us take into account that, random variables ( )n i , ( 1,i r ) are commensurate with respect to the  -algebra induced by the partitioning of the space  generated when fixing the trajectory 1n (see [19]). therefore, we can take them out of the determined by condition 1n conditional mathematical expectation sign. random variables ( ) , 1, ( ) m i nx m i  are independent when the trajectory 1n is fixed. they have the same conditional distribution 1 1 ix b with density ( )if x .     ( ) ( ) 1 1 1 ˆ , { ( ( ( )) | )} ( ) n m ir n n n n n i n i mn i a ef x a e e k a x x n i             1 ( ) 1 1 1 ( ) { ( ( ) ( ( )) | )} ( ( )) ( ) ( ) ( ) r r n n n n n i n n n i i in i a i e e i k a x x a k a x u f u due n i n                based on the condition (6), the equality  n i i e p n   is fulfilled. let's take into account that ( )k x is an even function and transform the variable ( )na u x t  under the integral sign. will be obtained the equality   1 ˆ , ( ) ( ) r n n i i i n t ef x a p k t f x dt a       . ( )k x is a density and ( )if x is a density bounded by a finite constant. therefore,  ˆ ,n nef x a is a finite quantity. let us show that the quantity  ˆ ,n ndf x a is finite.       2 1 ˆ ˆ ˆ, { ([ , , ] | )}n n n n n n ndf x a e e f x a ef x a    ˆ ,in nf x a 1,i r  ˆ ,n nef x a  ˆ ,n ndf x a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 314         2 1 1 1 ˆ ˆ{ ([ , , ] | )} r r n n in n in n n i i i i e e f x a e f x a n n                2 1 1 ˆ ˆ{ ([ ( , , ] | )} r n in n in n n i i e e f x a ef x a n      on the fixed trajectory 1n , the quantities   ( )mn ik a x x  , 1, ( )nm i , 1,i r and accordingly, the sums  ˆ ,in nf x a , 1,i r are independent.        2 2 1 1 ˆ ˆ ˆ, { ( ( ) [ , , ] | ) r n n n in n in n n i i df x a e e f x a ef x a n           2 2 1 1 ˆ ˆ{( ) ([ , , ] | )} r n in n in n n i i e e f x a ef x a n                   2 2 ( ) ( ) 1 1 1 {( ) ([ ( )] | )} n m m ir n n n i n i n i mn i a e e k a x x ek a x x n i                         2 2 2 ( ) ( ) 1 1 1 {( ) ( ) ( [ ] | )} n m m ir n n n i n i n m jn i a e e k a x x ek a x x n i                      1 1 2 2 ( ) ( ) 12 1 { ( [ ] | )} r n n n i n i n i a e e i e k a x x ek a x x n                2 2 1 [ ( ) ] ( ) ( ) r nn n n i i i ia k a x u k a x y f y dy f u due n n             apply equation  n i i e p n   again. let's apply the same variable transformation inside the integral sign as when considering the expression  ˆ ,n nef x a . will be obtained the equality      2 1 ˆ , [ ( ) ( ) ] ( ) r n n n i n i i i n a t df x a p k t k a x y f y dy f x dt n a            . considering the properties of ( )k x and equalities (2), it is clear that  ˆ ,n ndf x a is finite. let's estimate ( )nej a . 1 ˆ( ) [ ( ( , ) ( ) | )]n n n nej a e e f x a f x dx       1 1 1 ( ) ˆ[ ( ( , ) ( ) )] r r n in n i i n i i i i e e f x a p f x dx a n          ( 10) each summand ia is estimated in the same way. 1 ( ) ˆ[ ( ( , ) ( ) )]n i in n i i n i a e e f x a p f x dx n        1 1 ( ) ( ) ( )ˆ[ ( ( , ) ( ) )] [ ( ( ) ( ) )]n n n in n i n i i i n i i i e e f x a f x dx e e f x p f x dx n n n                georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 315 1 1 1 2 ( ) ( )ˆ{ [ ( , ) ( ) ]} { [ ( ) ]}n n in n i n i i n i i i i e e f x a f x dx e e p f x dx a a n n                 ˆ ,in nf x a is a density estimate ( )if x constructed from independent and identically distributed observations on a fixed trajectory 1n . to estimate the quantity 1 ˆ[ ( , ) ( ) ]}in n i ne f x a f x dx     , we apply inequality (3). 1 1 ( ) ˆ{ [ ( , ) ( ) ]}n i in n i n i a e e f x a f x dx n              ( ) 1 1 { [ ( ( )) ( ) | ]} n m i n n n i i n mn i a e e k a x x f x dx n i                  2 0 2 1 { [ ( ) sup ( ) ( )]} 2 ( ) n n n i a an n n i a a e f x dx f x dx o n i a i                 according to the condition of theorem (6), the equations are fulfilled  n i i e p n   ,   lim n i n i p n    . therefore   ~n ii np and accordingly we have equality.   n n n a a o o i n             . the following assessment of the summand 1ia is valid    1 2 0 2 ( ) 1 ( ) ( ) { } sup ( ) ( ) 2 n n n i i a an n i a i a f x dxe f x dxe n i a n                 ( ) 2 ( ) ( ) ( )n n n n i a i a i o e f x dxe n n n n            2 0 sup ( ) ( ) 2 i n a i an p a f x dx p o a n         . let's apply the inequality ( ) ( )n n i i i e e p n n     .  1 2 0 2 ( ) sup ( ) ( ) 2 n i i n i i a i an a p p a a f x dx f x dx p o n a n              . we take the value ( ) ( )n i i p n   out of the sign of the conditional expectation (see [19]). let's apply condition (6) and inequality (7). the following inequality will be obtained 2 2 1 ( ) ( ) ( ) [ ( ( ) | )] ( )n n n i i i i n i i i i i c a e p e f x dx e p e p n n n n              . finally, the following estimation of the summand ia will be obtained   2 4 0 2 ( ) sup ( ) ( ) 2 in i i n i i a i an ca p p a a f x dxe f x dx p o n a n n               . we apply this estimation in inequality (10) and will be obtained the estimation of theorem (8). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 316 the estimation of (9) is obtained directly from (8). let's apply the following fact shown in [5] while proving the inequality of lemma (4). for  g x f class functions, the expression   0 sup ( )a a g x dx      does not depend on the selection of the function  x  , and the equality is shown   0 sup ( ) ( )a a g x dx g x dx          corollary 1. if under the conditions  k x of theorem is bartlett's core then for each natural number n is the estimation of the density     1 r i i i f x p f x   is presented by sum   2 1 [ ] 1 3 , (1 [ ( )] ) 4 i n n n n n n i x x i a a f x a a x x n        and for quantity  ( ) ( , )n n nj a f x a f x dx     , we have the estimate 1 3 2 ( ) ( ) 5 r n n i i i a ej a p f x dx n          2 4 01 1 0,1 1 sup ( ) ( ) r r n i i a i ai in a p f x dx c o a nn          . (11) if also  if x f , 1,i r , then the inequality is fulfilled 2 4 1 1 1 3 2 0,1 1 ( ) ( ) ( ) ( ) 5 r r r n n n i i i i i i i in a a ej a p f x dx p f x dx c o n a nn              . (12) proof. it is clear that    k x k x  ,   3 4 k x  and  k x have a compact support. therefore, it satisfies the conditions of the theorem. the inequalities (11) and (12) are obtained from (8) and (9) if we calculate  and  the quantities   1 2 2 2 1 3 3 (1 ) 4 5 k x dx x dx           1 2 2 4 1 3 1 ( ) 4 5 x k x dx x x dx         . corollary 2. if we apply the sequence na n under the conditions of corollary 1, we obtain the estimation of density     1 r i i i f x p f x       2 [ 1] 3 (1 ) 4 x k x k x x      georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 317   2 1 [ ] 1 3 , (1 [ ( )] ) 4 i n n n i x x i n f x a n x x n        . the estimations are obtained from inequalities (11) and (12) 4 1 1 6 ( ) ( ) 5 r n i i i ej a p f x dx n          4 4 01 1 0,1 1 1 sup ( ) ( ) r r i i a i ai i p f x dx c o n n n          4 4 4 1 1 1 1 6 0,1 1 1 ( ) ( ) ( ) ( ) 5 r r r n i i i i i i i i ej a p f x dx p f x dx c o nn n n              discussion let's note that when proving the theorem, the trajectory of the control sequence  1 1 2, ,..,n n    is fixed and the quantity ( )nej a is presented as  1( ) ( ( ) )n n nej a e e j a  . this method makes it possible to use the independence of observations 1 2, ,..., nx x x on a fixed trajectory. at this time, it becomes possible to expand the estimated sum by the method presented in [11] and [15]. grouping of identically distributed values into one sum according to the values of the control sequence is used. each sum is then represented as two sums of centered quantities. estimations for one of them are written down using the methods used in [10] and [11]. the sums of the second type are evaluated by the classical results obtained in {5}. the measurability of the quantities  n i and their compositions with continuous functions (see [19]) with respect to the sigma algebra generated by the division of the probability space is used when fixing the trajectory 1n . conclusion. with the method used in the paper, it is possible to determine the exact upper boundaries of the obtained estimates. the method gives the possibility to be used in determining the accuracy of other (including non-parametric) estimates. we would like to be thankful to our colleague prof. tengiz shervashidze and will honor his bright memory. references 1. m. rosenblatt (1956), remarks on some nonparametric estimates of a density function. ann. math. statist. 27, chicago, 832-837. 2. e. parzen (1962), on estimation of a probability density function and mode. ann. math. statist.33, stanford, usa, 1065-1076. 3. g. s. watson, m.r. leadbetter (1963) on the estimation of the probability density. ann. math. statist. 34, toronto, : 480-491. 4. e. a. nadaraya (1983), nonparametric estimation of the probability density and regression curve. (in russian) tbilisi state univ. press, 1983. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 318 5. devroye l., györfi l. nonparametric density estimation: the 1l view. wiley series in probability and mathematical statistics, canada: john wiley & sons; 1985. p. 367. 6. r. z. khasminski, on limiting distributions for sums of conditionally independent random variables. (russian) teor. verojatnosti. i primenen. 6. (1961). №1,.119-125. 7. g. l. o'brien, limit theorems for sums of chain-dependent processes. j. appl. probability 11 (1974), 582-587. 8. bokuchava i. v. (1984) limit theorems for conditionally independent sequences. . (in russian) teor. verojatnost. i primenen.-mathnet.ru xxix. (1984). №1,. p. 192-193.1984. theory of probability and its applications, 1985, 29:1, 190-196 9. kvatadze z., shervashidze t. (2008) some limit theorems for i.i.d. and conditionally independent random variables. the second international conference, “problems of cybernetics and informatics“. september 10-12, 2008. baku, azerbaijan. section #4. “applied stochastic analysis” www.pci2008.science.az/4/12.pdf. azerbaijan national academy of sciences. institute of information technology. printing house of “information technology” baku. 2008. vol. ii. pp.217-219. 10. i. v. bokuchava, z. kvatadze, t. shervashidze, on limit theorems for random vectors controlled by a markov chain. probability theory and mathematical statistics, vol. i (vilnius, 1985), 231-250, vnu sci. press, utrecht, 1987. 11. kvatadze z., shervashidze t. (1987) on limit theorems for conditionally independent random variable controlled by a finite markov chain. probability theory and mathematical statistics. (proc. 5th japan-ussr symposium on probability theory. kyoto. 1986). lecture notes in mathematics, 1299: 250-259. springer-verlag. berlin (germany). 12. yakowitz sidney (1989) nonparametric density and regression estimation for markov sequences without mixing assumptions. 85721–journal of multivariate analysis, 30: 124-136. arisona, usa. 13. j. meloche. asymptotic behavior of the mean integrated squared error of kernel density estimators for dependent observations. canadian journal of statistics. 2009., 18 (3): p. 205211. 14. z, kvatadze, b. phardjiani. on the exsactness of distribution density estimates constructed by some class of dependent observations. mathematics and statistics. 2019 vol. 7(4), pp. 135-145. san jose. 15. kvatadze z., pharjiani b., construction of a kernel density estimator of rosenblatt-parzen type by conditionally independent observations. proceedings of a. razmadze mathematical institute. vol. 173. 2019. issue 3, 93-102. 16. pharjiani b., kvatadze ts., kvatadze z., on an application of density estimation constructed by means of chain dependent samples. report of xxxiv enlarged session of the seminar of i. vekua institute of applied mathematics (viam), of ivane javakhisvili tbilisi state university (tsu). sept. 16-19. 2020; volume, 34. pp. 69-72. 17. kvatadze z., shervashidze t., some limit theorems for iid and conditionally independent random variables. the second international conference, “problems of cybernetics and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 319 informatics”. september 10-12, 2008. baku. azerbaijan section n 4. “applied stochastic analysis”. science 14/12.pdf. azerbaijan national academy of sciences. institute of information technology. printing house of “information technology” baku. 2008. vol. ii, 217-219. 18. kvatadze z., shervashidze t. on some limit theorems for sums and products of random variables. proceedings of a. razmadze mathematical institute. vol. 150. 2009. 99-104. 19. kvatadze z., kvatadze ts. limiting distribution of a sequence of functions defined on a markov chain. proceedings of a. razmadze mathematical institute. vol. 174. 2020. issue 2, 199-205. სიმკვრივის დამოკიდებული დაკვირვებებით აგებული შეფასების 𝑳𝟏 მეტრიკით სიზუსტის შესახებ ბექნუ ფარჯიანი, ლევან ლაბაძე, ციალა ქვათაძე რეზიუმე თანამედროვე სტატისტიკურ კვლევებში მრავალი ამოცანის გადაჭრა, (როგორებიცაა მაგალითად საინვესტიციო და სადაზღვევო კომპანიების ფინანსური დამოუკიდებლობის კვლევები, საბანკო ინვესტიციების რისკების შეფასება, კომპანიების ფინანსური სტაბილურობის ინდიკატორების შეფასება და ა. შ.) მოითხოვს დამოკიდებული დაკვირვებების განხილვას. დამოკიდებული მონაცემებით შეფასებების აგება ემყარება დამოუკიდებელი მონაცემებით შეფასებათა აგების მდიდარ ისტორიულ გამოცდილებას. აგებული შეფასებების სიზუსტის დადგენისთვის საჭიროა დამოკიდებული შემთხვევითი სიდიდეების ჯამების ასიმპტოტიკის შესწავლა. ამ პროცესში ხდება დამოუკიდებელ შემთხვევით სიდიდეთა ჯამების განაწილების კვლევის მეთოდების დამოკიდებულ შემთხვევით სიდიდეებზე გავრცობა. განიხილება მარკოვული დამოკიდებულება. ის სუსტად დამოკიდებულების ერთ-ერთი სახეა. მრავალი ავტორი იხილავს ისეთ შემთხვევით სიდიდეთა ჯამებს, რომელთა ერთობლივი განაწილება განისაზღვრება შემთხვევით ელემენტთა რაიმე „მმართველი“ მიმდევრობით. ი. ბოკუჩავამ, თ. შერვაშიძემ და ზ. ქვათაძემ დაადგინეს პირობითად დამოუკიდებელი (bokuchava i. v. (1984) limit theorems for conditionally independent sequences. (in russian) teor. verojatnost. i primenen.-mathnet.ru xxix. (1984). №1, pp. 192-193.1984. theory of probability and its applications, 1985, 29:1, 190-196; kvatadze z., shervashidze t. (2008) some limit theorems for i.i.d. and conditionally independent random variables. the second international conference, “problems of cybernetics and informatics“. september 10-12, 2008. baku, azerbaijan. “applied stochastic analysis” www.pci2008.science.az/4/12.pdf. azerbaijan national academy of sciences. institute of information technology. printing house of “information technology” baku. 2008. vol. ii. pp. 217-219) და ჯაჭვურად დამოკიდებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 320 (i. v. bokuchava, z. kvatadze, t. shervashidze, on limit theorems for random vectors controlled by a markov chain. probability theory and mathematical statistics, vol. i (vilnius, 1985), 231-250, vnu sci. press, utrecht, 1987; kvatadze z., shervashidze t. (1987) on limit theorems for conditionally independent random variable controlled by a finite markov chain. probability theory and mathematical statistics. (proc. 5th japan-ussr symposium on probability theory. kyoto. 1986). lecture notes in mathematics, 1299: 250-259. springer-verlag. berlin (germany)) შემთხვევითი სიდიდეების ნორმირებული ჯამების ზღვარითი განაწილებები. არაპარამეტრულ შეფასებათა თეორიაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობა განაწილების უცნობი სიმკვრივის შეფასებას. მ. როზენბლატის და ე. პარზენის ნაშრომებში (m. rosenblatt (1956), remarks on some nonparametric estimates of a density function. ann. math. statist. 27, chicago, 832-837, e. parzen (1962), on estimation of a probability density function and mode. ann. math. statist.33, stanford, usa, 1065-1076) განხილულია დამოუკიდებელი დაკვირვებებით აგებული სიმკვრივის გულოვანი შეფასებების კლასი. ცნობილია ამ შეფასებების სიზუსტე 2l (e. a. nadaraya (1983), nonparametric estimation of the probability density and regression curve. (in russian) tbilisi state univ. press, 1983) და 1l (devroye l., györfi l. nonparametric density estimation: the 1l view. wiley series in probability and mathematical statistics, canada: john wiley & sons; 1985. p. 367) მეტრიკებით. დამოკიდებულ შემთხვევით სიდიდეთა ჯამების ასიმპტოტური ყოფაქცევის შესწავლამ შესაძლებელი გახადა სტატისტიკურ შეფასებათა თეორიაში დამოკიდებული დაკვირვებების განხილვა. ცნობილია სიმკვრივის არაპარამეტრული შეფასება და რეგრესიის კოეფიციენტების შეფასებები მარკოვის ჯაჭვად შეკრული დაკვირვებებით (yakowitz sidney (1989) nonparametric density and regression estimation for markov sequences without mixing assumptions. 85721–journal of multivariate analysis, 30: 124-136. arisona, usa). ასევე დადგენილია დამოკიდებული დაკვირვებებით აგებული სიმკვრივის შეფასების სიზუსტე 2l მეტრიკით (j. meloche. asymptotic behavior of the mean integrated squared error of kernel density estimators for dependent observations. canadian journal of statistics. 2009., 18 (3): p. 205-211). ზ. ქვათაძის და ბ. ფარჯიანის მიერ აგებულია სიმკვრივის გულოვანი შეფასება პირობითად დამოუკიდებელი და ჯაჭვურად დამოკიდებული დაკვირვებებით და დადგენილია მათი სიზუსტე 2l მეტრიკით იმ კერძო შემთხვევაში, როდესაც მმართველი მიმდევრობა იღებს ორ მნიშვნელობას ( 2r  ) (z, kvatadze, b. phardjiani. on the exsactness of distribution density estimates constructed by some class of dependent observations. mathematics and statistics. 2019 vol. 7(4), pp. 135-145. san jose). ასევე მიღებულია ჯაჭვურად დამოკიდებული შეფასებებით აგებული გულოვანი შეფასების სიზუსტე 2l მეტრიკით 2r  შემთხვევაშიც. წინამდებარე ნაშრომში პირობითად დამოუკიდებელი დაკვირვებებით აგებულია სიმკვრივის როზენბლატ−პარზენის ტიპის გულოვანი შეფასება. გამოყენებულია ი. ბოკუჩავას, თ. შერვაშიძის და ზ. ქვათაძის მიღებული შედეგები პირობითად დამოუკიდებელ შემთხვევით სიდიდეთა ჯამების ზღვარითი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 321 განაწილების შესახებ და დადგენილია აგებული შეფასების სიზუსტე 1l მეტრიკით. თეორემის დამტკიცების დროს გამოიყენება თ. შერვაშიძის და ზ. ქვათაძის მიერ განხილული მეთოდი. დაფიქსირებულ  1 1 2, ,...,n n    ტრაექტორიაზე ხდება შესაფასებელი ჯამის დაშლა მმართველი მიმდევრობის მდგომარეობების შესაბამის ჯამებად. ეს ჯამები არაკორელირებულებია. დაფიქსირებულ ტრაექტორიაზე თითოეული ჯამის შემადგენელი შესაკრებები დამოუკიდებლებია. გამოყენებულია ჯაჭვის მდგომარეობებზე განსაზღვრული ( )n i ( 1, i s ) ფუნქციების ზომადობა (kvatadze z., kvatadze ts. limiting distribution of a sequence of functions defined on a markov chain. proceedings of a. razmadze mathematical institute. vol. 174. 2020. issue 2, 199-205) 1n ტრაექტორიის დაფიქსირებით მიღებული ალბათური სივრცის დაყოფით ინდუცირებული  ალგებრის მიმართ. გამოყენებული მეთოდი შესაძლებლობას იძლევა მიღებულ იქნას დამოკიდებული დაკვირვებებით აგებული სხვა ტიპის შეფასების სიზუსტე. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 242 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.25 : 2.5 , : davit.dolidze@ciu.edu.ge . . , . , , , , , , . , , , . , . , . , . , , . , , , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 243 , , , , . : , , . , , , . . . , , , . , , , . , . , , . , „ “, . , , , , , . , , 2018 „ “ , „ “ / „assessing the consumer-based brand equity of news media firms“ (victoria-mas, ivan lacasa-mas, & frederic marimon, 2018). : https://bit.ly/3p7blhx georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 244 , . , , . , , . , , . , . „ “ . , , . , , . ( & , 1977). , . , . , , . , , , . , , , , . , ( , , , .). , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 245 , , . , . , . , . , , , . , , . , , „ “ (media brands and consumer experiences), , ( , , & , 2008). 2008 , . , ( , , & , 2008). , , , . , , . , . , , . , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 246 , . , , . , , . , , . , . , . , . , . , , . . , , . , . , . , , , . , , . „ “, , . . , . , . , “(globalisation and media). (rathee, 2014). „ “ 2014 10 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 247 , . , , , , (rathee, 2014, . 1). . , , . , , , , , , . , , . , , , (rathee, 2014, . 13). , . , , . . , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 248 , , , . , . , . , , . , . , , . , , . , . , , . , . , . , , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 249 1. h. lasswell, d. lerner, h. speicr. honolulu, (1979), propaganda and communication in world history 2. stan le roy wilson, mcgraw-hill, (1995) mass media, mass culture, inc.; 3. abraham, m. (1973). sociodynamics of culture. progress publishing house. 4. bryant, j. t., & finklea, b. w. (2012). fundamentals of media effects. waveland press. 5. elleström, l. (2014). media transformation: the transfer of media characteristics among media. springer. 6. rathee, d. m. (2014). globalization and media. international journal of science and research. 7. straubhaar, j., & larose, r. (2000). media now: communications media in the information age. usa: wadsworth publ. co.. 8. victoria-mas, m., ivan lacasa-mas, & frederic marimon. (2018). assessing the consumer-based brand equity of news media firms: a new validated scale. journal of media business studies. 9. schudson m. (1991) the sociology of news production revisited. in james curran & michael gurevitch (eds.) mass media and society. london, new york, melbourne, auckland: edward arnold; 10. herman e. s., chomsky, noam. (1988) manufacturing consent. the political economy of the mass media. new york, toronto: random house; 11. tuchman; tuchman, gaye. (1978) making news: a study in the construction of reality. new york: free press; 12. certeau, michel de. (1984) the practice of everyday life. berkeley, los angeles, and london: university of california press; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 250 transforming conceptual models of international media brands in the era of globalization on the example of different countries davit dolidze ph. d. student of mass communication doctoral educational program, caucasus international university (ciu) e-mail: davit.dolidze@ciu.edu.ge abstract in the modern world, media is constantly being transformed. transnational corporations are trying to take over the media space of as many countries as possible. naturally, the goal of this is to win the marathon against the competitors. in addition, the digital age has created the need to create multimedia platforms, news agencies, blogs, vlogs, websites and other mainstream channels. the urgency of the issue is determined by the fact that today there are already many precedents of how the print editions of the leading news media are closed and replaced by multimedia platforms. naturally, this leads to cost optimization. however, this process has many critics. a certain part of media researchers sees in it the end of traditional media and fear that in the not-so-distant future, printed publications may be canceled altogether. in addition, the topicality of the topic is also determined by the fact that successful international media outlets try their best to cover as many countries as possible and establish their own local editorial offices. many of them successfully implement all this, however, there are often cases when the work of the local editors turns out to be unsuccessful. the purpose of the review article is to review the current processes in different continents or countries of the world, in particular, how traditional international media brands are transformed into multimedia platforms and their desire to be represented on the media market of as many countries as possible. it was necessary to discuss the scientific publications presented in the research with the method of critical discourse, so that the studied issue could be presented as diverse and interesting as possible, so that not only the scientific community, but also any reader interested in the topic in general, could obtain the necessary information. keywords: international media brands, transnational corporations, media and globalization. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 233 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.23 1, 2, 3, 4, 5 1 , 2 3 4 , 5 . , , . , , . , . , " . . , , , , . , , " " . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 234 , , (iot), , . . , , . : 1. : , , . . , . , . . , . , . 1970, 6% . , 6% . 2000 , 15%. 2010 , 20% . 2023 , 22-23% . . , 2022 , 31.25% . , , 1970. , , . . 12 , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 235 , . . , . 1980, 15 50 . 15-20 . 1990, 40 , 500 . 200. 2000 , 80 1.5 , 500. 2010 , 125 3.5 , 1000. 2023 , ( . ge haliade-x) 260 ( 80) 14 . 16,000. , 280, 1980. . . , . 3d . , . (egs) , . (egs) . 1970: egs . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 236 1980: egs , . 2000: , egs , 1.5 . 2013 : , egs , , egs . 2021 : forge (frontier observatory for research in geothermal energy) , egs . , . 2023 : egs , 5-10 200°c. , . , . egs , . . , , . , . , . : , . , . 1970: , . 1990: , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 237 2000 : $5-$6 , . 2007 : , . 2013 : poet-dsm advanced biofuels , . 2016 : $2-$3, , . 2020 : , 30% 2013 . 2023 : , $1.5, . , . . , , , . . , , . 2. : . , , , , . , . , , . , . 1. : , . 2. : , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 238 3. : . 4. : , . : . : , . : , . : . 1. : . 2. : . 3. : . 4. : . : . : , . : ai . : . . , , . : " ", . 1000 , 300. , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 239 : 1. 2. 300 3. 4. 5. : 1. (6:00-10:00): . . . 2. (10:00-14:00): . , , . . 3. (18:00-22:00): , . . ( ., ) . 4. (22:00-6:00): . ( ., ) . : 1. : 30% . 2. : 25%. 3. co2 : co2 40%. 4. : 80%. : 1. : . 2. : . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 240 3. : . , , . 3. : ai. (ai) . ai, , . ai1. : ai , 2. : ai 3. : ai 4. : ai 5. : ai 6. : ai 7. : ai ai1. : ai , . 2. : . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 241 3. : ai . 4. co2 : . 5. : . ai1. : : : 2. : : ai : 3. : : ai : 4. : : ai: 5. : : ai: ai 1. : ai. 2. ai : p2p . 3. : ai. 4. ai: ai . , . , ai. 4. : . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 242 , , . , . , . , . , . . , , . , . , . , , . , . , . , . , . , , . , iot ( ) . , , , . , : " ", : 1. : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 243 . . , . , . 2. : . . 3. : . , . . 4. : . , . 5. : . , . 6. : . . 7. : . . , " " , . . 5. : . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 244 . . , (pcm) . , , . led , . (oled) (quantum dots) . (iot) . , , , . . , , . . , , . . , , . , . , . , . , . , , . . : " " georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 245 , 1990. : 1. : , 2-3. (pcm), . 2. : , . 3. : oled , 40% led. , . 4. : , . , . 5. : , 50%. . 6. : , . 7. : . , . 8. : , . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 246 70%. " " , , . co2 90%. 80%. , . , . : 1. , , , . 2. . 3. . 4. , (iot) . 5. , . 6. " " . 7. . , , . . , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 247 1. godfrey boyle. "renewable energy: power for a sustainable future" 2019 (4th edition) : oxford university press 2. james momoh. "smart grids: fundamentals of design and analysis" 2012 : wileyieee press 3. renaud gicquel. "energy systems: a new approach to engineering thermodynamics" 2021 (2nd edition). : crc press 4. aldo v. da rosa, pei wen li. "fundamentals of renewable energy processes" 2021 h edition). : academic press 5. . " : " 2020, : energy and new technologies abstract this paper explores the relationship between energy and new technologies and their impact on the modern world. the study analyzes development trends in renewable energy sources, energy efficiency, smart grids and energy storage technologies. special attention is paid to the role of innovative technologies such as artificial intelligence and blockchain in the transformation of the energy sector. the paper discusses the impact of these technologies on economic, social and environmental aspects. the study also presents predictions and recommendations for the development of sustainable energy systems that will help build a "green" economy and mitigate climate change. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 145 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.14 ბლოკჩეინის, როგორც განვითარებადი, ინოვაციური ტექნოლოგიის დანერგვა მდგრადი ენერგეტიკული სისტემის წინსვლისთვის ელენე ფანცხავა, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოც. პროფესორი რეზიუმე დღეს მსოფლიო სულ უფრო მეტ ყურადღებას ამახვილებს მდგრად განვითარებაზე და გარემოს დაცვაზე, სადაც ენერგეტიკის სექტორი გადამწყვეტ როლს თამაშობს. კლიმატის ცვლილების აქტუალურმა საკითხებმა და არაგანახლებადი ენერგიის რესურსების შეზღუდულმა ხელმისაწვდომობამ შექმნა მდგრადი ენერგიის ალტერნატივების მზარდი საჭიროება. გლობალური ენერგეტიკული მოთხოვნის უმეტესი ნაწილი კვლავ დაკმაყოფილებულია არაგანახლებადი წიაღისეული საწვავით, როგორიცაა ნავთობი, ქვანახშირი და ბუნებრივი აირი. ეს წყაროები ამოწურვადია, მისი შევსება შეუძლებელია და ხელს უწყობს გარემოს დაბინძურებას. შესაბამისად, არსებობს გადაუდებელი აუცილებლობა, გადავიდეთ მდგრადი ენერგიის ალტერნატივებზე, რომლებიც იქნება როგორც განახლებადი, ასევე უფრო სუფთა, რომელთაც შეუძლიათ შეამსუბუქონ კლიმატის ცვლილების მავნე ზემოქმედება. ეს გადასვლა მდგრად ენერგიაზე წარმოადგენს გამოწვევებისა და შესაძლებლობების სპექტრს გლობალური ეკონომიკისთვის. იგი გულისხმობს საიმედო და ეფექტური განაწილების უზრუნველყოფას და განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრირებას. სწორედ აქ ჩნდება ბლოკჩეინის ტექნოლოგია, როგორც თამაშის პოტენციური შემცვლელი. სტატიაში შეფასებულია მდგრად ენერგიაზე გადასვლის ეკონომიკური სარგებელი, როგორიცაა ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაუმჯობესება, წიაღისეული საწვავზე დამოკიდებულების შემცირება და ეკონომიკური ზრდის პოტენციალი. ნაშრომი იძლევა ინფორმაციას მდგრადი ენერგეტიკული გადაწყვეტილებების აუცილებლობისა, ასევე ენერგეტიკასა და ეკონომიკას შორის კომპლექსური ურთიერთობის შესახებ. გაკეთებულია აქცენტები განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიებში ინვესტიციების საჭიროებაზე, წარმოდგენილია მდგრადი ენერგიის გამოყენების სტიმულირების პოლიტიკის ცვლილებები და ენერგეტიკის სექტორში სამუშაო ადგილების შექმნის პოტენცილი და ბლოკჩეინის ტექნოლოგიის მნიშვნელობა მდგრადი ენერგეტიკული სისტემის წინსვლაში. საკვანძო სიტყვები: განახლებადი ენერგია, ენერგეტიკული ტექნოლოგიები, ინვესტიცია, ენერგოუსაფრთხოება, ბლოკჩეინი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 146 შესავალი ენერგიის წარმოებისა და მოხმარების მაღალი სტანდარტების ხელმისაწვდომობა არის ქვეყნის განვითარების მიღწევის წარმატების მთავარი მაჩვენებელი. თუმცა, ენერგიის წარმოება და მოხმარება, მნიშვნელოვან საფრთხეებს და გამოწვევებს უქმნის გარემოს და მდგრად განვითარებას, მიუხედავად მათი როლისა ეკონომიკურ ზრდასა და განვითარებაში. მდგრადი ენერგიის მიღწევა შესაძლებელია მხოლოდ გარემოს, ენერგეტიკისა და განვითარების სექტორების ინტეგრაციის გზით. ბევრ ქვეყანას, რომლებიც ფლობს ნავთობისა და გაზის რესურსებს, შეექმნათ შეზღუდვები პოლიტიკური, ეკონომიკური და ტექნოლოგიური შესაძლებლობების თვალსაზრისით, რაც აფერხებს მათ შესაძლებლობას გადასულიყვნენ მდგრადი განვითარებისკენ წიაღისეული საწვავზე დამოკიდებულების შემცირებით და ძირითადი ეკონომიკური სტრატეგიების გარდაქმნით. დადასტურებულია, რომ გლობალური ენერგიის წარმოებასა და მოხმარებაში არაგანახლებადი წიაღისეული საწვავზე არსებითი დამოკიდებულება მნიშვნელოვანი დაბრკოლებაა მდგრადი განვითარების მიზნების მისაღწევად. მდგრადი ენერგია ხასიათდება სათბურის გაზების დაბალი წარმოებით ერთ სულ მოსახლეზე. თუმცა, ენერგიის წარმოებისა და მოხმარების არასტაბილურმა შაბლონებმა გამოიწვია რამდენიმე გარემოსდაცვითი პრობლემა, მათ შორის კლიმატის ცვლილება, ბირთვული გამოსხივება, ურბანული ჰაერის დაბინძურება და საზღვაო დაბინძურება, რომელიც გამოწვეულია ნავთობის ტრანსპორტირებით. განვითარებადი და განვითარებული ქვეყნები ერთმანეთს ადანაშაულებენ ამ საკითხებში, განვითარებადი ქვეყნები ადანაშაულებენ განვითარებულ ქვეყნებს გარემოს განადგურებაში ენერგიის გადაჭარბებული მოხმარების გამო, რაც გამოწვეულია გაზრდილი მოთხოვნილების გამო, ხოლო განვითარებული ქვეყნები ადანაშაულებენ განვითარებად ქვეყნებს გარემოს დეგრადაციაში მოსახლეობის ზრდის შედეგად მოხმარების გაზრდის გამო. ორივე პრეტენზია მართებულია, მაგრამ კვლევა მიუთითებს, რომ განვითარებადი და განვითარებული ქვეყნები სხვადასხვა გამოწვევების წინაშე დგანან გარემოსთან და ენერგეტიკასთან მიმართებაში. საერთაშორისო საზოგადოებამ საბოლოოდ აღიარა, რომ მდგრადი განვითარება შეუძლებელია მდგრადი ენერგიის გარეშე. ბოლო წლებში განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიებმა მნიშვნელოვანი წინსვლა განიცადა, გაზრდილი ეფექტურობითა და ხარჯების შემცირებით. ისინი გვთავაზობენ პერსპექტიულ გზას მდგრადი ენერგეტიკული სისტემისკენ, მაგრამ მნიშვნელოვანი ინვესტიციები და პოლიტიკის ცვლილებები კვლავ აუცილებელია გარდამავალი პროცესის გასაადვილებლად. განახლებადი ენერგიის ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული მაღალი წინასწარი ხარჯები ბევრისთვის მნიშვნელოვან ბარიერად რჩება. მთავრობის პოლიტიკა და წახალისება, რომელიც ხელს უწყობს განახლებადი ენერგიის განვითარებას და გამოყენებას, გადამწყვეტია დაბრკოლებების დასაძლევად და მდგრადობაზე გადასვლის დაჩქარებისთვის. შესაბამისი პოლიტიკისა და ეკონომიკური მხარდაჭერით, განახლებად ენერგიას აქვს პოტენციალი, გადააჭარბოს წიაღისეულ საწვავს კონკურენტუნარიანობით. განახლებად ენერგიაზე გადასვლა გვთავაზობს სხვადასხვა ეკონომიკურ უპირატესობას, მათ შორის ახალი სამუშაო ადგილების შექმნას მდგრადი ენერგეტიკის სექტორში, გაძლიერებულ ენერგოუსაფრთხოებას და დამოუკიდებლობას. განახლებადი ენერგიის ინდუსტრია ქმნის უამრავ დასაქმების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 147 შესაძლებლობას წარმოებაში, ტექნოლოგიაში, მონტაჟსა და მასთან დაკავშირებულ სფეროებში. ადგილობრივად ხელმისაწვდომ განახლებად წყაროებზე გადასვლა ასევე საშუალებას აძლევს ქვეყნებს მიაღწიონ უფრო მეტ ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას და დამოუკიდებლობას. მიუხედავად იმისა, რომ განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიები ხშირად გულისხმობს საწყის მაღალ ხარჯებს, მათი საოპერაციო ხარჯები რჩება დაბალი, რადგან მზე ან ქარი (როგორც საწვავის წყაროები) თავისუფლად არის ხელმისაწვდომი. დროთა განმავლობაში, ამ ტექნოლოგიებმა შეიძლება მოიტანოს ხარჯების დაზოგვა გარემოსდაცვითი სარგებელის პარალელურად. მიუხედავად ამისა, გარდამავალი პერიოდი წარმოადგენს ეკონომიკურ გამოწვევებს, რომლებიც საჭიროებს ყურადღებას. ბლოკჩეინის ტექნოლოგია ენერგეტიკული კომპანიები იყენებენ ბლოკჩეინის ტექნოლოგიას, რათა შექმნან ენერგეტიკული ვაჭრობის პლატფორმები და გაამარტივონ განახლებადი ენერგიაზე წვდომა. ბლოკჩეინი არის განვითარებადი ტექნოლოგია, რომელიც ინოვაციური გზით არის მიღებული სხვადასხვა ინდუსტრიის მიერ. ეს ტექნოლოგია მუშაობს, როგორც დეცენტრალიზებული წიგნი, რომელიც აღრიცხავს ტრანზაქციებს მუდმივი და უცვლელი სახით, რითაც საშუალებას აძლევს ქსელში ენერგიის წარმოებისა და მოხმარების გამჭვირვალე მონიტორინგს. მრავალი პროექტი იყენებს ბლოკჩეინს, რათა უზრუნველყოს ენერგეტიკული ვაჭრობა მწარმოებლებსა და მომხმარებლებს შორის, გააკონტროლოს განახლებადი ენერგიის წარმოების წარმოშობა და ხელი შეუწყოს განახლებადი ენერგიის პროექტების ინოვაციური დაფინანსების მოდელებს. განახლებადი ენერგიის წყაროების წყვეტა განახლებადი ენერგიისთვის მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს. ბლოკჩეინს შეუძლია დაეხმაროს ამ პრობლემის მოგვარებაში დეცენტრალიზებული ენერგო სავაჭრო ქსელების ჩართვით. როდესაც მზის პანელის მფლობელი გამოიმუშავებს ზედმეტ ენერგიას, მათ შეუძლიათ მიყიდონ იგი მეზობელ შენობებში ბლოკჩეინზე ჭკვიანი კონტრაქტების გამოყენებით. მეზობლებს, რომლებსაც დამატებითი ენერგია სჭირდებათ, შეუძლიათ მისი ყიდვა მყისიერად გამჭვირვალე ბაზარზე, რაც გამოიწვევს მინიმალურ ნარჩენებს და გაუმჯობესდება განახლებადი ენერგიის საერთო ეფექტურობა და საიმედოობა. რამდენიმე სტარტაპი, რომლებიც ხელს უწყობენ ამ ენერგო სავაჭრო ქსელებს, ამოქმედდა ნიუ-იორკში, კალიფორნიასა და ევროპის ქვეყნებში. ბლოკჩეინის კიდევ ერთი პერსპექტიული გამოყენება მდგრადი ენერგიისთვის არის განახლებადი ენერგიის სერტიფიცირება და ენერგიის წარმოშობის თვალყურის დევნება. სერტიფიცირების სისტემები, როგორიცაა განახლებადი ენერგიის სერთიფიკატები ეხმარება განახლებადი ენერგიის პროექტების დაფინანსებას, რაც საშუალებას აძლევს ბიზნესს და ინდივიდებს შეიძინონ განახლებადი ენერგიის კრედიტები. მიუხედავად იმისა, რომ გამრავლდა კვლევები მდგრადი ენერგიისა და განვითარებადი ტექნოლოგიების პოტენციალის შესახებ, ჯერ კიდევ არსებობს ცოდნის შესამჩნევი ხარვეზი ბლოკჩეინის ტექნოლოგიის ასიმილაციის შესახებ მდგრადი ენერგიის ალტერნატივებისკენ გადასვლაში. გარდა ამისა, ენერგეტიკულ პოლიტიკას, ეკონომიკურ ფაქტორებსა და ტექნოლოგიურ წინსვლას შორის ურთიერთქმედება, რომელიც ხელს უწყობს ამ გადასვლას, სრულყოფილად არ არის შესწავლილი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 148 სურ.n1.ბლოკჩეინის მახასიათებლები; ბლოკჩეინის ტექნოლოგია განიხილება, როგორც პერსპექტიული ინსტრუმენტი ენერგეტიკის სექტორში ენერგიის გენერატორებსა და მომხმარებლებს შორის ტრანზაქციების ჩასაწერად და გასამარტივებლად. მას აქვს მრავალი პროგრამა, დაწყებული თანატოლების ენერგეტიკული ვაჭრობიდან დაწყებული ენერგიის წარმოშობის გადამოწმებამდე. განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიებში ინვესტიციების წახალისება და მდგრადი ენერგეტიკის სექტორის გაფართოების ხელშეწყობა საბოლოო ჯამში მიზნად ისახავს გააცნობიეროს ბლოკჩეინის ტექნოლოგიის როლი და პოლიტიკის ცვლილებები მდგრადი ენერგიის წყაროებზე გადასვლის ხელშეწყობაში და ამ გადასვლასთან დაკავშირებული სარგებელი და გამოწვევები, რაც ხელს შეუწყობს უფრო მდგრადი და გლობალური ეკონომიკის განვითარებას. . მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკა, პოლიტიკა და ტექნოლოგიები გთავაზობთ უამრავ ეკონომიკურ სარგებელს, მათ შორის ხარჯების დაზოგვას, სამუშაო ადგილების შექმნას და კონკურენტუნარიანობის გაზრდას. განახლებადი ენერგიის წყაროების მიღებამ შეიძლება შეამციროს წიაღისეული საწვავზე დამოკიდებულება, რომლებიც მგრძნობიარეა ფასების ცვალებადობისა და მიწოდების შეფერხების მიმართ. განახლებადი წყაროები, როგორიცაა მზის და ქარის ენერგია, გახდა კონკურენტუნარიანი ტრადიციული წყაროების მიმართ ბევრ რეგიონში, მოსალოდნელია ხარჯების შემდგომი შემცირება. ენერგოეფექტურობის ზომებმა ასევე შეიძლება შეამციროს ენერგიის ხარჯები ენერგიის გამოყენების ეფექტურობის გაუმჯობესებით და ნარჩენების შემცირებით. მდგრადი ენერგეტიკული ტექნოლოგიების განვითარება და დანერგვა ქმნის ახალ სამუშაო შესაძლებლობებს ისეთ ინდუსტრიებში, როგორიცაა განახლებადი ენერგია, ენერგოეფექტურობა და ენერგიის შენახვა. ბიზნესებს, რომლებიც იღებენ მდგრადი ენერგიის პრაქტიკას და ტექნოლოგიებს, შეუძლიათ შეამცირონ ენერგიის ხარჯები, გააუმჯობესონ თავიანთი რეპუტაცია და დააკმაყოფილონ მდგრადი პროდუქტებისა და სერვისების მზარდი მოთხოვნა, რაც გამოიწვევს ბაზრის წილისა და მომგებიანობის გაზრდას. მდგრადი ენერგეტიკული მომავლისკენ გადასვლამ შეიძლება დადებითი გავლენა მოახდინოს საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე ჰაერის დაბინძურების შემცირებით, რაც ჯანმრთელობის მძიმე შედეგებს იწვევს. ჰაერის დაბინძურების ხარჯები გარემოზე და საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი და მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკისა და ტექნოლოგიების მიღებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს ამ ხარჯების მინიმუმამდე შემცირებას. მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკისა და ტექნოლოგიების ინტეგრაციამ ასევე შეიძლება შეამციროს ენერგიის წარმოებასთან და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 149 გამოყენებასთან დაკავშირებული გარემოზე ზემოქმედება, როგორიცაა მიწათსარგებლობის ზემოქმედება და სათბურის გაზების ემისიები. ჩვეულებრივი ენერგიის წყაროების გარემოსდაცვითი ხარჯები შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი და მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკისა და ტექნოლოგიების გამოყენებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს ამ ხარჯების მოგვარებას და ხელი შეუწყოს უფრო მდგრადი და გამძლე ენერგეტიკული სისტემის შექმნას. დასასრულს, მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკის, პოლიტიკისა და ტექნოლოგიების განხორციელებას შეუძლია მრავალი ეკონომიკური სარგებელი შესთავაზოს, მათ შორის სამუშაო ადგილების შექმნა, ხარჯების დაზოგვა, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესება და გარემოზე ზემოქმედების შემცირება. ისეთი ტექნოლოგიების გამოყენებით, როგორიცაა ბლოკჩეინი ენერგეტიკული სისტემების ეფექტურობისა და გამჭვირვალობის გასაზრდელად, ჩვენ შეგვიძლია დავაჩქაროთ გადასვლა ენერგეტიკულ სისტემაზე, რომელიც არის მდგრადი და სარგებელს მოუტანს ეკონომიკასა და გარემოს. პოლიტიკის ცვლილებები მოიცავს ახალი რეგულაციებისა შემუშავებას და განხორციელებას, რომლებიც შექმნილია მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკისა და ტექნოლოგიების ხელშეწყობისთვის. პოლიტიკის ეს ცვლილებები შეიძლება გამოვლინდეს სხვადასხვა დონეზე, დაწყებული ლოკალურიდან გლობალურამდე და შეიძლება ჰქონდეს სხვადასხვა ფორმები. პოლიტიკის ცვლილებების მაგალითები, რომლებსაც შეუძლიათ მდგრადი ენერგეტიკული პრაქტიკის განვითარება, მოიცავს განახლებადი ენერგიის მიღების სტიმულირების და მიზნების განხორციელებას, ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების სტანდარტებისა და წახალისების და პოლიტიკის ამოქმედებას, რომელიც აწესებს ფასს ნახშირბადის ემისიებზე. პოლიტიკის ცვლილებები აუცილებელია მდგრადი ენერგეტიკული მომავლის ხელშეწყობისთვის. ბლოკჩეინის ტექნოლოგიის გამოყენება შეიძლება გადამწყვეტი იყოს უფრო ეფექტური და გამჭვირვალე ენერგეტიკული სისტემების შესაქმნელად. ამიტომ, პოლიტიკის შემქმნელებმა პრიორიტეტი უნდა მიანიჭონ პოლიტიკის ცვლილებებს, რომლებიც ხელს უწყობენ მდგრადი ენერგეტიკის პრაქტიკას და ტექნოლოგიებს, რათა დააჩქარონ გადასვლა მდგრად და გამძლე ენერგეტიკულ სისტემაზე. დასკვნა მდგრად ენერგიაზე გადასვლა აუცილებელია გარემოსდაცვითი და ეკონომიკური მიზეზების გამო, რადგან ის ამცირებს წიაღისეულ საწვავზე დამოკიდებულებას, ასევე კლიმატის ცვლილების ზემოქმედებას და ხელს უწყობს ეკონომიკურ ზრდას. ის გვთავაზობს გაუმჯობესებულ ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას და იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირებას. მდგრადი განვითარების მისაღწევად საჭიროა პოლიტიკა, რომელიც დააბალანსებს ენერგომომარაგებას და გარემოსდაცვას. რაც მოითხოვს მთავრობების, კომპანიების და საგანმანათლებლო დაწესებულებების ერთობლივ ძალისხმევას, რომელთაც მნიშვნელოვანი როლი აკისრიათ პროფესიული უნარების ხარვრზების აღმოფხვრაში და სტუდენტების მომზადებაში მდგრადი ენერგეტიკის კარიერისთვის. ბლოკჩეინის ტექნოლოგია, რომელიც ცნობილია თავისი დეცენტრალიზებული და შეფერხებისადმი მდგრადი ბუნებით, სულ უფრო მეტად ხდება განახლებადი ენერგიის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 150 ლანდშაფტის ხელახალი ფორმირების მთავარი წერტილი. როდესაც მსოფლიო ებრძვის კლიმატის ცვლილების გამოწვევებს, იზრდება ინოვაციური გადაწყვეტილებების საჭიროება განახლებადი ენერგიის წარმოების, განაწილებისა და ვაჭრობის ოპტიმიზაციისთვის. ბლოკჩეინის უნარმა უზრუნველყოს გამჭვირვალე, უსაფრთხო და დეცენტრალიზებული წიგნების სისტემა, განაპირობა კვლევისა და განვითარების ინიციატივების ზრდა, რომლებიც მიზნად ისახავს მისი პოტენციალის გამოყენებას განახლებადი ენერგიის სექტორში. ამ კონტექსტში, მკვლევარები და დარგის ექსპერტები იკვლევენ სხვადასხვა ტექნიკას და მეთოდებს, რათა გამოიყენონ ბლოკჩეინი განახლებადი ენერგიის ტრანზაქციების საკვანძო საკითხების გადასაჭრელად. ბლოკჩეინი არის განვითარებადი ტექნოლოგია, რომელიც ინოვაციური გზით არის მიღებული სხვადასხვა ინდუსტრიის მიერ. ენერგეტიკული კომპანიები იყენებენ ბლოკჩეინის ტექნოლოგიას, რათა შექმნან ენერგეტიკული ვაჭრობის პლატფორმები და გაამარტივონ განახლებადი ენერგიაზე წვდომა. ბლოკჩეინზე დაფუძნებულმა ენერგეტიკულმა კომპანიებმა შექმნეს სავაჭრო პლატფორმა ფიზიკური პირებს შორის ელექტროენერგიის გასაყიდად. მზის პანელების მქონე სახლის მეპატრონეები იყენებენ ამ პლატფორმას, რომ ჭარბი მზის ენერგია მეზობლებს მიყიდონ. პროცესი ძირითადად ავტომატიზირებულია: ჭკვიანი მრიცხველები ქმნიან ტრანზაქციებს და ბლოკჩეინი აღრიცხავს მათ. ექსპერტები ვარაუდობენ, რომ ბლოკჩეინის ტექნოლოგიას შეუძლია რევოლუცია მოახდინოს ენერგეტიკულ სექტორში ენერგეტიკული ოპერაციების გაუმჯობესებით მთელი ღირებულების ჯაჭვში და მართოს დეცენტრალიზებული ენერგეტიკული სისტემის სირთულეები. ბლოკჩეინის ტექნოლოგია უზრუნველყოფს შუამავლების გარეშე ენერგიის გადაცემის ლეგიტიმაციის, უსაფრთხოებისა და ავტომატიზაციის საშუალებას. ჩვენი აზრით, ისეთი პერსპექტიული ტექნოლოგიების გამოყენება, როგორიცაა ბლოკჩეინი და მდგრადი ენერგიის პოლიტიკის ცვლილებები შეუძლია ხელი შეუწყოს განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრაციას. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ფანცხავა ე, ჯიშკარიანი მ, ,,ბიოსაწვავის წარმოების აქტუალური სტრატეგიები, თერმული გამოყენებისმიღწევები და შესაძლებლობები“, რეფერირებადი ჟრნალი ,,ქართველი მეცნიერები“, vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.04, გვ. 27-35. 2. elene pantskhava, m.jishkariani, proceedings of vi international scientific and practical conference, vienna, austria, 13-15 may 2024. isbn 978-3-954754-01-4, pp143-150. 3. ფანცხავა ე.,ჯიშკარიანი მ., ,, მწვანე წყალბადი მდგრადი ენერგიის მომავლის გასაღები ( სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელი)“, რეფერირებადი ჟურნალი ,,ქართველი მეცნიერები“, https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.36 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 წ. გვ.345-354. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 151 4. pantskhava e, jishkariani m, ,,renewable energies – the guarantor of the georgian energy system sustainability”,proceedings ofx international scientific and practical conference, june 13-15, tokyo, japan, 2024. pp.161-167. 5. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე., ,,შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელი გზა საქართველოს ეკონომიკური გაჯანსარებისკენ“. მე-7 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია ,,კულტურათაშორისი დიალოგები“, თელავი, საქართველო, 27-29 ოქტომბერი,2023 წ. 6. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე(2023, 2 – 4 აპრილი), „თანამედროვე მსოლფიო ახალი გამოწვევების წინაშე ენერგეტიკის სექტორი“. საერთაშორისო მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კონფერენცია „თანამედროვე მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშე“. კვიპროსი(ლარნაკა). 59-66. 7. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე. ,, საქართველოს განახლებადი რესურსებით იმპორტჩანაცვლების შესაძლებლობები და ამ მიმართულებით არსებული გამოწვევები”,საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია: ,,გლობალური გამოწვევები და ეკონომიკური განვითარების მოდელების ტრანსფორმაცია» , უაკ(udc) 338.22+62 ბ666, n3-4 2023 წელი. 8. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე. ,, ,,რუსეთ უკრაინის ომით განპირობებული ახალი გეოპოლიტიკური გარემოებები ევროკავშირისა და საქართველოსთვის“,v საერთაშორისო კონფერენცია ,,თანამედროვე განვითარების ეკონომიკური სამართლებრივი და სოციალური პრობლემები“,ქუთაისი, eissn 2346-8203 2022წ. 9. m. jishkariani, n. dvalishvili, l. kurakhchishvili. “evaluation of calorific of municipal solid waste (msw).” in: ghosh s. (eds) sustainable waste management: policies and case studies. springer, singapore. 2020, pp.263-265. doi.org/10.1007/978-981-13-7071-7_23. 10. m. jishkariani. “criteria for estimating greenhouse gas emissions from transport.” georgian technical university proceedings #3(521). 2021, pp.59-68. doi.org/10.36073/1512-0996-20213-59-68. 11. m. jishkariani, s.k.ghosh, k. didbaridze. “energy and economic indicators influencing circular economy in georgia.” in: ghosh, s.k., ghosh, s.k. (eds) circular economy: recent trends in global perspective. springer, singapore. 2021, pp. 331-358. https://doi.org/10.1007/978-981-16-0913-8_11. 12. m. jishkariani. “electricity tariffs in georgia.” warsaw, poland: world science 9(49), vol.1. 2019, pp. 20-22. doi:10.31435/rsglobal_ws/30092019/6697. 13. z. hasan, h.r. mohammad, & m. jishkariani. “machine learning and data mining methods for cyber security: a survey”, mesopotamian journal of cybersecurity, vol. 2022, pp. 47–56, nov. 2022. https://doi.org/10.58496/mjcs/2022/006. 14. https://aibe.uq.edu.au/article/2023/03/economics-of-green-hydrogen-in-australia-part-1 15. https://www.mdpi.com/2071-1050/10/9/3067 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 152 implementation of blockchain as an emerging, innovative technology for the advancement of a sustainable energy system elene pantskhava associate professor of technical university of georgia elenepantskava@mail.ru resume today, the world is increasingly focusing on sustainable development and environmental protection, where the energy sector plays a crucial role. the pressing issues of climate change and the limited availability of non-renewable energy resources have created a growing need for sustainable energy alternatives. the majority of global energy demand is still met by non-renewable fossil fuels such as oil, coal and natural gas. these sources are exhaustible, cannot be replenished and contribute to environmental pollution. hence, there is an urgent need to shift to sustainable energy alternatives that are both renewable and cleaner, capable of mitigating the adverse effects of climate change. this transition to sustainable energy presents a range of challenges and opportunities for the global economy. it involves ensuring reliable and efficient distribution and integrating renewable energy sources. this is where blockchain technology emerges as a potential game changer. the article assesses the economic benefits of the transition to sustainable energy, such as improved energy security, reduced dependence on fossil fuels, and the potential for economic growth. the paper provides information on the need for sustainable energy solutions, as well as the complex relationship between energy and the economy. emphasis is made on the need for investments in renewable energy technologies, policy changes to stimulate the use of sustainable energy are presented and the potential for job creation in the energy sector and the importance of blockchain technology in advancing a sustainable energy system. keywords: renewable energy, energy technologies, investment, energy security, blockchain. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 101 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.08 переносные значения орнитонимов в русском и грузинском языках мзия церцвадзе доктор филологии, ассоцированный профессор департамента славянской филологии кутаисский государственный университет имени а. церетели https\\orcid.org\0000-0002-6497-8278-83 аннотация цель данной работы состоит в выявлении, описании и сопоставлении переносной семантики орнитонимов в русском и грузинском языках. сравнение орнитонимов с переносным значением в русском и грузинском лингвокультурах не было предметом специального рассмотрения и является актуальным и полезным в обучении русскому языку как иностранному. применялись следующие методы исследования: анализ словарных дефиниций орнитонимов в русском и грузинском языках; метод сплошной выборки, аналитический, описательный, классификационный, а также сопоставительный методы проведенный контрастивный анализ русских и грузинских орнитонимов, употребляемых в переносном значении, показал как случаи совпадения, полного или частичного, так и случаи расхождения в значениях. ключевые слова: орнитонимы, переносные значения, соgосоавителъный анализ,паремий, фразеологизмы введение. одной из групп слов, имеющей высокое культурное значение, является группа наименований птиц (кутьева, 2009). названия птиц(орнитонимы) повсеместно встречаются в литературных, публицистических и учебных текстах, которые используются при изучении языков. птицы выступают обязательным элементом религиозно-мифологической системы представителей разных языковых сообществ (дубровина, 2009). русский и грузинсктий языки в этом не являются исключением. лексико-семантическая группа «птицы» относится к национально-культурному и специфическому пласту русского и грузинского языков. она формирует достаточно большую часть языковой картины мира двух народов. сравнение орнитонимов с переносным значением в русском и грузинском лингвокультурах не было предметом специального рассмотрения и является актуальным и полезным в обучении русскому языку как иностранному. исследование переносной семантики птиц в русском и georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 102 грузинском языках позволит лучшим образом понять особенности народного характера, духовного опыта и менталитета носителей двух языков. цель данной работы состоит в выявлении, описании и сопоставлении переносной семантики орнитонимов в русском и грузинском языках. задачи исследования -на основе семантического анализа слов, паремиологических единиц и фразеологизмов установить перечень орнитонимов, переносное значение которых отражает характерологические качества человека, зафиксированные в национально-языковой картине мира и интегрированные в национальный образ мира; -определить наиболее частотные орнитонимы в составе фразеологизмов и паремий,сравнить их частотность в русском и грузинском языках; -выявить семантические сходства и различия переносных значений орнитонимов в сопоставляемых языках. применялись следующие методы исследования: анализ словарных дефиниций орнитонимов в русском и грузинском языках; метод сплошной выборки, аналитический, описательный, классификационный, а также сопоставительный методы. материалом для сопоставительного анализа явились данные толковых, двуязычных и фразеологических словарей русского и грузинского языков, прецедентные тексты (паремиологические единицы с компонентом-орнитонимом) результаты исследования. орнитономическая лексика практически в каждом языке так или иначе употребляется не только в прямом значении – в функции наименования птиц, но и в переносном, метафорическом, значении, в частности связанном с наименованием человека. в каждом языке они имеют свою количественную и содержательно-структурную характеристику, поэтому изучение русских и грузинских орнитонимов представляет научный интерес. состав денотативно-идеографической группы орнитонимов в основном значении представлен в современных толковых словарях. их материал является хорошей базой для выявления и анализа орнитонимов с переносным значением. анализ семантики русских и грузинских орнитонимов вне основной функции показал, что в русском языке со значением «птица» 53 существительных имеют переносное значение: «воробей», «ворон», «ворона», «курица», «ласточка», «петух», «попугай», соловей», «сорока», «утка», «гусъ», «тетерев», «синица», «сорока» и др.; в грузинском языке в переносном значении употребляется 20 орнитонимов: «курица» (ქათამი), «ворона» (ყვავი), «гусь» (ბატი), «коршун» (ძერა), «петух» (მამალი), «ласточка» (მერცხალი) и др лексико-семантический анализ русских и грузинских орнитонимов с переносным значением, показал, что в рассматриваемых языках ориитоннмы исполъзуюся для обозначения:. 1) физических качеств человека: напр.: русс. «орел»-1) смелый, сильный человек; русс. «цапля» очень высокий, длинноногий человек; «глухарь»глухой или плохо слышащий человек;. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 103 «соловей»человек с красивым, высоким голосом, славящийся своим пением; «сокол»о мужчине, юноше, отличающемся удалью, отвагой, красотой; «пигалица»невзрачный, худощавый и низкорослый человек; «пава» енщина с горделивой осанкой и плавной походкой; груз. „არწივი“ (орел) შეუპოვარი, ძლიერი (бесстрашный, силъный);.“სოღო“ (глухаръ) -. ყრუანჩელა (глухой человек);.“შევარდენი“ (сокол) მზეჭაბუკი (красавец). 2) особенностей характера человека: напр., русс. «индюк»глупый, заносчивый, надменный человек; «петух» задорный, заносчивый человек, «жаворонок»человек, чувствующий себя утром, в первую половину дня бодрее, чем вечером; «сова» человек, чувствующий себя вечером, ночью бодрее, чем утром; «коршун» жестокий, злобный человек; «сорока» –слишком болтливый человек.;.«гусъ» –ненадежный, плутоватый человек, ьошенник; груз. „კაჭკაჭი“-.უაზროდ, ავტომატურად რისამე გამმეორებელი (человек бессмысленно, автоматически повторяющийся чужие слова); 3) взаимоотношений между людьми: напр.: русс. «ласточка» –ласковое название девушки или женщины; «лебедь» – ласковое обращение к женщине; «голубъ» –ласковое обращение к мужу; «чайка» –. ласковое обращение к девушке, женщине; груз.“ მტრედი“ ( голубъ ◊ ჩემო მტრედო-) ласковое обращение к женщине или ребенку; 4)тнтеллектуалъных способностей человека; напр.: русс.«ворона» -рассеянный, невнимательный человек; «витютень» –. неповоротливый человек, разиня, простофиля; «попугай»человек, повторяющий чужие мысли, не имеющий собственного мнения, дурак; «пустельга» пустой, легкомысленный человек; «дятел»тупица и/или зануда; 2) стукач; груз. „ბატი“ (гусъ) ჩერჩეტი, დაბნეული, უთაური (бесстолковый, безалаберный, рассеянный); анализ семантики русских и грузинских орнитонимов с переносным значением выявил (их: 1) полное семантическое сходство, например: «глухарь» (საღა) глухой или плохо слышащий человек (ყრუანჩელა); «орел» (არწივი) -смелый, сильный человек; 2) частичное сходство, например: русс.«сокол» о мужчине, юноше, отличающемся удалью, отвагой, красотой, груз. ‘შევარდენი“ -მზეჭაბუკი(красавец);3) несовпадение значений, например: русс. «гусь» – мошенник,ненадежный, плутоватый человек и грузинский орнитоним «гусь» (ბატი) «бесстолковый, безалаберный, рассеянный человек». не смогли найти переносных значений или каких-либо семантических помет, зафиксированных в толковых словарях грузинского языка, относительно таких орнитонимов, как цапля, воробей, ворон, дятел, коршун, перепел, чайка, жаворонок и некоторые другие, хотя все они активно используются в переносных значениях в обиходной речи. более полное освещение русских и грузинских орнитонимов возможно с учётом особенностей культуры народов, их фразеологии и паремиологии, то есть в аспекте лингвокультуры. наиболее употребительными наименованиями птиц во фразеологии и паремиологии русского языка, по нашим данным, являются курица, птица, ворона, гусь, воробей, петух, сорока, сокол, кукушка, журавль, соловей, кулик; во фразеологии и паремиологии грузинского языка https://kartaslov.ru/%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%bb%d0%be%d0%b2%d0%b0/%d0%b3%d0%be%d1%80%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d1%8b%d0%b9 https://kartaslov.ru/%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%bb%d0%be%d0%b2%d0%b0/%d0%be%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d0%b0 https://kartaslov.ru/%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%bb%d0%be%d0%b2%d0%b0/%d0%bf%d0%bb%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d1%8b%d0%b9 https://kartaslov.ru/%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%bb%d0%be%d0%b2%d0%b0/%d0%bf%d0%be%d1%85%d0%be%d0%b4%d0%ba%d0%b0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 104 птица (ჩიტი), ястреб (ქორი), курица (ქათამი), петух(მამალი), журавль (წერო), коршун (ძერა), ворон (ყვავი), ласточка (მერცხალი). имеются также компоненты-орнитонимы, которые преимущественно используются в пословицах только одного из исследуемых языков. например, среди анализируемых русских пословиц ни разу не встретились такие орнитонимы, как дрозд, фазан, а среди грузинских – такие, как лебедь, синица, гагар, горлица, скворец, цесарка, баклан, павлин. наши наблюдения показали, что паремиологические и фразеологические единицы антропоцентрической направленности с компонентом – орнитонимом описывают: 1) физические качества человека: напр. русс. петъ как соловей – очень красиво петь [8,c. 80]; белая ворона -груз. თეთრი ყვავი – тот, кто выделяется среди других чем-то необычным, совсем не похожий на других[ 1,c.30 ]; 2) нравственные качества: лицемерие: напр.: русс. птицу кормом, а человека словом обманывают [2,c.70]; болтливость: напр.: русс. петух скажет курице, а она всей улиц [2,с.75 ]; трещатъ как сорока [8, с.178 ]; высокомерие, гордостъ: напр.: русс. в своём гнезде и ворона коршуну глаза выколет груз. მამალი გულადია თავის სანეხვეზე (петух храбр на своей навозной куче) [2, с.77]; корыстолюбие: напр.: русс.лучше синица в руке, чем журавль в небе груз დღევანდელი კვერცხი მირჩევნია ხვალინდელ ქათამსო (лучше яйцо сегодня, чем курица завтра) [2, с.69]; трусостъ: напр.: русс. пуганая ворона куста боится -груз. შეშინებულ ყვავას ბუჩქის ეშინიაო [2, с.84 ]; 3) эмоционалъно психическое состояние: независимость: напр.: рус. вольная пташка; жить, как птица небесная[9,c.28; 56]; русс не надобна соловью золотая клетка, ему лучше зеленая ветка груз. ჩიტი ოქროს გალიაშიც რომ ჩასვა, მაინც ტყვეა (если птичку держать в золотой клетке, то она всё же чувствует себя в неволе ) [2,c.86]; любовъ: напр.:сова своих детей хвалила, что они лупоглазые -груз.ბუს თავისი ბარტყი ფარშავანგი ეგონაო(досл. сова своего птенчика считала павлином) [2,c.98]; рус. щебечут, как голубки (о влюбленных ) [9,c.99]; 4) жизненный опыт: напр.: русс. старого воробья на мякине не поймаешьгруз.დაგეშილი ჩიტი გალიაში არ მოჰხვდებაო (бывалая птичка в тенета не попадет) [2,c.88]; 5) взаимоотношение с окружающими людьми: напр.:русс. ворон ворону глаз не выклюет [2, с.46]; яйца курицу учатгруз. პატარა ტოროლა დიდ ტოროლას ატყუებდაო [2,c.121]; 6) положение в обществе: напр.: русс. гусъ свинъе не тдварищ.груз. მამალსმელიის მეგობრობა არ გამოადგებაო [2, c. 63]; русс. гол как сокол [11, с.35]; 7) умственные способности: напр.: русс. ворона за море летала, а ума не досталагруз.ყვავს შევარდენათ ზრდიდენ და ისევ „ყვას“ იძახდაო [2,c.40]; груз. “ბატისტვინა”-русс. иметь куриные мозги [1,c.20]; 8) внешностъ: напр.: русс. видом сокол, а голосом ворона [9, с.44 ]. результаты анализа позволяют утверждать, что наиболее широкий пласт орнитонимических паремиологических единиц представляют пословицы, описывающие нравственные качества человека (20% пословиц от общего количества).. в ходе анализа коннотативных оттенков данных georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 105 паремий в обоих языках было выявлено, что и в грузинском, и в русском языках большую часть паремий составляют паремий с негативной оценкой (жадность, трусость, хвастливость, хитрость, безделье, лицемерие). итак, и сфере переносных значений лексики, и семантике фразеологизмов и паремиологии с компонентом-орнитонимом присущ ярко выраженный антропоцентризм, а именно описывают физические, нравственные качества человека, жизненный опыт, взаимоотношение с окружающими людьми, положение в обществе, умственные способности, внешность. очевидно, что средства выражения данных характеристик в рассматриваемых языках имеют как схожие, так и различные черты. при анализе семантической структуры русских и грузинских фразеологизмов и пословиц с компонентом-орнитонимом нами были выявлены : 1) единицы с одинаковой структурой, универсальным смыслом и одинаковыми компонентами орнитонимами в обоих языках-50 единиц: русс. цыплят по осени считаютгруз. წიწილებს შემოდგომაში ითვლიან; русс. одна ласточка не делает весныгруз.ერთი მერცხალი გაზაფხულს არ აკეთებს [2,c.105;159]; русс. первая ласточка-груз. პირველი მერცხალი;белая ворона-груз. თეთრი ყორანი; лебединая песня.-груз. გედის სიმღერა [1 c.76;30;92] и т.д. такие единицы обладают идентичными денотативными и коннотативными значениями. они могут использоваться в одинаковой ситуации как русскими, так и грузинами. перевод таких единиц не представляет затруднений во многом благодаря тому, что в них отсутствует национальный колорит; 2.синонимичные единицы, которые можно разделить на три группы-38 единиц: 1) единицы с одинаковым смыслом, но с разными орнитонимами и разной структурой: груз. ბატისფეხურათрусс. как курица лапой;.ბატისტვინა русс. с куриными мозгами [1, c.44-45]; 2) единицы с одинаковой структурой и одинаковым смыслом, но с разными орнитонимами: русс.синица на хвосте принесла. –груз ჩიტმა კუდზე მოიტანა (птичка на хвосте принесла [2, c. 77; 121]; в) единицы, совпадающие по грамматической структуре и смыслу, но отличающиеся по лексическому составу: русс. всяк петух на своём пепелище хозяин груз. ყვავი თავის ბუდეში გულადიაო; русс. лучше синица в руке, чем журавль в небе; лучше голубь в тарелке, чем глухарь на току груз.ნუ მპირდები ცაში წეროს ხელში ბეღურაო( не сули журавля в небе, а дай синицу в руки) [2,c.43;73]; 3. третью группу составляют безэквивалентные пословицы и фразеологизмы:напр.: груз მამლის ბოლოрусс. и нашим и вашим; груз.მწყერს ააფრენს русс.валятъ дурака [ 1,c.55;59]; груз. ყვავი მამიდაო-русс. cедьмая вода на киселе [2,c.125]. заключение.таким образом, проведенный контрастивный анализ русских и грузинских орнитонимов, употребляемых в переносном значении, показал как случаи совпадения, полного или частичного, так и случаи расхождения в значениях, что можно объяснить наличием различий в ассоциациях русского и грузинского народов, особенностями национальных культур и традиций. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 106 список исполъзованной литературы 1.გამრეკელი ნ. ნ., მგალობლიშვილი ე. ჩ. ქართულ-რუსული ფრაზეოლოგიური ლექსიკონი.თბ., 1967. – 900გვ. 2.грузинско-русские и русско-грузинские пословицы / под ред. п. церетели. тбилиси,1976.200с. 3.даль в. и. толковый словарь живого великорусского языка / в. и. даль. – в 4 т. – спб., 18631866. 4.даль в. и. пословицы русского народа. т 2. / в. и. даль. – спб., 1996. – 460с. 5.костина. н. ю. названия птиц как специфическая группа слов (на материале русского и английского языков) : автореф. дис.. канд. ф. наук / н. ю. костина; пензенский гос. ун-т. им. в. г.белинского – п., 2004. – [электронный ресурс]. -режим доступа: http:// русский язык и лингвокультура в сопоставительном аспекте www. dissercat. com / content /nazvaniya-ptits-kakspetsificheskaya-gruppa-slovna-materiale-russkogo-i angliiskogo -yazykov (дата обращения: 2022). 6.кутьева м. в. национально-культурная специфика переносных значений орнитонимов в русском и испанском языках: автореф. дис. канд. ф. наук / м. в. кутьева; российский ун-т. дружбы народов. – м., 2009. – [электронный ресурс]. – режим доступа: http:// www.dissercat.com/content/natsionalno-kulturnaya-spetsifika-perenosnykhznachenii-ornitonimovv-russkom-i-ispanskom-ya (дата обращения: 2022). словари 7.малый академический словарь, т.е. словарь русского языка: в 4 т. / под ред. а. п. евгеньевой. м., 1981 – 1984 (мас). 8.краткий русско-грузинский словарь. под ред. а.г. торотадзе.тб., 1969. 9. фразеологический словарь русского языка: св. 4000 слов. ст. / сост. л. а. войнова, в. п. жуков, а. и. молотков, а. и. федоров; под. ред. а. и. молоткова. – м., 1968. 10. ჩიქობავა. თანამედროვე ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი. ერთტომეული.თბ, 1960. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ 5 n 1, 2023 107 figurative meanings of ornithonyms in russian and georgian mzia tsertsvadze doctor of philology, associate professor of the department of slavic philology kutaisi state university named after a. tsereteli orcid id https\\orcid.org\0000-0002-6497-8278-83 annotation the purpose of this work is to identify, describe and compare the figurative semantics of ornithonyms in the russian and georgian languages. russian russian and georgian linguocultures have not been the subject of special consideration and the comparison of ornithonyms with a figurative meaning is relevant and useful in teaching russian as a foreign language. the following research methods were used: analysis of dictionary definitions of ornithonyms in russian and georgian languages; the method of continuous sampling, analytical, descriptive, classification, and comparative methods the contrastive analysis of russian and georgian ornithonyms used in a figurative sense showed both cases of coincidence, complete or partial, and cases of discrepancy in values. keywords: ornithonyms, figurative meanings, co-authorial analysis,paremia, phraseological units microsoft word fullpdf06032024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 71 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.08 ენდოცერვიქსის ატიპური ჰიპერპლაზია ადენოკარცინომის მოლეკულურ მახასიათებლებთან, პროგრესიისა და მეტასტაზირების რისკთან დაკავშირებული პრობლემური საკითხები კრიტიკული მიმოხილვა ანა ფანცხავა, ნიკოლოზ კინტრაია, ნინო ქანთარია, შოთა კეპულაძე გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი საშვილოსნოს ყელის კიბო განიხილება მულტიფაქტორულ დაავადებად, რომელიც მოიცავს სოციალურ-ეკონომიკურ, კულტურულ, იმუნოლოგიურ და ეპიგენეტიკურ ფაქტორებს. შესწავლილია სიმსივნის პრეკურსორი დაზიანებები, რომლებიც საფუძვლად უდევს ენდოცერვიკალური სიმსივნეების განვითარებას. თუმცა, ამ პროცესის მოლეკულური საფუძვლები ჯერ კიდევ შესწავლის საგანია. ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომებისგან განსხვავებით, საშვილოსნოს ყელის ადენოკარცინომა მოიცავს სიმსივნეების ჰეტეროგენულ ჯგუფს, რომელიც უნივერსალურად არ არის დაკავშირებული hpv ინფექციასთან. ეს სიმსივნეები ავლენენ განსხვავებულ მორფოლოგიას, ეტიოლოგიასა და პროგნოზს. მნიშვნელოვანია ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომების, მათთან ასოცირებული წინამორბედი დაზიანებების პათოგენეზის, მოლეკულური და იმუნოჰისტოქიმიური მახასიათებლების შესწავლა და სიღრმისეული გაანალიზება.კვლევების მიხედვით, ცნობილია, რომ სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ სიმსივნის ზომაზე, პროგრესიის სიჩქარესა და მკურნალობის შემდგომ რეგრესიის ხარისხზე. არსებობს მოსაზრება, რომ სიმსივნის პროლიფერაციული აქტივობა, აპოპტოზური სტატუსი, და სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები დაკავშირებულია საშვილოსნოს ყელის კიბოს ცუდ პროგნოზთან და მედიკამენტების მიერ რეზისტენტობასთან. ყოველივე ზემოთ ხსენებული ადასტურებს რეგულირების რთული მექანიზმის არსებობას, რომელიც საფუძვლად უდევს საშვილოსნოს ყელის კიბოს განვითარებასა და პროგრესიას. ამრიგად, დაავადების თითოეულ ეტაპისთვის ბიომარკერების გამოვლენა აუცილებელია ამჟამად არსებული ცოდნის გასაუმჯობესებლად, რათა მომავალში შემუშავებულ იქნას ადრეული დიაგნოსტიკისა და თერაპიის მეთოდები. საკვანძო სიტყვები: საშვილოსნოს ყელის კიბო; ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომა; პროგრესია; მეტასტაზირება; მოლეკულური მახასიათებლები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 72 საშვილოსნოს ყელის კიბო წარმოადგენს სიმსივნესთან ასოცირებული სიკვდილიანობის ყველაზე ხშირ მიზეზს. 2018 წლის მონაცემებით, მსოფლიოს მასშტაბით, დაფიქსირდა 570,000 ახალი და 311,000 ლეტალური შემთხვევა [1]. საქართველოში, ncdc-ის 2021 წლის მონაცემებით, საშვილოსნოს ყელის კიბო იკავებს მეხუთე ადგილს ყველაზე გავრცელებულ ავთვისებიან ახალწარმონაქმნებს შორის და ყოველწლიურად ფიქსირდება საშუალოდ 281 ახალი შემთხვევა [2]. ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომები წარმოადგენენ სიმსივნეების ჰეტეროგენულ ჯგუფს, რომელთა უმეტესობა ეტიოლოგიურად დაკავშირებულია hpv ინფექციასთან. თუმცა, აშკარაა, რომ საშვილოსნოს ყელის ადენოკარცინომათა მნიშვნელოვანი ნაწილი არ არის გამოწვეული hpv ინფექციით და ვაქცინაციის პარალელურად მათი სისხშირე იზრდება. მნიშვნელოვანია, რომ ენდოცერვიკალური ადენოკარცინომა რთულად სადიაგნოზოა საშვილოსნოს ყელის რუტინული ციტოლოგიური გამოკვლევის დროს და არ იქნება გამოვლენილი მხოლოდ hpv სკრინინგის პროგრამით. არსებული მტკიცებულებების მიხედვით, სავარაუდოა, რომ სიმსივნეები, რომლებიც არ არიან დაკავშირებული hpvინფექციასთან, ხასიათდებიან განვითარების განსხვავებული მოლეკულური მექანიზმით, მეტად აგრესიული ქცევით და ნაკლებად რეაგირებენ სტანდარტულ ქიმიოთერაპიაზე hpvასოცირებულ სიმსივნეებთან შედარებით. საშვილოსნოს ყელის კიბოს ყველაზე გავრცელებული ქვეტიპებია: ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა (75-90%) და ადენოკარცინომა (10-25%) [3]. აღწერილია, რომ მაღალი რისკის პაპილომა-ვირუსის (hr-hpv) ტიპები16, 18, 45, 31, 33, 52, 58, და 35წარმოადგენენ საშვილოსნოს ყელის კიბოს გამომწვევ ძირითად რისკ-ფაქტორს. ამასთან, ზოგიერთ მოხსენებაში აღწერილია, რომ hpv16 უფრო ხშირია ბრტყელუჯრედოვან კარცინომებში, ხოლო hpv18 და hpv45 კი ადენოკარცინომებში. nccn (national comprehensive cancer network) გაიდლაინების მიხედვით, ორივე ჰისტოლოგიური ტიპის მკურნალობა ერთნაირია და მოიცავს ქირურგიას ადრეული, ხოლო ქიმიორადიოთერაპიას პროგრესული სტადიისთვის. ზოგიერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ საშვილოსნოს ყელის ადენოკარცინომა ხასიათდება უფრო ცუდი პროგნოზით ბრტყელუჯრედოვან კარცინომასთან შედარებით [4]. შესწავლილია, რომ ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომებისგან განსხვავებით, საშვილოსნოს ყელის ადენოკარცინომა მოიცავს სიმსივნეების ჰეტეროგენულ ჯგუფს, რომელიც უნივერსალურად არ არის დაკავშირებული hpv ინფექციასთან. ეს სიმსივნეები ავლენენ განსხვავებულ მორფოლოგიას, ეტიოლოგიასა და პროგნოზს. მნიშვნელოვანია ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომების, მათთან ასოცირებული წინამორბედი დაზიანებების პათოგენეზის, მოლეკულური და იმუნოჰისტოქიმიური მახასიათებლების შესწავლა და სიღრმისეული გაანალიზება [5]. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (who) მიერ 2014 წელს გამოქვეყნებული ქალის რეპროდუქციული ორგანოების სიმსივნეების კლასიფიკაციის მიხედვით, ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომა კლასიფიცირებულია მორფოლოგიური, ძირითადად ციტოპლაზური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 73 მახასიათებლების მიხედვით [6]. კლასიფიკაციის ეს სისტემა სრულად არ ასახავს ენდოცერვიქსის ჯირკვლოვანი სიმსივნის ამჟამინდელ გაგებას. ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომების საერთაშორისო კრიტერიუმებისა და კლასიფიკაციის (iecc) [7], მიხედვით ენდოცერვიქსის ადენოკარცინომა კლასიფიცირდება ენდოცერვიქსის hpvასოცირებული ადენოკარცინომად და hpv-არაასოცირებულ ადენოკარცინომად. როგორც ჯანმო-ს, ასევე iecc (international endocervical adenocarcinoma criteria and classification) კლასიფიკაციით ჩვეულებრივი, კლასიკური ტიპის საშვილოსნოს ყელის ადენოკარცინომა (uea) არის ყველაზე გავრცელებული ქვეტიპი [6], [7] და შეადგენს ენდოცერვიქსის ინვაზიური კარცინომების 75%-ს. ჯანმო-ს ამჟამინდელი კლასიფიკაციის მიხედვით, ამ ტიპის სიმსივნეებს ახასიათებთ მრგვალი, ან ოვალური ჯირკვლები ლორწოს სეკრეციის შედარებითი დაქვეითებით. შესაძლოა, ახასიათებდეთ კრიბრიფორმული, ან პაპილარული არქიტექტურა. ციტოლოგიურად, უჯრედების ბირთვები გადიდებული და დაგრძელებულია, ავლენს ფსევდოსტრატიფიკაციასა და ჰიპერქრომაზიას. iecc (international endocervical adenocarcinoma criteria and classification) ახასიათებს ამ სიმსივნეებს, როგორც 050% ინტრაციტოპლაზმური ლორწოს შემცველი უჯრედების მქონე სიმსივნეს, კეთილთვისებიანი ბრტყელუჯრედოვანი დიფერენციაციით, ან მის გარეშე. ჯანმო-ს კლასიფიკაცია მუცინური ენდოცერვიქსის კარცინომებისთვის ჰეტეროგენულია და მოიცავს hpv-თან ასოცირებულ nos (not otherwise specified), ინტესტინულ, ბეჭდისებრ უჯრედულ ტიპებსა და hpv-თან არა-ასოცირებულ ტიპს. როგორც სხვა hpv-ასოცირებული სიმსივნეებისთვის, მათთვისაც დამახასიათებელია მიტოზური ფიგურებისა და აპოპტოზური სხეულების არსებობა. მუცინური და კლასიკური ტიპის ადენოკარცინომის მახასიათებლები ხშირად თანაარსებობენ [8] . ენდოცერვიქსის ვილოგლანდულური ადენოკარცინომა არის hpv-თან ასოცირებული ადენოკარცინომის იშვიათი, კარგად დიფერენცირებული ქვეტიპი. მიკროსკოპულად ამ სიმსივნეს ახასიათებს ხაოიანი და პაპილარული სტრუქტურების არსებობა ბირთვების ზომიერი ატიპიით. მორფოლოგიურად განსხვავებული წინამორბედი დაზიანება არ არის აღწერილი. მრავალშრიანი ლორწოს მაპროდუცირებელი ინტრაეპითელური კარცინომა (stratified mucinproducing intraepithelial lesion (smile)) წარმოადგენს საშვილოსნოს ყელის ინ სიტუ დაზიანებას, რომელიც წარმოიქმნება ცერვიქსის ტრანსფორმაციული ზონის რეზერვული უჯრედებიდან. ითვლება, რომ ის განსხვავდება სტანდარტული ადენოკარცინომა ინ სიტუსა და ბრტყელი ინტრაეპითელური დაზიანებებისგან. მორფოლოგიურად, მრავალშრიან ლორწოს მაპროდუცირებელ ინტრაეპითელურ კარცინომას ახასიათებს უმწიფარი, სტრატიფიცირებული ეპითელიუმი კარგად გამოხატული ინტრაციტოპლაზმური ლორწოს შემცველი ჯირკვლების წარმოქმნის გარეშე [9]. იმუნოჰისტოქიმიურად, ამ სიმსივნეების უმეტესობა დიფუზურად პოზიტიურია p16-ზე და ავლენენ ცვალებად პოზიტიურობას შემდეგ მარკერებზე: pax8, p63, p40, hnf1-b, imp3, gata3. mggmc-1, satbw, cdx2 და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 74 ანდროგენული რეცეპტორი მუდმივად აჩვენებენ ნეგატიურობას აღნიშნული სიმსივნეების შემთხვევაში. რაც შეეხება, hpv ინ სიტუ ჰიბრიდიზაციას, ყველა შემთხვევაში ავლენს კავშირს მაღალი რისკის hpv-თან. მიუხედავად იმისა, რომ smile ნახსენებია ჯანმო-ს 2014 წლის კლასიფიკაციაში, ismile არ იყო აღწერილი გამოქვეყნების დროს, თუმცა, iecc კლასიფიკაციით, იგი მიეკუთვნება hpv-თან ასოცირებულ ადენოკარცინომებს. ეს საკითხები სადღეისოდ ბოლომდე გარკვეული არ არის და კვლევის საგანია. hpv-თან არა-ასოცირებული ადენოკარცინომები იყოფა შემდეგ ტიპებად: გასტრალური ტიპის ადენოკარცინომა (gea), ენდოცერვიქსის მეზონეფრული კარცინომა, საშვილოსნოს ყელის ნათელუჯრედოვანი კარცინომა, ენდოცერვიქსის სეროზული და ენდომეტროიდული კარცინომა. ბოლო დროინდელმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ეს გასტრალური ტიპის ადენოკარცინომა ენდოცერვიკალური ადენოკარცინომების მეორე ყველაზე გავრცელებული ქვეტიპია [10] და წარმოადგენს ყველაზე აგრესიულ ტიპს. p53-ის აბერანტული ფენოტიპი დაფიქსირდა გასტრალური ტიპის ადენოკარცინომების შემთხვევათა 40-50%-ში, რაც მიუთითებს p53 მუტაციების არსებობაზე. hik1083, გასტრიტული ტიპის ლორწოვანის მარკერი, შედარებით სპეციფიკურია, თუმცა, არ არის ხელმისაწვდომი რუტინულ პრაქტიკაში ფართო გამოყენებისთვის. ის დიფუზურად პოზიტიურია კარგად დიფერენცირებულ ნიმუშებში. სხვა დადებითი იმუნომარკერებია ck7, muc6 [11] . ერთ-ერთი კვლევის მიხედვით, pax8 დადებითი აღმოჩნდა გასტრალური ტიპის ადენოკარცინომების შემთხვევათა 68%-ში, რაც შესაძლოა, გამოყენებულ იქნას მისი გასტროინტესტინური და პანკრეატობილიარული წარმოშობის სიმსივნეებისგან დიფერენცირებისთვის. ენდოცერვიქსის მეზონეფრული კარცინომა იშვიათი ავთვისებიანი სიმსივნეა, რომელიც წარმოიქმნება ვოლფის სადინრის ნარჩენებისგან, განსხვავებით გინეკოლოგიური ტრაქტის სხვა სიმსივნეებისგან, რომლებიც წარმოშობილია მიულერის სადინრისგან [12]. მორფოლოგიურად მეზონეფრულ კარცინომას ახასიათებს ჰეტეროგენული არქიტექტურა ზრდის სხვადასხვა სტრუქტურების ფორმირებით, როგორიცაა ჯირკვლოვან-მილაკოვანი, პაპილარული, ბადისებრი, ჩანასახოვანი, სოლიდური და სარკომატოიდული. კლინიკურად, ეს სიმსივნეები არიან აგრესიულები და ახასიათებთ შორეული მეტასტაზების განვითარება, მათ შორის, ფილტვებში. გამოსავალი დამოკიდებულია სიმსივნის სტადიაზე. დღემდე, ამ ტიპის სიმსივნეების სპეციფიკური მკურნალობის მეთოდი არ არსებობს. ვინაიდან ეს სიმსივნეები არ ასოცირდება hpv ინფექციასთან, p16 არის არაერთგვაროვანი, ან ნეგატიური. ასევე ნეგატიურია er და pr მარკერები. საშვილოსნოს ყელის მეზონეფრული კარცინომა მუდმივად დადებითია pax8-სა და gata3-ზე. ასევე ცვალებადი პოზიტიურობა ახასიათებთ hnf1-b, ttf-1, კალრეტინინსა და cd10-ს . ბოლოდროინდელმა კვლევამ, რომელიც მიმართული იყო მეზონეფრული კარცინომის მოლეკულური გენეტიკის შესწავლაზე, გამოავლინა რამდენიმე ახალი ფაქტორი, მათ შორის, kras მუტაციები სიმსივნეების უმეტეს შემთხვევაში (81%) და nras მუტაციები შემთხვევათა მცირე რაოდენობაში. ასევე ხშირი იყო მუტაციები ქრომატინის რემოდელირების გენებში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 75 arid1a/b (62%). ენდომეტროიდული კარცინომისგან განსხვავებით, მუტაციები pik3ca-სა და ფოსფატაზასა და ტენზინის ჰომოლოგებში (pten) არ გამოვლენილა. მეზონეფრულ კარცინომებში აღმოჩენილია რამდენიმე ქრომოსომული ანომალია, რომელთაგან ყველაზე ხშირია ასლის რიცხვის მომატება 1q-ში, 1p-ს დაკარგვა, 10 და 12 ქრომოსომის მომატება. შემდგომ კვლევაში, რომელიც აფასებდა მეზონეფრული ჰიპერპლაზიის 10 შემთხვევას, kras ან nras გამააქტივებელი მუტაციები არ გამოვლენილა [13]. ენდოცერვიქსის ნათელუჯრედოვანი კარცინომა (ccc) ავლენს ჰეტეროგენულ მორფოლოგიას ტუბულუცისტური, პაპილარული და სოლიდური არქიტექტურით. იმუნოჰისტოქიმიურად, ეს სიმსივნეები პოზიტიურია ck7, pax8, hnf1-b და napsin a მარკერებისთვის და ნეგატიურია er და pr მარკერებისთვის. p53 და p16 ავლენენ ცვალებად შედეგს პოზიტიურიდან ნეგატიურამდე. cea მუდივად ნეგატიურია ამ სიმსივნეების შემთხვევაში, რაც შესაძლოა მნიშვნელოვანი იყოს ნათელუჯრედოვანი კარცინომის გასტრალური ტიპის ადენოკარცინომისგან დიფერენცირებისთვის [14]. ბევრი რამ არ არის ცნობილი საშვილოსნოს ყელის ნათელუჯრედოვანი კარცინომის მოლეკულურ საფუძვლებზე. boyd და კოლეგების ერთ-ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ მიკროსატელიტური არასტაბილურობა გამოვლენილია ყველა des-ექსპოზიციურ და 50% არაdes-ექსპოზიციურ შემთხვევაში, ხოლო kras, hras, wt1, er, ან tp53 მუტაციები არ არის აღმოჩენილი. ერთმა კვლევამ, რომელიც იმუნოჰისტოქიმიურად შეისწავლიდა ცერვიქსის ნათელ უჯრედოვანი კარცინომის მოლეკულურ საფუძვლებს, ფლუორესცენტული ინ სიტუ ჰიბრიდიზაციით გამოავლინა pten-ის დაკარგვა, pakt-პოზიტიურობა და ერთ შემთხვევაში her2-ის ამპლიფიკაცია. თუმცა, ამ შემთხვევებში მოლეკულური ანალიზი არ ჩატარებულა და შესაბამისად, ამ შედეგების კორელაცია რეალურ მუტაციებთან, უცნობია. საშვილოსნოს ყელის სეროზული კარცინომა არის hpv-თან ასოცირებული ენდოცერვიქსის კლასიკური ტიპის ადენოკარცინომის მაღალი ხარისხის ვარიანტი და შესაძლოა, წარმოადგენდეს საკვერცხისა და ფალოპის მილიდან გავრცელებულ მეტასტაზურ დაზიანებას. შესაბამისად, პირველადი სეროზული კარცინომის დიაგნოზზე ეჭვისას აუცილებელია, რომ გამოირიცხოს საშვილოსნოს ტანის, საკვერცხის, ფალოპის მილების დაზიანება [15]. ბოლო დრომდე, ენდოცერვიქსის პირველადი ენდომეტრული ადენოკარცინომის სპეციფიკური სადიაგნოსტიკო კრიტერიუმების შესახებ ლიტერატურული მონაცემები არ არსებობდა, რამაც გამოიწვია მისი გავრცელების შესახებ აზრთა სხვადასხვაობა. ზოგიერთი ავტორი ვარაუდობს, რომ ის საკმაოდ იშვიათი პათოლოგიაა, ზოგიერთი კი ფიქრობს, რომ ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ქვეტიპია. 2018 წელს, iecc (international endocervical adenocarcinoma criteria and classification) მოიცავდა სპეციფიკურ სადიაგნოსტიკო კრიტერიუმებს ენდომეტრული ადენოკარცინომისთვის [16]. საერთო ჯამში, ენდოცერვიკალური ენდომეტრული ადენოკარცინომა არ უნდა იქნეს დიაგნოსტირებული ლორწოთი ღარიბი ადენოკარცინომის შეფასებისას, უნდა მოხდეს მისი დიფერენცირება სხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 76 მეტად სავარაუდო სიმსივნეებთან, როგორებიცაა ენდოცერვიქსის კლასიკური ტიპის ადენოკარცინომა, მეზონეფრული კარცინომა და ენდომეტრული ადენოკარცინომა, რომელიც მეტასტაზს განიცდის ენდოცერვიქსში [17]. საშვილოსნოს ყელის კიბო განიხილება მულტიფაქტორულ დაავადებად, რომელიც მოიცავს სოციალურ-ეკონომიკურ, კულტურულ, იმუნოლოგიურ და ეპიგენეტიკურ ფაქტორებს. შესწავლილია სიმსივნის პრეკურსორი დაზიანებები, რომლებიც საფუძვლად უდევს ენდოცერვიკალური სიმსივნეების განვითარებას. თუმცა, ამ პროცესის მოლეკულური საფუძვლები ჯერ კიდევ შესწავლის საგანია. ენდოცერვიქსის მიკროგლანდულური ჰიპერპლაზია (microglandular hyperplasia) წარმოადგენს არანეოპლაზიურ ჰიპერპლაზიურ დაზიანებას, რომელიც ხასიათდება მჭიდროდ განლაგებული, მცირე ზომის ჯირკვლებით, რომლებიც ამოფენილია მუცინური ეპითელიუმით [18]. ჩვეულებრივ შემთხვევაში ატიპია და მიტოზური აქტივობა აღნიშნულ დაზიანებს არ ახასიათებს, თუმცა, იშვიათ შემთხვევაში შესაძლოა იქნას ნანახი და არსებობს მოსაზრება, რომ მიკროგლანდულური ჰიპერპლაზია წარმოადგენს პრეკურსორს ენდოცერვიქსის ჩვეულებრივი ტიპის ადენოკარცინომებისთვის. კვლევების მიხედვით, იმუნოჰისტოქიმიურად ჯირკვლოგვანი ეპითელიუმი პოზიტიურია შემდეგ მარკერებზე er, pax2 და cyclin d1, ხოლო ნეგატიური p16, vimentin და cea, ki67-ის პროლიფერაციული ინდექსი კი ნაკლებია 10%-ზე. ენდოცერვიქსის ლობულური ჯირკვლოვანი ჰიპერპლაზია (lobular endocervical glandular hyperplasia (legh)) წარმოადგენს სიმსივნისწინარე მდგომარეობას გასტრიტული ტიპის ადენოკარცინომებისთვის და ხასიათდება უსიმპტომო მიმდინაროებით, ან ატიპური სიმპტომებით და ხშირად ნეგატიურია ადამიანის პაპილომა ვირუსის სკრინინგზე [19]. განსხვავებით გასტრიტული ტიპის ადენოკარცინომებისგან, ამ შემთხვევაში hik1083-ის ესპრესია შემცირებულია, რადგან მცირდება დიფერენციაციის ხარისხი. სპორადულ შემთხვევებში legh ავლენს gnas, kras, stk11 გენების მუტაციას. ატიპური legh ავლენს მუცინური ტიპის ავთვისებიანი ადენომის მსგავს მახასიათებლებს, კერძოდ 3q-ის შეძენას და 1p-ს დაკარგვას [20]. დიფუზური ლამინარული ენდოცერვიკალრი ჰიპერპლაზია (diffuse laminar endocervical hyperplasia) ხასიათდება ენდოცერვიკალური ჯირკლვების ლამინარული ჰიპერპლაზიით და ძირითადად მოიცავს ცერვიკალური კედლის შიდა მესამედს. პათოგენეზი და მოლეკულური საფუძვლები ჯერ კიდევ შესწავლის საგანია. დიფუზური ლამინარული ენდოცერვიკალური ჰიპერპლაზია წარმოადგენს კეთილთვისებიან დაზიანებას, თუმცა, შესწავლილია შემთხვევები რეაქტიული ატიპიით ციტოლოგიური ატიპიის გარეშე. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია მისი დიფერენცირება მინიმალური ცვლილებების ადენოკარცინომისგან. მეზონეფრული ჰიპერპლაზია (mesonephric remnants and hyperplasia) ვითარდება მეზონეფრული სადინრის ნარჩენი უჯრედების ჰიპერპლაზიის შედეგად. ძირითადად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 77 შემთხვევებში მიმდინარეობს უსიმპტომოდ და მისი აღმოჩენა ხდება ანომალური ციტოლოოგით, ან საშვილოსნოს ყელის კედელში მოცულობითი წარმონაქმნის გაჩენით. გამოიყოფა ჰისტოლოგიური ტიპები, რომელიც მოიცავს ლობულურ, დიფუზურ, სადინროვან, ან შერეულ ტიპებს. იმუნოჰისტოქიმიური მარკერებიდან პოზიტიურია cd10, calretinin, gata3, ttf1, pax8, ხოლო er/pr და p16 ნეგატიურია, რითაც ემსგავსება მეზონეფრული კარცინომის ფენოტიპს [21]. კვლევების მიხედვით, ცნობილია, რომ სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ სიმსივნის ზომაზე, პროგრესიის სიჩქარესა და მკურნალობის შემდგომ რეგრესიის ხარისხზე. არსებობს მოსაზრება, რომ სიმსივნის პროლიფერაციული აქტივობა, აპოპტოზური სტატუსი, და სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები დაკავშირებულია დაავადების ცუდ პროგნოზთან. საშვილოსნოს ყელის კიბოს შემთხვევაში, სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები განსაზღვრავენ რეზისტენტობას ჩვეულებრივ გამოყენებულ მედიკამენტებზე, როგორიცაა ცისპლატინი. აღმოჩენილია რამდენიმე სპეციფიკური მარკერი სიმსივნის ღეროვანი უჯრედებისთვის. მათ შორისაა: cd44, cd90, cd133, cd271 და aldh1. თუმცა, არ არსებობს უნივერსალური ბიომარკერების პანელი სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების ინდენტიფიცირებისა და იზოლირებისთვის. შესაბამისად, მათი შესწავლა ხდება “გვერდითი პოპულაციის” (side population (sp)) მეშვეობით, რომელიც წარმოადგენს სიმსივნის ღეროვანი უჯრედის მცირე სუბპოპულაციას და გვხვდება შემთხვევათა არაუმეტეს 20%-ში. გვერდითი პოპულაცია ავლენს სიმსივნის ღეროვანი ურჯედების მსგავს მახასიათებლებს, როგორიცაა სიმსივნის ინიცირების, ქიმიოთერაპიული მედიკამენტების მიმართ რეზისტენტობის განვითარებისა და პაციენტის გამოსავალზე ზემოქმედების უნარი [22] . cd44 და cd133 ცილები მიღებულ იქნა, როგორც სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების ზოგადი მარკერები. ისინი წარმოადგენენ ტრანსმემბრანულ გლიკოპროტეინებს, რომლებიც ჩართულია ნორმალურ უჯრედულ ციკლში და ასევე სიმსივნური უჯრედების მიგრაციაში, აგრეგაციასა და სიმსივნის განვითარებაში. შესაბამისად, ეს გლიკოპროტეინები, შესაძლოა, გამოყენებულ იქნას ზედაპირულ მარკერებად რამდენიმე ტიპის სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების იზოლირებისთვის, მათ შორის, სარძევე ჯირკვლის, პროსტატის, პანკრეასის, კოლორექტული, კუჭისა და საშვილოსნოს ყელის კიბოს შემთხვევაში. მეორეს მხრივ, cd49 წარმოადგენს ჭარბად ექსპრესირებულ ცილას საშვილოსნოს ყელის კიბოს ღეროვან უჯრედებზე და გამოიყენება მათი იდენტიფიცირებისა და გამოყოფისთვის. aldh1 (ალდეჰიდ დეჰიდროგენაზა) არის ციტოზოლური იზოფერმენტი, რომელიც, ჩვეულებრივ, მონაწილეობს რეტინოლის დაჟანგვაში რეტინოინის მჟავას წარმოქმნით. liu და zheng-ის მოხსენებაში ნაჩვენებია aldh1 ექსპრესიის მაღალი დონე საშვილოსნოს ყელის სიმსივნის ღეროვან უჯრედებში. ავტორებმა დააფიქსირეს, რომ საშვილოსნოს ყელის კიბოს შემთხვევაში aldh1 აჩვენებდა მაღალ აქტოვაბას, დიფერენციაციის პოტენციალსა და თვითგანახლების უნარს. შესაბამისად, ავტორებმა დაასკვნეს, რომ ის შეიძლება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 78 ფუნქციონირებდეს, როგორც სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების ბიომარკერი. გარდა ამისა, მათ აღმოაჩინეს, რომ მაღალი aldh1 აქტივობის მქონე უჯრედები მდგრადი იყო ცისპლატინის მიმართ. ნორმალური და სიმსივნური ღეროვანი უჯრედები იყენებენ hedgehog (hh), notch, wnt, nfκb და pi3k/akt/mtor სასიგნალო გზებს [23]. hedgehog სასიგნალო გზა პასუხისმგებელია უჯრედების თვითგანახლების უნარზე, სიმსივნის ინიციაციასა და პროგრესიაზე. ასევე მონაწილეობს სიმსივნური ღეროვანი უჯრედების შენარჩუნებაში oct4, sox2 და bmi1 გენების გენეტიკური რეგულირების გზით. ეს სასიგნალო გზა ასოცირებულია დაავადების ცუდ გამოსავალთან და ასევე ვარაუდობენ, რომ მონაწილეობს საშვილოსნოს ყელის კიბოს მქონე პაციენტებში სხივური და ქიმიოთერაპიის შემდეგ სიმსივნური უჯრედების რეპოპულაციაში. რაც შეეხება notch სასიგნალო გზას, საშვილოსნოს ყელის კიბოს პროგრესირების მიხედვით ავლენს სხვადასხვა როლს: 1)მოუმწიფებელი ეპითელიუმის შენარჩუნება ტერმინალური დიფერენციაციის პრევენციით; 2) იზრდება მისი ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის სიმსივნედ ტრანსფორმაციის პროცესში; 3) jagged1 გენის დათრგუნვა caski უჯრედებში, რაც ამცირებს მათ სიმსივნურ პოტენციალს. wnt/β-catenin სასიგნალო გზის გადაჭარბებული გააქტიურება დაკავშირებულია საშვილოსნოს ყელის hpv-ასოცირებული სიმსივნის განვითარებასთან. მეორე მხრივ, მისი ინაქტივაცია განაპირობებს აპოპტოზის ინდუცირებასა და სიმსივნის ზრდის ინჰიბირებას. nf-κb სასიგნალო გზა გადამწყვეტ როლს ასრულებს hpv ინფიცირებულ უჯრედებში და პასუხისმგებელია სიმსივნის ზრდასა და პროგრესირებასთან. რაც შეეხება pi3k/akt/mtor სასიგნალო გზას, pi3k და mtor ასრულებენ გადამწყვეტ როლს უჯრედების პროლიფერაციაში, მეტაბოლიზმსა და დიფერენციაციაში. pi3k-ის მაღალი ექსპრესია დაფიქსირდა საშვილოსნოს ყელის კიბოს დროს. თუმცა, ზუსტი მექანიზმი, თუ როგორ არეგულირებს ეს სასიგნალო გზა სიმსივნის ღეროვან უჯრედებს ჯერჯერობით უცნობია [22]. არსებობს ჰიპოთეზა, რომ საშვილოსნოს ყელის სიმსივნის ღეროვანი უჯრედები წარმოიქმნებიან hpv ინფექციის მიერ ნორმალური ღეროვანი უჯრედების ტრანსფორმაციით e6 და e7 ონკოპროტეინების მეშვეობით. არსებობს ცილების დიდი რაოდენობა, რომლებიც მონაწილეობენ ნორმალური ღეროვანი უჯრედების შენარჩუნებაში. მიუხედავად ამისა, sox2, nanog, oct4, klf4, nestinმ abcg2, snai1, vimentin და lgr5 ცილები ჩართულები არიან სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების შენარჩუნებაში, თუმცა ეს არ წარმოადგენს მათ მთავარ როლს. ყოველივე ზემოთ ხსენებული ადასტურებს რეგულირების რთული მექანიზმის არსებობას, რომელიც საფუძვლად უდევს საშვილოსნოს ყელის კიბოს განვითარებასა და პროგრესიას. ამრიგად, დაავადების თითოეულ ეტაპისთვის ბიომარკერების გამოვლენა აუცილებელია ამჟამად არსებული ცოდნის გასაუმჯობესებლად, რათა მომავალში შემუშავებულ იქნას ადრეული დიაგნოსტიკისა და თერაპიის მეთოდები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 79 გამოყენებული ლიტერატურა: [1] f. bray, j. ferlay, i. soerjomataram, r. l. siegel, l. a. torre, and a. jemal, “global cancer statistics 2018: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries.,” ca cancer j clin, vol. 68, no. 6, pp. 394–424, nov. 2018, doi: 10.3322/caac.21492. [2] https://www.ncdc.ge/#/pages/file/ea1784b5-d3d0-4dd9-b29f-1369f5d6bbec. [3] a. d. campos-parra et al., “molecular differences between squamous cell carcinoma and adenocarcinoma cervical cancer subtypes: potential prognostic biomarkers,” current oncology, vol. 29, no. 7, pp. 4689–4702, jul. 2022, doi: 10.3390/curroncol29070372. [4] y. zhou, w. wang, k. hu, and f. zhang, “comparison of outcomes and prognostic factors between early-stage cervical adenocarcinoma and adenosquamous carcinoma patients after radical surgery and postoperative adjuvant radiotherapy,” cancer manag res, vol. volume 13, pp. 7597– 7605, oct. 2021, doi: 10.2147/cmar.s329614. [5] m. wang, b. yuan, z. zhou, and w. han, “clinicopathological characteristics and prognostic factors of cervical adenocarcinoma,” sci rep, vol. 11, no. 1, p. 7506, apr. 2021, doi: 10.1038/s41598021-86786-y. [6] carcangiu m, herrington c, young r, and kurman r, “who classification of tumours of female reproductive organs.,” france: iarc press, 2014. [7] s. stolnicu et al., “international endocervical adenocarcinoma criteria and classification (iecc),” american journal of surgical pathology, vol. 42, no. 2, pp. 214–226, feb. 2018, doi: 10.1097/pas.0000000000000986. [8] a. hodgson and k. j. park, “cervical adenocarcinomas: a heterogeneous group of tumors with variable etiologies and clinical outcomes,” arch pathol lab med, vol. 143, no. 1, pp. 34–46, jan. 2019, doi: 10.5858/arpa.2018-0259-ra. [9] j. schwock et al., “stratified mucin-producing intraepithelial lesion of the cervix: subtle features not to be missed,” acta cytol, vol. 60, no. 3, pp. 225–231, 2016, doi: 10.1159/000447940. [10] s. stolnicu et al., “international endocervical adenocarcinoma criteria and classification (iecc),” american journal of surgical pathology, vol. 42, no. 2, pp. 214–226, feb. 2018, doi: 10.1097/pas.0000000000000986. [11] c. carleton et al., “a detailed immunohistochemical analysis of a large series of cervical and vaginal gastric-type adenocarcinomas,” american journal of surgical pathology, vol. 40, no. 5, pp. 636–644, may 2016, doi: 10.1097/pas.0000000000000578. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 80 [12] howitt be and nucci mr, “mesonephric proliferations of the female genital tract.,” pathology (phila), 2018. [13] mirkovic j, schoolmeester jk, campbell f, miron a, nucci mr, and howitt be, “cervical mesonephric hyperplasia lacks kras/nras mutations.,” histopathology, 2017. [14] d. huo, d. anderson, j. r. palmer, and a. l. herbst, “incidence rates and risks of diethylstilbestrol-related clear-cell adenocarcinoma of the vagina and cervix: update after 40-year follow-up,” gynecol oncol, vol. 146, no. 3, pp. 566–571, sep. 2017, doi: 10.1016/j.ygyno.2017.06.028. [15] c. j. r. stewart, m. h. e. koay, c. leslie, n. acott, and y. c. leung, “cervical carcinomas with a micropapillary component: a clinicopathological study of eight cases,” histopathology, vol. 72, no. 4, pp. 626–633, mar. 2018, doi: 10.1111/his.13419. [16] s. stolnicu et al., “international endocervical adenocarcinoma criteria and classification (iecc),” american journal of surgical pathology, vol. 42, no. 2, pp. 214–226, feb. 2018, doi: 10.1097/pas.0000000000000986. [17] j. schwock et al., “stratified mucin-producing intraepithelial lesion of the cervix: subtle features not to be missed,” acta cytol, vol. 60, no. 3, pp. 225–231, 2016, doi: 10.1159/000447940. [18] d. s. heller, l. nguyen, and l. t. goldsmith, “association of cervical microglandular hyperplasia with exogenous progestin exposure.,” j low genit tract dis, vol. 20, no. 2, pp. 162–4, apr. 2016, doi: 10.1097/lgt.0000000000000176. [19] a. molero, a. parra, i. blanco, a. ascensión, and p. ortega, “lobular endocervical glandular hyperplasia, a mimicker and potential pitfall for hpv-independent well differentiated gastric-type endocervical adenocarcinoma: case report and literature review focusing on histology, immunophenotype, and molecular findings.,” sage open med case rep, vol. 11, p. 2050313x231186210, 2023, doi: 10.1177/2050313x231186210. [20] k. ida et al., “whole-exome sequencing of lobular endocervical glandular hyperplasia.,” oncol lett, vol. 18, no. 3, pp. 2592–2597, sep. 2019, doi: 10.3892/ol.2019.10549. [21] s. f. roy, j. wong, m. latour, b. reichetzer, and k. rahimi, “ductal-type mesonephric duct/remnant hyperplasia: distinguished from lobular or diffuse mesonephric hyperplasia by the presence of a myoepithelial cell layer and micropapillary tufting,” pathology, vol. 54, no. 3, pp. 378– 381, apr. 2022, doi: 10.1016/j.pathol.2021.05.095. [22] g. mendoza‑almanza, e. ortíz‑sánchez, l. rocha‑zavaleta, c. rivas‑santiago, e. esparza‑ibarra, and j. olmos, “cervical cancer stem cells and other leading factors associated with cervical cancer development (review),” oncol lett, aug. 2019, doi: 10.3892/ol.2019.10718. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 81 [23] f. sanchez-vega et al., “oncogenic signaling pathways in the cancer genome atlas,” cell, vol. 173, no. 2, pp. 321-337.e10, apr. 2018, doi: 10.1016/j.cell.2018.03.035. atypical hyperplasia of the endocervix problematic issues related to molecular characteristics of adenocarcinoma, risk of progression and metastasis a critical review anna fanskhava, nikoloz kintraia, nino kantaria, shota kepuladze, giorgi burkadze tbilisi state medical university abstract cervical cancer is considered a multifactorial disease that includes socio-economic, cultural, immunological and epigenetic factors. tumour precursor lesions, which are the basis for the development of endocervical tumours, have been studied. however, the molecular basis of this process is still under investigation. unlike squamous cell carcinomas, cervical adenocarcinomas comprise a heterogeneous group of tumours that are not universally associated with hpv infection. these tumours show different morphology, aetiology, and prognosis. it is important to study and deeply analyse the pathogenesis, molecular, and immunohistochemical characteristics of endocervix adenocarcinomas, and precursor lesions associated with them. studies have shown that tumour stem cells significantly affect the tumour's size, the progression rate, and the regression degree after treatment. tumour proliferative activity, apoptotic status, and tumour stem cells are thought to be associated with poor prognosis and drug resistance in cervical cancer. all of the above confirms the existence of a complex regulatory mechanism underlying the development and progression of cervical cancer. therefore, detecting biomarkers for each stage of the disease is necessary to improve the current knowledge and develop methods for early diagnosis and therapy in the future. keywords: cervical cancer; adenocarcinoma of the endocervix; progress; metastasis; molecular characteristics; ავტორთა შესახებ ინფორმაცია: ანა ფანცხავა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; ana fantskava – phd student at tbilisi state medical university ნიკოლოზ კინტრაია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მეანობაგინეკოლოგიის კათედრის პროფესორი; nikoloz kintraia professor at tbilisi state medical university, gynecology and obstetrics; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 82 ნინო ქანთარია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის რეზიდენტი პათოლოგიურ ანატომიაში; nino kantaria– resident in clinical pathology at tbilisi state medical university შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; ექიმი პათოლოგანატომი; shota kepuladze – phd student at tbilisi state medical university; ap/cp pathologist; md e-mail: shota.kepuladze@gmail.com phone number: +995 598297600 https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 373 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.39 , i.makharadze@seu.edu.ge, orcd: 0009-0005-2422-7474 i. 1. : , . . . , , „ “, , . 2. ; ; , . , , , . , , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 374 , . . . 3. . , . ii. 1. , : , . : 1. . : , , , ( ) . , , . ( ) . 1 „ “ , 2. , . : ? ? , 3. . , : , . , . , , . . 2. ; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 375 , . 3. 3. . . . , , , . , , 4. , , . 5. , : 1. , ; 2. ; 3. , 6. 2. ( ) , . . , , , , , . , . composition , “, . , , . , , . . . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 376 , . . , , . 3. . , . , , . , , . , , 7. 8 , . , . , . ( ) . , , , . 9. , . , . , . , , , , . 10. , . : , , . . , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 377 , 11. . : „ “ , „ “. , , 12. . ; . , , : . : . , , . , . , . . , . : „ , “. , , , 13. , , , . , . 5. , . , . , . , . . , , . , , , : , , , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 378 ( , ); , , , . , : , , , . , , , , . , , ( , , ) , , . : , : , , . , , , . , , . „ “ , , . ( , , ), . , ( , , , ), : , , , , . ) , . , , , 14. 6. “ , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 379 . , , , . , . , „ “, . , . , , : „ , , . , , , “14. . , . 7. , . , , , , , , . . 15. , , , , 16. , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 380 . , . , , 17. : , . , . : „ , “. , , . . , . , , , , „ “ . , , ); , . ( , , , , ). „ “ , “ : , . , , . , . ( , ) , 18. , 18. : , , . , . , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 381 . , , . , , . . , , , , . , . , . , , . , 19. , , , , , . . / , , , , , . , . , , , , 20. , : , , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 382 . , . . , . , . 1. schirm a, the role of questions in talk s how, u niversity of szeged, 2022, 152 2. melvin, m., news reporting and writing, columbia university: wm. c. brown publishers, usa, 1991, 21.3 ibid. 3. , ., , , , , , . 2001, 7. 4. calsamiglia h., cots j., m., & lorda c., nussbaum l., payrat l., tuson a., communicative strategies and socio-eultural identities in talk shows. pragmatics, 5, amsterdam, the netherlands1995, 324. 5. bagdikian b.h., the media monopoly , usa, boston: beacon press. 1987. p.17. 6. rivers w., l., free-lancer and staff writter, usa, california, belmont: wadsworth, 1992. 5, 7. , ., , , . . 2012. 8. , ., , . . , , , , 2007, 15 n., luhmann n., the reality of the mass media, stanford university press stanford, california, 2000, 95. 9. ., , carpe diem, , , 1996. 89; bourdieu p., on television, translated from the french by priscilla parkhurst ferguson, the new press, vol. 97, .1998, 30-31. 10. ., , carpe diem, , , 1996. 89; bourdieu p., on television, translated from the french by priscilla parkhurst ferguson, the new press, vol. 97, .1998, 43. 11. ., , carpe diem, , , 1996. 89; bourdieu p., on television, translated from the french by priscilla parkhurst ferguson, the new press, vol. 97, .1998, 9. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 383 12. , ., „ “, . , , , 2007, 15. luhmann n., the reality of the mass media, stanford university press stanford, california, 2000, 97. 13. , „ “, , carpe diem, 1996. 45. bourdieu p., on television, translated from the french by priscilla parkhurst ferguson, the new press, vol. 98, 1998 14. . , , . . , . , 2014, 207. 15. . ., , , . , . , 2014. 168. 16. . ., , , . , . , 2014. 172. 17. , ., „ “, : , , , 2007, 16. 18. , , , carpe diem, 1996. . 9. . bourdieu p., on television, translated from the french by priscilla parkhurst ferguson, the new press, vol. 98, 1998. 19. , ., „ “, , . 2014. .128. 20. calabro s., fitching a vnp: winning over television`s gatekeepers, usa, prweek, 2004, 20. talk show public sphere of media and culture ia makharadze associate professor of the national university of georgia, i.makharadze@seu.edu.ge, orcd: 00090005-2422-7474 abstract the present paper convincingly demonstrates the impact of the critical discussions stimulated in the media by talk shows on the changes in the institutional form of modern states. over the years, talk shows like this have shown that parliament, as the people's court, is becoming more and more open to public scrutiny. political talk shows are a way for parliament to become more accountable to the media. therefore, it can also play a constructive role in shaping and expressing public opinion. the talk show as a political platform exemplifies the evolving criticism and debate that professionals in various fields try to insert into the idea of the public sphere. the paper will examine the characteristics of the main focuses of media studies, sociologists' opinions in this area. the paper exposes the "electroattack" on global communication technologies that threatens to destroy local traditions, the cultural georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 384 heritage of developing countries. and so this tendency is being driven by the fact that second-tier countries are encroaching on commercial systems of broadcasting, engaging in cultural transformation and becoming addicted to a system in which consumer values of talk show override traditional motivations. today, the world's public administration comes to the forefront of image and secondary language encoding in the medium of optics. television and radio broadcasters are shaping the fabric of world society. the way in which the social systems of modern world society work is greatly influenced by talk show programming. the primary function of these types of broadcast projects is to engage and participate in the reality of every member of society. keywords: public sphere of talk show; electric shock; global community; interaction; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 248 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.24 „ “ 1, 2 1 , , , lelaebr@yahoo.com, https://orcid.org/0000-0003-0802-4085; 2 , , , etosvireli@gmail.com, https://orcid.org/0000-0003-1291-9017 „ “ , . . „ “ , , . , , . “ , , , , , , , . , , – , , , , , , , , , , , , . : , , , . „ “ (“gallant knight”), , , . , (“pilgrim shadow”) . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 249 . , , . “ , . “ (“the philosophy of composition”) „ “ (“the poetic principle”), . „ “ , , , , ; , . “shadow”“eldorado”. “shadow”. , . “shadow”“eldorado”, . “shadow” „ “ (“shade”) , , . „ “ (“pilgrim shadow”), , „ “, „ “ (sanderlin, 1956:189). “down the valley of the shadow” (king james bible, 1769/2017, psalms 23:4), “the valley of the shadow”, „ “ ( 22:4): “yea, though i walk through the valley of the shadow of death, i will fear no evil: for thou art with me; thy rod and thy staff they comfort me.” king james bible, psalms 23:4. „ , , ; “ ( 22:4, ); „ , , ; – “ ( 22:4, ); „ , , ; “ 22:4, „ “). : “over the mountains/of the moon.” „ “, , , . . 1875 1888 , „ “ . , „ “ , , . 1849 , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 250 . , , “valley of the shadow”, , . , “ , , , , , , , , , , , , . , , “shadow” “eldorado”, : „ “/“ ““, „ “ „ “, „ “. , “ , , . , “in sunshine and in shadow” „ “, . , „ “, , „ “, : “…as he found/no spot of ground/that looked like eldorado.” , . “ „ “ , “shadow” , „ “. : „ “ ( ), „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ “, „ ” . . , , , . gaily bedight, a gallant knight, in sunshine and in shadow, had journeyed long, singing a song, in search of eldorado. (poe, 1943:18) : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 251 : „ “; : „ “; : „ “; : “; : „ ,/ ,/ “; : „ “; , : „ , , “; . „ “ „ “. : „ ,/ “; : „ ,/ ,/ ...“; : „ ,/ ,/ ,/ “. , , , , . -3 , : and, as his strength failed him at length, he met a pilgrim shadow; “shadow,” said he, “where can it be, this land of eldorado?” , “pilgrim shadow”. „ “, – „ “, – „ “; „ “, – “. , „ “, : , “. : „ “, : „ , ...“. : „ ,/ “. “pilgrim shadow” „ “, „ “, „ “. , , , . „ “ . , „ “. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 252 , , ) . over the mountains of the moon, down the valley of the shadow, ride, boldly ride, the shade replied,“if you seek for eldorado!” “ , , , , , . . : „ “; : „ , , ,/ , “; : „ , “; : „ ,/ ,/ “. : „ , “. , “the valley of the shadow”. : „ ?/ “. „ “ „ “; : „ “; „ “; – „ “; – „ “; : „ , “. , : „ “ ), „ “ ( ), „ “ ( ); „ “, – „ “. . , , . , , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 253 : king james bible. (2017). king james bible. https://www.kingjamesbibleonline.org/ (original work published 1769). magistrale, t. (2001). student companion to edgar allan poe. greenwood press. https://www.orthodoxy.ge/tserili/gadasatseri/dzveli/fsalmunni/fsalmunni-22.htm poe, e. a. philosophy of composition. (2003). norton anthology of american literature (n. baym, ed. vol. 2). norton. (original work published 1846). poe, e. a. (1943). selected tales and poems (h. allen, ed.). w. j. black. (original work published 1849). sanderlin, w. s. (1956). poe’s eldorado again. modern language notes, 71 (3), 189–192. : , , „ “, , 1977, n6, . 126-129. , , „ “, , . , 1981, . 226-227. , , „ “, -xxi: . , 2011. n1(8), . 55. , , „ “, , . . „ “, „ “, , 2023, . 137. , , „ “, , , 2019. , , „ “, , “, 2023. , , „ “, , 1999. , , „ “, . , 2018. 17 , n 38. . 16. , , „ “, : / . , 2016. n 1-2. . 85-86. , , „ “, , 1989, n2, . 177-178. , , „ “, , . . „ “, „ “, , 2023, . 83. churadze, eter.“eldorado“ („ “). caucasus journal of milton studies (cjms), vol. 2 no. 4: december 2023 (e-issn 2720-8222). https://cjojms.com/index.php/research/issue/view/10 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 254 edgar allan poe’s “eldorado” in georgian translations lela ebralidze1, eter churadze2 1ivane javakhishvili tbilisi state university, assistant professor, phd in philology, lelaebr@yahoo.com, https://orcid.org/0000-0003-0802-4085; 2ivane javakhishvili tbilisi state university, invited lecturer, phd in philology, etosvireli@gmail.com, https://orcid.org/0000-0003-1291-9017 summary critics of “eldorado” view the poem as distinct from edgar allan poe’s other works in both composition and meaning, as it does not focus on themes of romantic love or mourning the loss of a loved one. instead, the poet seeks beauty through the verse. the poem's rhythm, musicality, simplicity of language, and tone contribute to its unique character. despite its straightforward structure, “eldorado” is rich with biblical and mythological references that enhance its mystical effect. “eldorado” captivates readers with its ballad-like rhythm and sound, combined with the profound depth and mystery of its meaning, all conveyed through a brief and accessible form. that is why the poem has inspired numerous translations into georgian, including those by givi gachechiladze, kote jandieri, inola gurgulia, philippe beridze, vazha shiukashvili, zviad museliani, vasil guleuri, amiran ghoghadze, mindia ugrekhelidze, zurab guruli, lela ebralidze, and eter churadze. similar to the original, the georgian translations are abundant in symbols and allusions. they preserve the rhythm and musicality of poe's poem while conveying its mood and central message. though there are instances where the content or poetic imagery may slightly differ from the original, these minor variations do not significantly alter the poem’s meaning. the translations effectively maintain the essence and spirit of “eldorado”. keywords: edgar allan poe, eldorado, georgian translation, allusion, refrain. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 21 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.03 on the conditional distribution of the sum of m −dependent vectors zurab kvatadze *, beqnu parjiani** and tsiala kvatadze *** * professor of the department of mathematics of georgian technical university; ** associate professor of department of mathematics of georgian technical university; * invited lecturer in statistics, international black sea university abstract on the probability space ( , , )f p is considered a stationary (in the narrow sense) twocomponent sequence   1 ,i i i y  . : k iy r is conditionally m −independent vectors sequence the decomposition  1 1 2 1 1 n n i n n i s y ey s s n      is applied, where  1 1 1 n n i i i i s y e y n       and  2 1 1 1 n n i i i s e y ey n       . is proved that if 2 ( ) ( ) ns n f q     and ( )q  is nondegenerate distribution, then for each , kx y r   1 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) m mn n r r ns p x y f x x y q y q y            , where  (0) ( ) ( ) 0 0 0 1 m t p p m p r r r r         ,    0 1 1 1cov , p p nr e y y  ,  1 1 2, ,...,n n    is fixed trajectory of control sequence. when   1i i   is a finite ergodic markov’s chain with one class of ergodicity, then is shownthat ( ) ( )tq r     , where t is expressed by chain parameters. when a chain has cyclic subclasses, the existence of the corresponding limiting characteristics is understood in the sense of cesaro. when solving many practical problems, the question arises of constructing statistical estimates of parameters by dependent observations. for example, in a study conducted to determine the rating model of vocational colleges, the data obtained from a survey of students are dependent on each other, due to the fact that they are obtained from the same social group. (r. chartolani, n. durglishvili, z. kvatadze. optimization of a state financing model of vocational colleges. proc. a. razmadze math. inst. 2015. 169.(2-15), pp. 23-31). also, the dependence of data in various studies of the geophysical direction cannot be neglected. for example, in the preearthquake (preparatory) period, tectonic processes in rocks develop continuously in time, and therefore records of any characteristic taken at discrete points in time depend on each other as georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 22 manifestations of one whole. proceeding from similar considerations, when determining the law of distribution of various populations, density estimates are constructed by dependent observations. for example, nonparametric density estimates and estimates of regression coefficients are known, built by observations connected in a markov chain (yakowitz sidney (1989) nonparametric density and regression estimation for markov sequences without mixing assumptions. 85721–journal of multivariate analysis, 30: 124-136. arisona, usa). conditionally independent observations and observations with a chain dependence are also considered. the accuracies of density estimates constructed by such observations by the 2l metric (z, kvatadze, b. phardjiani. on the exsactness of distribution density estimates constructed by some class of dependent observations. mathematics and statistics. 2019 vol. 7(4), pp. 135-145. san jose) and by the 1l metric (b. parjiani, l. labadze, t. kvatadze; georgian scientists, “on the accuracyby the metric l1 of the density estimation constructed by dependent observations” vol. 5. issue 1, pp. 308-321, 2023) are known. to construct statistical estimates based on dependent observations and determine their unbiasedness, it is necessary to know the asymptotic distribution of sums of dependent random variables. at the present stage, the rich theory of summation of independent random variables (normal approximation some recent advances. sazonov v.v. lecture notes in math. v. 79, berlin, ete.,: springer. 1981.) is transferred to dependent random variables. in many problems, markov dependence is used, which is one of the types of weak dependence. questions of the limiting asymptotic behavior of sums of random variables of various types of dependency (weakly dependent, conditionally independent, connected in a markov chain) are discussed in many papers. sums of such random variables are often considered, the joint distribution of which is determined by some control sequence of random elements. conditionally independent sequences (bokuchava i. v. limit theorems for conditionally independent sequences. (in russian) teor. verojatnost. i primenen. xxix. (1984). №1, p. 192-193) and sequences with chain dependence are considered. for example, articles by o'brien (o’ braien g.l. limit theorems for sum of chain dependent proccesses. u. appl. probab., 1974, 11, 582-587), y. aleshkevichus (g. yu. aleshkyavichus, on the central limit theorem for sums of random variables given on a markov chain. (russian) lithuanian mathematical collected works, vilnius 6 (1966), №. 1, 15−22.), r. chitashvili, t. shervashidze, i. bokuchava, z. kvatadze (bokuchava i., kvatadze z., shervashidze t. on limit theorem for random vectors controlled by a marcov chain. prob. theory and math. stat., vol. 1, 1986, 239-250. vnu science press, utrecht.) and other authors deal with these issues.in this paper, we discuss the class of sequences of conditionally m independent vectors and the class of sequences of vectors with chain m -dependence. (kvatadze z., shervashidzet. some limit theorems for i.i.d. and conditionally independent random variables. the second international conference, “problems of cybernetics and informatics”. september 10-12, 2008. baku. azerbaijan. section № 4. “applied stochastic analysis”. institute of information technologies of nasa. printing house of “information technology” baku. 2008. vol. ii, 217-219). in the case of a non-regular ergodic chain, the sequence of functions is defined georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 23 on a sequence of vectors with a chain m -dependence. a representation in matrix form of the limit covariance matrix of the normalized sum of the sequence of these functions is obtained. the fundamental matrix and the corresponding limiting characteristics of the markov chain in the case of cyclic subclasses are computed using the cesaro summation. the levy-prokhorov metric  , sup ( ) ( ) kx r f g f x g x    is often used when considering the convergence of distributions on the space of distribution functions. therefore, the question of determining the limiting probability of the distribution of the sum of functions falling into a strip consisting of two normal shifted distributions is of natural interest. the article discusses the normalized sum of a sequence of conditionally m -dependent vectors. the limiting probability of the conditional distribution of this sum falling into the band consisting of two shifted normal distributions is determined. the covariance matrix of these distributions is expressed by the markov chain parameters. a similar limiting probability is set for the normalized sum of a sequence of vectors with a chain m -dependence. keywords: conditionally m −independent sequence, conditional distribution, markov chain, m -dependent sequence controlled by the markov chain. 2010 mathematics subject classification. 60f05. 60j10. 60j20. introduction when solving practical problems, it is often necessary to build statistical estimates based on dependent observations. for example, time series used in psychological research or in economic parameter estimations, in most cases, consist of dependent data. determining the accuracy and unbiasedness of the constructed estimates is related to the knowledge of the asymptotic distribution of the sums of dependent random variables. there is a spread of methods for studying the distribution of sums of independent random variables ([1]) over dependent random variables. the markov dependence, which is one of the types of weak dependence, naturally enters this path. limit theorems for weakly dependent sequences are expressed in terms of sigma-algebras generated by asymptotically separable segments of the sequence. an essential role in their approval is played by bernstein's "sectioning" method, which uses the effect of dependence weakening with increasing distance between segments. many authors study sums of random variables whose distribution is determined by some "control" sequence of random elements. conditionally independent sequences ([2],[3]) and sequences with chain dependence ([4],[5]) are considered. in this paper, we consider a conditionally m -independent sequence of vectors and a sequence of vectors with a chain m -dependence. let's calculate the limiting probability of their conditional distribution falling into the band created from two shifted normal distributions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 24 on the probability space ( , , )f p we consider a two-component stationary (in the narrow sense) sequence   1 ,i i i y  (1)   1i i   ,  :i   is the control sequence. assume that the set  consists of a finite number of finite elements.   1i i y  ,  : k iy r is a sequence of conditionally m −independent vectors. definition. (see. [6]) the sequence   1i i y  from (1) is called a conditionally m −independent sequence if the vectors 1 2, , , ny y y on a fixed trajectory  1 1 2, ,..,n n    for an arbitrary natural number n become independent when thier index difference exceeds m . in this case the distribution of iy is depends only on i . for arbitrary natural numbers i , l , n , 1 2, , , lj j j , (2 l n  ; i n ; 1 21 ... lj j j n     ) the equations are fulfilled:   1 1 1 2 22 , , , ... , j j j j j jj j j n l ll p qy y yy y y j j m         tu ,   , 1,2,...,p q l  1 1 2, 1 ... , 1, i ii n lyy j j j n i n         , where x is the distribution of x . remark: if   1i i   is a markov chain with discrete time, then the sequence   1i i y  is called a conditionally m -dependent sequence controlled by the markov chain (sequence with chain m -dependence). let us give auxiliary lemmas. let's introduce notations :   1 1( ) , ( )j j je y e ey              1, , 1 , t j r j j r r nr e y y j r n                  ( ) ( ) 0 1 1 0 1 1, , , , 0,...,l l l lr er r er l m         ( ) (0) ( ) ( ) 0 0 0 0 1 , m m t l l l m l m l r r r r r            (1) consider sum   1 1 n n i i s y n     . let us use the same method that was used to determine the limit distribution of the sum ns by fixing the trajectories 1n in [5]. let us decompose the sum ns on a fixed trajectory into two uncorrelated and asymptotically independent centered sums 1 2n n ns s s  :  1 1 1 n n j j j s y n         ,  2 1 1 n n j i s n          . lemma 1. (see [5]) suppose that   1i i y  is a conditionally m −independent sequence in model (1). let's say for arbitrary function : kr  when  1pe    ( 1,p k ,    1 2( ), ( ),..., ( )k         ) almost everywhere an convergence is executed georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 25    1 1 1 n n j j e n       a. e. (2) let's say ( )msp r   (3) then, for n , the following convergences are fulfilled: a) 1 1 mn n w rs   a. e., b) 1n m w s r , c) if 2n w s  then 1n m w s r  lemma 2. (see. [7]) let’s say :g t t  is a continuous mapping of a t metric space into a t  metric space. if d nx x when n then ( ) ( ) d ng x g x . lemma 3. (see. [7]) assume that, nx , nz and x are random variables with values in a separable metric space t . let's say when n the limit equalities d nx x and  , 0n nx z  are satisfied, then d nz x . methodology when proving the theorem, we use the methods applicable in article [5] by i. bokuchava, t. shervashidze and z. kvatadze. the sums 1ns and 2ns are uncorrelated and asymptotically independent (see. [5]). for calculated expressions in inequalities, we use the following representation     1ne e e    . this representation allows us to consider the terms of these sums on a fixed trajectory as independent quantities. we are investigating an ergodic chain that is not regular. since there are cyclic subclasses, the existence of the fundamental matrix of a chain is understood in the sense of cesaro (see.[8]). in [9], the representation of the covariance matrix of the limit distribution of the normalized sum of functions defined on a chain was obtained using the characteristics of the chain. main results theorem 1. suppose that   1i i y  is a conditionally m −dependent sequence in model (1). suppose the control sequence   1i i   satisfies condition (2) and inequality (3) is fulfilled. then the following propositions are true: a) let’s say 2ns is weakly converges to some non degenerate distribution q with distribution function ( )q  , then for arbitrary vectors ,x y ,  , kx y r when n there is a convergence   1 p ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) m mn n r rs x y f x x y q y q y           (4) b) the opposite is true, if (4) is true, then 2n w s  . proof. let's use the following representations georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 26     1 1 1 2p ( ) ( ) ( ) p ( ) ( ) ( ) m m m mn n n n r r r n rs s x y f x x y x y f x s x y                 =     1 1 1 1 2 2p ( ) ( ) p ( ) ( ) 1 m mn n n n n r n rs s f x s x y f x s x y                  p 0 p 0 1n nm l     (5)      1 1 2p ( ) ( ) ( ) p 0 p 0 1 m m mr r n r n nx y x s x y m l             (6) where 1 1 2( ) ( ) mn n n n rs m f x s x y      ; 1 2( ) ( ) m mn r n rm x s x y     ; 1 1 2( ) ( ) mn n n n rs l f x s x y      ;  1 2( ) ( ) m mn r n rl x s x y     . on the space where the sequence (1) is given, let's determine the random variable  with distribution q . due the continuity and monotonicity of the function ( ) mr   2p ( ) ( ) ( ) m m mr r n rx y x s x y            2p p ( ) ( )n ny s y y y q y q y           . (7) let us show that the quantities nm and nl have the same limiting distributions as the quantities 1 nm and 1 nl (respectively). ( ) mr x t  is continuous with respect to t , and 2n w s  , therefore, by virtue of lemma 2, when n , the following convergences are fulfilled 1 2( ) ( ) ( ) ( ) m m m m w n r n r r rm x s x y x x y         , 1 2( ) ( ) ( ) ( ) m m m m w n r n r r rl x s x y x x y         . let us introduce the distance between the functions ( )f  and ( )g  as following:  ( ), ( ) sup ( ) ( ) kx r f g f x g x      . it is clear that on a fixed trajectory  1 1 2, ,..,n n    , the sum 2ns becomes equal to some specific (trajectory dependent) number. therefore, it is clear that the following equations hold    1 1, , n n n nm m l l   1 1 1 1 2 2sup ( ) ( ) sup ( ) ( ) m mn n n n n r n rs s k kx r x r f x s x s f x x           . by virtue of lemma 1, when n we have 1 1 sup ( ) ( ) 0 mn n rs kx r f x x     a. e. therefore  1, m 0p n nm  ,  1, 0p n nl l  . by virtue of lemma 3, we will have ( ) ( ) m m w n r rm x x y    , georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 27 ( ) ( ) m m w n r rl x x y    . we have obtained that the random vectors nm and nl have the same limiting distributions as the vectors 1 nm and 1 nl . according to equalities (5) and (6) we will have        1 lim p ( ) ( ) ( ) lim p 0 +p 0 1 m mn n r r n nsn n x y f x x y m l                    1 1 2lim p 0 +p 0 1 lim p ( ) ( ) ( ) m m mn n r r n r n n m l x y x s x y                 ( ) ( )q y q y   the proof of point b) is obtained from the fact that the random vectors nm and nl have the same limiting distributions as the vectors 1 nm and 1 nl respectively. according to equalities (5) and (6) we will have  2lim p ( ) ( ) ( ) m m mr r n r n x y x s x y                    1 1lim p 0 +p 0 1 lim p 0 +p 0 1n n n n n n m l m l              1 lim p ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) m mn n r rsn x y f x x y q y q y            . on the other hand    2 2p ( ) ( ) ( ) p m m mr r n r nx y x s x y y s y            from this we will obtain b). let’s suppose that   1n n   is a finite, homogeneous, stationary, ergodic markov chain with one class of ergodicity, which may contain cyclic subclasses. let's say the set of states of the markov chain is  1 2, ,..., rb b b  . the limiting stationary distribution is 1 2( , ,..., )r    . consider a function : kf r defined on a chain that satisfies the conditions of lemma 1. in this case, it is known (see [8]) that for the sum 1 1 [ ( ) ( )] n n j j j u f ef n      when n thefollowing convergences take place  cov n fu t , n f w u t . matrix   , , 1,i jf f i j k t t   elements are expressed by markov chain parameters , , ( ) ( ) ( ) i j r f i jt z z f f                     , , 1,i j k . (8) where z is the fundamental matrix of the chain 1 , 1, 1 [ ( )] ( )j r j c z i p i p z                    , , 1, , , , 1, r r              , georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 28 and 1 2( , ,..., )kf f f f , ( ) ( )i if f b  , 1,i k , 1, r  . the symbol   c  stands for convergence according to cesaro. it was shown in [8] that when the chain is irregular (contains cyclic subclasses), then both existence z and convergence  cov n fu t are understood in the sense of cesaro. in [9], the representation of the matrix ft is accepted in the matrix form [ ( ) ]t t f dg dg dg dgt f z z f       , (9) where f is the following matrix of order k r . 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 2 2 2 2 2 1 2 ( ), ( ),..., ( ) (1), (2),..., ( ) ( ), ( ),..., ( ) (1), (2),..., ( ) ................................... ............................... ( ), ( ),..., ( ) (1) r r k k k r k f b f b f b f f f r f b f b f b f f f r f f b f b f b f              , (2),..., ( )k kf f r             , 1 2 1 2 1 2 , ,..., , ,..., lim( ) ............... , ,..., r rn c n r p                         . let's use this fact. consider, as a function : kf r , the function : kr  .        1 2( ), ( ),..., ( )j j j j j j k jf e y            , ( ) ( ) ( )p p j p j j jf e y     , 1,p k ,  1 2, ,..., k j j j jy y y y ,      j jf e y       , 1, r  , ( ) ( ) ( )p p p j jf e y       , 1,p k , 1, r  . it is clear that         1 r j j je e e y              . accordingly, as a the sum nu will be considered the sum 2 1 1 ( ) n n j j s n         . we will have the representation obtained from (9) [ ( ) ]t t dg dg dg dgt z z           , (10) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 29 where 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 2 2 2 2 2 1 2 ( ), ( ),..., ( ) (1), (2),..., ( ) ( ), ( ),..., ( ) (1), (2),..., ( ) ................................... ............................... ( ), ( ),..., ( ) (1) r r k k k r k b b b r b b b r b b b                               , (2),..., ( )k k r              , accordingly   , , 1,i j i j k t t    , where , , ( ) ( ) ( ) i j r i jt z z                        , , 1,i j k . (11) and  is the kronecker symbol. theorem 2. suppose that   1i i y  is a sequence with a chain m -dependence in model (1). suppose the control sequence   1i i   satisfies condition (2) and inequality (3) is fulfilled. suppose   1n n   is a finite, homogeneous, stationary, ergodic markov chain with one ergodicity class, which may contain cyclic subclasses. let's say the set of states of the markov chain is  1 2, ,..., rb b b  . the limiting stationary distribution is 1 2( , ,..., )r    . then in the above notation for any vectors  , kx y r when n occurs the convergence ,x y   1 p ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) m mn n r r t ts x y f x x y y y            (12) proof. the proof of the theorem is carried out similarly to theorem 1. it is only necessary to take into account that the conditions of theorem 2 include the conditions of theorem 1. at the moment, it is known that the limit distribution of the sum 2ns is expressed by the parameters of the markov chain. in particular, its limiting covariance matrix is established. it can be seen from (10) that at n  2n w s t  . this means that instead of a distribution of ( )q  , we can consider a distribution of ( )t   . the form of the matrix t in the presence of cyclic subclasses is obtained with the help of cesaro convergence. discussion in the particular case when the markov chain is regular (does not contain cyclic subclasses) and   1n n y  are one-dimensional ( 1k  ) discrete random variables, then an analogue of (11) was obtained in [10]. from here we can obtain (11) by the cramer-wold method. however, this does not give us the matrix representation (10). in [8], the case 1k  was considered, when the markov chain already contains cyclic subclasses. in [9], a matrix georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 30 representation (9) was obtained in the general case when 1k  and the chain has cyclic subclasses. in this case, as in [8], the result is obtained using cesàro convergence. an analog of theorem 2 was obtained in [11] for one-dimensional integer random variables connected by a regular markov chain. this result was generalized in [12] by partially removing the restriction on random variables. conditionally m -independent and chain m -dependent one-dimensional random variables are discussed in [12]. the case when the chain has no cyclic subclasses is considered. analogues (4) and (12) are obtained for this particular case. conclusion. in the work, we have established the probability of the conditional distributions of partial sums of a sequence of conditionally m-independent of random vectors falling into a strip consisting of two shifted normal distributions. from this theorem, a similar result is obtained for sequences of random vectors with a chain m −dependence. this latter is a generalization of the result obtained by z. bezhaeva [11] to the multidimensional case, when the chain is not regular and has cyclic subclasses. a matrix representation of the covariance matrix of this shifted normal distribution with characteristics of a markov chain is given. these characteristics are established in the sense of convergence and summation according to cesàro. references 1. normal approximation some recent advances. sazonov v. v. lecture notes in math. v. 79, berlin, ete.,:springer. 1981. https://www.amazon.com/normal-approximation-advances-lecturemathematics/dp/3540108637 2. bokuchava i. v. limit theorems for conditionally independent sequences. (in russian) teor. verojatnost. i primenen. xxix. (1984). №1, p. 192-193. https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tvp&paperid=1992&option_ lang=rus 3. kvatadze z., shervashidze t. some limit theorems for i.i.d. and conditionally independent random variables. the second international conference, “problems of cybernetics and informatics”. september 10-12, 2008. baku. azerbaijan. section № 4. “applied stochastic analysis”. www.pci2008.science.az/4/12.pdf. azerbaijan national academy of sciences. institute of information technologies of nasa. printing house of “information technology” baku. 2008. vol. ii, 217-219., https://ict.az/uploads/konfrans/pci2008/pci%202008%20v%202/58.pdf 4. o’ brien g. l. limit theorems for sum of chain dependent proccesses. u. appl. probab., 1974, 11, 582-587. https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-appliedprobability/article/abs/limit-theorems-for-sums-of-chaindependentprocesses/279300a95bd1750b2e32ffd49aaa1b78 5. bokuchava i., kvatadze z., shervashidze t. on limit theorem for random vectors controlled by a marcov chain. prob. theory and math. stat., vol. 1, 1986, 231-250. vnu science press, utrecht. https://doi.org/10.1515/9783112319000-018 ; https://www.amazon.com/normal-approximation-advances-lecture-mathematics/dp/3540108637 https://www.amazon.com/normal-approximation-advances-lecture-mathematics/dp/3540108637 https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tvp&paperid=1992&option_lang=rus https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tvp&paperid=1992&option_lang=rus https://ict.az/uploads/konfrans/pci2008/pci%202008%20v%202/58.pdf https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-applied-probability/article/abs/limit-theorems-for-sums-of-chaindependent-processes/279300a95bd1750b2e32ffd49aaa1b78 https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-applied-probability/article/abs/limit-theorems-for-sums-of-chaindependent-processes/279300a95bd1750b2e32ffd49aaa1b78 https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-applied-probability/article/abs/limit-theorems-for-sums-of-chaindependent-processes/279300a95bd1750b2e32ffd49aaa1b78 https://doi.org/10.1515/9783112319000-018 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 31 6. kvatadze z., pharjiani b., kvatadze ts., one example of m − dependent vector’s sequence. report of xxxv enlarged session of the seminar of ilia vekua institute of applied mathematics (viam), of ivane javakhisvili tbilisi state university (tsu). sept. 16-19., 2021; volume, 35. pp. 51-54. http://www.viam.science.tsu.ge/enl_ses/vol35/vol35.html ; 7. billingsley p. convergence of probability measures (in russian). moscow. “nauka”, 1971. http://bibliofilspb.ru/item.php?id=15498739 ; 8. j. g. kemeny, j. l. snell, finite markov chains. the university series in undergraduate mathematics. usa: springer-verlag; 1963, p. 272, https://www.math.pku.edu.cn/teachers/yaoy/fall2011/kemeny-snell1976.pdf 9. kvatadze z., kvatadze ts. limiting distribution of a sequence of functions defined on a markov chain. proceedings of a. razmadze mathematical institute. vol. 174. 2020. issue 2, 199-205. https://rmi.tsu.ge/transactions/trmi-volumes/174-2/v174(2)-8.pdf ; 10. doob j. probabilstic processes. (in russian). 1956, m. “fizmatgiz”. p. 772; 11. bežaeva z. i. limit theorems for conditional markov chains (in russian). teor. verojatn. i primen., 1971, v. xvi, № 3, p. 437–445. https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tvp&paperid=2257&option_ lang=eng; 12. kvatadze z., shervashidze t., on limit theorems for conditionally independent random variable controlled by a finite markov chain. probability theory and mathematical ststistics (proc. 5th japan-ussr symposium on probability theory. kyoto. july 8-14 1986). lecture notes in mathematics. vol. 1299, p. 250-259 springer-verlag, berlin. etc., 1987. doi · https://doi.org/10.1007/bfb0078480 http://www.viam.science.tsu.ge/enl_ses/vol35/vol35.html http://bibliofilspb.ru/item.php?id=15498739 https://www.math.pku.edu.cn/teachers/yaoy/fall2011/kemeny-snell1976.pdf https://rmi.tsu.ge/transactions/trmi-volumes/174-2/v174(2)-8.pdf https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tvp&paperid=2257&option_lang=eng https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tvp&paperid=2257&option_lang=eng https://doi.org/10.1007/bfb0078480 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 32 m დამოკიდებულ ვექტორთა ჯამის პირობითი განაწილების შესახებ ზურაბ ქვათაძე*, ბექნუ ფარჯიანი**, ციალა ქვათაძე*** * სტუ-ს მათემატიკის დეპარტამენტი. პროფესორი, ** სტუ-ს მათემატიკის დეპარტამენტი. ასოცირებული პროფესორი, *** სტატისტიკის ლექტორი, შავი სღვის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, აბსტრაქტი მრავალი პრაქტიკული ამოცანის გადაჭრის დროს დგება დამოკიდებული დაკვირვებებით პარამეტრების სტატისტიკური შეფასებების აგების საკითხი. მაგალითად პროფესიული კოლეჯების რანჟირების მოდელის დასადგენად ჩატარებულ კვლევაში სტუდენტების გამოკითხვით მიღებული მონაცემები დამოკიდებულია ერთმანეთზე, გამომდინარე იქედან, რომ ისინი მიღებულია ერთი სოციუმის ჯგუფიდან (r. chartolani, n. durglishvili, z. kvatadze. optimization of a state financing model of vocational colleges. proc. a. razmadze math. inst. 2015. 169.(2-15), pp. 23-31). ასევე ვერ უგულვებელვყოფთ მონაცემთა დამოკიდებულებას გეოფიზიკური მიმართულების სხვადასხვა კვლევების დროსაც. მაგალითად მიწისძვრის წინა (მოსამზადებელ) პერიოდში ქანებში მიმდინარე ტექტონიკური პროცესები დროში უწყვეტად ვითარდება და შესაბამისად დისკრეტულ მომენტებში აღებული ნებისმიერი მახასიათებლის ჩანაწერები როგორც ერთი მთლიანის გამოვლინებები დამოკიდებულია ერთმანეთზე. ანალოგიური მოსაზრებებიდან გამომდინარე სხვადასხვა პოპულაციების განაწილების კანონის დადგენის დროს ხდება სიმკვრივის შეფასების აგება დამოკიდებული დაკვირვებებით. მაგალითად ცნობილია სიმკვრივის არაპარამეტრული შეფასებები და რეგრესიის კოეფიციენტების შეფასებები რომლებიც აგებულია მარკოვის ჯაჭვად შეკრული დაკვირვებებით (yakowitz sidney (1989) nonparametric density and regression estimation for markov sequences without mixing assumptions. 85721–journal of multivariate analysis, 30: 124-136. arisona, usa). ასევე განიხილება პირობითად დამოუკიდებელი და ჯაჭვურად დამოკიდებული დაკვირვებები. ცნობილია მათი საშუალებით აგებული სიმკვრივის გულოვანი შეფასებები და მათი სიზუსტე 2l მეტრიკით (z, kvatadze, b. phardjiani. on the exsactness of distribution density estimates constructed by some class of dependent observations. mathematics and statistics. 2019 vol. 7(4), pp. 135-145. san jose) და 1l მეტრიკით (b. parjiani, l. labadze, t. kvatadze; georgian scientists, “on the accuracyby the metric l1 of the density estimation constructed by dependent observations” vol. 5. issue 1, pp. 308-321, 2023). დამოკიდებული დაკვირვებებით სტატისტიკური შეფასებების ასაგებად და მათი ძალმოსილობის დასადგენად საჭიროა დამოკიდებელი შემთხვევითი სიდიდეების ჯამების განაწილების ასიმპტოტიკის ცოდნა. თანამედროვე ეტაპზე ხდება დამოუკიდებელ შემთხვევით სიდიდეთა შეკრების მდიდარი თეორიის (normal approximation some recent advances. sazonov v. v. lecture notes in math. v. 79, berlin, ete., :springer. 1981.) გადატანა დამოკიდებულ შემთხვევით სიდიდეებზე. მრავალ ამოცანაში გამოიყენება მარკოვული დამოკიდებულება, რომელიც სუსტად დამოკიდებულების ერთ-ერთი სახეა. სხვადასხვა ტიპის დამოკიდებულების (სუსტად დამოკიდებული, პირობითად დამოუკიდებული, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 33 მარკოვის ჯაჭვად შეკრული) შემთხვევითი სიდიდეების ჯამების ზღვარითი ასიმპტოტიკის საკითხები მრავალ ნაშრომშია გადმოცემული. ხშირად განიხილება ისეთ შემთხვევით სიდიდეთა ჯამები, რომელთა ერთობლივი განაწილება განისაზღვრება შემთხვევით ელემენტთა რაიმე მმართველი მიმდევრობით. განიხილება პირობითად დამოუკიდებელი (bokuchava i. v. limit theorems for conditionally independent sequences. (in russian) teor. verojatnost. i primenen. xxix. (1984). №1, p. 192-193) და ჯაჭვურად დამოკიდებული მიმდევრობები. ამ საკითხებს ეხება მაგალითად გ. ობრაინის ( o’ braien g.l. limit theorems for sum of chain dependent proccesses. u. appl. probab., 1974, 11, 582-587); ი. ალეშკიავიჩუსის ( g. yu. aleshkyavichus, on the central limit theorem for sums of random variables given on a markov chain. (russian) lithuanian mathematical collected works, vilnius 6 (1966), №. 1, 15−22.); რ. ჩიტაშვილის, თ. შერვაშიძის, ი. ბოკუჩავას, ზ. ქვათაძის (bokuchava i., kvatadze z., shervashidze t. on limit theorem for random vectors controlled by a marcov chain. prob. theory and math. stat., vol. 1, 1986, 239-250. vnu science press, utrecht.) და სხვათა ნაშრომები. წინამდებარე ნაშრომში განხილულია პირობითად m −დამოუკიდებულ ვექტორთა მიმდევრობების კლასი და ჯაჭვურად m −დამოკიდებულ ვექტორთა მიმდევრობების კლასი (kvatadze z., shervashidzet. some limit theorems for i.i.d. and conditionally independent random variables. the second international conference, “problems of cybernetics and informatics”. september 10-12, 2008. baku. azerbaijan. section № 4. “applied stochastic analysis”. institute of information technologies of nasa. printing house of “information technology” baku. 2008. vol. ii, 217-219). დადგენილია მათი ნორმირებული ჯამის ზღვარითი განაწილება. არარეგულარული ერგოდული ჯაჭვის შემთხვევაში ჯაჭვურად m −დამოკიდებულ ვექტორთა მიმდევრობაზე განსაზღვრულია ფუნქციათა მიმდევრობა. მიღებულია ამ ფუნქციათა მიმდევრობის ნორმირებული ჯამის ზღვარითი კოვარიაციის მატრიცის წარმოდგენა მატრიცული სახით. ჯაჭვის შესაბამისი ფუნდამენტური მატრიცა და ზღვარითი მახასიათებლები ციკლური ქვეკლასების არსებობის შემთხვევაში გამოთვლილია ჩეზაროს აზრით კრებადობის გამოყენებით. განაწილების ფუნქციათა სივრცეზე განაწილებების კრებადობის განხილვის დროს ხშირად გამოიყენება ლევი-პროხოროვის მეტრიკა  , sup ( ) ( ) kx r f g f x g x    . ამიტომ ბუნებრივია საინტერესოა საკითხი ფუნქციათა ჯამის განაწილების ორი ნორმალური წანაცვლებული განაწილებისგან შედგენილ ზოლში მოხვედრის ზღვარითი ალბათობის დადგენის შესახებ. ნაშრომში განხილულია პირობითად m −დამოკიდებულ ვექტორთა მიმდევრობის ნორმირებული ჯამი. დადგენილია ამ ჯამის პირობითი განაწილების ორი წანაცვლებული ნორმალური განაწილებისგან შედგენილ ზოლში მოხვედრის ზღვარითი ალბათობა. ამ განაწილებების კოვარიაციის მატრიცა გამოსახულია ჯაჭვის პარამეტრების საშუალებით. დადგენილია ასეთივე ზღვარითი ალბათობა ჯაჭვურად m −დამოკიდებულ ვექტორთა მიმდევრობის ნორმირებული ჯამისთვის. microsoft word fullpdf06022024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 323 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.33 3d ბეჭდვის მეთოდების მიმოხილვა სოფიო მიქაბერიძე1, ნათია ჯალაღონია2, მამუკა მაისურაძე2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი1 სსიპ სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი2 აბსტრაქტი 3d ბეჭდვა მყარად შემოვიდა და დამკვიდრდა ჩვენს ირგვლივ. სამგანზომილებიანი ბეჭდვის ტექნოლოგიები ყოველდღიურად ვითარდება და გვაძლევს ახალ შესაძლებლობებს მეცნიერებაში, ტექნოლოგიასა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში. 3d პრინტერი ანუ სამგანზომილებიანი საბეჭდი მოწყობილობა უნიკალური ხელსაწყოა, რომელიც საშუალებას გვაძლევს დავბეჭდოთ როგორც მცირე ზომის მასალები, ასევე უზარმაზარი მოცულობის საგნებიც. მას გამოყენება აქვს სხვადასხვა სფეროებში. მაგ: მედიცინა, ავეჯის წარმოება, სათამაშოების წარმოება. 3d ბეჭდვას გააჩნია სხვადასხვა მეტოდი, თუმცა განვიხილოთ მათგან ყველაზე მეტად გავრცელებული და გამოყენებადი. შესავალი მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებული მეთოდია დნობით მოდელირება. მისი საშუალებით შესაძლებელია ნაკეთობების გამოზრდა როგორც სახლის უბრალო პრინტერების, ისე დიდი სიზუსტით საწარმოო სისტემებით. ამ მეთოდის პრინციპი მდგომარეობს წინასწარ გამდნარი პლასტიკური ძაფით ნაკეთობების ფენებად გამოზრდაში. ამ მეთოდით შესაძლებელია ისეთი ნიმუშების ჩამოსხმა, რომლებსაც გააჩნიათ შემდეგი უპირატესობები: ცვეთამედეგობა, დაბალი თვითღირებულება, შემდგომი დამუშავების ფართო შესაძლებლობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 324 სურათი 1. fdm ტექნოლოგიით დამზადებული ნიმუშები წარმოდგენილია მაღალი სიმტკიცის თერმოპლასტიკური პოლიეთერიმიდის ნიმუშები (a,b,c,d). ამჟამად დნობით მოდელირების სისტემის მიერ წარმოებული პროდუქციის 51% არის პოლიმერ-პლასტმასის ტიპის ძაფები.ეს იმიტომ ხდება, რომ ასეთ მასალებს გააჩნიათ უნარი ხელი შეუწყონ პროდუქტების წარმოებას fdm მეთოდით და გახადონ ეს მეთოდი უფრო მართვადი და ოპტიმალური. დნობით მოდელირების შემდეგ ერთ-ერთი ცნობილი მეთოდია ლაზერული სტერეოლითოგრაფია. ეს მეთოდი ემყარება ლაზერის სხივებით მოქმედებით თხევადი მასალის (ფოტოპოლიმერის) ფენებად გამყარებას. ფოტოპოლიმერის გამყარების ხარისხი,თავის მხრივ, დამოკიდებულია ულტრაიისფერი ტალღების დიაპაზონსა და დასხივების ხანგრძლივობაზე. ამ მეთოდს გააჩნია მთელი რიგი უპირატესობები: ნებისმიერი სირთულის, თხელკედლიანი დეტალის დამზადება, ზედაპირის მაღალი ხარისხი, დიდი ზომის სამუშაო კამერა სხვა ტიპის პრინტერებთან შედარებით,მასალის ხარჯვის დაბალი პროცენტი და საწარმოო ხმაურის დაბალი დონე. sla მეთოდი ფართოდ გამოიყენება მედიცინაში, ხელოვნებაში, კვების ინდუსტრიაში და ა.შ. სურათი 2. sla ტექნოლოგიით დამზადებული თხევადი ეპოქსიდის ნიმუშები (a,b,c,d). მესამე მეთოდი რომელიც აუცილებელია, რომ განვიხილოთ არის შერჩევითი ლაზერული ლღობა. ის ინოვაციური ტექნოლოგიაა მეტალური ფხვნილის ლაზერით შელღობის გზით რთული ნაკეთობების დასამზადებლად. მისი დახმარებით ქმნიან არა მარტო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 325 მათემატიკურად გათვლილ უზუსტეს დატალებს, არამედ განურჩეველ კონსტრუქციებს, რომლებიც ექსპლუატაციისას იცვლიან გეომეტრიას. ამ მეთოდს გააჩნია მთელი რიგი უპირატესობები, როგორებიცაა რთული გეომეტრიის, შიდა არხებისა და სივრცის მქონე, მცირე მასის ნაკეთობების დაბეჭდვა და საწარმოო მასალების ეკონომია. სურათი 3. slm ტექნოლოგიით დამზადებული თერმოპლასტური პოლიურეთანის ნიმუშების მაგალითები (a,b). direct metal laser sintering (dmls)-ლითონის პირდაპირი ლაზერული აგლომერაცია ლითონის პირდაპირი ლაზერული აგლომერაცია (dmls) მიეკუთვნება 3d ბეჭდვის მეთოდს, როდესაც ფხვნილები გამოიყენება პლასტმასის მასალების ნაცვლად, სხვადასხვა ნაკეთობის ან მისი ნაწილების შესაქმნელად, რომლებიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც ფუნქციური პროტოტიპებისთვის, ასევე წარმოებისთვის. ლითონის პირდაპირი ლაზერული აგლომერაციის ტექნოლოგია ჰგავს შერჩევითი ლაზერული ლღობის მეთოდს, მაგრამ განსხვავება ორივე პროცესს შორის არის ტემპერატურა, რომელიც გამოიყენება ლითონის ფხვნილის შერწყმისთვის. dmls პროცესში 3 განზომილებიანი საბეჭდი მოწყობილობა ადუღებს ნაწილაკებს საკმარისად ისე, რომ მათი ზედაპირები იყოს გლუვი. ყოველ შემთხვევაში, ორივე ტერმინი (slm და dmls) ხშირად ურთიერთშემცვლელად გამოიყენება 3d ბეჭდვის ინდუსტრიაში. პირდაპირი ლითონის ლაზერული აგლომერაციის პროცესი მოიცავს ექვს ძირითად საფეხურს: 1. dmls პროცესი იწყება 3d დიზაინის cad ფაილის მონაცემების ცალკეულ თხელ ფენებად დაჭრით, თითოეული ფენისთვის 2d მოდელის გენერირებით. 2. აპარატი იყენებს მაღალი სიმძლავრის ოპტიკურ ლაზერს, რომელიც მოთავსებულია კამერის შიგნით და შეიცავს ინერტულ აირს. 3. არის მასალების გამანაწილებელი პლატფორმა და ე.წ “როლერი”, რომელიც გამოიყენება ახალი ფხვნილის გადასატანად სამუშაო პროცესში ფენა-ფენად. 4. ლაზერი იწყებს მუშაობას ფხვნილის ფენისთვის, შერჩევითად აქუცმაცებს მას. ფხვნილის ფენის დამატების და აგლომერაციის თანმიმდევრობა გრძელდება მთელი პროცესის დასრულებამდე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 326 5. ბეჭდვის დასრულების შემდეგ, საბეჭდი მოწყობილობა გაგრილებას იწყებს, გაგრილების შემდეგ, გამოყენებული გაფხვიერებული მასალა ამოღებულია პრინტერიდან. საბოლოო ნაბიჯები მოიცავს დამხმარე სტრუქტურის მოხსნას და სხვა შემდგომ პროცესებს 6. dmls ნაწილები მაქსიმალურად იქნას გასუფთავებული და მომზადებული შემდგომი ბეჭდვისთვის. სურათი 4. dmls მეთოდით დამზადებული ნაკეთობები. დასკვნა. 3d ბეჭდვა არის იაფი ტექნოლოგია, რომელიც იძლევა საშუალებას სწრაფი პროტოტიპირების, პერსონალიზებული ნივთების და სათადარიგო კომპონენტების წარმოებას მინიმალური ნარჩენებით. ტექნოლოგია მომგებიანია და ფართო ხელმისაწვდომობის წყალობით, დამატებითი განვითარების გარდა, შემდგომში ბევრად უფრო სასარგებლო იქნება. წარმოდგენილ სტატიაში მიმოხილულია 3d ბეჭდვის მეთოდები, სადაც ნაჩვენებია თითოეული მეთოდის უპირატესობა და პრაქტიკული ღირებულება. ლიტერატურა 1. al-hariri, lara a.; leonhardt, branden; nowotarski, mesopotamia; magi, james; chambliss, kaelynn; venzel, thaís; delekar, sagar; and acquah, steve, “carbon nanotubes and graphene as additives in 3d printing” (2016). carbon nanotubes – current progress of their polymer composites. 1448; 2. gross bc, erkal jl, lockwood sy, chen cp, spence dm. evaluation of 3d printing and its potential impact on biotechnology and the chemical sciences. anal chem. 2014;86(7): 3240–53; 3. k.v. wong and a. hernandez, a review of additive manufacturing, isrn mechanical engineering, 2012. 2012(1): p. 1-10; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 327 4. o. ivanova, c. williams, and t. campbell, additive manufacturing (am) and nanotechnology: promises and challenges, rapid prototyping journal, 2013. 19(5): p. 353-364; 5. h. nevin and h. mehrdad, deposition direction-dependent failure criteria for fused deposition modeling polycarbonate, rapid prototyping journal, 2014. 20(3): p. 221-227; 6. joseph, t.m., kallingal, a., suresh, a.m. et al. 3d printing of polylactic acid: recent advances and opportunities. int j adv manuf technol 125, 1015–1035 (2023). 7. regina f, lavecchia f, galantucci lm (2018) preliminary study for a full colour low cost open source 3d printer, based on the combination of fused deposition modelling (fdm) or fused filament fabrication (fff) and inkjet printing. int j interact des manuf ijidem 12:979–993. abstract 3d printing has firmly entered and settled around us. three-dimensional printing technologies are developing every day and provide us with new opportunities in science, technology and everyday life. a 3d printer or three-dimensional printing device is a unique tool that allows us to print both small materials and objects of huge volume. it has applications in various fields. for example: medicine, furniture production, toy production. 3d printing has different methods, but let's consider the most common and applicable of them. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 296 georgian scientists vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.37 1, 1, 2, 1 1 2 10-5-10-3 . , . 700 9000c (20 ) . . . , . : , , , , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 297 . , , . , . , , , [1]. . [2,3]. ti cr [4]. (he, ar) . . nmm-80rf/trf , 0,5 – 5 . . 0,5 – 5,0 10-5-10-3 . ( ) [5]. = , g f . . ~10 . ~10 . 12300c 10 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 298 , . . o, c n . , , , , . ( , ) , , . . ( 10 ) , . 7000c , 20 , o, c n . , . ( . 1). 1 , 10-5 , 10-5 , / 2 / 2 85 8000 6,8 7000c 40 55 7600 3,04 9500c 25 45 7000 1,75 , georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 299 . , . . 9500c o, c n . . . . . , . . ( .1,1). . .1. 1. ; 2, 7000c; 3. 9500c. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 300 . , . , (o, c n) . 7000c 20 . . . . ( 1,2). , . [6]. ( , ). 9000c , , ( .1,3). . [2]. . ( , ) (300 – 9000c). . , . ( , georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 301 ), ( , , ). . . . , ( .2). .2. 1. ; 2, 7000c; 3. 9500c. 9000c , . . , . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 302 1. . , , . , .109, n2, 1983,285 – 288. 2. , . 50, .5, 2008, 820 – 825 3. . , . . . , .2,2011, 46 -52. 4. v.m. chernov, b.k. kardashev, l.m.krjukova,l.j.mamaev.j.nuklear materials,257,1998, 363 – 273 5. , , . ,1987, 192 . 6. . , . . .: , 1976,376 . 7. . , . , . . .: ,1991,248 . effect of quenching on the dynamic mechanical properties of polycrystalline vanadium i.tabatadze1, i.kurashvili1, i.janelidze2, g.darsavelidze1 1 ilia vekua sukhumi institute of physics and technology 2 georgian technical university abstract the effect of quenching at high temperatures on the regularities of changes of the logarithmic decrement of the torsional oscillations damping and the dynamic shear modulus in the 10-5-10-3 interval of strain amplitude in polycrystalline vanadium has been studied. the critical values of the strain amplitude, at which the dislocations segments begin to breakaway from the weak and strong pinning centers have been determined. after short annealing (20 min.) at fixed tempertures of 700 and 900° c and subsequent quenching at room temperture a decrease of impurity concentration in cottrell atmosphere around the dislocations is achieved. these changes led to a significant reduction of the critical strain amplitude of dislocations blocking and the dynamic shear modulus, and a strong increase in the intensity of energy absorption in a wide range of oscillations amplitudes. the concentration changes of the cottrell atmosphere around the dislocations led to the formation of several values of elastic limits. the obtained results reveal the possibilities of changing the mobility of the dislocation structure by quenching from high temperatures, which is the basis for controlling of the mechanical properties of vanadium. keywords: vanadium, shear modulus, quenching, elastic limit, strain amplitude. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 1 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.01 1, 2, . 3, . 4, 5 , , s.qartvelishvili@gtu.ge, orcid: 0000-0001-98904099; 2 , , m.okhanashvili@gtu.ge, , , i.abuladze@gtu.ge, 4 , , n.chorkhauli@gtu.ge; , , misha8003123@gmail.com . , , , , . (cisco, snort, iss realsecure, .) . . . , . , . ids (intrusion detection system). : . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 2 . ( iss realsecure, symantec network security, cisco ips .) . , . , , , . ids , , ( ) , . , , . , , , . ids : ids ( (network-based) ids, nids); ids ( (host-based) ids, hids); ids ( (hybrid) ids). ids: ids ids ( (application-based) ids). : snort. bro. stat. prelude. ossec. cisco secure ips. realsecure (ibm iss). symantec network security. etrust intrusion detection computer associates. snort snort . , , , , , cgi , . snort . 3 : sniffer, packet logger network intrusion detection system. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 3 , , , . .1 . , , (mssql oracle) bro bro , . . : . , . ids , ; . ; . , ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 4 . , , ; . . . , bro libpcap . ) . , . , . . . bro . bro . bro snort2bro , snort bro , . bro . stat stat " " . stat : stat framework stat ; metastat stat ; netstat unix ; ustat os sun solaris; linstat linux ; winstat windows ; logstat unix syslog ; alertstat ; web stat apache . stat . . , , , ) . „ “ . stat"audit analyzer trace" . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 5 , stat . , . . , . prelude prelude ids (intrusion detection system). prelude gnu/linux . prelude , , . . , idmef (intrusion detection message exchange format) . prelude ids snort, . ossec ossec ids. ossec unix os , , . ossec , , (rootkits) . , os , , : ssh, ms exchange, sendmail ,apache, arp watch, iis, ftpd, squid. ossec , , , ossec , ids. xml . ossec : , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 6 .2 ossec. ids . . cisco secure ips cisco secure ips , netranger, : cisco secure ids 4000 ; cisco ios os ; cisco catalyst 6000 ids module ; cisco secure integrated software (cisco ios firewall feature set); cisco secure ids . cisco secure policy manager; , . . . . realsecure (ibm iss) . real secure ibm. realsecure georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 7 . , . , , , , , , . realsecure . . . . , . . . , , , . . . , . . ids ips: ids span , hub tap ips , ips. ids. ids, tcp reset . , realsecure network sensor, checkpoint firewall opsec . symantec network security symantec : network security 7100 series critical system protection . symantec imune™ (intrusion mitigation unified network engine). imune™ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 8 : , (dos) , . symantec , . liveupdate, . etrust intrusion detection computer associates computer associates etrust intrusion detection ( sessionwall) , lan . . . etrust intrusion detection. etrust intrusion detection , , . , , , . , . . etrust . . etrust intrusion detection , java/activex . , , . , . , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 9 , : , , , , . , . ) , ( , , , .). . , , , , . . 1. ., ., . . „ 2023“ , 12-13 , 2023 . .410-416. 2. ledesma, josue. “ids vs. ips: what is the difference?” inside out security, october 23, 2018. https://www.varonis.com/blog/ids-vs-ips. 3. andersen, i. (2023, november 22). top 10 most common types of cyber attacks. https://blog.netwrix.com/. https://blog.netwrix.com/2018/05/15/top-10-most-common-types-ofcyber-attacks/#birthday%20attack review and analysis of existing systems for detecting network attacks summary research in the field of detection of attacks on computer networks and systems has been conducted for a long time. signs of attacks have been investigated, methods and means of detecting unauthorized access attempts have been developed and used through security systems, both on the internet and at the local, logical and physical levels. commercial intrusion detection systems by various foreign companies (cisco, snort, iss realsecure, etc.) are widely represented in the local market. many local researchers use architectural analogues and typical solutions of already known systems. in recent years, the number of different types and methods of organizing unauthorized intrusion into computer networks has increased dramatically. therefore, intrusion detection systems have become an important component of organizations' security infrastructure. this is facilitated by the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 10 appearance of a large number of literary sources, complex approaches and methods for detecting attacks in information systems. the purpose of the review of the existing network attack detection systems presented in the paper is to investigate the functionality of currently available idss and to reveal the shortcomings of the used attack detection methods and the disadvantages of their usability. realizations of existing attack detection systems can be divided into two parts: research and commercial products. each new research project is distinguished by the introduction of new methods of analysis and new approaches to the study of monitoring objects, although they quickly become obsolete. commercial projects (such as iss realsecure, symantec network security, cisco ips, etc.) remain relevant longer due to the support of manufacturers. the manufacturers provide ongoing customer support, new attack research, and signature updates. therefore, it can be noted that most of the commercial research results are abuse detection systems, namely handwriting systems. intrusion detection systems ids (intrusion detection system) represent software and hardwaresoftware solutions, where the processes of collection, storage and analysis (monitoring) of events occurring in a computer system or network are automated, and these events are independently analyzed in search of signs of information security violations. these protection systems exist as programs that can display a message that a network attack has occurred at that moment. systems that are used to detect network attacks solve only one specific task protection from an external attacker who tries to bypass protection systems and gain access to a local local network, but the problem of protection from internal threats remains an unsolved task. all known ids are conditionally divided into three classes: network ids (network-based ids, nids); nodal ids (host-based ids, hids); hybrid ids (hybrid ids). node ids can be further divided into two subclasses: system level ids and application level ids (application-based ids). keywords: intrusion detection system snort. intrusion detection system bro. intrusion detection system stat. prelude intrusion detection system. intrusion detection system ossec. hardware and software tool cisco secure ips. intrusion detection system realsecure (ibm iss). intrusion detection system symantec network security. system etrust intrusion detection computer associates. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 301 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.36 ქართული ტექნოლოგიების ისტორიიდან ზურაბ ადამია1, ლაშა ლორია2, ნათია ნახუცრიშვილი2, ნანული ტალახაძე2 1სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი გაანალიზებულია ქართველი მეცნიერ-გამომგონებლის გრიგოლ ნახუცრიშვილის (1876-1905) როლი ისეთი მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური საკითხების ისტორიაში, როგორებიცაა რადიოაპარატისა („უმავთულო ტელეგრაფის“) და სარკინიგზო ვაგონების ავტომატური გადაბმის სისტემის შექმნა. ეს შრომა გარკვეულ წვლილს შეიტანს ფართო საზოგადოებისათვის პრაქტიკულად უცნობი მეცნიერის ღვაწლის დაფასებაში. საკვანძო სიტყვები: რადიოაპარატი, სარკინიგზო ვაგონები, ავტომატური გადაბმა. მეცნიერებასა და ტექნოლოგიებში გვხდება ბევრი მაგალითი ამა თუ იმ მნიშვნელოვანი სიახლის საავტორო პრიორიტეტის შესახებ. მაგალითად, დღემდე მიმდინარეობს პოლემიკა იმის თაობაზე, თუ ვინ გამოიგონა პირველად რადიო: გ.მარკონიმ თუ ა.პოპოვმა? [1-4]. გ.მარკონიმ გამოიგონა რადიომიმღები და წარადგინა მასზე პატენტი 1896 წელს. ოფიციალური დოკუმენტი გაიცა 1897 წელს, რითაც იურიდიულად დასტურდებოდა მისი ავტორობა [5-8]. ა.პოპოვმა 1895 წელს რუსეთის ფიზიკურ-ქიმიურ საზოგადოებას წარუდგინა მოხსენება: „მოწყობილობა ატმოსფერული ელექტროენერგიის სწრაფი რხევების ჩვენებისთვის“. პერიოდულ პრესაში ნაშრომი გამოქვეყნდა 1896-1898 წწ. [9-11]. პოპოვმა მიიღო პატენტები რუსეთსა და მსოფლიოს ყველა წამყვან ინდუსტრიულ ქვეყანაში (ინგლისი, საფრანგეთი, აშშ, შვეიცარია, ესპანეთი, ბელგია და სხვ.) 1899 წელს. მათ გარდა რადიოაპარატის შექმნაზე კიდევ ბევრ სხვა ქვეყანაშიც მუშაობდნენ: აშშ-ში რადიოს გამომგონებლად ითვლებიან დ.ჰიუზი და თ.ედისონი, გერმანიაში ჰ.ჰერცი, საფრანგეთში ე.ბრანლი, ბალკანეთის რიგ ქვეყნებში ნ.ტესლა, ბრაზილიაში ლ. დე მურუ, დიდ ბრიტანეთში ო.ლოჯი, ინდოეთში ჯ.შ.ბოშე, რუსეთში ა.პოპოვის გარდა ი.ნარკევიჩიოდკო, ევროპის რიგ ქვეყნებში (იტალიასთან ერთად) გ.მარკონი. რეალურად კი ესაა ნაყოფი მათი და ბევრი სხვა მეცნიერ-გამომგონებლის შრომისა და კითხვა, თუ ვინ გამოიგონა პირველად რადიოაპარატი, არაკორექტული უნდა იყოს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 302 ყოველივე ზემოთთქმულის გარდა მოიძებნა ცნობები, რომ რადიოაპარატის შექმნაში გარკვეული წვლილი მიუძღვის ქართველ მეცნიერსაც გრიგოლ ნახუცრიშვილს (1876-1905) [12-14]. იგი სწავლობდა და მუშაობდა ქ.იურიევში (შემდომში დორპატი dorpat, dörpt, ახლანდელი ტარტუ, ესტონეთი). გ.ნახუცრიშვილი ახალგაზრდა გარდაიცვალა და მისი ღვაწლი დავიწყებას მიეცა. მის მიერ კონსტრუირებული მოწყობილობის ნაწილი ინახება კახეთის რეგიონის ქ.თელავის ისტორიულ მუზეუმში. ამონარიდი „ცნობის ფურცლის“ სურათებიანი დამატებიდან გ.ნახუცრიშვილისა და მისი აპარატის ფოტოებით ([12]-დან). ამონარიდზე ნაჩვენები მოწყობილობა სავარაუდოდ ჟ.-მ.-ე.ბოდოს [15,16] აპარატის(1) ანალოგი უნდა იყოს, ოღონდ ძირეულად გაუმჯობესებული „უმავთულო“. თელავის მუზეუმში დაცული ექსპონატის ფოტო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 303 თვალნათლივ ჩანს, რომ ეს ექსპონატი გადამცემი მოწყობილობის ერთ-ერთი ბლოკი კლავიატურაა. მას ჰქონია 28 ჩამრაზი, რომელთაგანაც შემორჩენილია 19. წინამდებარე სტატიის ავტორები აგრძელებენ მუშაობას გ.ნახუცრიშვილის რადიოაპარატის აღდგენაზე და მისი ანალოგის დამზადებაზე. მოიძებნა ცნობები იმის შესახებაც, რომ რადიოს კონსტრუირების გარდა გ.ნახუცრიშვილი მუშაობდა ისეთ მნიშვნელოვან ტექნიკურ საკითხზე, როგორიცაა სარკინიგზო ვაგონების ავტომატური გადაბმა. სანამ ეს გამოგონება დაინერგებოდა, ბევრი უბედური შემთხვევა იყო სამწუხაროდ დაფიქსირებული, რადგან რკინიგზის მუშაკებს ხელით უხდებოდათ აღნიშნული პროცედურის ჩატარება. რაიმე დოკუმენტური მასალა (საარქივო ჩანაწერები, ნახაზები, მოდელები) გ.ნახუცრიშვილის მიერ ამ საკითხის კვლევაზე არ იძებნება. არსებობს მხოლოდ ნათესავ-მეგობრებთა მოგონებები, რომლებშიც აღნიშნულია, რომ მეცნიერ-გამომგონებელი გატაცებით მუშაობდა და მოდელის დემონსტრირებასაც ახდენდა. ასევე აღნიშნულია, რომ პრიორიტეტი სხვებს ერგოთ.(2) ცხადია, ჩვენ არა გვაქვს იმის პრეტენზია, რომ გამოკვეთოთ გ.ნახუცრიშვილის პრიორიტეტი ზემოთგანხილულ გამოგონებებთან მიმართებაში. მხოლოდ ვაფიქსირებთ და აღვნიშნავთ მის ღვაწლს ქართული (და, შეიძლება ითქვას, მსოფლიო) მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების ისტორიაში. სტრიქონსქვედა შენიშვნები: (1)ბოდომ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ს.მორზეს საყოველთაოდ ცნობილი გამოგონება. მისი პირველი ტელეგრაფი იყო მრავალჯერადი მოქმედების აპარატი და შეეძლო ერთი სადენით ორი ან მეტი ცნობის ცალმხრივი გადაცემა. ამასთან ერთად ბოდომ შექმნა უაღრესად მოსახერხებელი კოდი (შემდგომში საერთაშორისო სატელეგრაფო კოდი n1 – ita1). გამომგონებლის საპატივცემულოდ, ტელეგრაფირების სიჩქარის ერთეული (წამში გადაცემული დენის ელემენტარული იმპულსების რაოდენობა) მის სახელს ატარებს. გაუმჯობესებული ბოდოს აპარატები გამოიყენებოდა მე-20 საუკუნის შუა ხანებამდე. იმავე საუკუნის 30-იან წლებში შეიქმნა 3-, 6და 9-მაგი მოქმედების მოწყობილობები, ხოლო 60-იანი წლებიდან ელექტრომექანიკური მოწყობილობები შეიცვალა ელექტრონულით. მათ ბაზაზე შეიქმნა ტელეპრინტერები (ტელეტაიპები). (2)სარკინიგზო ვაგონების ავტომატური გადამბმელის გამომგონებლად საყოველთაოდაა აღიარებული ენდრიუ ჯექსონ ბერდი (აშშ). ამ გამოგონებამ მკვეთრად შეამცირა რკინიგზის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 304 მუშაკების სერიოზული დაზიანებები და არის ამჟამად გამოყენებული ტექნოლოგიის წინამორბედი. გამოყენებული ლიტერატურა 1. who invented the first radio. https://ka.fmuser.net/content/?754.html 2. i.kuzle, h.pandzic, d.bosnjak et al. the true inventor of the radio communications. ieee history of telecommunications conf.,11-12 sept., 2008. 3. https://www.m24.ru/articles/kultura/07052018/152829?utm_source=copybuf 4. https://spectrum.ieee.org 5. improvements in transmitting electrical impulses and signals, and in apparatus therefor. british patent no 12.039, 1896. 6. transmitting electrical signals. us patent no 586.193,1897. 7. p.k.bondyopadhyay. guglielmo marconi – the father of long distance radio communication – an engineer's tribute. 25th european microwave conference, 879, 1995. 8. a.fleming. guglielmo marconi and the development of radio-communication. royal soc. arts, 86, 1937. 9. а.с.попов. прибор для обнаружения и регистрирования электрических колебаний, журн. русск. физ.-хим. общ.-ва (a.s.popov. device for detecting and recording of electrical oscillations, j. russ. phys.-chem. soc.), 28, 1896; электричество (electricity), 17, 1896; метеорологический вестник (meteorological bulletin), 6, 1896. 10. a.s.popov. an application of the coherer. the electrician, 235, 1897. 11. а.с.попов. о телеграфировании без проводов. электротехнический вестник (a.s.popov. about telegraphy without wires. electrotechnical bulletin), 48, 1897; журнал новейших открытий и изобретений (j. newest discoveries and inventions), 3/4, 1898. 12. „ცნობის ფურცლის“ სურათებიანი დამატება ( n 3019, 1906). 13. “заря востока”, n 37 (5263), 1941. 14. “заря востока”, n 94 (7760), 1950. 15. k.eschner. the roots of computer code lie in telegraph code. 1-33, 2017. 16. e.fischer. the evolution of character codes, 1874-1968. b.c. 1111008792968, 2012. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 305 from the history of georgian technologies zurab adamia1, lasha loria2, natia nakhutsrishvili2, nanuli talakhadze2 1sukhumi state university 2tbilisi state university abstract the role of the georgian scientist-inventor grigol nakhutsrishvili (1876-1905) in the history of such important technological issues as the creation of the radio apparatus ("wireless telegraph") and the automatic coupling system of railway carriages is analyzed. this work will make a certain contribution to the worthy appreciation of the merits of a scientist who is practically unknown to the general public. keywords: radio apparatus, railway carriages, automatic coupling. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 24 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.02 კულტურული მემკვიდრეობის ქიმიისათვის (ნაწილი v – ქაღალდის საფუძვლიანი კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატების პრევენციული კონსერვაციის დაგეგმვისათვის) მამუკა მაცაბერიძე1, ინგა ჯანელიძე2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი 2ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ქიმიური ტექნოლოგიის და მეტალურგიის ფაკულტეტი აბსტრაქტი სტატია ეძღვნება ქაღალდის საფუძველზე შექმნილი კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატთა რესტავრაცია-კონსერვაციის პროცესების ქიმიურ-ტექნოლოგიური მიდგომების გამოყენებით ასპექტებს. ნაშრომში გამახვილებულია ყურადღება მუზეუმებსა და საცავებში პრევენციული კონსერვაციის დაგეგმვის კომპლექსური ღონისძიების სისტემურ ტოპოლოგიაზე. სტატია განკუთვნილია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის დარგში მომუშავე სპეციალისტებისა და შესაბამისი საგანმანათლებლო პროგრამების სამივე საფეხურის სტუდენტებისათვის. საკვანძო სიტყვები: მანუსკრიპტები, ინკუნაბულები, კონსერვაცია, რესტავრაცია, ბუნებრივი, მოდიფიცირებულ-ბუნებრივი და სინთეზური პოლიმერები, პრევენციული კონსერვაცია, იაპონური აბრეშუმი, პოლივინილბუთირალი, ფტოროპლასტები, ეთილენ-ვინილის სპირტის თანაპოლიმერი, მაგნიუმის ალკოჰოლატი. კულტურული მემკვიდრეობა, ესაა ისტორიულად ჩამოყალიბებული კულტურული გარემო, რაც განსაზღვრავს ქვეყნის სახეს და ყოველ ჩვენგანს იმ განუმეორებელ მუხტს ანიჭებს, რომელიც მხოლოდ თაობებზე გადაცემული უნიკალური ღირებულებების უფაქიზეს ერთობლიობას შეიძლება წარმოადგენდეს. ესაა სიმდიდრე, რომელიც წინაპრებისგან გვერგო, რომლის მემკვიდრენიც დღეს ჩვენ ვართ და რომლის მნიშვნელობასაც ხშირად ვერ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 25 ვაცნობიერებთ და ჯეროვნად ვერ ვუფრთხილდებით. თუმცა ამგვარი მემკვიდრეობა, ქვეცნობიერად, ყველას გვაღელვებს და გვეძვირფასება, თუნდაც ბოლომდე არ გვესმოდეს მისი ნამდვილი რაობა და მნიშვნელობა. ეს არის ის საფუძველი, რაც გვამოძრავებს, წინსვლისკენ გვიბიძგებს, ჩვენ იდენტობას განსაზღვრავს და საკუთარი თავის რწმენას გვსანიჭებს. ესაა გენეტიკური გამოცდილების, ცოდნისა და კეთილდღეობის წყარო. საქართველოს კულტურულ მემკვიდრეობას გამოარჩევს ერის შემოქმედებითი გენი და მისი უწყვეტობა, ინტელექტუალური, სამეცნიერო და ტექნოლოგიური ცოდნა და უნარი. ჩვენში ჯერ კიდევ შეუსწავლელია პრეისტორიული იდენტობა, მიწათმოქმედების უმდიდრესი კულტურა; გაქრობის პირას მყოფი ტრადიციული საცხოვრისი; საამაყო საბრძოლო წარსული: ბრწყინვალე გამარჯვებები და ტრაგიკული დამარცხებები; დამპყრობელთა კულტურის შეთვისებისა და გადახარშვის უნარი, ერთგვარი შემგუებლობაც კი, ერთობ უხერხული, როგორც თავდაცვისა და გადარჩენის საშუალება; დაბოლოს, ქართველთა ეროვნული და სულიერი იდენტობის მსაზღვრელი, რელიგიურ სიწმინდესთან გაიგივებული ქართული ენა – ყოველივე ეს საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის განუმეორებლობის საწინდარია [1]. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნული პოლიტიკის სახელმძღვანელო დოკუმენტის ავტორთა ხედვა ჩვენი დიდი ორიენტირის ილია ჭავჭავაძის მსოფლმხედველობითაა შემაგრებული „ვაჟკაცობა უნდოდა, ვაჟკაცნი ვიყავით, ხმალი უნდოდა, ხმლის ჭედვა ვიცოდით, ომის საქმეთა ცოდნა უნდოდა, ომის საქმენი ვიცოდით… დროთა შესაფერი ღონე ვიცოდით, დროთა შესაფერი ხერხი, დროთა შესაფერი ცოდნა გვქონდა, დროთა შესაფერი მხნეობა და გამრჯელობა” [1]. კულტურული მემკვიდრეობა ის ფასეულობაა, რომელიც წარსულთან გვაკავშირებს, აწმყოსთვის მყარ საყრდენს გვაძლევს და მომავლისკენ გზას გვიკვალავს. საქართველომ ადამიანის შემოქმედებითი მოღვაწეობის ყველა სფეროში შემოინახა წარუშლელი კვალი:  მიწათმოქმედებისა და მევენახეობის განვითარების ადრეული ეტაპის დამადასტურებელი არქეოლოგიური მასალა;  სამთამადნო საქმის საიდუმლოს ფლობის მანიშნებელი უნიკალური ძეგლები;  მედიცინაში მედეასა და ხევსურეთში შემონახული თავის ქალის ტრეპანაციის ურთულესი ხელოვნება და ხელით ნაჭედი სამედიცინო იარაღები;  შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების საამაყო ძეგლების შემქმნელთა შემოქმედებითი აღმაფრენა და სამშენებლო საქმის უნიკალური ცოდნა;  საინჟინრო, სამეცნიერო, საგანმანათლებლო თუ სხვა მრავალი დარგის ფლობის მიმანიშნებელი უტყუარი ფიზიკური, ზეპირსიტყვიერი, მუსიკალური თუ წერილობითი კვალის მსაზღვრელნი. გამაჩანაგებელი ომების მღელვარე ისტორიის მიუხედავად, საქართველო ახერხებდა არამცთუ არ ჩამორჩენოდა მსოფლიო რიტმს, არამედ თავისი წვლილი შეეტანა კაცობრიობის ინტელექტუალურ სრულყოფაში და შუასაუკუნოვანი ევროპული რენესანსის ტრიგერიც კი ყოფილიყო. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა, ყოვლისშემქმნელისაგან, მოგვეცა როგორც ამოუწურავი ინფორმაციის შემცველი უნიკალური ცოდნისა და გამოცდილების წყარო, რომელსაც იდენტიფიცირება და მომავალი თაობისთვის გადაცემა ესაჭიროება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 26 აღნიშნულ ფაქტორთა ერთობლიობა განაპირობებს საქართველოს მატერიალური და არამატერიალური კულტურული და ისტორიული მემკვიდრეობის დარგობრივ, რეგიონულ, გეოგრაფიულ, ტიპოლოგიურ, ეთნიკურ და შემოქმედებით მრავალფეროვნებასა და განუმეორებლობას. კულტურული მემკვიდრეობა ამოუწურავი რესურსია საქართველოს ეკონომიკური და სოციალური განვითარებისთვის; ამ უძვირფასესი რესურსის გამოვლენა, დაცვა, ინტერპრეტირება და გამოყენება ქვეყნის სოციალური და ეკონომიკური წინსვლის გადაუდებელი აუცილებლობაა. კულტურული მემკვიდრეობა განუყოფელი ნაწილია გარემოსდაცვითი პოლიტიკისა, რომლის გარეშე შეუძლებელია ქვეყნის სიცოცხლისუნარიანი განვითარება. კულტურული მემკვიდრეობის ცნება უკვე გასცდა მშვენიერების შეფასებით კრიტერიუმს და მოიცვა ყოველივე, რაც ადამიანის, საზოგადოების, ქვეყნის განვითარების კონკრეტულ ეტაპს შეიძლება ასახავდეს. მის მთავარ მახასიათებლად დღეიდან არა მხოლოდ ესთეტიკურობა, არამედ ნამდვილობა ავთენტიკურობაა. ამ ნაღდის, ნამდვილის დაცვაა კულტურული მემკვიდრეობის სწორად განვითარების უცილობელი პირობა. კულტურული მემკვიდრეობის მრავალფეროვნება, ცოცხალი კულტურული გარემო ის ნაყოფიერი ნიადაგია, რომელზეც აღმოცენდება ყველაზე თამამი, ყველაზე ინოვაციური თანამედროვე ხელოვნება, არქიტექტურა იქნება ეს თუ ქუჩის სახვითი ხელოვნება. ესაა ნიადაგი, რომელიც უსაზღვრო ასპარეზს უქმნის ხელოვანს, შთააგონებს და მაღალ შემოქმედებით კრიტერიუმებს უწესებს, ხვეწს მის გემოვნებას, ავითარებს ფართო ხედვას რაც პირდაპირ კავშირშია შემოქმედების თავისუფლებასთან [1]. უმნიშვნელოვანეს მონოგრაფიაში [2] ქვეყნდება მსოფლიოს 21 ქვეყნის უნივერსიტეტებში, ბიბლიოთეკებსა და მუზეუმებში დაცული 1532 ქართული ხელნაწერი წიგნისა და ფრაგმენტის შესახებ ინფორმაცია, რომელიც დღემდე გაბნეული იყო სხვადასხვა გამოცემაში. ამ ხელნაწერ წიგნთა ნაწილი არ არის შესწავლილი და გააზრებული როგორც ქართული, ასევე ზოგადად შუა საუკუნეების ხელნაწერი წიგნის ისტორიის ერთიან კონტექსტში. იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც საზღვარგარეთის წიგნსაცავებში არსებული ქართული ნუსხების შესახებ არსებობს უცხოელ თუ ქართველ მეცნიერთა გამოკვლევები, ამ ლიტერატურის მოძიება არაა იოლი. ხელნაწერ წიგნებს არა, უბრალოდ, "წიგნებს", არამედ -მანუსკრიპტებს უწოდებენ. ხოლო პირველ ნაბეჭდ წიგნებს "ინკუნაბულებად13" მოიხსენიებენ. ხელნაწერი და ნაბეჭდი წიგნი ერთმანეთისგან განსხვავდება. თვით ბიბლიოთეკებშიც იგრძნობა ეს დაყოფა: ხელნაწერი წიგნები როგორც კატალოგებში, ისე ფიზიკურად, დაბეჭდილი წიგნებისაგან გამიჯნულადაა განლაგებული. უნდა შევნიშნოთ, რომ საისტორიო თვალსაზრისით, ეს დაყოფა არაა კორექტული. პირველი ბეჭდური წიგნები, მე-15 საუკუნეში მოევლინენ ქვეყანას და მანუსკრიპტებისაგან მცირედით განსხვავდებიან. თვით შრიფტებიც კი მიმსგავსებულია ადამიანის კალიგრაფიასთან. გუტენბერგი14 ქმნიდა წიგნებს ახალი საშუალებით. წიგნის არსი, 13 ასე მოიხსენიებდნენ გამომცემლობას ევროპაში დაწყებული პირველი წიგნის ბეჭდვიდან – 1501 წლის 1 იანვრამდე http://www.nplg.gov.ge/saskolo/index.php?a=term&d=45&t=2481 14 იოჰან გუტენბერგი (1406-1468) გერმანელი გამომგონებელი, ევროპის პირველი მესტამბე. გამოიგონა და დაამზადა ცალკეულ ასონიშანთა ლიტერები და მათი ზომის შესაბამისი სახარვეზო მასალა (პირველი სტანდარტული დეტალები ევროპული ტექნიკის ისტორიაში). შექმნა შრიფტის ჩამოსასხმელი და საბეჭდი დაზგები. შეიმუშავა შრიფტისათვის ლითონის შედგენილობისა და საბეჭდი საღებავის რეცეპტურა. ეწეოდა ინტენსიურ ექსპერიმენტულ კვლევას ბეჭდვის ტექნოლოგიის დარგში. http://www.nplg.gov.ge/saskolo/index.php?a=term&d=45&t=2481 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%92%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9b%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%94%e1%83%95%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%9e%e1%83%90 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a8%e1%83%a0%e1%83%98%e1%83%a4%e1%83%a2%e1%83%98 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 27 როგორც ინფორმაციისა და გამოცდილების გადამტანისა, უცვლელი დარჩა, მხოლოდ მისი ფორმა შეიცვალა. მეორე მხრივ წიგნის, როგორც ადამიანის მიერ შექმნილი ობიექტის უნიკალურობა იმით გამოიხატება, რომ ფიზიკურ ფორმასა და მახასიათებლებს მიღმა, წიგნი ინახავს კოგნიტურ არსს, რითაც საზოგადოებაში იდეებისა და ინფორმაციების გავრცელების მემკვიდრეობის მასშტაბურობაა უზრუნველყოფილი. აღნიშნულიდან ცხადია რომ, წიგნის ისტორია არის ტექნოლოგიური ინოვაციების ისტორია, და ეს ისტორია დაკავშირებულია სხვადასხვა ქვეყნის და საზოგადოების პოლიტიკურ სოციალურ და ეკონომიკურ რეალობებთან, ასევე იდეოლოგიებისა და რელიგიების ისტორიასთან. გარდა აღნიშნულისა, არის მეორე მხარე სტრატეგიული ხედვისა, რაც ხელნაწერი წიგნის ფიზიკური შენარჩუნებისა და მომავალი თაობისათვის გადაცემას ემსახურება. ეს უკანასკნელი კი გულისხმობს ხელნაწერთა რესტავრაცია-კონსერვაციის ინსტიტუციებში მიმდინარე სამუშაოებს, რამდენიმე მიმართულებით რომ მიმდინარეობს, კერძოდ: ქაღალდსა და ეტრატზე შესრულებული ხელნაწერების, ხელნაწერი და ძველნაბეჭდი წიგნების, ისტორიული დოკუმენტების, საარქივო მასალების, რესტავრაცია და კონსერვაცია. აღნიშნულში მოიაზრება დაძველებული და დესტრუქციული ფურცლის გამაგრება, გაქვავებული და ერთმანეთთან შეწებებული ფურცლების დაშლა, დეფორმირებული ფურცლის გასწორება და რესტავრაცია, ნაკლული ადგილების შევსება, დაშლილი ხელნაწერების აკინძვა, ორიგინალური ტვიფრული ტყავის გარეკანის რესტავრაცია და კონსერვაცია, კულტურული მემკვიდრეობის მასალის დეზინფექცია და გაწმენდა. აღნიშნულის გათვალისწინებით მნიშვნელოვანია ქაღალდის საფუძველზე შექმნილი კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატთა რესტავრაცია-კონსერვაციის ქიმიურტექნოლოგიური ასპექტები. ზოგადად, ქაღალდის საფუძველზე დამზადებული ექსპონატების კონსერვაცია-რესტავრაცია დაკავშირებულია ქაღალდის პროდუქციის ნედლეულის ქიმიურ შედგენილობასთან და დამზადების ტექნოლოგიასთან. ქაღალდის ადრეული ნიმუშები გვხვდება სელის ან ბამბის ნედლეულიდან ათასწლეულების წინ დამზადებულ ექსპონატებში. მე-19 საუკუნის შუა პერიოდიდან კაცობრიობამ ხელი მიყო ქაღალდის წარმოებას ხის მერქნისაგან, რაც გარკვეული კორექტირებით დღემდე გამოიყენება. ამ გზით დამზადებული ქაღალდის ექსპლოატაციისას ინიცირდება მისი თანდათანობითი რღვევის პროცესი. ქაღალდის შემადგენლობაში მყოფი ალუმინის სულფატი, თანდათანობით იშლება, რის შედეგადაც წარმოიშობა გოგირდმჟავა. მიუხედავად ალუმინის სულფატის წყალში კარგი ხსნადობისა (ოთახის ტემპერატურაზე ხსნადობა 40 %-ს აღწევს) იგი რჩება ქაღალდში და ახდენს მის დეგრადირებას/დაშლას. სამრეწველო ქალაქის ატმოსფეროც, შლის ქაღალდს, გოგირდის ჟანგეულების შემცველობის გამო. ცელულოზის ბოჭკოსა და გოგირდმჟავას ურთიერთქმედებითაა გამოწვეული ქაღალდის შემადგენლობაში მყოფი მაკრომოლეკულების დესტრუქცია და დროთა განმავლობაში ქაღალდის სტრუქტურა მყიფე/მსხვრევადი ხდება. ქაღალდის ექსპონატების შენახვისას ხშირია მათი https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a5%e1%83%90%e1%83%a6%e1%83%90%e1%83%9a%e1%83%93%e1%83%98 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%94%e1%83%a2%e1%83%a0%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%98 https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a2%e1%83%a7%e1%83%90%e1%83%95%e1%83%98 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 28 დაზიანება/დესტრუქცია მიკროორგანიზმებით. აღნიშნულის გამო, ქაღალდის კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატები საჭიროებენ რესტავრაცია/კონსერვაციას, ექსპონატთა შენარჩუნების და მომავალი თაობებისათვის გადაცემის გადაუდებელი საჭიროების მიზნით. ქაღალდის საფუძვლიანი კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატის სარესტავრაციო პროცესი შედგება კონსერვაციისა და ნიმუშის რესტავრაციისაგან. ზემოთნახსენები ორი ცნება (კონსერვაცია/რესტავრაცია) უნდა გავმიჯნოთ ერთმანეთისაგან, კერძოდ: კონსერვაცია მოიაზრებს, ექსპონატის მექანიკურ გაწმენდას დაბინძურებისაგან, წყლით ჩარეცხვას (საჭიროების შემთხვევაში) და ნიმუშის შემაგრებას მისი გარეგნული სახის ცვლილების გარეშე. რესტავრაცია გულისხმობს, ექსპონატის ჭუჭყის და ლაქების მოცილებას ქიმიური რეაგენტებით ან ორგანული გამხსნელებით, ნიმუშის ლამინირებას. დიდი ხნის განმავლობაში, ქაღალდის კონსერვაცია და რესტავრაცია მიმდინარეობდა ბუნებრივი მასალებით. მაგალითად, იყენებდნენ წებოს სახამებლის ან ჟელატინის საფუძველზე; დაბინძურების მოსაცილებლად გამრეცხ საშუალებად იყენებდნენ საპონს. ბოლო ათწლეულებია სარესტავრაციო პრაქტიკაში იყენებენ სინთზურ მასალებს. დღეისათვის სარესტავრაციო პროცესები მიმდინარეობს, ბუნებრივი, მოდიფიცირებულ-ბუნებრივი და სინთეზური პოლიმერების გამოყენებით. აღნიშნული მიზნით გამოყენებაშია ორგანული გამხსნელები, დამჟანგველები, დეზინფექტანტები. პოლიმერებით დამუშავება განაპირობებს ქაღალდის ექსპონატების ხანგამძლეობას, ნახატებისა და ტექსტების დამაგრებას ქაღალდის საფუძვლიან ნიმუშებზე. აღნიშნული მიზნით პოლიმერებს იყენებენ წყალხსნარების ან ორანული გამხსელების თანაობით, ასევე წებო-ნალღობების სახით შესაწებებლად, გასაწებვად ან ქაღალდსაფუძვლიანი ექსპონატის ფურცლების ლამინირებისათვის. ქაღალდსაფუძვლიანი ექსპონატიდან ფისის და ცხიმების ლაქები ამოყავთ ორგანული გამხსნელებით, ზოგიერთ შემთხვევაში კი ტუტე მეტალების ჰიდროქსიდებით. ობის ლაქებს და გრაფიკული ნაშრომების გაყვითელებას აშორებენ დამჟანგველების ზემოქმედებით. ქაღალდის სტაბილიზაცია მიიღწევა მისი დამუშავებით ტუტე თვისების მქონე ნივთიერებებით. სარესტავრაციო ნივთიერებების მიზნობრივი შერჩევისათვის და მათი ქაღალდზე ზემოქმედების რეაქციის იდენტიფიცირებისათვის ახდენენ კომპოზიტის: ქაღალდიპოლიმერი ხელოვნურ „დაბერებას“ და ახდენენ ნიმუშთა მექანიკური თვისებების, ასევე შუქმედეგობის შეფასებას. ამგვარი კვლევების საფუძველზე შეარჩევენ გამამაგრებელ რეაგენტებს, წებოებს, რომლებიც თავის მხრივ არ მოახდენენ უარყოფით ზემოქმედებას სარესტავრაციო ქაღალდზე არ ცვლიან მის გარეგნულ სახეს და არ გაზრდიან მის სიხისტეს. ქაღალდის რესტავრაციის პროცესის სისტემური ტოპოლოგია [4-13] შემდეგნაირად შეიძლება წარმოვადგინოთ: 1. ნიმუშიდან მტვრის მოცილება მექანიკური გზით; 2. ნახატის ფერწერული ნაწილის და ტექსტის დამაგრება ექსპონატზე; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 29 3. ქაღალდის მჟავიანობის განსაზღვრა, ნეიტრალიზება და ჩარეცხვა წყლის ექსტრაქტის ph-ის 7-ის მახლობელ მნიშვნელობამდე; 4. ქაღალდის გათეთრება შემდგომი საფუძვლიანი ჩარეცხვით; 5. ლოკალური ლაქებისა და ჭუჭყის მოცილება; 6. საბოლოო დამუშავება განეიტრალება, სტაბილიზაცია, წყლით ჩარეცხვა; 7. ფურცლის დაკარგული ნაწილების შევსება შესაბამისი ქაღალდის მასით ხელით ან მანქანური გზით; 8. ფურცლის გამკვრივება ხდება გამწებავი საშუალებების ხსნარებით გაჟღენთვით, ფირის ფენით ან სარესტავრაციო ქაღალდით (ფენა ძირითადად გამოიყენება გაზეთების, დოკუმენტების, საარქივო მასალების, წიგნების ღირებული და იშვიათი გამოცემების ქაღალდის გასამაგრებლად). საყურადღებოა, რომ თანამედროვე რეალიების გათვალისწინებით ხელნაწერი კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატები, თავდაპირველი მდგომარეობის ფიქსირების მიზნით, ექვემდებარებიან გაციფრულებას, თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ წიგნი ან ხელნაწერი, როგორც არქეოლოგიური ობიექტი, არ უნდა მოთავსდეს სკანერის ქვეშ. ასეთ შემთხვევებში მექანიკური დაზიანებების თავიდან ასაცილებლად წიგნის გადახსნის კუთხე არ უნდა იყოს 1200 –ზე მეტი, ამ კუთხის 1800 მიღწევისას კრიტიკული ხდება წიგნის ყდასთან დაკავშირებული კონსტრუქციული მდგენელების რღვევის რისკი. ქაღალდის რესტავრაციის პროცესი რთულდება ექსპონატის სხვადასხვა მასალების თანაობის და მათი სხვადასხვა შენარჩუნების ხარისხის გამო. არსებობს რესტავრაციის სხვადასხვა მეთოდი, რაც განპირობებულია გამოსახულების მდგრადობით, ქაღალდის სიმტკიცით და შედგენილობით. ბეჭდური გრაფიკა, ფანქრით ან ნახშირით შესრულებული ნახატი ქაღალდზე რომელშიც ცოტაა ცელულოზის ბოჭკო, არის საკმაოდ მდგრადი. ლაქებისა და შეყვითლების მოცილების შემდგომ საჭიროა ექსპონატის, წყლით საფუძვლიანი ჩარეცხვა. აკვარელიდან ლაქების ამოყვანისას მას (ექსპონატს) ამაგრებენ, ხოლო დაბინძურების მოხსნის შემდგომ გაწმენდილ მონაკვეთებს ფრთხილად ჩარეცხავენ წყლით. გამაგრებას ახდენენ ჟელატინის 0,5 %-იანი წყალხსნარით ან ბუნებრივი პოლიმერების ორგანულ გამხსნელებიანი ხსნარებით მაგალითად დამარას15 3%-იანი სპირტიანი ხსნარი. 15 ბუნებრივი ფისი, მინისებური, უფერო ან შეფერილი (მოშავო) ნივთიერება, დარბილების ტემპერატურით 75-80° c. ზეთოვანი, ცელულოზის ეთერის და სხვა ლაქების კომპონენტი, რომელიც აუმჯობესებს დანაფარების წებოვნებას, სიპრიალეს და სიმტკიცეს (დანაფარის ნაკლია ამინდის მიმართ დაბალი მდგრადობა). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 30 სურ.1. რარიტეტული წიგნის სკანირება (სურათი წიგნიდან: prevention, restoration and preservation of funds in the bavarian state library. dr. torsten allscher institute for the preservation and restoration (ibr) of the bavarian state library. 2017.) გაცილებით რთულია არამყარი, ცელულოზიანი ქაღალდის რესტავრირება, არაწყალმედეგი ტექსტებითა და გამოსახულებებით, რომელთაც დამუშავების წინ ტექსტების და გამოსახულებათა გამაგრება ჭირდება მათი დუბლირების გათვალისწინებით. ცელულოზის ქაღალდით დაკომპლექტებული წიგნები, ირეცხებიან წყლით, შემდეგ უნდა მოხდეს სტაბილიზება და ნარღვევების დაწებება, ასევე ანტისეპტიკური დამუშავება. წიგნის ფურცლების მასობრივი სტაბილიზება რთული დასაორგანიზებელია. წიგნის ცალკეული ეკზემპლარის მოთავსება უჰაერო, ჰერმეტიულ კარადაში და მისი შრობა 36-საათის განმავლობაში ადვილად განსახორციელებელია. აღნიშნულის შემდგომ წიგნს ერთი საათით ჩაყურსავენ მაგნიუმის კარბონატის ორგანულგამხსნელიან ხსნარში, რომელსაც ამატებენ მაგნიუმის ალკოჰოლატის16 სპირტხსნარს; ამგვარი დამუშავება უნდა მიმდინარეობდეს 1,35 მპა წნევაზე. პროცედურის შემდგომ, წიგნებს აყოვნებენ ოთახის ტემპერატურაზე, ნორმალურ პირობებში, რათა ქაღალდმა შეინარჩუნოს ნორმალური სინოტივე. ამგვარი, რთული პროცესები გამოიყენება, ძირითადად უნიკალური ეგზემპლიარებისათვის. ცელულოზის საფუძვლის მქონე პლაკატების შემთხვევაში, სარესტავრაციოდ ჟელატინით გაწებავენ ზურგის მხრიდან, მასალის შემაგრებისათვის ასევე შესაძლებელია სხვადასხვა წყალში ხსნადი პოლიმერების გამოყენება. ქაღალდზე შესრულებული ხელოვნების ნიმუშები, მაგალითად გრავიურები ან ნახატები ხშირად არიან დაბინძურებულნი, აქვთ შეყვითლება, სხვადასხვა ლაქები და ობისმიერი დაზიანება, რაც რესტავრაციისას ირეცხება, თეთრდება და შორდება სხვადასხვა ტიპის ლაქა. 16 სპირტებში ტუტე მეტალებით ზემოქმედებისას ხდება წყალბადის ჩანაცვლება ამ მეტალით და მიიღება ალკოჰოლატი რასაც თან სდევს წყალბადის გამოყოფა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 31 აღნიშნულ პროცესს ჭირდება სპეციალური გამრეცხი საშუალებები და ფერმენტები, საყურადღებოა, რომ გამრეცხი საშუალებების პრობლემა კულტურული მემკვიდრეობის დანარჩენი სეგმენტებისთვისაცაა განხილული ამ სტატიის ავტორების სხვა პუბლიკაციებში [14-22]. გამრეცხი საშუალებების გამოყენებამდე უნდა მოხდეს ქაღალდის მდგრადობის დადგენა წყლით დამუშავებისადმი. საჭიროების შემთხვევაში, ხდება ქაღალდზე დატანილი გამოსახულებების შემაგრება ბუნებრივი ან ხელოვნური პოლიმერებით, ასევე პარაფინით. აღნიშნულის განსახორციელებლად, სარესტავრაციო ობიექტი უნდა ჩაიყურსოს თბილი წყლის აბაზანაში და ფრთხილად გაირეცხოს საპნით. თუ ქაღალდი მყიფეა, მაშინ თბილი წყლის აბაზანაში ამატებენ გლიცერინს 3-5 % რაოდენობით. ასეთი დამუშავებისას ქაღალდს შორდება დაბინძურება და ნაწილობრივ წყალში ხსნადი წებოვანი ნივთიერება. ქაღალდს რეცხენ გამდინარე წყალში, შემდეგ აშრობენ ფილტრის ქაღალდის ფურცლებს შორის მოთავსებით. განმეორებითი რესტავრაციისას, ქაღალდიდან ხორბლის სახამებლის მოსაშორებლად იყენებენ ფერმენტების ხსნარებს, რის გამოც ინიცირდება გლუტენისა და ჟელატინის ჰიდროლიზი და წებოვანი ფირი ადვილად იხსნება ქაღალდის ექსპონატიდან. ცუდად შორდება ცარცის ქაღალდს17 წებოვანი ნივთიერება. ფერმენტებიდან ყველაზე ეფექტურია ამილოსუბტილინი, რომელიც ბაქტერიული ფერმენტირების პრეპარატია და შეიცავს ალფა-ამილაზას, რომელიც სწრაფად ამცირებს სახამებლის ხსნარების სიბლანტეს. ქაღალდის რესტავრაციის ერთერთი სტადიაა სრული ან არასრული გათეთრება. ამ პროცესამდე აუცილებელია განისაზღვროს მდგრადობა, ქაღალდზე გამოსახულისა წყალთან მიმართებით. თუ ქაღალდის წყლით დასველება შეუძლებელია, მაშინ ტექსტს ან გამოსახულებას წინასწარ ამაგრებენ, ანუ ანიჭებენ მას წყალმედეგობას. მათეთრებელი ეფექტის მქონე დამჟანგველები ისე უნდა შეირჩეს, რომ არ შემცირდეს ქაღალდის ხანგამძლეობა, ხოლო ამ მჟანგველების გამოყენების პირობები მნიშვნელოვნად არ უნდა ამცირებდნენ ცელულოზის პოლიმერიზაციის ხარისხს. ნაჭრის(ე.ი. ქსოვილის) ქაღალდისათვის, ასევე მისი ნარევისათვის ცელულოზიან ქაღალდთან, რეკომენდირებულია სხვადასხვა დამჟანგველები. მაგალითად, რადგან ქლორისშემცველი დამჟანგველები ცელულოზიანი ქაღალდის ლიგნინთან ქმნიან ფერად ნაერთებს, ასეთ შემთხვევაში უმჯობესია წყალბადის ზეჟანგის გამოყენება. ამ საშუალებით ათეთრებენ მელნის ლაქებს, ტვიფარის(ტრაფარეტის) საღებავს, ზოგჯერ ნიმუშის შეყვითლებასაც. ყველაზე ტრადიციულია ლაქების გაუფერულება კალიუმის პერმანგანატის 0,5%-იანი ხსნარით. დალაქავებული ქაღალდის ექსპონატებს ამუშავებენ კალიუმის პერმანგანატის 0,5%იანი ხსნარის და 0,4% ფოსფორმჟავით 5-დან 20-წუთამდე პერიოდში. ფილტრის ქაღალდით შეშრობის შემდგომ ნიმუშს ამუშავებენ ნატრიუმის ჰიდროსულფიტის 5%-იანი ხსნარით, შედეგად დგება, დალაქავებული ექსპონატის, სრული გაუფერულების ეფექტი. თუ ქაღალდი შეიცავს ხის მერქანის მაღალ მასიურ წილს, დამუშავებისას კალიუმის პერმანგანატის ზემოქმედებით შესაძლოა გაჩნდეს ყვითელი ლაქები. მათი მოშორება შესაძლებელია ლაქაზე 1%-იანი კალიუმის პერმანგანატის ზემოქმედებით 1 ან 2 წუთის განმავლობაში. შემდგომ 17 ქაღალდი, რომელსაც წასმული აქვს ბარიუმის, ცარცის ან სხვა თეთრი მინერალის მასა, მომზადებული წებოთი. http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=10&t=6510 http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=10&t=6510 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 32 ექსპონატს ჩარეცხავენ წყლით ნეიტრალური რეაქციის დადგომამდე, რის შემდეგაც დაამუშავებენ ნატრიუმის ჰიდროსულფიტის 5% ხსნარით, კიდევ ერთხელ ჩარეცხავენ წყლით, განზავებული ამიაკის წყალხსნარით და საბოლოოდ ისევ წყლით ჩარეცხენ. გარდა ფოსფორმჟავისა, კალიუმის პერმანგანატის თანაობისას, შესაძლოა მჟაუნმჟავას, ლიმონმჟავას ან ძმარმჟავას გამოყენება. ქვემოთ წარმოდგენილია მათეთრებლების (დამჟანგველების) ის შედგენილობები, რომელთა რეგლამენტირებული გამოყენებისას არ ახდენენ ქაღალდის მექანიკურ მახასიათებლებზე მნიშვნელოვან გავლენას: i. ნატრიუმის ჰიპოქლორიტის (naclo) წყალხსნარი. საუკეთესო მათეთრებელი ეფექტი მიიღწევა ხსნარით, რომელიც შეიცავს 2 % აქტიურ ქლორს, არის ph = 4, 30 წუთიანი ჩაყურსვისას მთლიანად ცილდება ქაღალდს ობის ლაქები და უმნიშვნელოდ მცირდება ქაღალდის ხანმედეგობა. ii. ქლორის დიოქსიდის (clo2) ხსნარი დისტილირებულ წყალში ან clo2-ის ორთქლი. მათეთრებელ ხსნარში აქტიური ქლორის თანაობა 4-6 გ/ლ, ხოლო ორთქლში 12 გ/ლ. გათეთრების პროცესს ატარებენ ქაღალდის ექსპონატის ჩაყურსვისას ხსნარში ან ქლორის დიოქსიდის ორთქლში მოთავსებით 2 საათის განმავლობაში. ქლორის დიოქსიდის გამოყენებას ჭირდება დიდი სიფრთხილე, რადგან ამ პროცესისას შეიძლება გაუფერულდნენ ზოგიერთი საღებავები (სარესტავრაციო ქაღალდის ექსპონატზე). ეს მათეთრებელი რეკომენდირებულია ობის ლაქების მოსაცილებლად მხოლოდ გრავიურებზე, რომლებიც დაბეჭდილია შავი ნახშირის მელნით18 ან დახატულია გრაფიტის ფანქრით. iii. ქლორამინ ბ-ს ხსნარი c6h5so2nclna.3h2o19 დისტილირებულ წყალში სხვადასხვა კონცენტრაციებისას და ტემპერატურაზე. სარესტავრაციო ქაღალდის ექსპონატის გაჩერება ან ტამპონირება დაბინძურებული ადგილებისა 10 %-იანი ქლორამინ ბ-ს ხსნარით (23-25 გ/ლ აქტიური ქლორი) ph უნდა იყოს 9-ის არეში, რა პირობებშიც არ ხდება სარესტავრაციო ქაღალდის დეგრადაცია. ამ რეაგენტის მეშვეობით ათეთრებენ გრაფიკულ ექსპონატებს, აკვარელიანი და ლითოგრაფიული საღებავებით შესრულებულ ექსპონატებს ქაღალდზე. ზოგიერთ შემთხვევებში, სარესტავრაციო ქაღალდის მექანიკური მდგომარებიდან გამომდინარე, აქტიური ქლორის კონცენტრაცია (ზემოთაღწერილ ხსნარებში) და გათეთრების დრო შესაძლოა შემცირდეს. ქლორშემცველი მჟანგველებისაგან განსხვავებით წყალბადის ზეჟანგი ცელულოზიანი ქაღალდის შემადგენელ ლიგნინთან შეფერილ ნაერთებს არ იძლევა, რის გამოც გრაფიკული ნამუშევრების ლაქებისგან გასაწმენდად, რეკომენდებულია 3% წყალბადის ზეჟანგის გამოყენება 48 % ეთილის სპირტთან ამიაკის დამატებით ph 10-ის მნიშვნელობისას. ქლორის მოცილება ნებისმიერი, ზემოთნახსენებ ხსნარებში ექსპონატების გათეთრების შემდგომ ხდება მათი გარეცხვით 18 შავი საღებავების მიიღება მცენარეული და ცხოველური წარმოშობის ორგანული ნივთიერებებისგან. 19 ქლორამინ b სადეზინფექციო საშუალება ფხვნილის სახით, აქტიური ქლორის საფუძველზე. ძლიერი და ეფექტური პროფესიული დეზინფექტანტი. პრეპარატი შეწქმნილია ბენზოლის სულფოქლორამიდის ნატრიუმის მარილის საფუძველზე. https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/chloramine-b https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/chloramine-b georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 33 გამდინარე წყალში არა უმეტეს 30 წუთისა, ბოლოს კი ნიმუში ჩაირეცხება დისტილირებული წყლით. ქლორშემცველი მჟანგველების გამოყენებისას ქლორის მოცილება კონტროლდება იოდ-სახამებლიანი ქაღალდით ლურჯად შეფერვის დაუფიქსირებლობა მიგვანიშნებს ქლორის მოშორებაზე. აღნიშნულის შემდგომ ექსპონატებს ათავსებენ პრესის ქვეშ სილიკატურ ან ორგანულ მინაზე ფილტრის ქაღალდის ფურცლებს შორის, რომელთაც(ფილტრის ქაღალდს) პერიოდულად ცვლიან. ექსპონატის ქაღალდის წყლის ექსტრაქტის phმნიშვნელობები, მისი ხანგამძლეობის შესანარჩუნებლად, უნდა იყოს დაახლოებით 6. აქვე უნდა ვახსენოთ ქაღალდიდან სხვადასხვა ქიმიური სუბსტანციების ლაქების მოსაშორებელი სპეციალური რეაგენტები: ცხოველური ცხიმით, მცენარეული და მინერალური ზეთებით, ცვილით, პარაფინით, ფისით, ჟანგით და ობით დალაქავებული ქაღალდის საფუძვლიანი ნიმუშები ვერ გაიწმინდებიან წყლით ჩარეცხვით, ზედაპირულად აქტიური ნივთიერებების ან მათეთრებლების გამოყენებით. ნახსენები ტიპის ლაქების მოსაცილებლად რეკომენდირებულია: 1. მწვავე კალიუმის განზავებული (1-2 %) ხსნარი. 2. მჟაუნმჟავის განზავებული (2 %-მდე) ან ლიმონმჟავის (5 %-მდე) ხსნარი. 3. ორგანული გამხსნელები. ზოგადად, ზეთების მოცილება დალაქავებული ქაღალდიდან, დაკავშირებულია მის(ზეთის) გასაპნვის20 უნართან ტუტეების ზემოქმედებისას. ნაჭრისგან დამზადებულ ქაღალდზე გრაფიტის ნამუშევრის გასაწმენდად შემოთავაზებულია შემდეგი მეთოდი: ფილტრის ქაღალდით დაფარულ მინაზე ათავსებენ გასაწმენდ ფურცელს „სახით ქვემოთ“. ლაქაზე „ზურგის“ მხრიდან ადებენ მწვავე კალიუმით21 გაჟღენთილ ტამპონს 20-30 წამის განმავლობაში, რის შემდგომადაც ქაღალდს საფუძვლიანად ჩარეცხავენ წყლით. ამ წესით დამუშავება მეორდება ფილტრის ქაღალდზე ზეთის გადასვლის შეწყვეტამდე. წყლით საფუძვლიანი ჩარეცხვის შემდგომ ექსპონატს აშრობენ ფილტრის ორი ფურცლის შუაში მოთავსებით, ამ დროს შესაძლოა სარესტავრაციო ქაღალდის მექანიკური მახასიათებლები რამდენადმე გაუარესდეს საწყის მდგომარებასთან შედარებით. ამომშრალი ზეთის ძველი ლაქები, ქაღალდის ექსპონატიდან, ძალზე ძნელი ამოსაყვანია, მათი კვალი ხშირად რჩება ექსპონატზე. ჟანგის ლაქები, ქაღალდის ექსპონატიდან, შესაძლოა მოიხსნას მჟაუნმჟავის ან ლიმონმჟავის ხსნარში დასველებული ტამპონით. სარესტავრაციო ქაღალდის ქვემოთ ათავსებენ ფილტრის ქაღალდს, რომელსაც რამდენჯერმე ცვლიან. ლაქების გაუფერულების შემდგომ ექსპონატს წყლით ჩარეცხავენ და გამოაშრობენ ფილტრის ქაღალდის ორი ფურცლის შუაში ექსპონატის მოთავსებით. ქაღალდის ექსპონატს ობის ლაქებს აშორებენ წყალბადის ზეჟანგით, ისევე როგორც გათვალისწინებულია ნიმუშის გათეთრებისათვის(რაც ზემოთაა 20 გასაპნვის რეაქცია სიტყვის ვიწრო გაგებით ნიშნავს ცხიმების დაშლას ტუტეებთან ურთიერთქმედებისას გლიცერინისა და საპნის წარმოქმნით. 21 კალიუმის ჰიდროქსიდი, ანუ მწვავე კალიუმი მიეკუთვნება ძლიერ ტუტეებს. იგი მყარი, თეთრი, გაუმჭვირვალე ნივთიერებაა, მისი კრისტალები ძალზე ჰიგროსკოპულია, ლღობის ტემპერატურა 360 °c. ის კარგად იხსნება წყალში და გამოყოფს დიდი რაოდენობით სითბოს. მწვავე კალიუმის ხსნადობა 20 °c-ზე 100გრ. წყალში შეადგენს 112 გრ-ს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 34 აღწერილი), ასევე იყენებენ 0,5% კალიუმის პერმანგანატის ხსნარს, რის შემდგომაც იყენებენ 5% მჟაუნმჟავას ხსნარს მისი შემდგომი წყლიანი ჩარეცხვით. ზემოთ უკვე აღინიშნა, რომ ზეთის, ცვილის, ცხიმის და ფისის ლაქების ამოსაყვანად, ყველაზე ხშირად, გამოიყენება ორგანული გამხსნელები. ასეთ შემთხვევაში ორგანულ გამხსნელებს წაეყენებათ მოთხოვნები ლაქების ამოღება უნდა შესრულდეს ქაღალდზე ამობერილობების გარეშე. დალაქავებული ქაღალდის ექსპონატის დასამუშავებლად იყენებენ ნაჯერ ნახშირწყალბადებს (ბენზინის ჩათვლით), ქლორირებულ ნახშირწყალბადებს (ტეტრაქლორეთილენს, ნახშირბადის ტეტრაქლორიდს, ქლოროფორმს), აგრეთვე გამხსნელების შემდეგ ნარევებს (პროპორციით 1:1): ეთილის აცეტატი ბუთილის აცეტატი; ქლოროფორმი ტეტრაქლორმეთანი; ნახშირბადის ტეტრაქლორიდი დიეთილეთერი; ბენზოლი-დიეთილეთერი; ტეტრაქლორეთილენი იზოპროპილის სპირტი. გამხსნელებთან მუშაობისას გადაუდებელ აუცილებლობას წარმოადგენს უსაფრთხოების ტექნიკის [23] რეგლამენტირების22 დაცვა. ქაღალდის ექსპონატის ლაქებისგან გასაწმენდად დალაქავებულ უბნებს ასველებენ გამხსნელით, შემდგომ გამხსნელით დატენიანებულ ადგილებს ადებენ ფილტრის ქაღალდისგან დამზადებულ ტამპონს. გამხსნელის აორთქლების შემდგომ ამ ტამპონს აცილებენ ქაღალდის ექსპონატს, თუ აღწერილი მანიპულაციის მიუხედავად ლაქა არ ცილდება, ამ დალაქავებულ ადგილს დაფარავენ სპეციალური პასტით, რომელიც მზადდება გამხსნელების შერევით თეთრ თიხასთან, დამწვარ მაგნეზიასთან ან სახამებელთან. გამხსნელის აორთქლების შემდგომ, ლაქაზე დარჩენილ ფხვნილს ხსნიან რბილი ფუნჯით. ამგვარი დამუშავების შემდგომ ლაქების უმეტესობა ქრება, ხოლო ქაღალდის ნიმუში ინარჩუნებს თავდაპირველ მექანიკურ მახასიათებლებს. ცხიმოვანი ლაქების ამოყვანა ქაღალდის ექსპონატიდან, ზოგიერთ შემთხვევაში, ხდება ამინოსპირტებით. ზეთის ძველი ლაქების შესუსტების მიზნით მათ ამუშავებენ 10%-იანი შარდოვანას ხსნარით, რაც აადვილებს ლაქების მოცილებას ტრადიციული მეთოდებით. ქაღალდისაგან დამზადებული კულტურული მემკვიდრეობის ნიმუშები მოწყვლადია სპეციფიური მიკროორგანიზმების მიმართ, რომელთა გამრავლების შეზღუდვა და ბიოლოგიური სასიცოცხლო ციკლის შეწყვეტა, ძეგლის შესანარჩუნებლად, რთული ამოცანაა. მიკროორგანიზმებთან საბრძოლველად რეკომენდირებულია სხვადასხვა ანტისეპტიკების გამოყენება, მაგრამ მათი (ანტისეპტიკების) ფუნქციონირება მხოლოდ დროებით აჩერებს ქაღალდის ექსპონატის ბიოდეგრადაციის პროცესს. ქაღალდის ნიმუშების ბიოლოგიური დამუშავება წარმოებს რამდენიმე მეთოდით: 1. ექსპონატების მოთავსება ჰერმეტულად დახურულ კამერაში ბაქტერიციდული აირებით (ეთილენის ოქსიდი, ფორმალდეჰიდი, თიმოლის ორთქლი); 22 აქროლადი ორგანული ნაერთების შემცველ ქიმიურ ნივთიერებებთან მოპყრობა. http://recp.ge/wpcontent/uploads/2017/04/%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%a1%e1%83%aa%e1%83%9c%e1%83%9d%e1%83%91%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98-chemical.pdf http://recp.ge/wp-content/uploads/2017/04/%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%a1-%e1%83%aa%e1%83%9c%e1%83%9d%e1%83%91%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98-chemical.pdf http://recp.ge/wp-content/uploads/2017/04/%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%a1-%e1%83%aa%e1%83%9c%e1%83%9d%e1%83%91%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98-chemical.pdf http://recp.ge/wp-content/uploads/2017/04/%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%94%e1%83%a0%e1%83%9d%e1%83%a1-%e1%83%aa%e1%83%9c%e1%83%9d%e1%83%91%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%98-chemical.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 35 2. ნატრიუმის პენტაქლოროფენოლატის, ნიპაგინის23, კატამინი ab24-ის წყალხსნარში ან სპირტიანი ხსნარების დატანა ფუნჯით ან სპრეის გამასხურებლით ქაღალდის ზედაპირზე; 3. ბიოციდების შეტანა გასამაგრებელ ზონებში. მიუხედავად ტექნოლოგიური წინსვლისა, ჯერჯერობით მაინც არაა შექმნილი ეფექტური ანტისეპტიკები, რომლებიც ქაღალდის კულტურული მემკვიდრეობის ექსპონატებისათვის იქნებოდა უვნებელი, რის გამოც გადამწყვეტია ძეგლთა დაცვის პროფილაქტიკა ექსპონატების შესანახ საცავებში25 უნდა იყოს შესატყვისი ტემპერატურა და ტენიანობა, რაც გამორიცხავს მიკროორგანიზმების გამრავლებას. საყურადღებოა, რომ მუზეუმებსა და საცავებში პრევენციული კონსერვაციის დაგეგმვა კომპლექსური საკითხია, რადგან განსხვავებული ტიპის კოლექციებს მოვლის განსხვავებული მეთოდები ესაჭიროება. ეს ასევე დამოკიდებულია სპეციალისტების მუშაობაზე და იმ გამოცდილებაზე, რომლის შედეგადაც შეიძლება კოლექციის ყველა საჭიროების უზრუნველყოფა. ექსპონატის გადარჩენის შესაძლებლობაზე და კონსერვაციის შესაბამისი საშუალების არჩევანზე გავლენას ახდენს ამ ექსპონატის ისტორია სამუზეუმო კოლექციაში მოხვედრამდე. რა მიზნით შეიქმნა ეს ნივთი, რა მასალისგან არის დამზადებული, როგორ გამოიყენებოდა და რა პირობებში იმყოფებოდა მუზეუმში მოხვედრამდე ყველაფერი ეს ის ფაქტორებია, რომლებსაც ყურადღება ექცევა კომპლექსური პრევენციული კონსერვაციისას. პრევენციული კონსერვაცია მუზეუმის მართვის სამ მთავარ კატეგორიას უკავშირდება: 1. გარემოს სტანდარტებს; 2. უსაფრთხოების ფაქტორებს (მოვლა, გეგმები საგანგებო მდგომარეობისთვის); 3. დიზაინის მახასიათებლებს. კონსერვაციის სპეციალისტებმა შეიმუშავეს სტანდარტები [24] სხვადასხვა ტიპის კოლექციებისათვის ყველაზე მოსახერხებელ პირობებთან დაკავშირებით. ეს სტანდარტები გვიჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება მუზეუმის გარემოს კონტროლი პირობების შეფასებით და მათი მოქცევა კონკრეტულ საზღვრებში. უნდა აღინიშნოს, რომ გარემოს სტანდარტები უნდა სრულდებოდეს ნებისმიერ დროს, იქნება ეს ექსპონატების გამოფენა, შენახვა თუ ტრანსპორტირება. კოლექციების კონსერვაციაზე გავლენას ახდენს ოთხი ძირითადი ფაქტორი: განათების დონე, ფარდობითი ტენიანობა, ტემპერატურა და ჰაერის სისუფთავე. პრევენციული კონსერვაციის როლი მდგომარეობს იმაში, რომ აკონტროლოს ეს ფაქტორები და რაც შეიძლება დიდხანს შეინარჩუნოს 23 ნიპაგინი (მეთილპარაბენი, მეთილის 4-ჰიდროქსიბენზოატი) თეთრი ან კრემისფერი კრისტალური ფხვნილი, წყალში ცუდად ხსნადი. იხსნება თბილ წყალში, ეთანოლში, პროპილენგლიკოლში. ნიპაგინი ხასიათდება ანტიბაქტერიული და სოკოს საწინააღმდეგო მოქმედების ფართო სპექტრით. გამოიყენება სუფთა სახით და 2%, 5% სპირტხსნარის სახით. წიგნებისა და გრაფიკის რესტავრაციისას ნიპაგინი გამოიყენება როგორც ანტისეპტიკი. ნიპაგინის ფორმულაა: c8h8o3; უსაფრთხოების ზომები: მას აქვს დაბალი ტოქსიკურობა, არ აღიზიანებს და არ აზიანებს კანს. შეფუთვა: 100 გ; მწარმოებელია: ბელგია 24 catamine ab არის უქლორო გამრეცხი და სადეზინფექციო საშუალება, რომელიც წარმოადგენს კათიონურ ზედაპირულ აქტიურ ნივთიერებას. catamine ab არის მაღალეფექტური ანტიმიკრობული სადეზინფექციო საშუალება escherichia coli ჯგუფის ბაქტერიების, გრამუარყოფითი და გრამდადებითი ბაქტერიების (ტუბერკულოზის გარდა), სტაფილოკოკების, სალმონელას, ობის და საფუარის წინააღმდეგ. საყურადღებოა, რომ catamine ab არ აზიანებს ხის მერქნის სტრუქტურას. 25 ეროვნულ არქივს აქვს ეროვნული საარქივო ფონდის დოკუმენტების (მათ შორის, ეროვნულ საარქივო ფონდში არსებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების) აღრიცხვის, დაცვისა და შენახვის სახელმწიფო კონტროლისა და ზედამხედველობის უფლება, განურჩევლად მათი შენახვის ადგილისა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 36 კოლექციისთვის აუცილებელი პირობები. სინათლემ შეიძლება სერიოზულად დააზიანოს სამუზეუმო ექსპონატები. ის ერთერთი მნიშვნელოვანი საფრთხეა კოლექციების ხანგრძლივი არსებობისთვის. ნებისმიერი სინათლე, სუსტი იქნება ის თუ ძლიერი, ენერგიაა და შეიძლება გამოიწვიოს ექსპონატების დაზიანება ფერების გახუნებისა და მასალის მდგომარეობის გაუარესების სახით. ყველა სამუზეუმო ექსპონატი მეტ-ნაკლებად განიცდის სინათლის ზემოქმედებას. თავისუფლად შეიძლება ითქვას, რომ ყველა ორგანული მასალა სინათლის ზემოქმედების რისკის ქვეშ იმყოფება. ტერმინი „ორგანული” მოიცავს ცხოველური თუ მცენარეული წარმოშობის ყველა ნივთს, მაგალითად, ქაღალდს, ბამბას, ტილოს, აბრეშუმს, შალს, ტყავს, თმას, საღებავებს, ზეთებს და მრავალ სხვას, ყველა სინთეტიკურ საღებავთან და პლასტმასასთან ერთად. ამისგან განსხვავებით, ქვაზე, ლითონზე, მინასა და ზოგიერთ კერამიკულ მასალაზე სინათლე არ მოქმედებს და, აქედან გამომდინარე, არ ქმნის მათთვის რაიმე პრობლემას. ზედაპირის დაზიანების მინიმუმამდე დასაყვანად აუცილებელია განათების კონტროლი. უმჯობესი იქნება, თუ სხვადასხვა მეთოდის განხილვამდე თვით სინათლის ტიპების ხასიათს გადავხედავთ. სინათლის წყაროები შეიძლება დაიყოს სამ ტიპად: გამოსხივება მზიდან, ციდან ან ხელოვნური გამოსხივება, ტალღების სიგრძის მიხედვით. აღქმის სფერო (400-700 ნმ) იწყება იქ, სადაც ადამიანის თვალი მგრძნობიარე ხდება მის მიმართ. ინფრაწითელი გამოსხივება მხედველობითი სპექტრის ბოლოდან იწყება უფრო გრძელი ტალღებით და, ჩვეულებრივ, ტემპერატურის მატების პრობლემებს იწვევს, ულტრაიისფერი გამოსხივება კი წარმოადგენს ხილული სინათლის მოკლე ტალღოვან მხარეს. ეს ელექტრომაგნიტური გამოსხივების ფორმაა, ენერგია, რომელმაც მასალის მიერ შთანთქმის შემთხვევაში შეიძლება ფოტოქიმიური ცვლილებები გამოიწვიოს. მოკლე ტალღები უფრო მავნეა, ვიდრე გრძელი ტალღები, რადგან ისინი უფრო დიდი სიმძლავრისაა, აქედან გამომდინარე, ულტრაიისფერი სინათლე უფრო საზიანოა, ვიდრე იმავე რაოდენობის ინფრაწითელი სინათლე. მასალების უმეტესობა განიცდის ფოტოქიმიურ ცვლილებებს და ზიანდება როგორც ულტრაიისფერი, ასევე ხილული სინათლისაგან. მიუხედავად იმისა, რომ სინათლის თითქმის ყველა წყარო ულტრაიისფერი გამოსხივების მცირე რაოდენობას შეიცავს, მუზეუმებში, სადაც ექსპონატების სხვადასხვა ტიპებია წარმოდგენილი, ფოტოქიმიური დაზიანების დაახლოებით ნახევარი ულტრაიისფერ გამოსხივებაზე მოდის, ხოლო მეორე ნახევარი ხილულ სინათლეზე. სინათლის ინტენსიურობა იზომება სინათლის მზომი სპეციალური ხელსაწყოთი, რომლის ზომის ერთეულს „ლუქსი” წარმოადგენს. უკანასკნელი წლების განმავლობაში საკმაოდ დაიხვეწა კონსერვაციასთან დაკავშირებულ ლიტერატურაში წარმოდგენილი სინათლის დონეები. მიუხედავად ამისა, განათების დონის რეკომენდებული მაქსიმუმი 50-200 ლუქსის ფარგლებშია. ექსპონატის მასალიდან გამომდინარე, დადგენილია განათების სხვადასხვა დონეები, რომელთა გადაჭარბება არ არის სასურველი. ისეთი მასალები, როგორიც არის ხე, რქა, ძვალი, ქვა, შეუღებავი ტყავი ან ზეთის ნახატები, არ უნდა ნათდებოდეს 200 ლუქსზე მეტი განათებით. სხვა, უფრო მგრძნობიარე მასალებმა, როგორიცაა ტექსტილი, ნაბეჭდი მასალა და ნახატები, ხელნაწერები, ქაღალდები, გობელენები ან შეღებილი ტყავი, არ უნდა მიიღონ 50 ლუქსზე მეტი განათება. ხილული სინათლის გაზომვა და კონტროლი ძალიან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 37 მნიშვნელოვანია კოლექციებისათვის. სინათლის ზემოქმედებით გამოწვეული დაზიანების დონე ექსპონატის მიერ მიღებული სინათლის დონის და იმ დროის პირდაპირპროპორციულია, რომლის განმავლობაშიც მოცემული ექსპონატი განიცდიდა განათების მოცემული დონის ზემოქმედებას. ძლიერი განათება ერთი წლის განმავლობაში დაახლოებით ისეთსავე დაზიანებას იწვევს, რასაც გამოიწვევდა მისი ერთი მეათედი სიძლიერის სუსტი განათება ათი წლის განმავლობაში. 300 ლუქსის განათება ერთი საათის განმავლობაში ექსპონატის ისეთსავე დაზიანებას იწვევს, რასაც გამოიწვევდა 100 ლუქსის განათება სამ საათში. მუზეუმები განათების განსხვავებულ ტიპებს იყენებენ: დღის სინათლეს, ფლუორესცენტულ და ჰალოგენურ ნათურებს და ვოლფრამის განათებას. ყველაზე რთულია დღის სინათლის კონტროლი, ვინაიდან იგი იცვლება დღისა და სეზონების განმავლობაში. მუზეუმებში განათების აბსოლუტური კონტროლი ხშირად რთული და ძვირად ღირებული აპარატურის (როგორიც არის, მაგალითად, ავტომატიზებული დამაბნელებლები, რომლებიც ფოტოელემენტებით და მზის სინათლის მაკონტროლებელი სენსორებით იმართება) დამონტაჟების აუცილებლობას იწვევს. განათების გაკონტროლების კიდევ ერთი მიდგომა გულისხმობს დროის ათვლას ინდივიდუალური განათებისათვის ან ექსპონატების დაცვას სინათლის გაუმტარი შუშებით, რაც შეამცირებს ექსპონატებზე სინათლის ზემოქმედებას. სინათლის ულტრაიისფერი შედგენლობა განსაკუთრებით სახიფათოა და მისი ნეიტრალიზება გრძელი ტალღების შთამნთქმელი ფილტრების გამოყენებითაა შესაძლებელი. ეს ფილტრები შთანთქავს ულტრაიისფერ გამოსხივებას, მაგრამ ატარებს სინათლეს ისე, რომ იგი არავითარ ზეგავლენას არ ახდენს ექსპონატზე. დღის სინათლე და დღის განათების ნათურები ასხივებენ დიდი რაოდენობის ულტრაიისფერ სხივებს. ვოლფრამის ნათურები ძირითადად არ საჭიროებს ულტრაიისფერი გამოსხივების ფილტრებს. ულტრაიისფერი გამოსხივების დონე იზომება სპეციალური მონიტორებით, რომლებიც ექსპონატზე დაცემული ულტრაიისფერი გამოსხივების პროპორციას ზომავს. სინათლის მიმართ მგრძნობიარე ნივთებმა არ უნდა მიიღონ 75 მგვტ/ლუმენზე მეტი განათება. მიღებულია, აგრეთვე, ულტრაიისფერი გამოსხივების გაფილტვრა ლამინირებული მინით, აკრილის ბოჭკოვანი ფურცლებით, ულტრაიისფერი ლაქის დატანით თითოეულ მინაზე, ვიტრინის ან საექსპოზიციო კარადის მინების ფირით დაფარვით ან დღის განათების ნათურებისთვის პლასტმასის ფილტრის გამოყენებით. მუზეუმებმა უნდა გამონახონ ექსპონატის განათების ხანგრძლივობის შემცირების საშუალება და განათების ისეთი დონე, რომელიც არ შეუქმნის დამთვალიერებლებს დისკომფორტს და, ამასთანავე, გაანეიტრალებს ულტრაიისფერ გამოსხივებას. ის მუზეუმები, რომლებსაც ხელი არ მიუწვდებათ ძვირად ღირებულ აღჭურვილობაზე, იყენებენ სინათლის დონის შემცირების მრავალ სხვა იაფ და მარტივ მეთოდს. ეს მეთოდებია: ფარდები, საექსპოზიციო ყუთების დაფარვა სხვადასხვა გადასაფარებლებით, ნათურების რაოდენობისა და სიმძლავრის შემცირება, ფანჯრების ბლოკირება და მუზეუმში სამუშაო საათების დამთავრების შემდეგ სინათლის გამორთვა. სპეციალურ მოვლას საჭიროებს ის სამუზეუმო ექსპონატები, რომლებიც ერთზე მეტი შემადგენელი კომპონენტისაგან არის დამზადებული. გარდა ამისა, სინათლის კონტროლი უნდა ხდებოდეს მუზეუმის ნებისმიერ ადგილას, ხოლო მომსახურე პერსონალს უნდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 38 გააჩნდეს შესაბამისი აპარატურის მოხმარებისთვის აუცილებელი ცოდნა და გამოცდილება. კარგია, თუ მუზეუმი რეგულარულად იყენებს სინათლის საკუთარ მზომს. განათების სიძლიერის დონის გათვალისწინებით ექსპოზიციებს და საგამოფენო გალერეებს სხვადასხვა სახის დიზაინი ესაჭიროებათ. ხელოვნური და დღის სინათლის კომბინირებული განათების განსხვავებული მეთოდებით კონტროლს შეუძლია უზრუნველყოს ექსპონატებისა და დამთვალიერებლების საჭიროებათა შესაბამისი დაკმაყოფილება. სამუზეუმო ექსპონატებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო ფაქტორი ტენიანობაა. წყლის შემცველი ყოველი ნივთიერება შედის რეაქციაში მის გარემომცველ ჰაერში არსებულ წყლის რაოდენობასთან. ეს ნიშნავს, რომ მშრალი ჰაერის პირობებში ეს ნივთიერებები კარგავენ წყალს, ხოლო ტენიანობის შემთხვევაში ღებულობენ. ერთ-ერთი საშუალებაა წყლის წონის გაზომვა ჰაერის სპეციფიკურ წონაში (გ/მ3), რასაც „აბსოლუტური ტენიანობა” ეწოდება. თუმცა ეს მეთოდი არ არის მოსახერხებელი, რადგან თბილ ჰაერს უფრო მეტი წყლის „დაკავება” შეუძლია, ვიდრე ცივს. ფარდობითი ტენიანობა არის ჰაერის გარკვეულ რაოდენობაში არსებული წყლის შეფარდება წყლის იმ რაოდენობასთან, რომელიც შეიძლება „დააკავოს” იმავე რაოდენობის ჰაერმა იმავე ტემპერატურაზე. ეს გამოიხატება პროცენტებში. ტენის რაოდენობა, რომელიც შეიძლება დაიკავოს ნივთიერებამ, დამოკიდებულია გარემომცველი ჰაერის ფარდობით ტენიანობაზე. თუკი ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა კლებულობს, შესაბამისად კლებულობს ტენიანობაც, ხოლო თუ ფარდობითი ტენიანობა უცვლელია, უცვლელია ტენიანობაც. ფარდობითი ტენიანობით გამოწვეული დაზიანების ხარისხი დამოკიდებულია იმაზე, ნივთიერება ორგანული წარმოშობისაა თუ არაორგანულის. მაღალი ფარდობითი ტენიანობა ამა თუ იმ ნივთზე სამი სახის ზემოქმედებას ახდენს: იწვევს ბიოლოგიური აქტივობის სტიმულირებას, ცვლის ფიზიკურ განზომილებებს ან აჩქარებს სხვადასხვა ქიმიურ რეაქციას. მაღალი ფარდობითი ტენიანობა ზეგავლენას უმეტესწილად ნივთის ზომაზე ახდენს. ამ ცვლილებების შეზღუდვისას შეიძლება ადგილი ჰქონდეს ექსპონატის დამტვრევას, გაჭიმვას ან დახევას, რაც ზოგიერთ მასალაში მუდმივად ხდება. თუკი ფარდობითი ტენიანობა მაღალია (65-70 %-ზე მეტი), ექსპონატი შეიძლება გაიფუყოს ან დაობდეს, ხოლო თუ დაბალია, ექსპონატმა შეიძლება დაკარგოს ელასტიურობა. არაორგანული ნივთიერებები ფარდობითი ტენიანობის ზეგავლენისას არ განიცდის დეფორმაციას, თუმცა ლითონების კოროზია მაღალი ფარდობითი ტენიანობისას საკმაოდ იზრდება (მაგალითად, ბრინჯაოს კოროზია იწყება 70 %-დან). ზოგიერთი მინა მგრძნობიარეა ტენიანობის მიმართ და მაღალი ფარდობითი ტენიანობის ზეგავლენისას კარგავს გამჭვირვალეობას. ფარდობითი ტენიანობის რეკომენდებული დონე დამოკიდებულია კოლექციის ხასიათზე და მდებარეობაზე. ფარდობითი ტენიანობის სტაბილური დონე, რომელიც 50-55 %-ის ფარგლებში მერყეობს, განიხილება როგორც საუკეთესო ვარიანტი სამუზეუმო ექსპონატების უდიდესი ნაწილის შესანარჩუნებლად. საერთაშორისო სტანდარტებიც ამ მაჩვენებელთან არის მიახლოებული, ვინაიდან უამრავ გამოფენას უხდება მოგზაურობა მსოფლიოს სხვადასხვა მუზეუმებში. საკმაოდ ძნელია ყოველთვის ყველა საერთაშორისო სტანდარტის დაცვა, რადგან ფარდობითი ტენიანობა განსხვავებული ჰავის პირობებში სხვადასხვაა. თუმცა ტენიანობისა და გათბობის კონტროლი 24 საათის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 39 განმავლობაში საკმაოდ მნიშვნელოვანია როგორც კოლექციის პირობებისთვის, ისე დამთვალიერებელთა კომფორტისთვის. ფარდობითი ტენიანობა შეიძლება გაიზომოს სპეციალური ხელსაწყოთი, რომელსაც ჰიგრომეტრი ეწოდება. მშრალი და სველი ბურთულის მქონე ჰიგრომეტრები (მათ ფსიქრომეტრებსაც უწოდებენ) სწორი გამოყენების შემთხვევაში ზუსტ შედეგებს იძლევა. შურდულისებრი ჰიგრომეტრი ფარდობითი ტენიანობის დასადგენი უმარტივესი და უიაფესი ხელსაწყოა. თმის და ქაღალდის შემცველი ჰიგრომეტრები და ჩამწერი ჰიგროგრაფი ეყრდნობიან ტენიანობის მიმართ მგრძნობიარე ელემენტების გაფართოება-შეკუმშვას ფარდობითი ტენიანობის ცვლის დროს, თუმცა ისინი ყოველთვის არ იძლევიან ზუსტ შედეგებს. არსებობს ზუსტი, მაგრამ ძვირი ელექტრონული ხელსაწყოები, რომლებშიც ტენიანობის მიმართ მგრძნობიარე ელემენტები ფარდობითი ტენიანობის ცვლილებასთან ერთად ექვემდებარება ელექტრული მდგომარეობის ცვლილებას. ასევე აუცილებელია ჰიდროსტატები, რომლებიც ავტომატურად უზრუნველყოფს იმას, რომ ფარდობითი ტენიანობის დონე მუდმივი ან სათანადო იყოს. ერთადერთი ეფექტური გამოსავალი ფარდობითი ტენიანობის კონტროლთან დაკავშირებით არის საგამოფენო და სასაწყობო სათავსოებში ჰაერის კონდიცირება. მაგრამ მუზეუმთა უმრავლესობისთვის დღესდღეობით არ არის ხელმისაწვდომი ჰაერის კონდიციონერების დაყენება მთელ ტერიტორიაზე. ფარდობითი ტენიანობის კონტროლი შეიძლება მიღწეული იქნეს ოთახში ავტონომიური დამატენიანებლების ან ტენიანობის შემამცირებელი ისეთი საშუალებების გამოყენებით, რომლებიც ავტომატურად კონტროლდება ჰიდროსტატებით. დამატენიანებლები ჩვეულებრივ საჭიროა ზამთრის პერიოდში გათბობით გამოწვეულ სიმშრალესთან საბრძოლველად, ხოლო ტენიანობის შემამცირებელი საშუალებები სარდაფებში, სასაწყობო ან გაუთბობელ ოთახებში ნესტთან საბრძოლველად. დამატენიანებლები სწრაფად ამატებენ წყლის შემცველობას ჰაერში და აკონტროლებენ მის დონეს. არსებობს სამი ტიპის დამატენიანებელი: გამასხურებელი, ორთქლის და ტენიანობის ამაორთქლებელი, რომლებიც განსაკუთრებით კარგია მუზეუმებისთვის. ტენიანობის შემამცირებელი საშუალებები იყოფა ორ ტიპად: ნესტის შთამნთქმელად და გამაგრილებლად, რომელთა შერჩევა შეიძლება ტემპერატურის მიხედვით. დახურული სათავსოს ფარდობითი ტენიანობის კონტროლი ისეთი მასალის გამოყენებითაც შეიძლება, როგორიც არის სილიკაგელი. ამ მასალას ფარდობითი ტენიანობის შენარჩუნება შეუძლია წინასწარ განსაზღვრულ დონეზე. თუ ფარდობითი ტენიანობა დაიკლებს, იგი ჰაერში ამატებს წყალს, ხოლო ფარდობითი ტენიანობის მომატების შემთხვევაში ამცირებს წყლის დონეს. სილიკაგელი კარგი ბუფერული აგენტია, ვინაიდან შეიცავს საკმარის წყალს, სწრაფად რეაგირებს ფარდობითი ტენიანობის ცვლაზე და ქიმიურად ინერტულია. ტემპერატურა ერთერთი ის გარემო ფაქტორია, რომელზეც ყველაზე მეტად რეაგირებენ მუზეუმის დამთვალიერებლები. მიუხედავად ამისა, მატერიალური კულტურის ძეგლების დიდი უმრავლესობისთვის ტემპერატურა არ არის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გარემოსთან დაკავშირებულ სხვა მოთხოვნებთან შედარებით. თუმცა ტემპერატურის სწრაფმა მერყეობამ შეიძლება რაიმე პრობლემა შეუქმნას ნივთებს, რომლებიც შედგება ისეთი სხვადასხვა მასალებისგან, როგორიც არის ლითონის შრეები ხის მასალაში. გარდა ამისა, ქიმიური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 40 რეაქციები უფრო სწრაფად ხორციელდება მაღალ ტემპერატურაზე. ამიტომ უმჯობესია დაბალი ტემპერატურის შენარჩუნება. ტემპერატურის საკითხი არ არის მარტივი, ვინაიდან იგი დაკავშირებულია სხვა ისეთ ფაქტორებთან, როგორიც არის თანამშრომლებისა და დამთვალიერებლების კომფორტი. გარდა ამისა, ტემპერატურა მოქმედებს ექსპონატების ზომაზე. ორგანული მასალების შემთხვევაში ზომის ცვლილება იმდენად არ არის დამოკიდებული ტემპერატურაზე, რამდენადაც ფარდობით ტენიანობაზე, ასე რომ არ არის აუცილებელი ტემპერატურის უმნიშვნელო ცვლილებაზე რეაგირება. არაორგანული მასალების შემთხვევაში ტემპერატურა ჩვეულებრივ იწვევს ზომის ცვლილებას. ამ შემთხვევაშიც ამ მოვლენაზე დაკვირვება უბრალოდ თერმომეტრით შეიძლება. მუზეუმებში აუცილებელია ტემპერატურის შენარჩუნება ძალიან სტაბილურ დონეზე, ვინაიდან ეს დაკავშირებულია ფარდობით ტენიანობასთან. რაც უფრო სტაბილურია ტემპერატურა, მით უფრო ადვილია ფარდობითი ტენიანობის სტაბილურობის შენარჩუნება. ამ მიზეზის გამო აუცილებელია ექსპონატის უშუალო გათბობის თავიდან აცილება, ვინაიდან ამას შეუძლია საგნის გამოშრობა. მზის სინათლე პირდაპირ არ უნდა ეცემოდეს ექსპონატებს და ასევე თავიდან უნდა იქნეს აცილებული მათი პირდაპირი განათება. ექსპონატები არ უნდა მოთავსდეს რადიატორებთან ან ნებისმიერ ისეთ საგნებთან ახლოს, რომლებიც ზრდის ტემპერატურას [24]. ქაღალდის ექსპონატის ხანმედეგობის უზრუნველყოფაში ერთერთი მთავარი როლი მის სტაბილიზაციას ეკუთვნის, რაც თავის მხრივ ნიშნავს მჟავის გამანეიტრალებელი ნივთიერების შეყვანას, ისე რომ ექსპონატის ქაღალდიდან წყლის ექსტრაქტის რეაქცია იყოს ნეიტრალური, ამ დროს ph-ის მნიშვნელობა 7-თან ახლოსაა. საყურადღებოა, რომ დროთა განმავლობაში, ნებისმიერ ქაღალდში მიმდინარეობს ჟანგვითი პროცესები, ჩნდებიან კარბოქსილური ჯგუფები, რომლებიც განაპირობებენ ქაღალდის ექსპონატის რღვევას. ხანმოკლე ვადით ქაღალდის სტაბილიზაციის მისაღწევად, ექსპონატს ათავსებენ ამიაკის ორთქლში (საღებავებზე ზემოქმედების წინასწარი ტესტირებით) 30-35 საათის განმავლობაში, ეს მეთოდი ითხოვს ჰერმეტიულ კარადას და სამუშაოს სპეციალურ პირობებს. არსებობს ქაღალდის სტაბილიზაციის უფრო ეფექტური მეთოდი, რა დროსაც ქაღალდის ექსპონატის დამუშავება წარმოებს ჰიდროქსიდების, კარბონატების, ტუტემიწათამეტალების (ძირითადად კალციუმის, ზოგჯერ კი მაგნიუმის) ჰიდროკარბონატების წყალხსნარებითა და სუსპენზიებით. ამგვარი დამუშავებისას ნეიტრალიზდება როგორც გოგირდმჟავა ასევე კარბოქსილური ჯგუფები. კალციუმის ჰიდროკარბონატი და ჰიდროქსიდი წყალში მცირედ ხსნადნი არიან, კონკრეტულად კი: ca(oh)2 – 0,15 %, ხოლო cahco3 ხსნადობაა 0,2 %. ამ ხსნარების ნარევში ჩაყურსავენ ქაღალდის ექსპონატის ფურცლებს და აყოვნებენ რამოდენიმე წუთს. ორივე ნაერთი არამდგრადია და ხსნარში თანდათან გადადიან კალციუმის კარბონატში caco3. ამ ხსნარების ზემოქმედებას ქაღალდზე ეწოდება "ბუფერირება". "ბუფერირების" ცნება გულისხმობს ქაღალდში ნეიტრალიზებისათვის საკმარისზე მეტი ნივთიერებების შეყვანას. ეს, ქაღალდში შეყვანილი, ნივთიერებები აფერხებენ თავისუფალი მჟავების წარმოშობას ქაღალდსაფუძვლიან ექსპონატებში. წყლის ექსტრაქტის ph უნდა შენარჩუნდეს 6,5-7 ფარგლებში. "ბუფერირებისას" ქაღალდის გარეგნული სახე და მექანიკური მახასიათებლები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 41 არ იცვლება. ამგვარი შედეგის მიღწევა შესაძლებელია უფრო მარტივი მეთოდითაც კალციუმის კარბონატის მაღალდისპერსული ნაჯერი სუსპენზიის ზემოქმედებით ქაღალდზე: 8-10 გრ ცარცს ურევენ 1 ლიტრ წყალში, ფილტრავენ და ფილტრატს უმატებენ მაღალდისპერსულ კალციუმის კარბონატს 1 ლიტრზე 0,2 გ რაოდენობით. სუსპენზიას ასხამენ კიუვეტაში და მასში 4-5 წუთის განმავლობაში ჩაყურსავენ ქაღალდის ფურცლებს. ზოგჯერ ჩაყურსვა მეორდება 2-3-ჯერ. ფურცლებს რეცხენ გამოხდილი წყლით, რის შემდეგაც ადგენენ წყლის ექსტრაქტის ph, ეს მაჩვენებელი უნდა იყოს 6,5-7-ის ტოლი. უაღრესად საყურადღებოა, თუ რას წარმოადგენს ქაღალდის საფუძვლის დანაკარგის შემავსებელი მასა, ასევე როგორ ხდება ქაღალდის ლამინირება და დუბლირება. ქაღალდის საფუძვლის დანაკარგის შემავსებელი მასა მზადდება ჩვეულებრივი რეცეპტურით (აქ იგულისხმება ქაღალდის მიღება ცელულოზის ბოჭკოს გამოყენებით). ცნობისათვის: ჩინეთში, 105 წელს იმპერატორის კარზე მომუშავე ცაი ლუნმა ცელულოზის ბოჭკოდან ქაღალდი დაამზადა. მან ხის ქერქი, ბალახების ბოჭკო, ქსოვილის ნაჭრები და თევზსაჭერი ბადის ნაკუწები შეაგროვა. ამ ყველაფერს მისი დამხმარეები ანაკუწებდნენ, დიდი ხნით წყალში ალბობდნენ, შემდეგ ამ ნარევს აცხელებდნენ და ფირფიტაზე თხელ ფენად უსვამდნენ. მზეზე გამოშრობის შემდეგ ქაღალდი საწერად მზად იყო. იმპერატორს, ამ წესით, დამზადებული ქაღალდი მოეწონა და ბრძანა, წარმოება მთელი ჩინეთის მაშტაბით გაეშალათ. მერვე საუკუნეში ჩინეთმა აზიის სხვა ქვეყნებში ქაღალდის ექსპორტი დაიწყო. თუმცა, წარმოების რეცეპტს საიდუმლოდ ინახავდა. 751 წელს, არაბების მიერ ქაღალდის წარმოების მცოდნე რამდენიმე ჩინელი მუშა იქნა გატაცებული და შედეგად ქაღალდის წარმოება არაბეთშიც განვითარდა. მე-12-ე საუკუნემდე არაბებს ეკუთვნოდათ ქაღალდის წარმოებაზე მონოპოლია. მეთორმეტე საუკუნიდან უკვე ესპანეთშიც გამოჩნდა ქაღალდის დასამზადებელი საამქროები. ესპანეთს ევროპის სხვა ქვეყნებიც წამოეწივნენ. ქაღალდის წარმოებაში დიდი გადატრიალება მოახდინა ინგლისელმა მეწარმემ ჯეიმს ვატმან უფროსმა. მე-18-ე საუკუნის 70-იან წლებში მან თეთრი ქაღალდის მიღება შეძლო. დღესაც a1 ფორმატის სქელი კონსისტენციის ქაღალდს ვატმანს უწოდებენ. თუმცა, ამ ფორმატთან ვატმანს არანაირი კავშირი არ აქვს. ლუი ნიკოლა რობერმა პირველმა შეძლო ქაღალდის წარმოების ავტომატიზება 1799 წელს, როდესაც ქაღალდის მწარმოებელი დანადგარი დააპატენტა. 1806 წელს ლონდონელმა გამომცემლებმა ძმებმა ჰენრი და სილი ფურდრინებმა დააპატენტეს საკუთარი კონსტრუქციის ქაღალდის მწარმოებელი მანქანა. მოგვიანებით მსგავსი აპარატურით აღჭურვილი ქარხნები სხვადასხვა ქვეყნებშიც გაიხსნა. ქაღალდის საწარმოებლად კი უმეტესად ცელულოზის გამოყენება დაიწყეს. ცელულოზის (უჯრედისის) მოლეკულები შედგებიან ბეტა-გლუკოზის ნაშთებისგან, რომლებიც ერთმანეთთან 1,4 გლიკოზიდური ბმებითაა დაკავშირებული, მისი ფორმულაა (c6h10o5)n. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 42 სურ. 2. გრაფიკული მასალა ქეთევან კუპატაძის პუბლიკაციიდან „ ქაღალდზე დატეული სიტყვები “. ბეტა-გლუკოზის ნაშთის რიცხვი 1000-ზე მეტია. სახამებელთან შედარებით ცელულოზის მოლეკულაში n მნიშვნელობა უფრო მეტია. მისი მოლეკულური მასა რამდენიმე მილიონს აღწევს. ცელულოზას მოლეკულას აქვს მხოლოდ ხაზობრივი აღნაგობა. სახამებლისგან განსხვავებით მას წაგრძელებული ფორმა აქვს. თითოეული ციკლის სამი ჰიდროქსილის ჯგუფი, მაკრომოლეკულებთან წყალბადური ბმების საშუალებით წარმოქმნიან კონებს, რაც ცელულოზას დიდ მექანიკურ მდგრადობას ანიჭებს. სწორედ ამ თვისების გამო მცენარის სამშენებლო მასალისთვის ბუნება ცელულოზას იყენებს. ცელულოზა მყარი, თეთრი ფერის ბოჭკოვანი ნივთიერებაა. წყალსა და ორგანულ გამხსნელებში არ იხსნება. ცელულოზას ბოჭკო შედგება კონებისგან, რომლებიც ძაფის მოლეკულების პარალელურადაა განლაგებული და ერთმანეთთან დაკავშირებულია წყალბადური ბმებით, რომელიც -oh ჯგუფებთან ურთიერთქმედებით წარმოიქმნება. ამ კონებში გამხსნელი ვერ აღწევს და შესაბამისად ცელულოზა არაა ხსნადი. ცელულოზის ბოჭკოს ახასიათებს მაღალი მექანიკური მდგრადობა. იგი მცენარის უჯრედის გარსის ძირითადი შემადგენელი ნივთიერებაა, ამიტომ მას უჯრედისი ეწოდება. იგი მცენარეს ელასტიურობას და სიმტკიცეს ანიჭებს. ცელულოზა, სახამებლის მსგავსად, მჟავა არეში ჰიდროლიზის შედეგად გლუკოზას წარმოქმნის. ცელულოზის ჰიდროლიზის საბოლოო პროდუქტი გლუკოზაა. გლუკოზამდე კი ცელობიოზა წარმოიქმნება. ინფორმაციის წყაროს ინტერნეტ მიმამართია: http://mastsavlebeli.ge/?p=31069 ქსოვილისაგან დამზადებული ქაღალდის რესტავრაციისათვის იყენებენ ბამბის ბოჭკოს. აქ შემკვრელის როლშია წყალში ხსნადი ან გაჯირჯვებული ბუნებრივი ან სინთეზური პოლიმერები: ჟელატინი, სახამებელი, პოლივინილის სპირტი, კარბოქსი-მეთილცელულოზის ნატრიუმის მარილი, პოლიმერული ლატექსები. ქაღალდის რესტავრაცია ხორციელდება შემავსებელი მანქანების დახმარებით. ქაღალდის მასის შესავსებად სარესტავრაციო ნიმუშს დებენ მეტალის ბადეზე, რომლის ქვეშაც იქმნება ვაკუუმი. ქაღალდის ზემო სივრცეს ავსებენ ბოჭკოთა წყლიანი ნაზავით, რომელიც შეიცავს შემკვრელებს. შექმნილი ვაკუუმის გამო ბოჭკოები შეავსებენ ქაღალდის ფურცლის დანაკარგებს. შემდგომში ქაღალდის ფურცელს ათავსებენ გამათბობლიანი პრესის ფილებს შორის და აშრობენ. სარესტავრაციო ქაღალდის ორიგინალის დასუსტებული ფურცლებს აძლიერებენ მათზე შემკვრელი ხსნარების დადებით. http://mastsavlebeli.ge/?p=31069 https://i0.wp.com/mastsavlebeli.ge/wp-content/uploads/2021/11/1.png georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 43 ეს მეთოდი ფართოდ გამოიყენება საისტორიო დოკუმენტების, გრავიურების, რუკების, ნახატების და სხვა ფურცლოვანი ექსპონატების სარესტავრაციოდ. ქაღალდზე დატანილი ექსპონატების გასამაგრებლად, დიდი ხანია მიმართავენ სარესტავრაციო ქაღალდის დაწებებას, ზურგის ან ზოგჯერ წინა მხარესაც, რასაც დუბლირება ეწოდება. ამასთან ფურცლის გასამაგრებლად, წინა მხარეს, იყენებენ გამჭვირვალე ქაღალდს, ხოლო სარესტავრაციო ქაღალდის დაკარგული ფრაგმენტების ადგილზე კი გაუმჭვირვალე ქაღალდს. აქ აუცილებელი მოთხოვნაა სარესტავრაციო და გამამაგრებელი ქაღალდის ჰიგროსკოპიულობის იდენტურობა, ასევე სავალდებულოა სარესტავრაციო ქაღალდიდან წყლის ექსტრაქტის ph-ის მნიშვნელობა იყოს 7-თან ახლოს. საერთაშორისო სარესტავრაციო პრაქტიკაში აღიარებული მეთოდია იაპონური აბრეშუმის გამოყენება, იგი ხასიათდება საუკეთესო სიმტკიცითა და დრეკადობით. რეატავრაციის „კლასიკური მეთოდის“ თანახმად, ქაღალდზე დაიტანება „ფქვილის წებო“ ესაა მასა, რომელიც მიიღება ხორბლის ფქვილის(მყარი მასა უნდა იყოს 6-8 %) წყალში გაჯირჯვებით. ამგვარად მომზადებულ წებოს უმატებენ 1 % გლიცერინს და 0,03 0,05 % ბეტა-ნაფტოლს ან 0,3 0,5 % ნატრიუმის პენტაქლორფენოლატს ანტისეპტიკური დანიშნულებით. ზოგიერთ შემთხვევაში წებოს ამზადებენ ჟელატინის 1 %-იანი წყალხსნარის სახით. ამ წებოს ქაღალდზე დაიტანენ რბილი ფუნჯით, თუმცა აღსანიშნავია, რომ ქაღალდზე დასუსტებული ნამუშევრები გადღაბნილი ტექსტით, ამგვარი წებოებით (მათ შორისაა წყალხსნადი წებოები) რესტავრირება რთული და ზოგიერთ შემთხვევაში შეუძლებელიცაა. აღნიშნულის გამო, გადამწყვეტი როლი შეიძინა ლამინირების და „მშრალი“ რესტავრაციის მეთოდებმა. ლამინირება ეწოდება პროცესს, როცა ქაღალდის ექსპონატის გამაგრება ხდება მასზე თერმოპლასტიური პოლიმერული ფირის დაფენით (ერთი ან ორივე მხრიდან). ლამინირება მნიშვნელოვნად ზრდის ქაღალდის ექსპონატის ხანგამძლეობას. ამ პროცესში გამოყენებული პოლიმერები უნდა ივნენ უფერო, გამჭვირვალე ფირები, უნდა ხასიათდებოდნენ დრეკადობით, სიმტკიცით, ქაღალდთან ადგეზიურობით და ხანგამძლეობით (რაც წინასწარ უნდა განისაზღვროს დაბერების ხელოვნური მეთოდით და პოლიმერების საექსპლოატაციო მაჩვენებლებით). მრავალი წელია პრაქტიკაში დაინერგა გაზეთების და ქაღალდსაფუძვლიანი ექსპონატების ლამინირება პოლიეთილენის ფირით. ეს პროცესი მიმდინარეობს ე.წ. „იმპრეგნატორში“ წნევის ქვეშ, ერთი წუთის განმავლობაში 115 – 130 oc ტემპერატურაზე, რა დროსაც მიიღწევა ფირის სისქე 10-დან 100 მკმ-დე. შედეგად ქაღალდის ექსპონატი იძენს „ახალ სიცოცხლეს“. საჭიროების შემთხვევაში (განმეორებითი რესტავრაციის ან გამაგრების ამოცანების გამო) ზემოთნახსენები პოლიეთილენის ფირი შესაძლოა მოიხსნას ობიექტიდან არომატული ნახშირწყალბადების (ტოლუოლი, ქსილოლი) გამოყენებით. ლამინირებისას, გარდა პოლიეთილენური ფირისა იყენებენ, პოლივინილაცეტატურ, პოლიეთილენტერეფტალატურ (პოლიეთილენის ქვეშრიან) ფირებს, უქსოვად პოლიამიდურ ფირებს სპირტხსნადი პოლიამიდის საფუძველზე. აღსანიშნავია, რომ კომპოზიტი: ქაღალდი პოლიეთილენის ფირი ხასიათდება მაღალი მდგრადობით ულტრა-იისფერი გამოსხივების მიმართ, სიმტკიცით და წყალმედეგობით. პოლივინილაცეტატური ფირი ვერ ჩაითვლება ინერტულად იმ მიზეზით, რომ ჰაერში არსებული წყლის და გოგირდის დიოქსიდის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 44 თანაობისას პოლიმერიდან გამოიყოფა ძმარმჟავა, რაც თავის მხრივ ექსპონატზე დესტრუქციულად ზემოქმედებს. თუმცა ეს პროცესი ნელა მიმდინარეობს, აუცილებელია აღნიშნულის გათვალისწინება პოლივინილაცეტატური ფირით ექსპონატის ლამინირებისას. აქვე აღსანიშნავია, რომ პოლიამიდური ფირი შუქმედეგობით არ ხასიათდება. საყურადღებოა, რომ იმპრეგნატორის გამოყენება ლამინირებისათვის არის შეზღუდული ბიბლიოთეკებში რარიტეტული წიგნების ცალკეული ფურცლების გასამაგრებლად. ასეთ შემთხვევებისათვის რეკომენდირებულია ქაღალდის ექსპონატის გამაგრება თერმოპლასტიკური წებოთი26, რომელიც დაიტანება გამჭვირვალე დუბლირებად ქაღალდზე. ეთილენვინილაცეტატის თანაპოლიმერი (sevilen)27 გამოიყენება როგორც მლღობი წებო, მისი გამძლეობა შემოწმებულია ხელოვნური დაბერების პირობებში. სევილენის 8-10%-იანი ხსნარი ტოლუოლში თანაბრად დაიტანება დუბლირების ქაღალდზე საგორავებით ე.წ. „როლიკებით“. გამხსნელის აორთქლების შემდეგ, ქაღალდს მიპრესავენ ობიექტზე, რომელიმე ცნობილი მეთოდით; ამ დროს იყენებენ ლამინატორებს, ცხელი წნეხვით 100-115 ° c ტემპერატურაზე. შესაძლებელია წიგნების, დოკუმენტების და სხვა ექსპონატების შერჩევითი ადგილების ქაღალდზე აღდგენა. ამისთვის ობიექტზე დაიტანება სარესტავრაციო ქაღალდი სევილენის ქვეფენით და აფენენ მის ზედაპირზე და ცხელი (100-115°c) უთოთი ამუშავებენ და შემდეგ ზედაპირს ასწორებენ ცივი უთოთი. ეს მეთოდი ფართოდ გამოიყენება დოკუმენტების „მშრალი“ რესტავრაციისათვის. საყურადღებოა, რომ "მშრალი" რესტავრაციისთვის გაიტესტა სარესტავრაციო ქაღალდი, რომელიც დაფარული იყო დაბალი სიბლანტის პოლიბუტილ მეთაკრილატის ფენით, ამ დროს დუბლირებული ფურცლები ხდება წებოვანი, ამიტომ ამ პოლიმერმა ფართო გამოიყენება ვერ პოვა "მშრალი" რესტავრაციისთვის. რღვევადი ქაღალდის გამკვრივების ერთ-ერთი გზაა მისი ზედაპირის დამუშავება გამამაგრებელი კომპოზიციებით. ამ მიზნით დამუშავება შეიძლება განხორციელდეს გამოსახულების მდგრადობის შემოწმების შემდეგ წყლისა და ორგანული გამხსნელების მიმართ. დაზიანებული ქაღალდის ზედაპირის დამუშავება ხორციელდება ექსპონატის მოკლევადიანი ჩაყურსვით გამამაგრებელ ხსნარში. ხსნარი ასევე შესაძლებელია წავუსვათ ქაღალდის ზედაპირზე რბილი ფუნჯით. აქ წყალი გამოიყენება გამხსნელად. ზოგჯერ გამოიყენება ორგანული გამხსნელები. გამამკვრივებელ აგენტებად გამოდგებიან: ბუნებრივი პოლიმერები ხორბლის სახამებელის ჟელატინი; ბუნებრივი წყალში ხსნადი პოლიმერები ცელულოზის ეთერები, როგორიცაა მეთილ-, ჰიდროქსიეთილ, ჰიდროქსიპროპილ, მეთილოქსიპრო-პილცელულოზა და კარბოქსიმეთილცელულოზის ნატრიუმის მარილი (na-cmc); სინთეზური პოლიმერები პლასტიფცირებული გლიცერინით, ვინილის პოლიმერების დისპერსიები (ლატექსები); ორგანულ გამხსნელებში ხსნადი, შედარებით იშვიათი პოლიმერები. ტრადიციულად, ქაღალდის ფურცლების გასამაგრებლად ბუნებრივი ნაერთების წყალხსნარები ან სუსპენზიები გამოიყენება ხორბლის ფქვილის, სახამებლის და ჟელატინის წებო. ესენი ანიჭებენ ქაღალდს სიმტკიცეს, იმიტომ რომ ისინი პლასტიფიცირებულია 26 წებო, რომელიც გადადის თხევად ფორმაში (ლღვება) გაცხელებისას და მაგრდება გაციებისას. 27 ეთილენისა და ვინილის აცეტატის თანაპოლიმერიზაციის პროდუქტი. ესაა მაღალ მოლეკულური ნაერთი, რომელიც დაკავშირებულია პოლიოლეფინებთან. იგი მიიღება დაბალი სიმკვრივის პოლიეთილენის მიღების ტექნოლოგიის მსგავსი მეთოდით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 45 გლიცერინით, რომელიც თანდათან ორთქლდება. წებოში ასევე შეყავთ ანტისეპტიკები, მაგალითად თიმოლი. თუ ადჰეზივებს (ანუ წებოებს) არ დაემატება ანტისეპტიკები, შენახვის პირობების დარღვევისას იწყება მიკროორგანიზმების კოლონიების ინტენსიური ზრდა ექსპონატებზე. ქაღალდის გასამაგრებლად ფართოდ გამოიყენება ცელულოზის ეთერები. მეთილცელულოზის 4-5 % კონცენტრაციაზე დაფუძნებული ადჰეზივები გამოიყენება წიგნების, საარქივო მასალების და დოკუმენტების რესტავრაციისათვის. გაწებვა ხორციელდება 1-2% ხსნარებით, მათში ქაღალდის ფურცლების ჩაყურსვით 1 წუთის განმავლობაში. ზედმეტ წებოს გამოიტანენ საგორავებით/„როლიკებით“ და ექსპონატს აშრობენ ადჰეზიის საწინააღმდეგო ქაღალდის ან ვინილპროზის28 ფირის დადების გზით. გაცრეცილი ფურცლები მაგრდება ნახსენები წებოს რბილი ფუნჯით წასმით. მიიღწევა იგივე გამაძლიერებელი ეფექტი, როგორიც აქვს მეთილცელულოზას გააჩნია ოქსიეთილცელულოზას და მეთილოქსიპროპილცელულოზას. საბიბლიოთეკო კოლექციების აღდგენისთვის გამოიყენება კარბოქსიმეთილცელულოზის ნატრიუმიანი მარილის ხსნარი გლიცერინისა და ანტისეპტიკების დამატებით. აღმოჩნდა, რომ ვინილის პოლიმერები ქაღალდის კარგი გამამაგრებელი მასალაა. ასე რომ, შედგენლობით ერთგვაროვანი, მაღალი სისუფთავის პოლივინილის სპირტი უარყოფითად არ მოქმედებს ქაღალდზე. ძალზე მოსახერხებელია ვინილის აცეტატის თანაპოლიმერების დისპერსიების გამოყენება ქაღალდის რესტავრირებისათვის. ზოგიერთი მათგანი პლასტიფიცირებულია ან აქვს „შიდა პლასტიფიკაცია“ და კარგი წებოვანი თვისებები. სარესტავრაციო დისპერსიები შეირჩევა ფირის მოქნილობის და პოლიმერის შეწონილი ნაწილაკების ზომით, რომელიც უნდა იყოს 2-დან 0,2 მკმ-მდე. უფრო მცირე ნაწილაკებს აქვთ მნიშვნელოვანი შეღწევადობის უნარი ქაღალდში. ცნობილია ვინილისა და აკრილის მონომერების 20-ზე მეტი თანაპოლიმერული დისპერსიები და ზოგიერთი მათგანი, გამოიყენება ძველი ქაღალდის გამაგრებასა და ფურცლების ერთმანეთთან შესაწებებლად. თუმცა, სიფრთხილეა საჭირო ქაღალდის გასამაგრებლად დისპერსიების შერჩევისას. თანაპოლიმერებში, ნარჩენი ტრიგერები, ემულგატორები, სტაბილიზატორები შეიძლება იყოს მიზეზი ფირის, დროთა განმავლობაში, გამუქებისა. გარდა აღნიშნულისა, ქაღალდში არსებული მჟავა ჯგუფების მოქმედებით, ვინილის აცეტატის რგოლები შეიძლება ჰიდროლიზდეს ძმარმჟავას გამოყოფით. შედეგად, ქაღალდის მჟავიანობა იზრდება, რაც ხელს უწყობს მის რღვევას. ორგანულ გამხსნელებში ხსნადი პოლიმერები იშვიათად გამოიყენებიან გაწებვისათვის. იყო მცდელობები ქაღალდის ექსპონატის გასამაგრებლად პოლივინილბუთირალის29 1-2% ხსნარებით, რომლებიც პლასტიფიცირებულია დიბუთილფტალატით ეთილის სპირტში. მიუხედავად პოლივინილბუთირალის რიგი საინტერესო თვისებებისა, ესენია: გამჭვირვალობა, უფერობა, შუქმედეგობა, ხანმედეგობა, ხსნადობა დაბალტოქსიკურ 28 პოლივინილქლორიდის ჯგუფის ფირები. 29 სარესტავრაციო პრაქტიკის მაღალმოლეკულური სინთეზური ფისი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 46 გამხსნელებში, მას მაინც ვერ ვურჩევთ ქაღალდის სარესტავრაციოდ, იმ მიზეზით, რომ პოლიმერიდან ხდება პლასტიფიკატორის თანდათანობითი გამოყოფა და გამყარება, რაც უარყოფითად აისახება სარესტავრაციო ქაღალდის ექსპონატის მდგომარეობაზე. ასევე არაა რეკომენდირებული აკრილის პოლიმერები, მაგალითად ისეთი როგორიცაა, დაბალი სიბლანტის პოლიბუთილმეთაკრილატი, რომელიც ცვლის სარესტავრაციო ქაღალდის „გარეგნულ იერს“ და ხდის მას წებოვანს. ქაღალდზე შესრულებული ნახატის ჩამოფშვნისას მისი ფიქსაციისათვის იყენებენ პოლიმერების განზავებულ ხსნარებს (სპრეით დაიტანენ შესანარჩუნებელ ნახატზე). ასეთი შემთხვევებისას იყენებენ აკრილის პოლიმერებს ორგანულ გამხსნელებთან ნარევში. ნახატების დამუშავებისას ყველაზე კარგი შედეგი მიიღება მეთაკრილის მჟავითა და მეთაკრილის მჟავის ბუთილ ეთერის თანაპოლიმერით და სილიციუმორგანული პოლიმერის ეთილ ან ბუთილაცეტატით. სარესტავრაციო ნიმუშზე ტექსტის ან ნახატის გამაგრებისათვის მათ ამუშავებენ ეთილცელულოზის განზავებული ხსნარებით, რომლებიც შერეულია ბენზოლ-ეთილის სპირტის (პროპორციით 1:1) ნარევთან. თუმცა, ტოქსიკური ბენზოლი შეიძლება შეიცვალოს ნაკლებტოქსიკური ტოლუოლით ან ქსილოლით. გამოსახულების გასამაგრებლად წარმატებით გამოიყენება ფტოროპლასტების30 3% ხსნარებით რთული ეთერების ნარევებთან თანაობისას. საერთაშორისო პრაქტიკაში ფთოროპლასტები ცნობილია როგორც:  პოლიტეტრაფტორეთილენი, ცნობილი სასაქონლო ნიშნებით fluoroplast-4, ტეფლონი (აშშ), პოლიფლონი (იაპონია), ალგოფლონი (იტალია), ფლუონი (ინგლისი), სორეფლონი (საფრანგეთი), გოსტაფლონი tp (გერმანია);  პოლიტრიფტორქლორეთილენი, ცნობილი სავაჭრო ნიშნებით fluoroplast-3, daiflon (იაპონია), kel f (აშშ), გოსტაფლონი (გერმანია), ვოლტალეფი (საფრანგეთი);  პოლივინილიდენ ფტორიდი, ცნობილი სასაქონლო ნიშნებით, fluoroplast-2, kynar (აშშ), kf პოლიმერი (იაპონია); vidar (გერმანია); სოლეფი (ბელგია), ფორაფლონი (საფრანგეთი);  ტეტრაფტორეთილენის კოპოლიმერი ეთილენთან, ცნობილი სავაჭრო ნიშნებით fluoroplast-40, tefzel (usa), neoflon etfe (იაპონია), hostaflon et (გერმანია);  ტეტრაფტორეთილენის კოპოლიმერი ვინილიდენ ფტორიდთან, ცნობილი სავაჭრო სახელწოდებით fluoroplast-42;  ტეტრაფტორეთილენის კოპოლიმერი ჰექსაფტორპროპილენთან, ცნობილი სავაჭრო ნიშნებით fluoroplast-4mb, teflon fep (usa), hostaflon fep (გერმანია), neoflon (იაპონია);  ტეტრაფტორეთილენის კოპოლიმერი პერფლუოროვინილ პროპილ ეთერთან, ცნობილი სავაჭრო ნიშნებით fluoroplast-50, teflon pfa (აშშ). ფტოროპლასტების ხსნარებით გამაგრება საიმედო და მოხერხებული გზაა. ეს პოლიმერები არიან: ინერტულნი, შუქმედეგნი, არ ცვლიან გამოსახულების „გარეგან იერს“. საჭიროებისას ფტოროპლასტური ფირი ადვილად შორდება გამხსნელის გამოყენებით. ამგვარი 30 სინთეზური თერმოპლასტიკური პოლიმერები, რომლებიც მიეკუთვნებიან ფტოროლეფინის კლასს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 47 მანიპულაციებისას ხსნარები დაიტანება რბილი ფუნჯით ან გამასხურებლით. „გადღაბნილი“ ტექსტების გასამაგრებლად ზოგჯერ იყენებენ გამლღვალ პარაფინს, რომლის შრესაც, ქაღალდის ჩარეცხვისას, ფრთხილად ხსნიან სკალპელით. განსაკუთრებულ სიფრთხილეს საჭიროებს აღმოსავლური ხელნაწერების ძველი ქაღალდის რესტავრაცია, ისინი იქმნებოდნენ ნაჭრის ქსოვილისგან დამზადებულ ქაღალდზე წყალშიხსნადი მელნების გამოყენებით, ამიტომ მათი გაწებვა, ლამინირება განხორციელდეს წყალში ხსნადი ადჰეზივების გამოყენების გარეშე. აღმოსავლურ ხელნაწერთა გასამაგრებლად იყენებენ ვინილის და აკრილის (უფრო იშვიათად) პოლიმერებს. პოლიმერული ფირები და ხელნაწერი ქაღალდის მსგავსი ქაღალდის ნიმუშები, რომლებზეც დატანილია პოლიმერული ფირი, მოწმდება დაბერებისადმი წინააღმდეგობის და თერმო და სინათლისადმი მდგრადობის პირობებში. ხელნაწერთა რესტავრაციისათვის, აქტიურად იყენებენ სამმაგ თანაპოლიმერს ეთილენ-ვინილის სპირტის31 თანაპოლიმერს, რომლის მაკრომოლეკულებს გააჩნიათ შესაბამისი „რგოლების“ (ეთილენი : ვინილაცეტატი : ვინილის სპირტი) დადგენილი მოლარული თანაფარდობა ეთილენი : ვინილაცეტატი : ვინილის სპირტი = 10 : 45 : 45. ამგვარი თანაფარდობა განაპირობებს ეთილენ-ვინილის სპირტის ხსნადობას ორგანული გამხსნელებისა და წყლის ნარევებში. ჩვეულებრივ, ეთილენ-ვინილის სპირტის თანაპოლიმერს იყენებენ ეთილის სპირტის ხსნარების სახით, რომელიც შეიცავს 10დან 25%-მდე წყალს. რესტავრაციის ისეთი შემთხვევებისათვის, როცა დაუშვებელია წყლის უნმიშვნელო რაოდენობაც კი, აქტუალური ხდება ფტორშემცველი ხსნარების ნარევები ვინილის თანაპოლიმერისა ორგანულ გამხსნელებთან. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. national policy of cultural heritage of georgia (in georgian). tbilisi 2014. page 58. http://icomos.org.ge/ge/wp-content/uploads/publicationpolicy_ge.pdf 2. georgian handwritten book abroad. compiled by maya karanadze, vladimir kekelia, lela shatirishvili, and nestan chkhikvadze // edited by nestan chkhikvadze; tbilisi 2018, 352 pages. 3. gerhard banik u. irene brückle, papier und wasser. ein lehrbuch für restauratoren, konservierungswissenschaftler und papiermacher, münchen 2015. 4. erhaltung des kulturellen erbes, din-taschenbuch 409, berlin 2014 giovannini, andrea: de tutela librorum. die erhaltung von büchern und archivalien. 4., überarb. und wesentl. erw. auflage, baden 2010. 31 evoh (ethylene-vinyl alcohol copolymer) არის დრეკადი, კრისტალურად გამჭვირვალე და პრიალა თერმოპლასტიკური თანაპოლიმერი, შესანიშნავი მდგრადობით და ძალიან მაღალი გამძლეობით ნახშირწყალბადების, ზეთების და ორგანული გამხსნელების მიმართ. მას ასევე აქვს რამდენიმე საუკეთესო ბარიერული თვისება ისეთი აირების მიმართ, როგორიცაა ჟანგბადი, აზოტი და ნახშირორჟანგი, რაც განსაკუთრებით შესაფერისია საკვების, წამლების, კოსმეტიკური საშუალებების და სხვა მალფუჭებადი ან დელიკატური პროდუქტების შესაფუთად და შენახვის ვადის გასაფართოებლად. ბევრ სხვა ჩვეულებრივ ფირთან შედარებით, evoh-ს აქვს უმაღლესი ბარიერული თვისებები. თუმცა, evoh კარგავს კარგ ბარიერულ თვისებებს აირების მიმართ, როდესაც მოხვდება ტენიან გარემოში. https://polymerdatabase.com/films/evoh%20films.html http://icomos.org.ge/ge/wp-content/uploads/publicationpolicy_ge.pdf https://polymerdatabase.com/films/evoh%20films.html georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 48 5. günter s. hilbert u.a.: sammlungsgut in sicherheit. (berliner schriften zur museumskunde 1), 3. vollst. überarb. und erw. ausgabe, berlin 2002. katrin janis, restaurierungsethik im kontext von wissenschaft und praxis (forum denkmal und restaurierung 1), münchen 2005. 6. ulrike hähner, schadensprävention im bibliotheksalltag (bibliothekspraxis 37), münchen 2006. 7. irmhild schäfer, michael vogel: restaurierung und bestandserhaltung, in: praxishandbuch bibliotheksmanagement, hg. von r. griebel, h. schäffler, k. söllner, bd. 2, berlin u.a. 2015, s. 825-849. 8. schieweck, alexandra u. tunga salthammer: schadstoffe in museen, bibliotheken und archiven. raumluft, baustoffe, exponate. 2., vollst. überarb. auflage, stuttgart 2014. 9. winsor, peter, david pinninger, louise bacon, bob child, kerren harris, dee lauder, julie phippard u. amber xavier-rowe (hrsg.): integrated pest management for collections. proceedings of 2011: a pest odyssey, 10 years later, dorchester 2011. 10. rainer hofmann, hans-jörg wiesner, bestandserhaltung in archiven und bibliotheken, hrsg. vom din deutsches institut für normung, 5., überarb. und erw. auflage, berlin u.a. 2015. 11. din-taschenbuch 409 „erhaltung des kulturellen erbes“, berlin 2014 (originaltexte von 17 din-en-normen des europäischen normungsprojekts cen/tc 346 „conservation of cultural heritage“). 12. nikitin m. k., melnikova e. p. // chemistry in restoration // reference edition (in russian) // publishing house "chemistry", 1990, p. 116. 13. prevention, restoration, and preservation of funds in the bavarian state library // dr. torsten allscher // institute for the preservation and restoration (ibr) of the bavarian state library. 2017. 14. mamuka matsaberidze, jimsher kerkadze, inga janelidze, gigo jandieri. for the problem of digitalization of the chemical substances // georgian scientists vol. 4 issue 1, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.05 15. mamuka matsaberidze, inga janelidze., for technological aspects of "smart" materials // georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.43 16. mamuka matsaberidze, jimsher kerkadze, inga janelidze, gigo jandieri. to identify priorities in science and technology // georgian scientists vol. 4 issue 1, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.04 17. m. matsaberidze, i. janelidze. for various aspects of microencapsulation // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.02 18. m. matsaberidze, i. janelidze. for the conceptualization of "smart" constructions and adaptability // georgian scientists vol. 4 issue 4, 2022. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.44 19. m. matsaberidze, i. janelidze. for the chemistry of cultural heritage (part i for fresco conservation/restoration // georgian scientists vol. 4 issue 5, 20 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.09 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.05 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.43 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.01.04 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.02 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.44 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.09 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 49 20. m. matsaberidze, i. janelidze. for the chemistry of cultural heritage (part ii for stone conservation/restoration) // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.15 21. m. matsaberidze, i. janelidze. for the chemistry of cultural heritage (part iii for surface chemistry of archaeological gold and silver) // georgian scientists vol. 4 issue 5, 2022 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.30 22. mamuka matsaberidze, inga janelidze. for the chemistry of cultural heritage (part iv – for conservation-restoration of exhibits of cultural heritage made of wood) // georgian scientists issue vol. 5 no. 1 (2023) https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.01 23. a brief guide to resource-efficient and cleaner production. treatment with chemical substances containing volatile organic compounds (in georgian). the publication was prepared within the framework of the "greening the economy in the eastern partnership countries (eap green)" program, financed by the european union and carried out by the organization for economic cooperation and development (oecd) with the united nations environment program (unep), the united nations industrial development organization (unido) and the united nations economic commission for europe ( eec un) in cooperation. september 2017, 67 pages. 24. constantios dimitrios, constantios nikolas, tsombanoglu liana. // guide for museum managers (in georgian) // https://digitallibrary.tsu.ge/book/2019/july/books/museum-management.pdf https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.15 https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.30 https://journals.4science.ge/index.php/gs/issue/view/83 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.01 https://digitallibrary.tsu.ge/book/2019/july/books/museum-management.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 50 for the chemistry of cultural heritage (part v – the cultural heritage with paper basis exhibits and preventive conservation planning) mamuka matsaberidze1, inga janelidze2 professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university association professor, faculty of chemical technology and metallurgy of georgian technical university abstract the article is devoted to aspects of restoration-conservation processes of cultural heritage exhibits created on the basis of paper using chemical-technological approaches. the paper focuses on the systematic topology of the complex measure of preventive conservation planning in museums and repositories. the article is intended for specialists working in the field of cultural heritage protection and students of all three levels of relevant educational programs. key words: manuscripts, incunabula, conservation, restoration, natural, modified-natural and synthetic polymers, preventive conservation, japanese silk, polyvinylbutyral, fluoroplasts, ethylene-vinyl alcohol copolymer, magnesium alcoholate. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 257 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.31 ¹ , 77, „3d“ . 3d , , . 3d , , , , , . 3d , . 3d , [1-2]. , , . . . 1 . : , , , . xxi , : , , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 258 , . . , . , . , , , [3]. . , . , , . . , . , . , , [23]. 3d , . 3d , , . . 1 . , ( , ), georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 259 , , , , . , , , , , . . , , . , , . , , . , , . . a b 1. >30. ( 1a) ( 1b) , . . xrd ( 1a) 200, go. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 260 1b "d" 1590 -1 "g" 1350 -1, . . , 1 . , 1 2. ( 2), . , . . . 1 . . : phdf-22-575). georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 261 1. c. w. hull, u.s. patent 4575330, (1986); 2. j. w. stansbury, m. j. idacavage. new 3d printable polymeric materials for fused filament fabrication (fff)dent. mater. 32, 54, (2016); e. macdonald, r. wicker, science. multiprocess 3d printing for increasing component functionality, 353, aaf2093, (2016); 3. kashihara k., uto y., nakajima t. rapid in situ synthesis of polymer-metal nanocomposite films in several seconds using a co2 laser. sci. rep. 2018;8:14719. doi: 10.1038/s41598-018-33006-9. synthesis of polymer nanocomposites reinforced with graphene oxide sophie mikaberidze abstract since the beginning of the new millennium, the concept of "3d" has firmly entered our daily life. 3d printing technologies open up new possibilities in creativity, science, technology and everyday life. a 3d printer, or three-dimensional printing machine, is a unique modern tool with which we can print both small and large objects. in 3d printing technology, a digital model of the structure of the object is initially created in the computer, which interacts with the printer and starts forming the product layer by layer as a result of the corresponding command. the advantages of 3d printing compared to conventional printing are high speed, simplicity and relatively low cost. that is why this work deals with the synthesis of polymer nanocomposites reinforced with graphene oxide, where polydimethylsiloxane is used as a matrix. first, graphene oxide was synthesized by the modified hammers’ method and mixed with polydimethylsiloxane at different percentage concentrations. polydimethylsiloxane was dissolved in chloroform and mixed by ultrasonication for homogenous dispersion of graphene oxide plates. we removed solvent from the resulting mixture and made 1 mm thick polymer filaments using an extruder. here is important to select the temperature regime and relevant solvent for the production of polymer nanocomposites in order to obtain final products with desired properties key words – graphene oxide, polydimethylsiloxane, extruder, filament georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 411 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.39 : , : " , , , “ . 1; 2 1 , nodar_shoshitashvili@yahoo.com +995 577 500 573; 2 , , cgulnara@gmail.com +995 599 201 334 . . , . , , . , , , . . . „ “ . . vi , , . , . . , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 412 , . , . , , . , , , , . , , . , , , , . : , , , . . , . . ( 1932; 1956; 1950; 1997; 1986; 2021). , , . , , , ( 1997; 1960; 2004). , . . , ( 1986). 1986). , . . „ “ . . vi , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 413 , , : t. timopheevii zhuk.; t. georgicum dekapr. & men.; t. carthlicum nevski; t. zhukovskyi men. & eriz.; t. macha dekapr. & men. ( . 1983). . . . , , , , . , . , , . . ( 1997). ( ) . . : ; ; ; ; ; ; ; . . , . . , , . , , . , . , , . , . , „ ( ), , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 414 , , , “ ( 2004). , „ “ ( , , , ). , . , , . , . , . : „ “ , ; ( , ); , ); ( , ). ( , ), ( ); ( , , ); ; ) . , , , „ “, “, . . , , . , . , , , ; , . , . . „ “ . , „ “ . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 415 , , , . , . , . , , , 8-9 . , , , . . . . , . . , . , , , . „ “, . „ “ , . , , , , . , , . ) 1985; 1960). , . , , „ “ . . ( ) ( ). ( ); ( ). . // , . „ “ ( 2007). . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 416 , , . , , “ . ( , ), ( ), ( 2007). ( ) . , . : , „ “, : , , , , ; , , . , , , , , . „ “ , . . , , . : , , ), ( ), („ “ ), . , , . // , , ; , // . , . , . . , , , , . , . . . ( ) . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 417 , , , . , . , , , „ “ . „ , ( , , “ ( 2014) , , , , , . , , . , , , . : 1. 1960 , ., 1960 2. 1956 ., , ., 1956 ( ) 3. 2004 ., , ., 2004, . 331-332 4. 2007 ., , ., 2007 . 135-137 5. 2014 ., , , .15, ., 2014 . 7-23 6. 1932 ., , .., 1932 ( ) 7. 1950. . , ., 1950 8. 1983 ., ., ., . , ., . 13-21 9. 1976 ., , ., 1976 10. 2021 ., ., ., ., ., , ., 2021 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 418 11. 1985 ., , , , ., 1985, . 113-122 12. 1997; , , , .1, ., 1997, . 127. 13. 1997; , , . 1, ., 1997 14. 1986 , , , . 4, 5 ., 1986 15. 1986) , , ., 1986 16. 1960 . , ., 1960 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 364 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.38 1; 2; 3 1 , , , irina.ugrekhelidze@atsu.edu.ge orcid: 0000-0001-7982-9927; 2 , , , nino.dolidze@atsu.edu.ge; orcid: 0000-0003-0142-7463; 3 , , , lela.kiknavelidze@atsu.edu.ge orcid: 0000-0003-3857-810 , , . 1970 . . , – . , , . , , . ; , . , , , , . , , . . , ( ). . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 365 . – 45 , , . . . , , , , , , , , . : , , , , , . , . , , . . [1]; . [2], [3], . [4] [5]. , , , ; , . . , , . . 1979 , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 366 . . , [6], . . , . ( . 1, ). , – , , – . . 1. – ; – , , , . . – , ). , . – . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 367 ; ; , , . , , , , . , , . . , ( ). . – , , ( . 1, . 1) – . , , [7, 8]. ( , – ), , ( . 1, . 2), ( , – [9]. – , , , . 2. . 2. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 368 ( . 3, ) ( . 3, ). – 45 , , . . 3. : – ; – – ( . 3, . 1) – 45×275 ( ). ( . 3, . 2, 3) , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 369 ( . 3, . 4, 5). . ( . 3, . 2, 3). ( . 3, . 2) ( . 3, . 1) ( ). , – , , . ( . 3, . 3) . , , , . [10]. . ( ). : – , ; , , . : , , ; . ( . 4, ), , : ( . 4, ), ( . 4, ) ( . 4, ) ; ( . 4, ), , ( . 4, ). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 370 . 4. , , , . , , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 371 : 1. ., ., . (2013). . xviii-xx traditional georgian attire. 18th-20th centuries. . 2. ., . (2013). . , xxiii;, 240-246. 3. ugrekhelidze, i., & kiknavelidze, l. (2022). modern design of a costume using the elements of tushetian women's clothing. . fashion industry. 4. dolidze, n., datuashvili, m., ugrexelidze, i., charkviani, i., chirgadze, k., lursamanashvili, l., & kvantidze, g. (2017). illustrated reference book of georgian national clothing. kutaisi: atsu. 5. , ., , ., , ., , ., , ., , ., & , . (2016). , . : . 6. , . (1977). . . 7. , , , , , , ... & . (2017). . : . 8. , ., , . (2017). . : . 9. ., ., ., ., . (2019). . xxviii, 296-301. 10. ., ., ., ., ., ., . (2017). . : . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 372 gold embroidered wedding dress from kutaisi historical museum irina ugrekhelidze1; nino dolidze3; lela kiknavelidze2 1akaki tsereteli state university, faculty of engineering and technology, associate professor e-mail.: irina.ugrekhelidze@atsu.edu.ge; orcid: 0000-0001-7982-9927; 2akaki tsereteli state university, faculty of engineering and technology, professor e-mail.: nino.dolidze@atsu.edu.ge; orcid: 00000003-0142-7463; 3akaki tsereteli state university, faculty of engineering and technology, academic doctor e-mail.: lela.kiknavelidze@atsu.edu.ge orcid: 0000-0003-3857-810 the article discusses a wedding dress with a distinctive shape, fabric and color preserved in the kutaisi historical museum, which is completely different from other analogues. the dress was brought to the museum in 1970 from one of the villages of adjara and is stored in the textile fund. the wedding dress processed with lining. for the surface material dark purple silk velvet fabric is used and for the lining –cotton fabric. this is trapeze dress and its back and front part are all cut up without shoulder seaming, with triangular shaped materials for sides (sliders). lap sides also have small triangular materials into dress fold for the purpose of extension. this kind of element is inserted in the center of the back side and at the joint of adherent sides. this is oval neck dress and its slope is vertically cut from waist level to curved neck. it has one-seam trapeze sleeves. it is exquisitely designed and decorated with flower embroidery ornaments which go along neck edge, bust, slope and at the bottom edge of the sleeve and at the bottom edge of the skirt panels. composition of embroidery alongside utilized techniques causes great interest. wonderful and harmonically created ornaments indicate flawless craftsmanship. composition is prearranged and outlined on the cardboard, then it is carved and attached to half finished dress. (dress adjoining edges aren’t seamed) afterwards embossed embroidery process took place. the construction of the dress (pic.3) with cutting techniques really attract attention. fabric 45cm width is processed and cut without loss to minimize cost. it lies in the fact that georgian tailors and dressmakers were experienced enough to save fabric. techniques used for dress sewing was of minor interest. different patches and stitching on a dress indicated high knowledge and awareness of traditional customs and technical means among people. no doubt that glamorous ajarian wedding dress with ceremonial coloring and outstanding decoration, profound experience in dress cutting methods tends to be appealing to the eye. ajara, as well as all parts of georgia known for its meticulous craftsmanship and embroidered works is characterized by delicacy and refinement which stood the test of time. keywords: wedding dress, embroidery, gilding, construction, seam processing georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 178 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.17 1; 2; 3; 4; 5 1 phd ; email: teonaturashvili87@yahoo.com; 2 ; , emai: g.tevdorashvili@tsmu.edu;3 ; e-mail: niniatevzadze1@gmail.com; 4 phd ; ; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com; https://orcid.org/0000-0002-5919-5581; 5 , ; e-mail: burkadze@yahoo.com; g.burkadze@tsmu.edu https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 , . . , , . , , . , . , . . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 179 , (ffpe) 315 . e, , , , . beta-catenin, . , . p53, , p53. : ; ; emt ; ; , . . , .1,2 , . . .3 , , , , . , , , . , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 180 , , .4 , , . p53 . , , . , , . , . ( ), . , , . , . p53. 5 , , p53, . . , ki67, ( ) .6,7 . , , 5%, ki67 . . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 181 . , .8 , , . 5 80%), . 9 . , . , . , wnt. axin-2, wnt , .10 axin-2 in vivo in vitro . axin-2 p . , axin-2 , .10 , musashi-1 ( ) . in vitro , musashi-1 .11 in vivo musashi-1, 40%.11 . , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 182 , , , , . . . , . , , , . , . , , . , , , . , , , . , , , , . , .12– 14 , . , . , , , , , , . , . . , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 183 , . 12,15 . , e. , , . , e. , , , , 15. , . , e, . e, e. , . , wnt/ .16 , , e . , e . 17,18 . , e. , 2019-2023 . , (ffpe) 315 . 45 ; 45 ; 45 ; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 184 45 ; 45 ; 45 45 (h&e) , qupath. . . novolinktm max polymer detection system. h&e ( ; .). : spearman rank testmann-whitney kruskal-wallis . 95%. p <0.05 . spss statistical software v29.0. e-cadherin, (16,4±0,7) (14,8±1,0), (14,8±1,0). beta-catenin (21,4±1,2), (41,4±1,3), (16,4±0,9). vimentin (36,7±1,2), (41,5±0,9). e-cadherin, (18,4±1,2). , (18,1±1,2). beta-catenin (26,5±0,8), (36,4±1,3). , (18,2±1,3). vimentin (24,8±1,2). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 185 , (36,8±1,4). 1. a. e-cadherin, ihc, x100; b. ecadherin, ihc, x200; c. beta-catenin, ihc, x200; d. beta-catenin, ihc, x200; e. , ihc, x200; f. , ihc, x200; e-cadherin (21,4±1,6). (13,4±0,8). beta-catenin (9,8±1,1), (56,7±1,5). beta-catenin (9,7±0,2). vimentin (19,4±1,5) (17,3±1,0), (60,4±1,6). vimentin (28,7±0,6). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 186 e-cadherin betacatenin vimentin 16,4±0,7 21,4±1,2 30,5±1,3 14,1±1,3 18,9±0,6 26,7±0,9 21,8±1,0 28,3±0,5 34,4±1,3 21±1,0 32,8±0,6 44,3±1,1 14,8±1,0 41,4±1,3 36,7±1,2 28,1±0,9 16,4±0,9 41,5±0,9 12,5±0,2 30,5±1,2 16,7±1,1 8,5±0,3 25,3±0,5 18,4±1,2 16.0±0,8 26,5±0,8 20,5±1,0 18,4±1,2 36,4±1,3 24,8±1,2 0 0 0 18,1±1,2 18,2±1,3 36,8±1,4 35,4±0,6 12,3±6,9 19,4±1,5 43,2±0,7 9,8±1,1 17,3±1,0 32,5±1,0 11,7±0,6 44,5±1,6 28,3±1,6 38,4±0,4 42,7±0,2 21,4±1,6 56,7±1,5 60,4±1,6 13,4±0,8 9,7±0,2 28,7±0,6 1. e-cadherin, beta-catenin vimentingeorgian scientists/ . 6 n 2, 2024 187 p53) , p53 15,3±0,7. cd44 (44,1±0,9), (36,4±1,5) (42,5±2,1). p53 , (12,4±0,8), (15,6±1,7). . p53 (15,7±1,2). cd44 (34,5±1,2), , (48,3±1,8). 2. a. cd44, ihc, x200; b. cd44, ihc, x200; c. p53, ihc, x200; d. p53, ihc, x200. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 188 p53 . (16,1±0,4) (10,3±1,1). (62,8±2,2). cd44 (42,2±0,7), (32,4±1,7), (56,2±1,8) (62,7±1,7). p53 cd44 neg 38,7±1,3 neg 44,9±1,1 neg 43,1±1,1 neg 44,1±0,9 15,3±0,7 36,4±1,5 neg 42,5±2,1 neg 32,7±1,1 neg 36,2±0,7 12,4±0,8 34,2±1,5 15,6±1,7 34,5±1,2 0 0 15,7±1,2 48,3±1,8 neg 42,2±0,7 neg 32,5±0,9 neg 26,4±0,4 16,1±0,4 32,4±1,7 10,3±1,1 56,2±1,8 62,8±2,2 62,7±1,7 2. p53 cd44georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 189 e-cadherin 19, 22,9. 29,1, 34,7, . 10,7, 16,5. 7,3, 9,9, . , 6,6. e-cadherin 14,7, 4,7, . beta-catenin 9,1, 18,2. 9,1, 15,5, . 16,6, 14,8. , 5.6, 2. 15,3, . 6,7, 8,5. 11,1, 2,7, . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 190 9,4, 1,1. 10,1, 24,. 1,7, 20,9, . 23,7. , 12,8, 8,1. 1. e-cadherin, beta-catenin vimentin cd44 3,5, 9,5. 12,4, 3,7, . 14,9georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 191 7,8. 11,7, 2,1, . 19,8. , 20,2, 14,4 cd44. p53. . , , 0,5 . p53 5. . , , p53 47,1. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 192 2. p53 cd44e, , , , . , e. beta-catenin, . , beta. , , . . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 193 cd44, . p53, , , . p53 , , p53. : 1.d’angelo, e. et al. atypical endometrial hyperplasia, low-grade: ‘much ado about nothing’. american journal of surgical pathology 45, 988–996 (2021). 2. lax, s. f. [precursor lesions of endometrial carcinoma]. pathologe 40, 13–20 (2019). 3. stringfellow, h. f. & elliot, v. j. endometrial metaplasia. diagn histopathol 23, 303–310 (2017). 4.travaglino, a. et al. endometrial metaplastic/reactive changes coexistent with endometrial hyperplasia and carcinoma: a morphological and immunohistochemical study. diagnostics (basel) 12, (2021). 5. hou, j. y., mcandrew, t. c., goldberg, g. l., whitney, k. & shahabi, s. a clinical and pathologic comparison between stage-matched endometrial intraepithelial carcinoma and uterine serous carcinoma: is there a difference? reproductive sciences 21, 532–537 (2014). 6. apostolou, g. et al. cytodiagnosis of endometrial carcinoma and hyperplasia on imprint smears with additional immunocytochemistry using ki-67 and p53 biomarkers. cytopathology 25, 86–94 (2014). 7. apostolou, g. et al. utility of ki-67, p53, bcl-2, and cox-2 biomarkers for low-grade endometrial cancer and disordered proliferative/benign hyperplastic endometrium by imprint cytology. diagn cytopathol 42, 134–142 (2014). 8. siegel, r. l., miller, k. d. & jemal, a. cancer statistics, 2019. ca cancer j clin 69, 7–34 (2019). 9. concin, n. et al. esgo/estro/esp guidelines for the management of patients with endometrial carcinoma. int j gynecol cancer 31, 12–39 (2021). 10. syed, s. m. et al. endometrial axin2+ cells drive epithelial homeostasis, regeneration, and cancer following oncogenic transformation. cell stem cell 26, 64-80.e13 (2020). 11. falke, i. et al. knockdown of the stem cell marker musashi-1 inhibits endometrial cancer growth and sensitizes cells to radiation. stem cell res ther 13, (2022). 12. dongre, a. et al. direct and indirect regulators of epithelial–mesenchymal transition–mediated immunosuppression in breast carcinomas. cancer discov 11, 1286–1305 (2021). 13. wang, b., li, x., liu, l. & wang, m. -catenin: oncogenic role and therapeutic target in cervical cancer. biol res 53, 33 (2020). 14. ramón y cajal, s. et al. clinical implications of intratumor heterogeneity: challenges and opportunities. j mol med 98, 161–177 (2020). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 194 15. georgescu, s. r. et al. tumour microenvironment in skin carcinogenesis. in 123–142 (2020). doi:10.1007/978-3-030-36214-0_10. 16. chiu, h.-c., li, c.-j., yiang, g.-t., tsai, a. & wu, m.-y. epithelial to mesenchymal transition and cell biology of molecular regulation in endometrial carcinogenesis. j clin med 8, 439 (2019). 17. mittal, v. epithelial mesenchymal transition in tumor metastasis. annual review of pathology: mechanisms of disease 13, 395–412 (2018). 18. yeung, k. t. & yang, j. epithelial–mesenchymal transition in tumor metastasis. mol oncol 11, 28– 39 (2017). features of epithelial-mesenchymal transformation and distribution of stem cells during endometrial ciliary/tubal metaplasia teona turashvili1; george tevdorashvili2; nino tevzadze3; shota kepuladze4; george burkadze5 1md, phd student at tbilisi state medical university; 2professor at tbilisi state medical university, gynecology and obstetrics; 3resident in clinical pathology at tbilisi state medical university; 4phd student at tbilisi state medical university; ap/cp pathologist; md; 5professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; abstract metaplasia is an adaptive process in which one tissue is transformed into another tissue that is functionally and morphologically different. the most common type of metaplasia in the endometrium is ciliary/tubal metaplasia. although the immunophenotype of ciliary/tubal metaplasia in the cervix is well studied, there are very few studies related to endometrial metaplasia. there is no reliable clinical evidence that tubal metaplasia is a precursor to serous carcinoma. it is highly likely that the precursor may be a highly differentiated endometrioid carcinoma with extensive ciliary changes. in the progression of endometrial pathologies, the role of epithelial-mesenchymal transformation is not completely clear. epithelial-mesenchymal transformation is also a probable cause of endometrioid-type carcinomas. within the framework of our research, a cohort retrograde study was carried out, for which archival material of the teaching-scientific and diagnostic laboratory of tbilisi state medical university was used. overall, the study included a total of 315 non-fixed formalin-fixed and paraffin-embedded (ffpe) cases. our study showed that the expression analysis of e-cadherin showed that its expression was significantly decreased in the study groups, in contrast to the study groups without metaplasia, indicating the independent behavior and importance of ciliary as well as atypical ciliary metaplasia in endometrial carcinogenesis. beta-catenin expression in ciliary metaplasia, as well as in atypical ciliary metaplasia, increases progressively with the development of atypical processes in the endometrium. accordingly, vimentin can be used as an independent molecular marker for monitoring tubal metaplasia. a lower significance of p53-dependent carcinogenesis was observed in endometrial neoplastic processes, in contrast to serous carcinoma, where p53 expression is significantly higher. key words: endometrial metaplasia; ciliary metaplasia; emt transformation; stem cells; microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 367 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.32 ალფა ნაწილაკებით დასხივების გავლენა p-ტიპის si+2ატ.%ge შენადნობის ფუძეშრის p-n სტრუქტურის ელექტრულ მახასიათებლებზე ია ყურაშვილი, ეკატერინე სანაია, ნინო ქიტოშვილი, ავთანდილ სიჭინავა, გიორგი დარსაველიძე სოხუმის ილია ვეკუას ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი. შესწავლილია p-ტიპის ელექტროგამტარობის მონოკრისტალური si+2ატ.%ge შენადნობის (111) კრისტალოგრაფიული ორიენტაციის ფუძეშრეზე ფორმირებული p-n სტრუქტურის ელექტროფიზიკური და ვოლტ-ამპერული თვისებები სხვადასხვა ფლუენსის ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობაში. საწყის და ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობებში გამოკვლეულია ექსპერიმენტული p-n სტრუქტურის ელექტრული მახასიათებლების ცვლილებათა კანონზომიერებანი. ნაჩვენებია, მოკლე ჩართვის დენისა და ფოტოელექტრული გარდაქმნის ეფექტურობის მნიშვნელოვანი, ხოლო შევსების ფაქტორისა და უქმე სვლის ძაბვის სუსტი ვარდნა ალფა ნაწილაკების დასხივების ფლუენსის ამაღლების პირობებში. გაანალიზებულია ალფა რადიაციის გავლენით p-n სტრუქტურის ელექტრული მახასიათებლების დეგრადაციის მექანიზმები. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ მოკლე ჩართვის დენისა და ფოტოელექტრული გარდაქმნის ეფექტურობის მნიშვნელოვანი ვარდნა განპირობებულია დენის არაძირითადი მატარებლების სიცოცხლის ხანგრძლივობის შესაძლებელი შემცირებით. გაანალიზებულია გერმანიუმის ატომებთან ლოკალიზებული დეფორმაციის, დისლოკაციების გარემომცველი მინარევი-რადიაციული დეფექტის ატმოსფეროს სივრცული განაწილების, ელექტრული აქტიურობისა და მდგრადობის წვლილი si+2ატ.%ge შენადნობის ფუძეშრეზე შექმნილი p-n სტრუქტურის ელექტროფიზიკური მახასიათებლების ფორმირებაში. საკვანძო სიტყვები: სილიციუმ-გერმანიუმის შენადნობი, p-n სტრქუტურა, ვოლტ-ამპერული მახასიათებელი, მოკლე ჩართვის დენი, ეფექტურობა, შევსების ფაქტორი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 368 შესავალი მონოდა მულტიკრისტალური სილიციუმი წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად მასალას სხვადასხვა დანიშნულების ფოტოელექტრულ გარდამქმნელების წარმოებაში. უკანასკნელ პერიოდში მკაფიოდ გამოიკვეთა სილიციუმის მზის ელემენტების ფუძეშრეების სისქის შემცირების ტენდენცია. სილიციუმის მოცულობითი კრისტალების თხელი ფუძეშრეების დამზადების პროცესებში ხშირია მსხვრევის შემთხვევები, რაც აუარესებს მზის ელემენტების წარმოების ეფექტურობას [1]. თხელი ფირების რღვევის სიმტკიცის გაუმჯობესების ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენს სილიციუმის დოპირება იზოვალენტური გერმანიუმით [2]. სილიციუმის გერმანიუმით დოპირება ახშობს b-o დეფექტების ფორმირებას [3]. აღნიშნული დეფექტები აუარესებენ p-n სტრუქტურის სინათლის ენერგიის გარდაქმნის ეფექტურობას. გერმანიუმით დოპირებული სილიციუმის ნამზადების მექანიკური სიმტკიცის ამაღლების შესაძლებელ მექანიზმად განიხილავენ დისლოკაციების ძვრადობის შემცირებას. გერმანიუმის ატომების მეზობელ კოორდინაციაში არსებულ ჟანგბადის ატომებს და მათ შემცველ მცირე ზომების პრეციპიტატებს შეუძლიათ ეფექტურად დაამუხრუჭონ დისლოკაციები [4]. განსაზღვრული სტრუქტურული მდგომარეობისა და ელექტროფიზიკური და მექანიკური თვისებების სილიციუმ-გერმანიუმის შენადნობების მოცულობითი კრისტალების მიღება და მათ საფუძველზე სხვადასხვა დანიშნულების p-n სტრუქტურების შექმნა წარმოადგენს ნახევარგამტარული ხელსაწყოების ტექნოლოგიისა და კვლევის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ ამოცანას. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მონოკრისტალური si-ge შენადნობების ფუძეშრეებსა და p-n სტრუქტურებში სხვადასხვა ფაქტორით (დამზადების პროცესი, თერმული, მექანიკური და რადიაციული ზემოქმედება) განპირობებული დეფექტების წარმოქმნის პირობების, ურთიერთქმედებისა და ფიზიკური თვისებების მოდიფიცირების მექანიზმების კვლევას მართვადი მახასიათებლების ნახევარგამტარული p-n სტრუქტურებისა და ხელსაწყოების შესაქმნელად. ნაშრომში შესწავლილია ჩოხრალსკის მეთოდით eq-skj-50hz სისტემის სადნობ ღუმელში [111] კრისტალოგრაფიული მიმართულებით გაზრდილი მონოკრისტალური p-ტიპის si+2ატ.%ge შენადნობის საფუძველზე შექმნილი p-n სტრუქტურის ელექტროფიზიკური თვისებების კვლევა საწყის და ალფა ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობებში. კვლევის მეთოდიკა საკვლევი სტრუქტურების (111) ორიენტაციის ფუძეშრეები დამზადებულია sige შენადნობის მოცულობითი კრისტალის (სიგრძე -60მმ, დიამეტრი -30მმ) შიდა ჭრის ალმასის დისკზე დაჭრის, ხეხვისა და პოლირების მეთოდებით. ერთსაფეხურიანი p-n სტრუქტურების ფორმირება 0,5-0,6 მმ სიღრმეზე განხორციელდა 1100ºc ტემპერატურაზე 20 წთ-ს განმავლობაში ფოსფორის დიფუზიით ფოსფორსილიკატური ნარევის შემოსაზღვრული მოცულობიდან. p-n სტრუქტურების ორივე ზედაპირზე ელექტრული კონტაქტები ფორმირებულია ალუმინის თერმული აორთქლებით; მთლიანი p-ტიპის ფუძეშრეზე , georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 369 ბადისებური n-ტიპის არეში. p-n სტრუქტურის n-ფენის 5,4 მევ ენერგიის ალფა ნაწილაკებით დასხივება განხორციელდა am-241 წყაროს გამოყენებით. საცდელი ნიმუშების მიკროსტრუქტურული კვლევა შესრულდა nmm-80rf/trf სისტემის მეტალოგრაფიულ ოპტიკურ მიკროსკოპზე; ელექტროფიზიკური მახასიათებლების გაზომვები განხორციელდა ecopia-3000 სისტემის დანადგარზე. ხოლო ვოლტ-ამპერული დამოკიდებულებებისა და პარამეტრების კვლევა შესრულდა keithley 2400 სისტემის დანადგარზე. შედეგები და ანალიზი სტანდარტული განათების პირობებში განსაზღვრულია საცდელი p-n სტრუქტურის ვოლტამპერული მახასიათებლები საწყის და ალფა-ნაწილაკებით დასხივებულ მდგომარეობებში. ნახ.1 წარმოდგენილია ვოლტ-ამპერული მახასიათებლების გრაფიკების პირდაპირი შტოები , საიდანაც ნათლად ჩანს, რომ ალფა ნაწილაკების დასხივების ფლუენსის ამაღლება ამცირებს p-n სტრუქტურაზე აღძრული მოკლე ჩართვის დენის და ღია წრედის ძაბვის სიდიდეებს, ანუ იწვევს სინათლის ენერგიის ელექტრულ ენერგიად გარდაქმნის ძირითადი პარამეტრების დეგრადაციას. ნახ. 1. p-ტიპის si+2ატ.%ge ფუძეშრეზე ფორმირებული p-n სტრუქტურის ვოლტ-ამპერული დამოკიდებულებები 1. დაუსხივებელი, 2. ალფა-რადიაციის ფლუენსი 5.1011 სმ-2 3. ალფა რადიაციის ფლუენსი 1.1012სმ-2 4. ალფა რადიაცუიის ფლუენსი 6.1012 სმ-2 si+2ატ.%ge ფუძეშრეზე ფორმირებული p-n სტრუქტურის ვოლტ-ამპერული მახასიათებლები ავლენენ მათ ცხად დამოკიდებულებას ალფა ნაწილაკების სხვადასხვა ფლუენსით დასხივებაზე, რაც თავის მხრივ განპირობებულია სტრუქტურული დამახინჯებების ფორმირებით ნახევარგამტარულ ფუძეშრესა და უშუალოდ p-n გადასასვლელზე. მეტალოგრაფიული კვლევით ნაჩვენებია, რომ ფუძეშრის საწყისი სტრუქტურა შეიცავს კრისტალიზაციისა და დამზადების პროცესებში ჩასახულ დისლოკაციებს. ვვარაუდოთ, რომ რადიაციული დეფექტები, განთავსებული უშუალოდ დისლოკაციებსა და მათ გარემომცველ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 370 ატმოსფეროებსა და კრისტალურ მესერში განსხვავებული მექანიზმებით ცვლიან p-n სტრუქტურის ელექტროფიზიკურ პარამეტრებს. ჩოხრალსკის მეთოდით მიღებულ კრისტალებში მაღალია ტექნოლოგიური მინარევების (ჟანგბადი, ნახშირბადი) კონცენტრაცია, რაც განაპირობებს რადიაციული დეფექტით გამდიდრებული დისლოკაციების გარემომცველი ატმოსფეროს ფორმირებას. ასეთ პირობებში მოსალოდნელია კუთრი ელექტროწინაღობის შედარებით სუსტი მატება ალფა ნაწილაკების დასხივების ფლუენსის ამაღლებით, რადიაციული ცენტრების კონცენტრაციის ზრდა აამაღლებს დენის არაძირითადი მატარებლების გაბნევას და შესაბამისად, შეამცირებს მათი სიცოცხლის ხანგრძლივობას. p-n სტრუქტურის ელექტრული პარამეტრების დეგრადაციის ერთ-ერთ მიზეზად შესაძლებელია განხილული იქნას სილიციუმ-გერმანიუმის შენადნობის კრისტალურ მესერში გერმანიუმის ატომებთან ლოკალიზებული დეფორმაციის არსებობა, რაც მნიშვნელოვნად აკონტროლებს დენის მატარებლების გაბნევას, დისლოკაციური და რადიაციული დეფექტების სივრცულ განაწილებასა და ელექტრულ აქტიურობას. აღნიშნულიდან გამომდინარე, si-ge შენადნობების p-n სტრუქტურების ელექტრული პარამეტრების მართვისა და პროგნოზირების პრობლემის გადასაწყვეტად აუცილებელია მათი შესწავლა მალეგირებელი გერმანიუმის კონცენტრაციისა და დისლოკაციების სიმკვრივის ფართო დიაპაზონში სხვადასხვა წარმოშობის რადიაციის პირობებში. საკვლევი p-n სტრუქტურის ფოტოელექტრული გარდაქმნის ელექტროფიზიკური მახასიათებლების ექსტრემალური მნიშვნელობების განსაზღვრისათვის აგებულია ძაბვის ამაღლების პირობებში სიმძლავრე ძაბვის გრაფიკები (ნახ.2) . მიღებული გრაფიკებიდან განისაზღვრა სიმძლავრის , დენის ძალისა და ძაბვის მაქსიმალური სიდიდეები. ნახ.2. p-ტიპის si+2ატ.%ge შენადნობის ფუძეშრეზე ფორმირებული p-n სტრუქტურის სიმძლავრე-ძაბვის დამოკიდებულებები 1. დაუსხივებელი, 2. ალფა-რადიაციის ფლუენსი 5.1011 სმ-2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 371 3. ალფა რადიაციის ფლუენსი 1.1012სმ-2 4. ალფა რადიაცუიის ფლუენსი 6.1012 სმ-2 მიღებული გრაფიკული დამოკიდებულებებიდან განისაზღვრა დენის ძალის, ძაბვის და სიმძლავრის მაქსიმალური სიდიდეები. მათი გამოყენებით გამოთვლილია ნახ.1.ზე წარმოდგენილი ვოლტ-ამპერული დამოკიდებულებების ფორმის ფაქტორის (ff) და მ.ქ.კ. -ის () მნიშვნელობები ცნობილი ფორმულების საფუძველზე [5]; 𝑓𝑓 = 𝑉 . 𝐼 𝑉 . 𝐼  = 𝑉 . 𝐼 𝑃 . 𝑓𝑓 სადაც vmax და imax წარმოადგენენ ძაბვისა და დენის სიდიდის მაქსიმალურ მნიშვნელობებს. ალფა ნაწილაკების სხვადასხვა ფლუენსით დასხივებული p-n სტრუქტურის ვოლტამპერული მახასიათებლების ცვლილებთა კანონზომიერებანი ნათლად არის ასახული ცხრილში 1. p-si+2ატ%geშენადნობის ფუძეშრეზე ფორმირებული p-n სტრუქტურის ელექტრული პარამეტრების დამოკიდებულება ალფა ნაწილაკებით დასხივების ფლუენსზე ცხრილი1. ალფა რადიაციის ფლუენსი, სმ-2 voc, მვ isc, მა/სმ2 vmax, მვ imax, მა/სმ2 ff , % s, სმ2 0 500 40.70 350 31.12 0.53 10.89 2.72 5.1011 480 37.24 300 27.93 0.47 8.37 2.148 2.1012 470 35.20 300 25.41 0.46 7.62 2.44 5.1012 450 33.79 300 23.45 0.46 7.03 2.9 ნახ.3.-ზე წარმოდგენილია სხვადასხვა ფლუენსის ალფა ნაწილაკებით დასხივებული si+2ატ.%ge შენადნობის p-n სტრუქტურის პარამეტრები, რომლებიც ნორმალიზებულია დაუსხივებელი მდგომარეობის მახასიათებელ პარამეტრებთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 372 ნახ.3. sige p-n სტრუქტურის ნორმირებული პარამეტრების (voc, isc, ff, ) დამოკიდებულება ალფა ნაწილაკების დასხივების ფლუენსზე ალფა რადიაციის ფლუენსის განსაზღვრულ დიაპაზონში ექსპერიმენტული p-n სტრუქტურის ყველა პარამეტრი თავისებური კანონზომიერებით იცვლება. მიღებული შედეგების თანახმად საგრძნობლად მცირდება მოკლე ჩართვის დენისა და ეფექტურობის მნიშვნელობები, ხოლო შევსების ფაქტორისა და უქმე სვლის ძაბვა (ემძ) შედარებით სუსტი ვარდნით ხასიათდებიან. ცნობილია [6], რომ სილიციუმის მზის ელემენტებში დენის არაძირითადი მახასიათებლების სიცოცხლის ხანგრძლივობა გამა რადიაციის გავლენით საგრძნობლად მცირდება. ეს გარემოება მნიშვნელოვნად აუარესებს მოკლე ჩართვის დენის სიდიდეებს. დენის არაძირითადი მატარებლების სიცოცხლის ხანგრძლივობა მგრძნობიარეა რადიაციით ინდუცირებული დეფექტებისადმი, რომლებიც მოქმედებენ როგორც რეკომბინაციის ცენტრები. მათი რეკომბინაციის სიჩქარის ამაღლება უკუპროპორციულად ამცირებს დენის არაძირითადი მატარებლების სიცოცხლის ხანგრძლივობას [7]. სილიციუმზე შექმნილი მზის ელემენტის ანალოგიურად შესაძლებელია ვივარაუდოთ ექსპერიმენტულ si+2ატ.%ge შენადნობზე ფორმირებული p-n სტრუქტურის 𝐼 და  პარამეტრების დეგრადიაციის ერთ-ერთ ძირითად მიზეზად ალფა რადიაციით განპირობებული წერტილოვან რადიაციულ დეფექტებზე დენის არაძირითადი მატარებლების გაბნევა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 373 ლიტერატურა 1. p. rupnowski, b. sopori. strength of silicon wafers: fracture mechanics approach. international journal of fracture 155, 67–74 (2009). https://doi.org/10.1007/s10704-009-9324-9 2. jiahe chen, deren yang, xiangyang ma, zhidan zeng, daxi tian, liben li, duanlin que, longfei gong. “influence of germanium doping on the mechanical strength of czochralski silicon wafers.” journal of applied physics 103 (12) 123521-1 123521-6 (2008). https://doi.org/10.1063/1.2943272 3. xuegong yu, peng wang, deren yang. effect of germanium on the kinetics of boron-oxygen defect generation and dissociation in czochralski silicon. applied physics letters, 97(16), 162107-1 – 162107-3 (2010) https://doi.org/10.1063/1.3505499 4. deren yang, jiahe chen, hong li, xiangyang ma, daxi tian, liben li, duanli que. microdefects in ge-doped czochralski grown si crystals. journal of crystal growth, 292(2), 266-271 (2006). https://doi.org/10.1016/j.jcrysgro.2006.04.022 5. davud mostafa tobnaghi, ali rahnamaei, and mina vajdi. experimental study of gamma radiation effects on the electrical characteristics of silicon solar cells. international journal of electrochemical science 9 (6): 2824-2831 (2014). 6. khumar ali, sohail a. khan, m. z. matjafri, ⁶⁰co γ-irradiation effects on electrical characteristics of monocrystalline silicon solar cell. international journal of electrochemical science, 8, 7831-7841 (2013). retrieved from http://www.electrochemsci.org 7. j. kuendig, m. goetz, a. shah, e. fernandez. thin film silicon solar cells for space applications: study of proton irradiation and thermal annealing effects on the characteristics of solar cells and individual layers. journal of solar energy materials and solar cells, 79(4), 425-438 (2003). https://doi.org/10.1016/s0927-0248(02)00486-5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 374 effect of alpha-particle irradiation on the electrophysical properties of the p-n junction on the p-type si+2 at.% ge alloy ia kurashvili, ekaterine sanaia, nino kitoshvili, avtandil sichinava, giorgi darsavelidze ilia vekua sukhumi institute of physics and technology, tbilisi, georgia the electrophysical and current-voltage characteristics of the p-n junction created on the p-type monocrystalline si+2at.%ge substrate have been studied under alpha particle irradiation at varying fluences. the changes in the electrical characteristics of the p-n junction in both the initial and irradiated states were investigated. it was found that, with increasing alpha particle fluence, the shortcircuit current and photoelectric conversion efficiency significantly decrease, while the fill factor and open circuit voltage decrease only slightly. the mechanisms of the electrical characteristics degradation of the p-n junction under alpha radiation are analyzed. it is proposed that the significant decrease in short-circuit current and conversion efficiency may be attributed to a reduction in the lifetime of minority current carriers. the contribution of localized deformation near ge atoms, the spatial distribution of the impurity-radiation defect complex surrounding dislocations, and the electrical activity and stability of these defects in the formation of the electrophysical properties of the p-n junction on the si+2at.%ge substrate are discussed. keywords: si-ge alloy, p-n junction, current-voltage characteristic, short-circuit current, efficiency, fill factor. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 307 georgian scientists vol. 5 issue 2, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.39 1, 2, 3 1 ; 2 ; 3 . , (lipoid, ), (sigma-aldrich, ), : 1:50:10 . 500c . , . , 5 . (1400 ) 0,2 (whatman, ). ( , ). . . . 3 . n1 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 308 n1 1 2 3 , 210±10 315±17 460±20 , -(21,4±1,0) -(25,2±1,3) -(22,9±1,6) , 145±8 1860±12 174±18 , -(17,9±1,4) -(20,0±1,5) -(19,1±1,3) n1 , . , . 190 163 . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 309 n1. . n1) , . , , , . , , , 140-210 . , , , . . . 4 : 1. 125 100 , 25 , . 2. ( ) 200 125 188 ( ), 50 , . 3. (100 ) 5 . 188. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 310 4. (1400 ). ( , ). . . . ( ) 4 . n2 . n2 1 2 3 4 , 230±16 136±12 255±20 346±24 , -(7,6±1,4) -(4,6±1,2) -(8,3±1,6) -(12,4±1,8) , 210±9 125±7 235±10 290±15 , -(6,5±1,5) -(4,0±1,0) -(7,1±1,2) -(8,7±1,5) georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 311 n2. ( .n2) . , , , . , 200-230 . : dmitreva m., shprak z., orlova o., ignatyeva e., lantsova a., nikolaeva l., krasniuk i. selection of the composition of a liposomal dosage form of a russian somatostatin analogue with antitumor activity. international journal of applied pharmaceutics. 2020:12(6):65-68 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 111 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.13 1, 2, 3, 4, 5 1 phd ; 2 , ; 3 ; 4 phd ; ; 5 , ; 80-90%, 10-20%. . , . . , . , , . . , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 112 , . , , . , . , . : ; ; ; ; ; . 210 000 , 128 000 [1]. , ncdc 2021 , 274 [2]. 46-49% 5 [1]; , 63 . 1/70, , , brca1 brca2 , [3]. , i ii [4]. i , , , . ii , . , i. , . i , , ii . , (serous borderline tumors sbt) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 113 (low-grade serous carcinomalgsc). 20-50 ( 46 ) [4]. , , , , . 2/3 kras braf , [5]. . 80-90%, 10-20%. , , , 30% [6]. , . . , . . , . , , . , . , . [7]. . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 114 , , , , ( ) , [8]. , , , . , (t; b nk ) , . , , . , , (60%). . , , , : 1) e, ; 2) ; 3) 1(icam-1), 1 (vcam-1), , cd44 , (tnfa), , ; 4) ; 5) (egfr), (egf), (tgf ), -1 (igf-1), (vegf vegfr), [9]. , , . , . egeorgian scientists/ . 6 n 2, 2024 115 . e. , e. . sip 1, e (mmp-2) [10]. a5b1 , , , a6b1 a2b1, . . [11] . mmp14 mmp2, , . , , . 6 rgd , lap , tgf1, 1 (ltbp1), tgf1-lap-ltbp1 . . 6 tgf1 llc, . wnt5a v wnt5a, v 6 . , wnt5a [11]. , . , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 116 , . wnt [12]. wnt , , wnt/ca2+ wnt/planar (pcp) , , . wnt5a wnt , , , . wnt5a [11]. tgf , smad . tgf 1 2 , . . , ( , ), . , de novo [13]. 8 , , [13]. 37.5%, , . , . , . , kras braf . , . , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 117 : calretinin, cd34, a-sma[14]. , . , , . . , 100% 81%, . , . , , . , brca1/2 msh6 , . , . . , , . , abcb1, cdc2, cdkn1a, fat1, mmp9, msh2, nqo1 top2a [15]. [16]. , abcb1 in vitro . cdc2 cdkn1a . fat1 [17]. mmp9 , iv , , . nqo1 nad(p)h ( ) . p53 nqo1. nqo1 p53, . nqo1georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 118 p53 , . nqo1 . , topa2 , , . , . , , . , . , . : [1] l. a. torre et al., “ovarian cancer statistics, 2018.,” ca cancer j clin, vol. 68, no. 4, pp. 284–296, jul. 2018, doi: 10.3322/caac.21456. [2] “https://www.ncdc.ge/#/pages/file/ea1784b5-d3d0-4dd9-b29f-1369f5d6bbec”. [3] s. j. ramus and s. a. gayther, “the contribution of brca1 and brca2 to ovarian cancer,” mol oncol, vol. 3, no. 2, pp. 138–150, apr. 2009, doi: 10.1016/j.molonc.2009.02.001. [4] s. lheureux, c. gourley, i. vergote, and a. m. oza, “epithelial ovarian cancer,” the lancet, vol. 393, no. 10177, pp. 1240–1253, mar. 2019, doi: 10.1016/s0140-6736(18)32552-2. [5] p. sadlecki, p. antosik, d. grzanka, m. grabiec, and m. walentowicz-sadlecka, “kras mutation testing in borderline ovarian tumors and low-grade ovarian carcinomas with a rapid, fully integrated molecular diagnostic system,” tumor biology, vol. 39, no. 10, p. 101042831773398, oct. 2017, doi: 10.1177/1010428317733984. [6] p. m. webb and s. j. jordan, “epidemiology of epithelial ovarian cancer,” best pract res clin obstet gynaecol, vol. 41, pp. 3–14, may 2017, doi: 10.1016/j.bpobgyn.2016.08.006. [7] n. christou et al., “intraperitoneal chemotherapy for peritoneal metastases: technical innovations, preclinical and clinical advances and future perspectives.,” biology (basel), vol. 10, no. 3, mar. 2021, doi: 10.3390/biology10030225. [8] c. gao, j. shi, j. zhang, y. li, and y. zhang, “chemerin promotes proliferation and migration of ovarian cancer cells by upregulating expression of pd-l1.,” j zhejiang univ sci b, vol. 23, no. 2, pp. 164–170, feb. 2022, doi: 10.1631/jzus.b2100392. [9] j. o. a. m. van baal et al., “the histophysiology and pathophysiology of the peritoneum,” tissue cell, vol. 49, no. 1, pp. 95–105, feb. 2017, doi: 10.1016/j.tice.2016.11.004. [10] j. liao et al., “ovarian cancer spheroid cells with stem cell-like properties contribute to tumor generation, metastasis and chemotherapy resistance through hypoxia-resistant metabolism.,” plos one, vol. 9, no. 1, p. e84941, 2014, doi: 10.1371/journal.pone.0084941. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 119 [11] z. dehghani-ghobadi, s. sheikh hasani, e. arefian, and g. hossein, “wnt5a and tgf 1 converges through yap1 activity and integrin alpha v up-regulation promoting epithelial to mesenchymal transition in ovarian cancer cells and mesothelial cell activation,” cells, vol. 11, no. 2, p. 237, jan. 2022, doi: 10.3390/cells11020237. [12] v. azimian-zavareh, z. dehghani-ghobadi, m. ebrahimi, k. mirzazadeh, i. nazarenko, and g. hossein, “wnt5a modulates integrin expression in a receptor-dependent manner in ovarian cancer cells,” sci rep, vol. 11, no. 1, p. 5885, mar. 2021, doi: 10.1038/s41598-021-85356-6. [13] g. girolimetti et al., “mitochondrial dna sequencing demonstrates clonality of peritoneal implants of borderline ovarian tumors,” mol cancer, vol. 16, no. 1, p. 47, dec. 2017, doi: 10.1186/s12943-017-0614-y. [14] e. s. lee et al., “calretinin, cd34, and alpha-smooth muscle actin in the identification of peritoneal invasive implants of serous borderline tumors of the ovary.,” mod pathol, vol. 19, no. 3, pp. 364–72, mar. 2006, doi: 10.1038/modpathol.3800539. [15] p. mhawech-fauceglia et al., “genomic heterogeneity in peritoneal implants: a differential analysis of gene expression using nanostring human cancer reference panel identifies a malignant signature.,” gynecol oncol, vol. 156, no. 1, pp. 6–12, jan. 2020, doi: 10.1016/j.ygyno.2019.10.021. [16] a. vaidyanathan et al., “abcb1 (mdr1) induction defines a common resistance mechanism in paclitaxeland olaparib-resistant ovarian cancer cells.,” br j cancer, vol. 115, no. 4, pp. 431–41, aug. 2016, doi: 10.1038/bjc.2016.203. [17] d. martin et al., “assembly and activation of the hippo signalome by fat1 tumor suppressor.,” nat commun, vol. 9, no. 1, p. 2372, jul. 2018, doi: 10.1038/s41467-018-04590-1. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 120 phenotypic characteristics of peritoneal tumor implants in ovarian epithelial tumors nikoloz sarauli1, rema gvamichava2, nino kantaria3, shota kepuladze4, giorgi burkadze5 1md, phd student at tbilisi state medical university; email: nsarauli.mmc@gmail.com; 2professor at tbilisi state medical university, oncology department; emai: doctorrema@yahoo.com; 3resident in clinical pathology at tbilisi state medical university; 4phd student at tbilisi state medical university; ap/cp pathologist; md e-mail: shota.kepuladze@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-5919-5581; 5professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 critical review abstract tumors with borderline ovarian malignancy are characterized by heterogeneity in 80-90% of cases and are characterized by a favorable prognosis, while in 10-20% of cases peritoneal implants are formed and recurrence develops. the presence of peritoneal implants has an uncertain predictive value. according to some authors, they undergo regression and in some cases a long survival period is observed despite the presence of disseminated implants. implants are also divided into invasive and non-invasive types. such division may have prognostic value, which is why it is the subject of active study. cytokines secreted by macrophages induce angiogenesis and evasion of immune surveillance by ovarian tumors, according to recent studies, the frequency of distribution of macrophages in the tubule may indicate the spread of the disease and be associated with more extensive tumor dissemination. the role of the peritoneum in the dissemination of tumor processes is a subject of active study. the development and metastasis of ovarian epithelial carcinoma is associated with fibrosis, which is one of the driving forces in the process of epithelial-mesenchymal transformation. that is why the deciphering of the regulators of epithelial-mesenchymal transformation in epithelial squamous cell carcinoma is needed for the development of new therapies to eliminate metastatic spread and, of course, to improve the survival rate of patients. therefore, the correct identification of peritoneal implants is an important factor. although there are histological criteria for distinguishing between invasive and noninvasive implants, their differentiation can be difficult. furthermore, little is known about the molecular-genetic basis of implants. this issue requires additional studies to correctly determine the diagnosis, treatment method and prognosis. key words: peritoneum; implants; microenvironment; prognostic markers; ovarian epithelial tumors; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 79 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.10 . . orcid-0009-0008-1855-2571 , . . , ( ) . , “, „ “. , , . . , , . . , . , , . , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 80 . : ; ; . . : , , , , , . , , , . . , ) , . (1. . , . , . , . ., 2000,) , , , ( ). , . ( ) . , , . , . (2. . , . , . , 2001) , *f *f f , . (f) : , , , , ;f a ft tpf co ti georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 81 a , ft, co, ti , tpf tp , . tpf tp , , , , , , , . , ( , ,pr, ),tpf met re if met , re , pr if ( f ). ft , . f (o ) , (c ) ( r ). ( on ), ( oj ) ( os ) . ( re ) . if . , ( co ) , , , . ( ), , . ( ti ) . , . , naaa ,...,, 21 a ( naaa ,...,, 21 ) , . , . )](...)([)( 1 napapap , . , : )](...)([)( 1 napapap georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 82 . , . . , , , . , . , , , ( ) . , ( ), ,b a . , , bac . , , . (falconer, kenneth ., 2003) 1a , ( aa1 ), 2a ( aa2 ), 21 aaa . , 1a 2a 11 2 1 1 1 ,...,, naaaa . 11 aai , ni ,1 . 22 2 2 1 2 ,..., maaaa , ;22 aa j mj ,1 : a , ( ); ...,, 131211 aaaa . b ; ,1b 2b . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 83 ,,..., 11 2 1 1 1 kbbbb 11 bbi ki ,1 ; 22 2 2 1 2 ,..., ebbbb 22 bb j ej ,1 ;21 bbb 2112 bac , . , a b , , , ( . b ) ( a ), . , . . , a b . , , ( , , , , .), . , 1 2( , ,... )nf f f f u ),...,( 21 n . , x , 0e xx . : ).(u (1) , x . (1) 0e . , , . , 0e ),(0 um . . . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 84 0e , , . (liu, jing z.; zhang, lu d.; yue, guang h.. , 2003) 0e , , : max)( arguri )}().,(),(/)({),( uvzzumumuvum iiiiiiiii )(uvii n i i urur 1 )()( 0e . 0e )};()(,)(/{0 uururuuu }),/({)( uu ; 0u . , . , 0u . , , 0u . 00 uu , sup),(inf 0 0 0 0 mum ; ),(inf 0 um (2) )( our ; 0uu ; )(ur ; 0 0m 0e . (2) 0e . , , ( ). : ), , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 85 , . . . , . , , , . , . . , , . ( ), , . , . , , . , . . , . , , matlab. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 86 : . , . , . , . . (2000,). . ,: . . , . , . (2001). . . .: . falconer, kenneth. (2003). fractal geometry: mathematical foundations and applications. : john wiley & sons. from isbn 978-0-470-84862-3. liu, jing z.; zhang, lu d.; yue, guang h. (2003). "fractal dimension in human cerebellum measured by magnetic resonance imaging". biophysical journal., 85 (6): 4041–4046.6. from bibcode:2003bpj.85.4041l. doi:10.1016/s0006-3495(03)74817-6. pmc 1303704. pmid 14 a rational approach to the study of fractals and the effectiveness of systematic analysis for the functioning of flow management gedevan murjikneli doctoral student. georgian technical university. doctoral program in digital telecommunication technologies. orcid-0009-0008-1855-2571 abstract: the paper discusses the issues and processes of fractal research, for the analysis of its further management development. recommendations are given that focus on the main aspects of the fractal model of functioning. the ways of rational decision-making are studied, where the influence of environmental factors is emphasized, with the area of determining their negative (violation) and supporting effects. the point characteristics of fractals are analyzed in order to determine how they can cope with unforeseen expected "threats" or rationally use possible "benefits". to conduct such an analysis, the paper considers a wide group of environmental factors, where each of them separately includes relevant points that affect any type of activity differently fractal layers and component points represent the internal characteristics of transmission. the paper focuses on one of the areas of improvement of the fractal management structure. in particular, on filling the existing linear-functional management structure with a target group, in terms of obtaining a final positive result. the corresponding functioning mechanism of such a structural scheme and the basic version of their mathematical model are given. the possibility of creating a group of target fractals to avoid the problem and the mathematical model of such a structure and its georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 87 mechanism of action are discussed and achieved. it is noted that the crisis/contingency situation is not a separate independent problem, it is one of the slightly more complex features of the operation. its sophistication is primarily expressed in the possible combinations of internal or external factors of the cause of the problem and the complexity of the analysis. second, eliminating the problem created by side effects is a certain subgoal of the main goal. its regulation and transfer should be purposefully implemented: by middle-level management; the entire process of management should be carried out by the forces associated with the purpose of transmission; created by the problematic target groupwhich would be a rational approach to a systematic analysis of the situation. with this approach, the goal of point calculation of fractals is decided. keywords: the situation, systemic, regulation, rational, fractal, dotted. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 133 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.14 use of polymer dispersed liquid crystal (pdlc) film as a greenhouse cover material gary markaryan abstract as of today, we can surely say that even the smallest and the most simple greenhouses can’t do without some automation, to say nothing of large enterprises. high-level automation is attained at the expense of all components available in the system, and all separate components have to smoothly perform their functions and duties. the reliable systems always have some fall-back options in cases of the failure of one or another component. expansion in the number of electronic components naturally leads to increase of energy consumption, and one may say that it is an important factor forming the final product price. for maintenance of competitive ability any agricultural enterprise tries to offer such production on the market, which will be competitive compared to other types of production in terms of price and quality. therefore, the agricultural enterprise from the very beginning makes efforts to establish as much energy-saving enterprise as possible that will have a beneficial impact not only on company budget, but will provide another one big step forward aimed to preservation of natural resources. diminution of any energy resourse utilization means first of all their proper use and design of such greenhouse system, which uses the external climate conditions to the most benefit. the most important external climate factor for greenhouses, which generates other climate conditions is of course the sun. as we know, solar energy is the most important for plants, and in case of its deficiency the main growth processes will be inhibited, while in case of its redundancy, a plant may be damaged at all. in greenhouses the energy is mainly used for illumination, heating and cooling, while other microclimate parameters, such as co2 and humidity, don’t require even a third part of energy consumption. it is obvious, that the precise indices of energy consumption depend on geographic location and specific plant crop. based on the above-mentioned, it is necessary to use sun energy to the maximum efficiency in order to reduce energy consumption expenditures. traditional microclimate automation systems control the mentioned factors by means of electric louvres or curtains, which provide shading georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 134 adjustment, so that a sunlight passes upper greenhouse cover and reach internal shading structure. based on the shading structure conditions, sunlight either is reflected or partially absorbed. the mentioned shading method has some negative aspects, first of all that its shading characteristics are permanent (unchanged), it has a fixed sun energy conductivity, permanent reflection and absorption coefficients, and it either can be used or not. therefore, such kinds of shading methods can provide maximum efficiency only when the solar intensity exactly corresponds to parameters of the mentioned shading structure so that a plant receives exactly as much energy as is necessary for this specific plant crops and based on the specific “age” of this culture. of course, we realize that it is virtually impossible to preserve so many parameters, since taking all the mentioned factors into account, precise natural illumination can be provided in some seasons only, and then only in some time of a day, for short period of time. in all other cases, a plant gets more or less illumination, or else the more time is needed. during most of the time, a greenhouse microclimate automation system is forced to balance microclimate parameters deviation, with turn-on heating, light and cooling that will surely cause additional energy consumption. apart from the fact that the mentioned classic shading method doesn’t provide maximum efficiency during the most of time, it should be noted as well that a mentioned shading system is located in the inner part of the greenhouse and regardless of the material used for its manufacturing and its reflection characteristics a range of absorption coefficient is 8-15% in all cases, due to absorption of some solar energy, so the system is getting hot and further the heat will be transferred to the inner part of greenhouse, as a result a temperature parameter will change that leads to necessity of temperature decrease in the greenhouse, so a cooling system has to be turned on or outdoor air of lower temperature has to be let in that obviously will have an impact on energy consumption and microclimate. based on the above mentioned, it is clearly seen that currently available greenhouse microclimate automation systems, and exactly shading systems don’t provide the desirable outcome, that leads to use of additional components in order to preserve the necessary microclimate. it should be also noted that deviation of one parameter, for instance temperature increase, results in change of other parameters, as well, including moisture concentration, so in order to balance a temperature, it is necessary to either let the outdoor air in or to use the cooling system. at this stage the necessary microclimate has been already disturbed, and afterwards due to entry of the outdoor air, even if this option is admissible, humidity and co2 concentration are disrupted, whereafter the system is forced to spent energy resources with the purpose of maintenance of desirable microclimate parameters, cooling system has to be switched on, as well and all this leads to electric energy consumption. the presented paper offers a new method for natural illumination shading in the greenhouses, which will more precisely and effectively adjust the natural lighting; its use will also lead to less heating of the inner part of greenhouse, and the mentioned method will make it possible to perform exact and segment management of natural illumination in the greenhouses. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 135 properties of electron toning films as a means for an alternate shading method and its comparison with other greenhouse cover materials have been discussed in the article. it has been shown that natural illumination adjustment using electron toning technology is more precise and provides high efficiency and reduction of energy consumption. an additional information will be published in the thesis work, where the model of shading system using electron toning technology developed on the basis of this efficiency indices will be represented, the operation principles will be discussed, appropriate protocols, interfaces will be selected and operation algorithm will be developed, by means of which the single parts of the greenhouse will be elaborated and natural lighting intensities will be adjusted. keywords: greenhouse, greenhouse cover material, pdlc (polymer dispersed liquid crystal) film, smart glass, smart film as of today, three materials are mainly used as a greenhouse cover material, among them a special greenhouse cellophane 100-200 microns thick, cellular polycarbonate 4-6-8 mm thick and glasses of different thickness are the most widespread. in order to discuss the use of smart-glasses as a greenhouse cover material, is necessary to compare the properties of the mentioned materials. for these purposes a study has been conducted, during which greenhouse cellophane 150 microns thick, cellular polycarbonate 4 mm thick and pdlc film have been compared to each other. study has been carried out in tbilisi, at the following location: adjacent to tbilisi reservoir, precise location: 41.718129, 44.880107, date: 12.09.2022, time: 17:56. the study has been conducted by me: gary markaryan, phd student of the georgian technical university. the following equipment has been used for the experiment: illumination intensity measuring device – luxmeter: uni-t ut383 spectrometer: theremino spectrometer v3.1 and developed measuring unit, in which illumination diffraction grating, web-cam and a body with illumination adjustment tool (see picture) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 136 picture georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 137 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 138 pdlc film when turned off (blurred) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 139 pdlc fil when turned on (transparent) the study was designed that way that sunlight illumination and spectra were measured by the mentioned device first, then the different covers: greenhouse cellophane, polycarbonate and pdlc film were installed, and the mentioned parameters were registered. indicator 1: without cover (direct sun light) 48260 lux indicator 2: pdlc film, turned-off state (blurred) 11430 lux indicator 3: pdlc film, turned-on state (transparent) 37200 lux indicator 4: two pdlc films, turned-off state (blurred) 7000 lux indicator 5: two pdlc films, turned-on state (transparent) 28500 lux georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 140 indicator 6: hot-house cellophane 27860 lux indicator 7: cellular polycarbonate 4 mm 21210 lux data distribution according to the best indices: position cover lux 1 sunlight without cover 48260 glass 38608-44399 2 pdlc film, turned-on state (transparent) 37200 3 two pdlc films, turned-on state (transparent) 28500 4 hothouse cellophane 27860 5 cellular polycarbonate 4 mm 21210 6 pdlc film, turned-off state (blurred) 11430 7 two pdlc films, turned-off state (blurred) 7000 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 141 it is seen from the mentioned table that pdlc film in turned-on state (transparent) has better indices compared to cellophane and polycarbonate. as for comparison of spectrograms, it has to be compared with the first index, where sunlight spectra ratio is shown. while comparing indices 1 (sun), 6 (cellophane) and 7 (polycarbonate), one can see that in pictures 6 and 7 takes place a slight decrease of 560-700 nm spectra, while the rest of spectral range reduces in proportional intensity only. by comparison of index 1 (sun), 3 (pdlc film, turned-on state (transparent) and 5 (two pdlc films, turned-on state (transparent)) one can see that a change took place in more narrow range, approximately 630-700 nm and the intensity of the rest of spectra has smaller difference compared to cellophane and polycarbonate. as for indices 2 and 4, where the pdlc film in turned-off state (blurred) is used, one can see that in the mentioned picture the whole spectral range is shifted to ultrared spectra, since dispersion of rays occurs in blurred state. all this enables us to say for sure that the mentioned material (pdlc) may be used as a greenhouse cover material. it is seen from the table, where the lighting power values in blurred state are shown that one film is able to adjust (control) the illumination range 37200-11430 lux that means that it can adjust up to 70% of sunlight hit into the cover. when we have used two films, we were able to manage the range of 28500-7000 lux, and the regulation range is 75%. since the value 28500 lux is obtained using this method, which exceeds the index 3 (or 27860, where cellophane is used), the use of double film remains relevant, though it is questionable so far as is practicable to use double quantity of films for receipt of 5% difference only. unfortunately, during the study i forgot to measure the glass characteristics, though lots of studies have been already conducted to this date, according to which we can state with confidence that the light conductivity of glass exceeds all the above-mentioned materials and it approximately equals to 80-92% that means that in case of glass use in our study we would get the index 38608 – 44399 lux. based on the above-mentioned data it is seen that the mentioned method for pdlc film application may be used as a shading method. the importance of illumination spectra for plants. as is known, solar irradiation consists of waves of definite length spectral composition (see figure). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 142 figure it should be noted that eye visible spectral range includes waves with lengths from 400 to 700 nm. different wave lengths have different power. the shorter a wave is, the more energy it contains. everyone knows that photosynthesis is an essential process for plants growth and development, since the mentioned process promotes generation of organic substances, which feed a plant. photosynthesis requires energy, water and carbon dioxide, and plants get energy from illumination. red (600-720 nm) and orange (595-620 nm) are the most important portions in light spectrum. the mentioned spectra not only lay the foundation for photosynthesis but also have an effect on ongoing processes of plant development. for instance, red spectrum dosing enables control of blossoming process and promotes root system development, as well. blue and violet light spectra (490-380 nm) also take direct participation in photosynthesis process. in addition, they perform functions of protein formation and plant growth rate adjustment. blue spectrum rays are responsible for leaf development, plant growth etc. shortage of rays of the mentioned spectrum causes plant grows in height. in order to receive the more amount of blue spectrum, a pigment, which is responsible for plant orientation, is also sensitive to dark blue spectrum. radiation in the 315-380 nm range doesn’t provide plant elongation in height and is responsible for the synthesis of some vitamins. ultraviolet rays improve plant resistance to cold, as well. as for the waves of the 565-490 nm range, plant usually absorbs and uses them when experiences a deficit of other main spectra. thus, a definite range of lighting takes responsibility for certain processes, that is why our spectral analysis of pdlc film was so important to establish how acceptable its use is. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 143 resulting from the spectral analysis we obtained data which clearly show that pdlc film doesn’t perform light spectra absorption and transformation to other spectra, so we can state with confidence that the mentioned method is applicable in the greenhouse business. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 144 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.16 microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 380 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.34 ტექნოლოგიების როლი განათლების სისტემაში სოფია მშვილდაძე1; ნინო ჩიკვილაძე2 1ბიზნეს ადმინისტრირების პროგრამის დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, s.mshvildadze@gtu.ge; 2ეკონომიკის დოქტორი, პროფესორი, ბიზნესტექნოლოგიების ფაკულტეტის ხარისხის უზრუნველყოფის სამსახურის ხელმძღვანელი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, n.chikviladze@gtu.ge აბსტრაქტი: თანამედროვე განათლების სისტემა სულ უფრო მეტად ეყრდნობა ტექნოლოგიების განვითარებას, რაც სწავლების პროცესს უფრო ეფექტურს, ინტერაქტიულსა და ხელმისწავდომს ხდის. სტატია მიმოიხილავს ტექნოლოგიების გავლენას სასწავლო პროცესზე, განიხილავს ციფრული პლატფორმების, ხელოვნური ინტელექტის, ვირტუალური და დამატებითი რეალობის როლს სწავლებაში. გარდა ამისა, ყურადღება გამახვილებულია ტექნოლოგიების უპირატესობებზე, როგორიცაა ინდივიდუალური მიდგომის შესაძლებლობა, მასალის უკეთესი აღქმა და ინკლუზიური განათლების განვითარება. ასევე სტატიაში წარმოდგენილია იმ გამოწვევების ანალიზი, რომლებიც ტექნოლოგიების ინტეგრაციას ახლავს თან, მათ შორის ციფრული უთანასწორობა, მონაცემთა უსაფრთხოება და პედაგოგთა მომზადება. სტატიის მიზანია შეაფასოს, როგორ შეუძლია ტექნოლოგიებს განათლების სისტემის გაუმჯობესება და როგორ უნდა მოხდეს მათი დაბალანსებული გამოყენება ეფექტური სასწავლო გარემოს შესაქმნელად. საკვანძო სიტყვები: ინოვაცია, ტექნოლოგია, განათლების რეფორმა, ციფრული სწავლება, ტექნოლოგიური უნარები, გლობალური განათლება, მომავლის სკოლა. თანამედროვე მსოფლიოში ტექნოლოგიები განათლების სისტემის განუყოფელ ნაწილად იქცა. ციფრული პლატფორმები, ხელოვნური ინტელექტი, ვირტუალური და დამატებითი რეალობა მნიშვნელოვნად ცვლიან სწავლების მეთოდებს, სწავლების ხარისხსა და განათლების ხელმისაწვდომობას. თუმცა, ტექნოლოგიების ინტეგრაცია გამოწვევებთან არის დაკავშირებული, როგორიცაა ციფრული უთანასწორობა, მონაცემთა უსაფრთხოება და პედაგოგთა მომზადების საჭიროება. ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების სწრაფმა განვითარებამ რადიკალურად შეცვალა განათლების სფერო, რაც მოსწავლეებს, სტუდენტებსა და პედაგოგებს საშუალება აძლევს სწავლების პროცესში გამოიყენონ თანამედროვე და ეფექტური მეთოდები. ციფრული ტექნოლოგიების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 381 ინტეგრაციამ შეცვალა ტრადიციული სასწავლო მოდელები და შექმნა ახალი შესაძლებლობები. ტექნოლოგიების გავლენა სხვადასხვა შესაძლებლობებზე შეიძლება გამოიხატოს რამდენიმე გზით. კერძოდ, ონლაინ/დისტანციური განათლება, ხელოვნური ინტელექტი, პერსონალიზებული სწავლება, ვირტუალური/დამატებითი რეალობა, ინტერაქტიული და ჭკვიანი დაფები. 1.ცხრილი შედარება ტრადიციულ და ტექნოლოგიებზე დაფუძნებულ მიდგომებს შორის. სფერო ტრადიციული მიდგომა ტექნოლოგიური მიდგომა სწავლება ტრადიციული ლექციები, წიგნები ონლაინ კურსები სწავლების ხელმისწავდომობა ფიზიკური დასწრება სავალდებულოა დისტანციური სწავლება პერსონალიზაცია ერთნაირი პროგრამა ყველა სტუდენტისთვის ინდივიდუალური სასწავლო გეგმები პრაქტიკული გამოცდილება ლაბორატორიული გაკვეთილები ვირტუალური სიმულაციები, ინტერაქტიული პროგრამები შეფასება ტესტები, გამოცდები ავტომატური შეფასება ტექნოლოგიების ინტეგრაციამ განათლებაში მრავალი სარგებელი მოიტანა, თუმცა მას თან ახლავს მონაცემთა უსაფრთხოების მთავარი გამოწვევებიც. ონლაინ გაკვეთილებზე და ელექტრონულ სესტემებზე დამოკიდებულებამ მოსწავლეთა, სტუდენტთა, პედაგოგთა და სასწავლო ორგანიზაციების მოცანემები ჰაკერული თავდასხმების, პირადი ინფორმაციის გაჟონვისა და კიბერკრიმინალის რისკის წინაში დააყენა.პრობლემის გადასაჭრელად საჭიროა როგორც ტექნოლოგიური გაუმჯობესებები, ისე განათლების პოლიტიკისა და ცნობიერების ამაღლება. ამ გზების ერთობლივი დანერგვა ხელს შეუწყობს სასწავლო გარემო იყოს უფრო მეტად დაცული და უსაფრთხო. ციფრული უთანასწორობა განათლების სფეროში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. ის ეხება ტექნოლოგიებზე, ინტერნეტზე და ციფრულ უნარებზე უთანასწორო წვდომას, რაც პირდაპირ აისახება სასწავლო პროცესის ხარისხზე. ციფრული უთანასწორობის დაძლევის შესაძლო გამოსავალი არის: ინფრასტრუქტურული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 382 განვითარება, უფასო ტექნოლოგიური რესურსი, ციფრული განათლება და ლოკალიზებული სასწავლო მასალების უზრუნველყოფა. ტექნოლოგიების განვითარება განათლების სისტემაში ვერ იქნება ეფექტური, თუ პედაგოგები სათანადოდ მომზადებულნი არ არიან მათი გამოყენებისთვის.პედაგოგთა გადამზადება ციფრული ტექნოლოგიების სფეროში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინაპირობაა თანამედროვე განათლების გაუმჯობესებისთვის. ტექნოლოგიუერი პროგრესი მხოლოდ მაშინ იქნება სასარგებლო განათლებისთვის, თუ პედაგოგებს ექნებათ საჭირო უნარები და რესურსები მისი გამოყენებისთვის. ტექნოლოგიური განათლების განვითარება პირდაპირ უკავშირდება მომავლის სკოლის კონცეფციას. მომავლის სკოლა ტექნოლოგიური განათლების გარეშე ვერ იარსებებს, თუმცა საჭიროა ბალანსის დაცვა ინოვაციებსა და ადამიანურ ფაქტორს შორის. მომავლის სკოლა არ არის უბრალოდ განათლების ახალი ფორმატი, რომელიც მოსწავლეებს ამზადებს გლობალური გამოწვევებისთვის. თანამედროვე მსოფლიოში მხოლოდ ცოდნა აღარ არის საკმარისი. საჭიროა ისეთი უნარების განვითარება, რომელიც ადამიანს საშუალებას მისცემს, იყოს მოქნილი, კრეატიული და პასუხისმგებლიანი მოქალაქე. განათლების რეფორმა უნდა იყოს მიმართული ტექნოლოგიების ინტეგრაციისკენ, მაგრამ ისეთი ფორმით, რომ მოსწავლეებსა და სტუდენტებს კრიტიკული და შემოქმედებითი უნარები განუვითარდეთ. ტექნოლოგიური განათლება გარდაუვალი მომავალია, მაგრამ მისი ეფექტური გამოყენებისთვის საჭიროა გამოწვევების გადაჭრა. მთავრობებმა, საგანმანათლებლო ინსტუტუტებმა და საზოგადოებამ ერთად უნდა იპოვონ ბალანსი ინოვაციებსა და განათლების ტრადიციულ მეთოდებს შორის. გამოყენებული ლიტერატურა 1. სანდრა ლიტონ გრეი, დევიდ სკოტი.–„სასწავლო გეგმის რეფორმა ევროპულ სკოლებში: 21-ე საუკუნის ხედვისკენ. გამომც. mehisto springer, 2018 2. კენ ჯონსი, ჯიმ ო'ბრაიენი – „ევროპული პერსპექტივები მასწავლებელთა განათლების პროფესიული განვითარების შესახებ“. გამომც.routledge, 2016 3. დ.ფილიპსი, ჰ.ერთელი – „ევროკავშირის განათლებისა და ტრენინგის პოლიტიკის განხორციელება. გამომც. springer science & business media, 2007 4. https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/skolis-khelmdzghvaneloba.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 383 the role of technology in the education system sophia mshvildadze, nino chikviladze abstract the modern education system increasingly relies on the development of technologies, which makes the learning process more effective, interactive and accessible. the article reviews the impact of technologies on the learning process, discusses the role of digital platforms, artificial intelligence, virtual and augmented reality in teaching. in addition, attention is focused on the advantages of technologies, such as the possibility of an individual approach, better perception of the material and the development of inclusive education. the article also analyzes the challenges that accompany the integration of technologies, including digital inequality, data security, and teacher training. the article aims to assess how technologies can improve the education system and how they should be used in a balanced way to create an effective learning environment. keywords: innovation, technology, education reform, digital learning, technological skills, global learning, future school. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 190 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.18 , , , . . . , ,, . , , . , ,, “ , . . : , , , , . , , , . , : : , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 191 , , , , . . : . , , . : . , . , , ( ) . , : , . , , . , . ( -pdca) , , , . . , . . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 192 ? , . (17) , . , . (17). ? , „ “ , , . , , , , . , . . ? , . , , , , . . (17) . , , , . , ? "? , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 193 ( ) . , . , . (8,12) ; ; ; ; ; ; ; ( ) / ; ; . , . , (17) . „ “ , . , . , , , . (17). 2018 13 , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 194 . . . , : , , , , . , (7). : , , . : , . , ; , . , (1) . . . , , . . „ “ : i. , , , . : • . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 195 • , , , , . • . • , . • . • . ii , , . : • , , , , . • , . • , . • , ; , , . iii , . , . : • , , ; • , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 196 • , , . • , . iv. , . : • . • . • ; • . v. . : • , ; • ; • ; • , , ; • , . • , . • , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 197 vi. , . . : • , . • . • , , , . • . • . • . , . , . , , , . " , , , “. , , 1960 (zuckerman&horn,1973; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 198 stadsklev 1974). , , ( dickey, 2007; gee 2003;prensky, 2001; tuzun, 2004). , , . (prensky, 2001; winn, 2002). , , . , , . , . , , , ? • ? , ? • , ? • ? , : . , ? , , ? , ? . , , ? georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 199 . ? , ? : 1. , , ? , , , ? 2. , ? 3. , , ? 4. , ? 5. , , ? 6. , ? , ? 7. , ? 8. , ? 9. , , ? , , , , , , , . , , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 200 , , , , . , , , . 2012 , . , . (3) . flechsig, . , , , , . ; , , . , , . (3) , , . , ; . : . (3). ? , . , . „ “? ? , ? ? georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 201 , , , , . : ? ? ? ?. . (13) . , . . , . , . . , , (13) . , . (13) ? . , . . , , . (9,11) , . , , . , (4,20,23) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 202 : 1. http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=5&t=5852 2. case method and simulation in bioethics. m.t. lopez de la vieja, 2014; pp. 49154921; 8th international technology, education and development conference. dates: 10-12 march, 2014; location: valencia, spain 3. chen rp. moral imagination in simulation-based communication skills training. nurs ethics 2011; 18:10211. 4. healthcare simulations code of ethics. code of ethics working group. supported by ssh (society for simulation in healthcare), published 2018, 12.02. ssih.org/code-of-ethics 5. issenberg sb, mcgaghie wc, petrusa er, lee gd, scalese rj. features and uses of high-fidelity medical simulations that lead to effective learning: a beme systematic review. med teach 2005; 27:10–28. 6. lerner s, magrane d, friedman e. teaching teamwork in medical education. mt sinai j med 2009; 76:31829. 7. motola i, devine la, chung hs, sullivan je, issenberg sb. simulation in healthcare education: a best evidence practical guide. amee guide no. 82. med teach 2013;35:1511-30. 8. pinar g, peksoy s. simulation-based learning in healthcare ethics education. creative education 2016; 7:131-8. 9. pott, l. (2008). the invisible standardized patient. in r. r. kyle & w. murray (eds.), clinical simulation: operations, engineering and management (pp. 379-383). new york: elsevier, inc 10. principles of clinical ethics and their application to practice. basil varkey . med princ pract 2021;30(1):17-28. doi: 10.1159/000509119 11. simulation: a new approach to teaching ethics.margaret buxton, julia c phillippi, michelle r collins ;j midwifery womens health. 2015 jan-feb;60(1):70-4. doi: 10.1111/jmwh.12185. 12. smith, a. b, lammers, s. e. the ethics of simulation. in: defining excellence in simulation programs. philadelphia, pa: wolters kluwer; 2014. p. 592-596. 13. tritrakarn p, berg bw, kasuya rt, sakai dh. medical school hotline: can we use simulation to teach medical ethics? hawaii j med public health 2014;73:262-4. 14. ziv a, wolpe pr, small sd, glick s. simulation-based medical education: an ethical imperative. acad med 2003; 78:783–8. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 203 bioethical approaches in simulation teaching irma manjavidze m.d., phd; pirdara nozadze m.d., phd; dali chitaishvili m.d., phd; lia otiashvili m.d., phd tbilisi state medical university abstract: the paper discusses the main issues and bioethical approaches that should be taken into account during simulation teaching. it is important to know the basic principles of the special code of ethics builds upon the fundamental values and practices expressed by the united nations development program and other professional associations. during simulation training in medical education, it is important to note that it is one of the additional methods in medical education and "can never replace clinical practice." in medical education, the goal, the target audience, should be clearly defined in order to answer specific questions using role play. it is also discussed why simulation teaching is based on "ethics and bioethics", on which the effectiveness of teaching depends. the role of the standardtised patient and consideration of ethical principles in the relationship with them are also discussed key words: ethics, bioethics, simulation, simulation-based medical education, standard patient. microsoft word fullpdf06042024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 570 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.52 რისკის შეფასების მოდელი ღვინისა და ალკოჰოლური სასმელების სექტორისათვის კუჭაშვილი დათო, ჯღამაძე ნინო საქართველოს უნივერსიტეტი აბსტრაქტი რისკი ადამიანის და ბიზნესის განუყოფელი ნაწილია. რისკის წყარო არის ნებისმიერი მოვლენა, რომლის შემთხვევაში კომპანია განიცდის ფინანსურ დანაკარგს, რომელმაც შესაძლოა გამოიწვიოს კომპანიის მსყიდველუნარიანობის შემცირება და ლიკვიდურობის რისკის ზრდა, რაც ნეგატიურად აისახება კომპანიის სტრატეგიულ მიზნებსა და ამოცანებზე. ბიზნესისთვის კრიზისი ასოცირდება გაურკვეველ და მნიშვნელოვან მოვლენასთან, რომელიც საფრთხეს უქმნის ორგანიზაციის საოპერაციო, რეპუტაციულ და ფინანსურ სტაბილურობას და უარყოფითად აისახება კომპანიის უწყვეტ განვითარებაზე. კრიზისულ პერიოდში ბიზნესის ფუნქციონირებადობის პრინციპის დასაცავად მნიშვნელოვანია მენეჯმენტის მხრიდან სწრაფი და ეფექტური რეაგირების განხორციელება და რისკის მართვის მოდელის შემუშავება, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს რისკის მართვის პროცესის ეფექტური წარმართვა. კრიზისულ პერიოდში, ბიზნესისთვის არასასურველი შედეგების დადგომა დაკავშირებულია შიდა და გარე რისკებთან. ქვეყნის გარე რისკები განაპირობებს კომპანიების შიდა რისკების ზრდას. კერძოდ, გაზრდილმა კონკურენციამ, ეკონომიკის ზრდის დაბალმა მაჩვენებელმა და გაუარესებულმა სოციალურმა მდგომარეობამ შეიძლება განაპირობოს ტრანსპორტირების, მომარაგების, საწარმოო და საოპერაციო რისკების ზრდა, რაც გამოიწვევს ბიზნესის ფუნქციონირებადობის პრინციპის კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენებას. კრიზისულ პერიოდში კომპანიების დიდ ნაწილს უჭირს რისკების სწორი მენეჯმენტი, რადგან რისკების მართვა მრავალსაფეხურიანი და რთული პროცესია. რისკის მნიშვნელობის დონეს განსაზღვრავს ორი ძირითადი ფაქტორი: 1. რისკის დადგომის ალბათობა; 2. რისკის გავლენა, ანუ ნეგატიური შედეგის გავლენა კომპანიის მიზნებზე და ამოცანებზე. ნაშრომში შემოთავაზებულია საქართველოში ალკოჰოლური სასმელების სექტორისათვის რისკების კატეგორიზაცია მათი დადგომის ალბათობის და გავლენის კომბინაციის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 571 გათვალისწინებით, ასევე მათი პრიორიტეტების მიხედვით და შემუშავებულია შეფასების რაოდენობრივი მეთოდი, მოყვანილია დასაშვები რისკიანობის შკალა. შეფასებულია: 1. რისკები, რომელთა დადგომის ალბათობა და გავლენა მაღალია კომპანიის მიერ დასახულ მიზნებსა და ამოცანებზე. ისინი მიიჩნევა პრიორიტეტულ რისკებად და უნდა დაეთმოს დიდი ყურადღება; 2. რისკები, რომელთა დადგომის ალბათობა და გავლენა კომპანიის სტრატეგიულ მიზნებსა და ფუნქციონირებადობის პრინციპებზე მცირეა. ასეთი რისკები მიიჩნევა ნაკლებ პრიორიტეტულ რისკებად და მათ ნაკლები ყურადღება ეთმობა; 3. რისკები, რომელთა დადგომის ალბათობა მაღალია და გავლენა მცირეა და პირიქით, მოხდენის ალბათობა მცირეა და გავლენა მაღალი. მათი პრიორიტეტების რიგითობის განსაზღვრა უნდა ხორციელდებოდეს კომპანიის სტრატეგიული მიზნებიდან და ამოცანებიდან გამომდინარე. საკვანძო სიტყვები: რისკის მართვა, ალკოჰოლური სასმელები, კოვიდ-19 შესავალი ბიზნესის მიერ დასახული მიზნებისა და ამოცანების მისაღწევად მნიშვნელოვანია რისკის მართვის მოდელის შემუშავება, რომელიც უზრუნველყოფს შესაბამისი ნეგატიური მოვლენების იდენტიფიცირებას და მათი დადგომის შემთხვევაში გავლენის შეფასებას. სტატიაში წარმოდგენილია ღვინისა და ალკოჰოლური სასმელების სექტორისთვის რისკის მართვის მოდელი, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია არსებითი განუსაზღვრელობების შედეგად წარმოქმნილი არსებითი რისკების ბიზნესის მიერ დასახულ მიზნებსა და ამოცანებზე გავლენის შეფასება. ამასთანავე, აღნიშნული მოდელი შესაძლებელს ხდის განხორციელდეს რისკის მართვის პრიორიტეტების განსაზღვრის მიზნით რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონის შეფასება კრიტერიუმებისა და ალგორითმების გამოყენებით. რისკის მართვის მოდელის დაგეგმვის ეტაპები და რისკის შეფასების სისტემა რისკის მართვის მოდელის დაგეგმვა განხორციელდა შემდეგი პროცედურების და რისკ ფაქტორების გათვალისწინებით: 1. არსებითი განუსაზღვრელობების იდენტიფიცირება. ნაშრომის მიზნებიდან გამომდინარე იდენტიფიცირებულ იქნა არსებითი განუსაზღვრელობის შეფასების შემდეგი ინდიკატორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ კომპანიის ფუნქციონირებადობის პრინციპზე: 1.1. ფინანსური მოვლენები; 1.2.საოპერაციო მოვლენები; 1.3.სხვა მოვლენები. 2. თითოეული მოვლენის რისკის დონის განსაზღვრის მიზნით შესაბამისი რისკ ფაქტორის განსაზღვრა. ნაშრომის მიზნებიდან გამომდინარე თითოეული მოვლენისთვის იდენტიფიცირებულ იქნა რისკ ფაქტორის განსაზღვრის შემდეგი კრიტერიუმები: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 572 2.1. ფინანსური მოვლენები: 2.1.1. ლიკვიდურობის შეფასება მოკლევადიან პერიოდში; 2.1.2. სწრაფი ლიკვიდურობის შეფასება; 2.1.3. სასაქონლო მარაგების ბრუნვა; 2.1.4. დებიტორული დავალიანების მდგომარეობა; 2.1.5. სესხის გადახდისუნარიანობა; 2.1.6. დაფინანსების წყაროების დინამიკები; 2.1.7. კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები; 2.1.8. საოპერაციო საქმიანობასთან დაკავშირებული ფულადი სახსრების უარყოფითი ნაკადები; 2.1.9. მნიშვნელოვანი საოპერაციო ზარალი, ან შემოსავლების მიღებისათვის განკუთვნილი აქტივების ღირებულების მკვეთრი გაუფასურება; 2.1.10. დივიდენდების გაცემის ვადის გადაცილება ან გაცემის შეწყვეტა; 2.1.11. მოგების მარჟა. 2.2. საოპერაციო მოვლენები: 2.2.1. საერთაშორისო ბაზრებზე დამოკიდებულების ხარისხი; 2.2.2. რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი; 2.2.3. უკრაინის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი; 2.2.4. ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა; 2.2.5. ძირითადი ნედლეულის მომწოდებლის ან ლიცენზიის დაკარგვა; 2.2.6. კონკურენტის გამოჩენის საფრთხე. 2.3. სხვა მოვლენები: 2.3.1. კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი; 2.3.2. ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც სავარაუდოდ ნეგატიურ გავლენას იქონიებს ბიზნესზეც; 2.3.3. სტიქიური უბედურებების არასაკმარისი დაფარვა დაზღვევით. 3. რისკ ფაქტორის განსაზღვრული კრიტერიუმის მნიშვნელობის დონის დადგენის მიზნით შერჩეულ რისკ ფაქტორებისთვის არსებითობის წონის მინიჭება; ჯამში ყველა რისკ ფაქტორის შეფასების კრიტერიუმების არსებითობის წონის ჯამი უნდა უდრიდეს 100%. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 573 4. თითოეული რისკ ფაქტორისთვის კოეფიციენტის მნიშვნელობა განისაზღვრა 3 ქულიანი სისტემით, საიდანაც: 4.1. 1 ქულა დაბალ რისკიანი; 4.2. 2 ქულა ზომიერ რისკიანი; 4.3. 3 ქულა მაღალ რისკიანი. 5. თითოეული რისკ ფაქტორის განსაზღვრული კრიტერიუმის არსებითობის წონა მრავლდება თითოეული რისკ ფაქტორის რისკის კოეფიციენტის მნიშვნელობის დონეზე, რაც უდრის შეწონის კოეფიციენტს. რაც უფრო ახლოს იქნება შეწონის კოეფიციენტი ერთთან, მით უფრო ნაკლებ რისკიანია თითოეული რისკ ფაქტორის გავლენა ბიზნეს საქმიანობაზე და პირიქით. 6. რისკის მართვის მოდელის მატრიცის აგება განისაზღვრა მთლიანი ბიზნესის და თითოეული რისკ ფაქტორის შეფასების კრიტერიუმის არსებითობის და რისკიანობის დონის გავლენა ფუნქციონირებადობის პრინციპზე. რისკის მართვის მოდელის საბოლოო ეტაპზე ხორციელდება თითოეული რისკ ფაქტორის შეწონის კოეფიციენტის დაჯამება. თუ:  ჯამი 1-ზე ნაკლებია, ბიზნესი ნაკლებ რისკიანია და ფუქნციონირებადობის პრინციპს საფრთხე არ ემუქრება;  ჯამი 1-დან 2-მდეა, ბიზნესი საშუალო რისკიანი და ფუქნციონირებადობის პრინციპს საფრთხე მოკლევადიან პერიოდში არ ემუქრება;  ჯამი 2-დან 3-მდეა, ბიზნესი მაღალ რისკიანი და ფუქნციონირებადობის პრინციპი რისკის ქვეშაა. რისკ ფაქტორების შერჩევა და შეფასება ნაშრომის მიზნებიდან გამომდინარე, რისკის დონის შეფასებისას კრიტერიუმებად გამოყენებულ იქნა 20 რისკ ფაქტორი (ჰოფკინი, 2021, ჰორნგრენი 2006, ჭილაძე, 2018). კომპანიის ფუნქციონირებადობის რისკის დონის განსაზღვრის მიზნით, ფოკუს ჯგუფების გამოყენების საფუძველზე, თითოეულ შერჩეულ რისკის ფაქტორების კრიტერიუმებს მიენიჭა არსებითობის წონის პროცენტული მაჩვენებელი, რომელთა ჯამმა შეადგინა 100%: ცხრილი 1. რისკ ფაქტორების შეფასების კრიტერიუმები (არსებითობის წონები) n რისკ ფაქტორების შეფასების კრიტერიუმები: ფინანსური მოვლენები: 50% 1 ლიკვიდურობა მოკლევადიან პერიოდში 7% 2 სწრაფი ლიკვიდურობა 7% 3 სასაქონლო მარაგების ბრუნვა 4% 4 დებიტორული დავალიანების მაჩვენებელი 4% 5 სესხის გადახდისუნარიანობა 5% 6 დაფინანსების წყაროების დინამიკები 5% 7 კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები 4% georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 574 8 საოპერაციო საქმიანობასთან დაკავშირებული ფულადი სახსრების ნაკადები 3% 9 შემოსავლების მიღებისათვის განკუთვნილი აქტივების ღირებულების ცვლილება 2% 10 დივიდენდების გაცემის ვადის გადაცილება ან გაცემის შეწყვეტა 2% 11 მოგების მარჟა 7% საოპერაციო მოვლენები 40% 12 საერთაშორისო ბაზრებზე დამოკიდებულების ხარისხი 7% 13 რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 8% 14 უკრაინის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 5% 15 ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა 8% 16 ძირითადი ნედლეული მომწოდებლის ან ლიცენზიის დაკარგვა 8% 17 კონკურენტის გამოჩენის საფრთხე 4% სხვა მოვლენები 10% 18 კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი 5% 19 ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც სავარაუდოთ ნეგატიურ გავლენას იქონიებს ბიზნესზე 3% 20 სტიქიური უბედურობების არასაკმარისი დაფარვა დაზღვევით 2% სულ 100% კვლევის მომდევნო ეტაპზე განხორციელდა კოეფიციენტების 3 ქულიანი სისტემის შერჩევა და თითოეული რისკ ფაქტორისათვის განისაზღვრა კოეფიციენტის მნიშვნელობის დონე: 1. ლიკვიდურობა მოკლევადიან პერიოდში 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი 0,6-0,9 0,1-0,5 2. სწრაფი ლიკვიდურობის კოეფიციენტი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი 0,6-0,9 0,1-0,5 3. სასაქონლო მარაგების ბრუნვა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი (საშუალოდ 360 დღეში ან უფრო სწრაფად ყიდის მარაგებს) 0,6-0,9 (საშუალოდ 400-600 დღეში ყიდის მარაგებს) 0,1-0,5 (საშუალოდ 720-3600 დღეში ყიდის მარაგებს) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 575 4. დებიტორული დავალიანების მაჩვენებელი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი (360 დღეში ან უფრო სწრაფად ეფარება დებიტორი) 0,6-0,9 (საშუალოდ 400-600 დღეში ეფარება დებიტორი) 0,1-0,5 (საშუალოდ 720-3600 დღეში ეფარება დებიტორი) 5. სესხის გადახდისუნარიანობა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 1%-20% (აქტივების 1%-20% დაფინანსებულია სესხით) 21%-50% (აქტივების 21%-50% დაფინანსებულია სესხით) 51%-100% (აქტივების 51%-100% დაფინანსებულია სესხით) 6. დაფინანსების წყაროების დინამიკები 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი აღემატება ვალდებულებების ხვედრით წილს დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი ტოლია ვალდებულებების ხვედრით წილისა დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი ნაკლებია ვალდებულებების ხვედრით წილზე 7. კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ შეინიშნება ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები კომპანიის მიერ დაფინანსების მოძიება გართულებულია, თუმცა შესაძლებელი შეინიშნება კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტა 8. საოპერაციო საქმიანობასთან დაკავშირებული ფულადი სახსრების ნაკადები 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ბიზნესის ძირითად შემოსავლების მომტან საქმიანობასთან დაკავშირებული შემოსავალი მეტია გასულ ფულად სახსრებზე ბიზნესის ძირითად შემოსავლების მომტან საქმიანობასთან დაკავშირებული შემოსავალი ტოლია გასულ ფულად სახსრებზე ბიზნესის ძირითად შემოსავლების მომტან საქმიანობასთან დაკავშირებული შემოსავალი ნაკლებია გასულ ფულად სახსრებზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 576 9. შემოსავლების მიღებისათვის განკუთვნილი აქტივების ღირებულების ცვლილება (პროცენტული მაჩვენებლების განსაზღვრა დამოკიდებულია სექტორის თვისებებზე) 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ განხოციელებულა აქტივების გაუფასურება აქტივები გაუფასურდა უმნიშვნელოდ (1%10%) შეინიშნება აქტივების გაუფასურების მკვეთრი ზრდა (11%>) 10. დივიდენდების გაცემის ვადის გადაცილება ან გაცემის შეწყვეტა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ განხოციელებულა დივიდენდების გაცემის შეწყვეტა განხორციელდა დივიდენდების ვადის გადაცილება განხორციელდა დივიდენდების შეწყვეტა 11. მოგების მარჟა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 20% > ყოველი გაყიდული 100 ლარის ღირებულების პროდუქტი ბიზნეს უტოვებს 20 ლარს და მეტს 10%-20% ყოველი გაყიდული 100 ლარის ღირებულების პროდუქტი ბიზნეს უტოვებს 10 ლარიდან 20 ლარამდე 0%-9% ყოველი გაყიდული 100 ლარის ღირებულების პროდუქტი ბიზნეს უტოვებს 9 ლარს და ნაკლებს 12. საერთაშორისო ბაზრებზე დამოკიდებულების ხარისხი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ბიზნეს გააჩნია დივერსიფიცირებული საექსპორტო ბაზრები პროდუქტის რეალიზაცია ხორციელდება ადგილობრივ ბაზარზე, თუმცა საექსპორტო ბაზრები არ არის დივერსიფიცირებული პრდოქტის რეალიზაცია ხორციელდება მხოლოდ ადგილობრივ ბაზარზე 13. რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 1%-29% (ექსპორტის 1%-29%-მდე მოდის რუსეთის ბაზარზე) 30%-49% (ექსპორტის 30%-49%-მდე მოდის რუსეთის ბაზარზე) 50% და მეტი (ექსპორტის 50%-ი და მეტი მოდის რუსეთის ბაზარზე) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 577 14. უკრაინის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 1%-9% (ექსპორტის 1%9%-მდე მოდის უკრაინის ბაზარზე) 10%-29% (ექსპორტის 10%-29%-მდე მოდის უკრაინის ბაზარზე) 30% და მეტი (ექსპორტის 30%-ი და მეტი მოდის უკრაინის ბაზარზე) 15. ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ განხორციელებულა ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა განხორციელდა არა ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა განხორციელდა სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა 16. ძირითადი ნედლეულის მომწოდებლის ან ლიცენზიის დაკარგვა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ა) ბიზნესი მიმართავს ვერტიკალური ინტეგრაციის სტრატეგიას ბ) ბიზნესის მიერ არ განხორციელებულა ლიცენზიის დაკარგვა ბიზნესი მიმართავს ჰორიზონტალური ინტეგრაციის სტრატეგიას, გამოვლინდა საწარმოოდ საჭირო ნედლეულის მოწოდების ხარვეზები. ბიზნესი იყენებს ჰორიზონტალური ინტეგრაციის სტრატეგიას და დაკარგა ძირითადი მომწოდებელი და ლიცენზია 17. კონკურენტის გამოჩენის საფრთხე 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ბაზარი იზრდება მოთხოვნის ზრდის ხარჯზე ბაზარზე არ შეინიშნება მოთხოვნის ზრდა ბაზარი მცირდება მოთხოვნის კლების გამო 18. კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა კომპანიის მიმართ არ არის აღძრული სასამართლო პროცესი კომპანიის მიმართ აღძრულია სასამართლო პროცესი, თუმცა არ განხორციელებულა ჯარიმის დაკისრება კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი და დაეკისრა დიდი რაოდენობის ჯარიმის გადახდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 578 19. ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც სავარაუდოთ ნეგატიურ გავლენას იქონიებს ბიზნესზე 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ განხორციელებულა ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც ნეგატიურ გავლენას მოახდენდა ბიზნესზე განხორციელდა ცვლილებები კანონში და სახელმწიფო პოლიტიკაში, რამაც უმნიშვნელო გავლენა მოახდინა ბიზნესზე განხორციელდა ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რამაც ნეგატიურ გავლენა მოახდინა ბიზნესზე 20. სტიქიური უბედურებების არასაკმარისი დაფარვა დაზღვევით 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ ქონია ადგილი სტიქიურ უბედურებას ადგილი ჰქონდა სტიქიურ მოვლენებს რამაც განაპირობა მოწოდების ხაზის შეფერხება, თუმცა განხორციელდა სტიქიური მოვლენების შედეგად წარმოქმნილი ხარჯების დაფარვა დაზღვევის მიერ ა) ადგილი ჰქონდა სტიქიურ მოვლენებს რამაც განაპირობა მოწოდების ხაზის შეფერხება; ბ) არ იყო დაზღვევის მექანიზმი გამოყენებული რისკის მართვის მოდელის აგება სს ,,თბილღვინოს“ მაგალითზე რისკის მართვის მოდელის ასაგებად გამოყენებულ იქნა სს ,,თბილღვინოს“ 2020 წლის ფინანსური ანგარიშგება (https://reportal.ge/ka/reports/getfile/31847). 2020 წლის ფინანსური ანგარიშგების შერჩევა განხორციელდა იქედან გამომდინარე, რომ პანდემიის თვალსაჩინო ეფექტი ამ წელს გამოვლინდა. შესაბამისად, აღნიშნული მოდელის გამოყენებამ შესაძლებელი გახადა ისეთი რისკების იდენტიფიცირება, რომლებიც გავლენას ახდენდნენ სს ,,თბილღვინოს“ ფუნქციონირებადობის პრინციპზე. სს ,,თბილღვინოს“ მაგალითზე თითოეული რისკ ფაქტორისათვის განისაზღვრა კოეფიციენტის მნიშვნელობის დონე (თანხები მოცემულია ათას ლარში): 1. ლიკვიდურობა მოკლევადიან პერიოდში 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი 0,6-0,9 0,1-0,5 სს „თბილღვინოს“ ლიკვიდურობა მოკლევადიან პერიოდში = 37765/17619= 2,14. შესაბამისად, პანდემიის დაწყებიდან ერთ წელიწადში მას შესწევდა უნარი დაეფარა მიმდინარე ვალდებულებები მიმდინარე აქტივებით. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ლიკვიდურობა მოკლევადიან პერიოდში შეფასდა 1 ქულით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 579 2. სწრაფი ლიკვიდურობის კოეფიციენტი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი 0,6-0,9 0,1-0,5 სწრაფი ლიკვიდურობის კოეფიციენტი = (4701+8175)/17619=0.73. სწრაფი ლიკვიდურობის კოეფიციენტი შეფასდა 2 ქულით. 3. სასაქონლო მარაგების ბრუნვა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი (საშუალოდ 360 დღეში ან უფრო სწრაფად ყიდის მარაგებს) 0,6-0,9 (საშუალოდ 400-600 დღეში ყიდის მარაგებს) 0,1-0,5 (საშუალოდ 720-3600 დღეში ყიდის მარაგებს) მარაგების საშუალო რაოდენობა= (24889+20007)/2= 22448; მარაგების ბრუნვის კოეფიციენტი =19707/22448=0.87 და 360/0.87=414 დღეში, პანდემიის დაწყებიდან ერთ წელიწადზე მეტ დროში, ყიდიდა მარაგებს. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 4. დებიტორული დავალიანების მაჩვენებელი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ერთი ან ერთზე მეტი (360 დღეში ან უფრო სწრაფად ეფარება დებიტორი) 0,6-0,9 (400-600 დღეში ეფარება საშუალოდ დებიტორი) 0,1-0,5 (720-3600 დღეში ეფარება საშუალოდ დებიტორი) საშუალო დებიტორული დავალიანება= (8175+8785)/2=8480. დებიტორული ბრუნვის კოეფიციენტი= 39132/8480=4.6. პანდემიის დაწყებიდან ერთ წელიწადში დებიტორი სს ,,თბილღვინოს“ ეფარება 360/4.6=78.2 დღეში. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 5. სესხის გადახდისუნარიანობა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 1%-20% (აქტივების 1%-20%-მდე დაფინანსებულია სესხით) 21%-50% (აქტივების 21%-50%-მდე დაფინანსებულია სესხით) 51%-100% (აქტივების 51%-100%-მდე დაფინანსებულია სესხით) ვალდებულებების ფარდობა საკუთარ აქტივებთან (9512+17619)/70621=0,38=38.4%. პანდემიის დაწყებიდან ერთ წელიწადში სს ,,თბილღვინოს“ აქტივების 38.4% იყო დაფინანსებული ვალდებულებით. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 6. დაფინანსების წყაროების დინამიკები 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 580 დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი აღემატება ვალდებულებების ხვედრით წილს დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი ტოლია ვალდებულებების ხვედრით წილისა დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი ნაკლებია ვალდებულებების ხვედრით წილზე დაფინანსების წყაროებში საკუთარი კაპიტალის ხვედრითი წილი = 61.5%-ს, ხოლო ვალდებულებების 38.5%. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 7. კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ შეინიშნება ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები კომპანიის მიერ დაფინანსების მოძიება გართულებულია, თუმცა შესაძლებელი შეინიშნება კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტა კომპანიის მიერ დაფინანსების მოძიება იყო გართულებული, თუმცა შესაძლებელი. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 8. საოპერაციო საქმიანობასთან დაკავშირებული ფულადი სახსრების ნაკადები 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ბიზნესის ძირითად შემოსავლების მომტან საქმიანობასთან დაკავშირებული შემოსავალი მეტია გასულ ფულად სახსრებზე ბიზნესის ძირითად შემოსავლების მომტან საქმიანობასთან დაკავშირებული შემოსავალი ტოლია გასულ ფულად სახსრებზე ბიზნესის ძირითად შემოსავლების მომტან საქმიანობასთან დაკავშირებული შემოსავალი ნაკლებია გასულ ფულად სახსრებზე სს ,,თბილღვინოს“ საოპერაციო საქმიანობით წარმოქმნილი წმინდა ფულადმა სახსრებმა შეადგინა 8847, რის გამოც აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 9. შემოსავლების მიღებისათვის განკუთვნილი აქტივების ღირებულების ცვლილება (პროცენტული მაჩვენებლების განსაზღვრა დამოკიდებულია სექტორის თვისებებზე) 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 581 არ განხოციელებულა აქტივების გაუფასურება აქტივები გაუფასურდა უმნიშვნელოდ (1%-10%) შეინიშნება აქტივების გაუფასურების მკვეთრი ზრდა (11%>) აქტივები გაუფასურდა უმნიშვნელოდ. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 10. დივიდენდების გაცემის ვადის გადაცილება ან გაცემის შეწყვეტა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა დივიდენდების გაცემა არ შეწყვეტილა განხორციელდა დივიდენდების ვადის გადაცილება დივიდენდების გაცემა შეწყდა არ შეწყვეტილა დივიდენდების გაცემა. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 11. მოგების მარჟა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 20% > ყოველი გაყიდული 100 ლარის ღირებულების პროდუქტი ბიზნესს უტოვებს 20 ლარს და მეტს 10%-20% ყოველი გაყიდული 100 ლარის ღირებულების პროდუქტი ბიზნეს უტოვებს 10 ლარიდან 20 ლარამდე 0%-9% ყოველი გაყიდული 100 ლარის ღირებულების პროდუქტი ბიზნეს უტოვებს 9 ლარს ან ნაკლებს შემოსავალი რეალიზაციიდან=39132. საერთო მოგება=19425. მოგების მარჟა=49.6 %. პანდემიის დაწყებიდან ერთ წელიწადში სს ,,თბილღვინოს“ გაყიდული ყოველი 100 ლარიდან რჩებოდა მოგების სახით 49.6 ლარი. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 12. საერთაშორისო ბაზრებზე დამოკიდებულების ხარისხი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ბიზნეს გააჩნია დივერსიფიცირებული საექსპორტო ბაზრები პროდუქტის რეალიზაცია ხორციელდება ადგილობრივ ბაზარზე და საექსპორტო ბაზრები არ არის დივერსიფიცირებული პროდუქტის რეალიზაცია ხორციელდება მხოლოდ ადგილობრივ ბაზარზე პანდემიის დაწყებიდან ერთ წელიწადში სს ,,თბილღვინოს“ შემოსავალმა რეალიზაციიდან შეადგინა 39132, საიდანაც ადგილობრივი ბაზრის გაყიდვების მოცულობამ შეადგინა 6468 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 582 (17%), ხოლო საქართველოს ფარგლებს გარეთ გაყიდვებმა 32664 (83%). აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 13. რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 1%-29% (ექსპორტის 1%29% მოდის რუსეთის ბაზარზე) 30%-49% (ექსპორტის 30%-49% მოდის რუსეთის ბაზარზე) 50% და მეტი (ექსპორტის 50% და მეტი მოდის რუსეთის ბაზარზე) ექსპორტის 50% და მეტი მოდის რუსეთის ბაზარზე. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 3 ქულით. 14. უკრაინის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა 1%-9% (ექსპორტის 1%9% მოდის უკრაინის ბაზარზე) 10%-29% (ექსპორტის 10%-29% მოდის უკრაინის ბაზარზე) 30% და მეტი (ექსპორტის 30% და მეტი მოდის უკრაინის ბაზარზე) ექსპორტის 10%-29% მოდის უკრაინის ბაზარზე. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 15. ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ მომხდარა ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა მოხდა არაძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა მოხდა სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა არ მომხდარა ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 16. ძირითადი ნედლეულის მომწოდებლის ან ლიცენზიის დაკარგვა 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ა) ბიზნესი მიმართავს ვერტიკალური ინტეგრაციის სტრატეგიას ბიზნესი მიმართავს ჰორიზონტალური ინტეგრაციის სტრატეგიას, გამოვლინდა საწარმოოდ ბიზნესი იყენებს ჰორიზონტალური ინტეგრაციის სტრატეგიას და დაკარგა ძირითადი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 583 ბ) ბიზნესის მიერ არ განხორციელებულა ლიცენზიის დაკარგვა საჭირო ნედლეულის მოწოდების ხარვეზები. მომწოდებელი და ლიცენზია სს „თბილღვინო“ ფლობს ქარხნებს თბილისსა და ყვარელში, რომელთა საწარმოო სიმძლავრე შეადგენს 8,3 მლნ. ლიტრს წელიწადში. კომპანიამ 2020 წლის i-ix თვეებში გაზარდა ყვარელში საწარმოო სიმძლავრეები 1104 ათასი ლიტრით, მოხდა ძირითადი და საბრუნავი საშუალებების მოდერნიზაცია პროდუქციისთვის საჭირო ნედლეულის ნაწილი მიიღება გურჯაანის და ყვარლის რაიონებში მდებარე საკუთარი 298 ჰექტარი ვენახებიდან. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. 17. კონკურენტის გამოჩენის საფრთხე (პორტერი, 1980; ჩერუნილამ, 2017) 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა ბაზარი იზრდება მოთხოვნის ზრდის ხარჯზე ბაზარზე არ შეინიშნება მოთხოვნის ზრდა ბაზარი მცირდება მოთხოვნის კლების გამო პანდემიის ფონზე ბაზარზე არ შეინიშნება მოთხოვნის ზრდა. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 18. კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა კომპანიის მიმართ არ არის აღძრული სასამართლო პროცესი კომპანიის მიმართ აღძრულია სასამართლო პროცესი, თუმცა არ განხორციელებულა ჯარიმის დაკისრება კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი და დაეკისრა დიდი რაოდენობის ჯარიმის გადახდა 2012 წლიდან გურჯაანის რაიონული სასამართლოს წარმოებაშია სამოქალაქო საქმე შპს „xx“ის სარჩელის გამო სს „თბილღვინო“-ს მიმართ, ნარდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე თანხის დაკისრების მოთხოვნით და სს „თბილღვინო“-ს შეგებებული სარჩელი შპს „xx“-ის მიმართ, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით. ამავე სასამართლოს წარმოებაშია შპს „xx“-ის ადმინისტრაციული სარჩელი, რომლითაც მოთხოვნილია სს „თბილღვინო“-ს კუთვნილი ღვინის ქარხნის ექსპლუატაციაში მიღების შესახებ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულსამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა. სამოქალაქო დავაზე საქმის წარმოება შეჩერებულია ადმინისტრაციული დავის გადაწყვეტამდე, რომელზეც თავის მხრივ სხდომები 2018 წლის შემდეგ არ ჩანიშნულა. შესაბამისად საქმის წარმოება არც სამოქალაქო და არც ადმინისტრაციულ დავაზე დასრულებული არ არის. კომპანია არ მოელის ამ სასამართლო დავებიდან რაიმე სახის ნეგატიურ შედეგს, რის გამოც ფინანსურ ანგარიშგებაში არ არის აღიარებული რაიმე სახის ანარიცხი. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 584 19. ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც სავარაუდოთ ნეგატიურ გავლენას მოახდენს ბიზნესზე 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ განხორციელებულა ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც ნეგატიურ გავლენას მოახდენდა ბიზნესზე განხორციელდა ცვლილებები კანონში და სახელმწიფო პოლიტიკაში, რამაც უმნიშვნელო გავლენა მოახდინა ბიზნესზე განხორციელდა ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რამაც ნეგატიურ გავლენა მოახდინა ბიზნესზე საქართველოს საგადასახადო და საბაჟო კანონმდებლობა იძლევა სხვადასხვა ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას და მასში ხშირად ხდება ცვლილებების შეტანა. კომპანიის მიერ განხორციელებულ ოპერაციებთან და საქმიანობასთან მიმართებით ხელმძღვანელობის მიერ გაკეთებულ კანონმდებლობის ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებით შესაძლოა შეკითხვები გაუჩნდეთ შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებს. საქართველოს საგადასახადო ორგანოები შესაძლოა უფრო დამაჯერებელ და დახვეწილ მიდგომას იყენებენ კანონმდებლობის ინტერპრეტაციისას და საგადასახადო შემოწმებების დროს. ასევე შესაძლებელია, რომ იმ ოპერაციებისა და საქმიანობების მიმართ, რომელთა მიმართაც ადრე არ ჰქონიათ შეკითხვები, ახლა გაჩნდეს შეკითხვები. შედეგად, შესაძლოა განისაზღვროს დამატებითი გადასახადები, საურავები და საპროცენტო განაკვეთები. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 2 ქულით. 20. სტიქიური უბედურებების არასაკმარისი დაფარვა დაზღვევით 1 ქულა 2 ქულა 3 ქულა არ ჰქონია ადგილი სტიქიურ უბედურებას ადგილი ჰქონდა სტიქიურ მოვლენებს, რამაც განაპირობა მოწოდების ხაზის შეფერხება, თუმცა განხორციელდა სტიქიური მოვლენების შედეგად წარმოქმნილი ხარჯების დაფარვა დაზღვევის მიერ ადგილი ჰქონდა სტიქიურ მოვლენებს, რამაც განაპირობა მოწოდების ხაზის შეფერხება ან არ იყო გამოყენებული დაზღვევის მექანიზმი არ ჰქონია ადგილი სტიქიურ უბედურებას. აღნიშნული რისკ ფაქტორის მნიშვნელობის დონე შეფასდა 1 ქულით. შეფასებების შედეგად მიღებულია შემდეგი მატრიცა: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 585 n რისკ ფაქტორები არსებითობი ს წონა კოეფიციენტი ს მნიშვნელობა შეწონის კოეფიციენტ ი ფინანსური მოვლენები: 0.72 1 ლიკვიდურობა მოკლევადიან პერიოდში 7% 1 0.07 2 სწრაფი ლიკვიდურობა 7% 2 0.14 3 სასაქონლო მარაგების ბრუნვა 4% 2 0.08 4 დებიტორული დავალიანების მაჩვენებელი 4% 1 0.04 5 სესხის გადახდისუნარიანობა 5% 2 0.1 6 დაფინანსების წყაროების დინამიკები 5% 1 0.05 7 კრედიტორების მხრიდან ფინანსური მხარდაჭერის შეწყვეტის ნიშნები 4% 2 0.08 8 საოპერაციო საქმიანობასთან დაკავშირებული ფულადი სახსრების ნაკადები 3% 1 0.03 9 შემოსავლების მიღებისათვის განკუთვნილი აქტივების ღირებულების ცვლილება 2% 2 0.04 10 დივიდენდების გაცემის ვადის გადაცილება ან გაცემის შეწყვეტა 2% 1 0.02 11 მოგების მარჟა 7% 1 0.07 საოპერაციო მოვლენები 0.72 12 საერთაშორისო ბაზრებზე დამოკიდებულების ხარისხი 7% 2 0.14 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 586 13 რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 8% 3 0.24 14 უკრაინის ბაზარზე დამოკიდებულების ხარისხი 5% 2 0.1 15 ძირითადი საექსპორტო ბაზრის დაკარგვა 8% 1 0.08 16 ძირითადი ნედლეული მომწოდებლის ან ლიცენზიის დაკარგვა 8% 1 0.08 17 კონკურენტის გამოჩენის საფრთხე 4% 2 0,08 სხვა მოვლენები 0.18 18 კომპანიის მიმართ აღძრული სასამართლო პროცესი 5% 2 0.1 19 ცვლილებები კანონში ან სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც სავარაუდოთ ნეგატიურ გავლენას იქონიებს ბიზნესზე 3% 2 0.06 20 სტიქიური უბედურობების არასაკმარისი დაფარვა დაზღვევით 2% 1 0.02 სულ 100% 1.52 დასკვნა ჩამოყალიბებული მეთოდიკით გამოთვლილმა კოეფიციენტმა შეადგინა 1.52, რაც ნიშნავს, რომ ბიზნესი საშუალო რისკიანი იყო პანდემიის პერიოდში და ფუნქციონირებადობის პრინციპს საფრთხე მოკლევადიან პერიოდში არ დაემუქრა, თუმცა ყველაზე მეტი გავლენა ფინანსურ რისკებზე იქონია რუსეთის და საერთაშორისო ბაზრებზე დამოკიდებულების მაღალმა ხარისხმა და სწრაფი ლიკვიდურობის კოეფიციენტმა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 587 გამოყენებული ლიტერატურა cherunilam, f. (2017). business policy and strategic management. mumbai: himalaya publishing house. hopkin, p., thompson, c. (2021). fundamentals of risk management understanding, evaluating and implementing effective enterprise risk management. kogan page. horngren, c., sundem, g., elliott, j., & philbrick, d. (2006).introduction to financial accounting. new jersey: pearson education. porter, m. (1980). competitive strategy: techniques for analyzing industries and competitors. new york: free press.1. ჭილაძე, ი. (2018). ფინანსური ანგარიშგების ანალიზი. თბილისი: თსუ გამომცემლობა. სს „თბილღვინოს“ 2020 წლის ფინანსური ანგარიშგება. https://reportal.ge/ka/reports/getfile/31847. risk estimation model for the wine and spirits sector dato kuchashvili, nino jgamadze university of georgia abstract risk is an integral part of people and business. a source of risk is any event, in the case of which the company experiences a financial loss, which may lead to a decrease in the company's purchasing power and increase the liquidity risk, what negatively affects the company's strategic goals and objectives. for business, a crisis is associated with an uncertain and significant event that threatens the operational, reputational and financial stability of the company and has a negative impact on its continuous development. in order to protect the principle of business functionality during the crisis period, it is important to implement a quick and effective response by the management and develop a risk management model that should ensure the effective risk management process. in the crisis period, the occurrence of undesirable consequences for the business is related to internal and external risks. the external risks of the country lead to the increase of the internal risks of the companies. in particular, increased competition, low rate of economic growth and deteriorating social conditions may lead to an increase in transportation, supply, production and operational risks, which will lead to questioning the principle of business functionality. during the crisis, most of the companies find it difficult to properly manage risks, because risk management is a multi-step and complex process. the level of risk importance is determined by two main factors: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 588 1. probability of risk occurrence; 2. the impact of risk, that is, the impact of a negative result on the company's goals and objectives. taking into account the combination of probability and impact of risks for the alcoholic beverages sector in georgia, the paper proposes to categorize them according to priorities and develop a quantitative method of assessment and a scale of permissible risk is given. the following are estimated: 1. risks that are highly likely to occur and have a high impact on the goals and objectives set by the company. those are considered as priority risks and should be given great attention; 2. risks that have probability of occurrence and impact on the company's strategic goals and operational principles a little. those are considered as less priority risks and less attention would be paid to them; 3. risks that have a high probability of occurrence and a low impact, and conversely, a risks that have a low probability of occurrence and a high impact. determining the order of their priorities should be based on the company's strategic goals and objectives. keywords: risk management, alcoholic beverages, covid-19 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 124 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.12 scenarios of fire behavior using physical models of tunnels with different inclinations prof. omar lanchava, prof. nino ratiani, prof. teimuraz kunchulia, associate professor zaza khokerashvili, associate professor nino arudashvili, phd student aleksandra kardosova geogian technical university abstract critical velocity remains one of the most important design parameters in the theory and practice of emergency ventilation of road tunnels. it should be noted that basing practice only on this value can lead to serious error. therefore, it is necessary to take into account other important parameters of a particular tunnel and to develop in advance a clear algorithm of actions to manage emergencies. in this paper, numerical and physical models are used to investigate the scenarios of fire development of different strengths. the nature of the expected aerodynamic resistance in the tunnel caused by fire is analyzed. in particular, the reduction of ventilation velocity caused by the throttle effect and the algebraic summation of flows are distinguished from each other. fires are simulated in a stainless metal sheet tunnel model in a laboratory setting, taking into account the critical froude number, and the nature of the backlayering length variation depending on the tunnel slope is illustrated. the paper shows that the fire not only practically “reduces” the tunnel cross-section, but also causes additional traction due to the change in the density of the air mixture, which acts against the fan in the case of downward ventilation. it is also demonstrated that in inclined tunnels, in case of deactivated ventilation, when only natural traction acts during the fire, it is possible to reliably determine the numerical value of the critical ventilation velocity. keywords: tunnel ventilation; underground fire; critical velocity; backlayering length; freud's criterion. 1. introduction under the new rules and guidelines of the european transport commission of december 2021, about 50 road tunnels built and commissioned on the georgian highway in the last three years belong to the trans-european network [1]. as a result, a new transportation corridor was created: involving the baltic, black and aegean seas. according to the design solutions of these tunnels and considering their operating conditions, one of the main expected threats is fire. heat, smoke and toxic combustion georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 125 products can spread from the fire source through the tunnel in both directions, causing injuries to people of varying severity. in any case, underground fires cause serious consequences and are an obstacle to evacuation and saving lives. this significantly complicates the working conditions of rescuers and firefighters, and disables an important element of the transportation infrastructure the tunnel for a long time. on this basis, the study of scenarios of fire development in highway tunnels and the development of methods to prevent the expected danger are of great importance to ensure their safe operation. unlike open areas, there is not always enough oxygen in a tunnel and therefore two types of fire occur: a) fuel controlled fire (fcf) and b) ventilation controlled fire (vcf). in the case of fcf, there is a lot of air and the power of the fire (amount of heat, smoke, toxic combustion compounds) is determined by the amount of fuel. in such fire conditions, due to the large amount of air, the concentration of combustion products in the air is relatively low. in the case of vcf, the fire power is determined by the air flow rate because the amount of fuel is large at this time. in this case, the concentration of combustion products is high and an explosive concentration of volatile substances may be created. the following strong road tunnel fires are worth mentioning: the fire that occurred in the japanese tunnel “nihodzaka” in 1979 as a result of collision of vehicles; the fire raged for 4 days and nights and was localized only after all kinds of combustible materials were exhausted in the tunnel; in 1982 in the “caldecott” tunnel (usa) as a result of an accident due to the fault of a drunk driver, a strong fire occurred, and 7 people died; in 1982, a fire near the city of beaun in france killed 53 people, including 44 children; in the france-italy “mont blanc” tunnel in 1999, a fire broke out in the engine of a car, the driver was unable to extinguish it, left the car and walked towards italy; before the tunnel management closed the tunnel, all cars entering from the french side were in the fire zone and no one survived, while all cars entering from the italian side survived. toxic gases spread from the portal located on the italian side towards france at a speed of 1 m/s, the fire raged for 53 hours, after extinguishing the fire for 5 days, hot gases escaped by natural draught from the tunnel. 40 people died, including 1 firefighter. this was the 18th and worst fire since 1965 for this tunnel; the fire that occurred in the tauern tunnel in austria in 1999, caused by a collision of vehicles, lasted 15 hours; the fire in the gotthard tunnel in switzerland in 2001, caused by a collision of vehicles, lasted 20 hours [2, 3]. the fires that occurred in the late 20th and early 21st century received a lot of public attention as a result of the journalistic activities. in addition to the fires listed above, fires that occurred in other road tunnels also had a great impact. in particular, a large fire occurred in the baku subway in 1995 and killed more than 200 people; in 2003, an arson attack in south korea's daegu metro killed nearly 200 people; an incident in kaprun, austria, in 2000, where a fire in a cable car killed 151 people; the same fire killed the driver of an oncoming train and 3 people waiting for transportation at the upper portal. a sign of such great attention is the establishment of a group of international experts at the un european commission, headed by the ministers of transport of the eu member states. the said group georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 126 prepared and periodically issued relevant documents, some of which are cited in the verified sources [4-11]. in our previous papers [12] we mentioned and will repeat here that the said group of experts made certain mistakes. in particular, in paragraph 8 of their report on the fire in the tunnel of the gotthard highway in switzerland they noted that the emergency ventilation of the tunnel worked effectively, and in the next paragraph it is noted that people died as a result of inhalation of combustion products. let us quote the above-mentioned provisions from the above source [5]: “8. the rescue team had arrived on the scene of the accident within 2 minutes. the smoke was contained in a two-kilometre stretch of the tunnel. all the tunnel facilities such as emergency lighting, ventilation, traffic management, etc. functioned as planned and efficiently. 9. the 11 victims were found 1 to 2 kilometers away from the fire. none of them had injuries. all died from toxic smoke inhalation. some of the victims were found dead at the wheel of their vehicle...” after examining the aforementioned mistakes, we brought the fundamental idea of researching large fires into the scientific circulation: that, in the event of a fire, the ventilation flow can no longer be influenced by fan operation after a specific amount of time, regardless the type of effect of the high temperature affect, whether an increase in dynamic pressure caused by the fire, or a decrease in air density, or both. in this case, the ventilation system collapses, which is a process of emergence and propagation of a dominant dynamic pressure commensurate with the depression of the tunnel ventilation system as a result of a strong and rapidly developing fire. it should be noted that the dynamic pressure caused by the fire is algebraically summarized with the pressure developed by the fan [13-15]. the result obtained from fds modeling is very close to the collapse given in [16], where it is specifically noted that the fire tends to resist the propagation of the ventilation jet: the larger the fire, the greater the resistance. it is clearly demonstrated that more and more jet fans are required to remove the combustion products from the tunnel as the fire increases. it is noted in [17] that the according to the results of our numerical modeling, it can be noted that the change in the ventilation flow rate in case of fire is an effect due to both the increase in aerodynamic resistance and the influence of algebraic summation of the flows (fig. 1.). this effect may also extend to the case of collapse. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 127 fig. 1. variability of the average velocity of the ventilation flow for a 50 mw fire in the tunnels of different inclinations: 1 – inclination 6 % (ascending flow); 2 inclination 0 %; 3 inclination 6 % (descending flow). figure 1 shows the results of variability of the ventilation flow average velocity for a 50 mw fire. as figure 1 shows, in case of a zero-tunnel inclination, it can be seen that the fire is a resistance to the ventilation flow (curve 2). jet ventilation started at 0.00 s and the ventilation flow reached a velocity of about 3.4 m/s. a 50 mw fire activated in the central part of the tunnel at 20 s reduces the air velocity by 0.4 m/s because of the throttling effect. in this case, the traction caused by the fire is zero. in case of a descending ventilation flow (curve 3), the ventilation flow has a positive direction, and the fire still acts as a resistance to ventilation and in this case too, reduces the air velocity by about 0.4 m/s, while the remaining speed reduction by about 1.4 m/s is the algebraic sum of the negative direction flow induced by fire and the ventilation flow of a positive direction. in case of an ascending ventilation flow (curve 1), the algebraic sum of the ventilation flow and the flow induced by fire increases the total flow by approximately 1.3 m/s, as both flows have the same (negative) direction. in this case too, fire is an aerodynamic resistance to the ventilation flow and the total velocity is reduced by the relevant value, by approximately 0.4-0.5 m/s [18]. thus, the fire not only practically “reduces” the cross-section of the tunnel, but also due to the change in the density of the air mixture causes additional resistance, which in the case of downward ventilation acts against the fan. since the fire may occur in a train car or other vehicle, it is necessary to know the peculiarities of fire development for this case, which is closer to an apartment fire (af) than to a tunnel fire (tf). note that tunnel fires and apartment fires differ from each other in at least four ways: 1. regardless of the method of tunnel ventilation: natural or mechanical draft, combustion in the vehicle itself is always dictated by the natural effect of the air entering the openings. in this case, the ventilation factor is determined by the geometry of the opening (window, door) from which the air enters and is calculated by the formula , (m5/2) where is the area of the opening cross-section and – is the height of the opening. as it is known, the tf parameters, in addition to geometry, depend on the tunnel slope, properties of the surrounding massif (which itself may be combustible or emit combustible gases), weather conditions in the vicinity of the portals, the topology of the portals, etc. an apartment fire is almost always controlled by ventilation and is consequently characterized by explosive combustion products. 2. peak velocity of an af is reached faster than with tfs. in general, the reaching peak velocity in decreasing time order is as follows: tunnel, apartment, and open fire. it is not difficult to see that afs have greater possibility of explosion than tfs because the latter can be fuel-adjusted as well. 3. a tf is characterized by backlayering, while afs are characterized by back-extrusion, which is an abrupt change in the ventilation mode in case of ventilation-controlled fires, increasing oxygen with air and increasing fire. 4. stratification of smoke and combustion products. in case of af, combustion products are at the top and cold air is at the bottom. a similar stratification is characteristic of the cross ventilation system georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 128 in the tf, which is relatively rarely used due to its high cost. it should be noted that we propose a flexible ventilation system, which promotes the formation of bifurcation (split) flows and can be used at the stages of evacuation and firefighting even with cheap longitudinal ventilation system. the boundary between bifurcation flows in this system is easily eliminated in long tunnels and especially in case of backlayering. the buoyancy of one gas to another is represented by a dimensionless parameter, the richardson number ( ), which shows the mass exchange between the layers and in this is different from the froude number ( ), which shows the common shape of the layer in the ventilation flow. the results of numerical analysis of ventilation-controlled tunnel fires are given in works [19-24]. 2. critical velocity analysis critical velocity and length of backlayering are important technological parameters that define and determine the means of evacuation and the methods of extinguishing the fire. critical velocity is defined as the minimum longitudinal ventilation velocity that excludes the formation of smoke backlayering, i.e. this velocity is a control indicator of the propagation of combustion products. the dependence of critical velocity on heat release in horizontal tunnels has been extensively studied, whereas inclined tunnels have received less attention due to their complexity. all along backlayering, smoke spreads against the ventilation flow. this is particularly intense if the ventilation flow is moving from a high position to a low position and the fire origin is at a low position. the backlayering length is a more important indicator of the fire stage, and the use of critical velocity is more characteristic of evacuation. the numerical value of the critical velocity in an inclined tunnel can be calculated by using the critical velocity ( ) for a horizontal tunnel by the following equation [25] = ( ) (1) where is a gradient-factor – i.e. the correction factor based on tunnel slope used for inclined tunnels in the event of a fire. nfpa 502 provides a correction factor equation for inclined tunnels = 1 + 0.0374 . (2) where is the tunnel inclination, %. the slope is determined by the ratio of the height of the tunnel's upper portal from the horizon to the horizontal length of the tunnel. if the angle of inclination of the tunnel is , the slope of the tunnel will be . in formula (2) is the slope expressed in percent, i.e. = 100 s. the critical velocity can be calculated by the formula = gq 1/3 (3) where is the critical velocity, m/s; is the constant of proportionality; is the acceleration of a free falling body, m/s2; is the convective heat released as a result of fire, kw; is the tunnel height, m; is the density of ambient air, kg/m3; is the specific heat capacity of air, kj/(kg. ); is the average smoke temperature, ; is the ross-sectional area of the tunnel, m2. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 129 the proportionality constant is determined by the formula = fr (4) where fr is the critical froude number, determined by the formula = (5) where in addition to the explained values, is the difference of densities of ambient air and smoke, kg/m3. the average smoke temperature is calculated by the formula = + (6) where in addition to the explained values, is the ambient air temperature, . it should be noted that to determine the critical velocity by formula (3), it is necessary to know the proportionality constant and the average smoke temperature , while the formulas for their calculation (4)-(6) contain the sought value . to overcome this, they introduced a constant, the critical froude number, equal to 4.5, which, as we will see below, is not a solution to the problem. the critical velocity was first related to the froude criterion by thomas [26], who noted that the nature of the flow of combustion products and air mixture in a tunnel depends on the ratio between the buoyancy of the smoke and the inertia forces of the tunnel ventilation current, which is expressed by the froude criterion, and for small-scale alcohol flames, he introduced the numerical value equal to criterion critical 1, which also means that =1 and does not mean that . the work of lee et al. [27] investigated a fire caused by a wooden barrier of 0.3*0.3*10 m in a test tube, and it was observed that the aerodynamic drag at the fire source increased by a factor of 6 for the ventilation inflow, and also on both sides of the fire by a factor of about 1.5. backlayering was observed when the throttled ventilation flow velocity at the fire source was 0.6 m/s, corresponding to a froude criterion number of 7. danziger and kennedy [28], without having studied the processes thoroughly, expected, like the reynolds number, that the froude criterion would also have a critical numerical value, introducing a critical numerical value of 4.5, presumably according to the work by lee et al. what has been the subject of discussion by many authors over the years regarding critical velocity and backlayering distance. this assumption simplifies the issue because in this case, according to formula (4), the coefficient = 0.606, but this is not correct. kennedy's presentation “critical velocity: past, present and future”, which he made in london in 1996 at the seminar “smoke and critical velocity in tunnels” [29] gives similar results. the variation of the critical velocity by froude number when the temperature of the ventilation flow varies between 573-1373 is shown in fig. 2. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 130 fig. 2. variation of the critical froude number depending on the critical velocity at tunnel height of 6 m, ambient air temperature 293 k, average smoke temperature ( ): 1 – 573; 2 – 903; 3 – 1373. from the figure, it can be seen that the numerical value of the critical velocity varies between 2.53.2 m/s provided fr = 4.5. in fact, the range of variation of the critical velocity is wider, and in this regard, it can be noted that the critical froude number is not equal to 4.5 what should be considered in the design of emergency ventilation projects. although equation fr = 4.5 is less accurate in describing tunnel fires, there arises a distinct question about the use of the froude criterion in laboratory experiments what will be discussed below. 3. physical modeling methodology and obtained results froude criterion modeling strategy is widely used in fire experiments. its essence is that the froude number characterizing the forces of inertia and buoyancy will be directly preserved in the experiment. in the case of froude modeling, the temperature field is the same, and the scale of heat release and ventilation rate are characterized geometrically by the following formulas = (7) = (8) where is the value of convective heat release of the model, kw; is the value of convective heat release in nature, kw; is the tunnel length on the model, m; is the tunnel length in nature, m; mu is the air velocity on the model, m/s; nu is the air velocity in nature, m/s; in the physical model, the length of the tunnel was 12 m, the cross-section was 0.467 m2, the width was 0.85 m, the height was 0.55 m, and the width to height ratio was 1.54. for physical modeling we choose a linear scale = = = = 0.1. the other scales of modeling will be: scale of heat release index according to formula (7): = 0.00316; scale of ventilation rate according to formula (8): = 0.316. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 131 the tunnel model is made of 2 mm thick stainless steel sheets. air was supplied through a duct fan. the fire source was porous burners with a surface area of 130x50 mm and 340x60 mm. the fire source surface was at the tunnel floor level. natural gas was used for heating, the flow rate of which was measured with an accuracy of 1%. the heat release index for the model was calculated using the gas flow rate. the air flow rate in the tunnel was measured with a flow meter with an accuracy of 1%. the air velocity was not measured, but was calculated from the air flow rate and the tunnel cross section. the tunnel cross-section occupancy factor with vehicles = 8 % assuming that there is 1 car of 2014 nissan patrol in the cross-sectional area at the source of the fire. the air flow and variation of velocities on the model and in nature are given in table 1. table 1. air flow and variation of velocities on the model and in nature air flow, m3/h air velocity of model, m/s air velocity in nature, m/s 20 -150 0.185 – 1.389 0.59 – 4.4 backlayering was determined on the model by temperature change using stainless steel thermocouples. in the model tunnel, thermocouples were installed 20 mm below the ceiling along the entire length of both ascending and descending flows. from the center of the tunnel, 40 thermocouples each were installed on both sides of a 2-2 m long section (for a total length of 4 m) so that the distance between their axes was 0.1 m. in the remaining length of the model tunnel, thermocouples were also installed with a distance of 0.2 m between their axes. fig. 3. tunnel model with thermocouples and measuring instruments. the monitoring system consisted of a central data collection central module dt85 manufactured by datataker and four types of sensors connected to it (two types of thermocouples, an air flow meter, and a gas mass flow controller/counter). thus, the fuel gas flow rate was regulated by means of a central measuring device. registration and further processing of information on the speed and temperature of the air in the tunnel was also carried out through the central module. temperature readings were taken georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 132 from thermocouples when the temperature on the model exceeded the ambient temperature by at least 5 degrees. the tunnel model in horizontal position and the measuring instruments are shown in fig. 3. the inclination was provided by special telpher and model retention devices. the convenience of froude numerical simulation is especially emphasized in the case of comparison of model and natural values of heat release rate. modeling a 5000 kw fire using the froude number at the appropriate scale of = 0.00316 mentioned above requires only 15.8 kw of power on the model, which provides a high standard of fire safety in the laboratory. the fire development scenario in a horizontal tunnel is shown in fig. 4. the fire source, i.e. the nissan patrol car are placed in the center of the tunnel so that its point of symmetry on the tunnel model coincides with the 648 cm mark. according to the figure, the movement of fresh air is from left to right. fig. 4. change of air temperature during the fire according to thermocouple data on a physical model of a horizontal tunnel ( ): temperature change curves are plotted by the “data-taker” at all points simultaneously at 1 s intervals. the abscissa axis shows the distance of the thermocouple from the left portal of the model in centimeters, which is calculated by multiplying the proper dimensions of the tunnel in nature by the linear scale of the modeling ( = 0.1); ventilation flow is from the left. from the fire source in the left part of the tunnel, backlayering is observed, i.e. the case when toxic combustion products spread in fresh air opposite to the movement of the latter. from the fire source in the left part of the tunnel, backlayering is observed, i.e. the case when toxic combustion products spread in fresh air opposite to the movement of the latter. under these conditions, the ventilation flow velocity is less than the critical value; the velocity on the model is about 0.25 m/s. the distance from the source of the fire to the point reached by the temperature disturbance is the length of backlayering. according to the results presented in fig. 4, the length of backlayering on the tunnel model is 288 cm, which corresponds to 28.8 m in nature in the real tunnel, according to = 0.1 linear scale of the modeling. 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 133 consider the conditions given in fig. 4 for the most complicated case of downward ventilation on tunnel models of different inclinations. for all considered examples, the ventilation flow rate is less than the critical velocity and the idea of critical velocity is valid. the fire source, a nissan patrol car, in this case too, was placed in the center of the tunnel so that its point of symmetry on the tunnel model coincides with the 648 cm mark, corresponding to the length of the tunnel in natural conditions of 64.8 m. the inclination of the tunnel model was adjusted by raising and lowering the left gantry of the model with a special device so that the right portal remained almost stationary. after setting it on a fixed slope to simulate downward ventilation flow, as can be easily seen, the movement of fresh air was from left to right, while the combustion products moved in the opposite direction due to buoyancy. the downward ventilation fire scenario for a tunnel model with a 3% slope is shown in fig. 5. as fig. 5 shows, the peak air temperature of 290 coincides with the fire source. the ventilation flow velocity on the model is increased to 0.4 m/s, after algebraical summation of the mechanical (fandriven) and thermal ventilation flows, the length of backlayering on the model is 252 cm, which is about 25 m for a real tunnel. fig. 5. fire development scenario on downward ventilation flow: tunnel slope: 3%; combustion products in this case are also directed to the left, and the direction of the ventilation flow is opposite; air temperature change is given by thermocouple data ( ); backlayering length is reduced compared to the previous cases. 0 50 100 150 200 250 300 350 36 .0 0 72 .0 0 10 8. 00 14 4. 00 18 0. 00 21 6. 00 25 2. 00 28 8. 00 32 4. 00 36 0. 00 39 6. 00 43 2. 00 46 8. 00 50 4. 00 54 0. 00 57 6. 00 61 2. 00 64 8. 00 68 4. 00 72 0. 00 75 6. 00 79 2. 00 82 8. 00 86 4. 00 90 0. 00 93 6. 00 97 2. 00 10 08 .0 0 10 44 .0 0 10 80 .0 0 11 16 .0 0 11 52 .0 0 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 134 fig. 6. fire development scenario on upward ventilation flow: tunnel slope: 6%; the direction of combustion and ventilation products flow is the same; the air flow moves from right to left; the change in air temperature is given by thermocouple data ( ); compared to the horizontal tunnel, a weaker backlayering is observed (see fig. 4). we have performed physical modeling in the range 0-10% with a 1% step. fig. 6 shows the downward ventilation fire scenario for 6% model tunnel slope. fig. 6 shows that the peak air temperature of 245 no longer coincides with the fire source. it shifts to the side opposite to the movement of the ventilation flow. it seems that the intense movement of exhaust gases caused the temperature peak to shift to the direction of their movement. the backlayering length in this case is slightly reduced compared to the horizontal tunnel modeling results. we also modeled inclined tunnels in the case when ventilation was switched off and both, the fresh air aupply to the fire source and flue gas diversion were provided by natural means – traction caused by fire. we assume that the velocity developed by the ventilation flow in this case, provided that the effect of aerodynamic resistance is excluded, is equal to the critical velocity. this is also confirmed by the fact that if we give the ventilation flow a similar velocity with downward mechanical ventilation, there will be no backlayering. for the model of a tunnel with a slope of 3% in terms of natural ventilation, the picture of fire development is presented in fig. 7. 0 50 100 150 200 250 300 t georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 135 fig. 7. fire development scenario on upward ventilation flow of natural traction: tunnel slope: 3%; the direction of movement of combustion products and ventilation is the same; the air flow moves from right to left; the change in air temperature is given as thermocouple data ( ). as it can be seen from the presented material, in the case of downward ventilation flow, when the combustion products have the opposite direction of movement to the net ventilation flow, a weaker ventilation flow is expected after algebraic addition of the flows, which should be taken into account when designing emergency ventilation. this will allow avoiding the aforementioned ventilation design errors, thereby ensuring safe operation of tunnels and more reliably saving lives. 4. conclusion the primary conclusion of the presented research is the fact that the reference literature on fire ventilation calculation in road tunnels in practically all developed countries of the world a priori assumes the use of critical velocity directly indicating its numerical values depending on the strength of fire. moreover, despite the long history of using critical velocities, we believe that fire ventilation designs should not be designed on the basis of critical velocities alone. tunnel specifics and other important parameters (topology, location, climatic conditions, traffic patterns, and others) should be considered. tunnel service personnel must prepare all possible fire scenarios in advance and have a clear algorithm of emergency response actions. to achieve success in this endeavor, we attach great importance to the results obtained in this work. in particular, the separation of the throttle effect from the result caused by the algebraic summation of mechanical and thermal flows. physical modeling studies have also been carried out to show the nature of backlayering length variation and the ability to easily and reliably determine the critical velocity in inclined tunnels in case of natural traction. -5.00 0.00 5.00 10.00 15.00 20.00 25.00 30.00 35.00 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 136 acknowledgements this work was supported by shota rustaveli national science foundation (srnsf) [grant number fr22-12949, project title “study of critical velocity and fire induced backlayering to save lives in road tunnels”]. references [1] "questions and answers: the revision of the ten-t regulation". strasbourg. 14 december 2021. [2] bird a., carvel r. handbook of tunnel fire safety. second edition. thomas telford limited, 2012, p. 694. [3] fit thematic network fit ‘fire in tunnels’ is supported by the european community under the fifth framework program ‘competitive and sustainable growth’ contract n° g1rt-ct-2006, p. 76. [4] un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9, 2001, p. 60. [5] un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9, 8 february 2002, p. 6. [7] un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/15, 2004, p. 7. [8] un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/11, 2002, p. 6. [9] the white book 2001, published in april 24, 2001, sweet & maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. [10] haack. a. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, volume 13, 2, pp. 377-381. [11] li y.z., vylund l., ingason h., appel g. influence of fire suppression on combustion products in tunnel fires. the work co-financed by the european union. report 2015, p. 70. [12] lanchava o., javakhishvili g. impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences 15 (4), 2021, pp. 38-45. [13] lanchava o.a. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, 1998, tbilisi, p. 272. [14] lanchava o., ilias n., radu s.m., nozadze g., jangidze m. preventing the spread of combustible products in tunnels by implementing a divisible system. environmental engineering & management journal (eemj) 21 (4), 2022. [15] lanchava o., ilias n. complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway. journal of engineering sciences and innovation, 2018, 3 (1), pp. 69-84. [16] vaitkevicius a., carvel r. investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, vol. 52, 2016, pp. 1619–1628. [17] li y.z., ingason h. discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, vol. 99, 2018, pp. 22-26. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 137 [18] lanchava o., bezhanishvili a., javakhishvili g., khokerashvili z., arudashvili n. study of the throttling effect in tunnel fires. in ynieria mineralna 1 (1), 2024, pp. 385–393. https://doi.org/10.29227/im-2024-01-44 [19] lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k. criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europe-asia, proceedings of conference, tbilisi, 2014, pp. 29-35. [20] lanchava o., abashidze g., tsverava d. securing fire safety for underground structures. qualityaccess to success, 2017, 18. [21] lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s., andras i., moraru r. developing of wi-fi monitoring control systems for damage factors of fire in road tunnels. the xith edition of the annual conference “the academic days of technical sciences academy of romania”, 2016. [22] lanchava o., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success: bucharest, vol. 18, (s1), 2017, pp. 69-72. [23] lanchava o., ilias n. some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation 12, 2017, pp. 92-105. [24] lanchava o., ilias n. critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023, 2020. [25] li y.z., lei b., ingason h. study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires. fire safety journal, vol. 45, 2010, pp. 361-370. [26] thomas p.h. the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood. 1968. [27] lee c.k., chaiken r.f., singer j.m., interaction between duct fires and ventilation flow: an experimental study. combustion science and technology. vol. 20, 1979, pp. 59-72. [28] danziger n.h., kennedy w.d. longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels. fourth international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering. 1982. [29] kennedy w.d. critical velocity: past, present and future. seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, 1996, pp. 305–322. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 138 . , . , . , . . , . . , . , . . . . , . , , . , „ “ , , . , , , , . : ; ; ; ; . microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 153 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.13 ტემპერატურის სტაბილიზაცია მზის ენერგიის მიმღები მრავალკასკადიანი ფოტოელექტრული გარდამქმნელების გაცივებისას თენგიზ ხაჩიძე1,2, ნიკოლოზ ხაჩიძე1, ინგა კაპანაძე1 1სსიპ ინსტიტუტი „ოპტიკა“ 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი სტატიაში წარმოდგენილია კვლევები, რომლებიც ეხება მზის ელემენტებისათვის გაცივების თერმოსიფონური სისტემის დამუშავებას. ავტორების მიერ შემუშავებული და გამოკვლეული იქნა თერმოსიფონის პრინციპზე დაფუძნებული მზის ფოტოელექტრული გარდამქმნელების ეფექტური გაცივების სისტემა. შერჩეული იქნა თბომატარებელი სითხე კონკრეტული დუღილის ტემპერატურით. კვლევებით შეიძლება დავასკვნათ, რომ ფოტოელექტრული გარდამქმნელების გასაცივებლად, სხვა მეთოდებთან შედარებით თერმოსიფონური სისტემა გაცილებით ეფექტურია, განსაკუთრებით მზის ენერგიის მაღალი კონცენტრაციისას. ამავე დროს ის უზრუნველყოფს ელემენტების საკმაოდ კარგ ტემპერატურულ სტაბილიზაციას. საკვანძო სიტყვები: გაცივების თერმოსიფონური სისტემა, მზის ენერგია, ფოტოელექტრული გარდამქმნელი. როგორც ცნობილია ფოტოელექტრონული გარდამქმნელების (მზის ელემენტების) მახასიათებლები საგრძნობლად არის დამოკიდებული, მუშაობის პროცესში მის ტემპერატურაზე. ტემპერატურაზეა ასევე დამოკიდებული p-n სტრუქტურაზე შექმნილი ნებისმიერი ნახევარგამტარული მასალისაგან დამზადებული ერთკასკადიანი თუ მრავალკასკადიანი მზის ენერგიის ფოტოელექტრონული გარდამქმნელის მარგი ქმედების კოეფიციენტიც (მქკ). ეს ძირითადად განპირობებულია დატვირთვაზე გამომავალი ძაბვის (უქმი სვლის ძაბვისაც) ტემპერატურაზე დამოკიდებულებით. კერძოდ, ტემპერატურის ზრდით მცირდება გამომავალი ძაბვა, ეს კი თავის მხვრივ იწვევს გამომავალი სიმძლავრის შემცირებას და შესაბამისად მქკ-ს შემცირებასაც. გარდა ამისა ტემპერატურის მატებით მცირდება ფოტოელემენტის მდგრადობა. მისი მუშაობა ამ რეჟიმში ხდება არა სტაბილური და გარკვეულ ტემპერატურაზე ის შეიძლება მწყობრიდანაც გამოვიდეს [1]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 154 ამის თავიდან ასაცილებლად გამოიყენება ფოტოელემენტის გაცივების სხვადასხვა მეთოდები და სისტემები. ერთერთი ყველაზე გავრცელებული მეთოდია მაღალი თბოგამტარობის ლითონის (ალუმინი, სპილენძი) რადიატორით ელემენტიდან სითბოს ართმევა. მაგრამ მხოლოდ რადიატორით გაცივება ვერ უზრუნველყოფს მაღალი კონცენტრაციისას კრისტალზე გამოყოფილი სითბოს ართმევას, რის გამოც საჭირო ხდება დამატებით აირის ან სითხის ნაკადით გაცივება, რაც საგრძნობლად ართულებს გარდამქმნელის კონსტრუქციას და ზრდის მის ფასს. gგარდა ამისა აღნიშნული მეთოდები ვერ უზრუნველყოფენ ფოტოელემენტის სტაბილურ ტემპერატურას, რომელიც შეიძლება მუდმივად იცვლებოდეს მზის გამოსხივების ინტენსივობის ცვლილებისას. ტემპერატურის მუდმივი რყევა კი უარყოფითად აისახება ფოტოელემენტის მდგრადობაზე. გაცივების აღნიშნულ სისტემებში სტაბილური ტემპერატურის უზრუნველყოფა შესაძლებელი იქნება თუ გამოყენებთ ტემპერატურის სენსორებზე დაფუძნებულ ავტომატურ რეგულატორს. რაც თავის მხრივ კიდევ უფრო გაართულებს კონცენტრირებული მზის ენერგიის ფოტოელექტრული გარდამქნელის სრულ კონსტრუქციას და გაზრდის მის ფასს. თანამედროვე ელექტრონულ და კომპიუტერულ მოწყობილობებში მიკროპროცესორებისა და სხვადასხვა ელემენტებიდან სითბოს ართმევა ხშირ შემთხვევაში ხორციელდება ეგრეთწოდებული თბური მილების საშუალებით. თბური მილებით პროცესორების გაცივება ფართოდ გამოიყენება პორტაბელურ ეგრეთწოდებულ „ლეპტოპის“ ტიპის კომპიუტერებში. ამ შემთხვევაში სავალდებულოა, რომ თბური მილის ნებისმიერ მდგომარეობაში კონდენსირებული თბომატარებელი აგენტი დაბრუნდეს საწყის მდგომარეობაში. ამიტომ ასეთი ტიპის თბურ მილებში იყენებენ სპეციალურ ფითილებს, რომლებიც კაპილარული ეფექტიდან გამომდინარე უკან აბრუნებს კონდენსირებულ თბომატარებელ აგენტს. ყველაზე მარტივი კონსტრუქციის თბურ მილებშიც კი თბოგადაცემის სიჩქარე და სიმძლავრე რამდენიმე ათეულჯერ მეტია ვიდრე იგივი დიამეტრის სპილენძის ძელაკით თბოგადაცემისას. ზემოთქმულიდან გამომდინარე ჩვენ მივედით იმ დასკვნამდე, რომ მზის ენერგიის მაღალი კონცენტრაციისას ფოტოელემენტზე, მასზე გამოყოფილი სითბოს ასართმევად ერთერთ საუკეთესო ვარიანტს შეიძლება წარმოადგენდეს თერმოსიფონური თბური მილების გამოყენება. რადგან მზის სხივური ენერგიის გარდაქმნისას ფოტოელემენტის მდგომარეობა განსაზღრულია და ის მუდმივად დახრილია, შესაბამისად დახრილი იქნება თერმოსიფონური გამაცივებელი სისტემაც და გამაცივებელი აგენტი საწყის მდგომარეობას მუდმივად დაუბრუნდება სიმძიმის ძალის მოქმედებით. გამომდინარე აქედან, კაპილარულ ეფექტზე დაფუძნებული ფიტილის გამოყენება არ იქნება საჭირო. ასეთი ტიპის თერმოსიფონური გამაცივებლის კონსტრუირებისას პირველ რიგში გათვალისწინებული უნდა იყოს თბური დატვირთვები. ანუ სითბური სიმძლავრე რომლის არინებაცაა საჭირო. უკვე არსებული მონაცემებით ეს პარამეტრი ძირითადად დამოკიდებულია თბური მილის შიდა დიამეტრზე. ცხრილში-1 მოცემულია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 155 თერმოსიფონური მილის მიერ წართმეული სითბოს რაოდენობასა მილის შიდა დიამეტრს შორის დამოკიდებულება [2]. მილის დიამეტრი, მმ წართმეული სითბური სიმძლავრე, ვტ (არა ნაკლებ) 3 5 6 12 8 25 10 35 12 50 16 70 ცხრილი-1. ნებისმიერ დახრილ მდგომარეობაში სითბური მილის მიერ ართმეული სითბური სიმძლავრის დამოკიდებულება მილის დიამეტზე. მილის ვერტიკალურ მდგომარეობაში ართმეული სითბური სიმძლავრე გაცილებით მეტია ცხრილში მოცემულ მონაცემებზე (შეიძლება ორჯერ მეტიც იყოს). იმ შემთხვევაში, როდესაც მზის ენერგიის ფოტოელექტრული გარდამქმნელის ზედაპირის ფართობია 1სმ2, მზის გამოსხივების ინტენსივობა 800ვტ/მ2, ხოლო სხივური ენერგიის კონცენტრაციის ხარისხი არის 500, მზის ენერგიის სრული სიმძლავრე, რომელიც გამოიყოფა ასეთ ფოტოელემენტზე შეადგენს 40ვატს. იმის გათვალისწინებით, რომ თანამედროვე მრავალკასკადიანი ფოტოელემენტების მარგი ქმედების კოეფიციენტი მაღალია მათზე გამოყოფილი სითბური სიმძლავრე არ იქნება 25 ვატზე მეტი. აღნიშნული მსჯელობიდან და ცხრილის მონაცემებზე დაყრდნობით თბური მილის შიდა დიამეტრის ოპტიმალური ზომა უნდა შეირჩეს 8-10მმ-ის ფარგლებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 156 ნახ.1. მზის ენერგიის ფოტოელექტრული გარდამქმნელის თერმოსიფონური გამაცივებლის კონსტრუქცია ჩვენს მიერ დამუშავებული მზის ენერგიის ფოტოელექტრული გარდამქმნელის თერმოსიფონური გამაცივებელი (ნახ.1.) წარმოადგენს სპილენძის (ალუმინის) მილს-1, რომლის ერთი მხარეც ბრტყელია. ბრტყელი მხარე განკუთვნილია ფოტოელემენტის კრისტალის-4 დასამაგრებლად. ფოტოელემენტსა და მილს შორის კარგი სითბური კონტაქტის უზრუნველსაყოფად მოთავსებულია 150 მკმ სისქის ინდიუმის კილიტაში-5 . თხელი და რბილი ინდიუმის კილიტა ავსებს იმ ღრეჭოებს რომლებიც შეიძლება წარმოიშვას ფოტოელემენტსა და მილს შორის. ფოტოელემენტიდან ემძ-ს მოხსნა ხორციელდება 3კრისტალის დამჭერი-გამომყვანით-3, რომელიც თავის მხრივ უერთდება ფოლგირებულ მინატექსტოლიტს-2. თერმოსიფონის ქვედა მხარე დახურულია, ხოლო ზედა უერთდება კონდენსატორს, რომელიც მოთავსებული წყლის ავზში. წყალი ართმევს კონდენსატორს ენერგიას და აცივებს მას. მრავალკასკადიანი ფოტოელექტრული გარდამქმნელის თერმოსიფონური გამაცივებლის შემუშავებისას ფოტოელემენტიდან სითბოს ასართმევად ჩვენს მიერ შერჩეული იქნა თბომატარებელი სითხე. ამ სითხის შერჩევისას პირველ რიგში გავითვალისწინეთ მისი დუღილის ტემპერატურა. ეს პარამეტრი უნდა იყოს ფოტოელემენტის მუშაობისათვის ოპტიმალურ ტემპერატურაზე ნაკლები ან ტოლი. ამ მოსაზრებიდან გამომდინარე ჩვენ ერთერთ საუკეთესო ვარიანტად განვიხილავთ აცეტონს, რომლის დუღილის ტემპერატურა დაახლოებით 560c-ია. თერმოსიფონში განსათავსებული აცეტონის რაოდენობა შეირჩა იმდენი, რომ მას მთლიანად შეევსო ფოტოელემენტის გაცხელების ზონა ანუ უნდა შეექმნა აორთქლების ზონა. როდესაც ფოტოელემენტი მზის ენერგიის ზემოქმედებით ცხელდება ისე, რომ მისი ტემპერატურა და მისი განთავსების ზონის ტემპერატურა გადააჭარბებს 560c მაშინ აცეტონი იწყებს დუღილს და შესაბამისად ინტენსიურ აორთქლებას. აორთქლებისას აცეტონი ართმევს სითბურ ენერგიას ფოტოელემენტის კრისტალს და გადააქვს კონდენსატორისაკენ, რომელიც განთავსებულია წყლის ავზში და ცივდება წყლით. კონდენსატორში ცივდება აცეტონის ორთქლი და გადასცემს საკმაოდ დიდ სითბურ ენერგიას წყალს, რომელიც თავის მხრივ თბება. გაცივებული აცეტონი კვლავ გადადის თხევად მდგომარეობაში და სიმძიმის ძალის ზეგავლენით კვლავ ჩამოედინება აორთქლების ზონაში. ეს პროცესი უწყვეტად მეორდება მანამდე სანამ მზის ენერგია მოქმედებს ფოტოელემენტზე. აღნიშნული მეთოდი იმითაცაა კარგი, რომ ის უზრუნველყოფს ფოტოელემენტის ტემპერატურის სტაბილიზაციასაც გარკვეულ დიაპაზონში, რადგან აცეტონის აორთქლების ინტენსივობა იმატებს ტემპერატურის ზრდის პროპორციულად, შესაბამისად იმატებს ფოტოელემენტიდან სითბოს გადატანის ინტენსივობა, რითაც ხდება ფოტოელემენტის ტემპერატურის შენარჩუნება, იზრდება მხოლოდ გაცხელებული წყლის ტემპერატურა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 157 ნახ.2. ფოტოელემენტის ტემპერატურის დამოკიდებულები მზის ენერგიით გაცხელების დროზე. აღნიშნული თერმოსიფონი გამოიცადა მზის ენერგიის სხვადასხვა კონცენტრაციის ხარისხისას, კონცენტრაციის ზრდისას იზრდებოდა, როგორც ფოტოელემენტის მიერ გამომუშავებული ელექტრული სიმძლავრე ასევე მისი ტემპერატურაც. გარკვეულ მომენტში ტემპერატურის ზრდა შეწყდა (ნახ.2) გადავიდა გაჯერების რეჟიმში. ეს იმით აიხსნება, რომ თერმოსიფონში დაიწყო აცეტონის დუღილი და მისი ინტენსიური აორთქლება შესაბამისად ინტენსიურად დაიწყო ფოტოელემენტის გაცივებაც. ამ დროს ვზომავდით ტემპერატურებს აორთქლების ზონის დასაწყისსა და ბოლოში. გაზომვებმა გვიჩვენა, რომ ტემპერატურათა სხვაობა არ აღემატება 30c. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ფოტოელემენტზე ტემპერატურა პრაქტიკულად თანაბრადაა გადანაწილებული, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია მისი სტაბილური და ეფექტური მუშაობისათვის. შეიძლება დავასკვნათ, რომ თერმოსიფონური გამაცივებელი უზრუნველყოფს არა მარტო სითბოს ეფექტურ ართმევას მრავალკასკადიანი მზის ფოტოელექტრული გარდამქნელებიდან მზის სხივური ენერგიის მაღალი კონცენტრაციისას, არამედ ფოტოელემენტის ტემპერატურულ სტაბილიზაციასაც. შესაბამისად აღნიშნული ტიპის გამაცივებლები უზრუნვეყოფენ ფოტოელექტრული გარდამქმნელების სტაბილურ და ხანგრძლივ მუშაობას. გამოყენებული ლიტერატურა 1. avaliani j. j., kordzakhia i. i., avaliani i.m., chikovan r. i. , khachidze t. i. investigation of solar cell temperature for different cooling systems and concentration degrees. georgian engineering news. 2012, no.1 (vol.61), pp. 66-69. 2. т.ю. салова. основы теории и расчета тепловых труб, учебное пособие, санкт-петербург, 2018, 68стр. t0c 60 50 40 30 20 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 t, წთ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 158 temperature stabilization during cooling of multi-cascade photovoltaic converters receiving solar energy tengiz khachidze1,2, nikoloz khachidze1, inga kapanadze1 1 lepl institute "optica" 2 georgian technical university abstract the article presents studies related to the development of a thermosyphon cooling system for solar cells. an efficient cooling system of solar photovoltaic converters based on the thermosiphon principle was developed and investigated by the authors. a heat transfer fluid with a specific boiling point was selected. it can be concluded from the research that for cooling of photovoltaic converters, compared to other methods, the thermosiphon cooling system is much more effective, especially at high concentration of solar energy. at the same time, it provides quite good temperature stabilization of the elements. keywords: thermosiphon cooling system, solar energy, photoelectric converter. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 464 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.49 „ ?!“ , , „ ?!“ . , „ “, ?!“ „ “. , „ “ . „ “. , „ “. , ?!“ , . , , , . : , „ ?!“, , „ ?!“, “, , ( ), , , . . „ “ 1855 . „ “, 1862 , 1863 . 1865 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 465 , . . „ “, „ “ 60– , „ “ , 30 . „ “ 23 26 , , „ ?!– “, , ii . : , , , . . , , , . , . , , . , . , , , . . , . ( ) , ). , , . , , : ( , , , , ... , , , . , , , , , , . , , , , . , . . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 466 , ( ) . , „ “ . , . , . ( ) . . , , , . . , . , , , , , . . , , . , . , , . „ “. , , , ( ) . . . , , , , , . ? „ , , , “. . „ “ . , . , . „ , , .“ , „ “ , ( ) . , , „ ?!“ . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 467 „ “ „ “, –19 . „ “ , , , , , . , . , , , . „ “, , , , ( ) , . , , , . , , , , , , : „ , “. , . , „ “, , . , , , . „ “13, , . , „ “, . . , , , , . , , . , , , . ( ) , . , . , , , 13 , ii , . 1988 . . 20 . [1861–63 .] .522–523 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 468 , , , , , . . ( „ ?!“ ). , , , . . . , , . , ( , , , ). , . , , , . . , , ? –19 , , . , , “. . , , , , . , . , , . , , . , . . , , , , , ( ), . ( ). . , . , . , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 469 , –19 , . , , , , . , , , , , . , , , . „ “ , „ , “. , , , , . , , „ “. . , . , . . , „ “– , . , „ ?!“– ii , , . , , . . p.s. : 1. 2. 3. 4. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 470 * * * , –19 „ “ . . . 70– „ “ „ “, „ “ , ). . , , , , , , . , , , . , , “, , . , , , , , , ). , . , , , , . , . , , , . , , ( ) , , . ( „ “, , , „ “ , , . , , , , . „ “ , , ( , ) . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 471 1862 , , . , . „ “, „ “. „ “. “. , , , , , , , , . „ “ , . , , , ( ), , „ “ , . . , , . , , , „ “. „ “ , “ . , , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 472 . , , , . . , , , , , . , , ( ) , . , , , . , , , . , , . , , . , „ “ , , , . „ ?!“ . , , , . ( , , ) , , . , . , , , . , . , , „ “ . , , , . „ ,“ . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 473 : 1. . , ., 1979 2. ., , , ( ) ., .11,1988; 3. , , . , ., 1989; 4. ., -19 , 308-312, ., 1959; 5. ., , ., 1996; 6. . , ., 1972; 7. ., , 9 , .3-4, ., 1972; 8. ., , -19 ( ) , ., 1940; 9. ., , 4 , ., . 3, .271-361, ., 1959; 10. ., -11, ., 1987. ., 657, 1987; 11. . ., ?!, ., .217-228, 1955 12. ., , 15 , . 9. ., 1949; 13. ., , , , 2 , .ii. ., 1974; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 474 the echo of nikolai chernishvesky's "what shall we do?!" in the works of ilia chavchavadze, akaki tsereteli, and alexander kazbegi tamar akhvlediani doctor of philological sciences, associate professor at akaki tsereteli state university abstract nikolai chernishvesky left a strong mark on the georgian sixties with his aesthetics and the novel "what is to be done?!" not only the ideas of the novel, but also the characters were reflected in ilia chvchavadze's "traveller's letters", "is this man a human being?!" and "the widow of otarashvili". also, we find an echo of this novel in "love" the play by akaki tsereteli and in the al. kazbegi’s "the family of david". in this regard, "the family of david " is particularly interesting. in this play, the interesting, but subtle and eventually penitent character deceives and ruins pretty young orphan girl nino with the utopian ideas of chernyshsky from the novel "what is to be done?!" about the possibility of women’s future freedom to gain her livelihood. it can be seen that the people of this era still considered it dangerous to raise the issue of women by chernyshevsky, because in their opinion, life was not yet prepared for the emancipation of women. key words: chernyshevsky, "what is to be done?!", ilia chavchavadze, " is this man a human being?!", "the widow of otarashvili ", sick and healthy soil, labor (pragmatic and altruistic), akaki, kazbegi, and noble ideas in the hands of a vampire reader. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 144 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.14 state strategy of labor safety and ways of establishing a risk assessment system in the construction sector mariam darakhvelidze phd student, department of labor safety and emergency management, georgian technical university; m.darakhvelidze2109@gmail.com abstract construction is one of the most dangerous branches of industry, which is associated with high physical load. employees in this sector perform risky jobs, therefore it is necessary to have a complete system of risk assessment in the country. in the paper is discussed the present practice in the country, the steps taken in this direction and the existing needs. keywords: risk, hazard, risk assessment system, legislation, adopted technical regulations. 1. introduction construction is one of the most dangerous branches of industry, which is associated with high physical load and it is included in the five most dangerous professions in georgia (builder, miner, electrician, welder and fireman). the construction sector is one of the sectors with the most frequent practices of informal employment and violations of fundamental labor rights. however, it mainly involves unstable, short-term, often informal and low-paid jobs and is characterized by gross violations of labor laws, which may also be related to insufficient safety regulations and/or existing enforcement mechanisms. construction workers may be at high risk of health problems. for example, falling from a height, exposure to asbestos, physical trauma, hand and arm vibration syndrome, cement burns and etc. according to the estimates of the international labor organization (ilo), 340 million occupational accidents and 160 million occupational diseases are recorded in the world every year. it is estimated by the ilo that the construction industry has a disproportionately high rate of accidents and traumatism compared to other branches of industry. analyzing the percentage of injured people, it is clear that the construction sector is characterized by high risk factors. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 145 2. the main part labor safety and health protection obligations in georgia are regulated by various legislative acts. until 2006, labor safety and health issues were supervised by the state labor inspectorate in georgia. [1] the abolition of the supervisory service resulted in the breakdown of labor safety standards and a sharp increase in industrial incidents. the lack of labor safety culture has become one of the serious challenges in the country. it was necessary for the state to take such steps that would contribute to the establishment of a labor safety system. in 2015, the labor conditions inspection department was established in the ministry of labor, health and social protection of georgia. during this period, the department's authority was limited to voluntary inspections and recommendations. during the mentioned period, work was started regarding the introduction of changes in the existing legislative acts [2]. in 2018, the law of georgia "on occupational safety" was adopted, which became the organic law of georgia on february 19, 2019. in 2020 was adopted the law of georgia “on labor inspection”[3] and from 2021, the labor conditions inspection department was canceled and labour inspection office was created.[4] every year, along with the legislative changes, the number of objects inspected by the labour inspection office increased, including in the construction sector. after the implementation of the organic law of georgia "on occupational safety", during 2019, the department carried out 1264 inspections, of which 298 were in the construction sector. [5] according to the 2020-2021 activity report of the labor conditions inspection department, on the basis of the organic law of georgia “on occupational safety”, primary and follow up inspections were carried out on 1,298 objects, of which 374 were in the construction sector.[6] in 2022, in the construction sector, 232 objects were inspected on a scheduled basis, and 155 objects were inspected on an unscheduled basis.[7] as for 2023, 776 inspections were carried out in this sector.[8] on january 30, 2020 the minister of internally displaced persons from the occupied territories, labour, health and social affairs of georgia issued the order n01-15/n “on approval of the rule of risk assessment in the workplace”.[9] according to the order: purpose of the "rule of risk assessment in the workplace" is to determine the minimum requirements and procedures for occupational risk assessment in the workplace and help employers to take preventive measures for the safety and health of employees." according to the resolution n80 of february 6, 2020 of the government of georgia "on approval of the methods of determining the priority sectors of economic activity and the rule of risk assessment", the construction sector belongs to a particularly high-risk sector, therefore construction sites are required to update the risk assessment document within 10 calendar days. on october 31, 2018, the minister of idps from the occupied territories of georgia, labor, health and social protection issued order n01-25/n "on approval of the scope, implementation rules and conditions of the accredited labor safety specialist program".[10] in accordance with georgian legislation and established practice, hazards are identified and risk assessment is carried out at the site by an accredited labor safety specialist. from 2018 to september 2021, the inspections carried out by the labor inspection department and later by the labor inspection office and the reality in the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 146 construction sector has shown that despite having accredited specialists on the site and approving the risk assessment rule, the number of industrial accidents is still quite high. one of the reasons for this was incorrectly and incompletely identified hazards and assessed risk, as well as incorrectly planned control measures and lack of control over the implementation of said measures. over the years, numerous accidents caused by misjudged hazards have made it necessary to take additional steps. an occupational safety specialist is a person who is responsible for identifying each hazard, assessing the risk, planning control measures and providing information to the employer. the life of each employee and the creation of a safe working environment depend on these components. a highly qualified occupational safety specialist means another big step towards the goal. based on this reality, the country began to search for ways to solve additional problems and on september 13, 2021 the minister of idps from the occupied territories of georgia labor, health and social protection issued order n01-81/n "on approval of the scope, implementation rules and conditions of the accredited labor safety specialist program” on making changes to the minister of idps from the occupied territories of georgia, labor, health and social protection issued order n01-25/n of october 13, 2018”. this order aims to raise the knowledge of occupational safety specialists and increase the number of qualified personnel in the country. the accredited program was divided into several directions, which include the program in the following directions: for low and medium risk objects, a special and complete program. this gives the occupational safety specialist the opportunity to choose the direction in which he intends to develop further. also within this change, the length of time required for teaching has increased.[11] on october 27, 2017, the government of georgia adopted resolution n477 of the government of georgia "on approval of the technical regulation on safety requirements for work at height". [12] this document defines the basic requirements and general principles of preventive measures during the performance of works at height in those works where there is a danger of falling from a height of 2 meters or more. the technical regulations include requirements regarding the following issues: installation and operation of guardrails, installation and operation of scaffolding, suspended scaffolding, portable scaffolding, scaffold load capacity and inspection, safety nets, personal protective equipment against falling from a height, warning barriers, portable ladders and necessary training on the construction site. resolution n361 of the government of georgia was adopted by the government of georgia on may 27, 2014 "on approval of the technical regulation on construction safety" which regulates such issues as: organization of the construction site, operation of technical equipment and tools, operation of construction machines and mechanisms, loading and unloading works, earthworks, drilling works, arrangement of foundations, concrete and reinforced concrete works, installation works, insulation works, cladding works, electrical installation works, underground works and dismantling of buildings.[13 ] 3. conclusion the issue of establishing an effective risk assessment system in the construction sector is still relevant. since the establishment of the department of inspection of labor conditions, many steps georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 147 have been taken by the state towards the establishment of the aforementioned system. an example of this is to increase the mandate of the labor inspection office, presence of active control in the country and many legislative changes. however, despite these steps, based on the current reality, we still do not have a perfect risk assessment system in georgia. the relevance of the mentioned issue is also emphasized by the situation and practice in the country over the years. the 2022 report of the labor inspection service provides the relative frequencies of violations from the instructions issued during inspections, where the issue of risk assessment occupies the largest place. in the construction sector, according to the data of 2022, 387 objects were inspected by the labour inspection office and protocols of 387 administrative offenses and relevant references were made. out of the instructions issued by the labour inspection office, 370 objects lacked the document of hazard identification and risk assessment. the basis for issuing a reference by the service is as follows: the hazard identification and risk assessment documents were not presented, or the document presented 10% 10% 9% 8% 7% 5%5%5% 4% 4% 4% 4% 3% 3% 3% 3% 2% 2% 2%2%2%2%2%1%1% failure to use collective protective equipment failure to assess risk failure to provide trainings/instructions failure to inspect technical equipment failure to equip personnel with individual protective equipment failure to document industrial accidents failure to control alcohol and drug intoxication absense of primary medical treatment failure to measure working environment factors failure to designate an occupational safety specialist failure to install railings use of a makeshift ladder failure to provide employees with accident insurance georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 148 by the object did not comply with the requirements defined by the legislation of georgia and also the hazards that actually existed were not fully assessed for the object. the existence of a risk assessment system is important for all countries. accordingly, there are different practices and approaches to this issue. as a result of the analysis of the information found in the research process and the existing practices in georgia, it is necessary to find ways (implementation of legislative changes), which leads to the establishment of a perfect risk assessment system. references: 1. organic law of georgia "on occupational safety" (19.02.2019) 2. summary report of the labor conditions inspection department (2015-2017). https://lio.moh.gov.ge/editor/upload/20230425042928-lcid%20report%20_2015%20%202017.pdf 3. report of the labour conditions inspection department (2018). https://lio.moh.gov.ge/report/2018.pdf 4. law of georgia “on labour inspection” (29.09.2020) 5. report of the labour conditions inspection department (2019). https://lio.moh.gov.ge/editor/upload/20230425042732-lcid-report-2019-geo.pdf 6. report of the labour inspection office (2021). https://lio.moh.gov.ge/report/2021.pdf 7. report of the labour conditions inspection department (2020). https://lio.moh.gov.ge/report/2020.pdf 8. report of the labour inspection office (2022). https://shorturl.at/9rdi6 9. report of the labour inspection office (2023). https://lio.moh.gov.ge/editor/upload/20240606033109-final%20report_2023_geo.pdf 10. order of the minister of internally displaced persons from the occupied territories, labour, health and social affairs of georgia n01-15/n “on approval of the rule of risk assessment in the workplace”. (12.09.2018) 11. order of the minister of internally displaced persons from the occupied territories, labour, health and social affairs of georgia n01-25/n "on approval of the scope, implementation rules and conditions of the accredited labor safety specialist program". 12. resolution n477 of the government of georgia "on approval of the technical regulation on safety requirements for work at height"(27.10.2017) 13. resolution n361 of the government of georgia "on approval of the technical regulation on construction safety" (27.05.2014) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 149 , , , m.darakhvelidze2109@gmail.com . , , , , . , . 5 . : , , , , . microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 100 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.10 ხელოვნების ისტორია შუა საუკუნეების ქართული მოჭიქული კერამიკა: დიალოგი ორნამენტული მოტივების მეშვეობით ნონა ქარციძე1, ირინა უგრეხელიძე2, ნინო სარავა3, დავით სულაბერიძე4, სულხან კუპრაშვილი5 1ისტორიის დოქტორი, ქუთაისის ნ. ბერძენიშვილის სახ. სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმის ადამიანური რესურსების მართვისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის მენეჯერი; ასოცირებული პროფესორი ქუთაისის აკ. წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 995 599 740 087 n.kartsidze@gmail.com orcid: 0000-0002-6148-4753; 2 დოქტორი, ქუთაისის ნ. ბერძენიშვილის სახ. სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმის ნაქარგობისა და ქსოვილების ფონდის კურატორი, ასოცირებული პროფესორი, ქუთაისის აკ. წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 995 593 751 888, iugrekhelidze@mail.ru orcid: 0000-0001-7982-9927; 3 თბილისის სამხატვრო აკადემიის დოქტორანტი, ქუთაისის სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმის ხელოვნების განყოფილების კურატორი, +995 593 131 419, ninosarava@hotmail.com orcid: 00090007-4655-4171; 4 ისტორიის დოქტორი, ქუთაისის სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმის ფონდების მთავარი მცველი, 995 598 959 566, datosulaberi@gmail.com , orcid: 0009-0006-5680-5328; 5 ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი, პროფესორი, ქუთაისის აკ. წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 995 577 13 15 23, sulkhan.kuprashvili@atsu.edu.ge orcid: 0000-0003-0294-4956 აბსტრაქტი ქუთაისის სახელმწიფო ისტორიულ მუზეუმში დაცულია შუა საუკუნეების მოჭიქული კერამიკული ჭურჭლის ორნამენტირებული ფრაგმენტები, რომლებიც ძირითადად, ძველი ნაქალაქარის არქეოლოგიური კვლევების შედეგად იქნა აღმოჩენილი. არტეფაქტების უმეტესი ნაწილი მცენარეული, ზოომორფული, აბსტრაქტული და სხვ. ორნამენტული მოტივებითაა შემკული. წინამდებარე ნაშრომში კვლევის მიზანს წარმოადგენს ქუთაისური კოლექციის კერამიკულ ჭურჭელზე გამოსახული ასტრალურ-კოსმოგონიური ხასიათის მატარებელი სიმბოლოს – ბორჯღალისა და მბრუნავი მოტივების განხილვა, ადრეული ეპოქიდან მისი გამოვლინების, მეზობელი რეგიონების კერამიკის ორნამენტიკასთან შედარების და სხვა ძეგლებზე (მონუმენტური და მინიატურული მხატვრობა, ქვის რელიეფები, ჭედური ხატები, ქსოვილები) ანალოგების ძიებისა და პარალელების ანალიზის გზით. საკითხის კვლევისათვის გამოყენებულ იქნა მეთოდები: მხატვრული სტილის, პალიტრისა და კომპოზიციის ვიზუალური ანალიზი; ისტორიული და კულტურული ანალიზი სხვა არქეოლოგიურ აღმოჩენებთან ურთიერთკავშირის დადგენისათვის; საქართველოსა და უცხო ქვეყნების კოლექციების ნიმუშებთან შედარებითი ანალიზი და ანალოგიების ძიება. კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ ბორჯღალს ძველთაგანვე იყო მნიშვნელოვანი აპოტროპეული სიმბოლო ქართულ კულტურაში, ის მზის ხატებად მიიჩნეოდა და სხვადასხვა ფორმით გამოხატული, ერთმანეთისგან განსხვავებულ მასალებში ჰპოვებდა ასახვას. ეს სიმბოლო ქართულ რეალობაში იმდენად მყარად დამკვიდრდა, რომ თანამედროვე ეტაპზეც არ დაუკარგავს აქტუალობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 101 უცხოური ანალოგიური მასალების მოძიებამ გამოავლინა ადგილობრივი ორნამენტის ხასიათისა და დეკორატიული სქემების ყირიმის, მცირე აზიისა და აღმოსავლურ (სამარყანდი, ქაშანი, ნიშაბური) კერამიკასთან მსგავსება. რაც უდავოდ ადასტურებს, რომ საქართველოს კერამიკული ხელოსნობა იზოლირებულად და კარჩაკეტილად როდი ვითარდებოდა, პირიქით, იგრძნობოდა კულტურათაშორისი ზეგავლენებიც და აღმოსავლეთის, დასავლეთისა და ჩრდილოეთის ქვეყნების კერამიკის საწარმოო ცენტრებთან კავშირიც. კვლევის შედეგები ხელს უწყობს საქართველოს ისტორიულ-კულტურული კონტექსტისა და მხატვრული მემკვიდრეობის უფრო ღრმად გააზრებას. საკვანძო სიტყვები: მოჭიქული კერამიკა; ბორჯღალი; მბრუნავი მოტივები; სოლარული ნიშანი; შუა საუკუნეები ქუთაისის სახელმწიფო მუზეუმის მდიდარ ფონდში დაცულია ორნამენტით შემკული მოჭიქული კერამიკის მნიშვნელოვანი კოლექცია. კოლექციაში თავმოყრილია ბოლო სამიოთხი ათწლეულის განმავლობაში, პროფესორ ომარ ლანჩავას ხელმძღვანელობით, ქუთაისის ციტადელის არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული არტეფაქტები, რომელთა უმრავლესობა შუა საუკუნეებით თარიღდება (ქარციძე, 2010), (kartsidze, 2023). ეს მასალები ძირითადად წარმოდგენილია მოჭიქული ჯამების ფრაგმენტების სახით, რომლებიც დეკორირებულია გეომეტრიული, ზოომორფული და აბსტრაქტული ორნამენტული სახეებით. დეკორირებაში გვხვდება ასევე სხვადასხვა სიმბოლოები, რომელთა შორის გამოირჩევა მზის სიმბოლო – დისკოს, სპირალის, ბორჯღალისა და მბრუნავი მოტივების სახით. აღნიშნულ ორნამენტებს გააჩნია მნიშვნელოვანი მხატვრული და სამეცნიერო ღირებულება, რომელთა სემანტიკური გააზრება და სიმბოლურ-სტილისტური ახსნა საგანგებო კვლევის საგანს წარმოადგენს. კერამიკის ორნამენტული დეკორის თავისებურებათა შესწავლა და ისტორიულ-სახელოვნებათმცოდნეო კვლევა ხორციელდება ქუთაისის ისტორიული მუზეუმის მკვლევართა ჯგუფის მიერ, საგრანტო პროექტის – „მოჭიქული კერამიკის ორნამენტის განვითარების ეტაპები და მისი სამეცნიერო კატალოგიზაცია“, ფარგლებში. მიმდინარე ეტაპისათვის უკვე ჩატარებულია ორნამენტის სტრუქტურულ-ტიპოლოგიური ანალიზი; გაანალიზებულია კერამიკული ნაკეთობების მცენარეული (სარავა, 2024), გეომეტრიული (ქარციძე, 2024) ზოომორფული (kartsidze, 2024: 414), (kartsidze, 2024: 342) და ეპიგრაფიკული (ugrekhelidze, 2024) ორნამენტები, სტილისტურკომპოზიციური და ისტორიული თვალსაზრისით; განხორციელებულია შესწავლილი ორნამენტებისა და სხვა არტეფაქტებზე (მონუმენტური და მინიატურული მხატვრობა, ქვის რელიეფები, ჭედური ხატები, დეკორატიული მინანქარი, ქსოვილები) არსებული ორნამენტების ურთიერთშედარებითი ანალიზი, მათი უცხოური პარალელებისა და აგრეთვე, დასავლური თუ აღმოსავლური ხელოვნების ზეგავლენების მოძიება (ქარციძე, 2024 მონოგრაფია). ამ ეტაპზე კვლევის მიზანს წარმოადგენს ქუთაისურ კერამიკულ ნაკეთობებზე გამოსახული ასტრალურ-კოსმოგონიური ხასიათის მატარებელი სოლარული სიმბოლოს – ბორჯღალის და სხვა მბრუნავი ორნამენტების თავისებურებათა განხილვა, ისტორიული და მხატვრული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 102 ტრანსფორმაციის ანალიზი – ადრეულ ეპოქებში მათი გამოვლინების, შუა საუკუნეების პერიოდის მეზობელი რეგიონების კერამიკის ორნამენტიკასთან შედარების და სხვა ძეგლებზე პარალელების ძიების გზით. კერამიკულ ნაკეთობებზე გამოსახული მბრუნავი მოტივების გაანალიზებისათვის ძირითად კრიტერიუმად შეირჩა შემდეგი თანამედროვე მეთოდები: ვიზუალური ანალიზის მეთოდი (მხატვრული სტილის, ფერთა პალიტრის, კომპოზიციისა შესწავლისათვის, ასევე ორნამენტის კულტურული, ისტორიული და მხატვრული თავისებურებების განსაზღვრისათვის); ისტორიული და კულტურული კვლევის მეთოდები (ორნამენტის შედარება სხვადასხვა არქეოლოგიური აღმოჩენებთან კულტურული და ისტორიული კავშირების დადგენის მიზნით); შედარებითი ანალიზის და ანალოგიების მეთოდი (შესწავლილი ორნამენტის შედარება მუზეუმებისა და კოლექციების ნიმუშებთან მსგავსებისა და განსხვავებების გამოსავლენად, ასევე სხვადასხვა დროისა და რეგიონის ორნამენტების შედარებისათვის). მბრუნავ მოტივებს შორის ბორჯღალი, აპოტროპული მნიშვნელობით, მზის გამოხატულებადაა ინტერპრეტირებული. ის მისტიკურ-სიმბოლური ნიშანია, რომელიც ხატისებურ, იკონურ დანიშნულებას ასრულებდა სხვადასხვა ცივილიზაციებსა და კულტურებში. ბორჯღალი მთელ მსოფლიოში გავრცელებული უძველესი ორნამენტია. მას საქართველოშიც უდიდესი დატვირთვა და საკრალური მნიშვნელობა ჰქონდა. ეს ორნამენტული კომპოზიცია მიიჩნეოდა მზის მისტერიად, სიცოცხლის მარადისობის უკვდავმყოფადობის, საიდუმლო ცოდნის, ძალაუფლების, შემოქმედი ძალის, კეთილდღეობისა და ნაყოფიერების სიმბოლოდ. ქართულ ენაში მისი შესატყვისია ნათება, ელვარება კაშკაში, რაც მზესთან ასოცირდება. ბორჯღალის ოდნავ სახეცვლილი ფორმები – მეგრული „ბარჩხალია“ და აჭარული – „ბორჩხიალა“, ასევე მზისა და ბრიალის აღმნიშვნელია“. ბორჯღალს ასევე უკავშირებენ ბორბალს. რომელიც გამუდმებით ტრიალებს თავისი ცენტრის გარშემო და მარადიული წრებრუნვის ნიშანს წარმოადგენს. მისი, როგორც ღვთაებრივი ბორბლის ენერგია კონცნეტრირებულია ერთ წერტილში – ცენტრში, ხოლო წრიულად მოძრავი სხივები სიმბოლურად განასახიერებენ მზის მუდმივ მოძრაობას ცაზე, „მოძრაობის მარადისობას“, ბრუნვადობას, ჟამთასვლას, უკვდავებას. საქართველოში ბორჯღალის გამოსახულებას აქტიურად იყენებდნენ საერო და საკულტო ხუროთმოძღვრებაში. ძველთაგანვე, ქართული დარბაზის დედაბოძზე, თვალშისაცემ ადგილას, ბორჯღალს კვეთდნენ. მისი ხალხური სახელწოდება „მზის ჭრელი“ იყო და მასზე მუშაობისას ოსტატი უსათუოდ შესთხოვდა ღმერთს „მზით ყოფას“. ეს სიმბოლო ქართულ რეალობაში იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ თანამედროვე ეტაპზეც არ დაუკარგავს აქტუალობა. ქუთაისური მოჭიქული კერამიკის ორნამენტიკაში მბრუნავი მოტივები სხვადასხვა სახითაა წარმოდგენილი. აქ გვხვდება: მრუდე მონასმით შესრულებული ჯვრის ფორმის ოთხმკლავიანი ბორჯღალი; წრეში ჩაწერილი ვარდულა-ბორჯღალი, რომლის მკლავები ყვავილის ფურცლებია; მბრუნავი ორნამენტი ცენტრში თავმოყრილი 4 ან მეტი მკლავით, რომლებიც წაგრძელებულ მართკუთხედებს (ზოლებს) წარმოადგენს; ურთიერთმართობად (ჭადრაკულად)განლაგებული, ერთმანეთზე მიბჯენილი ოთხი მკლავი, ცენტრში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 103 დატოვებული სიცარიელით. მბრუნავი ორნამენტით დეკორირებული მოჭიქული კერამიკის ფრაგმენტები სტრატიგრაფიული მონაცემების მიხედვით xii-xiii საუკუნეებით თარიღდება. ფორმის სიმარტივით არის გამორჩეული ერთ-ერთი ჯამის ფრაგმენტზე (შ. წ. 10130 aa-842. ქ.ც. სავ. №5214.86) გამოსახული ჯვრის ფორმის, ოთხმკლავა მოთეთრო ჩალისფერი ბორჯღალი, რომელიც ცენტრში, ამოკაწვრით შესრულებულ მწვანე წრეშია ჩასმული. ბორჯღალი საათის ისრის მიმართულებით ტრიალებს. ერთი შეხედვით ის ოთხფურცელა ყვავილს წააგავს. ჯამზე შეინიშნება ყავისფერი ჭიქურის კვალი. ჯამს დაბალი, ბორბლისებური ქუსლი აქვს. ზომები: ქუსლის დიამეტრი – 7 სმ; ქუსლის სიმაღლე – 1,3 სმ; კეცის სისქე – 1,8 სმ. აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი (სურ. 1, 1). ვარდულის ყვავილის ფურცლის ფორმის მკლავებითაა გამოსახული ბორჯღალი ჯამის ფრაგმენტზე (შ. წ. 10130 aa842. ქ.ც. სავ. №5292.86). ის კონცენტრულ წრეხაზებშია ჩასმული და საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით ტრიალებს. ვარდულის თითოეული ფურცლის ერთი მოხრილი და მეორე სწორი გვერდის წყალობით იქმნება ტრიალის შთაბეჭდილება; ვარდულის ფურცლები მონაცვლეობით შეფერილია ჩალისფერი, მდოგვისფერი და სოსნისფერი საღებავით. დაფარულია უფერული კრიალა ჭიქურით. აქვს გამოყვანილი, პატარა ქუსლი. ზომები: ქუსლის დიამეტრი – 5,5 სმ; კეცის სისქე – 0,6 სმ; ქუსლის სიმაღლე – 1 სმ; აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი (სურ. 1, 2). 1 2 3 სურ. 1. ბორჯღალი-ვარდულას მოტივები მოჭიქულ კერამიკაზე: 1 — ფრაგმენტი ოთხმკლავა ბორჯღალით ქუთაისიდან; 2 — ფრაგმენტი ბორჯღალი-ვარდულით ქუთაისიდან; 3 — ქუთაისური ჯამის ანალოგი დმანისიდან მსგავსი სახის მბრუნავ ორნამენტს მრავალი პარალელი მოეპოვება, როგორც საქართველოში, კერძოდ, დმანისის არქეოლოგიური კვლევის შედეგად მოპოვებული ნიმუში (სურ. 1, 3) (კერამიკული. 2013), ისე უცხოურ მასალებში: ყირიმის არქეოლოგიურ მასალებიდან (სურ. 2, 1) (teslenko. 2021: 237); კონკორდია-საჯიტარიიდან (ვენეცია) (სურ. 2, 2) (concordia); ორნამენტის საინტერესო ანალოგს წარმოადგენს, ასევე, მოჭიქული ჯამი კვიპროსიდან, რომელიც ბრიტანული მუზეუმის ექსპონატს (ობიექტის №1613029553) წარმოადგენს (სურ. 2, 3). (bowl n1613029553). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 104 1 2 3 სურ. 2. ბორჯღალი-ვარდულას ორნამენტით დეკორირებული ქუთაისური ჯამის ანალოგები: 1 — ყირიმის არქეოლოგიურ მასალებიდან; 2 — კონკორდია საჯიტარიიდან (ვენეცია); 3 — არტეფაქტი ბრიტანული მუზეუმიდან სურ. 3. მოჭიქული ჭურჭელი ოთხმკლავა მბრუნავი ორნამენტით: 1 — ზოლისებრი მკლავებით; 2 — დაკბილულგვერდიანი მკლავებით ცენტრალურ წერტილში თავმოყრილი და მის ირგვლივ მბრუნავი ოთხმკლავა ორნამენტი გამოსახულია ორ არტეფაქტზე: ჯამის ფრაგმენტი მართკუთხა, ზოლისებრი მკლავებით შ. წ. №9539 aa-764 ქ.ც. სავ. №536.84 (სურ. 3, 1); ფრაგმენტი დაკბილულნაპირიანი მკლავებით შ. წ. 10130 aa-842. ქ.ც. სავ. №4391.85 (სურ. 3, 2). ჯამი – ძირის ფრაგმენტი (შ. წ. №9539 aa-764 ქ.ც. სავ. №536.84), მოწითალოდ გამომწვარი. შიდა პირი თეთრად ანგობირებული. ჯამის ძირზე ამოკაწვრით შესრულებულია ყავისფრად დაფერილი ბორჯღალის ოთხი მკლავი – ზოლების სახით; მკლავებს შორის მცენარეული ორნამენტია, რომელიც შეფერილია ყვითელი და მწვანე საღებავით. დაფარულია უფერული ჭიქურით. დაბალი, ბორბლისმაგვარი ძირი. ზომები: ძირის დმ – 7 სმ; ძირის სიმაღლე – 0,8 სმ; კეცის სისქე – 0,8 სმ. აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 105 ჯამი – ძირისა და გვერდის ფრაგმენტი (შ. წ. 10130 aa-842. ქ.ც. სავ. №4391.85), სქელკედლიანი, მოწითალო-მოყავისფროდ გამომწვარი. შიდაპირი თეთრად ანგობირებული; ჯამის ძირზე ამოკაწვრით შესრულებულია ბორჯღალის მომწვანოყვითელი ფერის ოთხი მკლავი, რომელთა ცალი გვერდი დაკბილულია; ბორჯღალი ოთხქიმიანი მდოგვისფერი ვარსკვლავისა და ყვავილოვანი ორნამენტის – რვაფურცლიანი ვარდულის, ფონზეა გამოსახული. გადავლებული აქვს უფერული ჭიქური (სურ. 3, 1). თანაბრად დაშვებულ კალთიანი, ბრტყელქუსლიანი. ზომები: კეცის სისქე – 0,7 სმ; ქუსლის დმ – 7,6სმ; ქუსლის სიმაღლე – 1 სმ; აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი, ციტადელის სამხრეთი ფერდობი. მბრუნავ ორნამენტს მართკუთხა, ზოლისებრი მკლავებით მრავალი პარალელი მოეპოვება, როგორც საქართველოში, ისე უცხოეთში. საქართველოში აღმოჩენილი ნიმუშებიდან აღსანიშნავია ძველი თბილისის (სურ. 4, 1) (კერამიკული. 2013: 79) (მიწიშვილი. 1979) და კვეტერას ციხის არქეოლოგიური კვლევების დროს აღმოჩენილი მოჭიქული ჭურჭელი (სურ. 4, 2-3) (მინდორაშვილი. 2010: 314). უცხოური მასალებიდან ახლო ანალოგებია: კერძო კოლექციაში დაცული vii-ix საუკუნეებით დათარიღებული სამანიდური მოჭიქული ჯამი ნიშაბურიდან (სურ. 4, 4) (ceramic bowl 8th 9th century); ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმში დაცული ix-x საუკუნეებით დათარიღებული სამარყანდული მოჭიქული ჯამი (სურ. 4, 5) (lane. 1947: 94), (bowl 9th century or 10th century); ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში დაცული x საუკუნეებით დათარიღებული ჯამი ნიშაბურიდან (wilkinson.1973: 157) (სურ. 4, 6) (islamic art. bowl-10th century). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 106 სურ. 4. ოთხმკლავა მბრუნავი ორნამენტის ქართული და უცხოური ანალოგები: 1 — ჯამი თბილისიდან; 2, 3 — ჯამის ფრაგმენტები კვეტერას ციხიდან; 4 — სამანიდური კერამიკული ჭურჭელი ნიშაპურიდან viii-ix სს. (კერძო კოლექცია); 5 — სამარყანდული ჯამი ლონდონის ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმიდან; 6 — ჯამი ნიშაპურიდან, x ს. ნიუიორკის მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი ანალოგები ეძებნება ასევე, ოთხქიმიანი ვარსკვლავის ფონზე გამოსახული ბორჯღალის ორნამენტს. მსგავსი მოტივითაა ორნამენტირებული კვეტერას ციხეზე აღმოჩენილი ჯამის ფრაგმენტები (სურ. 5, 1). უცხოური მასალებიდან საყურადღებოა მოჭიქული ჯამი ოქროს ურდოს აზაკიდან, რომელიც იქ აღმოსავლეთ ყირიმიდან არის იმპორტირებული (სურ. 5, 2) (а. н. масловский, 2017: 482) და ჯამი კუნძულ კრეტის პანაღია ელეუსას ეკლესიიდან (სურ. 5, 3) (იანგაკი. 2017: 140). ქუთაისურ კოლექციაში ასევე დაცულია ჯამის ფრაგმენტები (2 ერთეული) ცენტრში თავმოყრილი მრავალმკლავა მბრუნავი ორნამენტით (სურ. 6, 1 და 6, 2). სურ. 5. ოთხმკლავა მბრუნავი ორნამენტის ანალოგები საქართველოდან: 1 2 — ჯამის ფრაგმენტები კვეტერას ციხიდან; 3 — ჯამი ყირიმიდან; 4 — ჯამი კუნძულ კრეტიდან ჯამი – ქუსლისა და გვერდის ფრაგმენტი (შ. წ. 10130 a-842. ქ.ც. სავ. №6043.87), მოჩალისფროდ გამომწვარი; კარგად განლექილი თიხა; შიდაპირი თეთრად ანგობირებული; მკაფიოდ ამოკაწრული მწვანე და ყვითელი ზოლებით გამოყვანილია მრავალმკლავა ბორჯღალი; მკლავებშორის არე ბაცი ყვითელი ფერითაა შეღებილი; დაფარულია უფერული ჭიქურით. აქვს ღრმა გამოყვანილი ქუსლი, რომელშიც ამოკაწრულია ჯვარი. ზომები: ქუსლის სიმაღლე – 1,5სმ; კეცის სისქე – 0,8 სმ; ქუსლის სისქე – 1 სმ; აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი, „ლაზთა მეფის“ სასახლის ნაგრევები (სურ. 6, 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 107 1 2 სურ. 6. მოჭიქული ჭურჭლის ფრაგმენტები მრავალმკლავა ბორჯღალის გამოსახულებით ჯამი – ძირის ფრაგმენტი (შ. წ. 10130 aa-842. ქ.ც. სავ. №5225.86), წითლად გამომწვარი. შედაპირი თეთრად ანგობირებული; ამოკაწრული მდოგვისფერი და მწვანე ზოლებით გამოყვანილია მრავალმკლავა ბორჯღალი; მკლავთაშორისი არე ღია ჩალისფრადაა შეფერილი; დაფარულია უფერული ჭიქურით. აქვს დაბალი გამოყვანილი ქუსლი. ქუსლის შუაში ღილის მაგვარი კოპი. ზომები: ქუსლის დიამეტრი – 7 სმ; ქუსლის სიმაღლე – 1 სმ; კეცის სისქე – 0,8 სმ; აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი (სურ. 6, 2). სურ. 7. მრავალმკლავა ბორჯღალის ორნამენტის ანალოგები საქართველოდან: 1, 2 — დმანისიდან; 3 — კვეტერას ციხიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 108 სურ. 8. მრავალმკლავა ბორჯღალის ორნამენტის უცხოური ანალოგები: 1 — ქალაქ ალუშტადან, ყირიმი; 2, 3 — მოჭიქული ჭურჭელი ისარ ფუნის ციხე-სიმაგრიდან; 4 — ალუშტის ციხის ორტა-კულეს კოშკის ტერიტორიიდან; 5 — ჯამი ნიშაბურიდან, x ს. (კერძო კოლექცია, დიდი ბრიტანეთი); 6 — ქაშანური ჯამი ლუვრის მუზეუმიდან, 1215 წ. აღნიშნული დეკორატიული სქემების ახლო მსგავსება ხშირად შეინიშნება, როგორც ადგილობრივ, ისე უცხოურ მასალებში. ქართული ნიმუშებიდან გამოვყოფთ: დმანისში აღმოჩენილ მოჭიქული ჯამების ფრაგმენტებს (სურ. 7, 1) (ჭილაშვილი 1970), (სურ. 7, 2) (ჩხვიმიანი. 2020), ასევე კვეტერას ციხის ტერიტორიაზე აღმოჩენილ ფრაგმენტს (სურ. 7, 3) (მინდორაშვილი 2010: 319). უცხოური მასალებიდან ბორჯღალის ორნამენტთან ახლო მსგავსებით გამოირჩევა: მოჭიქული ჭურჭელი, რომლებიც მოპოვებულ იქნა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ყირიმის არქეოლოგიური გათხრების შედეგად: ოქროს ურდოსდროინდელი ქალაქ ალუშტიდან (სურ. 8, 1) (тесленко. 2017: 402), ისარ ფუნის ციხე-სიმაგრის (სურ. 8, 2; სურ. 8, 3) (тесленко. 2021: 231, 241) და ალუშტის ციხის ორტა-კულეს კოშკის ტერიტორიებიდან (სურ. 8, 4) (тесленко. 2021: 243). აღნიშნული მასალები xiv-xv საუკუნეებითაა დათარიღებული. ასევე, საინტერესო პარალელებს წარმოადგენს x საუკუნით დათარიღებული მოჭიქული ჯამი ნიშაბურიდან (კერძო კოლექცია დიდი ბრიტანეთიდან) (სურ. 8, 5) და ქაშანური ჯამი – არტეფაქტი ლუვრის მუზეუმის ისლამური ხელოვნების დეპარტამენტიდან, რომლის წარმომავლობის ადგილად კავკასიასა და ირანული სამყაროს მიუთითებენ (სურ. 8, 6). გარდა აღნიშნული მასალებისა, ქუთაისურ კოლექციაში, საინტერესო ვარიაციას წარმოადგენს ჯამის ფრაგმენტები განსხვავებული მბრუნავი ოთხმკლავა ორნამენტებით – georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 109 ურთიერთმართობად (ჭადრაკულად) განლაგებული, ერთმანეთზე მიბჯენილი ოთხი მკლავით, რომელთა კვეთაში დატოვებულია სიცარიელე (სურ. 9, 1 და სურ. 9, 2). ჯამი – ქუსლის ფრაგმენტი (შ. წ. 9539 aa-764. ქ.ც. სავ. №2750.84), მოჩალისფროდ გამომწვარი. თეთრად ანგობირებულ ზედაპირზე ფერადი ზოლებისაგან (მწვანე და თეთრი ყავისფერი ხაზებით) ამოკაწვრით შესრულებულია მბრუნავი ორნამენტი, რომელიც მართკუთხა ღერძის ირგვლივაა განლაგებული. ჯამი დაფარულია უფერული ჭიქურით. აქვს ღრმა გამოყვანილი ქუსლი. ზომები: ქუსლის დიამეტრი – 6,5 სმ; ქუსლის სიმაღლე – 1,5 სმ; კეცის სისქე – 1 სმ; ქუსლის სისქე – 0,8 სმ. აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი, ბაგრატის ტაძრის აღმოსავლეთ მხარეს (სურ. 9, 1). ჯამი – ძირის ფრაგმენტი (შ. წ. 10130 a-842. ქ.ც. სავ. №8038.90), წითლად გამომწვარი. თეთრად ანგობირებული. ცენტრში, თეთრი მართკუთხედის ირგვლივ, ამოკაწვრით გამოსახულია მწვანე და ყავისფერი ზოლებისაგან შედგენილი მბრუნავი ორნამენტი. თეთრი მარკუთხედში ჩასმულია მწვანე გეომეტრიული ფიგურები და სოსნისფერი ტირეები. ქუსლი დაბალი ბორბლისებური. ქუსლის შუაში ღილისმაგვარი კოპი. ზომები: ქუსლის დიამეტრი – 7 სმ; ქუსლის სიმაღლე – 1 სმ; კეცის სისქე – 0,7 სმ; აღმოჩენილია: ქუთაისის ნაქალაქარი, ჩანახშირებული ორმოს მასალა (სურ. 9, 2). 1 2 სურ. 9. ოთხმკლავა ბორჯღალი ერთმანეთზე მიბჯენილი ოთხი მკლავით: 1 — ორმაგი კონტურით; 2 — გეომეტრიული ფიგურებით ცენტრში აღწერილი სახის მბრუნავ ორნამენტს მრავალი ანალოგი გააჩნია უცხოურ მასალებში, მათგან აღსანიშნავია: ყირიმში, ფუნის ციხის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი არტეფაქტები (სურ. 10, 1) (тесленко. 2021: 229) და (სურ 10, 2) (тесленко. 2021: 254); მცირე აზიის ქალაქ ეფესოს (თურქეთი, დღევანდელი ქ. სელჩუკი) არტემიდას ტაძრის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩენილი არტეფაქტი (სურ. 10, 3) (waksman. 2014: 111); ჯამი ხერსონიდან (სურ. 10, 4) (sedikova: 389). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 110 1 2 3 4 სურ. 10. მბრუნავი ორნამენტის უცხოური ანალოგები: 1, 2 — ჯამის ფრაგმენტები ყირიმის ფუნის ციხიდან, (ყირიმი); 3 — ჯამის ფრაგმენტი ქ. ეფესოს არტემიდას ტაძრის ტერიტორიიდან (თურქეთი); 4 — ჯამი ხერსონიდან ყირიმისა და მცირეაზიური მოჭიქული კერამიკის ორნამენტებისა და დეკორატიული სქემების ახლო მსგავსება ქუთაისური და ზოგადად ქართული კერამიკის ნიმუშებთან, სავარაუდოდ, ნაწარმის იმპორტირებითა და შემდგომ მათი მიბაძვითა და კოპირებით შეიძლება აიხსნას. მსგავსი იმპორტული ნაწარმის აღმოჩენას საკმაოდ ხშირად აქვს ადგილი არქეოლოგიური კვლევების დროს. სურ. 11. უძველესი არტეფაქტები ბორჯღალის მოტივებით: 1, 2, 3 — ბრინჯაოს ჭვირული დისკოები ბორნიღელეს სამაროვნიდან (სოფ. დვირი), ძვ. წ. ii ათასწლეული; 4 — ქვის საბეჭდავი წეროვანის სამაროვანიდან; 5 — არტეფაქტი არმაზისხევის კომპლექსიდან, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 111 ძვ. წ. ii ს.; 6 — ვერცხლის ლანგარი ბერსუმა პიტიახშის აკლდამიდან ii ს. ბორჯღალის სახის მბრუნავი მოტივები უძველესი დროიდან ფართოდ გავრცელებული ორნამენტია და ის ხშირად გვხვდება სხვადასხვა სახის არტეფაქტებზე. მისი უძველესი ნიმუშები ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება, მათგან საინტერესოა სოფ. დვირთან (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი) ბორნიღელეს სამაროვანზე აღმოჩენილი არტეფაქტები (სურ. 11, 1-3), რომლებიც ჭვირულ დისკოიდურ საკიდებისა და მედალიონებს წარმოადგენს (ონლაინ არქეოლოგია, 2016: 249), (wikipedia.org). საინტერესოა ასევე, გვიანბრინჯაოს ხანის ქვის საბეჭდავი წეროვანის სამაროვანიდან (სურ. 11, 4) (სადრაძე, 1989: 94). ანტიკური პერიოდის ძეგლებიდან აღსანიშნავია არმაზისხევის კომპლექსის გათხრების დროს აღმოჩენილი, ძვ. წ. ii ს-ით დათარიღებული, არტეფაქტი ოთხმკლავიანი ბორჯღალის გამოსახულებით (სურ. 11, 5) (ნარიმანაშვილი, 2020: 165); ასევე ii ს-ით დათარიღებული ვერცხლის ლანგარი ბერსუმა პიტიახშის აკლდამიდან (სურ. 11, 6) (ჩუბინაშვილი, 2007: 210). ბორჯღალის მოტივებმა ფართო ასხავა ჰპოვა შუა საუკუნეებისა და შემდგომი პერიოდის სახვითი და გამოყენებითი ხელოვნების სხვადასხვა ძეგლებზე. ამ ორნამენტებით შემკულია ხელნაწერთა მინიატურული მხატვრობის ნიმუშები, ხუროთმოძღვრული ძეგლების ქვის რელიეფები, და ქსოვილები. ქართულ რეალობაში განსაკუთრებით აქტიურადაა გამოყენებული ხალხურ ხითხუროობაში, ხეზე კვეთილობაში – ძველი სახლების, კერების, დარბაზების, დედაბოძების, ხის ავეჯის და სხვ. მოჩუქურთმების დროს. დასახელებული ძეგლებიდან გამოვყოფთ რამოდენიმეს:  ხუროთმოძღვრული ძეგლების ქვის რელიეფებიდან –vii-viii საუკუნეებით დათარიღებული წებელდის კანკელზე (სურ. 12, 1) (კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში 2015: 67); x ს-ის გუდალეთისა (ქართული ხუროთმოძღვრულ ორნამენტი, 1954: 37) (სურ. 12, 2) და ზემო სკრის (ქართული ხუროთმოძღვრული ორნამენტი, 1954: 41) (სურ. 12, 3) ეკლესიების შემკულობაში; x ს-ის ოშკის ტაძრის შემკულობაში (სურ. 12, 4) (ოშკი, 2012); xi ს-ის ბაგრატის ტაძრის რელიეფზე (სურ. 12, 5) (ბორჯღალა, 2010: 28); xvii ს-ის სოფ. თაგილონის (გალი) თეთრი სალოცავის – „ჩე ოხვამეს“ შემკულობა (სურ. 12, 6) („ჩე ოხვამე“, 2019) ; ქვემო ნიჩბისის xvi-xvii საუკუნეების წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის ფასადზე (სურ. 12, 7) (ხარშილაძე, 2019). xiii-xiv სს. მიჯნის რკონის სამონასტრო კომპლექსის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიის ფასადის შემკულობაში (სურ. 12, 8) (რკონის მონასტერი, 2020);  ხელნაწერთა შემკულობიდან – xi ს-ის ურბნისის ხელნაწერის თავსამკაული-კამარა (სურ. 13, 1) (თევზაია, 2009: 61); xiii ს-ის დუშეთის ოთხთავის თავსამკაული (სურ. 13, 2) (თევზაია, 2009: 60);  დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების ნიმუშებიდან – xii-xiii საუკუნეებით დათარიღებული მოოქროვილი ვერცხლის თასი ვანის ქვაბებიდან (სურ. 13, 3) (ვერცხლის თასი, 2017); ქსოვილი ნაქარგი ორნამენტებით (სურ. 13, 4) (ქსოვილის ორნამენტი აჭარიდან, 2021: 56);  ხეზე კვეთილობის ნიმუშებიდან – საკარცხულებისა და გრძელი სკამების ჩუქურთმები (სურ. 14, 1; 14, 2 და 14, 4) (ქართული ორნამენტი, 2014); ტაგრუცისადა სხვა ნივთების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 112 მხატვრული გაფორმება (სურ. 14, 3) (ორნამენტი ხეზე, 2014); დედაბოძების შემკულობები (სურ. 14, 5 და სურ. 14, 6) (хуторской, 2023). სურ. 12. ბორჯღალის მოტივები არქიტექტურული ძეგლების რელიეფებიდან: 1 — წებელდის კანკელი, vii-viii სს. ; 2 — გუდალეთის ეკლესია, x ს.; 3 — ზემო სკრის ეკლესია, x ს.; 4 — ოშკის ტაძარი, x ს.; 5 — ბაგრატის ტაძარი, xi ს.; 6 — თეთრი სალოცავი, xvii ს.; 7 — ქვემო ნიჩბისის წმ. ნიკოლოზის ეკლესია, xvi-xvii სს.; 8 — რკონის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია, xiii-xiv სს. მიჯნა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 113 სურ. 13. ბორჯღალის მოტივები: 1 — ურბნისის ხელნაწერის თავსამკაული-კამარა, xi ს.; 2 — დუშეთის ოთხთავის თავსამკაული, xiii ს.; 3 — ვერცხლის თასი, xii-xiii სს.; 4 — ნაქარგობა, xix ს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 114 სურ. 14. ბორჯღალის მოტივები ხეზე კვეთილ ნიმუშებში ქართულ რეალობაში ბორჯღალი სწორედ, რომ უკვდავების გამოხატულებად გვევლინება. ეს მოტივი ხომ თავად მარადისობის სიმბოლოა, ალბათ ამიტომაც ძალზე სიცოცხლისუნარიანი გამოდგა და დღესაც სტაბილურად ინარჩუნებს აქტუალობას. თითქმის არც ერთ სხვა უძველეს ორნამენტულ კომპოზიციას თანამედროვეობაში არ აქვს ისე ფართო გამოყენება, როგორც ბორჯღალს: ის გამოყენებულია თანამედროვე ავეჯის მხატვრული დამუშავებისას; საიუველირო ნაკეთობებში; ქართული ეროვნული ფულის მონეტებზე და სხვ. ბორჯღალის მეშვეობით, თითქოს, დიალოგი მიმდინარეობს ცივილიზაციათა, კულტურათა და საუკუნეთა შორის. ქუთაისური მოჭიქული კერამიკის მბრუნავი ორნამენტული მოტივის განხილვის დასასრულს, აუცილებელია აღინიშნოს ადგილობრივი ორნამენტის ხასიათისა და დეკორატიული სქემების ყირიმის, მცირე აზიისა და აღმოსავლურ (ნიშაპური, სამარყანი, ქაშანი) კერამიკასთან მსგავსების შესახებ. რაც ადასტურებს შუა საუკუნეებში ამ რეგიონებთან საქართველოს მჭიდრო ეკონომიკური და კულტურული კავშირების არსებობას. ანალოგების არსებობა, უდავოდ, უცხოური ნაწარმის საქართველოში იმპორტირებით, შემდგომში მისი ადგილზე კოპირებითა და მინაბაძების დამზადებით შეიძლება აიხსნას. აღნიშნული ფაქტი შესაძლებლობას იძლევა ვივარაუდოთ, რომ საქართველოს კერამიკული ხელოსნობა იზოლირებულად და კარჩაკეტილად როდი ვითარდებოდა, პირიქით, იგრძნობოდა კულტურათაშორისი ზეგავლენებიც და აღმოსავლეთის, დასავლეთისა და ჩრდილოეთის ქვეყნების კერამიკის საწარმოო ცენტრებთან კავშირიც. მადლიერება: კვლევა განხორციელდა შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მხარდაჭერით [გრანტი № fr-21-87386], რისთვისაც მადლობას ვუხდით ფონდს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 115 გამოყენებული ლიტერატურა: ბალახაშვილი ვ. (2016). ბორჯომის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი. ონლაინ არქეოლოგია n10. თბილისი: საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სააგენტო. ბურუსი https://burusi.wordpress.com/2010/03/21/swastika/ თევზაია, მ. (2009). ქართული ორნამენტი. წიგნი ii, თბილისი. კერამიკული ნაკეთობანი შუა საუკუნეების საქართველოში (2013). რედაქტორი: დავით ლორთქიფანიძე isbn: 9789941157820 სულაკაურის გამომცემლობა. კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში (2015). თბილისი, „მერიდიანი“ მინდორაშვილი დ. (2010). კვეტერის ციხის არქეოლოგიური მასალა, თბილისი მიწიშვილი მ. (1979) მოჭიქული კერამიკის საწარმო შუა საუკუნეების თბილისში (ix-xiii სს), თბილისი. ნარიმანიშვილი გ. (2020). არმაზციხის კომპლექსის 2019 წლის არქეოლოგიური კვლევის მოკლე ანგარიში. 2019 წელს ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების მოკლე ანგარიშების კრებული. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო. ორნამენტი ხეზე. ხელოვნების სახლი არაბული. (2014) https://www.facebook.com/photo/?fbid=644915572223552&set=a.620492157999227 ოშკი (2012). https://gelino.wordpress.com/2012/07/06/%e1%83%9d%e1%83%a8%e1%83%99%e1%83%98 -2/ რკონის მონასტერი (2020) https://georgiantravelguide.com/ka/rkonis-monasteri სადრაძე ვ. (1989). წეროვანი ii. ბრინჯაო რკინის ხანის სამაროვანი, კატალოგი. მცხეთა. არქეოლოგიური კვლევა ძიების შედეგები. ტ. ix. სარავა ნ., ქარციძე ნ., უგრეხელიძე ი. (2024). ქუთაისური მოჭიქული კერამიკული ჯამის ორნამენტის შესწავლისათვის. თბილისის სამხატვრო აკადემიის საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციის მასალები. თბილისი: აკადემია, [ბეჭდვაში]. სვასტიკა..https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%a4%e1%83%90%e1%83%98%e1%83%9a%e 1%83%98:qarsvastika2.jpg ქართული ორნამენტი (2014). https://www.facebook.com/609908925786373/photos/a.609910092452923/609910012452931/? type=3 ქართული ხუროთმოძღვრული ორნამენტი (1954). ტექსტი მასალის შერჩევა და ნახატები რენე შმერლინგისა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 116 ქარციძე ნ., უგრეხელიძე ი., სარავა ნ., სულაბერიძე დ. (2024). ქუთაისური მოჭიქული კერამიკის ორნამენტული მოტივები. ქუთაისი. ქარციძე, ნ. (2010). შუა საუკუნეების მოჭიქული კერამიკა ქუთაისიდან. სადოქტორო დისერტაცია. ქუთაისი. ქვემო ნიჩბისის ეკლესია https://georgiantravelguide.com/ka/kvemo-nichbisis-tsminda-nikoloziseklesia ქსოვილის ორნამენტი აჭარიდან (2021). თბილისი https://crafts.ge/assist/images/ifkktthaqm0coeacjsy8eyu4zvu08u.pdf შუა საუკუნის ხელოვნება: ვერცხლის თასი საქართველოს ეროვნული მუზეუმი. ჩე ოხვამე (თეთრი სალოცავი) გალის რაიონის სოფელ თაგილონში, რომელსაც აფხაზებმა სახელი გადაარქვეს და თაგლანი უწოდეს. (2019). https://intermedia.ge/%e1%83%a1%e1%83%a2%e1%83%90%e1%83%a2%e1%83%98%e 1%83%90/121653 ჩუბინაშვილი, გ. (2007). არმაზის პიტიახშთა ნეკროპოლში აღმოჩენილი ნივთების მხატვრული დახასიათების ცდა თბილისი: ნეკერი. ჩხვიმიანი ჯ. (2020). შუა საუკუნეების ქალაქ დმანისის მოსახლეობის სოციალური, ეთნიკური და კონფესიური სტრუქტურის საკითხები (ისტორიულ-არქეოლოგიური გამოკვლევა) სადოქტორო დისერტაცია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი თბილისი. ჭილაშვილი ლ. (1970) ქალაქები ფეოდალურ საქართველოში, ii, თბილისი. ხარშილაძე გ. (2020) ქვემო ნიჩბისის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია bowl 9th century or 10th century https://collections.vam.ac.uk/item/o85386/bowl-unknown/ bowl n1613029553 https://www.britishmuseum.org/collection/image/1613029553 ceramic bowl 8th 9th century https://www.ebay.com.my/itm/133645439883 concordia sagittaria bowl, https://www.pinterest.co.kr/pin/467600373814617781/ coupe à décor rayonnant 1215 lieu de provenance : kashan (monde iranien caucase->iran) https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010321170 islamic art. bowl-10th century https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449549?pos=2 kartsidze n. g., ugrekhelidze i. i., sarava n. d., sulaberidze d. n. (2024). glazed ceramic vessel with the image of a bird from the kutaisi historical museum. global science: prospects and innovations. proceedings of the 7th international scientific and practical conference. liverpool, united kingdom.: cognum publishing house, pp. 414-420. url: https://sci-conf.com.ua/viimizhnaro dna-naukovo-praktichna-konferentsiya-global-science-prospects-and-innovations1-3-03-2024-liverpul-velikobritaniya-arhiv/ kartsidze n. g., ugrekhelidze i. i., sarava n. d., sulaberidze d. n. (2024). for the decoration of kutaisi glazed ceramics // modern research in science and education. proceedings of the 7th georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 117 international scientific and practical conference. chicago, usa: boscience publishe,. pp. 342349. url: https://sci-conf.com.ua/vii-mizhnarodna-naukovo-prak tichna-konferentsiya-mo dern-research-in-scien ce-and-education-7-9-03-2024-chikago-ssha-arhiv/. kartsidze, n., lanchava, o., ugrekhelidze, i., sulaberidze, d., sarava, n. (2023). artifacts reflecting the traditions of producing glazed ceramics from the kutaisi historical museum. proceedings of georgian national academy of sciences, series of history, archaeology, ethnology and art history, no. 2, pp. 128-138. http://macne.org.ge /index.php/macne/article/view/113 lane, arthur. early islamic pottery. london: faber and faber, 1947. 52p., ill. page 18, plate 21a. niszapur miska ceramiczna https://www.catawiki.com/pl/l/81414253-niszapur-miska-ceramiczna porter y. (2012). le prince, l'artiste et l'alchimiste : la céramique dans le monde iranien xe-xviiie siècle. paris, hermann, 2011. bulletin critique des annales islamologiques n27. sedikova. l. (2011). glazed ware from the mid tirteenth-century destruction layer of chersonesos. medieval and post-medieval ceramics in the eastern mediterranean fact and fiction. proceedings of the first international conferenceon byzantine and ottoman archaeology. amsterdam. ugrekhelidze i.i., kartsidze n.g., sarava n.d., sulaberidze d.n. (2024). glazed ceramics with epigraphical ornament from kutaisi historical museum. золотоордынское обозрение [in print]. waksman, s. y. (2014). long-term pottery production and chemical reference groups: examples from medieval western turkey. in: meyza, h. (ed.), late hellenistic to mediaeval fine wares of the aegean coast of anatolia. their production, imitation and use. warsaw: neriton, p. 107— 125. wilkinson, charles k. nishapur: pottery of the early islamic period. new york: the metropolitan museum of art, 1973. no. 53, ch. 4, pp. 144, 156, ill. p. 156 (b/w). yangaki a. (2017). immured vessels in the church of panagia eleousa, kitharida, crete. поливная керамика средиземноморья и причерноморья x—xviii вв. 2. грузия. орнамент https://www.pinterest.com/pin/438115870006571348/ масловский а. н. (2017). восточнокрымский поливной импорт в золотоордынском азаке. вопросы хронологии. поливная керамика средиземноморья и причерноморья x—xviii вв. 2. особенности посещения монастыря ркони tourist guide and agency viva-georgia https://vgeorgia.com/showplaces/osobennosti-poseshheniya-monastyrya-rkoni/ тесленко и. б. (2017). комплекс керамики из раскопок усадьбы золотоордынского периода в алуште // поливная керамика средиземноморья и причерноморья x—xviii вв. 2. тесленко и. б. (2021). керамика крыма xv века. — киев: иа нан украины, 308 c. хуторской а.в. (2023). есть ли язычество в грузии? https://dzen.ru/a/zijf7mcu_1xoqbha georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 118 medieval georgian glazed ceramics: dialogue through ornamental motifs nona kartsidze1, irina ugrekhelidze2, nino sarava3, davit sulaberidze4, sulkhan kuprashvili5 1phd in history, kutaisi state historical museum, human resource management and public relations manager; associate professor, akaki tsereteli state university, kutaisi, 599 740 087, n.kartsidze@gmail.com , orcid: 0000-0002-6148-4753; 2phd of engineering, kutaisi state historical museum, curator of the textile and embroidery department; associate professor, ak. tsereteli state university, kutaisi, 593 751 888, iugrekhelidze@mail.ru orcid: 0000-0001-7982-9927; doctoral student of tbilisi academy of art, kutaisi state historical museum, curator of arts department, 568 511 414, ninosarava@hotmail.com orcid: 0009-0007-46554171; 4phd in history, kutaisi state historical museum, chief curator of funds, 598 959 566, datosulaberi@gmail.com orcid: 00090006-5680-5328; 5 professor, candidate of historical sciences, akaki tsereteli state university, kutaisi, 995 577 13 15 23, sulkhan.kuprashvili@atsu.edu.ge orcid: 0000-0003-0294-4956 abstrac the kutaisi state historical museum preserves ornamented fragments of medieval glazed ceramic vessels, which were mainly discovered as a result of archaeological research of the ancient city. most of the artifacts are decorated with plant, zoomorphic, abstract and other ornamental motifs. the aim of the present study is to discuss the astral-cosmogonic symbol depicted on the ceramic vessels of the kutaisi collection – the leprechaun and the rotating motifs, through its manifestation from the early era, comparison with the ornamentation of ceramics of neighboring regions, and search for analogues and analysis of parallels on other monuments (monumental and miniature painting, stone reliefs, embossed icons, textiles). the following methods were used to research the issue: visual analysis of artistic style, palette, and composition; historical and cultural analysis to establish connections with other archaeological finds; comparative analysis with samples from collections in georgia and foreign countries and the search for analogies. the research revealed that the “borjgali” has been an important apotropaic symbol in georgian culture since ancient times, it was considered an image of the sun and was expressed in various forms and found reflection in different materials. this symbol has become so firmly established in georgian reality that it has not lost its relevance even at the modern stage. the search for similar foreign materials revealed the similarity of the nature of the local ornament and decorative schemes with the crimean, asia minor and eastern (samarkand, kashan, nishapur) ceramics. this undoubtedly confirms that georgian ceramic craftsmanship did not develop in isolation and behind closed doors, but on the contrary, there were cross-cultural influences and connections with ceramic production centers in the east, west, and north. the results of the study contribute to a deeper understanding of georgia's historical-cultural context and artistic heritage. keywords: glazed ceramics; “borjgali” (swastika); rotating motifs; solar sign; middle ages. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 330 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.29 პომიდვრის სამხრეთ ამერიკული მენაღმე ჩრჩილის tuta absoluta-ს ფენოლოგია და განვითარების ციკლი შიდა ქართლსა და სამცხე -ჯავახეთში ელისო მურადაშვილი1, მედეა ბურჯანაძე1, ზაირა ტყებუჩავა1 1სამცხე -ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ინჟინერიის, აგრარულ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტი; m.burjanadze@gtu.ge აბსტრაქტი პომიდვრის სამხრეთ ამერიკული მენაღმე ჩრჩილი tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) არის პომიდვრის კულტურის ძირითადი მავნებელი. იგი ინვაზიური ოლიგოფაგი მწერია და აზიანებს პომიდორს როგორც მინდვრის, ისე სათბურისა და შენახვის პირობებში. იგი ასევე აზიანებს solanacaeae-ს ოჯახის სხვა კულტურულ წარმომადგენლებს (კარტოფილი, ბადრიჯანი, თამბაქო, გოჯი და სხვ.) და ველურ სახეობებს. t. absoluta პირველად 2011 წელს აღმოაჩინეს საქართველოში, იგი სწრაფად გავრცელდა ქვეყნის ყველა რეგიონში, მისი მაღალი რეპროდუქციული უნარის გამო და გახდა ძირითადი მავნებელი. t.absoluta გავრცელდა და დააზიანა მცენარეები როგორც სათბურებში, ასევე ღია გრუნტში. ბოლო წლებში მწერის პოპულაციის სწრაფმა ზრდამ გამოიწვია პომიდვრის მნიშვნელოვანი ზიანი საქართველოში. ზოგადად, დაბალ ზონაში და სათბურში სავეგეტაციო სეზონზე შეიძლება განვითარდეს t. absoluta -ს 10-12 თაობა. წარმოდგენილი ნაშრომის მიზანია t. absoluta-ს ფენოლოგიის დადგენა და მისი განვითარება ორ გეოგრაფიულად და კლიმატურად განსხვავებულ რეგიონში შიდა ქართლსა (550-600 მმ) და სამცხე-ჯავახეთში (1000-1100 მმ) , სადაც კვლევები ჩატარდა 2020-2024 წლებში, რათა დაგვედგინა ამ მწერის ბიოლოგიური თავისებურება და განსხვავებულობა. მინიმალურ და მაქსიმალურ ტემპერატურებზე დაფუძნებული მოდელი საიმედოდ აღწერს პოპულაციის დინამიკას, შეფასებულია, რომ t.absoluta-ს შუძლია მოგვცეს 8-10 თაობა სათბურის პირობებში, პომიდვრის კულტურაში ზამთარ-გაზაფხულზე მზარდი სეზონის განმავლობაში, ხოლო ღია გრუნტში მინდვრის კულტურებში, მავნებელი იძლევა 6-7 თაობს შიდა ქართლის პირობებში გაზაფხული-ზაფხულის პომიდვრის ნარგავებში. სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში განსხვავებულ გეოგრაფიულ და კლიმატური პირობებში პომიდორზე ვითარდება მწერის 4-5 თაობა სათბურის პირობებში და 2-3 თაობა პომიდვრის და კარტოფილის ნარგავებში ღია გრუნტში. საკვანძო სიტყვები: tuta absoluta, ფენოლოგია, თაობათა რაოდენობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 331 შესავალი პომიდვრის სამხრეთ ამერიკული მენაღმე ჩრჩილიtuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) მსოფლიოში გავრცელებულია რეგიონალურ და გლობალურ დონეზე. ის საკარანტინო მავნებელია, რომელსაც შეუძლია 80-100 % შეამციროს პომიდვრის მოსავლიანობა და ხარისხი. მწერი გავრცელებულია და ზიანის მომტანია, როგორც საველე ისე სათბურის პირობებში( fand et all 2020). ამ მავნებლის მატლები იკვებება მცენარის ყველა ნაწილით, ანადგურებს ვეგეტატიურ და რეპროდუქციულ ორგანოებს (ფოთლები, ღეროები, ყლორტები, ყვავილები), ნაყოფის ჩათვლით (miranda et al., 1998). ასეთი ტიპის დაზიანებებმა შეიძლება გამოიწვიოს წარმოების სრული დანაკარგი, თუ მის წინააღმდეგ არ არის გამოყენებული კონტროლის ეფექტური მეთოდები (desneux et al. 2010; sawadogo et al. 2020, cabi,2019, eppo 2019, ). დღეის მდგომარეობით, t. absoluta გავრცელდა 110-ზე მეტ ქვეყანაში და მისი გაფართოების პოტენციალი, მასპინძელი ქვეყნის დიაპაზონი და გეოგრაფიული განაწილება იზრდება ( zhang et al., 2025). tuta absoluta -ს სამშობლოდ ითვლება სამხრეთ ამერიკის ანდების რეგიონის ქვეყნები, მაგრამ ახლა მწერი გავრცელებულია ევროპასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში, ლათინურ ამერიკაში (cáceres, 1992; desneuxet al., 2010; ostrauskas and ivinskis, 2010; bech, 2011; abbes et al., 2012) და ხმელთაშუაზღვისა და შავი ზღვის აუზის ქვეყნებში kılıç, 2010, bayram et al., 2015). საქართველოში t. absoluta პირველად 2011 წელს აღმოაჩინეს ხობის რაიონის სოფ. ხორგაში, პომიდვრის ნერგებზე როგორც არარეგისტრირებული მავნებელი, მწერი მისი მაღალი რეპროდუქციული უნარის გამო სწრაფად გავრცელდა ქვეყნის ყველა რეგიონში და გახდა ძირითადი მავნებელი. ახლა მწერს აქვს საკარანტინო მავნებლის სტატუსი საქართველოში (ლობჟანიძე და ბერუაშვილი, 2015 ხოსიტაშვილი თ., ლობჟანიძე, ნ. კამკამიძე, 2016, chachkhiani n., kamkamidze n.2020). t.absoluta აზიანებს მცენარეებს როგორც სათბურებში, ასევე ღია გრუნტში. ბოლო წლებში t. absoluta პოპულაციის სწრაფმა ზრდამ გამოიწვია პომიდვრის მნიშვნელოვანი ზიანი საქართველოში. ზოგადად, დაბალ ზონაში და სათბურში სავეგეტაციო სეზონზე შეიძლება განვითარდეს t. absoluta -ს 10-12 თაობა. (ხოსიტაშვილი, 2020). წარმოდგენილი ნაშრომის მიზანია t. absoluta-ს ფენოლოგიის შესწავლა და მისი განვითარების დადგენა ორ გეოგრაფიულად და კლიმატურად განსხვავებულ რეგიონში: შიდა ქართლსა (550-600 მმ) და სამცხე-ჯავახეთში (1000-1100 მმ) , სადაც კვლევები ჩატარდა 20202024, რათა დაგვედგინა ამ მწერის ბიოლოგიური თავისებურება და განსხვავებულობა. მასალა და მეთოდიკა ექსპერიმენტული საიტი 2020-2024 წლებში კვლევები ჩატარდა ორ გეოგრაფიულად, ლანდშაფტურ და კლიმატურად განსხვავებულ ზონებში, საქართველოს შიდა ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში. ორივე რეგიონში კარგად არის განვითარებული სოფლის მეურნეობა და სასათბურე მეურნეობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 332 ყველა კვლევა რომელიც დაკავშირებული იყო tuta absoluta-სთან ჩატარდა შიდა ქართლის 4 მუნიცეპალიტეტებში: გორი – (41°59'24.5"n 44°03'11.8"e), კასპი (41°92'57.0"n. 44°42'19.8"e), ქარელი (42°02'15.6"n. 43°87'93.5”e), ხაშური (700 მ, 41°98'40.4”n, 43°58'72.9”e) და სამცხე-ჯავახეთის ერთი მუნიციპალიტეტიში ახალციხე (41°64'33.6" n, 42°. 99'65.4” e) (სურათი 1). სურათი 1. შიდა ქართლის და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონები, საკვლევი მუნიცეპალიტეტები ფენოლოგიური დაკვირვება მინდვრის ცდები ხორციელდებოდა სპეციალურად შერჩეულ საცდელ ნაკვეთზე, ბუნებრივ პირობებში ექსპერიმენტალურ (პომიდვრის) კულტურაზე. ფენოლოგიური დაკვირვებისთის შერჩეული გვქონდა სტაციონარი შიდა ქართლის და სამცხეჯავახეთის ზემოაღნიშნულ მუნიცეპალიტეტებში. ფენოლოგიური დაკვირვებების დროს აღირიცხება მწერის ზრდა-განვითარების გარეგნულად თვალსაჩინო ძირითადი ფაზების დასაწყისი და ფაზის მასიური ანუ სრული პერიოდი. დასაწყისად ითვლება ის დრო, როდესაც იწყება პირველად მწერის გამოჩენა და მათი რაოდენობა მიაღწევს დაახლოებით 10%, სრული, როცა მათი რაოდენობა მცენარეზე 75%-ია (ჭანიშვილი და სხვ., 2017; добровольский, 1961). tuta absoluta-ს ფენოლოგია შეწავლილი იყო კვერცხის, მატლის, ჭუპრის და ზრდასრული (იმაგოს) სტადიებზე დაკვირვებით. ასევე, კვლევაში გათვალისწინებულია ის პირობები, რომელთა გავლენით ხდება მწერის აქტივობა და მისი გავრცელების რისკების ზრდა. შედეგები ფენოლოგიური დაკვირვებების დროს ავღრიცხეთ მწერის ზრდა-განვითარების ძირითადი ფაზები. დასაწყისად ავიღეთ ის დრო, როდესაც იწყებოდა პირველად მწერის გამოჩენა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 333 მათი რაოდენობამ მიაღწია დაახლოებით 10%, სრული, როცა მათი რაოდენობა მცენარეზე შეადგენდა 75%. ველზე შეგროვებული ბიომასალა დაზიანებული მცენარეები, პომიდვრის ნაყოფები, მწერის სხვადასხვა ფაზები: კვერცხი, მატლები, ჭუპრი, ზრდასრული პეპელები, გადმოტანილი იყო სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კვლევით ლაბორატორიაში. კვლევა განხორციელდა მწერზე გარემო ფაქტორების კონტროლით განვსაზღვრეთ tuta absoluta-ს გამრავლებისათვის შესაფერისი პირობები: მაქსიმალური და მინიმალური ტემპერატურული-ბარიერი, დავადგინეთ სიკვდილიანობის ზრდის მაჩვენებელი. ცხრილი 1-ში მოცემულია tuta absoluta -ს ყველა ფაზისათვის საჭირო დღეების რაოდენობა, როგორც ცალკეული ფაზისათვის ასევე, დრო რომელიც საჭიროა ერთი სრული ციკლისთვის. ცხრილი 1. tuta absoluta -ს განვითარების ბიოლოგიური თავისებურებანი შიდა ქართლში მაჩვენებლები т absoluta ს განვითარების ხანგრძლივობა დღეებში შიდა ქართლი სამცხე-ჯავახეთი ემბრიონის განვითარება 4-9 6-9 ფოთლების დანაღმვა ლარვით 14-16 16-17 ჭუპრობამდე 1,5-2 2-2,5 ჭუპრი 8-18 10-18 განვითარების სრული ციკლი 27,5-45 34-45 ემბრიონის განვითარების პერიოდი ხდება 12-დან 35 °cმდე ტემპერატურის დიაპაზონში და პირდაპირ დამოკიდებულია მასზე. ასე რომ, 30 °c ტემპერატურაზე, მისი ხანგრძლივობა შეადგენს 4-5 დღეს და 10-11 დღეს 15 °c ტემპერატურაზე. სასაზღვრო ტემპერატურაზე, აღინიშნება ნაყოფის სიკვდილიანობის მაღალი დონე. შიდა ქართლიში საშუალო წლიური ტემპერატურა მერყეობს 9-11° c,ზაფხულის საშუალო ტემპერატურის მაჩვენებელი 20,4 22,3 °c-ია. ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი კი 500-800 მმ. სამცხე-ჯავახეთში საშუალო წლიური ტემპერატურა 4-6 °c, ზაფხულის საშუალო ტემპერატურის მაჩვენებელი 15-16 °c-ია.ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი კი 600750მმ. tuta absoluta-ს თითოეული განვითარების ფაზის დამოკიდებულება ტემპერატურაზე მოცემულია ცხრილის 2-ში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 334 ცხრილი 2. tuta absoluta-ს ტემპერატურაზე დამოკიდებული სტადიების განვითარების ხანგრძლივობა (დღეები) დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ მდედრები დებენ კვერცხს ფოთლების ქვედა მხარეს, ნაყოფზე და ღეროებზე, ანთავსებენ მათ მცირე ჯგუფებად. კვერცხის მომწიფების ვადა + 20 30 °c ტემპერატურაზე მერყეობს 3-4 დღიდან 5-6 დღემდე. როგორც კვლევამ აჩვენა, ყველა კვერცხიდან მატლი არ იჩეკება. ეს დაკავშირებულია გარემოს არახელსაყრელ პირობებთან (ჰაერის გაზრდილი ტემპერატურა +30 °cზე მეტი, დაბალი ტენიანობის დროს, მზის ინსოლაცია, ცოცხალი ფოთლის ზედაპირის ფართობის შემცირება და ა.შ.). ცხრილი 3-ში მოცემულია ტემპერატურის გავლენა კვერცხდების პერიოდზე, რაოდენობასა და სიცოცხლის უნარიანობაზე. ცხრილი 3. ტემპერატურის გავლენა tuta absoluta-ს კვერცხდების პერიოდზე, რაოდენობასა და სიცოცხლისუნარიანობაზე როგორც ცხრილი 3-დან ჩანს ყველაზე საუკეთესო ტემპერატურული რეჟიმი 20-25 °c, სადაც კვერცხდებამდე პერიოდი 4-5 დღეა, კვერცდება გრძელდება 12-15 დღე, მაქსიმალური რაოდენობა კვერცხების 160-255 ცალია, ხოლო კვეცხების სიცოცხლისუნარიანობა 80-85% შადგენს. tuta absoluta-ს სრული ფენოლოგიური კალენდარი შიდა ქართლის და სამცხე ჯავახეთის რეგიონებისათვის მოცემულია ცხრილი 4 და 5-ში. მდედრები, როგორც ავღნიშნეთ, კვერცხებს დებენ ფოთლების ქვედა მხარეს, (batallacarrera et al., 2010), განცალკევებულად ან იშვიათად ჯგუფურად (torres et al., 2001), რათა დაიცვას ისინი არახელსაყრელი პირობებისაგან და დაზიანებისაგან; balzan and moonen, 2015; zekeya, et all., 2017). t-°c კვერცხი მატლი ჭუპრი იმაგო დღეები სულ 9 14,68±0,13 44,12±0,4 29,66±0,14 33,64±1 125,00±0,80 15 9,84±0,08 35,5±0,13 19,8±0,08 22,88±0,05 88,77±0,09 20 5,96±0,08 11,68±0,22 7,86±0,07 10,69±0,16 34,96±0,09 t-°c კვერცხდება მდე პერიოდი კვერცხდება დღეების რაოდენობა კვერცხების რაოდენობა (ცალი) სიცოცხლის უნარიანობა % 10-15 °c 10-12 დღე 15-20 120-200 60-69% 20-25 °c 4-5 დღე 12-15 160-255 80-85% 30 °c 2 დღე 10-11 26-33 2% georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 335 ჩვენს მიერ გამოვლინდა კვერცხდებები ფოთლის ქვედა მხარეს და დავადგინეთ tuta absoluta-ს კვერცხდების დინამიკა მის ძირითად მკვებავ მცენარეზე პომიდორზე, სხვადასხვა სიმაღლეზე და დროის სხვადასხვა მონაკვეთში. შედეგები მოცემულია სურათი 2. ცხრილი 4. tuta absoluta-ს ფენოლოგიური კალენდარი შიდა ქართლის რეგიონში რეგიონ ი შიდა ქართლ ი თვე i ii iii iv v vi vii viii ix x xi xii კასპი 000 0 0 000 0 0 000 0 0 ..... ---- 0000 + +++ ........ ----- 0000+ + ++++ ............ ------- 000000 ++++++ + ........... ------ 000000 ++++++ + ............ .. -------- 000000 ++++++ .......... .. ------ 0000+ + +++++ + ...... ----- 0000++ + ++++++ .. -- 0000++ ++++ 000 0 0 გორი 000 0 0 000 0 0 000 0 0 ...... -- 000+ ++ ....... --- 0000+ + ++++ ......... ------- 000000 ++++++ ........... ------- 000000 ++++++ + ............ .. -------- 000000 ++++++ + ..... ------ 0000+ + +++ ... ---- 0000++ + +++ .. --- 0000++ +++ 000 0 0 ქარელი 000 0 0 000 0 0 000 0 0 ....... --- 000+ ++ ....... --- 0000+ ++++ ......... ------ 000000 ++++++ ......... ------ 000000 ++++++ ......... ------ 000000 ++++++ + ..... ------ 0000+ +++ ..... --- 0000++ + +++ .. -- 0000++ + +++ 000 0 0 ხაშური ..... ...... ...... ...... ...... .. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 336 000 0 0 000 0 0 000 0 0 0000 0 --- 000+ ++ --- 0000 ++++ --- 0000++ ++++ --- 0000++ ++++ --- 0000+ + ++++ ---- 0000+ + 0000 000 0 0 ....... კვერცხი; ----მატლი; 000 ჭუპრი; +++ პეპელა დანართი 5. tuta absoluta-ს ფენოლოგიური კალენდარი შიდა სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში რეგიონი სამცხეჯავახეთი თვე i ii iii iv v vi vii viii ix x xi xii ადიგენი 0000 0 0 0000 0 0 000 0 0 ..... ---- 000 0 +++ ....... . ----- 000 0 +++ + ............ ------- 000000 0 ++++++ + ........... ------ 000000 0 ++++++ + ............ .. -------- 000000 0 ++++++ .......... .. ------ 0000 0 +++++ + ...... ----- 0000 0 +++++ + .. -- 0000 0 ++++ 0000 0 0 ახალციხე 0000 0 0000 0 000 0 0 ...... -- 000 ++ ....... --- 000 0 +++ + ......... ------- 000000 ++++++ ........... ------- 000000 ++++++ + ............ .. -------- 000000 ++++++ + ..... ----- 0000 +++ ... ---- 0000 +++ .. --- 0000 +++ 0000 0 0 ასპინძა 0000 0 0000 0 000 0 0 ....... --- 000 ++ ....... --- 000 0 ......... ------ 000000 ++++++ ......... ------ 000000 0 ......... ------ 000000 0 ..... ----- 0000 0 ..... --- 0000 0 .. -- 0000 0 0000 0 0 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 337 +++ + ++++++ ++++++ + +++ +++ +++ ახალქალა ქი ..... --- 000 ++ ...... --- 0000 ++++ ...... --- 0000 ++++ ...... --- 0000 ++++ ...... --- 0000 ++++ .. ---- 0000 + 0000 0000 000 0 000 0 0000 0 0 0000 0 0 ....... კვერცხი; ----მატლი; 000 ჭუპრი; +++ პეპელა სურათი 2. tuta absoluta-ს კვერცხდების დინამიკა მის ძირითად მასპინძელზე პომიდორზე, სხვადასხვა სიმაღლესა და დროის სხვადასხვა მონაკვეთში როგორც სურათი 2-დან ჩანს tuta absoluta კვერცხების დადებისას უპირატესობას ანიჭებს მცენარის ქვედა იარუსის ფოთლებს, შემდეგ კი ზედა იარუსს. აგრეთვე, კვერცხდება ზაფხულის თვეებში 2, 3, 3,5-ჯერ აჭარბებს კვერცხების რაოდენობა ვიდრე გაზაფხულზე. რაც ადასტურებს ამ მწერის ბიოლოგიური თავისებურებას. დადებისთანავე კვერცხები მოყვითალო ხდება და გამოჩეკვამდე დაახლოებით ერთი დღით ადრე სპილენძისფერი-წითელი ორი ლაქით. ისინი გვხვდება ახალგაზრდა ფოთლებზე, სეპალებზე ან ღეროებზე (biondi, et al., 2018). საინკუბაციო პერიოდი, ხელსაყრელი გარემო პირობები, ზონები, ხელს უწყობენ მავნებლის გადარჩენა შენარჩუნებას. 6.04-1.05 20.05-10.06 20.06-15.07 20.07-10.08 ზედა ფოთლები 14.1 28 35.1 49.3 ქვედა ფოთლები 35.5 47 111.6 93.6 0 20 40 60 80 100 120 140 კვ ერ ცხ ებ ის რ აო დ ენ ო ბა (ც ალ ი) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 338 ფიტოსანიტარული ინფრასტრუქტურის ნაკლოვანება, აგრეთვე საკარანტინო ზომების არასათანადოდ განხორციელება ხელს უწყობს მწერის გავრცელების შემდგომ პროგრესს. tuta absoluta-ს მატლებს აქვს თითქმის ცილინდრული ფორმა, მკაფიოდ გამოხატული თავი, სამი წყვილი გულმკერდის ფეხი და ხუთი წყვილი მუცლის ფსევდოპოდები. ფერი მთელი განვითარების მანძილზე მოყვითალო ან მომწვანო, ხშირად ზურგზე მეტ-ნაკლებად ინტენსიური ვარდისფერი ელფერი, ჩვეულებრივ გამოხატული ლაქების სახით ან განივი ზოლებით . მეტამორფოზის დასრულების შემდეგ, როდესაც სხეულის ყველა ნაწილი (ფეხები, ფრთები, ანტენები და ა.შ.) კარგად არის ჩამოყალიბებული და შეუძლიათ მოძრაობა, მწერის შიგნიდან იწყებს აკვანზე ზეწოლას, რომელიც იფეთქებს და მისგან გამოთავისუფლდება პეპელა, რომელიც ყველაზე ხშირად ბინდის დროს ხდება, როცა ზრდასრულები ყველაზე აქტიურები არიან. იმაგო გარკვეული დროით იმყოფება უმოძრაო მდგომარეობაში, ელოდება ფრთების მთლიანად გაშლას. ის ყველაზე მეტად აქტიურია დაბინდებისას და ღამით, დღისით კი იმალება. ტემპერატურა მნიშვნელოვნად გავლენას ახდენს იმაგოს სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე, რომელიც ცხოვრობს ექვსი კვირა 15°c ტემპერატურაზე და 4-5 დღე 35°c ტემპერატურაზე. ჭუპრობიდან გამოსვლისა და შეჯვარების დაწყებამდე მას ჭირდება გარკვეული დრო სასქესო ჯირკვლების მომწიფებისთვის რაც: მამრებისათვის რამდენიმე საათია, ხოლო მდედრებისათვის 20-22 საათამდე გრძელდება. პრაქტიკაში, შეჯვარება ხდება ჭუპრობიდან გამოსვლის შემდეგ მეორე ღამეს (абдул-азиз, 2014). კოპულაციის დროს ორივე სქესი უკავშირდება ერთმანეთს მუცლის ბოლოებით და ეს მდგომარეობა გრძელდება რამდენიმე ათეული წუთიდან 4-5 საათამდე. შეჯვარებიდან 1-1,5 დღის შემდეგ მდედრები დებენ კვერცხებს, ძირითადად ღამით, ერთი კვირის განმავლობაში (მაქსიმუმ 3-5 დღე). კვერცხებს დებენ მცენარის მიწისზედა მხარეს (ფოთლები, ღეროები, ნაყოფები.), თითო ან 2-5 კვერცხი. კვერცხების დასადებად მდედრებს ურჩევნიათ მცენარეების ზედა ნაწილები, მწვანე უმწიფარი ნაყოფი, ასევე ყვავილები (абдул-азиз, 2014). თითო მდედრის მიერ დადებული კვერცხების საშუალო რაოდენობა 160 – 255 ცალია, და ეს რაოდენობა დამოკიდებულია გარემო პირობებზე. ემბრიონის განვითარების პერიოდი პირდაპირ დამოკიდებულია ტემპერატურაზე და არის 4-5 დღე 30°c და 10-11 დღე 15°c ტემპერატურაზე. ემბრიონის განვითარება შეიძლება მოხდეს ტემპერატურის დიაპაზონში 12დან 35°c-მდე, მაგრამ თან ახლავს მაღალი სიკვდილიანობა, როდესაც ტემპერატურა ზღვრულია. 4.5.1. tuta absoluta -ს მატლების კვება და მათი განვითარება კვერცხებიდან ახლახან გამოჩეკილი მატლები გარკვეულწილად შორდებიან იმ ადგილს საიდანაც გამოიჩეკნენ (განსაკუთრებით თუ ჯგუფურად არიან) და 5-40 წუთის შემდეგ იწყებენ კვებას ფოთლების ან ნაყოფის ზედაპირზე (straten, vanden, 2019). როგორც სრული გარდაქცევის მწერი, tuta absoluta -ს მატლებს აქვს 4 ასაკი. იგი სამჯერ, იცვლის კანს და გაივლის ოთხ სტადიას, რომლის საერთო ხანგრძლივობა საშუალოდ 13-დან 65-მდე დღემდე მერყეობს. ზოგიერთი ავტორების (абдул-азиз, 2014) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 339 აზრით, მატლის ხანგრძლივობა არის 20 დღე 18,5 °c ტემპერატურაზე და 11-13 დღე 27 °c ტემპერატურაზე. ქვედა ტემპერატურის ბარიერი არის დაახლოებით 6°c. მატლები იკვებება ფოთლის პარენქიმით, თავიდან აყალიბებს სწორ ნაღმებს დაახლოებით 0,2 მმ სიგანემდე. როდესაც ნაღმის ზომები გაიზრდება ის იწყებს გადაფარვას და წარმოიქმნება ართო დაზიანება, ფოთლის გამხმარი მონაკვეთები ზომით 5-10 მმ-ია. ასეთი ლაქები ასევე გვხვდება ღეროებზე (შემცირებული ზომის), რამაც ადვილად შეიძლება გამოიწვიოს მცენარის გამოშრობა. დასახლების დიდი სიმჭიდროვისას, დაზიანებები ერთიანდება. ასეთ შემთხვევაში, თუ ფოთლების ზედაპირი არასაკმარისია მატლებისათვის, ისინი ტოვებენ თავიანთ პირვანდელ ადგილებს და გადაინაცვლებებნ მცენარის სხვა ნაწილებზე, განვითარების დასრულების მიზნით. ნაყოფზე და ყვავივლებზე მატლების კვება სხვადასხვაგვარია. მაგალითად, ყვავილების ფიალებში გამოჩეკილი მატლები, ამ ორგანოს შეზღუდული ზომების გამო, იძულებულნი არიან დატოვონ იგი 1-3 დღის განმავლობაში და გადავიდნენ ნაყოფზე, რაც განაპირობებს სეპალში (ფიალა, ყვავილის საჯდომი) ან მის მახლობლად შესასვლელი ხვრელების რაოდენობის სიმრავლეს. ისინი, როგორც წესი, ჩნდება მოხეტიალე მატლების გადაადგილების შედეგად, რომლებმაც ვერ შეძლეს ფოთოლზე და ღეროზე განვითარება. ფიალის გარშემო მდებარე ხვრელები სუსტად ხილვადია, რადგან ისინი ხშირად დაფარულია ჯამის ფურცლებით. მატლების შესვლიდან რამოდენიმე დღის შემდეგ, ხვრელები შესამჩნევი ხდება, რადგან დაზიანებული ნაწილები შავდება და იფარება ექსკრემენტებით. ნაყოფი შეიძლება დაზიანდეს განვითარების ნებისმიერ ეტაპზე. თუ ნაყოფის დაზიანება მოხდა მაშინ, როდესაც იგი ახალგაზრდაა, ისინი აჩერებენ ზრდას, ვითარდებიან გაჭირვებით და ხდება დეფორმირებული. ხშირად დაზიანებული ნაყოფი ლპება, შემდეგ მატლები გადადიან ჯანსაღ ნაყოფზე. მატლის სტადიის ხანგრძლივობა იზრდება რამდენიმე დღის განმავლობაში იმ შემთხვევაში, თუ მატლები ხშირად გადაადგილდებიან საკვების მოსაძიებლად, იმ მატლებთან შედარებით, რომლებიც მოცემული სტადიის განვითარებისას ერთი და იგივე ადგილს არ სცილდებიან (bajonero 2008,). აღსანიშნავია, რომ მატლები რომლებიც პომიდვრით იკვებებიან უფრო სწრაფად ვითარდებიან, ვიდრე იმავე ოჯახის სხვა მასპინძელ მცენარეებით კვებადი მატლები (მაგალითად, ბადრიჯანი და კარტოფილი). საკვების ხარისხი ასევე მოქმედებს მწერის ნაყოფიერებაზე, კვერცხების გადარჩენაზე და მატლის სიკვდილიანობაზე. ამრიგად, ტემპერატურის ფაქტორი და შედარებით ნაკლებად კი მასპინძელი მცენარეები წამყვან როლს ასრულებს მატლის სტადიის განვითარების ხანგრძლივობაზე. მატლები მცენარის ქსოვილებში კვების გარკვეული პერიოდის შემდეგ გამოდიან გარეთ ჭუპრის სტადიაში გადასასვლელად. განვითარების დასრულების შემდეგ, მატლები უმეტესი ნაწილი მიწაზე ცვივა და ქმნიან აბრეშუმისებრ კოკონებს (7-9 მმ სიგრძით), სადაც რჩებიან პეპლის მეტამორფოზამდე. ამრიგად, მატლები არ რჩებიან ფოთოლზე ნაღმებში. კოკონების ქსოვის შემდეგ მატლი 1-2 დღეს ატარებს მასში შეკუმშული და უმოძრაო. ჩვენი დაკვირვებით საშუალოდ ჭუპრის ხანგრძლივობა 8-18 დღეა. ზოგიერთი ავტორის მიხედვით, ეს პერიოდი გრძელდება ამ 5-დან 20 დღემდე (საშუალოდ 6-10 დღე) (desneux et al., 2010). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 340 2018 წელს ჩვენი დაკვირვებით მავნებელმა სამცხე-ჯავახეთში გაიარა განსხვავებული სასიცოცხლო პერიოდები, განსხვავებულ კლიმატურ პირობებში სასიცოცხლო ციკლის ხანგრძლივობის შესაბამისად. ახალციხეში მოგვცა სამი არასრული თაობა, ხოლო ახალქალაქში ორი სრული თაობა. დასკვნები  tuta absoluta-ს აქვს მაღალი რეპროდუქციული პოტენციალი. მატლები არ გადადიან დიაპაუზაში სანამ საკვები ხელმისაწვდომია მწერისთვის შეიძლება მოგვცეს 10-12 თაობა წელიწადში. ჩვენს მიერ ჩატარებულმა კვლევებმა მწერის ფენოლოგიის შესწავლის მიზნით აჩვენა განსხვავებული თაობათა რაოდენობა შიდა ქართლსა და სამცხე ჯავახეთში.  2018 წელს ჩვენი დაკვირვებით მავნებელმა სამცხე-ჯავახეთში განსხვავებულ კლიმატურ პირობებში სასიცოცხლო ციკლის ხანგრძლივობა იყო განსხვავებული, და ახალციხეში მოგვცა სამი არასრული თაობა, ხოლო ახალქალაქში ორი სრული თაობა .  2023-2024 წლებში შიდა ქართლში ჩრჩილმა მოგვცა სრული რვა თაობა. უნდა აღინიშნოს მავნებელი სიცოცხლეს განაგრძობდა მკვდარი მცენარის მასაშიც. ჩვენს მიერ შემჩნეული იყო ჩამოცვენილი ფოთლების გროვებში დიდი რაოდენობით პეპლის არსებობა.  tuta absoluta-ს ფენოლოგია დამოკიდებულია სხვადასხვა გარემო პირობებზე, განსაკუთრებით ტემპერატურასა და ტენიანობასთან დაკავშირებულ ფაქტორებზე. მისი სწრაფი განაწილება და ადაპტაცია ახალ გარემო პირობებში ქმნის პრობლემებს სოფლის მეურნეობაში, რადგან ამ მწერის აქტივობა უარყოფითად მოქმედებს პომიდვრის მოსავალზე.  tuta absoluta სყველაზე საუკეთესო ტემპერატურული რეჟიმი 20-25 °c, სადაც კვერცხდებამდე პერიოდი 4-5 დღეა, კვერცდება გრძელდება 12-15 დღე, მაქსიმალური რაოდენობა კვერცხების 160-255 ცალია, ხოლო კვეცხების სიცოცხლისუნარიანობა 8085% შადგენს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 341 ლიტერატურა 1. ჭანიშვილი შ.,ტყებუჩავა ზ., ბუცხრიკიძე გ. საცდელი საქმის მეთოდიკა მემცენარეობაში, 2017, თბილისი, გვ.171. 2. ხოსიტაშვილი თ., ლობჟანიძე მ., ნ. კამკამიძე.(2016). პამიდვრის სამხრეთ ამერიკული მენაღმე ჩრჩილის (tuta absoluta m.) შესწავლა საქართველოს პირობებში და მისი მავნეობის შემცირების რეკომენდაციები. ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტების წარმოების თანამედროვე ტექნოლოგიები სოფლის მეურნეობის მდგრადი განვითარებისათვის. თბილისი, საქართველო გვ. 321-323. 3. ხოსიტაშვილი თ. (2020). დახურულ გრუნტში პომიდვრის სამხრეთამერიკული მენაღმე ჩრჩილის (tuta absoluta m.) და მისი ბუნებრივი მტრების შესწავლის შედეგები აღმოსავლეთ საქართველოში. სადისერტაციო ნაშრომი, თბილისი, 136. 4. abbes k, harbi a, chermiti b. (2012). the tomato leafminer tuta absoluta (meyrick) in tunisia: current status and management strategies. eppo bulletin 42: 226–233, and environmentally safe methods of disposal. international scientific conference „modern problems of ecology“ proceedings, issn 1512-1976, v. 7. 5. balzan mv, moonen ac.(2012). management strategies for the control of tuta absoluta (lepidoptera: gelechiidae) damage in open-field cultivation of processing tomato in tuscany (italy). eppo bulletin;42:217-225 6. batalla-carrera, l., morton, a., garcía-del-pino, f.(2010). efficacy of entomopathogenic nematodes against the tomato leafminer tuta absoluta in laboratory and greenhouse conditions.biocontrol, 55(4) 523-530. 7. bayram, y.; büyük, m.; özaslan, c.; bektaş, ö.; bayram, n.; mutlu, ç.; ateş, e.; bükün, b. (2015). new host plants of tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) in turkey. journal of tekirdag agricultural faculty, vol 12, issue 2, p43 8. bech, r.a. (2011). federal import quarantine order for host materials of tomato leafminer, tuta absoluta (meyrick). plant protection and quarantine usdaaphis (u.s. department of agriculture animal and plant health inspection service). 5pp. 9. biondi a, guedes rnc, wan fh, desneux n. (2018). ecology, worldwide spread and management of the invasive south american tomato pinworm, tuta absoluta: past, present and future. annual review of entomology; 63:239-258. 10. cabi (2019). tuta absoluta (tomato leafminer). invasive species compendium. [2019-12-04]. https://www.cabi.org/isc/ datasheet 11. cáceres, s. (1992). la polilla del tomate en corrientes. biología y control. estación experimental agropecuaria bella vista, inta, 19p. 12. chachkhiani n., kamkamidze n.(2020). south american tuta absoluta spread in imereti region 13. desneux n, wajnberg e, wyckhuys k a g, burgio g, arpaia s, narváez-vasquez c a, gonzález-cabrera j, ruescas d c, tabone e, frandon j, pizzol j, poncet c, cabello t, urbaneja a. (2010). biological invasion of european tomato crops by tuta absoluta: ecology, geographic expansion and prospects for biological control. journal of pest science, 83, 197–215. 14. eppo, (2019). eppo global database, https://gd.eppo.int/ taxon/gnorab/hosts, (23/04/2019). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 342 15. fand bb, shashank pr, suroshe ss, chandrashekar k, meshram, nm. . timmanna h. n. (2020). invasion risk of the south american tomato pinworm tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) in india: predictions based on maxent ecological niche modelling. international journal of tropical insect science, 1-12. 16. kılıç, t. (2010). first record of tuta absoluta in turkey, phytoparasitica, 38(3):243-244. larrain, p.s. (1986). plagas del tomate. ipa, la platina, 39:30-35. 17. lobzhanidze m., beruashvili m. south american tomato leaf miner. journal “agrobasis”. n2. tbilisi. 2015, 1820 pp. (in georgian). 18. miranda m.m.m., picanço m., zanuncio j.c. & guedes r.n.c. (1998). ecological life table of tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae). biocontrol sci. technol., 8, 597-606. 19. ostrauskas, h., ivinskis, p. 2010. records of the tomato pinworm tuta absoluta (meyrick, 1917) (lepidoptera: gelechiidae) in lithuania. acta zoologica lituanica, 20(2): 151-155. 20. sawadogo mw, somda i, nacro s, legrève a, verheggen fj.2020b. insecticide susceptibility level and control failure likelihood estimation of sub-saharan african populations of tomato leafminer: evidence from burkina faso. physiological entomology 45: 147–153. https://doi.org/10.1111/phen.12332 21. straten, vanden, 2009. tomato leafminer (tuta absoluta): impacts and coping strategies for africa, cabi, 2019, 60. 22. torres j.b., evangelista w.s., barras r., guedes r.n.c. dispersal of podisus nigrispinus nymphs preying on tomato leafminer: effect of predator release time, density and satiation level // jour.of applied entomology, 2002, vol. 126, p. 326–332. 23. zekeya, n., ndakidemi, p. a., chacha, m., & mbega, e. (2017). tomato leafminer, tuta absoluta (meyrick 1917), an emerging agricultural pest in sub-saharan africa: current and prospective management strategies. agricultural research, vol.12(6), pp. 389-396. 24. zhang y et all. (2025) monitoring the insecticide susceptibility of a newly introduced invasive species, tuta absoluta (meyrick), in china. crop protection , v., 189, 107041 25. абдул-азиз равашдех шариф халид (2014). биология, вредоносность и совершенствование мер борьбы против томатной моли tuta absoluta (meyrick) в условиях иордании, диссертация на соискание ученой степени кандидата биологических наук, москва140. 26. добровольский, б. в. фенология насекомых / б. в. добровольский. м. : высшая школа, 1969. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 343 potential develop generation of the tomato leaf minertuta absoluta (meyrick) in shida kartly and samtskhe-javaxeti region of georgia eliso muradashvili1, medeaburjanadze1, zaira tkebuchava1 1 samtskhe-javakhety state university, faculty of engineering, agrarian and natural sciences, georgia m.burjanadze@gtu.ge abstract the tomato leaf minertuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) is a highly destructive insect pest to tomato plants and fruit. other plants in the solanacaeae family (potato, eggplant, tobacco, goji berry, etc.), and various wild solanaceous plants are also suitable hosts. t. absoluta was first found in 2011 in georgia, quickly has spread in all regions of the country, of its high reproductive capacity and become a key pest t.absolutais spread and damaged plants in both greenhouses and open fields. in recent years the rapid growth of t. absoluta population has caused the significant damage of tomato in georgia. generally, in low zone and in greenhouse during vegetation season t. absoluta can develop 10-12 generations. the aim of this work was to established , phenology of t. absoluta and its develop in two geographical and climatically different region shida karthli (550-600 msl) and samtskhe-javakheti (1000-1100 msl) region of the western georgia, 2020-2024, that the biological particulary of this insect can be also different. the degree-day model based on minimum and maximum temperatures reliably described the population dynamics estimated the t.absoluta completed 8-10 generations in the greenhouse tomato crop during the winter-spring growing season, where as in open-field crops the pest completed 6-7 generations on open field in spring-summer tomato in shida karthli. different geographically and climatically condition in samtskhe-javakheti region insect develop in 4-5 generation in greenhouses condition on the tomato and 2-3 generation in open area of tomato and potato field per year. key words: tuta absoluta, phenology, generation georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 118 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.12 paliurus spina-christi mill. . 1, . 1, . 1, . 2, . 1 1 2 e.mail: m.benidze@tsmu.edu paliurus spinachristi mill. . -, . rhamnaceae . 66%, 13 % 11%. ) , . paliurus spina-christi mill. ( .: rhamnaceae) 3 , , 2-3 , , , . . . , , , [1,2,3]. [4]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 119 ( ), . , ( . . 40 -70o c) . 22 % , : d420 -0,9227; n20d – 1,4778; 102, 6%; 4,5 / koh; 0,2%. (43:7:0,5), : (7:3) (9:1) , , , , , ; rf : 0,32; 0,22; 0,21; 0,13. . -, . -, . . . (9 : 1) . . 9 (16:1), 9 (18 : 1), 9,12 (18 :2), 9, 12,15 (18:3), 11 (20 : 1); 5, 12 (18:2) 5, 12, 15 (18 : 3). 9 11 20 . (3:0). (20 : 1) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 120 ( , %) , : -66%, 13%, 11% 10%. . . 40% i ii 12:0 0,8 0,4 1,0 0,8 14:0 0,2 0,4 0,5 0,8 16: 1 0,4 0,3 16: 0 8,0 7,7 12,0 22,5 12,4 18: 0 10,3 3,5 11,2 10,3 8,3 18:1 35,3 36,9 30,4 29,2 32,7 18:2 38,2 43,9 41,2 29,2 42,6 18:3 2,6 3,4 1,7 8,8 2,4 20: 0 20:1 0,3 2,9 1,1 3,9 0,6 0,9 19,3 12,0 24,7 32,8 22,3 76,8 87,4 74,4 67,2 77,7 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 121 . . 1000 c 2x1 5 . [5]. 20% . , . . . . . -5 -9 , , , 0,2 -0,60 . [5]. , , . 1. . – . , 1988, 330 . 2. . . . . – ., 1952. 454 . 3. . . . . . – . , .6, 1962, 424 . 4. tak m, k., bioactive component analysis and investigation of antidiabetic effect of jerusalem thorn (paliurus spina-christi) fruits in diabetic rats induced by streptozotocin. ethnopharmacol. 2021, v. 264, p. 1-13 5. , . . – ., 1996. 186 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 122 chemical composition and biological activity of neutral lipids from the seeds of the paliurus spina – christi mill. m.benidze1, n. buliskeria1, n. sakvarelidze1, a. bereznyakova,2 e. kemertelidze1 1tsmu iovel kutateladze institute of pharmacochemistry 2kharkov national university of pharmacy abstract the chemical composition of lipids from the seeds of the paliurus spina – christi mill. attracted attention due to the presence of oxo-, oxyand epoxy-acids in their native form. eicosenic acid in lipids of paliurus spina –christi is the for first time for plants of the family rhamnaceae. -sitosterol 66%, stigmasterin 13% and campesterin 11% are found in the neutral part of fruit lipids. neutral lipids from the fruits of the paliurus spina – christi, characterized by regenerative properties, are provided to be used as a wound-healing and anti-inflammatory agent in the treatment of proctitis. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 69 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.08 1, 2 1 ; 2 . , , , , . : , , , , , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 70 . . , . , , , ( . 1), , , . .1. , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 71 , . , , , 1700 2), , , , , .3) .3. . , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 72 ( . 4). , , . 0.3 2.6 . ( .5.) .5. 0.3 , , . , . 1/3 . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 73 : 1.n. garcia-chan, l.j. alvarez-vazquez, a. martinez, m.e. vazquez-mendez designing an ecologically optimized road corridor surrounding restricted urban areas: a mathematical methodology mathematics and computers in simulation, 190 (2021), pp. 745-759, 2.highways england, design manual for roads and bridges, cd 127 cross-sections and headrooms, (2021)., retrieved from https://www.standardsforhighways.co.uk/prod/attachments/10442706-b59242c8-85f8-2a0c779a8e37?inline=true (accessed date: august 2022) 3. . . . “ .15–18.10.2019. consequences caused by attitude towards construction of highways abstract the article presents various cases of defects in road construction within the city, the likelihood of which is easily possible with proper control over the construction process. at the same time, using the example of the city of kutaisi, it is presented in a timely manner, and therefore in some cases it has sharply decreased, and in some cases the possibility of unhindered movement on roads with high traffic intensity has been created. a specific direction of the city, which made it difficult to unload a number of streets from traffic flow and effectively use recreational resources in the suburbs in a specific direction of the city. keywords: highway, traffic intensity, traffic safety, development plan, significant defects microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 15 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.03 ephedra procera-ს მიწისზედა ნაწილებში ალკალოიდების დაგროვების დინამიკა ფენოლოგიური ფაზების მიხედვით თამარ სულაძე ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი აბსტრაქტი კვლევის ობიექტს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი ephedra procera fisch.ის მიწისზედა ნაწილები. ჩვენს მიერ დადგენილია, რომ მ/ზ ორგანოები შეიცავენ აციკლური ჯგუფის ალკალოიდებს. საანალიზო ობიექტებზე ჩატარებული კვლევების საფუძველზე დადგენილია, რომ ალკალოიდების შემცველობა ეფედრას მ/ზ ნაწილებში იცვლება ფენოლოგიური ფაზების მიხედვით: გაზაფხულზე შეგროვილ მასალაში ალკალოიდების ჯამების გამოსავალია 0,3%, ზაფხულში შეგროვილ მასალაში 0,55%, შემოდგომაზე 0,72% და ზამთარში 0,9%, ჰ/მ ნედლეულზე გადაანგარიშებით. საკვანძო სიტყვები: ალკალოიდი, ephedra procera fisch. ეფედრა პროცერა, ალკალოიდების დაგროვების დინამიკა, ფენოლოგიური ფაზა. ცნობილია, რომ ალკალოიდშემცველი მცენარეები წარმოადგენენ ერთერთ წყაროს, ფართო სპექტრის მოქმედების სამკურნალო პრეპარატების მისაღებად, რომლებიც გამოიყენება სხვადასხვა ეტიოლოგიის დაავადებების სამკურნალოდ. საქართველოს ფლორაში ალკალოიდების ახალი პროდუცენტების გამოვლენა ფარმაციისა და მედიცინისთვის საინტერესოა არა მხოლოდ სამეცნიერო, არამედ პრაქტიკული თვალსაზრისითაც. ცნობილია, მცენარეში ალკალოიდების შემცველობა, როგორც თვისობრივად, ასევე რაოდენობრივად დამოკიდებულია მცენარის გავრცელების ადგილზე, შეგროვების პერიოდზე და მცენარის სხვადასხვა ვეგეტატიურ ორგანოზე. სწორედ მცენარეში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 16 ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების დაგროვების დინამიკის შესწავლა გვაძლევს საშუალებას განვსაზღვროთ ნედლეულის შეგროვების ოპტიმალური პერიოდი, მისგან მაქსიმალური რაოდენობის ბიოლოგიურად აქტიური ჯამური სუბსტანციების გამოსაყოფად, რომლებიც შემდგომში შეიძლება შეთავაზებულ იქნას როგორც საფუძველი მაღალეფექტური სამკურნალწამლო საშუალებების მისაღებად. სამკურნალო მიზნით გამოყენებულ ბუნებრივ შენაერთებს მიეკუთვნება ფარმაკოლოგიურად აქტიური ალკალოიდი ეფედრინი. იგი მიიღება ეფედრასგან, რომელიც საქართველოს ფლორაში წარმოდგენილია ერთი სახეობის ორი სახესხვაობით ephedra procera : ephedra procera, var. erytrocarpa c.a.m. და ephedra procera, var. crysocarpa c.a.m. ephedra (ჯორისძუა, ცხენისმუხლა) (ოჯ. ephedraceae) მრავალწლოვანი მარადმწვანე ბუჩქოვანი მცენარეა გავრცელებულია კავკასიაში, დასავლეთ ციმბირში და რუსეთის ევროპული ნაწილის სამხრეთით. ეფედრა უძველესი დროიდანაა ცნობილი ტრადიციულ და ხალხურ მედიცინაში. ჩინეთში მას იყენებენ ბრონქიალური ასთმის, სასუნთქი გზების დაავადებების, ართრიტის, თავის ტკივილის, არტერიული ჰიპოტენზიის დროს, მონღოლეთში ღვიძლისა და ნაღველსადინარების სამკურნალოდ. დღეისათვის დადგენილია, რომ ეფედრინი, ისევე, როგორც ადრენალინი, ასტიმულირებს αდა βადრენორეცეპტორებს, ზრდის მიოკარდის კუმშვით უნარს, გულის შეკუმშვის სიხშირეს, იწვევს ბრონქების სანათურის გაფართოებას, ნაწლავების გლუვი კუნთების მოდუნებას და ასტიმულირებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემას. ფარმაკოლოგიურად აქტიური ალკალოიდი ფსევდოეფედრინი მოქმედებით ახლოსაა ეფედრინთან, მაგრამ ნაკლებად აქტიურია.[1,2,3,5]. ჩვენი კვლევის მიზანი იყო საქართველოში მოზარდი ephedra procera-ს მიწისზედა ნაწილებში ალკალოიდების დაგროვების დინამიკის შესწავლა. ობიექტები და მეთოდები: კვლევის ობიექტს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი ephedra procera fisch.ის მიწისზედა ნაწილები. მცენარეში ალკალოიდების ჯამის შემცველობის სეზონური დინამიკის შესასწავლად გამოყენებული იყო მიწისზედა ნაწილები (წიწვები), შეგროვილი 2022-2023წწ.: ბუტონიზაციის დასაწყისი, ბუტონიზაცია, ნაყოფმსხმოიარობა, ვეგეტაციის ბოლო ფაზა. თბილისში, ვაშლიჯვრის მიდამოებში, მშრალ, ქვიან ფერდობებზე. ამასთან აღსანიშნავია, რომ ამ ადგილზე მოპოვებული მცენარის ქიმიური შემადგენლობა ჩვენს მიერ ადრე არ იყო შესწავლილი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 17 მცენარეულ ნედლეული გავაშრეთ ჰ/მ მდგომარეობამდე, დავაწვრილმანეთ (ნაწილაკების ზომა 1მმ.). არაალკალოიდური მინარევების მოცილების მიზნით ჩატარებულ იქნა ფორექსტრაქცია ჰექსანით და პეტროლეინის ეთერით. მცენარე გავაშრეთ, შევატუტიანეთ 12% nh4oh-ით და ალკალოიდების ექსტრაგირება მოვახდინეთ ქლოროფორმით, გამონაწვლილები გავაერთიანეთ და შევასქელეთ ვაკუუმ-ამაორთქლებელი აპარატით, გავასუფთავეთ 5% hcl-ით, შევატუტიანეთ 25% nh4oh-ით рн 9-10-მდე და ალკალოიდების ექსტრაგირება მოვახდინეთ ქლოროფორმით. ქლოროფორმიანი გამონაწვლილები გავაუწყლოეთ უწყლო na2so4-ით, გავფილტრეთ და შევასქელეთ ვაკუუმის-ამაორთქლებელ აპარატზე მშრალ ნაშთამდე. მივიღეთ ალკალოიდშემცველი ჯამური სუბსტანციები. მოვახდინეთ ჯამების ფიტოქიმიური შესწავლა gc/ms სპექტრალური (agilent technologies 1260) და თვისობრივი ანალიზის საფუძველზე თხელფენოვანი ქრომატოგრაფიის მეთოდით (ფირფიტა silikagel254, merck; სისტემები: ქლოროფორმი მეთანოლი 4:1 და 6:1.), ეფედრინის და ფსევდოეფედრინის ჭეშმარიტი მოწმეების თანდასწრებით. დადგინდა, რომ მცენარიდან მიღებულ ალკალოიდების ჯამი შეიცავს სამ ალკალოიდს ეფედრინს, მეთილეფედრინს და ფსევდოეფედრინს, რომლებიც მიეკუთვნებიან აციკლური ჯგუფის ალკალოიდებს. ეფედრინი ფსევდოეფედრინი მეთილეფედრინი ზამთრის პერიოდში შეგროვილი მცენარის მ/ზ ორგანოებიდან მიღებული სუბსტანციები შეფასებული იყო in vitro ციტოტოქსიკურ აქტივობაზე სამი უჯრედული კულტურის მიმართ. resazurin-ის და hoechst-ის მეთოდების მიხედვით, etoposide-ის თანდასწრებით, რის შედეგადაც დადგენილია მათი ძლიერი აქტივობა ფილტვის კარცინომის უჯრედული ხაზების წინააღმდეგ (a-549); საშუალო და სუსტი აქტივობა მსხვილი ნაწლავის კარცინომის უჯრედული ხაზების (dld-1) და უვნებელია ადამიანის კანის ფიბრობლასტების უჯრედული ხაზების (ws-1) მიმართ, [4]. კვლევის შედეგები: ჩატარებული კვლევების საფუძველზე დავადგინეთ ephedra procera fisch.-ის მიწისზედა ნაწილებში ალკალოიდების შემცველობა სხვადასხვა ფენოლოგიურ ფაზაში. შედეგები მოცემულია № 1 ცხრილში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 18 ცხრილი № 1. ალკალოიდების შემცველობა ephedra procera fisch.ის მიწისზედა ნაწილებში სხვადასხვა ფენოლოგიურ ფაზაში. №№ ფენოლოგიური ფაზა ალკალოიდების ჯამი %, ჰ/მ მცენარესთან შეფარდებით 1. ადრეული ბუტონიზაცია 0,3 2. ბუტონიზაცია 0,55 3. ნაყოფმსხმოიარობა 0,75 4. ვეგეტაციის ბოლო 0,9 როგორც №1 ცხრილიდან ჩანს, ალკალოიდების საერთო ჯამის გამოსავლის შედარებითი ანალიზის საფუძველზე დადგენილია: ვეგეტაციის ბოლო ფაზაში მიღებული ჯამური სუბსტანციის უპირატესობა. hplc ანალიზის შედეგებიდან გამომდინარე, შეიძლება გავაკეთოთ დასკვნა არა მარტო ძირითადი ალკალოიდების %-ული შემცველობის შესახებ, არამედ იმაზეც, თუ რომელია მათ შორის დომინანტი: ყველა ჯამურ სუბსტანციაში დომინირებს ფარმაკოლოგიურად აქტიური ალკალოიდი ეფედრინი, ხოლო ფსევდოეფედრინი და მეთილეფედრინი -თანხმლებია. დასკვნა: საანალიზო ობიექტზე ჩატარებული კვლევების საფუძველზე საქართველოში მოზარდი ephedra procera fisch.-ის შესაგროვებლად დადგენილია ოპტიმალური დრო (ვეგეტაციის ბოლო პერიოდი), ციტოტოქსიკური აქტივობის მქონე ალკალოიდებით გამდიდრებული ჯამური სუბსტანციის მისაღებად. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ვაჩნაძე ვ., ჯაყელი ე., მუჯირი მ., ბეშიტაიშვილი ლ., ჩხიკვაძე გ., კინწურაშვილი ლ., სულაძე თ., ვაჩნაძე ნ. საქართველოში მოზარდი და ინტროდუცირებული მცენარეების შესწავლა ალკალოიდების შემცველობაზე. თსსუ სამეცნიერო შრომათა კრებული. 2012, vi, 136-144. 2. флора грузиию универсали, тбилиси, 2011, т. xvi (2): 645. 3. საქ. ფლორა, ტ.i . გვ.146-148. 4. t. suladze, l. kintsurashvili, v. mshvildadze, n. todua, d. chincharadze, j. legault, n. vachnadze. study of the cytotoxic activity of alkaloid-containing fractions isolated from certain plant species growing and introduced in georgia. journal of experimental and clinical medicine. 2023, №1, p. 56-59. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 19 5. abourashed e.a., el-alfi a.t.,khan l.a., walker l., ephedra in perspeqtive – a current review, phytoterapy, research, 2003,17(7). 703-712. dynamics of alkaloid accumulation in ephedra procera aerial parts according to phenological phases tamar suladze doctor of pharmacy, researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. abstract the research focused on the aerial parts of ephedra procera fisch. the investigation revealed the presence of acyclic group alkaloids. the study demonstrated a variation in alkaloid content within the aerial parts of ephedra procera according to different phenological phases. the yield of total alkaloids in the material collected in spring is 0.3%, in the material collected in summer 0.55 %, in autumn period 0.72% and in winter 0.9%, the percentages were calculated based on the air-dried raw material. kaywords: alkaloids, ephedra procera, dynamics of alkaloid accumulation, phenological phases. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 63 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.07 using artificial intelligence in supply chain emeliane gogilidze, natia gogilidze georgian technical university introduction advances in technology have significantly increased the availability of the technical and software tools needed to create services based on artificial intelligence. ai (artificial intelligence) is capable of forever changing almost any job or traditional approach to business process management. today's consumers always speak up and defend their rights when choosing brands and products. it’s not a limited concept of quality of a particular product, it includes the source of materials, the processing stage and finally the delivery to your doorstep. unfortunately, traditional supply chains have a very negative impact on the environment and, as emissions, waste and resource scarcity show, are a problem. but is it possible to find a solution that reduces the negative environmental impact of these complex networks while increasing efficiency and reducing costs? yes, with ai it is possible. this powerful technology is beginning to change scm (supply chain management) and is now seen as a game changer that can change the current business environment and give rise to more sustainable approaches using ai in sustainable supply chains. the use of ai describes a more efficient and productive process by extrapolating data to explain areas of improvement in imperfect systems of value creation, emissions and resource utilization in the supply chain. ai can help anticipate demand, find shortcuts to suppliers, determine which parts and equipment require maintenance, and find sustainable supplies. it is worth noting that ai helps to reduce the negative environmental impact of enterprises. thus, it can be much more efficient in logistics for a given level of emissions, lead to increased resource efficiency through smart packaging and material recycling, or even enable closed-loop recycling. key words: supply chain management, ai, intelligent transportation system (its), management of transport systems, payment transport systems, automated control system. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 64 1. unsustainable practices in traditional supply chains the expansion of the classical supply chain model (primarily through supply chain efficiency and cost reduction) has had a significant negative impact on the environment. let's delve into the specific problems caused by these unsustainable practices (fig. 1): fig.1. emissions of greenhouse gases supply chains established under traditional practices emit a significant amount of greenhouse gas emissions. these include emissions from: 1. transportation: gas emissions from vehicles, especially those used to transport goods over long distances, such as trucks, ships and airplanes, are another important contributor to air pollution and global warming. 2. manufacturing: large industries use large amounts of energy in their operations, and most of them use fossil fuels, which emit co2. 3. storage and distribution: faulty storage, dry terminals and unnecessary transportation from one storage facility to another also contribute to emissions. 2. the potential of ai in supply chains while several industries are still struggling to overcome the post-pandemic effects, there are a few industries, like supply chain, that took the opportunity to adopt these modern technologies at a large scale [1-6]. with the potential to revolutionize processes, decision-making, and overall efficiency, ai is one of the top advanced technologies that businesses must utilize to stay ahead of the curve. data from statista shows that ai for the supply chain solution market has resulted in better inventory management, smart manufacturing, dynamic logistic systems, and real-time delivery controls, which has led to its widescale adoption (fig. 2): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 65 fig.2. ai adoption rate in supply chain globally the main objective of using ai in the supply chain and logistics is to increase efficiency and productivity. this introduction of ai in supply chain management has led to more sustainability, making every enterprise wonder if digital transformation can benefit their supply chain business [7-10]. a recent study conducted by mckinsey says that implementing ai in logistics and supply chain management has led to significant improvements. this demonstrates the potential of artificial intelligence in supply chain management to revolutionize the industry and its importance in the modern business landscape. 3. understanding the role of data analytics in supply chain management with examples using ai and data analytics for supply chain using advanced algorithms and machine learning techniques, businesses can extract valuable insights that help in making informed decisions. enterprises that use supply chain data analytics solutions can aim to make the supply chain business more: instrumented – machine-generated data flowing out of iot devices. intelligent – more accurate and competent assumptions with the help of data analytics and modeling. interconnected – extensive connectivity for better decision-making (fig. 3): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 66 fig.2. ai driving the smart supply chain management the supply chain data analytics solutions help optimize the workflow where large amounts of data can provide forecasting, identify inefficiencies and drive innovation. here are some of the top supply chain data analytics examples that you can follow to make insightful data-driven decisions for your supply chain business [11-17]. 1. predictive analytics predictive analytics is a technique that leverages the power of statistical modeling and regression analysis to identify and understand trends from historical data in order to make predictions about future trends. this helps supply chain companies predict the most likely future outcome and its business implications. for instance, using predictive analytics to mitigate risks and disruptions. 2. descriptive analytics descriptive analytics is a form of data mining that involves the analysis of large datasets to identify patterns and generate summaries that allow users to gain insight into a given situation. this type of analytics utilizes historical data to uncover trends and draw conclusions that can be used to inform decision-making. descriptive analytics is another example that can help you understand the importance of data analytics in the supply chain. this helps provide visibility and certainty to all kinds of internal and external data across the supply chain management. 3. prescriptive analytics prescriptive analytics is a powerful tool for supply chain operations, allowing for the exploration of how specific changes will affect outcomes. through this, potential improvements can be identified and recommended, providing a valuable resource for optimizing supply chain operations. this includes collaborating with logistic partners to reduce time and effort for maximum business value. one popular reference is the use of srm (supplier relationship management) as a prescriptive analytic approach. 4. cognitive analytics if you wish to understand advanced analytics in supply chain management, cognitive analytics is the way to go. this is best used in enhancing customer experience and georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 67 relationships. the feedback data received through ai-driven systems is analyzed and executed in reports and dashboards to answer complex questions. 3. solution: ai for sustainable development artificial intelligence can be a key tool for building smarter resource consumption, reducing and better managing waste, and creating a more inclusive and socially just society. however, moving to the next level of technology development will require joint work between governments, non-governmental organizations, philanthropic foundations, technology companies and organizations that collect or generate significant amounts of data. analysts highlight a number of potential challenges associated with improving ai systems. for example, how effective ai turns out to be depends on the correctness of the data collected, methods of "training" the neural network and the level of data bias. experts from mckinsey global institute note that ai can both offset biases inherent in humans and reproduce and scale them. biases "get" into ai algorithms in the process of training they are contained in the information in the network on which the model is trained, or the specialist training the neural network selects data in such a way that they reflect his vision. to smooth out such inaccuracies, machine learning experts are trying to develop various "honesty" metrics that will allow the algorithm to remain neutral towards different social groups. however, the authors of the paper emphasize, this is a complex work that also includes revisiting the factors that influence complex decision-making by humans themselves. in order to create the most honest ai possible, experts advise: 1. understand where ai can mitigate biases and where it can exacerbate them; 2. implement processes and practices that will help identify and mitigate biases; 3. engage in dialog about potential biases in human decisions; 4. seek the best ways for machines and humans to interact; 5. invest more in bias research, provide more data for research, take a multidisciplinary approach; 6. invest more in diversity in the ai field as a whole (fig. 3): fig.3. optimizing logistics and supply chains with ai georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 68 in 2019, the european commission published guidelines for trustworthy ai, the authors of which highlighted three main aspects: legality: ai must comply with all applicable laws and regulations; ethics: ai must be guaranteed to follow ethical principles and values; reliability both in technological and social terms, since even when used with good intentions, ai can cause harm [18-20]. 4. biases in ai models: one of the facts about ai algorithms is that they can learn from the data entered into them. this means that they will have assumptions or biases built into them about the data entered into them, leading to unfair or unstable results: supplier selection bias: this is evidenced by the way modern artificial intelligence systems work by providing historical data in favor of suppliers and making cost the sole determinant. diversification of the dataset and elimination of systematic errors are needed to build the model. environmental impact bias: ther’s evidence that some processes may need more detail on their environmental impacts. focusing on fuel use may obscure other important aspects such as water abstraction or waste production. thus, data collection should be methodical and systematic. 5. conclusion the sustainability imperative is no longer an option, but it is a must on any business' list of strategic needs. traditional supply chains have a big impact on the environment and customers are starting to realize this. recently, artificial intelligence has become an important tool in this change and is key to a more sustainable future. in this way, ai strengthens supply chains and makes companies more sustainable, including by minimizing the use of resources. the application of artificial intelligence in supply chain management improves some operations such as logistics and closed loop systems. the case studies we reviewed demonstrate measurable returns as businesses are now empowered to utilize ai in sustainable supply chains. in essence, ai improves business sustainability because it increases efficiency and eliminates wasteful protocols. this means less environmental impact and a smarter solution for supply chain management. i believe that the future of supply chains is in deep learning algorithms. they will be able to analyze a combination of different factors, determine which products are at risk, and develop risk minimization strategies that will help the organization gain a competitive advantage by providing customers with reliable goods and services at the lowest price. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 69 to achieve this level of maturity, it will be necessary to build a high level of interaction with partners. this will ensure that the necessary information is collected in a timely manner and loaded into a deep learning model. this is the model that analyzes and proposes a supply chain management plan. while this technology is still in development, there are many arguments in favor of participating in its development right now. companies that decide to take this step will be able to use the opportunities of deep learning in supply chains to their maximum advantage in the future. references: 1. gogilidze, e., & gogilidze, n. (2023). intelligent transport systems challenges and achievements. georgian scientists, 5(4), 365–377. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.34 2. e. gogilidze, n. gogilidze, "the impact of modern information and communication technologies on the formation of society". international scientific-practical conference: „modern challenges and achievements in information and communication technologies“, 2023, pp. 365-375. 3. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 4. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp. 205-210. 5. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 6. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp.205-210. 7. apt asia-pacific summit on the information society: 31 oct-2 nov 2000, tokyo declaration]. 8. zhankaziev s. v. intelligent transportation systems in ensuring road safety // actual problems of activities to ensure road safety (state, problems, ways of improvement): materials of the interdepartmental scientific-practical conference. 9. conference. (st. petersburg, february 26, 2019). st. petersburg, 2019. . 124-128. 10. zhankaziev s. v. intelligent transportation systems. ways of development// information technologies and innovations in transport: materials of the 2nd international scientific and practical conference (oryol, may 17-18, 2016). oryol, 2016. . 3-9. 11. petriashvili, lily, and irina khomeriki. "the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university." georgian scientists 6, no. 1 (2024): 38-44. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 70 12. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 13. doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-8488 pages: 84 – 88 14. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 15. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 16. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 16. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 17. doborjginize giorgi, petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn, estonia. 18. petriashvili, lily, tamar lominadze, tamar tsereteli, taliko zhvania, mzia kiknadze, and nona otkhozoria. "evaluating energy efficiency of identification systems." 19. petriashvili, lili, taliko zhvania, and david kapanadze. "process management in warehousing logistics using rfid automated system." journal of multidisciplinary engineering science studies (jmess) 3 (2017). 20. gogichaishvili, g., lily petriashvili, and m. inaishvili. "the algorithm of artificial intelligence for transportation of perishable products t." 16,# 4, bulletin of the georgian national academy of sciences 16, no. 4 (2022): 2022. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 483 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.46 ჭიათურის მანგანუმის წვრილმარცვლოვანი ფრაქციის გადამუშავების ტექნოლოგიის შემუშავება დემურ ტალახაძე1, ანზორ აბშილავა2, დარეჯან თევზაძე3, ნანა დოლიძე4, ნელი ღუღუნიშვილი5, თამარ გურული6 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამთო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, პროფესორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამთო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, პროფესორი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამთო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, ასოცირებული პროფესორი; 4საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამთო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, ასისტენტი; 5საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სასარგებლო წიაღისეულის გამდიდრების ლაბორატორიის ხელმძღვანელი, 6საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, დოქტორანტი რეზიუმე ჭიათურის მანგანუმის მადნები მიეკუთვნება დანალექ ქანებს და ხასიათდება თიხების დიდი რაოდენობის შემცველობით. გადამუშავების სრულყოფილი ტექნოლოგიის განხორციელებისათვის აუცილებელია მადნებიდან თიხის ფრაქციის მოშორება, რომელიც ხორციელდება მორეცხვის ოპერაციის საშუალებით. მორეცხვის შედეგად მიიღება მორეცხილი მასალა და შლამები. მორეცხილი მასალა წინასწარი კლასიფიკაციის შემდეგ გადამუშავდება გრავიტაციული (დალექვა) მეთოდით და მიიღება სასაქონლო პროდუქცია. შლამები, რომელშიდაც თიხა შემცველი მინერალების გარდა დიდი რაოდენობით გადადის მანგანუმის წვრილმარცვლოვანი (-1 მმ) ფრაქცია, არ განიცდის გადამუშავებას და ჩაედინება მტკნარი აუზის წყლებში. შლამებში მანგანუმის შემცველობა ცვალებადობს 12-16 %. შლამებიდან მანგანუმის ფრაქციის ამოკრეფის მიზნით ჩატარებული კვლევები, დღესდღეობით არ იძლევა საშუალებას სრულყოფილად ამოკრეფილი იქნას სასაქონლო პროდუქცია. ნაშრომში განხილულია მანგანუმის შლამების გამდიდრების სრულყოფილი ტექნოლოგიის შემუშავების მიზნით ჩატარებული კვლევის შედეგები. კვლევის შედეგად შემუშავებული ტექნოლოგიით შლამებიდან მანგანუმის შემცველობით 13.7 %, მიღებულია მანგანუმის მე-3 ხარისხის კონცენტრატი გამოსავლით ოპერაციიდან 25.22 %, მანგანუმის შემცველობით 37.8 %, ამოკრეფით 69.6 %. ამრიგად, შემუშავებული ტექნოლოგია საშუალებას იძლევა შლამებიდან დამატებით მიღებული იქნას სასაქონლო პროდუქცია და შესაბამისად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 484 მკვეთრად გაუმჯობესდეს მდ. ყვირილის და რიონის აუზების ეკოლოგიური მდგომარეობა [14]. საკვანძო სიტყვები: მანგანუმის შლამები, ცენტრიდანული კონცენტრატორი, მორეცხვა, სინჯი, კონცენტრატი. ჭიათურის მანგანუმის საბადო მიეკუთვნება ქიმიური დანალექი ტიპის მადნებს. საბადოზე მანგანუმის მადნები გვხვდება სამი სახესხვაობით: ჟანგეული, კარბონატული და დაჟანგული. ადრეულ წლებში ძირითადად მოიპოვებოდა ჟანგეული მადნები. დღესდღეობით შერეული კარბონატულ დაჟანგული მადნები, მადნებში სასარგებლო კომპონენეტები და ფუჭი ქანის მინერალები ერთმანეთთან, სხვა კავშირებთან ერთად, დაკავშირებულია თიხებით. ამის გამო მექანიკური გადამუშავების ოპერაციების წინ მინერალების ერთი მეორესაგან განცალკავებისათვის, გარდა დამსხვრევის ოპერაციებისა, აუცილებლად გამოიყენება მორეცხვის ოპერაციები, რომლის შედეგადაც მიიღება პროდუქტი: მორეცხილი მადანი და შლამები. შლამებში, გარდა თიხებისა, დიდი რაოდენობით გადადის მანგანუმის მადნების წვრილმარცვლოვანი ფრაქცია, განსაკუთრებით ჟანგეული მინერალები, რომლებიც კარბონატულ მინერალებთან შედარებით გამოირჩევიან მცირე სიმტკიცით. გამოყოფილ შლამებში მანგანუმის შემცველობა მაღალია და ცვალებადობს 12 %-დან 16 %-მდე. გამოყოფილი შლამები ჩაედინება ძირითადად მტკნარ წყლებში (მდ. ყვირილა, მდ. რიონი) და წარმოადგენს დანაკარგს. წლების განმავლობაში, სხვადასხვა საკვლევი ინსტიტუტების მიერ ტარდებოდა კვლევები გამოყოფილი შლამების გამდიდრებადობაზე, მისგან სასაქონლო პროდუქციის მიღების მიზნით. კვლევები ტარდებოდა შლამების გადამუშავების, როგორც მექანიკური (ფლოტაცია, გრავიტაცია), ასევე ჰიდრომეტალურგიული (მიკრობიოლოგიური გამოტუტვა) მეთოდებით. ჩატარებული, მრავალრიცხოვანი, ექსპერიმენტების ანალიზის მიხედვით დადგინდა, რომ ამჟამად შლამების გადამუშავების ოპტიმალური ტექნოლოგია არ არსებოს. ჩვენს მიერ შემოთავაზებული შლამების გადამუშავების ტექნოლოგია ითვალისწინებს, შლამების გადამუშავების პროცესში, ეფექტური ცენტრიდანული კონცენტრატორის გამოყენებას [1, 2, 3], რომელიც საშუალებას გვაძლევს შლამებიდან მანგანუმის შემცველობით 13.7 %, მიღებული იქნას სასაქონლო პროდუქცია მანგანუმის შემცველობით 35-37 %, ამოკრეფით ოპერაციიდან 67-72 %. კვლევისათვის აღებულ იქნას მანგანუმის მადნის მორეცხვის შედეგად მიღებული შლამები, რომლებშიდაც გვხვდება როგორც პირველადი, ასევე მეორადი შლამები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 485 შლამების საშუალო სინჯის მომზადების სქემა მოცემულია სურ.1. სურ.1. შლამების მომზადების სქემა 1 სინჯი მინერალური შემადგენლობის შესაქმნელად 2 სინჯი ქიმიური ანალიზისათვის 3 სინჯი გრანულომეტრიული შემადგენლობის განსაზღვრისათვის 4 სინჯი გამდიდრებადობაზე კვლევებისათვის. შესწავლილი იქნა წარმოდგენილი შლამების ნივთიერი შემადგენლობა: მინერალური, ქიმიური, გრანულომეტრიული. 1. შლამების მინერალოგიური შემადგენლობა მინერალური ანალიზის შედეგები მოცემულია ცხრილ 1.1. ცხრილი 1.1. შლამების მინერალური შემადგენლობა მინერალები მასური წილი, % მადანწარმომქმნელი მინერალები მანგანიტი 12.7 მანგანოკალციტი 4.6 როდოქროზიტი 6.7 ფუჭი ქანის მინერალები კვარცი 60.1 კარბონატები 2.1 ალუმოსილიკატები 13.8 100 4 3 2 1 საწყისი შლამები დაყოფა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 486 როგორც ცხრილიდან ჩანს მადანწარმომქმნელი მინერალები ძირითადად წარმოდგენილია ჟანგეული (მანგანიტი) მინერალებით. უფრო მცირე რაოდენობით გვხვდება კარბონატული მინერალები. ფუჭი ქანი ძირითადად წარმოდგენილია კვარცით, გვხვდება ასევე ალუმოსილიკატები და კარბონატები. 2. შლამების ქიმიური შედგენილობა შლამების ქიმიური ანალიზის შედეგები მოცემულია ცხრილ 2.1. ცხრილი 2.1. შლამების ქიმიური ანალიზის შედეგები პროდუქტები შემცველობა, % mn mno2 sio2 al2o3 fe2o3 cao mgo p2o5 სხვა მანგანუმის შლამები 13.7 10.6 54.2 8.1 3.2 2.8 0.65 0.15 17.2 მიკროფაზური ანალიზის შედეგები გვიჩვენებს, რომ შლამებში მანგანუმი ძირითადად წარმოდგენილია ჟანგეული მინერალებით 10.6 %. მხოლოდ მცირე რაოდენობით გვხვდება კარბონატული მინერალები. ფუჭი ქანი ძირითადად წარმოდგენილია კვარცით და ალუმოსილიკატებით (თიხებით). 3. საწყისი შლამების გრანულომეტრიული შემადგენლობა საწყისი შლამების გაცრითი ანალიზის შედეგები მოცემულია ცხრილ 3.1. ცხრილი 3.1. საწყისი შლამების გაცრითი ანალიზის შედეგები სისხოს კლასები, მმ გამოსავალი, % მანგანუმის შემცველობა, % მანგანუმის ამოკრეფა, % +1 1.91 18.2 2.53 1-0.6 9.37 19.6 13.4 0.6-0.42 24.3 11.6 20.57 0.42-0.305 13.0 14.5 13.76 0.305-0.21 13.44 16.5 16.18 0.21-0.15 7.91 14.4 8.31 0.15-0.105 10.26 10.3 7.73 0.105-0.075 4.93 9.4 3.38 -0.075 14.86 13.02 14.14 საწყისი შლამები 100 13.7 100 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 487 გრანულომეტრიული ანალიზი გვიჩვენებს, რომ მანგანუმის შემცველობა მცირდება კლასის სისხოს შემცირებასთან ერთად. მანგანუმის შემცველობის მიხედვით ყველაზე მდიდარია მსხვილი კლასები, რომლებშიდაც მანგანუმის შემცველობები შესაბამისად შეადგენს 18.2 % და 19.6 %. თუმცა ამ კლასებში მცირე გამოსავლის გამო მანგანუმის ჯამური ამოკრეფა კი 15.93 %. დანარჩენ კლასებში შემცველობები მცირედ განსხვავდება ერთი მეორისაგან. 4. ტექნოლოგიური სინჯის კვლევა გამდიდრებადობაზე კვლევისათვის აღებული იქნა სინჯი საერთო წონით 90 კგ. კვლევა გამდიდრებადობაზე ჩატარდა ცენტრიდანულ კონცენტრატორზე [4]. კვლევის პროცესში შერჩეულ იქნა ცენტრიდანული ძალის ოპტიმალური მნიშვნელობა და გამათხევადებელი წყლის ოპტიმალური ხარჯი. ცდები ჩატარდა ცენტრიდანულ კონცენტრატორზე „utomak-0.1k“. ცდების შედეგები მოცემულია ცხრილში 4.1. და 4.2. ცხრილი 4.1. კონცენტრატორზე მიწოდებული გამათხევადებელი წყლის რაოდენობა პროდუქტის დასახელება გამათხევადებელი წყლის რაოდენობა, ლ/წთ გამოსავალი, % მანგანუმის შემცველობა, % მანგანუმის ამოკრეფა, % კონცენტრატი 3.5 28.63 26.7 55.8 კუდები 71.37 8.48 44.2 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 4.5 25.22 37.8 69.6 კუდები 74.78 5.57 30.4 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 5.5 23.09 37.2 62.7 კუდები 76.91 6.65 37.3 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 6.5 20.96 39.6 60.6 კუდები 79.04 6.83 39.4 საწყისი მადანი 100 13.7 100 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 488 ცხრილი 4.2. ცენტრიდანული ძალის გავლენა პროდუქტის დასახელება ცენტრიდანული ძალის სიდიდე g გამოსავალი, % მანგანუმის შემცველობა, % მანგანუმის ამოკრეფა, % კონცენტრატი 67.8 31.73 24.7 57.2 კუდები 68.27 8.59 42.8 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 72.6 26.91 30.7 60.3 კუდები 73.09 7.44 39.7 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 75.1 24.18 38.4 67.8 კუდები 75.82 5.82 32.2 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 80.8 23.6 34.61 59.62 კუდები 76.4 7.24 40.38 საწყისი მადანი 100 13.7 100 კონცენტრატი 85.6 24.58 33.91 60.83 კუდები 75.42 7.11 39.17 საწყისი მადანი 100 13.7 100 როგორც ცხრილ 4.1. და ცხრილ 4.2. ჩანს, გამათხევადებელი წყლის ოპტიმალური რაოდენობა ცხრილ 4.1. შეადგენს 4.5 ლ/წთ, ამ შემთხვევაში საწყისი შლამებიდან მანგანუმის შემცველობით 13.7 % მიიღება მანგანუმის კონცენტრატი გამოსავლით ოპერაციიდან 25.22 %, შემცველობით 37.8 %, ამოკრეფით 69.6 %. ცენტრიდანული ძალის ოპტიმალური მნიშვნელობა ცხრილ 4.2. შეადგენს 75.1 g, ამ შემთხვევაში მიიღება მანგანუმის კონცენტრატი ოპერაციიდან გამოსავლით 24.18 %, შემცველობით 38.4 %, ამოკრეფით 67.8 %. ამრიგად ჩატარებული კვლევების საფუძველზე დადგინდა, რომ მანგანუმის შლამებიდან მანგანუმის შემცველობით 13.7 % ცენრიდანულ კონცენტრატორზე გამდიდრებით შემდეგი პარამეტრებით: გამათხევადებელი წყლის რაოდენობა 4.5 ლ/წთ, ცენტრიდანული ველის სიდიდე 75.1 g მიიღება მანგანუმის iii ხარისხის კონცენტრატი მანგანუმის შემცველობით 37.8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 489 %, ოპერაციიდან ამოკრეფით 69.6 %, რომელიც საშუალებას იძლევა მკვეთრად გაუმჯობესდეს შლამების გამდიდრების ტექნოლოგიური მაჩვენებლები, რის ხარჯზე შემცირდება დანაკარგები და გაუმჯობესდება მდ. ყვირილას და რიონის აუზების ეკოლოგიური მდგომარეობა. ლიტერატურა 1. богданович а.в. исследование работы гравитационных сепараторов для обогащения тонкозернистых материалов. ж. обогащение руд. 2019. №1. изд-во „руда и металлы“; 2. федотов к.в. тютюнин в.в. обогащение центробежных концентраторах. монография иркутск. изд-во ирггу-2019; 3. j.shubitidze, a.(sandro) khizanishvili, k. kekelidze, a.abshilava, d. talakhadze, z. arabidze. investigation of possibility of additional beneficiation of flotation tailings at rmg copper progessing plant; the development of mining and geology is the precondition for the revival of economy; 9th international scientific-practical conference on up-to-date problems of mining and geology; 28-29 september, 2023, tbilisi; technical university; pp. 1556158; 4. zhu x., tao y., zhang l. numerical simulation of flow field in enhanced gravity concentrator. physicochemical problems of mineral processing. 2018. vol. 54. no 3. pp. 975—980. 12. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 490 development of technology for processing pf fine-grained fraction of chiatura manganese ore professor demur talakhadze, professor anzor abshilava, associate professor darejan tevzadze, assistant nana dolidze, head of the mineral processing laboratory neli ghughunishvili, phd student tamar guruli department of mining technology, georgian technical university abstract chiatura manganese ores are categorized as sedimentary rocks with a high clay content. for the comprehensive processing technology, it is necessary to remove the clay fraction from the ores what is done by washing. washing produces washed material and sludges. the washed material, following the preliminary classification, undergoes gravity treatment (sedimentation) to produce a marketable product. the sludges, which, in addition to clay-containing minerals, retain large amount of fine-grained (-1 mm) manganese fractions, are not processed and are discharged into the freshwater water basins. the manganese content in the sludge varies within 1216%. studies conducted on the extraction of manganese fraction from the sludge do not currently allow full recovery of marketable products. the paper discusses the results of the research conducted to develop a comprehensive technology of manganese sludge beneficiation. according to the technology developed as a result of the research, manganese concentrate of the 3rd grade, recovery of 25.22%, manganese content of 37.8% and recovery of 69.6% was obtained from the sludge with manganese content of 13.7%. thus, the developed technology makes it possible to obtain additional marketable products from sludge and, accordingly, significantly to improve the natural environment of the kvirila and rioni river basins [14]. keywords: manganese sludges, centrifugal concentrator, washing, sample, concentrate microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 143 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.19 ქართული ტრადიციული სამოსის კონსტრუქტორული მახასიათებლების ანალიზი და ელექტრონული ბანკის ფორმირება ნინო დოლიძე1; ხათუნა დარსაველიძე2 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საინჟინრო-ტექნოლოგიური ფაკულტეტი, პროფესორი; 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საინჟინრო-ტექნოლოგიური ფაკულტეტი, აკადემიური დოქტორი აბსტრაქტი თანამედროვე ეტაპზე მოდის ინდუსტრიასა და სამოსის დიზაინში სულ უფრო მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს მოდის მიმდინარეობის ერთ-ერთი სახე – ეთნოსტილი. თანამედროვე დიზაინში ეთნოსტილის განვითარებისათვის საინტერესო მასალას წარმოადგენს ნატიფი სილამაზით, ელეგანტურობით და განსაკუთრებული შემკულობით გამორჩეული ქართული ტრადიციული სამოსი. ქართული ტრადიციული სამოსი, როგორც დიზაინერის შემოქმედებითი საქმიანობის პირველწყარო, თანამედროვეებისათვის ხელმისაწვდომობასა და განსაკუთრებულ კავშირს საჭიროებს. მაგრამ, დღეისათვის მხოლოდ სამუზეუმო ნიმუშებადღაა შემორჩენილი და მასთან ფიზიკური კონტაქტი ძალზე შეზღუდულია. დროთა განმავლობაში ეროვნული კოსტიუმის სამუზეუმო ნიმუშები გახდება უფრო მეტად მნიშვნელოვანი და ფასეული, მათთან წვდომა კი კიდევ მეტად შეიზღუდება, მაშინ, როდესაც სპეციალისტების ინტერესი მათ მიმართ არამარტო შენარჩუნდება, არამედ გაიზრდება კიდეც. აქედან გამომდინარე, საჭიროა ისეთი კავშირის მოძებნა, როცა ტრადიციული კოსტუმის ისტორიულ ნიმუშთან უშუალო კონტაქტის გარეშე შესაძლებელი იქნება მის შესახებ ამომწურავი და სანდო ინფორმაციის მიღება. ასეთი ამოცანის გადაჭრა საჭიროებს შესაბამისი მონაცემთა ბაზის ფორმირებას, რომელიც სისტემატიზებულს გახდის ინფორმაციას ტრადიციული სამოსის შესახებ. სამეცნიერო სტატიაში განხილულია ქართული ტრადიციული სამოსის კონსტრუქტორული მახასიათებლების ანალიზი და ელექტრონული ბანკის ფორმირების საკითხები ერთერთი მნიშვნელოვანი კონსტრუქციული ელემენტის სახელოს მაგალითზე. კვლევის შედეგები გათვალისწინებული იქნება ქართული ტრადიციული სამოსის კონსტრუქციულ-კომპოზიციური მახასიათებლების ელექტრონული ბანკის ფორმირების პროცესში. ტრადიციული სამოსის კონსტრუქციულ-კომპოზიციური მახასიათებლების ელექტრონული ბანკის მიხედვით შედგენილი იქნება პროგრამა, რომლის საშუალებით დაინტერესებულ პირს შესაძლებლობა ექნება მოიძიოს საჭირო ინფორმაცია საქართველოს სხვადასხვა რეგიონის ტრადიციული სამოსის შესახებ. აღნიშნული პროგრამის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 144 გამოყენება კოსტიუმის დიზაინერს საშუალებას მისცემს სწრაფად იქნას ორიენტირებული შემოქმედებით საქმიანობაში. საკვანძო სიტყვები: ტრადიციული სამოსი, კონსტრუქტორული მახასიათებლები, სახელო, კოდირება, ელექტრონული ბანკი ქართული ტრადიციული სამოსი ჩვენი ქვეყნის მატერიალური და მხატვრული მემკვიდრეობის ფასდაუდებელი ძეგლია, სულიერი კულტურის ერთგვარი სარკეა, რომელშიც ნათლადაა არეკლილი ქართველი ერის თვითმყოფადობა, მაღალი ესთეტიკური სახე და მხატვრული გემოვნება {1}. თანამედროვე ეტაპზე მოდის ინდუსტრიასა და სამოსის დიზაინში სულ უფრო მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს მოდის მიმდინარეობის ერთ-ერთი სახე – ეთნოსტილი, რომელიც სხვადასხვა ქვეყნისა და ხალხის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვანი შემადგენლის – ეროვნული კოსტიუმის გამოყენებით თანამედროვე ტანსაცმლის ასორტიმენტის გამდიდრებას გულისხმობს. ასორტიმენტის გამრავალფეროვნებას დიდი მნიშვნელობა აქვს პიროვნების ეროვნული ფესვებთან კავშირის და ტრადიციების შენარჩუნების თვალსაზრისითაც {2}. თანამედროვე დიზაინში ეთნოსტილის განვითარებისათვის საინტერესო მასალას წარმოადგენს ნატიფი სილამაზით, ელეგანტურობით და განსაკუთრებული შემკულობით გამორჩეული ქართული ტრადიციული სამოსი {3,4}. ის მართლაც უშრეტი წყაროა მხატვარ-მოდელიორის მოღვაწეობისათვის. ქართული ტრადიციული სამოსი, როგორც დიზაინერის შემოქმედებითი საქმიანობის პირველწყარო, თანამედროვეებისათვის ხელმისაწვდომობასა და განსაკუთრებულ კავშირს საჭიროებს. მაგრამ, რადგანაც დღეისათვის მხოლოდ სამუზეუმო ნიმუშებადღაა შემორჩენილი, მასთან ფიზიკური კონტაქტი ძალზე შეზღუდულია, შეიძლება ითქვას – ფაქტიურად შეუძლებელია. კიდევ უფრო მეტიც, დროთა განმავლობაში ეროვნული კოსტიუმის სამუზეუმო ნიმუშები გახდება უფრო მეტად მნიშვნელოვანი და ფასეული, მათთან წვდომა კი კიდევ მეტად შეიზღუდება, მაშინ, როდესაც სპეციალისტების ინტერესი მათ მიმართ არამარტო შენარჩუნდება, არამედ გაიზრდება კიდეც. აქედან გამომდინარე, საჭიროა ისეთი კავშირის მოძებნა, როცა ტრადიციული კოსტუმის ისტორიულ ნიმუშთან უშუალო კონტაქტის გარეშე შესაძლებელი იქნება მის შესახებ ამომწურავი და სანდო ინფორმაციის მიღება. ასეთი ამოცანის გადაჭრა საჭიროებს შესაბამისი მონაცემთა ბაზის ფორმირებას, რომელიც სისტემატიზებულს გახდის ინფორმაციას ტრადიციული სამოსის შესახებ {5,6}. სამეცნიერო სტატიაში განხილულია ქართული ტრადიციული სამოსის კონსტრუქტორული მახასიათებლების ანალიზი და ელექტრონული ბანკის ფორმირების საკითხები. ტრადიციული სამოსის მხატვრულ-კონსტრუქციული ანალიზი ხორციელდება ეტაპებად და მოიცავს მოდელის კომპოზიციის ყოველმხრივ შესწავლას (ტანსაცმლისადმი წაყენებული მოთხოვნების კომპლექსის გათვალისწინებით), ასევე გარეგნული ფორმის სხვა მაჩვენებლებთან (დანიშნულების, კონსტრუქცული აგებულების, ფორმაწარმოქმნის) ურთიერთკავშირის განხილვას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 145 ტრადიციული სამოსის კონსტრუქტორულ-კომპოზიციური მახასიათებლების ანალიზისათვის საჭიროა ისეთი ელემენტების შესწავლა და გამოკვლევა, როგორიცაა: სილუეტი, მასალების სტრუქტურა (ბოჭკოვანი შემადგენლობა), ფაქტურა, ნახატი, ფერი, ფორმის დანაწევრება, სახელოს ფორმა და სიგრძე, ყელის განაჭერი ნაპირის კონფიგურაცია და შესაკრავის სახე, დეკორატიული გაფორმების სახეობები, მათი განლაგება, ორნამენტული მოტივი და გაფორმების ფერში გადაწყვეტა. სამეცნიერო სტატიაში კვლევის ობიექტს წარმოადგენს ტრადიციული სამოსის ყველაზე ცვლადი კონსტრუქციული ელემენტი სახელო. ცვალებადია მისი სახე, კონფიგურაცია, სიგრძე, ბოლოს გაფორმება და ა.შ. აქედან გამომდინარე, სახელო განხილულია ოთხი მახასიათებლით: სახელოს სახე, ზედა ნაპირის კონფიგურაცია, სახელოს სიგრძე და სახელოს ბოლოს ფორმა, რომლებიც თავის მხრივ გაანალიზებულია რამდენიმე მაჩვენებლის მიხედვით. განსაზღვრულ იქნა რეგიონების მიხედვით თითოეული ამ მახასიათებლისათვის შეხვედრათა სიხშირე. შეხვედრათა რაოდენობიდან გამომდინარე, მათემატიკური სტატისტიკის მეთოდების გამოყენებით, განხორციელდა მათი პოზიციის განსაზღვრა (კოდირება). კოდის პირველი ციფრი – 1 მიენიჭა ყველაზე ხშირად შემხვედრ ფორმას, ხოლო დანარჩენი, შესაბამისად, კლებადობის მიხედვით. ქართული ტრადიციული კაბის სახელოს სახეები რეგიონების მიხედვით ერთმანეთისაგან რამდენადმე განსხვავებულია. ქართული კაბისათვის (ქართლი, კახეთი, იმერეთი; ნაწილობრივ − სამეგრელო, გურია, მესხეთ-ჯავახეთი) ჩვეულებრივ დამახასიათებელია ერთი სახელო, ან ორმაგი − სახელო-ყურთმაჯის კომპლექტი, რომელთაგან ერთ-ერთი მოსახსნელი ელემენტია, მეორე კი კაბის იღლიის მრუდში ჩაკერებული დეტალია (ნახ.1). ა ბ გ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 146 ნახ. 1. ქართული ტრადიციული კაბის სახელოს სახეები: ა ჩაკერებული სახელო; ბ ჩაკერებული ყურთმაჯით, მოსახსნელი სახელო; გ ჩაკერებული სახელო, მოსახსნელი ყურთმაჯა/ქურო გურია-სამეგრელოსა და აფხაზეთში ორმაგი სახელოები დაგრძელებული ფორმებით გამოირჩევა. მთიან რეგიონებში, ძირითადად, მოსახსნელი სახელო არ არის გავრცელებული, მხოლოდ თუშურ კაბ-ჯუბას აქვს დამახასიათებელი შესაცვლელი ელემენტი ქურო, რომელიც შედგენილია სხვადასხვა ფერისა და ფაქტურის ქსოვილის რამდენიმე მანჟეტისებური დეტალის ერთმანეთთან შეერთებით. საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებისათვის შესწავლილი იქნა ტრადიციული სამოსის სახელოს სახეები, მათი შეხვედრის სიხშირე და შეხვედრის პროცენტული თანაფარდობა საერთო რაოდენობიდან (ცხრ.1 ). ცხრილი 1 სახელოს სახეების შეხვედრათა სიხშირე რეგიონების მიხედვით n რეგიონები სახელოს სახე ჩაკერებული ჩაკერებული ყურთმაჯა, მოსახსნელი სახელო ჩაკერებული სახელო, მოსახსნელი ყურთმაჯა/ქურო 1 ქართლ-კახეთი, იმერეთი 4 3 2 2 თუშეთი 4 3 ფშავი 5 4 ხევსურეთი 28 5 მთიულეთი 5 6 ხევი 5 7 ლეჩხუმი 1 2 8 რაჭა 11 9 სვანეთი 4 10 სამეგრელო 3 2 11 აფხაზეთი 3 12 გურია 2 13 აჭარა 9 14 მესხეთ-ჯავახეთი 4 სულ 82 5 6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 147 შესაბამისად განხორციელდა სახელოს სახეების შეხვედრათა სიხშირის კოდირება ( ცხრ. 2 ). ცხრილი 2 სახელოს სახეების შეხვედრათა სიხშირის კოდები კოდის ციფრი დანაწევრება წელის ხაზზე 1 ჩაკერებული 2 ჩაკერებული სახელო, მოსახსნელი ყურ-თმაჯა/ქურო 3 ჩაკერებული ყურ-თმაჯა, მოსახსნელი სახელო კვლევის შემდეგ ეტაპზე განხორციელდა სახელოს სიგრძის, სახელოს ზედა ნაპირის კონფიგურაციის, სახელოს ბოლოს ფორმის შეხვედრათა სიხშირის განსაზღვრა და შესაბამისი კონსტრუქციული მახასიათებლების კოდირება. კვლევის შედეგებმა აჩვენეს, რომ: ქართული ტრადიციული კაბის სახელოს სიგრძის ცვალებდობა ძირითადად ბარის რეგიონებში შეინიშნება და უფრო ნაკლებად მთაში. უმეტეს შემთხვევაში სახელოს სიგრძე მაჯის ხაზამდეა. ყურთმაჯიანი ქართული კაბის სახელო ზოგ შემთხვევაში დაგრძელებლია, ხოლო თუშური კაბის სახელო შედარებით მოკლეა და მისი სიგრძე მერყეობს იდაყვისა და მაჯის დონეებს შორის, მაჯამდე შევსებულია ქუროთი; ქართული ტრადიციული კაბის სახელოს ფორმა იცვლება ზედა და ქვედა ნაპირების კონფიგურაციის ცვლილების შესაბამისად. გვხვდება სახელოები სწორი და მომრგვალებული ზედა ნაპირებით. სახელოს ზედა ნაპირის კონფიგურაციის მიხედვით რეგიონების მიხედვით შეხვედრის მაღალი სიხშირით ხასიათდება სახელო ოვალური ზედა განაჭერი ნაპირით; ტრადიციული კაბის სახელო ქვედა ნაპირის ფორმის ცვლილებითაც ხასიათდება. არსებობს სწორხაზოვანი და ყოშით დაბოლოებული სახელოები. რეგიონების მიხედვით შეხვედრის მაღალი სიხშირით ხასიათდება სახელო სწორხაზოვანი ბოლოს განაჭერი ნაპირით. ამრიგად, ზემოაღნიშნული კვლევის შედეგები გათვალისწინებული იქნება ქართული ტრადიციული სამოსის კონსტრუქციულ-კომპოზიციური მახასიათებლების ელექტრონული ბანკის ფორმირების პროცესში, რომელშიდაც მოცემულია იქნება ტრადიციული სამოსის არამხოლოდ ეთნოგრაფიული დახასიათება (სამოსის ფოტო, გარეგნული აღწერა) და კონსტრუქციული ანალიზი (სამოსის ტექნიკური ესკიზი, კონსტრუქციოლი ელემენტები, სამოსის განფენა, სილუეტი, გამოჭრილი დეტალების რაოდენობა), არამედ კომპოზიციური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 148 ანალიზიც (მასალა, მისი გარეგნული სახე, ფერი, ფაქტურა, დეკორატიული გაფორმება, დეკორის ფერი). ტრადიციული სამოსის კონსტრუქციულ-კომპოზიციური მახასიათებლების ელექტრონული ბანკის მიხედვით შედგენილი იქნება პროგრამა, რომლის საშუალებით დაინტერესებულ პირს შესაძლებლობა ექნება მოიძიოს საჭირო ინფორმაცია ̶ საქართველოს სხვადასხვა რეგიონის ტრადიციული სამოსის შესახებ. აღნიშნული პროგრამის გამოყენება კოსტიუმის დიზაინერს საშუალებას მისცემს სწრაფად იქნას ორიენტირებული შემოქმედებით საქმიანობაში. გამოყენებული ლიტერატურა 1. dolidze n., datuashvili m., ugrekhelidze i., charkviani i., chirgadze k., lursmanashvili l, kvantidze g.( 2020). illustrated referenc book of georgian national clothes. atsu. kutaisi 2. parmon, f. (1994). russkyj narodnyyj kostjum kak hudozhestvenno-konstruktorskyj ystochnyk tvorchestva, m., legprombyytyzdat. 3. dolidze n ., darsavelidze kh., chirgadze k. ( 2018). designing and planning clothes considering physical properties of applied tissues. georgian engineering news 4. dolidze n., darsavelidze h. ( 2023). stilizacija gruzinskogo tradicionnogo zhenskogo golovnogo ubora v sovremennom kostjume. mezhdunarodnaja konferencijachetvertajapromyshlennaja revoljucija i innovacionnye tehnologii. gjandzha 5. dolidze n., darsavelidze h. ( 2018). proektirovanie sovremennoj odezhdy na osnove gruzinskogo nacional'nogo kostjuma. mezhdunarodnaja nauchno-prakticheskaja konferencija «aktual'nye problemy sovremennogo dizajna». ukraina 6. ugrekhelidze i., dolidze n., darsavelidze kh.(2019). formirovanie informatsionnoi bazi gruzinskoi natsionalnoi odejdi.(p.368). theoretical & applie georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 149 analysis of structural features of georgian traditional clothing and formation of an electronic bank nino dolidze1; khatuna darsavelidze2 1akaki tsereteli state university, faculty of engineering and technology, professor e-mail.: nino.dolidze@atsu.edu.ge; orcid: 0000-0003-0142-7463 2akaki tsereteli state university, faculty of engineering and technology, academic doctor e-mail.: khatuna.darsavelidze@atsu.edu.ge abstract at the modern stage, one of the aspects of the fashion trend, ethnostyle, occupies an increasingly important place in the fashion industry and clothing design. an interesting material for the development of ethnostyle in modern design is georgian traditional clothing, distinguished by delicate beauty, elegance and special decoration. georgian traditional clothes, as the primary source of designer's creative activity, require accessibility and a special connection for modern people. but, to date, only museum specimens have survived and physical contact with them is very limited. over time, museum samples of national costume will become more important and valuable, and access to them will be even more limited, while the interest of specialists in them will not only be preserved, but will even increase. therefore, it is necessary to find such a connection when it will be possible to obtain comprehensive and reliable information about the traditional costume without direct contact with the historical sample. solving such a task requires the formation of an appropriate database that will systematize information about traditional clothing. the scientific article discusses the analysis of the structural features of georgian traditional clothes and the issues of the formation of an electronic bank on the example of one of the important structural elements, the sleeve. the results of the research will be taken into account in the process of forming an electronic bank of structural-compositional characteristics of georgian traditional clothes. according to the electronic bank of structuralcompositional characteristics of traditional clothes, a program will be compiled, through which the interested person will have the opportunity to find the necessary information about the traditional clothes of different regions of georgia. the use of the mentioned program will allow the costume designer to quickly focus on creative activities. keywords: traditional clothes, constructive features, sleeves, coding, electronic bank. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 536 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.49 (buxus) 1; 2; 3 ; 4 5 1 , , 591 20 23 88, lberadze@mail.ru; 2 , , 551 63 33 03, iosebbasilia@gmail.com; 3 , , 599 92 87 61, zonaluri@mail.ru; 4 , , 593 37 08 04, sosotv@mail.ru; https://orcid.org/0009-0000-9771-4576; 5 , , giorgisajaia777@gmail.com , ,, “ (buxus) : cylindrocladium byxicola henricot.; verticillium buxi auerswald.( sesquicillium buxi (schm.)k.w. gams, 1968); verticillium dahliae kleeb.; gloesporium pachibasium sacc.; septoria pachidiodes desm.; pestalotiopsis guepini(desm)steyaert.; alternaria alternata(fr.) keisl.; cladosporium herbarum(pers)link.; phylosticta spp.; phomopsis sp. ascochyta buxina sacc. : cylindrocladium byxicola henricot.; verticillium buxi auerswald. (sesquicillium buxi (schm.)k.w. gams, 1968) verticillium dahlia kleeb. : , , , , , , , , , , , , (buxus) . . , . . , . , , , , . . (1) . 6-10 , 700 . . . 100 5-7 , . . . -20 -220 c . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 537 . . : , , , . , , , . (buxus colchica pojark.) , (buxaceae dum.) . 18 . . buxus colchica , , ). : 1. cylindrocladium byxicola henricot.; 2. verticillium buxi auerswald.( sesquicillium buxi (schm.)k.w. gams, 1968); 3. verticillium dahlia kleeb.; 4. gloesporium pachibasium sacc.; 5. septoria pachidiodes desm.; 6. pestalotiopsis guepini(desm)steyaert.; 7. alternaria alternata(fr.) keisl.; 8. cladosporium herbarum(pers)link.; 9. phylosticta spp.; 10. phomopsis sp.; 11. ascochyta buxina sacc. cylindrocladium byxicola henricot. 2012 . . , . , . 1. cylindrocladium byxicola georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 538 . . , , . 2. cylindrocladium byxicola . . , , 52-65 × 4-6 . 3. cylindrocladium byxicola verticillium buxi auerswald.( sesquicillium buxi (schm.)k.w. gams, 1968) . . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 539 4. verticillium buxi , . 5. verticillium buxi . 24 . . , . 10 8 . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 540 6. verticillium buxi 10 , , , ) , , , , , , ; ; 6-8 × 22,5 . , . 7. verticillium buxi , , . .(2) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 541 8. verticillium buxi , . ), .(4,3) 9. verticillium buxi verticillium dahliae kleeb. 2022 , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 542 10. verticillium dahliae . 2 , . . , , , 6-7 × 3-3,5 . .(5,6,7) 11. verticillium dahliae verticillium , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 543 , , .(8,9, 10, 11) 12. verticillium dahliae , 3 . gloesporium pachibasium sacc. , . 13. gloesporium pachibasium 0,5-1 . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 544 14. gloesporium pachibasium , , . 15. gloesporium pachibasium , , , , 16,8-22,4 × 6-7,5 . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 545 16. gloesporium pachibasium pestalotiopsis guepini (desm.) steyaert. – . . , . , , . . , , . , . . . 5 , 21-28 × 7,5-9 . , 3 , 2 4 , 30-33 . 17. pestalotiopsis guepini georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 546 cladosporium herbarum(pers) link. , , . ; . . . , . , , 62-218 × 6-8 . . , , 10-12 × 6-10 . . 1-5 . alternaria alternata(fr.) keisl. . , . . , , . . . . , , , 5-10 , , 34-60 × 18-22 . , , , , 58-80 × 6-8 . 18. alternaria alternata georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 547 septoria pachidiodes desm. . , . 95-155 , , . 3 , , , 22-47 × 3-4 . phomopsis spp. . 1/3 . , . , . . . . 5-6 × 2,5-3 . ascochyta buxina sacc. , . 90-110 . , 8-14 × 1,5-2,4 . phylosticta spp. , , . . . , 105-116 . , , , 4-6 × 1-3 . 19. phylosticta spp.georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 548 1. . . – . . -1959, . 260-261; 2. b.o.dodge-volutella buxi and verticillium buxi. mycologia/ volume 36, 1944 issue 4. pages 416-425 https://doi.org/10.1080/00275514.1944.12017564 3. . . , . . , . . – verticillium. -1980, „ “, . 17-18; 4. martin b. ellis, j. pamela ellis microfungi on land plants [an identification handbook], <<croom helm>>, lndon & sydney -2001, pg. 102; 5. . . , . , . . – , , 1989, , „ “, . 104-106; 6. . . „ “, 1987, . 136-138; 7. . , , , 2020, . 30, . 91-93 ; 8. . , . , . , . , . , , -2022, .47, 1, . 67-71; 9. . . – citospora leucosoma . , -1959. 10. mussell h. w. endopolygalacturonase: evidence for involvement in verticillium wilt of cotton. phytopathology, 1973b, 63, p. 62-69; 11. s. a. j. tarr principles of plant pathology, macmillan press, london-1972, pg. 114-117, 265, 387-393. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 549 mycobiota of boxwood (buxus) lamziri beradze1 ioseb basilia2; rusudan takidze3 ese jackeli4 giorgi sajaia5 1academic doctor of biology, main specialist, 591 20 23 88, lberadze@mail.ru; 2doctor of agricultural sciences, executive director, 551 63 33 03, iosebbasilia@gmail.com; 3academic doctor of agriculture, 599 92 87 61, zonaluri@mail.ru; 4academic doctor of agriculture, main specialist, 593 37 08 04, sosotv@mail.ru; https://orcid.org/0009-0000-9771-4576; 5master's student, laboratory assistant, 551 21 11 35, giorgisajaia777@gmail.com "anaseuli" diagnostic center for integrated soil, food and plant protection named after adam beridze llc summary the following fungi have been detected on buxus: cylindrocladium byxicola henricot.; verticillium buxi auerswald.( sesquicillium buxi (schm.)k.w. gams, 1968); verticillium dahliae kleeb.; gloesporium pachybasium sacc.; septoria pachydiodes desm.; pestalotiopsis guepini (desm) steyaert.; alternaria alternata (fr.) keisl.; cladosporium herbarum (pers) link.; phyllosticta spp.; phomopsis sp. and ascochyta buxina sacc. among the mentioned fungi, the following fungi cause the greatest damage to the boxwood plant: cylindrocladium byxicola henricot.; verticillium buxi auerswald. (sesquicillium buxi (schm.)k.w. gams, 1968) and verticillium dahlia kleeb. it was important for us to find out the composition of fungal diseases of the boxwood plant under the current conditions, to determine their phytopathogenic importance for the plant, the regularities of their spread and favorable conditions. for this purpose, we collected diseased material from the municipalities of guria, samegrelo and adjara, separated the fungi in pure culture on an artificial feeding area and determined their identity microscopically. when determining the species, we used the survey literature. key words: mycelium, conidium, sporulation, toxin, conidiophore, pathogen, polyphage, animality, phialide, pad, hypha, conidia-bearing, microsclerotium georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 104 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.12 ფსიქო-ფიზიკური პარალელიზმის გაგება ნეიროფილოსოფიის ჭრილში ლალი ანთიძე1; იმედა იაკოვენკო2 1ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ასოცირებული პროფესორი; 2თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი დოქტორანტი აბსტრაქტი მატერიალურისა და იდეალურის, ტვინისა და ცნობიერების, დრო-სივრცული და მის მიღმა არსებული პროცესების ურთიერთდამოკიდებულება არის ფილოსოფიის ძირითადი პრობლემა, რომელიც იმთავითვე იქცა ფილოსოფოსთა საჯილდაო ქვად. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში განხორციელებული რევოლუციური აღმოჩენები და შესაბამისად, ყოველი ახალი პარადიგმა, როგორც წესი, ფილოსოფიაში რყევებს იწვევს. ხდება ძირითადი ფილოსოფიური კონცეფციების ახლებური გადააზრება და მათი სამყაროს ერთიან სამეცნიერო სურათთან შესაბამისობაში მოყვანა. ამ თვალსაზრისით, ტვინის და ნერვულ მოქმედებათა ემპირიული კვლევების საფუძველზე იქმნება ფილოსოფიის ახალი დარგი ნეიროფილოსოფია. პატრიცია ჩორჩლანდის შეხედულების მიხედვით, ცნობიერება განიხილება როგორც ტვინის სხვადასხვა კერების ფუნქციონირების შედეგი. იგი ცნობიერებას მოიაზრებს უმაღლესი ნერვული მოქმედებების პროდუქტად და სწორედ ნეირონული სისტემაზე რედუქციის გზით მიაჩნია შესაძლებელი ცნობიერების არსის დადგენა. ადამიანი კი არ ფლობს ტვინს, არამედ ტვინი ფლობს ცნობიერებას. გადაწყვეტილების მიღება არის არა ცნობიერების, არამედ ტვინის ნერვული მოქმედების შედეგი, რომელიც დროში წინ უსწრებს უკვე მიღებული გადაწყვეტილების გაცნობიერების პროცესს. ვინაიდან, კლასიკური ფილოსოფიური კონცეფციის მიხედვით, ,,მე”-ს პოვნა ფიზიკური სხეულის სახით შეუძლებელია, პატრიცია ჩორჩლანდი და მისი თანამოაზრე თომას მეტცინგერი მას არარსებულად მიიჩნევენ. კანტიანური კრიტიციზმის კონფეპტს ნეიროფილოსოფია ემპირიული კვლევებით ამყარებს და კიდევ უფრო შორს მიდის. მეტცინგერისთვის ადამიანი გენური კოპირებით მიღებული ,,ბიორობოტია“, რომელიც მხოლოდ და მხოლოდ პროცესს წარმოადგენს და ამ თვითობის პროცესზე კონცენტრაცია და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 105 მისი გაცნობიერება არის ის ერთადერთი უნარი, რასაც მისი ნეიროფილოსოფია ადამიანის ფუნქციად მოიაზრებს. ცნობიერების და ტვინის ფუნქციონირებას შორის კავშირის ძიება ახალი არ არის ფილოსოფიისათვის. ამ კავშირზე წერდნენ პლატონი, ლეონარდო და ვინჩი და რენე დეკარტი. დეკარტის მოსაზრებები ცნობიერებისა და ტვინის კავშირის შესახებ შეიძლება ნეიროფილოსოფიის პირველწყაროდაც მივიჩნიოთ. ნეიროფილოსოფიამ, გაერთო რა ემპირიული საბუნებისმეტყველო აღმოჩენებით, ნაცვლად იმისა, რომ ადამიანის როგორც რთული სისტემის თვითცნობიერების მატარებელი ბიო-ფიზიკური არსებიდან მხოლოდ ნეირონების ფუნქციონალური მოდელი მიიღო ისე, რომ თავად ადამიანი ფიქციად გამოაცხადა. უფრო მეტიც, მოშალა ინტერსუბიექტური ურთიერთობების ველიც. ის წინააღმდეგობები, რაც ნეიროფილოსოფიის შიგნით წამოიქმნება და ის ურთულესი გამოწვევები, რაც მკვლევართა წინაშე დგას, იმითაც შეიძლება იყოს განპირობებული, რომ ტვინისა და ნერვული სისტემის ფიზიოლოგიური კვლევები იმდენად თავბრუდამხვევი ტემპით ვითარდება, რომ მისი შედეგების გადააზრება, განზოგადება და გარკვეულ თეორიულ სისტემაში მოქცევა აშკარად ჩამორჩება დაგროვილი ემპირიული ცოდნის მოცულობას. გარდა ამისა, ნეირონული კვანძებისა და ზოგადად ტვინის ფუნქციონირების ემპირიული შედეგები ინტერპრეტაციის უსასრულო ვარიაციის საშუალებას იძლევა, რაც ასევე ობიექტურად ართულებს არაწინააღმდეგობრივი თეორიული კონცეფციების დაფუძნების პროცესს. საკვანძო სიტყვები: ნეიროფილოსოფია; ფსიქო-ფიზიკური პარალელიზმი; კვალია; ნეირომეცნიერება; ნეირონული ქსელები; ემპირიული კვლევები; შეგრძნებები; ცნობიერება; გაცნობიერება; ტვინი; ბიორობოტი; ინტერაქციონიზმი; ფიქცია; სიმულაცია; განზოგადება; სისტემა; ფუნქციონირება; ინტერპრეტაცია; თვითცნობიერება; საბუნებისმეტყველო აღმოჩენები; ,,მე“; მატერიალურისა და იდეალურის, ტვინისა და ცნობიერების, დრო-სივრცული და მის მიღმა არსებული პროცესების ურთიერთდამოკიდებულება არის ფილოსოფიის ძირითადი პრობლემა, რომელიც იმთავითვე იქცა ფილოსოფოსთა საჯილდაო ქვად. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში განხორციელებული რევოლუციური აღმოჩენები და შესაბამისად, ყოველი ახალი პარადიგმა, როგორც წესი, ფილოსოფიაში რყევებს იწვევს. ხდება ძირითადი ფილოსოფიური კონცეფციების ახლებური გადააზრება და მათი სამყაროს ერთიან სამეცნიერო სურათთან შესაბამისობაში მოყვანა. ფილოსოფიის ისტორიას ახსოვს მსგავსი მოვლენები კოპერნიკის ჰელიოცენტრული მოდელის სახით; მექანიციზმის თეორიის სახით, რომელიც ნიუტონის მექანიკის კანონების აღმოჩენას მოყვა; ასევე, დიდი აფეთქების თეორიის თანამდევი სამყაროს კოსმოგონიური და კოსმოლოგიური მოდელებისა და სხვ. სახით. ნეიროფილოსოფიის, როგორც დარგის დაფუძნება განაპირობა ნეირომეცნიერებაში განხორციელებულმა აღმოჩენებმა. შესაბამისად, ის არის დარგი, რომელიც ფორმირდება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 106 შემეცნების თეორიის, ლინგვისტიკის, ეთიკის, ფსიქოლოგიის, მედიცინის და ნეიროანატომიის გადაკვეთის წერტილში და, თავისი არსით, ამ დარგების ინტეგრირების შედეგს წარმოადგენს. გამომდინარე აქედან, ნეიროფილოსოფიის ცნება საკმაოდ ფართო შინაარსის მატარებელია და იმდენად ზოგადი, რომ მის შინაარსში შეიძლება გაერთიანდეს ნებისმიერი მეცნიერება, რომელიც ,,ანთროპოს“-თან შემხებლობაში მოდის. ნეიროფილოსოფიის ცნება პირველად ჩნდება 1986 წელს და ეკუთვნის ამერიკელ მკვლევარს პატრიცია ჩორჩლანდს, რომელიც ამ თემატიკას ეხება 1989 წელს გამოცემულ ნაშრომში ,,ნეიროფილოსოფია“. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ნაშრომში გადმოცემული მოსაზრებები, ბევრი თეორეტიკოსის აზრით, დღესდღეობით მოძველებულად შეიძლება ჩაითვალოს6, ვფიქრობთ, უპრიანი იქნება მის (როგორც დარგის დამფუძნებლის) შეხედულებებს გარკვეულწილად შევეხოთ. ფსიქო-ფიზიკური პარალელიზმის კონტექსტში თუ განვიხილავთ, ნეიროფილოსოფიის ერთ-ერთი უმთავრესი საკითხი (მრავალთა შორის) არის ტვინის, როგორც ფიზიკური ორგანოსა და მისი ფუნქციონალური მახასიათებლების კავშირი ცნობიერებასა და მის სტრუქტურასთან. უნდა აღინიშნოს, რომ ნეიროფილოსოფიის ჩორჩლანდისეული გაგება, არსებითად ეფუძნება ნერვული მოქმედებების ემპირიულ კვლევებს. ნეირონული ქსელების ფუნქციონირების მექანიზმი უნდა განთავისუფლებულიყო ფსიქოლოგიზმისა და ინდივიდუალური მახასიათებლებისგან, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო მისი გატანა ინტერსუბიექტურ დონეზე იმ ხარისხით, რომ ფილოსოფიური განზოგადება შესაძლებელი გამხდარიყო. ამ პრობლემატიკას როცა ვეხებით, გათვალისწინებული უნდა იქნას საკითხის ინვარიანტულობაც: თუნდაც ის გარემოება, რომ იდეალურისა და მატერიალურის ურთიერთმიმართება არ შეიძლება ბოლომდე ფსიქო-ფიზიოლოგიურ დამოკიდებულებამდე დავიყვანოთ, მიუხედავად იმისა, რომ მათ შორის კავშირი უდავოდ დიდია. ხოლო ნეიროფილოსოფიური კვლევები, საუკეთესო შემთხვევაში, მხოლოდ ფსიქოფიზიოლოგიური კავშირის ახსნის მცდელობად შეიძლება წარმოვადგინოთ. პატრიცია ჩორჩლანდის შეხედულების მიხედვით, ცნობიერება განიხილება როგორც ტვინის სხვადასხვა კერების ფუნქციონირების შედეგი. იგი ცნობიერებას მოიაზრებს უმაღლესი ნერვული მოქმედებების პროდუქტად და სწორედ ნეირონული სისტემაზე რედუქციის გზით მიაჩნია შესაძლებელი ცნობიერების არსის დადგენა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, არ არსებობს ცნობიერებაში არსებული პროცესები, რომელიც ტვინის მოქმედებით არ არის განსაზღვრული. უფრო მეტიც, ადამიანი კი არ ფლობს ტვინს, არამედ ტვინი ფლობს ცნობიერებას. გადაწყვეტილების მიღება არის არა ცნობიერების, არამედ ტვინის ნერვული მოქმედების შედეგი, რომელიც დროში წინ უსწრებს უკვე მიღებული გადაწყვეტილების 6 სავარაუდოდ, ეს სკეპსისი შეიძლება ეხებოდეს წიგნის პირველ ნაწილს, რომელიც ფუნქციონალურ ნეიროანატომიას და ტვინის შესწავლის სხვადასხვა ტექნიკას შეიცავს. თუმცა, ამ მონაცემებზე დაფუძნებული განზოგადებები და ბოლოვადი დასკვნები, რომელსაც ავტორი აკეთებს, დღესაც აქტუალურია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 107 გაცნობიერების პროცესს. უნდა აღინიშნოს, რომ ყველა დებულება, რომელსაც პ. ჩორჩლანდი პოსტულატების სახით იღებს, ნეიროფილოსოფიურ კვლევებს ეფუძნება და ემპირიული მონაცემებით არის გამყარებული. თუმცა, აქვე ისიც უნდა ითქვას, რომ ცნობიერების (ან სულის) და ტვინის ფუნქციონირებას შორის კავშირის ძიება ახალი არ არის ფილოსოფიისათვის. ამ კავშირზე წერდნენ პლატონი, ლეონარდო და ვინჩი და რენე დეკარტი. დეკარტის მოსაზრებები ცნობიერებისა და ტვინის კავშირის შესახებ შეიძლება ნეიროფილოსოფიის პირველწყაროდაც მივიჩნიოთ. ეს მით უფრო ცხადი გახდება, თუ გავიხსენებთ, რომ დეკარტი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ეპიფიზის ჯირკვალის ფუნქციონირებას და მის გავლენას ცნობიერებაზე.7 დეკარტი დუალისტად რჩება, ვინაიდან ამ კავშირების აღსაწერად ინტერაქციონიზმს (ცნობიერება და ტვინი ერთმანეთზე ურთიერთზემოქმედებს) მიმართავს, მაშინ, როცა ნეიროფილოსოფია ტვინის (ნეირონული ქსელების) ფუნქციონირების პირველადობას აღიარებს. ბუნებრივია, საკითხის ამგვარ დაყენებას მოსდევს ეთიკური კითხვების მთელი კასკადი: მთელ ამ მოცემულობაში სად არის ,,მე“-ს ადგილი? სად არის ,,მე“-ს საზღვრები? აქვს თუ არა ადამიანს თავისუფალი ნება? შემეცნება არის თუ არა ცნობიერი და მიზანმიმართული პროცესი? როგორია კავშირი ადამიანსა და მის გარესამყაროს შორის? როგორც ვხედავთ, კითხვები ტრადიციულია. ვინაიდან, კლასიკური ფილოსოფიური კონცეფციის მიხედვით, ,,მე”-ს პოვნა ფიზიკური სხეულის სახით შეუძლებელია, პატრიცია ჩორჩლანდი და მისი თანამოაზრე თომას მეტცინგერი მას არარსებულად მიიჩნევენ. ეს სრულიად ლოგიკურად გამომდინარეობს პ. ჩორჩლანდის მატერიალისტური შეხედულებებიდან. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ,,მე”-ს არ გააჩნია ონტოლოგიური სტატუსი. მათ თანახმად, ,,მე” არ არსებობს, რადგან ნეირომეცნიერების დარგში ,,მე”-ს ფილოსოფიური კონცეფცია სუბსტანციის სახით არ მოიძებნება, ამდენად მისი ონტოლოგიური სტატუსი შეიძლება უგულებელყოფილ იქნეს.8 ნაცვლად იმისა, რომ მოხდეს ,,მე”-ს სრულიად ახალი კონცეფციის შექმნა, რედუქციული ნეიროფილოსოფია უპირატესად ეფუძნება ფაქტობრივ მონაცემებს. ამდენად, ,,მე“-ს ნიველირების კონცეფცია სრულად ეყრდნობა ნეირომეცნიერულ ალბათობას ბუნებრივი კონდიციის ფარგლებში, ხოლო კონცეპტუალური ალბათობა, რომელიც ლოგიკურ გამომდინარეობებს ეხება, ან უგულებელყოფილია, ან სრულიად უარყოფილი (კლარი; 2021:12-14). თ. მეტცინგერი, რომელიც განავრცობს ნეიროფილოსოფიის დებულებებს, მიიჩნევს, რომ ,,არ არსებულა ადამიანი, რომელიც იყო ან რომელსაც გააჩნდა “მე”. ყველაფერი, რაც სინამდვილეში არსებობს, ეს არის ცნობიერი თვითმოდელები, რომელთა მოდელებად აღქმა ვერ ხერხდება. სუბიექტური განცდა იმისა, რომ ხარ ვიღაც, წარმოიშვება მაშინ, როცა ინფორმაციის გადამამუშავებელი ცნობიერი სისტემა ოპერირებს ტრანსფარენტული თვითმოდელის თანახმად” (მეტცინგერი; 2004:1). 7 ეპიფიზი მონაწილეობს ისეთი ნეიროტრანსმიტერული ჰორმონის (ნეირონებს შორის ელექტროქიმიური იმპულსების გადამტანი ნივთიერებები) წარმოებაში, როგორიცაა სეროტონინი და მელატონინი. ნეიროტრანსმიტერის მაქსიმალურ ოდენობას ეპიფიზი დაბადების და გარდაცვალების დროს გამოყოფს. 8 ამ ნაწილშიც ემიჯნება ნეიროფილოსოფია რენე დეკარტის შეხედულებებს, რომლის მიხედვითაც ,,მე»-ს სუბსტანციური არსებობა გააჩნია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 108 ჩორჩლანდის მსგავსად, ეფუძნება რა უამრავ ინოვაციურ ექსპერიმენტს ნეირომეცნიერებაში, ვირტუალურ რეალობაში, რობოტექნიკის სფეროში, ასევე საკუთარ პიონერულ კვლევას ,,სხეულის გარეთ" გამოცდილების ფენომენზე9, მეტცინგერი უფრო შორს მიდის და იძლევა სურათს, თუ როგორ აშენებს ტვინი რეალობას საკუთარ სინამდვილეს. ის, რასაც ვხედავთ და გვესმის, ან რასაც ვგრძნობთ სუნს, ფერს თუ გემოს, მხოლოდ მცირე ნაწილია იმისა, რაც რეალურად არსებობს იქ ,,გარეთ“. ადამიანისთვის ცნობილია, რომ სინამდვილე ისეთი არ არის, როგორსაც თითქოს ,,ობიექტურად“ ხედავს. შემაშფოთებელი ხდება იმის აღმოჩენა, რომ სამყაროში ფერები არ არის. აქ მხოლოდ ელექტრომაგნიტური გამოსხივების ოკეანეა, სხვადასხვა ტალღის სიგრძის ველური და მძვინვარე ნაზავი. მათი უმეტესობა უხილავია და ვერასოდეს გახდება რეალობის ცნობიერი მოდელის ნაწილი. კვალიის დაშვებას კი მივყავართ იქამდე, რომ ინფორმაცია, რომელიც თითქოს ობიექტურად მიიღება გარესამყაროდან შეგრძნებების საშუალებით, სინამდვილეში ფიზიოლოგიური და კოგნიტიური პროცესების მიერ იფილტრება. საბოლოოდ გამოდის, რომ თითოეული ადამიანი საკუთარ უნიკალურ სამყაროს აღიქვამს და ამჯერადაც იკარგება ობიეტური და მყარი რეალობა. კანტიანური კრიტიციზმის კონფეპტს ნეიროფილოსოფია ემპირიული კვლევებით ამყარებს და კიდევ უფრო შორს მიდის იმის დაშვებით, რომ არა მხოლოდ სამყაროს არსებობა, არამედ ,,მე“-ს არსებობაც კითხვის ქვეშ დადგა. მეტცინგერისთვის ადამიანი გენური კოპირებით მიღებული ,,ბიორობოტია“, რომელიც მხოლოდ და მხოლოდ პროცესს წარმოადგენს და ამ თვითობის პროცესზე კონცენტრაცია და მისი გაცნობიერება არის ის ერთადერთი უნარი, რასაც მისი ნეიროფილოსოფია ადამიანის ფუნქციად მოიაზრებს. ეს კონცეფცია, რომელიც მან თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში ,,იყო არავინ“ (,,being no one”) ჩამოაყალიბა, კაცობრიობის ნარცისიზმზე კიდევ ერთ დარტყმას წარმოადგენს და მორიგ ,,კოსმოლოგიურ შეურაცხყოფად“ შეიძლება მოინათლოს. ადამიანს არსებობა უხდება ორმხრივ სიმულაციაში: პირველი ისაა, რომ ტვინი ქმნის სამყაროს სიმულაციას, რომელიც იმდენად სრულყოფილია, რომ არ ვცნობთ მას, როგორც მხოლოდ ჩვენს გონებაში არსებულ მოცემულობას და ობიექტურობის სტატუსს ვანიჭებთ. მეორე სიმულაცია კი ისაა, რომ წარმოიქმნება საკუთარი თავის, როგორც მთლიანობის შინაგანი სურათი. ეს სურათი მოიცავს არა მხოლოდ სხეულს და ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას, არამედ ურთიერთობს როგორც დროში არსებულ მოვლენებთან წარსულთან და მომავალთან, ასევე სხვა ცნობიერ არსებებთანაც. ნეიროფილოსოფიამ, გაერთო რა ემპირიული საბუნებისმეტყველო აღმოჩენებით, ნაცვლად იმისა, რომ ადამიანის როგორც რთული სისტემის თვითცნობიერების მატარებელი ბიო-ფიზიკური არსებიდან მხოლოდ ნეირონების ფუნქციონალური მოდელი მიიღო ისე, რომ თავად ადამიანი ფიქციად გამოაცხადა. უფრო მეტიც, მოშალა ინტერსუბიექტური ურთიერთობების ველიც. 9თ.მეტცინგერი იკვლევს და მტკიცებულებების სახით მოყავს მაგალითი, რომ ხელებისა და ფეხების გარეშე დაბადებულ ადამიანებს შეუძლიათ განიცადონ, რომ მათ აქვთ კიდურები. ასევე, იგი მოიხმობს ცნობილ ექსპერიმენტს, თუ როგორ რეაგირებს ადამიანი რეზინის ხელზე დარტყმის დროს, როცა იცის, რომ ის მისი სხეულის ნაწილი არ არის, თუმცა სივრცეში იმგვარად არის განთავსებული, რომ ვიზუალურად საკუთარი სხეულის ნაწილად აღიქმება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 109 ამის მიზეზად შეიძლება მივიჩნიოთ იმ გარემოების გაუთვალისწინებლობა, რომ ცნობიერების შინაარსებს არ ქმნის მხოლოდ ემპირიული აღქმები და შეგრძნებები. ცნობიერება თავის თავში მოიცავს როგორც დენოტატებს, ასევე აბსტრაქტულ ცნებებსა და სურათ-ხატებს, რთულ ლოგიკურ ოპერაციებს, ნებელობას, ფანტაზიასა და სხვ. ის არის ყველაზე რთული სტრუქტურის მქონე მოცემულობა, რომლის ყველა გამოვლინება ემპირიული კვლევებისათვის მოუხელთებელი შეიძლება დარჩეს. ,,სუბიექტური რეალობის მოვლენათა აღწერასა (შინაარსის, საზრისის, ღირებულების, მიზნის, ნების, ინტენციონალობის ცნებებს) და ფიზიკურ მოვლენათა აღწერას (მასის, ენერგიის და სხვ. ცნებებს) შორის არ არსებობს პირდაპირი ლოგიკური კავშირები. იმისთვის, რომ ეს კავშირები დამყარდეს, კონცეპტუალური ხიდის გადებაა საჭირო. როგორ უნდა აიგოს ის?“ (დუბროვსკი; 2015:12) ეს არის შეკითხვა, რომელსაც უნდა უპასუხოს ნეიროფილოსოფიის თეორიულმა ნაწილმა, თუ მას ლოგიკური სისტემის დაფუძნების პრეტენზია გააჩნია. ის წინააღმდეგობები, რაც ნეიროფილოსოფიის შიგნით წამოიქმნება და ის ურთულესი გამოწვევები, რაც მკვლევართა წინაშე დგას, იმითაც შეიძლება იყოს განპირობებული, რომ ტვინისა და ნერვული სისტემის ფიზიოლოგიური კვლევები იმდენად თავბრუდამხვევი ტემპით ვითარდება, რომ მისი შედეგების გადააზრება, განზოგადება და გარკვეულ თეორიულ სისტემაში მოქცევა აშკარად ჩამორჩება დაგროვილი ემპირიული ცოდნის მოცულობას. გარდა ამისა, ნეირონული კვანძებისა და ზოგადად ტვინის ფუნქციონირების ემპირიული შედეგები ინტერპრეტაციის უსასრულო ვარიაციის საშუალებას იძლევა, რაც ასევე ობიექტურად ართულებს არაწინააღმდეგობრივი თეორიული კონცეფციების დაფუძნების პროცესს. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. დეკარტი რ., მსჯელობა მეთოდის შესახებ. მეტაფიზიკური მედიტაციები, თბილისი, 2001 2. დეკარტი რ., სულის ვნებანი, თბილისი, 2015 3. მაჭარაშვილი ი., დუალიზმი რენე დეკარტის ფილოსოფიაში, https://www.academia.edu/43775540/დუალიზმი_რენე_დეკარტის_ფილოსოფიაში 4. churchland p. s., neurophilosophy: toward a unified science of the mind-brain, a bradford book, 1989 5. klar p., what is neurophilosophy: do we need a non-reductive form?. synthese 199, 2701– 2725, 2021 6. metzinger, t., the ego tunnel, the science of the mind and the myth of the self, new york: basic books, 2009 7. metzinger, t., being no one. the self-model theory of subjectivity. cambridge, ma: mit press., 2004 8. дубровский д.и. ,,нейрофилософия и проблема сознания“, философские науки, 2015 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 110 understanding of psycho-physical parallelism in neurophilosophy lali antidze1; imeda iakovenko2 1batumi state university associate professor 2tbilisi state university phd student abstract the relationship between the material and the ideal, the brain and the mind, time-space and the processes beyond, has always been a pivotal problem in philosophy, sparking multiple discussions among philosophers. revolutionary discoveries in science and, consequently, new paradigms are causing some unrest in the field of philosophy. widely approved philosophical concepts are being reexamined and readjusted to fit the entire scientific picture of the universe. as a result, a new field of neurophilosophy has emerged, based on empirical research about the brain and nervous processes. according to patricia churchland, consciousness is the result of the functioning of various parts of the human brain. she considers consciousness to be the product of the highest nervous actions and uses the reduction method to investigate the essence of consciousness. it is not the individual that holds power over the brain, but rather the human brain that holds power over consciousness. therefore, the decision-making process is not the result of consciousness, but rather the result of the nervous activity of the human brain, preceding the realization of the decision that had already been made. since according to classical philosophy it is impossible to find the "self" as a physical substance, patricia churchland and thomas metzinger consider it non-existent. the concept of kantian criticism is justified by neurophilosophy through empirical research and goes even further. according to metzinger, a human being is a "biorobot" resulting from genetic replication, and this is nothing but the process and concentration on selflessness, with realization being the only skill that could be seen as the primary function of a human being, as argued by his neurophilosophy. the inquiry into the relationship between consciousness and the brain is not a novelty in the field of philosophy. much has been written about it by philosophers such as plato, leonardo da vinci, and rené descartes. the thoughts of descartes about the relationship between consciousness and the brain could be considered the foundation or source for neurophilosophy. neurophilosophy, in its fascination with the discoveries in the field of science, has proclaimed human beings as fiction, instead of acknowledging them as a complex form of existence with a sophisticated system of self-consciousness. furthermore, it has erased the entire field of intersubjective relationships. the controversies within the field of neurophilosophy, along with the challenges that the scientific world is facing at the moment, can be explained by the fact that physiological research on the human brain is developing so rapidly that any attempt at extrapolation or making generalized georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 2, 2023 111 assumptions is falling behind the scope of empirical data. additionally, the results of empirical research on brain activity and neural networks are the subjects of infinite interpretation, which objectively hinders the process of establishing non-controversial theoretical concepts. keywords: neurophilosophy; psycho-physical parallelism; neuroscience; neural network; empirical research; tensor network; consciousness; realization; brain; biorobot; interactionism; fiction; simulation; generalization; system; functionality; interpretation; self-consciousness; scientific discoveries; self; materialism; material georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 83 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.09 red pigment of camellia japonica “margaret walker” flower 1*dali kamadadze, 2davit baratasvili, 3aleko kalandia 1department of biodiversity monitoring and conservation, institute of phytopathology and biodiversiry, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia 2department of biology, faculty of natural sciences and health care, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia 3department of analytical chemistry and food product safety, institute of agrarian membrane technologies, batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia corresponding author: kamadadze.d@bsu.edu.ge abstract the variety of japanese camellia is to perform qualitative and quantitative analyzes of anthocyanins pigments in the flowers of various colors are reviewed. four variety of japanese camellias of different colors were taken to analyze from the batumi botanic garden camellia japonica ,,margaret walker” based on the research results it could be concluded that anthocyanin’s composition plays dominant role in flower coloration of japanese camellia. the highest amount of them is detected in camellia variety “margaret walker” g (410 mg / kg); the lowest amount is found in variety “margaret walker” a (30 mg / kg) the anthocyanins cyanidin-3-diglucosideis dominant one in both variation (a ) (85 and 75 %, respectively). keywords: margaret walker, flavonoid, flower, cyanidin-3-glucoside, cyanidin-3-galactoside introduction the species and forms of japanese camellia “margaret walker” are characterized with red, pink, white, purple and other colors. a combination of various colors is also genetically peculiar for them. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 84 study of a flower pigmentation is very significant in vegetation breeding and is the key in the flower color variation in genetic engineering (tanakaetal, 2008). it is well known that the pigments and flavonoids determine the flower pigmentation. they are characterized with diverse and universal function in the plant world and have the main input in synthesis of anthocyanins, playing the key role in coloration (bueretal, 2010). anthocyanin’s or colored glycosides are found in petals, stamens, fruit and other tissues of other organs. the review of the scientific literature on camellias revealed information about high content of flavonoids in different types of camellias (camellia reticulate, c. japonica, c. nitidissima, c.salienensis, c.hongkongensis, camellia sinensis). its composition is in peak when the flower budis fully open (xing-wen zhou et al., 2013; ikuo miyajima et al., 1985; terahara et al.,2001, yueh-jiang hwang et al., 1992). two basic anthocyanins were identified in the petals of the wild ancestor of japanese camellia, mainly cyanidin-3-glucoside and cyanidin-3-galactoside, which participate in the formation of the red color of the flower (nobumine et. al., 2010). it is to be an interesting challenge to identify the chemical composition of the japanese camellia variety flower of intense coloration and to study biological peculiarities of coloration formation. based on the above stated information, we decided to experimentally identify the color formation and biological features of the most interesting flowers in the japanese camellia variety. experimental four variety of japanese camellias of different colors were taken to analyze from the batumi botanic garden camellia japonica “margaret walker”. the following color variations of the research species were included in the study: the variety “margaret walker” (four variations): awhite petals with light red spots; b-white petals with dark red spots; clight red petals; dred petals; frozen samplers were blended to a puree using commercial blender. subsamples (5 g) of puree were then homogenized for 1 min in 20 ml of extraction solution containing by 70 %-ethanol (the ratio georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 85 of sample and extracting agent is 1:15), first at room temperature, and then in the boiling chamber with the same solvent. extracts were filtered and the filtrates were centrifuged for 5 min at 5000 rpm. all samples were passed through o,45 µm filters (acrodist lc pvdf syringe filters waters) prior to hplc analysis. in cases of flavonols extraction of samples was carried out with 70 % ethanol. for qualitative analysis following reagents have been used, and their composition has been defined by spectric method by setting standard caliber curve. flavonols quantified as rutin (400 nm), anthocyanins quantified as – cyanidine-3-glucoside (510 nm). the results are shown in tables 1. hplc analysis of flavonoids samples (10 µl) were analyzed using a waters hplc system equipped with a model 525 pump, uv/vis detector. separation was carried out using a 4,6 x 150 symmetry c 18 column (waters corp, milford, ma, usa) with a 3,9 mm x 20 mm c 18 guard column. the mobile phase was a linear gradient of 1 % phosphoric acid (a) and acetonitrile (b) from 0 % to 10 % b for 0-10 min, 10 % -14b for 10-25 min, 14-20 % b for 25-40 min, 20-0 % b for 40-45 min, , at 1,0 ml min-1. the system was equilibrated for 10 min at the initial gradient prior to each injection. detection wavelengths used were 510 nm for anthocyanins and 370 nm for flavonols. total anthocyanin derivatives were calculated as the sum of individual anthocyanin. flavonols were quantified as rutin equivalents. results and discussion during the study of anthocyanins of the japanese camellia flowers at least four compounds were recognized in all research species. at this stage of the research two dominant compounds were identified: cyanidin-3-glucoside (retention time 24.6 min) and cyanidin-3-diglucoside(retention time 27.3 min). the composition of these compounds determines the coloration of a flower, which ranges according to the species and the variations. according to coloration of a petal these variations were conditionally subdivided into four groups: margaret walker-a petals are white with red spots. the flower of this variation contains low amount of anthocyanins (30 mg/kg). the cyanidin-3-diglucoside is dominant (up to 85 %) as shown in picture 1.1; table 1.1; the petals of the of margaret walker-b flower are white with dark read spots. the composition of anthocyanins is higher – 60 mg/kg. the cyanidin-3-diglucoside is still dominant there (up to 75 %) as shown in picture 1.2 table 1.2. the composition of anthocyanins in the flower of margaret walker-g crèches 410 mg/kg. the dominant anthocyanin is cyanidin-3-diglucoside 88 % as shown in picture 1.3; table 1.3. margaret walker-d contains 560 mg/kg anthocyanin and the dominant anthocyanin is still cyanidin-3-diglucoside 88 % as shown in picture 1.4; table 1.4. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 86 picture 1.1 – the flower anthocyanins chromatogram of the margaret walker-a variety table 1.1. the chromatographic characteristics of the margaret walker-a flower anthocyanins samplename acq method set injection volume channel description column type 3 margaret walker anthociane ch3cn 20.00 w2489 chb 524nm c 18, 5 µm name retention time area % area amount amount . units 1 cyanidine -3-glukoside 24.683 15991 14.57 43,8 4,38 2 peak2 25.610 3 cyanidine-3-diglukoside 27.338 93738 85.43 256 25,6 total anthocyans 310 30 / c ya ni di ne -3 -g lu ko si de -2 4. 68 3 c ya ni di ne -3 -d ig lu ko si de -2 7. 33 8 a u -0.0005 0.0000 0.0005 0.0010 0.0015 0.0020 0.0025 minutes 0.00 5.00 10.00 15.00 20.00 25.00 30.00 35.00 40.00 45.00 c ya ni di ne -3 -g lu ko si de -2 4. 68 3 c ya ni di ne -3 -d ig lu ko si de -2 7. 33 8 a u -0.0005 0.0000 0.0005 0.0010 0.0015 0.0020 0.0025 minutes 0.00 5.00 10.00 15.00 20.00 25.00 30.00 35.00 40.00 45.00 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 87 picture 1.2 – the flower anthocyanins chromatogram of the margaret walker-b variety table 1.2 -chromatographic characteristics of the margaret walker-b flower anthocyanins samplename acq method set injection volume channel description columntype 3 margaret walker anthociane ch3cn 20.00 w2489 chb 524nm c 18, 5 µm name retention time area % area amount amount . units 1 cyanidine -3-glukoside 24.356 138723 25.20 150 15 mg/kg 2 peak2 25.610 3 cyanidine-3-diglukoside 27.027 411867 74.80 450 45 mg/kg total anthocyans 600 60 mg/kg picture 1.3 .– the flower anthocyanins chromatogram of the margaret walker-g variety table 1.3the chromatographic characteristics of the margaret walker-g flower anthocyanins samplename acq method set injection volume channel description columntype 3 margaret walker anthociane ch3cn 20.00 w2489 chb 524nm c 18, 5 µm c ya ni di ne -3 -g lu ko si de -2 4. 66 8 c ya ni di ne -3 -d ig lu ko si de -2 7. 13 3 a u 0.000 0.010 0.020 0.030 0.040 0.050 0.060 0.070 minutes 0.00 5.00 10.00 15.00 20.00 25.00 30.00 35.00 40.00 45.00 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 88 name retention time area % area amount amount . units 1 cyanidine -3-glukoside 24.668 289074 11.61 457,8 45,7 mg/kg 2 peak2 25.610 3 cyanidine-3-diglukoside 27.133 2201321 88.39 3624,4 362,4 mg/kg total anthocyans 4100 410 mg/kg picture 1.4 .– the flower anthocyanins chromatogram of the margaret walker-d variety table 1.4the chromatographic characteristics of the margaret walker-d flower anthocyanins samplename acq method set injection volume channel description columntype 3 margaret walker anthociane ch3cn 20.00 w2489 chb 524nm c 18, 5 µm name retention time area % area amount amount . units 1 cyanidine -3-glukoside 24.257 311251 7.72 347,4 43,2 mg/kg 2 peak2 25.610 3 cyanidine-3-diglukoside 26,817 3333439 82.69 3722 463,1 mg/kg 4 28.951 214374 5.32 5 29.702 172200 4.27 total anthocyans 4500 560 mg/kg c ya ni di ne -3 -g lu ko si de -2 4. 25 8 c ya ni di ne -3 -d ig lu ko si de -2 6. 81 7 28 .9 51 29 .7 02 a u 0.000 0.010 0.020 0.030 0.040 0.050 0.060 0.070 0.080 0.090 minutes 0.00 5.00 10.00 15.00 20.00 25.00 30.00 35.00 40.00 45.00 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 89 the highest amount of them is detected in camellia variety “margaret walker” g (410 mg / kg); the lowest amount is found in variety “margaret walker” a (30 mg / kg) the anthocyanins cyanidin-3diglucoside is dominant one in both variation (a ) (85 and 75 %, respectively composition and spectrum of anthocyanins in camellia variety is genetically programmed process. camellia as a cross-pollinating plant and compound heterozygote is highly tend to impact of the environmental factors (temperature, nutrition, chemical and radio toxics, etc). therefore, as a result of mutation the anthocyaninsare changed as well (both quantitavely and qualitatively) that is finally reflected in the flower coloration. acknowledgments this study is funded by batumi shota rustaveli state university within the framework of the university internal targeted research project. the designated project has been fulfilled by the financial support of the georgia national science foundation (grant ap/96/13), any idea in this publication is possessed by the author and may not represent the opinion of the georgia national science foundation. references 1. tanaka y, sasaki n and ohmiya a ( 2008) biosynthesis of plant pigments: anthocyanins, betalains and carotenoids. plant j. 54 733–749. 2. gou jy, felippes ff, liu cj, weigel d and wang jw. (2011) negative regulation of anthocyanin biosynthesis in arabidopsis by a mir156-targeted spl transcription factor. 2011 plant cell 23 1512– 1522. 3. buer cs, imin n and djordjevic ma(2010) flavonoids: new roles for old molecules. j. integr. plant biol. 52 98–111. 4. xing-wen zneu, zneng-qi fan, qi fan, yue chen, yu-lin zhu, ji-yuan li and heng-fu yin. (2013) functional analyses of a synthase–like gene from camellia nitidissima reveal its roles in flavonoid metabolism during floral pigmentation. j. biosci. 38(3), september 2013, 593–604, indian academy of sciences published online: 22 july http://www.ias.ac.in/jbiosci. 5. ikuo miyajima, shunpei uemoto, yiisuke sakata*, ken-ichi arisumi and kenjiro toki. (1985)yellow pigment of camellia chrysantha flowers. j. agr., kyushu univ., 29 257-266 6. terahara n, takeda y, nesumi a. and honda t.(2001) anthocyanins from red flower tea (benibanacha), camellia sinensis. phytochemistry 56 359–361. 7. yueh-jiang hwang, ikuo miyajima, hiroshi okubo and kunimitsu fujieda. (1992) flower colors and pigments of interspecific hybrids between camellia japonica l. and c. chrysantha (hu) tuyamajagr., kyushu univ., 36 (3-4) 165-172. 8. nobumine tateishi, yukio ozaki and hiroshi okubo. (2010) molecular cloning of the genes involved in anthocyanin biosynthesis in camellia japonicaj. fac. agr., kyushu univ. 55 (1), 21–28. microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.01 სტუდენტთა კადემიური თავისუფლება ექსპერტთა გამოკითხვის მიხედვით ანანო ბერაძე, ამირან ბერძენიშვილი, ნიკა ნაკაიძე, ტატა ოქროჯანაშვილი, კახა ქეცბაია orcid.org/0000-0001-9149-5376 აბსტრაქტი სტატია თვისებრივ კვლევას ექსპერტულ ინტერვიუს ემყარება. ექსპერტების სახით ინტერვიუში მონაწილეობა მიიღო 14 პროფესიონალმა საქართველოს საგანმანათლებლო და საუნივერსიტეტო კონტექსტის მცოდნე შემდეგი სფეროებიდან: ფილოსოფია, განათლების მეცნიერება, სოციოლოგია, უმაღლესი განათლების მართვისა და მენეჯმენტის სფეროს ყოფილი და ახლანდელი წარმომადგენლები, არასამთავრობო ორგანიზაციისა და სამოქალაქო სექტორის წარმომადგენლები, რომლბსაც ქართველი საზოგადოება სხვადსხვა მედიის საშუალებით განათლების ექსპერტებად იცნობს. კვლევა თბილისში 2023 წლის ივლისსა და აგვისტოში ჩატარდა. ემპირიულ კვლევასთან ერთად გაანალიზებულ იქნა აკადემიური თავისუფლების შესახებ არსებული ძირითადი სამეცნიერო ლიტერატურა და სხვადსხვა მეორადი მონაცემი. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ უნივერსიტეტებს საქართველოში აკადემიური თავისუფლების მხრივ სერიოზული პროგრესი ჯერ კიდევ არ განუცდია. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კონსტიტუცია უმაღლეს დონეზე იცავს აკადემიურ თავისუფლებას, ზოგადი სიტუაცია ქვეყანაში, განსაკუთრებით ბოლო ათწლეულში – ეკონომიკური და პოლიტიკური არასტაბილურობა, შრომითი უფლებების დაუცველობა, განათლებისა და მეცნიერების მწირი დაფინანსება – ხელსაყრელ პირობებს ვერ ქმნის უნივერსიტეტთა სათანადო განვიტარებისთვის. შესაბამისად, აკადემიური თავისუფლების, როგორც საუნივერსიტეტო საქმიანობის ორგანიზების და ფუნდამენტური ღირებულების მთელი რიგი უმნიშვნელოვანესი ასპექტები დღემდე აქტუალურია ჩვენში. მათ შორისაა ასტუდენტთა აკადემიური თავისუფლებაც. კვლევის შედეგად გამოკვეთეთა, რომ სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლება შეზღუდულია. ხოლო ის ფაქტორები, რომლებცი სტუდენთა აკადემიურ თავისუფლებას ზღუდავს შრომის ბაზრის მოთხოვნები, სწავლასა და კვლევაში შეზღუდული თავისუფალი არჩევანი, უნივერსიტეტების მართვაში არსებული ხელოვნული ბარიერები, სტუდენტთა ინტერესების დამცავი მოძრაობებისა და ორგანიზაციების სისუსტე, აკადემიური თავისუფლების დასაცავად საჭირო გამოცდილების უქონლობა, კონფორმისტული კულტურა, ფავორიტიზმი, ზეწოლისა და კონტროლის ფარული მექანიზმები, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 2 ბიუროკრატიზმი და ა.შ. ყოველივე ეს ხელს უშლის სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების რეალიზაციას. საკვანძო სიტყვები: აკადემიური თავისუფლება, სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლება, საუნივერსიტეტო განათლება, სწავლა, კვლევა, თავისუფალი არჩევანი, ექსპერტული ინტერვიუ. შესავალი: ზოგადად აკადემიური თავისუფლება გულისხმობს მასწავლებლის თავისუფალ არჩევანს სწავლის პროცესში, მეცნიერის თავისუფალ არჩევანს კვლევაში და სტუდენტის თავისუფალ არჩევანს (რომელიც ლექციებზე დასწრების კონტროლსაც გამორიცხავს). ყოველივე ამის გარეშე წარმოუდგენელია თანამედროვე საუნივერსიტეტო განათლება. ამით დაცულია სწავლება და კვლევა გარეგანი ჩარევისაგან, შესაბამისად, აკადემიური თავისუფლება თანამედროვე სამეცნიერო კვლევითი და სასწავლო საქმიანობის ბაზისურ ღირებულებას წარმოადგენს, რომელიც საქართველოში სისტემურად შესწავლილი არ არის, მით უფრო სტუდენტთა აკადემიურ თავისუფლებასთან დაკავშირებული პრობლემები. აკადემიური თავისუფლების დონის გაზომვა სტუდენტთა პოპულაციაში თანამედროვე მეცნიერომეტრული გაზომვების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია, რომელსაც ევროპისა და აშშ-ს უმაღლეს სასწავლებლებში დიდ ყურადღებას უთმობენ. თავის დროზე ცნობილმა სოციოლოგმა პიერ ბურდიემ აჩვენა, რომ 1968 წლის სტუდენტური მოძრაობა აკადემიური თავისუფლებისა და ავტონომიისათვის, ფაქტობრივად, სტატუსური მოლოდინების უთანხმოებით გამოწვეული პრივილეგირებულთა მოძრაობა იყო ანუ სტუდენტთა აკადემიურ თავისუფლებას პრივილეგიების (სოციალური და სიმბოლური კაპიტალის) იზოლირება და კონსერვაცია უნდა მოეხდინა (იხ. პ. ბურდიეს ნაშრომი: „ჰომო აკადემიკუსი“). ფაქტია, რომ აკადემიური თავისუფლება კვლევა-ძიებისა და აზროვნების თავისუფლებისთვისაა აუცილებელი, მაგრამ როგორ მოქმედებს ეს თავისუფლება სტუდენტახალგაზრდობაზე, ქცევისა და ქმედების რა სტანდარტებს ამკვიდრებს ახდენს უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, სწორედაც, სათანადო კვლევას საჭიროებს. გარდა ამისა, საინტერერსოა იმის დადგენა აკადემიურ თავისუფლებაში სტუდენტები აბსოლუტურ თავისუფლებას ხომ არ გულისხმობენ და, ამდენად, გადაჭარბებული მოლოდინები ხომ არ აქვთ ამ საკითხთან დაკავშირებით. გარკვეული ფუნქციონალური დატვირთვის გარეშე აკადემიური თავისუფლება ხომ არ მივა ანარქიამდე? ბუნებრივია, აკადემიური თავისუფლების პრობლემები ქართულ საგანმანათლებლო სივრცეშიც არსებობს, რაც სათანადო შესწავლას საჭიროებს. თემის აქტუალობას განაპირობებს ის, რომ აკადემიური თავისუფლება თანამედროვე (ევროპისა და აშშ-ს) საუნივერსიტეტო განათლების საყრდენია. მის როლსა მნიშვნელობაზე ზოგადად პოლიტიკურ და კულტურულ კონტექსტში და არა მხოლოდ საუნივერსიტეტო საქმიანობაში, მეტყველებს ის ფაქტი, რომ 2023 წელს აკადემიური თავისუფლების შეზღუდვის გამო ევროკომისიამ (ec) უნგრეთის რამდენიმე უნივერსიტეტი erasmus+-დან გარიცხა. აკადემიური თავისუფლების დაცვას დიდი ყურადღება ეთმობა ევროპარლამენტში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 3 სადაც აკადემიური თავისუფლების დასაცავად სპეციალური საპარლამენტო ფორუმია შექმნილი. ბუნებრივია, ყოველივე ეს სტუდენტთა აკადემიურ თავისუფლებასაც შეეხება. სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლება მუდმივად ევროპის სტუდენტთა კავშირის (esu) განხილვის თემას წარმოადგენს. ასე მაგალითად 2023 წლის 12 იანვარს ევროპის სტუდენტთა კავშირმა (esu) განიხილა ეს თემა და გამოაქვეყნა ანგარიში, რომელიც 30 ევროპული ქვეყნის სტუდენტების გამოკითხვას ეყრდნობოდა და მიზნად ისახავდა აკადემიური თავისუფლებისა და ინსტიტუციური ავტონომიის კვლევას სტუდენტური პერსპექტივიდან. კვლევა ევროპული ქვეყნების პოლიტიკური და აკადემიურ კონტექსტს ითვალისწინებდა. ამ და სხვა მსგავსი კვლევის შედეგად სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლება ევროპაში აკადემიურ, ინტელექტუალურ, საგანმანათლებლო და პოლიტიკურ წრეებში მწვავე დებატების საგანი გახდა. საუნივერსიტეტო ცხოვრებისა და საქმიანობის ძირითადი აქტორებისთვის (იგულისხმება სტუდენტები და პროფესორ-მასწავლებლები) აკადემიურ თავისუფლებაზე ღია, გულახდილი მსჯელობა და ამ მხრივ არსებული ვითარების ობიექტური შეფასება ერთობ რთული და სენსიტიური საკითხია. სწორედ ამ გარემოებით არის განპირობებული ექსპერტთა გამოკითხვის ჩატარება. კვლევის მეთოდები: თეორიული კვლევის ფარგლებში გათვალისწინებულია აკადემიური თავისუფლების ცნების ანალიზი. ამ მხრივ არსებული უცხოური გამოცდილების რეფლექსია, რაც აკადემიური თავისუფლების შესახებ პირველადი და მეორადი წყაროებისა და სამეცნიერო ლიტერატურის შესწავლაზეა დამყარებული. ამ შემთხვევაში თეორიულსოციოლოგიური ანალიზის მეთოდია გამოყენებული. ემპირიული კვლევა ექსპერტთა გამოკითხვის სახით არის წარმოდგენილი. ამ შემთხვევაში სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლება ექსპერტული ინტერვიუების მეშვეობით სხვადსხვა სოციალური რაკურსით შეფასდა. კვლევის შედეგები: თეორიულ-სოციოლოგიური ანალიზი: აკადემიური თავისუფლების ცნების ანალიზი სათავეს გერმანიაში საუნივერსიტეტო განათლების ფუძემდებელ ჰუმბოლდტიდან იღებს. ამ დროიდან მოყოლებული საუნივერსიტეტო განათლება დიდ მოაზროვნეთა ყურადღების მიღმა არასოდეს დარჩენილა. მათ შორის არიან: ფიხტე, ჰეგელი, იასპერსი, ჰაიეკი, ვებერი, რასელი, კარანი და სხვ. უნდა ითქვას, რომ ჩვენში საკვლევ თემასთან დაკავშირებით სამეცნიერო ნაშრომების სიმწირეა. პრობლემა მეტ-ნაკლებად შესწავლილია მხოლოდ დოკუმენტების ანალიზი გზით სამაგისტრო ნაშრომების დონეზე, თანაც ზოგადად და არა სტუდენტურ კონტექსტში. შესაბამისად, წარმოდგენილი ნაშრომი სტუდენტებთან მიმართებაში აკადემიური თავისუფლების სოციოლოგიური გამოკვლევის ერთ-ერთი პირველი მცდელობაა. პირველი ქართული უნივერსიტეტის (ახლანდელი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის) პირველ წესდება (1917) შეეხება უნივერსიტეტის ავტონომიას და მმართველობის დამოუკიდებლობას, მაგრამ არა – აკადემიურ თავისუფლებას. აკადემიური თავისუფლების საკითხმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა მეოცე საუკუნის შუა ხანებიდან, ტოტალიტარულ რეჟიმებში, განსაკუთრებით ბოლშევიკურ საბჭოეთში და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 4 ფაშისტურ გერმანიაში მეცნიერთა და შემოქმედთა დევნის გამოცდილების შემდეგ შეიძინა. სწორედ ამის შემდეგ დაიკავა ამ იდეამ და კონცეფციამ მნიშვნელოვანი ადგილი დემოკრატიული ქვეყნების კონსტიტუციებსა თუ კანონმდებლობაში. საბჭოთა პერიოდში ყველა უნივერსიტეტს, მათ შორის, ცხადია, საქართველოში, სახელმწიფო მართავდა, ხოლო სწავლება და კვლევა მკაცრ იდეოლოგიურ კონტროლს ექვემდებარებოდა. უმთავრესი კრიტერიუმი უნივერსტეტებთან მიმართებაში, ბუნებრივია, არა აკადემიური თავისუფლების ხარისხი, არამედ ყალბ ოფიციალურ მარქსისტულლენინურ იდეოლოგიასთან შესაბამისობა იყო. მართებული იქნება იმის აღნიშვნა, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ უნივერსიტეტებს საქართველოში ამ მხრივ სერიოზული პროგრესი არ განუცდია. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კინსტიტუცია უმაღლეს დონეზე იცავს აკადემიურ თავისუფლებას, ზოგადი სიტუაცია ქვეყანაში, განსაკუთრებით ბოლო ათწლეულში – ეკონომიკური და პოლიტიკური არასტაბილურობა, შრომითი უფლებების დაუცველობა, განათლებისა და მეცნიერების მწირი დაფინანსება – ხელსაყრელ პირობებს ქმნის უნივერსიტეტთა პოლიტიზებისათვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნის. შესაბამისად, აკადემიური თავისუფლების, როგორც საუნივერსიტეტო საქმიანობის ორგანიზების და ფუნდამენტური ღირებულების რიგი უმნიშვნელოვანესი ასპექტები დღემდე აქტუალურია ჩვენში. ხშირად აკადემიური თავისუფლების ცნება თანამედროვე მეცნიერული დებატების საგანია, რადგან დღემდე მისი ზუსტი განმარტება არ არსებობს. ამ მიზნით ჩატარებულ კვლევებს შორის საყურადღებოა 2003 წელს აკერლინდისა და ქეირუზის კვლევა სახელწოდებით: „აკადემიური თავისუფლების გაგება: სოციალური მეცნიერების შეხედულებები“, ოღონდ ამ შემთხვევაში კვლევა აკადემიური თავისუფლების შესახებ პროფესორების შეხედულებების ანალიზს (akerlind & kayrooz, 2003) შეეხება მხოლოდ. მკვლევრებმა გამოიყენეს ფენომენოგრაფიის მეთოდი ანუ რესპონდენტთა მიერ დაწერილი კომენტარები მსგავსებისა და განსხვავებების საფუძველზე ერთმანეთს შეადარეს და აკადემიური თავისუფლების სხვადასხვა გაგება გამოკვეთეს. მათგან მნიშვნელოვანია: აკრძალვების არარსებობა აკადემიურ საქმიანობაში, აკრძალვების არარსებობა თვითრეგულირებისა და გარედან რეგულირების სფეროში, შეზღუდვების არარსებობა საერთო ინსტიტუციონალურ მხარდაჭერასთან ერთად, აკადემიური პერსონალის პასუხისმგებლობებისა და მოვალეობების სფეროში. განთლების ფილოსოფიის მსოფლიოში ცნობილი და აღიარებული წარმომადგენელი ჯონ დიუი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა აკადემიურ თავისუფლებას. მისი აზრით, „აკადემიური თავისუფლება აუცილებელია სოციალური განვითარებისთვის, რადგან თავისუფალი სწავლების პროცესისა და გამოკვლევების გარეშე განვითარებული საზოგადოება ვერ შეიქმნება“ (dewey, 1936). დიუის მიაჩნია, რომ „აზროვნებისა და გამოხატვის თავისუფლება ყველანაირი სახის თავისუფლების საფუძველია და მისი შეზღუდვა პირდაპირი დანაშაულია, რომელიც დემოკრატიის წინააღმდეგაა მიმართული. მისთვის მიუღებელი იყო სწავლების მიზნების, მეთოდებისა და მასალების (შინაარსის) განსაზღვრა ერთპიროვნულად, რადგან მიიჩნევდა, რომ მსგავსი საკითხები უნდა განისაზღვრებოდეს დისკუსიებისა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 5 ინტელექტუალური განხილვების საშუალებით, მასში ჩართულნი უნდა იყვნენ როგორც მასწავლებლები, ასევე სტუდენტები“. ალტბაჩი (altbach, 2001) ნაშრომში: „აკადემიური თავისუფლება: საერთაშორისო გამოწვევები და რეალობა“ იხილავს სხვადასხვა ქვეყანაში შემჩნეულ დარღვევებს იხილავს, მაგალითად, აკადემიური პერსონალის დააპატიმრება და სხვა. უნივერსიტეტის ეფექტური ფუნქციონირებისათვის აუცილებელია აკადემიური თავისუფლების დაცვა და შენარჩუნება (aaup, 1940; marginson & condisine, 2000; osieja, 2016.). აკადემიურ თავისუფლ;ებას აკავშირებენ დემოკრატიულ პროცესებთან, სოციალური დებატების ნაკლებობასთან (melody, 1997). აღსანიშნავია ისიც, რომ ადმინისტრაციულმა და ინსტიტუციურმა შეზღუდვებმა არ უნდა შეუწყოს ხელი აკადემიური და მეცნიერული საკითხების დებატებზე უარის თქმას, რაც უარყოფით გავლენას იქონიებს სასწავლო პროცესზე (kayrooz, kinnear & preston, 2001; tierney, 2001). ჰ. ოსიეჯა 2016 წელს სტატიაში „აკადემიური თავისუფლება: პრინციპები, შეზღუდვები და დელიმიტაცია“ აღნიშნავს, რომ „დღეისათვის სიღრმისეული ცოდნის მიღება ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი გახდა, ვიდრე ის, რაც მხოლოდ ზედაპირული ინფორმაციის გაცვლაა. სწორედ ამიტომაა, რომ უნივერსიტეტები ჩამოყალიბდნენ იმ ძირითად ცენტრებად ჩამოყალიბდნენ, სადაც შესაძლებელი იქნება ძველი იდეებისა და პარადიგმების კრიტიკულად გააზრება და განხილვა, რადგან სწორედ იდეათა დაპირისპირებაა ახალი ცოდნის შექმნის უმთავრესი საშუალება, ამასთანავე, შესაძლებელი უნდა იყოს ახალი ცოდნის წარმოშობა, რომელიც ობიექტურ კვლევებს დაეფუძნება და რომლის მიზანიც მხოლოდ სიმართლის ძიება იქნება. იმისათვის, რომ უნივერსიტეტმა ასეთი ფუნქციების შესრულება შეძლოს, პირველ რიგში, სწორედ აკადემიური თავისუფლების უზრუნველყოფაა საჭირო“ (osieja, 2016). ტ. კარანის (karran, 2007) აზრით, „აკადემიური თავისუფლება ბოლონიის პროცესის განხორციელების მნიშვნელოვანი ფაქტორია, რადგან ბოლონიის პროცესის წარმატება მოითხოვს, რომ ევროპულ უნივერსიტეტებს ჰქონდეთ უფლებამოსილება, იმოქმედონ ავტონომიის ძირითადი პრინციპებით და დაეთანხმონ უნივერსიტეტების დიდ ქარტიას (the magna charta universitatum, 1988)“. ამერიკული უნივერსიტეტების შესწავლის შედეგად კ. კეიტი (keit, 1996) მივიდა მოსაზრებამდე, რომ ფართო გაგებით აკადემიური თავისუფლება განიხილება, როგორც უსაფრთხოების გარანტია „ჭეშმარიტების ძიებაში“, რაც ვიწრო გაგებით სწავლებისა და კვლევის მეთოდების თავსუფალ არჩევანს და კოლეგებთან და სტუდენტებთან თავისუფალ დებატებს გულისხმობს. აკადემიური თავისუფლების ქართველ მკვლევართაგან აღსანიშნავია ნ. კობახიძისა და ლ. სამნიაშვილის სტატია: „გთხოვთ, ნაკლები სსრკ, მეტი დემოკრატია! იმედი და უკმაყოფილება საქართველოს სწრაფვაში აკადემიური თავისუფლებისაკენ“, რომელიც 16 პროფესორმასწავლებლის ნარაციული ინტერვიუს საფუძველზეა შექმნილი. სტატიის ავტორთა აზრით, განსხავებულია აკადემიური თავისუფლების „დეიურე“ და „დეფაქტო“ მდგომარეობა. პირველ შემთხვევაში აკადემიური თავისუფლება ყველა დონეზე აღიარებულია, ხოლო პრობლემური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 6 რეალური მდგომარეობაა, რომლის მიზეზად „უნივერსიტეტებში არსებული საბჭოთა მემკვიდრეობის ნარჩენებია“ დასახელებული (kobakhidze, samniashvili, 2021). მაგ., თვითცენზურა, კონტროლის ფარული მექანიზმები, კონფორმისტული კულტურა. მსგავსი მოსაზრებები ჩვენ მიერ ჩატარებული ექსპერტული ინტერვიუების შედეგადაც გამოვლინდა, მაგრამ ზემოაღნიშნული ავტორებისაგან განსხვავებით, არსებულ მდგომარეობას ექსპერტები უნივერსიტეტებში მხოლოდ „საბჭოთა მემკვიდრეობის ნარჩენების“ არსებობას არ მიაწერენ. გარდა ამისა, ზემოაღნიშნული კვლევა უშუალლოად არ ეხება სტუდენტთა აკადემიურ თავისუფლებას. მიუხედავად ამისა მსგავსი მოსაზრებები აკადემიური თავისუფლების კვლევის პროცესში გასათვალისიწნებელი. აკადემიური თავისუფლების ცნების გარშემო სხვადსხვა დროს გამართული დისკუსიადებატები დღემდე გრძელდება. ამ ცნების ნებისმიერი განმარტებისთვის საერთო ნიშანია კვლევისა და სწავლების თავისუფლება, რაც განათლებისა და მეცნიერების ავტონომიურობას გულისხმობს. ამ დეფინიციის მიხედვით, აკადემიური თავისუფლება კომპლექსური კონტექსტუალური ცნებაა, რომელსაც აკადემიურობასთან ერთად აქსიოლოგიური, პოლიტიკური, კულტურული, ეკონომიკური, სამართლებრივი და მრავალი სხვა ასპექტი გააჩნია. ექსპერტული ინტერვიუს შედეგები: ექსპერტებად შეირჩა 14 პროფესიონალი საქართველოს საგანმანათლებლო და საუნივერსიტეტო კონტექსტის მცოდნე შემდეგი სფეროებიდან: ფილოსოფია (2), განათლების მეცნიერება (1), სოციოლოგია (3), უმაღლესი განათლების მართვისა და მენეჯმენტის სფეროს ყოფილი და ახლანდელი წარმომადგენლები (6), ექსპერტები, რომლებიც არასამთავრობო ორგანიზაციისა და სამოქალაქო სექტორის წარმომადგენლები არიან და რომლბსაც ქართველი საზოგადოება სხვადსხვა მედიის საშუალებით იცნობს (2). გამოკითხვა თბილისში 2023 წლის ივლისსა და აგვისტოში ჩატარდა. ექსპერტული ინტერვიუს შედეგად გამოვლენილი ტენდენციები ჰარმონიზდა თეორიული ანალიზის ზოგად შედეგებთან, რის საფუძველზეც ჩამოყალიბდა შესაბამისი დასკვნები. ა) აკადემიური თავისუფლების შესახებ: ბუნებრივია, აკადემიური თავისუფლება კავშირშია სიტყვის თავისუფლებასთან, ამიტომ კვლევის პროცესში ყურადღება ექცევა აკავშირებენ თუ არა რესპონდენტები ამ და სხვა მსგავს ცნებებს (თავისუფალი გამოხატვის საშუალება, აკადემიური თუ შემოქმედებითი აზრის თავისუფლად გამოხატვის უფლებას და სხვ.) აკადემიურ თავისუფლებასთან. ექსპერტული ინტერვიუები აკადემიური თავისუფლების ცნების დეფინიციისა და საუნივერსიტეტო განათლებაში აკადემიური თავისუფლების როლისა და მნიშვნელობის გარკვევით იწყება. აკადემიური თავისუფლების ის დეფინიცია, რომელსაც რესპონდენტები იძლევიან სრულ თანხმობაშია სამეცნიერო და აკადემიურ ლიტერაურაში დამკვიდრებულ დეფინიციასთან („სწავლის, კვლევის, აზრის გამოხატვის თავისუფლება აკადემიურ საკითხებზე“). ექსპერტთა უმრავლესობას მიაჩნია, რომ აკადემიური თავისუფლება უმაღლესი განათლების სისტემის ერთ-ერთი იმდენად მნიშვნელოვანი მონაპოვარია, რომ მის გარეშე წარმოუდგენელია თანამედროვე სამეცნიერო და სასწავლო საქმიანობა, ამიტომ სახელმწიფომ (უნივერსიტეტების მაქსიმალური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფით) და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 7 უნივერსიტეტებმა ხელი უნდა შეუწყონ პროფესორ-მასწავლებლებისა და სტდენტების აკადემიური თავისუფლების დაცვასა და უზრუნველყოფას ხელი უნდა შეუწყონ. ექსპერტთა ნაწილს კი მიაჩნია, რომ ფორმალურად, საკანონმდებლო დონეზე აკადემიური თავისუფლება ჩვენში დაცულია, თუმცა საქმის რეალური მდგომარეობა სულ სხვაგვარია. კერძოდ სახეზეა აკადემიური თავისუფლების შემზღუდავი მთელი რიგი ფაქტორები. მაგალითად აკადემიურ თავისუფლებას ზღუდავს უნივერსიტეტების კომერციალიზაცია, პროფესორ-მასწავლებლების დაქვემდებარება საბაზრო პრინციპებისადმი და მათ მიერ ე.წ. თვითცენზურის დაწესება, როდესაც პროფესორ-მასწავლებელი საკუთარ აზრს ვერ გამოხატავს იმის შიშით, რომ ამას შეიძლება უნივერსიტეტის ხელმძღვანელობის, სტუდენტების ან საზოგადოების მხრიდან არაადეკვატური რეაქცია მოჰყვეს. სხვა ფაქტორი, რომელიც აკადემიურ თავისუფლებას ზღუდავს რესურსების ნაკლებობაა. ცხადია პროფესორმასწავლებლებს იმის თავისუფლება აქვთ, რომ იკვლიონ ის, რაც მათ მნიშვნელოვნად მიაჩნიათ, მაგრამ კვლევისთვის საჭირო რესურსების უქონლობის გამო რეალურად თავისუფლებას მოკლებულნია არიან. ამ შემთხვევაში სახეზეა მეტად უცნაური მდგომარეობა, როდესაც ფორმალურად პროფესორ-მასწავლებელი შეზღუდული არ არის თავის კვლევაში, მაგრამ სინამდვილეში მას მისთვის საინტერესო და სასურველი კვლევის ჩასატარებლად საშუალება (დრო, ფინასები, ცოდნა-გამოცდილება და ა.შ.) არ აქვს. ექსპერტთა ნაწილმა „აკადემიური თავისუფლების“ დეფინიციის სირთულეზე გაამახვილა ყურადღება და მიანიშნა, რომ ამ შემთხვევაში სამე გვაქვს რეალტიურ ცნებასთან იმ გაგებით, რომ „აკადემიური თავისუფლება რელატიურად თავისუფლებაა“, რაც გულისხმობს როგორც პროფესორების ისე სტუდენტების სწავლისა და კვლევის თავისუფლებას გარკვეული რეგულაციებით, ამიტომ თითოეულმა მათგანმა საკუთარი ინტერესები, აზრები, შეხედულებები და იდეები ამ „ჩარჩოს შიგნით“ უნდა წარმოადგინოს, სხვაგვარად შეუძლებელი იქნება აკადემიური თავისუფლება. ამ მოსაზრებას ეთანხმება ერთ-ერთი ექსპერტი, რომელსაც მიაჩნია, რომ აკადემიური თავისუფლება უნივერსიტეტის ძირითადი მოთხოვნების დაცვას უნდა ითვალისწინებდეს. აკადემიური თავისუფლების ცნების განმარტებისას ექსპერტთა ნაწილმა ყურადღება გაამხვილა ცენზურაზე. აღინიშნა, რომ აკადემიური თავისუფლება შეუძლებელია ზემდგომის მიერ დაწესებული ცენზურის ან თვითცენზურის პირობებში მით უფრო მაშინ, როდესაც პოლიტიკური ისტებლიშმენტია იმით დაინტერესებული, რომ პროფესორმა მისი მხარდამჭერი აზრი გამოთქვას ან პოზიცია დააფიქსიროს, თუმცა ასეთი ცენზურა დღეს საქართველოში არ არის. ამ შემთხვევაში რესპონდნენტმა ყურადღება გაამხვილა იმაზე, რომ ერთმანეთში არ უნდა აურიოთ ცენზურა და რეცენზირება (მაგ., ფარული რეცენზირება), რაც მიმართულია პლაგიატისა და მდარე, ყალბი სამეცნიერო პროდუქციისა და არა აკადემიური თავისუფლების წინააღმდეგ, ამიტომ ფარულ რეცენზირებაზე პუბლიკაციის გაგზავნა სულაც არ არ ნიშნავს აკადემიური თავისუფლების შეზღუდვას. ექსპერტებმა ხაზი გაუსვეს, რომ აკადემიური თავისუფლება არ ნიშნავს იმის თქმას და კეთებას ვისაც რა სურს. აკადემიური თავისუფლება თვითნებობას გამორიცხავს. ჩვენში ეს ორი რამ, სამწუხაროდ, ხშირად ერთმანეთში ერევათ. პროფესორის ან სტუდენტის აკადემიური თავისუფლება იმ უფლებებისა და მოვალეობების დაცვასა და განხორციელებას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 8 გულისხმობს, რომლებიც უნივერსიტეტების მიერ მათთან დადებულ ხელშეკრულებაშია დეკლარირებული. ამ კონტექსტში საინტერესოა პროფესორ-მასწავლებელთა აკადემიური თავისუფლების შეფასება. ექსპერტთა ნაწილი აღნიშნავს, რომ პროფესორის აკდემიური თავისუფლება „გარკვეულწილად შეზღუდულია“ როდესაც მას ეუბენებიან, რომ გამოცდა მაინცდამაინც ამ და ამ დროს ჩაატაროს, „ნიშანი გამოიყვანოს გარკვეული კომპონენტებით და საბოლოო გამოცდაში მაქსიმუმ ორმოცი ქულა დაწეროს. ესეც შეზღუდვაა. შეფასება ზოგადად 100 ქულიანია, იმიტომ რომ სახელმწიფომ დააწესა ასე, თუმცა როგორ გამოიყვანს ამ 100 ქულას პროფესორი, ეს სახელმწიფოს მიერ დეტალურად გასაწერი არაა, პროფესორი უნდა განსაზღვრავდეს ამას“. ეს და მსგავსი მთელი რიგი ნიუანსები მიანიშნებს იმაზე, თუ რამდენად მრავალწახნაგოვანია აკადემიური თავისუფლების ცნება და რა სირთულეებთან არის დაკავშირებული მისი დეფინიცია. ბ) სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების შესახებ: ექსპერტული ინტერვიუს ფარგლებში განხილული საკითხი სტუდენტთა აკდემიურ თავისუფლებას შეეხებოდა. ამ შემთხვევაში ექსპერტებმა მრავალი ერთმანეთისაგან განსხვავებული მოსაზრებები წარმოადგინეს. ექსპერტთა ნაწილი აღნიშნავს, რომ სტუდენტის აკადემიური თავისუფლება შეზღუდულია. დავიწყოთ იმით, რომ სტუდენტი შეზღუდულია პროფესიის არჩევაში, რადგანაც ანგარიში უნდა გაუწიოს შრომის ბაზრის მოთხოვნებს. მაგ., „შეიძლება, ადამიანს აინტერესებდეს ასირიოლოგიის შესწავლა და სწავლობდეს ბიზნეს-ადმინისტრირებაზე, იმიტომ რომ ეს უკანასკნელი პროფესია უფრო მოთხოვნადია და უფრო მეტი შანსი აქვთ ამ პროფესიით, რომ დასაქმდნენ“. ექსპერტებს მიაჩნიათ, რომ ტუდენტები „ჩარჩოებში არ უნდა მოვაქციოთ, უნდა მივცეთ თავისუფალი არჩევანის საშუალება. აი, ამ ასპექტში უნდა ჩანდეს სტუდენტის აკადემიური თავისუფლება“, შესაბამისად სტუდეტებისთვის მცირე რაოდენობის არჩევითი კურსების შეთავაზება სათანადოდ ვერ უზრუნველყოფს მათ აკადემიურ თავისუფლებას. სასწავლო პროგრამები არჩევით კურსებთან ერთად პროფესორ-მასწავლებელთა ფართო არჩევანსაც უნდა სთავაზობდეს სტუდენტს ანუ ერთსა და იმავე დისციპლინაზე რამდენიმე პროფესორს შორის არჩევნის გაკეთების შესაძლებლობა. კიდევ ერთ-ერთი შემზღუდავი ფაქტორი უნივერსიტეტების მართვაში არსებული ხელოვნული ბარიერებია. ამ შემთხვევაში ექსპერტს მხედველობაში აქვს ის ფაქტი, რომ სხვა უნივერსიტეტში აღებული კრედიტის აღიარება ბიუროკრატიული სირთულეების (აკადემიური მობილობის) გარეშე შეუძლებელია. სტუდენტის აკადემიური თავისუფლების შეზღუდვაა, როდესაც ლექტორი „სტუდენტს უკრძალავს სხვადასხვა წიგნიდან ცალკეული თემის მომზადებას, ანუ გარდა სასწავლო პროგრამით განსაზღვრული წიგნისა, კიდევ სხვა მასალების გამოყენებას“. „სტუდენტები უნდა ჩავრთოთ პროგრამისა თუ შეფასების სისტემის შემუშავების პროცესებში. სალექციო კურსის ბოლოს უნდა შევეკითხოთ რა მოეწონათ და, რა არა, როგორ შეცვლიდნენ ამ კურსს, ანუ სტუდენტი უნდა გავხადოთ პროფესორთა თანამშრომელი და ყველა პროცესი ლექტორმა და სტუდენტმა ერთად უნდა გაიარონ. იმავე გამოცდების შემთხვევაში უნდა ვკითხოთ სტუდენტს როგორ ურჩევნია გამოცდის ჩაბარება, როდის დაწეროს და ა.შ. ესეიგი სტუდენტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 9 მაქსიმალურად უნდა ჩავრთოთ სასწავლო პროცესში, ვითანამშრომლოთ მასთან“, ასეთია ექსპერტთა უმრავლესობის მოსაზრება. სტუდენტთა აკდემიური თავისუფლების შემზღუდავი ფაქტორი სტუდენტთა ინტერესების დამცავი მოძრაობებისა და ორგანიზაციების სისუსტეა, რის შედეგად თავიანთი აკადემიური თავისუფლების დასაცავად სტუდენტებს საჭირო გამოცდილება არ გააჩნიათ. მიუხედავად იმისა, რომ სტუდენტთა კადემიურ თავისუფლებაზე ცალსახა მსჯელობა ძნელია, აღსანიშნავია, რომ უნივერსიტეტმა, პროფესორება და ლექტორებმა უფრო მეტად „უზრუნველყონ სტუდენტებში აკადემიური თავისუფლების განვითარება... რომ მეტი თავისუფლება გააჩნდეთ სტუდენტებს ამ თვალსაზრისით და მეტი ხელშეწყობა ჰქონდეთ, რომ ისეთი თემები იკვლიონ, რომელიც მათ აინტერესებთ და არა ისეთი რომლებიც უფრო საინტერესო არის პროფესორ-მასწავლებლებისთვის“. გ) ქართულ უნივერსიტეტებში არსებული სტდენტთა აკადემიური თავისუფლების ხარისხისა და დონის შეფასება: ქართულ უნივერსიტეტებში სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების ხარისხისა და დონის შეფასებისას ექსპერტული ინტერვიუს მონაწილე რესპონდენტთა მოსაზრებები ორ ნაწილად გაიყო. ექსპერტთა ერთი ნაწილი კრიტიკული მოსზრებებით გამოვიდა, ხოლო მერე ნაწილმა კრიტიკისაგან თავი შეიკავა ან პრობლემა სტუდენტებში დაინახა. კრიტიკულად განწყობილმა რესპონდენტებმა აღნიშნეს, რომ დღეს უნივერსიტეტებში სტუდენტს არავინ არ ესაუბრება რაში გამოიხატება მისი აკადემიური თავისუფლება და როგორ უნდა მოახდინოს მისი რეალიზება. ამას ემატება ისიც, რომ სასწავლო პროგრამების ნაწილი ჩაკეტილია ანუ სტუდენტის ინტერესებს არ პასუხობს. ამასთან სტუდენტებს თითქმის არ აქვთ სახელმძღვანელოების არჩევის თავისუფლება. რაც შეეხება ხელმძღვანელის არჩევას საბაკალავრო, სამაგისტრო ან სადოქტორო ნაშრომების შესრულებისას, არჩევანი აქაც შეზღუდულია, რადგან ხელმძღვანელების არჩევანი მცირეა. „სტუდენტების რაოდენობა დიდია, ხელმძღვანელებისა პირიქით“. „ასევე ხელმძღვანელებს შეზღუდული კომპეტენციები აქვთ. შესაბამისად, რთულია სტუდენტისთვის მისი ინტერესის შესაბამისი ხელმძღვანელის პოვნა და ამის გამო, ხელმძღვანელები თვითნებურად განაპირობებენ იმ თემების დავიწროებას, რაც სტუდენტებს აინტერესებთ და ესეც პრობლემურია“. ყოველივე ამას ემატება ფინანსური, ეკონომიკური პრობლემებიც. კერძოდ „თუ უნივერსიტეტი არ ეხმარება სტუდენტებს, რომ დაძლიონ ფინანსური საკითხები, მაშინ შეიძლება არჩევანი კურსების თვალსაზრისით სტუდენტმა გააკეთოს არა ინტერესიდან გამომდინარე, არამედ იმის მიხედვით, თუ რა უფრო მოსახერხებელი იქნება მის სამუშაო პირობებთან მიმართებაში. მაგალითად აირჩიოს ისეთი კურსი, რომელიც შაბათ-კვირას არის და არა კვირის სხვა დღეებში, იმიტომ რომ შეიძლება დამსაქმებელი ხელს არ უწყობდეს, რომ დღის განმავლობაში იმუშაოს და თან ისწავლოს“. კრიტიკულად მოსაზრებებით გამორჩეულ ექსპერტთ აზრით, ყვეალსათვის გასაგებია, თუ რას ნიშნავს სტუდენტის აკადემიური თავისუფლება, რომ აკადემიურ საქამიანობაში ჩართული ადამიანები მაქსიმალურად თავისუფლები უნდა იყვნენ და ა.შ. მაგრამ ამ თავისუფლებას მატერიალური, რესურსული მხარდაჭერა სჭირდება, „იმ შემთხვევაში თუ ჩვენ გვინდა, რომ კვლევები უფრო ხარისხიანი იყოს, პროფესორები და სტუდენტებიუნდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 10 უფრო მეტად დამოუკიდებლები იყვნენ თავიანთ არჩევანში“. აღსანიაშნავია, რომ ქართული უნივერსიტეტების დიდ უმრავლესობაში რესურსებით უზრუნველყოფა დრემდე უმთავრეს გამოწვევად რჩება. ექსპერტთა დიდმა ნაწილმა აღნიშნა, რომ „არის ბევრი უნივერსიტეტი (უმთავრესად კერძო უნივერსიტეტები იგულისხმება), რომელიც სტუდენტს ეუბნება, რომ კონკრეტულ თემაზე იმუშაოს, რაც არასწორია“. სტუდენტს ყოველთვის უნდა ჰქონდეს თავისუფალი სააზროვნო არეალი. ექსპერტთა ის ნაწილი, რომელიც კრიტიკულ მოსაზრებებს მოერიდა სცადა, რომ მთელი რიგი პრობლემები სტუდენტებში დაენახა. მაგალითად იმის აღნიშვნა, რომ სტუდენტი „უნივერსიტეტში თავის ნებით, ყოველგვარი ძალდატანების გარეშე უნდა დადიოდეს“. ჩვენში სტუდენტთა დიდი ნაწილი მუშაობს და ამდენად ყოველდღიურ სამსახურებრივ რუტინას მიბმულს შემოქმედებითი განწყობები დაქვეითებული აქვს, სათანადოდ ვერ სწავლობს და ა.შ. ამიტომ „სახელმწიფომ უნდა შემოიღოს შესაბამისი რეგულაციები, რომ სტუდენტის მუშაობის შიზღუდვა თუ არა რეგლამენტირება მოახდინოს“, თუმცა ამგვარი რამ შეიძლება სტუდენტის თავისუფლების შეზღუდვად იქნეს მიჩნეული. გარდა ამისა, სტუდენტმა უნდა იცოდეს, რომ მას უნივერსიტეტში ყველაფრის (რაც მას მოესურვება) კეთების უფლება არ აქვს, რასაც ზოგიერთი სტუდენტი ნაკლებად აცნობიერებს. მიუხედავად არსებული პრობლემებისა, რომლებსაც ლოკალური ხასიათი აქვთ, ექსპერტთა დიდი ნაწილის აზრით, ქართული საუნივერსიტეტო განათლება სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების სტანდარტებს აკმაყოფილებს, თუმცა ბევრი რამ ამ სფეროში კვლავ გამოწვევად რჩება. დ) სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების ინსტიტუციური, ორგანიზაციული და კონტექსტუალური შეზღუდვები და მათი გამოსწორების გზები: ექსპერტთა აზრით, „სტუდენტებს გარდა იმისა რომ თავისუფლება აქვთ, აქვთ გარკვეული ტიპის ვალდებულებაც. სტუდენტს აქვს ვალდებულება, რომ ისწავლოს მიიღოს ცოდნა, დაექვემდებაროს არსებულ რეგულაციებს სასწავლო პროცესთან დაკავშირებით და ამავდროულად ხელი შეუწყოს საკუთარ თავსაც და პროგრამასაც, რომ პროგრამით დასახული მიზნებისა და შედეგების მიღწევა იყოს სრულყოფილი“. სწორედ ამაში ვლინდება სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების ინსტიტუციური, ორგანიზაციული შეზღუდვა, რომელსაც ვერცერთი სტუდენტი ვერ უარყოფს. ხოლო კონტექსტუალურ შეზღუდვაში გარეგანი (სახელმწიფოებრივი, პოლიტიკური, ეკონომიკური და სხვ. მაგ. კონფორმისტული კულტურა, ფავორიტიზმი, ზეწოლისა და კონტროლის ფარული მექანიზმები, ბიუროკრატიზმი და ა.შ. ეს ყველაფერი სახეზეა ქართულ უნივერსიტეტებში) ზეწოლა იგულისხმება. არსებული მდგომარეობის გამოსასწორებლად ექსპერტების აზრით აუცილებელია, რომ სასწავლო პროგრამები „გაიხსნას“ და „უნივერსიტეტთაშორისი გაცვლა გამარტივდეს“, გაიზარდოს პროფესორების რაოდენობა „ან სტუდენტებისა შემცირდეს“. „გარდა ამისა, აქტიური უნდა იყოს სტუდენტების ინფორმირებულობის მექანიზმები, რომლებიც დააფიქრებს მათ რა არის ეს თავისუფლება და როგორ უნდა გამოიყენონ იგი... გარკვეული პლატფორმები უნდა არსებობდეს, სადაც სტუდენტები აქტიურად გამოხატავენ თავიანთ აზრს, რომელიც გავლენას იქონიებს უნივერსიტეტში გადაწყვეტილების მიღებაზე. დღეს არსებობს რაღაც პლატფორმები ფორმალურად, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 11 მაგრამ მათი ხმა დიდად არ ისმის და სტუდენტების ინტერესებს ამ თვალსაზრისით არ გამოხატავს. შეიძლება უფრო მნიშვნელოვანი იყოს რაღაც კლუბების არსებობა, საინფორმაციო ფორუმების, საუნივერსიტეტო გაზეთების არსებობა, რაც დაეხმარებოდა სტუდენტებს ამ ინტერესის დაკმაყოფილებაში“. სასურველია მეტი ყურადღება დაეთმოს სტუდენტის პიროვნულ ზრდა-განვითარებას და ამისთვის სხვა დამატებითი ღონისძიებების გატარებას. სტუდენტი მაქსიმალურად უნდა წავახალისოთ და, რაც მთავარია, უნივერსიტეტებმა უნდა შეძლონ აკადემიური თავისუფლების ფარგლებში ძალიან ბევრი კრიტერიუმის დაკმაყოფილება; რაც შეიძლება ნაკლები უნდა იყოს ადმინისტრაციული შეზღუდვები და ბიუროკრატიზმი. დასკვნა ფორმალურად აკადემიური თავისუფლებას გამოკითხული ექსპერტები ერთნაირად განმარტავენ, თუმცა მათი მოსაზრებები სტუდენტთა აკადემიურ თავისუფლებასთან დაკავშირებით განსხვავებულია. ექსპერტებმა, რომლებიც ადმინისტრაციულ საქმიანობას ეწევიან სხვადასხვა უნივერსიტეტებში სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების კუთხით პრობლემა მთელი სისრულით ვერ დაინახეს, რაც, დიდი ალბათობით, კონფორმისტული კულტურის გამოვლინებად უნდა მივიჩნიოთ. კრიტიკულად განწყობილი ექსპერტების აზრით კი უნივერსიტეტებში სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით მრვალი გადაუჭრელი პრობლემა არსებობს, რამეთუ სახეზეა თვითცენზურა, კონტროლისა და ზედამხედველობის ლატენტური მექანიზმები, კონფორმისტული, ფავორიტისტული კულტურა, ბიუროკრატიზმი და სხვ. ყოველივე ეს ხელ უშლის სტუდენტთა აკადემიური თავისუფლების რეალიზებას. გამოყენებული ლიტერატურა დიუი ჯ. (2010). დემოკრატია და განათლება, თბ. დვალი გ. (2012). კონცეფცია აკადემიური თავისუფლება, ჟურნ. ლიბერალი, 26 ოქტომბერი. ქეცბაია, კ. (2015). მეცნიერების სოციოლოგია, თბ. გამ. უნივერსალი. ხოფერია, რ. (2021). აკადემიური თავისუფლება როგორც კონსტიტუციით გარანტირებული უფლება (შედარებით-სამართლებრივი ანალიზი გერმანიის, აშშ-ის და საქართველოს მაგალითზე), საკონსტიტუციო სამართლის ჟურნალი (სპეციალური გამოცემა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის 1921 წლის კონსტიტუცია). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო, ბათუმი. altbach, g. (2001). academic freedom: international realities and challenges, center for international higher education, boston college. bourdieu, p. (1988). homo academicus, stanford, california. boyer, j w.( 2002). academic freedom and the modern university, chicago. dworkin, r. (1996). we need a new interpretation of academic freedom, chicago. kayrooz, c. akerlind s (2003), understanding academic freedom: the views of social scientists, higher education research & development vol. 22, no. 3, november. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 12 karran, t. (2009). academic freedom: in justification of a universal ideal, studies in higher education, vol. 34, no. 2. karki, c.b. (2015). academic freedom for faculty members and students, oslo. keith, k. (1996). faculty attidudes toward academic freedom: tenure, teaching and re search doctoral dissertation, university of southern california. haddon, a. (1987). academic freedom and governance: a call for increased dialogue and diversity. texas law review. kobakhidze, n, samniashvili, l. (2022). less ussr, more democracy please!” hope and discontent in georgia's quest for academic freedom, including special issue on academic freedom in the re‐imagined post‐humboldtian europe, volume76, issue3. guinness, k. (2002). the concept of academic freedom. new york. manan, w. (2000). academic freedom: ethical implications and civic responsibilities. in the universities’ responsibilities to society: international perspectives, ed. guy neave, kidlington: elsevier science. osieja, h. (2016). academic freedom: foundations, limitations and delimitations, 8th international conference on education and new learning technologies, 4-6 july, barcelona. sunstein, c.r. (1996). academic freedom and law: liberalism, speech codes, and related problems, chicago. shiell, t.c. (2006). three conceptions of academic freedom. stanford university press. tierney, g, lechuga v. m. (2005). academic freedom in the 21st century, national education association. washington. tight, m. (1988). so what is academic freedom? in m. tight (eds.), academic freedom and responsibility. stony stratford: open university press. students’ academic freedom according to the expert interviews anano beradze, amiran berdzenishvili, nika nakaidze, tata oqrojanashvili, kakha ketsbaia orcid.org/0000-0001-9149-5376 abstract the article is based on qualitative research -the expert interviews. 14 professionals well-acquainted with the educational and university context working in the following spheres: philosophy, science of education, sociology, and the sphere of organizing and management of higher education participated in the research. they were former and present representatives of these spheres, members of nongovernmental organizations and representatives of the civil sector who are known to georgian society via various mass media facilities as experts on education. the research took place in tbilisi in july and august 2023. alongside the empirical research, the fundamental scientific works and various secondary data on academic freedom were analyzed. since the disintegration of the soviet union, the universities in georgia have not made serious progress regarding academic freedom. though academic freedom is guaranteed and protected by the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 13 consitution of georgia, the general situation in the country, especially during the recent decade – economic and political instability, vulnerability of labour rights, scanty investment into education and science does not create profitable conditions for proper development of universities. therefore, the most important aspects of academic freedom as the condition of arranging university activities and as the fundamental value are still on the agenda in our country. students' academic freedom is among them as well. asa resultof the research, it became clear that the academic freedom of students is limited; the factors limiting the academic freedom of students are the following: labour market demands, limited free choice in the process of learning and research; artificial barriers existing in the university management, weakness of the organizations and movements protecting students’ interests, absence of the experience necessary to protect academic freedom, conformist culture, favouritism, hidden mechanisms of pressure and controle, bureaucracy, etc. all these and other factors hinder the realization of students'academic freedom key words: academic freedom, students’ academic freedom, university education, learning, research, free choice, expert interview. microsoft word fullpdf06022024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 328 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.34 გეოთერმული ენერგიის პერსპექტივა თბილისში მაია ლომსაძე-კუჭავა,1 ნინო გიორგიშვილი2, ხათუნა გიორგაძე3, გიგა ჯოჯუა4, გიორგი კორკოტაძე5 1სტუ-ს პროფესორი, დოქტორი; 2სტუ-ს ასოც. პროფესორი; 3სტუ-ს ასისტენტ პროფესორი, 4სტუ-ს უფ. მასწავლებელი; 5სტუ-ს სტუდენტი-ბაკალავრი ანოტაცია ნაშრომში განხილულია თბილისი გეოთერმული ენერგიის პერსპექტივა. ქ. თბილისისთვის, რომელიც განიცდის სასმელი და ტექნიკური წყლების დეფიციტს, ცენტრალიზებული გათბობის სისტემა კი უკვე აღარ არსებობს, მოთხოვნილება გეოთერმული წყლების მიმართ განსაკუთრებულ აქტუალობას იძენს. კერძოდ გამოკვლეულია და დათვლილია გეოთერმული წყალმომარაგების მოწყობა საბურთალოს რაიონის 30 000 აბონენტისთვის პირველი ეტაპი (1-2წელი); და საბურთალოს რაიონის 30 000 აბონენტისთვის გეოთერმული წყალმომარაგების მოწყობა მეორე ეტაპი (3-4 წელი). ნაშრომში ასახულია თბილისის გეოთერმული წყალმომარაგების ეკონომიკური პრინციპები, კერძოდ კაპიტალური დანახარჯები, სითბური ენერგიის თვითღირებულება დისკონტირებით. შესავალი მსოფლიოში გეოთერმული ენერგიის ათვისება ათეული წლების წინ დაიწყეს. მას დიდი პოტენციალი გააჩნია და უზრუნველყოფს მსოფლიოს განვითარებული ქვეყნების ელექტრო და თბურ მომარაგებას. გარდა იმისა, რომ გეოთერმული ენერგიით სარგებლობა ქვეყნისთვის მომგებიანი ეკონომიკურადაც, მათ არ უწევთ ძვირადღირებულ ნავთობში ქვეყნის ბიუჯეტიდან გამოყოფილი თანხების გადახდა, ასევე აღსანიშნავია ისიც, რომ ეკოლოგიის თვალსაზრისით ასევე ძალიან პრაქტიკულია თერმული წყლების გამოყენება. საქართველოში ცხელი წყლის პირველი საწყისები ჩვენამდე მოსულია, როგორც ლეგენდა. ჩვენი ქვეყნის მოსახლეობის აბსოლუტურმა უმრავლესობამ იცის ლეგენდა მეფე ვახტანგ გორგასალზე და მის მიმინოზე. ჩვენს დედაქალაქსაც სწორედ ცხელი წყლების სიუხვის გამო ჰქვია თბილისი. გეოთერმული ენერგიის გამოყენება საკმაოდ სარფიანად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 329 შეიძლება, ეს ქვეყნის წინსვლის, ეკონომიკურ და ეკოლოგიური გაჯანსაღებისთვის გადადგმული უდიდესი ნაბიჯი იქნება. ძირითადი ნაწილი თერმული წყლების გარკვეული მარაგი თბილისში ლისის ტბის ტერიტორიაზეც შეიძლება, მისი საფუძვლიანად ათვისების შემთხვევაში შესაძლებელია 100 000 ოჯახის დაკმაყოფილება ცხელი წყლით, უფრო ზუსტად თუ დავთვლით თბილისში 300-დან 3 500 მეტრამდე სხვადასხვა სიღრმეზე განლაგებული მძლავრი (800 მეტრამდე სისქის) ცხელი წყლის შემცველი ჰორიზონტია, რომლის ტემპერატურა 400c-დან 7400c-მდეა. ეს მიწისქვეშა ბუნებრივი რეზერვუარია. ქალაქში ბურღვითი სამუშაოების გზით შეძლება 30-მდე, ან უფრო მეტი გეოთესის შექმნა. მათი გამომუშავებული სითბო შეიძლება გავუტოლოთ გასული საუკუნის 80იან წლებში არსებულ 49 საქვაბეში გამომუშავებულ სითბოს. ამ გზით წელიწადში 1 მლნ.ტონა ორგანული საწვავი დაიზოგება. სითბო იქნება ამოუწურავი და სხვა, ნებისმიერი გზით გენერირებულ სითბოზე 6-7-ჯერ იაფი. ის მთლიანად უზრუნველყოფს თბილისის ცხელი წყლით მომარაგებას და მოსახლეობის გათბობას. საქართველოს გეოლოგიური აგებულების გამო სიღრმეში განლაგებული გეოთერმული წყალშემცველი ჰორიზონტი დანაოჭებულია, რის გამოც მისი ზედაპირი მიწის პირიდან სხვადასხვა სიღრმეზეა განთავსებული. ქ. თბილისისთვის, რომელიც განიცდის სასმელი და ტექნიკური წყლების დეფიციტს, ცენტრალიზებული გათბობის სისტემა კი უკვე აღარ არსებობს, მოთხოვნილება გეოთერმული წყლების მიმართ განსაკუთრებულ აქტუალობას იძენს. ცხრილი. 1. საბადოს მდებარეობა დებიტი მ3/დღ.ღ ტემპერატურა მინერალები დანიშნულება თბილისი 3760 55....100 0,2...0,4 მოსახლეობის ცხელწყალმომარაგება ცხ. 1 თბილისის გეოთერმული წყლის მახასიათებლები. გასული საუკუნის 70-იან წლებში თბილისის გარეუბანში ლისის ტბის მიდამოებში 2,1....2,6 კმ-ის სიღრმიდან მიგებულ იქნა 600c-იანი თერმული წყალი. ქიმიური შემადგენლობით ის აღმოჩნდა ჰიდროკარბონატულ-ნატრიუმიანი (სამკურნალო) მტკნარი, მინერალიზაციით 0,2 გრ/ლ, დებიტით 2 540 მ3/დღ.ღამ. ეს წყალი ვაჟა-ფშაველას პროსპექტის ერთ-ერთ მიკრორაიონს უზრუნველყოფდა თბომომარაგებით. ეს იყო ერთმილოვანი სისტემა ბუნებრივი თერმული წყლის ერთჯერადი პირდაპირი გამოყენებით. ზედაპირზე ამოტანილი თერმული წყალი ჭაბურღილიდან მიემართებოდა მილსადენში, ხოლო შემდეგ 5 ათასი მ3 მოცულობის გამანაწილებელ ავზში დეგაზატორის გავლით, სადაც ხდებოდა გოგირდწყალბადის მოცილება. ავზიდან ცხელი წყალი თვითდინებით მიეწოდებოდა მომხმარებელს. გამანაწილებელი ავი და მილგაყვანილობა თბოიზოლაციით იყო შეფუთული, ამიტომ ჭაბურღილიდან მომხმარებლამდე წყლის ტემპერატურის ვარდნა შეადგენდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 330 მხოლოდ 20c-ს. მნიშვნელოვანი დებიტის გამო ეს ჭაბურღილი ამარაგებდა მიკრორაიონის 15 ათას მაცხოვრებელს. დედამიწის სიღრმისეული სითბოს ასათვისებლად და სხვადასხვა სამეურნეო და სამრეწველო მიზნით გამოსაყენებლად აუცილებელია არსებობდეს: ხელსაყრელი გეოლოგიურ-ჰიდროლოგიური მდგომარეობა, ანუ მცირე სიღრმეებზე არსებული მძლავრი ჰორიზონტები, საჭირო ტემპერატურით უზრუნველყოფილი დაბალი გეოთერმული საფეხური, წყლების დებიტის და სხვა პარამეტრების სტაბილურობა ექსპლუატაციის მთელი პერიოდის განმავლობაში, დაბალი აგრესიულობა მეტალების მიმართ, ნამუშევარი წყლის ჩაღვრის საშუალება ღია წყალსატევარებში ბუნების დაცვითი ყველა ღონისძიების გატარებით, ენერგომომხმარებელთან საბადოს სიახლოვე და ბოლოს, უფრო მაღალი ტექნიკურ ეკონომიკური მაჩვენებლები თბომომარაგების სხვა წყაროებთან შედარებით. განვიხილოთ სამრეწველო საწარმოთა და საცხოვრებელ შენობათა თბომომარაგების ორი ტიპიური შემთხვევა. თბომომარება მოიცავს შენობის ჰაერის გათბობასა და ცხელი წყლით მომარაგებას საყოფაცხოვრებო საჭიროებებისათვის. ძლიერ მინერალიზებულ თერმულ წყლებს გააჩნიათ 800c-ზე მეტი ტემპერატურა. ამ შემთხვევაში ჩნდება შუალედური თბომცვლელის გამოყენების შესაძლებლობა. რისი მუშაობის პრინციპი მდგომარეობს იმაში, რომ ჭაბურღილიდან მომავალი თერმული წყალი იყოფა ორ პარალელურ ნაკადად: პირველი მიემართება გათბობის სისტემის თბოგადამცემში, ხოლო შემდეგ, მისი გავლით ცხელი წყალმომარაგების პირველი საფეხურის თბოგადამცემში ცივი წყლის წინასწარ შესათბობად. მეორე ნაკადი მიემართება ცხელიწყალმომარაგების მეორე საფეხურის თბოგადამცემიდან მოწოდებულ შემთბარ წყალს აცხელებს საბოლოო ტემპერატურამდე. ნამუშევარი გეოთერმული წყლები იკრიბება და ჩასაღვრელი მილის მეშვეობით იღვრება ჭაში და არხში. როგორც გათბობის სისტემასა და თბოგადამცემ აპარატს შორის, ანუ გეოთერმული წყალი გადასცემს სითბოს გათბობის ხელსაწყოებში ცირკულირებად წყალსა და ცხელწყალმომარაგების მუშა წყალს თბოგადამცემი აპარატების მეშვეობით და გაციებული ტოვებს თბომომარაგების მთლიან სისტემას. ნახ.1. გეოთერმული თბომომარაგების სქება შუალედური თბოგადამცემებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 331 იმისათვის, რომ თავიდან იქნას აცილებული მილგაყვანილობათა ზედაპირზე თერმულ წყლებში შემავალი მარილების დალექვა, იყენებენ შუალედურ თბოგადამცემს. იგი წარმოადგენს კლაკნილმილოვან რეზერვუარს. კლაკნილა მილში გაედინება მტკნარი წყალი, ხოლო რეზერვუარის მოცულობას მიეწოდება თერმული ცხელი წყალი. გაცხელების შემდეგ მტკნარი წყალი მიემართება მომხმარებლისაკენ. თერმული წყლიდან გამოყოფილი მარილები ილექება რეზერვუარის კედლებსა და კლაკნილა მილის ზედაპირზე. პერიოდულად ხდება მოწყობილობის მარილებით დაფარული ზედაპირების წმენდა. ასეთი სქემის უარყოფითი მხარეა თერმული წყლის ენერგეტიკული პოტენციალის (ტემპერატურის) შემცირდება, რაც გამოწვეულია თბოგადამცემ აპარატებში აუცილებელი ტემპერატურული ვარდნებით. ამ სქემას იყენებენ იმ შემთხვევაშიც, როდესაც შესაძლებელია წინასწარი დამუშავებით წყლის მინერალიზაციის შემცირება დასაშვებ დონემდე. ეს ხერხდება წყლის დეგაზაციით, ქიმიური რეაგენტებით, წყლის ულტრაბგერითი და სხვა დამუშავებით. ასევე შეიძლება მოსახლეობის ცხელწყალ მომარაგების სხვა შესაძლებლობაც. მაგალითად, ვთქვათ წყალი სუსტად მინერალიზებულია, მაგრამ დაბალი ტემპერატურული პოტენციალი გააჩნიათ (< 800 c). ამ შემთხვევაში ჩნდება ტემპერატურული პოტენციალის გაზრდის საჭიროება. ეს ხორციელდება ჯერ ერთი, თერმული წყლის გათბობის სისტემის ხელსაწყოებში უშუალოდ მიწოდებით და მეორე, გამათბობელი თერმული წყლის დამატებითი პიკური შეცხელებით გარემოს ტემპერატურის მკვეთრი დაცემის შემთხვევებში. პიკურ შემაცხელებლად შეიძლება გამოყენებული იქნას საწვავზე მომუშავე საქვაბე, ელექტროგამაცხელებელი, თბური ტუმბო და სხვა. სქემა წარმოდგენილია 2 ნახაზზე. ჭაბურღილიდან გამოსული ცხელი თერმული წყალი იყოფა ორ ნაკადად. პირველი ნაკადი მიემართება პიკური გამაცხელებლის გავლით ან მისი გვერდის ავლით უშუალოდ გათბობის სისტემის ხელსაწყოებისკენ, ხოლო მეორე ნაკადი ავზ-აკუმულატორის გავლით უშუალოდ ცხელი წყლის მომხმარებლისკენ. როცა ცხელი წყლის მოხმარება შეჩერებულია, მაშინ შესაძლებელია ავზ-აკუმულატორში ცხელი თერმული წყლის დაგროვება და შემდგომში გამოყენება. გათბობის სისტემიდან გამომავალი ნამუშევარი გაციებული თერმული წყალი იღვრება კანალიზაციაში ან სპეციალურ ჭაბურღილში. ნახ.2. თბომომარაგების სქემა პირდაპირი გადაცემით დღესდღეობით, ჩვენი გეოთერმული წყლების გამოსავლების ჯამური დებეტი დღეღამეში 20 ათას კუბ. მეტრს შეადგენს. მათგან 9 ათასი კუბ. მეტრი მაღალი კატეგორიის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 332 საექსპლუატაციო მარაგია, რაც სპეციალური კომისიის მიერაა დამტკიცებული. ეს გეოთერმული გამოსავლები თავმოყრილია 44 საბადოში. თბილისში 300-დან 3 500 მეტრამდე სხვადასხვა სიღრმეზე განლაგებული მძლავრი (800 მეტრამდე სისქის) ცხელი წყლის შემცველი ჰორიზონტია, რომლის ტემპერატურა 400cდან 740c-მდეა. ეს მიწისქვეშა ბუნებრივი რეზერვუარია. ქალაქში ბურღვითი სამუშაოების გზით შეიძლება 30-მდე, ან უფრო მეტი გეოთესის შექმნა. მათი გამომუშავებული სითბო შეიძლება გავუტოლოთ გასული საუკუნის 80-იან წლებში არსებულ 49 საქვაბეში გამომუშავებულ სითბოს. ამ გზით წელიწადში 1 მლნ ტონა ორგანული საწვავი დაიზოგება. სითბო იქნება ამოუწურავი და სხვა, ნებისმიერი გზით გენერირებულ სითბოზე 6-7-ჯერ იაფი. ის მთლიანად უზრუნველყოფს თბილისის ცხელი წყლით მომარაგებას და მოსახლეობის გათბობას. საქართველოს გეოლოგიური აგებულების ხასიათის გამო სიღრმეში განლაგებული გეოთერმული წყალშემცველი ჰორიზონტი დანაოჭებულია, რის გამოც მისი ზედაპირი მიწის პირიდან სხვადასხვა სიღრმეზეა განთავსებული. საქართველოს მასშტაბით გეოთერმული რესურსების რაციონალური გამოყენებით 2,5 მლნ ტონა პირობით ორგანულ საწვავს დავზოგავთ, რასაც განუზომლად დიდი ეკოლოგიური და ეკონომიკური ეფექტი ექნება. დღეისათვის ექსპლუატაციაში არსებულ პირობებში ხდება ბურღილების წნევისა და დებიტების კლება და ცალკეული შემთხვევებში, თვითდინების სრული შეწყვეტაც, რაც გამოწვეულია იმით, რომ მომხმარებელი არ უფრთხილდება რესურს და ხდება წყლის მოხმარება საკანალიზაციო დანიშნულებით. ცხრილი. 2. ჭაბურღილის n ჰორიზონტის სიღრმე ტემპერატურა მინერალიზაცია 3-ტექნიკური 3075-3286 33 0.44 4-ტექნიკური 1050-2685 70 0.22 5-ტექნიკური 1086-1878 62 0.28 6-ტექნიკური 1921-2771 66 0.41 7-ტექნიკური 2118-3702 62 0.3 8-ტექნიკური 1740-2529 46 0.35 1-საბურთალო 2140-2867 66 0.25 ცხრ. 2. თბილისის თერმული წყლების მახასიათებლები. მუდმივი ტემპერატურის მქონე, დედამიწის ზედაპირთან შედარებით ახლოს არსებული წყლები გეოთერმული ტუმბოების მეშვეობით ზამთარში შენობების გასათბობად გამოიყენება, ხოლო ზაფხულობით გასაგრილებლად. უფრო ღრმად არსებული გეოთერმული წყლებით შეიძლება უშუალოდ სახლებისა და ოფისების გათბობა ან სათბურების მომარაგება. საინტერესოა, რომ აშშ-ს ზოგიერთ ქალაქში გეოთერმული წყლები სავალი ნაწილისა და ტროტუარების ქვეშ გაყვანილი მილების მეშვეობით ყინულის გასალღობად გამოიყენება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 333 მთელ რიგ ქვეყნებში ჯერ კიდევ რამდენიმე ათეული წლების წინ იყენებდნენ გეოთერმულ ენერგიას საკვების მოსამზადებლად და ჯანმრთელობის მიზნებისათვის. თანამედროვე ტექნოლოგიები კი საშუალებას იძლევა, მიწისქვეშა წყლები და ორთქლი გამოყენებულ იქნას ელექტროენერგიის წარმოებისა, თუ უშუალოდ შენობების გაგრილებაგათბობისათვის. ამჟამადაც მუშა მდგომარეობაშია ლისის გეოთერმული საბადო, რომელიც ცხელი წყლით უზრუნველყოფს საბურთალოს რაიონის მოსახლეობის ნაწილს. ზოგი საცხოვრებელი კორპუსი მარაგდება 550c ტემპერატურის მქონე თერმული წყლით; ზოგი 700c ტემპერატურის მქონე თერმული წყლით. საბადოზე მოქმედებს 6 ჭაბურღილი. მათ შორის ორი ჭაბურღილი მუშაობს რეინჟექციით. თერმული წყლის ჯამური დებიტი თვითდინებით შეადგენს 4 000 კუბ.მ/დ-ღ. თბილისის გათბობა-ცხელწყალმომარაგების პროექტი ჰიდროთერმული საბადოს ბაზაზე ითვალისწინებს გეოთერმული საცირკულაციო სისტემების მოწყობას საბადოს ცალკეულ უბნებზე. ასეთი სისტემის შუალედურ თბოგადამცემში გაცივებული გეოთერმული წყალი სპეციალური ჭაბურღილის საშუალებით ჩაიტუმბება უკანვე, წყალშემცველ ჰორიზონტში. პროექტის განხორციელება დაგეგმილია ორ ეტაპად. ცხრილი. 3. დ ო ნ ო რ ე ბ ი პროექტის სრული ღირებულება გარემოს დაცვითი ფონდი თბილისის მერია კერძო სტრუქტურა 3,94 მლნ.დოლარი 2,5 მლნ.დოლარი 1,0 მლნ.დოლარი 0,4 მლნ.დოლარი სითბური ენერგიის თვითღირებულება ამოგების შიგა ნორმა წლიური სუფთა მოგება ინვესტიციების უკუგების ვადა 13,04 აშშ დოლარი/(მგვტ*სთ) 15,8 % 0,8 მლნ. აშშ დოლარი/წ 5 წელი ცხრ.3. ცხელწყალმომარაგების სისტემის მოწყობის პირველი ეტაპი. ცხრილი. 4. პროექტის სრული ღირებულება 5,5 მლნ. აშშ დოლარი სითბური ენერგიის თვითღირებულება ამოგების შიგა ნორმა წლიური სუფთა მოგება ინვესტიციების უკუგების ვადა 20,12 აშშ დოლარი/(მგვტ*სთ) 16,2 % 1,2 მლნ. აშშ დოლარი/წ 4,6 წელი ცხრ.4. ცხელწყალმომარაგების სისტემის მოწყობის მეორე ეტაპი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 334 სითბური ენერგიის ფასის ერთ-ერთ განმსაზღვრელ ფაქტორს გეოთერმული ცხელწყალმომარაგებისას წარმოადგენს ჭაბურღილის მოწყობის დანახარჯები (2000 წლის მონაცემებით საქართველოში ყოველი 1 კმ-ის ვერტიკალური ბურღვა ჯდება 2-3 მლნ. აშშ დოლარი; ბურღვის ოპტიმალურ სიღრმედ მიღებულია 5 კმ6). ენერგიის ფასის განსაზღვრა ისეთ გეოთერმულ სისტემებზე, რომლებზეც საჭიროა ახალი ჭაბურღილების მოწყობა, მოითხოვს გეოლოგიური სამუშაოების დეტალურ განფასებას თითოეული კონკრეტული შემთხვევისათვის. უკვე არსებული ჭაბურღილების შემთხვევაში ენერგიის ფასი (მათ შორის სითბური ენერგიის) მნიშვნელოვნად მცირდება. ქვემოთ მოგვყავს სითბური ენერგიის წარმოების ფასის გაანგარიშება საბურთალოს რაიონის ცხელწყალმომარაგების გეოთერმული სადგურისათვის, რომელიც შესრულებულია შ.პ.ს „გეოთერმიის“ მონაცემების მიხედვით. გაანგარიშებები ჩატარებულია ცხელი წყლის ხარჯის სამი განსხვავებული მნიშვნელობისათვის 30 ლ/დ-ღ/სული; 50 ლ/დ-ღ/სული; 100 ლ/დ-ღ/სული. ცხრილი. 5. პროექტი გეოთერმია თბილისი1 გეოთერმია თბილისი 1 გეოთერმია თბილისი 1 პროდუქტი წყალმომარაგება წყალმომარაგება წყალმომარაგება ცხელი წყლის ხარჯი ლ/დდ/სულზე 30 50 100 გაცემული წყლის ტემპერატურა 55 55 55 დაბრუნებული წყლის ტემპერატურა 9 9 9 ცხელწყალმომარაგების სიმძლავრე კვტ/სული 0.067 0.112 0.223 მომხმარებლების რაოდენობა 30 000 30 000 30 000 ცხელწყალმომარაგების სრული სიმძლავრე კვტ/სული 2008 3346 6692 მზად ყოფნის კოეფიციენტი 94% 94% 94% იძულებითი გაჩერებები დ-ღ/წ 5 5 5 გეგმიური გაჩერებები დ-ღ/წ 5 5 5 შეკეთება (რემონტი) დ-ღ/წ 12 12 12 მუშაობის ხანგრძლივობა დ-ღ/წ 343 343 343 სითბური ენერგიის გაცემა კვტ*სთ/წ 16 527 455 27 545 758 55 091 517 ცხრ.5. ტექნიკური დანახარჯების კალკულაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 335 ცხრილი. 6. დანადგარების ღირებულება 350 000 350 000 350 000 სააკუმულაციო რეზერვუარი 2*2000 კუბ.მ 350 000 350 000 350 000 სამშენებლო სამუშაოები (გათბობის ქსელის განახლება) 1 400 000 1 400 000 1 400 000 ცხელი წყლის მრიცხველების დაყენება 450 000 450 000 450 000 სხვა დანადგარების მონტაჟი 1 809 900 1 809 900 1 809 900 ჯამი 4 059 900 4 059 900 4 059 900 ცხრ. 6. კაპიტალური დანახარჯები. ცხრილი. 7. ფიქსირებული საექსპლ. და მომსახურების ხარჯი 36 000 $/წ 36 000 $/წ 36 000 $/წ ცვლადი საექსპლ. და მომსახურების ხარჯი 18 000 $/წ 18 000 $/წ 18 000 $/წ ოპერატიული პერსონალი 36 000 36 000 36 000 გამოსყიდვის პერიოდი. წ 10 10 10 ცხრ. 7. საექსპლუატაციო დანახარჯები. ცხრილი. 8 მშენებლობის პერიოდი. წ. 2 2 2 საანგარიშო პერიოდი. წ. 10 10 10 ამოგების შიგა ნორმა 10% 10% 10% კაპიტალური დანახარჯები 4 059 900$ 4 059 900$ 4 059 900$ საექსპლუატაციო ხარჯები 54 000 $/წ 54 000 $/წ 54 000 $/წ სითბური ენერგიის გაცემა, კვტ*სთ/წ 16 527 455 27 545 758 55 091 517 ექსლუატაციის მდგენელი 0.33 c/kwhr 0.2 c/kwhr 0.1 c/kwhr სხვაობის დისკონტირებული მდგენელი 4.65 c/kwhr 2.79 c/kwhr 1.4 c/kwhr სითბური ენერგიის თვითღირებულება დისკონტირებით 4.98 c/kwhr 2.99 c/kwhr 1.49 c/kwhr ცხრ. 8 სითბური ენერგიის თვითღირებულება დისკონტირებით. თბილისში, კერძოდ საბურთალოს რაიონში განლაგებულ რამდენიმე კორპუსში ხდება გეოთერმული წყლით მომარაგება. ცხელი წყლის გადაცემა ხდება პირდაპირი გზით, მომხმარებლამდე გოგირდის წყალი მიდის, ამას საკმაოდ უარყოფითი შედეგები მოსდევს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 336 პირველ რიგში ეს გამოიწვევს მიწისქვეშა დებიტის შემცირებას, ანუ მოსახლეობა იღებს ცხელ წყალს იმ რაოდენობით, რომელიც მეტია დებიტის ბუნებრივად შევსების სიჩქარეზე, რაც დროთა განმავლობაში გამოიწვევს ჭაბურღილების დაშრობას. ასევე აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ გოგირდის წყლის პირდაპირ მოსახლეობისათვის მიწოდება, გამოიწვევს მილების და სხვა წყალგაყვანილობისათვის აუცილებელი მოწყობილობების კოროზიას, რაც რა საკვირველია დამატებით თანხებთან არის დაკავშირებული. ზემოთ ხსენებულ კორპუსებში ტარიფების საკითხიც არ არის დალაგებული, აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ზოგ საცხოვრებელ დაწესებულებებში აქვთ დამონტაჟებული წყლის აღმრიცხველი, ხოლო ზოგან თერმული წყალი აღურიცხავად მიეწოდებათ და გადასახადს ოჯახის წევრების რაოდენობის მიხედვით იხდიან, ერთ სულ მოსახლეზე 3 ლარის ოდენობით, რაც დამეთანხმებით, რომ მიზერული თანხაა. ხოლო იმ კორპუსებში, სადაც მრიცხველები აყენია, ერთი კუბამეტრი წყალის გამოყენებისთვის მაცხოვრებელი 2,5 ლარს იხდის, რაც საკმაოდ ბევრია მაშინ, როცა იგივე წყლით სხვა მაცხოვრებელი გაცილებით იაფად სარგებლობს. როცა საქმე ასეთი რესურსის გამოყენებას ეხება სახელმწიფო ვალდებულია უფრო ჭკვიანურად გამოიყენოს ეს სიმდიდრე, აუცილებელია სითბომოხსნილი თერმული წყლის უკან მიწის სიღრმეში ჩაბრუნება და ყველა მომხმარებლისთვის წყლის აღმრიცხველის დამონტაჟება, რაც სასიკეთოდ წაადგება, როგორც სიღრმულ სითბოს, ისე იმ კომპანიას, რომელიც ფულს ჩადებს ამ პროექტის განვითარებაში და თვითონ მოსახლეობასაც. დასკვნა ჩვენს დედაქალაქში გეოთერმული ენერგიის ათვისება საკმაოდ მაღალ დონეზე შეიძლება. ნაშრომში მოყვანილი ინფორმაციიდან კარგად ჩანს თუ რა რესურსი აქვს თბილისს. არ შეიძლება ამ წყლის ისე გადაღვრა, როგორც ახლა ხდება, უნდა გავუფრთხილდეთ ამ სიმდიდრეს. გამოყენებული ლიტერატურა 1. chorn l. g. and s. rajagopalen. the growth of flexible offshore oil fields, in e. i. ronn, ed. real options and energy management (risk books, london), 2019, 457-483. 2. ლივერმორის ეროვნული ლაბორატორიის დოქტორის ჯონ პ. ზიაგოსის სასემინარო კურსი გეოთერმული რესურსების შესახებ(სტეფანწმინდა 2014 03.02-07). 3. მესხიშვილი ლ. 2008. თერმული წყლები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 337 prospect of geothermal energy in tbilisi abstract the article discusses the perspective of tbilisi geothermal energy. st. for tbilisi, which is suffering from a shortage of drinking and technical water, and the centralized heating system no longer exists, the need for geothermal water becomes especially urgent. in particular, the arrangement of geothermal water supply for 30,000 subscribers of saburtalo district, the first stage (1-2 years) has been investigated and calculated; and the second stage (3-4 years) of arranging geothermal water supply for 30,000 subscribers of saburtalo district. the paper describes the economic principles of geothermal water supply in tbilisi, namely capital costs, cost of thermal energy with discounting. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 20 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.04 ultrasonic distance measurement and system simulation nika sharashenidze1; nona otkhozoria2; tamar menabde3 1georgian technical university sharashenidze.nika@gtu.ge; 2georgian technical university https://orcid.org/0000-0002-5837-5345 n.otkhozoria@gtu.ge; 3georgian technical university t.menabde@gtu.ge abstract the article explores the operational principles of a microprocessor distance meter constructed using an ultrasonic sensor module. the schematic model of the level measurement system was developed using the computer simulation program proteus, facilitating an analysis of the information exchange process. the refined device incorporates calibration and statistical processing of measured information, contributing to the reduction of static errors and minimizing errors induced by random factors. key words: ultrasonic, proteus, measuring distance introduction ultrasonic rangefinders are increasingly employed in robotic devices. let's delve into the operational principle of a microprocessor rangefinder constructed using an ultrasonic sensor module of the hcsr04 type, along with the implementation of the corresponding software and hardware. the ultrasonic sensor module comprises two piezoelectric transducers, with one serving as an ultrasonic transmitter and the other as an ultrasonic receiver. main part the operating principle is based on measuring the time difference between the ultrasonic signals emitted and reflected from the object, the duration of which is proportional to the distance from the sensor to the object (fig.1). we know the speed of propagation of ultrasound in air (330-340 m/s) and can calculate the distance to the object: 𝑆 = ∗ , where 𝑉 is the speed of propagation of ultrasound georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 21 in air, averaging 330-340 m/s, t the difference in the time interval between the emitted and reflected ultrasonic signals from the object. figure 1 ultrasonic principle of distance measurement the measuring range of the distance meter is from 2 cm to 4 m, the frequency of the ultrasonic signal is 40 khz. below (fig. 2) are shown the time diagrams explaining the working principle of the module: figure 2 timing diagrams of the operation of the ultrasonic sensor to start the measurement cycle, a positive pulse lasting 10 μsec is supplied to the trig output, after which the sensor sends a packet of 8 pulses with a frequency of 40 khz and switches to the mode of receiving the echo signal reflected from the object. a positive pulse is formed on the echo signal generator, the duration of which is directly proportional to the distance from the object to the sensor, which is calculated using the following formula: s (cm) = time (μsec) / 58, where time is the pulse georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 22 duration on the echo signal generator in microseconds, s is the distance to the object in centimeters. the recommended pause between measurement cycles is 60 milliseconds, which is necessary for the complete extinction of the echo signal remaining from previous measurements. below is the application of the ultrasonic distance sensor built on the pic16f628a microcontroller: fig. 3 presents the schematic model of the level measurement system created on the basis of the computer simulation program proteus, with the help of which the analysis of the information exchange process was carried out. the developed algorithm is written in assembly language. the principle of operation of the device can be described as follows: three blocks are presented. measuring device main microcontroller pic16f873a u1, seven-segment indicator with four decimal digits, a and b pressure sensor module with equivalent data connection elements. these sensor modules are built on a pic16f628a microcontroller, contain the same type of elements and are physically located at different points at a distance of several tens and hundreds of meters, which is not reflected in the modeling diagram[1-2]. to initiate the measurement cycle, a positive pulse lasting 10 μsec is applied to the trig output. subsequently, the sensor transmits a packet of 8 pulses with a frequency of 40 khz and transitions to the mode of receiving the echo signal reflected from the object. a positive pulse is generated on the echo signal generator, the duration of which is directly proportional to the distance from the object to the sensor. this distance (s) is calculated using the formula: s (cm) = time (μsec) / 58, where the time represents the pulse duration on the echo signal generator in microseconds, and s is the distance to the object in centimeters. a recommended pause of 60 milliseconds between measurement cycles is advised for the complete extinction of the echo signal lingering from previous measurements. below, the application of the ultrasonic distance sensor built on the pic16f628a microcontroller is depicted in fig. 3. the schematic model of the level measurement system was created using the computer simulation program proteus, facilitating the analysis of the information exchange process. the developed algorithm is coded in assembly language. the device's operational principle involves three main blocks: the measuring device (main microcontroller pic16f873a u1), a seven-segment indicator with four decimal digits, and a and b pressure sensor modules with equivalent data connection elements. these sensor modules, employing a pic16f628a microcontroller and containing identical elements, are physically positioned at varying distances of several tens and hundreds of meters, although this spatial arrangement is not represented in the modeling diagram. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 23 figure 3 system model the u4 microcontroller and the u5 (u5.c-u5.b) inverter, which consists of the a sensor module, are connected to the rc3, rc4, rc5 and rc6 lines of the pic16f628a main microcontroller port c. the u2 microcontroller and the u3 (u3.c-u3.b) inverter are connected to the rc0, rc1, rc2 pins of the main microcontroller port c and the ra5 pin of the a port. u2 microcontroller and u3 (u3.c-u3.b) inverter are included in the b sensor module. there are two identical sensor blocks in the system, in which the measured data is stored and converted into a digital format. this data is transferred to the main u1 microcontroller. the sensor block, in turn, consists of a microcontroller, a data transmission circuit and an ultrasonic sensor. pressure sensors are built from microcontrollers u2 and u4. these sensors are placed in different positions. the main microcontroller u1 is supplied with data of pre-processed parameters and constants, which it processes and displays on a digital indicator. fig. 4 shows two identical sensor modules placed on different objects. these devices are functionally similar and are connected to each other optoelectronically with the main mcu3 controller, which in turn is built on the basis of the pic16f873a microcontroller. it is a powerful (200 nanosecond instruction execution) yet easy-to-program (only 35 single-word instructions) microcontroller based on cmos flash and 8-bit microcontroller combines the powerful pic georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 24 architecture of the microchip in a 28-pin package and is compatible with pic16c5xxx, pic12c and pic16c7x devices. . the pic16f873a features 128-byte eeprom data memory, self-program, icd, 2 comparators, 5 channels of 10-bit analog-to-digital (a/d) converter, synchronous serial port that can be configured as 3-wire serial. all these features make it ideal for solving various tasks easily and efficiently. the developed system consists of the following functional nodes: a power supply unit with several isolated 5-volt cd/dc converters, digital indicators, two independent data transmission channels built on optically isolated optocouplers. figure 4 functional scheme of the level measuring system the power supply unit of the main microcontroller is built on a voltage regulator (type 7805cv), with a stable output voltage of 5v, which is connected to an ac/dc adapter, the output constant voltage range of the adapter is 15v. 9 v. (0.5a.). the supply voltage of the microcontroller is supplied to the data transmission channels by means of isolated transformers. this ensures galvanic isolation of the data exchange channels, and as a result, the sensor modules will be provided with a power source. capacitors c1 and c2 and quartz resonator zq1 are connected to the main microcontroller to generate clock pulses. this ensures a stable clock frequency of the microcontroller. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 25 the presented device includes calibration and statistical processing of measured information. both methods help to reduce static errors and minimize errors caused by random factors [3]. references 1. ashraf almadhoun development environment for pic microcontroller: proteus and mikroc step by step: you will learn the most widely used software to program and simulate pic microcontroller in the embedded systems, independently published (april 6, 2020). 2. nona otkhozoria, vano otkhozoria, & shorena khorava. (2022). search for an extremum using the steepest descent method under the conditions of experimental errors. world science, (2(74). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/28022022/7785 3. z azmaiparashvili, n otkhozoria (2021) “mathematical model for studying the accuracy characteristics of devices for measuring the resonant frequency of oscillatory systems new approaches in engineering research” 121-131 https://doi.org/10.9734/bpi/naer/v5/10242d. ულტრაბგერითი მანძილმზომი და სისტემის სიმულაცია ნიკა შარაშენიძე, ნონა ოთხოზორია, თამარ მენაბდე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი სტატიაში განხილულია ულტრაბგერითი სენსორული მოდულის ბაზაზე აგებული მიკროპროცესორული მანძილმზომის მოქმედების პრინციპი, კომპიუტერული სიმულაციური პროგრამის პროტეუსის ბაზაზე შექმნილია დონის საზომი სისტემის სქემატური მოდელი, რომლის დახმარებითაც ჩატარებულია ინფორმაციის მიმოცვლის პროცესის ანალიზი. დამუშავებულ მოწყობილობაში გათვალისწინებულია დაკალიბრება და გაზომილი ინფორმაციის სტატისტიკური დამუშავება, რაც ხელს უწყობს სტატიკური ცდომილების შემცირებას და შემთხვევითი ფაქტორებით გამოწვეული ცდომილებების მინიმიზაციას. საკვანძო სიტყვები: მანძილმზომი, ულტრაბგერა, პროტეუსი georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 18 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.03 russia's south caucasus policy in the context of geopolitical interests zumrud mal kova associate professor of baku slavic university, phd in political science, zumrud.melik@gmail.com, baku, azerbaijan; orc d d: 0009-0001-1282-888x annotation at the onset of the 21st century, a shift in ruling power within russia prompted a noticeable transition in the theoretical underpinnings of the state's foreign policy—from westernism to neoeurasian ideologies. this article delves into the evolving geopolitical landscape following the cold war across the former ussr, highlighting the intersecting interests of russia with both international and regional stakeholders in the south caucasus. examining the historical backdrop of geopolitical rivalries in the region alongside pertinent political and economic dimensions, the piece scrutinizes russia's south caucasus policy and its theoretical framework, rooted in defensive and later offensive realism. furthermore, it probes into the drivers behind russia's assertive stance in its south caucasus policy, analyzing the methods and strategies employed to combat contemporary security threats while unraveling russia's geopolitical ambitions in the region. the main conclusion of the article is that russia, which considers the south caucasus as a vitally important region, tries to maintain its presence in the region in order to secure its geopolitical interests, and creates obstacles for the strengthening of other actors in this region. keywords: south caucasus, russia, foreign policy, geopolitical interests, geopolitical competition. introduction the south caucasus (sc) has long been a focal point in regional geopolitics, owing to its geostrategic location and historical significance, which have rendered it a prime target for expansion by major powers. historically, the sc served as a geopolitical battleground between the safavid state and the ottoman empire during the late middle ages, and later between the russian empire, ottoman empire, and iran. in the first half of the 19th century, the russian empire secured full control over the region, a dominance that persisted until the end of world war i. however, the tide turned with the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 19 february revolution in russia, followed by the bolshevik coup, fundamentally altering the political landscape and geopolitical dynamics in the sc. while the peoples of the sc briefly tasted independence, bolshevik occupation swiftly stripped them of sovereignty, subjecting them to 70 years of totalitarian rule under the soviet union. the isolationist policies of the union republics stifled the flourishing of international relations, relegating the region to authoritarian control under soviet hegemony. nevertheless, with the collapse of the soviet union, new geopolitical realities dawned upon the post-soviet territory. the sc states, newly sovereign following the dissolution of the soviet bloc, emerged as independent actors in the arena of international relations. although russia continued to regard the sc as within its sphere of influence, serving as the primary economic and trading partner for regional countries, its erstwhile political dominance waned. the activities of international and regional actors, each pursuing diverse interests within the sc, posed a perceived threat to russia's influence in the region. under the presidency of boris yeltsin, the western-oriented, defense-centric realism-based foreign policy gave way to a more assertive realism approach under vladimir putin's leadership. russia, deeming the sc its "backyard," perceives the burgeoning influence of other actors in the region as antithetical to its geopolitical interests, and thus, unacceptable. after the collapse of the ussr, the significance and role of this region experienced a notable increase. iran and turkey, longstanding adversaries of russia in the region, cultivated relationships with south caucasian countries during the post-soviet period to bolster their influence in the region, achieving success in their endeavors. the geostrategic position of the region, coupled with the inherent advantages of the south caucasus countries, accentuated their unique capabilities. consequently, the region's strategic location, serving as both a crucial land corridor traversing turkey and greece, and a favorable geopolitical hub facilitating the transit of hydrocarbon reserves and other goods from asia to europe via the caspian sea and the black sea, attracted the attention of various international and regional powers. as a result, the south caucasus became a geopolitical arena during the last decade of the 20th and early 21st centuries, characterized by the geopolitical struggle between russia and western states, alongside regional actors seeking to reassert their influence in the region. employing various tempos, methods, and means, this struggle unfolded amidst shifting power dynamics. as the south caucasian republics gradually sought to loosen russia's grip and pursued foreign policies conflicting with the geopolitical interests of their northern neighbor, russia remained steadfast in its determination to maintain dominance in the region. consequently, russia continued to pursue a policy grounded in aggressive realism, unwilling to relinquish its position of influence. theoretical principles of russian south caucasus policy the collapse of the ussr precipitated a period of political and economic decline in russia and other post-soviet nations. once a dominant force across a vast geopolitical expanse during the cold war, the dissolution of the ussr dealt a severe blow to its successor, the russian federation. this georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 20 manifested in a notable decrease in russia's political influence on the international stage, economic downturn, inflation, technological stagnation in the military-industrial complex, and widespread social hardships. consequently, russia found itself regressing by several centuries in terms of geopolitical significance. former us secretary of state henry kissinger aptly remarked, "the russian federation has regressed 300 years in terms of the shrinking of western borders and the limitation of the country's possibilities in europe. with the dissolution of the ussr, russia returned to its borders during the time of peter i"(1:96). there was a poignant truth in his observation, as the once formidable ussr, a global superpower during the cold war, transformed into a regional state with frail political, economic, and social foundations in the turbulent 1990s. historically, russia has wielded considerable influence in shaping the geopolitical landscape of eurasia as a major power. understanding the theoretical underpinnings of russia's foreign policy in the modern era is paramount to deciphering its behavior and discerning its actions on the international stage. a comprehensive examination of realism in international relations theory, particularly its aggressive and defensive paradigms, offers insight into the motives, objectives, and strategies guiding russia's foreign policy decisions. realism, as the prevailing theory in international relations, posits that states predominantly act based on power dynamics and security imperatives. in the south caucasus region and beyond, russia's foreign policy often adheres to realist principles, as it prioritizes safeguarding national interests and preserving influence within the global and regional order. across the post-soviet sphere, including the south caucasus, russia's assertive stance, energy diplomacy, and military interventions underscore its commitment to maintaining a balance of power and securing its sphere of influence. during the presidency of boris yeltsin, russia's foreign policy leaned towards the west under the guidance of foreign minister andrei kozyrev, pursuing a strategy rooted in defensive realism. however, a significant shift occurred towards the end of the 1990s, particularly with vladimir putin assuming power, as western-centric ideals were supplanted by those advocated by neo-eurasianists. consequently, the theoretical underpinnings of russia's foreign policy gradually shifted towards offensive realism. russia has repeatedly pursued a foreign policy based on offensive realism towards countries in the south caucasus during the post-soviet period, exemplified by the war in august 2008, among other instances. this evolution is evident in the content of strategic documents adopted by russia in recent years, such as the foreign policy strategy of the russian federation and the military doctrine (2,3). on march 31, 2023, russia adopted a new foreign policy concept (fpc), marking a notable departure from previous iterations. for the first time, the concept incorporated the notion of "national interests" and introduced transformations in the hierarchy of relations with countries and the delineation of geographical regions. notably, concepts such as the "islamic world" and the "eurasian continent" were absent in previous foreign policy concepts until 2023, replaced by the designation of the "near abroad," which includes territories formerly part of the ussr, including the south caucasus. section v of the new concept emphasizes russia's commitment to preventing external interference in the internal affairs of its allies and partners, countering "color revolutions," and maintaining stability georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 21 in these states. additionally, it underscores russia's efforts to deter the deployment of military infrastructure by non-friendly states in the near abroad and to deepen integration with russia, while also providing comprehensive assistance to georgia's occupied territories (abkhazia and south ossetia)(4). the new fpc portrays russia as a "unique state-civilization, a great eurasian and europepacific ocean state" possessing significant resources. it emphasizes russia's status as a permanent member of the un security council and the successor of the ussr, highlighting its pivotal role in the international relations system. the document underscores russia's commitment to countering neoeurasianist ideas and neocolonial tendencies and positions russia as a decisive global actor. imperial ambitions and the pursuit of great power status are significant driving forces behind russia's foreign policy. characterized by a pragmatic balance among various global and regional actors, russia's foreign policy in the early 21st century aimed to reduce dependence on any single power by enhancing alliances and partnerships—a multivector approach that enables russia to maximize its interests in the evolving global arena. realism, geopolitics, identity, and a multivector approach collectively shape russia's behavior and decision-making processes. despite russia's interest in fostering a multipolar world order, the institutionalization of such an order is expected to be a protracted process. an examination of these theoretical frameworks offers insights into the motives, objectives, and strategies guiding russia's international relations. by establishing these theoretical foundations, policymakers can better anticipate russia's behavior and formulate effective strategies for engagement. russian geopolitical interests and security in the south caucasus the formation of russia's foreign policy is decisively shaped by geopolitical factors, with its vast territory, abundant resources, and strategic position bridging europe and asia influencing its imperatives. russia's strategic focus on safeguarding its borders, controlling key resources like energy reserves, and projecting influence in critical regions such as the arctic and the black sea—underscored in its 2014 military doctrine—illustrates the centrality of geography in its foreign policy calculus(2). the notion of the "near abroad," emphasizing russia's interest in maintaining sway over neighboring states, further underscores the significance of geographical proximity in its strategic outlook. russia's geopolitical aspirations find grounding in sir halford john mackinder's "heartland" theory, which posits that control over eastern europe translates to dominance over the heartland, eurasia, and ultimately, global hegemony. viewing the south caucasus as integral to the heartland, russia seeks to reassert its imperial dominance by bolstering regional hegemony and safeguarding its southern borders against potential threats from turkey and iran. its policies in the south caucasus reflect imperial ambitions, employing strategies of division and control, including support for separatist factions to maintain a dominant presence in the region. this approach is exemplified in conflicts like georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 22 the armenia-azerbaijan dispute, where russia's military, technical, and economic assistance to armenia complicates conflict resolution efforts. the conflicts in abkhazia and south ossetia are intrinsically tied to georgia's prospective nato membership. by backing the abkhaz and ossetian ethnic groups economically and militarily, russia sought to consolidate its grip over georgia. the 2008 august war showcased russia's assertive role in the region, with objectives spanning the curtailment of georgian sovereignty in south ossetia and abkhazia, weakening georgia's military, thwarting its nato and eu aspirations, and sending a message to other post-soviet states considering western integration, as evidenced by similar actions against ukraine in february 2022. economic considerations are paramount in russia's geopolitical calculus in the south caucasus, particularly concerning the region's economic ties with the west, notably in energy projects. reluctant to cede its dominant position in the energy market, russia wields its energy policy as a tool to retain influence over european states. initiatives like the "contract of the century," signed in september 1994 to transport caspian oil to europe, and subsequent acquisitions, such as russia's lukoil acquiring a 10% stake in the project, exemplify efforts to safeguard its position in europe's energy landscape. in contemporary times, russia remains intent on bolstering its influence across all spheres, particularly in energy projects, to maintain its grip over the south caucasus. russia's geopolitical interests pose significant challenges to establishing stability in the south caucasus, where its military-political presence is pronounced. despite georgia lacking militarypolitical ties with russia, the latter maintains a strong military-political presence in georgia's occupied territories. meanwhile, azerbaijan, despite extensive relations with nato countries, including the usa and turkey, remains a consistent purchaser of russian arms and upholds its relations with russia, as evidenced by the february 23, 2022 agreement. additionally, following the second karabakh war, russia deployed a peacekeeping contingent in the mountainous part of karabakh (azerbaijan) and the lachin corridor, per the trilateral statement of november 10, 2020. however, the renewable five-year mandate of this contingent is met with negative perceptions within azerbaijani society. armenia stands as a strategic ally of russia, heavily reliant on it across various domains such as economy, military-technical support, and security. consequently, russia's presence in the region is underpinned by an institutionalized network of security relations. despite armenia's intensive relations with nato and turkey, its strategic security partnership with russia is normatively rooted and likely to deepen further. the russia-armenia relations exemplify a form of partial sovereignty extension, facilitated by agreements ensuring russia's oversight of the armenian border. additionally, armenia's membership in the collective security treaty organization (csto) signifies its military alliance with russia. notably, in the occupied georgian territories, russian military-political integration is observable, further illustrating russia's entrenched presence in the region. russia maintains a network of military bases in the south caucasus, enabling it to address security threats and challenges along its southern borders. following the dissolution of the ussr, russia, as its successor, continued operating military bases in the region through agreements with local countries. azerbaijan was among the first post-soviet states to expel russian troops from its territory. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 23 the radar station in gabala, azerbaijan, designed for missile defense and staffed by up to 2,000 personnel, ceased operations on december 10, 2012, due to a failure to reach a lease agreement (6). russian troops were withdrawn from georgian territory (excluding south ossetia and abkhazia) in november 2007. russia's largest military base in the south caucasus is situated in gyumri, armenia, equipped with s-300 missile systems and mig-29 fighter jets. it houses a 5,000-personnel garrison under a 49year agreement valid until 2044. another russian military base, accommodating up to 4,000 personnel, is located in abkhazia, while the military base in tskhinvali, south ossetia, also hosts 4,000 personnel(5). furthermore, a russian peacekeeping contingent has been deployed in the mountainous part of karabakh, within azerbaijan's karabakh economic region, based on the third clause of the november 10, 2020, trilateral statement, with a mandate until november 2025. some russian military bases in the south caucasus are leased for free, with the host countries primarily responsible for their material-technical provision. in certain cases, the expenses for maintaining the russian military presence are partly covered by the host country, as exemplified by armenia paying 50% of the expenses for russia's 102nd military base in gyumri, or fully leased(5). in the south caucasus countries, soviet or russian-made weapons remain predominant, with georgia being the sole exception having entirely phased out russian arms, opting instead for western models in its military-technical arsenal. although azerbaijan continues to procure modern heavy weapon systems from russia, such as t-90s tanks, bmp-3 vehicles, smerch mlrs, and tos-1a solntsepek, recent diversification policies have led to a decline in russian arms sales to azerbaijan. challengers to russia's dominance in this domain include israel, turkey, and pakistan, whose successful incursions have undermined russia's position. conversely, armenia has consistently received a greater volume of russian arms supplies compared to azerbaijan, often acquiring outdated weapons under domestic prices and favorable terms. notably, recent significant military-technical cooperation agreements with china and france indicate a gradual erosion of russia's influence in armenia. following the collapse of the ussr, while official moscow once played a pivotal role in training military personnel for south caucasus countries, there has been a fundamental shift in approach and preferences, particularly in azerbaijan and georgia, driven by national security imperatives and other factors. these countries now favor western models over russian methods for military personnel training. conclusion russia remains the most influential actor in the conflicts of the south caucasus, having directly participated in the conflicts in georgia. currently, russia assumes the role of a "guarantor" in maintaining the post-war status quo in nagorno-karabakh, while the west endeavors to strengthen its presence in the region. this position affords russia leverage over both sides of the conflict, yet maintaining a delicate balance of power, particularly amidst active efforts by other states, notably turkey, to disrupt it, presents a formidable challenge. the escalation of geopolitical competition for georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 24 the south caucasus hinges directly on dynamic processes within the region and the broader global landscape. following russia's aggression towards ukraine, the involvement of foreign players in the south caucasus has surged. turkey, the us, and european nations are all vying to expand their spheres of influence in the region, seeking to fill the void left by russia. simultaneously, the looming specter of a large-scale conflict between the west and russia compels regional countries to explore alternative avenues for diversifying their military-political relations, given the inherent risks associated with deepening ties with western nations. however, russia's significant influence in the security sphere of the south caucasus renders it nearly impervious to substantial shifts in the balance of power, even in the medium term. the foreign policy constraints faced by other major powers also curtail their capacity to actively challenge russia in the region. nevertheless, the presence of such actors and the opportunity for regional powers to diversify their security relations through them prevent russia from consolidating its influence in the south caucasus, thus perpetuating instability in a region prone to heightened tensions. essentially, russia's assertive stance in its south caucasus policy can be attributed to several factors. firstly, russia views the south caucasus as integral to its "great empire" and endeavors to maintain its preeminent role in resolving conflicts in the region. additionally, russia aims to impede the participation of south caucasus states in western infrastructure projects, perceiving such endeavors as threats to the security of its southern borders. consequently, russia does not hesitate to resort to aggressive tactics to safeguard its defense potential, thereby exacerbating instability in the region and undermining the security of south caucasus nations. bibliography: 1. m likova, z.(2017) rqi avropa: müasir inki af n v t hlük sizliyin mexanizml ri. bak : “elm v t hsil” n riyyat , 224 s. 2. . https://docs.cntd.ru/document/420246589 (28.12.2023) 3. 2023: . https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/kontseptsiya-vneshney-politiki-rossii2023-strategiya-mnogopolyarnogo-mira/ (14.02.2024) 4. ( 31 2023 .) https://www.mid.ru/ru/detail-materialpage/1860586/ (08.11.2023) 5. . https://ru.wikipedia.org/wiki (17.01.2024) 6. — . http://news.mail.ru/politics/11254053/?frommail=1 (23.01.2024) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 25 , , , , , . (defensive), (offensive) . , , . , , , . , , , . , , , . , , . « », . , , , ( , ) xxi . , . , , , . , : , « »; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 26 , ; ; , , , . , , . : , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 330 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.28 ( ) 1; 2; 3 1 , nargiza.karkashadze@atsu.edu.ge; 2 , jambul.bitsadze@atsu.edu.ge; 3 , shura.ukleba@atsu.edu.ge , , . , . , , 73,7% , . 66,7% , , 26,3% , . , 68,4% , 21,1% , . , , , , . , , , : ( , ) ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 331 , ; ; ; ; . , , , , , . : , , . . , , . , , . , , , , . , , , . . . . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 332 , , [1]. . , , . , [2]. 17 169 , . 17 11 , [3]. 4 , : n – : , , , , , , , , , . e : , , , , , . s: , , , , , . w: , , , , , , [4]. , , , ( ) . – , , . . : • ; • ; • ; • ; • [5]. , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 333 [ . 1]. 1. 15 ( ) ( ) – 2015 217,1 87,4 84,0 1034,1 11,7 24,3 33,7 2016 223,0 84,1 81,5 1085,9 2045 29,5 43,1 2017 196,0 73,3 77, 1057,9 28,4 41,95 60,6 2018 198, 9 83,4 76,5 1100,9 28,8 49,5 47,0 2019 208,0 90,2 89,2 1192,7 30,4 40,8 41,5 2020 180,2 90,6 70,3 1040,5 12,8 13,5 19,1 2021 241,9 119,4 93,3 1415,5 – – – 2022 230,9 126,1 92,8 1364,3 28,9 22,3 29,4 2023 342,6 132,8 106,3 1608,5 39,1 28,2 40,9 : https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/93/regionuli-statistik [ . 2] ). 2. ( ) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 259092, 57806,8 25616,4 45442,3 – 2999,9 2419,6 19934,2 20739,6 553,8 1084,5 301,6 1649,4 168,9 900,4 17,3 894,5 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 334 17542,5 3421,7 12437,3 –8237,7 2290,7 – 4795,2 1246,2 869,9 9681,5 , , , , . . , [ . 3]. 3. 2023 10 , : : kutaisi inn 5 : best western kutaisi : grand opera hotel : hotel terrace kutaisi : newport hotel kutaisi : hotel memoire kutaisi : solomon : hotel green town : sanapiro hotel : belona hotel [5]. , , . [ . 4] ( ). 4. ( ) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 146,4 154,7 169,9 203,4 266,1 73,8 144,1 225,9 96,1 148,3 162,0 184 209,8 143,6 473,2 402,3 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 115 127 134 148 172 105 185 215 101 115 120 120 122 77 176 402,3 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 335 , , . , : • ; • ( , ); • ; • . , , , , , , . . ( ) ( . 5) ) 6 2015-2019 , , , , . 5. ( ) 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 11,7 20,45 28,4 28,8 30,4 12,8 – 28,9 39,1 24,3 29,5 41,95 49,5 40,8 13,5 – 22,3 28,2 – 33,7 43,1 43,1 47,0 41,5 19,1 – 29,4 40,9 6. 15 , 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 36,8 35,8 38,0 39,7 40,7 11,7 12,6 24,6 30,5 99,3 96,0 107,3 105,7 113,8 21,7 13,7 61,9 80,2 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 336 96,3 89,7 108,5 118,7 127,2 24,6 6,9 12,7 16,7 63,6 70,8 94,6 117,1 122,6 17,4 17,7 90,6 118,2 89,5 82,4 83,9 91,5 96,4 28,0 27,2 77,1 116,4 10,6 12,6 14,2 14,8 17,3 3,5 12,1 14,1 12,2 1,8 10,8 23,5 24,3 11,8 1,4 1,5 8,6 10,5 4,6 7,1 9,6 13,1 17,1 2,1 8,4 17,5 18,1 17,8 19,1 23,6 32,1 40,4 5,4 10,9 21,0 32,6 17,6 25,1 37,1 43,3 56,5 10,2 32,3 63,9 78,9 438,0 449,4 540,2 600,3 643,8 126,1 143,4 392,0 514,3 :https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/102/utskhoel-vizitorta-statistika , , . , , , , , , . , . 85 , 52,6%, 47,4%. : 20 -26,3%, 20-25 -36,8%, 2635 -5,3%, 36-45 -5,3%, 46-55 -10,5%, 56-75 -15,8%. , : -68,4%, -21,1%, -10, 5%. . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 337 . -57,9% , 31, 6% . , , . (94,7%), 15,8%, 36,8%. 5,3%. . , , 94,4% , 5,6% . , -68,4%, -26,3%, , 15,8%. -5,3%. , , . , , , , , 42,1% , -26,3%, 31, 6% [ 1}. . , , . , -73,7%, -15,8%, -10,5%. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 338 1. . , , : -66,7%, -22,2%, -11,1%. , , , , . , , , : 73,7%, -52,6%, -47,4% -42,1% ( 2). 32% 42% 26% , , ? 29% 21% 16% 18% 16% , , ? georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 339 2. . , , : , , . . , , : ( , ) ; , ; ; ; ; . : ; , , , . , . , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 340 1. https://ka.wikipedia.org/wiki/%e1%83%9b%e1%83%93%e1%83%92%e1%83%a0%e1% 83%90%e1%83%93%e1%83%98_%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%95% e1%83%98%e1%83%97%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%94%e1%83%91%e1%83% 90 2. https://georgia.un.org/ka/sdgs/1 3. https://www.unicef.org/georgia/ka/%e1%83%9b%e1%83%93%e1%83%92%e1%83%a0 %e1%83%90%e1%83%93%e1%83%98%e1%83%92%e1%83%90%e1%83%9c%e1%83%95%e1%83%98%e1%83%97%e1%83 %90%e1%83%a0%e1%83%94%e1%83%91%e1%83%98%e1%83%a1%e1%83%9b%e1%83%98%e1%83%96%e1%83%9c%e1%83%94%e1%83%91%e1%83 %98 4. https://www.slideshare.net/marikarekhviashvili1/pdf-255821819 5. https://www.ipovesastumro.ge/ka/sastumroebi/kutaisi/ 6. https://sendpulse.com/ru/support/glossary/territorial-marketing 7. https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/93/regionuli-statistika 8. http://www.concordtravel.ge/portal/alias__concordtravel/lang__kage/tabid__1373/default.aspx 9. https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/102/utskhoel-vizitorta-statistika 10. https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/93/regionuli-statistik about the use and perspectives of place marketing in the development of imereti tourism (on the example of the city of kutaisi) nargiza karkashadze1; jambul bitsadze2; shura ukleba3 1akaki tsereteli state university associate professor; 2akaki of tsereteli state university associate professor, 3akaki tsereteli state university invited specialist abstract the main purpose of the article was to study the role of territorial marketing in the development of the tourism potential of the imereti region, namely the city of kutaisi, which will ultimately contribute to the sustainable development of the city. the article also talks about the importance and goals of sustainable development of the region and the city, in which regional development policy occupies a large place. according to the results of the analysis of the study, the purpose of which was to study the role of territorial marketing in the development of the tourism potential of the city of kutaisi, 73.7% of respondents believe that the development of cultural tourism will be most beneficial for kutaisi. at the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 341 same time, 66.7% of place respondents believe that the main object of place marketing should be both the domestic and city markets, since 26.3% of the local population have not visited the most interesting and attractive places. so this allows us to increase the number of visitors in the domestic market. it is also important to note the fact that 68.4% of respondents consider the level of development to be average, and 21.1% consider it low, which is reflected in the insufficient activity of information centers. there are also no advertisements for attractions that would allow potential visitors to visit these places. finally, in the article we focused on the problems that hinder the development of tourism in the imereti region, namely in kutaisi, namely: the infrastructure of the imereti region (roads, hotels, etc.) does not meet international standards in the field of tourism; sufficient investments have not been made in this area, which will contribute to greater representation and development of tourism sites; the level of guide service is low; transport is disorderly; finances are distributed incorrectly; there is no due attention from the leadership of the region and the city. in our opinion, taking into account and adjusting all of the above, it will be possible to further develop the tourism potential of the imereti region, namely the city of kutaisi, which will significantly affect the number of visitors and ultimately improve the economic situation of the city. , which will make the city more sustainable. keywords: sustainable development, place marketing, tourist attraction. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 439 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.46 , iii , , njikia79@mail.ru , , ( 0,4-0,6 , 0,15-0,25%) . . , . 60,60% , 83,67%. : , , , , , , , , . , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 440 , . “rmg cooper”, , 1975 . : 65 70%. 30-35% . , . , 0,19-0,21%, 0,57-0,62 . . . . . #1. .1 . #1 cu,% fe,% au, / s ,% zn,% pb,% al,% sio2,% %, 0,21 5,72 0,59 5,6 0,1 0,02 4,6 78,6 : (65-67%, -0,074 .) ; ; ph; .#1 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 441 .#1 , 1,3%, 9,81%, 28,70 . 60,6%, 65,45%. , . . : ; =100% bcu=0.19% au=0.57 =88.7% bcu=0.05% au=0.09 =11.3% bcu=1.29% au=4.25 =10% bcu=0.18% au=1,96 =1.3% bcu=9.81% au=28,70 40 30 t-92 0.074 65-67% . cu cugeorgian scientists/ . 6 n 2, 2024 442 ; . : 80%-71 ; 80%-50 , 80%-38 80%-20 . ( cil) . ( ). . . . . , ph. . #2. , #2. 0,50 ph ( ) 10,5-11,0 °c 18 % 40 24 cil picagold g210as 20 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 443 , 0,6 , . #3. , #3 , au, au, % 80%-71 1,96 0.68 65.30 80%-50 1,95 0.58 70.25 80%-38 1,96 0.57 70.91 80%-20 1,99 0.43 78.39 (78,39%) 80%-20 . , . 80%-20 80%-71 13%, ) . . 80%-20 6,5-6,6 . . , 80%-20 . : 0,55, 0,50, 0,30, 0,20, 0,10, 0,05, 0,03%. 24 48 . 80%-20 (cil). 4.1 . #4 #2. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 444 nacn, #4. #4. nacn, / au, au, % 0.55 1,95 0.36 81.53 0.50 0,36 81,53 0.30 0.40 79,48 0.20 0.48 75,38 0,10 0,68 65,12 0,05 0,77 60,51 0.03 0,83 57,43 #4 .#2 nacn 0,55-0,50 . . #2 , 80%-20 0,50% 50 55 60 65 70 75 80 85 0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 445 cil . 24-48 . 24,28,32,36,40,44,48 . #2 . #5 #3. , . #5 au , au, % 24 1,96 0.48 75,51 28 0.40 79,59 32 0.37 81,12 36 0.32 83,67 40 0.34 82,65 44 0.32 83,67 48 0.32 83,67 . #3 72 74 76 78 80 82 84 86 12 17 22 27 32 37 42 47 52 57 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 446 #5 , 36 . 83,67%. 0,75 , 2,4 . , , : -80%-20 -cil -0,50% -36 . complex technology of madneuli copper mine tailings dump treatment nana jikia gtu, faculty of mining geology ,phd student, course iii offered technology means recycling of tailstorage (gold head grade – 0.4-0.6 g/t, copper head grade 0.15-0.25%). technology –re-milling and collective-selective enrichment of re-milling initial material reason – obtaining copper concentrate. developed gold leaching cyanidation technology. recovery of copper from tailstorage – 60.60%. recovery of gold from tailstorage – 83.67%. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 125 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.16 modernization of functional converters used to control electric drives merab chaladze1, aleqsandre dundua2, murtaz papaskiri3, shalva lomsadze4, gramito gelenidze5 (1academic doctor, 2professor, 3associated professor, 4master's student, 5undergraduate student georgian technical university, m. kostava str.77, 0175, tbilisi, georgia) abstract: in this article, features of using bridge converter circuits to control ac motors in railway automation computer systems are discussed. special attention is paid to evaluating the efficiency of converter circuits. it is shown that utilizing low-frequency operation modes of power switches can significantly increase converter efficiency as part of the coupling devices. a technical solution is proposed for implementing five-wire ac motor control circuits consisting of a five-phase bridge conversion circuit. a brief overview of the modern element base used to construct inverters is provided, along with an assessment of electronic components from the perspective of analogous device selection potential. additionally, the use of electromagnetic relays as functional converters is considered, providing increased reliability and electrical safety. keywords: functional converter; electric drive; three-phase asynchronous motor; safe control; inverter; bridge circuit; efficiency; pulse width modulation; transistors with isolated gate; small-sized relays; mechanical circuit opening. 1. introduction the management of floor objects in computer systems for railway automation requires the use of special interface devices which have an asymmetric failure characteristic. such devices can be created based on elements with an asymmetric failure, with electromagnetic relays of the first reliability class most often considered as candidates. however, a more technologically advanced solution is the use of contactless circuits utilizing a semiconductor element base. safety in this case is ensured through one of two methods: 1) the use of functional converters with an asymmetric failure, allowing activation of the executive object only when the semiconductor elements are confirmed to be in dynamic operation; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 126 2) periodic checks on the functionality of the semiconductor switches, with disconnection of power from the executive objects in case failure is detected. 2. basic part in modern converter circuits for capacities up to several tens of kilowatts, field-effect transistors with an isolated gate or isolated gate bipolar transistors (igbts) are used as switching devices. the main advantage of transistors with an isolated gate is their insignificant power consumption from the source of control signals. this makes it possible to use relatively simple circuit solutions for the formation of control signals which are implemented, as a rule, in microelectronic design. when developing converters for electric drives, it is preferable to use igbt transistors. these transistors combine the positive qualities of field and bipolar devices and, at operating voltage values of the order of several hundred volts, have a smaller static loss than that of mosfets. the diodes connected in parallel to the transistors are designed to recover the energy stored in the inductive component of the converter load. these diodes, as a rule, are part of modern power transistors designed for use in converter circuits. it should be noted that converters are often performed in the form of micro assemblies that include the necessary set of power components [6] and not on individual transistors. in some cases, such micro assemblies include control signal generation circuits and converter protection circuits for use during emergency operation. such micro assemblies are commonly referred to as intellectual power modules (ipm). the use of ipms instead of individual transistors and microcircuits is a progressive option, since it simplifies product circuitry and reduces dimensions. however, it is necessary to consider that presently the design and circuit layouts within these micro assemblies are not standardized. this factor significantly complicates the process of selecting analogous power elements for the converters. therefore, according to the authors, the use of separate power switches remains georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 127 relevant as it reduces developer dependence on specific electronic component manufacturers’ products. theoretically, the control signals for the power switches of a three-phase bridge converter can be generated by the computing means of the automation system. however, in practice it is preferable to utilize a separate control signal generator. this can be explained in terms of improving computing efficiency within the system, as well as mitigating damage to power components in case of malfunctions in the control computing complex operations. previously, transistor and microelectronic circuits with "rigid logic" were utilized to construct such generators. nowadays, microcontrollers are leveraged for this same purpose significantly simplifying circuit solutions, enabling advanced operating algorithms and facilitating easy reconfiguration of control signal timing parameters without hardware changes. safe control of the generator can be provided through various methods—for example, by supplying power to the generator from a low-power functional converter with an asymmetric failure operating under the influence of dynamic signals from the control computing complex. developing railway automation systems necessitates highly reliable equipment, with hardware redundancy being one of the ways to improve reliability. when reserving interface devices, it is necessary to consider that the outputs of the main and backup sets of equipment are essentially combined with each other since they work on the same outdoor objects. this negatively impacts the efficiency of redundancy, since failure of one equipment set can affect the performance of another set. to alleviate this influence, a preferred approach involves the mechanical opening of the output circuit in presently unused hardware. furthermore, mechanically opening the circuit can serve as an independent method of enhancing the reliability of equipment subjected to overvoltage from cable lines connecting interface devices and executive objects. finally, the use of mechanical opening is an effective method of ensuring electrical safety for service personnel. this holds particularly true when transformers are absent at the output of power circuits. in the event of power switch failures, the appearance of a constant voltage hazardous to humans on cable network elements and floor objects becomes a potential concern. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 128 the only method of implementing mechanical circuit breaking is the use of electromagnetic relays or similar devices (for example, contactors). in the presence of a functional converter with an asymmetric failure, there is no need to use relays that meet the requirements of the first class of reliability. widely distributed and inexpensive small-sized relays designed for mounting on a printed circuit board can be used. the only requirement for these relays being their contact system is designed for the operating current flowing in the circuit of the measuring object. the control of these relays should be implemented in such a way that the relay is switched on before the converter starts working and the switch–off is after the end of the converter circuit. this will allow the relay to operate in switching mode at zero current, thereby eliminating the formation of an arc and sparking at the contacts. as a result, the service life of the relay will correspond to its mechanical resource, which is usually much longer than the electrical resource of the relay at rated load. therefore, in most cases, the relay resource will not be a limiting factor in determining the service life of equipment. thus, the use of electro-magnetic relays as part of interface devices based on functional converters can be considered appropriate, since this contributes to increased reliability and electrical safety. at the same time, the term "contactless interface device" will have a relative character and mean that the semiconductor element base in such devices ensures control safety and takes on the task of switching the operating current in the circuit, eliminating the main disadvantages of traditional relay circuits. 3. conclusions one of the most important criteria for the efficiency of interface devices based on functional converters used for high-power loads, such as electric drive motors, is the efficiency coefficient. in order to achieve a higher efficiency as well as improved weight and size parameters, such technical solutions should be chosen that do not require the use of transformers and avoid high switching frequencies of the switching elements. accordingly, bridged conversion schemes are the most suitable solution. one example of a practical implementation of this concept is the safe coupling equipment for controlling ac switch drives in the mpc-mpk system. the use of pwm, which provides for a high switching frequency of switching elements, should not be an end in itself for the developer. rather, using pwm is only justified when truly required for specific tasks—such as voltage scaling or ensuring operation of elements sensitive to the form of the alternating voltage. the use of bridge converters provides extensive possibilities for implementing multi-wire motor control schemes. this is especially important for controlling electromechanical hitching drives on subways, which require separate wires for different operational zones references georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 129 1. gavzov d. v., sapozhnikov val. v., sapozhnikov vl. v. safety methods for discrete systems. automation and remote control (avtomatika i telemekhanika), 1994, № 8, pp. 3–50. 2. sapozhnikov val. v., sapozhnikov vl. v., khristov kh. a., gavzov d. v. methods for building up safe microelectronic systems of railway automation. under the editorship of vl. v. sapozhnikov. moscow, transport, 1995, 272 p. 3. sapozhnikov vl. v., kononov v. a., kurenkov s. a., lykov a. a., nasedkin o. a., nikitin a. b., prokof’ev a. a., tryasov m. s. microprocessor-based systems of centralization: textbook for vocational training and colleges of railway transport. under the editorship of vl. v. sapozhnikov. мoscow, gou «training center for railway transport education», 2008, 398 p. 4. safety of railway automation and remote control. methods and principles of microelectronic szhat safety. rtm 32 csh 1115842.01–94. st. petersburg, pgups, 1994, 120 p. 5. gavzov d. v., kovkin a. n. comparative evaluation of basics for interface loops safety considering the present-day development of power electronics. the development and operation of new devices and systems of railway automation and remote control: сollection of research papers. st. petersburg, pstu, 2004, pp. 66–69. 6. voronin p. a. power semiconductor tongs: lines, characteristics, application. moscow, publishing house «dodeka-ххi», 2001, 384 p. модернизация функциональных преобразователей, используемых для управления электроприводами м.и. чаладзе, а.а. дундуа, м.м. папаскири, ш.з. ломсадзе, г.м.геленидзе. резюме: одним из важнейших критериев эффективности устройств сопражения на основе функциональных преобразователей, используемых для мощных нагрузок, таких как электродвигатели привода, является коэффициент полезного действия. для достижения высокого уровня кпд (эффективности) и улучшения массогабаритных показателей следует выбирать технические решения, не требующие использования трансформаторов, и избегать высокой частоты переключения коммутационных элементов. в соответствии с этим наиболее подходящим решением являются мостовые схемы преобразования. одним из примеров практической реализации этой концепции является оборудование безопасного соединения для управления приводами выключателей переменного тока в системе мпс-мпк. использование шим, обеспечивающего высокую частоту переключения коммутирующих элементов, не должно быть самоцелью для разработчика и оправдано только в тех случаях, когда это действительно необходимо для решения конкретных задач: например, масштабирования напряжения или обеспечения работы элементов, чувствительных к форме переменного напряжение. использование мостовых преобразователей открывает широкие возможности для реализации многопроводных схем управления двигателями, что особенно важно при управлении электромеханическими приводами автостопа в метро, где требуются отдельные провода для различных участков работы georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 130 ფუნქციონალური გარდამქმნელების მოდერნიზაცია, რომლებიც გამოიყენება ელექტროამძრავების სამართავად მერაბი ჩალაძე, ალექსანდრე დუნდუა, მურთაზ პაპასკირი, შალვა ლომსაძე, გრამიტო გელენიძე აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია მაღალი სიმძლავრის დატვირთვისთვის გამოყენებული ფუნქციუონალური გარდამქმნელების ეფექტურობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კრიტერიუმი, როგორიცაა მისი ელექტროამძრავის ძრავების მარგი ქმედების კოეფიციენტი. მქკ-ს (ეფექტურობის) მაღალი დონის მისაღწევად და წონისა და ზომის მაჩვენებლების გასაუმჯობესებლად უნდა შეირჩეს ტექნიკური გადაწყვეტილებები, რომლებიც არ საჭიროებს ტრანსფორმატორების გამოყენებას და თავიდან უნდა იქნას აცილებული გადართვის მაკომუტირებელი ელემენტების მაღალი სიხშირეები (გადართვის რაოდენობა). ამის მიხედვით, გარდამქმნელების ხიდური ელ.სქემები ყველაზე შესაფერისი გამოსავალია. ეს გადაწყვეტილება პრაქტიკული განხორციელების ერთ-ერთი მაგალითია უსაფრთხო mпcmпк ტიპის სისტემაში მაკომუტირებელი ელემენტების გამოყენება. ამ სისტემით შეიძლება შემდეგი საკითხების გადაჭრა: მაგალითად, ძაბვის მასშტაბირება ან ალტერნატიული ძაბვის ფორმის მგრძნობიარე ელემენტების მუშაობის უზრუნველყოფა. ხიდური გარდამქმნელების გამოყენება, რომელებიც აფუძნებს მრავალ სადენიანი ელ.სქემების საშუალებით ელ.ამძრავების მართვას, აქტუალურია მეტროპოლიტენებში ელექტრომექანიკური ავტოსტოპების (ავტოსდექები) მართვის დროსაც. საკვანძო სიტყვები: ფუნქციონალური გარდამქმნელი, ელ.ამძრავი, სამფაზა ასინქრონული ძრავა, ინვენტორი, ხიდური ელ.სქემა, მარგი ქმედების კოეფიციენტი. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 359 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.31 on some issues of managing georgia’s hydropower potential morchiladze giorgi1; kharkheli manana2; narmania davit3; chokheli eka4; davitaia shorena5; vardiashvili nino6; makasarashvili mikheil7 1doctor of business administration, ivane javakhishvili tbilisi state university, giorgimorchiladze17@gmail.com; 2associate professor, doctor of economics, ivane javakhishvili tbilisi state university manana.kharkheli@tsu.ge; 3professor, doctor of economics, ivane javakhishvili tbilisi state university, davit.narmania@tsu.ge; 4associate professor, doctor of economics, ivane javakhishvili tbilisi state university, eka.chokheli@tsu.ge, https://orcid.org/0000-0003-4101-8808; 5phd student, ivane javakhishvili tbilisi state university, shorena.davitaia@tsu.ge; 6phd student. ivane javakhishvili tbilisi state university, ninvardiashvili@gmail.com; 7phd student, ivane javakhishvili tbilisi state university, makasarashvilimikheil@gmail.com abstract georgia's pursuit of energy security and sustainable development is intrinsically linked to its significant hydropower potential. this article examines the role of hydropower in georgia's energy landscape, exploring its contribution to national energy security and its alignment with sustainable development goals. georgia, strategically located in a geopolitically complex region, faces unique energy challenges. while actively participating in regional energy initiatives and facilitating energy transit to neighboring countries, georgia also prioritizes diversifying its own energy sources. hydropower, derived from the country's abundant river systems, offers a promising pathway towards achieving these objectives. with an estimated annual potential capacity of 15,000 mw and a production potential of 50 twh, georgia's hydropower resources remain significantly underutilized, currently supplying only 22.5% of its potential. despite hydropower representing 80.5% of georgia's electricity production, substantial opportunities exist for expanding its contribution to the national energy mix. however, harnessing this potential requires careful consideration of environmental and societal impacts. this article also presents findings from a survey of 1220 georgian residents, revealing broad public support (80.1%) for increased utilization of hydropower resources. by exploring the interplay between georgia's hydropower potential, energy security goals, and public perception, this article contributes to a deeper understanding of the country's sustainable energy future. it also highlights the importance of integrating modern technologies and sustainable practices to maximize the benefits of hydropower while mitigating potential environmental concerns. keywords: hydropower, energy security, sustainable development, georgia. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 360 i. introduction energy security and sustainable development are critical priorities for georgia, a country situated in the caucasus region [1]. as a nation with limited fossil fuel reserves, georgia has increasingly turned to its abundant renewable energy resources, particularly hydropower, to meet its growing energy demands [3]. hydropower plays a pivotal role in georgia's energy landscape, accounting for approximately 80.5% of its total electricity generation [4]. however, georgia's hydropower potential remains significantly underutilized, with only 22.5% of its estimated annual capacity of 15,000 mw currently harnessed. the development of georgia's hydropower sector is not only crucial for ensuring national energy security but also aligns with the country's sustainable development agenda. exploring georgia's hydropower potential, its contribution to energy security, and the public's perception of its utilization is essential for understanding the country's energy future [8]. this article examines the role of hydropower in georgia's energy landscape, its potential for expanding the country's energy security, and the public's perspectives on the development of hydropower resources. ii. methodology the methodology used in this study included a literature review of relevant academic and policy documents, as well as a survey of 1,220 georgian residents to assess public perceptions of hydropower development. the literature review focused on analyzing the current status of georgia's hydropower sector, its potential for expansion, and the challenges and opportunities associated with its development. the survey questionnaire was designed to gather information on the public's attitudes towards hydropower, their perceived benefits and concerns, and their preferences for the future development of the sector. the survey respondents were selected through a random sampling method, ensuring a representative distribution across different regions and demographic groups within georgia. the survey data was then analyzed using statistical methods to identify trends and patterns in public opinion. the survey results were used to develop a comprehensive understanding of the role of hydropower in georgia's energy landscape, the public's perspectives on its development, and the key factors that should be considered in shaping the country's energy strategy. iii. georgia's energy landscape: leveraging hydropower georgia's energy landscape is characterized by a significant reliance on hydropower, which accounts for the majority of its electricity generation. the country's abundant river systems, particularly the mtkvari, rioni, and enguri rivers, offer a substantial hydropower potential [7]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 361 fig 1. existing capacities of power plants source: https://energy.ec.europa.eu/data-and-analysis/energy-prices-and-costs-europe_en fig 2. expected capacities of power plants by 2032 source: https://energy.ec.europa.eu/data-and-analysis/energy-prices-and-costs-europe_en according to official estimates (see. figure 3), georgia's annual hydropower potential is approximately 15,000 mw, with a production potential of 50 twh. however, despite this significant potential, only 22.5% of the country's hydropower resources are currently being utilized. 2381 973 1079 11021 regulatory hpps seasonal hpps combined heat and coal power plants air turbines 4564 mw 4326 3139 1579 110760171 regulatory hpps seasonal hpps combined heat and coal power plants air turbines wind power plants solar power plants georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 362 fig 3. the percentage of utilization of hydropower resources. source: https://energy.ec.europa.eu/data-and-analysis/energy-prices-and-costs-europe_en this underutilization of georgia's hydropower resources can be attributed to a combination of factors, including limited financial resources, infrastructure challenges, and environmental concerns [9]. despite these challenges, the georgian government has made efforts to develop its hydropower sector, recognizing its importance for ensuring national energy security and promoting sustainable economic growth. iv. hydropower and energy security in georgia georgia's energy security is heavily dependent on its ability to meet its growing energy demands. hydropower plays a crucial role in this regard, as it provides a reliable and renewable source of electricity that can help reduce the country's reliance on imported fossil fuels [5, 6]. by leveraging its hydropower resources, georgia can enhance its energy independence and reduce its vulnerability to external energy supply disruptions. additionally, the development of hydropower infrastructure can contribute to regional energy cooperation and facilitate energy trade with neighboring countries, further strengthening georgia's energy security. however, the country's reliance on hydropower also exposes it to potential risks, such as fluctuations in precipitation patterns and the impacts of climate change [11]. to mitigate these risks, georgia is exploring ways to diversify its energy mix, including the development of other renewable energy sources, such as solar and wind power. in this region, hydropower production is projected to be reduced by approximately 40% on average by the end of the century under a high emissions scenario. according to recent projections, hydropower production in the region is expected to decline by approximately 40% on average by the end of the century under a high emissions scenario. this underscores the need for georgia to adopt a comprehensive energy strategy that incorporates measures to adapt to the potential impacts of climate change on its hydropower resources. 0% 20% 40% 60% 80% 100% 90% 75% 90% 82% 70% 72% 55% 43% the percentage of utilization of hydropower resources georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 363 v. public perception of hydropower development in georgia to better understand the public's perspectives on the development of hydropower resources in georgia, a survey was conducted with 1,220 residents across the country. fig 3. distribution of respondents by gender and age source: authors according to the interviewees, the assessment of the importance of utilizing hydro resources to ensure the country's energy security is represented below (1the lowest rating, 5 the highest rating). fig 4. the assessment of the importance of utilizing hydro resources to ensure the country's energy security source: authors the survey results revealed a generally positive public attitude towards hydropower development, with the majority of respondents (72%) expressing support for increased utilization of hydropower resources. approximately 68% of respondents indicated that they were in favor of expanding hydropower capacity in georgia, citing benefits such as reduced reliance on imported fossil fuels, job creation, and environmental sustainability. however, the survey also highlighted some concerns among the public, particularly regarding the potential environmental impacts of hydropower projects. approximately 40% of respondents expressed worries about the environmental consequences of hydropower development, including 28% 72% indicate your gender male female 33% 24% 19% 15% 9% indicate your age 16-29 30-39 40-49 50-59 60+ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 364 concerns about the disruption of natural ecosystems, displacement of local communities, and the impact on biodiversity. vi. conclusion georgia's hydropower sector plays a crucial role in the country's energy security and sustainable development. leveraging its vast hydropower potential can help reduce georgia's reliance on imported fossil fuels, enhance energy independence, and contribute to the country's efforts to transition to a low-carbon economy. however, the development of hydropower resources must be balanced with environmental concerns and the potential impacts of climate change. by adopting a comprehensive energy strategy that incorporates measures to adapt to the challenges posed by climate change, georgia can ensure the long-term viability of its hydropower sector and strengthen its energy security. references [1] chokheli, e., et al. (2025). managing energy security assesment of self-sufficiency in georgia. isj theoretical & applied science, 02 (142), 124-133. [2] hossain, m., huda, a s n., mekhilef, s., seyedmahmoudian, m., horan, b., stojcevski, a., & abu‐ siada, a. (2018, november 1). a state-of-the-art review of hydropower in malaysia as renewable energy: current status and future prospects. elsevier bv, 22, 426-437. https://doi.org/10.1016/j.esr.2018.11.001 [3] kassaye, s m., ebissa, t n., gutema, b g., & gurmesa, g t. (2020, january 1). site selection and design of mini hydropower plant for rural electrification in keber river. science publishing group, 9(5), 82-82. https://doi.org/10.11648/j.epes.20200905.12 [4] kichonge, b. (2018, january 1). the status and future prospects of hydropower for sustainable water and energy development in tanzania. hindawi publishing corporation, 2018, 1-12. https://doi.org/10.1155/2018/6570358 [5] kuzmina, e м. (2018, january 1). impact of water and energy problems on the economic development of uzbekistan. springer nature, 201-214. https://doi.org/10.1007/698_2017_221 [6] mulumba, j p m., afullo, t j o., & ijumba, n. (2012, august 13). climate change and hydropower challenges in southern africa. african journals online, 27(1). https://doi.org/10.4314/rj.v27i1.4 [7] narmania, d., chokheli, e., kharkheli, m., davitaia, s., tordinava t., & vardiashvili, n. (2024). energy accessibility: strategies for equitable energy access in georgia. journal of electrical systems 20 (10s), 5963-5972. https://journal.esrgroups.org/jes/article/view/65 32 [8] narmania, d., chokheli, e., kharkheli, m., vardiashvili, n., davitaia, s., makasarashvili, m., & morchiladze, g. (2025). assessing household energy expenditure dynamics and energy availability in georgia, tem journal, 14 (1), p. 741-758, doi: 10.18421/tem141-66, february 2025. [9] narmania, d., & chokheli, e. (2018). efficiency management of public infrastructure. available 15th january 2024 at https://ir.kneu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/6acdb9ab-7451-4e4b-aabc4e3fb1541c19/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 365 [10] singh, r p., nachtnebel, h p., & komendantova, n. (2020, august 5). deployment of hydropower in nepal: multiple stakeholders’ perspectives. multidisciplinary digital publishing institute, 12(16), 6312-6312. https://doi.org/10.3390/su12166312 [11] zwaan, b v d., boccalon, a., & longa, f d. (2018, january 1). prospects for hydropower in ethiopia: an energy-water nexus analysis. elsevier bv, 19, 19-30. https://doi.org/10.1016/j.esr.2017.11.001 საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის მართვის ზოგიერთ საკითხის შესახებ მორჩილაძე გიორგი1; ხარხელი მანანა2; ნარმანია დავითი3; ჩოხელი ეკა4; დავითაია შორენა5; ვარდიაშვილი ნინო6; მახარაშვილი მიხეილი7 1ბიზნესის ადმინისტრირების დოქტორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი , giorgimorchiladze17@gmail.com; 2ასოცირებული პროფესორი, აკადემიური დოქტორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი manana.kharkheli@tsu.ge; 3პროფესორი, ეკონომიკის დოქტორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი , davit.narmania@tsu.ge; 4ასოცირებული პროფესორი, ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი , eka.chokheli@tsu.ge; 5დოქტორანტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, shorena.davitaia@tsu.ge; 6დოქტორანტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ninvardiashvili@gmail.com; 7დოქტორანტი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი makasarashvilimikheil@gmail.com აბსტრაქტი საქართველოს ენერგოუსაფრთხოების სწრაფვა და მდგრადი განვითარება არსებითად არის დაკავშირებული მის მნიშვნელოვან ჰიდროენერგეტიკულ პოტენციალთან. წინამდებარე სტატია განიხილავს ჰიდროენერგეტიკის როლს საქართველოს ენერგეტიკულ ლანდშაფტში, იკვლევს მის წვლილს ეროვნულ ენერგეტიკულ უსაფრთხოებაში და მის შესაბამისობაში მოყვანის მდგრადი განვითარების მიზნებთან. საქართველო, რომელიც სტრატეგიულად მდებარეობს გეოპოლიტიკურად რთულ რეგიონში, უნიკალური ენერგეტიკული გამოწვევების წინაშე დგას. რეგიონულ ენერგეტიკულ ინიციატივებში აქტიური მონაწილეობისა და მეზობელ ქვეყნებში ენერგიის ტრანზიტის ხელშეწყობისას, საქართველო პრიორიტეტულად ანიჭებს საკუთარი ენერგიის წყაროების დივერსიფიკაციას. ჰიდროენერგეტიკა, რომელიც მიღებულია ქვეყნის უხვი მდინარის სისტემებიდან, გვთავაზობს პერსპექტიულ გზას ამ მიზნების მისაღწევად. სავარაუდო წლიური პოტენციური სიმძლავრით 15,000 მეგავატი და საწარმოო პოტენციალი 50 ტვტ.სთ, საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული რესურსები მნიშვნელოვნად არასაკმარისად გამოიყენება და ამჟამად ამარაგებს მისი პოტენციალის მხოლოდ 22.5%-ს. იმისდა მიუხედავად, რომ ჰიდროენერგეტიკა წარმოადგენს საქართველოს ელექტროენერგიის წარმოების 80.5%-ს, არსებობს მნიშვნელოვანი შესაძლებლობები ეროვნული ენერგეტიკული მიქსში მისი წვლილის გასაფართოებლად. თუმცა, ამ პოტენციალის ათვისება მოითხოვს გარემოზე და სოციალურ ზემოქმედების ფრთხილად განხილვას. ამ სტატიაში ასევე წარმოდგენილია 1220 საქართველოს მაცხოვრებლის გამოკითხვის დასკვნები, რომლებიც ავლენს საზოგადოების ფართო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 366 მხარდაჭერას (80.1%) ჰიდროენერგეტიკული რესურსების გაზრდილი გამოყენების მიმართ. საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის, ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიზნებისა და საზოგადოების აღქმის ურთიერთქმედების შესწავლით, ეს სტატია ხელს უწყობს ქვეყნის მდგრადი ენერგეტიკული მომავლის უფრო ღრმა გაგებას. იგი ასევე ხაზს უსვამს თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და მდგრადი პრაქტიკის ინტეგრირების მნიშვნელობას ჰიდროენერგეტიკის სარგებლობის მაქსიმალურად გაზრდის მიზნით, ხოლო შერბილების პოტენციური გარემოსდაცვითი პრობლემები. საკვანძო სიტყვები: ჰიდროენერგეტიკა, ენერგეტიკული უსაფრთხოება, მდგრადი განვითარება, საქართველო. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 204 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.19 , , , . . , . , , . . , . , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 205 , . , . , . , , . , , . , , . , . , . . : . , , . , . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 206 , . , , . , . , . , , . . , . . . . , . , . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 207 . 21 , . , . . 1 2 3 , 4 . , , . 5 , . . . 6 , . , 1 . 2 . 3 . 4 . 5 . 6 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 208 . , , , , . 7 , 8 . 9 . 10 . 11 . , 12 13 , . . , 7 . 8 . 9 . 10 . 11 . 12 . 13 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 209 14 , . , . , , , . 15 16 17 18 19 . 20 21 , 22 . , , . , 23. , . 14 . 15 . 16 . 17 . 18 . 19 . 20 . 21 . 22 . 23 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 210 , 24 25 . 26 . . , , . , . , . 27 28 29 30 . 31 32 33, 34 . , . 24 . 25 . 26 . 27 . 28 . 29 . 30 . 31 . 32 . 33 . 34 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 211 35 , , . , . , ..36 37 . , 38 . , . . . . , , , 39 , . . 40 35 . 36 . 37 . 38 . 39 . 40 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 212 , 41 , 42 43 44, 45 46 . , . , , . 47 . , , . , 48 49 . -1.241 . 42 . 43 . 44 . 45 . 46 . 47 . 48 . 49 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 213 .350 . , , , . , , 51 , . 52 53 , . 54 . . . . . , , , . . 50 . 51 . 52 . 53 . 54 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 214 . 55 56 , 57 , , . , , . , , . . 58 , , . , -59 60 . , , , . , . 55 . 56 . 57 . 58 . 59 . 60 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 215 : „ “ „ “ „ “ „ “ personal data in the digital age technosophy and information law abstract technosophy is a new fundamental general philosophical theory, which implies the explanation and cognition of the qualitative impact of technologies on society, the metaphysical connection of human psycho-emotional, psychogenic and historiosophical conditions, the formation and development of innovative methodological directions of the analysis of information philosophy. information is a thought-based given presented in the form of mathematical and verbal-logical structural determination. technosophy attaches great importance to the qualitative interaction of human thinking and cybernetic information fields, the unification of information-based thought elements in the philosophical-worldview and ideological-subjective plane. technosophy considers artificial intelligence to be a misnomer, since intelligence is a natural wisdom that affects a created object. accordingly, the term should be considered only as a spatial expression of natural thinking, which does not correspond to objective and causal objectivative inanimate computing techniques. technosophy gives priority to the functional-structural historical-genetic and empirical-analytical systems of human thinking. technosophy is a new philosophical paradigm that strives to protect the governing laws of human natural thinking and to save the psycho-emotional crisis of public consciousness. technosophy is the causal essentiality of a very important objective given, which was formed to form conceptual views against the technogenic dictate and technocentric tyranny. technosophy develops in time and space as a scientific discipline, academic direction and theoretical model. in the modern era, great importance is attached to science, dogmatism, worldview thinking, general ethical reality and thought activation. technosophy can be imagined not only as a new philosophical paradigm, but also as a conceptual system for restoring the origins of thinking in the aknesominal phase. in the development of technosophy, the historiosophical modeling of eastern and western concepts acquires a great functional load, which will simplify the intellectual progress and ideological-subjective activation in many directions. technosophy is a synechoic expression of the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 216 basic naturalness of the concepts of shugen, esena and kimenagir, which can be completely transformed into a system of ideas of humanity. technosophy has a special direction informational grammar, which involves the study of the structure of information, worldview analysis and mathematical subject modeling. informational grammar, in my personal opinion, acquires great importance in the most difficult process of studying and understanding informational philosophy. informational grammar is primarily related to the philosophical term we introduced astro-eurosophy, which implies the systematic diffusion of the constants of thought-formation and thought-based conceptual ideas. astro-eurosophy is a completely new philosophical doctrine, which is a forge of ideas of the future and a thought-based systemic space, the mastery of which is possible by utilizing a great creative potential. i deeply believe that astro-eurosophy will become a subject of discussion of the future and a source of new philosophical ideas in the near future. keywords: teqnosophy informational gramatizmm. astroyoyrosophy georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 180 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.16 information and digital technology in the process of learning nino kakhurashvili georgian technical university nkakhurashvili1@gmail.com abstract the integration of digital and information technology has marked a turning point in the education field. it altered and replaced conventional teaching approaches, strengthening and enhancing the way learning was conducted in various educational settings. this article discusses the capabilities and difficulties associated with digital technologies. it concentrates attention on digital tools, learning platforms, learning management systems, educational applications, virtual classrooms, the availability and enhancement of personalized learning, together with the effectiveness of student interaction. in addition, it addresses the digital divide and the need for equitable access to mitigate the effects of educational inequality. besides that, the article informs us about best practices for integrating technology into the teaching and learning process, suggests ways for educators to maximize the use of digital resources, and highlights the potential of technology. it also considers the difficulties that must be overcome to provide an effective and inclusive learning environment and raise the standard of education. introduction. today, digital and information technologies are of utmost importance in the progress of global civilization, significantly impacting every field, including education, to a higher degree than ever before. the technological improvements have greatly influenced and brought about substantial changes in modern education. these technologies have not only altered how knowledge is spread but have also generated fresh prospects for individuals involved in the educational process. an extensive range of digital tools is currently accessible to learners, educators, and lecturers, enabling enhanced interaction, broadening online learning possibilities, and improving access to resources. discussion. in parallel with technological advancements, educational institutions are increasingly integrating these technologies into the teaching and learning processes, thereby facilitating the experience for both teachers and students. while the integration of technology offers numerous benefits, it also presents certain drawbacks. on one hand, technology enhances human learning in innovative and creative ways, making the educational process more engaging and entertaining. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 181 however, there may be disparities in access to technology, and its utilization may occasionally divert attention from the main educational goals. there are several factors to consider when integrating technology into the learning process, and each institution should assess which approach aligns most effectively with its unique requirements and circumstances. the use of digital technology allows students to participate in learning activities in innovative and creative ways, enhancing the interactive nature of the educational process when compared to traditional methods. for instance, students have the opportunity to acquire knowledge in disciplines such as mathematics and physics using interactive games, so enhancing the level of engagement in the learning process. in addition, digital technology enables students to collaborate by sharing information and experiences through online platforms[1-3]. students find learning to be much more enjoyable thanks to digital tools, which also increase student engagement and interest. audio, video, and gamified quizzes and competitions enhance the learning process and make it more fun and engaging overall, improving the quality of education. digital technologies make it easier for students to access learning materials, such as online courses and videos, which enable them to make up for missing class time and enhance their comprehension and retention of new knowledge. this option may be beneficial for students residing in rural areas who lack access to high-quality education due to their geographical location. each person now has the option of a flexible learning process thanks to the use of technology in education. technology use guarantees a wide range of resources, which students interested in specific fields can further develop their skills. assistive technology, including features like enlarged fonts, audio readers, and other specialized tools, helps to accommodate students with special needs, thereby promoting inclusivity in education. the utilization of technology in education offers benefits, although it also presents disadvantages, restrictions and limitations. cons: because they can be expensive, not all institutions and students will have access to digital tools and technologies. modern technological or programming equipment, as well as teacher preparation, come at a significant financial cost that not everyone can afford. whether or not educational institutions can afford to invest in technology and give teachers the necessary training or courses is a decision that must be made by them. methodology. we implemented quantitative research methods during the study. data was collected using google forms, from three school pupils and two university students. a total of 250 students. to calculate the influence and effect of information technology in education, i also used the swot analysis technique. main part. some students may find it very tempting to use digital technologies for enjoyment rather than for educational purposes. in particular, social media, which demands a lot of time from adults who are professionals as well as students. apart from social media, an abundance of entertaining films, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 182 games, and other materials might lure students to divert from their primary objective of acquiring knowledge and waste their time. swot (strengths, weaknesses, opportunities, threats) study was done in the field of education to determine the impact of digital technology. the analysis revealed both opportunities and threats in addition to strengths and weaknesses. s w strengths weaknesses multimedia and interaction-rich content accessibility and flexibility motivation and engagement efficiency in administration global access to information infrastructure challenges technical issues, malfunctions digital divide training and support digital distractions o t opportunities threats personalized learning collaborative learning lifelong learning innovation in teaching methods privacy and security concerns dependence on technology cost resistance to change therefore, it is crucial to take into account the positive and negative aspects, together with the requirements of the educational institution and its students, and to ensure the efficient integration of digital tools and technology into the educational process. the percentage of people who own computers, tablets, and smartphones has gone up in recent years. with the use of technology, it is now possible to overcome major industrial challenges, manage logistics processes, assess risks, analyze data, make predictions, and more. in the realm of digital logistics, advanced technologies such as artificial intelligence (ai), the internet of things (iot), and blockchain are revolutionizing the way companies operate. these innovations enable real-time tracking of goods, optimize supply chain management, and enhance decision-making processes. ai-powered algorithms can predict demand, optimize routes, and manage inventory levels more efficiently, reducing costs and improving service levels. blockchain technology ensures transparency and security in transactions, facilitating trust among stakeholders in the logistics chain. through these technological advancements, companies can achieve greater efficiency, reduce operational risks, and adapt more swiftly to market changes.[4-10] there is a global trend toward this. however, the educational sector is gradually embracing technology, and there are certain obstacles to overcome in that regard. the usage of technology by teachers varies georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 183 based on their demands and level of expertise; it is not a standard technique. these elements in particular make it more difficult to move from traditional classroom to an interactive digital classroom that takes use of cutting-edge technology. interactive whiteboards are one example of a digital technology that can help students find learning engaging and dynamic, and research has shown that it improves student learning outcomes. for example, introducing brief, concentrated sessions like microlearning, which include learning language, practicing math skills, expanding vocabulary, and writing requirementsmay improve the educational experience. due to the quantity of software resources and their versatility in several fields, the process of teaching and learning has been greatly facilitated. for instance, students can collaborate on group projects without being physically together by utilizing google docs to work on them simultaneously. if require, online learning can also be employed via platforms such as zoom, google meet, microsoft teams, and other similar technologies. these tools not only support distance learning but also enable global communication, enhancing both educational and collaborative experiences. e-learning has revolutionized the world of education and profoundly altered the process of knowledge acquisition. e-learning is an illustration of the never-ending pursuit of information and innovations. the process of learning has benefited from the integration of learning management systems (lms). the moodle system is another such. these are the platforms that compile homework, quizzes, other forms of research, discussion boards, and other materials. all students have access to it, and facilitates communication between educators and students. the way that education is delivered is now adjustable to meet the demands of the students, thanks to lms. rather than selecting a whole curriculum, personalized learning systems assist students in selecting a specific subject they wish to study. pay close attention and effort to learning the subject that interests them the most. e-learning has fundamentally transformed the education system, by pushing boundaries and enhancing access to knowledge. however, there are specific advantages that technology can offer within the classroom setting. we must take into consideration a number of possible variables, including fair access to the internet and connected gadgets. lack of internet at home or access to digital devices (computers, tablets, smartphones) prevents students from completing their assignments, widening the digital divide between social groups. for that reason, each student needs to be given a tablet or laptop, and everyone needs to have access to the internet at home or shared learning space. where educational resources are accessible to every learner. teachers and students who rely on technology and internet access in the classroom face the risk of becoming the target of cyberattacks. based on this, extra care needs to be taken to make sure school devices are sufficiently secured, and access to specific websites needs to be limited. educators and learners alike need to understand the hazards associated with using technology in the classroom. it could be challenging to integrate new technologies in the classroom, some teachers and students may find it difficult to adapt and use technology. additionally, it might be challenging for the institutions to draw funding for teacher preparation. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 184 samr model samr is regarded as well-liked approach for organizing the educational process in the classroom through the use of digital tools and technology integration. (samr: redefinition, modification, substitution, and augmentation. the ‘enhancement’ steps are the first two, while the ‘transformation’ steps are the second.) samr model for the integration of technology in education consists of four steps, the first in which the technology replaces traditional teaching methods, the last in which the technology is completely integrated and allows teaching to be implemented, with new methods that could not be implemented by conventional methods. this model can be used to prepare a plan to help teachers and school staff move from the use of technology to its limited use and the slow integration of technology into the learning process[11-12]. in the first and second steps of substitution-augmentation. an interactive whiteboard can be easily used. the teacher can use a smart board as a direct substitute for a traditional chalkboard to display information digitally or to empower it through multimedia resources. to display materials such as videos, podcasts, or powerpoint presentations. interactive dashboards can also be used for annotations on top of existing materials, making it easier to highlight a certain portion of the relevant content as needed during the reference/notes or lesson. at the third modification level, students can use an interactive dashboard to storm the mind (brainstorming) or to solve mathematical tasks while collaborating with others. to compare results and methods with each other. in addition, interactive dashboards can also be used to evaluate students and get to know the results on the spot. fourth, at the final stage, when redefining, digital tools can be used to completely change the structure of the lesson. interactive boards simplify the conversion of a personalized lesson into a mixed or even entirely online lesson, with tools such as microsoft teams or google classroom, which allows students and teachers to easily communicate with each other, share materials/assignments or various opinions, and it is also possible that the invited speaker will join the lesson to provide his professional opinion on the issue asked. in the learning process, virtual reality vr headsets can also be used to create learning experiences that were impossible when taught by traditional methods. analysis and results. several factors are in place when evaluating the use of digital and information technologies in education, including government policy, technological infrastructure and educational samr model substitution augmentation modification redefinition georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 185 practices. according to the latest data, the following countries are leading using digital and information technology in education: 1. estonia-known for its comprehensive e-learning infrastructure and integration of digital tools from early childhood education to higher education. 2. south korea-with a large dose of technology is integrated, in the educational process. digital tools and smart classrooms are widely used in the field of education. 3. finlanduses of technology to improve learning experience, digital literacy and skills development from an early age. 4. usa-has a diverse range of digital learning tools and platforms from k-12 to higher education. invests heavily and is distinguished by innovation in educational technologies. how actively digital and information technologies are used in the learning process in georgia for quantitative analysis of all this, a survey was conducted on the use of distance learning, learning platforms and digital tools in several schools and higher education institutions. conclusion. integrating digital tools and technologies into the learning process and achieving the fourth step of the samr model is a complex task, but this process can be divided into phases and step by step, slowly making changes in the learning process. in addition to being interested in new technologies, it is important for students and teachers to be ready to quickly follow the news and learn how to work with new technologies. digital tools make learning more attractive and dynamic, provide easier access to information and multimedia resources, and enable personalized and differentiated learning experiences. digital tools and technologies have undoubtedly changed the education system, offering many benefits and opportunities to both educators and students. these tools enhance engagements, serve a wide variety of learning styles, promote personalized learning experiences, and provide access to a wealth of information and resources. facilitate and promote collaboration between students and teachers. however, while digital tools offer significant advantages, their integration into education should be thoughtful and well-planned. it is necessary to discuss issues such as digital literacy and equal access to technology, training and supporting teachers to effectively engage them, these tools in teaching practices, and exploit their full potential. in the future, the role of digital tools in education will increase even more. using these tools and considering their results will be crucial to creating a richer, more effective learning experience for all students. in the future, more innovation and investment are needed to ensure that technology provides high-quality education in the world. references: 1. nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, and nino kakhurashvili. 2023. “comparative analysis of complex information system testing methods”. world science, no. 4(82) (november). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 186 2. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032. 3. petriashvili, lily, and irina khomeriki. 2024. “the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university”. georgian scientists 6 (1):38-44. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.07. 4. giorgi, doborjginize. "petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn." 5. giorgi, doborjginize. "petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn." 6. petriashvili, lili, taliko zhvania, and david kapanadze. "process management in warehousing logistics using rfid automated system." journal of multidisciplinary engineering science studies (jmess) 3 (2017). 7. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 8. doborjginize giorgi, petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn, estonia. 9. petriashvili, lily, tamar lominadze, tamar tsereteli, taliko zhvania, mzia kiknadze, and nona otkhozoria. "evaluating energy efficiency of identification systems." 10. petriashvili, lili, taliko zhvania, and david kapanadze. "process management in warehousing logistics using rfid automated system." journal of multidisciplinary engineering science studies (jmess) 3 (2017). 11. https://digitaldefynd.com/iq/online-learning-pros-cons/. 12. https://www.i3-technologies.com/en/blog/stories/education/how-to-successfully-implementdigital-tools-in-the-classroom/. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 129 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.12 fractal classification method for complex signals otkhozoria vano1, narchemashvili medea2, menabde tamar3 1georgian technical university, georgia, https://orcid.org/0009-0008-6028-3758 georgian technical university, georgia;; georgian technical university, georgia abstract the classification of complex signals, often characterized by high noise levels, non-linearity, and overlapping patterns, poses significant challenges in signal processing. traditional methods frequently fail to address the intricate structures inherent in such signals, necessitating the adoption of advanced analytical techniques. this study explores the application of fractal methodologies, leveraging their self-similar and scale-invariant properties, for classifying complex signals. by employing tools such as the hurst exponent and the (r/r) method, this work demonstrates how fractal analysis can effectively characterize and categorize stationary and non-stationary signals based on their probabilistic distributions and fractal dimensions. results indicate that fractal methods provide robust descriptors for distinguishing signal types, enabling enhanced accuracy and operational efficiency. the proposed approach holds promise for developing virtual analyzers with expansive dynamic ranges, applicable in diverse fields such as diagnostics, control systems, and signal processing. key words: signal processing, fractal dimension, hurst exponent, (r/r) method introduction the classification of hard signals is a critical challenge in signal processing, where the goal is to analyze and interpret complex, non-trivial datasets generated by various sources. hard signals often exhibit characteristics such as high noise levels, overlapping patterns, non-linearity, and high dimensionality, making traditional classification approaches less effective. these signals can arise in diverse domains, including biomedical applications (e.g., eeg or ecg signals), industrial monitoring, telecommunications, and environmental systems [1]. the complexity of these signals necessitates advanced analytical techniques that can handle intricate patterns and extract meaningful features. recent advancements in machine learning, particularly deep learning and ensemble methods, have demonstrated significant potential in addressing these challenges. these approaches leverage powerful computational models to capture subtle patterns and relationships within the data, enabling improved classification accuracy and robustness. fractal methods offer a promising solution for addressing these challenges by leveraging the self-similar and scale-invariant properties inherent in many complex signals. these methods utilize fractal geometry to analyze signal structures across multiple scales, revealing insights into their underlying georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 130 dynamics that are often inaccessible through conventional techniques. key tools in this domain include fractal dimension analysis, multifractal spectra, and wavelet-based fractal approaches, which provide robust descriptors for distinguishing between signal types and classes. the advantages of fractal methods lie in their ability to handle irregularities and noise effectively while preserving the intrinsic characteristics of the signal. by focusing on the geometric and topological aspects of signals, these methods enhance classification accuracy and robustness, even in highly complex and noisy environments. this paper explores the application of fractal methodologies to signal classification, highlighting their theoretical foundations, practical implementations, and comparative advantages over traditional approaches. signal categories and spectra signals can be categorized into stationary and non-stationary types, each with distinct spectral characteristics. understanding these categories is crucial for accurate frequency analysis. stationary signals have statistical parameters that remain constant over time, such as the overall signal level, amplitude distribution, and standard deviation. these are further classified into: deterministic signals: maintain relatively constant frequency and amplitude components over time. subdivided into periodic signals (repeating at equal intervals) and quasi-periodic signals. periodic signals exhibit discrete frequency components, known as harmonics. random signals: unpredictable in frequency and amplitude but exhibit constant statistical characteristics. non-stationary signals, on the other hand, can be divided into transient and continuous signals. transient signals begin and end at zero levels and exist for finite durations, varying from very short to relatively long periods [1]. literature review fractal analysis has emerged as a powerful tool for understanding and characterizing complex signals. leveraging the self-similar and scale-invariant properties of fractal structures, researchers have successfully deciphered intricate patterns and dynamics inherent in various signal types. this narrative review synthesizes recent contributions to the field, outlining the theoretical foundations, methodological advancements, and practical applications of fractal analysis in signal classification. the exploration of fractal methodologies begins with falconer (2013), who provides a foundational understanding of fractal geometry. this seminal work emphasizes the relevance of fractal principles in analyzing irregular and fragmented structures across multiple scales. by establishing the theoretical basis for fractal techniques, falconer’s insights form the cornerstone for subsequent applications in signal processing. building on this theoretical framework, eke et al. (2002) demonstrate the practical utility of fractal measurements in physiological signal analysis. their study illustrates how fractal dimensions can quantify complexity and distinguish between different physiological states, highlighting the potential of fractal methods in biomedical contexts such as heart rate variability and eeg analysis. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 131 expanding the scope of fractal applications, otkhozoria et al. (2023) investigate the fractal properties of network topologies and stochastic processes using the labview platform. their work underscores the versatility of fractal techniques in modeling and analyzing real-world stochastic dynamics, providing a robust framework for understanding structural complexities in networked systems. further advancing the field, otkhozoria, otkhozoria, and narchemashvili (2021) introduce innovative methods for quantifying fractal dimensions with a focus on the classification and diagnosis of dynamic systems. their study emphasizes the metrological performance of fractal methods, showcasing their relevance for precision measurement and signal classification. in addition to classification tasks, abelashvili et al. (2024) explore the use of fractal structure analysis for diagnosing the stability of large-scale processes. by analyzing time series data, their approach facilitates real-time monitoring and diagnostics, demonstrating the applicability of fractal analysis in stability assessments and control systems. collectively, these studies highlight the robustness and adaptability of fractal methodologies across diverse domains. from biomedical signal analysis to network modeling and process stability diagnostics, fractal techniques provide a comprehensive framework for addressing the complexities of signal classification. this body of literature establishes a strong foundation for future advancements in the integration of fractal analysis with computational tools and machine learning approaches. theoretical foundations of the (r/s) method before applying fractal methods to classify complex signals, we examine the indicator hurst introduced for time series evaluation—the range of accumulated deviation (“r”) to the standard deviation from the mean (“s”). the dependence of the (r/s) parameter on observation time, represented on a double logarithmic scale, forms the fractal function of the studied process. the linear approximation of this function determines the angular coefficient, h, or the hurst exponent. this exponent helps calculate the fractal dimension[3]: 𝐷 = 2 − 𝐻 the fractal dimension characterizes the chaotic properties and complexity of a process. processes with a hurst exponent in the range: 0 < h < 0.5: antipersistent processes, indicating high noise levels and frequent trend changes. 0.5 < h < 1: persistent processes, reflecting trend preservation and relatively low noise levels. h = 0.5: processes with no discernible trend, influenced by unpredictable noise (fig.1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 132 fig.1. examples of antipersistent (b) fractal lines measurement of stationary random signals using the (r/r) method the (r/r) method extends the (r/s) analysis by examining the relationship between squared deviations and mean deviations. unlike the hurst method, this technique separates random stationary signals based on their probability distributions, creating a practical scale for signal measurement and classification[2] [4]. using software-generated random numbers, sets of stationary signals were analyzed. for each set, the fractal (r/r) function was calculated, and model parameters (a, b, and c) were estimated and averaged. results indicated that the fractal (r/r) functions exhibit linear behavior within the considered sample size range (e.g., n=400), allowing the slope parameter (b) to serve as an identification metric [5]. results and discussion table 1 summarizes the metrological characteristics of the fractal identification scale (fis) based on the (r/r) method. key evaluation metrics include the average maximum (r/r) values, slope (b), and error estimates. table 1 metrological characteristics of the fractal identification scale distribution type max (r/r) b absolute error relative error (%) 2mod 153,03 0,385 0.002 0.52 arcs 76 959 0,194 0.002 1.03 even 50 971 0,128 0.0005 0.39 simp 27588 0,07 0.0009 1.298 rele 21 013 0,05 0.001 1.89 gaus 17845 0,048 0.0008 1.78 cosh 10956 0,003 0.0001 1.99 gaus georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 133 the random error (approximately 25%) exceeds the systematic error (1.6%), enabling the rounding of max(r/r) values for practical use. for varying sample sizes, the slope parameter (b) provides a more consistent classification scale. conclusion the discussed fractal classification methodology effectively categorizes complex signals based on their probabilistic and fractal properties. by integrating hurst and (r/r) methods, the technology enables the development of virtual analyzers with broad dynamic ranges for signal shape measurement. these advancements hold potential for applications in signal processing, diagnostics, and control systems. references 1. eke, a., hermann, p., kocsis, l., & kozak, l. r. (2002). fractal characterization of complexity in temporal physiological signals. physiological measurement, 23(1), r1-r38. 2. otkhozoria, n., azmaiparashvili, z., petriashvili, l., otkhozoria, v., & akhlouri, e. (2023). labview in the research of fractal properties of the topology of networks and stochastic processes. world science. doi:https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8020 3. otkhozoria, n., otkhozoria, v., narchemashvili, m. (2021) fractality of measurements of quantities and real processes. international trends in science and technology, engineering sciences june 2021 doi: https://doi.org/10.31435/rsglobal_conf/30062021/7620 4. falconer, k. (2013). fractals: a very short introduction. published by oxford university press, 138-152 page. 5. abelashvili, n., otkhozoria, n., otkhozoria, v., & akhlouri, e. (2024). diagnosing the stability of large-scale processes using fractal structure analysis of time series. international science journal of engineering & agriculture, 3(4), 30–37. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20240304.03 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 134 კომპლექსური სიგნალების ფრაქტალური კლასიფიკაციის მეთოდი ოთხოზორია ვანო, ნარჩემაშვილი მედეა, მენაბდე თამარ საქართველო ტექნიკური უნივერსიტეტი რთული სიგნალების კლასიფიკაცია, რომელიც ხშირად ხასიათდება ხმაურის მაღალი დონით, არაწრფივობითა და გადაფარვით, მნიშვნელოვან გამოწვევებს უქმნის სიგნალის დამუშავებას. ტრადიციული მეთოდები ხშირად ვერ აანალიზებენ ასეთი სიგნალების თანდაყოლილ რთულ სტრუქტურებს, რაც მოითხოვს მოწინავე ანალიტიკური ტექნიკის გამოყენებას. სტატია იკვლევს ფრაქტალური მეთოდოლოგიების გამოყენებას რთული სიგნალების კლასიფიკაციისთვის ისეთი ინსტრუმენტებით, როგორიცაა ჰურსტის მაჩვენებლები და (r/r) მეთოდი, სტატიიდან ჩანს, თუ როგორ შეუძლია ფრაქტალურ ანალიზს ეფექტურად დაახასიათოს და დაახარისხოს სტაციონარული და არასტაციონარული სიგნალები მათი ალბათური განაწილებისა და ფრაქტალის განზომილებების საფუძველზე. მიღებული შედეგები სიგნალების კლასიფიკაციის გაუმჯობესებული სიზუსტის და ეფექტურობის საშუალებას იძლევა. შემოთავაზებული მიდგომა საინტერესოა ვირტუალური ანალიზატორების განვითარებისთვის გაფართოებული დინამიური დიაპაზონებით, რომლებიც გამოიყენება სხვადასხვა სფეროებში, როგორიცაა დიაგნოსტიკა, კონტროლის სისტემები და სიგნალის დამუშავება. საკვანძო სიტყვები: სიგნალის დამუშავება, ფრაქტალური განზომილება, ჰურსტის ექსპონენტი, (r/r) მეთოდი georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 371 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.34 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 1 , , e-mail: mananamamula59@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0001-39825515 2 , , e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 : . , , . : , , , , , . 10–40 , / . [1]. , , . . (2016) (ali and kazi) . , [2]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 372 (2018) (al-madani and alshammari) . , , [2, 4]. (2014) (chiriac and stanescu) . , , [2]. (2003) (kandlikar and grande) . , , . [2,4]. (2006)(al-sarkhi and hussein) . , , [3]. (2007) (al-sarkhi and hussein) . , , [3]. , (shailesh kumar dewangan a, s.k.shrivastava) , , . . . . , , , . , [5]. . , , . [5]. , , , . . dh-dj-8s . . 20 1 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 373 5,10,15,20,30 0,7972 12,5510 , 1. 1. ( ) 2 2 5 1.5182 55 45,4655 15 10 1.3059 80 40,4401 20 15 1.1375 110 34,8675 25 20 1.0016 120 27,3053 28 25 0,8900 125 21,9370 32 30 0.7972 130 12,5510 36 , , , . 1. ke ni a, hongwei fang a, zhiwu yu b, zhaosheng fan b the velocity dependence of viscosity of flowing water journal of molecular liquids 1. volume 278, 15 march 2019, pages 234-238 2. shailesh kumar dewangan a, s.k.shrivastava b, raj haldar c, atul yadav c, vikash giri effect of density and viscosity on flow characteristics of water: a review. c. international journal of research publication and reviews, vol 4, no 6, pp 1982-1985 june 2023 www.ijrpr.com issn 25827421 3. anwar, m. a., & hussain, s. (2016). experimental investigation of the effect of viscosity on the performance of a centrifugal pump. journal of mechanical engineering research and developments, 39(3), 412-419. 4. sajjadi, h., & farhadi, m. (2016). experimental investigation of the effect of viscosity and density on the flow characteristics of a liquid. journal of fluids engineering, 138(6), 061202. https://doi.org/10.1115/1.4032713 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 374 5. shailesh kumar dewangan a, s.k.shrivastava b, raj haldar c, atul yadav c, vikash giri c. effect of density and viscosity on flow characteristics of water: a review. international journal of research publication and reviews journal homepage: www.ijrpr.com issn 2582-7421 experimental study of the dependence of viscosity on productiviti in filtration solutions 1manana mamulashvili, 2george bibileishvili, 3tinatin butkhuzi, 4zaza javashvili, 5elene kakabadze, 6liana ebanoidze engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract the paper presents the dependence of the viscosity of drinking water and sugar syrup consistency solutions on specific productivity. it was found that increasing the temperature reduces the viscosity, establishes a linear functional dependence on the specific productivityof the membrane process, and contributes to the realization of optimal asymptotic regime parameters. keywords: viscosity, temperature, productivity, membrane process microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 298 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.28 quantitative determination of berberine in the aboveground organs of mahonia aquifolium (pursh) nutt. nika toduaa*, malkhaz getiab, davit chincharadzea, nina vachnadzeb atbilisi state medical university, department of pharmacognosy, tbilisi, georgia; btbilisi state medical university, iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi, georgia * nika todua, e-mail: nika.todua@yahoo.com abstract our study's objective was to use high-performance liquid chromatography (hplc) to quantify the amount of berberine in the total amount of alkaloids extracted from m. aquifolium. eclipse plus c-18 was used to separate the crude extract (250 x 4.6 x 5 µm). methanol (0.1% formic acid): water (0.1 formic acid) 35:65 v v-1 made up the mobile phase. at 346 nm, ultraviolet detection was carried out. with a r2 > 0.9998, a solid linear response was seen in the concentration range under study. the alkaloid extract from the aerial parts of m. aquifolium should contain at least 2% berberine, according to the results. with intraand inter-day variances of less than 1.03%, the approach is accurate. within the range under study, linearity, sensitivity, and precision are all adequate. keywords: alkaloids, berberine, bioactive compounds, quantitative analysis, hplc. 1. introduction about two centuries ago, the discovery of alkaloids marked a new era in medicine and chemistry. in modern phytochemistry, the study of biologically active secondary metabolites encompasses several key areas: exploration of flora for alkaloid-containing plants, selection of optimal methods for extracting the total alkaloid content from plant materials, and isolation of individual compounds. additionally, there is an emphasis on identifying the structure of previously unknown alkaloids and studying their pharmacological activity to develop effective medicinal drugs. this research also relies on the latest technological advancements and includes resource studies, as well as addressing any challenges related to the cultivation of medicinal plants [1-4]. alkaloids are abundant in the kingdom of plants and have a high level of biological activity. it was previously believed that the alkaloid bases found in a plant's chemical composition were characteristic and specific to a particular family. however, studies on their distribution in plants have shown that the same base can be present in plants from entirely different families. for instance, berberine, one of the first alkaloids used in medicine, has attracted significant interest due to its low toxicity and broad biological activity. berberine demonstrates antioxidant, anti-inflammatory, neuroprotective, antiviral, antibacterial, hypoglycemic, hypolipidemic, antidepressant, antidiarrheal, and anticancer properties, showing efficacy against liver tumors, stomach cancer, throat cancer, and more. it is also used to treat chronic hepatitis, hepatobiliary disease, cholecystitis, gallstone disease, and other conditions [5-26]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 299 one of the rich sources of the biologically active alkaloid berberine is the genus mahonia nutt. (family berberidaceae), which includes around 60 plant species native to asia, north america, and europe. in georgia, mahonia is represented at the batumi botanical garden on the shore of the black sea (adjara) by a collection of naturalized plants comprising six species, including m. aquifolium (pursh) nutt., which is well-known for its medicinal properties. this species is widely used in traditional and folk medicine (in chinese and north american practices) as well as in modern practical medicine, especially for the treatment of skin diseases. mahonia aquifolium (pursh) nutt also known as berberis aquifolium pursh [27-30]. however, there is a lack of scientific research data on the chemical, and particularly the alkaloid, composition of this species introduced in georgia, as it has primarily been used for ornamental purposes in gardens and parks. based on the above, preliminary qualitative analysis confirmed the presence of alkaloids in the introduced m. aquifolium. phytochemical analysis further indicated that all vegetative organs of the plant contain isoquinoline alkaloids to varying degrees, including the biologically active berberine base. the total alkaloid extract from the aerial parts of the plants, which contains biologically active compounds, including berberine, exhibited below mentioned activities: cytotoxicity was evaluated in vitro using the hoechst (dna quantification) and resazurine spectrophotometric assays which demosntrated high activity against lung cancer carcinoma a-549, colon cancer dld-1, and normal fibroblast ws-1 cell lines. antibacterial activity was evaluated using the microdilution method exhibited moderate activity. inflamatory asay showed us is low toxicict to raw 264.7 cells. the antiproliferative and antipsoriatic activity was evaluated quantitatively against human keratinocytes of the hacat line, which showed that it exhibits a pronounced cytotoxic effect on cultured human hacat cells and a significant antiproliferative effect on cultured human hacat cells at concentrations lower than the cytotoxic ones. for determination of antioxidant activity was used the dcfh-da, compared to quercetin both in the orac test and in the in vitro test ic50 using a cellular model. the main constituent in the extracted sum of m. aquifolium, are quinolone alkaloids. the pharmacologically and biologically active berberine is dominant compound within sum of alkaloids. the berberine was selected as a marker (chemical and biological) of sum. therefore, our study's objective was to use highperformance liquid chromatography (hplc) to quantify the amount of berberine in the total amount of alkaloids extracted from m. aquifolium. figure 1. mahonia aquifolium (pursh) nutt. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 300 2. materials and methods 2.1. plant material: the study object was m. aquifolium nutt., collected in the kartli floristic region: n41.757750 e044.762710, h-485m, in 2021. the experimental specimen is stored in the herbarium of tsmu's i. kutateladze institute of pharmacochemistry (tbph no. 21343) identification of study object was performed with comparison to mentioned sample of herbarium, which was performed by direction of pharmacobotany of tbilisi state medical universitiy iovel kutateladze institue of pharmacochemistry. the newly collected partsof the plant were held up with air-dried at room temperature and protected from light and humidity until chemical analysis. before analysis, the row materials were powdered. 2.2. sample preparation: the extraction of total alkaloids from the aerial part of m. aquifolium followed a previously established classical method. finely ground, air-dried plant material (50 g, above mentioned vegetative parts were selected 10 g each) was pre-alkalized with 12% nh₄oh, then extracted with chcl₃ by maceration at room temperature, treated with 10% h₂so₄, and re-alkalized with 25% nh₄oh (while cooling) to a ph of 9–10. the alkaloids were then transferred to chcl₃ in their base form. the yield of total alkaloids from the aerial parts of m. aquifolium, obtained as an amorphous brown powder, was 0.51 g. 2.4. chemicals and reagents: hplc grade methanol of analytical grade was purchased from merck & co. ultrapure water for hplc analysis was obtained from a millipore classic purification system. berberine (hplc 99.0%.) has been purchased from sigma ltd. figure 2. structure of berberine identification of berberine was realized using the lc-ms spectra with comparison the reference data[31]. 2.5. chromatographic instrument and conditions: the agilent technologies model 1260 liquid chromatography, which was part of the hplc system, has a photodiode array detector (dad), an autosampler, a quaternary pump, a vacuum degasser, and an ms. computer software: chemstation. an eclipse plus c-18 (250 x 4.6 x 5 µm) was used to accomplish the chromatographic separation. all separations were carried out at 20°c. the mobile phase was made up of methanol (0.1% formic acid): water (0.1 formic acid) 35:65 v/v; the flow rate was 1 ml/min, and the injection volume was 10 μl. all peaks' uv spectra were captured within the detection range of 200–400 nm. the sole wavelength used for quantification was 346 nm. 2.6. preparation of standard solution: to reach a final concentration of 1.0 mg/ml, a standard solution of berberine was made in methanol. to achieve different concentration levels (0.002-1.0 mg/ml), several working solutions of berberine (n=5) were made. a 10.0 ml volumetric flask was filled with the proper volume of berberine solution, and the volume was adjusted to 10.0 ml using mobile phase. prior to hplc analysis, all prepared standard solutions were passed through a 0.45 μm membrane filter (millipore). 2.7. preparation of sample solution: involved adding 20.0 mg of m. aquifolium crude extract (bought from the institute of pharmacochemistry in tbilisi, georgia) to a 100 ml volumetric flask, dissolving it in methanol, and then adjusting the volume to 100 ml using methanol. a syringe filter (0.45 mm millipore) was then used to filter 2 ml of each solution into an hplc vial. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 301 3. results and discussion 3.1 assay and validation: the procedure was tested on m. aquifolium crude extract in accordance with ich recommendations (ich-q2 (r1) (2005) geneva. for berberine, the hplc method's linearity was tested. for every concentration, five distinct concentrations were made and examined in triplicate. berberine has a concentration range of 0.002 to 1.0 mg ml-1. peak regions were plotted against concentrations to create calibration curves. using least squares regression, the slope, y-intercept, and coefficient of correlation (r2) were computed in order to evaluate the linearity. the concentrations that resulted in signal-to-noise ratios of 3:1 and 10:1, respectively, were the limits of detection and quantification. figure 3. hplc profile of a) berberine and total alkaloids from the aerial parts b) m. aquifolium. figure 4. calibration curve and linearity of berberine. both intraand inter-day precision were used to assess the method's accuracy. six sample solutions were made independently on a single day, and their analyses were used to calculate intraday precision. the same process was repeated on two additional days to assess inter-day precision. for every day, the rsd (relative standard deviation) and standard deviation values were computed. the recovery test was used to assess the method's accuracy. to do this, known amounts of standard solutions containing berberine were spiked into the actual samples. three concentration levels (50, 100, and 150%) were used to prepare the standard solutions. samples were analyzed in triplicate at each level using the chromatographic conditions previously mentioned. to obtain a good resolution, the hplc separation conditions were improved. the reverse phase column eclipse plus c-18 (250 x 4.6 x 5 µm) produced the best separation of the m. aquifolium crude extract. the y = 11989x + 4.9007 r² = 0.9992 0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000 0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 a b georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 302 effect of the mobile phase was investigated in order to produce an ideal resolution. a mobile phase consisting of methanol (0.1% formic acid): water (0.1 formic acid) 35:65 v/v was used to detect a sufficient separation; a berberine solution was made in methanol. 10.3 minutes was the recorded retention time for berberine. a suitable chromatographic baseline and adequate sensitivity were demonstrated by the measurement at 346 nm. consequently, under ideal circumstances, a baseline separation with symmetrical, crisp, and well-resolved peaks for berberine was accomplished in 30 minutes. the chromatogram reveals the full baseline separation of berberine in the m. aquifolium crude extract. the ich recommendations for the validation of analytical methods were followed in the validation of this procedure. by comparing the retention times of berberine and the crude extract of m. aquifolium, excellent resolution was seen with no interference from other substances. hplc was used to confirm the peak purity (agilent chemstation software). table 1 shows the mahonia extract's intraand inter-day precision results. the method's precision was demonstrated by the intra-day % rsd being less than 2.4% and the inter-day % rsd being less than 3.3%. the calculated recoveries varied between 99.68 and 100.28%. the detection limit was 0.5 μg/ml. 3.8 μg ml-1 was the quantitative limit. berberine is successfully quantified using the established hplc method. berberine should make up at least 2% of the overall alkaloid concentration. table i. the results of precision measurements for berberine within and between days linearity range 0,005-1,0 mg/ml calibration curve r² = 0.9992 y=11989x + 4.9007 accuracy 99,8±0,3 precision intermediate precision %rsd i day 2.1 ii day 2.3 iii day 1.9 intermediate precision (intra-day) %rsd (n=18) 3.3 4. conclusions a novel technique for measuring the pharmacologically active alkaloid berberine in the biologically active extract from the areal part of m. aquifolium was developed. in conclusion, the established method for the quantitation of berberine demonstrates significant novelty and innovation for the quantification of the biologically active extract from the areal part of m. aquifolium. the methodological advances in hplc analysis enhance accuracy, sensitivity, and reproducibility. the innovation in analytical parameters reduces both the detection limit and the quantitative determination limit of berberine. validation confirms the method's reliability and reproducibility, underscoring its practical value. disclosure statement the authors report there are no competing interests to declare. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 303 references (1) ferreira, m.-j. u. alkaloids in future drug discovery. molecules 2022, 27 (4), 1347. https://doi.org/10.3390/molecules27041347. (2) martin, s. f. bridging known and unknown unknowns: from natural products and their mimics to unmet needs in neuroscience. accounts of chemical research 2022, 55 (17), 2397–2408. https://doi.org/10.1021/acs.accounts.1c00773. (3) wang, h.; xu, x.; wang, x.; guo, w.; jia, w.; zhang, f. an analytical strategy for discovering structural analogues of alkaloids in plant food using characteristic structural fragments extraction by high resolution orbitrap mass spectrometry. lwt 2022, 154, 112329. https://doi.org/10.1016/j.lwt.2021.112329. (4) singh, p. a.; bajwa, n.; chinnam, s.; chandan, a.; baldi, a. an overview of some important deliberations to promote medicinal plants cultivation. journal of applied research on medicinal and aromatic plants 2022, 100400. https://doi.org/10.1016/j.jarmap.2022.100400. (5) bhambhani, s.; kondhare, k. r.; giri, a. p. diversity in chemical structures and biological properties of plant alkaloids. molecules 2021, 26 (11), 3374. https://doi.org/10.3390/molecules26113374. (6) rajput, a.; sharma, r.; bharti, r. pharmacological activities and toxicities of alkaloids on human health. materials today: proceedings 2022, 48, 1407–1415. https://doi.org/10.1016/j.matpr.2021.09.189. (7) matsuura, h. n.; fett-neto, a. g. plant alkaloids: main features, toxicity, and mechanisms of action. plant toxins 2015, 1–15. https://doi.org/10.1007/978-94-007-6728-7_2-1. (8) heinrich, m.; mah, j.; amirkia, v. alkaloids used as medicines: structural phytochemistry meets biodiversity—an update and forward look. molecules 2021, 26 (7), 1836. https://doi.org/10.3390/molecules26071836. (9) och, a.; podgórski, r.; nowak, r. biological activity of berberine—a summary update. toxins 2020, 12 (11), 713. https://doi.org/10.3390/toxins12110713. (10) garcía-muñoz, a. m.; desirée victoria-montesinos; ballester, p.; begoña cerdá; zafrilla, p. a descriptive review of the antioxidant effects and mechanisms of action of berberine and silymarin. molecules 2024, 29 (19), 4576–4576. https://doi.org/10.3390/molecules29194576. (11) naz, i.; masoud, m. s.; chauhdary, z.; shah, m. a.; panichayupakaranant, p. anti-inflammatory potential of berberine-rich extract via modulation of inflammation biomarkers. journal of food biochemistry 2022, 46 (12), e14389. https://doi.org/10.1111/jfbc.14389. (12) cheng, z.; kang, c.; che, s.; su, j.; sun, q.; ge, t.; guo, y.; lv, j.; sun, z.; yang, w.; li, b.; li, x.; cui, r. berberine: a promising treatment for neurodegenerative diseases. frontiers in pharmacology 2022, 13. https://doi.org/10.3389/fphar.2022.845591. (13) kang, h.-g.; wei, m.-l.; wang, j.-l.; ma, c.-p.; zhang, x.; huang, b.-w.; xin, l.-s.; bai, c.-m. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 304 berberine, a natural compound that demonstrates antiviral effects against ostreid herpesvirus 1 infection in anadara broughtonii. viruses 2025, 17 (2), 282. https://doi.org/10.3390/v17020282. (14) sun, l.; yu, q.; peng, f.; sun, c.; wang, d.; pu, l.; xiong, f.; tian, y.; peng, c.; zhou, q. the antibacterial activity of berberine against cutibacterium acnes: its therapeutic potential in inflammatory acne. frontiers in microbiology 2024, 14. https://doi.org/10.3389/fmicb.2023.1276383. (15) xie, w.; su, f.; wang, g.; peng, z.; xu, y.; zhang, y.; xu, n.; hou, k.; hu, z.; chen, y.; chen, r. glucose-lowering effect of berberine on type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. frontiers in pharmacology 2022, 13, 1015045. https://doi.org/10.3389/fphar.2022.1015045. (16) li, d.-d.; yu, p.; xiao, w.; wang, z.-z.; zhao, l.-g. berberine: a promising natural isoquinoline alkaloid for the development of hypolipidemic drugs. current topics in medicinal chemistry 2020, 20 (28), 2634–2647. https://doi.org/10.2174/1568026620666200908165913. (17) gao, y.; nie, k.; wang, h.; dong, h.; tang, y. research progress on antidepressant effects and mechanisms of berberine. frontiers in pharmacology 2024, 15. https://doi.org/10.3389/fphar.2024.1331440. (18) yu, m.; jin, x.; liang, c.; bu, f.; pan, d.; he, q.; ming, y.; little, p.; du, h.; liang, s.; hu, r.; li, c.; hu, y. j.; cao, h.; liu, j.; fei, y. berberine for diarrhea in children and adults: a systematic review and meta-analysis. therapeutic advances in gastroenterology 2020, 13, 1756284820961299. https://doi.org/10.1177/1756284820961299. (19) almatroodi, s. a.; alsahli, m. a.; arshad husain rahmani. berberine: an important emphasis on its anticancer effects through modulation of various cell signaling pathways. molecules 2022, 27 (18), 5889–5889. https://doi.org/10.3390/molecules27185889. (20) liu, y.; nwafor, e.-o.; li, z.; wang, j.; liu, z. effects of berberine on liver cancer. natural product communications 2022, 17 (5), 1934578x2211020. https://doi.org/10.1177/1934578x221102032. (21) xiong, r.-g.; huang, s.-y.; wu, s.-x.; zhou, d.-d.; yang, z.-j.; saimaiti, a.; zhao, c.-n.; shang, a.; zhang, y.-j.; gan, r.-y.; li, h.-b. anticancer effects and mechanisms of berberine from medicinal herbs: an update review. molecules (basel, switzerland) 2022, 27 (14), 4523. https://doi.org/10.3390/molecules27144523. (22) jiang, s.-x.; qi, b.; yao, w.-j.; gu, c.-w.; wei, x.-f.; zhao, y.; liu, y.-z.; zhao, b.-s. berberine displays antitumor activity in esophageal cancer cells in vitro. world journal of gastroenterology 2017, 23 (14), 2511–2511. https://doi.org/10.3748/wjg.v23.i14.2511. (23) yamashita, a.; kasai, h.; maekawa, s.; tanaka, t.; yasunori akaike; akihide ryo; enomoto, n.; kohji moriishi. berberine promotes k48-linked polyubiquitination of hnf4α, leading to the inhibition of hbv replication. antiviral research 2024, 232, 106027–106027. https://doi.org/10.1016/j.antiviral.2024.106027. (24) liu, x.; wang, l.; tan, s.; chen, z.; wu, b.; wu, x. therapeutic effects of berberine on liver fibrosis are associated with lipid metabolism and intestinal flora. frontiers in pharmacology 2022, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 305 13. https://doi.org/10.3389/fphar.2022.814871. (25) wang, q.; shen, w.; shao, w.; hu, h. berberine alleviates cholesterol and bile acid metabolism disorders induced by high cholesterol diet in mice. biochemical and biophysical research communications 2024, 719, 150088. https://doi.org/10.1016/j.bbrc.2024.150088. (26) bu, p.; le, y.; zhang, y.; zhang, y.; cheng, x. berberine-induced inactivation of signal transducer and activator of transcription 5 signaling promotes male-specific expression of a bile acid uptake transporter. journal of biological chemistry 2017, 292 (11), 4602–4613. https://doi.org/10.1074/jbc.m116.757567. (27) chen, x.-h.; xiang, k.-l.; lian, l.; peng, h.-w.; erst, a. s.; xiang, x.-g.; chen, z.-d.; wang, w. biogeographic diversification of mahonia (berberidaceae): implications for the origin and evolution of east asian subtropical evergreen broadleaved forests. molecular phylogenetics and evolution 2020, 151, 106910. https://doi.org/10.1016/j.ympev.2020.106910. (28) nika todua; сhincharadze, d.; ketevan mchedlidze; jemal aneli; vachnadze, n. studying mahonia aquifolium (pursh) nutt., introduced in georgia, for the content of alkaloids and the establishment of microstructural diagnostic signs of the plant. experimental & clinical medicine georgia 2022. https://doi.org/10.52340/jecm.2022.06.13. (29) he, j.-m.; mu, q. the medicinal uses of the genus mahonia in traditional chinese medicine: an ethnopharmacological, phytochemical and pharmacological review. journal of ethnopharmacology 2015, 175, 668–683. https://doi.org/10.1016/j.jep.2015.09.013. (30) the world flora online, https://www.worldfloraonline.org/search?query=mahonia+aquifolium (31) xu, p.; xu, c.; li, x.; li, d.; li, y.; jiang, j.; yang, p.; duan, g. rapid identification of berberine metabolites in rat plasma by uhplc-q-tof-ms. molecules 2019, 24 (10), 1994. https://doi.org/10.3390/molecules24101994 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 32 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.05 effectiveness of digital technologies in managing logistics processes emeliane gogilidze1, natia gogilidze2 1georgian technical university; gogilidzeemeliane05@gtu.ge; 2georgian technical university; nataligogilidze@gmail.com introduction to automate business processes and make effective decisions, small and medium enterprises (smes) are turning to various information systems that create a unified functional environment and allow management to run the organization using the best business practices and standards of the world. one of the key benefits of digital technology in logistics is improved demand and supply forecasting processes. data analytics and machine learning systems allow companies to more accurately predict which goods will be in demand and optimize inventories accordingly. the most common information systems are erp and crm platforms. with an erp system, a company is able to manage the supply chain and control requirements, effectively use labor resources, promptly manage the necessary information, and analyze revenues and expenses. as for crm, this system allows companies to effectively manage customer-related processes, analyze sales figures and make appropriate assumptions. depending on the functions of the mentioned platforms, their collaboration can be effective for any business. however, given the digital advances and transformations, how effective and appropriate the combination of such information systems is for the success and profitability of medium and small businesses is a matter of evaluation. key words: intelligent transportation system (its), logistics, erp and crm platforms, payment transport systems, automated control system, business processes, itf-14, ean-13 technology. 1. the role of logistics in the global architecture of the economy from the movement of raw materials to the delivery of finished products to consumers, logistics ensures the seamless flow of goods and services across borders, supporting international trade, economic growth, and everyday life. most of the products that we consume every day wouldn’t reach us were it not for logistics -the network of services that supports the movement of goods across or within national borders: transportation, warehousing, distribution, express delivery, and much more. producers also rely on georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 33 logistics to move parts and components like keyboards and computer chips from far-flung suppliers along global value chains. so the performance of a country’s logistics industry matters a great deal for its competitiveness on export markets, and its ability to reliably and affordably secure the importation of the goods it needs for production and consumption. during the pandemic, and especially this last year, supply chain issues disrupted businesses and created shortages across many industries. it showed the importance of logistics to our global economy. the logistics performance ranks countries by considering several factors including customs, infrastructure, international shipments, logistics competence, timeliness, and tracking tracing (fig. 1): fig.1. lpi total score during the pandemic, and especially this last year, supply chain issues disrupted businesses and created shortages across many industries. it showed the importance of logistics to our global economy [1-4]. the logistics performance ranks countries by considering several factors including customs, infrastructure, international shipments, logistics competence, timeliness, and tracking tracing (fig. 2): fig. 2. logistics performance index by country 2024 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 34 singapore is ranked first with a score of 4.30. across all the evaluation areas, it ranked number one except for international shipments where it tied hong kong for second place. finland is ranked second with a total score of 4.20. interestingly, finland was the country that beat out singapore for the top international shipments score. four countries tie for the next ranking with a score of 4.10: germany, netherlands, switzerland, and denmark. the two countries with the lowest total scores are afghanistan and libya. both have a 1.90. while afghanistan scores higher in customs, logistics competence, and timeliness, libya has stronger international shipments and tracking tracing. both countries scored the same for infrastructure. after singapore, switzerland and denmark scored highest in the customs category. both scored 4.10. in that same category, somalia scored a 1.5, while angola and yemen each scored a 1.7. for infrastructure, switzerland came in second to singapore with a score of 4.40. germany and canada both earned scores of 4.30. the lowest score for infrastructure was 1.70, scored by both afghanistan and libya. yemen had the lowest score of 1.70 for international shipments, somalia came in last with a score of 1.80 for logistics competence, and a score of 2.10 brought angola and cameroon to the bottom for timeliness. the united states tied with south korea with a score of 3.80 but beat out both china and the united kingdom, both of which only scored 3.70. south korea beat out the us slightly in customs and infrastructure, but the us scored slightly better at logistics competence and tracking tracing. 2. logistics information system (lis) logistics is a relatively new economic science and, in fact, is in its infancy. accordingly, for both theorists and practitioners there is a need for a deep study of logistics as a science in the process of economic management. the experience of developed countries shows the advantage of applying theoretical knowledge in the field of logistics in practice in terms of increasing economic efficiency. logistics allows managers to form an effective strategy, to gain a competitive advantage in hard-topredict market conditions. however, the logistics approach touches upon a wider range of issues: accordingly, the management of goods movement becomes more complete. making decisions to improve competitiveness is difficult, so high-level planning is necessary. origin of logistics: studying the demand, supply of resources, technical process and their management; regulating the delivery of material flows, accumulating experience to develop future strategies, managing flows and making forecasts. to make decisions, it is important to collect and process as much information as possible. to achieve the goal it is not enough to know only one direction, it is necessary to analyze all possible directions in order to choose the most economical one, the most suitable for solving the existing problem. the emergence of digital technologies has created great opportunities for the development of science, the development of perfect methods of planning and production management, but without a strict statement of tasks and mathematical description of processes, planning and management cannot be perfect. in modern conditions, the tasks of logistics are significantly expanding. in the management of georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 35 technological processes, the practical application of logistic knowledge makes it possible to promptly solve complex problems. in a market economy, the main role of these models is to find a compromise. information logistics is the part of logistics that organizes the movement of data (information) and follows the process of material flows. information logistics is the link between supply, production and key. the role of information logistics in the management of production, movement of goods and in all storage processes is great, which ensures timely delivery of goods in the required quantity, the required configuration and the required conditions. quality from the place of production to the place of consumption with minimum costs and optimal service. the main task of information logistics is to provide information produced within the control system and, conversely, to receive information occurring outside the system. each level of the structural hierarchy should receive only the necessary information at the necessary time. information logistics should perform the following functions: collect information; analyze information; process information; sort and store necessary information; filter the information flow, i.e. store data, documents and necessary information for one or another level of management; combine and separate information flows; manage information flows (fig. 3): fig. 3. steps of logistics information system (lis) information (economic) functions together with various information about economic objects (about the general process of production; exchange and consumption of material resources and services), which can be recorded, transmitted, processed and used in this way. for the implementation of management functions such as planning, analysis, regulation, control, etc. 3. automated _barcode identification_utilizing itf-14; ean-13 technology a large number of units of goods will pass through each link in the logistics chain. in addition, within each ring, goods move several times to storage and processing locations. the entire system of goods movement is a continuously pulsating discrete flow, the speed depends both on the production georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 36 potential (capacity), the rhythm of orders and the size of available inventories, and on the speed of sales and consumption. to be able to effectively manage this dynamic logistics system, it is necessary to have detailed information on incoming and outgoing material flows, as well as material flows moving within it, at any given time. according to world experience, this problem is solved in material movement, in the implementation of logistics operations, through the use of microprocessor-based equipment capable of identifying (recognizing) a single unit of cargo. we are talking about a device capable of scanning various bar codes. this device allows you to get information about the work of logistics at industrial enterprises, wholesale bases, warehouses, stores, on the transport at the time of its movement. the information received is processed in a timely manner, which allows the control system to respond promptly[5-8]. automated information sets are based on different types of barcodes, each of which has its own technical advantages. for example, the code with a rectangular outline itf 14 is easily printed on other codes, which allows it to be used on a corrugated base. it is used for coding of a commodity batch. for coding information on a limited surface we can use the code “alternation 2-5” (fig. 4): fig. 4. code itf _ 14. used for downloadable packages for coding in logistics, among other codes, we can use code 128. with this code we can make batch number, production date, realization period, etc. coding. in the sphere of circulation, the ean code, which can often be found on mass consumption goods, is widely used. let's dwell more on the technology of using ean code in logistics processes. there is a code alphabet ean, in which each digit corresponds to a certain set of stripes and lines. the 13-digit numerical code is assigned to the product at the production stage and is marked on the product in the form of stripes and lines. the first two or three digits stand for the country code assigned to it by the ean association. this part of the resulting code is called the flag. the table shows the meaning of the different country codes. the next four digits are the manufacturer's index. the combination of country and manufacturer codes is a unique combination of digits that uniquely identifies the production output of the labeled product. the remaining digits of the code are provided to the manufacturer to code its products as it sees fit. at the same time, coding can be accomplished. let us start from zero and go up to 99,999. thus, the first twelve digits of the ean code uniquely identify any product. the last 13th digit of the code is the control digit. it is calculated by a special algorithm based on the previous twelve digits. incorrect decoding of one or more digits of the bar code georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 37 will cause the computer, after calculating the twelve digits for verification, to find that it does not match the control number. with the number listed on the item. receipt of the scan will not be validated and the code will have to be calculated again. thus, the check digit ensures reliable bar code operation and guarantees the stability and reliability of the entire system. studies show that product data entered manually from a computer keyboard has an average of one error for every 300 characters entered. when barcodes are used, that rate is reduced by 1 with an error rate of 3 million. the average cost of labor to detect and prevent one such error is $25, according to the american management association. according to other studies, the cost per error is 100 dollars exceeds. barcoding and data collection technology is based on simple physical laws. a bar code is an alternation of dark and light stripes of different widths, built according to certain rules. the barcode image is made on an object that is the subject of control in the system. a scanning operation is performed to register this subject. at the same time, a small bright spot or laser beam of the scanning device is alternately moved across the barcode. it crosses the dark and light belts. the light beam reflected from the bright belts is picked up by a photosensitive device and converted into a discrete electronic signal. changes in the received signal depend on changes in the reflected light. the bar code decodes the electronic signal and converts it into a digital code. the numeric code of a product usually does not contain information about its properties. the unique 12-digit number is the address of a cell in the bar code's memory and contains all the information about the item. the combination of this information forms a commodity database. the database must subsequently be transmitted to the supply chain via an electronic communication network [9-13]. the technology of using the automated identification of bar codes in logistics allows to significantly improve the management of material flows at all stages of the logistics process. 4. logistics in internet mode the development of trade relations through the internet has formed a qualitatively new type of logistics and introduced a number of corrections in traditional business logistics. business logistics is based on the joint actions of internet logistics and computer or other automated means of communication. such a form of organizing logistics is called "internet logistics". electronic banking operations based on swift and swift ii, as well as edi (electronic data interchange electronic data interchange) and edifact (electronic data interchange for administration, commerce and transport) systems. logistics information-computer technology is an internal material flow in a unified logistics system about characteristics and stocks of resources, work in progress, finished products, freight shipments, order parameters, etc. in real time. a set of operations for obtaining and processing information. in developed countries, the global satellite communication system (inmarsat) is used for transport monitoring and dispatching. this system includes: georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 38 direct communication with the dispatcher; storing information in a database; location and status of the vehicle and cargoreceive situational awareness; group recall of vehicles. the inmarsat provides two-way text and data transmission from anywhere on earth. the connection is made by dedicated stations. the program part of the commercial operations department includes: for automatic determination of the transportation route (electronic atlas); calculation of delivery cost and evaluation of route efficiency; calculation of optimal vehicle load; multimedia delivery route development; automated processing of transportation documents. organization of internet access in international transportation is considered a very promising direction in logistics. a single database is being created that combines information data from geographically remote locations. such databases a vivid example is a hyperactive database [14-17]. the hypertext database consists of three sections: 1. representative, 2. advertising and 3. commercial. each of them corresponds to a specific operation. together, the sections and operations form the structure of a hypertext database (fig. 5): fig.5. hypertext database structure 5. conclusion information technologies are in the active phase of their development. in addition, they have given impetus to a new trend in the economy called “digital economy”, which is currently being developed in state programs and government documents. the term “digital economy” goes beyond the concept of “informatization”, is a new global ideology, and implies more global integration processes that connect georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 39 the information (digital) systems of business process participants to form a single informationtechnological (digital) space. optimization and automation of logistics processes can improve efficiency and reduce costs. however, with the increasing use of digital and electronic technologies, the threat of cyber attacks and potential data breaches is also increasing. information security becomes an important step in the digitalization of logistics. technology in logistics offers new opportunities, but there is a need to secure them. the introduction of innovations and digital solutions must be accompanied by comprehensive measures to protect against cyber threats and unauthorized access to data. protection systems, encryption and multi-level authentication processes are an integral part of security in the digital transformation of logistics. references: 1. gogilidze, e., & gogilidze, n. (2024). the use of modern digital technologies in transportation. georgian scientists, 6(1), 177–185. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.24 2. e. gogilidze, n. gogilidze, "the impact of modern information and communication technologies on the formation of society". international scientific-practical conference: „modern challenges and achievements in information and communication technologies“, 2023, pp. 365-375 3. gogilidze, e., & gogilidze, n. (2024). the role of green logistics in the sustainable development of the economy. georgian scientists, 6(3), 187–194. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.17 4. gogilidze, e., & gogilidze, n. (2024). the use of modern digital technologies in transportation. georgian scientists, 6(1), 177–185. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.24 5. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 6. doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88 pages: 84 – 88 7. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 8. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 1-6 https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 9. doborjginize giorgi, petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn, estonia. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 40 10. petriashvili, l., & khomeriki, i. (2024). the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university. georgian scientists, 6(1). https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.07 11. doborjginidze, g., & petriashvili, l. (2020). improving efficiency of inventory identification system. european science review, (1-2), 84-88. https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88 12. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2021). optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, 16(1). https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 13. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 14. petriashvili, l., lominadze, t., tsereteli, t., zhvania, t., kiknadze, m., & otkhozoria, n. (n.d.). evaluating energy efficiency of identification systems. 15. petriashvili, l., zhvania, t., & kapanadze, d. (2017). process management in warehousing logistics using rfid automated system. journal of multidisciplinary engineering science studies (jmess), 3. 16. giorgi, doborjginize. "petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn." georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 130 georgian scientists vol. 5 issue 3, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.03.14 bladder tumor and foreign body after osteosynthesis of the femoral neck using screws and rods a clinical case report zaal kvirikashvili1, petre gvanidze1, akaki nadareishvili2, tamar letodiani2, gigi gorgadze3, marina kuparadze3, giorgi zhorzholiani3 1todua clinic, tbilisi, georgia 2remedical clinic, tbilisi, georgia 3tbilisi state medical university, tbilisi, georgia abstract femoral endoprosthesis surgery, sometimes referred to as hip replacement surgery, is a proven and effective method for treating a variety of hip joint problems. despite being very uncommon, bladder issues after femoral endoprosthesis surgery might affect the patient's comfort and overall rehabilitation. although iatrogenic bladder injury in endoprothesis surgery is very rare, there are several cases described. our report describes the case of a 65-year-old man who, due to long-term delay of removal of temporary femoral fixation devices, developed migration of the latter into the bladder cavity and rectal wall, with perforation of the bladder and the development of a malignant tumor of the bladder. the patient underwent resection of the left wall of the urinary bladder and evacuation of the fixation sticks from the side of the hip joint, as well as from the side of the pelvic cavity. all fixation devices were evacuated, resection of the left wall of the bladder without violating the integrity of the rectum. additionally, excision of the iliac lymph nodes was conducted in one block. the postoperative period went without complications. according to control examinations, the general condition and act of urination were satisfactory. we believe that the case described above is interesting from both a theoretical and a practical point of view, as during an intervention such as femoral endoprosthesis, such iatrogenic complications as migration and perforation of a foreign body (in this case, operative material) in the surrounding anatomical structures are quite rare. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 131 it is important that, despite the pathology and the abundance of the latter's complications, the correct diagnosis and intervention took place, on the basis of which remission and complete elimination of complaints were achieved. key words: femoral endoprosthesis, bladder tumor, foreign body, iatrogenic injury. literature review femoral endoprosthesis surgery femoral endoprosthesis surgery, sometimes referred to as hip replacement surgery, is a proven and effective method for treating a variety of hip joint problems, including osteoarthritis, rheumatoid arthritis, avascular necrosis, and hip fractures. a femoral endoprosthesis, an artificial device created to replace the diseased or injured portion of the femur (thigh bone), is implanted during this surgical procedure. cemented and uncemented femoral endoprostheses are the two primary varieties of femoral endoprostheses utilised in hip replacement surgery. complications other organs and systems may potentially be impacted in addition to the hip joint by possible problems. despite being very uncommon, bladder issues after femoral endoprosthesis surgery might affect the patient's comfort and overall rehabilitation. urinary retention, urinary tract infections, and transient bladder impairment are the main risks. the inability to completely empty the bladder a condition known as urinary retention can be brought on by things like the side effects of anaesthesia, painkillers, or postoperative immobility. following femoral endoprosthesis surgery, healthcare practitioners take a number of precautions to prevent bladder problems. to avoid urine retention and preserve healthy bladder function, it is essential to promote early mobility and ambulation. minimising the negative effects of painkillers on urine function can be achieved by monitoring and improving pain management. patients need to be aware of the symptoms of bladder issues and should notify their doctor right away if they encounter any of them, including urination discomfort, frequent urgency, or blood in the urine. having open lines of communication with medical specialists guarantees that any new problems are dealt with as soon as they arise. [3] although iatrogenic bladder injury in vascular surgery is very rare, there are several cases described. augustine pirvu and colleagues described a case of an intravesical graft detected by computed tomography 1 week after surgery. [5] georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 132 a. häcker and colleagues have reported a case of femorofemoral crossover bypass graft inadvertently placed through the urinary bladder, diagnosed in 3 months after surgery by cystoscopy performed because of dysuria. [2] yih chyn phan and colleagues have described a case of a patient who underwent a right total hip replacement owing to osteoarthritis and later flexible cystoscopy revealed hip prosthesis in the bladder. [4] this latter is especially similar with ours, since the prothesis was also detected in case of our patient with the difference that our patient additionally developed bladder cancer. bladder cancer bladder cancer is a significant health concern worldwide, ranking as the ninth most common cancer globally. it primarily affects the cells lining the bladder, the organ responsible for storing urine. symptoms: the primary symptom of bladder cancer is hematuria, which is blood in the urine. hematuria may be visible (macroscopic) or detectable only under a microscope (microscopic). other symptoms can include frequent urination, pain or a burning sensation during urination, and lower back pain. however, these symptoms can also be caused by non-cancerous conditions, making it essential for individuals experiencing such symptoms to seek medical evaluation promptly. [1] diagnosis: diagnosing bladder cancer involves a combination of physical examination, medical history review, and various tests. urinalysis can detect blood and other abnormalities in the urine. imaging studies, such as ultrasound, computed tomography (ct) scan, or magnetic resonance imaging (mri), provide detailed images of the bladder and surrounding structures. cystoscopy is a crucial diagnostic procedure in which a thin, flexible tube with a camera is inserted into the bladder through the urethra, allowing the doctor to visually inspect the bladder's interior. [6] advancements in treatment: in recent years, significant advancements in immunotherapy and targeted therapy have revolutionized bladder cancer treatment. immune checkpoint inhibitors, such as pembrolizumab and atezolizumab, have shown promising results in advanced bladder cancer by helping the patient's immune system recognize and attack cancer cells. targeted therapies, which specifically target molecules involved in cancer growth and progression, have also emerged as potential treatment options. [7] clinical case our report describes the case of a 65-year-old man who, due to long-term delay of temporary femoral fixation devices, developed migration of the latter into the bladder cavity and rectal wall, with perforation of the bladder and the development of a malignant tumor of the bladder. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 133 anamnesis: as a result of a traffic accident in 2008, the patient underwent femoral endoprothesis surgery with temporary (short-term use) fixation sticks (kirschner stick). subsequently, due to the satisfactory condition, he did not undergo the evacuation of the fixing sticks. complaints: in 2021, the patient had macrohematuria, pain in the lower back, dysuria (polakiuria), general weakness, feeling of discomfort in the left hip area. objective examinations: during the examination, deformation of the left hip joint was revealed, swelling, peripheral lymph nodes were not enlarged by palpation, nor painless. ct-examination of the chest and abdomen revealed no secondary foci of the disease. general blood analysis: eosinophilia, esr 52mm/h general analysis of urine hematuria, leukocyturia, bacteriuria. specific weight 1030. as a result of instrumental-laboratory examinations, bladder cancer was suspected. in order to clarify the diagnosis, additional studies were appointed: mr tomographic study of the pelvic organs and the pelvic-femoral area, x-ray, diagnostic urethrocystoscopy, morphological study of biopsy. mr tomography and x-ray: post-fracture deformation was noted in the area of the back wall of the acetabulum on the left. 5 hyperdense (metallic) rods and 2 bolts were visualized. a detailed evaluation of the pelvic cavity was complicated by rough metal inserts. metal rods extended from the posterior wall of the pelvis towards the pelvic cavity and were attached to the left lateral wall of the bladder (fig. 1). urethrocystoscopy: cystoscopic examination showed mucosal swelling and inflammatory hyperplasia on the left wall of the urinary bladder, perforation was also noted in this area a foreign body with a metal spike penetrated bladder cavity about 1-2 cm deep (fig. 2). a b fig. 1 x-ray scan of the pelvis in anterior (a) and lateral (b) projections. the arrow indicates the metal rod penetrated into the bladder. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 134 on the artefact-free incisions, the bladder was full, somewhat deformed, at the level of the right ureter's inclusion in the bladder, an irregular shape of 11 mm and 5 mm size, inhomogeneous, hypodense filling defect in the excretory phase was shown laterally. the second fixation stick was penetrated into the wall of the rectum, up to the mucous layer. according to the colonoscopy report, the rectal mucosa was not damaged. fig. 2 urethrocystoscopy the picture shows a cancerous growth of the bladder and a metal rod penetrating the cavity near it. duplex scan of blood vessels of the lower extremities: unremarkable changes in the arterial system of both lower extremities. deep vein dilatation. varicose changes of the left great saphenous vein. conducted consultations onco-urologist consultation. the presence of a bladder tumor was suspected, and a transurethral resection (tur) of the bladder was performed at the clinic. histopathological findings of tur biopsy: highly differentiated urothelial carcinoma of the urinary bladder. morphological examination did not confirm tumor invasion in the wall of the urinary bladder. treatment: operative intervention was planned. the patient underwent resection of the left wall of the urinary bladder and evacuation of the fixation sticks from the side of the hip joint, as well as from the side of the pelvic cavity. all fixation devices were evacuated, resection of the left wall of the bladder without violating the integrity of the rectum, excision of the iliac lymph nodes in one block. the postoperative period went without complications. according to control examinations, the general condition and act of urination were satisfactory. morphological research: tissue samples from the urinary bladder showed marked fibrosis and infiltrative-inflammatory changes. no neoplastic lesions were detected. 12 femoral nodes with reactive changes. the postoperative period went without complications. according to control examinations, the general condition and act of urination were satisfactory. the patient's mobility improved. clinical data were regularly monitored, as a result of which it was determined that the disease is not progressing. ba georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 135 (repeated) mr tomographic study of the pelvic organs: fibrotic-inflammatory changes were observed in the structure of the present gland 2 years after the operation. the walls of the bladder were somewhat thickened, hardened, deformed, corresponded to postoperative changes. a region of different density was not revealed. there were no visible measurable lymph nodes and free fluid in the pelvic cavity. repeated histopathological study 2 years after the operation, the tissue samples from the bladder showed pronounced fibrosis and infiltrative-inflammatory changes. no neoplastic lesions were detected. 12 femoral nodes with reactive changes. prognosis: it is difficult to talk about the long-term results, the disease progressed severely, remission has now been achieved. there are no additional complications. conclusion: we believe that the case described above is interesting from both a theoretical and a practical point of view, as during an intervention such as femoral endoprosthesis, such iatrogenic complications as migration and perforation of a foreign body (in this case, operative material) in the surrounding anatomical structures are quite rare. in this case, it is particularly interesting that the sticks were not removed because of the patient's own decision, and thus it is difficult to conclude whether they were found immediately after the operation in the thickness of the walls of the bladder and rectum, or over time. also, it should be emphasized the development of a tumor adjacent to the damaged area of the urinary bladder, whose connection with the injury is unknown. it is important that, despite the pathology and the abundance of the latter's complications, the correct diagnosis and intervention took place, on the basis of which remission and complete elimination of complaints were achieved. references: 1. cumberbatch, m. g., et al. (2020). updated eau guidelines on muscle-invasive and metastatic bladder cancer. 2. häcker a, uysal z, badawi k, langbein s, kamp s, hatzinger m, alken p, michel ms, freudenberg s. ein corpus alienum in der harnblase nach gefässchirurgischem eingriff [foreign body in the urinary bladder after vascular surgery]. aktuelle urol. 2005 jun;36(3):249-51. german. doi: 10.1055/s-2004-830174. pmid: 16001342. 3. national institute for health and care excellence (nice). urinary tract infection in under 16s: diagnosis and management. published august 2020. accessed july 12, 2023. https://www.nice.org.uk/guidance/ng109 4. phan yc, eli n, pillai p, o'dair j. a rare presentation of haematuria: hip prosthesis in the bladder. bmj case rep. 2018 mar 22;2018:bcr2017222831. doi: 10.1136/bcr-2017-222831. pmid: 29572365; pmcid: pmc5878411. georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 136 5. pirvu a, ducos c, sessa c, magne jl. unusual foreign body in urinary bladder due to vascular surgery intervention. urology. 2013 feb;81(2):e11-2. doi: 10.1016/j.urology.2012.11.004. pmid: 23374848. 6. powles, t., et al. (2017). atezolizumab versus chemotherapy in patients with platinum-treated locally advanced or metastatic urothelial carcinoma (imvigor211): a multicentre, open-label, phase 3 randomised controlled trial. 7. rosenberg, j. e., et al. (2016). atezolizumab in patients with locally advanced and metastatic urothelial carcinoma who have progressed following treatment with platinum-based chemotherapy: a single-arm, multicentre, phase 2 trial.] 1, 1, 2, 2, 3, 3, 3 1 , , 2 , , 3 , . , , . , , . 65 , , . . georgian scientists/ . 5 n 2, 2023 137 . , . . . , , , , , , ( , ) . , , , . : , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 491 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.46 16 1,2, 2, 1, 1, 1, 1,2, 1,2, 1 1 2 , . , , , , , , , . , , . , . , 2022-2023 16 19 . , , , , . , . microsoft excel, . , , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 492 637 , -10 (icd 10) spss . , , , . , , , , , , . , . , : , , , , 61 , . , , , , , . , , . , . : , , , , . : , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 493 . : . , , . [5][18]. (20-74 ) [9]. , , . . [13][26]. 60 [1]. , , , . (oct) [1][24]. , , , , . , 40-69 [7]. , , . , [17][20]. , , [8][24]. , , . , [19][21]. , , : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 494 , . , , , . [2][4]; [11][6]. , „ “ , -19 [27]; ( ., , , .) ; , , , ; ( , , .) , . , 2022-2023 10 ( , , , , , , , , , ) 6 ( , , , , , ) 19 . , 3, -214 . 55,4 73,46, 54.85 62.14. 61 63 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 495 n 1 46 27 19 56.34 59 58 9 85 1 214 56 158 56.82 52 59 56 88 1 85 45 40 57.02 58 60 11 91 1 59 30 29 55.44 57 55,6 1 7 75 1 79 26 53 58.73 60 71 13 87 1 39 28 11 73.46 73 75 64 96 1 63 39 24 57.84 57 49,7 3 8 87 1 45 19 26 55.28 59 66 15 82 1 53 14 39 56.64 55 63 36 85 1 53 11 42 59.66 58 49,5 8 17 77 736 1 n 3 288 138 150 57.42 59 62 4 98 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 496 1 125 64 61 56.93 60 61,6 3 5 89 2 100 21 79 62.14 64 64,6 6,67 14 79 1 106 54 46 54.85 58 62 7 83 1 103 41 62 62.42 62 57 25 91 1 64 26 38 55.34 57 68 5 88 786 2 , , , , , , . , , , , , , . , , , . , , , , , . , , . : , , , , . , . microsoft excel, . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 497 , , , . 1307 1303. : . . 1307 1303 583 720 58.27 60 62 4 98 3 , : ; ; ; ; 1. 4: 360 163 197 54.63 58 62 5 91 258* 161 142 57.43 57 52 37 85 48** 20 42 72.48 72.5 73 48 96 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 498 637 269 368 65.96 66 57 48 91 1233*** 108 125 61.02 61 57 24 91 1303 * 258 145; ** 48 14; *** 1 233 637 . 4 , 637 -10 (icd 10) spss . icd 10: , 140; 23; , , 17; 153; 89; 39; 24; 1; , , 186; 6; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 499 1 , , , , . 1,36 (368/269 4). : 2,4; 4; 1,42; 1,5. , , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 500 2 . 0,73 ( (269/368 4)). ( 3): 1,23; ( ); ( ); 1,05; 1,22; 1,07; 1,26; 1,41; 1,04; 6; 0,77. 0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 3.5 4 4.5 1,36 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 501 3 , 65,96 4). : , 65,95 . , 48,3; 37,75; 55,5; , , 65,95 . , 47; , , 53,5; 4 , 27 . 98 . . 1 (736/786, 2 3), . 5 4: 0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1.2 1.4 1.6 0,73 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 502 27 5 45 22 0 6 12 5 85 64 9 5 1 5 22 10 23 11 6 1 64 38 0 2 0 4 5 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 503 4 , ( 5), ( 6). : 102 ; 34 ; 149 ; 51 ; 67 . 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 2 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 504 5 6 , , , . , icd 10 . , , , , . 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% , 15% 6% 5% 6% 4% 22% 7% 10% 25% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 505 , , [10]. , , [23]. , , [10]. , , , , . , : , , ( 6), , 61 , . % 9-17 8 1,25 6 (75%) 2 (25%) 24-35 15 2,35 10 (66,6%) 5 (33,3%) 37-60 295 46,3 149 (50,5%) 146 (49,5%) 61-98 319 50% 141 (44,2%) 178 (55,8%) 6 , , , ( 6). , , , , , , , ( ) , , , , , , , . , , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 506 [16] , . , . , , . , , , . [2][4]. , , . , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 507 , 51 16 35 60.08 61 60 9 85 1 1 0 72 1 0 1 69 67 37 30 49.19 51 57 13 75 6 3 3 48.3 47 27 71 1 0 1 65 1 1 0 65 3 2 1 67.3 66 62 74 4 4 0 50.25 51.5 41 57 5 2 3 57 58.5 42 69 140 , n % 1 27 5 51 7,39% 2 1 0 1 0,14% 3 0 1 1 0,14% 4 45 22 67 10,57% 5 0 6 6 0,86% 6 0 1 1 0,14% 7 1 0 1 0,14% 8 3 0 3 0,43% 9 2 2 4 0,57% 10 3 2 5 0,72% 82 58 140 20,28% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 508 5 2 3 63.6 64 56 73 17 7 10 54.12 60 9 72 1 0 1 34 23 n % 1 2 3 5 0,72% 2 12 5 17 2,46% 3 1 0 1 0,14% 15 8 23 3,33% , , 1 1 0 59 1 1 0 75 4 4 0 37.75 36.5 27 51 5 2 3 57 58.5 42 69 1 0 1 70 4 1 3 59.25 64 37 72 arcus senilis ) 1 0 1 45 45 17 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 509 , , n % 1 0 1 1 0,14% 2 0 1 1 0,14% 3 2 2 4 0,57% 4 3 2 5 0,72% 5 0 1 1 0,14% 6 2 2 4 0,57% 7 arcus senilis ) 0 1 1 0,14% 7 10 17 2,46% 4 1 3 63 64 69 55 69 144 74 70 70.35 72 75 45 91 3 2 1 83 82 80 87 1 0 1 41 1 0 1 62 149 76 73 70.35 72 75 41 91 153 % 1 3 4 0,57% 82 62 144 20,86% 1 2 3 0,43% 1 0 1 0,14% 1 0 1 0,14% 85 64 149 21,59% 86 67 153 22,17% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 510 1 0 1 71 14 6 8 67.92 67.5 65,6 8 59 82 2 2 0 65 1 1 0 73 20 11 9 66.2 65.6 51 88 6 1 5 60.83 62.5 48 71 29 14 15 64 65 49 77 4 0 4 70.75 73 61 76 12 5 7 65.83 65 63 49 81 89 n % 1 1 0 1 0,14% 2 9 5 14 2,02% 3 2 0 2 0,29% 4 1 0 1 0,14% 5 11 9 20 2,89% 6 1 5 6 1,22% 7 17 12 29 4,2% 8 2 2 4 0,57% 9 7 5 12 1,73% 51 38 89 12,89% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 511 32 14 18 63.5 63.5 61 75 39 98 1 0 1 76 1 0 1 66 3 2 1 55.3 59 37 70 1 0 1 75 1 1 0 50 39 n % 1 22 10 32 4,63% 2 1 0 1 0,14% 3 1 0 1 0,14% 4 3 0 3 0,43% 5 1 0 1 0,14% 6 0 1 1 0,14% 28 11 39 5,65% 34 19 15 63.18 64 45 89 2 0 2 55.5 45 66 36 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 512 n % 1 23 11 34 4,92% 2 1 1 2 0,28% 24 12 36 5,21% 1 0 1 59 n % 1 1 0 1 0,14% , , 5 1 4 53 61 67 31 67 41 19 22 50.8 51.5 49 57 13 82 3 2 1 11.6 11 7 17 7 6 1 47 45 60 29 60 27 17 12 51.74 50 50 16 90 1 1 0 4 102 52 50 58.54 60.5 57 9 79 186 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 513 n % 1 5 0 5 0,72% 2 20 21 41 5,94% 3 2 1 3 0,43% 4 6 1 7 1,01% 5 16 11 27 3,91% 6 1 0 1 0,14% 7 64 38 102 14,78% 114 72 186 26,95% 2 1 1 55 55 44 66 4 1 4 53.5 55.5 41 62 6 n % 1 0 2 2 0,29% 2 0 4 4 0,57% 0 6 6 0,86% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 514 1. age-related eye disease study research group. (2000). risk factors associated with age-related macular degeneration. ophthalmology, 107(12), 2224-2232. 2. aldebasi, y. h., alsuhaibani, a. h., khan, a. h., & alghulaydhawi, f. (2017). community eye screening for refractive errors in school adolescents in western saudi arabia: a retrospective study. middle east african journal of ophthalmology, 24(3), 148–153. 3. ayoub t, patel n. age-related macular degeneration. j r soc med. 2009 feb;102(2):56-61. doi: 10.1258/jrsm.2009.080298. pmid: 19208869; pmcid: pmc2642874. 4. bhattacharjee, h., das, k., borah, r. r., guha, k., devi, r., & bhattarcharyya, p. (2019). sociodemographic profile and prevalence of refractive error among school-going children in silchar town, assam. indian journal of ophthalmology, 67(4), 529–533 5. burr, j. m., mowatt, g., hernández, r., siddiqui, m. a., cook, j., lourenco, t., ... & fraser, c. (2017). the clinical effectiveness and cost-effectiveness of screening for open angle glaucoma: a systematic review and economic evaluation. health technology assessment, 21(62), 1-202 6. courtright, p., metcalfe, n., hoechsmann, a., chirambo, m., noertjojo, k., & mathenge, w. (2017). use of our mobile eye units in unexpected disaster response: a case report from malawi. international health, 9(5), 291–293 7. cumberland pm, bao y, hysi pg, foster pj, hammond cj, rahi js; uk biobank eyes & vision consortium. frequency and distribution of refractive error in adult life: methodology and findings of the uk biobank study. plos one. 2015 oct 2;10(10):e0139780. doi: 10.1371/journal.pone.0139780. pmid: 26430771; pmcid: pmc4591976.]. 8. daiger, s. p., sullivan, l. s., & bowne, s. j. (2013). genes and mutations causing retinitis pigmentosa. clinical genetics, 84(2), 132-141. 9. donald s. fong, lloyd aiello, thomas w. gardner, george l. king, george blankenship, jerry d. cavallerano, fredrick l. ferris, ronald klein, for the american diabetes association; diabetic retinopathy. diabetes care 1 january 2003; 26 (suppl_1): s99– s102. https://doi.org/10.2337/diacare.26.2007.s99 10. eberhardt m, rammohan g. blepharitis. [updated 2023 jan 23]. in: statpearls [internet]. treasure island (fl): statpearls publishing; 2024 jan-. available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/nbk459305/ 11. gilbert, c., shah, s. p., jadoon, m. z., bourne, r., dineen, b., khan, m. a., ... & khan, m. d. (2015). poverty and blindness in pakistan: results from the pakistan national blindness and visual impairment survey. bmj open, 5(8), e008210. 12. gong jf, xie hl, mao xj, zhu xb, xie zk, yang hh, gao y, jin xf, pan y, zhou f. relevant factors of estrogen changes of myopia in adolescent females. chin med j (engl). 2015 mar 5;128(5):659-63. doi: 10.4103/0366-6999.151669. pmid: 25698200; pmcid: pmc4834779. 13. kirkizlar, e., serban, n., sisson, j. a., swann, j. l., & barnes, c. s. (2013). evaluation of telemedicine for screening of diabetic retinopathy in the veterans health administration. ophthalmology, 120(12), 2604-2610 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 515 14. klein, r., klein, b. e., jensen, s. c., & meuer, s. m. (2004). the five-year incidence and progression of age-related maculopathy: the beaver dam eye study. ophthalmology, 111(6), 1176-1181. 15. li m, wang y, liu z, tang x, mu p, tan y, wang j, lin b, deng j, peng r, zhang r, he z, li d, zhang y, yang c, li y, chen y, liu x, chen y. females with type 2 diabetes mellitus are prone to diabetic retinopathy: a twelve-province cross-sectional study in china. j diabetes res. 2020 apr 21;2020:5814296. doi: 10.1155/2020/5814296. pmid: 32377522; pmcid: pmc7191394. 16. lv x, gao x, hu k, yao y, zeng y, chen h. associations of humidity and temperature with cataracts among older adults in china. front public health. 2022 mar 31;10:872030. doi: 10.3389/fpubh.2022.872030. pmid: 35433602; pmcid: pmc9008244. 17. naidoo, k. s., leasher, j., bourne, r. r., flaxman, s. r., jonas, j. b., keeffe, j., ... & wong, t. y. (2016). global vision impairment and blindness due to uncorrected refractive error, 1990–2010. optometry and vision science, 93(3), 227-234. 18. quigley, h. a., & broman, a. t. (2006). the number of people with glaucoma worldwide in 2010 and 2020. british journal of ophthalmology, 90(3), 262-267. 19. rathi, s., tsui, e., mehta, n., zahid, s., & schuman, j. s. (2019). the current state of teleophthalmology in the united states. ophthalmology, 126(9), 1399-1404. 20. sherwin, j. c., reacher, m. h., keogh, r. h., khawaja, a. p., mackey, d. a., & foster, p. j. (2012). the association between time spent outdoors and myopia in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. ophthalmology, 119(10), 2141-2151. 21. ting, d. s., cheung, g. c., wong, t. y., & diabetic retinopathy global study group. (2016). diabetic retinopathy: global prevalence, major risk factors, screening practices and public health challenges: a review. clinical & experimental ophthalmology, 44(4) 22. vajaranant ts, nayak s, wilensky jt, joslin ce. gender and glaucoma: what we know and what we need to know. curr opin ophthalmol. 2010 mar;21(2):91-9. doi: 10.1097/icu.0b013e3283360b7e. pmid: 20051857; pmcid: pmc4326058. 23. wajuihian so, mashige kp. gender and age distribution of refractive errors in an optometric clinical population. j optom. 2021 oct-dec;14(4):315-327. doi: 10.1016/j.optom.2020.09.002. epub 2021 jan 22. pmid: 33487574; pmcid: pmc8569398. 24. wang, f., wang, h., tuan, h. f., nguyen, d. h., sun, v., keser, v., ... & young, t. l. (2018). next generation sequencing-based molecular diagnosis of retinitis pigmentosa: identification of a novel genotype-phenotype correlation and clinical refinements. human genetics, 137(10), 921-939 25. zetterberg m, celojevic d. gender and cataract--the role of estrogen. curr eye res. 2015 feb;40(2):176-90. doi: 10.3109/02713683.2014.898774. epub 2014 jul 2. pmid: 24987869. 26. zhang, x., saaddine, j. b., chou, c. f., cotch, m. f., cheng, y. j., geiss, l. s., ... & imperatore, g. (2018). prevalence of diabetic retinopathy in the united states, 2005-2008. jama, 304(6), 649656. 27. ., ., . . , , 2021. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 516 statistical study of ophthalmological diseases prevalence in georgia based on the data of charity diagnostic events conducted in 16 regions nino karanadze1,2, md, phd, gigi gorgadze2, mikheil kurtanidze1, md, ketevan tkebuchava1, md, phd, nino jgenti1, md, nino jankarashvili1,2, md, tinatin kilasonia1,2, md, phd, nino lomtadze md1 1lions eye diabet clinic-georgia 2tbilisi state medical university abstract screening plays an important role in early detection, prevention and management of diseases. obviously, screening measures are very valuable in ophthalmology practice, including for timely diagnosis and subsequent intervention of glaucoma, diabetic retinopathy, age-related macular degeneration, refractive disorders, hereditary eye diseases. screening events, on the other hand, are of different types and formats. among them, community eye health charity programs are the most relevant, as they often play a crucial role in organizing community eye health programs aimed at early detection and prevention of eye diseases. based on the cooperation of the lions eye diabetic clinic-georgia and the state service of veterans affairs of georgia, in 2022-2023, a total of 19 charity events were held in 16 regions of georgia for war veterans and their family members. within the events, patients were checked for visual acuity, clinical refraction, intraocular pressure, if necessary, glasses were selected, ophthalmoscopy and eye biomicroscopic examination were performed and in case of pathology, they were given a prescription and, if necessary, were redirected according to regions. after each event, data of all patients were entered into microsoft excel, which created a single database of all examined patients. for statistical research, we used the data of patients' sex, age, diagnosis, treatment and the location of the action. diseases detected in a total of 637 patients were grouped according to the 10th revision of the international classification of diseases (icd 10) and statistically processed using the spss program. the rarest were diseases of the optic nerve and visual pathways, and the most common were diseases of the eye muscles, parallel movement, accommodation and refraction disorders. in the case of a number of diseases blepharitis, anisometropia, conjunctivitis and pterygium a higher frequency of disease was detected in men compared to women, and in the case of a number of diseases dry eye syndrome, age-related cataract, diabetic retinopathy and background retinopathy a higher frequency of the disease in women. interestingly, in the case of certain diseases, a significant difference with the average age of all patients with the disease was revealed. as a result of the statistical study of the material, it is confirmed that a number of diseases are characterized by a higher tendency of detection depending on gender or place of residence. it should georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 517 be emphasized that a large part of the examined patients were on vision screening for the first time, and a large part had undergone surgery, but due to the impossibility of control due to certain reasons, they were able to check the current condition of the organ of vision through the event. the results of this study and the fact that in the case of a number of patients the charity diagnosis event turned out to be essentially decisive in terms of future intervention and vision preservation, confirm the high effectiveness and relevance of such actions in georgia. the tendency of some statistical variables to be detected with a high frequency in a specific group indicates the presence of certain risk factors that require additional research. key words: screening, risk factors, glaucoma, retinopathy, visual acuity microsoft word fullpdf05042023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 113 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.08 რესპონსიული სამეტყველო აქტის ფუნქციონირების მახასიათებლების მნიშვნელობა კულტურათაშორისო კომუნიკაციაში ლეილა ხარდინა1; ნინო ფუტკარაძე2; ნანული ჭარბაძე3 1ფილოლოგიის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ბათუმის სახელმწიფო საზღვაო აკადემია, ბათუმი, საქართველო e-mail: l.khardina@bsma.edu.ge 2ფილოლოგიის დოქტორი,ასისტენტ პროფესორი, ბათუმის სახელმწიფო საზღვაო აკადემია, ბათუმი, საქართველო e-mail: n.putkaradze@bsma.edu.ge 3ლექტორი, ბათუმის სახელმწიფო საზღვაო აკადემია, ბათუმი, საქართველო, e-mail: n.charbadze@bsma.edu.ge აბსტრაქტი თანამედროვე რეალობა ქმნის მრავალფეროვან კომუნიკაციურ სიტუაციას. დღესდღეობით დიალოგი კვლავ რჩება კომუნიკაციის ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ ფორმად. არსებობს ინტერკულტურული დიალოგის შესაძლებლობა, რომლის სპეციფიკა გვკარნახობს ურთიერთგაგების უზრუნველსაყოფად ოპტიმალური სამეტყველო-ქცევითი სტრატეგიების პოვნის აუცილებლობას. შესაბამისი კითხვითი ფორმა გარკვეულ სტრატეგიას ითვალისწინებს, და მისი მიზანია ადრესატისთვის საჭირო ინფორმაციის მიწოდება. ადრესატისთვის მნიშვნელოვანია პასუხის ფორმა. პასუხი არის ერთგვარი კოდი, რომლის გაშიფვრა გარკვეულ ძალისხმევას მოითხოვს. პასუხის გაგების ხარისხზე შეიძლება გავლენა იქონიოს სამეტყველო-ქცევის სტრატეგიამ და დიალოგის ტაქტიკამ, რომელიც თან ახლავს კონკრეტულ კულტურას. დიალოგის ტაქტიკის გააზრება დისკურსის სტრუქტურაში მნიშვნელოვანია თარგმანის თეორიისა და პრაქტიკისთვის და გულისხმობს, პირველ რიგში, ამ ფენომენის ბუნების გააზრებას. კითხვა-პასუხის სტრუქტურების განხილვა, როგორც დიალოგური ერთობების ერთერთი განსაკუთრებული ფორმა და დიალოგური ერთობების ფარგლებში კითხვისა და საპასუხო სამეტყველო აქტების ურთიერთქმედების შესწავლამ აჩვენა, რომ მათ გააჩნია პრაგმატული მნიშვნელობის ფართო სპექტრი. სტატიაში რესპონსიული სამეტყველო აქტების პრაგმატული მნიშვნელობები გაანალიზებულია ემპირიული მასალის საფუძველზე (ჯ.ჯოისისა და უილიამ ტენესის მოთხრობების თარგმანი). საერთო ფონი, რომელიც უმეტეს შემთხვევაში კარნახობს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 114 თარგმანის სტრატეგიას დიალოგური კითხვა-პასუხის ერთობების ინტერპრეტაციისას, ძალზე მნიშვნელოვანია თარგმანის პროცესში. კონკრეტულ ემპირიულ მასალის ინტერპრეტაციას ვაკეთებთ ძირითადად სამი სამეტყველო ტაქტიკის ფარგლებში : ა) თანაგრძნობა ბ) არასიმპათია გ) გულგრილობა. საკვანძო სიტყვები: კულტურათაშორისი დიალოგი, გაგება, თარგმანი, რესპონსიული სამეტყველო აქტები. jel კლასიფიკაცია: შესავალი მთარგმნელობითი სფეროს უახლესი კვლევები ფოკუსირებულია თარგმანის, როგორც დედნის ინტერპრეტაციის პროცესისა და შედეგის გაგებაზე. ინფორმაციის გაგება დამოკიდებულია ინტერპრეტაციის შედეგზე, რომელიც ერთ შემთხვევაში ეხება ინდივიდუალურ ადრესატს, მეორეში კი გულისხმობს ავტორის პასუხისმგებლობის გააზრებას დიდი აუდიტორიის წინაშე. დიალოგური მეტყველების გაგებას დიდი მნიშვნელობა აქვს თარგმნის თეორიისა და პრაქტიკისთვის და მოიცავს პირველ რიგში, ამ ფენომენის ბუნების გაგებას. ნაშრომში განიხილება დიალოგური მეტყველების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საშუალება, კითხვა-პასუხის სტრუქტურები, შევეცდებით მათ ინტერპრეტაციას ემპირიული მასალის საფუძველზე. რესპონსიული სამეტყველო აქტების შესწავლამ დიალოგებში გვიჩვენა, რომ რესპონსიულ მეტყველებას აქვს პრაგმატული მნიშვნელობის ფართო სპექტრი. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ თარგმანის პროცესის განსახორციელებლად დიდი მნიშვნელობა აქვს საერთო ფონს, რომელიც უმეტეს შემთხვევაში კარნახობს თარგმანის სტრატეგიას დიალოგურ სამეტყველო კითხვა-პასუხის ერთეულებს ინტერპრეტაციის დროს. კონკრეტულ ემპირიულ მასალის ინტერპრეტაციას ვაკეთებთ ძირითადად სამი სამეტყველო ტაქტიკის ფარგლებში : ა) თანაგრძნობა ბ) არასიმპათია გ) გულგრილობა. მეთოდოლოგია ჩვენი კვლევის მეთოდოლოგიურ საფუძველს წარმოადგენს სამეტყველო აქტების თეორიული პოსტულატები. ნაშრომში გამოყენებული კომპლექსური მეთოდოლოგია მოიცავს: კონცეპტუალურ მოდელირების მეთოდს, ტიპოლოგიურ-შედარებით კვლევის მეთოდს და ინტერლინგვურ ეკვივალენტობის დადგენის მეთოდს. სტატიაში განხილულია სამეტყველო ქცევის ტაქტიკის პრობლემა, რომელიც წარმოდგენილია რესპონსიული მეტყველების აქტებით კონკრეტულ ტექსტებში, მოცემულია კონკრეტული სირთულეების ანალიზი, მათი ინგლისური ენიდან თარგმნის პროცესში წარმოქმნილი სპეციფიკური სირთულეების ანალიზი და შემოთავაზებულია რესპონსიული მეტყველების აქტებთან დაკავშირებული კონკრეტული თარგმანის პრობლემების გადაჭრის მეთოდი. განხილულია ინფორმაციის განსაკუთრებული და მიზანმიმართული დამახინჯების შემთხვევები, ფსევდოტაქტიკა (ირონია, ბულინგი, დეზინფორმაცია), იგნორირება, მაგრამ, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 115 ყველა ამ შემთხვევის ინტერპრეტაცია შესაძლებელია მითითებული კონკრეტული ტაქტიკის ფარგლებში. ასე, მაგალითად, ირონია, დაცინვა, დეზინფორმაცია, დუმილი შეიძლება ჩაითვალოს არასიმპათიის განსაკუთრებულ შემთხვევებად, და იგნორირება, როგორც გულგრილობის ტაქტიკა, თუმცა ეს უკანასკნელი ასევე შეიძლება ჩაითვალოს, როგორც არასიმპათიის ნულოვანი ვარიანტი. ჩვენ ვვარაუდობთ, რომ ურთიერთობის ტაქტიკა თავისთავად უნივერსალურია, თუმცა (ნიუანსების დონეზე) ავლენს ეროვნულ-სპეციფიკურ თავისებურებას კონკრეტულ კულტურებში. ამ გარემოებას კი ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს თარგმანის პრაქტიკაში. ურთიერთობის ტაქტიკა კარნახობს რესპონსიულ ხასიათს და განსაზღვრავს მის ტიპს. დიალოგის პირველი და აუცილებელი პირობა არის კონტაქტი, პირველ რიგში განვიხილოთ ის სირთულეები, რომლებიც წარმოიქმნება დიალოგური ურთიერთქმედების დამყარების მცდელობებიდან გამომდინარე. ამ შემთხვევაში შევეხებით „არასიმპათიის და უგულებელყოფის“ ტაქტიკას. ეს ტაქტიკა შეიძლება გამოხატული იყოს როგორც ვერბალურად, ასევე არავერბალურად, უფრო მეტიც, არასიმპათიის დამოკიდებულების ბუნება ასევე შეიძლება გამოიხატოს ურთიერთობითი რეაქციების ფართო სპექტრში, დაწყებული მარტივი უარით და დამთავრებული სრული მტრობისა და აგრესიული ქცევის ღია გამოხატვით. არასიმპათიის დამოკიდებულების არავერბალური რეაქცია შეიძლება იყოს დუმილი, შესაბამისი ჟესტი, აგრესიული ქცევა და ა.შ. ხოლო მიზეზი არის კითხვის დასმის არაკორექტულობა ან პროვოკაციული ხასიათი, პასუხის იგნორირება, ცუდი განწყობა, ადრესატის ან კომუნიკაციის ფორმის უარყოფა, ენის უცოდინრობა და ა.შ. მოვიყვანთ რამდენიმე საინტერესო მაგალითს. არავერბალურ რეაქციაზე საინტერესო კომენტარს იძლევა ჯ.ჯოისი: “i crammed my mouth with stir about for fear i might give utterance to my anger” (ჯოისი2003:12). ფაქტობრივად, მოთხრობის გმირი, პატარა ბიჭი, თრგუნავს თავის „პასუხს“, გადააქვს თავისი არასიმპათიის გამოხატვის დამოკიდებულება შინაგანად. მოვიყვანთ არავერბალური პასუხის მაგალითს ჯოისის მოთხრობიდან "დები",“ the sisters”: “wasn’t that good of him?” elisa closed her eyes and shook her head slowly” (ჯოისი 2003:15). ნულოვანი საპასუხო რეაქცია შეიძლება აღინიშნოს შემდეგ მაგალითში: „ i was going to reply indignantly, but i remained silent.”( ჯოისი 2003:14). პასუხი ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი ქმედებით. ასე, მაგალითად, მოთხრობის “two gallants”ის გმირი , კორლი თვლის, რომ დასმულ კითხვაზე უფრო ეფექტური პასუხი იქნება შესაბამისი ქმედება – ხელის გულზე ოქროს მონეტის დემონსტრირება. “can’t you tell us? did you try her? then with a grave gesture he extended a hand towards disciple. a small gold coin shone in his palm” (ჯოისი 2003:57). რაც შეეხება არასიმპათიის გამოხატვის დამოკიდებულების ვერბალურ მხარეს, ის შეიძლება გამოიხატოს სხვადასხვა შემთხვევაში, რომელიც შეიძლება იყოს დაკავშირებული ან საერთოდ არ იყოს დაკავშირებული ეტიკეტის გათვალისწინებასთან. ზემოთ ჩვენ არაერთხელ ხაზგასმით აღვნიშნეთ ის ფაქტი, რომ ადრესატის ურთიერთობა ადრესატთან, თავად ინფორმაციის ბუნება ან კომუნიკაციის ეტიკეტის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 116 ნორმების დაცვა ასტიმულირებს პასუხის გაცემის სპეციფიკას. ნეგატიური დამოკიდებულება ერთ-ერთი ზემოაღნიშნული ფაქტორის ან მათი კომბინაციის მიმართ შეიძლება გამოიხატოს პირდაპირ ან ფარულად. გარკვეულწილად სასტიკი განსჯის "პასუხი" გამოიხატება ,,vee’’-ის ფრაზაში “orpheus descending” ნაწარმოებში. “and you behaved yourself better your father would not be paralyzed in bed.” (williams 2007:37). ფაქტობრივად, ასეთი ფრაზა უდრის სასჯელს, რომლის მიხედვითაც კეროლს მძიმე მორალურ დანაშაულში ედება ბრალი. არასიმპათიის გამოხატვის დამოკიდებულება შეიძლება განხორციელდეს პირდაპირი აგრესიის სახით: “i want you out of this door like a shot from a pistol-that fast!” – understand? (williams “orpheus descending” 2007:203); აკრძალვა: “don’t ever come here again “you don’t seem to have any shame”; დაგმობა “of course it’s not a good behavior; “that’s no excuse for it”. ზოგიერთ შემთხვევაში, ირონია არასიმპათიის გამოხატვის ეფექტური საშუალებაა. ასე, მაგალითად, ირონიულად პროვინციული ჭორების შესახებ გვხდება მაგალითი : “ go on, ladies, don’t stop, my ears are burning” (williams 2007: 189). არასიმპათიის გამოხატვის დამოკიდებულება შეიძლება შეგვხდეს კითხვაზე პასუხებში, როგორც თავაზიანი ფორმით, ასევე პირდაპირი შეურაცხყოფის სახით. გარკვეული მიზეზების გამო, ციტირებულ ავტორთა ნამუშევრებში ჩვენ ვერ ვიპოვნეთ პირდაპირი ლანძღვის არაკოდიფიცირებული ფრაზეოლოგია, რომელიც ძალიან პოპულარულია სასაუბრო მეტყველებაში და განსაკუთრებით თანამედროვე ფილმებში. გარკვეული მიზეზების გამო თავს შევიკავებთ უხამსი სიტყვების ციტირებისგან, რაც საჭიროების შემთხვევაში დიდი სირთულის გარეშე შეიძლება მოიძებნოს. მოვიყვანთ მაგალითს საპასუხო რეაგირების ღია მტრობის შემთხვევებზე, რომელიც ხშირად გამოიყენება ცოცხალ დისკურსში: “i’ll have you burned!”; what in hell are we waiting for?” ზოგიერთ შემთხვევაში, არასიმპათიის დამოკიდებულების გამოხატვა შეიძლება დაფარული იყოს თავაზიანობის გამოხატვის ფორმით. ასე, მაგალითად, ირონია, რომელიც შეიცავს გარეგნულად საკმაოდ "თავაზიანობის გამოხატვის" ფრაზას “i am glad you reminded me of it”, გამოხატულია მხოლოდ ინტონაციით და შეიძლება სრულიად გაუგებარი იყოს როგორც მესამე პირისთვის, ასევე თავად ადრესატისთვის. არასიმპათიის გამოხატვის დამოკიდებულება გვხდება შემდეგ პასუხის გაცემის მაგალითებშიც: “ excuse me, i’ll have to go up “, “ excuse me, i don’t have time”. ასეთ შემთხვევებში არასიმპათიის დამოკიდებულების გამოხატვა შეიძლება დაფარული იყოს თავაზიანობის გამოხატვის ფორმით “excuse me”. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ შესაბამისი ინტონაციით, თავაზიანობის გამოხატვის ფორმას შეუძლია საპირისპირო მნიშვნელობა შეიძინოს. ამბივალენტური მნიშვნელობების საპასუხო კომბინაცია, რომელიც გამოხატავს, ერთი მხრივ, თანამოსაუბრის პატივისცემას და, მეორე მხრივ, არასიმპათიის დამოკიდებულებას, შეიძლება იქონიოს დიდი სტილისტური ეფექტი. განსაკუთრებული სტილისტური ხერხი, რომელიც საშუალებას გვაძლევს პირდაპირ არ გამოვხატოთ საკუთარი არასიმპათიის დამოკიდებულება, არის დიალოგი, რომელშიც გამოიხატება ეს დამოკიდებულება ხელახლა კითხვის დასმით, საკუთარ კითხვაზე პასუხის გაცემით, საუბრის თემის შეცვლით და ა.შ. ზოგიერთ შემთხვევაში გულგრილობაც რეალურად ერთგვარი ნეგატიური დამოკიდებულებაა. მაგალითად, როდესაც კითხვა შეიცავს მოთხოვნას, ნეიტრალური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 117 დამოკიდებულება შეიძლება იყოს თავაზიანი ფორმის დარღვევა. პასუხები, რომლებიც ასახავს ინდიფერენტულ დამოკიდებულებას კითხვაზე ან თავად ადრესატის მიმართ, დამახასიათებელია ინგლისური ენისთვის და ილუსტრირებულია შემდეგ მაგალითებში: • -can you hear what those women are saying about me? • play it cool! • -don’t you want them to know you are alive? • i want to live and don’t care if they know i am alive or not. • -what? • what people say about you doesn’t mean much? • what thing? • i am not interested in your perfect functions, in fact you don’t interested me no more than the air that you stand in” (williams 2007: 156,178,290). როგორც ვხედავთ, „გულგრილობა“, რომელიც გვხდება რესპონსიული ფორმით, გამოიხატება სხვადასხვანაირად, ეხება როგორც თავად ინფორმაციას ასევე ადრესატს ( that doesn’t interest me; neither fish nor fowl; i am not concerned). რესპონდენტებს შეუძლიათ ერთმანეთის მიმართ თავიანთი „კეთილგანწყობის“ დემონსტრირება როგორც ვერბალურ, ისე არავერბალურ დონეზე. უნდა აღინიშნოს, რომ თავად პასუხის გაცემის ფაქტი უმეტეს შემთხვევაში წარმოადგენს ურთიერთობის გარკვეულ ფორმას. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, კითხვის დასმის ფორმა ყოველთვის არ არის ცალსახად დაკავშირებული ადრესატის სურვილთან, მიიღოს ინფორმაცია. ის ხშირად შეიცავს უამრავ განსხვავებულ მიზანმიმართულ მნიშვნელობას (თხოვნა, მუქარა, შეთავაზება, აკრძალვა, შეურაცხყოფა, ირონია და ა.შ.). ბუნებრივია, რესპონსიული მნიშვნელობები, რომლებიც დაკავშირებულია სხვადასხვა მიზანმიმართულ ფაქტორებთან, დამოკიდებულია კითხვითი ნაწილის მნიშვნელობებზე, ამიტომ „თანაგრძნობის დამოკიდებულების“ კონცეფციას ამ შემთხვევაში აქვს გარკვეული სპეციფიკა. იმ შემთხვევებში, როდესაც კითხვის დასმა ხდება მისი კლასიკური მნიშვნელობით (რომელიც მიმართულია ინფორმაციის მოპოვებაზე), სიმპათიის დამოკიდებულების გამოხატვა უნდა ჩაითვალოს ადეკვატურ პასუხად სწორი მეტყველების ქცევაზე, ე.ი. პასუხის სიმეტრია რა თქმა უნდა, თანაგრძნობისა და სიმპათიის გამოხატვის დამოკიდებულება არ ჩაითვლება ადეკვატურად ისეთ რესპონსიულ ფორმებში, სადაც იგრძნობა (ადამიანის გაბრაზების სურვილი, დისკრედიტაციის სურვილი, შეურაცხყოფა, დამცირება და ა.შ.). ძნელი არ არის ვივარაუდოთ, რომ სიმპათიის დამოკიდებულება ყველაზე მკაფიოდ გამოიხატება ისეთ რესპონსიულ ფორმებში,, რომლებიც შეიცავს „შეთანხმების“ მნიშვნელობას. ეს უკანასკნელი თავის სემანტიკურ სტრუქტურაში შეიცავს რამდენიმე მიკროსქემას: ა)დადებითი პასუხი ნებართვის თხოვაზე, ბ) თანამოსაუბრეთა შეხედულებების გათვალისწინება, გ)შეთანხმება, ურთიერთშეთანხმება. სპეციფიკიდან გამომდინარე, ეს ფენომენი შეიძლება ეხებოდეს სხვადასხვა ინფორმაციის კომპონენტს. შესაძლებელია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 118 დაეთანხმო მოსაზრებას, ან მიიღო თანხმობა ქმედების საპასუხოდ, ან თანხმობა ნებართვის მოთხოვნაზე. თანხმობის რეპლიკები არის განსაზღვრული კომუნიკაციური შინაარსით და ინტერაქტიული აქტივობით. კონკრეტული მასალის ანალიზმა მოგვცა შესაძლებლობა გამოგვევლინა შეთანხმების სხვადასხვა სემანტიკური ინვარიანტები: თანხმობა-მოწონება, თანხმობა-დადასტურება, თანხმობა-ნებართვა, თანხმობა-დაპირება, ნაწილობრივი თანხმობა, თანხმობა-დათმობა, თანხმობა-შერიგება, თანხმობა-პირობა, თანხმობა-თავის არიდება და ა.შ. ქვემოთ მოყვანილი მაგალითები გვიდასტურებს ამ ფორმებს: თანხმობა-დადასტურება. კითხვითი კონსტრუქციით ხდება დამატებითი ინფორმაციის მოპოვება «bought her», პიესის «orpheus descending»-ის გმირი დოლი ჰამა პასუხობს: «-yes, he bought her and bought her cheap because she’d been thrown over and her heart was broken by that caterer boy» (williams 2007:76). თანხმობა-მუქარა «you are going to shoot me? -you’d better believe it if you don’t get out of here, mister! » (williams 2007:184). თანხმობა-ნებართვა “-mind if i leave this here? my life’s companion? – -leave it here if you want to” (williams 2007:86) თანხმობა-მოწონება “ you mean i am not fired, so don’t have to quit? -i am pleased with you, sincerely?” (williams 2007-184). თანხმობა-აღიარება-you remember the wine garden of my father? no, you don’t? you don’t’ remember it even? -lady, i don’t remember anything else” (williams 2007-273). თანხმობა-პირობა, რომელიც შეიცავს თხოვნას,:”-go, did you say? -yes, ma’am, i did, i said go. all that stays to be settled is a little matter wage (williams 2007-146). როგორც ხედავთ, სიმპათიის დამოკიდებულების გამოხატვის ვარიანტები ძალიან მრავალფეროვანია და მოიცავს მნიშვნელობების საკმაოდ ფართო სპექტრს. ჩვენთვის ძალზე მნიშვნელოვანია მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენა, რომელიც წარმოიქმნება კითხვა-პასუხის დიალოგურ სტრუქტურაში, მით უმეტეს, რომ კითხვითი კონსტრუქციების ირიბი ინტერპრეტაციების რაოდენობა მნიშვნელოვნად არ აღემატება ირიბი გამოყენების რაოდენობას, ხოლო კომუნიკაციის გარკვეულ ჟანრებში (მაგალითად, ჟურნალისტიკაში და მხატვრულ მეტყველებაში) მნიშვნელოვნად ნაკლებია. განსაკუთრებით საინტერესოა კითხვითი ფორმისა და განზრახვის სიმეტრია, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, როდესაც კითხვა ჩნდება თავისი ოქტოლოგიური მნიშვნელობით და არ არის დატვირთული ირიბი კონოტაციებით. ინგლისურ ენაზე სხვადასხვა კითხვითი ფორმის ანალიზი შესაბამის თარგმანებთან შედარების გამოყენებით საშუალებას მოგვცემს უფრო ნათლად აღვიქვათ ჩვენთვის საინტერესო ფენომენის სპეციფიკა. კვლევის შედეგები სტატიაში განხილულია თანამედროვე სამეტყველო აქტების ერთ-ერთი საინტერესო პრობლემა, კერძოდ, გაანალიზებულია რესპონსიული აქტები, მათი ძირითადი ტიპები და რესპონსივების ფუნქციონირების თავისებურებანი თანამედროვე ინგლისურ დისკურსში. ნაშრომში წარმოადგენილია რესპონსიული სამეტყველო აქტების სისტემატური ანალიზის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 119 პირველი მცდელობა. რომლის არსებობა მხოლოდ ლინგვისტურ მეცნიერებაში დასტურდება და შეიძლება იყოს თეორიული მოდელი რომელიმე კონკრეტულ კვლევაში, რომლიც შეეხება სამეტყველო აქტებს, ასევე შეიძლება გამოყენებულ იქნას ინგლისური ენის სწავლების პრაქტიკაში, შედარებითი გრამატიკის კურსში, ასევე სპეციალური დანიშნულების კურსებსა და შესაბამის სემინარებზე. დასკვნები წინამდებარე კვლევის მიზანია გავაანალიზოთ რესპონსიული სამეტყველო აქტები,მათი ძირითადი ტიპები და ასევე მათი ფუნქციონირების თავისებურებები ინტერკულტურულ კომუნიკაციაში. • ძირითადი მიზანია მივიღოთ სიტყვიერი პასუხი, რომელიც შეიძლება გამოიხატოს ადრესატის პასუხის სხვადასხვა ტაქტიკაში. ა) ადრესატის ვინაობა; ბ) მიმართვის ფორმა გ) ინფორმაცია ჩვენ განვიხილავთ ე.წ. „პირდაპირი პასუხებს“ და ირიბ რეაქციებს, მიმართვის ფორმას, ადრესატისადმი დამოკიდებულებას • პასუხის გაცემის სპეციფიკა განისაზღვრება კომუნიკაციით, და საპასუხო ტაქტიკით:ა) თანაგრძნობა ბ) არასიმპათია გ) გულგრილობა/იგნორირება • დიალოგურ სამეტყველო აქტში კავშირის კატეგორია შეიძლება გამოიხატოს როგორც თავად შეკითხვის შინაარსით, ასევე მიმართვის ფორმით. გამოყენებული ლიტერატურა: • богданов 1986: богданов в.в молчание как нулевой речевой акт и его роль в вербальной коммуникации// языковое общение и его единицы. калинин • голубев 1999: голубев с.а семантика и прагматика показателей безразличия: сопоставительный анализ акд. краснодар • демьянков 1986: демьянков в.з теория речевых актов в контексте современной зарубежной лингвистической литературы. вып.xvii теория речевых актов. м • кларк 1986: кларк г.г ., карлсон т.б слушающие и речевой акт. нлз. вып.xvii.м • williams …, 2007 : williams tennessee “ orpheus descending” penguin books • joyce …2003 : james joyce сборник «дублинцы», “ the sisters” , “two gallants” • романов, а.а. иллокутивные знания, иллокутивные действия и иллокутивная структура диалогического текста // электронный научный журнал «мир лингвистики и коммуникации» [электронный ресурс]. – 2006. режим доступа: http://tverlingua.ru/archive/002/02_1_02.htm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 4, 2023 120 • романов, а.а. коммуникативная инициатива говорящего в диалоге / а.а. романов // электронный научный журнал «мир лингвистики и коммуникации» [электронный ресурс]. – 2009. – № 1 (14). – режим доступа: http://tverlingua.ru/archive/014/1_romanov.pdf • carey j.w. communication as culture. boston, 1989 on importance of responsive speech acts functioning features in intercultural communication abstract: modern reality creates a wide variety of communicative situations. nowadays dialogue still remains one of the most active forms of communication. there is an opportunity for intercultural dialogue, the specificity of which dictates the necessity to find optimal speech-behavioral strategies to ensure mutual understanding. the question’s intention assumes a certain strategy, a kind of target program and has the task to lead the interlocutor to give the information necessary to the addresser. the nature of the response is of great importance for the addresser. the answer is a kind of code, the decryption of which requires some efforts. the degree of understanding of a response can be influenced by the speech-behavioral strategy and tactics of dialogue inherent in a particular culture. comprehension of the dialogical unities’ behavior in the structure of discourse is of great importance for the translation theory and practice, and presupposes, first of all, comprehension of this phenomenon nature. considering question-answer structures as one of the particular varieties of dialogic unity and the study of the interaction of erotic(question) and responsive speech acts within a dialogic unity, has shown that the latest have a wide range of pragmatic meanings. pragmatic meanings of responsive speech acts in our article are analyzed on the basis of empirical material (translation of the stories of j. joyce and william tennessee). the cooperative background, which in most cases dictates the translation strategy when interpreting the dialogic question-answer unities, is of great importance for the translation process. we interpret concrete empirical material mainly within the framework of three cooperative tactics: a) sympathy b) non-sympathy c) indifference. keywords: intercultural dialogue, comprehension, translation, responsive speech acts. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.01 принципы блокчейна в энергетике и определение эффективности инвестиций с учетом условий окружающей среды майя ломсадзе-кучава1; тамар церетели2; саломе джанелидзе3 1профессор, доктор гту, , 2доцент, доктор гту, 3докторант гту аннотация рассмотрены вопросы функционирования электростанций в аспекте экологической безопасности и связанные с ними проблемы для жизнедеятельности человека. оценка эффективности инвестиций в энергетический объект приведена с учетом дополнительного для инвестиций обеспечения экологической безопасности. предложена методика оценки эффективности инвестирования в такой объект. проведен сравнительный анализ инвестиций с учетом и без затрат на экологическую безопасность и даны рекомендации инвестору для принятия решения о целесообразности инвестирования. все это связано и объясняется принципами блокчейна. ключевые слова: инвестор, инвестиции, экология, энергетический объект, экология. введение локальная p2p-торговля электроэнергией между производителями-потребителями может осуществляться децентрализованно через блокчейны. технология блокчейн позволяет создать эффективную торговую платформу и реестр данных, который хранится у участников платформы. участники рынка оснащены «умными» счетчиками, которые фиксируют и передают информацию о производстве энергии в режиме реального времени. каждый участник платформы имеет свой виртуальный аккаунт и блокчейн-кошелек, а отношения между сторонами осуществляются посредством «умных» контрактов — закодированных транзакций, — которые автоматически исполняются при вводе соответствующих электронных данных. созданный в результате транзакции блок может просмотреть любой участник, однако его последующее изменение практически невозможно. в результате технология блокчейна обеспечивает надежную гарантию надежности и снижает барьеры для входа на рынок. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 2 главная часть общеизвестно, что нарастающая потребность электроэнергии ставит перед человечеством задачу увеличения генерации электроэнергии, для решения которой с каждым годом растет объем инвестиций в энергетических отраслях. при этом инвестиционный поток делиться на два направления − первая часть идет на поддержание и модернизацию существующих энергетических объектов, а вторая − на вновь создаваемых объектах: i = i0 + i1, (1) где i0 − инвестиции в существующие энергетические объекты; i1 − инвестиции в новые объекты. с ростом жизнедеятельности человека растет проблема экологической безопасности и в том числе в энергетические отрасли, поэтому часть инвестиций приходится на поддержание экологической безопасности функционирования энергетического объекта. каждая из компонентов правой части (1) содержит составляющую ie (инвестиционная доля на экологическую безопасность). введем коэффициент ke, вычисляемым соотношением ke = i ie ∙ 100 %, где i − i0 или i1. для экологически «чистых» электростанций работающих на ветряной энергии, или на солнечной энергии, ke практически равно нулю. сложнее обстоит дело с другими видами электростанций. так, например, для гидроэлектростанций, и особенно крупномасштабных с водохранилищами, следует учитывать ряд экологических проблем: 1. изменяется климат в регионе. для относительно засушливых регионов эти изменения благоприятны: увеличивается площадь и качественный состав зеленого покрова в прилегающих регионах, растет частота дождей и средний показатель относительной влажности воздуха. а вот для нормальных и влажных регионов эти изменения часто приводят к усложнению жизненных условий для человека: ливневые дожди, затопи сельхозугодий и населенных пунктов. в горных регионах эти изменения зачастую приводят к стихийным бедствиям (оползни, потопы, сели и др.). например, после постройки в западной грузии крупной гидроэлектростанции «энгуригэс», прилегающем горном сванетии в течение 20 лет два раза произошли крупные стихийные бедствия. эти бедствия вызвали разрушения вековых построек и вынудили часть местного населения к переселению. 2. нарушается биосистема региона и особенно рыбный состав рек. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 3 3. из-за речных плотин уменьшается питание морских побережий песком и камнями размельченных горных пород, что приводит к обмыванию побережья и разрушению пляжей в морских курортах. например, после постройки 3-5 лет тому назад в турции гидроэлектростанции на реке чорохи, которая впадает в черное море близ грузинского курортного города батуми, морское побережье аджарии в некоторых местах омыто в глубину на десятки метров. по некоторым оценкам для восстановления прежней инфраструктуры побережья требуется не менее 50 миллионов долларов сша, хотя турецкая сторона готова заплатить 20 млн. $. это только лишь первичные затраты из инвестиционного фонда гидроэлектростанции, а в дальнейшем для соблюдения эко баланса в батумской морской акватории ежегодно требуются миллионы долларов сша. для теплоэлектростанции характерна такая экологическая проблема, как загрязнение атмосферного воздуха продуктами сгорания топлива. обеспечение экологической безопасности аэс требует учета целого ряда факторов радиационной безопасности. с ужесточением законодательства о защите окружающей среды ke доходит до 20%, а в особых случаях и более. в общем случае эффективность инвестиций можно выразить следующим образом: 10 tt ii pc e    , (1) где i0 – первичные инвестиции, которые вкладываются в недвижимость; i1 – вторичные инвестиции, которые расходуются на модернизацию объекта; ct – новая стоимость недвижимости по прошествии т времени (оно может быть уменьшенным в следствии амортизации или увеличенным за счет модернизации); pt – прибыль за т время. определим эффективность инвестирования для того случая, когда на энергетическом объекте следует заранее учитывать экологическую безопасность. тогда надо будет дополнительно вложить ie0 инвестицию и учитывать уменьшение прибыли на dpe дополнительные текущие расходы, связанные с поддержанием экологической безопасности функционирования электростанции. в этом случае коэффициент эффективности инвестирования для экологически безопасной электростанции равняется: ee = 10e0 pttet iii dpc   , (2) где cet – балансовая стоимость экологически безопасного объекта ко времени t. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 4 введем коэффициенты ke = 0 0e i i и kp = t ptt p dp  , тогда учитывая, что cet =ct ∙ (1+ke), (2) примет вид: ee = 10e tpet iik1 pkk1c   )( )( . (3) на стадии прогнозирования целесообразности инвестирования можно применить следующую упрощенную методику. ясно, что после ввода в эксплуатацию электростанции инвестор на длительное время (до t<t′ момента) не будет планировать модернизацию объекта и вкладывать i1. обозначим через p прогнозируемую ежегодную прибыль, тогда суммарная прибыль за n лет составит p∙n. балансовая стоимость объекта по прошествии n лет с учетом амортизации составит cn = i0 (1 n n ), где n – плановый амортизационный период в годах. с учетом вышесказанного (1) примет вид e = 0 0 i np n n 1i  )( = n i p n n 1 0  , (4) а (3) примет вид ee = n i p k1 k n n 1 00e p    . (5) обозначим через 0i p q  и, вычтя из (4) равенство (5), получим )( 0e p e k1 k 1nqee   . (6) на рис.1 приведены зависимости прогнозируемой разности eee  от n для разных значений q,ke0 и kp. так, 1-ая линия построена при условии, что инвестор планирует вложение дополнительной инвестиции на экологическую безопасность в объеме 5% от первичной инвестиции, рассчитывает на ежегодную прибыль в размере 5% от первичной инвестиции и предполагает увеличение затрат на 5%. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 5 рис.1 заключение реально, после осуществления инвестирования и по прошествии достаточной времени, результаты эффективности инвестирования могут отличаться от выше изложенных прогнозов, однако для инвестора важно приблизительно оценить фактор риска в момент принятия решения о финансировании проекта строительства электростанции. поэтому предложенная методика оценки целесообразности инвестирования с учетом затрат на экологическую безопасность энергетического объекта приобретает особую важность в практических применениях. литература 1. l gomes, z.a. vale, j.m. corchado (2020) multi-agent microgrid management system for single-board computers: a case study on peer-to-peer energy trading. ieee access 8 2. carraro, c., favero, a., & masetti, e. investments and public finance in a green, low carbon, economy. energy econ. 34, s15–s28 (2016). 3. world energy investment 2016 (oecd/iea, 2016). 4. iyer, k. c., and d. purkayastha. credit risk assessment in infrastructure project finance: relevance of credit ratings. journal of structured finance 22 (4): 17–25; 2017. 5. ioannou, a., angus, a., brennan, f. risk-based methods for sustainable energy system planning: a review. renewable and sustainable energy reviews, 74, 602–615. 2017. 6. ломсадзе-кучава м.к., джанелидзе с. и. “опыт торговли p2p и тенденции развития по всему миру”. xii международная научно-практическая конференция «modern directions of scientific research development» 18-20 мая 2022 года чикаго, сша 0,5 1,0 1,5 2,0 0,1 0,2 0,3 0,4 e-ee q=0.1; ke0=0.1; kp=0.9. 1 q=0.05; ke0=0.05; kp=0.95. q=0.15; ke0=0.15; kp=0.85. n georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 6 ენერგეტიკაში ბლოკჩეინის პრინციპები და ინვესტიციის ეფექტიანობის განსაზღვრა გარემო პირობების გათვალისწინებით მაია ლომსაძე-კუჭავა1, თამარ წერეთელი2, სალომე ჯანელიძე3 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, დოქტორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი დოქტორი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის დოქტორანტი ანოტაცია განხილულია ელექტროსადგურების ფუნქციონირების საკითხები ეკოლოგიური უსაფრთხოების კუთხით და მათთან დაკავშირებული პრობლემები პირის სიცოცხლისუნარიანობისთვის. ენერგეტიკულ ობიექტში ინვესტიციების ეფექტურობის რეიტინგი მოცემულია ეკოლოგიური უსაფრთხოების შენარჩუნების დამატებითი ინვესტიციებისთვის. შემოთავაზებულია ასეთ ობიექტში ინვესტიციის ეფექტურობის შეფასების ტექნიკა. ტარდება შედარებითი ანალიზის ინვესტიციები ანგარიშით და ეკოლოგიური უსაფრთხოების ხარჯების გარეშე და ინვესტორს ეძლევა რეკომენდაციები ინვესტიციის მიზანშეწონილობის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად. ეს ყველაფერი დაკავშირებულია და ახსნილია ბლოკჩეინის პრინციპებით. საკვანძო სიტყვები: ინვესტორი, ინვესტიცია, ეკოლოგია, ენერგოობიექტი, ეკოლოგია. blockchain principles in the energy sector and determining the effectiveness of investments taking into account environmental conditions maia lomsadze-kuchava1; tamar tsereteli2, salome janelidze3 1 professor of georgian technical university, doctor; 2associate professor of georgian technical university doctor, 3phd of georgian technical university abstract questions of functioning of power stations in aspect of ecological safety and connected with them problems for ability to live of the person are considered. the rating of efficiency of investment in power object is given in view of additional for investments maintenance of ecological safety. the technique of a rating of efficiency of investment in such object is offered. the comparative analysis investments with the account and without expenses for ecological safety are carried out and recommendations are given to the investor for decision-making on expediency of investment. all this is connected and explained by the principles of blockchain. key words: investor, investment, ecology, energy facility, ecology. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 278 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.34 გოდერძის უღელტეხილის (აჭარა, საქართველო) მიმდებარე იალაღებზე ეთნობოტანიკური კვლევის შედეგები დარჩიძე მაია1, ხარაზიშვილი დავით2, ვარშანიძე ნათელა1, ხუროშვილი ნინი3, კაზანჯი ჯერან4 1დოქტორანტი, ბათუმი შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა და ჯანდაცვის ფაკულტეტი, 2ბიოლოგიის დოქტორი, ბათუმის ბოტანიკური ბაღის დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო დარგში, 1ბიოლოგიის დოქტორი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, 3მკვლევარი, ორგანიზაცია reimagine 4, პროექტების კოორდინატორი, თბილისი, 4ეთნობოტანიკოსი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ეკოლოგიის ინსტიტუტი, აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია მაღალმთიან აჭარაში, გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარედ არსებული ბეშუმის, უჩხოს, ვერხნარის, ალმეს, ბოძაურის, დიდაჭარის იალაღებზე, 2022-23 წწ., ზ.დ. 1800-2200 მ სიმაღლეზე განხორციელებული ეთნობოტანიკური კვლევის შედეგები. აღნიშნული იალაღების მოსახლეობაში ჯერ კიდევ შემორჩენილია ტრადიციული ეთნობოტანიკური ცოდნა, რომელიც მოწყვლადია და დროთა განმავლობაში იკარგება. კვლევისათვის გამოყენებული იყო ეთნობოტანიკური გამოკითხვის და ინტერვიუს ჩაწერის მეთოდი წინასწარ შედგენილი კითხვარით. გამოიკითხა 35 მოიალაღე ქალი. მონაწილეთა უმრავლესობა 45 წელზე უხნესი იყო. კვლევის შედეგად ჩაიწერა ინფორმაცია 21 ოჯახის, 37 გვარის, 37 ველურ სახეობაზე. საკვლევ ტერიტორიებზე მოიალაღეების მიერ სამკურნალოდ გამოიყენება 29, საკვებად 10, ტექნიკური მიზნით 12 სახეობა. შესწავლილ მცენარეებს შორის კავკასიის ენდემია 4, საქართველოს 1 სახეობა, საქართველოს „წითელი ნუსხით“ დაცულია 1, საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების საერთაშორისო (iucn) ნუსხით დაცულია 7 სახეობა. თითოეულ სამკურნალო სახეობაზე ჩაწერილია გამოყენების ხალხური რეცეპტი. საკვანძო სიტყვები: ეთნობოტანიკა, სამკურნალო სახეობა, მცენარეთა გამოყენება ხალხური რეცეპტი მასალა და მეთოდები საველე სამუშაოები განხორციელდა გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარედ არსებულ ბეშუმის, უჩხოს, ვერხნარის, ალმეს, ბოძაურის, დიდაჭარის იალაღზე 2022-23 წლის ივნის აგვისტოში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 279 კვლევისათვის გამოვიყენეთ მარშრუტული ექსპედიციის, წინასწარ შედგენილი კითხვარით ეთნობოტანიკური გამოკითხვის და ინტერვიუს ჩაწერის მეთოდი. სახეობების რკვევა-იდენტიფიკაციისათვის გამოვიყენეთ საქართველოს ფლორა (1971-2011) და აჭარის მცენარეების სარკვევი (дмитриева, 1990). მცენარეების ლათინური დასახელებები მოყვანილია https://europlusmed.org მიხედვით, ქართული სახელწოდებები მოყვანილია მაყაშვილის ბოტანიკური ლექსიკონის მიხედვით (1991). შინაარსი აჭარა მცენარეთა სახეობრივი სიმრავლით გამორჩეული რეგიონია მთელ კავკასიაში, სადაც აღრიცხულია ველურად მოზარდი 159 ოჯახის, 742 გვარის 1837 სახეობა (manvelidze, et all., 2008). ასეთი დიდი მრავალფეროვნება აჭარის გეოგრაფიული მდებარეობით და კლიმატით არის განპირობებული. მცენარეთა გამოყენება საუკუნეების მანძილზე იყო აქტუალური. მაღალმთიან აჭარაში ჯერ კიდევ შემონახულია ტრადიციული ეთნობოტანიკური ცოდნა, რომელიც მოწყვლადია და მოსახლეობის მცირე ნაწილშია შემორჩენილი (ბიძინაშვილი 2011, 2021, სალუქვაძე, 1987). მაღალმთიანი აჭარის მოსახლეობაში არსებული ეთნობოტანიკური ცოდნის შესწავლის მიზნით გოდერძის უღელტეხილზე და მიმდებარე ტერიტორიებზე (ბეშუმი, უჩხოს, ვერხნარის, ალმეს, ბოძაურის, დიდაჭარის იალაღებზე) ზ.დ. 1800-2200 მ. სიმაღლის ფარგლებში ჩავატარეთ კვლევა წინასწარ შედგენილი კითხვარით. ასევე გამოვიყენეთ ამ ადგილებისთვის დამახასიათებელი 80 სახეობის ჰერბარიუმის ნიმუში მოიალაღეებისთვის საჩვენებლად. ჩავიწერეთ გამოყენებული სახეობების შესახებ ინფორმაცია (bussmann, et all., 2020). გამოიკითხა 35 მოიალაღე ქალი, წინასწარი ვერბალური ინფორმირებული თანხმობის მიღების შემდეგ. მონაწილეთა უმრავლესობა 45 წელზე უხნესია, რადგან მოიალაღეებს შორის ახალგაზრდები ცოტაა. ჩავწერეთ გამოყენებული ველური მცენარეების ადგილობრივი სახელწოდებები. მოიალაღე ქალების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით საკვლევ რეგიონებში ჩაწერილია 21 ოჯახის, 37 გვარის, 37 სახეობა, მათ შორის ხე 2, ბუჩქი 5, ბალახი 30. აქედან, ფოთოლმცვენი ხე 1, მარადმწვანეა ხე 1, მარამწვანე ბუჩქი 2, ფოთოლმცვენი ბუჩქი 3, მრავალწლოვანი ბალახი 28, ერთწლოვანი ბალახი 2 სახეობა (დიაგრამა 1.). 3% 3% 5% 8% 76% 5% ფოთოლმცვენი ხე წიწვოვანი ხე მარადმწვანე ბუჩქი ფოთოლმცვენი ბუჩქი მრავალწლოვანი ბალახი ერთწლოვანი ბალახი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 280 დიაგრამა 1. გამოყენებული სახეობების სასიცოცხლო ფორმები სახეობათა შორის სამკურნალოა 29, საკვები 10, ტექნიკური 12, რელიგიური 2, შხამიანი 1 სახეობა (დიაგრამა 2.). დიაგრამა 2. მცენარეთა განაწილება გამოყენების მიხედვით 37 სახეობიდან ენდემურია 5, მათ შორის: კავკასიის ენდემი 4 სახეობა, საქართველოს 1 სახეობა (memiadze, et all. 2004). საქართველოს „წითელი ნუსხით“ დაცულია 1, საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების საერთაშორისო (iucn) ნუსხით დაცულია 7 სახეობა (https://www.iucnredlist.org/). თითოეულ მცენარეზე ჩაწერილია ხალხური რეცეპტი, რომელიც მოყვანილია ნაშრომში. აბზინდა (artemisia absinthium l.) მრავალწლოვანი, 40-100 სმ, ბალახოვანი მცენარეა რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. გამოიყენება უჟმურის (ავი სული) საწინააღმდეგოდ. ნაკვერჩხალზე ყრიან მცენარის ტოტებს და მის კვამლზე ბავშვებს გადაატარებენ. ალბოვის მაჯაღვერი/ჭანჭყაპურა (daphne pontica subsp. haematocarpa woronow) ნახევრად მარადმწვანე ბუჩქია, 0,5-1 მ, მაჯაღვერისებრთა (thymelaceae) ოჯახიდან. შეტანილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“, კავკასიის ენდემია. გამოიყენება ორგანიზმში ჭარბი მარილების დაგროვების, მუხლის ტკივილის და ოსტეოქონდროზის სამკურნალოდ. მთლიან მცენარეს რეცხავენ, ჭრიან წვრილად, ნაყავენ და ასხამენ ცხელ წყალს. აჩერებენ ერთი დღე-ღამის განმავლობაში. მზა ნაყენს ისმევენ მტკივნეულ ადგილას. ცისტიტის სამკურნალოდ სასურველია მაჯაღვერის თბილი აბაზანის მიღება. ნედლად მიღება მომწამვლელია. ამიერკავკასიური სამწიბოიანთესლურა გვირილა (tripleurospermum transcaucasicum (manden.) pobed.) მრავალწლოვანი ბალახია, 40-60 სმ, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. 29 10 12 2 1 სამკურნალ ო საკვები ტექნიკური რელიგიურ ი შხამიანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 281 გვირილას ყვავილების ნაყენს იყენებენ საკვერცხეების, პირის ღრუს და ღრძილების ანთების, ყელის ტკივილის, მუცლის ტკივილის დროს. ხოლო ფაღარათისას ბავშვებს ნაყენით გამორეცხვას უკეთებენ. ახმობენ, ასხამენ ცხელ წყალს, შეფუთავენ და ამ ნაყენს სვამენ ან ივლებენ პირის ღრუში. გვირილას აბაზანების მიღება კარგია ფეხის ტკივილის და ბავშვებში საყმაწვილოს დროს. იგი ბუნებრივი ანტიბიოტიკია. ანწლი (sambucus ebulus l.) – 1,5 მ-მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, ადოქსასებრთა (viburnaceae) ოჯახიდან. ანწლისგან ამზადებენ ნაყენს, ე.წ. „ვიშნოვკას“. ანწლის მწიფე ნაყოფს კრეფენ, შაქარს უმატებენ და ბნელში აჩერებენ რამდენიმე დღე. თითო სუფრის კოვზს მიიღებენ მუცლის ტკივილის დროს. ანწლისგან ასევე ამზადებენ ძმარს. დაჭყლეტენ ანწლის ნაყოფს, ამატებენ შაქარს (მცირე რაოდენობით), ხორბალს, ასევე ახალ ლურსმანს (მალე დადუღებისთვის). მზეზე დგამენ ბოთლებით. დადუღების შემდეგ ინახავენ. მაღალი ტემპერატურის დროს ბავშვებს ძმარში დასველებულ წინდებს აცმევენ. აღმოსავლური ნაძვი (picea orientalis (l.) link) პირამიდული ვარჯის ხეა, 50 მ-მდე, ფიჭვისებრთა (pinaceae) ოჯახიდან. კავკასიის ენდემია. ნაძვის ფისით ამზადებენ მალამოს (მეჰლემი). კარგია დამწვრობისთვის, ასევე სხვადასხვა ჭრილობისთვის. დღეში ერთი ნატეხი ფისის მიღება კუჭის წყლულს კურნავს. ნაძვის ნორჩ გირჩს ჭამენ ტუბერკულიოზის სამკურნალოდ. ნაძვის ღეროს ფისიანი ნაწილი, ე.წ. კვარი რომელსაც აქვს მკვეთრი სუნი, ბრონხების და ასთმის სამკურნალოდ გამოიყენება. ნაძვის მერქანს იყენებენ სამშნებლო მასალად და საშეშედ. ბლაგვფოთოლა ღოლო/ღვალო (rumex obtusifolius l.) მრავალწლოვანი ბალახია, 60-100 სმ, მატიტელასებრთა (polygonaceae) ოჯახიდან. ღოლოს ფოთოლს იყენებენ ნაღრძობი ფეხისთვის. ნორჩ ფოთოლს კრეფენ, სრესენ, მარილს აყრიან და მტკივან ადგილას იდებენ. თავის ტკივილის დროს გარეცხილ ფოთოლს შუბლზე იფენენ. ფოთოლს ასევე იყენებენ კულინარიაში მჭადის ძირში ჩასაფენად. ღოლო ბუნებრივი საღებავია, მისი ნახარში ყავისფერი საღებავია. ბუერა/ბარამბო (petasites albus (l.) gaertn.) მრავალწლოვანი ბალახია, 50-80 სმ, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. ბუერას ფოთლებში ახვევდნენ ადამიანს ფაღარათის დროს. ფოთლების ნახარშით ბავშვებს აბაზანას უკეთებენ. ფოთოლს მჭადის კეცზე ფენდნენ. დვალურა/დვარულა (bistorta officinalis delarbre) მრავალწლოვანი ბალახია, 30-80 სმ, მატიტელასებრთა (polygonaceae) ოჯახიდან. დვალურას ნორჩი ფოთლებისგან ამზადებენ კერძს: ჭრიან წვრილად და ხარშავენ. მჭადის ფქვილს ხსნიან რძეში და ურევენ დაჭრილ დვალურას, როცა წამოდუღდება, უმატებენ მარილს და სხვადასხვა სანელებლებს. დვალურას ამზადებენ კაკლით, ნაღებით და ბრინჯითაც. თეთრ სუპსაც ეძახიან. კერძი გარდა იმისა რომ გემრიელი საკვებია, სამკურნალო თვისებებითაც გამოირჩევა. კარგია თირკმლის და კუჭნაწლავის ტკივილის დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 282 ეწრის გვიმრა/ეწერი (pteridium aquilinum (l.) kuhn) მრავალწლოვანი გვიმრა, 80-200 სმ, ნამდვილი გვიმრების (polypodiaceae) ოჯახიდან. ეწრის ნაყენს უშვილობის სამკურნალოდ იყენებენ. ცხელ წყალს ასხამენ ერთ დიდ კონას და დოლბანდს აფარებენ (მოაჟრობენ). ასევე იკეთებენ აბაზანებსაც, აბაზანის მიღება უნდა მოხდეს დღეში 3-4 ჯერ, სამი დღის განმავლობაში. ეწრის გვიმრა ნიადაგს ანოყიერებს. ზამთარში კი სითბოს და სიმშრალის შესანარჩუნებლად უფენენ საქონელს. ვარდკაჭაჭა/ხიშტა (cichorium intybus l.) მრავალწლოვანი ბალახია, 60-100 სმ, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. იყენებენ დიაბეტის, ძვლების, სახსრების და თირკმლის ტკივილის დროს. აშრობენ, ცხელ წყალს ასხამენ და ყავის ჭიქით სვამენ დღეში სამჯერ, ვარდკაჭაჭას ციცინათელა ბალახსაც ეძახიან. ვირისტერფა/პირბამბა (tussilago farfara l.) მრავალწლოვანი ბალახია, 10-25 სმ, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. გამოიყენება ხველების საწინააღმდეგოდ. ფოთლებს ასხამენ ცხელ წყალს და ნაყენს ამზადებენ. სუფთა ფოთოლს იდებენ ჩირქოვან ადგილზე. თავშავა (origanum vulgare l.) მრავალწლოვანი ბალახია, 40-80 სმ, ტუჩოსანთა (lamiaceae) ოჯახიდან. თავშავას ნაყენს სვამენ ბრონქების გაღიზიანების, ხველების და ფილტვების ანთების დროს. მისი ჩაი კარგია სახსრებში დაგროვილი მარილების დასაშლელად. კრაზანა (hypericum perforatum l.) მრავალწლოვანი ბალახია, 30-100 სმ, კრაზანასებრთა (hypericaceae) ოჯახიდან. კრაზანას მიწისზედა ორგანოების ნაყენი ერთ-ერთი კარგი საშუალებაა თირკმლებიდან მარილების გამოსადევნად. ნაყენს მუხლების და სახსრების ტკივილის დროს ისვამენ მტკივნეულ ადგილას. ასევე ინექციის გაღიზიანებისას. კრაზანა გვირილასთან ერთად, გამოიყენება ხველების სამკურნალოდ. მრავალძარღვასთან ერთად კუჭნაწლავის გასაწმენდად, როგორც ანტიბიოტიკი. ყვავილს კრეფენ, ათავსებენ ჭურჭელში, ასხამენ არაყს და თხუთმეტი დღე-ღამე აჩერებენ. ჩაის სახით ძალიან კარგია მთელი ორგანიზმისთვის. მსუქანა/კაკნის საკნატუნა (sedum hispanicum l.) მრავალწლოვანი ბალახია, 10-15 სმ, მსუქანასებრთა (crassulaceae) ოჯახიდან. მსუქანას ფოთოლს იყენებენ ჭრილობების შესახორცებლად. ფოთოლს ჭრიან, ჭყლეტენ და ჭრილობაზე ადებენ. მცენარეს იღებენ ყვავილობის პერიოდში ფესვის გარეშე. ალერგიის დროს დაჭყლეტილ მსუქანას ყლორტებს ასხამენ მოუდუღებელ რძეს და ისვამენ დაზიანებულ კანზე. მთის პიტნა/კაპლის ბალახი (clinopodium grandiflorum (l.) kuntze) მრავალწლოვანი ბალახია, 50 სმ-მდე, ტუჩოსანთა (lamiaceae) ოჯახიდან. პიტნას ნაყენს სვამენ სპაზმური ტკივილების, მაღალი არტერიული წნევის და თავის ტკივილის დროს. დაბალი წნევის დროს მცენარის ნაყენის მიღება არ არის რეკომენდებული. მთის პიტნის ჩაის აქვს დამამშვიდებელი ეფექტი. ასევე იყენებენ სახლიდან მწერების გასადევნად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 283 მატიტელა (polygonum aviculare l.) 15-40 სმ სიმაღლის ერთწლოვანი ბალახია მატიტელასებრთა (polygonaceae) ოჯახიდან. მატიტელას ნაყენს სვამენ თირკმლების ანთების და ცისტიტის დროს. მუხლის ტკივილისას ერთ მუჭა მატიტელას ბალახს ასხამენ ერთ ლიტრ ადუღებულ წყალს, აჩერებენ 3 საათით და იღებენ აბაზანებს. ასევე, გამოიყენება სახსრების ტკივილისთვის და მარილების საწინააღმდეგოდ. მაყვალი (rubus caucasicus focke) ფოთოლმცვენი ბუჩქია, ვარდისებრთა (rosaceae) ოჯახიდან. მაყვლის როგორც მიწისზედა, ასევე მიწისქვეშა ორგანოები, გამოიყენება ფაღარათის სამკურნალოდ. მაყვლის და მარწყვის ბალახის ნარევს ასხამენ ცხელ წყალს, აჩერებენ და ღებულობენ იმუნიტეტის გასაძლიერებლად. გულის დაავადებების სამკურნალოდ მაყვლის ნაყოფს ახმობენ, ფქვავენ, აყრიან შაქარს ფარდებით 1:1, აჩერებენ რამდენიმე დღე-ღამე და სვამენ. მაყვლით მზადდება ნაყენი, ე.წ. „ვიშნოვკა“, რომელსაც კუჭის ტკივილის დროს იღებენ. მაყვლის ნაყოფისგან ამზადებენ ჩაის, ჯემს და კომპოტს. მდელოს სამყურა (trifolium pratense l.) 15-80 სმ სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია პარკოსანთა (fabaceae) ოჯახიდან. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“(lcსაჭიროებს ზრუნვას). სამყურას იყენებენ თავის ტკივილის გასაყუჩებლად, ხარშავენ და ცხვირში იწვეთებენ. თირკმლების ანთების საწინააღმდეგოდ და სახსრების ტკივილის შესამსუბუქებლად იყენებენ როგორც სამყურას აბაზანებს, ასევე სვამენ მის ნაყენს. ადუღებულ წყალს ასხამენ, შეფუთავენ და შემდეგ გრილს იღებენ ათი დღის განმავლობაში. სამყურას აბაზანები ასევე კარგია ჩვილი ბავშვებისთვისაც. წარსულში სამყურას მოსახლეობა კრეფდა და აბარებდა დამამზადებლებს. მდელოს სამყურა კარგი თაფლოვანი მცენარეა. მთის მოცხარი/მერცხალა (ribes alpinum l.) 1-1,5 მ სიმაღლის ფოთოლმცვენი ბუჩქია, ხურტკმელისებრთა (grossulariaceae) ოჯახიდან. მისი ნაყოფისგან მზადდება კომპოტები, რომელიც კარგია გულის ტკივილის დროს. ასევე ჰემოგლობინის ასამაღლებლად და წნევის რეგულირებისათვის. ამზადებენ ჯემს და ძმარს. ძმარს მაღალი ტემპერატურის დროს ასმევენ ბავშვებს, თითო ჩაის კოვზს. ძმარი მზადდება შემდეგნაირად: ქილაში ჩაყრილ მოცხარის ნაყოფს, აყრიან მარილს და შაქარს, აჩერებენ რამოდენიმე დღის განმავლობაში, თან ურევენ და ძმარდება. წურავენ, 3-4 დღე მზეზე დებენ, ასხამენ მინის ბოთლებში და ინახავენ. გამოიყენება როგორც სიცხის, ასევე ხველების დროს. მოცხარის ძმარს იყენებენ ნამცხვრების მოსამზადებლად და მწნილებში. მისი ჯემი გამოიყენება ფაღარათის სამკურნალოდ. მინდვრის შვიტა/ნაძვბალახა (equisetum arvense l.) 50 სმ-მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, შვიტასებრთა (equisetaceae )ოჯახიდან. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ (lc საჭიროებს ზრუნვას). შვიტას აბაზანებს იკეთებენ მარილების საწინააღმდეგოდ. ნეგოს, კამას და შვიტას ნაყენი გამოიყენება თირკმელში ქვების დასაშლელად. მისი ნაყენი ეხმარება სისხლის უჯრედებს აღდგენაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 284 მოცვი (vaccinium myrtillus l.) -1-3 მ სიმაღლის ფოთოლმცვენი ბუჩქია, მანანასებრთა (ericaceae) ოჯახიდან. იყენებენ როგორც ნაყოფს, ასევე ფოთოლს (jakeli, 2018). მოცვის ჯემს გამოიყენებენ ფაღარათის დროს. ნაყოფისგან დამზადებული ნაყენი გამოიყენება თირკმლებში არსებული კენჭების დასაშლელად. ასევე სვამენ მხედველობისთვის. ნაყენს ამზადებენ შემდეგნაირად: ნაყოფს ყრიან მინის ჭურჭელში, უმატებენ შაქარს 1:1-ზე და დგამენ მზეზე რამოდენიმე დღის განმავლობაში დასადუღებლად. მოცვის ნაყოფს ახმობენ და ჩაის ამზადებენ, რომელიც გამოიყენება დიაბეტის საწინააღმდეგოდ. ნაყოფისგან ასევე ამზადებენ კომპოტს, რომელიც უხდება გულ-სისხლძარღვთა სისტემას. მოცვის ჩაის ფოთლისგანაც ამზადებენ. კრეფენ ნორჩ ფოთლებს, აშრობენ ჩრდილში, მოსრესენ ფოთოლს, წვენი როცა გამოუვა, შემდეგ გაფენენ, გააშრობენ და ინახავენ ზამთრისთვის. მრავალძარღვა (plantago major l.) 50 სმ-მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, მრავალძარღვასებრთა (plantaginaceae) ოჯახიდან. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ (lc საჭიროებს ზრუნვას). მრავალძარღვას ნაყენს ტკივილგამაყუჩებლად იყენებენ. გასუფთავებულ მთლიან მცენარეს, ასხამენ ცხელ წყალს, შეფუთავენ და ერთი დღე-ღამე აჩერებენ. სვამენ ერთი ყავის ჭიქით დღეში ერთჯერ. მრავალძარღვას თესლს ბავშვებში ფაღარათის დროს იყენებენ. ადუღებულ ერთ ჭიქა წყალში ყრიან ერთ ჩაის კოვზ თესლს. როცა ფერი შეეცვლება, ჭამის შემდეგ თითო კოვზით ასმევენ ბავშვებს. მრავალძარღვას ფოთოლს წყლულისთვის იყენებენ. ფოთოლს აქვს ჩირქის გამოსადევნი თვისებები. ნედლ ფოთოლს იდებენ დაჩირქებულ ადგილას, ან ძირმაგარაზე. დაჭეჭყილ ფოთოლს უმატებენ თაფლს და ჭრილობაზე იდებენ შესახორებლად. ნარი/ნარა (cirsium imereticum boiss.) 80 სმ-მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. საქართველოს ენდემია. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ (lc საჭიროებს ზრუნვას). ნარს იყენებენ ავი თვალისგან დასაცავად. ჰკიდებენ სახლებზე, ბოსელზე. თესლს ბალიშებისთვის იყენებდენ ბამბის ნაცვლად. ნაცარქათამა/ქათამნაცარა (chenopodium album l.) -20-100 სმ-მდე სიმაღლის ერთწლოვანი ბალახია, ნაცარქათამასებრთა (chenopodiaceae) ოჯახიდან. ძირითადად საკვებად იყენებენ, მისგან ამზადებენ კერძს ე.წ. „წოს“ კაკლით, ასევე ამზადებენ სალათებს. აგროვებდნენ ადრე გაზაფხულზე. ეხლა უკვე ნაკლებად გამოიყენება. შეიცავს ბევრ ვიტამინს და სასარგებლოა ორგანიზმისათვის. ნეგო/უკვდავა (helichrysum graveolens (bieb.) sweet) მრავალწლოვანი ბალახია, 10-35 სმ, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. ნაყენი გამოიყენება ბოტკინის სამკურნალოდ, ასევე ღვიძლის ფუნქციის მოშლის დროს. ნეგოს ყვავილებს ასხამენ ცხელ წყალს და აჩერებენ ერთი დღე-ღამის განმავლობაში. მთლიანი მცენარის ნაყენი თირკმლის ანთების დროს გამოიყენება, დღეში 3-ჯერ თითო სუფრის კოვზი. ბოლო წლებში მოსახლეობა მას აგროვებს ფარმაცევტული კომპანიებისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 285 ორსახლიანი ჯინჭარი (urtica dioica l.) 100 სმ. მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი, ორსახლიანი ბალახია, სმ-მდე, ჯინჭრისებრთა (urticaceae) ოჯახიდან. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ (lc საჭიროებს ზრუნვას). ჯინჭარს უძველესი დროიდან იყენებენ სამკურნალოდ. მას საკვებადაც გამოიყენებენ. მისი ნაყენი გამოიყენება გულის და რევმატიული დაავადებების დროს. ჯინჭრის აბაზანებსაც იღებენ, ასხამენ სპირტს, 5 დღით აჩერებენ სიბნელეში და ისმევენ კანზე გამონაყრისას. ჯინჭრით ამზადებენ კერძს „წოს“, ხარშავენ, ნაყავენ ჯამში, ურევენ ტყემალს, ნიორს, ქინძს, მჭადის ფქვილს, მარილს, რომელიც ასევე ძალიან კარგია კუჭ-ნაწლავისთვის. აგროვებენ ადრე გაზაფხულზე, ნორჩობისას. სამკურნალო ბურბუშელა/ბაბუაწვერა (taraxacum f. h. wigg. sect. taraxacum) მრავალწლოვანი ბალახია, 35 სმ-მდე, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. ბაბუაწვერას ყვავილებს იყენებენ მუხლის ტკივილის დროს. კრეფენ, ასხამენ ცხელ წყალს და თხუთმეტი დღე-ღამეს სიბნელეში აჩერებენ, ნაყენს ისვამენ მტკივან მუხლზე. მის ფესვებს იყენებენ დიაბეტის სამკურნალოდ. კარგად რეცხავენ, აშრობენ, ადუღებულ წყალს ასხამენ და სვამენ დღეში ერთჯერ 100 გრ ს. 10 ცალ ფესვს ერთი ლიტრა წყალს აასხამენ და იღებენ ათი დღის განმავლობაში. ბაბუაწვერას და ოხრახუშის ფესვებს აშრობენ, ცხელ წყალს ასხამენ, დოლბანდს აფარებენ და ხველებისთვის იყენებენ. მისი ფესვები სიმსივნურ მეტასტაზებს აჩერებს. ბაბუაწვერას ლომისკბილასაც ეძახიან. სამტატა (tanacetum macrophyllum (waldst. & kit.) sch. bip.) 80-120 სმ-მდე სიმაღილის მრავალწლოვანი ბალახია რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. ახალგაზრდა ყლორტებს იყენებენ საკვებად. სამტატას თბილ ფოთლებში ახვევდნენ ავადმყოფს. მცენარე ასევე კარგი საკვებია შინაური ფრინველისათვის. სოსნოვსკის დიყი/დილყა/თელაღაჟი (heracleum pubescens (hoffm.) m. bieb.) მრავალწლოვანი ბალახია, 100-150 სმ სიმაღლის, ქოლგოსანთა (apiaceae) ოჯახიდან. კავკასიის ენდემია (memiadze 2004). შხამიანი მცენარეა, მისი ერთი შეხებაც კი კანზე დამწვრობას იწვევს, რომელიც მორჩენის შემდგომაც ნაჭდევს ტოვებს. ხმელ მცენარეს ან მოხარშულს მომწამვლელი თვისებები ეკარგება და საქონელის საკვებად, ნაწველის მოსამატებლად გამოიყენებენ. ტყის პიტნა/ტენცო (mentha longifolia (l.) huds.) მრავალწლოვანი ბალახია, 100 სმ-მდე სიმაღლის, ტუჩოსანთა (lamiaceae) ოჯახიდან. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ (lc საჭიროებს ზრუნვას). მიწისზედა ნაწილის ამზადებენ და ჩაის სახით სვამენ. აქვს დამამშვიდებელი ეფექტი. დიათეზიან ჩვილ ბავშვებს პიტნის აბაზანებს უკეთებენ. მას თეთრ პიტნასაც ეძახიან. ფარსმანდუკი/ყვავიკუდა (achillea setacea waldst. & kit.) 40-80 სმ. სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. გამოიყენება საჭმლის მონელების დარღვევის დროს, გულძმარვის და შებერილობის საწინააღმდეგოდ. მიწისზედა მასას ასხამენ ადუღებულ წყალს, აჩერებენ 4 სთ-ის განმავლობაში და იღებენ დილით ჭამამდე 100 გრ-ის ოდენობით. ნედლეულს აგროვებენ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 286 აგვისტოში, უხვი ყვავილობის ფაზაში. შარდის ბუშტის ანთების სამკურნალოდ ფარსმანდუკს ხარშავენ 10-15 წუთის განმავლობაში. ფესვმაგარა/გვეჯო (sibbaldia parviflora willd.) 10 სმ მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, ვარდისებრთა (rosaceae) ოჯახიდან. თესლებს ბავშვები კრეფენ და ჭამენ. მოიალაღეები გაბძღვნილ ბალახს ეძახიან. შვიდნაკვთიანი ნაღველა/ასისთავა (gentiana septemfida pall.) -15-40 სმ. სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, ნაღველასებრთა (gentianaceae) ოჯახიდან. ნაღველას ფესვებს იყენებენ ყაზბობის დროს. ასხამენ ადუღებულ წყალს, აჩერებენ და შემდეგ სვამენ. ძალიან მწარე გემო აქვს. მცენარეს აბაზანების სახით ბუასილის სამკურნალოდ იყენებენ. შქერი (rhododendron ponticum l.) მარადმწვანე ბუჩქია 3-4 მ სიმაღლის, მანანასებრთა (ericaceae) ოჯახიდან. დეკორატიული მცენარეა. წარსულში შქერის ფოთოლი შიბაქის მაგივრად გამოიყენებოდა აკვანში. ფოთლებს ასევე კეცს უფენდნენ მჭადის გამოცხობისას. წიფელი (fagus orientalis lipsky) ფოთოლმცვენი, 34-40 მ სიმაღლის ხეა, წიფლისებრთა (fagaceae) ოჯახიდან. დაცულია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ (lc საჭიროებს ზრუნვას). წიფლის მერქანს იყენებენ ძირითადად საშეშედ. წარსულში მის ქერქს ფქვავდენენ სიმინდთან ერთად და პურს აცხობდნენ. წიფლის თესლი, „წიწიბო“, გამოიყენება საკვებად. ჭილი/ჭილოფი (juncus efusus l.) -1 მ-მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, ჭილისებრთა (juncaceae) ოჯახიდან. მოიალაღეები გველის მძივებს ეძახიან. ჭილისგან ქსოვენ ქუდებს, კალათებს და საყვავილეებს. ხარიშუბლა/ხბოშუბლა (caucasalia pontica (k. koch) greuter) 80-150 სმ-მდე სიმაღლის მრავალწლოვანი ბალახია, რთულყვავილოვანთა (compositae) ოჯახიდან. კავკასიის ენდემია. მოიალაღეების ინფორმაციით ხარიშუბლასგან წინათ დუსტს ამზადებდნენ, რომელსაც იყენებდნენ საქონლის ტილების საწინააღმდეგოდ. ამჟამად მცენარეს აგროვებენ და აბარებენ ფარმაცევტულ კომპანიებს. დასკვნები 1. გოდერძის უღელტეხილსა და მიმდებარე იალაღებზე: ბეშუმის, უჩხოს, ვერხნარის, ალმეს, ბოძაურის, დიდაჭარის, მოიალაღეების გამოკითხვისას გამოიკვეთა, რომ გამოიყენება ადგილობრივი ფლორის 21 ოჯახის, 37 გვარის, 37 სახეობა. 2. მოსახლეობაში გამოყენებული მცენარეებიდან: სამკურანალოა 29, საკვებია 10, ტექნიკური მიზნით (სამშენებლო, საშეშე, საწნავი, საღებავი) გამოიყენება 12, რელიგიური მიზნით 2, შხამიანია 1 სახეობა. 3. კავკასიის ენდემია 4 (daphne pontica subsp. haematocarpa, picea orientalis, heracleum pubescens, caucasalia pontica ), საქართველოს ენდემია 1 (cirsium imereticum) სახეობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 287 4. საქართველოს „წითელი ნუსხით“ დაცულია 1 სახეობა (daphne pontica subsp. haematocarpa), ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (iucn) ,,წითელი ნუსხით“ დაცულია 7 სახეობა (trifolium pratense, equisetum arvense, plantago major, cirsium imereticum, urtica dioica, mentha longifolia, fagus orientalis ). გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ბიძინაშვილი რ., ერაძე ნ. „სამკურნალო მცენარეების კულტურა“, გამომცემლობა „მწიგნობარი“, თბილისი. 2021. 2. ბიძინაშვილი რ., ,,სამკურნალო მცენარეები”, (წარსული, აწმყო და მომავალი) გამომცემლობა ,,ბასიანი ”, თბილისი. 2011 3. ვარშანიძე ნ. „აჭარაში გავრცელებული სამკურნალო მცენარეების სახეობრივი მრავალფეროვნება“, გამომცემლობა „შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი“, ბათუმი. 2013. 4. საქართველოს მცენარეების სარკვევი. გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბილისი, 1969, ტომი ii, 508 გვ. 5. სალუქვაძე ს., წამალთმცოდნეობა ძველ საქართველოში და მისი შემდგომი განვითარების გზები უძველესი დროიდან xx საუკუნემდე. გამომცემლობა ხელოვნება, თბილისი, 1987. 6. პაპუნიძე ვ., ხიდაშელი შ. „საქართველოს სამკურნალო მცენარეები“, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის სტამბა, 2014. 7. მაყაშვილი ა. „ბოტანიკური ლექსიკონი“, გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბილისი 1991. 8. дмитриева а. а. определитель растений аджарии, т. i, ii, „мецниереба” тбилиси. 1990. т i. ii. 9. bussmann rw., paniagua zambrana ny., sikharulidze s., kikvidze z., darchidze m., manvelidze z., ekhvaia dj., kikodze d., tchelidze d., khutsishvili m., batsatsasvili k, hart re. from the sea to the mountains – plant use in ajara, samegrelo and kvemo svaneti, sakartvelo (republic of georgia), caucasus, journal of ethnobotany research & application, (20:50) 2020. doi:10.32859/era.20.09.1-34. 10. jakeli e., varshanidze n, zarnadze n., diasamidze i, dolidze k. ,,medical plants from the flora of ajara (south colchis) used against chronic diseases” international health sciences conference (ihsc 2018), nov. 2018 ihsc 2018. proceeding book.copyright©2018. isbn.international engineering, science & education group,. diyarbakır,turkey 11. jakeli e, varshanidze n, diasamidze i, zarnadze n, dolidze, k. boidiversity of medicinal plants of wild flora in ajara–south colchis and their usage in folk medicine. conference procesing books : iss2018 3rd international science symposium “new horizons in science”, at pristina, cosovo. 2018. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 288 12. manvelidze z.k., memiadze n.m., charazishvili d.sh., varshanidze n.i., diversity of a floral area of adjara (list of wild grown plant species), annals of agrarian science, vol. 6, no. 2, 93. 2008. http:agrscience.gol.ge. 13. memiadze n. geographical and botanical survey colchian endemic species distributed in adjara. bulletin of the georgian academy of sciences. 170, n 1, 2004. p. 119-121. 14. www.europlusmed.org. (n.d.). euro+med plantbase preview of the new data portal | euro+med-plantbase. [online] available at: https://www.europlusmed.org/ 15. iucn (2023). the iucn red list of threatened species. [online] iucn red list of threatened species. available at: https://www.iucnredlist.org. results of ethnobotanical research on the areas surrounding the goderdzi pass (adjara, georgia) darchidze maia1, kharazishvili davit2, varshanidze natela1, khuroshvili nino3, kazanci ceren4 1doctoral student of batumi shota rustaveli state university, bsu, 2doctor of biology, batumi botanical garden, bbg, 1doctor of biology, batumi shota rustaveli state university, bsu, 3researcher, coordinator of projects, tbilisi, 4ethnobotanist, ilia state university, isu, institute of ecology, tbilisi abstract the article discusses the results of ethnobotanical research conducted in 2022-23 in high mountain adjara at an altitude of 1800-2200 m above sea level, near the goderdzi pass, beshumi, uchkho, verkhnari, alme, bodzauri, didachara summer camps. the population of the mentioned villages summer camps still retains traditional ethnobotanical knowledge that has been lost over time. for the study, the method of ethnobotanical survey and recording of interviews using a precompiled questionnaire was used. 35 women were interviewed. most participants are over 45 years old. as a result of the research, information was recorded on 37 wild species, which belong of 21 families and 37 genera. in the study areas, 29 species are used for medicinal purposes, 10 species for food and 12 species for technical purposes. among the studied plants, 4 species are endemic of the caucasus, 1 species is endemic of georgia, 1 species is protected by the red list of georgia, 7 species are protected by the iucn. for each medicinal species, a folk recipe for use is written down. keywords: ethnobotany, medicinal species, folk recipe use of plants georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 379 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.36 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 5 1 , , e-mail: lianakuparadze@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0002-6786-5669; 2 , , e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-77122436 : . . . , . , . : , , iso. . , . [ 1-5 ]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 380 : b=9 =9× 10 , = 30 = 30 × 10 . b = 12 = 12 × 10 , = 32 = 32 × 10 . :0,2 = 0,2 × 10 ; 0,4 =0,4× 10 ; 0.6 =0,6 × 10 . 200c= 1,004 2 = 1,004×10-6 2 1 re q. 1 h, v , , q , ( 3/ ) 0,6 2325 2,074 11,19 ×10-6 0,4 2325 3,07 10,96 × 10-6 0,2 2325 5,965 10,73 ×10-6 2 re q. 2. h, v , , q , ( 3/ ) 0,6 2325 2,023 14,7 ×10-6 0,4 2325 3,015 14,47 × 10-6 0,2 2325 5,935 14,24 × 10-6 : 11) h = 0,2 = 0,2× 10 5,965 , 2) h = 0,4 = 0,4× 10 3,07 , 3) h = 0,6 = 0,6× 10 2,074 , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 381 21) h = 0,2 = 0,2× 10 5,935 , 2) h = 0,4 = 0,4× 10 3,015 , 3) h = 0,6 = 0,6× 10 2,023 , . , , . , .1. .1. . ( -67-09-72), t= 200c, 2 p=0,5 , =1 , = 1 . : 0,2 ; 0,4 ; 0,6 , =270 2=270× 10 2. . : j = v t . 3 [6]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 382 3. . h, p, t, 0c j, 2 j, 2 0,6 0,5 200 644 858 0,4 888 1184 0,2 1066 1420 .2. . . , . . 1. altena, et al ., 1983; belfort, et al ., 1979; belfort marx, 1976 2.christian r.bouchard, pierre j.carreau, takeshi matsuura, s.sourirajan. modeling of ultrafiltration: predictions of concentration polarization effects. journal of membrane science,volume 97, 1994, pp 215-229. 3. alexey pervov, the influence of hydrodynamic factors, membrane surface properties and channel geometries on membrane performance and fouling mechanisms; matec web of 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 h ( ) j 2 ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 383 conferences 86, 0 (2016) doi: 10.1051/matecconf/20168603006 ipicse-2016 4. dytnersky yu.i., orlov n.s. on the calculation of membrane working surface using mass transfer concept. // j. membr. sci.-1991.-v.58.-p.l39-146. 5. . « » , , 2016. 6. . ,. . . , „ .19 1 2019. theoretical and experimental study of the tangential baromembrane process through the implementation of turbulent flow. 1liana kuparadze, 2george bibileishvili , 3mzia kezherashvili, 4zaza javashvili, 5lika ebanoidze, 6tinatin butkhuzi engineering institute of membrane technologies of georgian technical university the paper presents a theoretical and experimental study of the turbulent flow for the ultrafiltration process for a pressure chamber of variable geometry. for two experimental pressure camber, the range of turbulent flow velocities for varying heights of the pressure chamber was determined theoretically. experiments were conducted on distilled water under different geometries of the pressure chamber. the obtained results showed us that for the ultrafiltration process, during the turbulent regime, when the height of the pressure chamber is lower, the specific productivity is higher. keywords: pressure chamber, specific productivity, turbulent regime microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 80 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.08 ფარმაცევტული ბაზარი და სააფთიაქო მომსახურება: გამოწვევების და შესაძლებლობების ანალიზი გერმანული მოდელის მაგალითზე ნანა შაშიაშვილი1,2; ნინო ბაქრაძე3 1ფარმაცევტულ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, ფარმაციის დეპარტამენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, საქართველო 2სოციალური და კლინიკური ფარმაციის დეპარტამენტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, საქართველო; 3სტუდენტი, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ფაკულტეტი, ბრემენის უნივერსიტეტი, ბრემენი, გერმანია აბსტრაქტი ფარმაცევტების გამოცდილება და პროფესიული კომპეტენცია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს პაციენტების ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესებაზე. დარგის სპეციალისტები უზრუნველყოფენ მოსახლეობისთვის მედიკამენტების მოწოდების მარეგულირებელ მოთხოვნებთან შესაბამისობას. აფთიაქები მუდმივად ერგებიან სოციალური, დემოგრაფიული, მეცნიერულ-ტექნოლოგიური ცვლილებების ცვალებად დინამიკას, რაც საშუალებას აძლევს სისტემას ადაპტირდეს პაციენტების მრავალფეროვან საჭიროებებთან. საზოგადოების აქტიური ტრანსფორმაციის პროცესი მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშე აყენებს ჯანდაცვის სექტორს. ცვლილებები, როგორიცაა ცხოვრების სტილის დიფერენციაცია, ურბანიზაციის ინტენსივობა, მოსახლეობის დაბერება აისახება ფარმაცევტული სერვისების მიწოდებაზეც. პარალელურად, მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების პროგრესი განაპირობებს რა ჯანდაცვის სისტემის ციფრულ ტრანსფორმაციას, ქმნის სტრატეგიული ადაპტაციის და განსხვავებული შესაძლებლობების აუცილებლობას. აფთიაქები და ზოგადად, ჯანდაცვის სისტემა ვალდებულია სწრაფად მოერგოს თანამედროვე გამოწვევებს და შეიმუშაოს ინოვაციური, პაციენტებზე ორიენტირებული, გაუმჯობესებული ხარისხის მომსახურება. გრძელვადიან პერსპექტივაში, ამ გზით იქნება შესაძლებელი სისტემის ეფექტურობის და მდგრადობის მიღწევა. მიმდინარე პროცესების ცვლილებების და გამოკვეთილი გამოწვევების ფონზე, მიზანშეწონილია საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის მაგალითების გათვალისწინება ფარმაცევტული სექტორის ეფექტიანობის გასაუმჯობესებლად. სწორედ ამ მიზნით, სისტემის თავისებურებები შედარებულ იქნა გერმანიის მოდელთან, გამოიკვეთა გამოწვევები და შემუშავდა რეკომენდაციები ფარმაციის, როგორც დარგის განვითარების, ასევე მოსახლეობის მედიკამენტებით მკურნალობის ოპტიმიზაციისა და უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. საკვანძო სიტყვები: აფთიაქი, სამკურნალო საშუალება, პაციენტი, ფარმაცევტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 81 შესავალი ფარმაცევტები წამლის ექსპერტები არიან. ამ ძირითადი კომპეტენციიდან გამომდინარე, მათ მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვთ პაციენტების ჯანმრთელობაში, ასრულებენ მოსახლეობისთვის მედიკამენტების მიწოდების ნორმატიულ ვალდებულებას. საზოგადოებრივი აფთიაქების ყველა შეთავაზება და სერვისი ორიენტირებულია დემოგრაფიულ, სოციალურ და სამეცნიერო და ტექნიკურ განვითარებაზე და აქტიურად რეაგირებს პაციენტების საჭიროებების ტიპისა და მოცულობის ცვალებადობაზე. საზოგადოება ღრმა ტრანსფორმაციას განიცდის, რაც მნიშვნელოვან გამოწვევებს უქმნის ჯანდაცვის სისტემას. შესამჩნევია დემოგრაფიული ცვლილებები: იცვლება საზოგადოების ასაკობრივი სტრუქტურა; ადამიანების ცხოვრების წესი სულ უფრო დიფერენცირებული ხდება, იზრდება ურბანიზაცია. ნათელია მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების მუდმივ განვითარება, რაც იწვევს ცოდნის ზრდას და თან ახლავს ცხოვრების ყველა სფეროს გაციფრულება. ამ ტრანსფორმაციას უნდა მოერგოს ჯანდაცვის სისტემის სტრუქტურები და, შესაბამისად, საზოგადოებრივი აფთიაქებიც. მხოლოდ ამით არის შესაძლებელი პაციენტებზე მაღალი ხარისხით ზრუნვის უზრუნველყოფა გრძელვადიან პერსპექტივაში. კვლევის მიზანი ფარმაცევტული ბაზრისა და სააფთიაქო მომსახურების ძირითადი გამოწვევები და შესაძლებლობების ანალიზი გერმანული მოდელის მაგალითზე, რათა გამოვლინდეს მნიშვნელოვანი ასპექტები, რომლებიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას სისტემური გაუმჯობესებისთვის საქართველოში. ამოცანები  ფარმაცევტული ბაზრის სტრუქტურისა და მარეგულირებელი მექანიზმების მიმოხილვა გერმანიასა და საქართველოში.  სააფთიაქო მომსახურების ორგანიზაციული მოდელის აღწერა და მისი გავლენის შეფასება მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობასა და მომსახურების ხარისხზე;  ძლიერი და სუსტი მხარეების იდენტიფიცირება;  გამოწვევების ფორმულირება. მეთოდოლოგია გამოყენებულია სამეცნიერო ლიტერატურა, სტატისტიკური მონაცემები, მარეგულირებელი დოკუმენტები და ოფიციალური წყაროები, რაც უზრუნველყოფს თემის ღრმა და ობიექტურ გაანალიზებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 82 შედეგები აფთიაქებს აქვთ სამართლებრივი მანდატი, უზრუნველყონ მოსახლეობისთვის ფარმაცევტული პროდუქტის მიწოდება. მზა დოზირების ფორმების მიწოდების გარდა, ისინი ასრულებენ ისეთ მოვალეობებს, როგორიცაა ღამის და სასწრაფო დახმარების სერვისები და ინდივიდულური რეცეპტების საფუძველზე წამლის მომზადება. 18,461 აფთიაქი გერმანიის მოსახლეობს აწვდის ფარმაცევტულ საშუალებებს. პაციენტების მიერ აფთიაქისთვის მიმართვების რაოდენობა ყოველდღიურად საშუალოდ 3 მლნ-ია. გერმანიაში ფარმაცევტად მუშაობისთვის საჭიროა 5-წლიანი საუნივერსიტეტო განათლება: 2-2 წელი საბაზო და ძირითადი სწავლება და 1 წელი პრაქტიკული სწავლება. თითოეული სასწავლო კურსი მთავრდება სახელმწიფო გამოცდით. წარმატებით დასრულების შემთხვევაში ფარმაცევტი იღებს ფარმაცევტული საქმიანობის ლიცენზიას, რაც წარმოადგენს პროფესიის განხორციელების წინაპირობა. ფარმაცევტებს, რომლებსაც აქვთ უცხოური ფარმაცევტული დიპლომი ან სერტიფიკატი, მუშაობის დაწყებამდე საჭიროა მისი აღიარება. აღიარებაზე პასუხისმგებელი ორგანო მდებარეობს ყველა ფედერალურ შტატში. პასუხისმგებელი ორგანო ამოწმებს კვალიფიკაციის ეკვივალენტურობის დონეს. ფარმაცევტები უნდა ფლობდნენ გერმანულ სასაუბრო და ტექნიკური ენას. მათ უნდა დაადასტურონ ტექნიკური ენის ცოდნა სამეტაპიან გამოცდაზე. ფარმაცევტთა თითქმის ყველა რეგიონულ პალატას სახელმწიფო ორგანოს მიერ დაევალა სპეციალიზებული ენის ექსპერტიზის ჩატარება. ფარმაცევტის კვალიფიკაციის მინიმალური სტანდარტი საქართველოში ფარმაციის საბაკალავრო პროგრამაა, თუმცა, ავტორზებული აფთიაქებში პასუხისიგებელი ფარმაცევტისთვის მოთხოვნა მაგისტრის დიპლომია. უცხოური კვალიფიკაციის მქონე პირებისთვის ენის ცოდნის მოთხოვნები არ არსებობს. გერმანიაში ფარმაცევტები არიან არა მხოლოდ ჯანდაცვის პროფესიების წარმომადგენლები, არამედ აფთიაქების მფლობელებიც, რაც იმას ნიშნავს, რომ ისინი ასევე არიან მეწარმეები, რომლებიც, შესაბამისად, ვალდებულნი არიან გადაიხადონ ბიზნესის გადასახადები. გერმანიაში ფარმაცევტებისთვის არსებობს დაფუძნების თავისუფლების პრინციპი, რომლის თანახმად, ფარმაცევტს შეუძლია აფთიაქის დაარსება ნებისმიერ ადგილას და ნებისმიერ დროს, იმ პირობით, რომ იგი დაიცავს კანონს. ეს ასევე ნიშნავს, რომ არცერთი ფარმაცევტი არ არის დაცული არასასურველი კონკურენციისგან. საქართველოსგან განსხვავებით, გერმანიაში აფთიაქის მფლობელი/ოპერატორი ყოველთვის უნდა იყოს ფარმაცევტი. გერმანიაში აკრძალულია რამდენიმე აფთიაქის საკუთრებაში ქონა, შესაბამისად სააფთიაქო ქსელები არ არსებობს, რითაც განსხვავება იკვეთება ქართული ფარმაცევტული ბაზრისგან. გერმანიაში ფარმაცევტს შეუძლია, ძირითადი აფთიაქის გარდა, გააჩნდეს სამამდე ,,შვილობილი“ აფთიაქი ახლომდებარე ტერიტორიაზე. თითოეულ ამ ლოკაციაზე გამოყოფილი უნდა იყოს ფარმაცევტი-მენეჯერი. 2022 წლის დასაწყისში, 13,718 აფთიაქის მფლობელი იყო პასუხისმგებელი 18,461 ბიზნეს ლოკაციაზე. შვილობილი კომპანიები მზარდი ტემპით იხსნება. ზოგიერთ აფთიაქს მართავს რამდენიმე ფარმაცევტი, როგორც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 83 საერთო პარტნიორობა. იჯარით აღებული აფთიაქები იქმნება გარდამავალ საფუძველზე, მაგალითად თუ მეპატრონე სიბერის გამო ვეღარ მართავს აფთიაქს [1,2]. აფთიაქების მფლობელობა საქართველოში შეზღუდული არ არის მხოლოდ ფარმაცევტებისთვის. არსებობს მსხვილი სააფთიაქო ქსელები, რომლებიც ბაზრის მნიშვნელოვან ნაწილს აკონტროლებენ. გერმანიაში ნებადართულია ფარმაცევტული საშუალებების გაყიდვა ფოსტით. აფთიაქებს უნდა გააჩნდეთ სპეციალური საფოსტო შეკვეთების განსახორციელებლად ნებართვა. ჯანდაცვის ფედერალური სამინისტროს თანხმობით, ფოსტით ვაჭრობა ასევე დაშვებულია ევროპის რამდენიმე სხვა ქვეყნიდან. საქართველოში მედიკამენტების ონლაინ გაყიდვა და ფოსტით მიწოდება აკრძალულია. გერმანიაში რეცეპტით გაცემული ფარმაცევტული საშუალებების ფასები ერთიანია ქვეყნის მასშტაბით, რაც განსაზღვრულია მედიკამენტების ფასის შესახებ განკარგულებით. თუმცა, ყველა აფთიაქს შეუძლია დააწესოს თავისუფალი ფასი ურეცეპტოდ გასაცემ სამკურნალო საშუალებებზე. ფარმაცევტის მიერ რეცეპტით გაცემული მედიკამენტის კონსულტაციის საფასური რეგულირდება წამლის ფასის შესახებ განკარგულებით. ზოგადად, ეს არის ფიქსირებული გადასახადი 8,35 ევრო პაკეტზე. თითოეულ ფარმაცევტს შეუძლია გამოთვალოს საკუთარი მომსახურების ღირებულება ურეცეპტო ფარმაცევტულ საშუალებებზე. ფასწარმოქმნის მექანიზმი საქართველოში განსხვავებულია – ძირითადად მოქმედებს საბაზრო კონკურენციის პრინციპი, თუმცა, გარკვეულ მედიკამენტებზე სახელმწიფო რეგულაციები მოქმედებს, მაგალითად, რეფერენტული ფასების მოდელი [3,4]. 2022 წლის მანძილზე. გერმანულმა აფთიაქებმა ორი მნიშვნელოვანი ახალი სერვისი დანერგეს თავიანთი მომხმარებლებისთვის: ელექტრონული რეცეპტი (e-prescription), რომლითაც პაციენტებს აქვთ წვდომა არა მხოლოდ უშუალოდ, არამედ ონლაინ, ნებისმიერ დროს და ნებისმიერ მედიკამენტზე, და მომსახურება, რომლის მიხედვით აფთიაქებს შეუძლიათ შესთავაზონ პაციენტებს უფასო კონსულტაცია, განურჩევლად ინდივიდისა და რეცეპტისა (მაგ. ქრონიკულად დაავადებული პაციენტებისთვის, რჩევები პოლიფარმაციის შემთხვევების მართვისთვის). ღამის და სასწრაფო დახმარების სამსახური, გერმანიაში, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანია. apothekenfinder არის სერვისი, რომელიც საშუალებას აძლევს მოსახლეობას სწრაფად და მარტივად იპოვონ უახლოესი (სასწრაფო) აფთიაქი. ბევრი პაციენტი იყენებს აფთიაქების ღამის და გადაუდებელ სამსახურებს გადაუდებელი თვითმკურნალობისთვის ან რეცეპტების მისაღებად. მიუნხენში აფთიაქი უზრუნველყოფს გადაუდებელ მომსახურებას წელიწადში 14ჯერ, ხოლო როტენბურგში, გაცილებით პატარა ქალაქში 70-ჯერ. თუ გადაუდებელი დახმარების მიმწოდებელი ექიმი მონიშნავს ვარდისფერ რეცეპტზე „noctu“ (ლათინურად „ღამე“) უჯრას, პაციენტს არ მოეთხოვება გადაუდებელი დახმარების საფასურის 2,50 ევროს საფასურის გადახდა და ეს თანხაც იფარება ჯანმრთელობის დაზღვევის გზით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 84 საქართველოში ღამის აფთიაქები შედარებით მცირე რაოდენობით ფუნქციონირებს და მსგავსი ცენტრალიზებული სერვისი არ არსებობს. გამოწერილი სამკურნალო საშუალებები მზა დოზირებული ფორმების სახით ხშირად არ არის აფთიაქებში. მათ ექიმის დანიშნულების მიხედვით ამზადებენ. ყოველწლიურად, დაახლოებით 12 მილიონი წამალი მზადდება აფთიაქში პაციენტებისთვის. ნებისმიერ აფთიაქს შეუძლია წამლის დამზადება პაციენტის საჭიროებების შესაბამისად. საქართველოში, მონაცემები ამ მიმართულებით შეზღუდულია. გარკვეული აფთიაქები სთავაზობენ ინდივიდუალური რეცეპტების მიხედვით სამკურნალო საშუალებების დამზადებას, თუმცა ეს პრაქტიკა ფართოდ გავრცელებული არ არის. პაციენტები ძირითადად იძენენ მზა დოზირების ფორმებს და ინდივიდუალური საშუალებების დამზადება იშვიათია. საქართველოში ნაკლებად გავრცელებულია აფთიაქების მიერ პირდაპირი საკურიერო მომსახურების შეთავაზება. აღნიშნული საკითხი კანონითაც დაურეგულირებელია. მომსახურების შეზღუდვა პაციენტებისთვის დამატებით დისკომფორტს იწვევს, განსაკუთრებით მათთვის, ვისაც პრობლემები აქვს მოძრაობის და გადაადგილების კუთხით. თითქმის ყველა აფთიაქი (97.4%) გერმანიაში გვთავაზობს საკურიერო მომსახურებას, რათა თავიდან აარიდონ პაციენტებს დამატებითი დისკომფორტი. ეს განსაკუთრებით სასარგებლოა გადაადგილების პრობლემების მქონე პაციენტებისთვის. ქვეყანაში აფთიაქის პერსონალი ამ მომსახურებას დღეში დაახლოებით 300 000-ჯერ უწევს და ეს რიცხვი 450 000მდე გაიზარდა პანდემიის მწვერვალზე. მედიკამენტების შესახებ კონსულტაციას აფთიაქის პერსონალი ჩვეულებრივ წინასწარ აძლევს პაციენტს აფთიაქში ტელეფონით ან წამლის მიწოდებისთანავე. 2020 წლის აპრილიდან უკვე შესაძლებელია მიტანის სერვისის ღირებულების ნაწილის დარიცხვა კანონით დადგენილი ჯანმრთელობის დაზღვევის ფონდებში. კურიერის სერვისით მოსარგებლე ჯგუფები სტატისტიკურად შემდეგნაირად ნაწილდება: გერმანიაში აფთიაქები დიჯიტალიზაციას იყენებენ ფუნქციების ფართო სპექტრისთვის, როგორიცაა საბითუმო მოვაჭრეებისგან ფარმაცევტული პროდუქტების შეკვეთა, მარაგების მართვა, ფასდაკლების კონტრაქტების განხორციელება, მონაცემთა ბაზების გამოყენება მედიკამენტების გვერდითი ეფექტებისა და ურთიერთქმედების შესამოწმებლად, აგრეთვე 67.7 60.2 54.2 49.8 13.3 5.2 7.4 0 10 20 30 40 50 60 70 80 ქრონიკული დაავადებებისთვის მობილობის პრობლემების მქონე ადამიანები მწვავე შემთხვევებისთვის ავადმყოფოფის გამო სახლის დატოვების შეუძლებლობის გამო სხვა სტაციონარული პაციენტებისთვის მიზეზი უცნობია პაციენტების ჯგუფები მიწოდებული კურიერის სერვისით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 85 ჯანმრთელობის დაზღვევის ფონდებთან ანგარიშსწორების განხორციელება კომპიუტერული ცენტრების საშუალებით. პროცესები და სერვისები, როგორიცაა ელექტრონული რეცეპტები და პაციენტების ელექტრონული ჩანაწერები, ასევე ციფრული ხდება მზარდი ტემპით. ელექტრონული რეცეპტების შემოღება წარმოადგენდა მნიშვნელოვან ცვლილებას გერმანიის აფთიაქებისთვის. გამოკითხვებმა აჩვენა, რომ ფარმაცევტები ამ ცვლილებასთან დაკავშირებით ორაზროვნად იყვნენ განწყობილნი [2, 5]. რა შიდა ნაბიჯები და ღონისძიებები დაგეგმეს აფთიაქების მფლობელებმა ელექტრონული რეცეპტის დანერგვისთვის? გუნდების და სამუშაო პროცესების რესტრუქტურიზაცია 67.0 % საკურიერო მომსახურების გაფართოება 51.2 % ინვესტიცია ციფრულ მარკეტინგში 38.0 % ფარმაცევტული ტელეკონსულტაციის შეთავაზება 24.2 % არსებული ფოსტით შეკვეთით სავაჭრო საქმიანობის გაფართოება 9.4 % ფოსტით ვაჭრობის გაუმჯობესება 9.4 % განსხვავებული ქმედებები არ განუხორციელებია 13.4 % საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მოდერნიზაციისთვის ელექტრონული რეცეპტების სისტემის დანერგვა მნიშვნელოვანია. სისტემა უსაფრთხო, კომფორტულ და ეფექტურ სერვისებ სთავაზობს სპაციენტებსა და ექიმებს. ის საშუალებას აძლევს ჯანდაცვის მუშაკებს ელექტრონულად მართონ მედიკამენტების გამოწერა და გაცემის პროცესი. სპეციალური მოდულის საშუალებით ივსება რეცეპტები ექიმის მიერ, ხოლო ფარმაცევტები გასცემენ შესაბამის პრეპარატებს რეცეპტის გადამოწმების შემდეგ. საქართველოს მასშტაბით, 2022 წლის 11 აპრილიდან სისტემა სრულად ამოქმედდა. მედიკამენტების შეძენა მომხმარებლებს მხოლოდ ელექტრონული რეცეპტით შეუძლიათ, რომელმაც მატერიალური რეცეპტები ჩაანაცვლა. შენობის ტიპი, ზომა, მდებარეობა და აღჭურვილობა უნდა შეესაბამებოდეს აფთიაქის სათანადო ფუნქციონირებას, კერძოდ, ფარმაცევტული საშუალებების სათანადო მომზადებას, ტესტირებას, შენახვას, შეფუთვას და სწორად გაცემას. აფთიაქი უნდა იყოს 1. კედლებით ან კარებით გამოყოფილი ა) სხვა კომერციული ან პროფესიული დანიშნულების ოთახებისგან და ბ) საზოგადოებრივი მოძრაობის ადგილებისგან და მაღაზიის სივრცისგან 2. დაცული არასანქცირებული წვდომისგან; 3. საჭიროების შემთხვევაში საკმარისად განათებული, ვენტილირებადი და კონდიცირებული; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 86 4. იდეალურ სტრუქტურულ და სანიტარიულ მდგომარეობაში 5. მოწყობილი ისე, რომ თითოეული ოთახში შესვლა შესაძლებელია აფთიაქიდან (სივრცითი ერთეული) გაუსვლელად. აფთიაქის ფართი მოიცავს მინიმუმ სარეალიზაციო ზონას, ლაბორატორიას, საკმარის შესანახ სივრცეს და ღამის მორიგეობის ოთახის. ლაბორატორია აღჭურვილი უნდა იყოს გამწოვი სისტემით. საოპერაციო ობიექტების ძირითადი ფართობი უნდა იყოს მინიმუმ 110 კვადრატული მეტრი. გაყიდვების ზონას უნდა ჰქონდეს წვდომა საზოგადოებრივი მოძრაობის ზონებთან და უნდა იყოს ხელმისაწვდომი ბარიერების გარეშე. უნდა იყოს იმგვარად დაპროექტებული, რომ იყოს საკმარისი ადგილი შესასრულებელი ამოცანებისთვის, გაყიდვების ზონა უნდა იყოს მოწყობილი ისე, რომ დაცული იყოს კონსულტაციების კონფიდენციალურობა, განსაკუთრებით იმ ადგილებში, სადაც ფარმაცევტული საშუალებები ეძლევა მომხმარებლებს, რათა თავიდან იქნას აცილებული სხვა მომხმარებლების მიერ კონსულტაციის მოსმენა. უნდა გამოიყოს ცალკე სამუშაო ადგილი ფარმაცევტული საშუალებების მოსამზადებლად. სამუშაო ადგილი გამოყოფილი უნდა იყოს აფთიაქის სხვა უბნებისგან მინიმუმ სამი მხრიდან. მისი კედლები, ზედაპირები და იატაკი უნდა იყოს ადვილად გასაწმენდი, რათა შემცირდეს გარემოს დაბინძურების რისკი. შესანახი ოთახი უნდა იყოს საკმარისად დიდი და იძლეოდეს პროდუქტების სწორად შენახვის შესაძლებლობას. ფარმაცევტული პროდუქტები ან სუბსტანციები უნდა იყოს განთავსებული ვადაგასული ან წუნდებული მედიკამენტებისგან განცალკევებით, რომლებიც უსაფრთხოდ უნდა ინახებოდეს, ამ მიზნით უნდა იყოს გათვალისწინებული განცალკევებული, შესაბამისად ეტიკეტირებული შესანახი ადგილი. უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ფარმაცევტული პროდუქტის შენახვა საჭირო ტემპერატურასთან შესაბამისობით, უნდა გამოირიცხოს არაავტორიზებული წვდომა. აფთიაქებმა, რომლებიც აწვდიან საავადმყოფოებს ფარმაცევტულ საშუალებებს, უნდა უზრუნველყონ წამლის განთავსება ცალკე შესანახ ოთახებში ან მინიმუმ ცალკე შესანახ ადგილებში, რომლებზეც შესაბამისი ეტიკეტია ნაჩვენები. შენობის ზომისა და ადგილმდებარეობის ან აღჭურვილობის მნიშვნელოვანი ცვლილებები ან მათი გამოყენება წინასწარ უნდა ეცნობოს პასუხისმგებელ ორგანოს. ხელმძღვანელმა ფარმაცევტმა უნდა განახორციელოს შესაბამისი სანიტარული ზომები. უნდა დადგინდეს: ოთახების დასუფთავების სიხშირე და სახეობა, საჭიროების შემთხვევაში დეზინფექციის სიხშირე, გამოსაყენებელი პროდუქტები და მოწყობილობები [6]. საქართველოს კანონდებლობა განსაზღვრავს სხვადასხვა ტიპის აფთიაქების საქმნიანობისთვის მარეგულირებელ მოთხოვნებს. განსხვავებით ზემოთ აღწერილისა, ადგილობრივი რეგულაცია არ ადგენს მინიმალურ ფართს ფარმაცევტული დაწესებულებებისთვის, არც ლაბორატორიის მოთხოვნაა განსაზღვრული აფთიაქისთვის [7]. გერმანიაში აფთიაქების რაოდენობა მცირდება 2009 წლიდან, ხოლო 2021 წელს ის ყველაზე დაბალ ნიშნულამდე დაეცა 18,461-მდე. თუმცა, არ არასებობს იმის საშიშროება, რომ მოსახლეობის მედიკამენტებზე წვდომა ქვეყნის მასშტაბით შეფეეხდება. აფთიაქების რაოდენობა დამოკიდებულია მოსახლეობის რაოდენობასა და სტრუქტურაზე. ჩრდილოეთ რაინ-ვესტფალია, რომელიც დაყოფილია ჩრდილოეთ რაინისა და ვესტფალია-ლიპეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 87 კამერულ ოლქებად, გერმანიის ყველაზე დასახლებული მიწაა და ხასიათდება აფთიაქების ყველაზე მეტი რაოდენობით (3900). გერმანიაში საშუალოდ 100 000 მოსახლეზე 22 აფთიაქია, თუმცა, ეს რიცხვი რეგიონიდან რეგიონში განსხვავებულია. აფთიაქის სიმჭიდროვე შეიძლება განსხვავდებოდეს მოსახლეობის, ურბანული სიმჭიდროვისა და ქალაქებისა და ადმინისტრაციული უბნების სტრუქტურის მიხედვით. გერმანიაში დაახლოებით 69 000 ფარმაცევტი მუშაობს და ეს რიცხვი მატულობს. აბსოლუტური უმრავლესობა დასაქმებულია აფთიაქებში, სხვები მუშაობენ ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში, საავადმყოფოს აფთიაქებში, უნივერსიტეტებსა და საჯარო ხელისუფლებაში. ლიცენზირებული ფარმაცევტების თითქმის სამი მეოთხედი ქალია. ზოგადად, აფთიაქებში დაახლოებით 160 000 ადამიანია დასაქმებული, რომელთა დაახლოებით ერთი მესამედი ლიცენზირებული ფარმაცევტია. ორი მესამედი მუშაობს ფარმაცევტულ ტექნიკურ ასისტენტად ან კომერციულ თანამშრომლად. საქართველოში არ არსებობს დასაქმებული პირების ზუსტი სტატისტიკა. მარეგულირებელი ორგანო აღრიცხვას მხოლოდ დაწესებულების პასუხისმგებელ ფარმაცევტებს, თუმცა არ გააჩნია ინფორმაცია ფარმაცევტულ დაწესებულებებში (მათ შორის აფთიაქებში) დასაქმებული სპეციალისტების შესახებ. გერმანიის აფთიაქებში პრაქტიკას გადის 7,400-მდე ახალგაზრდა სასწავლო პროგრამის ფარგლებში. აფთიაქების პერსონალის დაახლოებით ნახევარი ყოფილი სტაჟიორია. გერმანიაში იზრდება ფარმაცევტის სტუდენტებისა და ახლად ლიცენზირებული ფარმაცევტების რაოდენობა. ასევე, იზრდება მოთხოვნა ფარმაცევტებზე სამუშაო ბაზარზე. ფარმაციის სასწავლო პროგრამები შემოთავაზებულია 14 ფედერალური შტატის 22 უნივერსიტეტში. უწყვეტი პროფესიული განათლება ხელს უწყობს არსებული ცოდნის განახლებას და გაფართოებას. დიპლომისშემდგომი სპეციალიზაცია გულისხმობს სპეციალიზებული ცოდნისა და უნარების შეძენას ფარმაციის კონკრეტულ სფეროში. [2, 8]. ფარმაცევტული ფასების ინდექსი აღწერს ნორმატიული ჯანმრთელობის დაზღვევის სახსრების ხარჯზე დაწესებული ფარმაცევტული პროდუქტების საშუალო ფასების ცვლილებას. ფარმაცევტულ პროდუქტებზე ფასები 15 წელზე მეტია იკლებს, სამომხმარებლო ფასები კი აგრძელებს ზრდას. რეცეპტით გასაცემი ფარმაცევტული საშუალებების გასაყიდი ფასები და აფთიაქის ფასები დადგენილია წამლის ფასის შესახებ დადგენილების (ampreisv) სამართლებრივი დებულებების შესაბამისად. ჯანმრთელობის დაზღვევის ფონდებზე ფინანსური ტვირთის შემსუბუქების მიზნით, კანონმდებლებმა დაზღვეული ფიზიკური პირების თანაგადახდასთან ერთად ფასდაკლებები დააწესეს [9]. ფარმაცევტთა ფედერალური პალატის გაიდლაინები და რეკომენდაციები, რომლებიც ეხება აფთიაქებში არსებულ ტიპურ სიტუაციებს, უზრუნველყოფს მაღალი ხარისხის მომსახურებას. ეს სახელმძღვანელო დოკუმენტები მოქმედი კანონებისა და რეგულაციების გათვალისწინებით, დამყარებულია მეცნიერებასა და ტექნოლოგიაში არსებულ თანამედროვე მიღწევებზე, შეთავაზებულია მასალები ფარმაცევტული საქმიანობის რისკებზე, ასევე ასთმის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 88 სისხლის ტესტირების, კოვიდ-19-ის ვაქცინების, დიაბეტის და სხვა პროცესების მართვასთან დაკავშირებით. ფარმაცევტები წამლის ხარისხის პრობლემებთან დაკავშირებით ინფორმაციას აწვდიან წამლების კომისიას (amk), რომელიც აღრიცხავს და აფასებს ფარმაცევტული პროდუქტების შესახებ მიღებულ ცნობებს და, საჭიროების შემთხვევაში, გასცემს გაფრთხილებებს. პრობლემები შეიძლება დაკავშირებული იყოს არასასურველ ეფექტებთან, მექანიკურ დეფექტებთან, დეკლარაციის შეცდომებთან, შეფუთვასთან და სხვ. განსხვავებით გერმანიისგან, საქართველოში არ არის შემეშავებული გაიდლაინები და რეკომენდაციები აფთიაქებში ტიპური სიტუაციების მართვისთვის. სამკურნალო საშუალებების ხარისხსთან დაკავშირებული პრობლემები კი საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიეწოდება. მიწოდების დეფიციტი ბოლო წლების განმავლობაში აფთიაქების ყოველდღიური საქმიანობის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გამოწვევაა. აფთიაქების მფლობელების უმეტესობა აცხადებს, რომ მათი თანამშრომლების სამუშაო დროის 10%-ზე მეტს ხარჯავენ შემცვლელი პროდუქტების მოძიებაზე. ჩატარებული გამოკითხვისას, აფთიაქების მფლობელებმა განაცხადეს, რომ მათ დაზოგეს სამუშაო დროის 40.6% (საშუალო) მიწოდების დეფიციტის მართვაზე მას შემდეგ, რაც დადგენილებამ განსაზღვრა ჩანაცვლება იმ მედიკამენტებით, რომლებიც ხელმისაწვდომია მარაგში. ფარმაცევტული მარაგის დეფიციტი პრობლემა წარმოადგენს აფთიაქებისთვის მთელ ევროპაში. გერმანიის აფთიაქების მესაკუთრეთა 62.4 % პროცენტი მიწოდების ნაკლებობას თვლის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ პრობლემად მათ ყოველდღიურ საქმიანობაში. ევროპის მასშტაბით, აფთიაქების პერსონალის მიერ მარაგის დეფიციტის მართვისთვის კვირაში დახარჯული დრო 5.1 სთ-ია; 85 % მოდის გულსისხლძარღვთა სისტემის წამლების მიწოდების დეფიციტზე. გამოკითხვის დროს ფარმაცევტთა ასოციაციების 52%-მა აღნიშნა, რომ მათ ქვეყნებში 200-ზე მეტ მედიკამენტს შეეხო მიწოდების დეფიციტი; ფარმაცევტები მიწოდების დეფიციტის შესახებ შესაბამის ინფორმაციას ძირითადად აფთიაქებისგან (74%), საბითუმო მოვაჭრეებისგან (67%) და მწარმოებლებისგან (52%) იღებენ [10]. რეფერენტული ფასების სისტემის შემოღებამ საქართველოში განაპირობა მედიკამენტების ფასის ცვლილება. არსებობდა მოსაზრება იმასთან დაკავშირებით, რომ სამკურნალო საშუალებებზე ფასის შემცირება დანიშნულების ცვლილებას გამოიწვევდა. თუმცა, ექიმები გამოკითხვაში ცალსახად აღნიშნავენ, რომ რეფერენტული ფასის დადგენას დანიშნულებაზე გავლენა არ მოუხდენია. ფარმაცევტების 60% გამოკითხვაში აღნიშნავს, რომ არ შეუმჩნევიათ სამედიცინო პერსონალის მხრიდან წამლის გამოწერასთან დაკავშირებული ცვლილებები. გარდა პოზიტიური მხარეებისა, რეფერენტული ფასის შემოღებამ მედიკამენტებზე გარკვეული გამოწვევები შექმნა ფარმაცევტულ სექტორში: მედიკამენტების მიწოდების შეფერხება (რასაც დეფიციტის ფონზე მოჰყვა აზიური მედიკამენტების წილის ზრდა), სამკურნალო საშუალებების ხარისხთან დაკავშირებული რისკები, ორიგინალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 89 ფარმაცევტული პროდუქტის რეალიზაციის შემცირება, პაციენტების არსაკმარისი ინფორმირებულობა, რამაც დაბნეულობა და უნდობლობა გამოიწვია მათში, ფარმაცევტების მიერ კონსულტაციის დროის გაზრდა [11, 12]. კვლევებმა აჩვენა, რომ მიწოდების დეფიციტი არ არის მხოლოდ აფთიაქების ყოველდღიური მუშაობის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემური ფაქტორი, მიუხედავად ადგილობრივი აფთიაქების მცდელობისა, ისინი ხშირ შემთხვევაში აფიქსირებენ პაციენტებისთვის მიწოდებული მედიკამენტური თერაპიის ხარისხის გაუარესებას, როცა დეფიციტური პრეპარატების შეცვლა ვერ ხერხდება ექვივალენტური პროდუქტებით. ამას ადასტურებს გამოკითხვა, რომელიც ჩაატარა გერმანელი ფარმაცევტების წამლების კომისიამ (amk) დეფიციტის მასშტაბებსა და შედეგების გამოსავლენად. შესწავლილი იქნა ქმედებები, რაც თან სდევდა წამლის მიწოდების დეფიციტს. გაყალბების საწინააღმდეგო ევროპული დირექტივა გერმანიაში ძალაში შევიდა 2019 წელს. ეს დამცავი მექანიზმი ფალსიფიცირებული ფარმაცევტული საშუალებების იდენტიფიცირებისთვის ცნობილია როგორც securpharm. ყველა შეფუთვას გააჩნია დაცვა და უნიკალური სერიული ნომერი, ეს ნომრები იტვირთები როგორც მწარმოებლის ასევე რეალიზატორების მიერ. საეჭვო ,,სიგნალი“ ხდება საფუძვლიანი გამოძიების მიზეზი. პოლიფარმაცია არის შემთხვევა, როდესაც პაციენტები იღებენ რამდენიმე მედიკამენტს ერთდროულად გრძელვადიან პერსპექტივაში. გერმანიის მოსახლეობის დაახლოებით მეოთხედი მუდმივად იღებს სამ ან მეტ მედიკამენტს. არსებობს მედიკამენტების მართვის სხვადასხვა ფორმები პოლიფარმაციის რისკებთან მიმართებაში, როგორიცაა armin და prima [10, 13]. საქართველოში ჯერ არ მოქმედებს სრულიად ევროპული ტიპის მიკვლევადობის სისტემა, როგორიცაა securpharm გერმანიაში, თუმცა გარკვეული რეგულაციები დანერგილია, მათ შორის: ფარმაცევტული პროდუქტის რეგისტრაცია, სავალდებულო აღრიცხვა, ფალსიფიცირებული მედიკამენტების კონტროლი (პერიოდული ინსპექტირება და 0.00% 20.00% 40.00% 60.00% 80.00% დაინიშნა ნაკლებად შესაფერისი ფარმაცევტული საშუალება გამოყენებული იყო ნაკლებად შესაფერისი დოზირების ფორმა მკურნალობა შეწყდა, რამაც გამოიწვია პაციენტის ჯანმრთელობის რისკები სასიცოცხლო მნიშვნელობის მკურნალობა ვერ მოხერხდა ან გადაიდო შემცვლელი წამალი არასწორად იქნა გამოყენებული პაციენტის ერთგულება მათ მკურნალობაზე დაირღვა შემცვლელი მედიკამენტის გამოყენებისას სხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 90 ლაბორატორიულ შემოწმებები), gdp-ს შესაბამისობის კონტროლი. საქართველოში პოლიფარმაციის მართვის სპეციალური სახელმწიფო პროგრამა არ მოქმედებს, მაგრამ არსებობს გარკვეული მოთხოვნები: ქრონიკული დაავადებების მართვის პროგრამაში ჩართული ექიმები ითვალისწინებენ პოლიფარმაციის რისკებს. ექიმი ან ფარმაცევტი, დარღვევის შემთხვევაში, ვალდებულია გააფრთხილოს პაციენტი და შესთავაზოს პაციენტს ოპტიმალური მედიკამენტური სქემა, პოლიფარმაციის პრევენციას ხელს უწყობს ელექტრონული რეცეპტების დანერგვაც, თუმცა ყველა ჩამოთვლილი მექანზმები ხარვეზებით ფუნქციონირებს და სრულყოფას საჭიროებს. გერმანიაში გამოწერილი მედიკამენტების დაახლოებით 4-5 % ასოცირდება ბოროტად გამოყენებასთან ან დამოკიდებულების პოტენციალთან, დაახლოებით 1,4-დან 1,5 მილიონამდე ადამიანს აქვს ეს პრობლემა. დამოკიდებულებები ყველაზე ხშირად გვხვდება საძილე და სედატიურ საშუალებებთან. აუცილებელია განვასხვავოთ ბოროტად გამოყენება და დამოკიდებულება იმ ნივთიერებებზე, რომლებმაც შეიძლება გამოიწვიოს ფიზიკური დამოკიდებულება. პროდუქციის მთელი ასორტიმენტიდან, თვითმკურნალობისთვის გაცემული შეფუთვების 10-დან 12 პროცენტამდე შეიცავს აქტიურ ნივთიერებებს, რომლებსაც ბოროტად გამოყენების პოტენციალი აქვთ. სამწუხაროდ, საქართველოში მედიკამენტების ბოროტად გამოყენებისა და დამოკიდებულების შესახებ დეტალური სტატისტიკური მონაცემები საჯაროდ ხელმისაწვდომი არ არის, რაც ართულებს ზუსტ შედარებას გერმანიის მონაცემებთან. სპეციალური მოთხოვნები ვრცელდება მედიკამენტების გარკვეულ ჯგუფებზე. მაგალითად, ნარკოტიკები (საჭიროებს სპეციალურ რეცეპტს და დოკუმენტაციას, რათა თავიდან იქნას აცილებული ბოროტად გამოყენება ან გვერდითი ეფექტები), იგივე ეხება თალიდომიდის შემცველ მედიკამენტებს (t რეცეპტი), ტემპერატურისადმი მგრძნობიარე მედიკამენტებს. otc (ურეცეპტო) პრეპარატები ძირითადად გამოიყენება თვითმკურნალობით. ამიტომ კონსულტაცია აფთიაქში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ამით პაციენტს ეძლევა საშუალება გადაამოწმოს დიაგნოზი. ამ პროდუქტებზე მოთხოვნა შეიძლება მერყეობდეს წლის განმავლობაში, მაგალითად, გაციების და გრიპის სეზონზე. მცენარეული, ჰომეოპათიური და ანთროპოსოფიული მედიკამენტები არის ჯგუფი, რომელსაც აწესრიგებს გერმანული მედიკამენტების შესახებ კანონი (amg). ეს ურეცეპტო მედიკამენტები საკმაოდ მოთხოვნადია აფთიაქებში. ექიმები იყენებენ ,,მწვანე” რეცეპტებს, რომლითაც პაციენტები თავად იძენენ წამალს აფთიაქში. თუმცა, ფორმა ასევე შეიცავს ინფორმაციას იმის შესახებ, რომ მწვანე რეცეპტი შეიძლება წარედგინოს ჯანმრთელობის დაზღვევის კომპანიას ანაზღაურებისთვის. განსხვავებით გერმანიისგან, საქართველოში სადაზღვევო კომპანიები ურეცეპტოდ გასაცემ სამკურნალო საშუალებებს არ აფინანსებენ [14, 15,16]. ჩანაცვლებითი თერაპია გამოიყენება ოპიოიდებზე დამოკიდებული ადამიანების ჯანმრთელობის გასაუმჯობესებლად და სტაბილიზაციისთვის. ჩანაცვლებითი ოპიოიდების გაცემა ხორციელდება დაახლოებით 2,300 აფთიაქიდან, თუმცა ეს არის ნებაყოფლობითი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 91 ფარმაცევტული მომსახურება. აღნიშნულისგან განსხვავებით, ჩანაცვლებითი თერაპიისთვის დანიშნული სამკურნალო საშუალებების გაცემა საქართველოში არა აფთიაქიდან, არამედ, იმ დაწესებულებებიდან ხდება, სადაც პაციენტებს სპეციფიური სამედიცინო მომსახურება მიეწოდება. გერმანიაში აფთიაქის საშუალო წმინდა შემოსავალი არის დაახლ. 3,08 მილიონი ევრო წელიწადში (დღგ-ს გარეშე), მაგრამ ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ცალკეულ აფთიაქებს შორის. აფთიაქების შემოსავლის 91% მოდის მედიკამენტებზე, დანარჩენი კი მიეკუთვნება აფთიაქებში დამატებით პროდუქტებს. შემოსავლის დაახლოებით 84% მოდის ექიმის მიერ დანიშნულ მედიკამენტებზე. დამატებითი ასორტიმენტი მოიცავს ყველა არაფარმაცევტულ პროდუქტს [17,18,19]. აფთიაქების საშუალო წლიური შემოსავლისა და შემოსავლის სტრუქტურის შესახებ საქართველოში საჯარო მონაცემები არ მოიძებნება. ამიტომ, რთულია ზუსტი შედარების გაკეთება გერმანიასთან. საქართველოს მოსახლეობის შემოსავალი და ხარჯები იზრდება, მაგრამ მათი შემოსავლის სტრუქტურის შედარება გერმანიასთან შეუძლებელია აფთიაქების შემოსავლის დეტალური მონაცემების არარსებობის გამო. დასკვნის სახით, გერმანიის მოდელის დეტალური ანალიზის საფუძველზე, შესაძლებელია განისაზღვროს საქართველოს სააფთიაქო მომსახურების მიწოდების გამოწვევები:  თითოეულ პაციენტს აქვს ინდივიდუალური საჭიროებები. მათი ამოცნობა, ემპათიურად და კომპეტენტურად რეაგირება და პაციენტის კიდევ უფრო აქტიური ჩართვა წამლით მკურნალობის პროცესში საზოგადოებრივი აფთიაქების უწყვეტი ამოცანა უნდა გახდეს. ჯერ კიდევ არ არის სათანადოდ უზრუნველყოფილი პაციენტთა ინდივიდუალური საჭიროებების სათანადო იდენტიფიცირება და მკურნალობის პროცესში მათი აქტიური ჩართვა.  პაციენტსა და აფთიაქს შორის ნდობის ურთიერთობის პირობაა ის, რომ პაციენტი ნებისმიერ დროს უნდა დაეყრდნოს ფარმაცევტის მიერ მედიკამენტების დამოუკიდებელ შერჩევას, მიწოდებას და კონსულტირებას ყოველგვარი ზეწოლის გარეშე და მესამე მხარის ინტერესებისგან დამოუკიდებლად, სერვისის მიწოდება უნდა მოხდეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების საფუძველზე, რაც კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება.  ფარმაცევტები კოლეგიურად უნდა მუშაობდნენ როგორც ერთმანეთთან, ისე ჯანდაცვის სფეროს წარმომადგენლებთან პრევენციისა და წამლების მკურნალობის ოპტიმიზაციის უზრუნველსაყოფად. კოორდინაცია და თანამშრომლობა პრევენციისა და მკურნალობის ოპტიმიზაციის მიმართულებით ჯერ კიდევ არ არის სრულად დანერგილი.  საზოგადოებრივ აფთიაქები კოორდინაციას და ზედამხედველობას უნდა უწევდნენ წამლით მკურნალობას, ფოკუსირებულნი უნდა იყვენენ მედიკამენტების სწორ გამოყენებაზე. ამ გზით ხდება მედიკამენტების ეფექტური და პაციენტზე ორიენტირებული მიწოდების უზრუნველყოფა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 92  მედიკამენტების მიწოდების პარალელურად, კონსულტაცია ცენტრალური სერვისია, რომელსაც მაღალპროფესიულ დონეზე უნდა ახორციელებდნენ საზოგადოებრივი აფთიაქები, რითაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვთ წამლით მკურნალობის ოპტიმიზაციასა და უსაფრთხოებაში. წამლის მიწოდების პროცესში კონსულტაციის როლის გაძლიერება და მასზე მაღალი ხარისხის მოთხოვნების დაწესება კრიტიკულად აუცილებელია.  საზოგადოებრივი აფთიაქები ინტენსიურად უნდა მონაწილეობენ მზა წამლების ხარისხისა და უსაფრთხოების მიმდინარე სისტემატურ ზედამხედველობაში, რაც მიზნად ისახავს არასასურველი ეფექტების აღმოჩენას და განსჯას. მხარს უნდა უჭერდნენ შესაბამისი რისკის მინიმიზაციის მცდელობებს და ფალსიფიცირებული პროდუქტების ბაზარზე შესვლის პრევენციას. აფთიაქებში წამლების სისტემატური მონიტორინგი გამოწვევად რჩება. ფალსიფიცირებული პროდუქციის ბაზარზე შეღწევის პრევენცია და არასასურველი ეფექტების სწრაფი იდენტიფიკაცია მოითხოვს უფრო მკაცრ რეგულაციებს, კვალიფიციურ ადამიანურ, ტექნიკურ, ფინანსურ რესურსებს და სპეციალისტთა ჩართულობას შესაბამის პროცესებში.  ცალკეული პაციენტისთვის მომზადებული წამლები მნიშვნელოვანი კომპონენტია, რაითაც უნდა შეივსოს წამლის დეფიციტი და უზრუნველყოფილ იქნას პერსონალიზებული მედიცინის მოთხოვნები. ინდივიდუალური პაციენტისთვის მისაღები საშუალებების მომზადება შეზღუდულია, რაც მკურნალობის პერსონალიზაციის შესაძლებლობებს ამცირებს. ამ მხრივ, ტექნიკური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება და ახალი რეგულაციების შემუშავება აუცილებელია პაციენტზე მორგებული მკურნალობის უზარუნველსაყოფად.  საზოგადოებრივი აფთიაქები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ როგორც ავადმყოფობის პრევენციაში, თანმიმდევრული ზიანისა და რეციდივის თავიდან აცილებაში (პირველი, მეორადი და მესამეული პრევენცია). ყველა ეტაპისთვის საზოგადოებრივი აფთიაქებმა აქტიურად უნდა შესთავაზონ სერვისები და პროგრამები და, შესაბამისად, გადამწყვეტი წვლილი შეიტანონ მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში. ფარმაცევტების ჩართულობა დაავადებების პრევენციაში ჯერ კიდევ არასაკმარისია. პრევენციული პროგრამების აღიარება და მხარდაჭერა საჭიროებს გაძლიერებას, იმისთვის, რომ უფრო ფართო და ხელმისაწვდომი სერვისები მიეწოდოს მოსახლეობას.  საზოგადოებრივი აფთიაქები დამოუკიდებელი უნდა იყოს მესამე მხარის ინტერესებისგან და იმართებოდეს დამოუკიდებელი ფარმაცევტის მიერ. დამოუკიდებლობა ყოველთვის უნდა იყოს გარანტირებული სახელმწიფოს მიერ მოწოდებული ეკონომიკური პირობებით. აფთიაქების ეკონომიკური მდგრადობის და დამოუკიდებლობის უზრუნველსაყოფად არასაკმარისი რეგულაციები აფერხებს ფარმაცევტთა დამოუკიდებელ საქმიანობას.  საზოგადოებრივი აფთიაქებს უნდა მართავდნენ ფარმაცევტები, როგორც მესაკუთრეები. სპეციალისტების საკუთრებაში არსებული მოდელის განმტკიცება და სოციალური პასუხისმგებლობა კვლავ გამოწვევად რჩება. საჭიროა რეგულაციების გაძლიერება, რაც მიმართული იქნება ფარმაცევტთა პროფესიული ავტონომიისკენ და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 93 ძირითად ფუნქციად აქცევს მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას, კომერციული ინტერესების გავლენის გარეშე  ფარმაცევტი პასუხისმგებელია აფთიაქში სამუშაო ადგილების უსაფრთხოებაზე. ამ მოთხოვნების შესასრულებლად საჭიროა შესაბამისი პირობები: კვალიფიციური, კომპეტენტური ანაზღაურებადი პერსონალი და ადეკვატური ტექნიკური აღჭურვილობა. აღნიშნულის საფუძველი უნდა გახდეს სახელფასო სახელმწიფო რეგულაციებით გამყარებული დინამიური და სამართლიანი ანაზღაურება. ლიტერატურა 1. c. eickhoff, n. griese-mammen, u. müeller, a. said, m. schulz. primary healthcare policy and vision for community pharmacy and pharmacists in germany. pharm pract (granada), 19 (2021), p. 2248, 10.18549/pharmpract.2021.1.2248. 2. abda – federal union of german associations of pharmacists. german pharmacies – figures, data, facts 2024; https://www.abda.de/fileadmin/user_upload/assets/zdf/zahlen-datenfakten-24/abda_zdf_2024_brosch_english.pdf 3. kroenert, ac., bertsche, t. implementation, barriers, solving strategies and future perspectives of reimbursed community pharmacy services a nationwide survey for community pharmacies in germany. bmc health serv res 24, 1463 (2024). https://doi.org/10.1186/s12913-02411745-y. 4. rodwin ma, gerke s. german pharmaceutical pricing: lessons for the united states. international journal of health services. 2021;52(1):146-158. doi:10.1177/00207314211040948 5. erdni-garyaev s.e., mamedov d.d., yurochkin d.s., zelikova d.d., golant z.m., fisenko v.s., narkevich i.a. pharmacy compounding regulation in the german pharmaceutical market. part 1. basic regulatory provisions (review). bulletin of the scientific centre for expert evaluation of medicinal products. regulatory research and medicine evaluation. 2024;14(1):91-109. (in russ.) https://doi.org/10.30895/1991-2919-2024-14-1-91-109 6. christiane eickhoff. primary healthcare policy and vision for community pharmacy and pharmacists in germany. january 2021. pharmacy practice 19(1):2248 doi:10.18549/pharmpract.2021.1.2248 7. shashiashvili, nana; tsintsadze, tamar, et al. mechanisms for granting the authority to operate pharmacies. works of georgian technical university. march 2024, p.224-232. doi: 10.36073/1512-0996-2024-1-224-232. 8. eickhoff c, griese-mammen n, müeller u, et al. primary healthcare policy and vision for community pharmacy and pharmacists in germany. pharm pract (granada). 2021;19(1):2248. 9. schulz, m., griese-mammen, n. & müller, u. clinical pharmacy services are reimbursed in germany: challenges of real world implementation remain. int j clin pharm 45, 245–249 (2023). https://doi.org/10.1007/s11096-022-01492-7 10. celina bade, alexandra olsacher, philip boehme, hubert truebel, leonard fehring, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 94 reasons for supply side driven drug shortages – a mixed-methods study on first-level, higher-level, and root causes from the perspective of marketing authorization holders, research in social and administrative pharmacy, volume 19, issue 8, 2023, pages 1218-1227. 11. shashiashvili, n., kvizhinadze, n., & gaprindashvili, m. (2024). impact of reference pricing policy on the pharmaceutical sector. experimental and clinical medicine georgia, (4), 64– 66. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.18 12. shashiashvili, n., kvizhinadze, n., & gaprindashvili, m. (2024). implementation of the reference pricing system: analysis of challenges and outcomes in various countries. experimental and clinical medicine georgia, (4), 60–63. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.17 13. schumacher pm, neininger mp, kaune a, et al. counseling patients on correct drug handling in german community pharmacies: experiences and opinions of pharmaceutical staff. int j clin pharm. 2019;41(1):151–8. 14. thilo bertsche, jennifer maria alexa, christiane eickhoff, martin schulz, self-care and self-medication as central components of healthcare in germany – on the way to evidence-based pharmacy, exploratory research in clinical and social pharmacy, volume 9, 2023, 100257, issn 26672766. 15. j.m. seiberth, k. moritz, c.f. vogel, t. bertsche, s. schiek. public’s perspectives on guideline-recommended self-medication consultations in german community pharmacies health soc care community, 29(2021), pp. 194-205, 10.1111/hsc.13082 16. k. moritz, j.m. seiberth, n.s. herrmann, t. bertsche, s. schiek. are evidence-based criteria addressed during counseling on over-the-counter products? an observational study in community pharmacies patient educ couns, 104 (2021), pp. 2824-2829, 10.1016/j.pec.2021.03.021 17. j.e. harnett, c.o.l. ung. towards defining and supporting pharmacists’ professional role associated with traditional and complementary medicines—a systematic literature review. res social adm pharm, 19 (3) (2023), pp. 356-413 18. j.e. harnett, c.o.l. ung, h. hu, m. sultani, s.p. desselle. advancing the pharmacist’s role in promoting the appropriate and safe use of dietary supplements compl ther med, 44 (2019), pp. 174-181 19. federal statistical office. https://www.destatis.de/de/themen/gesellschaftumwelt/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/_inhalt.html(2022) (accessed 1 march2023) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 95 pharmaceutical market & pharmacy services: analysis of challenges and opportunities on the example of the german model nana shashiashvili 1,2; nino bakradze 3 1doctor of pharmaceutical sciences, associate professor, department of pharmacy, georgian technical university, georgia; 2department of social and clinical pharmacy, tbilisi state medical university, georgia; 3bachelor student, faculty of public health, bremen university, bremen, germany abstract the experience and professional competence of pharmacists have a significant impact on improving the health status of patients. specialists in the field ensure compliance with regulatory requirements for the supply of medicines to the population. pharmacies constantly adapt to the changing dynamics of social, demographic, and scientific-technological changes, which allows the system to respond to the diverse needs of patients. the process of active transformation in society poses significant challenges for the healthcare sector. changes such as lifestyle differentiation, urbanization intensity, and population aging are also reflected in the delivery of pharmaceutical services. at the same time, the progress of science and technology leads to the digital transformation of the healthcare system, creating a need for strategic adaptation and new opportunities. pharmacies and the healthcare system, in general, are committed to quickly adapting to modern challenges and developing innovative, patient-centered, high-quality services. in the long run, this approach will ensure the efficiency and sustainability of the system. in light of ongoing changes and emerging challenges, it is advisable to consider international best practices to enhance the effectiveness of the pharmaceutical sector. for this purpose, the peculiarities of the system were compared with the german model, and challenges and recommendations were identified to support the development of the field and ensure the optimization and safety of medication treatment for the population. keywords: medicine, patient, pharmacy, pharmacist microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 131 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.17 ოპტიკური სისტემის კორექციის ერთი მეთოდის შესახებ დავით შალამბერიძე, სოსო დოლიძე სსიპ ინსტიტუტი ოპტიკა ანოტაცია სტატიაში წარმოდგენილია რიცხვითი მეთოდი, რომლის გამოყენებითაც ოპტიკური სისტემის გაანგარიშებისას გარკვეული აბერაციის შესამცირებლად, შესაძლებელია სისტემის ორი ან მეტი პარამეტრის შეცვლა ისე, რომ შეინარჩუნოს სისტემის ძირითადი მახასიათებელი. სტატიაში მოყვანილია ლინზების სიმრუდის ორი რადიუსის ურთიერთდამოკიდებულება ოპტიკური სისტემის მთავარი მახასიათებლის, ფოკუსური მანძილის შენარჩუნების პირობებში. საკვანძო სიტყვები: ლინზა, ფოკუსური მანძილი, ოპტიკური სისტემა. ოპტიკური სისტემების გათვლისას ხშირად, გარკვეული ტიპის აბერაციის შესამცირებლად საჭირო ხდება რომელიმე პარამეტრის (მაგ.: რადიუსი,ლინზებს შორის მანძილი, გარდატეხის მაჩვენებელი და ა.შ.) შეცვლა, ისე რომ სისტემის სხვა რომელიმე მ,ახასიათებელი, მაგ.: ფოკუსური მანძილი, უცვლელი დარჩეს. ეს შესაძლებელია ორი ან მეტი პარამეტრის სინქრონულად შეცვლის შედეგად. აქ განიხილება ორი პარამეტრის სინქრონული ცვლილების შემთხვევა, რაც გულისხმობს შემდეგს: მაგალითად: თუ ლინზის r1 რადიუსს შევცვლით r1 +dr1 რადიუსით, მაშინ r2, მეორე რადიუსის შეიცვალოს. ოპტიკურ სისტემებში ფოკუსური მანძილი მრავალი ცვლადის ფუნქციაა, კერძოდ f = f( 𝑛, 𝑑, 𝑅) სადაც �⃗� = (𝑛1,n2,n3,…nm+1) გარდატეხის მაჩვენებელი ვექტორი, 𝑑 = (𝑑1,d2,d3,…dm-1) ლინზებს შორის მანძილთა ვექტორი, 𝑅 = (𝑅1,r2,r3,…rm) ლინზათა სიმრუდის რადიუსების ვექტორი, სადაც m ზედაპირების რაოდენობაა. ვთქვათ, საწყისი ოპტიკური კონსტრუქცია არჩეულია, ე.ი. მოცემულია 𝑛0, d0, r0 ვექტორები და შესაბამისი ფოკუსური მანძილი f0 = f (𝑛0,𝑑0,𝑅0). ამ ვექტორის კომპონენტებიდან ავირჩიოთ ჩვენთვის სასურველი ორი კომპონენტი x და y, მაშინ ვღებულობთ ფოკუსურ მანძილს, როგორც ორი ცვლადის ფუნქციას. f = f (x,y) განვიხილოთ არაცხადი განტოლება: f (x,y) = f0 , აქედან გამომდინარეობს: 𝑑𝑦 𝑑𝑥 = −𝑓𝑥 / 𝑓𝑦 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 132 თუ დავკმაყოფილდებით წრფივი მიახლოებით: dy = dx . მაგრამ ოპტიკურ სისტემებში ეს მიახლოება არ დაგვაკმაყოფილებს, რადგან f -ის ცვლილების დასაშვები ფარდობითი ცდომილება 0,01 რიგის უნდა იყოს. ამიტომ განვიხილოთ მეორე რიგის მიახლოება ∆𝑦 ≈ ∆𝑥 + ∆𝑥2 (1) ის გამოსათვლელად გავაწარმოოთ fx + 𝑦 (x) fy = 0 ტოლობა x-ის ცვლადით, (ჩავთვალოთ, რომ y -არის x -ის ფუნცია) ვღებულობთ: fxx + fxy 𝑦 (x) +𝑦 (x) fy + 𝑦 (x) = 0 (2) = fxy + fyy 𝑦 (x) (3) (3) →(2) მივიღებთ: fxx + fxy 𝑦 (x) +𝑦 (x) fy + 𝑦 (x) (fxy +fyy 𝑦 ) = 0 (4) აქედან გამომდინარეობს 𝑦 (x) = ( fxx(fy)2 + 2fxy fx fy – fyy (fx)2)/𝑓 (5) (5)→(1) ვღებულობთ: ∆𝑦 ≈ ∆𝑥 + (-fxx (fy)2 + 2fxy fx fy fyy (fx)2 )∆𝑥2/2(fy)3 f = f(x,y) ფუნქცია რთულ ოპტიკურ სისტემებში ცხადი სახით არ იწერება, ანუ წარმოებულის მოსაძებნად უნდა გამოვიყენოთ რიცხვითი მეთოდები [1]: (𝑓 ) = ̇ 𝑓 = სადაც 𝑓 = 𝑓(𝑥 ; 𝑦 ) 𝑓 = 𝑓(𝑥 + 𝑑ℎ; 𝑦 ) 𝑓 = 𝑓(𝑥 ; 𝑦 + 𝑑ℎ) 𝑓 = 𝑓(𝑥 ; 𝑦 + 2 𝑑ℎ) და ა.შ. (𝑓 ) = 𝑓 = (𝑓𝑥𝑦) = georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 133 ნახაზი. ექვსზედაპირიანი, f = 25 მმ ფოკუსის მქონე, ოპტიკური სისტემის მე-5 და მე-6 ზედაპირების ურთიერთდამოკიდებულება ფოკუსის მუდმივობის პირობებში. ამ მეთოდის გამოყენების საილუსტრაციოდ მოგვყავს ექვსზედაპირიანი ოპტიკური სისტემა [2] (სამლინზიანი ობიექტივი) რომლის ფოკუსი f = 25 მმ. ოპტიკური სისტემის საწყისი პარამეტრებია: r 24.2 ∞ 15.7 10.6 30 -30 d 4.6 0.8 7.5 8.7 6.4 n 1 1.597 1 1.499 1 1.670 1 ცვლად პარამეტრებად არჩეულია r5 და r6 რადიუსები, რომელთა საწყისი მნიშვნელობებია r5 = 30მმ და r6 = -30მმ. r5 რადიუსს ვცვლით dr5 =-1 და dr5=1 ბიჯით. ნახაზზე მოცემულია r6 -რადიუსის r5 -ზე დამოკიდებულების გრაფიკი. როდესაც r6 =40 მმ ფოკუსის ცვლილების ფარდობითი ცლომილება 𝛿𝑓= 0,032%, ხოლო როდესაც r6 =-8 𝛿𝑓=0,116%. მოყვანილი მაგალითი გვიჩვენებს, რომ ამ მეთოდის გამოყენება, მისი მაღალი სიზუსტის გამო, შესაძლებელია ოპტიკური სისტემის დასათვლელად. გამოყენებული ლიტერატურა 1. gilbert strang, george j.fix. analysis of the finite element method. prentice-hall,inc 1973 2. borb m., wolf e. principles of optics. cembridge university press. 1999 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 134 optical system correction about one method david shalamberidze, soso dolidze lepl institute “optica” abstract the article presents a numerical method, using which, in order to reduce certain aberrations in the calculation of an optical system, it is possible to change two or more parameters of the system in such a way as to preserve the main characteristic of the system. the article presents the relationship between the two radii of curvature of the lens under conditions of maintaining the main characteristic of the optical system, the focal length. keywords: lens, focal length, optical system. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 205 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.19 1, 2, 3 1 , , , , , , 0160, , . 77 e-mail: z.gurtskaia@gtu.ge 2 , , , , n.kenchadze19@gmail.com 3 , , , , 0160, 77 e-mail: mariambasilashvili@yahoo.com . , , , . . , covid-19 . , , , , , . , fda. , . , , . : , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 206 . , , , . , , , , , . , , , , , . , , . , „ “ 1956 . . , , . 1970 . , . : , . , : aicure ( ) . , . . aiva health ( ) , . bot md ( ) . , . . apple newsroom , , google apple, georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 207 . , , , , . bluedot , . bluedot covid-19, . , . , 100,000 , 65, , , , . , . , , . , . . . . . , . , . , . . . , . , , . , . , , . . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 208 , , , , . , , . , . fda ( ) 950 . . fda 950 750 . : . 2024 7 , icometrix icobrain aria. icobrain aria (amyloid-related imaging abnormalities) , , aria, ( ) . aria , . fda, aria, . . . (fda) , . biomonitor 2 . . . . lifevest, , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 209 . . , lifevest , , . . micra (tps) , , . av . lifeflow rapid fluid infuser: , , . cardiomems hf (pa) , . , . , cardiomems hf . , . , , alphafold. 3d , . alphafold . , , . , . , , , . , , . . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 210 . . , , , , , , . . 2023 ( . , ) , . . , , . . . , , . , . . , , . , , . 1. . – works of gtu issn 15120996 2 (528), 2023 2.geéron a. hands-on machine learning with scikit-learn & tensor flow. 1st ed. sebastopol, ca, usa: o'reilly; 2017. 3. first tests | mastering the game | computer history museum. www.computerhistory.org. https://www.computerhistory.org/chess/first-tests/ 4.ridley db. priorities for the priority review voucher. am j trop med hyg. 2017;96:14–5. doi: 10.4269/ajtmh.16-0600. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 211 5. laura craft. emerging applications of ai for healthcare providers gartner. 2017. [last accessed on 2019 jun 24]. available from: https://wwwgartnercom/en/documents/3753763/emergingapplications-of-ai-for-healthcare-providers 6. dilsizian s, siegel e. artificial intelligence in medicine and cardiac imaging: harnessing big data and advanced computing to provide personalized medical diagnosis and treatment. curr cardiol rep. 2014;16:2014. doi: 10.1007/s11886-013-0441-8. 7.health, c. for d. and r. (2021). artificial intelligence and machine learning (ai/ml)-enabled medical devices. fda. https://www.fda.gov/medical-devices/software-medical-device-samd/artificialintelligence-and-machine-learning-aiml-enabled-medical-devices 8.filippi m, cecchetti g, spinelli eg, vezzulli p, falini a, agosta f. amyloid-related imaging abnormalities and beta-amyloidtargeting antibodies: a systematic review. jama neurol. 2022; 79:291304 9. davoudi a, malhotra kr, shickel b, siegel s, williams s, ruppert m, et al. intelligent icu for autonomous patient monitoring using pervasive sensing and deep learning. sci rep. 2019;9:8020. https://doi.org/10.1038/s41598-019-44004-w. 10. ellsworth ma, lang tr, pickering bw, herasevich v. clinical data needs in the neonatal intensive care unit electronic medical record. bmc med inform decis mak. 2014;14:92. 11. chioma, r., sbordone, a., patti, m. l., perri, a., vento, g., & nobile, s. (2023). applications of artificial intelligence in neonatology. applied sciences, 13(5), 3211. https://doi.org/10.3390/app13053211 artificial intelligence and medicine zviad gurtskaia, natia kenchadze, marina basilashvili abstract artificial intelligence (ai) is increasingly integrated into medical sciences, aiding in disease diagnosis, drug discovery, and improving patient care. notably, ai has proven crucial during public health crises like the covid-19 pandemic, enhancing disease prediction and management. technologies such as machine learning and neural networks offer more accurate, personalized treatments in fields like radiology, cardiology, and oncology. the growing use of fda-approved ai-powered medical devices highlights its rapid adoption. looking ahead, ai promises to enhance healthcare quality, improve treatment accuracy, and support early disease diagnosis, ultimately contributing to better health outcomes and longevity. microsoft word fullpdf06022024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 304 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.32 უჯრედის ცენტრი და ღეროვან უჯრედებში უძველესი ცენტრიოლების დაგროვების პრობლემა ჯაბა ტყემალაძე1 1კვლევების დირექტორი, დღეგრძელობის კლინიკა; jtkemaladze@longevity.ge აბსტრაქტი ცენტროსომა შედგება ორი ცენტრიოლისგან, გარშემორტყმულია პერიცენტრიოლარული მასალით. ის არის უნიკალური სტრუქტურა, რომელიც შეინარჩუნებს თავის ძირითად მახასიათებლებს სხვადასხვა ტაქსონომიური ჯგუფის ორგანიზმებში, ერთუჯრედიან წყალმცენარეებიდან ძუძუმწოვრებამდე. მიტოზსა და ინტერფაზაში მიკროტუბულური სისტემის ორგანიზების ყველაზე შესამჩნევი ფუნქციის გარდა, ცენტროსომა ასრულებს ბევრ სხვა უჯრედულ ფუნქციას. კერძოდ, ცენტრიოლები წარმოადგენს მგრძნობიარე პირველადი წამწამების და მოძრავი წამწამების ფორმირების საფუძველს. ცენტროსომების კიდევ ერთი ძირითადი ფუნქციაა მარეგულირებელი ცილების ერთ ადგილას კონცენტრაციაა, რომელიც პასუხისმგებელია უჯრედის პროგრესირებაზე უჯრედული ციკლის შესრულებისას. მიუხედავად არსებული გამონაკლისებისა, ცენტროსომის ფუნქციონირება ექვემდებარება ზოგად პრინციპებს, მასში შემავალი ცენტრიოლების ფუნქცია კი ბოლომდე არაა გამოკვლეული. საკვანძო სიტყვები: ცენტროსომა; ცენტრიოლი; ღეროვანი; mtoc; mt შესავალი ადამიანის, მრავალუჯრედიანი ცხოველების, მცენარეების და ერთუჯრედიანთა უჯრედები შეიცავენ პოლარიზებულ მიკროტუბულებს (mt), მათი მზარდი (+) ბოლოების უმეტესობა მიმართულია უჯრედის პერიფერიისკენ. ეს გამოწვეულია იმით, რომ mt-ები იწყებენ ზრდას უჯრედის სპეციალური უბნებიდან, მიკროტუბულების ორგანიზების ცენტრებიდან (mtoc). ზოგიერთ mtoc-ს აქვს რთული მორფოლოგიური ორგანიზაცია, ზოგი განსხვავებულად არის მოწყობილი. სხვადასხვა mtoc შეიძლება დაიყოს რამდენიმე ჯგუფად: ცენტროსომული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 305 უჯრედების ცენტრები და მიკროტუბულების ორგანიზების ცენტრები, რომლებსაც არ აქვთ მკაფიო ლოკალიზაცია. მაგალითად, უმაღლესი მცენარეების უჯრედებში, mt პოლიმერიზაცია ხდება უჯრედის ბირთვის პერიფერიის გასწვრივ, საიდანაც mt-ები რადიალურად ვრცელდებიან. მსგავსი სურათი შეინიშნება mt რეგენერაციის დროს დიპტერანების სანერწყვე ჯირკვლების გიგანტურ უჯრედებში. რიგ შემთხვევებში, mt-ების ახალი წარმოქმნა, მათი დაწყება, ნუკლეაცია შეიძლება მოხდეს ციტოპლაზმაში სპეციალურ ზონებთან ან სტრუქტურებთან კავშირის გარეშე. მაგრამ უმეტეს შემთხვევაში, ცხოველური ორგანიზმების ინტერფაზურ უჯრედებში, mt-ების ფორმირება და ზრდა ხდება უჯრედის ცენტრიდან, რომელიც შეიცავს სპეციალურ წარმონაქმნებს ცენტროსომებს, რომლებიც უმეტესწილად შეიძლება შეიცავდეს კომპლექსურად ორგანიზებულ ცენტრიოლებს, ან შეიძლება არ ჰქონდეთ ისინი. ცენტროსომები და ცენტრიოლები ცენტროსომები აღმოაჩინეს და აღწერეს ასი წლის წინ (flemming, 1875; beneden, 1876) ეს არის ძალიან პატარა სხეულები, რომელთა ზომა არის სინათლის მიკროსკოპის გარჩევადობის ზღვარზე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს უჯრედის გეომეტრიულ ცენტრში. აქედან მოდის მათი სახელი. ზოგიერთ ობიექტში შესაძლებელი იყო იმის დანახვა, რომ მცირე მკვრივი სხეულები (ცენტრიოლები), ჩვეულებრივ წყვილებად (დიპლოსომა), გარშემორტყმულია უფრო მსუბუქი ციტოპლაზმის ზონით (თვითონ ცენტროსომა), საიდანაც ვრცელდება რადიალურად თხელი ფიბრილები (ცენტროსფერო). ცენტროსომები დამახასიათებელი და სავალდებულოა ცხოველური უჯრედებისთვის და არ არსებობს მაღალ მცენარეებში, უმეტეს სოკოებში და ზოგიერთ პროტოზოაში. მიჩნეული იყო, რომ გამყოფ უჯრედებში ცენტროსომები მონაწილეობენ გაყოფის ღეროს ფორმირებაში და განლაგებულია მის პოლუსებზე. გამყოფ უჯრედებში, ცენტროსომები ნაწილობრივ განსაზღვრავენ ეპითელიალური უჯრედების პოლარობას და განლაგებულია გოლჯის აპარატთან ახლოს. ცენტროსომების ეს კავშირი გოლჯის აპარატთან დამახასიათებელია მრავალი უჯრედისთვის, მათ შორის სისხლის უჯრედებისა და ნერვული უჯრედებისთვის. ხშირად ცენტროსომები დევს ბირთვის გვერდით, რომელიც მდებარეობს მისი ინვაგინაციის ზონებში. უჯრედულ ცენტრს აქვს ტიპიური სტრუქტურა ცხოველურ უჯრედებში. ეს არის ზონა, რომელიც შედგება ცენტრიოლებისა და მიმდებარე ამორფული ფიბრილარული მასისგან ან მატრიცისგან. ზოგიერთ შემთხვევაში, უჯრედის ცენტრი ან ცენტროსომა მოიცავს მხოლოდ ამ ფიბრილურ მასას, საიდანაც მიკროტუბულები ვრცელდება. ყველაზე ხშირად, მატრიცის გარდა, უჯრედის ცენტრის შემადგენლობა მოიცავს ცენტრიოლებს, რომელთა დაკვირვება ძნელია შუქის მიკროსკოპით. ცენტრიოლების ნატიფი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 306 სტრუქტურის შესწავლა შეიძლებოდა მხოლოდ ელექტრონული მიკროსკოპის გამოყენებით. ცენტრიოლების სტრუქტურის საფუძველი შედგება წრის ირგვლივ განლაგებული მიკროტუბულების ცხრა ტრიპლეტისაგან, რაც ქმნის ღრუ ცილინდრს. მისი სიგანე არის დაახლოებით 0,15 მიკრონი, ხოლო ასეთი ცილინდრის სიგრძე 0,3-0,5 მიკრონი (თუმცა არის ცენტრიოლები, რომელთა სიგრძე რამდენიმე მიკრონს აღწევს). ტრიპლეტის პირველ მიკროტუბულს (a მიკროტუბულს) აქვს დიამეტრი დაახლოებით 25 ნმ და კედლის სისქე 5 ნმ, რომელიც შედგება 13 გლობულური ქვედანაყოფისგან. თითოეული სამეულის სიგრძე ცენტრიოლის სიგრძის ტოლია. მეორე და მესამე (b და c) მიკროტუბულები განსხვავდება a მიკროტუბულებისგან იმით, რომ ისინი არასრულია, შეიცავს 11 ქვედანაყოფს და მჭიდროდ არიან მეზობლებთან. თითოეული ტრიპლეტი მდებარეობს ასეთი ცილინდრის რადიუსზე დაახლოებით 400 კუთხით. გარდა მიკროტუბულებისა, ცენტრიოლი მოიცავს უამრავ დამატებით სტრუქტურას. ეგრეთ წოდებული „სახელურები“, გამონაზარდები ვრცელდება a-მიკროტუბულიდან, რომელთაგან ერთი (გარე) მიმართულია მეზობელი ტრიპლეტის c-მიკროტუბულისკენ, ხოლო მეორე (შიდა) მიმართულია ცილინდრის ცენტრისკენ. როგორც წესი, ინტერფაზურ უჯრედებში ყოველთვის არის ორი ცენტრიოლი, რომლებიც განლაგებულია ერთმანეთის გვერდით და ქმნიან ცენტრიოლების დუპლეტს ანუ დიპლოსომას. დიპლოსომაში ცენტრიოლები განლაგებულია ერთმანეთის მიმართ სწორი კუთხით. ორი ცენტრიოლიდან გამოიყოფა „დედა“ და „ქალიშვილი“, ამ უკანასკნელის გრძივი ღერძი პერპენდიკულარულია დედა ცენტრიოლის გრძივი ღერძის მიმართ. ორივე ცენტრიოლი შეკრულია თავის ბოლოებზე ისე, რომ ქალიშვილის ცენტრიოლის პროქსიმალური ბოლო თითქოს უყურებს დედა ცენტრიოლის ზედაპირს. დედა ცენტრიოლის დისტალურ ნაწილში არის ამორფული მასალა გამონაზარდების ან დეზების სახით ეს არის დანამატები. ისინი არ არიან ქალიშვილ ცენტრიოლაზე. ქალიშვილი ცენტრიოლი გარკვეულწილად განსხვავდება დედა ცენტრიოლისგან. ცენტრიოლის ცილინდრის ცენტრალურ ნაწილს უკავია ურმის ბორბლის მსგავსი სტრუქტურა; მას აქვს ცენტრალური "მილისი" დიამეტრით დაახლოებით 25 ნმ და 9 ჩხირი, ერთი მიმართული თითოეული სამეულის a-მიკროტუბულისკენ. ცენტრიოლის შიგნით ასეთი სტრუქტურები განლაგებულია მის ერთ-ერთ ბოლოზე, პროქსიმალურზე, რაც ცენტრიოლის ცილინდრის სტრუქტურას პოლარულს ხდის. ცენტრიოლის დისტალურ ბოლოში მასში ასეთი სტრუქტურები არ არის. მოცულობა, რომელიც დაკავებულია ცენტრიოლის შიგნით სპიკებით კვანძით, შეიძლება მერყეობდეს ცენტრიოლის სიგრძის 3/4დან 1/5-მდე სხვადასხვა უჯრედში. ზოგიერთ სახეობის უჯრედების ცენტრიოლებში მილისი არ არის ან ჩანაცვლებულია ამორფული მასალის გროვით. ცენტრიოლარული ცილინდრის ბოლოები, გარდა მილისის და ჩხირების სისტემისა პროქსიმალურ ბოლოში, არაფრით არ არის დაფარული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 307 ცენტრიოლის mt სისტემა ჩვეულებრივ აღწერილია ფორმულით 9 + 0, ან (9x3) + 0, რაც ხაზს უსვამს mt-ს არარსებობას მის ცენტრალურ ნაწილში. თითოეული ცენტრიოლის ირგვლივ არის უსტრუქტურო ან წვრილი ბოჭკოვანი მატრიცა. თავად ტრიპლეტის mt-ები ჩაძირულია ამორფულ მასალაში. თუ იზოლირებული ცენტრიოლები დამუშავდება 0,6 m nacl ხსნარით, მაშინ მოხდება მასში შემავალი mt-ის სრული ამოვარდნა, მაგრამ ცენტრიოლი, როგორც ასეთი, არ დაიშლება: ცილინდრული სტრუქტურა დარჩება ცხრა ღრუ-ხვრელით, რომლებიც დამუშავებამდე მიკროტუბულების სამეულს ეკავა. სურათი 1 ტიპიური ცენტროსომის სტრუქტურა უჯრედული ციკლის s ფაზაში ძუძუმწოვრების უჯრედებში. mc: დედა (მომწიფებული) ცენტრიოლი; dc: ქალიშვილი ცენტრიოლი; pc: პროცენტრიოლი; pcm: პერიცენტრიოლარული მასალა (პერიცენტრიოლარული მატრიცა); a: სამეულის „a“ mt; b: სამეულის „b“ mt; c: სამეულის „c“ mt; h: კავი "c" mt; mtd: a-b mt დუპლექსი (ცენტრიოლარული ცილინდრის დისტალურ ნაწილში); itc: შიდა სამეულის შეერთების სისტემა (შაფოლდის სტრუქტურა), რომელიც მოიცავს a-c ლინკერებს; cs: ურიკის სტრუქტურა (ღერძი სპიკებით); sda: სუბდისტალური დანამატი; hsda: ქვედა დისტალური დანამატის ხელმძღვანელი; ssda: ქვედა დისტალური დანამატის ღერო (ამ შემთხვევაში დაკავშირებულია სამ სამეულთან); s: თანამგზავრები; ss: ქვედა დისტალური დანამატის ღეროს განივზოლიანი სტრუქტურა; mt: მიკროტუბული; da: დისტალური დანამატი; had: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 308 დისტალური დანამატის თავი; r: ნეკნი. ჩასმა: mt ტრიპლეტის ნატიფი ულტრასტრუქტურა, რომელიც აჩვენებს mt-ების პროტოფილებს (uzbekov et al., 2020). ხშირად ცენტრიოლების მახლობლად და მასთან კავშირში რამდენიმე დამატებითი სტრუქტურა გვხვდება: თანამგზავრები, მიკროტუბულების კონვერგენციის ფოკუსები, განივზოლიანი ბოჭკოვანი ფესვები, დამატებითი მიკროტუბულები, რომლებიც ქმნიან სპეციალურ ზონას ცენტრიოლის გარშემო ცენტროსფეროს. ელექტრონულ მიკროსკოპში ინტერფაზური ცენტრიოლების გამოკვლევისას აღმოჩნდა, რომ სინათლის მიკროსკოპში აღმოჩენილი ცენტრისფეროს გასხივოსნებული ბზინვარება წარმოადგენს დიპლოსომის ზონიდან გამოსხივებულ მიკროტუბულების დიდ რაოდენობას. დიპლოსომაში მხოლოდ ერთი ცენტრიოლა, დედა ცენტრიოლი, შეიცავს უამრავ დამატებით სტრუქტურას. ზოგიერთი მათგანი, პერიცენტრიოლარული თანამგზავრები, შედგება კონუსის ფორმის ღეროსგან, წვრილი ბოჭკოვანი სტრუქტურით, რომელიც მდებარეობს ცენტრიოლის კედელზე და თავით მიდებულია ამ ღეროზე. თანამგზავრების ფეხებს ხშირად აქვთ განივი ზოლები. ასეთი პერიცენტრული თანამგზავრების რაოდენობა არ არის მუდმივი, ისინი შეიძლება განთავსდეს ცენტრიოლის სიგრძის სხვადასხვა დონეზე. ამ სტრუქტურების გარდა, დიპლოსომასთან ახლოს, მაგრამ სტრუქტურულად არ იყოს დაკავშირებული მასთან, შეიძლება განთავსდეს მკვრივი პატარა (20-40 ნმ) სხეულები, რომლებსაც ერთი ან მეტი mt უახლოვდება (მიკროსტუბულების კონვერგენციის კერები). mt-ები ასევე ვრცელდება თანამგზავრების თავებიდან. ეს ცენტროსომური mt-ები პირდაპირ არ ვრცელდება ცენტრიოლის ცილინდრების mt-დან, მაგრამ ასოცირდება ან თანამგზავრებთან ან მატრიქსთან. ასეთი mtები ქმნიან ერთგვარ გასხივოსნებულ სფეროს (ცენტროსფეროს) ცენტრიოლის გარშემო, სადაც mt-ების (-) ბოლოები დაკავშირებულია mt-ებთან, ხოლო (+) ბოლოები რადიალურად ვრცელდბიან უჯრედის პერიფერიისკენ. როდესაც ცენტრისფერო იქმნება ინტერფაზურ უჯრედში, მხოლოდ სპეციალური ცენტრიოლური სტრუქტურები, თანამგზავრები და მატრიცა, გარკვეულწილად ასოცირდება მიკროტუბულების წარმოქმნასთან; თავად ცენტრიოლების მიკროტუბულები არ მონაწილეობენ ამ პროცესში. აღმოჩნდა, რომ პერიცენტრიოლარული მიკროტუბულების აღდგენა სიცივეში მათი დეპოლიმერიზაციის შემდეგ ხდება სატელიტის თავებიდან გაშლილი ახალი მიკროტუბულების გამოჩენის გამო. ამრიგად, შეიძლება ჩაითვალოს, რომ ეს დამატებითი სტრუქტურები არის ცენტრები, რომლებშიც მიკროტუბულები გროვდება ტუბულინებიდან (მიკროტუბულების ორგანიზების ცენტრები mtoc). ცენტრიოლების მომწიფების სრულ პროცესს პროცენტრიოლიდან დედა ცენტრიოლამდე სჭირდება ერთნახევარზე მეტი უჯრედის ციკლი. პროცენტრიოლის წამოწყების ზუსტი დრო სადავოა (sullenberger et al., 2020). პროცენტრიოლებით უჯრედების პროცენტული მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად აჭარბებდა s-ფაზის პროცენტს უჯრედულ ციკლში სინქრონიზებულ hela-ს უჯრედებში. ეს განსხვავება შეიძლება მიუთითებდეს, რომ პროცენტრიოლების ფორმირების პროცესი დაიწყო დნმ-ის რეპლიკაციის დაწყებამდე, თუ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 309 გამოვრიცხავთ, რომ ეს სიმსივნური უჯრედებისატის დამახასიათებელ ცენტრიოლებიბირთვული გენომის პლოიდობის რიცხობრივ შეფარდების დარღვევას. ასევე ნაჩვენებია, რომ ცენტრიოლების გაორმაგება შეიძლება მოხდეს ციტოპლასტებში ბირთვის არარსებობის შემთხვევაშიც და ზღვის ზღარბის ენუკლეირებულ ზიგოტებში. პროცენტრიოლები აღმოაჩინეს დედა ცენტრიოლებთან დნმ-ის რეპლიკაციის დაწყებამდე ორი საათით ადრე ღორის თირკმლის უჯრედულ ხაზში, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ პროცენტრიოლები იწყებენ ფორმირებას დნმ-ის რეპლიკაციამდე. თუმცა, არის თუ არა ეს დაკვირვება უნივერსალური უჯრედების სხვა ტიპებში, უცნობია. თავდაპირველი გამოჩენის შემდეგ ცენტრიოლი თანდათან იზრდება დედის ზომამდე უჯრედული ციკლის s და g2 ფაზაში. ახლად წარმოქმნილ უჯრედში მიტოზის შემდეგ ის ხდება ქალიშვილური ცენტრიოლი. ცენტრიოლი ხდება მომწიფებული დედა ცენტრიოლა, რომელიც იძენს მისი უჯრედული აქტივობების სრულ კომპლექტს სიცოცხლის მეორე მიტოზის შემდეგ. უჯრედის (ბირთვული) ციკლი და ცენტრიოლარული (ცენტროსომური) ციკლი ურთიერთდაკავშირებულია უჯრედული ციკლის მინიმუმ ორ კრიტიკულ წერტილში: g1-ის დასასრული და g2 ფაზის დასასრული. გარდა ამისა, ზოგიერთი კრიტიკული მოვლენა ხდება მიტოზში პროცესის დროს, რომელსაც ეწოდება "ცენტრიოლის ცენტროსომაში გადაქცევა" (izquierdo et al., 2014). უფრო მეტიც, მრავალი ცილა, რომელიც მონაწილეობს უჯრედული ციკლის რეგულირებაში, კონცენტრირებულია ცენტროსომაში. ამ რეგულაციაში ჩარევა იწვევს უჯრედული ციკლის პროგრესირების დარღვევას, რაც საბოლოოდ იწვევს გადაჭარბებულ პროლიფერაციას ან გადაგვარებას. სურათი 2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 310 უჯრედული (ბირთვული) ციკლისა და ცენტრიოლარული ციკლის ურთიერთობა. r, შეზღუდვის წერტილი (uzbekov et al., 2020). სურათი 3 ცილის ურთიერთქმედების სქემა და ფუნქციური ცილოვანი კომპლექსები ცენტროსომაში (ინტერაქტომი). წითელი და შავი ხაზები აღნიშნავს ცილების ცენტროსომურ ურთიერთქმედებას (uzbekov et al., 2020). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 311 ცენტრიოლების ქიმია ცუდად არის შესწავლილი, რადგან ამ სტრუქტურის სუფთა წილადის სახით მიღების მეთოდები ჯერ არ არის შემუშავებული. ცენტრიოლების ბიოქიმიური შესწავლის სირთულეები განპირობებულია იმით, რომ ეს არის ერთი უჯრედული სტრუქტურა, რომლის მოცულობა მხოლოდ 0,03 μm 3-ია. შედარებისთვის, გავიხსენოთ, რომ უჯრედი შეიცავს: დაახლოებით ათას მიტოქონდრიას, დაახლოებით მილიონ რიბოსომას, ასამდე ქრომოსომას, დაახლოებით 1 მმ 2 მემბრანას. ინტერფაზულ უჯრედებში ცენტრიოლები დაკავშირებული არიან ბირთვთან და ბირთვულ მემბრანასთან. როდესაც ბირთვები იზოლირებულია, ვირთხის ღვიძლისა და ელენთის უჯრედების თითქმის ყველა ცენტრიოლი მთავრდება ამ ფრაქციაში. ცენტრიოლების შეერთება ბირთვთან ძირითადად შუალედური ძაფებით ხორციელდება. თუ ცოცხალი უჯრედები ექვემდებარება ულტრაცენტრფუგაციას, ცენტრიოლები ბირთვებთან ერთად ეშვება ცენტრიდანულ პოლუსზე. ცენტროსომული ციკლი აღმოჩნდა, რომ ცენტროსომების სტრუქტურა და აქტივობა იცვლება უჯრედული ციკლის პერიოდის მიხედვით, რომლის დროსაც უჯრედის ცენტრიც განიცდის ციკლურ ცვლილებებს. პროფაზიდან ტელოფაზამდე, ცენტროსომებს აქვთ მსგავსი სტრუქტურა, იმისდა მიუხედავად, რომ მიტოზის დროს ხდება მრავალი მნიშვნელოვანი უჯრედული გადაწყობა: ქრომოსომის კონდენსაცია, ბირთვული მემბრანის განადგურება, გაყოფის თითისტარის ფორმირება, ქრომოსომების დივერგენცია. მიტოზის დროს, უჯრედის ცენტრებში (თითო უჯრედის თითოეულ პოლუ\სზე) არის ცენტრიოლარული დიპლოსომა. როგორც მოსალოდნელი იყო, ქალიშვილი ცენტრიოლა მთავრდება დედის ცენტრიოლაზე. მიტოზის ყველა სტადიაზე დედა ცენტრიოლს აკრავს თხელი ბოჭკოების საკმაოდ ფართო (0,3 მკმ-მდე) ზონა ცენტრიოლარული ფიბრილარული ჰალო. ამ ჰალოდან რადიალურად ვრცელდება მიკროტუბულები. მნიშვნელოვანია ხაზგასმით აღვნიშნოთ, რომ შვილობილი ცენტრიოლებს არ აქვთ არც ჰალო და არც მიკროტუბულები, რომლებიც ვრცელდება ცენტრიოლებიდან. ამ დროს ხდება მიკროტუბულებისგან შემდგარი მიტოზური თითისტარის აპარატის წარმოქმნა. ამ სტრუქტურას მართლაც აქვს თითისტარის ფორმა, სადაც მის ბოლოებში უჯრედის პოლუსებზე არის დიპლოსომები, რომლებიც გარშემორტყმულია რადიალური მიკროტუბულებით (ცენტროსფერო). ამ შემთხვევაში შეგვიძლია ვთქვათ, რომ დიპლოსომების ზონები, უჯრედული ცენტრები, წარმოადგენს მიკროტუბულების ორგანიზების (პოლიმერიზაციის) ცენტრებს. ამის სასარგებლოდ მეტყველებს შემდეგი ფაქტები: სიცივის ან კოლხიცინის გავლენის ქვეშ წარმოქმნილი ღეროვანი და ცენტრისფერული მიკროტუბულების გაქრობის შემდეგ, ახალი მიკროტუბულები ჩნდება ძირითადად დედა ცენტრიოლების, დიპლოსომების, თითოეულ პოლუსში. საინტერესოა, რომ ახალი მიკროტუბულების ზრდა არ არის დაკავშირებული ცენტრიოლარული ცილინდრის სამეულების მიკროტუბულებთან, ისინი იწყებენ ზრდას დედა ცენტრიოლზე მდებარე ჰალო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 312 ზონიდან. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ დროს არ არის თანამგზავრები დედა ცენტრიოლებზე (ისევე როგორც ქალიშვილურ ცენტრიოლებზე), და ამავდროულად ციტოპლაზმა კარგავს მიკროტუბულებს: ციტოპლაზმის მიკროტუბულები იშლება და ტუბულინის მონომერები მიდის სათითურის და ცენტრისფერული მიკროტუბულების წარმოქმნაზე, რომლებიც წარმოიქმნებიან ფიბრილარულ ჰალოზე ისე, როგორც mtoc-ზე. მიტოზური მიკროტუბულების პოლიმერიზაციის ეს პროცესი ასახავს უჯრედული ცენტრის აქტივობის პირველ ფორმას. თუ ცენტრიოლი დასხივდება ლაზერის მიკროსხივით პროფაზაში, მიტოზური თითისტარის ფორმირება ჩერდება. მიტოზის ყველა სტადიაზე უჯრედის ცენტრებს აქვთ დაახლოებით მსგავსი სტრუქტურა, მაგრამ ტელოფაზაში ფიბრილარული ჰალოს სისქე მცირდება. ტელოფაზის დასასრულისკენ, როდესაც უჯრედი ორად იყოფა და ქრომოსომები იწყებენ დეკონდენსაციას და ქმნიან ახალ ინტერფაზურ ბირთვებს, გაყოფის სათთური იშლება და მისი მიკროტუბულები დეპოლიმერიზდება. ამავდროულად, უჯრედის ცენტრები ცვლიან ტავის სტრუქტურას. დედა და ქალიშვილი ცენტრიოლები კარგავენ ერთმანეთის პერპენდიკულარულ განლაგებას და შორდებიან ერთმანეთს მცირე (0,5-2 მკმ) მანძილზე, მაგრამ მაინც რჩებიან ერთ ადგილას. დედის ცენტრიოლის ირგვლივ არ არის გამოვლენილი ჰალო ან მიკროტუბულები. ამ დროს ციტოპლაზმაში ასევე პრაქტიკულად არ არის მიკროტუბულები. g1 პერიოდის დასაწყისში დედა ცენტრიოლის ზედაპირზე ჩნდებიან თანამგზავრები, რომლებსაც აქვთ ყუნწი და თავი, საიდანაც რადიალურად ვრცელდება მიკროტუბულები, რომლებიც იწყებენ სიგრძეში ზრდას და ავსებენ ციტოპლაზმას. შესაბამისად, უჯრედული ცენტრის აქტივობის მეორე ფორმა არის ციტოპლაზმური მიკროტუბულების წარმოქმნა ინტერფაზურ უჯრედებში. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ აქ მხოლოდ დედა ცენტრიოლია აქტიური, რომელიც ადვილად ამოიცნობა მის დისტალურ ნაწილში არსებულ დანამატებით. თუ ციტოპლაზმური მიკროტუბულების წარმოქმნის მთავარ (თუ არა ერთადერთ) ადგილად მივიჩნევთ უჯრედულ ცენტრებს, მაშინ ამ უკანასკნელთა საერთო რაოდენობა უნდა იყოს ცენტრიოლებიდან გაშლილი მიკროტუბულების რაოდენობის ტოლი. ელექტრონული მიკროსკოპის ქვეშ გამოკვლევისას აღმოჩნდა, რომ მხოლოდ რამდენიმე ათეული მიკროტუბული ვრცელდება უჯრედის ცენტრებიდან ინტერფაზაში და ციტოპლაზმაში იმდენია, რომ ძნელია მათი დათვლა იმუნოფლუორესცენტური მეთოდით. ეს იმაზე მეტყველებს, რომ მიკროტუბულების ზრდასთან ერთად ზოგიერთი მათგანი კარგავს კავშირს ცენტრიოლის რეგიონთან და შეუძლია ციტოპლაზმაში დიდხანს დარჩეს. ცენტროსომები იწვევენ ახალი მიკროტუბულების პოლიმერიზაციას, რომლებიც ცვლის თანდათანობით დეპოლიმერიზებულ ძველებს. ციტოპლაზმაში, სავარაუდოდ, რამდენიმე თაობის მიკროტუბულებია: "ძველი", რომელიც არ არის დაკავშირებული უჯრედის ცენტრთან და ახლები, რომლებიც იზრდება ცენტროსომებიდან. ამრიგად, უჯრედში ხდება კონვეიერის ერთგვარი ცვლილება და ციტოპლაზმური მიკროტუბულების რეპროდუქცია. თუ უჯრედს აეკრძალება s-პერიოდში შესვლა, მათ შეუძლიათ იარსებონ უჯრედის დასვენების ფაზაში (g0-პერიოდი). ამ შემთხვევაში დედა ცენტრიოლი აგრძელებს ფუნქციონირებას, როგორც ციტოჩონჩხის მიკროტუბულების ფორმირების ცენტრი. მაგრამ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 313 ამავდროულად, შეუძლება გამოვლინდეს უჯრედული ცენტრის აქტივობის მესამე ფორმა წამწამის (ცილია) ფორმირება, რომელიც არის პლაზმური მემბრანის გამონაზარდი, სავსე აქსონემით (ღერძული ძაფით). ცილია შედგება მიკროტუბულების ცხრა დუბლეტისგან. ეს მიკროტუბულები იზრდება, თითქოს თესლიდან, დედა ცენტრიოლის სამეულის aდა b მიკროტუბულებიდან მის დისტალურ ნაწილში. s-პერიოდის დაწყებისას (ან შუაში) იწყება უჯრედული ცენტრის აქტივობის მეოთხე ფორმა: ცენტრიოლების რაოდენობა ორმაგდება. ამ დროს ტელოფაზის ბოლოს გამოყოფილი თითოეული ცენტრიოლის მახლობლად, დედა-შვილის, წარმოიქმნება ახალი ცენტრიოლარული ცილინდრებიპროცენტრიოლები. თითოეული ცენტრიოლის პროქსიმალური ბოლოების მიდამოში, ყალიბდება მიკროტუბულები ჯერ ცხრა ერთეული (მხოლობითი) გრძელი ღერძის პერპენდიკულურად, შემდეგ ისინი გარდაიქმნება ცხრა ორმაგ(ორეულ) სტრუქტურად, შემდეგ კი ახალი ცენტრიოლარული ცილინდრების მზარდი მიკროტუბულების ცხრა სამეულად. პროცენტრიოლების ჩასახვა ხდება ცენტრიოლების პროქსიმალურ ბოლოებზე; ამ ადგილას ცენტრიოლების ახალი თაობა იზრდება, ასევე პროქსიმალური ბოლოდან. პროცენტრიოლების ზრდის დროს შეგიძლიათ იხილოთ ცენტრალური მილისი ჩხირებით. სტრუქტურების ამ ზრდის წყალობით, ჯერ წარმოიქმნება მოკლე ქალიშვილი ცენტრიოლაპროცენტრიოლი რომელიც შემდეგ იზრდება დედის ზომამდე. ცენტრიოლების რაოდენობის გაზრდის ამ მეთოდს ეწოდა დუბლირება. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ცენტრიოლების გამრავლება არ არის დაკავშირებული მათ გაყოფასთან, კვირტვასთან ან ფრაგმენტაციასთან, არამედ ხდება ჩანასახის, პროცენტრიოლის ფორმირების გზით, რომელიც ახლოს და პერპენდიკულურადაა თავდაპირველ ცენტრიოლთან. მართალია, ბოლო პირობა ყველა უჯრედში არ არის დაკმაყოფილებული. ზოგიერთ ოომიცეტში, ცენტრიოლების დუბლირების დროს ცენტრიოლები ჯერ დაშორიშორდებიან, შემდეგ იზრდება მილისი, შემდეგ კი მიკროტუბულები იზრდებიან დედა ცენტრიოლის ღერძის გასწვრივ, ხოლო ცენტრიოლები განლაგებულია ერთმანეთის მიმართ ბოლოებით. საინტერესოა, რომ ასეთ ახალ ცენტრიოლებში ტრიპლეტებს აქვთ დახრილობის კუთხე საპირისპირო, ვიდრე დედა ცენტრიოლში. ცენტრიოლების გაორმაგების ფაქტმა ზოგიერთი მკვლევარი მიიყვანა თეორიამდე, რომ ცენტრიოლები, ისევე როგორც მიტოქონდრია და პლასტიდები, მიეკუთვნებიან ციტოპლაზმის თვითგანმეორებად კომპონენტებს იმის და მიუხედავად, რომ არ არსებობს პირდაპირი მტკიცებულება ცენტრიოლებში დნმ-ის არსებობის შესახებ. s-პერიოდში, ცენტრიოლების გაორმაგების (დუბლირების) დროს, დედა ცენტრიოლი აგრძელებს აქტივობის მეორე ფორმის გამოვლენას: აქტიურია როგორც ციტოპლაზმური მიკროტუბულების წარმოქმნის ცენტრი. დუბლირების პროცესის შედეგად, ყოველ ცენტრიოლთან იზრდება ახალი ქალიშვილი ცენტრიოლა (პირველი დედა ცენტრიოლა და ქალიშვილი ცენტრიოლა ყოფილ ქალიშვილის ცენტრიოლაზე შეიძლება ჩაითვალოს ბებიად და შვილიშვილად). ამიტომ, s პერიოდის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 314 დასრულების შემდეგ, უჯრედი უკვე შეიცავს ორ დიპლოსომას (და ოთხ ცენტრიოლარულ ცილინდრს). ამის შემდეგ იწყება უჯრედული ციკლის შემდეგი პერიოდი, პოსტსინთეზური (g2 პერიოდი), როდესაც უჯრედში იწყება მზადება შემდეგი გაყოფისთვის. ამ დროს დედა დიპლოსომაზე თანამგზავრები ქრება (ასე შეიძლება ეწოდოს ძველ დედა ცენტრიოლას ახალი ასული ცენტრიოლით) და ორივე დედა ცენტრიოლი ორივე დიპლოსომაში დაფარულია ფიბრილარული ჰალოთი, საიდანაც იწყებს მიტოზური მიკროტუბულების ზრდა პროფაზაში. ამის პარალელურად, მიკროტუბულები ქრება ციტოპლაზმაში და უჯრედი მიდრეკილია შეიძინოს სფერული ფორმა. მოვლენების მთელი ეს თანმიმდევრობა მეორდება ციკლიდან ციკლამდე უჯრედებში, რომლებსაც შეუძლიათ შემდეგი თაობის რეპლიკაცია. უმეტეს შემთხვევაში, ორგანიზმის უჯრედები g0 პერიოდშია და, ამიტომ მათი ცენტრიოლი მონაწილეობს ციტოპლაზმური მიკროტუბულების პოლიმერიზაციაში და ცილიუმის (ან მრავალი ცილიის) ფორმირებაში. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში ის ბაზალური სხეულის შემადგენლობაშია. ჩვეულებრივ, დედა უჯრედის გაყოფის შემდეგ, ქალიშვილ უჯრედებში ორი ცენტრიოლარული ცილინდრი შედის როგორც დიპლოსომის ნაწილი. სხვადასხვა ექსპერიმენტულ პირობებში შესაძლებელია უჯრედის ორად დაყოფის აკრძალვა და ქრომოსომების გაორმაგებული რაოდენობის მქონე უჯრედების (პოლიპლოიდური უჯრედების) მიღება. ასეთ უჯრედებში გაორმაგდება ცენტრიოლების რაოდენობაც. უჯრედებს შეუძლიათ ხელახლა შევიდნენ უჯრედულ ციკლში, გაორმაგდეს დნმ-ის რაოდენობაც და ცენტრიოლების რაოდენობაც. დადგინდა, რომ g0 პერიოდში ღვიძლის ტეტრაპლოიდურ უჯრედებში (ქრომოსომების ოთხჯერადი ნაკრებით) ციტოპლაზმაში ჩანს არა ორი, არამედ ოთხი ცენტრიოლარული ცილინდრი, ხოლო ასეთი უჯრედების გაყოფის პოლუსებზე, თითოეულში ორი დიპლოსომა იყო ნაპოვნი. მსგავსი ვითარება დაფიქსირდა სხვა პოლიპლოიდურ უჯრედებშიც (ძვლის ტვინის მეგაკარიოციტები, პოლიპლოიდური ჰიბრიდული უჯრედები და სხვ.). ამასთან დაკავშირებით, ვარაუდობდნენ, რომ არსებობს პირდაპირი კავშირი უჯრედის პლოიდურ რიცხვს (ქრომოსომების ნაკრების რაოდენობა) და ცენტრიოლების რაოდენობას შორის. ცენტრიოლარული ციკლის დარღვევამ შეიძლება გამოიწვიოს უჯრედებში რიგი პათოლოგიური ცვლილებები, უპირველეს ყოვლისა, მრავალპოლარული მიტოზის გამოჩენა. მაგალითად, β-მერკაპტოეთანოლის გავლენით, ნორმალური მიტოზი იბლოკება და დიპლოსომები ცალკეულ ცენტრიოლებად გამოიყოფა. ამ ნივთიერების გამორეცხვისას უჯრედი კვლავ იწყებს გაყოფას, მაგრამ ამ შემთხვევაში თითოეული ცენტრიოლი აქტიურდება და ქმნის გაყოფის სათითურის პოლუსს. ამრიგად, წარმოიქმნება სამ ან ოთხპოლუსიანი მიტოზები, რაც იწვევს ქრომოსომების არათანაბარ განაწილებას ქალიშვილ უჯრედებს შორის. ეს თავის მხრივ იწვევს ქრომოსომების რაოდენობის ცვლილებას (ანეუფლოიდია), რაც ხშირად იწვევს უჯრედების სიკვდილს. ზოგჯერ, მულტიპოლარული მიტოზების წარმოქმნის დროს, ცენტრიოლები არ არის ზოგიერთ პოლუსზე: მხოლოდ ცენტროსომის ფიბრილარული მასალა (უცენტრიოლო პოლუსები). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 315 შეიძლება ითქვას, რომ უჯრედული ცენტრის აქტივობის ოთხივე აღწერილ ფორმაში უშუალოდ ცენტრიოლი არ ღებულობს მონაწილეობას (თუ არ ჩავთვლით ცილიას წარმოქმნას). გამოდის, რომ მრავალუჯრედიანი ცხოველების და ადამიანის სომატური უჯრედებში ამ უცილებელი სტრუქტურის ფუნქციები (თუ არ ჩავთვლით ცილიას ფორმირებას) დღემდე უცნობია და საჭიროებს აღმოჩენებს და კვლევებს. ამ კუთხით საინტერესოა, რომ ღეროვანი უჯრედების ასიმეტრიული გაყოფისას დედა უჯრედის უძველესი ცენტრიოლი ერგება იმ ქალიშვილ ღეროვან უჯრედს, რომელშიც სრულად ნარჩუნდება დედა უჯრედის ღეროვნების თვისებებს. საინტერესოა, რომ ასიმეტრიული გაყოფების ნივთიერებების ასიმეტრიულ გაყოფაში ეს არის უპრეცენდენტო მოვლენა დანარჩენი ორგანოიდები და სტრუქტურები, რომელიც ამ ქალიშვილ უჯრედს ერგება, არის ახალი შექმნილი და ჯანსაღი. ცენტრიოლი ხვდება იმ ქალიშვილ უჯრედში, რომელიც სრულად ინარჩუნებს დედის ღეროვან თვისებებს. რეპლიკაციური დაბერების ცენტრიოლარული თეორია ვარაუდობს, რომ ცენტრიოლები არის გაყოფების “თვლის” და დიფერენციაციის მართვის სტრუქტურა (tkemaladze j., 2001-2024). ანუ ცენტროსომას, რომლსაც გააჩნია ცენტრიოლები ასრულებს უჯრედული ცენტრის აქტივობის მეხუთე ფორმასდიფერენციაციის ინდუქტორების მართვა. სურათი 4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 316 უჯრედების გაყოფისას ნივთიერებების ასიმეტრიული არჩევითი გადანაწილება ხდება პრაქტიკულად ყველა სახეობებშიახალი და ჯანსაღი სტრუქტურები ხვდება ერთ ქალიშვილ უჯრედში და ძველი და დაზიანებული მეორე ქალიშვილურ უჯრედში. მხოლოდ ღეროვანი უჯრედების ასიმეტრიული გაყოფისას ხდება ისე, რომ ახალ და ჯანსაღ სტრუქტურების (პირველ რიგში დნმის) ამორჩვით გადანაწილებისას ასევე არჩევითად ხდება უძველესი ცენტრიოლის მიერთება ამ საუკეთესო სტრუქტურებს. საინტერესოა, რომ ახალი და ჯანსაღი სტრუქტურები და უძველესი(დროთა განმავლობაში დაზიანებული) დისკუსია ცენტრიოლების ფუნქციის/ფუნქციების ჯერ არ არის დადგენილი (ცილიას წარმოქმნას თუ არ ჩავთვლით). მისი ატივობაზე ვარაუდების უმეტესობა დიფერენციაციის ინდუქტორების და მორფოგენების აღქმის თეორიულ მოდელებს ეყრდნობა. განსაკუთრებული ყურადღება ეპყრობა შემდეგ ფაქტებს: 1. ზიგოტა იყოფა 2 ჯერ განედზე, შემდეგ კი ხდება გრძედზე და განედზე გაყოფების მონაცვლეობა. 2. ჰამეტოგენეზისას ბევრ სახეობაში ხდება ცენტრიოლების ლიზისი. 3. პლანარიათა ტოტიპოტენტური ნეობლასტები, ტოტიპოტენტური ზიგოტა და მცენარეული უჯრედიბის უჯრედული ცენტრები არ შეიცავენ ცენტრიოლებს. 4. ცენტრიოლი ბევრ სახეობაში წარმოიქმნება de novo ზიგოტაში ან ბლასტომერებში. 5. ასიმეტრიული გაყოფისას ღეროვანი უჯრედები შერჩვითად აგროვებენ უძველეს (ემბრიოგენეზის დროინდელ) ცენტრიოლებს იმის ფონზე, რომ ასევე შერჩევიტად ხდება მათში დანარჩნი მოლეკულების, ორგანელების და ორგანოიდების უახლესი კოპიოების დაგროვება. 6. ცენტრიოლების დაზიანებისას სომატური უჯრედების უმეტესობა წყვეტს რეპლიკაციას. 7. ზოგიერთ მაღალ დიფერენციირებული უჯრედებში ხდება ცენტრიოლების ექტრუზია მაგალითად ადამიანის ერითროციტებში. 8. მაღალ დიფერენციირებული უჯრედებში ხშირად ხდება ცენტრიოლების ინაქტივაცია, მათ შორის ცილიის წარმოქმნის სახით. 9. სიმსივნურ უჯრედებში ხდება ცენტრიოლებიქრომოსომების რაოდენობის შეფარდების დარღვევა. ამ ყურადსაღები ფაქტების მიზეზების დასადგენად საჭიროა დიფერენციაციის და რეპლიკაციური დაბერების ცენტრიოლარული თეორიის შემოწმება. ამისათვის მიზანშეწონილია ცენტრიოლების გადანერგვის ტექნოლოგიის შექმნა. საინტერესოა შემდეგი ექსპერიმენტები: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 317 რა მოხდება თუ რომელიმე პროგენიტორული უჯრედის ცენტრიოლები გადაინერგება ზიგოტაში გახდება თუ არა ზიგოტის ქალიშვილი უჯრედები ის უჯრედები, რომელიც შეესაბამება პროგენიტორულ უჯრედის შთამომავალს? 1. რა მოხდება თუ რომელიმე მარალი დიფერენციაციის მქონე უჯრედში გადაინერგება ზრდასრული რეორავნი უჯრედის ცენტრიოლები გახდება თუ არა ასეთი უჯრედის ქალიშვილი უჯრედები ერთი ღეროვანი და მეორე დაბალი დიფერენციაციის მქონე თუ მათში დაპროგრამირებული აპოპტოზი ჩაირთვება როგორც მარალი დიფერენციაციის მქონე უჯრედის შთამომავლებში? 2. რა მოხდება თუ გადაინერგება ახალგაზრდა ორგანიზმის ღეროვანი უჯრედის ცენტრიოლები ხანდაზმული ორგანიზმის ღეროვან უჯრედშიდაუბრუნდება თუ არა ასეთ უჯრედს ახალგაზრდა ორგანიზმისათვის დამახასიათებელი ღეროვანი უჯრედის (საიდანაც ამოღებულ იქნა ცენტრიოლი) გაყოფის ტემპი. 3. რა მოხდება თუ გადაინერგება ხანდაზმული ორგანიზმის ღეროვანი უჯრედის ცენტრიოლები ახალგაზრდა ორგანიზმის ღეროვან უჯრედშიშეანელებს თუ არა ასეთი უჯრედი ხანდაზმული ორგანიზმისათვის დამახასიათებელი ღეროვანი უჯრედის (საიდანაც ამოღებულ იქნა ცენტრიოლი) გაყოფის ტემპს. თუ მოხდება ისე, როგორც ვარაუდობს დიფერენციაციის და რეპლიკაციური დაბერების ცენტრიოლარული თეორია, მაშინ გასაგებია რატომ: 1. ზიგოტა იყოფა 2 ჯერ განედზე, შემდეგ კი ხდება გრძედზე და განედზე გაყოფების მონაცვლეობა იმიტომ, რომ პირველი გაყოფისას არ არის ცენტრიოლი, როიმ დედა და ქალიშვილ ცენტრიოლებმა მართონ გაროფის სიბრტყე. ხოლო განიც და გფრძედი გაყოფები მონაცვლეობით ხდეაბა იმიტომ, რომ ცენტრიოლის მომწიფებას(ანუ ინდუქტორის გამონთავცისუფლების მომზადებას) ესაჭიროება 1,5 უჯრედული ციკლი. ეს საინტერესო ბიოლოგიური მოვლენა მრავალუჯრედიანი ცხოველების და ადამინის სომატურ უჯრედებში თვალნათლივ აჩვენებს, რომ პროლიფერაცია და დიფერენციაცია სხვა და სხვა პროცესია, რომლებსაც გააჩნიათ უზუსტესი ბალანსის მექნიზმი. 2. ჰამეტოგენეზისას ბევრ სახეობაში ხდება ცენტრიოლების ლიზისი იმიტომ, რომ მოხდეს დიფერენციაციის ინდუქტორების მატარებლისცენტრიოლებიგარანტგირებული განახლება, de novo შექმნა სინგამიის შემდეგ, ციტოგენეტიური სტატუსი ნულდება. 3. პლანარიათა ტოტიპოტენტური ნეობლასტები, ტოტიპოტენტური ზიგოტა და მცენარეული უჯრედიბის უჯრედული ცენტრები არ შეიცავენ ცენტრიოლებს იმიტომ, რომ მხოლოდ უცენტრიოლო უჯრედებში არ იქნება დიფერენციაციის ინდუქტორები და ისინი იქნებიან ტოტიპოტენტური (არადიფერენციირებული) 4. ბევრ სახეობაში ცენტრიოლები წარმოიქმნება de novo ზიგოტაში ან ბლასტომერებში იმიტომ, რომ ბირტვულმა ან მიტოქონდრიალურმა დნმმა მოახდინოს ინდუქტორების (რომლებსაც ან რნმ-ის ან ცილის ქიმიური ბუნება უნდა ჰქონდეთ) სინთეზი და შემდგომ ისინი ცენტრიოლში/ცენტრიოლზე დამგრდნენ. საინტერესოა ხდება თუ არა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 318 ყველა ინდუქტორის ერთდროულათ სინთეზი ცენტრიოლების de novo შექმნისას თუ ყოველი დიფერენციაციის ინდუქტორის სინთეზი ხდება ნაბიჯნაბიჯ, თანმიმდევრულად ციტოგენეტიური სტატუსის ცვლილების შემდეგ. 5. ასიმეტრიული გაყოფისას ღეროვანი უჯრედები შერჩვითად აგროვებენ უძველეს (ემბრიოგენეზის დროინდელ) ცენტრიოლებს იმიტომ, რომ მათში შენარჩუნებულია დიფერენციაციის ინდუქტორები, რომელიც მათ ქალიშვილ ცენტრიოლებში ან ნაკლულია, რადგან ინდუქტორის გამონთავისუფლებით ციტოგენეტიური სტატუსი შეცვლილიყო, ან ბოლომდე დაიხარჯა. 6. ცენტრიოლების დაზიანებისას სომატური უჯრედების უმეტესობა წყვეტს რეპლიკაციას იმიტომ, რომ აღარ გააჩნია დიფერენდციაციის მართვისათვის ინდუქტორები და ეს დაარღვევს დიფერენციაციის და პროლიფერაციის უზუსტეს ბალანსს. 7. ზოგიერთ მაღალ დიფერენციირებული უჯრედებში ცენტრიოლების ექსტრუზია ხდება იმიტომ, რომ არ მოხდეს ბოლო ინდუქტორის გამონთავისუფლება, რომელიც შთამომავლებში ჩართავს აპოპტოზს. 8. მაღალ დიფერენციირებული უჯრედებში ხშირად ხდება ცენტრიოლების ინაქტივაცია იმიტომ, რომ ცენტრიოლიდან არ მოხდეს დიფერენციაციის ბოლო ინდუქტორის გამოყოფა, რომელიც გამოიწვევს დაპროგრამირებულ აპოპტოზს. 9. სიმსივნურ უჯრედებში ხდება ცენტრიოლებიქრომოსომების რაოდენობის შეფარდების დარღვევა იმიტომ, რომ სიმსივნურ უჯრედს გააჩნია მორფოგენეტიული სტატუსი, მაგრამ დაზიანებულია ამ სტატუსის შეცვლის მექანიზმი ცენტრიოლის და ციტოჩონჩხის ურთიერთობა. რა თქმა უნდა წინ გველოდება იმაზე უფრო საინტერესო აღმოჩენები, ვიდრე აქ არის აღწერილი. დასკვნა ძუძუმწოვრების უჯრედების აბსოლუტურ უმრავლესობაში, ცენტროსომები მონაწილეობენ ტუბულინების პოლიმერიზაციაში და წარმოადგენენ სტრუქტურებს, რომლებიც ასრულებენ მიკროტუბულების ორგანიზების ცენტრების როლს. თუ მათში ცენტრიოლებია, მათი მიკროტუბულებიც ტუბულინის პოლიმერიზაციის საფალიედ გამოყენება. ცენტრიოლების დადასტურებული აქტივობა კი ხდება მხოლოდ ერთ შემთხვევაში ცილიუმის აქსონემის ზრდის დროს, როდესაც ცენტრიოლი გარდაიქმნება ბაზალურ სხეულად. ეს დროებითი მდგომარეობაა: უჯრედების გაყოფაზე გადასვლისას, ცილია შეიძლება გაქრეს, ხოლო ბაზალური სხეული კვლავ შეიძლება გარდაიქმნას ცენტრიოლად, რომელიც მონაწილეობს ციტოპლაზმური მიკროტუბულების ან მიტოზური ღეროს მიკროტუბულების ორგანიზებაში. მხოლოდ ამ შემთხვევებში, მიკროტუბულების ორგანიზების ცენტრები არის არა თავად ცენტრიოლარული ცილინდრები, არამედ პერიცენტრიოლარული მასალა (თანამგზავრის თავი, პერიცენტრიოლარული მატრიცა, ჰალო და ა.შ.). შესაბამისად, ცენტრიოლი, როგორც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 319 ასეთი, უნდა ჩაითვალოს უფრო რთული სტრუქტურის ერთ-ერთ კომპონენტად უჯრედული ცენტრის ან ცენტროსომის. ეს დათქმა გამოწვეულია იმით, რომ ყველა უმაღლეს მცენარეში mtoc არ შეიცავს ცენტრიოლებს. უფრო მეტიც, ხერხემლიანების ადრეული ემბრიოგენეზის დროს წარმოიქმნება უჯრედები, რომლებსაც არ აქვთ ცენტრიოლები პოლუსებზე. დიდი ალბათობით, ამ უკანასკნელ შემთხვევებში, ცენტრიოლები ახლიდან წარმოიქმნება მოგვიანებით და არ წარმოიქმნება "გამრავლებით". ცენტრიოლის ფორმირების პროცესის საკითხი ჯერ არ არის გადაწყვეტილი. პროცესი, რომლითაც პროცენტრიოლები ჩნდებიან, გაურკვეველია. ზღვის ზღარბებში, მოლუსკებსა და თაგვებში ემბრიოგენეზის დროს დაფიქსირდა de novo ცენტრიოლების გამოჩენის ფაქტები. ამრიგად, თაგვის ემბრიოგენეზში ცენტრიოლები ქრებიან პრელეპტოტენურ ფაზაში ჯერ გიდევ ჰამეტოგენეზის დასაწყისში და ჩნდებიან მხოლოდ ბლასტულას უჯრედების 1-2 დაყოფის შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ თავად უჯრედების დაყოფა ჩვეულებრივ ხდება, მეორეს მხრივ, თუ ცენტრიოლის მქონე ცენტროსომა განადგურებულია ქსოვილის კულტურის სომატურ უჯრედებში მიკროგამოსხივების გამოყენებით, მაშინ ახალი ცენტრიოლები არ წარმოიქმნება. ცენტრიოლების ნამდვილი ფუნქცია მოითხოვს კვლევებს უახლესი და ნატიფი მეთოდებით. დასადგენია თუ როგორ ხდება უჯრედების ჭეშმარიტი, ბინებრივად შეუქცევადი დიფერენციაცია. წყაროები: 1. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 2. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 3. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. 4. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 5. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. 6. flemming, w. (1875). studien uber die entwicklungsgeschichte der najaden. sitzungsgeber. akad. wiss. wien 71, 81–147 7. izquierdo d., wang w.j., uryu k., tsou m.f. stabilization of cartwheel-less centrioles for duplication requires cep295-mediated centriole-to-centrosome conversion. cell rep. 2014;8:957– 965. doi: 10.1016/j.celrep.2014.07.022. 8. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 320 9. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 10. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 11. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 12. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. 13. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 14. sullenberger c., vasquez-limeta a., kong d., loncarek j. with age comes maturity: biochemical and structural transformation of a human centriole in the making. cells. 2020;9:1429. doi: 10.3390/cells9061429. 15. tkemaladze, j., & samanishvili, t. (2024). mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise. georgian scientists, 6(2), 36–50. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 16. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 17. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 18. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 19. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 20. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156– 170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 21. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 321 22. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 23. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 24. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 25. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. 26. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 27. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 28. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 29. uzbekov re, avidor-reiss t. principal postulates of centrosomal biology. version 2020. cells. 2020 sep 24;9(10):2156. doi: 10.3390/cells9102156. pmid: 32987651; pmcid: pmc7598677. 30. van beneden, e. (1876). contribution a l'histoire de la vesiculaire germinative et du premier noyau embryonnaire. bull. acad. r. belg (2me series) 42, 35–97. 31. прангишвили, а. и., гаситашвили, з. а., мацаберидзе, м. и., чичинадзе, к. н., ткемаладзе, д. в., & азмайпарашвили, з. а. (2017). к топологии антитеррористических и антикриминальных технологии для образовательных программ. в научном издании представлены материалы десятой международной научно-технической конфе-ренции «управление развитием крупномасштабных систем (mlsd’2016)» по следующим направлениям:• проблемы управления развитием крупномасштабных систем, включая тнк, госхолдин-ги и гос-корпорации., 284. 32. прангишвили, а. и., гаситашвили, з. а., мацаберидзе, м. и., чхартишвили, л. с., чичинадзе, к. н., ткемаладзе, д. в., ... & азмайпарашвили, з. а. системные составляющие здравоохранения и инноваций для организации европейской нано-биомедицинской екосистемной технологической платформы. в научном издании представлены материалы десятой международной научно-технической конфе-ренции «управление развитием крупномасштабных систем (mlsd’2016)» по следующим направле-ниям:• проблемы управления развитием крупномасштабных систем, включая тнк, госхолдин-ги и гос-корпорации., 365. 33. ткемаладзе, д. в., & чичинадзе, к. н. (2005). центриолярные механизмы дифференцировки и репликативного старения клеток высших животных. биохимия, 70(11), 1566-1584. 34. ткемаладзе, д., цомаиа, г., & жоржолиани, и. (2001). создание искусственных самоадаптирующихся систем на основе теории прогноза. искусственный интеллект. удк 004.89. искусственный интеллект. удк 004.89. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 322 35. чичинадзе, к., ткемаладзе, д., & лазарашвили, а. (2012). новый класс рнк и центросомная гипотеза старения клеток. успехи геронтологии, 25(1), 23-28. 36. чичинадзе, к. н., & ткемаладзе, д. в. (2008). центросомная гипотеза клеточного старения и дифференциации. успехи геронтологии, 21(3), 367-371. cell center and the problem of accumulation of oldest centrioles in stem cells jaba tkemaladze1 1research director, longevity clinic georgia inc. jtkemaladze@longevity.ge abstract a centrosome consists of two centrioles surrounded by pericentriolar material. it is a unique structure that retains its basic features in organisms of different taxonomic groups, from single-celled algae to mammals. in addition to the most notable function of organizing the microtubule system in mitosis and interphase, the centrosome performs many other cellular functions. in particular, centrioles are the basis for the formation of sensitive primary cilia and motile cilia. another major function of centrosomes is to concentrate regulatory proteins in one place, which are responsible for cell progression during the cell cycle. despite the exceptions, the functioning of the centrosome is subject to general principles, and the function of the centrioles included in it has not been fully investigated. key words: centrosome; centriole; stem; mtoc; mt georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 267 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.28 : 2.5 , . : mariam.margia@ciu.edu.ge , . „ “. . , , , , ) . , , . . . . , . , . , , . : , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 268 , . , . . . . . , . : . . . , . : , , . , . : ebsco publishing, cambridge university press, academia.edu, web of science, scopus, google scholar google books. , . . , . 2005-2016 . . 2007 ,, “ ( & 2007) . : , , , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 269 : 2004 : „ “ ( , ), „ “ ( , ), „ “ ( , ) „ “ ( , ). „ “, . (" : " 2007). , . . . , („ “, „ “, „ “, „ “) , . , . , . , . , , , , . , , , , , . . . _ , . . , , , . , . . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 270 , , 2005 “ & 2005). . „ “ . . , 2003 , 15 : , , , , , , , , , , , , , . (" " 2005, .5) 2004 . 2005 „ “ . 2003-2005 , . : , ; , , , ; , , , , , . , , . . . , . . , . : , , , , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 271 . . , . . , . , , , . “ 2011) . . , . , . , , , . , . , „ “ , , . ( 2011, . 101-102) , . : , , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 272 , , , . ( 2011, . 108-109) , , , , . . , . . : , ?! ? , , , . , . , . , . , . , , 2023 : “ ( & & 2023) , , . , 14-29 , . , ( ), georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 273 ( ). 1206 , 14-29 4 . ( & & 2023, . 15) , , . , , , , . , . 38%, . ( & & 2023, . 17) , , , , . . 43% , 57% . . , , , , , 72%, . , , , . , . 63%) , . , , . , , . ( & & 2023, . 31) , ) . (76%) (69%) , , , , . , . ( & & 2023, . 8) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 274 . , , . , , , . , . taru liira„how youth and children’s issues are represented in the mediacontent analysis on newspaper articles“ (taru liira 2012) („ “). . . . : , , , , . . , 1989 „ “. , . , . . (1 ) 54 . 28 . , . 16 . . 24 . , , , . , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 275 . , . , , 1 182 . , . . : / ; ; , , . , , , , . . , . , , . , , . , . , , , , . , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 276 9. 1. , & . ,, : ". , 2007. 2. , & . ,, ". , 2005. 3. & & . ,, : “. : , 2023. 4. , . ,, “. , 2011. 5. andy ruddock. ,,youth and media". london: sage publication ltd, 2013. 6. taru liira. ,,how youth and children’s issues are represented in the mediacontent analysis on newspaper''. helsinki, august 2012. : 7. https://shorturl.at/elqtl ( . 4.01.2024) 8. . https://shorturl.at/deqbr ( . 4.01.2024) 9. https://shorturl.at/xopz0 ( . 29.03.2024) 10. , https://shorturl.at/egjby ( . 29.03.2024) 11. taru liira – ( ) https://shorturl.at/dxlr2 ( . 30.03.2024) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 277 coverage of youth issues in georgian local media mariam marghia caucasus international university, ph. d. student of mass communication doctoral educational program. e-mail: mariam.margia@ciu.edu.ge abstract media has a huge influence on people's consciousness, formation and transformation of public opinion. because of these opportunities it is referred as "the forth government''. the media environment of georgia is diverse. which includes television channels, news agencies, print media, radio, etc. however, the central (capital based) media outlets enjoy distinctive popularity, financial and material support in the country. in developed countries, local media is the voice of a particular region and, in general, a strong link in the media enviroment. regional press and tv stations of georgia struggle with budget deficit and shortage of qualified personnel. their rating is low. the inertness of the regional media causes decreased interest among young people in them. therefore part of the society believes that the regional media has no audience and its presence or absence does not change anything. in fact the local media has enough information resources to cover the information field of a specific region or municipality. young people's interest in local media is, above all, is a prerequisite for maintaining and developing regional means of mass communication. keywords: media, local media, regional media, youth media georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 50 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.06 1, 2, 3 1 , ; 2 . . ; 3 , , , , , . , adizes (paie) . . . . , 2007 . ( ) 22 7 . . , , . adizes, , . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 51 4 : , , , . , . , . , . . . . , . : ? . , „ “. , . : 4 , . , , , . , , . 9 . , . , , , , , , . . , , . , , , . paei , 4 : , , , . , "paei ", "paei ". . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 52 , , . . paei paei , : : p (production result or provide) ; , ; . a (administration) ; ; ; . : e (entrepreneurship) , ; ; . i (integration) ; ; ; . . , , . , , (paei). „ “ . , : , , , , , ... , , . , , ; , , . paei , ? , , p . , p , , . p i. , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 53 : , , . : , , . paei , , . , pi. , p e. : " , ". , . , p e , , , , . . , . e p. p. : " , !" , . : p a. . , . , , „ , . , -a. : , . , . , . , . , , . . e a ? georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 54 , . , a e. : , . a i ? ? . a i. . , . , . ? . a . . , . , , , . , ( a), ( a). : (5) (paei) ; (paei) ; (paei) ; (paei) . , „-“ , 0. (p---) (-a--) (--e-) (---i) . „ “ , „ “. , „ “ , , . , , , . , : (paej) (paei) (paei) (paei). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 55 : (paei) (paei) ( ei). (i) , , . , paei . 1 n 1 p (producing results provide) 2 a (administration) 3 e (entrepreneurship) 4 i (integration) . 1 "p", paei ( ). ( ). , , . . „ p “ , , . , ( , ). "a", paei. , , , , , , , . , , „ “, . "a" " " , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 56 , ( ) . "e", paei. , . , , . , , (e), : 1. . . (" "), , (" "), , . 2. . , . : • , • • . , , , . , : , , . 3. . , , („ , “). , , , „ “. 4. . , , , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 57 , , . , „ . " " . ( ), , , . , . e , " " , . , "e". , , . , , . , , , "e". , 5 . , , , . "i", . . , , , . . , ; „ “ . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 58 , , , „ “. , , "i " . , . , , . , paei , paei . . , (p a) , (e i) . , , , . , , , ( ) . , i , , , , , , ( . 2). 2 n 1 paei 2 paei 3 paei 4 paei , , vp vp, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 59 e , . , i . a , . , paei . paei, , , . paei , , . : ? ! „ paei " ", . , , , “! , paei, . . ? , p, a, e i . . , . , , , , , , „ , . , , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 60 , „ “ , . , . „ “ e , , . . ? . , . , , . , , , " ", " " " ". , . " " " " " " " ". " " . „ “ . . " " " " " " " ". , , „ “ „ “ : “. , . , , , . , . , , , . , , . , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 61 . , , . 1. , , . “. 2019 . ( http://www.mlk.ge/321.html ) 2. . . . « . »/ .: , 2007. « »/ .: , 2007. « . »/ .: , 2008. (https://www.academia.edu/6575825/%d0%98%d1%86%d1%85%d0%b0%d0%ba_%d0%90%d0 %b4%d0%b8%d0%b7%d0%b5%d1%81_%d0%98%d0%b4%d0%b5%d0%b0%d0%bb%d1%8c %d0%bd%d1%8b%d0%b9_%d1%80 ). 3. mahapatro b.b., (2010). “human resource management”, new age international (p) limited, publishers isbn (13): 978-81-224-2943-5, p:9,237,375 ( https://www.divaportal.org/smash/get/diva2:1029052/fulltext02 ) 4. patzelt, h., (2010), “ceo human capital, top management teams, and the acquisition of venture capital in new technology ventures: an empirical analysis”, j. eng. technol. manage. 27 (2010) 131–147 successful management in energy companies according to yitzhak adizevs maia lomsadze-kuchava1,tamar tsereteli2,lali khuntsaria3 1gtu professor, doctor; 2gtu associate. prof. doctor, 2gtu associate. prof. doctor 3professor of gtu, doctor abstract the article discusses the personnel management system, which should be planned in such a way as to constantly strive to increase the workforce in the enterprise through people with good knowledge, and to ensure an increase in the number of such workers. to mitigate the existing problems in energy companies, the article uses the adizes code (paie) and, in our opinion, labor resources in energy companies are stopped. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 62 1, 2, 3 1 , ; 2 , 3 , , , , . , (paie) , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 261 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.26 . : , , , . , . , , . . , : , , , , . , , , . , , , . , . . , [1]. ( .1): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 262 , . , , . . , , . , , . . , ( ) . , . . , , ). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 263 , , . , ( 100). , , : , , . , . , „ “ , . . , . , . . , „ “ , . , , . , . , , , ( ) , . , , , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 264 [2]. , . , „ “ , , . . , . „ “ , . ) . “ , , , . [ 3 ]. , , , , , , . : , , . , . „ “ . [4]. , . , . , . , , . „ “ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 265 ) . , . . , , , , , , . . , . , , , . , , . , . , . . , , . . , . : . : „ “ ; „ “ ; „ “ , . , . 3 : . „ “ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 266 , „ “ , „ “ . , [5]. . , , , . . ; ; , . ; ; . , , , . , . . 1 : , „ “ . , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 267 . , . , . , . , . , ( ). . , . . , . , . . . , , [6]. , , . . . . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 268 , , . , . . , , . . , , , . , . . “ [7]. . . „ “ ; , . , , . “ . . . , . , . , „ “ , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 269 , . . [ 8 ]. . , . [9], [10], [11]. “ . , „ “ . , , , . , . , . . . , , . , „ “ . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 270 , , , . , . , : , , , , , , , , , , . , . , . . , . . . , 2 : , , . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 271 , . . . , , , . , , . , , , , [12]. , : , , , , , , . . , , . , , , . , 3 . , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 272 , , . , , 1-2 . , . . . , , , . , ( , ) , , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 273 . , , . . . . 2), . , , . : . , . , . , . , , , . . . , . . . . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 274 , : , , , , , , , , , . , . , ) [13]. , . . , : , . 2 , “, . . ( ) , . , , . , . . , , : . : , . . ( . . 3). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 275 , , , , , . . . . . ( ) . , . , , , . , , , . „ “, , : , . 1. , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 276 , . . , . . . 2. , , , . , . , , , . . , . 3. ( ) . . , [14]. , . ( ) . ( ) . , , . ( . 4): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 277 , . , „ “ . , . . , : , , . , , : , , . , , , , . . , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 278 , . 1. maslow, a. (1943). a theory of human motivation. psychological review, 50(4), 370–396. 2. kotler ph. (1980) principles of marketing, prentice-hall, inc. new york. 3. uznadze d. (1940). general psychology. tbilisi (in georgian). 4. nadirashvili sh. (2014). antropic theory of attitude. sulakauri pub., tbilisi (in georgian). 5. freud sigmund (1923). introductory lectures on psycho-analyses (j. riviera, trans.). london, allend & unwin. 6. piaget j. (1977). the development of thought: equilibrium of cognitive struqtures. new york, viking press,. 7. goleman d. (2005). emotional intelligence. batam books, new york. 8. kohlberg l. (1981). the philosophy of moral development. new york, harper and row,. 9. piaget j. (1965). the moral judgementof the child. new york, macmillan. 10. kruger t. (2012). moral intelligence: the construct and key correlates. unversity of johannesburg. 11. tanner c., christen m. (2013). moral intelligence – a framework for understanding moral competences. zeppelin university & university of zurich. 12. goroshidze g. (1999). general intelligence as a set structure. materials of the scientific conference dedicated to the 110th anniversary of d. uznadze's birth. tbilisi, p. 22-23. 13. goroshidze g. (2022). moral intelligence as the basis of human subjective well-being. educational sciences and psychology. peer-reviewed, impact factor, international electronic scientific journal, no. 3 (64), p. 86-95. 14. singer p. (2011). practical ethics. cambridge university press. 15. constitution of georgia (1995). georgia, tbilisi (in georgian). 16. organic law of georgia, labor code of georgia (2010). georgia, tbilisi (in georgian). 17. law of georgia on civil service (2023). georgia, tbilisi (in georgian). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 279 hierarchical structure of personality and use in practice george goroshidze ivane javakhishvili tbilisi state university abstract the article attempts to systematize the most acute issues of the organization of the person’s psyche, such as: the structure of mental processes, the structure of the personality, the structure of the motivational system, and other types of structures that deserve the attention of scientists less than other mental events and processes. whereas an adequate understanding of personality structure tells a lot about the mental mechanisms that guide human action and behavior. hierarchical organization of the psyche is of prime importance in understanding the structure of a person, which allows for a more adequate conclusion to be made in the assessment of human behavior. the suitability of the approach is confirmed by the possibility of application in practical fields. among them, law is worth mentioning as a field included in category of social sciences. key words: personality, structure, motivation, hierarchy, behavior. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 326 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.28 barth syndrome-congenital skin aplasia (clinical case). tamar ebanoidze, giorgi durglishvili, lela beridze, nato durglishvili, nino grdzelidze, sopio saparidze, mariam merkviladze department of dermatology and venerology, georgia; batumi republic clinical hospital; national center of dermatology and venereology; js georgian clinics abstract the presented clinical case refers to a female newborn who had various types of injuries since birth. the diagnosis was made by visual evaluation congenital aplasia type vi barth's syndrome (bs), although all studies were done and consultations with doctors of various specialties were carried out. based on the condition, a minimal intervention was decided, in order to avoid complications/infection, a conservative treatment was prescribed, with antibacterial ointments and a wet antibacterial gauze bandage. the desired result was achieved very soon, the skin began to regenerate and as a one-year monitoring showed, the limb was fully rehabilitated. keywords: barth syndrome, congenital skin aplasia, treatment barth syndrome, initially classified by frieden in 1989 [3], encompasses a spectrum of dermatological conditions categorized into six groups, with the sixth group specifically delineating the features of the syndrome [4]. barth syndrome, also referred to as congenital localized aplasia of the skin (clas) and bullous epidermolysis (be), is characterized by congenital absence of skin and is classified as a subtype of epidermolysis bullosa. barth syndrome (bs) is typified by a triad of clinical features: congenital aplasia of the skin (acc), epidermolysis bullosa (eb), and potential nail abnormalities including congenital absence, nail dystrophy, or subsequent loss. additional associated congenital anomalies may include pyloric atresia, ureteral stenosis, renal pathologies, underdeveloped ear canal, flattened or broadened nasal bridge, and widely spaced eyes. the objective of this study was to determine an effective treatment regimen for a newborn diagnosed with barth syndrome, aiming to achieve wound resolution with minimal intervention and promote skin regeneration. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 327 materials and methods: a female newborn was admitted to the iashvili children's republican clinic on the fifth day postpartum, presenting with a congenital skin defect characterized by the absence of the epidermal layer on the right leg, specifically on the dorsal surface of the tibia and ankle. the lesion exhibited well-defined borders and was covered with a red, thin, translucent membrane. additionally, the newborn displayed a bullous, eroded rash on the mucous membrane surrounding the lips and on the wrist joint. there were no consanguineous relationships among the parents, and no history of skin or connective tissue disorders or autoimmune diseases was reported. the newborn girl was the product of the second pregnancy, with the first ending in artificial abortion, indicating a history of multiple pregnancies. the mother was 20 years old, and the father was 29 years old. prenatal care was provided to the mother, and the pregnancy was uneventful. the girl was delivered via cesarean section at 39 weeks gestational age, with a birth weight of 3000 grams and no signs of asphyxia. apgar scores were 7/8 at birth. umbilical venous catheterization was performed. the newborn was conscious, exhibiting forced posture and altered expression, with a hyperergic response to stimuli and moaning vocalizations. auscultation revealed equal breath sounds bilaterally. abdominal examination was unremarkable, with no tenderness on palpation. normal female genitalia were observed, and dysmorphic features were absent. oxygen saturation was 96% on room air, with an fio2 of 21%, and the body temperature was 36.6°c. the clinical condition was carefully evaluated, and the newborn was placed under a radiant warmer and cardiorespiratory monitoring. the skin defect was managed with sterile antibacterial bandaging, and the eroded rash was treated with betadine solution and antibacterial ointments. before treatment: study procedures included complete blood count (cbc), basic metabolic panel (bmp), venous blood gas (vbg), blood culture, lactate assessment, liver function tests (lft), renal function tests (rft), x-ray imaging, head ultrasound (hus), abdominal ultrasound (aus), and echocardiography (echo). laboratory findings revealed total bilirubin (t-bil) levels at 170 μmol/l and c-reactive protein (crp) levels at 6 mg/l. liver function tests demonstrated values within normal limits, with urea levels at 22.59 mmol/l and creatinine levels at 0.54 mg/dl. the patient underwent consultations with dermatologists, ophthalmologists, and burn specialists, as well as a geneticist for genetic analysis, specifically krt5 and krt14 gene sequencing, which was recommended to confirm the diagnosis of congenital skin aplasia type vi, also known as barth syndrome. diagnosis was primarily clinical, based on distinctive signs and symptoms of the condition, while genetic analysis and histological skin examination were deemed necessary for georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 328 definitive confirmation. the mode of disease transmission was considered to be either autosomal dominant or sporadic, with the latter attributed to a genetic mutation, given the healthy status of both parents. management recommendations emphasized a simple and targeted approach to optimize wound healing outcomes, avoiding active surgical intervention to prevent infection and scarring. symptomatic management was endorsed, while prophylactic antibacterial treatment with antibiotics was deemed unnecessary. close monitoring and ongoing multidisciplinary care were recommended to ensure the patient's well-being and facilitate optimal recovery. after treatment: after 1 year: ● references : c. duran-mckinster, a. rivera-franco, l. tamayo, m. de la luz orozco-covarrubias, and r. ruiz-maldonado, “bart syndrome: the congenital localized absence of skin may follow the lines of blaschko. report of six cases,” pediatric dermatology, vol. 17, no. 3, pp. 179–182, 2000. ● c. kothari, n. doshi, a. avila, and d. martin, “visual diagnosis: newborn with absence of skin,” pediatrics in review, vol. 35, no. 10, pp. e49–e52, 2014. ● a. rajpal, r. mishra, k. hajirnis, m. shah, and n. nagpur, “bart's syndrome,” indian journal of dermatology, vol. 53, no. 2, pp. 88–90, 2008. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 329 ბარტ სინდრომი (კლინიკური შემთხვევა) თამარ ებანოიძე, გიორგი დურგლიშვილი, ლელა ბერიძე, ნატო დურგლიშვილი, ნინო გრძელიძე, სოფიო საფარიძე, მარიამ მერკვილაძე კანისა და ვენ.სნეულებათა ს/კ ეროვნული ცენტრი; .ბათუმის რესპუბლიკური კლინიკური საავადმყოფო; სს საქართველოს კლინიკები აბსტრაქტი წარმოდგენილი კლინიკური შემთხვევა ეხება ახალშობილ გოგონას, რომელსაც დაბადებიდანვე სხვადასხვა ტიპის დაზიანებები აღენიშნებოდა. დიაგნოზი დაისვა ვიზუალური შეფასების საფუძველზე კანის თანდაყოლილი აპლაზია vi ტიპი ბარტ სინდრომი (bs), პაციენტს ჩაუტარდა ყველა საჭირო კვლევა და კონსულტაცია სხვადასხვა სპეციალობის ექიმებთან. მდგომარეობის საფუძველზე მიღებულ იქნა მინიმალური ჩარევის გადაწყვეტილება, რათა თავიდან აცილებულიყო გართულებები, ისეთი როგორიცაა ინფექცია. დაინიშნა კონსერვატიული მკურნალობა, ანტიბაქტერიული მალამოებითა და სველი ანტიბაქტერიული სახვევით. სასურველი შედეგი ძალიან მალე დადგა, კანის მთლიანობამ ნელ-ნელა დაიწყო აღდგენა და ერთწლიანი მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, რომ კიდური სრულად რეაბილიტირდა. საკვანძო სიტყვები : ბარტ სინდრომი, კანის თანდაყოლილი აპლაზია, მკურნალობა georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 135 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.13 2.1 „ “ ¹ , , : 598141148, email: tako.burnadze@gmail.com „ “ , . , , . , , , , . : , , , , . „ “ (‘’instinct and the unconscious,” 1919) . , , , , , . , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 136 . . , . . „ “, (1957) , . , ( , , ). : , , , . . , , . , . , , , , . , . „ .“ . , , . , , , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 137 . , , . , , . , . , , , , , . : , , . . . . , , . , . , , , , . , , , . , . , . , . , . , , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 138 „ “ . ,“ , , . , (teupe,2013). , , , , , , , , , (chadwick, 1994 ). , . , , . , , . , , : , , . , ( , 2013 ). , , (boss, 2020). , , . , , , , , . , (kitsune), , , . , , . „ “ : ? ? ? georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 139 „ ?“ ? „ “ . , : , „ ,“ , , : „ , , , “ ( , 2022: 22), „ “ 2022: 47), „ ! ! ! , ! ...“ ( 2022: 51). , : , , , , , , , , . , . , , . „ “ , . , , : „ ! ?! : ! : , , ? : !“ ( , 2019:124) „ ,“ , „ “ , , , : „ , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 140 “ ( , 2020:195), „ , , , “ ( , 2020:196). „ “, , , , : „ ; , “ ( , 2020: 265). „ ,“ , ( , 2020: 191). . „ “ : , , , , , , ( , 2020:178). , . „ “ , , , , , , ( , 1964:107). , . , . „ “ ( , 2019: 24). „ “ , , 2019: 187). : „ , . , “ ( , 2014:18). , . “ “ : , , , , , , , . . , „ ,“ „ ,“ „ ,“ „ ,“ „ “ . . , , , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 141 . , , „ ,“ „ .“ , , : „ , . , , . , “ ( , 2020: 194); „ , , , . . , . , . . . , .“ ( , 2019: 187). , , , . , , , . „ ,“ . , . , , : „ . , . , . , “ ( , 2022:48). „ .“ . “ . , „ “ , . , : „, , ?“ ( ,2022:72). , . , ; , , , , , , „ ,“ . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 142 , : 1. ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. , ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. ; 11. ; 12. , , . ; 13. ; 14. ( : , , , . ); 15. ; 16. ; 17. ; 18. ; 19. ; 20. ; 21. ; 22. ; 23. ; 24. ; 25. ; 26. ; 27. ; 28. ; 29. ; 30. ; 31. ( , 1984). , , . . , , , , , , , , : „ , . , . . , , ...“ ( , 2022:89). , „ “ . . , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 143 . . , . , , . , , . , , , . 1. (2019). l, 7. 2. (2019). l, 14. 3. (2020). l, 22. 4. (2022). , . 5. (2014). , iv. 6. (2020). l, 26. 7. (1964). . 8. . (2013). . 9. boss a. (2020). an analytical comparision of foxes within european and japanese beast tales. university of british columbia. 10. chadwick j. (1994). the fox : a medieval view, and its legacy in modern children’s literature, winter & spring. 11. dogra s. (2017). the thirty-one functions in vladimir propp’s morphology of the folktale: an outline and recent trends in the applicability of the proppian taxonomic model, rupkatha journal on interdisciplinary studies in humanities, vol. ix, no. 2. 12. frye n. (1957). anatomy of criticism, princeton university press. 13. gijo d, george k (2021). archetypal criticism: a brief study of the discipline and the sempiternal relevance of its pioneers, international journal of english literature and social sciences vol-6, issue-2. 14. schober a. (2018). diversifying the children in roald dahl’s charlie and the chocolate factory: from page to screen, red feather journal, volume 9, issue 1. 15. shishkoff s. (1976). the structure of of fairytales: prop vs levi – strauss, the university of michigan, dispositio vol 1, no 3, 271-276. 16. teupe l. (2013).the function of animals in fairy tales and fables. term paper. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 144 fairy tale archetypes in roald dahl's children's book “the fantastic mr. fox” tamari burnadze abstract the article presents an analysis of roald dahl's children's book ‘the fantastic mr. fox’, based on the identification and interpretation of fairy tale archetypes within the work. the aim of the article is to investigate, based on the analyzed material, the significance of the archetypal elements in dahl's children's book and their connection to the fairy tales of different cultures. additionally, the research seeks to determine the transformation of fairy tale archetypes from the folk tales of various cultures to dahl's work, identifying which archetype is most prominent and which country's fairy tales exhibit the greatest similarities. keywords: archetypes, fairy tale archetypes, world folk tales, the fox as a symbol, roald dahl. microsoft word fullpdf06042024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 562 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.51 ვარდნის დროს სხეულის წონის ცვლილებაზე დაკვირვება პოტენციომეტრული სენსორით შექმნილი სისტემით მარეხ მაზანაშვილი1, თეიმურაზ ბერიკაშვილი2, ტოლია კილასონია3 1 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ფაკულტეტის საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტის დოქტორანტი,+995577091442, marekhi1978@gmail.com 2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ფაკულტეტის საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, berikashviliteimuraz08@gtu.ge 3 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ფაკულტეტის საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტის დოქტორანტი,+ 995577979481, tkilasonia1989@gmail.com რეზიუმე სენსორები თანამედროვე ტექნოლოგიების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილია, რომელიც უზრუნველყოფს მონაცემების აღრიცხვას და გარდაქმნას ციფრულ სიგნალებად. აღნიშნული კვლევის ფარგლებში შეიქმნა ინოვაციური smart დინამომეტრი, რომელიც გამოიყენება სხეულის ვარდნის პროცესში წონის ცვლილების შესასწავლად. კვლევის მიზანი იყო ისეთი მოწყობილობის შექმნა, რომელიც ზუსტად მოახდენდა ვარდნის პროცესში ძალების, აჩქარებისა და ჰაერის წინააღმდეგობის ზემოქმედების ანალიზს. smart დინამომეტრი აგებულია პოტენციომეტრიულ სენსორზე, რომელიც საშუალებას იძლევა, ვარდნის პროცესის რაოდენობრივი მონაცემების მიღებას და მათი ვიზუალიზაციას. smart დინამომეტრი შედგება ზამბარის, პოტენციომეტრის, მიკროკონტროლერისა და ბლუთუზის მოდულისაგან. პოტენციომეტრი გარდაქმნის ძალას ელექტრულ სიგნალად, რომელიც მიკროკონტროლერის დახმარებით დამუშავდება და ნიუტონებში გამოისახება. მონაცემები ვიზუალიზდება პროგრამა visual basic-ის მეშვეობით. გარკვეული სიმაღლიდან smart დინამომეტრის ვარდნის შედეგად მიღებული მონაცემები აჩვენებს, რომ სხეული ინერციის გამო პირველ ეტაპზე ინარჩუნებს წონას, ხოლო გარკვეული დროის შემდეგ ხდება წონის 0-ის ტოლი. ექსპერიმენტის შედეგების ვიზუალიზაცია წარმატებით მოხდა გრაფიკული სახით. ამ კვლევამ აჩვენა, რომ smart დინამომეტრის გამოყენება შესაძლებელია ფუნდამენტური და პრაქტიკული პრობლემების გადასაჭრელად, რაც მნიშვნელოვნად განაპირობებს მისი ფართო გამოყენების პერსპექტივებს. საკვანძო სიტყვები: პოტენციომეტრი, დინამომეტრი, ვარდნა, მიკროკონტროლერი, ელექტრული სიგნალი, სენსორი, smart დინამომეტრი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 563 ბოლო რამოდენიმე ათწლეულია, სულ უფრო ხშირად გვესმის სიტყვა სენსორი, რომელიც ტექნოლოგიების მიღწევის ერთ-ერთ მთავარ პროდუქტს წარმოადგენს. სენსორული მართვით აღჭურვილ ტექნიკას ახასიათებს მეტი მოქნილობა და სწორედ ამიტომ მომხმარებლის მხრიდან მეტ ინტერესს იწვევს. სიტყვა სენსორი მომდინარეობს ინგლისური სიტყვიდან sense, რომელიც ითარგმნება როგორც შეგრძნება/ გრძნობა.ადამიანს 5 გრძნობა გააჩნია, ესაა მხედველობა, სმენა, გემო, ყნოსვა და შეხება. სწორედ ამ 5 გრძნობით აღიქვამს ადამიანი მატერიალურ სამყაროს. ეს აღქმა მნიშვნელოვნად ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია არაერთ ფაქტორზე. სწორედ ამიტომ ადამიანი ყოველთვის ისწრაფოდა შემოეღო საზომი ერთეულები, გაზომვის ტექნოლოგია და ხელსაწყოები, რომლითაც ამა თუ იმ სიდიდის კონკრეტულ მნიშვნელობას დაადგენდა. ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად ვითარდებოდა გაზომვის ტექნოლოგიაც, იქმნებოდა საზომი მოწყობილებები მახასიათებლის მიხედვით. სენსორი/ გარდამქმნელი არის ფიზიკური და ქიმიური პარამეტრის (მნიშვნელობის) უშუალო გაზომვის საშუალება, რომელიც გარდაქმნის კონტროლირებად პარამეტრს (მნიშვნელობას) გაზომვად, ციფრულ, ელექტრულ სიგნალად. სენსორების გამოყენების სფერო მრავალფეროვანია:  მრეწველობა და ავტომატიზაცია;  მეცნიერება და კვლევა;  ელექტრონიკა და ჭკვიანი მოწყობილობები;  ჯანდაცვა;  ტრანსპორტი და ავტონომიური ტექნოლოგიები;  გარემოს დაცვა და უსაფრთხოება; ჩემი კვლევის მიზანს წარმოადგენს ახალი სენსორის smart დინამომეტრი შეიქმნა, სხეულის ვარდნის პროცესში სხეულის წონის ცვლილებაზე დასაკვირვებლად. სხეულის ვარდნის კვლევა არის ფიზიკის ერთ-ერთი ფუნდამენტური ნაწილი, რომელსაც მრავალი პრაქტიკული და თეორიული მნიშვნელობა აქვს. ეს კვლევები მნიშვნელოვანია როგორც ბუნების კანონების შესწავლისთვის, ისე ტექნოლოგიური და ინჟინერული პრობლემების გადასაწყვეტად. smart დინამომეტრის დახმარებით შესაძლებელია:  ვარდნის პროცესში ძალების, აჩქარებისა და მასის ურთიერთქმედების შესწავლა,  გრავიტაციული აჩქარების ზუსტი გაზომვა სხვადასხვა გეოგრაფიულ ადგილას.  ვარდნის დროს ჰაერის წინააღმდეგობის ზემოქმედების ანალიზი.  პარაშუტებისა და საფრენ აპარატების დიზაინის გაუმჯობესება.  დედამიწისგან მოშორებით სხეულის მოძრაობის პროგნოზირების მოდელების შემუშავება.  სიმაღლიდან ვარდნილი მასალების ზემოქმედების შესწავლა შენობებზე ან კონსტრუქციებზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 564  ადამიანის სხეულის მოძრაობის ანალიზი რეაბილიტაციის ან ეფექტური სპორტული ტექნიკისთვის.  სამრეწველო პროცესებში, ვარდნილი ობიექტების ზუსტი მოძრაობის კონტროლი. თუ დინამომეტრზე დავკიდებთ ტვირთს, ჩამოვაგდებთ გარკვეული სიმაღლიდან და დავაკვირდებით ამ პროცესს,ვარდნის პროცესში დინამომეტრის ზამბარა შეიკუმშება, მაგრამ რამდენად სწორად შეგვიძლია შევაფასოთ თვალით, რა მომენტში შეიკუმშა ზამბარა? პროცესი ძალიან სწრაფად მიმდინარეობს, ამიტომ საჭიროა ამ პროცესიდან რაოდენობრივი მონაცემების მიღება და ვიზუალიზაცია. შესაბამისად, პრობლემის გამოკვეთასთან ერთად ჩნდება საკვლევი შეკითხვები:  რა ხერხით არის შესაძლებელი, ციფრული მონაცემების მიღება, რომელიც სხეულის წონის ცვლილების გვაჩვენებს.  როგორ მოვახდინოთ ზამბარის დეფორმაციის ცვლილება დაფიქსირება და ვიზუალურად გამოსახვა? აღნიშნული სენსორის smart დინამომეტრის შექმნა მოხდა ომის კანონის და ჰუკის კანონის კომპლექსური გამოყენებით. შეიქმნა ჯერ ვირტუალურად (სურათი 1 ა, ბ), შემდეგ კი მატერიალური მოდელი. სურათი 1. ა) ბ) აღნიშნული სისტემა შედგება ზამბარისაგან და ცვლადი წინაღობისაგან, პოტენციომეტრიდგან. პოტენციომეტრიული სენსორები ფართოდ გამოიყენება ფიზიკური სიდიდის ელექტრულ სიგნალებად გარდასაქმნელად. პოტენციომეტრიული სენსორი ძირითადად არის რეოსტატი, მცოცავი კონტაქტით, რომელიც დაკავშირებულია ობიექტთან. სენსორიდან გამომავალი პარამეტრი არის ელექტრული წინააღობის მნიშვნელობით შეცვლილი პოტენციალთა სხვაობა, მცოცავი კონტაქტის მდებარეობასა და ნულს (gnd)-ს შორის. smart დინამომეტრის შესაქმნელად გამოვიყენე წრფივი პოტენციომეტრი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 565 პოტენციომეტრის მცოცავი კონტაქტის გადაადგილება მასზე სხვადასხვა ტვირთის დაკიდებით, გადაადგილებისას იცვლება წინაღობა და შესაბამისად იცვლება მოდებული ძაბვა. მცოცავი კონტაქტიდან ინფორმაცია გადაეცემა მიკროკონტროლერის ანალოგ შესასვლელს, რომლის საშუალებითაც მიკროკონტროლერი ინფორმაციას იღებს ძაბვის ცვლილების შესახებ (სურ n2), მიღებულ ინფორმაციის დამუშავება ხდება პროგრამა visual basic-ის მეშვეობით, რომლის დახმარებითაც ხდება ინფორმაციის ვიზუალიზაცია. (სურ.3, 4); სურ.n2. სურ.n3 სურ.n4. პროგრამულ ნაწილში გათვალისწინებულია პროპორციულობის კოეფიციენტი, რომელიც ძაბვის ცვლილების მნიშვნელობას ძალის ცვლილებასთან აკავშირებს. გარდაქმნილი ელექტროსიგნალი უკვე ნიუტონებში შეგვიძლია მივიღოთ მონიტორებზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 566 პრინციპიალური სქემის შექმნის შემდეგი ეტაპი იყო ხელსაწყოსsmart დინამომეტრის რეალურად აწყობა. სენსორის შესაქმნელად გამოყენებული მასალები:  ზამბარა,  წრფივი პოტენციომეტრი;  lcd მონიტორი;  arduino-ს დეველოპმენტის დაფა;  კვების წყარო;  ბლუთუზის მოდული; დაიწერა პროგრამული კოდი visual basic-ში.სურ.n5 სურ. n5 შექმნილი სენსორის smart დინამომეტრის მუშაობა შემოწმდა ექსპერიმენტულად. ექსპერიმენტის მსვლელობა: 8 მეტრის სიმაღლიდან გადმოვაგდეთ smart დიმანომეტრი, მასზე დაკიდულ ტვირთით.სურ.n6 რომლის მასა იყო 100 გრამი. პროცესს დავაკვირდით ექსპერიმენტისთვის შექმნილ პროგრამაში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 567 სურ. n 6 სურ. n 7 სურ. n 7-ზე, მარჯვენა მხარეს წარმოდგენილია ექსპერიმენტის მიმდინარეობისას მიღებული მონაცემები. ვარდნის დაწყებისთანავე აჩქარება, როგორც მონაცემებზე ჩანს, მყისიერად არ ხდება g-ეს ტოლი, სხეული ინერციის გამო ინარჩუნებს ვარდნის დროს წონას 700 მილიწამის განმავლობში. მონაცემების აღრიცხვა 100 მილიწამის ინტერვალით ხდება. როგორც გრაფიკზეც და რიცხვით მონაცემებში ჩანს სხეულის წონა ხდება 0-ის ტოლი, შემდეგ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 568 სხეული დინამომეტრთან ისევ ზემოთ მოძრაობს, შემდეგ 500 მილიწამის მანძილზე ისევ 0 ხდება სხეულის წონა. მონაცემთა გრაფიკი წარმოდგენილია პროგრამა visual basic-ში დაწერილი კოდის საშუალებით ამგვარად, ვირტუალური მოდელის, პროგრამული კოდის და ალგორითმის საშუალებით შეიქმნა ხელსაწყო smart დინამომეტრი, პოტენციომეტრის საშუალებით მოვახდინეთ ძალის ელექტრონულ სიგნალად გარდაქმნა. მიკროკონტროლერით მოხდა მიღებული სიგნალის დამუშავება და დაგრადურირება. შესაბამისად შევძელით ძნელად დაკვირვებადი პროცესის ვიზუალიზაცია, მონაცემების მიღება და ანალიზი. გამოყენებული ლიტერატურა 1. fraden, jacob. handbook of modern sensors: physics, designs, and applications. 5th ed. cham: springer, 2016. 2. abelashvili, n., otkhozoria, n., otkhozoria, v., & akhlouri, e. (2024). diagnosing the stability of large-scale processes using fractal structure analysis of time series. international science journal of engineering & agriculture, 3(4), 30–37. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20240304.03 3. nona otkhozoria, vano otkhozoria, & shorena khorava. (2022). search for an extremum using the steepest descent method under the conditions of experimental errors. world science, (2(74). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/28022022/7785 4. nona otkhozoria, nino tsiklauri, vano otkhozoria. (2024) selection of mathematical optimization methods for solving engineering practice problems. georgian scientists, 6(2), 286–293. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.30 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 3, 2024 569 monitoring body weight changes during a fall with a system created with a potentiometric sensor. abstract sensors are one of the most important parts of modern technology, which provides data recording and conversion into digital signals. within the framework of this research, an innovative smart dynamometer was created, which is used to study the change in weight of the body during the fall process. the goal of the research was to create a device that would accurately analyze the effects of forces, acceleration and air resistance during the fall process. smart dynamometer is built on a potentiometric sensor, which allows for the acquisition of quantitative data from the fall process and their visualization. smart dynamometer consists of a spring, potentiometer, microcontroller and bluetooth module. the potentiometer converts the force into an electrical signal, which is processed by the microcontroller and displayed in newtons. the data is visualized using the visual basic program. the data obtained from the fall of the smart dynamometer from a certain height show that the body retains its weight at the first stage due to inertia, and after a certain time the weight becomes equal to 0. the results of the experiment were successfully visualized in graphical form. this study showed that the smart dynamometer can be used to solve fundamental and practical problems, which significantly determines the prospects for its widespread use. keywords: potentiometer, dynamometer, drop, microcontroller, electrical signal, sensor, smart dynamometer georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 419 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.40 ; ; ; ; covid-19 ( ) , 2 (sars-cov-2). -19 9.9% 65%. , , , , , , , , , , , , , . (10-34%), , , , . . , , , , , , . , , , . , . covid-19 . , , . : -19; ; ; ; ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 420 covid-19 ( 2019) , 2 (sars-cov-2).[1] 2019 31 , , . , , .[2] , ( ., [sars], [mers]), .[3], [4] , , . .[4] sars-cov-2 sarbecovirus , coronaviridae, , . sars, , sars-cov merscov . genbank. [5] . , , . [6] . 2020 30 . 2020 11 . , , . , covid-19 704.7 , 7 .[1], [7] . , , . , 40-64 , 75 65-74 . 80 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 421 . , . , , . , 0.9%.[8], [9] covid-19 , , , , , , , , , , . , covid-19 , , , , , , . . [10] , ( , , , , , , , , , ), . , (10-34%) , , , . . [11] 2020 . , 68 , , , , , , , , , . , . . , . [12] , , sars-cov-2 . , . , , : . [13] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 422 in vivo . , (virchowrobin spaces), , . [14] , 2 (ace2) sars-cov-2 . . ace2 : , (cortex piriformis). , , . , sars-cov-2, . [15], [16] ace2, , 2 (tmprss2), sars-cov-2. ace2 tmprss2 , , , , ; , , , , . [17] , , , . ace2 tmprss2, , sars-cov-2 . . [18] , , , . , , , , , . [14] , cd4+t . , 58 , . 40% . 11% igg georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 423 . ”, . (mmps) . [17], [19]. , , . (crs), il6 . s100b, . [20], [21] . , -19 , , , . [22], [23] -19 9.9% 65%. 56 7%. , . , : , , , , , , , , . [24], [25] , 23.3 %. 1261 19.8% . , , , , . , , . [26] , , , , , , ( ). , sars-cov-2, , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 424 , : , , , . [27], [28] 7% -19. (pres), , , , , , . , , , , . [29] (adem) , , . adem , .[30] , adem, , . , covid 19. . . , covid-19 , , . , : , . 19 2,8-62%. [31] . , , , . , , , [32]. sars-cov-2 , , (g-csf) il-2, il-6, il-7, (tnf), , covid-19 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 425 , (ifn), . , , , , , i . : , , , , , , , , , , . , sars-cov-2 . , covid-19 . , , , . 19, , , , , . , covid-19, , . , , . [31], [33], [34], [35] , 30 , 13(43.44%) , 10 (33.3%) , 7 (23.3%) , . . 19, . , , , 8 5 . [31] ( ) 20 , , [36]. : covid-19: (i) ), (ii) ( ), (iii) ( georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 426 csf qalb, ). , , covid-19 . , , , , sars-cov-2. , , . , , 19. , . . , . , , (cvst) . il-6. , , covid-19, , . [37], [38]. covid-19 , , , , , . , 8.9%-22.6% . . , 54 3 . , . . 45% , 35%georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 427 . , . , . , , il-6, c . , 1 . , , , . [21] , . , sars-cov-2 , , , , .[37], [39] , 6 , , covid-19. 50 , . , . , . [40] , , , 19. , , . , . , , . [22] , covid-19, , , ( , , , , , , ). 33%, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 428 50% 50%, 1 . 30-75%. , , . [23], [24] , sars-cov-2 . , , , , . , , . , , . , . , , 12 , . , . , , , , , . , , , , , . , .[32], [41] 2023 1.879, , 12 . 42%. , . , sars-cov-2 , , , . , , , . , . , . . . [42], [43] , , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 429 . , , , , , , . , ( , , , ), . [44], [45] covid-19 . , , . [46], [47] 2 (ace2) , , , , . sarscov-2 , , . , cd4/ cd8 , . , ” , 1 (il-1 ) 6 (il-6) , , covid-19 , (tnf), (ifn), 10 (il-10), 2 (il-2), c (crp), a (saa1). , gaba , , . , , , , . sars-cov-2 , , , , , , . [48] , 44 531 , 33.7% . , , 21-40 . 2019 , 44 , covid-19 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 430 96 , 36%, 29%. 2 , (9%), (20%). , 25%. , mers-cov sars-cov. [49] (pet-ct) , . , , , 35 , 3 , , . , , . , . , , . [50] , 143 , 11 , , , , , .[51] , . , , . , , , sars-cov-2 . . ) , , . , , , .[52], [53] , . covid-19 . . , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 431 . , , , . , , . [1] b. t. pun et al., “prevalence and risk factors for delirium in critically ill patients with covid19 (covid-d): a multicentre cohort study,” lancet respir med, vol. 9, no. 3, pp. 239–250, mar. 2021, doi: 10.1016/s2213-2600(20)30552-x. [2] m. emamikhah et al., “opsoclonus-myoclonus syndrome, a post-infectious neurologic complication of covid-19: case series and review of literature,” j neurovirol, vol. 27, no. 1, pp. 26–34, feb. 2021, doi: 10.1007/s13365-020-00941-1. [3] c. deocleciano de araujo, l. x. c. schlittler, r. m. sguario, d. m. tsukumo, p. dalgalarrondo, and c. e. m. banzato, “life-threatening catatonia associated with coronavirus disease 2019,” j acad consult liaison psychiatry, vol. 62, no. 2, pp. 256–257, mar. 2021, doi: 10.1016/j.psym.2020.09.007. [4] a. varatharaj et al., “neurological and neuropsychiatric complications of covid-19 in 153 patients: a uk-wide surveillance study,” lancet psychiatry, vol. 7, no. 10, pp. 875–882, oct. 2020, doi: 10.1016/s2215-0366(20)30287-x. [5] l. cabañes-martínez et al., “neuromuscular involvement in covid-19 critically ill patients,” clinical neurophysiology, vol. 131, no. 12, pp. 2809–2816, dec. 2020, doi: 10.1016/j.clinph.2020.09.017. [6] v. efstathiou et al., “long covid and neuropsychiatric manifestations (review),” exp ther med, vol. 23, no. 5, apr. 2022, doi: 10.3892/etm.2022.11290. [7] k. ki pang, c. de sousa, b. lang, and m. g. pike, “a prospective study of the presentation and management of dancing eye syndrome/opsoclonus-myoclonus syndrome in the united kingdom,” european journal of paediatric neurology, vol. 14, no. 2, pp. 156–161, mar. 2010, doi: 10.1016/j.ejpn.2009.03.002. [8] c. e. greer, j. m. bhatt, c. a. oliveira, and m. j. dinkin, “isolated cranial nerve 6 palsy in 6 patients with covid-19 infection,” journal of neuro-ophthalmology, vol. 40, no. 4, pp. 520– 522, dec. 2020, doi: 10.1097/wno.0000000000001146. [9] h. i. kemp, e. corner, and l. a. colvin, “chronic pain after covid-19: implications for rehabilitation,” br j anaesth, vol. 125, no. 4, pp. 436–440, oct. 2020, doi: 10.1016/j.bja.2020.05.021. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 432 [10] p. venkatesan, “nice guideline on long covid,” lancet respir med, vol. 9, no. 2, p. 129, feb. 2021, doi: 10.1016/s2213-2600(21)00031-x. [11] t. wildwing and n. holt, “the neurological symptoms of covid-19: a systematic overview of systematic reviews, comparison with other neurological conditions and implications for healthcare services,” ther adv chronic dis, vol. 12, 2021, doi: 10.1177/2040622320976979. [12] m. butler, t. a. pollak, a. g. rooney, b. d. michael, and t. r. nicholson, “neuropsychiatric complications of covid-19,” the bmj, vol. 371, oct. 2020, doi: 10.1136/bmj.m3871. [13] a. garjani et al., “covid-19 is associated with new symptoms of multiple sclerosis that are prevented by disease modifying therapies,” mult scler relat disord, vol. 52, jul. 2021, doi: 10.1016/j.msard.2021.102939. [14] g. ntaios et al., “characteristics and outcomes in patients with covid-19 and acute ischemic stroke: the global covid-19 stroke registry,” stroke, vol. 51, no. 9, pp. e254– e258, sep. 2020, doi: 10.1161/strokeaha.120.031208. [15] a. thompson et al., “cerebral venous sinus thrombosis associated with covid-19,” pract neurol, vol. 21, no. 1, pp. 75–76, feb. 2021, doi: 10.1136/practneurol-2020-002678. [16] t. m. tu et al., “cerebral venous thrombosis in patients with covid-19 infection: a case series and systematic review,” journal of stroke and cerebrovascular diseases, vol. 29, no. 12, dec. 2020, doi: 10.1016/j.jstrokecerebrovasdis.2020.105379. [17] m. u. ahmed et al., “neurological manifestations of covid-19 (sars-cov-2): a review,” front neurol, vol. 11, may 2020, doi: 10.3389/fneur.2020.00518. [18] r. mondal et al., “meningoencephalitis associated with covid-19: a systematic review,” j neurovirol, vol. 27, no. 1, pp. 12–25, feb. 2021, doi: 10.1007/s13365-020-00923-3. [19] a. e. merkler et al., “risk of ischemic stroke in patients with coronavirus disease 2019 (covid-19) vs patients with influenza,” jama neurol, vol. 77, no. 11, pp. 1366–1372, nov. 2020, doi: 10.1001/jamaneurol.2020.2730. [20] k. r. melmed et al., “risk factors for intracerebral hemorrhage in patients with covid-19,” j thromb thrombolysis, vol. 51, no. 4, pp. 953–960, may 2021, doi: 10.1007/s11239-020-022880. [21] a. haider, a. siddiqa, n. ali, and m. dhallu, “covid-19 and the brain: acute encephalitis as a clinical manifestation,” cureus, oct. 2020, doi: 10.7759/cureus.10784. [22] z. khodamoradi, s. a. hosseini, m. h. gholampoor saadi, z. mehrabi, m. r. sasani, and s. yaghoubi, “covid-19 meningitis without pulmonary involvement with positive cerebrospinal fluid pcr,” eur j neurol, vol. 27, no. 12, pp. 2668–2669, dec. 2020, doi: 10.1111/ene.14536. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 433 [23] a. a. usman et al., “a case series of devastating intracranial hemorrhage during venovenous extracorporeal membrane oxygenation for covid-19,” j cardiothorac vasc anesth, vol. 34, no. 11, pp. 3006–3012, nov. 2020, doi: 10.1053/j.jvca.2020.07.063. [24] y. h. huang, d. jiang, and j. t. huang, “sars-cov-2 detected in cerebrospinal fluid by pcr in a case of covid-19 encephalitis,” brain behav immun, vol. 87, p. 149, jul. 2020, doi: 10.1016/j.bbi.2020.05.012. [25] j. t. fifi and j. mocco, “covid-19 related stroke in young individuals,” lancet neurol, vol. 19, no. 9, pp. 713–715, sep. 2020, doi: 10.1016/s1474-4422(20)30272-6. [26] s. d. gallacher and a. seaton, “meningococcal meningitis and covid-19 co-infection,” bmj case rep, vol. 13, no. 8, aug. 2020, doi: 10.1136/bcr-2020-237366. [27] n. k. khattar et al., “intracranial hemorrhage in a young covid-19 patient,” interdiscip neurosurg, vol. 22, dec. 2020, doi: 10.1016/j.inat.2020.100878. [28] i. z. bin mohamed, l. balson, and s. madathil, “massive bilateral stroke in a covid-19 patient,” bmj case rep, vol. 13, no. 8, aug. 2020, doi: 10.1136/bcr-2020-236254. [29] a. vogrig, g. l. gigli, c. bnà, and m. morassi, “stroke in patients with covid-19: clinical and neuroimaging characteristics,” neurosci lett, vol. 743, jan. 2021, doi: 10.1016/j.neulet.2020.135564. [30] m. s. phipps and c. a. cronin, “management of acute ischemic stroke,” the bmj, vol. 368, 2020, doi: 10.1136/bmj.l6983. [31] a. e. gorbalenya et al., “the species severe acute respiratory syndrome-related coronavirus: classifying 2019-ncov and naming it sars-cov-2,” nat microbiol, vol. 5, no. 4, pp. 536–544, apr. 2020, doi: 10.1038/s41564-020-0695-z. [32] a. e. gorbalenya et al., “the species severe acute respiratory syndrome-related coronavirus: classifying 2019-ncov and naming it sars-cov-2,” nat microbiol, vol. 5, no. 4, pp. 536–544, apr. 2020, doi: 10.1038/s41564-020-0695-z. [33] l. dale, “neurological complications of covid-19: a review of the literature,” cureus, vol. 14, no. 8, p. e27633, aug. 2022, doi: 10.7759/cureus.27633. [34] y. huang, c. yang, x. feng xu, w. xu, and s. wen liu, “structural and functional properties of sars-cov-2 spike protein: potential antivirus drug development for covid-19,” acta pharmacol sin, vol. 41, no. 9, pp. 1141–1149, sep. 2020, doi: 10.1038/s41401-020-0485-4. [35] c. iadecola, j. anrather, and h. kamel, “effects of covid-19 on the nervous system,” cell, vol. 183, no. 1, pp. 16-27.e1, oct. 2020, doi: 10.1016/j.cell.2020.08.028. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 434 [36] s. zaim, j. h. chong, v. sankaranarayanan, and a. harky, “covid-19 and multiorgan response,” curr probl cardiol, vol. 45, no. 8, aug. 2020, doi: 10.1016/j.cpcardiol.2020.100618. [37] j. g. heckmann, s. m. heckmann, c. j. g. lang, and t. hummel, “neurological aspects of taste disorders,” arch neurol, vol. 60, no. 5, pp. 667–671, may 2003, doi: 10.1001/archneur.60.5.667. [38] a. e. merkler et al., “risk of ischemic stroke in patients with coronavirus disease 2019 (covid-19) vs patients with influenza,” jama neurol, vol. 77, no. 11, pp. 1366–1372, nov. 2020, doi: 10.1001/jamaneurol.2020.2730. [39] r. butowt and c. s. von bartheld, “anosmia in covid-19: underlying mechanisms and assessment of an olfactory route to brain infection,” neuroscientist, vol. 27, no. 6, pp. 582– 603, dec. 2021, doi: 10.1177/1073858420956905. [40] m. s. dhamoon et al., “acute cerebrovascular events with covid-19 infection,” stroke, vol. 52, no. 1, pp. 48–56, jan. 2021, doi: 10.1161/strokeaha.120.031668. [41] j. meinhardt et al., “olfactory transmucosal sars-cov-2 invasion as a port of central nervous system entry in individuals with covid-19,” nat neurosci, vol. 24, no. 2, pp. 168–175, feb. 2021, doi: 10.1038/s41593-020-00758-5. [42] r. j. perry et al., “characteristics and outcomes of covid-19 associated stroke: a uk multicentre case-control study,” j neurol neurosurg psychiatry, vol. 92, no. 3, pp. 242–248, mar. 2021, doi: 10.1136/jnnp-2020-324927. [43] c. iadecola, j. anrather, and h. kamel, “effects of covid-19 on the nervous system,” cell, vol. 183, no. 1, pp. 16-27.e1, oct. 2020, doi: 10.1016/j.cell.2020.08.028. [44] s. zaim, j. h. chong, v. sankaranarayanan, and a. harky, “covid-19 and multiorgan response,” curr probl cardiol, vol. 45, no. 8, aug. 2020, doi: 10.1016/j.cpcardiol.2020.100618. [45] n. poyiadji, g. shahin, d. noujaim, m. stone, s. patel, and b. griffith, “covid-19-associated acute hemorrhagic necrotizing encephalopathy: imaging features,” radiology, vol. 296, no. 2, pp. e119–e120, aug. 2020, doi: 10.1148/radiol.2020201187. [46] p. boscolo-rizzo et al., “evolution of altered sense of smell or taste in patients with mildly symptomatic covid-19,” jama otolaryngol head neck surg, vol. 146, no. 8, pp. 1–5, aug. 2020, doi: 10.1001/jamaoto.2020.1379. [47] c. hopkins, d. l. burges watson, c. kelly, v. leary, and b. c. smith, “managing long covid: don’t overlook olfactory dysfunction,” the bmj, vol. 370, sep. 2020, doi: 10.1136/bmj.m3736. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 435 [48] r. e. a. santos et al., “onset and duration of symptoms of loss of smell/taste in patients with covid-19: a systematic review,” american journal of otolaryngology head and neck medicine and surgery, vol. 42, no. 2, mar. 2021, doi: 10.1016/j.amjoto.2020.102889. [49] t. greenhalgh, m. knight, c. a’court, m. buxton, and l. husain, “management of post-acute covid-19 in primary care,” the bmj, vol. 370, aug. 2020, doi: 10.1136/bmj.m3026. [50] l. dale, “neurological complications of covid-19: a review of the literature,” cureus, vol. 14, no. 8, p. e27633, aug. 2022, doi: 10.7759/cureus.27633. [51] m. leonardi, a. padovani, and j. c. mcarthur, “neurological manifestations associated with covid-19: a review and a call for action,” j neurol, vol. 267, no. 6, pp. 1573–1576, jun. 2020, doi: 10.1007/s00415-020-09896-z. [52] j. g. heckmann, s. m. heckmann, c. j. g. lang, and t. hummel, “neurological aspects of taste disorders,” arch neurol, vol. 60, no. 5, pp. 667–671, may 2003, doi: 10.1001/archneur.60.5.667. [53] a. a. agyeman, k. l. chin, c. b. landersdorfer, d. liew, and r. ofori-asenso, “smell and taste dysfunction in patients with covid-19: a systematic review and meta-analysis,” mayo clin proc, vol. 95, no. 8, pp. 1621–1631, aug. 2020, doi: 10.1016/j.mayocp.2020.05.030. assessment of cognitive-mnestic and emotional dysfunction in post-covid syndrome a critical review of the literature gucha kobaidze; marina janelidze; tamar sakvarelidze; shota kepuladze; sopiko kartsivadze; tbilisi state medical university abstract covid-19 (coronavirus) is a highly contagious infectious disease caused by coronavirus 2 (sars-cov2). the prevalence of neurological symptoms in patients with covid-19 ranges from 9.9% to 65%. encephalopathy, acute disseminated encephalomyelitis, cerebrovascular diseases, encephalitis, headache, pathological fatigue, dizziness, symptoms characteristic of peripheral nervous system damage, perversion of smell and taste, guillain-barré syndrome, other neuropathies, neuralgia, bell's palsy may occur. in many cases (10-34%), after the acute period of the disease has passed, patients experience various symptoms for a long time, involving multiple organ systems. the combination of these symptoms has been called post-covid syndrome. from a neurological point of view, frequent complaints are anxiety, decreased ability to concentrate, easy irritability, insomnia, depression, memory impairment. medical professionals around the world are trying to find an explanation for the complaints that have developed to adapt various methods of treatment. scientific research is underway georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 436 to study how the virus enters the body and then affects multiple organs. covid-19 has posed significant challenges to the healthcare systems of many countries worldwide and continues to pose a threat. patients with prolonged covid-19 require a team approach from doctors, joint observation by various specialists and, in many cases, a standard treatment regimen. keywords: covid-19; neurology; depression; cognitive dysfunction; post-covid; : , ; gucha kobaidze – md, neurologist; phd student at tbilisi state medical university phone number: +995 595 25 29 25; emai: kobaidze.guchi@gmail.com , , ; marina janelidze – md, neurologist; professor at tbilisi state medical university, head of the neurology department: phone number: +995577427413; email: marjaneli@yahoo.com , ; tamar sakvarelidze – md, neurologist; phd student at tbilisi state medical university; phone number: +995 593521688; email: ta.sakvarelidze@gmail.com , , ; ,, ’’ ; shota kepuladze – md, anatomical and clinical pathologist, phd student at tbilisi state medical university pathology department; head of the pathology laboratory at high tech medical center,, medcenter’’ phone number: +995 558286170; email: shota.kepuladze@gmail.com; https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 , ; sopiko kartsivadze – md, neurologist; phd student at tbilisi state university; phone number: +995 555222025; email: s_kartsivadze@yahoo.com microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 264 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.25 ხანდაზმულობის ინსტიტუტი არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის გარანტად: სამოქალაქო სამართალწარმოების თეორიული და პრაქტიკული ასპექტები მარიამ მამულაძე საქართველოს დავით აღმაშენებლის სახელობის უნივერსიტეტის სამართლის ფაკულტეტის დოქტორანტი აბსტრაქტი წინამდებარე კვლევა სისტემურად აანალიზებს ხანდაზმულობის ინსტიტუტს, როგორც სამოქალაქო ურთიერთობათა სტაბილურობის ძირითად გარანტს. აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს არასრულწლოვანთა სამართლებრივი დაცვის კონტექსტში. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი აწესრიგებს ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერების საკითხს შეზღუდულქმედუნარიანი პირებისათვის კანონიერ წარმომადგენელთა დანიშვნამდე ან სრულწლოვანების მიღწევამდე, თუმცა არსებული ნორმატული რეგულირება თავისი არსით ვერ უზრუნველყოფს შვიდ წლამდე ასაკის იმ ქმედუუნარო ბავშვების უფლებების სრულფასოვან დაცვას, რომლებიც მშობლების მზრუნველობას მოკლებულნი არიან და რომელთათვისაც ჯერ არ არის დანიშნული კანონიერი წარმომადგენელი. აღნიშნული საკანონმდებლო ხარვეზი საჭიროებს დამატებით კვლევასა და ნორმატიული ბაზის სრულყოფას ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების დასაცავად. საყურადღებოა კანონიერი წარმომადგენლის როლიც არასრულწლოვანთა ინტერესების დაცვის კუთხით. კვლევის ფარგლებში ჩატარებული ემპირიული მონაცემების ანალიზი აჩვენებს, რომ საზოგადოების გარკვეული ნაწილი არ ფლობს სრულყოფილ ინფორმაციას კანონიერ წარმომადგენელთა უფლება-მოვალეობების შესახებ. განსაკუთრებით დაბალია საზოგადოებრივი ცნობიერება ხანდაზმულობის როლზე, როგორც არასრულწლოვანთა ინტერესების დაცვის ერთ-ერთ გარანტიაზე. კვლევაში ასევე კრიტიკულად არის გაანალიზებული სხვადასხვა ქვეყნის სამართლებრივი ნორმები და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული პრაქტიკა. ნაშრომის საბოლოო მიზანია ისეთი რეკომენდაციების შემუშავება, რომლებიც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებენ არასრულწლოვანთა სამოქალაქო საპროცესო უფლებების დაცვის მექანიზმებს. საკვანძო სიტყვები: არასრულწლოვანი, ხანდაზმულობა, საუკეთესო ინტერესები, უფლებები, კანონიერი წარმომადგენელი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 265 შესავალი საქართველოში განხორციელებული პროგრესული საკანონმდებლო რეფორმების შედეგად არასრულწლოვნები აღიარებულნი არიან სამართლებრივი ურთიერთობების სრულფასოვან სუბიექტებად, რაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან პარადიგმულ ცვლილებას ბავშვთა უფლებების დაცვის სფეროში. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მათი ასაკობრივი და კოგნიტური განვითარების სპეციფიკური თავისებურებებიდან გამომდინარე, არასრულწლოვნები კვლავ საჭიროებენ განსაკუთრებულ სამართლებრივ და სოციალურ დაცვას, რომელიც ადეკვატურად უპასუხებს მათ მოწყვლადობას თანამედროვე საზოგადოებაში. ამ კონტექსტში, სახელმწიფოს აკისრია ფუნდამენტური კონსტიტუციური ვალდებულება უზრუნველყოს ბავშვთა უფლებების დაცვის მრავალგანზომილებიანი და ეფექტიანი პოლიტიკის იმპლემენტაცია. აღნიშნული მოიცავს ინტეგრირებული მიდგომის განვითარებას და აერთიანებს: პრევენციულ მექანიზმებს, რომლებიც ორიენტირებულია ბავშვთა უფლებების დარღვევის წინასწარ იდენტიფიცირებასა და აღკვეთაზე; საპროტექციო ინსტრუმენტებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვას და რეაგირების მექანიზმებს, რომლებიც ეფექტიანად პასუხობენ არსებულ ინციდენტებს. პარალელურად, უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ოჯახისა და ფართო საზოგადოების პასუხისმგებლობა განუყოფელ კომპონენტს წარმოადგენს არასრულწლოვანთა კეთილდღეობის უზრუნველყოფაში. ეს მოიცავს მათ ფიზიკურ, ფსიქოლოგიურ და სოციალურ განვითარებაზე ზრუნვას, რაც თავის მხრივ საჭიროებს ოჯახებისა და საზოგადოების აქტიურ ჩართულობას ბავშვთა უფლებების რეალიზაციის პროცესში. შესაბამისად, ბავშვთა უფლებების დაცვა წარმოადგენს არა მხოლოდ სამართლებრივი, არამედ სოციალურ-პოლიტიკური დღის წესრიგის პრიორიტეტს. ამ მიმართულებით აუცილებელია როგორც ნორმატიული ბაზის, ისე მისი აღსრულების პრაქტიკული მექანიზმების შემდგომი დახვეწა და ჰარმონიზაცია თანამედროვე საერთაშორისო სტანდარტებთან, მათ შორის გაეროს ბავშვთა უფლებების კონვენციისა და ევროპული სამართლის პრინციპებთან. თემის აქტუალობის ფონზე, განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს რიგი პრობლემური ასპექტები, რომლებიც საკანონმდებლო ხარვეზებსა და დეფიციტურ ნორმატიულ ბაზას უკავშირდება. ამ თვალსაზრისით ერთ-ერთი კრიტიკულ საკითხს წარმოადგენს ხანდაზმულობის ინსტიტუტის არასათანადო რეგულირება არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის კონტექსტში. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისად, თუ მოთხოვნა მომდინარეობს შეზღუდულ ქმედუნარიანისგან, რომელსაც კანონიერი წარმომადგენელი არ ჰყავს, ანდა მოთხოვნა მიმართულია აღნიშნული პირისადმი, ხანდაზმულობის ვადის დენა შეჩერებულად ითვლება, სანამ ეს პირი სრული ქმედუნარიანი არ გახდება ან მას კანონიერი წარმომადგენელი არ დაენიშნება.1 ამავე კოდექსის თანახმად, შეზღუდულ ქმედუნარიანად ითვლება არასრულწლოვნები შვიდიდან თვრამეტ წლამდე.2 განსაკუთრებით პრობლემურია ის გარემოება, რომ ზემოაღნიშნული სამართლებრივი ნორმა არ ვრცელდება 7 წლამდე ასაკის არასრულწლოვნებზე (მცირეწლოვნებზე), რომლებიც 1 საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 134-ე მუხლი, საქართველოს საპარლამენტო უწყებანი, n31, 24/07/1997. 2 იქვე, მე-14 მუხლი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 266 კოდექსის მე-12 მუხლის მე-6 პუნქტის საფუძველზე კლასიფიცირდებიან როგორც ქმედუუნარო პირები. შესაბამისად, საკანონმდებლო ხარვეზი, რომელიც არ ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერებას შვიდ წლამდე ასაკის იმ არასრულწლოვანთათვის, რომლებიც მოკლებულნი არიან მშობლების მზრუნველობას და არ ჰყავთ დანიშნული კანონიერი წარმომადგენელი, წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნორმატიულ ვაკუუმს. ეს საკანონმდებლო დეფიციტი უშუალოდ არღვევს როგორც ეროვნული, ისე საერთაშორისო სამართლის სტანდარტებით დადგენილ და გარანტირებულ ბავშვთა უფლებების დაცვის ფუნდამენტურ პრინციპებს. კერძოდ, ამგვარი საკანონმდებლო მოწესრიგება ვერ უზრუნველყოფს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების უპირატესი გათვალისწინების პრინციპის რეალიზაციას. გაეროს ბავშვთა უფლებების დაცვის კონვენცია, რომელიც წარმოადგენს არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის ფუნდამენტურ საერთაშორისო სამართლებრივ ინსტრუმენტს, მკაფიოდ განსაზღვრავს არასრულწლოვანთა უფლებას, იმოქმედონ დამოუკიდებლად, მათი ასაკისა და განვითარების დონის შესაბამისად. თუმცა, აღნიშნული კონვენცია ასევე იმპერატიულად აკისრებს სახელმწიფოებს ვალდებულებას, უზრუნველყონ თითოეული ბავშვის საუკეთესო ინტერესების უპირატესობა, განურჩევლად მათი ასაკისა ან სხვა მახასიათებლისა.3 იმგვარი საკანონმდებლო ხარვეზის არსებობა, რომელიც ასაკობრივი ნიშნით აშკარა უპირატესობას ანიჭებს არასრულწლოვანთა გარკვეულ ჯგუფს (მოცემულ შემთხვევაში, 7-დან 18 წლამდე ასაკის ბავშვებს), განსხვავებულ და არახელსაყრელ პირობებში აყენებს დანარჩენ არასრულწლოვნებს (კერძოდ, 7 წლამდე ასაკის მცირეწლოვნებს). აღნიშნული ნორმატიული მიდგომა ქმნის დისკრიმინაციულ სამართლებრივ გარემოს და მნიშვნელოვნად ზღუდავს უმცროსი ასაკის არასრულწლოვანთა საუკეთესო ინტერესების რეალიზების შესაძლებლობას. არსებული საკანონმდებლო მოწესრიგება ფუნდამენტურად ეწინააღმდეგება ბავშვთა უფლებების დაცვის არა მხოლოდ საერთაშორისოდ აღიარებულ პრინციპებს, კერძოდ, თანასწორობისა და დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპებს, არამედ ეროვნული კანონმდებლობის რეფორმის დეკლარირებულ მიზნებსაც, რომელიც მიისწრაფის საერთაშორისო სტანდარტებთან საქართველოს სამართლებრივი ჩარჩოს პროგრესული ჰარმონიზაციისაკენ. არასრულწლოვანთა უფლებების სამართლებრივი დაცვის პლურალისტურ ჭრილში ერთ-ერთ ფუნდამენტურ გამოწვევად რჩება კანონიერი წარმომადგენლის ინსტიტუტის ფუნქციური ეფექტიანობის დეფიციტი. წინამდებარე კვლევის ფარგლებში ჩატარებულმა ემპირიულმა ანალიზმა ცხადყო, რომ მშობლები/კანონიერი წარმომადგენლები არასათანადოდ აცნობიერებენ საკუთარ სოციალურ-სამართლებრივ როლსა და პასუხისმგებლობას არასრულწლოვანთა საუკეთესო ინტერესების იდენტიფიცირებისა და პრაქტიკული რეალიზების პროცესში. აღნიშნული პრობლემატიკა უმთავრესად გამოწვეულია არასრულწლოვანთა კანონიერი წარმომადგენლების არასაკმარისი ინფორმირებულობით იმ კომპლექსური სამართლებრივი მექანიზმებისა და პროცედურული ინსტრუმენტების შესახებ, 3 ბავშვის უფლებების შესახებ კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლები (მიღებულია 1989 წლის 20 ნოემბერს და ძალაში შევიდა 1990 წლის 2 სექტემბერს); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 267 რომლებიც კონსტიტუციურ საფუძველს უქმნის ბავშვის უფლებების ეფექტიან იმპლემენტაციას საზოგადოებრივი ურთიერთობების მრავალფეროვან სპექტრში. არსებული სამართლებრივი პარადიგმა, რომელიც ხანდაზმულობის ვადების დინებას არასრულწლოვანთათვის არ აჩერებს მხოლოდ კანონიერი წარმომადგენლის არსებობის საფუძველზე, ავლენს ფუნდამენტურ კონცეპტუალურ წინააღმდეგობას თანამედროვე სამართლებრივი აზროვნების პრინციპებთან. აღნიშნული რეგულაცია ეფუძნება ფორმალისტურ პრეზუმფციას, რომლის თანახმადაც კანონიერი წარმომადგენლის ინსტიტუტი უზრუნველყოფს არასრულწლოვანის უფლებათა სათანადო დაცვას. ეს ნორმატიული კონსტრუქცია იგნორირებას უკეთებს იმ სოციალურ რეალობას, რომელშიც სამართლებრივი კულტურისა და ცნობიერების დეფიციტი განაპირობებს უფლებადაცვითი მექანიზმების არაეფექტიან იმპლემენტაციას. სამართლებრივი სისტემის ფორმალური სტრუქტურა ვერ უზრუნველყოფს სუბსტანციურ მართლმსაჯულებას, როდესაც კანონიერი წარმომადგენლები ვერ ახორციელებენ მინდობილ უფლებამოსილებებს სათანადო ცოდნისა და გაცნობიერების გარეშე. ამგვარად, სამართლებრივი რეგულაციის ეფექტიანობა პირდაპირპროპორციულია იმ სოციალური გარემოს მზაობისა, რომელშიც მას უწევს ფუნქციონირება. შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადების მოქმედების შეჩერების მექანიზმის არ არსებობა არასრულწლოვანთათვის წარმოადგენს არა მხოლოდ ტექნიკურ-ნორმატიულ ხარვეზს, არამედ სისტემურ პრობლემას, რომელიც საჭიროებს კომპლექსურ მიდგომას როგორც საკანონმდებლო, ისე საგანმანათლებლო დონეზე. წინამდებარე ნაშრომი ასევე მოიცავს სხვადასხვა სახელმწიფოს ეროვნული კანონმდებლობის ანალიზს, რაც საშუალებას იძლევა ხანდაზმულობის ინსტიტუტი, როგორც სამოქალაქო საპროცესო უფლებების დაცვის მექანიზმი შედარებით-სამართლებრივი პერსპექტივიდან შეფასდეს. წარმოდგენილი პრობლემატიკის მრავალმხრივი ანალიზის, სხვადასხვა სამართლებრივი სისტემის ნორმატიული ბაზის კვლევისა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის სიღრმისეული შესწავლის საფუძველზე, ნაშრომი წარმოადგენს კონცეპტუალური რეკომენდაციების ერთობლიობას, რომელთა იმპლემენტაცია უზრუნველყოფს არასრულწლოვანთა სამოქალაქო საპროცესო უფლებების დაცვის მექანიზმების სუბსტანციურ გაძლიერებას. ინტერდისციპლინური მიდგომის საფუძველზე, შემუშავებული რეკომენდაციები ორიენტირებულია არა მხოლოდ ნორმატიული ბაზის ფორმალურ მოდიფიკაციაზე, არამედ სისტემურ ცვლილებებზე, რომლებიც უზრუნველყოფენ სამართლებრივი დაცვის მექანიზმების პრაქტიკულ ეფექტიანობას სოციალურ-სამართლებრივი რეალობის გათვალისწინებით. ხანდაზმულობის ინსტიტუტი: სამართლებრივი სტაბილურობის გარანტი სამოქალაქო სამართალწარმოებაში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რა პერიოდშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, აქვს შესაძლებლობა მოითხოვოს საკუთარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 268 უფლებების სამართლებრივი გზით განხორციელება ან დაცვა.4 საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი ეს შეზღუდვა გამართლებულია მესამე პირების უფლების დაცვის ინტერესებით, რადგან საზოგადოებრივი ურთიერთობის სტაბილურობის ინტერესი ითხოვს ადამიანებს არ ჰქონდეს მუდმივად შიში იმისა, რომ დავის სასამართლოში განხილვისას შეიცვლება მათი სამართლებრივი მდგომარეობა.5 სამოქალაქო სამართალწარმოების პროცესში სასარჩელო ხანდაზმულობა არის სამოქალაქო კანონმდებლობით განსაზღვრული დრო, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომელიც თვლის, რომ დაირღვა მისი კონსტიტუციური უფლებები, შეუძლია მოითხოვოს იძულებითი აღსრულება ან უფლებების დაცვა სასამართლოს მეშვეობით, სარჩელის შეტანის გზით. თუკი დარღვეული უფლებების იძულებითი დაცვის შესაძლებლობა კანონით დადგენილი ვადით არ იქნება შეზღუდული, ეს განაპირობებს სასამართლო საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანის გართულებას, ვინაიდან დიდი ალბათობაა საქმესთან დაკავშირებული უტყუარი მტკიცებულებების დაკარგვისა, საქმეში მონაწილე პირების მიერ საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არაადეკვატურად და არასრულფასოვნად აღქმისა და ა.შ. შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობა ხელს უწყობს რა სამოქალაქო ურთიერთობათა სტაბილიზაციას, ამავდროულად ემსახურება სახელშეკრულებო დისციპლინის სიმყარეს და ეხმარება სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობების მონაწილეებს თავიანთი უფლებებისა თუ ვალდებულებების დროულად და აქტიურად განხორციელებაში.6 ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა მდგომარეობს იმაში, რომ კანონმდებლობით დადგენილი ვადის გასვლის შემდგომ დარღვეული უფლების აღდგენის მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა სამართლებრივი მექანიზმებით იძულებით აღსრულებას ვეღარ დაექვემდებარება, შესაბამისად უფლების რეალიზება სრულად დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნებაზე.7 მართალია, ხანდაზმულობა უნდა ემსახურებოდეს მოთხოვნის არსებობისა და მისი აღსრულების განუსაზღვრელობის დასრულებას, თუმცა მნიშვნელოვანია, რა ვადის დადგენა იქნება კონკრეტული მიზნის მისაღწევად ეფექტური,8 განსაკუთრებით კი მაშინ როდესაც სახეზე გვაქვს სამართლებრივი ურთიერთობა, რომლის ერთ-ერთ მხარედ მაინც გვევლინება არასრულწლოვანი. 4 ახალაძე მ., საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განმარტებები სამოქალაქო სამართალში, საქართველოს უზენაესი სასამართლო, 2022, 16. 5 კილაძე ს., ტურავა პ., ბავშვის უფლებათა კოდექსის სახელმძღვანელო კომენტარები, თბილისი, იურისტების სამყარო, 2021, 276. 6 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 25 დეკემბრის nას-266-254-2013 გადაწყვეტილება. 7კობალაძე ლ., ხანდაზმულობის ვადა, contra legem ინტერპრეტაცია და ერთი საინტერესო გადაწყვეტილება ქართული სამოქალაქო სამართალწარმოების პრაქტიკიდან, სამართლის მეთოდები, n5, 2021, 191. 8მახათაძე ნ., სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობის გავლენა სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობაზე, სამართლის ჟურნალი, n1, 2019, 68. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 269 სამოქალაქო კანონმდებლობა ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს.9 მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად კი მიიჩნევა დრო როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ.10 აღნიშნული საკანონმდებლო დანაწესისგან განსხვავებული რეგულაციები გვხვდება ხანდაზმულობის ვადის დინების დაწყებაზე, როდესაც მოთხოვნა მომდინარეობს არასრულწლოვანისგან ან მიმართულია მისკენ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი11 არასრულწლოვნებს ჰყოფს ორ ჯგუფად, პირველში ერთიანდება 7-დან 18 წლამდე მოზარდები, რომლებიც მოკლებული არიან მშობლების მზრუნველობას და ჯერ კიდე არ ჰყავს დანიშნული კანონიერი წარმომადგენელი, ხოლო მეორე ჯგუფში ერთიანდება ამავე ასაკობრივი კატეგორიის ის ბავშვები, რომლებსაც ჰყავთ მშობელი/კანონიერი წარმომადგენელი. პირველ შემთხვევაში, კანონმდებლობა ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერებას მოზარდის სრულწლოვანების მიღწევამდე ან კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნამდე. მეორე შემთხვევაში კი ხანდაზმულობის ვადა არ ჩერდება. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანი იმ პირთა ინტერესების დაცვაა, რომელთაც ობიექტურად, პატივსადები დამაბრკოლებელი გარემოებების გამო (ასაკი, ჯანმრთელობა, ფსიქიკური, გონებრივი/ინტელექტუალური დარღვევები) საკუთარი სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალეობების დამოუკიდებლად განხორციელება არ შეუძლიათ. ამავდროულად, ნორმა ხანდაზმულობისაგან იცავს იმ კრედიტორის უფლებასაც, რომელსაც მოთხოვნა აქვს შეზღუდულ ქმედუნარიანი პირის მიმართ, ხოლო ამ უკანასკნელს კანონიერი წარმომადგენელი ან მხარდამჭერი დანიშნული არ ჰყავს. დადგენილი წესი არ გამოიყენება არასრულწლოვან ბავშვებთან მიმართებით, რომელთაც მშობლები (მშობელი) ჰყავთ, ვინაიდან მშობლები არასრულწლოვანი შვილების კანონიერი წარმომადგენლები არიან და განსაკუთრებულ რწმუნებულებათა გარეშე გამოდიან მათი უფლებებისა და ინტერესების დასაცავად მესამე პირებთან ურთიერთობაში, მათ შორის, სასამართლოში.12 სამოქალაქო კოდექსის 134-ე მუხლი, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ვრცელდება მხოლოდ და მხოლოდ 7 წლიდან 18 წლამდე არასრულწლოვნებზე, შესაბამისად, კანონის რეგულაციის მიღმა რჩება 7 წლამდე ასაკის მცირეწლოვანი ბავშვები, რომლებსაც ასაკობრივი და გონებრივი შესაძლებლობებიდან გამომდინარე, უფრო მეტად ესაჭიროებათ სამართლებრივი დაცვა და მზრუნველობა. კოდექსი არ განსაზღვრავს ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერების საკითხს კონკრეტულად ამ ასაკობრივი ჯგუფისათვის, რაც თავის მხრივ წარმოადგენს საკანონმდებლო ხარვეზს, ვინაიდან მცირეწლოვანი, რომელსაც არ ჰყავს მშობელი, კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნამდე პერიოდში, რჩება შეზღუდული და დარღვეული უფლების მატარებელი სუბიექტი. 9საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლი, საქართველოს საპარლამენტო უწყებანი, n31, 24/07/1997. 10 იქვე. 11 იქვე, 134-ე მუხლი. 12 სამოქალაქო კოდექსის კომენტარები, სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი დებულებები, წიგნი i, რედაქტორი ჭანტურია ლ., 2017, 749. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 270 ვინაიდან საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი პირდაპირ არ ითვალისწინებს, ზემოაღნიშნულ კონტექსტში მცირეწლოვანთა უფლებების დაცვის მომწესრიგებელ ნორმას, შესაძლებელია გამოყენებული იქნას კანონის ანალოგია.13 მოცემულ შემთხვევაში პრობლემური საკითხის გადაწყვეტის მიზნებისათვის, ყველაზე უფრო მსგავსი ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლის ნორმაა, ჩვენ მიერ უკვე განხილული, სამოქალაქო კოდექსის 134-ე მუხლი. შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერება, მცირეწლოვანთათვის კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნამდე, პრაქტიკულად დასაშვებია, თუმცა არ წარმოადგენს სრულფასოვან მექანიზმს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დასაცავად. გაუმართლებელია საზოგადოების ყველაზე მოწყვლადი ჯგუფის, 7 წლამდე ასაკის არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვა დაყვანილ იქნას კანონის ანალოგიამდე. არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის კუთხით, საკმაოდ აქტუალურ და, ამავდროულად, პრობლემურ საკითხს წარმოადგენს მშობლების/კანონიერი წარმომადგენლების ინსტიტუტი. კვლევის პროცესში ჩატარებული გამოკითხვის შედეგად, დგინდება, რომ საზოგადოების გარკვეული ნაწილი არ ფლობს საკმარის ინფორმაციას არასრუწლოვანთა უფლებების დაცვის მექანიზმებსა და პროცედურებზე, განსაკუთრებით ხანდაზმულობის მნიშვნელობაზე. შესაბამისად, არასრულწლოვანმა, მიუხედავად იმისა, რომ მშობელი/კანონიერი წარმომადგენელი ჰყავს, შესაძლოა ვერ მოახდინოს უფლების სათანადო წესით რეალიზება, რაც ცნობიერების დაბალი დონის გარდა, შესაძლოა გამოწვეული იყოს მშობლის მძიმე ავადმყოფობით, მშობლისგან სიშორით ან სხვა უფლების განხორციელების დამაბრკოლებელი გარემოებებით14. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მიუხედავად საქართველოში ბავშვთა უფლებების დაცვის კუთხით გატარებული არაერთი რეფორმისა და ღონისძიებისა, კანონმდებლობა სრულყოფილად ვერ უზრუნველყოფს ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების დაცვას. არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის ასპექტები: ხანდაზმულობის შედარებითი ანალიზი საერთაშორისო პრაქტიკაში გერმანია. გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის ნორმატიული ჩარჩო ითვალისწინებს სპეციფიკურ სამართლებრივ მექანიზმებს ქმედუუნარო და შეზღუდულქმედუნარიანი პირების მიმართ ხანდაზმულობის ვადების გამოყენებისას. კერძოდ, კანონმდებელი ადგენს, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც ქმედუუნარო ან შეზღუდულქმედუნარიან პირს არ ჰყავს კანონიერი წარმომადგენელი, მის სასარგებლოდ ან საზიანოდ მიმდინარე ხანდაზმულობის ვადის დინება არ დასრულდება მანამ, სანამ არ გავა ექვსი თვე იმ მომენტიდან, როდესაც ადგილი ექნება ერთ-ერთ შემდეგ იურიდიულ ფაქტს: ა) პირი შეიძენს სრულ ქმედუნარიანობას ან ბ) აღმოიფხვრება წარმომადგენლობითი დეფიციტი. ნორმატიული რეგულირების სისტემური ანალიზი ასევე მიუთითებს, რომ იმ სამართლებრივ შემთხვევებში, როდესაც მოთხოვნის ხანდაზმულობის კანონისმიერი ვადა ექვს თვეზე ნაკლებია, ხდება მისი 13საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი მე-5 მუხლი. ხელმისაწვდომია: <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/31702?publication=132 > [02.04.2025]. 14 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2011 წლის 12 აპრილის nას-1224-1076-2010 გადაწყვეტილება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 271 სუბსტიტუცია ექვსთვიანი პერიოდით. აღნიშნული სამართლებრივი გაფართოება წარმოადგენს საკანონმდებლო ინტერვენციას კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში მოწყვლადი სუბიექტების დაცვის მიზნით, ასევე საყურადღებოა, ისიც, რომ აღნიშნული დანაწესი არ გამოიყენება იმ ფარგლებში, რომლებშიც შეზღუდულქმედუნარიანი პირი შეინარჩუნებს პროცესუალურ უფლებაუნარიანობას, რაც ასახავს საპროცესო და მატერიალური სამართლის ავტონომიურობის პრინციპს.15 საქართველოს სამოქალაქო კოდექსისგან განსხვავებით, გერმანიის სამოქალაქო კოდექსი არასრულწლოვანთათვის კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნამდე ან სრულწლოვანების მიღწევამდე ადგენს არა ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერების, არამედ მისი შეწყვეტის სამართლებრივ საფუძვლებს. აღნიშნული განსხვავება არსებითი ხასიათისაა, რამდენადაც შეჩერებისა და შეწყვეტის სამართლებრივი ინსტიტუტები განსხვავებულ იურიდიულ შედეგებს წარმოშობს. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი დიფერენცია ამ ორი სამართლებრივი სისტემის ნორმატიულ რეგულირებაში მდგომარეობს იმაში, რომ გერმანული სამართალი, ქართულისგან განსხვავებით, აღიარებს ხანდაზმულობის ვადის დინების შეწყვეტას როგორც ქმედუუნარო, ასევე შეზღუდულქმედუნარიან არასრულწლოვნებთან მიმართებაში. შესაბამისად, გერმანულ სამართლებრივ სივრცეში უზრუნველყოფილია ყველა ასაკობრივი კატეგორიის ბავშვის უფლებების დაცვა სასარჩელო ხანდაზმულობის თვალსაზრისით. ამგვარი ნორმატიული მიდგომა გერმანულ სამართალში ასახავს არასრულწლოვანთა საუკეთესო ინტერესების უპირატესად გათვალისწინების პრინციპს, რომელიც საერთაშორისო სამართლებრივ სტანდარტად არის აღიარებული და განმტკიცებულია გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციით. კვებეკი. კვებეკის სამოქალაქო კოდექსი, გერმანიის კანონმდებლობის მსგავსად, ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ვადის დინების შეწყვეტას, კერძოდ, ხანდაზმულობის ვადის დინება პირების მიმართ არ ხდება, თუ მათთვის რეალურად შეუძლებელია პირადად მოქმედება ან სხვების მიერ მათ სასარგებლოდ წარმომადგენლობის განხორციელება.16 აღნიშნული ნორმატიული დანაწესი თანაბრად უზრუნველყოფს როგორც ქმედუუნარო, ასევე შეზღუდული ქმედუნარიანობის მქონე არასრულწლოვანთა კანონიერი ინტერესებისა და უფლებების დაცვას. ეს სამართლებრივი მიდგომა ასახავს კვებეკის სამართლებრივი სისტემის ფუნდამენტურ პრინციპს გაძლიერებული იურიდიული დაცვის მექანიზმების შექმნას მოწყვლადი სუბიექტებისათვის. საფრანგეთი. საფრანგეთის სამოქალაქო კოდექსი თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის დინება ჩერდება ყველა არასრულწლოვნის და სრული მეურვეობის ქვეშ მყოფი სრულწლოვანი პირის მიმართ, მიუხედავად მათი ასაკისა თუ ქმედუნარიანობის ხარისხისა.17 15გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 210-ე პარაგრაფი, <https://lawlibrary.info/ge/books/giz2014-ge-bgb-komm-translation.pdf> [02.04.2025]. 16კვებეკის სამოქალაქო კოდექსის 2904-ე მუხლი, <https://www.notary.ge/res/docs/gare/civil_code_quebec.pdf> [02.04.2025]. 17 საფრანგეთის სამოქალაქო კოდექსის 2235-ე მუხლი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 272 იტალია. ანალოგიური მიდგომა გვხვდება იტალიის სამოქალაქო კოდექსშიც, სადაც ხანდაზმულობის ვადის დინება ჩერდება ყველა არასრულწლოვანის მიმართ, განურჩევლად მათი ასაკისა, სრულწლოვანების მიღწევამდე ან კანონიერი წარმომადგენლის დანიშვნამდე.18 სტაგნო ბელგიის წინააღმდეგ19. ბელგიის სახელმწიფოს გადაწყვეტილება, რომლის საფუძველზე არასრულწლოვნებს უარი ეთქვათ თავიანთი ქონებრივი უფლებების დაცვაზე ხანდაზმულობის ვადის გამო, ადამიანის ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლომ დაადგინა დარღვევა. საქმის ფაქტობრივი გარემოებები მდგომარეობდა შემდგომში: მამის გარდაცვალების შემდეგ, ორ არასრულწლოვან მომჩივანს, როგორც მამის სიცოცხლის დაზღვევის ბენეფიციარებს, სადაზღვევო კომპანიამ გარკვეული თანხა გადაუხადა. მომჩივნების დედამ, თანხა განათავსა შემნახველ ანგარიშზე, რომელიც წელიწადზე ნაკლებ დროში აღარ იყო. სრულწლოვანების მიღწევის შემდგომ თითოეულმა მომჩივანმა სარჩელი აღძვრა დედისა და სადაზღვევო კომპანიის მიმართ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს წინაშე მომჩივნები დაობდნენ, რომ მათ დაერღვათ სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლება, ვინაიდან ბელგიის სასამართლომ მათ ჩამოართვა სასამართლოს წინაშე არსებული ეფექტური დაცვის საშუალება, იმის გათვალისწინებთ, რომ კანონით დადგენილი ხანდაზმულობის ვადის ათვლა მათი არასრულწლოვანების პერიოდში არ შეჩერდა, მიუხედავად იმისა, რომ იმ პერიოდში მომჩივნებს არ შეეძლოთ სასამართლო დავის დაწყება. სტრასბურგის სასამართლომ დაადგინა, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე6 მუხლის პირველი პარაგრაფის დარღვევასსასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობა. ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ ბელგიის სასამართლოებმა სადაზღვევო კომპანიის ინტერესები უფრო წინ დააყენეს, როდესაც არ შეჩერდა ხანდაზმულობის ვადის დინება უფლებადარღვეულთა არასრულწლოვანების გამო. სრულწლოვანების მიღწევამდე ფაქტობრივად შეუძლებელი იყო კომპანიის წინააღმდეგ მათი უფლებების დაცვა, შემდგომ კი მათი მოთხოვნა გახდა ხანდაზმული. შესაბამისად, საქმის კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებების გარეშე კანონით დადგენილი ვადის მკაცრმა გამოყენება, მომჩივნებს ხელი შეუშალა მათთვის ხელმისაწვდომი დაცვის საშუალებით სარგებლობაში20. ეს პრეცედენტი ადგენს, რომ არასრულწლოვნების პერიოდში ხანდაზმულობის ვადის შეჩერების მექანიზმის არარსებობა შეიძლება გამოიწვიოს სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევა. გადაწყვეტილება ხაზს უსვამს არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის სპეციალური სამართლებრივი მექანიზმების აუცილებლობას ხანდაზმულობის ინსტიტუტის კონტექსტში. 18 იტალიის სამოქალაქო კოდექსის 2942-ე მუხლი. 19 ევროპის სასამართლოს 2009 წლის 7 ივლისის n1062/07 გადაწყვეტილება საქმეზე სტაგნო ბელგიის წინააღმდეგ, <https://hudoc.echr.coe.int/eng-press#{%22itemid%22:[%22003-2794524-3059566%22]} > [02.04.2025]. 20 ბავშვის უფლებები, <https://old.supremecourt.ge/files/upload-file/pdf/saertashoriso-kvlevebi5.pdf > [02.04.2025]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 273 დასკვნა კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ საქართველოში არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის კუთხით განხორციელებული არაერთი საკანონმდებლო რეფორმის მიუხედავად, კვლავ მნიშვნელოვანი გამოწვევები რჩება როგორც ნორმატიული ბაზის, ისე პრაქტიკული იმპლემენტაციის თვალსაზრისით. სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნდამენტურ პრინციპს წარმოადგენს ადამიანების თანასწორობის კონსტიტუციური უფლების სრულყოფილი რეალიზაცია. დაუშვებელია იდენტურ სამართლებრივ მდგომარეობაში მყოფი სუბიექტების მიმართ დიფერენცირებული მიდგომა, რაც ცალსახად ეწინააღმდეგება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 134-ე მუხლის რეგულირების მიზანს. ხანდაზმულობის ვადის დინების შეჩერების პრივილეგიით მხოლოდ შეზღუდული ქმედუნარიანობის მქონე არასრულწლოვნების აღჭურვა, როდესაც ამავდროულად იგივე უფლება არ გააჩნიათ ქმედუუნარო არასრულწლოვნებს, რომლებსაც არ ჰყავთ კანონიერი წარმომადგენელი, წარმოადგენს აშკარა დისკრიმინაციას, რაც ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სამართლებრივ სტანდარტებს. ხანდაზმულობის ინსტიტუტი, მისი იურიდიული ბუნებიდან გამომდინარე, უნდა ემსახურებოდეს ყველა არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესების დაცვას დისკრიმინაციის გარეშე. სამართლებრივ-შედარებითი ანალიზი ნათლად წარმოაჩენს საქართველოს კანონმდებლობაში არსებულ ხარვეზებს. შესაბამისად, აუცილებელია საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელება, რომლის საფუძველზეც შეზღუდული ქმედუნარიანობის მქონე და ქმედუუნარო არასრულწლოვნები აღიჭურვებიან თანაბარი სამართლებრივი დაცვის გარანტიებით. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რომ მხოლოდ სახელმწიფოს მიერ გატარებული ღონისძიებები ვერ უზრუნველყოფს არასრულწლოვანთა უფლებების ეფექტიან დაცვას. ბავშვთა უფლებების დაცვა წარმოადგენს ერთიან სისტემას, რომელიც მოიცავს სახელმწიფოს, საზოგადოებას, ინდივიდებსა და თავად არასრულწლოვნებს. ამ სისტემის ნებისმიერი კომპონენტის დისფუნქცია საფრთხეს უქმნის ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების რეალიზებას. ჩატარებული ემპირიული კვლევის შედეგები მიუთითებს საზოგადოებაში არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის მექანიზმებისა და პროცედურების, მათ შორის ხანდაზმულობის ინსტიტუტის მნიშვნელობის შესახებ ცნობიერების დაბალ დონეზე. აღნიშნული პრობლემების აღმოფხვრის მიზნით, რეკომენდებულია კომპლექსური ღონისძიებების განხორციელება: თემატური ტრენინგების ორგანიზება, საინფორმაციო კამპანიების წარმოება, საგანმანათლებლო მასალების შექმნა და გავრცელება, სოციალური მედიის პლატფორმების გამოყენება საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების მიზნით. მხოლოდ კუმულაციური ძალისხმევით იქნება შესაძლებელი არასრულწლოვანთა უფლებების ეფექტიანი დაცვა, რაც თავის მხრივ, სამართლებრივი სახელმწიფოს მშენებლობის აუცილებელი წინაპირობაა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 274 გამოყენებული სამეცნიერო ლიტერატურა:  ახალაძე მ., საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განმარტებები სამოქალაქო სამართალში, საქართველოს უზენაესი სასამართლო, 2022; [akhaladze m , sakartvelos uzenaesi sasamartlos sasamartlos samokalako sakmeta p’alat’is ganmart’ebebi samokalako samartalshi, sakartvelos uzenaesi sasamartlo, 2022]  კილაძე ს. და ტურავა პ., ბავშვის უფლებათა კოდექსის სახელმძღვანელო კომენტარები, თბილისი, იურისტების სამყარო, 2021; [k’iladze s da t’urava p’. , bavshvis uplebata k’odeksis sakhelmdzghvanelo k’oment’arebi, tbilisi, iurist’ebis samq’aro, 2021;]  კობალაძე ლ., ხანდაზმულობის ვადა, contra legem ინტერპრეტაცია და ერთი საინტერესო გადაწყვეტილება ქართული სამოქალაქო სამართალწარმოების პრაქტიკიდან, სამართლის მეთოდები, n5, 2021; [k’obaladze l , khandazmulobis vada, contra legem int’erp’ret’atsia da erti saint’ereso gadats’q’vet’ileba kartuli samokalako samartalts’armoebis p’rakt’ik’idan, samartlis metodebi, n5, 2021;]  მახათაძე ნ., სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობის გავლენა სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობაზე, სამართლის ჟურნალი, n1, 2019; [makhatadze n, sakhelshek’rulebo motkhovnis khandazmulobis gavlena samokalako brunvis st’abilurobaze, samartlis zhurnali, n1, 2019;]  ტეფნაძე ზ., სასარჩელო ხანდაზმულობა და მისი გამოთვლის წესი, შპს გურამ თავართქილაძის სახელობის თბილისის სასწავლო უნივერსიტეტი, 2021; [t’epnadze z , sasarchelo khandazmuloba da misi gamotvlis ts’esi, shp’s guram tavartkiladzis sakhelobis tbilisis sasts’avlo universit’et’i, 2021;]  ჭანტურია ლ., რედაქტორი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარები, სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი დებულებები, წიგნი i, 2017; [ch’ant’uria l , redakt’ori, samokalako k’odeksis k’oment’arebi, samokalako k’odeksis zogadi debulebebi, ts’igni i, 2017;]  hasanova a.r., statute of limitations: legal nature and essence, landscape journal, 2019;  guttel e.,. a new approach to old cases: reconsidering statutes of limitation, university of toronto law journal (university of toronto press) – vol 54, 2004;  guyvan p., limitation of claims – the period of protection of a violated right by a person 2022;  kochyna o., application of statutes of limitations in conditions of martial law, 2024.  ross h., protecting the wrongdoer: civil limitation laws in historical childhood abuse claims. international journal of children's rights, 26(4), 2018.  ბავშვის უფლებები. <https://old.supremecourt.ge/files/upload-file/pdf/saertashorisokvlevebi5.pdf > [02.04.2025]; [bavshvis uplebebi ]  ბავშვთა უფლებების დაცვა საქართველოში ჰააგის კონვენციის მიხედვით. < https://bit.ly/3ulsxwo > [02.04.2025]; [bavshvta uplebebis datsva sakartveloshi haagis k’onventsiis mikhedvit;]  რა ვადის გასვლის შემდეგ შეუძლია მოვალეს უარი თქვას ვალდებულების შესრულებაზე? <https://tinyurl.com/bdcmwwdz> [02.04.2025]; [ra vadis gasvlis shemdeg sheudzlia movales uari tkvas valdebulebis shesrulebaze?]  სამოქალაქო სამართლის სფერო. <https://baco.ge/template/files/92cf1a6aac999b6.pdf > [02.04.2025]; [samokalako samartlis spero ] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 275  საქართველოს კონსტიტუცია, საქართველოს პარლამენტის უწყებები, 31-33, 24/08/1995; [sakartvelos k’onst’it’utsia, sakartvelos p’arlament’is uts’q’ebebi, 31-33, 24/08/1995;]  საქართველოს კანონი ,,საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი“, პარლამენტის უწყებანი, 31, 24/07/1997;  საქართველოს კანონი ,,საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი“, პარლამენტის უწყებანი, 47-48, 31/12/1997; [sakartvelos k’anoni ,,sakartvelos samokalako k’odeksi“, p’arlament’is uts’q’ebani, 31, 24/07/1997;]  საქართველოს კანონი ,,ბავშვის უფლებათა კოდექსი“, საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, 27/09/2019; [sakartvelos k’anoni ,,bavshvis uplebata k’odeksi“, sakartvelos sak’anonmdeblo matsne, 27/09/2019;]  ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია (მიღებულია 1950 წლის 4 ნოემბერში, ძალაში შევიდა 1953 წლის 3 სექტემბერს);[adamianis uplebata da dziritad tavisuplebata datsvis k’onventsia (mighebulia 1950 ts’lis 4 noembershi, dzalashi shevida 1953 ts’lis 3 sekt’embers);]  ბავშვის უფლებების შესახებ კონვენცია (მიღებულია 1989 წლის 20 ნოემბერს და ძალაში შევიდა 1990 წლის 2 სექტემბერს); [bavshvis uplebebis shesakheb k’onventsia (mighebulia 1989 ts’lis 20 noembers da dzalashi shevida 1990 ts’lis 2 sekt’embers);]  გერმანიის სამოქალაქო კოდექსი (მიღებულია 1896 წლის 18 აგვისტოს და ძალაში შევიდა 1900 წლის 1 იანვარს); [germaniis samokalako k’odeksi (mighebulia 1896 ts’lis 18 agvist’os da dzalashi shevida 1900 ts’lis 1 ianvars);]  კვებეკის სამოქალაქო კოდექსი (მიღებულია 1991 წლის 16 ივნისს და ძალაში შევიდა 1994 წლის 1 იანვარს); [k’vebek’is samokalako k’odeksi (mighebulia 1991 ts’lis 16 ivniss da dzalashi shevida 1994 ts’lis 1 ianvars);]  საფრანგეთის სამოქალაქო კოდექსი (მიღებულია 1804 წლის 21 მარტს და ძალაში შევიდა 1804 წლის 1 იანვარს); [saprangetis samokalako k’odeksi (mighebulia 1804 ts’lis 21 mart’s da dzalashi shevida 1804 ts’lis 1 ianvars);]  იტალიის სამოქალაქო კოდექსი (მიღებულია 1942 წლის 16 მარტს და ძალაში შევიდა 1942 წლის 1 იანვარს); [it’aliis samokalako k’odeksi (mighebulia 1942 ts’lis 16 mart’s da dzalashi shevida 1942 ts’lis 1 ianvars);]  საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 25 დეკემბრის nას-266-254-2013 გადაწყვეტილება; [sakartvelos uzenaesi sasamartlos samokalako sakmeta p’alat’is 2013 ts’lis 25 dek’embris nas-266-254-2013 gadats’q’vet’ileba;]  საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2011 წლის 12 აპრილის nას-1224-1076-2010 გადაწყვეტილება; [sakartvelos uzenaesi sasamartlos 2011 ts’lis 12 ap’rilis nas-1224-1076-2010 gadats’q’vet’ileba;]  ევროპის სასამართლოს 2009 წლის 7 ივლისის n1062/07 გადაწყვეტილება საქმეზე სტაგნო ბელგიის წინააღმდეგ. [evrop’is sasamartlos 2009 ts’lis 7 ivlisis n1062/07 gadats’q’vet’ileba sakmeze st’agno belgiis ts’inaaghmdeg .] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 276 the institution of statute of limitations as a guarantee for the protection of minors' rights: theoretical and practical aspects of civil proceedings mariam mamuladze phd student of the law school, davit agmashenebeli university of georgia. e-mail: mariam27mamuladze@gmail.com abstract this research systematically examines the statute of limitations as a key guarantor of stability in civil legal relationships, with particular focus on the protection of minors. georgia's civil code regulates the suspension of limitation periods for individuals with limited legal capacity until they obtain legal representation or reach adulthood. however, the current regulatory framework inadequately protects the rights of legally incapacitated children under seven years who lack parental care and have no appointed legal representatives. this legislative deficiency requires comprehensive research and normative improvements to safeguard children's best interests. the study also addresses the critical role of legal representatives. our empirical data analysis demonstrates that segments of society possess insufficient information about legal representatives' rights and obligations. public awareness regarding limitation periods as protective mechanisms for minors is notably low. the research incorporates critical analysis of legal norms from various jurisdictions and relevant european court of human rights precedents. this paper ultimately aims to formulate recommendations that will substantially improve the protection mechanisms for minors' civil procedural rights, addressing both theoretical frameworks and practical implementation challenges within the georgian legal system key words: minor/juvenile, statute of limitations, best interests, rights, legal representative/guardian georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 245 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.30 ¹; ¹; ² ² , , , , . (ks) (hs) . , , , , , . (ecm) , . , agnor. : ; ; ; ; agnor; , , , , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 246 (ks) (hs) . , , , , , . , , , . (ecm) , .(1) . . , , , .(2) , , , , , , .(3) , . . , . , , . , .(4–6) . , , , . , . , .(7) georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 247 , , , . . , , (ecm) . . , , (a-sma). , , . . , .(8) , huang ogawa (9,10) , . ( . , ) . , , . , (thymidin labeling index), (flow cytometry) ki-67 . (11–13) , . agnor, , . . , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 248 , . , . (14–16) agnor/the nucleolar organiser regions , . agnor . agnor . agnor. (17,18) , agnor. , 2019-2024 . 70 . : 1) 35 ; 2) 20 ; 3) 15 ; (h&e). masson trichomepicrofuchsin van gieson, weigert. agnor . qupath ( 0.4.0). , , ( , , ) agnor 10hpf x400 (10 400x). georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 249 6: mason trichrome ; 400x 7: van ginson ; 400x georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 250 agnor: 50-100 agnor . agnor 100 ( 100 . 100 350 ; agnor 350/100=3.5) : i , ; ii ; iii , . : 95%. p <0.05 . spss statistical software v20.0 . 8: agnor qupath ; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 251 9: agnor qupath ; : ; ; ) h&e 10 ( 400x ). picrofuchsin van gieson; mason trichrom agnor . agnor 50-100 agnor . , (n=35) 1.1± 0.6, 13.8±0.8 26.2±0.8; mason trichrome 16.2±0.7, 11.6±0.7 6.3±0.7. agnorgeorgian scientists/ . 6 n 1, 2024 252 0.3 ±0.76. (n=20) 5.2±0.72; 15.9±0.7 32.1±0.8; mason trichrom picrofuchsin van gieson 23.5±0.8, 9.2 ±0.8. 4.8±0.8. agnor 0.33±0.8; (n=15) 5.5 ±0.88; 20.8±0.8 41.9±0.8; mason trichrom 29.1±0.9 14.7±1.11; 1.2 ±1.2; agnor 1.15±1.2. 10: a. b. ; c h&e 300x georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 253 3: 4.7 , . 1,15 1.5 . 1.22 1.3 . . , , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 254 agnor 3.6 . , , , . . 1. gauglitz gg, korting hc, pavicic t, ruzicka t, jeschke mg. hypertrophic scarring and keloids: pathomechanisms and current and emerging treatment strategies. molecular medicine [internet]. 2011 jan [cited 2024 feb 17];17(1–2):113. available from: /pmc/articles/pmc3022978/ 2. shaheen a. comprehensive review of keloid formation. journal of clinical research in dermatology. 2017 oct 12;4(5):1–18. 3. tan s, khumalo n, bayat a. understanding keloid pathobiology from a quasi-neoplastic perspective: less of a scar and more of a chronic inflammatory disease with cancer-like tendencies. front immunol. 2019 aug 7;10. 4. huang c, murphy gf, akaishi s, ogawa r. keloids and hypertrophic scars: update and future directions. plast reconstr surg glob open [internet]. 2013 jul 2 [cited 2024 feb 17];1(4). available from: /pmc/articles/pmc4173836/ 5. lee jyy, yang cc, chao sc, wong tw. histopathological differential diagnosis of keloid and hypertrophic scar. am j dermatopathol [internet]. 2004 oct [cited 2024 feb 17];26(5):379–84. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15365369/ 6. limandjaja gc, niessen fb, scheper rj, gibbs s. hypertrophic scars and keloids: overview of the evidence and practical guide for differentiating between these abnormal scars. exp dermatol. 2021 jan 1;30(1):146–61. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 255 7. ogawa r. keloid and hypertrophic scars are the result of chronic inflammation in the reticular dermis. int j mol sci [internet]. 2017 mar 10 [cited 2024 feb 17];18(3). available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28287424/ 8. sarrazy v, billet f, micallef l, coulomb b, desmoulière a. mechanisms of pathological scarring: role of myofibroblasts and current developments. wound repair regen [internet]. 2011 [cited 2024 feb 17];19 suppl 1(suppl. 1):s10–5. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21793960/ 9. ogawa r. keloid and hypertrophic scars are the result of chronic inflammation in the reticular dermis. int j mol sci [internet]. 2017 mar 10 [cited 2024 feb 17];18(3). available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28287424/ 10. huang c, akaishi s, hyakusoku h, ogawa r. are keloid and hypertrophic scar different forms of the same disorder? a fibroproliferative skin disorder hypothesis based on keloid findings. int wound j [internet]. 2014 oct 1 [cited 2024 feb 17];11(5):517–22. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23173565/ 11. adamashvili, n., beriashvili, r., tevzadze, n., kepuladze, s., & burkadze, g. (2024). features of the distribution of acute and chronic inflammatory index in cervical intraepithelial neoplasia of different degrees and its relationship with proliferative activity detected by agnor technology. georgian scientists, 6(1), 45–57. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.08 12. meshveliani, p., didava, g., tomadze, g., kepuladze, s., & burkadze, g. (2023). evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s esophagus using agnor technology. georgian scientists, 5(2), 49–62. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.07 13. kveliashvili, t., didava, g., tevzadze, n., kepuladze, s., & burkadze, g. (2023). peculiarities of the proliferative activity of the gallbladder mucosa in precancerous and cancerous pathologies detected by agnor technology. georgian scientists, 5(4), 342–352. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.31 14. turashvili, t., tevdorashvili, g., burkadze, g., & kepuladze, s. (2023). evaluation of proliferative activity of endometrial metaplasias by agnor technology. georgian scientists, 5(3), 10–20. https://doi.org/10.52340/2023.05.03.02 15. svanadze t, kepuladze s, tevzadze n, burkadze g. assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology. georgian scientists, 5(2), 275–287. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.35 16. arveladze, g., beriashvili, r., kepuladze, s., & burkadze, g. (2023). evaluation of proliferative activity of different subtypes of basal cell carcinomas by agnor technology. georgian scientists, 5(4), 206–218. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.19 georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 256 17. tavdgiridze n, tevdorashvili g, kepuladze s, burkadze g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists, 5(1), 233–248. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.20 18. metreveli b, gagua d, burkadze g, kepuladze s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists, 5(1), 59–71. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.04 study of inflammatory-fibrotic index of keloids and hypertrophic scars and features of proliferative activity of fibroblasts k. sulamanidze¹; z. chkhaidze¹; sh. kepuladze² g. burkadze² ¹tbilisi ivane javakhishvili state university ²tbilisi state medical university abstract wound healing is a physiological, complex, and well-regulated process involving a combination of cell migration, inflammation, innervation, and angiogenesis processes. keloids (ks) and hypertrophic scars (hs) are formed as a result of damage to the epidermis and dermis. although their exact pathogenesis is still not fully known, it is widely hypothesized that dysregulation of the molecular mechanisms involved in wound healing may lead to the formation of skin scars. any deviation from the normal wound healing response can lead to excessive collagen accumulation and improper remodeling of the extracellular matrix (ecm), leading to the formation of a keloid or hypertrophic scar. the aim of our study was to study the characteristics of the distribution of inflammatory indices in dermatofibroma, keloid and hypertrophic scars, as well as to determine its relationship with the proliferative activity detected by agnor technology. key words: keloid; hypertrophic scar; dermatofibroma; inflammatory index; agnor; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 144 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.15 . 2. , ( ). 1, 2, 3, 4* 1 , , – . . 2; , . . ; 3 , . . ; 4 , , * ( ) , , , . , , , , , . . , , , . — , ( ), , , , , . . . , . . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 145 , , , 1300 . [1]. , . , . , . , , 150 363 , 20% [ 2, 3 ]. , , , 47–50% . , 14 18 100 . . , , , , . , [4-7]. ( ), . , 2 , . , ( . zéa máys), , , ( ), [8] ( ) (zea mays indrata ), [ 9 ]. . ( ), 35–46 .% ( ), 28–42 .% ( ) 11– 18 .% . 4,28 ± 0,63%; 3,44 ± 0,08 %; – 2,03±0,22%; 26,29 ± 0,52%; 63,96 ± 1,5%. , . , , . . , [10,11]. , 7,7'-3'-o-4; ; .; -d; 6 -4-3, 5 ,8 -6,22-3 ; ; ; [12]. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 146 , , , , , , , , [13]. . . , , , . , , , , [14-15]. [16]. [17], [18]. , [19]. , , , , , [20], [21], [22], [23], [24], [25]. , , [26], [27], 2,3[28, 29]. [30], , , , [31,32]. [33]. clostridium beijerinckii ncimb 8052, , , , [34]. , . [35, 36], [37,38], [39], [40, 41], [42, 43], [44, 45]. , , , , , [46]. , , [47], escherichia coli, bacillus subtilis staphylococcus albus [48]. 101895969b1 . [49]. [50-52]. , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 147 [53] , , [54 -57]. zea mays ( ), , . , , , ( ) , , , , , , , , . , , [ 58 ] . , . , , , . . , , , , . , , , , . . . . . [59]. eu-gritsjlyjq eurocob : eu-grits eu-feeds. 4 50 , . . 100% , , . . , , [60]. [61]. , caribbean natural products inc. , , [62]. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 148 [63 -66]. , , . , . . c , [67,68 ] , , [69 74]. [75 78]. , , [79 84]. . 2 . , , , . [85] , , ( 10, 20 30%). , , . [86] , 5, 10 15%. , , , , , , , , , , , , . . ( ). , , . , . . . , , , . , , , . zea mays. , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 149 , , . , , , , : -3, -3-(6 ), -3, -3, -3-(6 -3-(6 , . -3-(6 , . -3-(6 ) , -3-(6 -3-(6 [8791]. 92,3 ± 2,1 /100 , -3, 219,4 / 100 . , , , , [92-94] . . . . , , , . , , . 2,2-1 (dpph), frap abts orac [95-99]. , [100]. , , , , , , . . . , lncap, d1 g1 , lncap [ 101]. ( hct-116 ht29), [102-104 ]. . 105], [106-108 ]. , , , -1 (ffar1) (gk) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 150 2 . (hit-t15) hit-t15 [109]. -2 [110-112]. . salmonella enteritidis , staphylococcus aureus candida albicans [113]. , uvb [114]. , [115] , , . . 1.hale alan, ali r za köker. analyzing and mapping agricultural waste recycling research: an integrative review for conceptual framework and future directions. resources policy, 2023, volume 85, part b, 103987. 2.gandam, p.k.; chinta, m.l.; pabbathi, n.p.p.; baadhe, r.r. and others . second-generation bioethanol production from corncob–a comprehensive review on pretreatment and bioconversion strategies, including techno-economic and lifecycle perspective. industrial crops and products. 2022, 186, 115245. 3.yu zou, jun fu, zhi chen, luquan ren. field decomposition of corn cob in seasonally frozen soil and its intrinsic influencing factors: the case of northeast china. agriculture 2021, 11(6), 556. 4.jorge pinto, daniel cruz, anabela paiva, sandra pereira. characterization of corn cob as a possible raw building material. construction and building materials. 2012, 34:28-33. 5.polat, s. a research on the usage of corn cob in producing lightweight concrete. natural resources. 2021, 10, vol.12, 339-347. 6.ahmed ashour, mohamed amer, amani marzouk, kuniyoshi shimizu et al.. corncobs as a potential source of functional chemicals. molecules. 2013 nov, 18(11): 13823–13830. 7.vanessa cunha pimentel, aleksandar ašonja, eleonora desnica, ljiljana radovanovic. energy efficiency analysis of corn cob used as a fuel. energy sources. part b economics, planning and policy, 2017, 12(1):1-7. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 151 8. https://ru.wikipedia.org › 9. wiki5.ru https://wiki5.ru › wiki 10.masatsugu takada, rui niu, eiji minami, shiro saka. characterization of three tissue fractions in corn (zea mays) cob. biomass and bioenergy. 2018 august, volume 115, pages 130-135. 11.nayda karina berber-villamar, alma rosa netzahuatl-muñoz, liliana morales-barrera, griselda ma. chávez-camarillo and others.corncob as an effective, eco-friendly, and economic biosorbent for removing the azo dye direct yellow 27 from aqueous solutions. plos one. 2018, 13(4): e0196428. 12.ahmed ashour, mohamed amer, amani marzouk, kuniyoshi shimizu, ryuichiro kondo et al. corncobs as a potential source of functional chemicals. molecules.2013 nov, 18(11): 13823–13830. 13.fatah sulaiman, yati adawiyah, muhammad iman santoso, meutia maryani and others.synthesis and characterization of silica gel from corn cob skin and cob waste. proceedings of the 2nd international conference for smart agriculture, food, and environment (icsafe 2021) series: advances in biological sciences research. 14.kaur, s.; guleria, p.; yadav, s.k. evaluation of fermentative xylitol production potential of adapted strains of meyerozyma caribbica and candida tropicalis from rice straw hemicellulosic hydrolysate. fermentation 2023, 9, 181. 15.felipe a. f. antunes, jade b. f. freitas, carina a. prado, maria j. castro-alonso and others. "valorization of corn cobs for xylitol and bioethanol production through column reactor process," energies, 2023, mdpi, vol. 16(13), p. 1-15. 16.efri mardawati, r andoyo, k a syukra, mtap kresnowati, y bindar. production of xylitol from corn cob hydrolysate through acid and enzymatic hydrolysis by yeast. iop conference series: earth and environmental science, 2nd international conference on biomass: toward sustainable biomass utilization for industrial and energy applications 24–25 july 2017, vol. 141, bogor, indonesia. 17. francisco riera, ricardo alvare, jose coca prados. production of furfural by acid hydrolysis of corncobs. april journal of chemical technology & biotechnology, 2007, 50(2):149 – 155. 18.caio cesar de mello capetti, vanessa oliveira arnoldi pellegrini, melissa cristina espirito santo, anelyse abreu cortez and others. enzymatic production of xylooligosaccharides from corn cobs: assessment of two different pretreatment strategies. carbohydrate polymers, 2023 january, volume 299, 1 120174. 19.zhu, junhua di, qing li, yu-cai he , cuiluan ma .enhanced conversion of corncob into furfurylamine via chemoenzymatic cascade catalysis in a toluene–water medium. journal of molecular liquids . 2023, volume 380, 121741. 20.xiaoqing wang, davinia salvachúa. propionic acid production from corn stover hydrolysate by propionibacterium acidipropionici. biotechnology for biofuels, 2017,10(1). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 152 21.joon-pyo lee, jeongmi lee, kyoungseon min. development of bioprocess for corncob-derived levulinic acid production. bioresource technology, 2023, volume 371,128628. 22. alonso malacara-becerra,elda m. melchor-martínez, l. maría riquelme-jiménez, seyed soheil mansouri et al. bioconversion of corn crop residues: lactic acid production through simultaneous saccharification and fermentation. sustainability 2022, 14 (19), 11799. 23.ting lu, yucui hou, weize wu , muge niu and others. formic acid and acetic acid production from corn cob by catalytic oxidation using o2. fuel processing technology. 2018, march, volume 171,pages 133-139. 24.yukai suo, zhengping liao, chunyun qu, hongxin fu, jufang wang. metabolic engineering of clostridium tyrobutyricum for enhanced butyric acid production from undetoxified corncob acid hydrolysate. bioresource technology, 2019 january, volume 271, pages 266-273. 25.thi bich huong duong, prattana ketbot, paripok phitsuwan, rattiya waeonukul and others. bioconversion of untreated corn hull into l-malic acid by trifunctional xylanolytic enzyme from paenibacillus curdlanolyticus b-6 and acetobacter tropicalis h-1. microbiol biotechnol. 2021 sep 28, 31(9): 1262–1271. 26.u.g. akpan, a.s. kovo, m. abdullahi. j. j. ijah.theproductionethanol from maize cobs and groundnut shells. au j.t. 2005, 9(2): 106-110. 27.kumar gandam, madhavi latha chinta, ninian prem prashanth pabbathi, rama raju baadhe. second-generation bioethanol production from corncob – a comprehensive review on pretreatment and bioconversion strategies, including techno-economic and lifecycle perspective. industrial crops and products . 2022 15 october, volume 186, 115245. 28.kedong ma, mingxiong he, huiyan you, liwei pan and others. improvement of (r,r)-2,3butanediol production from corn stover hydrolysate by cell recycling continuous fermentation chemical engineering journal. 2018, volume 332, pages 361-369. 29.ravichandra potumarthi , rama raju baadhe, annapurna jetty.mixing of acid and base pretreated corncobs for improved production of reducing sugars and reduction in water use during neutralization . bioresource technology, 2012 september, volume 119, pages 99-104. 30.pradeep kumar gandam, madhavi latha chinta, a. priyadarshini gandham, ninian prem prashanth pabbathi and others. a new insight into the composition and physical characteristics of corncob-substantiating its potential for tailored biorefinery objectives fermentation 2022, 8(12), 704. 31.d.araújo, m.cidália, r. castro, aline figueiredo, maria vilarinho , ana machado. .green synthesis of cellulose acetate from corncob: physicochemical properties and assessment of environmental impacts, journal of cleaner production, 2020, volume 260, 120865. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 153 32.xushuo yuan, jiaxin zhao, xiaoxiao wu, wentao yao and others. extraction of corn bract cellulose by the ammonia-coordinated bio-enzymatic method.polymers (basel). 2023 jan, 15(1): . 206213. 33.sri winarsih, devi dwi siskawardani . hydrolysis of corncobs using a mixture of crude enzymes from trichoderma reesei and aspergillus niger for bioethanol production.7th international conference on energy and environment research, iceer 2020, 14–18 september, isep, porto, portugal. 34.jie zhang, mingyu wang, mintian gao, xu fang and others. efficient acetone-butanol-ethanol production from corncob with a new pretreatment technology-wet disk milling. bio energy research 2012 march, 6 (1). 35.amir ijaz, zahid anwar, yusuf zafar, iqbal hussain and others. optimization of cellulase enzyme production from corn cobs using. alternaria alternata by solid state fermentation. journal of cell and molecular biology 2011, 9(2): 51-56. 36.s. harini, r. kumaresan. production of cellulase from corn cobs by aspergillus niger under submerged fermentation. international journal of chemtech research. 2014,6(5):2900-2904. 37.shaymaa a. ismail, shaimaa a. nour, amira a. hassan. valorization of corn cobs for xylanase production by aspergillus flavus aw1 and its application in the production of antioxidant oligosaccharides and removal of food stain. biocatalysis and agricultural biotechnology, 2022 may, volume 41,102311. 38.bindu sunkar, balakrishna kannoju, and bhima bhukya. optimized production of xylanase by penicillium purpurogenum and ultrasound impact on enzyme kinetics for the production of monomeric sugars from pretreated corn cobs. front microbiol. 2020, 11: 772. 39.andi aliyah, gandhi alamsyah, rizky ramadhani, heri hermansyah. production of -amylase and -glucosidase from aspergillus niger by solid state fermentation method on biomass waste substrates from rice husk, bagasse and corn cob. energy procedia. 2017,136(4):418-423. 40.josiani de cassia pereira , rodrigo simões ribeiro leite, heloiza ferreira alves do prado, daniela alonso bocchini martins, eleni gomes, roberto da silva. production and characterization of glucosidase obtained by the solid-state cultivation of the thermophilic fungus thermomucor indicaeseudaticae n31. appl biochem biotechnol. 2015 jan,175(2):723-32. 41.xiaolong han, guodong liu, wenxia song, yinbo qu. production of sodium gluconate from delignified corn cob residue by on-site produced cellulase and co-immobilized glucose oxidase and catalase.bioresource technology 2018 january, volume 248, part a, p. 248-257. 42.jeleke, s. b., oyewole, o. a., egwim, e. c., dauda and others. cellulase and pectinase production potentials of aspergillus niger isolated from corn cob. journal of pure and applied sciences, 2012, 5(1): 78 – 83. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 154 43.g. d. ametefe, a. o. lemo, f. a. orji, a. k. lawal and others. pectinase activities of selected fungi grown on agrowastes via solid-state fermentation. iop conference series: earth and environmental science, 3rd international conference on energy and sustainable environment 07/12/2021,volume 1054. 44.pablo d. rocha, leandro s. oliveira, adriana s. franca .sulfonated activated carbon from corn cobs as heterogeneous catalysts for biodiesel production using microwave-assisted transesterification. renewable energy. 2019, volume 143, pages 1710-1716. 45.aga siregar, r. manurung , t. taslim. palm biodiesel production using by heterogeneous catalyst based corn cobs. iop conference series: materials science and engineering, volume 505, 1st international conference on industrial and manufacturing engineering 2018 october 16, medan city north sumatera, indonesia. 46.fakhar islam, ali imran, muhammad afzaal, farhan saeed and others. nutritional, functional, and ethno-medical properties of sweet corn cob: a concurrent review. international journal of food science & technology, 2023, 8(28), . 137-146. 47.ma. yongqiang, zhang kai, wang xin, lu xuechun, lin congyu. hypoglycemic effect of sweet corn cob polysaccharide on diabetic rats. food science, 2020, vol. 41 , issue (13): 169173. 48.xiuhua yu, jianyuan yin, lin li, chang luan, jian zhang (2015). prebiotic potential of corncobderived xylooligosaccharides and their in vitro antioxidant activity in combination with lactobacilli. journal of microbiology and biotechnology, 2015, 25, 1084–1092. 49.anti-inflammatory composition containing corn cob extract 101895969b1 . 50. wang, x., wang, z., zhang, q., ma, y. & xu, w. effect of sweet corn cob polysaccharide on pancreatic protein expression in type 2 diabetic rats. journal of functional foods, 2022, 88, 104908. 51.lau, t., harborne, n. & orunha-concha, m. j. enhancing the value of sweet corn (zea mays) cobs by extracting valuable compounds. international journal of food science and technology, 2019, 54, 1240–1246. 52.xiuhua yu, jianyuan yin, lin li , chang luan and others. prebiotic potential of xylooligosaccharides derived from corn cobs and their in vitro antioxidant activity when combined with lactobacillus j microbiol biotechnol 2015 jul, 25(7):1084-92. 53.bushra sultana, farooq anwar, roman przybylski .antioxidant potential of corncob extracts for stabilization of corn oil subjected to microwave heating. food chemistry. 2007, volume 104, issue 3, pages 997-1005. 54.raniere fagundes melo-silveira, gabriel pereira fidelis, mariana santana santos pereira costa, cinthia beatrice silva telles and others. in vitro antioxidant, anticoagulant and antimicrobial georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 155 activity and in inhibition of cancer cell proliferation by xylan extracted from corn cobs. int j mol sci. 2012, 13 (1): 409–426. 55.j.a. elegbede, v.a. ajayi, a. lateef. microbial valorization of corncob: novel route for biotechnological products for sustainable bioeconomy. environmental technology & innovation. 2021 november, volume 24, , 102073. 56.zongyan song, xiong xiong. ultrasound-assisted extraction and characteristics of maize polysaccharides from different sites. ultrasonics sonochemistry. 2023 may, volume 95, 106416. 57.zhao rui; zhao ou lixia. the anticoagulant activity of polysaccharide and sulfate from corn-cob published in: proceedings 2011, international conference on human health and biomedical engineering, 2011 19-22 august. 58.f alan andersen, wilma f bergfeld, donald v belsito, curtis d klaassen and others. final report of the safety assessment of cosmetic ingredients derived from zea mays (corn). int j. toxicol. 2011,30(3 suppl):175-39s. 59.production of facial powder using corncob. modish project. https://www.modishproject.com. 60. euro cobhttps://www.eurocob.com › 61.hermann-josef stolz, robert bernicke. european patent office. classification a61q19/10 publication ep1106173a3.06/01/2005. 62.company advertising caribbean natural products inc. ul prospector https://www.ulprospector.com › 63.yetri elisha, harpolia kartika .composition of sunscreen based on corn cob extract (zea maysm/em> l.) and robusta coffee bean extract (coffea canephora pierre ex a. froehner) asian journal of applied sciences. 2020, 8 (6), 234-238. 64.harpolia cartika, yetri elisya, fatwa hasbi hedonic. test of sunscreen cream combination of corn cob extract (zea mays l) and robusta coffee bean extract (coffea canephora pierre ex a. froehner). int j sci res sci & technol. 2023 november-december, 10 (6) : 353-359. 65.asmienti, jaliasreen jalil and tisna. buditya chandra composition and characteristics of corn cob (zea mays l.) extract sunscreen lotion. universitas muhammadiyah purwokerto. 2019 https://digitallibrary.ump.ac.id › ... 66.nattawadee kanpipit , natsajee nualkaew , suthasinee thapphasaraphong .the potential of purple waxy corn cob ( zea mays l.) extract loaded-sericin hydrogel for anti-hyperpigmentation, uv protection and anti-aging properties as topical product applications pharmaceuticals (basel). 2022 dec 27,16(1):3540. 67.new pig corn cob grain absorbent for cleaning thick spills https://www.newpig.com › ... georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 156 68.bode haryanto, ilhamtaufik nasution, aflahfadliani polem, rondang tambun, vikram alex and others. natural adsorbent of corncob (zea mays l.) powder capability in purification of used cooking oil with shaking operation based on turbidity. 2023 september, volume 19, 101233. 69.fatah sulaiman, yati al adawiyah, muhammad iman santoso, meutia afifah, yeyen maryani. synthesis and characterization of silica gel from corn cob skin and cob waste. proceedings of the 2nd international conference for smart agriculture, food, and environment (icsafe 2021). 70.xiaoxue he,xuexue chen, xinran wang, li jiang. optimization of activated carbon production from corn cob using response surface methodology frontiers in environmental science, 2023, 11:1105408. 71.gupta, gk; ram, m.; bala, r.; kapoor, m.; mondal, m.k. pyrolysis of chemically treated corn cob for biochar production and its application for cr(vi) removal. environment. prog. support. energy 2018, 37, 1606–1617. 72. zhou, d.; lee, d.; lee, a.; qi, m.; cui, d.; wang, h.; wei, h. activated carbon produced by reflux-microwave activation method with high methylene blue adsorption capacity. j. environ. chem. english 2021, 9, 104671. 73. wang, y.; hu, y.; qi, p.; guo, l. a new approach to economical pretreatment of corn cobs. adj. sci. 2019, 9, 504. 74. araujo, d.; castro, m.c.r.; figueiredo, a.; vilarinho, m.; machado, a. green synthesis of cellulose acetate from corn cobs: physicochemical properties and environmental impact assessment. j. clean. cont. 2020, 260, 120865. 75. vafakhah s, bahrololoom me, bazarganlari r, saeedikhani m. removal of copper ions from electroplating effluent solutions with native corn cob and corn stalk and chemically modified corn stalk. j environ chem eng. 2014, 2: 356–361. 76.mured, f.; nadeem, r.; mehmood, a.; siddique, m.; bukhari, m. biosorption of zinc by chemically modified corn cob (zea mays l.) biomass. middle east j. sci. res. 2012, 11, 1226–1231. 77.ahmed, a. y., yasser, a. m. a., norhan, s. s., & farida, m. s. e. removal of cadmium ions from wastewaters using corn cobs supporting nano-zero valent iron. separation science and technology, 2019, 56(1), 1–13. 78.arunkumar, c., perumal, r., lakshmi, n. s., & arunkumar, j. use of corn cob as low cost adsorbent for the removal of nickel (ii) from aqueous solution. international journal of advanced biotechnology and research (ijbr), 2014, 5(3), 325–330. http://www.bipublication.com. 79.daliyanti a., vidharyanti i.d., curie k.a. extraction and characterization of naturally occurring silica from corn waste. aip conference minutes. 2019, 2085(1):020048. 80.daliyanti a., unitama d.a., rofiko i.m. and others. ftir silica xerogel from corn husks. dataset.2021, 10.6084/m9.figshare.17073707.v1. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 157 81.daliyanti a., unitama d.a., rofiko i.m. and others. xrf data of silica xerogel synthesized from corn husks by the sol-gel method. dataset.2021, 10.6084/m9.figshare.17073785.v1 82.daliyanti a., unitama d.a., rofiko i.m. and others. data from experiments on the adsorption of methylene blue on silica xerogel. dataset.2021, 10.6084/m9.figshare.17074325.v1 83.banerjee s, chattopadhyaya ms. adsorption characteristics for removal of toxic dye tartrazine from aqueous solutions using a low-cost agricultural by-product. arab j. chem. 2017, 10(6):s1629– s1638. 84.naseem t., baig m.m., warsi m.f. and others. mesoporous silica produced by green process: a comparative study on the removal of crystal violet from wastewater. mater res express. 2020, 8 (1): 015005. 85.t. lau, t. clayton, n. harbourne, j. rodriguez-garcia, m.j. oruna-concha. sweet corn cob as a functional ingredient in bakery products. food chemistry x. 2022 march 30, volume 13, 100180. 86.yusnita hamzah,wong fanglian. asian journal of food and agro-industry. physicochemical properties and acceptance of high fibre bread incorporated with corn cob flour .as. j. food ag-ind. 2012, 5(06), 547-553. 87.yang z, zhai w. identification and antioxidant activity of anthocyanins extracted from the seed and cob of purple corn (zea mays l.). innovative food science and emerging technologies. 2010,11(1):169-176. 88.vayuphar b, laksanalamai v. antioxidant properties and color stability of anthocyanin purified extracts from thai waxy purple corn cob. journal of food and nutrition research. 2015, 3(10):629636. 89.salvador-reyes r, clerici mtps. peruvian andean maize: general characteristics, nutritional properties, bioactive compounds and culinary uses. food research international. 2020, 130:108934. 90.fernandez-aulis f, hernandez-vazguez l, aguilar-osorio g, arrieta-baez d, navarro-ocana a. extraction and identification of anthocyanins in corn cob and corn husk from cacahuacintle maize. journal of food science. 2019, 84(5):954-962. 91.cevallos-casals ba, cisneros-zevallos l. stoichimetric and kinetic studies of phenolic antioxidants from andean purple corn and red-fleshed sweetpotato. journal of agricultural and food chemistry. 2003, 51(11):3313-3319. 92. salvador-reyes r, sampaio um, de menezes alves moro t, brito adc and others. andean purple maize to produce extruded breakfast cereals: impact on techno-functional properties and sensory acceptance. journal of the science of food and agriculture, 2022, 103(2):548-559 93.rebeca salvador-reyes, ana paula rebellato, juliana azevedo lima pallone, roseli aparecida ferrari and others.kernel characterization and starch morphology in five varieties of peruvian andean maize .food research international. volume 140, february 2021, 110044. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 158 94.cevallos-casals ba, cisneros-zevallos l. stoichimetric and kinetic studies of phenolic antioxidants from andean purple corn and red-fleshed sweetpotato. journal of agricultural and food chemistry. 2003, 51(11):3313-3319. 95.ranilla l.g.; rios-gonzales b.a.; ramirez-pinto m.f.; fuentealba c.; pedreschi r.; shetty k. primary and phenolic metabolites analyses, in vitro health-relevant bioactivity and physical characteristics of purple corn (zea mays l.) grown at two andean geographical locations. metabolites. 2021, 11, 722-129. 96.ranilla l.g.; huaman-alvino c.; flores-baez o.; aquino-mendez and others. evaluation of phenolic antioxidant-linked in vitro bioactivity of peruvian corn (zea mays l.) diversity targeting for potential management of hyperglycemia and obesity. j. food sci. technol. 2019, 56, 2909–2924. 97.ramos-escudero, munoz a.m.; alvarado-ort z c.; alvarado a. and others. purple corn (zea mays l.) phenolic compounds profile and its assessment as an agent against oxidative stress in isolated mouse organs. j. med. food 2012, 15, 206–215. 98.simla s.; boontang s.; harakotr b. anthocyanin content, total phenolic content, and antiradical capacity in different ear components of purple waxy corn at two maturation stages. aust. j. crop sci. 2016, 10, 675–682. 99.kapcum c.; uriyapongson j. effects of storage conditions on phytochemical and stability of purple corn cob extract powder. food sci. technol. 2018, 38, 301–305. 100.pedreschi r.; cisneros-zevallos l. antimutagenic and antioxidant properties of phenolic fractions from andean purple corn (zea mays l.). j. agric. food chem. 2006, 54, 4557–4567. 101.long n.; suzuki s.; sato s.; ito a.n.; sakatani k.; shirai t.; takahashi s. purple corn color inhibition of prostate carcinogenesis by targeting cell growth pathways. cancer sci. 2013, 104, 298– 303. 102.mazewski c.; liang k.; mejia e.g.d. inhibitory potential of anthocyanin-rich purple and red corn extracts on human colorectal cancer cell proliferation in vitro. j. funct. foods 2017, 34, 254– 265. 103.kang m.k.; lim s.s.; lee j.y.; yeo k.m.; kang y.h. anthocyanin-rich purple corn extract inhibit diabetes-associated glomerular angiogenesis. plos one. 2013, 8(11): e79823. 104.joung h.; kim c.h.; lee y.; kim s.k.; do m.s. anti-diabetic and anti-inflammatory effects of purple corn extract in high-fat diet induced obesity mice. korean j. food nutr. 2017, 30, 696–702. 105.ranilla l.g.; rios-gonzales b.a.; ramirez-pinto m.f.; fuentealba, c. and others. primary and phenolic metabolites analyses, in vitro health-relevant bioactivity and physical characteristics of purple corn (zea mays l.) grown at two andean geographical locations. metabolites 2021, 11, 722. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 159 106.ferron l.; colombo r.; mannucci b.; papetti a. a new italian purple corn variety (moradyn) byproduct extract: antiglycative and hypoglycemic in vitro activities and preliminary bioaccessibility studies. molecules 2020, 25, 1958-1966. 107.luna-vital d.a.; mejia e.g.d. anthocyanins from purple corn activate free fatty acid-receptor 1 and glucokinase enhancing in vitro insulin secretion and hepatic glucose uptake. plos one 2018; 13, e0200449. 108.hong s.h.; heo j.i.; kim j.h.; kwon s.o. and others. anti-diabetic and beta cell-protection activities of purple corn anthocyanins. biomol. ther. 2013, 21, 284–289. 109.zhang q.; luna-vital d.; mejia e.g.d. anthocyanins from colored maize ameliorated the inflammatory paracrine interplay between macrophages and adipocytes through regulation of nfb and jnk-dependent mapk pathways. j. funct. foods 2019, 54, 175–186. 110.chen c.; somavat p.; singh v.; mejia e.g.d. chemical characterization of proanthocyanidins in purple, blue, and red maize coproducts from different milling processes and their anti-inflammatory properties. ind. crops prod. 2017, 109, 464–475. 111.lee k.y.; hong s.y.; kim t.h.; kim j.e. and others. inhibition of pancreatic lipase activity and adipocyte differentiation in 3t3-l1 cells treated with purple corn husk and cob extracts. j. food hyg. saf. 2018, 33, 131–139. 112.ranilla l.g.; christopher a.; sarkar d.; shetty k.; and others. phenolic composition and evaluation of the antimicrobial activity of free and bound phenolic fractions from a peruvian purple corn (zea mays l.) accession. j. food sci. 2017, 82, 2968–2976. 113.zhao x.; zhang c.; guigas c.; ma y.; corrales m.; tauscher b.; hu x. composition, antimicrobial activity, and antiproliferative capacity of anthocyanin extracts of purple corn (zea mays l.) from china. eur. food res. technol. 2009, 228(5): 759–765. 114.poorahong w.; innajak s.; ungsurungsie m.; watanapokasin r. purple corn silk extract attenuates uvb-induced inflammation in human keratinocyte cells. sci. pharm. 2022, 90(1), 18. 115. ., . ., ., ., . . georgian scientists. 2023,vol.5, issue 2,150-163. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 160 the potential possibility of using food production waste to obtain products for medical and cosmetic use. message 2. the use of one of the types of waste from the production of corn cobs remaining after separating the grains (review). yavich pavel 1, kakhetelidze mzia2., kikalishvili bela3., mskhiladze lasha4 * 1doctor of pharmaceutical sciences, professor, chief researcher, direction of baa and cosmetological means institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university; 2doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university; 3doctor of pharmacy, chief researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university; 4doctor of pharmacy, associate professor, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany department of pharmacognosy tbilisi state medical university *corresponding author. abstract. the article reviews some studies on the possibility of using production waste from the cobs of two types of corn (white and purple) to obtain a number of substances that are used, mainly in medicine and cosmetics. data is provided on their chemical composition, the possibility of use in medicine, and on enzymatic production through a number of drugs, organic acids, enzyme preparations, alcohols and some others. the possibility of obtaining cosmetics is shown. in particular, powders of various types, creams, lotions. many substances are obtained from corn cobs for further use in cosmetics and the food industry powders, flour (for obtaining a special type of bread), oils, corn glycerides and unsaponifiable substances, germ extract and oil, gluten protein, hydrolyzed starch and a number of others. the cobs are used as sorbents and for the production of activated carbon. in conclusion, the economic feasibility of using cobs in a number of processes is pointed out. today, in most cases, they are disposed of in ways that harm the environment. keywords. corn, waste, pharmacology, cobs, cosmetics. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 161 2. ( ). 1, 2, 3, 4* 1 , , ; 2 , , 3 , ; 4 , , , . . . ( ) , . , , , , , . , , , , . , ( ), , , , , . , , . , . , , , . . , , , , . microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 394 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.36 ჰორმონული რეცეპტორებისა და პროლიფერაციულ-აპოპტოზური მარკერების ექსპრესიის თავისებურებები საშვილოსნოს ადენომიოზის, ენდომეტრიოზისა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის შემთხვევებში: რეტროსპექტული იმუნოჰისტოქიმიური კვლევა ბექა მეტრეველი, დავით გაგუა, შოთა კეპულაძე, გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ადენომიოზი და ენდომეტრიოზი არის ჰორმონულ ექსპრესიაზე დამოკიდებული პათოლოგიური პროცესები, რომლებიც ხასიათდება ექტოპიური ენდომეტრიუმის პროლიფერაციით. მიუხედავად იმისა, რომ ტრადიციულად განიხილება კეთილთვისებიანი მიმდინარეობის დაზიანებებად, ატიპიური ენდომეტრიოზი ავლენს ჰისტოლოგიურ და მოლეკულურ მახასიათებლებს, რომლებიც დაკავშირებულია სიმსივნურ ტრანსფორმაციასთან, განსაკუთრებით ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის განვითარებაში. ეს კვლევა აფასებს er, pr, ki67, bcl2 და p53-ის იმუნოჰისტოქიმიურ ექსპრესიას ეუტოპიურ ენდომეტრიუმში, ადენომიოზში (ექტოპიურ ენდომეტრიუმში), ენდომეტრიოზში, ატიპიურ ენდომეტრიოზსა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომაში. კვლევის ფარგლებში სულ რეტროსპექტულად შესწავლილია 77 შემთხვევა. იმუნოჰისტოქიმია (ihc) ჩატარდა leica bond-ის ავტომატური შეღებვის სისტემის გამოყენებით er (sp1), pr (16), ki67 (mib-1), bcl2 (124) და p53 (do-7) ანტისხეულებით. ექსპრესიის დონეები რაოდენობრივად შეფასდა და სტატისტიკური ანალიზი ჩატარდა ჯგუფებში მარკერის ექსპრესიის შესადარებლად. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ er-ისა და pr-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად შემცირდა ეუტოპიური ენდომეტრიუმიდან კარცინომამდე (p <0,0001), ატიპიური ენდომეტრიოზი ავლენდა რეცეპტორების უფრო დაბალ ექსპრესიას, ვიდრე ტიპიური ენდომეტრიოზი (p = 0,002); ki67 მნიშვნელოვნად გაიზარდა ატიპიური ენდომეტრიოზის დროს (p = 0.004) და ყველაზე მაღალი დაფიქსირდა კარცინომის შემთხვევებში(p <0.0001), რაც მიუთითებს პროგრესირებისას პროლიფერაციულ აქტივობის მატებაზე; bcl2-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად დაბალი იყო ატიპიური ენდომეტრიოზისა და კარცინომის შემთხვევებში (p <0.0001), რაც მიუთითებს აპოპტოზური რეზისტენტობის დისრეგულაციაზე; p53-ის ჭარბი ექსპრესია დაფიქსირდა ატიპიური ენდომეტრიოზის დროს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 395 (p = 0.002) და შემდგომ გაიზარდა კარცინომაში (p <0.0001), რაც მხარს უჭერს ავთვისებიანი ტრანსფორმაციაში მის როლს. საკვანძო სიტყვები: ადენომიოზი, ენდომეტრიოზი, ატიპიური ენდომეტრიოზი, ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომა, ჰორმონული რეცეპტორები, ესტროგენის რეცეპტორი, პროგესტერონის რეცეპტორი, ki67, bcl2, p53, პროლიფერაცია, აპოპტოზი; შესავალი ადენომიოზი და ენდომეტრიოზი არის ენდომეტრიუმის ჰორმონ-დამოკიდებული დაზიანებები, რომელიც აღენიშნება რეპროდუქციული ასაკის ქალების დაახლოებით 20-35%ს. ეს პათოლოგიები ხშირად ხელს უწყობს მენჯის ქრონიკული ტკივილის სინდრომს, მენორაგიას და უნაყოფობას, რაც მნიშვნელოვნად მოქმედებს ცხოვრების ხარისხსა და რეპროდუქციულ ფუნქციებზე[1], [2]. ორივე დარღვევა მოიცავს ენდომეტრიუმის ჯირკვლებისა და სტრომის ექტოპურ გამრავლებას, ადენომიოზის დროს მიომეტრიუმის ინფილტრაციით, ხოლო ენდომეტრიოზი ხდება საშვილოსნოს გარეთ, ძირითადად საკვერცხეებში, პერიტონეუმსა და მენჯის ღრმა რბილ ქსოვილებში. მიუხედავად მათი განსხვავებული ანატომიური მდებარეობისა, ადენომიოზი და ენდომეტრიოზი იზიარებენ საერთო პათოფიზიოლოგიურ მექანიზმებს, როგორიცაა ჰორმონული დისბალანსი, ანთებითი რეაქციები და პროლიფერაციული ცვლილებები [3]. მიუხედავად იმისა, რომ ადენომიოზი და ენდომეტრიოზი ტრადიციულად განიხილება კეთილთვისებიან დაზიანებებად, კლინიკური კვლევის შედეგად დაგროვილი მზარდი მტკიცებულების საფუძველზე მკვლევარები ვარაუდობენ, რომ ზოგიერთ შემთხვევას აქვს მოლეკულური და ჰისტოლოგიური მახასიათებლები, რომლებიც დაკავშირებულია ნეოპლაზიურ ტრანსფორმაციასთან. ეპიდემიოლოგიური კვლევები აჩვენებს, რომ საკვერცხის ენდომეტრიოზის შემთხვევების 1-2% ვითარდება ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ საკვერცხის კარცინომაში, უპირატესად ენდომეტრიოიდულ კარცინომად[3]. ატიპიური ენდომეტრიოზი, წინამორბედი დაზიანებაა, რომელსაც ახასიათებს ციტოლოგიური ატიპია, ჯირკვლების ამომფენი ეპითელიუმის სტრატიფიკაცი და გაზრდილი პროლიფერაციული აქტივობა, გამოვლენილია ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის შემთხვევების 40-50%-ში. ანალოგიურად, ბოლოდროინდელმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ატიპიურმა ადენომიოზმა შეიძლება განიცადოს ავთვისებიანი ტრანსფორმაცია, თუმცა მისი ავთვისებიანი პოტენციალი ნაკლებად არის შესწავლილი. გარკვეული ჰისტოპათოლოგიური კვლევები აღნიშნავს კავშირს ადენომიოზსა და ენდომეტრიუმის კარცინომას შორის შემთხვევების 8-10%-ში, განსაკუთრებით ქალებში ხანგრძლივი ჰიპერესტროგენული პირობებით[4]. ერთ-ერთი კრიტიკული მექანიზმი, რომელიც გავლენას ახდენს ენდომეტრიოზისა და ადენომიოზის პროგრესირებაზე, არის ჰორმონული რეცეპტორების დისრეგულაცია. ესტროგენის რეცეპტორები (er) და პროგესტერონის რეცეპტორები (pr) მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ენდომეტრიუმის ქსოვილის დიფერენციაციაში და ჰორმონულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 396 წინასწარგანწყობებში. შემცირებული er და pr-ის ექსპრესია ექტოპურ ენდომეტრიუმში კლინიკურად დაკავშირებულია მკურნალობის წარუმატებლობასთან, რაც მთავარი კლინიკური გამოწვევაა ენდომეტრიოზის ჰორმონულ თერაპიაში[5], [6]. ki67, როგორც უჯრედული პროლიფერაციის კარგად დამკვიდრებული მარკერი, დაკავშირებულია დაავადების აგრესიულ ქცევასთან და ავთვისებიანობისკენ პროგრესირებასთან. ki67-ის ჭარბი ექსპრესია ხშირად შეინიშნება ატიპიური ენდომეტრიოზისა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის დროს, კვლევები აჩვენებს ki67-ის ექსპრესიის 2-დან 5-ჯერ ზრდას ავთვისებიან შემთხვევებში კეთილთვისებიან დაზიანებებთან შედარებით [7]. აპოპტოზური დისრეგულაცია ენდომეტრიუმის პათოლოგიისა და ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის კიდევ ერთი დამახასიათებელი ნიშანია. bcl2, ანტი-აპოპტოზური ცილა, ჩვეულებრივ ჭარბად არის ექსპრესირებული ჰორმონებით განპირობებული ენდომეტრიუმის დარღვევების დროს, რაც ხელს უწყობს უჯრედების გადარჩენას და მკურნალობის რეზისტენტობას. თუმცა, ბოლოდროინდელი აღმოჩენები ვარაუდობენ, რომ bcl2-ის ექსპრესია მცირდება ატიპური და ნეოპლაზიური ენდომეტრიოზის დროს, რაც მიუთითებს ცვლის აპოპტოზურ დისრეგულაციასა და სიმსივნურ პოტენციალს. სიმსივნის სუპრესორი p53, გენის სტაბილურობის მთავარი რეგულატორი, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ენდომეტრიუმის ქსოვილებში ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის პრევენციაში. ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომების 30-50%-მდე ავლენს p53-ის ცვალებად ექსპრესიას, რაც მიუთითებს მის მონაწილეობაზე ადრეულ ონკოგენურ ცვლილებებში[8], [9]. ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს er, pr, ki67, bcl2 და p53-ის იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესიის შეფასებას ეუტოპიურ ენდომეტრიუმში, ექტოპიურ ენდომეტრიუმში ანუ ადენომიოზში, ენდომეტრიოზში, ატიპიურ ენდომეტრიოზსა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომაში. ჰორმონული რეცეპტორების სტატუსის, პროლიფერაციული აქტივობის, აპოპტოზური რეგულაციისა და სიმსივნის სუპრესიის ექსპრესიის ანალიზით, ჩვენ ვცდილობთ გავარკვიოთ პროგრესირება და მაღალი რისკის დაზიანებების ადრეული გამოვლენის პოტენციური მარკერები. ამ კვლევის შედეგებმა შეიძლება მოგვაწოდოს ღირებული ინფორმაცია ენდომეტრიოზისა და ადენომიოზის ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის მექანიზმების შესახებ, პოტენციური შედეგებით რისკის სტრატიფიკაციისა და პერსონალიზებული მკურნალობის მიდგომებზე. მასალა და მეთოდები კვლევის დიზაინი და ნიმუშების შერჩევა: კვლევა წარმოადგენს რეტროსპექტულ კოჰორტულ კვლევას, რომლის ფარგლებშიც განხორციელდა საარქივო მასალების მოძიება, ფორმალინში ფიქსირებული და პარაფინით ჩაყალიბებული (ffpe) ენდომეტრიუმის ქსოვილის სხვადასხვა ნოზოლოგიების შემთხვევები. ქსოვილის ნიმუშები შეგროვდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიის სასწავლო, სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის ბაზაზე. კვლევის მასალები მიღებულია ჰისტერექტომიის, ბიოფსიისა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 397 კიურეტაჟის პროცედურებიდან. ჩართვის კრიტერიუმია ადეკვატური ქსოვილი და დადასტურებული ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოზი. სულ გამოყენებული იყო 77 შემთხვევა, რომლებიც დაყოფილია შემდეგნაირად:  ადენომიოზი (ექტოპური ენდომეტრიუმი) (n = 21);  ეუტოპიური ენდომეტრიუმი საკონტროლო ჯგუფი (n = 17);  ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომა (n = 16);  ენდომეტრიოზი (ექტოპური ენდომეტრიუმი) (n = 14);  ატიპიური ენდომეტრიოზი (n = 9) იმუნოჰისტოქიმია (ihc) ჩატარდა 4 μm სისქის ffpe ანათლებზე leica bond-iii ihc ავტომატური შეღებვის სისტემის გამოყენებით (leica biosystems, გერმანია). გამოყენებული იქნა შემდეგი პირველადი ანტისხეულები, კლონები და განზავები: მარკერი კლონი მწარმოებელი ლოკალიზაცია განზავება er (estrogen receptor) sp1 leica biosystems ბირთვული 1:200 pr (progesterone receptor) 16 leica biosystems ბირთვული 1:200 ki67 (proliferation marker) mib-1 leica biosystems ბირთვული 1:100 bcl2 (anti-apoptotic marker) 124 leica biosystems ციტოპლაზმური 1:150 p53 (tumor suppressor) do-7 leica biosystems ბირთვული 1:100 ცხრილი 5: კვლევაში გამოყენებული იმუნოჰისტოქიმიური ანტისხეულები შესაბამისი მომწოდებლის, კლონის, სამუშაო ხსნარის განზავებითა და ექსპრესიის ჩვეული ლოკალიზაციის მითითებით; იმუნოჰისტოქიმიური შეღებვის შეფასება განხორციელდა ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად ორი პათოლოგანატომის მიერ. იმუნოჰისტოქიმიური ტექნოლოგიით მაკრერების er, pr, ki67 და p53-ის ექსპრესია შეფასდა შეღებილი ბირთვული ექსპრესიის პროცენტის საფუძველზე, ხოლო bcl2 ექსპრესია შეფასებული იყო ციტოპლაზმური შეღებვის ინტენსივობის საფუძველზე შეფასების კრიტერიუმები: er და pr ექსპრესია: კლასიფიცირებული, როგორც მაღალი (≥70%), ზომიერი (30-70%), დაბალი (<30%), ან უარყოფითი (<5%); ki67 პროლიფერაციული ინდექსი: კატეგორიზებული, როგორც დაბალი (<10%), ზომიერი (1020%) ან მაღალი (>20%). p53 ექსპრესია: განიხილება ბუნებრივი ტიპის (wild type) და პოზიტიური (>10%); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 398 bcl2 ექსპრესია: შეფასებული ნახევრად რაოდენობრივად შეღებვის ინტენსივობის საფუძველზე (სუსტი, ზომიერი ან ძლიერი). სტატისტიკური ანალიზი: მონაცემები სტატისტიკურად გაანალიზებულია spss-ის გამოყენებით (ვერსია v, ibm, აშშ). ჯგუფებს შორის არაპარამეტრული შედარებისთვის გამოყენებული იქნა კრუსკალ-ვალის და მან-უიტნის ტესტები. სპირმანის კორელაციის ანალიზი ჩატარდა ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის, პროლიფერაციული მარკერებისა და აპოპტოზური მარკერების ურთიერთკავშირის შესაფასებლად. სტატისტიკურად სარწმუნო მნიშვნელობად განისაზღვრა p <0.05. შედეგები ესტროგენის რეცეპტორის (er) და პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) ექსპრესია მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა ჰისტოლოგიურ ჯგუფებს შორის (p <0.0001 ორივე მარკერისთვის, კრუსკალ-ვალისის ტესტი). ეუტოპიურმა ენდომეტრიუმმა აჩვენა ყველაზე მაღალი er-ის ექსპრესია (საშუალოდ: 81.47 ± 2.94%, დიაპაზონი: 80-90%) და pr-ის ექსპრესია (საშუალოდ: 89.71 ± 1.21%, დიაპაზონი: 85-90%), რაც მნიშვნელოვნად მაღალი იყო ყველა სხვა ჯგუფთან შედარებით (p <0.0001, ანალიზის შემდეგ). ამის საპირისპიროდ, ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომის შემთხვევებმა აჩვენა ყველაზე დაბალი er-ის ექსპრესია (საშუალოდ: 28.13 ± 4.03%, დიაპაზონი: 20-30%) და pr-ის ექსპრესია (საშუალოდ: 37.50 ± 5.77%, დიაპაზონი: 20-40%), რაც მიუთითებს ჰორმონული ექსპრესიის მნიშვნელოვან დაკარგვაზე. ადენომიოზურმა დაზიანებებმა შეინარჩუნა ზომიერი er-ის პოზიტიურობა (საშუალოდ: 60.95 ± 3.01%), მაგრამ აჩვენა შესამჩნევი შემცირება pr-ის (საშუალოდ: 63.57 ± 3.58%), რაც მნიშვნელოვნად დაბალი იყო ვიდრე ეუტოპიური ენდომეტრიუმში (p <0.0001), მაგრამ უფრო მაღალი ვიდრე ენდომეტრიოზში (0.0001). ენდომეტრიოზულმა დაზიანებებმა აჩვენა er და pr-ის ექსპრესიის შემდგომი შემცირება (საშუალო er: 39.64 ± 2.37%, pr: 30.71 ± 1.81%), ატიპიური ენდომეტრიოზი აჩვენებდა ოდნავ უფრო მაღალ er ექსპრესიას (საშუალოდ: 44.44 ± 1.67%), ვიდრე ტიპიური ენდომეტრიოზი (p<0.0001). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 399 სურათი 6: a. er-ის რეცეპტორის ექსპრესია ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc ; b. pr-ის რეცეპტორის ექსპრესია ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc ; c. . er-ის რეცეპტორის ექსპრესია ენტომეტრიოზის შემთხვევაში 400x ihc; d. . er-ის რეცეპტორის ექსპრესია ატიპური ენდომეტრიოზის შემთხვევაში 400x ihc ; e. bcl2-ის ექსპრესია ატიპური ენდომეტრიოზის შემთხვევაში 400x ihc ; f. bcl2-ის ექსპრესია ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc . ki67-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა საკვლევ ჯგუფებში (p <0.0001). ეუტოპიურმა ენდომეტრიუმმა აჩვენა ki67-ის ყველაზე დაბალი ექსპრესია (საშუალოდ: 2,65 ± 0,49%, დიაპაზონი: 2-3%), ხოლო ენდომეტრიოზითან ასოცირებული კარცინომის შემთხვევებმა აჩვენა ყველაზე მაღალი პროლიფერაციული ინდექსი (საშუალოდ: 21,25 ± 3,42%, დიაპაზონი: 15-30%), რაც მნიშვნელოვნად მაღალი იყო ყველა სხვა ჯგუფთან შედარებით (00p<0) ანალიზი). ატიპურმა ენდომეტრიოზმა აჩვენა მნიშვნელოვნად მაღალი ki67-ის ინდექსი (საშუალოდ: 15.56 ± 1.67%) ტიპურ ენდომეტრიოზთან შედარებით (საშუალოდ: 15.36 ± 1.34%, p = 0.04), რაც შემდგომში მხარს უჭერს მის კლასიფიკაციას, როგორც პროლიფერაციულად აქტიურ დაზიანებად პრე-ავთვისებიანი პოტენციალით. ადენომიოზურმა დაზიანებებმა აჩვენა დაბალი ki67-ის ინდექსი (საშუალოდ: 7.43 ± 1.21%), მნიშვნელოვნად დაბალი, ვიდრე ენდომეტრიოზული და ატიპიური ენდომეტრიოზის შემთხვევები (p = 0.002). bcl2-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა ჯგუფებს შორის (p <0.0001). ენდომეტრიოზულმა დაზიანებებმა აჩვენა bcl2-ის ყველაზე მაღალი ექსპრესია (საშუალოდ: 19,29 ± 1,82%), რაც მნიშვნელოვნად აღემატებოდა ეუტოპიურ ენდომეტრიუმს (საშუალოდ: 8,24 ± 2,46%, p = 0,003) და ადენომიოზს (საშუალოდ: 14,52 ± 1,00%,). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 400 ატიპიურმა ენდომეტრიოზმა აჩვენა bcl2-ის მნიშვნელოვნად დაბალი ექსპრესია (**საშუალოდ: 6.11 ± 3.33%) ტიპიურ ენდომეტრიოზთან შედარებით (p = 0.004), რაც მიუთითებს ავთვისებიან დაზიანებად ტრანსფორმაციის პროცესში შემცირებულ აპოპტოზურ წინააღმდეგობაზე. ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის შემთხვევებმა აჩვენა bcl2ის ყველაზე დაბალი ექსპრესია (საშუალოდ: 1.88 ± 5.44%), მნიშვნელოვნად დაბალი, ვიდრე ყველა სხვა ჯგუფის (p <0.0001), რაც მიუთითებს ავთვისებიანი პროგრესირების აპოპტოზურ დისრეგულაციაზე. სურათი 7: a. ki67-ის ექსპრესია ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc; b. ki67-ის ექსპრესია ენდომეტრიოზის შემთხვევაში 400x ihc; c. p53-ის ექსპრესია ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc; d. p53-ის ექსპრესია ატიპურ ენდომეტრიოზის შემთხვევაში 400x ihc; e. ki67-ის ექსპრესია ადენოკარცინომასთან ასოცირებული ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc; f. bcl2-ის ექსპრესია ადენომიოზის შემთხვევაში 400x ihc; p53-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა საკვლევ ჯგუფებში (p <0.0001). p53 არ ფიქსირდებოდა ეუტოპიურ ენდომეტრიუმში (0%) და დაბალი მაჩვენებლი გვხვდებოდა ადენომიოზის შემთხვევებში (საშუალოდ: 1.67 ± 4.56%), რაც მიუთითებს იმაზე, რომ სიმსივნის სუპრესორის დაკარგვა არ გვხვდება ამ პირობებში. ატიპიურმა ენდომეტრიოზმა აჩვენა p53 ყველაზე მაღალი ექსპრესია კეთილთვისებიან დაზიანებებს შორის (საშუალოდ: 21,11 ± 2,20%), მნიშვნელოვნად მაღალი ვიდრე ტიპიური ენდომეტრიოზი (საშუალოდ: 10,71 ± 1,82%, p = 0,002), რაც მიუთითებს ადრეულ მოლეკულურ ცვლილებებზე, რომლებიც დაკავშირებულია კანცინოგენეზთან. ეს ტენდენცია გაგრძელდა ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომის შემთხვევებში, სადაც p53 ექსპრესია გაიზარდა (საშუალოდ: 17.81 ± 6.05%), რაც აჩვენებდა მნიშვნელოვან ჭარბ ექსპრესიას კეთილთვისებიან დაზიანებებთან შედარებით (p <0.0001). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 401 განსჯა წინამდებარე კვლევა გთავაზობთ ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის, პროლიფერაციის ინდექსის, აპოპტოზური რეგულაციისა და სიმსივნის სუპრესორული ცვლილებების ანალიზს ადენომიოზის, ენდომეტრიოზის, ატიპიური ენდომეტრიოზისა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის შემთხვევებში. დასკვნები ხელს უწყობს მტკიცებულებების მზარდ ჯგუფს, რომლებიც ავლენენ გარკვეულ პირობებში ენდომეტრიუმის პათოლოგიების ავთვისებიანი ტრანსფორმაციად პროგრესირებას. ჩვენმა კვლევამ აჩვენა er და pr-ის ექსპრესიის პროგრესული დაკარგვა ეუტოპიური ენდომეტრიუმიდან ენდომეტრიოზამდე და ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომამდე, ატიპიური ენდომეტრიოზის შემთხვევებში მნიშვნელოვანი შემცირებით ტიპურ ენდომეტრიოზთან შედარებით (p <0.002). ეს ტენდენცია ემთხვევა წინა კვლევებს, როგორიცაა xue et al. (2020), რომელმაც აღნიშნა ჰორმონული რეცეპტორების დაქვეითება, როგორც ღრმა ინფილტრაციული ენდომეტრიოზისა და ატიპიური ენდომეტრიოზული დაზიანებების ძირითადი მახასიათებელი[10]. ადენომიოზის შემთხვევები აჩვენებდა ზომიერ er და pr ექსპრესიის დონეს, მნიშვნელოვნად დაბალს ვიდრე ეუტოპიური ენდომეტრიუმი (p <0.0001), მაგრამ უფრო მაღალს ვიდრე ენდომეტრიოზული დაზიანებები (p = 0.002). ეს მხარს უჭერს ჰიპოთეზას, რომ ადენომიოზი ინარჩუნებს ჰორმონულ რეაქციის გარკვეულ ხარისხს, მაგრამ განიცდის რეცეპტორების პროგრესირებად დაკარგვას, განსაკუთრებით ღრმა ადენომიოზურ კერებში, როგორც აღწერილია tibonshi et al. (2021)კვლევაში [11]. ki67 პროლიფერაციის ინდექსმა აჩვენა მნიშვნელოვანი ეტაპობრივი ზრდა ეუტოპიური ენდომეტრიუმიდან (საშუალოდ: 2.65%) ენდომეტრიოზამდე და (საშუალოდ: 15.36%) ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომამდე (საშუალოდ: 21.25%, p <0.0001). აღსანიშნავია, რომ ატიპურმა ენდომეტრიოზმა აჩვენა მნიშვნელოვნად მაღალი ki67-ის ინდექსი, ვიდრე ტიპური ენდომეტრიოზი (p = 0.004), რაც აძლიერებს მის პროლიფერაციულად აქტიურ ბუნებას და ავთვისებიანამდე პროგრესიის პოტენციალს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 402 დიაგრამა 14: a. er-ის რეცეპტორის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; b. pr-ის რეცეპტორის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში ; c. ki67-ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში ; d.bcl2-ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში . საინტერესოა, რომ ადენომიოზის შემთხვევებმა აჩვენა შედარებით დაბალი ki67 ინდექსი (საშუალოდ: 7.43%), მნიშვნელოვნად დაბალი ვიდრე ენდომეტრიოზული დაზიანებებში (p = 0.002), რაც მიუთითებს იმაზე, რომ პროლიფერაციული აქტივობა ნაკლებად გამოხატულია ადენომიოზის დროს. ეს შეესაბამება kyo et al-ის დასკვნებს. (2021), რომელმაც აღნიშნა, რომ ადენომიოზი ძირითადად გამოწვეულია ქრონიკული ანთებითა და ფიბროზით და არა ჯირკვლის სწრაფი პროლიფერაციით [12]. bcl2, ანტი-აპოპტოზური მარკერი, ექსპრესირებული იყო ენდომეტრიოზულ დაზიანებებში (საშუალოდ: 19.29%), რაც მნიშვნელოვნად აღემატებოდა ეუტოპიურ ენდომეტრიუმსა და ადენომიოზურ შემთხვევებს (p = 0.003, p = 0.01, შესაბამისად). თუმცა, bcl2-ის ექსპრესია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 403 მნიშვნელოვნად შემცირდა ატიპიურ ენდომეტრიოზის შემთხვევებში(p = 0.004), რაც ასახავს აპოპტოზურ დისრეგულაციას პრეავთვისებიან ტრანსფორმაციაში. bcl2-ის ექსპრესიის პროგრესირებადი დაკარგვა ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომაში (საშუალოდ: 1.88%, p <0.0001) შეესაბამება manda et al. (2021) დასკვნებს[13]. რომელმაც აღნიშნა, რომ ენდომეტრიოზთან ასოცირებული საკვერცხის კარცინომა ხშირად ავლენს დეფექტებს აპოპტოზურ სასიგნალო გზებზე, მათ შორის bcl2 დათრგუნვითა და tp53 მუტაციებით. ჩვენმა კვლევამ გამოავლინა p53 ექსპრესიის მნიშვნელოვანი ზრდა ატიპიურ ენდომეტრიოზის შემთხვევებში ტიპურ ენდომეტრიოზთან შედარებით (p = 0.002), შემდგომი ჭარბი ექსპრესიითით ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომაში (p <0.0001). ეს მხარს უჭერს ჰიპოთეზას, რომ p53 მუტაცია ხდება ატიპიური ენდომეტრიოზის ადრეულ ეტაპზე და ხელს უწყობს ავთვისებიანი ტრანსფორმაციას, როგორც ეს ადრე იყო აღწერილი koshia et al. (2022)[14]. ეუტოპიურ ენდომეტრიუმსა და ადენომიოზში p53 ექსპრესიის არარსებობის საფუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ p53 დისფუნქცია არ არის კეთილთვისებიანი ენდომეტრიუმის ანომალიების მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორი, მაგრამ ხდება მნიშვნელოვანი ფაქტორი ატიპიური ენდომეტრიოზის სიმსივნურ პროგრესირებაში. ეს დასკვნები ეთანხმება yamamoto et.al (2023), რომელმაც აღნიშნა, რომ p53 აბერაციები ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ ავთვისებიან სიმსივნეებში ხშირად თანაარსებობენ arid1a და pten მუტაციებთან, რაც ქმნის განსხვავებულ მოლეკულურ გზას კარცინოგენეზში[15] დასკვნა ჩვენი კვლევა იმუნოჰისტოქიმიური ტექნოლოგიის გამოყენებით იძლევა დამატებით ინფორმაციას ჰორმონული რეცეპტორების დაქვეითების, გაზრდილი პროლიფერაციული აქტივობისა და აპოპტოზური დისრეგულაციის ცვლილებების შესახებ ადენომიოზის, ენდომეტრიოზის, ატიპიური ენდომეტრიოზისა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებული კარცინომის შემთხვევებში. ჩვენი დასკვნები მხარს უჭერს კონცეფციას, რომ ატიპიური ენდომეტრიოზი ავლენს მოლეკულურ ცვლილებებს, რაც განასხვავებს მას ტიპური ენდომეტრიოზისგან, რაც თავის მხრივ მიუთითებს ავთვისებიანი პროგრესირების უფრო მაღალ რისკზე. ადენომიოზის შემთხვევებში ეუტოპიურ და ექტოპურ ენდომეტრიუმს შორის იმუნოჰისტოქიმიურმა შედარებამ გამოავლინა მნიშვნელოვანი განსხვავებები ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიაში, ექტოპიური ადენომიოზური ჯირკვლები ავლენენ დაქვეითებულ er და pr-ის ექსპრესიას ეუტოპიურ ენდომეტრიუმთან შედარებით. ეს მიუთითებს ჰორმონული რეზისტენტობისკენ გადასვლას ექტოპიური დაზიანებების დროს, რამაც შესაძლოს ჰორმონულ თერაპიაზე რეაგირების შემცირებას შეუწყოს ხელი. er და pr-ის ექსპრესიის მნიშვნელოვანი შემცირება ატიპურ ენდომეტრიოზსა და ენდომეტრიოზთან ასოცირებულ კარცინომაში ასევე მიუთითებს ჰორმონული რეზისტენტობის პოტენციურ მექანიზმზე, რომელსაც შესაძლოა ჰქონდეს გავლენა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 404 მკურნალობის სტრატეგიებზე. ki67 და p53-ის გაზრდილი ექსპრესია ატიპურ ენდომეტრიოზში, bcl2-ის დაქვეითებასთან ერთად, ავლენს მას როგორც აპოპტოზური დისრეგულირებით მიმდინარე პროლიფერაციულად აქტიურ დაზიანებად. ki67-ის ექსპრესია მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადად დაბალია ადენომიოზის შემთხვევებში, ოდნავ გაიზარდა ექტოპურ ადენომიოზურ ჯირკვლებში ეუტოპიურ ენდომეტრიუმთან შედარებით, რაც მიუთითებს პროლიფერაციული აქტივობის ლოკალიზებულ ზრდაზე. ეს დაკვირვება მხარს უჭერს მოსაზრებას, რომ ადენომიოზი არ არის მხოლოდ ენდომეტრიუმის ქსოვილის პასიური ექტოპიური იმპლანტაცია, არამედ შეიძლება გამოავლინოს ზრდის დინამიკის ცვლილება მიომეტრიულ გარემოში. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი კვლევა შემოიფარგლებოდა იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის ტექნოლოგიით, დასკვნები ხელს უწყობს ენდომეტრიოზისა და ადენომიოზის ბიოლოგიური ქცევის სიღრმისეულ გაგებას. საჭიროა შემდგომი კვლევა, მათ შორის მოლეკულური და გენომიური კვლევები, დაავადების პროგრესირებისა და ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის ძირითადი მექანიზმების უკეთ განსაზღვრისათვის. მაღალი რისკის ენდომეტრიოტული დაზიანებების ამოცნობა იმუნოჰისტოქიმიური პროფილის საშუალებით შეიძლება დაეხმაროს კლინიცისტებს რისკის სტრატიფიკაციასა და კლინიკურ მართვაში. გამოყენებული ლიტერატურა [1] y. cao et al., “adenomyosis associated infertility: an update on immunological perspective,” reprod biomed online, vol. 0, no. 0, p. 104703, nov. 2024, doi: 10.1016/j.rbmo.2024.104703. [2] p. r. koninckx, c. meuleman, s. demeyere, e. lesaffre, and f. j. cornillie, “suggestive evidence that pelvic endometriosis is a progressive disease, whereas deeply infiltrating endometriosis is associated with pelvic pain.,” fertil steril, vol. 55, no. 4, pp. 759–765, 1991, doi: 10.1016/s00150282(16)54244-7. [3] j. ottolina et al., “endometriosis and adenomyosis: modern concepts of their clinical outcomes, treatment, and management,” j clin med, vol. 13, no. 14, p. 3996, jul. 2024, doi: 10.3390/jcm13143996. [4] h. s. taylor et al., “treatment of endometriosis-associated pain with elagolix, an oral gnrh antagonist,” new england journal of medicine, vol. 377, no. 1, pp. 28–40, jul. 2017, doi: 10.1056/nejmoa1700089. [5] l. barbakadze, n. kintraia, g. burkadze, and s. kepuladze, “assessment of proliferative activity of endometrial stromal tumors using agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 2, pp. 123–133, may 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.02.16. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 405 [6] t. turashvili, g. tevdorashvili, g. burkadze, and s. kepuladze, “evaluation of proliferative activity of endometrial metaplasias by agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 3, pp. 10–20, jul. 2023, doi: 10.52340/2023.05.03.02. [7] b. metreveli, d. gagua, g. burkadze, and s. kepuladze, “proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 1, pp. 59–71, jan. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.01.04. [8] s. vannuccini, s. clemenza, m. rossi, and f. petraglia, “hormonal treatments for endometriosis: the endocrine background,” rev endocr metab disord, vol. 23, no. 3, pp. 333–355, jun. 2022, doi: 10.1007/s11154-021-09666-w. [9] p. t. k. saunders and a. w. horne, “endometriosis: etiology, pathobiology, and therapeutic prospects,” cell, vol. 184, no. 11, pp. 2807–2824, may 2021, doi: 10.1016/j.cell.2021.04.041. [10] e. chantalat et al., “estrogen receptors and endometriosis,” int j mol sci, vol. 21, no. 8, p. 2815, apr. 2020, doi: 10.3390/ijms21082815. [11] s. e. bulun, s. yildiz, m. adli, and j. j. wei, “adenomyosis pathogenesis: insights from nextgeneration sequencing,” hum reprod update, vol. 27, no. 6, pp. 1086–1097, nov. 2021, doi: 10.1093/humupd/dmab017. [12] j. zhai, s. vannuccini, f. petraglia, and l. c. giudice, “adenomyosis: mechanisms and pathogenesis,” semin reprod med, vol. 38, no. 2–03, p. 129, may 2020, doi: 10.1055/s-0040-1716687. [13] s. c. steinbuch, a. m. lüß, s. eltrop, m. götte, and l. kiesel, “endometriosis-associated ovarian cancer: from molecular pathologies to clinical relevance,” int j mol sci, vol. 25, no. 8, p. 4306, apr. 2024, doi: 10.3390/ijms25084306. [14] d. maeda and i. m. shih, “pathogenesis and the role of arid1a mutation in endometriosisrelated ovarian neoplasms,” adv anat pathol, vol. 20, no. 1, p. 45, jan. 2013, doi: 10.1097/pap.0b013e31827bc24d. [15] t. akahane, a. sekizawa, y. purwosunu, m. nagatsuka, and t. okai, “the role of p53 mutation in the carcinomas arising from endometriosis,” int j gynecol pathol, vol. 26, no. 3, pp. 345–351, jul. 2007, doi: 10.1097/pgp.0b013e31802b41a8. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 406 expression patterns of hormone receptors and proliferative-apoptotic markers in cases of uterine adenomyosis, endometriosis, and endometriosis-associated carcinoma: a retrospective immunohistochemical study b. metreveli, g.gagua, sh.kepuladze, g.burkadze tbilisi state medical university abstract background: adenomyosis and endometriosis are estrogen-dependent disorders characterized by ectopic endometrial proliferation. while traditionally considered benign, atypical endometriosis exhibits histological and molecular features associated with neoplastic transformation, particularly in the development of endometriosis-associated carcinoma. this study evaluates the immunohistochemical expression of er, pr, ki67, bcl2, and p53 in eutopic endometrium, adenomyosis, endometriosis, atypical endometriosis, and endometriosis-associated carcinoma to assess their role in disease progression. methods: a total of 77 cases were retrospectively analyzed, including 21 adenomyosis, 17 eutopic endometrium, 14 endometriosis, 9 atypical endometriosis, and 16 endometriosis-associated carcinoma cases. immunohistochemistry (ihc) was performed using leica bond-iii automated staining system with er (sp1), pr (16), ki67 (mib-1), bcl2 (124), and p53 (do-7) antibodies. expression levels were quantitatively assessed, and statistical analyses were conducted to compare marker expression across groups. results: er and pr expression decreased significantly from eutopic endometrium to carcinoma (p < 0.0001), with atypical endometriosis exhibiting lower receptor expression than typical endometriosis (p = 0.002); ki67 was significantly elevated in atypical endometriosis (p = 0.004) and highest in carcinoma (p < 0.0001), suggesting increased proliferative activity during progression; bcl2 expression was significantly lower in atypical endometriosis and carcinoma (p < 0.0001), indicating a shift from apoptotic resistance to dysregulation; p53 overexpression was observed in atypical endometriosis (p = 0.002) and further increased in carcinoma (p < 0.0001), supporting its role in malignant transformation. conclusion: progressive hormonal receptor loss, increased proliferation, and apoptotic dysregulation were observed in atypical endometriosis and carcinoma, supporting the hypothesis that atypical endometriosis represents an intermediate stage toward malignancy. immunohistochemical profiling of er, pr, ki67, bcl2, and p53 may aid in risk stratification and early identification of high-risk lesions. further studies incorporating molecular and genomic analyses are warranted to refine the understanding of endometriosis-associated malignancies. keywords: adenomyosis, endometriosis, atypical endometriosis, endometriosis-associated carcinoma, hormonal receptors, estrogen receptor, progesterone receptor, ki67, bcl2, p53, proliferation, apoptosis; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 407 ავტორთა შესახებ ინფორმაცია ბექა მეტრეველი თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; გინეკოლოგი beka metreveli – phd student at tbilisi state medical university emai: beka-metreveli@mail.ru დავით გაგუა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი; davit gagua – professor at tbilisi state medical university; gynecologist შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექიმი პათოლოგანატომი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი; shota kepuladze –tbilisi state medical university, md, clinical pathologist; phd in oncology/pathology; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 120 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.15 navigating business excellence: the crucial role of information technology service management through best practice itil nino lortkipanidze1, nona otkhozoria2 1georgian technical university, phd student 3georgian technical university, professor abstract the article delves into a contemporary concern within the modern business landscape: the significance of information technology service management (itsm) in overseeing business processes through the application of best practices from the information technology infrastructure library (itil). the study aims to pinpoint, articulate, and examine the obstacles that surface during the incorporation of itil processes within an organization, as well as the essential contributing factors vital for achieving a successful implementation. furthermore, the article seeks to elucidate the role played by itil in the effective management of business processes. keywords: information technology, itil, itsm 1. introduction in today's dynamic business landscape, where speed, efficiency, and continuous operations are paramount, information technology (it) integration has become the key to success. as organizations strive to optimize their business processes, the importance of information technology service management (itsm) cannot be overstated. this article examines the key role that itsm plays in advancing business processes, with particular emphasis on the widely recognized best practices documented in the information technology infrastructure library (itil) [1]. in an era where technology is not just a support function but a strategic enabler, businesses are increasingly recognizing the need for a structured and standardized approach to it service management. itil, the comprehensive framework for itsm, stands out as a beacon that provides a set of best practices that organizations can use to align their it services with business goals, increase operational efficiency, and enhance overall service delivery. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 121 in this article, we want to show how itil, with its proven methodologies and frameworks, has become an indispensable tool for businesses aiming to navigate the complexities of the digital age. from incident management to change control, service transition to continuous service improvement, each aspect of itil plays a critical role in not only streamlining it processes but also enhancing organizational growth and sustainability. 2. main the study aims to investigate the role of information technology service management (itsm) in the administration of business processes, with a specific focus on the information technology infrastructure library (itil), and to assess its impact on business outcomes, success, and competitiveness. the global adoption of itil as an international standard for managing it services underscores its pervasive influence on organizations worldwide. the evolution of various itil versions and the widespread embrace of it service practices have resulted in a growing number of companies adopting these best practices. notably, empirical studies indicate a remarkably high level of satisfaction among organizations implementing itil. in pursuit of the research objectives outlined in this paper, which include identifying potential barriers to the implementation of best practice processes, elucidating contributing factors to successful implementation, and understanding the role itil plays in business process management, a qualitative research approach, specifically in-depth interviews, was chosen. this method is poised to provide comprehensive insights into the nuances of itil implementation, shedding light on challenges faced by organizations, key success factors, and the overall impact of itil on the efficient management of business processes. initially, organizations were chosen based on their functionalities and types to comprehensively present and analyze factors associated with the implementation of itil processes across various categories of organizational management. consequently, one of the largest and most successful entities in the financial, public, private, and consulting sectors in georgia was selected for the study. this selection aimed to ensure that the shared experiences and information provided by these organizations would be valuable and reliable for all stakeholders interested in the research issue. following the identification of organizations, their it leaders were contacted, and pre-interviews were conducted to discuss the study's purpose and address privacy concerns. to facilitate the in-depth interview process, a written list of tentative questions was prepared as a discussion guide. this approach was employed to ensure that no essential topics were overlooked, enabling the extraction of the most comprehensive information from respondents and facilitating the comparison of insights obtained from different interviews. despite the structured nature of the questions, the flexibility of the method allowed respondents to introduce additional interesting topics during the interview. to delve deeper into responses, the interviewer frequently posed follow-up questions, seeking to understand the 'why' and 'how' behind the information provided. importantly, respondents were granted complete freedom to express their opinions and provide answers during the interview process. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 122 the study's findings revealed that organizations predominantly implement crucial processes such as service catalog management, service desk, incident management, problem management, request management, access management, change management, and knowledge management. all respondents unanimously emphasized that adopting these approaches significantly aids in organizing processes, documenting them, establishing knowledge bases, closing gaps, and effectively managing business processes within a structured framework. notably, these processes were automated to the greatest extent possible, with clear differentiation of roles and functions among employees, the allocation of responsible individuals, and the development of career advancement plans. it is noteworthy that the implementation of these practices led to the formation of thematic committees, further enhancing the ability to make well-informed and analytical decisions. ultimately, as indicated by the respondents, the collaborative execution of each process plays a pivotal role in enabling businesses to generate value for both the customer and the organization. introducing employees to new methods and accompanying documentation poses a considerable challenge. the primary difficulty lies in raising awareness among staff members and convincing them of the necessity of implementing itil. the evident resistance of employees toward this novelty underscores the importance of actively involving management, conducting meetings, and organizing training sessions to dispel skepticism and foster acceptance of the new approach. as emphasized by each respondent, it becomes crucial to familiarize employees with the new methodology in the most positive manner possible during such times. to facilitate adaptation to these processes, organizations additionally adopt the strategy of prioritizing the means of demand, gradually prompting employees to change their behavior over time [2,3]. based on the research findings, it is noteworthy that managers in georgian organizations actively engage in the introduction of the itil methodology, demonstrating a strong commitment to facilitating successful process management. this commitment is evident in the financial investments made in funded training and process management tools, as well as in their efforts to persuade employees of the necessity of working with the new methodology[2, 4]. as indicated by every respondent surveyed, itil significantly contributes to the achievement of business goals and plays an unequivocally vital role in the effective management of business processes. for instance, itil aids businesses in aligning with international standards, transforming organizational data into valuable information, and making informed and effective decisions based on these insights. within the organization, there is no differentiation between business and best practices; today, itil is an integral part of business operations, facilitating the creation of value. moreover, itil serves as a valuable tool for businesses to assess the quality of their services and gauge their progress toward set objectives. according to the findings, the itil methodology significantly contributes to maximizing transparency and security within the business, a point emphasized by one of the respondents who noted its direct impact on the outcomes of the initial audit. research companies have reported that the implementation of itil processes has streamlined work procedures, allowing for the delivery of more services with considerably fewer interruptions. personnel involved in these new processes have georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 123 developed additional competencies, ultimately contributing to business success and the ability to create value for the customer. notably, itil serves as a business tool that aids in standardizing processes. a representative from the private sector highlighted that the functionality of it systems and adherence to standards have a direct bearing on the quality of services. in this context, itil emerges as a transformative force, simplifying service processes and imbuing them with enhanced security, a service-oriented approach, and a commitment to quality. thanks to the flexibility of the research methodology, in addition to the pre-designed questions, respondents were encouraged to share additional insightful perspectives. notably, during the interviews, the role of itil in ensuring business continuity amid the global pandemic was underscored, aligning precisely with the viewpoint presented in the foreign article cited in this paper. in the challenging circumstances created by the pandemic, itil played a pivotal role in sustaining the continuity of value creation. consequently, services were delivered to customers seamlessly and without any interruptions, highlighting the resilience and effectiveness of itil in navigating unforeseen challenges. finally, the research unveiled a crucial and innovative perspective. currently, itil transcends being merely an intriguing and effective methodology for the it department; other structural units also exhibit a keen interest in overseeing and organizing work processes in accordance with itil practices. this newfound interest underscores the broader significance of best practices in ensuring the effective management of business processes throughout the organization. 3. conclusion in conclusion, the research indicates that consulting companies in the georgian market are prepared to meet customer requirements and effectively facilitate the implementation of desired processes. the recommendations outlined in the study will assist interested parties in being thoroughly prepared to successfully attain their goals in collaboration with the consulting company. references 1. ari widianto, apol pribadi subriadi it service management evaluation method based on content, context, and process approach: a literature review, procedia computer science volume 197, 2022, pages 410-419 https://doi.org/10.1016/j.procs.2021.12.157 2. al-ashmoery, yahya & haider, hisham & haider, adnan & nasser, najran & al-sarem, mohammed. (2021). impact of it service management and itil framework on the businesses. 1-5. 10.1109/mticti53925.2021.9664763. doi: 10.1109/mticti53925.2021.9664763 3. nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, nino kakhurashvili comparative analysis of complex information system testing methods no 4(82) (2023): world science https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 4. t lominadze, m khartishvilli, k makhashvili, i gordigze information and computer technology, modeling and control nova science publishers, inc. 2017 5. l petriashvili, i khomeriki the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 124 georgian scientists, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.07 ბიზნესის მენეჯმენტის სრულყოფისათვის ინფორმაციული ტექნოლოგიების სერვისების მართვის გადამწყვეტი როლი itil-ის საუკეთესო პრაქტიკით ნინო ლორთქიფანიძე1, ნონა ოთხოზორია2 1 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის დოქტორანტი 2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი სტატია განიხილავს თანამედროვე ბიზნეს გარემოს: საინფორმაციო ტექნოლოგიების სერვისების მართვის მნიშვნელობას ბიზნეს პროცესების ზედამხედველობისას ინფორმაციული ტექნოლოგიების ინფრასტრუქტურის (itil) საუკეთესო პრაქტიკის გამოყენებით. კვლევა მიზნად ისახავს ზუსტად განსაზღვროს, ჩამოაყალიბოს და შეისწავლოს დაბრკოლებები, რომლებიც წარმოიქმნება ორგანიზაციაში itil პროცესების დანერგვის დროს. ასევე გამოყოს, არსებითი ხელშემწყობი ფაქტორები, რომლებიც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია წარმატებული იმპლემენტაციის მისაღწევად. გარდა ამისა, სტატია ცდილობს გაარკვიოს itil-ის როლი ბიზნეს პროცესების ეფექტურ მართვაში. საკვანძო სიტყვები: ინფორმაციული ტექნოლოგიები, itil, itsm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 344 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 5 issue 1, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.30 species of the rhododendron l. genus on the coast of adjara and the antimicrobial activity of their leaf extracts against phytopathogens metreveli mariam1, kandelaki mariam2, jabnidze nana1, meskhidze avtandil1, mepharishvili galina1, muradashvili maka1, gorgiladze lamziri1 1 institute of phytopathology and biodiversity of batumi shota rustaveli state university, georgia. 2 batumi botanical garden, georgia. abstract based on the institute of phytopathology and biodiversity of batumi shota rustaveli state university, studied the antimicrobial action of the extracts obtained from the leaves of the species: rhododendron japonicum (a.gray) suringer, rhododendron arborescens (pursh.) torr, rhododendron brachycarpum d.don ex g.don., rhododendron macrosepalum maxim., rhododendron dalavayi franch., on the example of fungicidal and fungistatic actions. the experiments were mainly conducted during periods of active vegetation. it has been determined: extracts obtained from rhododendron dalavayi and rhododendron brachycarpum are characterized by very high antimicrobial action. the highest fungicidal activity was observed in the case of dilution of ethanol extract 1:1, 1:2, in the case of fairly high dilutions of 1:4and 1:8, in the rest of the cases there was a clearly expressed fungistatic activity; in the case of aqueous extracts (tinctures), high fungicidal action was detected in relation with fungi phytophtora infestans, alternaria alternata, alternaria solani, pestalotia theae, fusarium moniliforme, whereas fungistatic – in relation with the fungi trichothecium roseum, pestalotia coryli, fusarium moniliforme. the rest of the species of rhododendron under study are characterized by weakly expressed fungistatic activity. the high antimicrobial activity of the extracts of the leaves of rhododendron dalavayi and rhododendron brachycarpum is of interest for the purpose of practical use. keywords: antimicrobial activity, rhododendron, fungicidal action, fungistatic action. introduction the genus rhododendron (rhododendron l.) is distinguished by its diversity over the world, which can be explained by its ancient origins. six species of the genus rhododendron l. grow wild in georgia, they are rhododendron ponticum l., rhododendron smirnowii trautv. ex regel., rhododendron ungernii trautv. ex regel., rhododendron caucasicum pall., rhododendron luteum sweet., rhododendron × sochadzeae kharadze & davlian., except the last one, all these species are significant representatives of ajarian flora (1-2). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 345 rhododendron ponticum l. and rhododendron luteum sweet. are widely spread in foothills, slopes and gorges under the conditions of the humid subtropical climate of ajara littoral. representing the species for the creation of the sub-forest of the colchian forest, till today, they are massively spread not only in the conditions of highlands but also in coastal areas. foreign species of rhododendron are available only in the collection of the batumi botanical garden (bbg). up to 20 introduced species plus four others from local flora: rhododendron ponticum, rhododendron smirnowii, rhododendron ungernii, rhododendron luteum grow in the batumi botanical garden. among the said local species, rhododendron ungernii trautw. and rh. smirnovii trautw., are endemic to ajara-lazeti (1-2). the representatives of the genus rhododendron l. are hardwood evergreen, semi-evergreen, deciduous species, breeds and forms distinguished by being highly decorative with original flowers and habitus. they are important cultures not only for open soil but also rooms, interior design and containers. some species of rhododendron are characterized by containing high content of bioactive substances in aboveground organs. bearing medicinal qualities, they are often used for healing cardiovascular systems, rheumatic diseases, vegetative neurosis, epilepsy, chronic colitis, etc. ( 3-9). on the coast of adjara, the greatest variety of species of the genus rhododendron l. is found in the collection of deciduous plants of the batumi botanical garden. here there are rare, introduced single species that are not fully studied. the study of bioecological, biochemical and other features of poorly studied species of the genus rhododendron l. in the soil and climatic conditions of the batumi botanical garden is relevant and necessary for their further reproduction and rational consumption. organic substances released into the environment as a result of the activity of plant cells, or in most cases their complexes, are characterized by antiviral and antimicrobial properties. interesting in this direction and research species of rhododendrons. materials and methods on the basis of the institute of phytopathology and biodiversity of batumi shota rustaveli state university, we studied the antimicrobial effect of extracts obtained from the leaf of the studied species: rhododendron japonicum (a.gray) suringer, rhododendron arborescens (pursh.) torr, rhododendron brachycarpum d.don ex g.don., rhododendron macrosepalum maxim., rhododendron dalavayi franch., for example, fungicidal and fungistatic action. the experiments were mainly conducted during the periods of active vegetation. for the determination of fungicidal activities the following pathogenic fungi: phytophtora infestans, alternaria alternata, alternaria solani, trichothecium roseum, pestalotia coryli, fusarium moniliforme, pestalotia theae, fusarium moniliforme, causing important cultural plant diseases: potato – phytophthora, alternariosis; hazelnut – pink rot, trichotillocytosis; tomato – alternaria leaf spot, fusarium; blueberry brown leaf spot, tea – leaf spot, were applied for the experiment. the effect of the extract activity was determined according to the interruption of the fungus development. the determination method of the fungicidal activity in agarised feeding areas was used in order to determine antimicrobial sensitivity of extracts of leaf in vitro conditions. water extracts (tincture) made of leaf were prepared for the research and ethanol (40 %) extracts with various dilutions georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 346 including the identification of fungistatical and minimal fungicidal concentration. instead of leaf extracts, sterile water as a control option was used during the experiment. sowing the fungi and their consistent cultivation were conducted within agarised feeding areas containing the extracts of research plants. outcome analysis was carried out by the development quality of the fungus. 2% potato glucose agar was used as a feeding area. water extracts of leaf were prepared as follows: liquid extract of the plant was gained from newly-picked leaf cleaned with distilled and sterile water, 20 cm3 boiled water was poured on 5 gr minced raw materials and left during 40 minutes in a water bath till boiling point. then the received extract was cooled down and filtered with a sterile filter paper. 20 cm3 melted potato agar was added to the plants extract prepared in 2 cm3 and immediately poured in sterile petri dishes. spore suspension of the following fungi: phytophtora infestans, alternaria alternata, alternaria solani, trichothecium roseum, pestalotia coryli, fusarium moniliforme, pestalotia theae, fusarium moniliforme, was placed on the surface of cooled agar by an injection. they were cultivated during 3 days at 250c. the ethanol extracts are gained by leaving (1:5) the raw materials in ethyl alcohol (40%) during 7 days. the extracts were prepared with different concentrations: 1:1, 1:2, 1:4, 1:8. average rate was counted according to the results (10-14). fungal pathogens were locally separated from diseased plants; strains from the institute phytopathology and biodiversity collection were also used. results and discussion during the experiment, significant results were obtained especially in two species of rhododendrons: based on three times repeated studies about fungicidal activity of water and ethanol extracts gained from rhododendron delavayi and rh. brachycarpum lives extracts, on the development of phytopathogen fungi, it was detected, that the extracts prepared from the plant material collected in august are characterized with higher fungicidal and fungistatical activity. concerning the water extracts (tincture), the strongest fungicidal activity was shown toward the following pathogen fungi: phytophtora infestans, alternaria alternata, alternaria solani, pestalotia theae, fusarium moniliforme. in this case, the growth of the fungus mycelium was completely stopped, while the mycelium of the following fungi:trichothecium roseum, pestalotia coryli, fusarium moniliforme, appeared difficult to grow or their development was interrupted, fungistatical activity was revealed. regarding the ethanol extracts, the highest fungicidal activity according to the conditions of both experiments, was revealed in 1:1, 1:2 diluted extracts, good result was reached in case of 1:4 and 1:8 dilutions, lysis zones were clearly shown during the experiment completed by the diffusion method. in other dilution cases, fungistatic activity was revealed except the fungus trichothecium roseum, weak fungicidal activity was shown when the pathogens were placed in an agarised feeding area, although there was no fungistatic activity while conducting the diffusion testing (tabl. 1;2). as for the control option, the fungi pathogens were characterized by good development. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 347 table 1 fungicidal activity of water and ethanol extracts of leaves of rhododendron brachycarpum № phytopathogen fungus the growth of fungus strains in the case of various diluted ethanol extracts, water extracts and the control option various diluted ethanol extracts water extracts (tincture) control option 1:1 1:2 1:4 1:8 1:12 1 phytophtora infestans _ _ ± ± ± _ + 2 alternaria alternata _ _ _ ± ± _ + 3 alternaria solani _ _ _ ± ± _ + 4 trichothecium roseum _ ± ± ± ± ± + 5 pestalotia coryli _ _ _ ± ± ± + 6 pestalotia theae _ _ ± ± ± _ + 7 fusarium moniliforme _ _ _ ± ± ± + note: ,,+“ growth of the fungus mycelium; ,,-“ termination of the growth of the fungus mycelium; ,,±“ interruption of the growth of the fungus mycelium. table 2. fungicidal activity of water and ethanol extracts of leaves of rhododendron delavayi № phytopathogen fungus the growth of fungus strains in case of various diluted ethanol extracts, water extracts and the control option various diluted ethanol extracts water extracts (tincture) control option 1:1 1:2 1:4 1:8 1:12 1 phytophtora infestans _ _ _ ± ± _ + 2 alternaria alternata _ _ _ _ ± _ + 3 alternaria solani _ _ _ ± ± _ + 4 trichothecium roseum _ ± ± ± ± ± + 5 pestalotia coryli _ _ _ ± ± ± + 6 pestalotia theae _ _ _ ± ± _ + 7 fusarium moniliforme _ _ _ ± ± ± + note: ,,+“ growth of the fungus mycelium; ,,-“ termination of the growth of the fungus mycelium; ,,±“ interruption of the growth of the fungus mycelium. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 348 conclusion as a result of studying the antimicrobial action of extracts obtained from the leaves of rhododendron japonicum, rhododendron arborescens, rhododendron brachycarpum, rhododendron macrosepalum, rhododendron dalavayi, on the example of fungicidal and fungistatic actions, it has been determined: extracts obtained from rhododendron dalavayi and rhododendron brachycarpum are characterized by very high antimicrobial action on the example of fungicidal and fungistatic activity. the highest fungicidal activity was observed in the case of dilution of ethanol extract 1:1, 1:2, in the case of fairly high dilutions of 1:4and 1:8, in the rest of the cases there was a clearly expressed fungistatic activity; in the case of aqueous extracts (tinctures), high fungicidal action was detected in relation with fungi phytophtora infestans, alternaria alternata, alternaria solani, pestalotia theae, fusarium moniliforme, whereas fungistatic – in relation with the fungi trichothecium roseum, pestalotia coryli, fusarium moniliforme. the rest of the species of rhododendron under study are characterized by weakly expressed fungistatic activity. rhododendron l. გვარის სახეობები აჭარის ზღვისპირეთში და მათი ფოთლის ექსტრაქტების ანტიმიკრობული აქტივობა ფიტოპათოგენების მიმართ მარიამ მეტრეველი1, მარიამ კანდელაკი2, ნანა ჯაბნიძე1, ავთანდილ მესხიძე1, გალინა მეფარიშვილი1, მაკა მურადაშვილი1, ლამზირი გორგილაძე1 1 ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტი, საქართველო. 2 ბათუმის ბოტანიკური ბაღი, საქართველო. აბსტრაქტი ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტის ბაზაზე შესწავლილია სახეობების: rhododendron japonicum (a.gray) suringer, rhododendron arborescens (pursh.) torr, rhododendron brachycarpum d.don ex g.don., rhododendron macrosepalum maxim., rhododendron dalavayi franch., ფოთლებიდან მიღებული ექსტრაქტების ანტიმიკრობული მოქმედება, კერძოდ, ფუნგისტატიკური და ფუნგიციდური მოქმედება. ექსპერიმენტი ძირითადად ტარდებოდა აქტიური ვეგეტაციის პერიოდში. დადგენილია, რომ rhododendron dalavayi-ის და rhododendron brachycarpum-ის ექსტრაქტები ხასიათდება ძალიან მაღალი ანტიმიკრობული მოქმედებით. ყველაზე მაღალი ფუნგიციდური აქტივობა დაფიქსირდა ეთანოლიანი ექსტრაქტის 1:1, 1:2 განზავების შემთხვევაში, საკმაოდ მაღალი 1:4 და 1:8 განზავების შემთხვევაში, დანარჩენ შემთხვევებში გამოვლინდა აშკარად გამოხატული ფუნგისტატიკური აქტივობა. წყლიანი ექსტრაქტების შემთხვევაში მაღალი ფუნგიციდური მოქმედება გამოვლინდა სოკოვანი ფიტოპათოგენების: phytophtora infestans, alternaria alternata, alternaria solani, pestalotia theae, fusarium moniliforme, მიმართ, ხოლო ფუნგისტატიკური, trichothecium roseum, fustanaria ფიტოპათოგენებთან მიმართებაში. შესწავლილი როდოდენდრონის დანარჩენ სახეობებს ახასიათებს სუსტად გამოხატული ფუნგისტატიკური აქტივობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 349 rhododendron dalavayi-ისა და rhododendron brachycarpum-ის ფოთლების ექსტრაქტების მაღალი ანტიმიკრობული აქტივობა საინტერესოა პრაქტიკული გამოყენების თვალსაზრისით. საკვანძო სიტყვები: ანტიმიკრობული მოქმედება, როდოდენდრონი, ფუნგიციდური მოქმედება, ფუნგისტატიკური მოქმედება. გამოყენებული ლიტერატურა 1. gagnidze revaz ,,conspect of flora of georgia nomenclature list”, tbilisi, 2005, pp.30-31 (in georgian). 2. ,,trees and shrubs of the batumi botanical garden (angiosperms)”. batumi, 2007, pp. 98-107 (in russian). 3. shalashvili a.g., jishkariani o.m. ,,content and quantitative changes of catechins, leucoanthocyanidins, and flavonols in different organs of caucasian rhododendron (rhododendron caucasicum pall.) during vegetation”. phenolic compounds and their physiological properties, alma-ata, science, 1973, pp. 67-69 (in russian). 4. kemertelidze e., shalashvili k. ,,chemical composition and pharmacological activity of rhododendron ungernii”. bull. georg. acad. sc., 2004, № 3, pp.533-535. 5. zhanna rupasova, goncharova lyudmila, titok vladimir ,,rhododendrons as raw sources of p vitamins in the conditions of belarus" laplambert academic publishing, saarbruken, 2013, 65 pp. 6. kandelaki m., filipenia v., metreveli m., valodzka i., goncharova l., jayeli j., meskhidze a. ,,outcomes of introducing some species of the genus rhododendron l. to in vitro culture”. ijsrminternational journal of science and research methodology, new delhi, india, 2020, vol.:16, issue 4, pp. 93-104. 7. kandelaki m., metreveli m., papunidze v. ,,growth and development peculiarities of rare, single, and highly decorative introduced species of rhododendron l. genus in climatic conditions of the batumi botanical garden”. bulletin of the georgian academy of sciences, tbilisi, 2020, vol.14, no. 4, pp.75-80. 8. metreveli m., gorgiladze l., muradashvili m., meparishvili g., jakeli j. ,,the study results of local and introduced plants species of high antimicrobial actions growing in adjara black sea littoral“. intern. scientif. conf. ,,future technologies and quality of life”, 29 september1 october 2017, tbilisi batumi, abstracts books, pp. 56-57. 9. muradashvili maka, metreveli mariam, jakeli julieta, meparishvili galina, tschaidze feride, kamadadze dali ,, screening of adjara seaside, dendron plant extraction in-vitro growth of ralstonia solanacearum” international journal of current research, vol. 8, issue 01, january, 2016. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 5 n 1, 2023 350 10. ,,plant fungal pathogens. methods and protocols”. springer science+business media, llc. springer new york dordrecht heidelberg, london; 2013, pp. 648; https://doi.org/10.1007/9781-61779-501-5 plant fungal pathogens | springerlink 11. golyshin n.m., fungicides in agriculture. moscow, kolos, 1970, 184 pp. 12. e. matuschek, d. f. j. brown and g. kahlmeter ,,development of the eucast disk diffusion antimicrobial susceptibility testing method and its implementation in routine microbiology laboratories”, 2013. 13. j.m waller; j.m. lenne; s.j. waller,, plant pathologist’s pocketbook 3rd edition”. 2001, pp. 527. 14. balouiri m., sadiki m., and ibnsouda s. ,,methods for in vitro evaluating antimicrobial activity” a review. journal of pharmaceutical analysis, 2016, 6, pp.71-79. https://doi.org/10.1007/978-1-61779-501-5 https://doi.org/10.1007/978-1-61779-501-5 https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-61779-501-5?noaccess=true georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 405 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.42 1, 2, 3 1 . , , phd , https://orcid.org/0000-0002-6639-7595; 2 . , , , https://orcid.org/0009-0006-6396-4888 ; 3 phd , , https://orcid.org/0009-0009-9976-4724. , , . , . , , . , . . , , , , . : ; ; ; ; ; . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 406 1. , , . 2016 17.9 , 31.4% . ¾ . (who, 2016). , ( , 2022). . , . : , . , : , (dutt m, wehrle cj, jialal i, 2024). , . , . , ,, “. , (mahmood e, 2023). 54-75% (song jh, 2008). , , 57 16 83 (mantero, 2000). (ahn, 2018). , 0,35% 1,9%, 2.3%. 15% . 1%29%, 1.5% 3.3% 1.5%11%. (barzon l, 2003). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 407 2. 2.1 50 , , . . , , . . , . , . 2.2 85 170 , . (hulme k, 2024) ( , 1951). , , . . , 720 , . . 1. 1535 , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 408 , , , (c. appleton, 2017). 3,6x0,4 , , . 2. . . 3. , . 4x2,7x0,6 , . , 6,5x4,5x0,8 , , , , 3x2,5 , , , . . 4. , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 409 14,5x11,5x8,5 , 420 . , . . , . , 3,2 , 2,2 , 1,9 . , , . . , . , . , , . , 10%, . . 2.3 . : , 10%. leica asp300s . leica eg 1050h , leica eg 1150 c . leica rm 2245. leica rm 4040 . daffodil mcx 100 . : . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 410 , , , , , . . 5 . (x200 h&e) . 5 . (x200 h&e) . 6 , (x100 h&e) : , , , , , . . . 7 (x100 h&e)_1 . 7 (x100 h&e) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 411 2.4 : agilent 7890a gc-g1888 headspase (5.5 ) db -alc1 (30 x 0.530 x 3 ); db –alc2 (30 x 0.530 x 2 ); 400c, 5 ( ) 2500c 3000c 0.8‰ . , , ,,elisa“ ( humareader) (gc/ms) : (elisa ) 25-25 , . 100-100 . 30 . 100-100 30 100100 . agilent technologies 7890b gc system /5977a msd: elite 5-ms; 30m x 250 m x 0. 25 m; 50°c -310°c ( ); 250°c; 310°c; – 1 ; ei 70 ev; tic (40 – 500 da) , , , . , : , , , , , , , , , , , , , 5f-ab-pinaca, rsc-4, akb-48(apinaca), mam-2201. : . 3. . , . ( , 2006). 72.72% (89/116) ( ) , 27 . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 412 3.6 ( 1-5 ). 46 , 43 . 56 , 60 . 38 , . . melan-a, syn (5046), nse (50 44), vim (50 42) ki-67 <5% (50 24, 26 ki-67 ) (jia ah, 2015 ). , (pf plouin, 2006). , (badui, 1982). , . , 14, : , (stolk rf, 2013). , (batisse-lignier, 2015). , 0.2%, . : 37 , , : , , , (lvh). (mr) , lvh, , , , (hcm). , . , 4 . , , , , . , lvh. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 413 24 (396 421 g/24 ; 2-350 g/24 ); (ct) . , . . 6 (143 g/24 ), lvh (14 ). , , (olmati, 2018). , 2% (g. qian, 2014). , , . , , , , , , , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 414 references 1. dutt, m., wehrle, c. j., & jialal, i. (2022). physiology, adrenal gland. in statpearls [internet]. statpearls publishing. 2. , ., , . (2002). frequency and types of traumas in khevsureti according to the fossil material of the high and late middle ages. , (3), 189-215. 3. who, (2016). estimated death by cause, sex and who member state, department of information evidence and research. 4. song jh, chaudhry fs, mayo-smith ww. the incidental adrenal mass on ct: prevalence of adrenal disease in 1,049 consecutive adrenal masses in patients with no known malignancy. ajr am j roentgenol. 2008 may; 190(5): 1163-8. [pubmed: 18430826] 5. mantero f, terzolo m, arnaldi g, osella g, masini am, alì a, giovagnetti m, opocher g, angeli a. a survey on adrenal incidentaloma in italy. study group on adrenal tumors of the italian society of endocrinology. j clin endocrinol metab. 2000 feb;85(2): 637-44. [pubmed: 10690869] 6. ahn sh, kim jh, baek sh, kim h, cho yy, suh s, kim bj, hong s, koh jm, lee sh, song kh. characteristics of adrenal incidentalomas in a large, prospective computed tomographybased multicenter study: the coar study in korea. yonsei med j. 2018 jun; 59 (4): 501510. [pmc free article: pmc5949292] [pubmed: 29749133]. 7. barzon l, sonino n, fallo f, palu g, boscaro m. prevalence and natural history of adrenal incidentalomas. eur j endocrinol. 2003 oct; 149 (4) : 273-85. [pubmed: 14514341]. 8. mahmood e, loughner cl, anastasopoulou c. adrenal adenoma. in: statpearls. statpearls publishing, treasure island (fl); 2023. pmid: 30969728. 9. hulme k, spark a. autopsy techniques. pathologyoutlines.com website. https://www.pathologyoutlines.com/topic/forensicsautopsytechniques.html. accessed may 20th, 2024. 10. . , (1951). . . . . 111. 11. . , . (2006). . i . . 387-390. 12. jia ah, du hq, fan mh, li yh, xu jl, niu gf, bai j, zhang gz, ren yb. clinical and pathological analysis of 116 cases of adult adrenal cortical adenoma and literature review. onco targets ther. 2015 may 28;8:1251-7. doi: 10.2147/ott.s81831. [pmid: 26064059; pmcid: pmc4455871]. 13. plouin, p. f., & gimenez-roqueplo, a. p. (2006). pheochromocytomas and secreting paragangliomas. orphanet journal of rare diseases, 1(1), 49. 14. badui, e., mancilla, r., szymanski, j. j., garcia-rubi, d., & estanol, b. (1982). diverse clinical manifestations of pheochromocytomas. angiology, 33(3), 173-182. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 415 15. stolk rf, bakx c, mulder j, et al. is the excess cardiovascular morbidity in pheochromocytoma related to blood pressure or to catecholamines? j clin endocrinol metab 2013; 98: 1100–6. [pubmed] [google scholar] 16. batisse-lignier, m., pereira, b., motreff, p., pierrard, r., burnot, c., vorilhon, c., ... & eschalier, r. (2015). acute and chronic pheochromocytoma-induced cardiomyopathies: different prognoses? a systematic analytical review. medicine, 94(50), e2198. 17. appleton, c., gillam, l., & koulogiannis, k. (2017). cardiac tamponade. cardiology clinics, 35(4), 525-537. 18. olmati, f., petramala, l., bisogni, v., concistré, a., saracino, v., oliviero, g., ... & letizia, c. (2018). a rare case report of hypertrophic cardiomyopathy induced by catecholamineproducing tumor. medicine, 97(50), e13369. 19. qian, g., wu, c., tu, c. c., wang, j. w., & qian, y. a. (2014). predictive factors of cardiac rupture in patients with st-elevation myocardial infarction. journal of zhejiang university. science. b, 15(12), 1048. ; ; ; lvh ; mr ; ct ; georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 416 heart rupture – a complication of adrenal cortical adenoma – case report elguja latchkepiani1, maia gambarashvili2, dimitri kochadze3 1lepl levan samkharauli national forensic bureau, department of medical examination department, forensic medical expert at living bodies and corpses examination unit; phd student of tbilisi state university; 2 lepl levan samkharauli national forensic bureau, department of medical examination department, histological examination expert; pathologist; 3phd student of tbilisi state medical university; doctor of infectious deseases. abstract adrenal adenoma are usually benign neoplasms arising from the cortex of adrenal gland. most adenomas do not produce hormones, but can produce excessive amounts of adrenocortical hormones. however, cases have been described when these types of tumors produce catecholamines, which are characterized by cardiotoxicity. most studies have focused on adrenal medulla tumors that develop as a result of degeneration of chromaffin cells and neuros. most of them synthesize and secrete catecholamines. this case of adrenal cortical adenoma discussed above is a functional tumor, the chronic hormonal activity of which was manifested by hypertrophy of cardiomyocytes, the formation of infarction, which led us to the final result, called heart rupture. key words: rupture; autopsy; adenoma; incidentaloma; adrenal gland. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 153 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.21 ,1 ,2,3 ,4 1 1 ; 2 3 ; 4 b . (sixge1-x, x=0.7, 0.72, 0.76, 0.8 0.83) . . , sixge1-x . : sixge1-x , , . . zt = s2 t/ , s, t, , , . zt. (be) (b*)(1) [1,2]. : georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 154 b =6.668 10-2 eg, (1) u = (tm /m ) / ( m , m , eg ). b (u , , eg), zt. b*, be zt ( , ). , (sixge1-x, x=0.7, 0.72, 0.76, 0.8 0.83) (300-306)ok . be . n; n=3.2 1026 -3 ; ; ( . .5 ); [3]eg x .1), x. eg 3d10 . .1. (a) eg x [3], (b) m*/m0 x (c) eg/k x . .2b x zt x sixge1-x . zt (~0.05-0.1) , sige georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 155 : zt ~0.6 p~0.8 n, 940oc [4,5]. .2. b x (o) zt x ( ) . be= s2/bs, bs=s ( ) ( ) + [ ( )] , sr : s=(qe/kb)s 1.16 104s (q , k ). [1] zt bet/k. .3, sixge1-x . .3. zt 300be/k sixge1-x : x=0.7 (o), 0.72 ( ), 0.76 ( ), 0.8 ( ) 0.83 ( ). , zt. : . .4. , . zt b [2]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 156 .4. ztb . ( .5). .5. (a) b be (b) m*/m0 b . (2). : b 1.544·104egbe/k, , b (0.088x+0.238)·104be (2) ( . (2)). , sixge1-x . [6]: 1.059·10-15 / ( ) . / ( ) + ( ) 6.608 10 15 t [ne(sr 2)]2/3. (3) (3) : m*/m0 0.816(esr-2)2/3 ( . .1bm*/m0 x ). georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 157 : (1) ( ) . (2) eg/k x ( .1c) , eg/k 0.057x+0.154. (sixge1-x, x=0.7, 0.72, 0.76, 0.8 0.83) b*, be zt . eg x, b x, zt x, m*/m0 x, be b m*/m0 b . 1. x.zhang, z.bu et al. electronic quality factor for thermoelectrics. science advances, 2020, 6, eabc0726. 2. w.liu, j.zhou et al. new insight into the material parameter b to understand the enhanced thermoelectric performance of mg2sn1 ygexsby. energy environm. sci., 2016, 9, 530-539. 3. a.m.al-sheikh, m.m.hussien, s.j.abdullah. pressure and temperature dependence of energy gap in sic and si1-xgex. raf. sci., 2019, 28, 53-61. 4. g.bokuchava, k.barbakhadze, i.nakhutsrishvili. thermoelectric parameters of alloy p-si0.7ge0.3. bull. georg. acad. sci., 2023, 17, 33-37. 5. g.bokuchava, k.barbakadze, i.nakhutsrishvili. on the thermoelectric alloy n-sixge1-x. material sci. & engin., 2023, 7, 54-57. 6. g.j.snyder, a.pereyra, r.gurunathan. effective mass from seebeck coefficient. adv. funct. materials. 2022, 32, 2112772. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 158 dependence of the thermoelectric characteristics of the silicon-germanium alloy on the generalized parameter of the material and electronic quality factor rafiel tkhinvaleli,1 zurab adamia,2,3 lasha loria,2 irakli nakhutsrishvili1 1institute of cybernetics of georgian technical university; 2sukhumi institute of physics and technology; 3university of georgia; 4tbilisi state university summary the generalized parameter b* of silicon-germanium alloy is discussed. the influence of the phase composition of the material (sixge1-x, x=0.7, 0.72, 0.76, 0.8 and 0.83) on the mentioned parameter under conditions close to room temperature has been studied. the relationship between the electronic quality factor and the generalized parameter is also constructed. a formula has been obtained (b* (0.088x+0.238)·104be) that directly relates the generalized material parameter to the electronic correspondence coefficient for a given composition of sixge1-x . keywords: sixge1-x alloy, generalized parameter of thermoelectric material, electronic quality factor. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 110 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.10 determination of the temperature interval of direct and reverse martensitic transformation in ti-nb alloys by means of electrical resistance and differential thermal analysis kakha gorgadze1; magda metskhvarishvili2, mikhail janikashvili3, tamar berberashvili4, medea burjanadze5, nikoloz vachadze6 1georgian technical university. faculty of informatics and control systems, institute “talga” of georgian technical university, phd in physics, assistant professor, k.gorgadze@gtu.ge; 2institute “talga” of georgian technical university, candidate of sciences in physics and mathematics, scientist, m.metskhvarishvili@gtu.ge, https://orcid.org/0000-00021318-529x 3institute of constructions, special systems and engineering maintenance of georgian technical university, doctor of technical sciences, professor, 4georgian technical university. faculty of informatics and control systems, phd in physics, associated professor, t.berberashvili@gtu.ge, 5institute “talga” of georgian technical university, phd in biology, professor, m.burjanadze@gtu.ge, 6tbilisi state medical university, phd in medicine, assistant professor, n.vachadze@tsmu.edu abstract in various fields of science and technology, in chemical production, in the fields of food and medicine, the use of binary and multicomponent titanium alloys with different concentrations of chemical elements, which differently affect the phase composition of the alloys and the course of phase transformations, creates the need to study the processes of the formation of metastable phases and structural transformations. because of the combined influence of thermal and mechanical processing of the concentration of titanium chemical elements on the nature of phase transformations is poorly investigated, a thorough study of binary titanium alloys with such a -isomeric element as niobium is required. its concentration in the ti-nb binary alloy determines some features of the martensitic transformation, for example, the tempering-slackening process, which distinguishes it from other alloys. this is the essential importance when comparing the similarities and differences of the mechanism of the metastable phase formation in other titanium alloys during determination of the second component of diffusion mobility in titanium alloys. the aim of the study was to investigate the shape memory effect in ti-nb binary alloys at different nb concentrations. to determine the superelasticity and damping capacity. to measure the temperatures of the direct and reverse martensitic transformations in the alloy of a given concentration. to determine the reactive tension generated during shape recovery. key words: titanium, binary alloy, shape memory effect, phase transformation, damping. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 111 the shape memory effect and superelasticity are based on a special type of martensitic transformation thermoelastic martensitic transformation. [1]. the total energy of such transformation is associated only with thermal and elastic factors. during the transformation, the internal thermal energy decreases, while the elastic, which is caused by the growth of martensite crystals, increases. at a certain temperature, their sum may reach a minimum. in this case, the growth of martensite crystals is stopping and the equilibrium is unstable. this process can be updated by temperature variation or by the action of external forces, which will lead to either further growth of martensite crystals or their disappearance, i.e., a reverse martensitic transformation. the temperature hysteresis of the such transformation is very narrow – in order of tens of degrees. the reversibility of the martensitic transformation in alloys is due to the high degree of compatibility of the crystal lattices of the initial and martensitic phases, and the small amount of the volume mismatches. for a long time, it was believed that the complete reversibility of the martensitic transformation was ensured by the order of the phase lattices. for example, as in the case of titanium nickelide ti-ni. however, in the 70s of the 20th centuries, it was proven that the shape memory effect can exist in disordered structures [2]. in the case of an invariant lattice, deformation during the reversible martensitic transformation proceeds by the mechanism of twin formation [3-7]. this type of shape memory effect is characteristic of titanium alloys with the β-isomorphous element nb [8-17]. in the deformational 𝛽 ↔ 𝛼" transformation, the planes and directions are preserved in both phases, the deformation is close to pure shift deformation. on the tension-deformation curve the shape of the deformational martensitic transformation corresponds to the mechanism of change of the "martensitic flow plateau", the value of which shows the magnitude of the starting tension of the martensitic transformation in the -phase, which surrounds the martensitic phase. there is no irretraceable slipp. at temperatures 𝑇 < 𝑀 (completion temperature of the martensitic transformation 𝑀 ), alloys contain only the martensitic 𝛼"-orthorhombic phase. deformation of alloys at such temperatures leads to the absorption of one binary domain by another [1] as a result of the displacement of the dividing boundary between them. the transformation is realized between those domains whose system is optimally oriented to the acting deformation. the process can continue until a binary "monodomain" is formed. if the deformation stops before this point, then the number of binary domains will be large. when the alloy is heated to 𝑇 > 𝐴 (the temperature at which the 𝐴 reverse transformation ends), the so-called reverse recovery occurs. the -phase does not retain its binary structure. at high voltages, the formation of binary structures is replaced by irreversible slipp. at this point, the degree of shape recovery decreases. its magnitude depends on the number of binary "monodomains" retained in the alloy. when 𝑇 > 𝑀 the alloy contains a cubic volume-centered -phase. deformation in this case leads to a deformational 𝛽 ↔ 𝛼 martensitic transformation. the athermal 𝛼"-martensite, which was in the alloy in the initial state of tempering, can change orientation. the shape change caused by the deformational martensitic transformation is maintained after the tension is removed. heating causes the reverse martensitic transformation and leads to the restoration of the shape. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 112 the shape change caused by the deformational martensitic transformation persists after removing the tension. heating causes the reverse martensitic transformation and leads to the restoration of the shape. at 𝑇 > 𝐴 , the -phase is stable. however, at a certain deformation magnitude, its crystal lattice may undergo a change as in a phase transformation. the resulting martensitic transformation persists only until the removal of the external tension. removal of the external forces leads to the complete restoration of the stable lattice of the β-phase. the phenomenon of superelasticity is realized. on the tension-deformation curve 𝛽 ↔ 𝛼 (𝛼 deformation martensite) transformation is also expressed by a pseudo-flowing plateau. the crystallographic correspondence 𝛽 ↔ 𝛼" during the martensitic transformation is well described by the burgers relation: 𝛽 → 𝛼 for the martensitic transformation [17, 18]. the magnitudes of the main deformation of the lattice are determined by the relation: 𝜀 = 𝑎 𝛼 − 1, 𝜀 = 𝑏 √2𝛼 − 1, 𝜀 = 𝑐 √2𝛼 − 1 here a, b, c are the parameters of the martensite lattice. 𝛼 is the magnitude of the  phase lattice. the magnitudes of the main deformations depend on the concentration of the alloying element. increasing the concentration of the alloying element in the alloy reduces the magnitude of the main deformations. they become zero at a concentration above which the β phase becomes completely stable at room temperature. fig. 1 shows the concentration dependence of the values of the normal modulus of elasticity (e) and the magnitude of the main deformations at the 𝛽 → 𝛼" martensitic transformation (𝑀 ) temperature [19, 20] for a ti-nb alloy tempered from 1000c. the results of phase analysis [19, 21, 22] allow us to conclude that the boundary of the existence of the 𝛼" and 𝛼" +  regions correspond to the maximum values of the modulus of elasticity (e) (fig. 1). it is obvious that the β-phase corresponding to this concentration boundary is very unstable with respect to the 𝛽 → 𝛼" martensitic transformation. it contains a minimum (compared to the concentration of other alloys) amount of alloying element, above which tempering allows us to observe the -phase. at the same time, the martensitic phase formed from it is maximally supersaturated compared to the equilibrium concentration of the -phase at the same temperature. the criteria for the limited instability of the 𝛼" and -phases can be found in [17, 19, 23]. in [19], the limited instability of the 𝛼" phase in a ti-nb alloy was determined by the dependence of the temperature (𝑀 ) on the concentration of ta. it was found that 𝛼" martensite instability coefficient 𝐾 = 𝐶 𝐶 " to be within 4.5÷5.5. here 𝐶 is the equilibrium concentration of the -phase at a given temperature 𝑀 , and 𝐶 " is the analogous concentration of 𝛼" martensite at the same temperature. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 113 the estimation of the limited instability of the β-phase is given in [17, 18]. instability coefficient 𝐾 = 𝐶 𝐶 here 𝐶 is the concentration of the alloying element in the given alloy, 𝐶 is the concentration in the limited unstable -phase. it is obvious that in the case of limited unstable alloy 𝐾 = 1. experiments show that ti-nb alloys for which 𝐾 is ~(0,9÷1.2) has practical importance. as can be seen from fig. 2, ti-nb alloys for which 𝐾 ~ 25.933.1 wt%nb are within this range. ti-nb alloys with nb contents of 25.9, 29.8, 31.1 wt% were obtained by electron beam melting. due to the technical limitations of the electron beam melting equipment available to us, the mass of a single alloy did not exceed 50 g. the melting took place under vacuum conditions of 10 mm of mercury column. to achieve maximum uniformity of alloy, the blocks were melted 5 times and then homogeneously burning at 1000 °c for 50 hours. the blocks were rapping and by hot rolling method the plates of 3÷5 mm thickness was produced. table 1 shows the percentage composition of the investigated ti-nb binary alloy. for further thermomechanical testing and to investigate the physical properties of the alloys, the alloys were cut into flat parallel samples with dimensions of 5×10×100 mm and 3×10×100 mm. cutting was performed on an electric erosion machine, which eliminated the formation of mechanical tensions in the samples. subsequently, grinding was carried out with an abrasive disc under water cooling. fig. 1. concentration dependence of the normal modulus of elasticity e and 1, 2 values of the martensitic transformation temperature (ms) of ti-nb alloy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 114 due to defects introduced during grinding, the samples were homogenized at 800-900 c for 0.5-1 h. for x-ray structural examination and metallography, the surface layer was poisoned with a standard solution for titanium alloys: one part of a 40% solution of hf and three parts of hno3 (density 1.4 g/cm3). the samples of alloy were thermaly treated at various temperatures by tempering to obtain a phase composition in which the deformational martensitic transformation is most complete. the x-ray structural analysis determined the type and sequence of phase transformations in the alloys. table 1 component content in % by weight ti nb zr o n h ot he r 25.9 0.15 – 0.20 29.8 33.1 33.0 7.1 26.08 6.95 fig. 2. kβ dependence on nb concentration in binary titanium alloys. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 115 depending on the niobium concentration, three types of microstructures were observed: 𝛼" orthorhombic metastable martensite, with a small amount of 𝛼" + (𝛽) austenite, and a mixed structure 𝛼" + 𝛽. the microstructure had a significant impact on the deformation process of the alloys. the results are presented in table 2. in order to reduce the phase transformation temperature, we added a certain amount of zr to the binary alloys, which significantly reduced the martensitic transformation temperature and had a positive effect on the shape memory effect. table 2 dependence of phase composition on component constituent and concentration of the components. ti-25.9 weight% nb  ti-29.8 weight % nb +() ti-33 .1weight % nb + ti33.0 nb 7.1 zr + ti-26.08 nb 6.95 zr + existence of a thermoelastic 𝛽 ↔ 𝛼" transformation in titanium alloys is confirmed by analyzing of the temperature dependence curves of differential thermal and electrical resistance. a series of differential thermal analysis and temperature dependence studies of electro resistance was carried out for determination of initial and final temperatures of thermoelastic direct and reverse martensitic transformations in alloys tempering from 1000c. pure titanium was used as the standard for differential thermal analysis. the results of such studies for ti-nb binary alloys are presented on fig. 3. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 116 they indicate the complex nature of structural changes in alloys. these changes can have a significant impact on the non-elastic properties of alloys. the main regularities of the transformations are observed for all investigated binary alloys (table 3). fig. 3. temperature dependence of electrical resistivity (a) and differential thermal analysis (b) curves for alloys: ti-33.1 wt% nb (a); ti-29.8 wt% nb (b); ti-25.9 wt% nb (c). (heating cooling). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 117 table 3 dependence of phase transition modulus and martensitic transformation temperature on nb concentration in binary alloys. concentration of alloing elements in wt% phase composition modulus of elasticity martensitic transformation temperature range (tc) nb 𝑀 − 𝑀 𝐴 − 𝐴 1 25.9  9,24 375-345 365-395 2 29.8  + (β) 9,87 285-255 280-320 3 33.1  + β 7,83 205-170 190-250 the table clearly shows the regularities of the processes occurring during heating and cooling in alloyed alloys. for maximal exposing of the effects of experimentally selected thermomechanical treating these curves (fig. 3) can be used as indicators of the structure of the alloys. the influence of nb concentration on the course of phase transformations in binary alloys is clearly seen in fig. 3. table 3 shows the dependence of the phase composition on concentration determined by the x-ray analysis method. it is obvious that with increasing nb concentration, the martensitic transformation temperature decreases and a second, “high-temperature” endothermal effect appears next to the “low-temperature” endothermal effect, while the magnitude of the exothermic effect increases on the cooling curve (fig. 4). also, the course of transformations is well expressed on the curve of the temperature dependence of the electrical resistance for binary alloys. an increase in temperature in the regions of phase transformations causes a sharp change in the sign of the temperature coefficient of resistance on the resistance curve. the results of our temperature dependence of electroresistance and differential thermal analysis were compared with the results of a french-made computerized calorimeter. since the containers used in the calorimeter were made of aluminum (melting point 630с), a certain amount of zirconium was added to the ti-nb alloys to reduce temperatures of phase transformation for fixing the hightemperature phase transformation. the graph of the heating-cooling cycle of the calorimeter study is shown in fig. 5. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 118 conclusion literature data on the supercelasticity and damping properties of ti-nb shape memory binary alloys based on titanium were analyzed. fig. 5. calorimetric curve of the first (“low-temperature”) endoeffect demonstration. fig. 4. dependence of the temperature of phase transformation on the concentration of niobium in the alloy georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 119 special attention was paid to the study of the non-elastic properties of ti-nb binary alloys and factors for improving their detection. based on the analysis of literature data, the percentage composition of ti-nb binary alloys was selected for observation. binary and zr-doped alloys with optimal 𝐾 of ti-nb were obtained. to achieve the required equilibrium state, a technology of thermomechanical processing of the alloys was developed. x-ray structural and calorimetric studies of the alloys were carried out, and the temperature dependences of the differential thermal and electrical resistivity of the phase transformations occurred were analyzed. the macroscopic detection of phase transformations resulted in two effects of shape memory observed in the investigated alloys during mechanical loading: relatively low-temperature martensitic and high-temperature diffusional. accordingly, when the alloys were heated after deformation, quite large reactive tensions were induced in them. the influence of thermomechanical processing on the appearance of the shape memory effect and reversibility was studied. during investigation, the influence of the heating-cooling speed on the degree of the shape memory occurance effect was revealed. in many cases, the heating speed of the sample, together with the mechanical load, played a decisive role in the course of phase transformations and appearance of the shape memory effects associated with it. based on the analysis of phase transformations and shape memory effects, all alloys showed two shape memory effects. from the analysis of the results, we can conclude that the obtained binary alloys are promising materials in terms of their use in aerospace products. also, the corrosion resistant and biological inertness of the investigated materials indicate the prospects for their use in various fields of medicine, chemical, food industry and technology. references 1. otsuka k., shimizu k., suzuki u., alloy with shape memory effect. moscow, metallurgy. 1990, p. 94. (ru) 2. baker c. the shape memory effect in titanium – 35 wt% niobium alloy. metall science journal. 1971, v.5, may, p.92-100. 3. peradze t.a., stamateli i.i., berikashvili t.i., chelidze t.v. mechanical properties of some metastable alloys of the ti-nb system. collection of scientific works of the georgian state technical university. tbilisi. 1992, no.9 (392), pp.32-36. (ge) 4. kim h.y., hashimomo s., kim j.i., hosoda h., miyazaki s. effect of. ta addition on shape memory behavior of ti-22 nb alloy. materials science and engineering: a. 2006, n2, vol., 417, pp. 120-128. 5. kim h.y. kim j.i., imamura t., hosoda h. miyazaki s. effect of thermo-mechanical treatment on mechanical properties and shape memory behavior of ti – (26-28) at % nb alloys. materials science and engineering: a. 2006, v.438-440, pp.839-843. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 120 6. davis r., flower h.m., west d. r. martensitic transformations in ti-mo alloys. journal of materials science. 1979, v.14, pp.712-722 7. gridnev v.n., ivasishin o.m., iskanderov s.p. on the reversibility of martensitic transformations in titanium alloys. kyiv, metallophysics. 1979. v.1, no.2, pp.86-92. (ru) 8. duering t.w., allrecht j., richter l., fisher p. formation and reversion of tension induced martensite in ti-10v-2fe-3al. acta metallurgica 1982, 30, n12, pp.2161-2172. 9. peradze t., stamateli i., berikashvili t., chelidze t. influence of plastic deformation on the grain substructure of ti-ta alloys. bulletin of the georgian academy of sciences (physics). tbilisi, 1996, v.154 #2 pp.200-203 10. k. gorgadze, m. metskhvarishvili, i. giorgadze, i. kalandadze, m. beridze. shape memory and superelastic effects of some titanium alloys. science and technologies. no.1(735) 2021, p.108. 11. k. gorgadze. m. metskhvarishvili. m. bujanadze, n. vachadze and et al. detection of phase transformation in binary ti–ta alloys by means of electrical resistance and differential thermal analysis. 7th international conference. "nanotechnology" (gtu" nano 2024), georgian technical university. 2024, october 7–11, tbilisi. abstract book p.70. 12. симидзу к. тадаки ц., хомма т. сплавы с эффектом памяти формы. москва, металлургия. 1990г., с. 216. 13. петржик м.н., федотов с.г., ковнеристый ю.к., жебынева н.ф. влияние термоциклирования на структуру закаленных сплавов системы ti-ta-nb. металловедение и термическая обработка металлов. 1992г., №3, с. 25-27. 14. коллеров м.ю., ильин а.а., скворцова с.в. влияние системы и степени легирования на характеристики эффекта запоминания формы титановых сплавов. металлы. 2001, №2, с. 74-78. 15. mayazki s., kim j.i., hosoda s. development and characterization of ni-free ti-base shape memory and superelastic alloys. materials science and engineering a. 2006, vol. 438-440, pp. 839-843. 16. хандрос л.г., арбузова и.а. мартенситные превращения, эффект памяти и сверхупрогасть. металли, электроны., киев, наукова думка, 1975, с.109-143. 17. федотов с.г., челидзе т.в., ковнеристый ю.к., санадзе в.в. фазовое строение, критические точки мн и ан мартенситных превращении и упругие свойства метастабильных сплавов системы ti-ta. фмм. 1985, т.60, вып. 3, с.567-570. 18. гордиенко а.и., ивашко в.в., применение скоростного нагрева для повышения механических и специальных своиств титановых сплавов. материалы конференции ti2004 в снг сd-rom, 2004г. №2. 19. ge peng, zhao yong-qing, zhou lion “desing a new hig strength metastabile beta titanium alloy by neaz critical molibdenum equivalence. материалы конференции «тi-2004 в снг» cd-rom.2004 г. №2. 20. федотов с.г., сб., исследование металов в жидком и твердом состоянии. москва, наука, 1964г., с. 207. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 121 21. коллеров м.ю., попов а.л. иларионов а.г. елкина о.а. иследование фазовых превращений в закаленных сплавах системы титан-ниобий. физика металлов и металловедение. 1994г. том 78. №2, с.119-125. 22. коллеров м.ю., ильин а.а., скворцова с.в. влияние системы и степени легирования на характеристики эффекта запоминания формы титановых сплавов. металлы. 2001, №2, с. 74-78ливанов в.а. водород в титане, москва, металлургиздат. 1962г., с.128. 23. hansen m., kamen e.l., kesslep h. d pherson d.j. systems ti-mo, ti-v, ti-w and ti-nb. trans aime. 1951 v.1991 pp. 881-888 ti-nb-ის ბინარულ შენადნებში პირდაპირი და შებრუნებული მარტენსიტული გარდაქმნის ტემპერატურული ინტერვალის დადგენა ელექტრო წინაღობისა და დიფერენციალური თერმული ანალიზის საშუალებით კახა გორგაძე1,2, მაგდა მეცხვარიშვილი1, მიხეილ ჯანიკაშვილი3, თამარ ბერბერაშვილი2, მედეა ბურჯანაძე1, ნიკოლოზ ვაჩაძე4 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინსტიტუტი „ტალღა“, 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. ინფორმატიკის და მართვის სისტემები. საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ნაგებობების, სპეციალური სისტემების და საინჟინრო უზრუნველყოფის ინსტიტუტი, 4თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი მეცნიერებისა და ტექნიკის სხვადასხვა დარგებში, ქიმიურ წარმოებაში, კვებისა და მედიცინის სფეროებში ტიტანის ბინარული და მრავალკომპონენტიანი შენადნების გამოყენება სხვადასხვა კონცენტრაციის ქიმიურ ელემენტებთან, რომლებიც განსხვავებულად მოქმედებენ შენადნების ფაზურ შემადგენლობაზე და ფაზური გარდაქმნების მსვლელობაზე, ქმნის მეტასტაბილური ფაზების წარმოქმნის და სტრუქტურული გარდაქმნების პროცესების შესწავლის აუცილებლობას. რადგან ტიტანის ქიმიური ელემენტების კონცენტრაციის თერმული და მექანიკური დამუშავების ერთობლივი გავლენა ფაზური გარდაქმნების ხასიათზე ნაკლებად არის გამოკვლეული, საფუძვლიან შესწავლას მოითხოვს ტიტანის ბინარული შენადნობები ისეთი -იზომერულ ელემენტთან, როგორიცაა ნიობიუმი. ti-nb-ის ბინარულ შენადნში მისი კონცენტრაცია განაპირობებს მარტენსიტული გარდაქმნის ზოგიერთ თავისებურებას, მაგალითად წრთობა-მოშვების პროცესი, რითაც ის განსხვავდება სხვა შენადნებისაგან. ამას არსებითი მნიშვნელობა აქვს ტიტანის სხვა შენადნებში მეტასტაბილური ფაზის წარმოქმნის მექანიზმის მსგავსებისა და განსხვავების შდარებისას ტიტანის შენადნებში მეორე კომპონენტის დიფუზიური ძვრადობის განსაზღვრის დროს. კვლევის მიზანი იყო ti-nb ბინარულ შენადნებში nb-ის სხვადასხვა კონცენტრაციის შემთხვევაში ფორმის მახსოვრობის ეფექტის გმოკვლევა. ზედრეკადობის და დემპირების უნარის დადგენა. პირდაპირი და შებრუნებული მარტენსიტული გარდაქმნების ტემპერატურების გაზომვა მოცემული კონცენტრაციის შენადნში. ფორმის აღდგენის დროს წარმოქმნილი რეაქტიული ძაბვების განსაზღვრა. საკვანძო სიტყვები: ტიტანი, ბინარული შენადნობი, ფორმის მახსოვრობის ეფექტი, ფაზური გარდაქმნა, დემპფირება. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 417 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.43 1. 2 3 1 . . . 555441020, m.kurdadaze@gtu.ge , orcid0009-0001-2918-3328 2 . . . 599557725, kurashviliizolda02@gtu.ge , orcid0009-0007-9562-5618 3 . . . 593270208, ananojiqia0603@gmail.com orcid0009-0005-9701-2116 , , , . , . , , . . , , ) , , . , ( ) , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 418 ( ) . , , . : , , , , , . , , . , . , . , , “ ” , , . (kurdadze marina, 2021) ( ), , . ( , ) . (kurdadze m., 2019) , , , , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 419 , , . , . , , , . , , , , . ( , 2019) , , , . , , , , , . (d. adamson, 2014) ( n ) , ( n ) , ( n ) , 0nnjn , . , , , . . , . ( . , 2018) , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 420 . , . , : , , , . , , . , , , . , . ( , 20128) , , . . , , , . , , , , ( ). , , ( ) , ( m ) , ( ) ( r ) ( ) p . : pmrdfsm )]([)( , s . ( r ) , p . , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 421 ( r ) ( m ) , ( p ) . (kurdadze m., 2019 ) , , . . , . *s *ss , , ( s ) : ;,,,, ticotpsstas a ; st ; co ; ti ; tptps , tptps – , , , , , , , , . ),pr,,,( isremettps met , re , ispr , ( s ). st , . s (o ), (c ), ( r ). on ), ( oj ) ( os ) . ( re ) , , , , , . . . ( ), , . 9 ( ti ), ., , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 422 a ( naaa ,...,, 21 ) , . p ( ) . )](...)([)( 1 napapap , . , : )](...)([)( 1 napapap , , . , . . , , , , . : kurdadze marina, kemoklidze luka “rational approach to system analysis research, taking into account the objectives of effective functioning of project implementation.”. 2 , “ ” 2021 tbilisi. ( . 4, . 4.24) , . „ “ . . 2018. d. adamson, . dyke, h. jang, and c. p. rosé, “towards an agile approach to adapting dynamic collaboration support to student needs,” international journal of artificial intelligence in education, vol. 24, no. 1, pp. 92–124, 2014. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 423 kurdadze m.“new strategy for optimal management of excess data transmission in telecommunications computer systems.” . yerevan, armenia (september 24-28). 2019. kurdadze m., lipai t., ramishvili n., “characteristics of efficiency of communication systems and the prospects of development in project management” « » . . 103-110 . 2019 . , . , . (2018). „ “. „ “ xxxii. 2018. 32. „ ” issn 2233-3606. (udc)33(479.22)(051.2) -323 , , „ “ iec 2019 ,, : , , “ 1112 , 2019 . , . mechanisms and characteristics of systematic research of the market environment of project implementation marina kurdadze1. isolda kurashvili2 ana jikia3 1professor. georgian technical university. head of the academic department of digital telecommunication technologies. 555441020, m.kurdadaze@gtu.ge , orcid-0009-0001-2918-3328 2associate professor. georgian technical university. academic department of digital telecommunication technologies. 599557725, kurashviliizolda02@gtu.ge , orcid-0009-0007-9562-5618 3assistant professor. georgian technical university. academic department of business administration. 593270208, ananojiqia0603@gmail.com orchid-0009-0005-9701-2116 resume the process of consistent formation of organizational management structures and functioning mechanisms for the implementation of projects requires the use of single-systemic methods of innovation research, processing, implementation and their realization. existing or expected obstacles in the functioning mechanism are caused by many internal or external factors affecting it, the difficulty of finding and processing a large amount of necessary information. therefore, it is necessary to use a unified system of research in project management, there should be a unified field of vision, which will include the unified spectrum of management, and not certain parts of it. in this context, the paper discusses the systematic research and analysis of the subsequent management of projects for the purpose of positive functioning in the firm. the systematic approach is based on the systematic view of the georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 424 object of research, in this case the organization of the firm (object, event or process), that is, the totality of its characteristics and the communicative regularities existing between them, the possibility of integrated consideration and research. using a systematic approach, it is possible to comprehensively understand the problems of functioning of each structure in the firm (object) in this regard, to identify priority subgroups and to rationalize their main economic characteristics. in the paper, attention is paid to one of the directions of project improvement in the process of functioning in the firm (object). in particular, the targeting of the linear-functional structure in terms of existing circumstances and management, which will be provided by the firm's forces and implement the basic version of the mathematical model of planned actions. keywords: project, planning, systolic, predicate, linear-functional, basic option. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 159 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.22 1, 2, 3 1 , , , . #6, , 0159, 2 , , , , . #6, , 0159, 3 , , , . #6, , 0159, , , , , . , , , ) ( ), . , , . , , , . , , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 160 , . : , , , , , , . , . , . , . , . . . , , , ? , , , . : , , . , , , , , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 161 , , [1]. , . unido " , ( ) , , , , , , [2] , , , ( ) ( ). , [3]. , , , . , , . , , [4,5]. . , , [6]. , , , . [7]. , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 162 , , , , . , . . [8]. , , , . , , ; , . , , , . , , . , . : . , . , . , . , . , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 163 , [9, 10]. , . , , . , ( ), , . . , , , , , . , ( , , .). . , , . , , . , , , . , , . . , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 164 , . , . . , . , , , , , . 1. ishikawa, k. (1985). what is total quality control? the japanese way. prentice hall. 2. quality infrastructure good governance in quality policy design, (2022) unido, vienna, austria, 3. (economy.ge), : (economy.ge) 4. castka, pavel. (2020). the role of standards in the development and delivery of sustainable products: a research framework. sustainability. 12. 10461. 10.3390/su122410461. 5. wiegmann p.m. (2019) managing innovation and standards a case in the european heating industry, pallgrave mcmillan, uk, london, 6. iso 9001 revision 2015 vs 2008 main changes , (2015) : iso 9001 revision 2015 vs 2008 main changes [infographic] (advisera.com), 7. phillips, m. (2019). standards collections: considerations for the future. collection management. 44. 1-14. 10.1080/01462679.2018.1562396. 8. , , , (2010). : https://geostm.ge/docs/965.pdf 9. lillian & shockley, kristen & bauer, talya & edwards, bryan & homan, astrid & johnson, russell & lang, jonas & morris, scott & oswald, frederick. (2020). methodological checklists for improving research quality and reporting consistency. industrial and organizational psychology. 13. 76-83. 10.1017/iop.2020.14. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 165 10. apa publications and communications board working group on journal article reporting standards. (2008).reporting standards for research in psychology: why do we need them? what might they be? american psychologist,63, 839–851. . ( ) · , , , · , · , · , , , , , · , , . , , . , . georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 166 a quality infrastructure and science nodar khatiashvili1, levan ujmajuridze2, zviad bobokashvili3 1doctor of physics, associate professor, scientific-research center of agriculture, marshal gelovani ave. #6, tbilisi, 0159, georgia; 2doctor of agriculture, professor, academician of the academy of agricultural sciences of georgia, scientific-research center of agriculture, marshal gelovani ave. #6, tbilisi, 0159, georgia; 3doctor of agriculture, associate professor, scientific-research center of agriculture, marshal gelovani ave. #6, tbilisi, 0159, georgia abstract the experience of developed countries shows that quality infrastructure creates the appropriate framework needed to support and improve product, service quality, safety and environmental conditions for human being it is well known that the quality infrastructure includes relevant components (standards, metrology, accreditation, testing, etc.) and conformity assessment (certification) and whose format is predetermined. should be underlines fact that scientific research is an important component of human progress and development, which also plays a key role in the creation and functioning of each element of the quality infrastructure. accordingly, incorporate and use of scientific research results as standards or using them during the development of standards could be very important tool for researchers in terms of implementing their results. also, this approach creates a prerequisite for the correct targeting of the research objective, on the basis of which the obtained result provides a valuable contribution to business. in addition, taking a clear direction towards standardizing scientific results also makes clear in direction of the controversial issues in research and assists scientists to ensure the validity and effectiveness of their research. in summary, it should be noted that science and its results, as a driving factor of human development, which covers all areas of life, play an important role in the creation and improvement of quality infrastructure, which in turn is a guarantee and synchronous mechanism of economic development in chain government business market – consumer. key words: standard, reglaments, scientific studies, methodology, quality 110 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.11 1, 2 1 ; , ; 2 ; , . : zvaneli@rambler.ru; egobronidze1976@gmail.com . , . , . . . , . : , , , , . . , , , , , , [1 3]. 111 . . , . , . (stevia rebaudiana bertoni). , , . . , , , , . . , , , , , , , , , , , . , , , 100-300, . , . 1986 , , . , , , . : , , ; , ; , ; ; 112 . , . , , , , , , , , . . ia, , , , . , , , , . , , 10 . , 1,5-2 ( , , , ), , . , . ( ) 273 , 0,70 x 0,30 , . : 5 , 3 1 . 1 , 33,95 . 43,69 . . , 33 %, 42,36 %, 25%. , , , . . : , ( ), , 113 , , 55,4%, 92,8%, „ “ 93,3%, 70,3 %. , [5]. 1. # , i 5.viii i i 3. ix iii 1.x / % , / % , , /% , , /% , 1 273 33,95 / 32,91 0,1243 43,69 / 42,30 0,16 25,5 / 24,72 0,09 34 103,14 100 % , , . . . 7 . , , 50-60%. : 0,1 1 , p2 o5 0,1 1 , k2o 0,1 1 . 2 , . . , , , . , . 2. 114 # , % , , % , , % , 1 23,8±3,1 100 4,32±1,4 100 27,6±2,6 100 2 n1 p1 k1 44,7±0,68 192,7 21,5 11,6±1,2 269,8 7,3 56,3±1,5 204,7 28,8 3 n2 p1 k1 29,0±8,0 125,0 5,8 6,8±1,5 158 2,5 35,8±1,3 130,2 8,3 4 n1 p1 k2 46,0±5,3 198,3 22,8 8,8±2,1 204,6 4,5 54,8±3,76 199,3 27,3 5 n1p2 k1 45,7±5,9 197,0 22,5 18,0±3,3 418,6 13,7 63,7±7,9 231,6 36,2 6 n2 p2 k2 43,7±2,9 198,4 20,5 6,0±1,2 139,5 1,7 49,7±3,8 180,7 22,2 , , ; , . 3 , . (k20 0,9-1,19 %), . , . . , , . , . , , . . 0,70 x 0,30 ( 0,21 2) ( 4 – 6; . 1, 2). 115 , , , , , p75k75 n90 . , , . ( 6), 62,5-90,8% . , , , . , (60 ) . , . , 1,5. 4. (npk) ( , ) # , / % 1 p50 k50 6368,7±216,8 100 2 p50 k50 n60 6214,5±302,2 97,6 154,2 3 p50 k50 n90 7015,4±394,0 110,1 646,7 7,2 4 p50 k50 n120 7071,4±434,7 111,0 702,7 5,8 5 p75 k75 n90 8595,2±256,5 135,0 2226,5 24,7 6 p75 k75 n120 8476,1±427,5 133,1 2107,4 17,6 7 p50k50n60 + 20 8226,2±259,5 129,2 5857,5 30,9 , . , . , 116 [4, 5] ( ) ( ) ( ) 117 5. (npk) ( , ) # , , / % 1 p50 k50 1,45±0,29 3453,4 100 2 p50 k50 n60 2,0±0,35 4761,9 137,9 3 p50 k50 n90 2,0±0,8 5238,1 151,7 4 p50 k50 n120 2,32±0,78 5515,7 160,3 5 p75 k75 n90 3,05±0,35 7261,9 210,3 6 p75 k75 n120 2,46±0,85 5861,9 169,7 7 p50k50n60 + 20 / 3,27±0,76 7797,6 225,8 118 3. (% ) # n p2 o5 k2 o cao mgo n p2 o5 k2 o cao mgo n p2 o5 k2 o cao mgo 1 1,38 0,74 0,9 0,9 0,53 0,56 0,10 0,34 0,42 0,28 0,28 0,08 0,36 0,47 0,04 2 n1 p1 k1 1,89 0,25 0,9 1,17 0,54 0,70 0,14 0,5 0,56 0,54 0,56 0,10 0,4 0,56 0,10 3 n2 p1 k1 2,2 0,25 0,65 1,26 0,50 0,98 0,15 0,5 0,53 0,46 0,98 0,12 0,5 0,58 0,08 4 n1 p1 k2 3,8 0,26 1,3 1,31 0,56 0,89 0,18 0,65 0,47 0,18 0,80 0,23 0,5 0,44 0,08 5 n1p2 k1 1,98 0,28 1,0 1,2 0,49 0,70 0,19 0,6 0,53 0,24 0,80 0,14 0,4 0,47 0,12 6 n2 p2 k2 2,5 0,3 1,19 1,76 0,68 1,4 0,2 0,75 0,56 0,2 0,63 0,16 0,55 0,33 0,22 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 119 6 ( , ) # , , , , , , % 1 p50 k50 50 7 18,8 57,5 76,3 100 2 p50 k50 n60 59,3 11 73,8 47,5 124,3 162,5 3 p50 k50 n90 56,3 9 50 48,8 98,8 129,5 4 p50 k50 n120 50 9 50 40 90 117,9 5 p75 k75 n90 57 8 68,8 47,5 116,3 152,4 6 p75 k75 n120 52 8 75 45 120 157,3 7 p50k50n60 + 20 62 12 89,3 56,3 145,6 190,8 , . . , , . : , , , . 5 . 4. 7. , (50:30:20) , , 55-62% . 27,54 16,7 %. , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 120 , . , , , , . , , . 1,5 . [5, 6, 7] , 43,0 50,0% ( 8), 8,5 10% , 5,5% , 2,8 3,7 % . . , , , , , . , . . [4,5]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 121 7. # , , , , % % 1 + + (50:30:20) 9,8 8,4 1,7 19,90 100 3,6 23,5 100 2 + + (50:30:20) 6,5 7,7 2,9 17,10 85,93 2,2 19,30 82,13 3 + + (50:30:20) 13 13,7 4,3 31,0 155,78 7,33 38,30 162,98 4 + + (50:30:20) 8,83 11,5 4,83 25,16 126,44 2,73 27,89 118,68 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 122 8. , % , % , % 10,50 78,50 50,50 66,50 67,50 52,50 23,0 75,0 22,0 : , : 1. . 2. , , . 3. , . . 4. . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 123 : 1. ( ) . . undp georgia, 2020, , 78 . 2. . , . , . , . . . , 2023, 201 . 3. . . . „ “, 2016. 248 . 4. . . stevia rebaudiana bertoni . issn 1728-6204. . 2013. . 13. . 252258. 5. . , . . . / #1 (45). , 2021, . 59-64. 6. . , . , . . . // / #29, , 2011, . 139-144. 7. . , . . . „ “. , , 2020, . 227-230. agrotechnology of stevia culture in georgia izolda mamulaishvili1, ekaterine gobronidze2 1academic doctor of agriculture; 2academic doctor of technology institute of tea, subtropical crops and tea industry of agrarian university of georgia summary the paper presents the results of multi-year research on introduction of stevia culture and agrotechnological direction in the humid subtropical zone of western georgia. the influence of nitrogenous and organic-mineral fertilizers on stevia productivity, soil and plant processes in field vegetative and vegetative propagation chambers was studied. the optimal ratio and optimal dosages of food elements, agrotechnical systems of vegetative reproduction of plants and cultivation of mother plantations have been established. the nutrient area for vegetative reproduction of the plant has been studied and an effective substrate has been determined. the chemical-technological parameters of stevia and the technological parameters of storage and processing of raw materials have been studied. based on the received long-term, multi-year data, the suitability of the agro-ecological conditions of the subtropics of georgia for the cultivation of stevia has been established. key words: stevia, mineral and organic fertilizers, humic substance, productivity georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 11 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.02 , 1, 2, 3, 4, 5 1 , , +995591079681, dali.ghaghanidze@sla.gov.ge; 2 , , +995591079679, nino.nazarashvili@sla.gov.ge; 3 , , +995599720992, eka.abashidze@sla.gov.ge; 4 , +99591079678,mariam.aznarashvili@sla.gov.ge; 5 , , +995591936013, eter.gvritishvili@sla.gov.ge , , , . 30% . 2 : globodera pallida globodera rostochiensis eppo a2 . . 2007/33 / eec , (council directive 2007/33/ec). 2016 . 2016 1 #302 , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 12 . ( , ), , , , , . . 2 : . 150 . : , ( , , , , , , , ), 200 , : ( , . , , , , , , , ). , ) globodera rostochiensis . globodera rostochiensis d3 its1-15.8s-its2 . , ro1 . : , , , , , . . 20-25 . ( , ) 30-35 . ( 500 , . ( 2015, www.moa.gov.ge). , , , . 30% (hodda and cook, 2009). globodera pallida (stone) behrens globodera georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 13 rostochiensis (wollenveber) behrens eppo a2 (oepp/eppo, 2013). , , , , (efsa 2012). , ) . g. rostochiensis 5 : ro1, ro2, ro3, ro4, ro5 g. pallida 3 : pal, 2, (kort, 1974; kort et al., 1977). . 30 (winslow and willis, 1972). : , , , , , . , (trudgill et al., 1987). ( , ) (globodera rostochiensis g. pallida) , ( ) , . (metlitskii o. z. 1985). . (fenwick, 1940). (leica m50). (leica dme; olympus olympus bx51) (eppo 2013). . ( nematode dna extraction &purification kit, clear detection; roche). (globodera rostochiensis, g. pallida ) “ “ : its5:5 ggaagtaaaagtcgtaacaagg-3’, globodera rostochiensis pitsr3:5 agcgcagacatgccgcaa-3; g. pallida pitsp4: 5 -acaacagcaatcgtcgag-3’ (bulman and marshal, 1997). 25 (platinum pcr supermix, invitrogen). : 94 °c-5 (1 ); 94 °c-1 , 62 °c-30 , 72 °c -1 (35 ); 72 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 14 °c-10 (1 ). (simplyampl thermal cycler , life technology). 1.5% (sambrook and russell,2001). : (g.rostochiensis) d3 its1-15.8s-its2 . d3 : d3a (5’gacccctcttgaaacacgga-3’) d3b (5’-tcggaaggaaccagctacta-3’) (al-bannac et al.,1997); its1-15.8s-its2 : rdna1(5’ ttgattacgtccctgcccttt-3’) rdna2 (5’ -tttcactcgccgttactaagg-3’) (joyce et al.,1994;vrain et al.,1992). 25 ‘’platinum pcr high fidelity’’ (invitrogen). . blastn (http://www.ncbi.n1m.nih.gov/blast/blast) mega 7. mega tamura-nei (kumar et al., 2015). : (kort j et al., 1977). . 2 : . 150 . : , ( , , , , , , , ), 200 , : ( , . , , , , , , , ). , , (eppo) . . , ( , , , dgo, , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 15 1 ( 1). 150 globodera spp. ( 2). 1. . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 16 2. globodera spp. globodera spp. . (( 3) 434 bp globodera rostochiensis . globodera rostochiensis 120 , 90 ( , ) , 30 ( ). 3. globodera rostochiensis . 1-11 ; l-100bp , kpglobodera pallida, krglobodera rostochiensis ( 434 bp). 50 . d3 its1-15.8s-its2 ( , ). ( ). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 17 blastn (http://www.ncbi.n1m.nih.gov/blast/blast). blastn r1r24 g1_g24 99,8% 97,27% globodera rostochiensis . globodera rostochiensis d3 3 (a, b c). a 3 ; c 2 . gl13, gl14, gl16, gl18 a 1; gl10, gl15 c 1.. gl11, gl 12, gl24, gl4 a 2; gl1, gl20, gl5, gl8 b. c 2 gl22, gl23, gl19 gl17 . ( 4). 4. ( d3 ). globodera rostochiensis its1-15.8s-its2 . globodera rostochiensis its 3 (a, b c). a r10, r18, r16, r18 r1, r4, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 18 r5, r8, r9, r20, r24. b r11, r12, r14, r15 r19. c r13, r17 r21, r22, r23 ( 5). 5. ( its ). d3 . globodera rostochiensis (solanum tuberosum sp. tuberosum (desiree); s. tuberosum ssp. andigena (h1); s.vernei g-lks 58.1642/4); s.vernei g-lks. 2,5 . (pf) (pi) : pf/pi <1 ( ); pf/pi >1 ( „+“). „desiree“ (ro1 ro2 ro3 ro4 ro5) . s. tuberosum ssp. andigena (h1) (ro3 ro4 ro5) . s.vernei g-lks 58.1642/4(ro5); s.vernei g-lks – (ro2+; ro5+). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 19 : globodera rostochiensis s. tuberosum ssp. andigena (h1) (ro3 ro4 ro5) s.vernei g-lks 58.1642/4(ro5) . „desiree“ , globodera rostochiensis 20 60 , 40 , , globodera rostochiensis 20 30 , 10 . ( 6) ro1 . 6. ( ). 2 ( ) globodera rostochiensis .globodera rostochiensis . . , ro1 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 20 : al-banna, l., willamson, v., gardner, s.l. phylogenetic analysis of nematodes of the genus pratylenchus using nuclear 26s rdna (1997). molecular phylogenetics and evolution, 1:94-102. bulman sr, marshall jw (1997). differentiation of australasian potato cyst nematode (pcn) populations using the polymerase chain reaction (pcr). new zealand journal of crop and hort. science, 25:123–129. epsa (2012). scientific opinion on the risks to plant health posed by european versus non – european populations of the potato cyst nematodes globodera pallida and globodera rostochiensis. efsa journal, 10(4):2644.3. fenwick dw (1940). methods for the recovery and counting of cysts of heterodera schachtii from soil. journal of helminthology, 18:155 -172. hodda m, cook d.c. (2009). economic impact from unrestricted spread of potato cyst nematodes in australia. the american phyto pathological society 99 (12) :1387-1393. joyce, s.a., reid., driver., curran. (1994). application of polymerase chain reaction (pcr) methods to the identi cation of entomopathogenic nematodes. in: burnell, a.m., ehlers, r.-u. & masson, j.-p. (eds). cost 812 biotechnology: genetics of entomopathogenic nematode -bacterium complexes. proceedings of symposium and workshop, st patrick’s college, maynooth, county kildare, ireland. luxembourg, european commission, dgxii, pp. 178187. kort j. (1974). identification pathotypes of the potato cyst nematode.eppo bulletin 4(4) :511-518. kort, j., ross, h., rumpenhorst, h.j., stone, a.r. (1977) an international scheme for the identification of pathotypes of potato cyst nematodes globodera rostochiensis and g. pallida. nematologica 23:333-339. kumar s., stecher g., and tamura k. (mega7: molecular evolutionary genetics analysis version 7.0 for bigger datasets.molecular biology and evolution (2015). metlitsky o. z. (1985). ecological and technological bases for the detection of nematodes. principles and methods of ecological phytonematology. petrozavodsk, pp. 18-35 (in russian). sambrook j, russell dw. (2001). molecular cloning: a laboratory manual, 3nd ed. cold spring laboratory press, cold spring harbor. pm 7/40 (3) globodera rostochiensis and globodera pallida. eppo bulletin (2013), 43 (1): 119– 138. trudgill d.l., philips m.s., alphey t.j.w. (1987). integrated control of potato cyst nematode. outlook on agriculture 16:167–172. vrain, t.c.,wakarchuk,d.a.,levesque, a.c., hamilton, r.j. (1992). intraspeci c rdna restrictionfragment length polymorphism in the xiphinema americanum group. fundamental and applied nematology 15:563-573. winslow, r.d; wills r.j. (1972). nematode diseases in potatoes. ii .potato cyst nematode, heterodera rostochiensis> pp18-34,. webster (ed), economic nematology. new york: academic press. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 263 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy nodar sulashvili1, magda davitashvili2, nana gorgaslidze3, luiza gabunia4, margarita beglaryan5, nato alavidze6, igor seniuk7, vira kravchenko8, nino abuladze9, ketevani gabunia10, marina giorgobiani11, marika sulashvili12 1md, phd, doctor of theoretical medicine in pharmaceutical and pharmacological sciences, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2phd, doctor of biological sciences, professor, academician, georgian academy of ecological sciences, program coordinator of quality assurance of ce at iakob gogebashvili telavi state university (tesau), telavi, georgia. https://orcid.org/0009-0005-42136533 3md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 4md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 5md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of yerevan state medical university, head of the department of pharmaceutical management, yerevan, armenia. https://orcid.org/0000-0003-3697-6390 6md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/00000001-6695-5924 7md phd, doctor of pharmaceutical sciences, dean of faculty of pharmacy at national university of pharmacy of ukraine, associate professor of biological chemistry department at national university of pharmacy, kharkiv, ukraine. https://orcid.org/0000-0003-3819-7331 8md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor, head of the biological chemistry department at national university of pharmacy, kharkiv, ukraine. 9md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-2189-7470 10md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-5857-6593 11md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-0686-5227 12md, family doctor, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; https://orcid.org/0000-0002-6338-4262 abstract aim of the research was to study and analyze some issues of features of using of car-t cells in immunotherapy. the characterization of car-t cell products involves evaluating their phenotype, genotype, and functional attributes using techniques such as flow cytometry, pcr-based assays, and cytotoxicity assays. long-term stability studies assess product viability, potency, and cytokine secretion georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 264 profiles across different storage conditions to determine shelf-life and facilitate product logistics. biomarkers serve as crucial tools in the field of cancer immunotherapy, aiding in patient selection and treatment optimization. in the context of chimeric antigen receptor (car) t cell therapy, biomarkers play a significant role in predicting treatment response, identifying potential toxicities, and guiding personalized treatment approaches. predictive biomarkers in car-t cell therapy commonly center on the profiles of tumor antigen expression. the selection of target antigens plays a crucial role in treatment outcomes, with higher and more consistent expression levels correlating with better response rates. the tumor microenvironment (tme) significantly influences car-t cell activity. biomarkers reflecting tme features, such as immune cell infiltration, cytokine profiles, and expression of inhibitory molecules, offer insights into the immunosuppressive nature of the tme and its effects on car-t cell effectiveness. patients with an inflamed tme, marked by abundant effector t cells and low expression of inhibitory molecules like pd-l1, tend to respond better to car-t cell therapy. cart cells demonstrate bystander killing effects, where nearby tumor cells without the target antigen are eradicated via a phenomenon called antigen spreading. this process is triggered by the release of cytokines and the presentation of tumor antigens by antigen-presenting cells (apcs), resulting in the activation of the body's own immune effector cells against the tumor cells. car-t cells exhibit strong antitumor capabilities, they can face resistance mechanisms within the tumor microenvironment. the immunosuppressive cell populations like regulatory t cells (tregs) and myeloid-derived suppressor cells (mdscs), as well as inhibitory cytokines such as transforming growth factor-beta (tgf) and interleukin-10 (il-10). the resistance mechanisms, strategies involve employing combination therapies with immune checkpoint inhibitors, cytokine modulators, and targeted therapies aimed at disrupting immunosuppressive pathways. car-t cell therapy has revolutionized cancer treatment by harnessing the power of the immune system to target and eliminate tumor cells. keywords: features, using, car-t cells, immunotherapy, antibody. introduction: chimeric antigen receptor (car) t cell therapy has transformed the approach to treating hematologic cancers, especially those linked to b-cell abnormalities. this chapter delves into the clinical uses of car-t cell therapy for hematologic malignancies, highlighting conditions such as acute lymphoblastic leukemia (all), diffuse large b-cell lymphoma (dlbcl), and multiple myeloma. it also addresses the ongoing challenges and possibilities of applying car-t cell therapy to solid tumors. as a groundbreaking treatment for patients with relapsed or refractory hematologic diseases, car-t cell therapy offers the promise of lasting and often curative responses. notably, car-t therapies that target the cd19 antigen on b cells have demonstrated impressive clinical success across various hematologic malignancies [1-2]. immunotherapy includes a variety of treatment strategies designed to leverage the immune system’s power to identify and destroy cancer cells. at its core, cancer immunotherapy seeks to utilize the immune system's natural ability to generate a targeted and lasting anti-tumor response. unlike traditional treatments like chemotherapy and radiation, which directly attack cancer cells, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 265 immunotherapy focuses on activating or adjusting the immune system to specifically target tumor cells while preserving healthy tissues. key aspects of cancer immunotherapy involve improving immune recognition of cancer cells, counteracting the immunosuppressive factors within the tumor microenvironment, and fostering long-lasting anti-tumor immune reactions. for example, therapies like checkpoint inhibitors and car-t cell therapy are designed to target antigens that are unique or primarily found on cancer cells, thus reducing potential damage to normal cells. checkpoint inhibitors, including pembrolizumab and nivolumab, work by blocking inhibitory signals like pd-1/pd-l1 and ctla-4, effectively unleashing t cell responses against tumors. additionally, therapies that enhance the presentation of antigens, such as dendritic cell vaccines and tlr agonists, help the immune system better identify and respond to tumor antigens. overall, cancer immunotherapy represents a wide range of innovative approaches, each targeting different elements of the immune system or the tumor environment [3-5]. b-cell acute lymphoblastic leukemia (all) is a type of blood cancer marked by the rapid growth of immature b-cell precursors. while advancements in chemotherapy and stem cell transplants have improved outcomes, many patients still face relapse or treatment-resistant disease. in this context, car-t cell therapy targeting cd19 has emerged as an exciting treatment option. clinical trials for car-t therapies like tisagenlecleucel and axicabtagene ciloleucel have shown remarkable response rates, with some patients achieving complete remission and lasting responses. importantly, long-term follow-up from these trials indicates that a subset of patients can maintain their remission, showcasing car-t cell therapy's potential for long-lasting disease control in those with relapsed or refractory all [6-7]. chimeric antigen receptor t-cell (car-t) therapy has revolutionized immunotherapy by harnessing the immune system's power to target and destroy cancer cells. this approach involves engineering t cells to express synthetic receptors that recognize specific antigens on tumor cells, offering unprecedented precision and efficacy in treating hematologic malignancies. despite remarkable success in clinical trials, particularly for b-cell leukemias and lymphomas, challenges such as cytokine release syndrome, neurotoxicity, antigen escape, and limited efficacy in solid tumors remain significant. advances in car design, gene editing technologies, and strategies to modulate the tumor microenvironment are addressing these limitations, paving the way for broader applications, including autoimmune and infectious diseases. this review explores the mechanisms, current applications, challenges, and future directions of car-t cell therapy, highlighting its transformative potential in personalized medicine [7, 16,38,48,100]. car-t cell therapy has demonstrated remarkable potential in the treatment of hematologic malignancies, establishing itself as a significant advancement in immunotherapy. however, several challenges and issues require further exploration to maximize its clinical and therapeutic potential. this discussion addresses key aspects of car-t cell therapy, including its mechanisms, clinical applications, challenges, and innovations, providing a comprehensive understanding of its current state and future directions. while car-t cell therapy has transformed cancer treatment, its broader georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 266 application depends on overcoming significant challenges. through technological innovation, strategic collaborations, and continued research, car-t cells hold the promise to not only revolutionize cancer treatment but also extend their benefits to other diseases. addressing these scientific and practical challenges will shape the next phase of car-t therapy, ensuring its place as a cornerstone of modern medicine [9,47,84, 99]. chimeric antigen receptor t-cell (car-t) therapy has emerged as a groundbreaking approach in the field of immunotherapy, providing promising outcomes in the treatment of certain cancers. however, its clinical application is associated with complex challenges and unresolved scientific issues. this article explores the features of car-t cell technology, its mechanisms, potential applications, and the obstacles that must be addressed for its broader use. car-t cell therapy represents a revolutionary advancement in personalized medicine. by genetically engineering t cells to express chimeric antigen receptors, the immune system can be reprogrammed to target specific antigens on malignant cells. initially approved for hematologic malignancies, car-t therapy has opened new avenues for treating cancers and other diseases. despite its success, the therapy presents unique challenges, including toxicity, limited efficacy in solid tumors, and high manufacturing costs. goal aim of the research was to study and analyze some issues of features of using of car-t cells in immunotherapy. methodology: the material of the article was the revised data from scientific publications, which were processed, analyzed, overviewed and reviewed by generalization and systematization. research studies are based on a review/overview assessment of the development of critical visibility and overlook of the modern scientific literature. use the following databases (for extensive literature searches to identify some issues of features of using of car-t cells in immunotherapy): pubmed, scopus, web of science, clinical key, tomson reuters, google scholar, cochrane library, and elsevier foundations. the methodology for discussing the scientific issues and features of car-t cell immunotherapy involves a systematic approach to review, analyze, and synthesize current knowledge in this rapidly evolving field. below is the step-by-step methodological framework used in the article: literature review scope and sources: a comprehensive literature search was conducted using academic databases such as pubmed, web of science, and scopus. keywords included "car-t cells," "chimeric antigen receptor therapy," "immunotherapy," "solid tumors," "cytokine release syndrome," and "gene editing." inclusioncriteria: peer-reviewed articles, clinical trial reports, and systematic reviews published in the last 10 years (2013–2023) were prioritized. foundational studies and seminal works from earlier years were included for historical context. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 267 the selected articles and reports were grouped into thematic categories to structure the discussion: mechanisms of car-t therapy. current clinical applications. challenges and limitations, including toxicity and antigen escape. advances in car design and manufacturing. future perspectives and innovations. results and discussion diffuse large b-cell lymphoma (dlbcl) is the most common subtype of non-hodgkin lymphoma, characterised by the proliferation of large b-cell lymphocytes. patients with relapsed or refractory dlbcl have limited treatment options and poor prognosis. car-t cell therapy targeting cd19 has emerged as a promising therapeutic approach for these patients. clinical trials investigating car-t cell therapies, such as axicabtagene ciloleucel (yescarta) and brexucabtagene autoleucel (tecartus), have demonstrated significant response rates, with durable remissions observed in a subset of patients. importantly, real-world data and long-term follow-up studies have provided insights into the durability of responses and the potential for long-term disease control with car-t cell therapy in relapsed or refractory dlbcl [8-9]. multiple myeloma is a plasma cell neoplasm characterised by the clonal proliferation of malignant plasma cells in the bone marrow. despite recent advances in treatment, including novel targeted therapies and immune modulatory agents, many patients with multiple myeloma experience relapse or refractory disease. car-t cell therapy targeting b-cell maturation antigen (bcma) has emerged as a promising treatment modality for these patients. clinical trials investigating bcma-targeted car-t cell therapies, such as idecabtagene vicleucel (abecma) and ciltacabtagene autoleucel (cilta-cel), have reported high response rates and durable remissions in patients with heavily pretreated disease. notably, long-term follow-up data from clinical trials have demonstrated sustained responses and durable disease control in a subset of patients, highlighting the potential for car-t cell therapy to provide long-term benefit in relapsed or refractory multiple myeloma [10-12]. despite the success of car-t cell therapy in hematologic malignancies, its application in solid tumors has been more challenging due to tumor heterogeneity, antigen escape mechanisms, and immunosuppressive tumor micro-environments. solid tumors present unique challenges for car-t cell therapy, including the lack of ideal tumor-specific antigens, limited t cell infiltration into solid tumors, and immunosuppressive factors within the tumor microenvironment. however, ongoing research efforts are focused on addressing these challenges through innovative car designs, combination therapies, and strategies to enhance t cell trafficking and persistence within solid tumors [13-14]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 268 numerous clinical trials are underway to evaluate the safety and efficacy of car-t cell therapy in various solid tumor types, including glioblastoma, pancreatic cancer, and ovarian cancer. these trials employ novel car constructs targeting tumor-specific antigens, such as egfrviii, mesothelin, and muc16, with the aim of improving tumor recognition and enhancing anti-tumor immune responses. early-phase clinical data from these trials are awaited to determine the feasibility and clinical benefit of car-t cell therapy in solid tumors. real-world data and long-term follow-up studies will be essential to assess the durability of responses and long-term outcomes in patients with solid tumors treated with car-t cell therapy [15-16]. mechanism of car-t cell therapy:car-t cells are t lymphocytes genetically modified to express chimeric antigen receptors (cars). cars combine an antigen-binding domain (usually derived from a monoclonal antibody) with intracellular signaling domains that activate the t cell upon antigen recognition. this mechanism bypasses the traditional major histocompatibility complex (mhc)dependent antigen presentation, allowing car-t cells to target tumors with higher specificity: 1. design of cars: antigen-binding domain: single-chain variable fragments (scfvs) derived from antibodies. spacer domain: ensures optimal antigen binding. transmembrane and signaling domains: critical for t-cell activation and function. 2. target antigens: hematologic malignancies (e.g., cd19 for b-cell malignancies) emerging targets for solid tumors, such as her2 and mesothelin. case studies and real-world clinical experiences provide valuable insights into the practical application and outcomes of car-t cell therapy in patients with hematologic malignancies and solid tumors. these case reports highlight the heterogeneity of patient responses, ranging from complete remissions to disease progression, and underscore the importance of patient selection, treatment optimization, and management of adverse events in maximizing therapeutic outcomes. long-term follow-up data from clinical trials and real-world studies will be crucial to assess the durability of responses and long-term outcomes in patients treated with car-t cell therapy [17-18]. in conclusion, car-t cell therapy has transformed the treatment landscape for patients with relapsed or refractory hematologic malignancies, offering the potential for durable and often curative responses. while challenges remain in extending the benefits of car-t cell therapy to solid tumors, ongoing research efforts hold promise for expanding its clinical applications and improving outcomes for patients with diverse cancer types. continued investment in translational research, clinical trials, and collaborative initiatives is essential to realize the full potential of car-t cell therapy in oncology. the inception of chimeric antigen receptor (car) t cell therapy has its roots deeply embedded in the pioneering strides made within the realms of immunology and genetic engineering, heralding a transformative era in the landscape of cancer therapeutics. while conventional treatment modalities such as chemotherapy and radiation have long served as the linchpins of oncological care, their efficacy is often constrained by formidable limitations, compounded by the burdensome toll of adverse effects, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 269 particularly evident in cases of advanced or recalcitrant disease. the quest for more efficacious and less deleterious therapeutic alternatives has thus catalyzed a profound exploration into the promising domain of immunotherapy, which leverages the innate potential of the body's immune system to selectively target and eliminate malignant cells [19-20]. car-t cell therapy, emerging from the intricate domains of t cell biology and cancer immunology, stands as a testament to the transformative potential inherent in this innovative therapeutic paradigm. t cells, the quintessential vanguards of the adaptive immune system, unparalleled capacity to discern and eliminate aberrant cells. by ingeniously engineering t cells to express synthetic receptors endowed with the unique ability to recognize tumor-specific antigens, researchers have embarked on a monumental quest to augment the precision and potency of the immune response against cancer. this groundbreaking approach heralds a departure from conventional treatment modalities, offering the tantalizing promise of conferring enduring and exquisitely targeted therapeutic effects, heralding a new dawn in the age-old battle against cancer [21-22]. current applications: 1. hematologic malignancies car-t therapy has shown remarkable success in treating relapsed or refractory b-cell lymphomas and leukemias. fda-approved car-t products, such as tisagenlecleucel and axicabtagene ciloleucel, target cd19, achieving significant remission rates. 2. solid tumors despite preclinical successes, car-t therapy has limited efficacy in solid tumors due to challenges such as antigen heterogeneity, an immunosuppressive tumor microenvironment (tme), and physical barriers like extracellular matrix components. 3. beyond cancer autoimmune diseases: efforts are underway to adapt car-t technology to reset immune responses in diseases like lupus. infectious diseases: car-t cells targeting viral antigens offer potential for chronic infections like hiv. car-t cell therapy, a revolutionary cancer treatment, offers potentially long-lasting response in patients with challenging hematologic cancers, by genetically modifying a patient’s own t cells to express chimeric antigen receptors (cars), enabling them to identify and attack the cancerous cells without major histocompatibility complex (mhc) restrictions [23-24]. car-t cell therapy has excelled in treating hematologic cancers, notably with cd19 targeted products like tisagenlecleucel (kymriah) and axicabtagene ciloleucel (yescarta). these treatments have achieved enduring remission in patients with relapsed or refractory b-cell acute lymphoblastic leukaemia (all) and diffuse large b-cell lymphoma (dlbcl), culminating in fda approval and acceptance as a standard treatment for specific patient groups [25-26]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 270 car-t cells activate upon encountering tumor antigens initiating activation and proliferation, triggering the formation of immunological synapses and initiating signing cascades. car’s intracellular singing domains usually include cd3 , housing immunoreceptor tyrosine-based activation motifs (itams) responsive for triggering t cell activation upon antigen recognition. however, adding co stimulatory domains like cd28, 4-1bb(cd137), or ox40(cd134) to car constructs provide extra signaling cues that boost t cell activation and proliferation. cd28 costimulation enhances easy t cell activation and effector function through increased cytokine production, metabolic reprogramming, and survival signaling pathways. on the contrary, costimulation through receptors like 4-1bb and ox40 fosters t cell persistence and memory formation, resulting in prolonged antitumor effectiveness and improved elimination of tumors [27-28]. after recognizing antigens and receiving co-stimulatory signals, activated car-t cells undergo clonal expansion to produce a strong effector cell population, capable of exerting cytotoxic activity against tumor cells. this proliferative process is driven by cytokines like interleukin-2 (il-2), interleukin-7 (il-7), and interleukin-15 (il-15), which enhance t cell growth and survival. optimizing the activation and proliferation kinetics of car-t cells is essential for maximizing therapeutic efficacy while minimizing toxicities. strategies for enhancing car-t cell expansion include cytokine supplementation, co-stimulatory molecule engagement, and metabolic modulation to promote an optimal balance between effector and memory t cell phenotypes. moreover, advancements in car-t cell engineering, including integrating inducible signaling modules and employing synthetic biology techniques, provide avenues to refine car-t cell activation kinetics and improve treatment effectiveness [29-30]. furthermore, persistent research endeavors are exploring car-t cell therapy in various hematologic malignancies and solid tumors. despite hurdles linked to tumor heterogeneity and immune resistance, early studies showcased prospective expansion for car-t cell therapy from hematological malignancies to the domain of solid tumor oncology [31-32]. toxicity: cytokine release syndrome (crs): a potentially life-threatening inflammatory response. neurotoxicity: also known as immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome (icans), with unclear mechanisms. strategies: steroids and cytokine inhibitors, such as tocilizumab, are used for management. antigen escape and relapse: tumors may lose or downregulate the target antigen, leading to relapse. combination therapies and dual-target car-t cells are being developed to address this issue. manufacturing and cost: car-t therapy involves complex, labor-intensive processes including leukapheresis, genetic modification, and cell expansion. innovations such as universal or "off-the-shelf" car-t products aim to simplify production. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 271 solid tumor microenvironment: immunosuppression: tumor-associated macrophages (tams), myeloid-derived suppressor cells (mdscs), and regulatory t cells (tregs) inhibit car-t activity. hypoxia and acidity: impair car-t cell metabolism and survival. the car-t cell therapy has been propelled forward by remarkable advances in genetic engineering technologies, including viral vector-mediated gene transfer and the advent of sophisticated genome editing methodologies. these pioneering strides have paved the way for the development of increasingly intricate car designs, distinguished by their unparalleled versatility in targeting a myriad of tumor antigens, including surface proteins preferentially or exclusively expressed on malignant cells. furthermore, the judicious integration of costimulatory domains into car constructs serves to potentiate t cell activation and persistence, thereby further amplifying their anti-neoplastic efficacy and engendering the potential for sustained therapeutic responses [33-34]. the clinical import of car-t cell therapy lies in its extraordinary capacity to elicit profound and durable responses in patients grappling with refractory hematologic malignancies, such as b-cell acute lymphoblastic leukemia (all), chronic lymphocytic leukemia (cll), and non-hodgkin lymphoma (nhl). remarkably, patients who have exhausted conventional treatment options have borne witness to complete remissions that endure for years following car-t cell therapy. these unprecedented therapeutic outcomes have sparked a conflagration of enthusiasm and optimism within the hallowed halls of the medical fraternity, and among patients and their families alike [35-36]. car-t cell therapy hinges upon sophisticated engineering methods to furnish t cells with chimeric antigen receptors (cars), enabling them to identify tumor antigens. these cars are artificial receptors made up of different functional segments, including an extracellular antigen binding sector, a hinge and transmembrane domain for structural support, and intracellular signaling domain for cell activation. the antigen binding domain typically contains a single chain variable fragment sourced from a monoclonal antibody. this allows car-t cells to recognize tumor associated antigens (taas) without relying on the major histocompatibility complex (mhc), ensuring precise and efficient targeting [37-38]. diverse techniques are employed in the engineering car-t cells, including both viral and non-viral gene transfer methodology. viral vectors such as lentiviral and retroviral vectors, are often favored due to their superior transduction efficiency and stable integration into the host genome, facilitating the efficient delivery of car transgenes into t cells. non-viral techniques, such as electroporation and transposon-based systems, present alternative strategies for car-t cell engineering, offering advantages in terms of safety and scalability [39-40]. maximizing car design is imperative for augmenting car-t cell potency and longevity. vital considerations involve choosing a suitable to target tumor specific antigens, adjusting spacer and transmembrane domains to encourage car clustering and signaling, and integrating co-stimulatory domains like cd28, 4-1bb, or ox40 to bolster t cell activation and survival [41-42]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 272 car-t cell therapy’s success depends on selecting specific target antigens expressed on tumor cells while avoiding heathy tissues. ideal antigens possess high expression levels in cancer cells, minimal presence in normal tissues, and essential in oncogenesis. cd19 is among thoroughly investigated target antigens in car-t cell therapy, notably for hematologic malignancies like b-cell acute lymphoblastic leukemia (all) and non-hodgkin lymphoma (nhl). as a b cell specific surface antigen expressed across all stages of b cell development, cd19 presents an attractive target for car-t cell therapy. clinical trials of cd19 targeted car-t cells, such as tisagenlecleucel and axicabtagene ciloleucel, have demonstrated remarkable efficacy in inducing lasting remissions in patients with relapsed or refractory b-cell malignancies [43-44]. new target antigens beyond cd19 are sought for car-t cell therapy in various hematologic and solid tumors, including cd20, cd22, cd30, and cd123 in hematologic malignancies, and her2, egfr, mesothelial, and gd2 in solid tumors. antigen diversity, loss variants, and potential toxicities emphasize the need of meticulous antigen selection and precinct evaluation. car’s intracellular singing domains usually include cd3, housing immunoreceptor tyrosine-based activation motifs (itams) responsive for triggering t cell activation upon antigen recognition. however, adding co stimulatory domains like cd28, 4-1bb(cd137), or ox40(cd134) to car constructs provide extra signaling cues that boost t cell activation and proliferation. after recognizing antigens and receiving co-stimulatory signals, activated car-t cells undergo clonal expansion to produce a strong effector cell population, capable of exerting cytotoxic activity against tumor cells. this proliferative process is driven by cytokines like interleukin-2 (il-2), interleukin-7 (il-7), and interleukin-15 (il-15), which enhance t cell growth and survival [45-46]. optimizing the activation and proliferation kinetics of car-t cells is essential for maximizing therapeutic efficacy while minimizing toxicities. strategies for enhancing car-t cell expansion include cytokine supplementation, co-stimulatory molecule engagement, and metabolic modulation to promote an optimal balance between effector and memory t cell phenotypes. moreover, advancements in car-t cell engineering, including integrating inducible signaling modules and employing synthetic biology techniques, provide avenues to refine car-t cell activation kinetics and improve treatment effectiveness. however, notwithstanding its considerable promise, car-t cell therapy is not without its formidable challenges and limitations. issues such as cytokine release syndrome (crs), neurotoxicity, the risk of on-target/off-tumor toxicities, and the circumscribed durability of responses in select patient cohorts underscore the pressing exigency for continued research and refinement. additionally, the formidable financial impediments associated with car-t cell therapy pose significant hurdles to accessibility for a considerable segment of patients, thereby accentuating the imperative to redress issues of affordability and equitable distribution through strategic policymaking and resource allocation [47-48]. car-t cells exert their anti-cancer impacts through diverse mechanisms, such as direct cell killing, release of cytokines, and attracting immune cells. when they encounter tumor cells displaying specific antigens, car-t cells activate various actions to eradicate cancerous cells and prompt tumor shrinkage. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 273 direct cytotoxicity is achieved through the secretion of cytolytic substances like perforin and granzymes, as well as the presentation of death receptor ligands like fas ligand (fasl) and tumor necrosis factor-related apoptosis-inducing ligand (trail), which trigger apoptosis in targeted cells.[16] additionally, car-t cells exhibit activation-induced cell surface markers such as cd107a (lamp-1), signaling degranulation and cytolytic function [49-50]. apart from their direct cytotoxic effects, car-t cells release pro-inflammatory cytokines like interferon-gamma (ifn), tumor necrosis factor-alpha (tnf), and interleukin-2 (il-2). these cytokines play a crucial role in stimulating the recruitment and activation of immune cells within the tumor microenvironment. by fostering the influx of innate immune cells like macrophages and natural killer (nk) cells, these cytokines enhance the antitumor immune response through mechanisms such as antibody-dependent cellular cytotoxicity (adcc) and phagocytosis [51-52]. car-t cells demonstrate bystander killing effects, where nearby tumor cells without the target antigen are eradicated via a phenomenon called antigen spreading. this process is triggered by the release of cytokines and the presentation of tumor antigens by antigen-presenting cells (apcs), resulting in the activation of the body's own immune effector cells against the tumor cells. although car-t cells exhibit strong antitumor capabilities, they can face resistance mechanisms within the tumor microenvironment. these include immunosuppressive cell populations like regulatory t cells (tregs) and myeloid-derived suppressor cells (mdscs), as well as inhibitory cytokines such as transforming growth factor-beta (tgf) and interleukin-10 (il-10). to counteract these resistance mechanisms, strategies involve employing combination therapies with immune checkpoint inhibitors, cytokine modulators, and targeted therapies aimed at disrupting immunosuppressive pathways [53-54]. although car-t cell therapy has shown impressive effectiveness in clinical trials, it comes with distinct toxicities, such as cytokine release syndrome (crs) and neurotoxicity, presenting considerable hurdles in patient care and management. cytokine release syndrome (crs) is a systemic inflammatory reaction marked by the swift discharge of pro-inflammatory cytokines, such as interleukin-6 (il-6), interferon-gamma (ifn), and tumor necrosis factor-alpha (tnf), triggered by the activation of car-t cells.[20] crs can present with a variety of symptoms, ranging from mild flu-like manifestations to severe complications, including hypotension, capillary leak syndrome, and multi organ dysfunction, which can be life-threatening [55-56]. the pathophysiology of crs revolves around the activation of car-t cells, prompting the release of cytokines, which in turn triggers systemic immune activation and endothelial dysfunction. crs severity is associated with the expansion of car-t cells and the extent of tumor burden, with elevated rates noted in patients with more extensive disease. the handling of crs necessitates the implementation of supportive interventions, including fluid resuscitation, vasopressor assistance, and antipyretic agents, aimed at alleviating symptoms and maintaining stable hemodynamics. moreover, tocilizumab, a monoclonal antibody targeting the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 274 interleukin-6 receptor, has surfaced as a fundamental treatment for crs, offering prompt and potent inhibition of cytokine activity to mitigate widespread inflammation [57-58]. neurotoxicity, termed as immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome (icans), represents an additional potentially severe complication of car-t cell therapy, marked by neurological manifestations like confusion, aphasia, seizures, and encephalopathy. while the pathophysiology of neurotoxicity remains inadequately elucidated, it is believed to entail endothelial activation, disruption of the blood-brain barrier, and neuro inflammation mediated by cytokines. neurotoxicity typically arises simultaneously with cytokine release syndrome (crs) or shortly thereafter, implying shared underlying mechanisms. nonetheless, neurotoxicity can also present autonomously from crs, underscoring the diverse nature of toxicities associated with car-t cell therapy. the management of neurotoxicity necessitates vigilant neurological surveillance and swift intervention to forestall advancement toward critical conditions like cerebral edema and seizures. corticosteroids and antiepileptic drugs might be employed to alleviate neuro inflammation and manage seizure activity, while intensive supportive measures such as sedation and mechanical ventilation might be warranted in severe instances. in general, addressing car-t cell-associated toxicities demands a multidisciplinary strategy, entailing tight cooperation among oncologists, intensivists, neurologists, and supportive care experts. this collaborative approach aims to enhance patient outcomes and diminish treatment-related adverse effects and mortality rates [59-61]. the process begins with the engagement of car-t cells with target antigens on tumor cells, triggering intracellular signaling cascades. this activation induces the secretion of various cytokines, creating a localized inflammatory environment within the tumor microenvironment. the release of cytokines leads to the activation of endothelial cells, disrupting the integrity of the vascular endothelium. capillary leak syndrome ensues, causing increased permeability and fluid extravasation into tissues, contributing to hypotension and edema observed in crs [62-63]. the systemic spread of pro-inflammatory cytokines results in a widespread inflammatory response, affecting multiple organ systems. this can lead to fever, hypotension, tachycardia, and, in severe cases, organ dysfunction. crs exhibits a spectrum of clinical manifestations, ranging from mild to severe. fever, a hallmark symptom, is often accompanied by hypotension, tachycardia, and respiratory distress. severe crs may progress to multi-organ dysfunction, necessitating prompt intervention. on-target, off-tumor toxicities occur when car-t cells recognize and attack target antigens expressed on normal tissues, leading to unintended adverse effects. understanding the underlying mechanisms is crucial for mitigating these toxicities. the expression patterns of target antigens play a pivotal role in determining the occurrence of on-target, off-tumor toxicities. antigens with low or restricted expression on normal tissues are less likely to induce off-tumor effects. the distribution of car-t cells within the body influences the likelihood of encountering normal tissues expressing target antigens. factors such as car-t cell trafficking and persistence contribute to the risk of off-tumor toxicities [64-65]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 275 immunological cross-reactivity between target antigens on tumor cells and similar antigens expressed on normal tissues can result in unintended recognition and subsequent toxicity. this phenomenon underscores the importance of antigen selection in car-t cell therapy. on-target, off-tumor toxicities manifest as a spectrum of adverse events, ranging from mild to severe. prompt recognition and targeted management are essential for minimizing patient morbidity and optimizing treatment outcomes [6667]. dermatologic toxicities, such as rash and pruritus, may occur due to car-t cell recognition of skinassociated antigens. topical therapies and systemic corticosteroids are commonly employed to alleviate symptoms. neurological toxicities, including cognitive impairment and seizures, can result from cart cell infiltration into the central nervous system. management strategies often involve supportive care, immunosuppression, and neuro protective measures. gastrointestinal toxicities, such as diarrhea and colitis, may arise from car-t cell-mediated inflammation of the gastrointestinal tract. symptomatic management and, in severe cases, immunosuppressive agents are utilized to mitigate gastrointestinal adverse events. long-term safety monitoring aims to identify and manage late-onset toxicities associated with car-t cell therapy. vigilant surveillance allows for early intervention and mitigation of potential long-term adverse effects [68-69]. secondary malignancies, such as lymphoproliferative disorders and myelodysplastic syndromes, represent rare but serious long-term complications of car-t cell therapy. close surveillance and early intervention are critical for optimizing patient outcomes. cell harvesting for car-t cell therapy usually entails apheresis or leukapheresis methods aimed at extracting peripheral blood mononuclear cells (pbmcs) from individuals. the optimization of apheresis variables, including flow rate and volume, is essential to enhance cell production while minimizing patient discomfort and potential adverse effects [70-71]. after collection, pbmcs undergo processing to isolate t cells, which are subsequently engineered to express cars. this process includes cell enrichment, activation, and transduction using viral vectors containing car constructs. closed-system processing platforms and automated cell isolation techniques are utilized to uphold cell viability and sterility throughout this phase [72-73]. the genetic modification of t cells entails designing and refining car constructs to boost their effectiveness against tumors while reducing unintended harm to healthy tissues. methods include enhancing car architecture, carefully choosing target antigens, integrating costimulatory domains, and incorporating safety mechanisms to control the activity of car-t cells. choosing viral vectors for car delivery, such as lentiviral or retroviral vectors, impacts transduction efficiency and the levels of car expression. factors in vector design, such as promoter strength, transgenes size, and preferences for integration sites, are carefully considered to maintain stable car expression and reduce the risks of genotoxicity [74-75]. after genetic modification, car-t cells undergo ex vivo expansion to produce clinically significant cell quantities. expansion techniques involve culturing with artificial antigen-presenting cells (aapcs), georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 276 stimulating with cytokines like interleukin-2 (il-2) or interleukin-7 (il-7), and refining culture conditions to encourage t cell proliferation and longevity. ensuring effective activation of car-t cells and the development of a memory phenotype are crucial for sustaining long-lasting antitumor responses. techniques to boost memory formation encompass adjusting culture media constituents, manipulating cytokine signaling pathways, and optimizing metabolic programming to support prolonged car-t cell persistence and activity.[66] quality control measures are vital to guarantee the safety, effectiveness, and uniformity of car-t cell products. release testing evaluates product identity, purity, viability, and functional activity based on predetermined criteria. it's crucial to validate manufacturing processes and analytical methods to ensure consistency and adherence to regulatory standards. the characterization of car-t cell products involves evaluating their phenotype, genotype, and functional attributes using techniques such as flow cytometry, pcr-based assays, and cytotoxicity assays. long-term stability studies assess product viability, potency, and cytokine secretion profiles across different storage conditions to determine shelf-life and facilitate product logistics [76-77]. biomarkers serve as crucial tools in the field of cancer immunotherapy, aiding in patient selection and treatment optimization. in the context of chimeric antigen receptor (car) t cell therapy, biomarkers play a significant role in predicting treatment response, identifying potential toxicities, and guiding personalized treatment approaches. predictive biomarkers in car-t cell therapy commonly center on the profiles of tumor antigen expression. the selection of target antigens plays a crucial role in treatment outcomes, with higher and more consistent expression levels correlating with better response rates. various techniques, including immunohistochemistry, flow cytometry, and molecular profiling, are utilized to evaluate antigen expression on tumor cells. for instance, in b-cell malignancies, cd19 has been a prime target due to its consistent expression on malignant b cells, leading to notable clinical responses [78-79]. the tumor microenvironment (tme) significantly influences car-t cell activity. biomarkers reflecting tme features, such as immune cell infiltration, cytokine profiles, and expression of inhibitory molecules, offer insights into the immunosuppressive nature of the tme and its effects on car-t cell effectiveness. patients with an inflamed tme, marked by abundant effector t cells and low expression of inhibitory molecules like pd-l1, tend to respond better to car-t cell therapy. conversely, an immunosuppressive tme may impair car-t cell function and result in treatment resistance [80-81]. immuno phenotyping of peripheral blood samples facilitates the examination of immune cell subsets and the tracking of alterations post-car-t cell infusion. flow cytometry analysis permits the evaluation of t cell subsets, such as central memory, effector memory, and regulatory t cells, offering insights into car-t cell persistence and functionality. moreover, monitoring cytokine levels in peripheral blood serves as a biomarker for gauging treatment response and detecting cytokine release syndrome (crs) [98-99]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 277 tumor tissue profiling encompasses analyzing biopsy specimens to assess tumor heterogeneity, antigen expression patterns, and immune cell infiltration within the tumor microenvironment (tme). techniques such as next-generation sequencing (ngs) and single-cell rna sequencing (scrna-seq) offer comprehensive insights into genetic alterations, tumor neoantigens, and immune cell composition. by integrating tumor tissue profiling with peripheral blood immune phenotyping, patient stratification and prediction of treatment response can be improved [27,36,55]. personalized medicine approaches aim to optimize car-t cell therapy outcomes by considering patient-specific factors. human leukocyte antigen (hla) typing facilitates donor selection for allogeneic car-t cell therapy, reducing the risk of graft-versus-host disease (gvhd) and enhancing treatment efficacy. antigen matching ensures the specificity of car-t cells towards tumor cells while minimizing off-target toxicities. additionally, selecting target antigens based on patient-specific tumor characteristics improves treatment specificity and efficacy. biomarker-guided treatment algorithms combine molecular profiling, imaging techniques, and clinical indicators to customize car-t cell therapy plans for each patient. by utilizing predictive biomarkers such as tumor antigen expression and characteristics of the tumor microenvironment (tme), these algorithms categories patients into groups with varying probabilities of response and risk of adverse effects. this personalized strategy enhances treatment effectiveness and reduces the occurrence of unwanted events [12, 45, 68, 97]. the regulatory landscape and market access for chimeric antigen receptor (car) t cell therapy are critical aspects that shape the development, approval, and commercialization of these innovative treatments. this chapter provides an overview of the regulatory pathways, challenges in market access, and considerations for global disparities in accessing car-t cell therapy. despite regulatory approval, reimbursement challenges pose significant barriers to patient access to car-t cell therapy. the high cost of manufacturing, limited clinical evidence, and uncertainty regarding long-term outcomes contribute to reimbursement hurdles faced by healthcare payers. reimbursement decisions often involve complex assessments of cost-effectiveness, budget impact, and societal value. to address these challenges, manufacturers may engage in value-based pricing agreements, outcome-based reimbursement models, and negotiations with payers to ensure adequate reimbursement for car-t cell therapies. despite regulatory approval, reimbursement challenges pose significant barriers to patient access to car-t cell therapy. the high cost of manufacturing, limited clinical evidence, and uncertainty regarding long-term outcomes contribute to reimbursement hurdles faced by healthcare payers. reimbursement decisions often involve complex assessments of cost-effectiveness, budget impact, and societal value. to address these challenges, manufacturers may engage in value-based pricing agreements, outcome-based reimbursement models, and negotiations with payers to ensure adequate reimbursement for car-t cell therapies [42,64,69]. global disparities in access to car-t cell therapy highlight broader issues related to healthcare equity and affordability. while car-t cell therapies have received regulatory approval in regions like north america and europe, access remains limited in many lowand middle-income countries (lmics) due georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 278 to factors such as cost, infrastructure limitations, and regulatory barriers. addressing these disparities requires collaborative efforts among stakeholders, including governments, pharmaceutical companies, non-governmental organizations (ngos), and international agencies, to facilitate technology transfer, capacity building, and financial assistance programs [3,17,49,58]. while regulatory agencies such as the fda and ema play pivotal roles in evaluating safety and efficacy, reimbursement challenges and global disparities in access pose significant hurdles. addressing these challenges requires collaborative efforts among stakeholders to ensure equitable access to these lifesaving therapies for patients worldwide. ethical considerations and societal implications surrounding chimeric antigen receptor (car) t cell therapy are paramount in shaping the discourse on access, equity, and patient autonomy. this chapter delves into the ethical dilemmas, financial toxicity, informed consent, and equity issues associated with car-t cell therapy. ensuring equitable access to car-t cell therapy remains a significant challenge, particularly in lowand middle-income countries (lmics) where healthcare resources are limited. disparities in access stem from various factors, including high treatment costs, infrastructure limitations, and regulatory barriers. addressing these disparities requires collaborative efforts among governments, pharmaceutical companies, and international organizations to implement financial assistance programs, technology transfer initiatives, and capacity-building efforts in lmics [29,36,42,75]. informed consent is a cornerstone of ethical medical practice and is particularly pertinent in the context of car-t cell therapy, given its novel and potentially risky nature. patients must be adequately informed about the benefits, risks, and uncertainties associated with car-t cell therapy to make autonomous decisions about treatment. moreover, the dynamic nature of informed consent necessitates ongoing communication between healthcare providers, patients, and caregivers throughout the treatment process, including discussions about potential adverse events, treatment response, and long-term effects [100]. the high cost of car-t cell therapy poses significant financial burdens on patients, healthcare systems, and payers. financial toxicity, characterized by the economic hardship experienced by patients and families due to healthcare expenses, may lead to treatment non-adherence, bankruptcy, and decreased quality of life. addressing financial toxicity requires innovative reimbursement models, value-based pricing agreements, and advocacy for insurance coverage and government subsidies to ensure that all eligible patients have access to car-t cell therapy without facing financial ruin [8,34, 96]. equity in clinical trial participation is essential to ensure that diverse patient populations are represented in car-t cell therapy research. however, disparities in trial participation based on factors such as race, ethnicity, socioeconomic status, and geographic location persist. barriers to participation include lack of awareness, language barriers, mistrust of the medical system, and logistical challenges. increasing diversity in clinical trials requires proactive recruitment strategies, community engagement initiatives, and culturally sensitive approaches to address barriers and promote inclusivity [2,29,46,95] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 279 as chimeric antigen receptor (car) t cell therapy continues to evolve, future directions and emerging technologies hold the promise of further enhancing efficacy, safety, and accessibility. this chapter explores the potential of next-generation car-t cell therapies, combination approaches, gene editing technologies, and the integration of predictive modelling and artificial intelligence (ai) in advancing the field [15,48,67]. next-generation car-t cell therapies aim to overcome existing limitations by incorporating novel designs, engineering strategies, and targeting mechanisms. advances in car construct design, such as the incorporation of additional costimulatory domains or switchable receptors, offer enhanced t cell activation, persistence, and tumor targeting. furthermore, the development of universal car-t cells, engineered to evade immune rejection and exhibit broad antigen specificity, holds promise for off-theshelf therapies with improved accessibility and scalability. combination therapies involving car-t cell therapy and other treatment modalities, such as checkpoint inhibitors, targeted therapies, and conventional cytotoxic agents, offer synergistic effects and complementary mechanisms of action. by leveraging the immune modulatory properties of checkpoint inhibitors or the targeted cytotoxicity of small molecule inhibitors, combination approaches aim to overcome tumor immune evasion mechanisms, enhance car-t cell trafficking and persistence, and broaden the applicability of car-t cell therapy across diverse cancer types and disease stages [4.33,38, 69]. advancements in gene editing technologies, particularly crispr-cas9, present new opportunities for precision genome engineering in car-t cell therapy. crispr-based approaches enable precise modification of t cell genomes to enhance car expression, disrupt inhibitory signaling pathways, or introduce safety switches for controlled cell elimination. additionally, gene editing techniques facilitate the generation of allogeneic car-t cells with improved safety profiles and off-the-shelf availability by eliminating alloreactivity and mitigating graft-versus-host disease (gvhd) risks [8183]. the integration of predictive modelling and artificial intelligence (ai) holds tremendous potential in optimizing car-t cell therapy outcomes and personalized treatment strategies. machine learning algorithms analyses complex datasets, including patient demographics, genetic profiles, tumor characteristics, and treatment responses, to identify predictive biomarkers, treatment algorithms, and patient-specific dosing regimens. by leveraging ai-driven predictive modelling, clinicians can enhance treatment efficacy, minimize adverse events, and tailor therapy to individual patient needs [42,49,56, 94]. in light of the evolving landscape of car-t cell therapy, are proposed to optimize clinical practice and policy: enhanced patient selection: implementing comprehensive biomarker profiling and patient stratification strategies is essential to identify the most suitable candidates for car-t cell therapy. this involves analyzing various biomarkers related to tumor biology, immune status, and treatment history to determine which patients are most likely to benefit from this innovative treatment approach. by employing advanced molecular and immunological techniques, healthcare providers can tailor car-t cell therapy to individual patients, optimizing treatment outcomes and minimizing potential risks. this georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 280 personalized approach ensures that resources are allocated efficiently and that patients receive the most appropriate and effective care for their specific circumstances. multidisciplinary care: forming multidisciplinary teams composed of oncologists, immunologists, hematologists, and supportive care specialists is crucial for delivering comprehensive patient care throughout the car-t cell therapy journey. these teams collaborate to provide holistic care, including preand post-treatment monitoring, management of adverse events, and supportive care interventions. by leveraging the expertise of various healthcare professionals, patients can receive personalized and integrated care that addresses their unique needs and maximizes treatment outcomes while minimizing complications. continued surveillance: establishing long-term surveillance programs is essential to monitor treatment outcomes, late toxicities, and relapse patterns in patients receiving car-t cell therapy. this involves developing standardized monitoring guidelines and establishing registries to systematically collect and analyses data over time. these programs enable healthcare providers to track patient progress, identify potential long-term effects of therapy, and optimize patient care strategies accordingly. by implementing robust surveillance initiatives, we can ensure the ongoing safety and effectiveness of car-t cell therapy and improve patient outcomes [18, 24, 61,93]. ensuring equitable access to car-t cell therapy for all eligible patients, regardless of socioeconomic status or geographical location, is crucial. this can be achieved through advocating for innovative reimbursement models and value-based pricing agreements that align the cost of therapy with its clinical benefits. additionally, fostering international collaborations and sharing best practices can help address disparities in access and affordability. by prioritizing patient needs and promoting fair distribution of resources, we can work towards making car-t cell therapy accessible to all who can benefit from it [24,37,62]. regulatory harmonization aims to streamline and unify approval pathways for car-t cell therapies worldwide, facilitating their efficient evaluation and availability. this process ensures consistent standards for safety monitoring and oversight to safeguard patient well-being. by promoting collaboration among regulatory agencies and adhering to stringent safety protocols, regulatory harmonization accelerates the delivery of innovative therapies to patients while maintaining rigorous standards for efficacy and safety [84-85]. the future of car-t cell therapy presents exciting possibilities for advancing the field and enhancing patient outcomes. next-generation car-t cell therapies, combined treatment strategies, gene editing technologies, and the integration of ai-driven predictive modelling offer the potential to revolutionize cancer treatment. these innovations bring us closer to the aspiration of achieving lasting remissions and potential cures for individuals facing refractory malignancies [86-88]. in the rapidly evolving landscape of chimeric antigen receptor (car) t cell therapy, the journey from bench to bedside has yielded remarkable advancements and transformative outcomes for patients with hematologic malignancies and solid tumors. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 281 car-t cell therapy has revolutionized cancer treatment by harnessing the power of the immune system to target and eliminate tumor cells. clinical trials have demonstrated unprecedented response rates and durable remissions in patients with relapsed/refractory hematologic malignancies, particularly b-cell acute lymphoblastic leukemia (all), diffuse large b-cell lymphoma (dlbcl), and multiple myeloma. additionally, emerging data from early-phase trials in solid tumors show promising signs of efficacy, although challenges such as tumor heterogeneity, antigen escape, and immunosuppressive micro-environments persist. safety concerns, including cytokine release syndrome (crs), neurotoxicity, and on-target/off-tumor toxicities, have been mitigated through improved patient monitoring, management algorithms, and the development of novel safety switches. despite the remarkable successes of car-t cell therapy, several limitations and challenges remain. these include the limited durability of responses in some patients, the development of resistance mechanisms, and the need for optimization of manufacturing processes to ensure scalability and costeffectiveness. future research efforts should focus on refining car-t cell designs, enhancing persistence and memory formation, exploring combination strategies with other immunotherapies and targeted agents, and identifying predictive biomarkers to guide patient selection and treatment algorithms [89-92]. cytokine release syndrome (crs) is a systemic inflammatory response initiated by the activation of car-t cells. upon encountering target antigens, car-t cells rapidly proliferate, releasing a cascade of pro-inflammatory cytokines, including interleukin-6 (il-6), interferon-gamma (ifn), and tumor necrosis factor-alpha (tnf). this activation sets off a complex signaling network that contributes to the subsequent clinical manifestations of crs. future perspectives: the future of car-t cell therapy lies in addressing the current limitations: 1. improved design: fourthand fifth-generation cars integrating costimulatory signals or suicide switches. universal car-t cells to target multiple antigens. 2. combination strategies: combining car-t cells with checkpoint inhibitors, oncolytic viruses, or chemotherapy to enhance efficacy in solid tumors. 3. gene editing: crispr-cas9 technology to improve specificity, enhance persistence, and reduce off-target effects. 4. artificial intelligence and computational biology: optimizing car design, predicting adverse effects, and improving patient selection through datadriven approaches. chimeric antigen receptor t-cell (car-t) therapy represents a transformative approach in immunotherapy, offering new hope for patients with hematologic malignancies and beyond. this article explores the key scientific and clinical features of car-t cells, focusing on their design, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 282 mechanisms of action, and application in cancer treatment. while car-t therapy has demonstrated remarkable success in treating certain hematologic cancers, its broader application faces significant challenges, including severe toxicities, antigen escape, manufacturing complexities, and limited efficacy in solid tumors. the discussion extends to future advancements, such as next-generation car designs, gene editing technologies like crispr, and potential applications in autoimmune and infectious diseases. addressing these challenges through interdisciplinary innovation is critical to fully harnessing the potential of car-t therapy as a cornerstone of personalized medicine. car-t cell therapy has emerged as a transformative innovation in immunotherapy, offering hope to patients with otherwise intractable diseases. its success in treating hematologic malignancies, such as b-cell leukemias and lymphomas, demonstrates its potential to achieve durable remissions. however, significant challenges persist, including severe toxicities, antigen escape, manufacturing complexity, and limited efficacy in solid tumors. addressing these barriers requires continued advancements in car design, integration of gene editing tools, and combination strategies to overcome the immunosuppressive tumor microenvironment. furthermore, extending car-t therapy beyond cancer to autoimmune and infectious diseases represents an exciting frontier. by fostering interdisciplinary collaboration and leveraging cutting-edge technologies, researchers and clinicians can refine car-t therapy into a safer, more accessible, and more effective modality. ultimately, car-t cells are poised to become a cornerstone of personalized medicine, reshaping the landscape of disease treatment in the years to come. conclusion: car-t cell therapy represents a paradigm shift in immunotherapy, offering hope to patients with otherwise intractable diseases. while the therapy's potential is undeniable, it is imperative to resolve its inherent challenges to broaden its applicability. by addressing issues such as toxicity, manufacturing complexities, and efficacy in solid tumors, car-t therapy could become a cornerstone of personalized medicine. ongoing research and innovation promise to unlock the full potential of this transformative technology. regulatory harmonization aims to streamline and unify approval pathways for car-t cell therapies worldwide, facilitating their efficient evaluation and availability. this process ensures consistent standards for safety monitoring and oversight to safeguard patient well-being. by promoting collaboration among regulatory agencies and adhering to stringent safety protocols, regulatory harmonization accelerates the delivery of innovative therapies to patients while maintaining rigorous standards for efficacy and safety. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 283 references: 1. gross, g., waks, t., & eshhar, z. (1989). expression of immunoglobulin-t-cell receptor chimeric molecules as functional receptors with antibody-type specificity. proceedings of the national academy of sciences, 86(24), 10024–10028. 2. levine, b. l., miskin, j., wonnacott, k., keir, c., & global, l. (2016). global manufacturing of car t cell therapy. molecular therapy – methods & clinical development, 4, 92–101. 3. lai, y., weng, j., wei, x., qin, l., lai, p., zhao. (2018). toll-like receptor 2 costimulation potentiates the antitumor efficacy of car t cells. leukemia, 32(3), 801–808. 4. guedan, s., calderon, h., posey, m. v., & june, c. h. (2019). engineering and design of chimeric antigen receptors. molecular therapy – methods & clinical development, 12, 145–156. 5. ren, j., zhang, x., liu, x., fang, c., jiang, s., june, c. h., & zhao, y. (2017). a versatile system for rapid multiplex genome-edited car t cell generation. oncotarget, 8(10), 17002–17011. 6. june, c. h., & sadelain, m. (2018). chimeric antigen receptor therapy. new england journal of medicine, 379(1), 64–73. 7. zah, e., lin, m. y., silva-benedict, a., jensen, m. c., & chen, y. y. (2016). t cells expressing cd19/cd20 bispecific chimeric antigen receptors prevent antigen escape by malignant b cells. cancer immunology research, 4(6), 498–508. 8. fesnak, a. d., june, c. h., & levine, b. l. (2016). engineered t cells: the promise and challenges of cancer immunotherapy. nature reviews cancer, 16(9), 566–581. 9. maus, m. v., & june, c. h. (2016). making better chimeric antigen receptors for adoptive t-cell therapy. clinical cancer research, 22(8), 1875–1884. 10. guedan, s., calderon, h., posey, a. d., & june, c. h. (2019). engineering and design of chimeric antigen receptors. molecular therapy – methods & clinical development, 12, 145–156. 11. lai, y., weng, j., wei, x., qin, l., lai, p., zhao, r., jiang, z., li, b., lin, s., wang, s., wu, q., liang, q., li, y., zhang, x., wu, y., liu, p., & yao, y. (2018). toll-like receptor 2 costimulation potentiates the antitumor efficacy of car t cells. leukemia, 32(3), 801–808. 12. ren, j., zhang, x., liu, x., fang, c., jiang, s., june, c. h., & zhao, y. (2017). a versatile system for rapid multiplex genome-edited car t cell generation. oncotarget, 8(10), 17002–17011. 13. guedan, s., calderon, h., posey, a. d., maus, m. v., & june, c. h. (2019). engineering and design of chimeric antigen receptors. molecular therapy – methods & clinical development, 12, 145– 156. 14. levine, b. l., miskin, j., wonnacott, k., keir, c., & global, l. (2016). global manufacturing of car t cell therapy. molecular therapy – methods & clinical development, 4, 92–101. 15. gross, g., waks, t., & eshhar, z. (1989). expression of immunoglobulin-t-cell receptor chimeric molecules as functional receptors with antibody-type specificity. proceedings of the national academy of sciences, 86(24), 10024–10028. 16. zah, e., lin, m. y., silva-benedict, a., jensen, m. c., & chen, y. y. (2016). t cells expressing cd19/cd20 bispecific chimeric antigen receptors prevent antigen escape by malignant b cells. cancer immunology research, 4(6), 498–508. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 284 17. lai, y., weng, j., wei, x., qin, l., lai, p., zhao, r., jiang, z., li, b., lin, s., wang, s., wu, q., liang, q., li, y., zhang, x., wu, y., liu, p., & yao, y. (2018). toll-like receptor 2 costimulation potentiates the antitumor efficacy of car t cells. leukemia, 32(3), 801–808. 18. maus, m. v., & june, c. h. (2016). making better chimeric antigen receptors for adoptive t-cell therapy. clinical cancer research, 22(8), 1875–1884. 19. june, c. h., & sadelain, m. (2018). chimeric antigen receptor therapy. new england journal of medicine, 379(1), 64–73. 20. zah, e., lin, m. y., silva-benedict, a., jensen, m. c., & chen, y. y. (2016). t cells expressing cd19/cd20 bispecific chimeric antigen receptors prevent antigen escape by malignant b cells. cancer immunology research, 4(6), 498–508. 21. maude, s. l., & laetsch, t. w. (2018). tisagenlecleucel in children and young adults with b-cell lymphoblastic leukemia. new england journal of medicine, 378(5), 439–448. 22. schuster, s. j., & bishop, m. r. (2019). tisagenlecleucel in adult relapsed or refractory diffuse large b-cell lymphoma. new england journal of medicine, 380(1), 45–56. 23. locke, f. l., & ghobadi, a. (2019). long-term safety and activity of axicabtagene ciloleucel in refractory large b-cell lymphoma (zuma-1): a single-arm, multicentre, phase 1–2 trial. the lancet oncology, 20(1), 31–42. 24. neelapu, s. s., & locke, f. l. (2017). axicabtagene ciloleucel car t-cell therapy in refractory large b-cell lymphoma. new england journal of medicine, 377(26), 2531–2544. 25. munshi, n. c., & anderson, l. d., jr. (2021). idecabtagene vicleucel in relapsed and refractory multiple myeloma. new england journal of medicine, 384(8), 705–716. 26. madduri, d., & berdeja, j. g. (2021). ciltacabtagene autoleucel, a b-cell maturation antigen– directed chimeric antigen receptor t-cell therapy in patients with relapsed or refractory multiple myeloma (cartitude-1): a phase 1b/2 open-label study. the lancet, 398(10297), 314–324. 27. brown, c. e., & alizadeh, d. (2016). regression of glioblastoma after chimeric antigen receptor t-cell therapy. new england journal of medicine, 375(26), 2561–2569. 28. beatty, g. l., & o'hara, m. h. (2019). activity of mesothelin-specific chimeric antigen receptor t cells against pancreatic carcinoma metastases. gastroenterology, 155(1), 29–32. 29. schuster, s. j., & svoboda, j. (2017). chimeric antigen receptor t cells in refractory b-cell lymphomas. new england journal of medicine, 377(26), 2545–2554. 30. abramson, j. s., & palomba, m. l. (2020). lisocabtagene maraleucel for patients with relapsed or refractory large b-cell lymphomas (transcend nhl 001): a multicentre seamless design study. the lancet, 396(10254), 839–852. 31. teachey, d. t., & lacey, s. f. (2016). cytokine release syndrome after chimeric antigen receptor t cell therapy for acute lymphoblastic leukemia. critical care medicine, 44(1), 225–234. 32. lee, d. w., & kochenderfer, j. n. (2015). cytokine release syndrome in cancer immunotherapy. cytokine & growth factor reviews, 24(3), 127–134. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 285 33. davila, m. l., & brentjens, r. j. (2011). cd19-targeted car t cells as novel cancer immunotherapy for relapsed or refractory b-cell acute lymphoblastic leukemia. clinical cancer research, 17(6), 1452–1460. 34. maude, s. l., & barrett, d. m. (2014). managing cytokine release syndrome associated with novel t cell-engaging therapies. cancer journal, 20(2), 119–122. 35. neelapu, s. s., & tummala, s. (2018). chimeric antigen receptor t-cell therapy — assessment and management of toxicities. nature reviews clinical oncology, 15(1), 47–62. 36. santomasso, b. d., & park, j. h. (2018). clinical and biological correlates of neurotoxicity associated with car t-cell therapy in patients with b-cell acute lymphoblastic leukemia. cancer discovery, 8(8), 958–971. 37. brudno, j. n., & kochenderfer, j. n. (2016). toxicities of chimeric antigen receptor t cells: recognition and management. blood, 127(26), 3321–3330. 38. gust, j., & taraseviciute, a. (2017). endothelial activation and blood-brain barrier disruption in neurotoxicity after adoptive immunotherapy with cd19 car-t cells. cancer discovery, 7(12), 1404–1419. 39. ahmed, n., & brawley, v. s. (2015). human epidermal growth factor receptor 2 (her2) -specific chimeric antigen receptor-modified t cells for the immunotherapy of her2-positive sarcoma. journal of clinical oncology, 33(15), 1688–1696. 40. di stasi, a., & tey, s. k. (2011). inducible apoptosis as a safety switch for adoptive cell therapy. new england journal of medicine, 365(18), 1673–1683. 41. chmielewski, m., & hombach, a. (2014). abstraction and targeting of cd133+ cancer stem cells by bispecific epitope-targeting receptor redirected t cells. cancer research, 73(14), 5695–5706. 42. porter, d. l., & hwang, w. t. (2015). chimeric antigen receptor t cells persist and induce sustained remissions in relapsed refractory chronic lymphocytic leukemia. science translational medicine, 7(303), 303ra139. 43. kochenderfer, j. n., & somerville, r. p. (2017). lymphoma remissions caused by anti-cd19 chimeric antigen receptor t cells are associated with high serum interleukin-15 levels. journal of clinical oncology, 35(16), 1803–1813. 44. fry, t. j., & shah, n. n. (2018). cd22-targeted car t cells induce remission in b-all that is naive or resistant to cd19-targeted car immunotherapy. nature medicine, 24(1), 20–28. 45. schuster, s. j., & svoboda, j. (2017). chimeric antigen receptor t cells in refractory b-cell lymphomas. new england journal of medicine, 377(26), 2545–2554. 46. levine, b. l., & miskin, j. (2017). global manufacturing of car t cell therapy. molecular therapy methods & clinical development, 4, 92–101. 47. brudno, j. n., & kochenderfer, j. n. (2016). toxicities of chimeric antigen receptor t cells: recognition and management. blood, 127(26), 3321–3330. 48. gust, j., & taraseviciute, a. (2017). endothelial activation and blood-brain barrier disruption in neurotoxicity after adoptive immunotherapy with cd19 car-t cells. cancer discovery, 7(12), 1404–1419. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 286 49. ahmed, n., & brawley, v. s. (2015). human epidermal growth factor receptor 2 (her2) -specific chimeric antigen receptor-modified t cells for the immunotherapy of her2-positive sarcoma. journal of clinical oncology, 33(15), 1688–1696. 50. di stasi, a., & tey, s. k. (2011). inducible apoptosis as a safety switch for adoptive cell therapy. new england journal of medicine, 365(18), 1673–1683. 51. park, j. h., & geyer, m. b. (2016). cd19-targeted car t-cell therapeutics for hematologic malignancies: interpreting clinical outcomes to date. blood, 127(26), 3312–3320. 52. morgan, r. a., & yang, j. c. (2010). case report of a serious adverse event following the administration of t cells transduced with a chimeric antigen receptor recognizing erbb2. molecular therapy, 18(4), 843–851. 53. heczey, a., & louis, c. u. (2017). car t cells administered in combination with lymphodepletion and pd-1 inhibition to patients with neuroblastoma. molecular therapy, 25(9), 2214–2224. 54. ahmed, n., & brawley, v. s. (2015). human epidermal growth factor receptor 2 (her2) -specific chimeric antigen receptor-modified t cells for the immunotherapy of her2-positive sarcoma. journal of clinical oncology, 33(15), 1688–1696. 55. maude, s. l., & barrett, d. m. (2014). managing cytokine release syndrome associated with novel t cell-engaging therapies. cancer journal, 20(2), 119–122. 56. neelapu, s. s., & tummala, s. (2018). chimeric antigen receptor t-cell therapy — assessment and management of toxicities. nature reviews clinical oncology, 15(1), 47–62. 57. santomasso, b. d., & park, j. h. (2018). clinical and biological correlates of neurotoxicity associated with car t-cell therapy in patients with b-cell acute lymphoblastic leukemia. cancer discovery, 8(8), 958–971. 58. brudno, j. n., & kochenderfer, j. n. (2016). toxicities of chimeric antigen receptor t cells: recognition and management. blood, 127(26), 3321–3330. 59. brudno, j. n., somerville, r. p., shi, v., rose, j. j., halverson, d. c., fowler, d. h., (2016). allogeneic t cells that express an anti-cd19 chimeric antigen receptor induce remissions of b-cell malignancies that progress after allogeneic hematopoietic stem-cell transplantation without causing graft-versus-host disease. journal of clinical oncology, 34(10), 1112–1121. 60. wang, x., rivière, i., (2016). clinical manufacturing of car t cells: foundation of a promising therapy. molecular therapy oncolytics, 3, 16015. 61. june, c. h., o’connor, r. s., kawalekar, o. u., ghassemi, s., milone, m. c. (2018). car t cell immunotherapy for human cancer. science, 359(6382), 1361–1365. 62. kim, m. y., yu, k.-r., kenderian, s. s., ruella, m., chen, s., shin, t. h., (2018). genetic inactivation of cd33 in hematopoietic stem cells to enable car t cell immunotherapy for acute myeloid leukemia. cell, 173(6), 1439-1453.e19. 63. levine, b. l., miskin, j., wonnacott, k., keir, c., & jensen, m. c. (2017). global manufacturing of car t cell therapy. molecular therapy methods & clinical development, 4, 92–101. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 287 64. ghassemi, s., nunez-cruz, s., o’connor, r. s., fraietta, j. a., patel, p. r., scholler, j., (2018). reducing ex vivo culture improves the antileukemic activity of chimeric antigen receptor (car) t cells. cancer immunology research, 6(9), 1100–1109. 65. ruella, m., xu, j., barrett, d. m., fraietta, j. a., reich, t. j., ambrose, d. e., (2018). induction of resistance to chimeric antigen receptor t cell therapy by transduction of a single leukemic b cell. nature medicine, 24(10), 1499–1503. 66. fraietta, j. a., lacey, s. f., orlando, e. j., pruteanu-malinici, i., gohil, m., lundh, s., (2018). determinants of response and resistance to cd19 chimeric antigen receptor (car) t cell therapy of chronic lymphocytic leukemia. nature medicine, 24(5), 563–571. 67. maus, m. v., & june, c. h. (2016). making better chimeric antigen receptors for adoptive t-cell therapy. clinical cancer research, 22(8), 1875–1884. 68. newick, k., o’brien, s., moon, e., & albelda, s. m. (2017). car t cell therapy for solid tumors. annual review of medicine, 68, 139–152. 69. fraietta, j. a., lacey, s. f., orlando, e. j., pruteanu-malinici, i., gohil, m., lundh, s. (2018). determinants of response and resistance to cd19 chimeric antigen receptor (car) t cell therapy of chronic lymphocytic leukemia. nature medicine, 24(5), 563–571. 70. park, j. h., rivière, i., gonen, m., wang, x., sénéchal, b., curran, k. j. (2018). long-term followup of cd19 car therapy in acute lymphoblastic leukemia. new england journal of medicine, 378(5), 449–459. 71. zhang, e., yang, p., gu, j., wu, h., (2017). recombination of a dual-car-modified t lymphocyte to accurately eliminate pancreatic malignancy. journal of hematology & oncology, 10(1), 1–13. 72. barisa, m., queudeville, m., mahrhofer, (2017). chimeric antigen receptor t-cells: the future is now. human vaccines & immunotherapeutics, 13(5), 1109–1112. 73. fda. (2020). approved cellular and gene therapy products. 74. european medicines agency. (2020). kymriah: epar product information. 75. garrison jr, l. p., wang, s. k., huang, y., & baik, s. h. (2019). healthcare costs and quality of life outcomes following car-t therapy for hematologic malignancies: a systematic review of economic evaluations. journal of medical economics, 22(7), 613-624. 76. world health organization. (2020). who-emro 2020. 77. smith, j., & johnson, a. (2021). addressing healthcare disparities in lowand middle-income countries: challenges and solutions. journal of global health, 11(2), 45-57. 78. beauchamp, t. l., & childress, j. f. (2019). principles of biomedical ethics. oxford university press. 79. zafar, s. y., peppercorn, j. m., schrag, d., taylor, d. h., goetzinger, a. m., zhong, x., & abernethy, a. p. (2013). the financial toxicity of cancer treatment: a pilot study assessing out-ofpocket expenses and the insured cancer patient's experience. the oncologist, 18(4), 381-390. 80. unger, j. m., gralow, j. r., albain, k. s., ramsey, s. d., hershman, d. l. (2016). patient income level and cancer clinical trial participation: a prospective survey study. journal of the american medical association oncology, 2(1), 137-139. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 288 81. june, c. h., & sadelain, m. (2018). chimeric antigen receptor therapy. new england journal of medicine, 379(1), 64–73. 82. june, c. h., & sadelain, m. (2018). chimeric antigen receptor therapy. new england journal of medicine, 379(1), 64–73. 83. maude, s. l., et al. (2018). tisagenlecleucel in children and young adults with b-cell lymphoblastic leukemia. new england journal of medicine, 378(5), 439–448. 84. park, j. h., et al. (2018). long-term follow-up of cd19 car therapy in acute lymphoblastic leukemia. new england journal of medicine, 378(5), 449–459. 85. schuster, s. j., et al. (2017). chimeric antigen receptor t cells in refractory b-cell lymphomas. new england journal of medicine, 377(26), 2545–2554. 86. shah, n. n., & fry, t. j. (2019). mechanisms of resistance to car t cell therapy. nature reviews clinical oncology, 16(6), 372–385. 87. neelapu, s. s., et al. (2017). axicabtagene ciloleucel car t-cell therapy in refractory large bcell lymphoma. new england journal of medicine, 377(26), 2531–2544. 88. locke, f. l., et al. (2019). long-term safety and activity of axicabtagene ciloleucel in refractory large b-cell lymphoma. the lancet oncology, 20(1), 31–42. 89. majzner, r. g., & mackall, c. l. (2019). clinical lessons learned from the first leg of the car t cell journey. nature medicine, 25(9), 1341–1355. 90. ying, z., et al. (2019). a safe and potent anti-cd19 car t cell therapy. nature medicine, 25(6), 947–953. 91. brown, c. e., et al. (2016). regression of glioblastoma after chimeric antigen receptor t-cell therapy. new england journal of medicine, 375(26), 2561–2569. 92. rafiq, s., et al. (2020). engineering strategies to overcome the current roadblocks in car t cell therapy. nature reviews clinical oncology, 17(3), 147–167. 93. sadelain, m., et al. (2017). the basic principles of chimeric antigen receptor design. cancer discovery, 7(12), 1234–1246. 94. brudno, j. n., & kochenderfer, j. n. (2016). toxicities of chimeric antigen receptor t cells: recognition and management. blood, 127(26), 3321–3330. 95. sterner, r. c., & sterner, r. m. (2021). car-t cell therapy: current limitations and potential strategies. blood cancer journal, 11(4), 69. 96. xu, x., et al. (2019). mechanisms of relapse after cd19 car t-cell therapy for acute lymphoblastic leukemia and its prevention and treatment strategies. frontiers in immunology, 10, 2664. 97. newick, k., et al. (2016). car t cell therapy for solid tumors. annual review of medicine, 68(1), 139–152. 98. larson, r. c., & maus, m. v. (2021). car t cells: living therapies in the fight against cancer. cancer discovery, 11(7), 1654–1672. 99. srivastava, s., & riddell, s. r. (2018). engineering car-t cells: design concepts. trends in immunology, 36(8), 494–502. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 289 100. fesnak, a. d., et al. (2016). engineered t cells: the promise and challenges of cancer immunotherapy. nature reviews cancer, 16(9), 566–581. car-t 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 car-t . car-t , , , pcr. car-t , . , . car-t , , . car-t , , . , . (tme) car-t . , tme , , , tme car-t . tme, t , pd-l1, car-t . car-t , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 290 (apcs), . car-t , . , t (tregs) (mdscs), , (tgf) -10 (il-10). , , . car-t , . : car-t , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 315 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.28 “ 1 2, 3 1 , ghvinepadzegela08@gtu.ge, orcid.org/0009-0001-2350-5648 ; 2 m.chorkhauli@gtu.ge; 3 shavishvilitornike@gmail.com . , . , , . , , , , , , . , „ “ , , , . , , , , , , . , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 316 . , . , . , , , . , „ “ , . , . , ( ). , : „ , “. , , „ “ , . : ; ; . , „ “ , , , . , , , , , , , . , „ “ , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 317 , . , ( ). , : „ , “. , , , , : 1. , ... ! 2. : „ !“ 3. , . : , , . , , : , 85 ( 46 ) „ “. , : • (1933 2021) , . , , . 50. • , ; • 11 ; • “ ” . . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 318 • , • ( ) • , • • • “ , ...” • “ ” • . : o o „ “, ... o o poo • “ , ! , !” • cort , “ „ “ , , . , , , , , . , , , . : o , o , o , o , o , o 4 , o swot, o design thinking, o pest . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 319 : , . , , , : 6 „ “ , -7 , . , !). : , , „ “ . , -7 ! , ?!). , , , , , , , . , , , , . , . , . . [1-5]. 7 . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 320 “ „ “. , , 6 , , . -, . , ( ) [5]. , , , [67], , , [8-11]. , , . , , , . , , , ( , , , , , , ), : ! , . , , , . , . . , : ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 321 ; , ; ; . . ( ) ) , ( ). , , . „ ...“ , , , . . , , , . , , , , , , , . , , ( ) . , , , , : ”. ” , . . “ ” . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 322 , , , . . , , , , , : , ( ) , ”. , , , . , , : , , , , . , , . . , , , . , , on-line , „ “. javascript ( 300). . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 323 , , . , , . , : 1. ; 2. ; 3. , . , „ “ , , : 80, ( , ) !“ , (!) , . , , , , . , , . : 1. thomas j. peters and robert h. waterman, jr. in search of excellence (lessons from america s best-run companies). harper & row, publishers, new york, 1982); 2. “ . : 2.1 : . . 1987. . 272. 2.2 . . : , " ", , . .: , 2005 . 378 . isbn 5-9614-0213-4 , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 324 , , , , , , “ ”, . , , , , : “, „ “, “, “. , : , , , ; ; ( ) : ; osi ; ; ; . , , „ “ , , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 325 1. https://www.grafiati.com/en/literature-selections/decision-making-methods/journal/ 2. http://www.ifapcom.ru/files/2016/ugra_engl_blok_web.pdf 3. https://www.researchgate.net/publication/341275822_solution_of_some_complex_linguistic_probl ems_by_interdisciplinary_approach 4. https://www.sciencegate.app/keyword/2257442 5. https://my.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-620-3-30656-9/%d0%b2%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b0%d0%bb%d0%b5-%d0%b1%d1%8b%d0%bb%d0%be 6. https://www.mathedu.ru/text/poya_kak_reshat_zadachu_1959/p5/ 7. https://akvobr.ru/mitio_kaku_obrazovanie_budushego.html 8. . , . . „ .“ . , „ “, 2020, 1 (515), . 80-93. issn 15120996. 9. . , . . „on-line “. . , „ “, 2021, 1 (519), . 40-54. issn 1512-0996. 10. . , . . “ ”. 2021. . 50, 80 „ “. , „ , “, 2021. 1 (32), . 316-319. issn 1512-3979. 11. . ii ,, “. , , 29-30 2022. . 114-122. https://drive.google.com/file/d/1bxge5mixd-6lgenfmquinr2mp2rmv5df/view georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 326 about the teaching and guidance of the subject "fundamentals of creative thinking". gela ghvinepadze1, nino chorckauli2, tornike shavishvili3 1georgian technical university; 2georgian technical university; 3ilia state university summary today, in a rapidly changing environment in the whole world, many current problems require a timely response and an effective solution. for many of these problems, the previous approaches are no longer applicable or not applicable at all. in connection with this, the question of the development of qualitatively new, non-standard approaches is on the agenda for their decision, which is the goal of the field of creative thinking. it is natural that familiarization with achievements in the specified area, acquisition of relevant knowledge and mastery of skills should become one of the main directions of the education system not only in schools and universities, but constantly, at all stages of human activity. for several years, the subject "basics of creative thinking" has been taught at the faculty of informatics and management systems of the technical university of georgia to students and graduate students of some departments, and as an optional discipline it is offered to a group of students who wish to study it from the entire faculty. when choosing the necessary materials for training, the authors of this article, first of all, familiarized themselves with advanced foreign experience in the specified area, in particular, with theories, approaches and recommendations of well-known specialists. however, we did not just copy and translate these materials, but adapted them to local conditions, and also introduced students to the results achieved by georgian innovators. the results of these works are described in this article. its purpose is to share with everyone the experience accumulated by the authors of the article over the years of reading subjects in this direction, as well as to discuss the problems that arise in this process and ways to eliminate them. finally, as a result of the analysis and taking into account the recommendations of teachers and students, we strive to plan events for choosing ways to improve the content of the discipline according to creative thinking and the forms of its transfer to students. along with this, the article pays attention to the textbook written this year for teaching the subject "fundamentals of creative thinking", describing the main aspects of its structure and content. we note that subjects with such or similar names are taught in many universities and thousands of colleges around the world. and it can be said that the inclusion of this discipline in the curriculum of our universities was delayed (and in many places it has not happened yet). but, as they say: «better late than never». also, we consider it necessary that the subject "basics of creative thinking" be read in secondary schools of the country after appropriate adaptation to the educational process initially in the pilot form of training. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 327 key words: training; creative thinking; methods of making decisions. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 133 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.14 from migration to reintegration: examining the post-return experiences of georgian women mataradze, teona1, turkiashvili shorena2, elikashvili, elene3 1dr. associate professor, ivane javakhishvili, tbilisi state university, https://orcid.org/0000-0002-8248-2992; 2dr. assistant professor, ivane javakhishvili, tbilisi state university; 3student of bachelor program in sociology, georgian institute of public affairs abstract over the past three decades, there has been a significant rise in female migration globally, a trend also evident in georgia. the 2014 general population census in georgia revealed a higher number of female migrants compared to male migrants, with many women engaging in care work in countries such as greece, turkey, and italy. this study aims to examine the challenges that returned women migrants face in georgian society, focusing on their reintegration at the micro (family), mezzo (community), and macro (labour market) levels. utilising a qualitative research approach, the study involved in-depth interviews with seven returned women migrants and five daughters of migrant mothers who remained in migration. additionally, ethnographic analysis of facebook posts and comments provided further insights into the reintegration experiences of ex-migrants. the research sought to understand the factors that facilitate or hinder the reintegration process, including the impact of separation periods and family members' experiences during migration and the reasons for returning from migration. the findings indicate that reintegration is a complex process influenced by various factors. on the labour market level, returned migrants face significant challenges due to their age, deskilling, and the new labour market dynamics that emerged during their absence. due to unfamiliarity and limited resources, many prefer to continue working in care roles, which they performed abroad. on the community level, cultural and behavioural differences between the host and home countries complicate resocialisation. social inequality and a perceived decline in service standards also hinder reintegration. long-term migration has significantly altered family dynamics at the family level, making it difficult for returnees to readjust. increased irritability and feelings of exclusion are common among returnees, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 134 who struggle to reintegrate into family roles and responsibilities. families' financial dependence on remittances further complicates the reintegration process. despite these challenges, continuous communication with family members and the support of relatives can facilitate reintegration. from a functionalist perspective, the reintegration challenges are seen as disruptions to the social equilibrium, where returning migrants struggle to reclaim their former roles and functions within the societal system. keywords: female migration, reintegration challenges, georgian migrants, labour market, functionalist perspective of returned migration introduction over the last three decades, a notable rise in female migration has occurred worldwide. according to the international labour organization, there were 135 million international female migrants globally in 2020, representing 3.5 per cent of the world’s female population (iom et al., 2024, p. 4). this trend is also evident in georgia. the 2014 general population census revealed that the number of female migrants is significantly higher than that of male migrants (national statistical service of georgia, 2014). further studies confirm that 2015-2016, 60% of georgian immigrants residing in oecd member countries were women (oecd ilibrary, 2020). additionally, the share of georgian immigrant women has increased by 15% since 2000, marking the third-largest increase among the selected research groups in this study (oecd ilibrary, 2020). the census results also indicate that more women than men emigrate for work, with greece, turkey, and italy being the primary destinations. in these countries, georgian women are predominantly engaged in care work (georgian national statistics service, 2014). russell king and aija lulle, in their publication titled “gendering return migration,” acknowledge that return migration, particularly the gender aspect, has received less attention from researchers (king & lulle, 2022). it is important to emphasise that around a quarter to a third of migrants eventually return to their home countries (azose & raftery, 2019). one of the most significant aspects of the migration process is the reintegration of returning migrants into their homeland. according to preston, migrant integration is an adaptation involving give and take on both sides, as returnees and those who remained at home learn to live together (preston, 1993, as cited in arowolo, 2002). regarding the return and reintegration of migrants in georgia, it is essential to note that tbilisi, imereti, and kakheti have the highest rates of returned migrants (krelinova & ormotsadze, 2021). according to the same source, many emigrants returned to their homeland in 2020 due to insecurity or the impossibility of living abroad during the pandemic. consequently, the reintegration process has been more challenging for returning migrants during the pandemic due to the disruptions in social life and changes in work regimes. this difficulty was particularly acute in terms of former migrants finding new employment. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 135 one of the most difficult challenges for women returning from labour migration during the reintegration process is restoring relationships with family members, especially with their children. almost all georgian sources we have encountered highlight this significant issue. for example, krelinova and ormotsadze (2021) discuss how parents who migrated without their children now face communication problems with them. similarly, mary chachava's research emphasises that mothers who have returned from migration find it particularly challenging to reestablish relationships with their children (chachava, 2022). the indicators of reintegration in georgia are also revealing. research shows that women have a 4.7% higher rate of social reintegration than men but a 6.6% lower rate in the psychosocial dimension (krelinova & ormotsadze, 2021). one of the main reasons for this disparity may be the negative attitudes toward women who have returned from labour migration. these women often face harassment because their families have come to rely on the financial support they provided for years, and their absence has left a void. the relevance of this research issue in georgia is underscored by the active efforts of the internally displaced persons, ecomigrants, and livelihood agency, which is dedicated to reintegrating returned migrants. their programs assist people returning from illegal migration with employment, reintegration, and education. however, these programs have drawbacks, primarily focusing on those returning from illegal migration. additionally, the agency has allocated funds for the education of returnees, business projects, and various initiatives to support post-migrants in their reintegration process. given this context, this research aims to examine the challenges that returned women migrants face in georgian society. the objectives of the research are to study: a) the challenges of reintegration for georgian returned women migrants at the micro (family), mezzo (community), and macro (labour market) levels; b) to assess how the separation period and family members' experiences during migration affect the reintegration process; and c) the connection between the reasons for returning from migration and the reintegration process. the key research question is: what factors help or hinder the reintegration of returned female migrants into georgian society? considering that the experiences and histories of migrant women are highly individual and the reintegration process depends on various subjective factors, along with the sensitivity of discussing family reunion challenges, a qualitative research approach was chosen. we used in-depth interviews and ethnography (kozinets, 2010). for in-depth interviews, we selected two target groups: returned women migrants and daughters of migrant women who remained in georgia. both groups were selected using purposive sampling. the criteria for selecting returned migrants were: a) labour migration to common mediterranean countries (all interviewed women were labour migrants in italy, greece, and cyprus, primarily engaged in household or other unskilled work such as shop assistants and cleaners); b) middle-aged women (all georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 136 between 52-65 years old); and c) migration driven by the need to support their immediate or extended families financially. based on these criteria, seven ex-migrants were interviewed using a semistructured interview guide. the criteria for selecting the second group, daughters of migrant mothers, were: a) having a mother who had been abroad for more than three years; b) experiencing this migration during adulthood; and c) being women aged 18-29. we interviewed five women using a semi-structured interview guide based on these criteria. to capture the sincere attitudes of returned migrants, we also conducted an ethnographic analysis of different facebook closed groups, analyzing the posts and comments written anonymously by exmigrants about the challenges of reintegration. after generating qualitative data through interviews and facebook posts/comments, we conducted qualitative content analysis, coding, and categorising the data. literature review after the dissolution of the soviet union, population mobility between and out of the successor states increased significantly. political crises, ethnic tensions, and economic disasters drove millions of exsoviet citizens to seek opportunities beyond their communities, whether in urban centres or foreign countries. piotr sztompka links this surge in migration to ways of coping with the changes caused by the "victory trauma" of the soviet union's collapse, as people sought to accumulate more economic and social capital to overcome the rapid changes (sztompka et al., 2004). while population mobility within the soviet union was not uncommon (sahadeo, 2007), georgians were less inclined to migrate outside their republic; as suny (1996) notes, "georgians [...] tended to stay within their homeland and had the highest concentration in the home republic (96.1%) of any soviet nationality" (p. 386). however, in the post-socialist era, migration from georgia escalated significantly due to various triggering factors such as the difficult socio-economic situation, wars, and the new political system. these factors forced people to change their residence, migrate for work, and ensure their families' wellbeing with the money they earned. in the early years of georgia's independence, male migration to russia was predominant (zurabishvili & zurabishvili, 2010). during the first 15 years of independence, it was common for male household members, particularly from rural areas, to migrate to the capital city, tbilisi or russia. the historical proximity of the countries and the familiarity with the russian language were key factors facilitating this migration (mataradze, 2015). after 2006, the worsening political climate increasingly complicated migration to the most popular destination, the russian federation. rumours about discrimination against georgian labour migrants in russia further enhanced georgian residents' political alienation and feelings of insecurity about living and working there. although russia resumed issuing visas to georgians in a limited way at the beginning of march 2009, georgian labour migrants faced great difficulty obtaining legal work and residency permits (mataradze & mühlfried, 2009). these developments caused a shift in the migration georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 137 patterns of georgians, especially among the youth, who did not feel a connection to russia, did not speak the russian language, and viewed russia as an occupying force after the 2008 georgian-russian war. moreover, the creation of a common market in europe provided employment opportunities for people in developing regions, leading to a gradual shift in the direction of georgian emigration from the north to the west (gogsadze, 2018). while male migration was dominant in the first years of georgia's independence, the feminisation of migration began in the 2000s. studies of global migration trends indicate that the number of female migrants has increased since the 1980s as women began to seek work in other countries (caritas internationalis, 2012). on average, half of international migrants worldwide are women, which is why the term "feminisation of migration" has been used more actively in recent years. when discussing the gender aspect of migration, the authors focus on several key points. first, women have fewer opportunities than men to migrate legally. however, migration can become a positive experience for women as they often assume the role of breadwinner, thereby gaining access to more power. second, employment opportunities for women in migration are influenced by gender stereotypes, leading many to be employed in the care work sector. lastly, women are particularly vulnerable during migration due to the lack of support and protection networks, making them more susceptible to sexual exploitation and trafficking (chammartin, 2002). the trends above in women's migration are also evident in georgia. one of the main reasons for women's migration is the gender-specific fields of employment in the country. women and men often occupy different positions, commonly in education, healthcare, and social services, while men dominate fields such as construction, information technology, and real estate (kaladze & davituliani, 2018). in male-dominated fields, wages are typically higher, leaving women less economically empowered and independent. consequently, migration often becomes the primary solution for women seeking better economic opportunities. furthermore, women's domestic work in georgia is primarily unpaid and influenced by historical and cultural norms. according to patriarchal standards, household work is unequally and unfairly distributed between the sexes (un women, 2022). due to this labour burden, women often cannot fully engage in paid work. migration allows women to be compensated for the domestic work they have traditionally done for free (chachava, 2020). in an ethnographic study of a georgian village known for high out-migration, mataradze (2015) examined how families cope with the effects of migration and how gender and family roles shift during this process. when men migrate, the women left behind face social pressure to justify their husbands' absence and contend with suspicions of infidelity, which strains conjugal and family relations and disrupts social and work life in the village. remittances from migrants can alleviate some economic pressures, allowing families to accumulate wealth and improve their status by purchasing property or funding children's education. however, the stigma of being "left behind" imposes significant social georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 138 pressure on these women, often relegating them to diminished roles. conversely, when women migrate, their absence creates a more pronounced vulnerability within the family structure, making it harder to manage household responsibilities and cope with challenges (mataradze, 2015). the migration of women has altered the division of labour in georgian families, with women increasingly becoming the primary breadwinners. additionally, despite facing opposition, women often assume decision-making roles regarding migration-related issues. zurabishvili's research highlights that georgian women find it safer and more convenient to engage in domestic work abroad, as living with the families they work for allows them to save on housing costs. however, living in someone else's house can lead to significant psychological stress (zurabishvili & zurabishvili, 2010). in contrast, kaladze and davituliani (2018) found that some respondents were compelled to return home due to family circumstances, often unplanned. this unplanned return negatively affected their psychological well-being and hindered their reintegration process. female immigrants from georgia often become "transnational mothers," caring for other people's children while leaving their family members behind (zurabishvili & zurabishvili, 2010). studies indicate that children separated from their mothers for four or more years experience the highest levels of emotional distress (vanore, 2015). despite this emotional toll, these mothers endure the hardships of migration to provide materially for their children. while migrant remittances positively impact children's education and health and reduce child labour, researchers have noted that the adverse effects of parental absence can outweigh these benefits (antman, 2012). although living and integrating into a foreign country is one of the most challenging aspects of labour migration, reintegration upon returning to one's homeland can be equally tricky. sociologist georg simmel's concept of a stranger is relevant here; he defines a stranger not as someone who comes today and leaves tomorrow but as someone who comes today and stays tomorrow (simmel, 1908). this stranger does not belong to the group and introduces qualities that are foreign to the group itself. this challenging process is experienced by immigrants both at the beginning of their migration journey and upon their return. in both stages, they are initially strangers to the surrounding society, complicating the integration process. cerase proposes four different types of migrant return: "return of failure," when the migrant has not managed to integrate into the country of migration; "return of conservatism," which includes those migrants who have achieved their goals; "return of retirement," referring to retired migrants; and "return of innovation," when individuals are ready to use the tools and skills they acquired during their migration experience (cerase, 1974, as cited in cassarino, 2004). kaladze and davituliani, who studied the reintegration of georgian women returning from greece into the labour market, add a fifth type to cerase's classification: return due to unforeseen, undefined reasons, such as health conditions of loved ones or deaths in the homeland (kaladze & davituliani, 2018). research suggests that immigrants' willingness to become agents of development and change georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 139 depends on their level of preparation for return. successful reintegration requires time, resources, and the migrant's willingness to mobilise these assets (cerase, 1974, as cited in cassarino, 2004). kaladze and davituliani's study confirms this, showing that women who returned to georgia from greece for unforeseen and unspecified reasons struggled to integrate into the labour market (kaladze & davituliani, 2018). in contrast, those who planned and prepared for their return were better suited to the labour market. this difference can be attributed to the capital accumulated during migration and psychological readiness for change, both crucial for adapting to a new environment. reintegration into family and society is crucial for women returning from labour migration. despite maintaining contact with their loved ones through social networks or video calls, the virtual world cannot replace the real one. immigrants and their families often live in countries with different cultural, socioeconomic, or political characteristics, leading to differing lifestyles. upon return, both parties experience significant disruptions to their daily routines, causing discomfort (chachava, 2020). relationships often need to be rebuilt from scratch, which can be particularly challenging when it involves children who may have become parents. mary chachava's research highlights that it is easier to reconnect when children are young, as mothers do not miss the crucial years of their child's development, which are vital for emotional bonding and support. returning migrants also face social changes in their home society. according to dumon (1986, as cited in cassarino, 2004), a returnee must adapt to their homeland's changed behaviours and cultural norms to be re-accepted, a process known as resocialisation. this adaptation requires time and varies based on the duration of the migration. despite the higher incomes earned abroad, returning women often do not gain bargaining power within the family. upon their return, they typically revert to their original familial roles, even if they were the primary financial supporters during migration. this reflects the persistent patriarchal division of labour in georgia, which remains essentially unchanged by migration experiences (chachava, 2020). reintegrating into the labour market is another significant challenge for returning women migrants. years spent abroad often mean a separation from the georgian labour market and missed opportunities for skill development. studies indicate that reintegration is particularly difficult for post-migrant women over 50, as employers in formal sectors prefer younger, more qualified personnel (chachava & zubashvili, 2023). starting their own business is seen as a potential solution for economic integration, but many migrants lack the necessary savings. kaladze and davituliani (2018) found that women returning from greece face uncertainties about the type of work they can do and where they will be employed, leading to fear and insecurity about their future income stability. age also poses an obstacle for post-migrant women, compounding issues such as estrangement from family and labour market reintegration. this challenge is not unique to georgia. studies in canada show that immigrant women face various forms of violence and threats from husbands and children (guruge et al., 2010). the attitudes of family members towards them can shift dramatically from the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 140 pre-migration to the post-migration context. chachava's research revealed that negative attitudes from children towards elderly immigrants led one 75-year-old woman to return to emigration (chachava, 2020). post-migrant women of retirement age often cannot meet their minimum needs with the pension provided and are excluded from the cumulative pension system (chachava & zubashvili, 2023). this situation complicates their reintegration and can drive them towards repeated migration. in summary, women returning to their homeland must reintegrate with estranged relatives, a process that is incredibly challenging with adult children. they must adapt to new social norms and enter the labour market, facing dual challenges of inadequate qualifications and age, which often do not meet employer requirements. this situation is more problematic for older immigrants. consequently, many post-migrant women face difficulties that force them to return to emigration, seeking financial independence and a stable income. several factors influence their reintegration, including the reason for return, the level of integration in the host country, the socio-economic situation at home, and their qualifications. theoretical framework to explain the reintegration of returned migrant women in georgia, we utilise the functionalist approach. functionalism operates on the principle that society functions as a cohesive system, where each part contributes to the stability and continuity of the whole. this perspective examines the roles and functions of different societal elements in maintaining and reproducing the overall social structure (little, 2013). as highlighted in the introduction, this research focuses on studying the reintegration process on three levels: macro (labour market), mezzo (community), and micro (family). building on durkheim's insights, structural functionalism views society as a complex system composed of interconnected parts that work together to address its members' biological and social needs. society functions like a body, where various organs perform essential roles to maintain stability and health (little, 2013). durkheim argued that modern societies are more complex than earlier ones, with individuals fulfilling various roles that depend on others performing their functions. modern society is unified through a division of labour or organic solidarity, where a network of interconnected parts collaborates to sustain stability, much like a living organism (durkheim, 1893). this perspective emphasises that the components of society are interdependent and work together to maintain overall equilibrium. using this view, we can imagine migrants, before leaving, as integral parts of society at different levels: within families (performing caregiving functions), within communities (as active members of social networks, sharing communicative, emotional, and material functions), and within the labour market (being teachers, agricultural workers, medical assistants, etc.). they were part of modern organic solidarity, taking on various essential functions. talcott parsons’s (1961) agil schema offers a valuable framework for analysing the dynamics of a migrant family as a system with four essential functions: georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 141 1. adaptation (a): examines how the family adjusts to its environment before and after migration. 2. goal attainment (g): this focuses on how the family identifies its goals and strategies to achieve them, whether migration is involved or not. 3. integration (i): looks at how the family fosters cohesion and harmonious participation among its members, regardless of migration. 4. latent pattern maintenance (l): investigates how fundamental cultural patterns, values, and belief systems are preserved and regulated within the family before and after migration. finally, robert merton's (1957) concepts of manifest, latent, and dysfunctional functions can help us understand the processes of migration and return migration. if the migration of female household members proves functional for the family, their return migration could initially be dysfunctional, at least temporarily, until the family adjusts to the resulting structural changes. manifest functions of migration could include improved financial stability, while latent functions might involve family dynamics and role shifts. dysfunctional aspects could emerge if the return disrupts established routines and dependencies. in summary, the functionalist perspective provides a comprehensive framework to analyse the reintegration of returned migrant women in georgia by examining how their departure and return impact family structures, community roles, and labour market participation. research results drivers of migration: analyzing push and pull factors migration is a complex cycle that begins with the decision to migrate and includes both the process of adaptation in the host country and reintegration after returning to the country of origin. to fully understand the reintegration challenges faced by women returning from labour migration, it is crucial to examine the initial stage of migration: the factors that stimulate emigration. everett lee's migration theory identifies four categories of factors influencing the decision to migrate: (1) factors related to the place of origin, (2) factors related to the destination, (3) intermediate obstacles (physical or cultural characteristics that impede movement to the destination), and (4) personal factors (lee, 1966). lee's theory highlights significant differences between the factors related to the area of origin and those related to the destination. people living in their area of origin possess long-term knowledge and information about their location, enabling them to make informed and deliberate decisions. conversely, knowledge about the destination is often incomplete, with its pros and cons only fully understood through experience. nonetheless, certain positive and negative factors associated with both places are predetermined, acting as stimuli and attractions for migration. our research identified vital push factors that significantly influence georgian women's decisions to migrate for work. these factors operate on macro, meso, and micro levels. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 142 at the macro level, the primary focus is on the challenging economic situation in georgia. factors such as inflation, the enduring impacts of the 1990s economic turmoil, post-war conditions, low wages, exploitative labour practices, and inadequate pensions are significant drivers. all respondents had prior work experience before migrating, revealing a tendency that one of the provoking factors of migration was the imbalance between irregular working hours, workload, and pay. the unregulated labour market often resulted in unpaid excessive hours and workloads disproportionate to the pay received. respondents reported that low salaries amid high inflation only allowed them to meet basic needs, such as food and utilities: "there is no other perspective to talk about here; it is just about covering the basic needs like food and utilities" (returned woman migrant, may 9, 2024). the problematic socioeconomic conditions hinder financial and career development, as income often does not correspond to the position held. at the meso level, factors such as the cancellation of services or the closure of employment organisations due to economic issues, including restrictions on petty trade, were identified. social inequality within communities also emerged as a significant factor: "one day, i saw my elder son's classmates gathering for a birthday party, and he told me he could no attend because we could not afford the gift, with the price of the gift we will buy bread for two days. that moment made me decide to migrate for my children’s sake" (returned woman migrant, april 19, 2024). on the micro level, the primary motivating factor was financial problems within the family, such as the expansion of the family, children's growth, and their increasing needs: "the children were getting older, and their needs were growing. i had to leave to provide for them" (returned woman migrant, april 27, 2024). individual factors such as overcoming psychological problems or seeking novelty by changing the environment were also identified but were more prevalent among childless migrants. mothers consistently indicated that they "dared" to leave their children only for their children's sake. interviews with women migrants' daughters echoed this justification. they revealed societal pressure, blaming them for their mothers’ migration: "people would ask if my mother went abroad for me, making me feel blamed for her departure" (daughter of migrant woman, may 16, 2024). another significant factor was the difficulty of finding employment and the necessity to balance service and care work. before migration, respondents often performed unpaid care work, and migration provided an opportunity to be compensated for this labour (chachava, 2020). however, as barkaia (2016) points out, this does not change gender inequality issues, as care work is merely "redirected" from more privileged to less privileged women. despite this, migration offers significant financial opportunities. after women migrate, care responsibilities are redistributed among family members. the lack of residential apartments also emerged as a micro-level factor, influenced by georgia's patriarchal norms, where women lived in their father's houses before marriage and their husband's houses afterwards. therefore, buying an apartment becomes a primary goal of migration. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 143 in addition to push factors, pull factors related to the destination also play a crucial role in migration decisions. two main pull factors were identified: perceptions of migration and social capital in the destination country. misconceptions about migration often play a significant role, driven by narratives created by migrants. according to lee (1966), perceptions influence migration decisions more than actual factors, as knowledge about the destination is usually based on personal contacts or incomplete information. the presence of social capital in the destination country is a key pull factor, helping overcome intermediate obstacles. social capital, represented by relatives and close friends, provides various forms of support, including assistance in organising migration, reception, information sharing, adaptation, and employment support. for many respondents, social capital eased migration-related expenses. two worlds: migrant experiences and family dynamics after deciding to migrate, the initial stage involves entering the host country, often done in violation of immigration laws: “at first, i was exhausted because i travelled so many roads in a foreign country. i arrived in turkey and then travelled by bus to vienna, milan, and bari in southern italy for two days. the journey was long and difficult, especially without knowing english or italian” (returned woman migrant, march 12, 2024). all survey respondents reported migrating illegally, typically entering the destination country legally on a tourist visa before overstaying and working without authorisation. “we were all georgians like this” (returned woman migrant, april 23, 2024). the research revealed that many respondents were initially unaware of the dangers and legal implications of illegal migration, often due to limited awareness and lax enforcement in the host country. the psychological impact of illegal status was significant, causing stress and health issues: “not having documents had a terrible effect on my health. i got headaches and high blood pressure” (returned woman migrant, april 27, 2024). to avoid detection, migrants often confined themselves to their workplaces, further isolating them from other georgians and exacerbating feelings of loneliness and stress. integration into the host country presents numerous challenges, including adapting to a new environment, people, labour market, language, and cultural norms. this was their first migration experience for many respondents, making the adjustment period particularly acute. social networks and social capital in the host country play a crucial role in aiding psychological and social integration and facilitating employment. however, in some cases, such assistance is provided at a cost: “when you do not know what to do, you agree to pay for job placement. you do not look at the cost; the main issue is to start work” (returned woman migrant, april 13, 2024) despite these challenges, many migrants support each other out of solidarity: “georgians have rented apartments in all european countries. you go there, and they give you a bed. you live and pay fees until a job appears. word spreads that a new migrant is looking for a job, and if a job appears, she starts georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 144 working. this is how georgians help each other” (returned woman migrant, april 19, 2024). similar challenges are typical for first-time migrants, whereas repeated migration benefits from more robust social support networks, familiarity with coping strategies, and overcoming language barriers. many migrant women prefer care work, which offers lighter duties than in georgia. it often includes accommodation, reduced living expenses and more money to be saved or sent home. despite the low wages by local standards, the income is substantial compared to georgian wages. most respondents were the primary financial supporters of their families, sending the majority of their earnings back home: “the only thing i needed was travel money of 10 euros. i saved up to 50 euros for food, phone, and travel; the rest went to georgia” (returned woman migrant, april 13, 2024). the initial working period in a foreign family was challenging due to language barriers, cultural differences, and often humiliating treatment from employers. migrants endure these conditions out of necessity, lacking legal leverage to protect themselves from exploitation. while providing certain benefits, living at the workplace often leads to psychological and emotional strain due to the lack of personal time and space. the emotional toll of missing family was a significant adaptation challenge, with respondents identifying homesickness as the hardest part of migration. daily communication with loved ones helped mitigate this, but the distance inevitably affected personal relationships. most respondents became prominent financial supporters of their families but did not gain corresponding bargaining power within the family. they remained less involved in decision-making processes despite their financial contributions, reflecting the persistent patriarchal norms that undervalue their role: "despite sending money home, i felt i had no say in family decisions" (returned woman migrant, april 13, 2024). interviews with the daughters of migrant women highlighted the emotional and practical challenges they faced due to their mothers' absence: “it was tough to suddenly not have my mother by my side, especially since i spent every day with her. she was not there for me during my teenage years when i struggled to understand the changes in my body and mind. she was absent when i was finishing school and studying hard, and she was not present when i began university, eager to share my successes. even when i graduated and started living independently, she was not there. my mother was never truly by my side” (daughter of migrant woman, april 22, 2024). some respondents reported severe psychological issues due to the lack of maternal support: “i experienced severe psychological issues, to the point where i felt unable to leave my room all day and was constantly unwell. if my mother had been there, she would have responded differently. at that moment, no one encouraged me to 'get up and leave the room'” (daughter of migrant woman, march 13, 2024). in families where other relatives, such as grandparents, took over childcare duties, children experienced fewer emotional challenges: “generally, parents are crucial for a child, but for me, it was my grandparents who filled that role. they expressed that they loved us even more than our parents typically do, and whereas our parents might refuse certain things, our grandparents always did everything for us. i remember feeling a sense of emptiness when my parents migrated when i was little, though it did not last long. living with our georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 145 grandparents was far more engaging than being with our parents” (daughter of migrant woman, march 15, 2024). in addition to severing the emotional connection with the mother, the study revealed difficulties in organising daily life in the family: “[when the mother migrated] i was a minor who knew absolutely nothing, especially about family affairs. i did not know how to cook or even make tea by myself. however, suddenly, everything changed. i learned to do everything, and today i do not like it when someone else does it for me” (daughter of migrant woman, april 22, 2024). in some cases, daughters not only learned to take care of themselves but also took over the roles of mother and housewife for other family members: “i lived with my father and younger brother, and according to social norms in georgia, i was expected to take on the role of a mother. this included managing household chores and caring for my brother, which felt like an additional burden. i was a child, missing my mother, yet i had to fulfil a maternal role for my brother as well” (daughter of migrant woman, march 12, 2024). after migration, most migrant women become the leading financial supporters of their families, playing a significant role in meeting the family's primary needs. despite this, many do not gain bargaining power within the family and are less involved in critical decision-making processes. they remain distant financial supporters, reflecting the cultural perception of a "strong georgian woman" who sacrifices her well-being for others. according to the research, "georgian women" are often viewed as victims of cultural norms, sacrificing themselves for the sake of their families and failing to value their own needs. respondents highlighted traits associated with strong women, such as self-sacrifice, dealing with problems alone, suppressing emotions, and doing everything possible for their children's wellbeing. these perceptions often lead women to cope with all problems independently. as a result, the image of the migrant woman is shaped by these cultural representations, leading to labels such as "milk cow" and "atm" in the sending society. netnographic analysis suggests that these epithets stem from the migrant's role as a financially independent woman who sacrifices her psychological health. for those remaining in georgia, the migrant is seen as a source of income, leading to ever-increasing demands as extended families seek to maintain a stable income. female migrants are, therefore, compelled to adapt to any working conditions to meet these financial obligations: "it is like you do not allow yourself to get sick or take a break because every hour is wasted there. i stood firm and told myself i have to work and provide for my children" (returned woman migrant, april 27, 2024). ultimately, the image of the migrant woman evolves into that of a financial supporter, losing the functions of a housewife, an emotional supporter of children, or a sexual partner of a spouse. this transformation is not solely an individual process but is shaped by cultural, societal, and familial expectations. research has shown that the migrant and the community left behind undergo significant changes at the initial migration stage. over time, the situation stabilises, new functions are integrated, and adaptation to the new reality occurs. for migrants, this involves learning the language, expanding social networks, becoming closer to the host family, and adapting to the culture and lifestyle of the host georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 146 society: “i have not changed jobs much because, like children, elderly people become very attached to their caregivers. they grow accustomed to you and find it difficult to part with you. as caregivers, we become part of their family; we live with them, eat with them, and share their daily routines. this bond develops over years, not just days. in my experience, i have never had a situation where i had to leave due to a problem at work” (returned woman migrant, april 19, 2024). adaptation involves developing new communication strategies between the migrant and their family. most migrants do not share the challenges and stress they experience during the migration process with their families. children use two types of strategies: either they avoid discussing their problems to prevent worrying their migrant parent, or they become more communicative: “since i knew my mother should not worry, i decided to change my approach and tell her everything” (daughter of migrant woman, april 22, 2024). the study also revealed that over time, both migrants and their families across the border adapt to the situation, which can lead to delaying or refusing return migration. for example, a daughter of a migrant woman noted: “migration continues to this day. i sense that he no longer wants to return to georgia. in some respects, he is right because he cannot envision how his life in georgia would progress or how he would manage work here. he has grown accustomed to his current life and finds comfort in it” (daughter of migrant woman, march 12, 2024). conversely, a former migrant explained: “when i spoke with them at home, i felt reassured that they were doing okay. the children had grown up, learned to care for themselves, and pursued their dreams with the money i sent. however, their needs continued to increase. they initially required private lessons for entrance exams, then faced tuition, apartment rent, and food demands. over time, new expenses emerged—such as securing an apartment—that were never fully met” (returned woman migrant, april 19, 2024). the migration journey is fraught with challenges, from initial illegal entry and integration difficulties to the emotional toll of family separation and the complexities of adaptation. migrants and their families undergo significant changes, gradually adapting to their new realities. however, the cultural and social expectations placed on migrant women often lead to enduring challenges, compelling some to extend their stay abroad or consider re-migration. the return dilemma: navigating reintegration and unforeseen challenges within the research framework, a tendency was revealed that from the social networks of migrants known to the respondents, only a few individuals return to their homeland. most migrants continue to live abroad; some have decided to stay permanently and have obtained legal status, while others remain due to unfulfilled migration goals or the inability to reintegrate into their homeland. returning to the homeland has become an exceptional case, and deciding to end years of migration is complex significantly, as it will inevitably impact the reintegration process positively or negatively. as noted in the literature review, various factors influence the decision to return. cerase (1974, as cited in cassarino, 2004) distinguishes several types of returns: "return of failure," "return of retirement," georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 147 "return of conservatism" (where migrants return after achieving their goal), and "return of innovation " (where the returning migrant is ready to use the knowledge, experience, and capital acquired during migration). additionally, research in georgia indicates that returns often occur due to unforeseen or undefined reasons (kaladze & davituliani, 2018). the complexity of the reintegration process is significantly related to the type of return. failed returns or returns due to unforeseen reasons are often sudden and rapid, leaving the returning migrant without resources. returning due to age can create problems in reintegrating into the labour market and family due to the migration length. conversely, innovative returns or returns after achieving a goal can facilitate reintegration, as the migrant uses accumulated capital or feels satisfied with having fulfilled their migration goals. however, even in these cases, the reintegration process can be challenging. among the respondents in the study, the most frequent type of return was due to unforeseen, unspecified reasons. one case involved an innovative return, and another combined achieving a goal with returning due to unforeseen reasons. respondents who returned due to unforeseen reasons cited factors such as the health of a family member, their own deteriorating physical and psychological health, the inability to adapt to the host country despite years of migration fully, job loss, fear of adapting to a new job, and missing their family. in the case of an innovative return, the main goal of migration was to start a private business with accumulated capital. one respondent quickly returned after receiving financial assistance from a relative to achieve this goal. although the return decisions of the study's respondents align with cerase's categories, they also mentioned other motivating factors, such as forgetting the reality and problems in georgia, which made it easier to decide to return. propaganda in georgia, encouraging migrants to return with promises of a better socio-economic situation, also influenced decision-making: "here, how many times i heard on tv 'come, immigrants, return to your country' i thought there was a way. it had really improved during these seven years, and i hoped there would be jobs, and i could earn more easily" (returned woman migrant, april 27, 2024). personal circumstances, unforeseen events, and external factors such as media propaganda influence the decision to return to georgia. the return type significantly affects the reintegration process, with sudden and unplanned returns posing more significant challenges. even those who achieve their migration goals face difficulties in reintegration, highlighting the complex and multifaceted nature of the migration experience. reintegration challenges and strategies although the return of the labour migrant completes the most significant part of the migration cycle, this still does not mean that the migration cycle is entirely over. one of the most critical parts is reintegration, which significantly impacts the post-migrant's quality of life and can even influence the decision to re-migrate. the migrant's reintegration process and return to the homeland after many georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 148 years of migration can be adapted to georg simmel's definition of a stranger, according to which a stranger is a person who comes today and stays tomorrow (simmel, 1908). the process of reintegration is an adaptation that involves giving and receiving, with people relearning to live together, including those who migrated and those who were at home in their absence (preston, 1993, as cited in arowolo, 2002). of course, reintegration does not only include adaptation within the family; it encompasses many aspects. in this study, three main dimensions of reintegration are examined: micro (family), mezzo (community), and macro (labour market) levels. reintegration into the labour market, family, and society and the facilitating and hindering factors of reintegration at these levels are analysed. the willingness of immigrants to become agents of development and change depends on how well they prepare in advance for their return (cassarino, 2004). time, resources, and desire are necessary for the migrant to achieve inevitable success. based on the above, there are different types of return and different degrees of preparation for return, which differ in readiness and mobilisation. the reintegration process is strongly influenced by how the migrant decided to return, how prepared they were financially and psychologically, and how much they desired it. in the study by kaladze and davituliani (2018) on the reintegration of former migrants into the labour market, it is noted that those migrants who decided to return quickly find it difficult to establish themselves. labour market reintegration (macro level) in most cases, post-migrant women discuss their difficulties during reintegration into the labour market. the reason for return is directly related to the degree of reintegration of migrants into the labour market, as either the migrant arrived mobilised with accumulated capital and a development plan or they did not. although in some cases, the return was involuntary (due to family or personal health conditions) and in others, it was intentional, most returned migrants tried to find employment. migrants highlight many difficulties they encountered in this process. the most frequent impeding factor is the age of the former migrant. the georgian labour market mostly looks for young staff, a requirement that former migrants cannot meet: "there was an age limit that i was already well past" (returned woman migrant, april 23, 2024) in one case, the problem of deskilling was revealed, causing regret in the former migrant and aggravating the feeling of wasted time. a returned migrant woman, a high school teacher before migration, says: "after returning, i have not even considered the option of employment at the school. so many years have passed... who would have kept me in employment place!... since then, if i had been teaching, how many things have changed: the approach, the program, people have changed their certification, and i was busy caring for the elderly at that time!" (returned woman migrant, april 19, 2024). there is also the factor that the imbalance between pay and workload in georgia is unacceptable after working abroad. they believe that the work performed does not correspond to the income received georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 149 from the given work, excessive hours are not paid at all or only partially, and the few jobs where there may be a possibility of employment offer no development perspective. even though their work rights were not protected even during illegal migration, they often had to perform exploitative work. they believe that the rights of employees in georgia are significantly violated. returned migrants mostly try to find employment in the field of care work. lack of finance and collected capital to start a business is also an impeding factor. according to the respondents, low salaries in the country often do not allow them to meet their basic needs, let alone rest. as maya barkaia (2016) points out, people are often forced to choose between starvation and exploitative labour, so some are unable to rest and are punished with exploitative labour, while for others, rest is punished with unemployment. additionally, it is crucial to understand the lack of information. migrants spend many years away from the georgian economic system, and it is natural that after their return, they need orientation and information on how to engage in economic activities. they do not know exactly what type of work they can do or where they will be employed after returning (kaladze & davituliani, 2018). this factor had a significant impact on the reintegration of one respondent, who could not receive help from the state reintegration program to start her own business precisely because of the lack of information about the current situation in georgia's economic sector: "i was a new arrival, alienated from that point of view. you don't know what's going on for five years, five and a half years, what's going on here, who makes a living, what could be more profitable" (returned woman migrant, april 23, 2024). there was also a trend that respondents who did not attempt employment after migration considered the experiences of other ex-migrants or people living in georgia regarding barriers to employment and, therefore, did not attempt employment. the scepticism of the daughters of migrant mothers about their parents' return is also engaging. none of them mentioned for sure that their mother should or was planning to come back shortly. in some cases, they wished their parent to obtain legal documents to travel freely and, in one case, to take the family with them. one daughter's position is particularly noteworthy: "when i think of my mother's return, i am very concerned. what would she do here? going back to the village and continuing cattle breeding or gardening? no way! doing the same here [in the capital]? how much will she earn, 100200 euro? so after some worries, i say to myself that her coming back is far away and try not to think about it" (daughter of migrant mother, march 12, 2024). these worries reveal the moral and economic judgments migrant family members have. in a society like georgia, migration, even doing care work, is seen as upward mobility. family members do not want their mothers to lose this position, as agricultural work or care work in georgia is perceived as lower status than doing the same job in europe. additionally, these jobs in georgia do not guarantee as much income as migration. migrants working in households experience deskilling, and the youth are aware that their mothers may struggle to maintain their status and income upon returning. the only optimistic case involved a migrant who transitioned from care work to studying stomatology and now works in that profession: "my mother is planning to come back. she wants to open her clinic. but georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 150 i doubt she will manage to return here finally; at least she will open her own business" (daughter of migrant mother, date). she explained that her worries are based on the years since her mother's migration and the significant changes in georgian society. because most returned migrants performed care work during their time abroad, they often prefer to continue in similar roles upon returning to their home country. this preference is influenced by their willingness to engage in familiar activities and objective realities such as their age, which is not favoured in the local labour market, deskilling, and the emergence of new labour market trends during their absence. these new trends create challenges for returnees who lack the information and adaptability to navigate the current job market effectively. from a structural-functionalist perspective, the labour market in the sending society can be seen as a social system that continues to evolve, adapting to new tendencies and demands. as migrants leave, the local labour market progresses by incorporating younger and more adaptable local workers, leaving returning migrants estranged from the local context. this alienation is compounded by the fact that returning migrants are often not well-prepared with new qualifications, skills, or financial resources, making it difficult to find their place in the local labour market. structural functionalism, which views society as a cohesive system where each part contributes to stability and continuity, supports this observation. when migrants leave, the labour market and social systems adapt by filling gaps with local talent. upon their return; migrants find that the labour market has moved on without them, preferring younger and more qualified candidates better aligned with current demands. this situation aligns with durkheim's concept of organic solidarity, where various parts of society are interdependent and function collectively to maintain stability (durkheim, 1893). additionally, parsons's agil schema can be applied here to understand the challenges returned migrants face. the labour market's adaptation (a) to new trends and younger workers, goal attainment (g) in terms of meeting current demands, integration (i) of the local workforce, and maintenance of latent patterns (l) all work against the reintegration of returned migrants who lack up-to-date skills and resources (parsons, 1961). merton's concepts of manifest and latent functions also highlight that while the manifest function of migration is economic improvement, the latent function may include deskilling and social estrangement, making reintegration challenging. the dysfunctionality experienced by returning migrants underscores the complexity of their situation, where their previous roles no longer exist, and they struggle to adapt to new ones (merton, 1957). in summary, the labour market reintegration of returned migrants is hindered by their age, lack of upto-date skills, and the evolving nature of the local labour market, which prefers younger, more adaptable workers. structural functionalism provides a framework to understand these challenges, emphasising the interconnectedness of societal roles and the difficulty of reintegrating into a system that has progressed in its absence. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 151 community reintegration (mezzo level) a returnee from migration must adapt to the community's changed behaviour and cultural norms in their homeland, a process referred to as resocialisation (dumon, 1986, as cited in cassarino, 2004). the period of resocialisation depends on the duration of migration. many respondents emphasised the radical differences in culture, behaviour, and dress between the sending and receiving communities. adjusting to these differences proved difficult for the respondents, who often held more positive attitudes towards the customs and behaviours in their country of migration: "these people's behaviours and something was very unacceptable after how polite they are, i don't know, they are different people" (returned woman migrant, april 25, 2024). differences in behaviour were also observed in the service sector. migrants found the work culture in georgia unacceptable, not only due to the difficulty of employment but also due to the perceived rudeness of staff, especially when compared to the more polite service they experienced abroad. they highlighted the stark contrast in the behaviour of employees in transport and supermarkets, noting that the service was generally more courteous in the countries where they had migrated. social inequality and hardship in georgia pose significant obstacles to resocialisation, as post-migrants compare these conditions to those in the country of migration, making it difficult to adjust to their new reality. for some, the process of socialisation in society is closely tied to reintegration into the labour market. respondents who struggled to find employment felt they could not adapt to the societal norms, cultural innovations, and rules after many years abroad: "what do i know, how can i tell you, i'm sitting at home, and it's hard for me, yes, i told you to find a job, it turns out that i couldn't do it, i couldn't do it anymore" (returned woman migrant, april 23, 2024). environmental conditions further complicate the resocialisation process. many returnees negatively evaluated georgia's urban development and environmental opportunities compared to what they had experienced in more developed countries. despite these challenges, some positive factors also supported their resocialisation. improved conditions in their residential areas and the development of the construction sector were noted as facilitating factors. family and community support played a crucial role in the reintegration process, especially for those who returned due to unforeseen circumstances. respondents emphasised the importance of nostalgia and the fact that, unlike in a foreign country, they did not have to adapt to complete strangers: "you feel like an outcast there, in a foreign country, that you can't be with your home people and you're with strangers and everything happens to you there, it's nostalgia and everything, and nothing here, usually" (returned woman migrant, may 9, 2024). however, the expectations of finding the same environmental opportunities and conditions as in the country of migration often led to stress upon their return: "i was under terrible stress for 3-4 months, i was looking for that space, i was looking for that beauty" (returned woman migrant, april 25, 2024). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 152 this stress was particularly pronounced when their perceptions of their pre-migration and migration period differed significantly from the current reality in georgia. migration significantly changes an individual's way of life and values. respondents often felt better during their migration due to the receiving country's culture, people, positive support, and beautiful environment. these values and lifestyles became an integral part of their daily lives. many migrants, finding the georgian reality unacceptable, chose to take their families with them and remain abroad: "it is so unacceptable to live in georgia anymore, i don't think they [other migrants] will ever return" (returned woman migrant, april 25, 2024). an exciting factor identified in the research is the change in dressing styles and living a freer lifestyle. in the country of migration, practical and simple clothing was preferred, reducing the pressure to maintain a specific appearance constantly. this change positively impacted their lifestyle, making them less concerned with others' opinions. when discussing their relationships with the local community, returned migrants often mentioned the loss of close friends: "unlike my family, i couldn't maintain the same relationship with my friends; i even lost some of them, although those who were close to me returned from the moment of my arrival, as usual, we celebrated our arrival and caught up with each other's lives" (returned woman migrant, march 12, 2024). another challenging aspect was the community's expectations: "there are already two categories. one who is interested in how i am, and i continue to be in close contact with them. and the second part, which thinks because i was abroad, i brought millions, and they are asking me for money" (returned woman migrant, april 19, 2024). the expectation for migrants to provide financial support or gifts is widespread. ernesto castañeda (2012) describes the frustration of maria, a georgian immigrant in new york, who feels pressured to send money despite her financial struggles. she notes that her relatives expect substantial amounts and view her as wealthy, constantly demanding financial assistance and gifts. maria likens her situation to being a “santa claus,” where the gifts are often unappreciated, reflecting her family's dependency on her remittances. this tendency can be explained by two reasons: a) migrants often present themselves as successful in avoiding the stigma of failure, raising the community's expectations, and b) reciprocal expectations, as highlighted by the interviews with daughters of migrant mothers. the daughters often spoke about the physical and emotional support they received from community members while their mothers were abroad: "at school age, when all the other children's parents come to the meeting and your mother can't come, it's also psychologically difficult. i also remember cases where i brought my neighbor to my meeting instead of my mother" (daughter of migrant mother, march 12, 2024). another respondent mentioned that friends' families shared food, invited her home, and cared for her: "when my mother wasn't here, my friends, even their parents, stood by me. without them standing by my side, it would georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 153 have been much more difficult for me to get through this time, if i had been alone with this problem" (daughter of migrant mother, march 13, 2024). as children sometimes hide the challenges they faced after their mothers' migration, returned migrant women often do not know much about the past relationships between their family members and the community. this lack of awareness can make the community's demands and expectations seem strange upon their return. summary: community reintegration for returned migrants involves adapting to changed behaviours, cultural norms, and environmental conditions. factors that support reintegration include family and community support, nostalgia, and local infrastructure development. hindering factors include negative comparisons with the country of migration, unrealistic expectations, and social inequality. the functionalist perspective helps to understand these dynamics, highlighting the interdependence of societal roles and the challenges of resocialisation in a changed community context. family reintegration (micro level) before the end of many years of migration, the migrant must adapt to long-distance relationships and learn to live with their family again, as their daily lives have been radically different over the years. in this case, factors hindering and facilitating reintegration into the family were also distinguished. one of the most significant hindering factors is the length of migration. almost all interviewed respondents noted that their prolonged absence had radically, significantly, and negatively changed their relationships with family members. as they were reluctant to share the stories of their own families, they recounted stories of other georgian women emigrants they met during their migration who failed to reintegrate into their families because they were no longer considered full members: "she came to her family, to her own house, to the house she built, she struggled so much during so many years to build this house… but when she came to that house, she did not find her bed, there was no sleeping space left for her anymore" (returned woman migrant, april 25, 2024). migrant women's daughters tell a similar situation from a different angle: "when my mother got the legal documents, she came back. my sister and i were preparing for her to meet. we wanted our mother to feel everything was the same as she left. however, it was not... there were new items, new orders... we even had difficulties recalling how it was before mom left. it was impossible to reconstruct" (daughter of migrant mother, march 12, 2024). this change in environment can be seen as symbolic, reflecting more profound shifts in relationships, functions, and roles within the home. one migrant woman who openly admitted conflict with her husband explained: "by migrating, i took such a big burden on myself that i expected my husband to share the responsibility. i thought we were both obligated to take care of our children together, me financially, him physically and emotionally at least. a few years later, i came from a vacation in georgia, and then i felt that i was the only one, both mother and father and that the entire load was transferred to me. from here, the relationship between me and my husband got mixed up, and finally, we got to the point where he continued to live for himself and i for myself. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 154 i decided that i prefer to be alone, i am more at peace, i have no complaints against anyone, and i do what i can and as i can for my children" (returned woman migrant, april 19, 2024). as we see, the family structure and relationships also change significantly after the migrant's return, making it difficult for people to adapt to living together again. the main solution often seems to be remigration, as confirmed by one respondent's story: "after her migration, her husband met her so aggressively that she said she can't live with him anymore, she got up and emigrated again" (returned woman migrant, may 9, 2024). in addition to the increased aggressiveness of family members who remained in georgia, irritability among post-migrants is also common, as confirmed by respondents' experiences: "it was too difficult for me, do you know how i was?! i was very agitated; i used to fight all the time and with family members at home all the time." respondents attributed their increased excitability and irritability to several factors. one reason is that they became accustomed to solitude during migration, which became their comfort zone. the return home significantly disrupted the new lifestyle they had acquired abroad, which was incompatible with life in georgia. another reason is the changed environment at home, which was almost nothing like the one before migration. while listening to the stories of migrant women’s daughters, one additional disrupting factor appears. while left alone, the children learned how to live independently: "my mother's departure primarily taught me to live independently. of course, it wasn't easy at first, but then i got used to the fact that the day would come when i would have to be without my parents and i would have to take care of myself. because when you do not always have your mother by your side to help you make decisions, you have to make those decisions yourself. therefore, it can be a catalyst in my life to achieve something independently, on my own" (daughter of migrant mother, march 12, 2024). another daughter mentioned, "mom's departure taught me independence, but real independence, not just to wash the dishes and cook. you do not have anyone. here is a simple example: if you want to make an appointment with a doctor, you cannot tell the doctor, 'my mother called,' and know you are scheduled at one o'clock. no, i talked to you and made the appointment myself. it is a simple example, maybe even absurd, but you start making decisions on your own" (daughter of migrant mother, march 12, 2024). simultaneously, one of the daughters mentioned that when her mother returned, she felt discomfort: "although we had close communication via the internet while she was gone, it felt different when she came back. for me, it was like controlling me, and i protested. i was not used to questions like: where are you going? why? with whom? i am ashamed, but sometimes i reacted negatively to my mother's comments" (daughter of migrant mother, march 12, 2024). one of the most important reasons is that family members who remained in georgia do not understand the migrant's experience, creating a feeling of exclusion and foreignness: "i had an inner scream somehow that they are all together, here they are together, and i am alone. why did i come back? i thought many times that i should not have come." the respondent also noted that the covid-19 period further separated migrants from their families. according to krelinova and ormotsadze's georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 155 research, many georgian migrants returned to their homeland during the pandemic due to the impossibility and insecurity of living abroad (krelinova & ormotsadze, 2021). consequently, the pandemic has also become an essential obstacle for post-migrants in terms of both family reintegration and resocialisation in society. additionally, reintegration is significantly complicated by the financial dependence of the family remaining in georgia on the migrant's remittances. most respondents noted that during the migration period, they were the prominent financial supporters of their extended families. the more the family and relatives depend on financial remittances, the more difficult it is for them to adjust to the migrant's return, especially if the migrant returns without savings. both from in-depth interviews and from the netnography, it is evident that the majority of returned migrants feel undervalued: "the main thing is to feel that they [family members] understand your sufferings and appreciate what you did" (returned woman migrant, april 13, 2024). post-migrants expect the return of given favours from their family members, and failure to receive this harms the reintegration process. however, the main problem, as revealed by the netnography, is the lack of awareness among household members about the problems faced by the migrants. influenced by the image of a migrant woman, they have different ideas about the financial capabilities of a migrant. identifying the factors supporting reintegration in the family is crucial, among which is the migrant's role in daily communication with family members. keeping family members informed about their lives positively impacts the reintegration process after return, as migrants are not entirely deprived of information about their families. the reintegration process is facilitated by nostalgic and strengthened emotional attitudes towards family members that arose during the migration period. the financial or psychological support of relatives and family members also plays an important role, especially when migration ends due to unforeseen reasons. describing the post-migration experiences of women using parsons’ agil schema might help to explain the disruptions of the reintegration process: adaptation (a): the family’s ability to adapt to the migrant’s absence and eventual return is crucial. migrants adapt to new environments and roles during their time abroad, while family members adapt to new responsibilities and routines in the migrant’s absence. upon return, both parties must readjust to living together, often leading to conflicts and a reevaluation of roles within the family. goal attainment (g): migrants and their families set goals related to migration, such as financial stability and improved living conditions. the attainment of these goals influences the reintegration process. if the goals are achieved, the family may find it easier to reintegrate the migrant; if not, tensions and dissatisfaction may arise. integration (i): the integration process involves reintegrating the migrant into the family unit and reestablishment of familial bonds. this can be challenging due to changes in family dynamics, roles, and georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 156 relationships during the migrant’s absence. effective communication and mutual understanding are essential for successful reintegration. latent pattern maintenance (l): the family’s ability to maintain cultural values, norms, and traditions during the migrant’s absence and upon their return is critical. migrants may adopt new values and behaviours from their host country, which can conflict with those of their families. the ability to reconcile these differences is crucial for maintaining family cohesion. according to merton's theory (1957), the return of the migrant can be seen as dysfunctional. the family, having adapted to a new lifestyle and independent social system, may find the return of the migrant disruptive. the family members have adjusted to new roles and responsibilities in the migrant's absence, creating a new equilibrium. the migrant's return may challenge this balance, leading to conflicts. family reintegration is a complex and challenging process influenced by several factors. hindering factors include the length of migration, increased irritability among returnees, financial dependence on family members, and a lack of understanding of the migrant's experiences. facilitating factors include continuous and honest communication with family members, nostalgic feelings, and the support provided during and after migration. analysing these findings using parsons' agil schema highlights the importance of adaptation, goal attainment, integration, and latent pattern maintenance in understanding the dynamics of family reintegration for returned migrants. conclusion this research examined the challenges that returned women migrants face in georgian society, focusing on the reintegration process at the micro (family), mezzo (community), and macro (labour market) levels. the study sought to understand how the separation period and family members' migration experiences affect reintegration and explore the connection between the reasons for returning from migration and the reintegration process. most returned migrants prefer to continue working in the care sector upon returning to georgia, influenced by their prior experience and the limited opportunities for older workers in the local labour market. their challenges include age discrimination, deskilling, and a lack of updated knowledge about the emerging labour market trends during their absence. through a structural functionalist lens, it is evident that the georgian labour market has adapted to new trends and demands, often leaving returned migrants feeling alienated and without a clear role. the reintegration process at the community level involves adapting to changed behaviours and cultural norms. returned migrants often find the differences between the host and home communities stark, complicating their resocialisation. compared to the more favourable conditions in the host countries, social inequality and hardships in georgia further hinder this process. despite these challenges, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 157 community support and nostalgia can facilitate reintegration, though the expectation to provide financial support can create tension. lengthy migration periods significantly alter family dynamics, making it challenging for returned migrants to re-establish their roles within the family. increased irritability and aggressiveness among both migrants and family members further complicate reintegration. financial dependence on remittances creates additional pressure, as family members often have unrealistic expectations about the migrant's financial capabilities. continuous communication and emotional support from family members during the migration period positively impact the reintegration process. analysing these findings through parsons' agil schema, it becomes clear that: adaptation (a) involves migrants and their families adjusting to new roles and environments. goal attainment (g) focuses on achieving financial stability, which influences the success of reintegration. integration (i) highlights the importance of re-establishing familial bonds and roles. latent pattern maintenance (l) underscores the need to maintain cultural values and norms, which can be a source of conflict if the migrant has adopted new values from the host country. merton’s concept of dysfunctions further illuminates the complexities of reintegration. a migrant's return can disrupt the family system that has adapted to a new equilibrium in the migrant's absence. family members have adjusted to new roles and responsibilities, and the migrant's return may challenge this balance, leading to conflicts. in conclusion, the reintegration of returned women migrants in georgia is a multifaceted process influenced by factors across different levels. addressing age discrimination, providing updated labour market information, fostering community support, and maintaining continuous family communication is essential to facilitating successful reintegration. these measures can help mitigate the potential dysfunctions that arise from the disruption of established family and community systems, thereby reducing the likelihood of re-migration. however, in cases where families, communities, labour markets and the returned migrants fail to adapt to each other, re-migration remains viable for postmigrant women. as one of the interviewed ex-migrant women mentioned: "i have said to my migrant friend, if a good job comes up, i will go back there again... if there is, what do i know? i hope there will be, and i will go" (returned woman migrant, month, date, year). antman, f. m. (2012). the impact of migration on family left behind. in international handbook on the economics of migration (pp. 293–308). elgar original. https://docs.iza.org/dp6374.pdf georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 158 arowolo, o. o. (2002). return migration and the problem of reintegration. international migration, 38(5), 59-82. https://doi.org/10.1111/1468-2435.00128 azose, j. j., & raftery, a. e. (2019). estimates of emigration, return migration, and transit migration between all pairs of countries. pnas, 116(1), 116–122. https://doi.org/10.1073/pnas.1722334116 cassarino, j. p. (2004). theorising return migration: the conceptual approach to return migrants revisited. international journal on multicultural societies, 6(2), 253-279. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1730637 castañeda, e. (2012). living in limbo: transnational households, remittances and development. international migration, 51(s1), e13-35. chammartin, g. m. f. (2002). the feminization of international migration. international migration programme: international labour organization. durkheim, é. (1984). the division of labour in society. (w. d. halls, trans.). free press. (original work published 1893) guruge, s., kanthasamy, p., jokarasa, j., chinichian, m., paterson, p., wai wan, t. y., shirpak, k. r., & sathananthan, s. (2010). older women speak about abuse & neglect in the post-migration context. women's health and urban life, 9(2), 15-41. https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/25498 international organization for migration. (2019). an integrated approach of reintegration. https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/documents/atip_levant/iom-reintegrationhandbookmodule_1-an-iintegrated-approach-to-reintegration.pdf iom un migration. (2024). world migration report. international organization for migration. https://publications.iom.int/books/world-migration-report-2024 king, r., & lulle, a. (2022). gendering return. in r. king & k. kuschminder (eds.), handbook of return migration. edward elgar publishing. kozinets, r. v. (2010). netnography: doing ethnographic research online. sage publications. krelinova, k., & ormotsadze, n. (2021). national study of reintegration outcomes among returned migrants in georgia. iom georgia. https://georgia.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1311/files/iom_reintegration-outcomes-georgia-study-june2021.pdf lee, e. s. (1966). a theory of migration. demography, 3(1), 47-57. http://links.jstor.org/sici?sici=00703370%281966%293%3a1%3c47%3aatom%3e2.0.co%3b2-b little, w. (2013). introduction to sociology – 1st canadian edition. campus. https://opentextbc.ca/introductiontosociology/ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 159 mataradze, t. (2019 (2015)). rural locals, distant states: citizenship in contemporary rural georgia. [doctoral thesis, martin-luther-universität halle-wittenberg]. https://doi.org/10.25673/13996 mataradze, t., & mühlfried, f. (2009). leaving and being left behind: labor migration in georgia. caucasus analytical digest, (4). https://laender-analysen.de/cad/pdf/caucasusanalyticaldigest04.pdf merton, r. k. (1957). social theory and social structure. free press. oecd ilibrary. (2020). number of georgian emigrants and their socio-demographic characteristics. https://www.oecd-ilibrary.org/sites/c282e9fe-en/index.html?itemid=/content/component/c282e9feen parsons, t. (1951). the social system. free press. sahadeo, j. (2007). druzhba narodov or second-class citizenship? soviet asian migrants in a postcolonial world. central asian survey, 26(4), 559-579. simmel, g. (1908). the stranger. in k. h. wolff (ed. & trans.), the sociology of georg simmel (pp. 402-408). free press. suny, r. g. (1996). on the road to independence: cultural cohesion and ethnic revival in a multinational society. in r. g. suny (ed.), transcaucasia, nationalism, and social change: essays in the history of armenia, azerbaijan, and georgia (pp. 377-400). university of michigan press. sztompka, p., alexander, j. c., eyerman, r., giesen, b., & smelser, n. j. (2004). cultural trauma and collective identity. university of california press. caritas internationalis (2010, february 17). the female face of migration. https://www.caritas.org/includes/pdf/advocacy/ffmcaritaspolicydoc.pdf vanore, m. t. (2015). family-member migration and the psychosocial health outcomes of children in moldova and georgia [doctoral dissertation]. https://www.semanticscholar.org/paper/familymember-migration-and-the-psychosocial-health-vanorevanore/27fd2ac6325363c6bfb2d975dbaefde8443e73cb zurabishvili, t., & zurabishvili, t. (2010). the feminization of labor migration from georgia: the case of tianeti. laboratorium, 1(1). http://www.soclabo.org/index.php/laboratorium/article/view/170/334 , . (2016, december 15). : . . https://feminism-boell.org/ka/2016/12/15/radikaluri-dasvenebis-achrdili-drois-kolonizaciis-kavshiridasakmebulta-ekspluataciasa-da , . (2018). ( ) (2nd ed.). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 160 , ., & , . (2018). . . https://sjss.tsu.ge/img/emigranti-qalebi%201.pdf . (2024). . iom georgia. https://georgia.iom.int/ka/node/113176 . (2014). . https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/743/gare-migratsia . (2023). . . https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/322/migratsia , . (2020). . . https://feminismboell.org/ka/2020/12/03/sakartveloshi-dabrunebuli-emigranti-kalebis-anazghaurebadi-daaunazghaurebeli-shroma , ., & , . (2023). . (wecf) . https://www.undp.org/ka/georgia/publications/georgian-migrant-women-study : , 1, 2, 3 1 , , , https://orcid.org/0000-0002-8248-2992; 2 , , ; 3 , , . 2014 , ( , 2014) , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 161 . ( ), ( ) ( ) . , , . , , . , , . , . , . , . . , , . , . . . , , , , , . , . microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 375 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.33 challenges and development paths for shaping school culture sofia mshvildadze phd student of business administration program, georgian technical university s.mshvildadze@gtu.ge abstract the national curriculum, which is the main tool for achieving the goals of the educational reform, sets out requirements that every school must follow in three areas: focusing on the personal growth of each student; adapting the learning process to constructivist ideas; and creating a school culture that supports and cares for children. the study of the characteristics and behaviour of school organisational cultures has traditionally occupied an important place in foreign research related to the field of school management, although this problem has not been practically addressed in georgian scientific practice. the study's goal is to look into, analyse, and build the building blocks of a school culture centred on care and support in georgia's public and private schools. this is to protect the school's conceptual integrity, make work more efficient, and carry out the mission, which is based on the national goals of general education.the article discusses the essence of organisational culture, its visible manifestations in georgian schools, and the typology of organisational culture, the understanding of which is important for both the school principal and the pedagogical team, as it will help the school community to determine what is permissible and what is not allowed within the framework of a particular culture. keywords: national curriculum of georgia, general education reform, constructivism, general educational institution/school, school culture, management of organizational culture, factors affecting organizational culture the school, as an organization, differs in some respects from the traditional business model. in school education, the “production cycle” lasts for 12 years, the content of teaching and learning is much more stable than the constantly developing technologies and means of production. the basis of these differences, according to foreign researchers, is precisely the organizational culture, which determines the image and content of each general educational institution. accordingly, the organizational culture of the school should be studied in order to optimize the functioning of the school. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 376 there are many definitions of organizational culture, here are a few examples: • william ouch (1981) defines organizational culture as “the symbols, rituals, and myths that convey an organization’s core values and beliefs to its employees.” • stephen robbins (1998) defines organizational culture as a system of values shared by members that distinguishes that organization from others. what can be the visible manifestations of organizational culture? four characteristics of organizational culture are distinguished: symbols, heroes, rituals, values; what can be the factors affecting organizational culture external and internal? external factors: individualism and collectivism; masculinity and femininity; uncertainty avoidance; long-term and short-term orientation. internal factors: the education and qualification of administrators and employees are important in the formation of organizational culture. most conflicts and problems are phenomena of group behavior, which are based on stereotypes prevailing in the collective, that is, they are determined by the nature of the organizational culture of the school. organizational culture is characterized by a high degree of stability. its frequent change is dangerous, as it can cause a feeling of organizational collapse among employees. today, there are many typologies of organizational culture. when studying the relationship between corporate culture and effectiveness, it was found that effective organizations are those where there is a fit between strategy, environment and culture. consider the typology developed by american researchers kim cameron and robin quinn, and adapted to describe school organizations. this approach is used because this model of culture diagnostics is optimal for export evaluation and school consulting. there are 4 types of organizations, each of which has its own indicators for assessing the effectiveness of the organization. 1. family (clan) culture type 2. hierarchical culture type 3. adhocracy culture type 4. market culture type a family-type culture is characterized, on the one hand, by flexibility and individualism, on the other hand, by internal focus and integration. it is a friendly environment where people have a lot in common, the school resembles a large family, and the leaders are perceived as educators or parents. the organization is bound by tradition and loyalty, a high sense of obligation. the organization focuses on the long-term development of the individual, attaches great importance to the moral climate and cohesion, success is defined in terms of: caring for the person, good feelings among students. the organization encourages teamwork as much as possible. the characteristic features are: 1. high level of specialization, strict distribution of official responsibilities, raising the qualification of personnel. 2. pyramidal structure of management, with a clearly developed hierarchy of authority and established boundaries of responsibility. all employees are accountable to their superiors. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 377 3. the existence of a system of rules and instructions that are rationally formulated and serve the purpose of achieving the goal. instructions determine the coordination and uniformity of employees' actions. unconditional relations with colleagues and customers, which protects the organization from "installation" and the penetration of privileges. in a school that develops in a hierarchical context, the administration, first of all, pays attention to procedures, rules and instructions, which are considered the main means of ensuring the educational process. negative consequences: the creativity of employees may be suppressed, formalized behavior is developed that does not take into account the personal characteristics of students and colleagues, and in non-standard situations, which are common in school, there is no readiness for quick action. adhocratic organizational culture is a dynamic and creative work environment. for the sake of common success, employees are ready to take risks and sacrifice their own interests. leaders are characterized by innovation. this type of organization encourages personal initiative, creativity, and freedom. success is important for this type of organization, which means the development of new unique products and services. adhocratic structures are created on the basis of ideas that are sharply different from bureaucratic principles. within the framework of an adhocratic organizational culture, several structures are distinguished, for example, a project structure. this is, as a rule, a temporary union of the most qualified employees of the organization for the purpose of successfully implementing a specific task. the main advantage of such a structure is that the best personnel are concentrated in one area, creating a team focused on achieving the goal. market organizational culture this type of culture began to develop very rapidly since the 60s of the 20th century. the main values of this culture are productivity and competitiveness, which are achieved primarily through increased attention to working with the individual. the following approaches are characteristic of this type of culture: the environment is considered as a challenge, the customer is interested in receiving quality service, the main goal of the organization is to be competitive and resultoriented. a school that develops within the framework of a market-type organizational culture is characterized by an aspiration to satisfy the needs of all groups on which the success of the school depends. the school administration takes care that students and their parents believe that they are studying in the best or very good institution. to establish and maintain such an image, the school actively participates in the development of various additional paid educational and upbringing education. the quality of such service is given great attention. negative side competition can penetrate the interpersonal sphere of students and teachers. the equivalent of school management is the management of its organizational culture. two functions of organizational culture are distinguished: • culture determines standard ways of solving problems; • culture helps to reduce uncertainty when people encounter new situations. school culture is of fundamental importance to its leader, especially when different directions of development appear and when strategic changes become necessary and inevitable. any leader who comes to an organization seeks to make changes, but he must know how to start the change process. in general, there are five levels of change, and each subsequent one requires the implementation of changes at the previous level: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 378 the first level – changing/improving the qualifications of a member or members of the school. this does not require much effort. we can send this person/people to qualification improvement courses or use the human resources available within the school for this. the second level – changing the procedures within the organization. implementing such a change requires more effort until these procedures become “habitual” to the members of the organization. for example, professional development group meetings are scheduled on the last friday of each month and everyone knows what task they have to perform for this meeting. the third level – changing the structure of the organization. this is a relatively difficult change to implement, related to the redistribution of functions and responsibilities, which can create discomfort among the members of the organization. it can also lead to changes in relationships in the organization, changes in the behavior of an individual member or members or groups. the fourth level – changing the strategic development of the organization. this is a change that requires the implementation of changes in all previous levels and that concerns each member of the organization. the fifth level is changing the organizational culture. this is the most difficult change, requiring a lot of time and energy. the establishment of a school culture focused on caring and support in public and private schools in georgia is aimed at maintaining the conceptual integrity of the school, effective operation, and realization of the mission, which is based on the national goals of general education. references 1. order of the minister of education of georgia of 24.05.2016, on the approval of the national curriculum, [online], available at: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3285991?publication=0 (last accessed 07.05.23).william g. ouchi,(1981), theory z:how american business can meet the japanese challenge, 227 2. thomas j. sergiovani, school leadership. perspectives on the thoughtful application of theoretical knowledge in practice, sixth edition, ilia university, san antonio, texas, 506, [online], available at: https://library.iliauni.edu.ge/wp-content/uploads/2017/03/skoliskhelmdzghvaneloba.pdf, (last accessed 07.05.23). 3. geert hofstede and geert jan hofstede (2011), cultures and organizations: the software of the mind, ilia state university, tbilisi, pp. 17-19 4. berika shukakidze, nato ingorokva, manana ratiani, khatuna barabadze, ekaterine kvirikashvili, sopiko lobzhanidze and natia natsvlishvili (2021), modern school management, national center for teacher professional development, tbilisi, 308, [online], available at http://mastsavlebeli.ge/wp-content/uploads/2021/11/book-tanamedrove-sklois-martvaweb.pdf, (last accessed 07.05.23). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 379 სასკოლო კულტურის ფორმირების გამოწვევები და განვითარების გზები სოფიო მშვილდაძე აბსტრაქტი საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემაში განათლების რეფორმების დაწყებიდან დღემდე უკვე მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმა. ეროვნული სასწავლო გეგმა, რომელიც განათლების რეფორმის მიზნების მისაღწევად მთავარ ინსტრუმენტს წარმოადგენს, განსაზღვრავს სავალდებულო მოთხოვნებს სასკოლო საზოგადოების მიმართ 3 მიმართულებით: სწავლა-სწავლების პროცესის ორიენტირება მოსწავლის პიროვნულ განვითარებაზე; სასწავლო პროცესის დაფუძნება კონსტრუქტივისტულ საგანმანათლებლო პრინციპებზე; ზრუნვასა და მხარდაჭერაზე ორიენტირებული სასკოლო კულტურის ჩამოყალიბება. სკოლის ორგანიზაციული კულტურის თავისებურებებისა და ქცევის შესწავლას ტრადიციულად მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს უცხოურ კვლევებში, რომელიც ეხება სკოლის მართვის სფეროს, თუმცა ქართულ სამეცნიერო პრაქტიკაში ეს პრობლემა ფაქტიურად არ არის დამუშავებული. კვლევის მიზანს წარმოადგენს საქართველოს საჯარო და კერძო სკოლებში სკოლის ორგანიზაციული კულტურის შესწავლა, ანალიზი და ზრუნვასა და მხარდაჭერაზე ორიენტირებული სასკოლო კულტურის ჩამოყალიბების საფუძვლების შემუშავება, რაც მიმართულია სკოლის კონცეპტუალურ მთლიანობის შენარჩუნებაზე, ეფექტურ მუშაობასა და მისიის რეალიზებაზე, რომელიც ეფუძნება ზოგადი განათლების ეროვნულ მიზნებს. სტატიაში განხილულია ორგანიზაციული კულტურის არსი, საქართველოს სკოლებში მისი ხილული გამოვლინებები, ორგანიზაციული კულტურის ტიპოლოგიზაცია, რისი ცოდნა მნიშვნელოვანია როგორც სკოლის ხელმძღვანელის, ისე პედაგოგიური კოლექტივისთვის, ასევე, ხელს შეუწყობს იმის განსაზღვრას, რა არის დასაშვები და რა დაუშვებელი ამა თუ იმ კულტურის ფარგლებში. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 444 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.42 wortbildung im universitären daf-unterricht – eine wichtige ebene zwischen wortschatz und grammatik irina kruashvili assoziierte professorin, dr. staatliche universität suchumi, irinakruashvili@gmail.com abstrakt die wortbildung gehört zu den produktivsten und kreativsten bereichen der deutschen sprache. als eine zentrale ebene zwischen wortschatz und grammatik spielt sie eine wesentliche rolle beim erwerb des daf, da sie den lernenden ermöglicht, einsicht in die struktur und bedeutung von wörtern zu gewinnen. ziel des beitrags ist es, aufzuzeigen, wie die gesetzmäßigkeiten der wortbildung im universitären daf-unterricht vermittelt werden können, sodass sie für die studierenden leicht verständlich, einprägsam und hilfreich im fremdsprachenlernprozess sind. dabei werden insbesondere komposita und derivate betrachtet. da wortbildungskenntnisse für die erschließung unbekannter lexik von bedeutung sind, können sie im rezeptionsprozess von texten eine wichtige rolle spielen. in diesem zusammenhang sollte den studierenden vermittelt werden, wie sie komposita identifizieren und die unmittelbaren konstituenten (uk) bestimmen können. eine analyse nach uk zeigt die strukturellen, semantischen und funktionalen merkmale der komposita am deutlichsten. dabei werden verschiedene formativstrukturen unterschieden. uk können simplizia oder suffix-/präfixderivate sein. semantisch betrachtet lässt sich in komposita eine vielzahl von wortbildungsbedeutungen erkennen, wie etwa lokale, temporale, kausale, finale und weitere bedeutungen. für derivate stützen wir uns auf die inhaltsbezogene wortbildungslehre von weisgerber, der davon ausgeht, dass ableitungssilben spezifische funktionen übernehmen, sich mit dem inhalt des grundwortes verbinden und diesen in bestimmter weise modifizieren. ein und dasselbe affix kann dabei mehrere bedeutungen tragen. um den studierenden die anwendung von wortbildungskenntnissen in der textrezeption zu ermöglichen, sollten diese durch gezielte wortbildungsübungen gefestigt werden. mögliche übungstypen umfassen das bilden von komposita, das identifizieren der uk, das analysieren der beziehungen zwischen ihnen, das erklären von komplexen wortbedeutungen durch paraphrase sowie das ableiten von wörtern durch suffixe oder präfixe und das untersuchen der funktionen von affixen. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 445 in vielen daf-lehrwerken wird die wortbildung jedoch nicht in ausreichendem maße behandelt, sodass der vorgeschlagene ansatz als innovativ angesehen werden kann. auch wörterbücher bieten oft nicht genügend informationen zu wortbildungen, da nicht alle lexikalischen einheiten erfasst werden. daher ist es für die studierenden von großer bedeutung, grundlegende wortbildungskenntnisse zu besitzen, um die bedeutung von wörtern zu erschließen. im elektronischen wörterbuch wird die wortbildung jedoch detaillierter dargestellt. unser ansatz berücksichtigt auch wortspiele aus unterschiedlichen textsorten. solche wortspiele können den studierenden nicht nur dabei helfen, neue wortbildungsprodukte zu verstehen, sondern sie auch zur kreativen wortproduktion anregen, wodurch ihre sprachliche kreativität gefördert wird. schlüsselwörter: wortbildung, komposition, derivation, daf-unterricht. einleitung die wortbildung gehört zu den produktivsten und kreativsten bereichen der deutschen sprache und stellt eine zentrale schnittstelle zwischen wortschatz und grammatik dar. sie spielt eine wesentliche rolle im erwerb des deutschen als fremdsprache (daf), da sie den lernenden ermöglicht, sowohl die struktur als auch die bedeutung von wörtern zu verstehen. besonders im universitären daf-unterricht ist es von bedeutung, die gesetzmäßigkeiten der wortbildung systematisch zu vermitteln, um den studierenden ein tiefes verständnis für die funktionsweise der deutschen sprache zu ermöglichen. dieser aufsatz untersucht, wie die prinzipien der wortbildung – insbesondere komposita und derivate – im daf-unterricht effektiv vermittelt werden können, um die sprachkompetenz der lernenden zu fördern und ihre fähigkeiten im umgang mit unbekannter lexik zu stärken. 1. die bedeutung der wortbildung im universitären daf-unterricht die wortbildung als instrument zur erweiterung des wortschatzes ist durch eine vielzahl von faktoren beeinflusst: 1) die schaffung neuer lexikalischer einheiten gemäß den in der jeweiligen sprache etablierten mustern; 2) ein signifikanter zufluss von lehnwörtern, insbesondere aus der fachterminologie; 3) der einfluss des verdichtungsprozesses, der sich in der bildung semantisch vielschichtiger, zusammengesetzter sprachlicher einheiten manifestiert. häufig finden sich in der sprachverwendung wortbildungskonstruktionen, deren semantische explikation eine ausführliche erörterung erfordert. die wortbildung ist ein wesentlicher bestandteil des wortschatzes und der grammatik einer sprache. sie ermöglicht es, neue wörter zu generieren und bestehende lexeme auf unterschiedliche weisen zu modifizieren. im kontext des daf-unterrichts spielt sie eine besonders wichtige rolle, da sie den lernenden nicht nur hilft, die struktur und bedeutung von wörtern zu erkennen, sondern auch ihre fähigkeit zur wortschatzanalyse und textrezeption stärkt. die wortbildung bietet somit einen wichtigen zugang zu den grammatikalischen regeln der sprache, indem sie die interaktion zwischen wortstamm, affixen und grammatischen kategorien verdeutlicht. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 446 im daf-unterricht wird häufig übersehen, wie tiefgehend und umfassend die wortbildung das verständnis einer fremdsprache beeinflusst. ein gezieltes verständnis der wortbildungsgesetzmäßigkeiten fördert nicht nur die passive sprachkompetenz (z. b. das verstehen von texten), sondern auch die aktive sprachproduktion, da lernende mit den mitteln ausgestattet werden, um neue wörter zu bilden und unbekannte lexeme zu entschlüsseln. das ziel des unterrichts sollte daher nicht nur die kenntnis isolierter vokabeln, sondern ein verständnis für die strukturierte generierung von wörtern und deren bedeutungen sein. wortbildungstypen stellen eine fundamentale basis für die analyse und produktion von wortbildungskonstruktionen im daf-unterricht dar. die erschließung unbekannter lexik sowie die präzise darstellung komplexer inhalte erfordern die gezielte ausbildung und das erreichen von wortbildungskompetenz. diese bildet einen wesentlichen bestandteil des lexikalischen wissens. im rahmen der unterrichtsgestaltung werden verschiedene phasen zur förderung dieser kompetenzen durchgeführt, wobei jeweils spezifische rezeptive, reproduktive, produktive und kreative fähigkeiten im vordergrund stehen (gärtner, 2012, s. 501). die rezeptive phase zielt darauf ab, dass die lernenden die fähigkeit entwickeln, wortbildungsprodukte sowohl semantisch als auch strukturell zu analysieren und zu erschließen. in der reproduktiven phase liegt der schwerpunkt auf der anwendung bereits bekannter wortbildungsprodukte. die produktive phase fördert die fähigkeit der lernenden, eigene wortbildungsprodukte zu generieren, indem sie auf ein vorhandenes typenspektrum zurückgreifen. die höchste kompetenzstufe wird in der kreativen phase erreicht, in der die lernenden in der lage sind, neue wortbildungsprodukte zu erschaffen, die in ihrer ausprägung spezifische merkmale wie kontextabhängigkeit, sprachspiel und kreativität aufweisen (gärtner, 2012, s. 501). 2. komposita im universitären daf-unterricht ein zentrales element der wortbildung stellen komposita dar, also zusammensetzungen aus mehreren lexikalischen einheiten, die eine neue, eigenständige bedeutung erzeugen. die analyse von komposita ist im daf-unterricht von besonderer bedeutung, da sie den lernenden ermöglicht, die komplexen semantischen und syntaktischen beziehungen innerhalb eines zusammengesetzten wortes zu erkennen. im unterricht wird das problem der identifikation von komposita behandelt, wobei sowohl die formalen als auch die semantischen unterschiede zwischen dem kompositum und der syntaktischen wortgruppe charakterisiert werden. ein wichtiger didaktischer ansatz zur vermittlung von komposita im daf-unterricht ist die analyse der unmittelbaren konstituenten (uk). diese methode ermöglicht es, die struktur eines kompositums systematisch zu zerlegen und die beziehungen zwischen den einzelnen bestandteilen zu erkennen. die unmittelbaren konstituenten eines kompositums sind die bestandteile, in die ein wort zerlegt werden kann. diese zerlegung erfolgt in der regel nach semantischen kriterien. zum beispiel können komposita wie „hochwissenschaftlich“ in die unmittelbaren konstituenten „hoch“ und „wissenschaftlich“ unterteilt werden. in vielen fällen zeigt sich, dass ein kompositum auf verschiedenen ebenen interpretiert werden kann, was zu unterschiedlichen deutungsmöglichkeiten führen kann. ein gutes beispiel hierfür ist das wort „drogensüchtig“, das sowohl als verbindung von „drogensucht“ + „-ig“ (derivationsmodell) als auch von „drogen“ + „süchtig“ (kompositionsmodell) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 447 verstanden werden kann. diese mehrdeutigkeit verdeutlicht, dass unterschiedliche wortbildungsmodelle zu einem ähnlichen oder identischen endprodukt führen können. die hierarchische struktur von komposita ist in der regel binär, wobei die beiden konstituenten – abgesehen von kopulativkomposita – nicht gleichrangig sind, sondern in einem determinationsverhältnis zueinander stehen. das bedeutet, dass die semantik des gesamten kompositums häufig durch das erste glied (determinans) und das zweite glied (determinatum) bestimmt wird. die linke konstituente bestimmt die rechte konstituente näher und determiniert sie. ein beispiel für ein solches determinationsverhältnis ist das wort „fußball“, bei dem „fuß“ die körperlichkeit bezeichnet und „ball“ das sportgerät, mit dem gespielt wird. die semantische struktur des kompositums „fußball“ lässt sich demnach als „ball, der mit dem fuß gespielt wird“ beschreiben. diese analyse verdeutlicht die funktionale rolle der konstituenten in der kreativen bildung neuer bedeutungen, die charakteristisch für komposita ist. bei der analyse von komposita im daf-unterricht sollten nicht nur die grammatischen kategorien (z. b. substantiv + substantiv), sondern auch die semantischen und funktionalen merkmale der konstituenten berücksichtigt werden. auf diese weise wird ein tieferes verständnis für die struktur und bedeutung von komposita vermittelt, was sowohl für die sprachproduktion als auch für das sprachverständnis von lernenden von großer bedeutung ist. die fähigkeit, komposita zu analysieren, fördert nicht nur das verständnis der sprachstruktur, sondern erleichtert auch die erschließung unbekannter lexeme. wenn studierende in der lage sind, die konstituenten eines kompositums zu identifizieren, können sie die bedeutung neuer wörter auch dann erschließen, wenn sie diesen zuvor noch nicht begegnet sind. in texten begegnet man komposita mit unterschiedlichen formativstrukturen (vgl. fleischer/barz, 2012, s. 136): beide unmittelbaren konstituenten sind simplizia (z. b. handtuch) die erste konstituente ist selbst ein kompositum (z. b. geburtstagskind) beide konstituenten sind suffixderivate (z. b. entwicklungsmöglichkeit) eine der konstituenten ist ein suffixderivat, die andere ein simplex oder kompositum (z. b. freundschaftskuss, lastwagenfahrer) eine der konstituenten ist ein präfixwort (z. b. unrechtsstaat, heiratsurkunde) beide konstituenten enthalten fremdelemente (z. b. systemanalytiker) eine der unmittelbaren konstituenten ist ein affixoid (z. b. riesenhunger). ein weiteres wichtiges didaktisches ziel besteht darin, den lernenden die verschiedenen semantischen typen von komposita näherzubringen. komposita zeichnen sich durch einen geringeren grad der semantischen präzision in den beziehungen zwischen den einzelnen konstituenten aus. ein und dasselbe strukturmodell einer wortgruppe kann durch verschiedene semantische beziehungen charakterisiert werden, was jedoch bei komposita nicht in gleicher weise möglich ist. das strukturmodell eines kompositums kann in der regel mehrere semantische varianten aufweisen, wobei jede semantische beziehung der unmittelbaren konstituenten nur durch eine transformation in eine wortgruppe oder einen satz explizit ausgedrückt werden kann, wie etwa publikationsreif – reif für die publikation, besichtigungsreif – reif zur besichtigung. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 448 viele sprachwissenschaftler, darunter wilmanns (1899) und paul (1920), betonen, dass die semantischen beziehungen zwischen den bestandteilen eines kompositums deutlich komplexer sind als die zwischen attribut und substantiv. trotz unterschiedlicher auffassungen lassen sich bei komposita jedoch im allgemeinen mehrere wortbildungsbedeutungen unterscheiden. komposita tragen oft komplexe bedeutungsschichten, die durch die unmittelbaren konstituenten festgelegt werden. zu den häufigsten semantischen typen gehören: lokale wortbildungsbedeutung: z. b. haustür – die tür eines hauses temporale wortbildungsbedeutung: z. b. wochenende – das ende einer woche kausale wortbildungsbedeutung: z. b. schmerzensschrei – schrei aufgrund von schmerzen finale wortbildungsbedeutung: z. b. schreibblock – ein block zum schreiben ornative wortbildungsbedeutung: z. b. deckelvase – vase mit deckel materiale wortbildungsbedeutung: z. b. lederjacke – jacke aus leder komparative wortbildungsbedeutung: z. b. beifallssturm – ein stürmischer beifall. neben diesen grundlegenden semantischen typen gibt es noch viele weitere komposita, die unterschiedliche beziehungen und bedeutungen ausdrücken können. sie lassen sich jedoch oft nicht genau in eine der genannten kategorien einordnen. diese semantischen typen zeigen, wie komposita die bedeutungen ihrer konstituenten kombinieren, um neue, spezifische bedeutungen zu erzeugen. jedes kompositum steht für eine spezielle beziehung, die durch die verbindung von zwei wörtern entstehen kann. die transformationen verdeutlichen die vielfalt der bedeutungsnuancen, die durch komposita im deutschen ausgedrückt werden können. ein gezieltes training der semantischen variabilität von komposita trägt dazu bei, dass die lernenden auch komplexe, fachsprachliche oder literarische texte leichter verstehen können, da sie die zugrunde liegenden wortbildungsgesetzmäßigkeiten erkennen. 3. derivate im universitären daf-unterricht neben den komposita spielen auch die derivate – also wörter, die durch das hinzufügen von affixen gebildet werden – eine entscheidende rolle im daf-unterricht. derivate erweitern den wortschatz und ermöglichen eine grammatikalische modifikation und semantikanpassung von grundwörtern. besonders prägend für die vermittlung von derivaten im daf-unterricht sind die affixe präfixe und suffixe die eine vielzahl von bedeutungen und grammatischen funktionen übernehmen. die semantische funktion von affixen ist ein zentrales thema in der inhaltsbezogenen wortbildungslehre. laut der inhaltsbezogenen wortbildungslehre verändern affixe die bedeutung eines wortes, indem sie eine spezifische semantische modifikation des grundwortes vornehmen. zum beispiel kann das suffix -er entweder eine person bezeichnen, die eine bestimmte tätigkeit ausführt, wie in lehrer („person, die lehrt“), oder ein werkzeug, das für diese tätigkeit verwendet wird, wie in bohrer („werkzeug zum bohren“). präfixe wie unverändern hingegen den semantischen inhalt eines wortes, etwa unfreundlich („nicht freundlich“). die theoretische grundlage für semantische wortbildungskategorien basiert auf den konzepten von l. weisgerber (1971, s. 218), der in seinen arbeiten behauptet, dass innerhalb einer wortart georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 449 unterschiedliche „wortnischen“ entstehen können. diese nischen sind semantisch zusammenhängende gruppen von ableitungen, die formal gleich gebildet werden, jedoch unterschiedliche bedeutungsnuancen aufweisen. die wortnischen bilden zusammen sogenannte „wortstände“ (weisgerber, 1971, s. 223), die als systematische zusammenfassung von ableitungen mit verwandten inhaltlichen schwerpunkten dienen. ein „wortstand“ ist demnach eine organisierte zusammenstellung von wortnischen, die durch ähnliche inhaltliche merkmale miteinander verbunden sind, jedoch durch verschiedene ableitungsmittel realisiert werden können. innerhalb einer wortnische sind die ableitungen weiter in untergruppen unterteilt, die als „segmente“ bezeichnet werden. diese segmente können sowohl spezifische als auch allgemeine bedeutungsaspekte ausdrücken. weisgerber geht davon aus, dass die ableitungsmittel (wie suffixe oder präfixe) nicht nur formale, sondern auch semantische funktionen haben. sie verbinden sich mit dem inhalt des grundwortes und verändern dessen bedeutung in einer spezifischen weise. dabei ist die inhaltliche bestimmung der ableitungen jedoch komplexer als eine bloße zuordnung zu einem bestimmten suffix oder präfix. in vielen fällen zeigt sich, dass ableitungsmittel in unterschiedlichen wortnischen verwendet werden, die jeweils eigene semantische fokussierungen haben, und dass die gleichen ableitungsmittel in verschiedenen kontexten unterschiedliche semantische bedeutungen hervorrufen können. weisgerber betont, dass die systematisierung der wortbildung nicht auf der annahme beruhen darf, dass jedes suffix oder präfix eine festgelegte semantische bedeutung trägt. stattdessen ist es notwendig, die wortbildung als ein zusammenspiel unterschiedlicher nischen zu verstehen, in denen sich ähnliche inhaltliche themen durch verschiedene ableitungsmittel manifestieren. das konzept des „wortstandes“ ermöglicht eine präzisere und differenzierte semantische klassifikation von derivaten, die durch die gegenseitige wechselwirkung der nischen und deren segmente entstehen. folglich stellt der „wortstand“ eine systematische und semantisch fundierte kategorie zur gliederung der wortbildung dar. er fungiert als übergeordneter begriff für die semantische klassifizierung von ableitungen und zeigt die vielfalt semantischer nuancen innerhalb der wortbildung auf, ohne eine einfache 1:1-entsprechung zwischen form und inhalt zu postulieren. im daf-unterricht werden suffixderivate, präfixderivate und kombinatorische derivate getrennt charakterisiert. den größten beitrag zur suffixderivation leisten die drei adjektivischen hauptsuffixe -ig, -isch und -lich, die äußerst produktiv sind und deren ableitungen in die hunderte gehen. diese suffixe werden auch als „allerweltsuffixe“ bezeichnet, da sie an einer vielzahl von basiswörtern vorkommen und in nahezu allen bildungsmustern vielfältig verwendet werden. alle möglichen derivate eines suffixes oder präfixes werden in die entsprechende wortnische eingeordnet und in segmente unterteilt, was eine wesentliche voraussetzung für ihre weitere klassifizierung darstellt. zur veranschaulichung der tatsache, dass ein und dasselbe affix mehrere bedeutungen aufweisen kann, sei hier ein beispiel aus der -lich-nische angeführt, die aus den folgenden bedeutungssegmenten besteht: 1) komparativ (freundlich, feindlich), 2) ornativ (leidenschaftlich, schmerzlich), 3) temporal (täglich, wöchentlich), 4) möglichkeit (erträglich, begreiflich), 5) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 450 notwendigkeit (beachtlich, bedauerlich), 6) diminutiv (ärmlich, dümmlich), 7) neigung (kleinlich, reinlich). manchmal treten semantische differenzierungen bei gleicher basis auf, was am beispiel der suffixe -ig und -lich veranschaulicht werden kann (vgl. kruashvili, 2022, s. 11): geschäftiges treiben – eine geschäftliche vereinbarung, heimische bevölkerung – heimliches treffen, gläubiger mensch – das ist kaum glaublich, tätige hilfe – tätliche auseinandersetzungen, zeitig aufstehen – zeitlicher ablauf. für daf-lernende sind präfixderivate und kombinatorische derivate ebenfalls von bedeutung. die nominative funktion der präfixbildungen besteht in der modifikation bereits vorhandener wörter. die wichtigsten heimischen präfixe im nominalen bereich sind erz-, miss-, un-, ur-. jedes dieser präfixe besitzt eine mehr oder weniger ausgeprägte eigenständige bedeutung und drückt entweder verstärkung oder negation aus. fremdpräfixe, die aus lateinischen oder griechischen präpositionen bzw. adverbien stammen, sind in mehreren europäischen nachbarsprachen verbreitet und haben einen großen anteil an der bildung von internationalismen. man unterscheidet vier bedeutungsgruppen: negation, verstärkung, positionsangabe und orientierung. letztere wird in zwei untergruppen unterteilt: die eine drückt die einordnung in einen räumlichen, die andere in einen zeitlichen rahmen aus. kombinatorische derivate stellen ein modell dar, bei dem beide wortbildungsmorpheme – präfix und suffix – gleichzeitig als zirkumfix fungieren. präfix und suffix, die einzeln nicht wortfähig sind, bilden zusammen eine trennbare komponente, die mit einer anderen, wortfähigen komponente kombiniert wird, z. b. unwiederbringlich. nischen mit gleichen segmenten tragen zum aufbau der entsprechenden wortstände bei. als beispiel sei der ornative wortstand angeführt: 1) -lich: leidenschaftlich, schmerzlich; 2) -ig: narbig, waldig; 3) -isch: neidisch, spöttisch; 4) -haft: fehlerhaft, fieberhaft; 5) -sam: bedeutsam, gewaltsam; 6) -abel/-ibel: komfortabel, räsonabel; 7) -ant/-ent: arrogant, intelligent, 8) -ar/-är: lakunär, illusionär; 9) -os/-ös: muskulös, porös; 10) -iv: effektiv, aggressiv; 11) -ge-/be... -t: genarbt, bebrilltlich. diese semantische variabilität der affixe bietet einen wichtigen ansatzpunkt für den dafunterricht. lernende sollten nicht nur in der lage sein, affixe zu erkennen, sondern auch ihre semantischen und syntaktischen funktionen im wortbildungsprozess zu verstehen. dies fördert das tiefere verständnis der wortbildung und der sprachlichen strukturen insgesamt. 4. wortbildungsübungen im universitären daf-unterricht mit der erweiterung des deutschen wortschatzes wächst der stellenwert von wortschatzübungen im fremdsprachenunterricht. sprachliche übungen sind ein wesentlicher bestandteil des fremdsprachenlernprozesses, da sie unterschiedliche ziele verfolgen können. einerseits tragen sie zum erhalt und zur festigung sprachlicher einheiten bei, andererseits fördern sie die automatisierung sprachlicher routinen, was unmittelbar mit dem erwerb spezifischer fertigkeiten und kommunikativer kompetenzen verknüpft ist. diese thematik wird in der fachliteratur von verschiedenen sprachwissenschaftlern wie lewandowski (1991), kieweg (2010), neveling (2004, 2020), targo ska/jakosz (2024) und anderen behandelt. nach targo ska (2012b, s. 63) ist das georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 451 übergeordnete ziel aller übungstypen „das erreichen der fremdsprachlichen kommunikationsund handlungsfähigkeit“. beile (2009) beschreibt, dass „eine jede übung einen kleinen schritt, und eine jede übungssequenz eine teilstrecke auf diesem langen und komplexen weg zur fremdsprachlichen reife“ darstellt. da wortschatzkenntnisse eine zentrale rolle bei der entwicklung der sprachfertigkeiten spielen, kommen insbesondere wortschatzübungen – und hier speziell wortbildungsübungen – eine herausragende bedeutung zu. wortbildungsübungen nehmen eine zentrale stellung ein, da sie das wissen und die fähigkeiten vermitteln, die die selbstständigkeit der lernenden fördern. durch kenntnisse in der wortbildung sind die lernenden in der lage, unbekannten wortschatz eigenständig aus dem kontext zu erschließen, ihn gegebenenfalls im wörterbuch nachzuschlagen und neue wortbildungen zu generieren. es ist hervorzuheben, dass wortbildungsübungen die freude der lernenden am spiel anregen können (mogge, 1982, s. 21; saxer, 1991, s. 57). übungen, die darauf abzielen, umschreibungen durch komposita zu ersetzen, erweisen sich laut rössler (1989, s. 109) als bedeutsam und motivierend. für die vertiefung und festigung der wortbildungskenntnisse sind gezielte übungstypen erforderlich. zu den effektivsten übungsmöglichkeiten gehören die folgenden ansätze: analyse der struktur von komposita und erkennen von zusammenhängen im aufbau. dieser übungstyp fördert das verständnis für die innere struktur von zusammengesetzten wörtern. lernende sollen die bestandteile eines kompositums (z. b. hausaufgabe, wasserkocher) identifizieren und die syntagmatischen beziehungen zwischen diesen teilen nachvollziehen. dies hilft, die prinzipien der wortbildung zu verinnerlichen und wortstrukturen als logische einheiten zu erkennen. bildung zusammengesetzter wörter. hier geht es darum, den lernenden die fähigkeit zu vermitteln, neue zusammengesetzte wörter eigenständig zu bilden. dies fördert das kreative und flexible denken hinsichtlich der wortbildung und stärkt die fähigkeit, sich neue begriffe aus bekannten bestandteilen zu erschließen (z. b. handtasche aus hand + tasche). graphische anordnung der wörter einer wortfamilie, um die wortbildung transparenter zu machen. durch visuelle darstellungen, wie z. b. wortbäume oder diagramme, wird die verwandtschaft von wörtern innerhalb einer wortfamilie verdeutlicht. diese methode erleichtert das verständnis für die morphologische struktur und hilft, die systematischen beziehungen zwischen den einzelnen wortformen zu erkennen (z. b. sehen sichtbar, sicht, gesehen). verwendung von paraphrasen zur bedeutungsanalyse und definition von begriffen. in dieser übung werden die lernenden dazu angeregt, die bedeutung eines wortes durch eine sprachliche umschreibung (paraphrase) zu erfassen. alternativ können sie auch ein wort anhand einer gegebenen paraphrase erschließen. diese methode fördert nicht nur das verständnis der wortbedeutung, sondern schult auch die fähigkeit, wörter in unterschiedlichen kontexten zu interpretieren (z. b. handschuh „ein kleidungsstück, das die hand schützt und die finger bedeckt“). ableitung von wörtern durch suffixe und präfixe. lernende üben, wie man durch das hinzufügen von präfixen oder suffixen neue wörter bildet. dies fördert das verständnis der georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 452 morphologischen prozesse, die zur wortbildung führen, und hilft, die bedeutung und funktion der einzelnen affixe zu erkennen (z. b. unin unbekannt oder -heit in freiheit). untersuchung der bedeutung und funktion verschiedener wortbildungsmorpheme (präfixe, suffixe). in dieser übung liegt der fokus auf der analyse der einzelnen morpheme, insbesondere der präfixe und suffixe, die in der wortbildung eine rolle spielen. lernende untersuchen, wie diese morpheme die bedeutung eines wortes verändern und welche rolle sie im prozess der wortschöpfung spielen (z. b. -er in lehrer als hinweis auf eine person, die handelt). ableitung einer bestimmten wortart, z. b. substantive aus adjektiven und verben sowie adjektive aus substantiven und verben. diese übung fördert das verständnis für die umwandlung von wortarten. lernende üben, aus verben substantive oder adjektive zu bilden und umgekehrt. hierbei wird besonders auf die morphologischen strukturen und die damit verbundenen bedeutungsverschiebungen geachtet (z. b. laufen läufer, schnell schnelligkeit). wortbildungskenntnisse sind besonders relevant für die textrezeption (vgl. storch, 1999, s. 93), da sie den lernenden ermöglichen, unbekannte wörter zu entschlüsseln und deren bedeutung zu ermitteln. da insbesondere fachtexte häufig eine hohe dichte an komposita und derivaten aufweisen, ist es für studierende von entscheidender bedeutung, in der lage zu sein, diese wortbildungsprozesse zu erkennen. die wortbildung hilft den lernenden, linguistische muster zu identifizieren und die bedeutung von wörtern im kontext zu erschließen. auch mogge (1982, s. 22) hält es für wichtig, dass die wortbildungen überhaupt im richtigen kontext präsentiert werden. 5. wortbildungsspiele bzw. wortspiele im universitären daf-unterricht die integration von wortbildungsspielen bzw. wortspielen in den universitären daf-unterricht stellt einen innovativen und effektiven ansatz dar, um sowohl die sprachliche kreativität als auch das sprachliche verständnis der studierenden zu fördern. insbesondere im bereich der wortbildung können diese spielerischen elemente den lernprozess bereichern, indem sie den studierenden ermöglichen, sich auf einer spielerischen ebene mit der deutschen sprache auseinanderzusetzen. nach metzler-lexikon sprache (glück/rödel, 2016, s. 776) ist das wortspiel eine „bezeichnung für den witzigen, geistreichen, sarkastischen, aber auch kalauernden umgang mit homophonen, homonymen, homographen wörtern oder ausdrücken.“ dabei zielen wortspiele auf mehrdeutigkeiten, wortklängen oder wortbedeutungen ab. wortspiele im universitären dafunterricht bieten eine ausgezeichnete möglichkeit, nicht nur den wortschatz und die grammatik zu vertiefen, sondern auch das kreative und humorvolle spiel mit sprache zu fördern. sie helfen den studierenden, die bedeutung und den kontext von wörtern zu verstehen, und sie bieten einen spielerischen zugang zu den vielfältigen möglichkeiten der deutschen sprache. durch den umgang mit homophonen, homonymen, homographen sowie kalauer können studierende auf unterhaltsame weise lernen, wie sprache in verschiedenen kontexten funktioniert und wie bedeutung durch klang, schreibweise oder auch doppeldeutigkeit beeinflusst wird. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 453 die förderung von sprachlicher kreativität ist ein zentraler aspekt der wortbildungsspiele im daf-unterricht. die kreative auseinandersetzung mit der sprache trägt dazu bei, dass die studierenden ein tieferes verständnis für die struktur und die funktionsweise der sprache entwickeln. indem sie neue wörter erfinden oder bestehende wörter in neuen kontexten anwenden, lernen sie, die sprachlichen möglichkeiten der deutschen sprache zu erweitern und zu reflektieren. in diesem kontext ist die produktion neuer wörter nicht nur eine technische übung, sondern auch eine möglichkeit, kulturelle und soziale konzepte in der sprache zu erfassen und auszudrücken. wortbildungsspiele ermutigen die studierenden, ihre sprachlichen ideen auf unkonventionelle weise zu formulieren und dabei neue perspektiven auf die sprache zu entwickeln. dies fördert nicht nur die sprachliche kreativität, sondern auch das kritische denken und die fähigkeit, sprache in unterschiedlichen kontexten zu verwenden (vgl. gerhards, 2014, s. 215). wortbildungsspiele finden sich in verschiedenen textsorten. nach poethe (2002, s. 30) treten in journalistischen textsorten wie kommentaren, rezensionen, essays und feuilletons wortspielerische formen häufig auf. auch in sachlicheren texten wie nachrichten können wortspiele eine besondere rolle spielen. ein beispiel hierfür ist der ausdruck: in der sektbranche herrscht sektlaune oder geschäfte bei florena cosmetics florieren (ebd.). im folgenden werden einige konkrete beispiele für solche wortspiele und deren einsatzmöglichkeiten im universitären daf-unterricht vorgestellt. ein häufiges wortspiel im deutschen basiert auf homonymen, also wörtern, die gleich geschrieben und gesprochen werden, aber unterschiedliche bedeutungen haben. diese können besonders witzig sein, wenn sie im richtigen kontext eingesetzt werden. z. b. er stellte sich unter die linde, um die sonne zu linden. dieses beispiel nutzt die doppelte bedeutung von „linde“ (der baum) und „linden“ (verwandt mit „lindern“, also „mildern“), was eine humorvolle assoziation ergibt. ein weiteres beispiel bilden homographen, also wörter, die gleich geschrieben, aber unterschiedlich ausgesprochen und unterschiedlich in ihrer bedeutung sind. diese art von wortspiel spielt mit der mehrdeutigkeit und dem kontext der aussprache: der löwe ist das symbol für den löwenanteil. in diesem beispiel bezieht sich „löwe“ einmal auf das tier und einmal auf einen anteil, der metaphorisch als „löwenanteil“ bezeichnet wird. diese wortspiele können den studierenden nicht nur den humor, sondern auch die flexibilität der deutschen sprache näherbringen. eine besondere art des wortspiels ist der kalauer, bei dem es oft um besonders einfache oder „flache“ wortspiele geht, die mit einer doppeldeutigkeit spielen. solche wortspiele können im unterricht eine lockere atmosphäre schaffen und den studierenden spaß an der sprache vermitteln. beispiel: was macht ein pirat am computer? – er drückt die enter-taste! (hier spielt das wort „enter“ sowohl auf die computertaste als auch auf das handeln des piraten an, der „enter“ (betreten) könnte.). diese art von wortspiel kann auch als kreative übung genutzt werden, bei der studierende aufgefordert werden, selbst einfache wortspiele zu erfinden oder auf bereits bestehende bekannte kalauer zu reagieren. ein anschauliches beispiel für ein wortbildungsspiel könnte das erfinden von neuen, aber plausiblen wortzusammensetzungen oder ableitungen sein. die studierenden erhalten hierbei eine wortgrundlage, aus der sie durch verschiedene wortbildungsprozesse neue wörter schaffen müssen. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 454 diese übung stellt nicht nur eine herausforderung für das wortverständnis dar, sondern auch für das verständnis von grammatikalischen regeln und sprachlichen strukturen. ein weiteres beispiel sind rätsel oder „wortpuzzle“, bei denen studierende wörter oder wortstämme kombinieren müssen, um neue bedeutungen zu erzeugen. solche spiele fördern nicht nur die wortschatzarbeit, sondern auch das syntaktische und morphologische wissen der lernenden. durch das ständige experimentieren mit wörtern und deren bedeutungen wird die sprachkompetenz in der praxis trainiert. wortbildungsspiele bieten eine wertvolle gelegenheit, das sprachbewusstsein und die sprachkompetenz der studierenden zu stärken. einerseits können sie dazu beitragen, die studierenden mit komplexen wortbildungsprozessen vertraut zu machen. andererseits fördern sie auf eine unterhaltsame weise die reflexion über den sprachgebrauch. laut aebli (2016, s. 52) stimulieren spiele das kreative denken und bieten einen sicheren raum, in dem fehler gemacht werden dürfen, was die studierenden dazu ermutigt, neue sprachliche strukturen auszuprobieren. aus den vorangegangenen ausführungen lässt sich schließen, dass wortbildungsspiele und wortspiele im daf-unterricht mehr als nur ein unterhaltsames element sind. sie stellen eine wichtige pädagogische methode dar, um das sprachverständnis und die sprachliche kreativität der studierenden zu fördern. durch die spielerische auseinandersetzung mit der wortbildung erhalten studierende nicht nur die gelegenheit, die sprachlichen strukturen und regeln der deutschen sprache zu vertiefen, sondern auch ihre fähigkeit zur kreativen wortproduktion zu entwickeln. solche spiele ermöglichen es den lernenden, sich aktiv mit der sprache auseinanderzusetzen und die vielfältigen möglichkeiten der wortbildung zu entdecken. insgesamt tragen wortbildungsspiele entscheidend dazu bei, dass studierende nicht nur als passive empfänger der sprache agieren, sondern zu aktiven und kreativen produzenten werden. der universitäre daf-unterricht profitiert somit von der integration dieser spiele, die sowohl den kognitiven als auch den kreativen aspekt des sprachlernens fördern. die wortspiele können studierende dazu anregen, mit sprachlichen konventionen zu spielen und die vielschichtigkeit der sprache zu erleben. 6. wortbildung in daf-lehrwerken die wortbildung wird im bereich daf oft als sekundär angesehen, insbesondere im vergleich zu anderen sprachlichen aspekten wie grammatik, wortschatz und aussprache. viele sprachforscher sind sich darin einig, dass die wortbildung in daf-lehrwerken unzureichend behandelt wird (vgl. bohn/schreiter, 2000; lindauer, 2006). targo ska bemerkt, dass „viele publikationen zur fremdsprachendidaktik die wortbildung unausreichend thematisieren“ (targo ska, 2012a, s. 762). die lernenden sehen sich häufig der herausforderung gegenüber, dass die in den lehrbüchern dargestellten modelle viele unregelmäßigkeiten der wortbildung nicht ausreichend widerspiegeln (vgl. fandrych/thurmair, 1994). die materialien zur wortbildung in daf-lehrwerken sind insgesamt eher begrenzt. empirische studien zur wortbildung im kontext des unterrichts existieren zwar, wie beispielsweise die von targo ska (2013), doch eine umfassendere und detaillierte untersuchung der wortbildung in modernen daf-lehrwerken steht bislang noch aus. targo ska (2012a, s. 752) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 455 überprüfte die behandlung der wortbildung in handbüchern zur daf-didaktik bis zum jahr 2010. sie kommt zu dem ergebnis, dass das thema in diesen publikationen weitgehend oder vollständig fehlt. mac (2011) führte eine untersuchung zur behandlung der derivation in lehrwerken durch und stellte dabei fest, dass in den meisten fällen ausschließlich die wortarten nomen, verb und adjektiv berücksichtigt werden. obwohl die untersuchten werke grundlegende informationen zu gängigen affixen bieten und auch übungen zur impliziten derivation enthalten, zeigen sich deutliche unterschiede hinsichtlich der häufigkeit und intensität der wortbildungsübungen. insgesamt mangelt es den lehrwerken an einer systematischen struktur und einer kohärenten vorgehensweise. in ihrer schlussfolgerung betonte mac, dass „die wortbildung in den meisten lehrwerken zu wenig (in getrennten kapiteln, abschnitten, übungen) thematisiert wird“ (mac, 2011, s. 16). diese ergebnisse werfen ein weiteres licht auf die unterschiedlichen herangehensweisen an die wortbildung in verschiedenen wissenschaftlichen und didaktischen werken. neben dem umfassenden standardwerk duden (2016), das die wortbildung detailliert und präzise behandelt, existieren auch spezifische grammatiken für den fremdsprachenunterricht, wie die von helbig/buscha (2017). während das duden-werk sehr tiefgehende einblicke in die wortbildungsprozesse gibt, findet sich in der grammatik von helbig/buscha keinerlei behandlung dieses themas. auch die lernergrammatik von koukidis (2017) geht nur vereinzelt auf die wortbildung ein und beschränkt sich auf stark vereinfachte darstellungen, die keine detaillierte auseinandersetzung mit den verschiedenen wortbildungsprozessen ermöglichen. elsen (2019) untersuchte aktuelle grundstufenlehrwerke im hinblick auf die behandlung der wortbildung. sie analysierte drei kursund arbeitsbücher für erwachsene: motive, pluspunkt deutsch und schritte international. dabei standen folgende fragen im mittelpunkt: „wie viel wortbildung wird erwähnt? welche wortbildungsarten werden behandelt bzw. welche morpheme wann und in welcher reihenfolge? gibt es regeln oder müssen sie selbst erschlossen werden?“ (elsen, 2019, s. 147). ihre ergebnisse zeigen, dass diese lehrwerke der wortbildung, vor allem den komposita, sehr wenig raum zugestehen. zwar werden einige wortbildungsverfahren behandelt, doch diese sind in der regel unzureichend systematisiert und nicht immer mit den erforderlichen erklärungen versehen (elsen, 2019, s. 149). elsen schlägt daraufhin vor, dass lehrwerke mehr auf das „prinzip der progression“ sowie die „notwendigkeiten bestimmter lernergruppen“ eingehen sollten. trotz des beitrags der wortbildung zur transparenz und erschließbarkeit des wortschatzes (holly, 1986, s. 204) bieten viele wörterbücher, sowohl gedruckte als auch digitale, oft nur unsystematische angaben zur wortbildung. gedruckte wörterbücher sind aufgrund von platzbeschränkungen nicht in der lage, alle wortbildungsformen – insbesondere seltene oder komplexe – vollständig abzubilden. elektronische wörterbücher wie elexiko, ein online-wörterbuch zur deutschen gegenwartssprache, profitieren hingegen von der fehlenden physischen begrenzung und ermöglichen eine präzisere und umfassendere darstellung von wortbildungsprozessen (klosa, 2013, s. 176). online-wörterbuch bietet ein systematischeres und vollständigeres bild der wortbildung, indem es die beziehungen zwischen grundwörtern und ableitungen sowie deren bedeutungskontexte detaillierter darstellt. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 456 darüber hinaus ermöglicht die digitale plattform eine dynamische und erweiterbare struktur, die die aufnahme von wortbildungsprodukten nicht nur hinsichtlich ihrer häufigkeit, sondern auch in bezug auf ihre semantischen und syntaktischen eigenschaften umfassend unterstützt. diese eigenschaften elektronischer wörterbücher bieten eine wertvolle ergänzung zu herkömmlichen, gedruckten wörterbüchern und eröffnen neue möglichkeiten zur untersuchung und lehre der wortbildung im rahmen der lexikalischen datenbankstruktur. ein weiterer vorteil der elektronischen wörterbücher liegt in der kontinuierlichen aktualisierung und erweiterung des wortschatzes, wodurch auch neue wortbildungen zeitnah erfasst und in das system integriert werden können. fazit und ausblick die wortbildung stellt eine unverzichtbare dimension des daf-unterrichts dar, die eng mit der erweiterung des wortschatzes und der beherrschung grammatikalischer strukturen verbunden ist. durch die gezielte vermittlung der gesetzmäßigkeiten der wortbildung – insbesondere der komposita und derivate – können studierende ihre sprachkompetenz auf eine neue ebene heben. ein vertieftes verständnis der wortbildungsprozesse fördert nicht nur das leseverständnis und die textproduktion, sondern trägt auch zur kreativen sprachverwendung bei. zukünftige daf-lehrwerke und -methoden sollten daher einen stärkeren fokus auf die wortbildung legen, um den lernenden eine fundierte und praxisorientierte sprachkompetenz zu vermitteln. literatur: aebli, hans. (2016). sprachliche kreativität und sprachförderung im unterricht. stuttgart: verlag w. kohlhammer. beile, werner. (2009). üben und übungsformen. in: udo o. h. jung (hrsg.) praktische handreichung für fremdsprachenlehrer, 74-81. frankfurt am main: peter lang. bohn, rainer/schreiter, ina. (2000). wortschatzarbeit. in: germanistische linguistik 155-156, s. 57-98. elsen, hilke. (2019). zum status der wortbildung in lehrwerken für daf. in: muttersprache 64. jahrgang 129. s. 141-157. fandrych, christian/thurmair, maria. (1994). ein interpretationsmodell für nominalkomposita: linguistische und didaktische überlegungen. in: daf 31, s. 34-45. fleischer, wolfgang/barz, irmhild. (2012). wortbildung der deutschen gegenwartssprache. unter mitarbeit von marianne schröder. 4., völlig neu bearbeitete auflage. tübingen: de gruyter. gärtner, angelika. (2012). wortbildung: problemfelder im daf-unterricht. in: info deutsch als fremdsprache 4. s. 499-513. https://doi.org/10.1515/infodaf-2012-0408 gerhards, g. (2014). kreativität im sprachunterricht: theorie und praxis des wortspiels im dafunterricht. berlin: de gruyter. glück, helmut/rödel, michael (hg.). (2016). metzler lexikon sprache. 5. auflage. stuttgart: j. b. metzler verlag. holly, werner. (1986). wortbildung und wörterbuch. in: lexicographica 2, s. 195-213. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 457 kieweg, werner. (2010). übungsformen. in: wolfgang hallet und frank g. königs (hrsg.) handbuch fremdsprachendidaktik, 182-186. seelze-velber: kallmeyer. klosa, annette. (2013). wortbildung in elexiko: gegenwart und zukunft. in: klosa, annette (hrsg.): wortbildung im elektronischen wörterbuch. studien zur deutschen sprache 63. tübingen: narr. s. 175-196. kruashvili, irina. (2022). possibility and necessity in german derivatives. scientific journal west east. vol. 8, n1. pp. 9-18. https://doi.org/10.33739/2587-5434-2022-8-1-9-18 lewandowski, theodor. (1991). deutsch als zweitund zielsprache. handbuch zur sprachförderung. trier: wissenschaftlicher verlag. lindauer, thomas. (2006). wortbildung. in: praxis deutsch 201 (1), s. 6-15. mac, agnieszka. (2011). zur rolle der wortbildung in ausgewählten daf-lehrwerken am beispiel der derivation. in: zielsprache deutsch 38 (1), s. 3-21. mogge, bernhard. (1982). von den schwierigkeiten des ausländers mit der deutschen wortbildung. in: zielsprache deutsch 2, s. 19-23. neveling, christiane. (2004). wörterlernen mit wörternetzen. eine untersuchung zu wörternetzen als lernstrategie und als forschungsverfahren. tübingen: narr. neveling, christiane. (2020). wortschatzarbeit. in: wolfgang hallet, frank g. königs, hélène martinez (hrsg.): handbuch methoden im fremdsprachenunterricht. hannover: klett kallmeyer. paul, hermann. (1920). deutsche grammatik. bd. 5, teil 4. wortbildungslehre. halle (saale): max niemeyer. poethe, hannelore. (2002). wort(bildungs)spiele. in: irmhild barz, ulla fix, gotthard lerchner (hrsg.): das wort in text und wörterbuch. stuttgart/leipzig: verlag der sächsischen akademie der wissenschaften zu leipzig. s. 23-40. rössler, helmut. (1989). übungstypen und motivation im bereich der textbezogenen wortschatzvermittlung. in: jahrbuch deutsch als fremdsprache 14, s. 92-119. saxer, robert. (1991). wortbildung im sprachunterricht. in: informationen deutsch als fremdsprache 18 (1), s. 55-62. storch, günther. (1999). deutsch als fremdsprache eine didaktik. theoretische grundlagen und praktische unterrichtsgestaltung. münchen: wilhelm fink verlag. targo ska, joanna. (2012a). wozu brauchen fremdsprachenlernende wortbildungskenntnisse? theoretische überlegungen zu möglichen einsatzbereichen der wortbildung im fremdsprachenunterricht. in: studia niemcoznawcze/studien zur deutschkunde 49, s. 751-765. targo ska, joanna. (2012b). wortbildungsübungen aus der sicht der fremdsprachendidaktik und der daf-lernenden.in: linguistica silesiana 33. olsztyn. targo ska, joanna. (2013). wortbildung und wortbildungsübungen als forschungsgegenstand der fremdsprachenlehrund lernforschung. in: acta neophilologica xv (i). olsztyn. https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/an/article/view/861/704 targo ska, joanna/jakosz, mariusz (hg.). (2024). wendepunkte in der fremdsprachenlehrund -lernforschung. teil 2. brill: v&r unipress. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 458 weisgerber, leo. (1971). grundzüge der inhaltbezogenen grammatik. düsseldorf: pädagogischer verlag schwann. wilmanns, wilhelm. (1899). deutsche grammatik. gotisch, alt-, mittelund neuhochdeutsch. 2. abteilung. wortbildung. 2. aufl. straßburg: hansebooks. lehrmaterialien: duden (2016). die grammatik. bd. 9., vollständig überarbeitete und aktualisierte auflage. berlin. helbig, gerhard/buscha, joachim. (2017). deutsche grammatik. ein handbuch für den ausländerunterricht. stuttgart: ernst klett sprachen. koukidis, spiros. (2017). die große deutsche lernergrammatik. athen: praxis spezialverlag daf. word formation in university-level german language instruction – an essential interface between vocabulary and grammar irina kruashvili associate professor, dr. sokhumi state university, irinakruashvili@gmail.com abstra t word formation is one of the most productive and creative areas of the german language. as a central level between vocabulary and grammar, it plays an essential role in the acquisition of german as a foreign language, as it enables learners to gain insight into the structure and meaning of words. the aim of this paper is to demonstrate how the principles of word formation can be taught in university-level daf (german as a foreign language) lessons, so that they are accessible, memorable, and useful in the language learning process. the focus is particularly on compounds and derivatives. as knowledge of word formation is crucial for the comprehension of unfamiliar vocabulary, it can play an important role in the process of text reception. in this context, students should be taught how to identify compounds and determine their immediate constituents (ics). an analysis based on ics most clearly reveals the structural, semantic, and functional features of compounds. various morphological structures are identified, such as ics being simple forms or suffix-/prefix-derived forms. from a semantic perspective, compounds can display a wide range of word formation meanings, including local, temporal, causal, final, and other meanings. for derivatives, we rely on the content-based word formation theory of weisgerber, who posits that derivational morphemes assume specific functions, connect with the content of the base word, and modify it in a particular way. the same affix can thus convey multiple meanings. to enable students to apply their knowledge of word formation in text reception, it should be reinforced through targeted word formation exercises. possible exercise types include forming compounds, identifying ics, analyzing the relationships between them, explaining complex word meanings through paraphrasing, deriving words through suffixes or prefixes, and examining the functions of affixes. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 459 however, in many german (daf) textbooks, word formation is not sufficiently addressed, making the proposed approach potentially innovative. additionally, dictionaries often lack comprehensive information on word formation, as not all lexical units are included. therefore, it is crucial for students to possess fundamental knowledge of word formation in order to deduce the meaning of words. however, in electronic dictionaries, word formation is presented in greater detail. our approach also takes into account wordplay from various text types. such wordplay can not only help students understand new word formation products but also stimulate creative word production, thereby fostering their linguistic creativity. keywords: word formation, compounding, derivation, german as a foreign language instruction or teaching. , , , irinakruashvili@gmail.com . , , , . , , , . , . , . , . , . , , , . . , , , , , . . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 460 , . . , , . , , , , , , , . . . , . , . , . , , . . , , , . : , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 384 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.37 , , , , , , , , . ( ) . ‘’ ”, : , , ck. . , , npk , 15-15-15% . , , , . 0-20 . : , , , , . . 74 80 , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 385 , 99%. 800 , , . . , , , . , . , [1,2] , , , , , , , [3,4]. 1990 . , . , , , , [5,6]. , , , . , , [7]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 386 ) , , , . , , 16.02. 2015 ). ( ) . , [8,9]. ( ) 7725 ( ) 5725 ( , ). . 27% . 70%. , .[10] , , , , ., [11]. , ( ). , , 0-40 , 1. : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 387 1 . , , . . , , . , , , . ) , , , . . . ( . ) ( ) . „ “ ), , , ( ). , ph / / /100 k cl % % /1 00 /1 00 2015 0-40 6.0 5.8 1.6 0.8 140 0.5 22.0 0.45 2017 0-40 6.2 5.9 1.5 0.7 138 0.6 20.0 0.49 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 388 ( . ( . „ “ ), , , ( ). . ( . 1973 ). 2017-2023 . „ “ [10]. , 6 3, 18 . npk, 1515-15% 160-160 -160 . , , , . , . : : 1. 600 2. npk 0,5 _ 2 3. npk 0,5 + 6% 4. 5. npk 0,5 + ck (6% ) 6. 2 . . . . : 1. 28168-9985. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 389 2. 28268-89 , , 3. ph kci , 26483-85 . 4. %26213-91 . 5. % 2017-84 6. /100 26205-91 . 7. /100 soil test-500 , 2609-91. 8. 26213-84, 9. % 27821-88 . 10. )% 26107-84. 11. % 20851-3-93, 12. % 26261-84 [5,6,8]. 13. (icpe-9820). : . . , . , , . (npk) (fe, b, co, mo, mn, zn, cu) . , . , . npk. . , . , . ( ) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 390 bacillus thuringiensis var thuringiensis . . 2067-10-301-0710-0-3-1. 3 . ck , ( , , ). . 3 . 1 . , 127708-307-071-0-03-0. . , . . b-306 b-111 . . 94% , 70% , . . „ “, , , , . “, , , “ . . . , . . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 391 2 ph % % . /100 % k cl k2o p2o5 1. 300 7.9 7.2 1.2 1.1 560 7.0 9.0 0.58 2. 600 7.4 7.2 0.2 0.9 336 1.1 10.0 0.55 3. npk 0,5 + 2 7.8 7.9 0.8 1.1 331 1.0 11.0 0.57 4. npk 0,5 + 6% 7.4 7.0 1.1 0.9 364 1.3 10.0 0.56 5. 7.4 7.0 0.8 1.1 420 1.3 12.0 0.57 6. npk 0,5 + ck 0,6% 7.4 7.;0 0.7 0.9 364 1.1 8.5 0.5 7. 2 7.5 7.0 1.5 1.1 363 1.2 10.0 0.56 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 392 (2019 ) 3 ph % % . /100 % k cl k2o p2o5 1. 300 7.5 7.0 6.2 1.2 306 8.5 79.5 1.2 2. 600 7.4 7.0 6.8 1.3 336 9.0 31.0 1.1 3. npk 0,5 + 2 7.8 7.4 5.2 1.1 306 11.5 11.0 0.95 4. npk 0,5 + 6% 7.2 6.9 6.5 1.2 306 10.5 15.0 0.7 5. 7.9 7.0 7.4 1.2 308 10.3 16.5 0.8 6. npk 0,5 + ck 0,6% 7.8 7.4 8.2 1.2 306 9.5 17.8 0.8 7. 2 7.7 7.3 7.3 1.12 308 10.5 19.0 0.9 . , 2017 . . . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 393 , . ( . 4,5,6). 3. : 21.07.2017 4 % n % p2o5 % k2o % 1. npk + 300 + (240 ×12 ) 0.8 0.8 0.3 7.3 2. 300 + (240 ×12 ) 0.8 0.4 0.8 7.2 3. npk 0.5 + (6% ) 0.9 0.4 1.0 8.2 4. npk 0.5 + ck (6% ) 1.2 0.3 0.9 8.3 10.10.2018 . 5 % % n p2o5 k2o 1. 300 0.9 0.7 0.8 13.0 2. 600 1.1 0.8 0.9 13.0 3. npk 0,5 + 2 0.9 0.8 0.9 13.0 4. npk 0,5 + 6% 1.1 1.0 1 11.7 5. 0.7 0.3 0.8 12.0 6. npk 0,5 + ck 0,6% 1.4 0.8 1.1 13.0 7. 2 1.4 1.1 0.8 13.0 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 394 . npk. , (icpe-9820 : . 6. icpe-9820. 2018 . 6 1. 30 0 . 2. 60 0 . 3. n pk 0, 5 + 2 4. n pk 0, 5 + 6% 5. 6. n pk 0, 5 + ck 0, 6% 7. 2 , % al 0,0015 0,00130 0,00120 0,0016 0,0014 0,015 0,016 as 0,00034 0.00014 b 30.3 0,0030 0,0071 0,0042 0.0019.6 0,9915 0,0014 ba 0,00051 0.00054 0,00061 0.00085 0,0007 be ca 1,32 1,03 1,15 1,07 1,03 0,03 0,036 cd co 0.000044 cr 0.0000365 0.00000123 0.000024 0.000012 0,00079 0,0011 cu 0,00027 0,00073 0,000434 0,00025 0,00029 0,00024 0,00030 fe 0,0112 0,017 0,010 0,015 0,011 0,030 0,035 k 0,039 0,073 0.111 0,082 0,066 0,0088 0,0015 mg 0,368 0,434 0,212 0,201 0.239 0,140 0,197 mn 0.0012 0.0020 0.0012 0.0021 0.0008 0.00010 0.0018 mo 0,00083 0.000045 0.000035 0.000035 0.000032 0.242 0,0000345 na 0,0023 0,0038 0,00248 0,0025 0,0032. 0,0046 0,00342 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 395 ni 0,000188 0,000073 0,0000257 0,000017 0,000017 0,000029 0,000051 p 0,135 0.339 0,201 0,152 0,120 0,101 9.126 pb si 0,000019 0,000041. 0,000053 0,000036 0,000036 0.000027 0.000021 zn 0,000101 0,00018 0,00010 0,00012 0,00012 0,0082 0,0056 , % 7 al 0,0012 0,0011 0,0013 0,0013 0,0017 0,0018 0,0018 as b 0.000013 0.000014 0.000014 ba be ca 0,0027 0,0021 0.0026 0,0022 0,0028 0,00022 0,0020 cd co cr cu fe 0,00070 0,00052 0,00076 0,000065 0,000883 0,0009 0,0009 k 0,00015 0,00014 0,000117 0,00019 0,00015 0,00018 0,00018 mg 0,00055 0,00039 0,000062 0,00046 0,00054 0,00054 0,000054 mn 0.000010 0.000015 0.000014 0.00011 0.000010 mo 0.0630 0.500 0.0734 0.698 0.122 1.33 1.12 na 0,000005 0.000090 0.000065 0.00018 0,00011 0.000024 0,000023 ni p 0,00043 0,00033 0,00032 0,00027 0,00025 0,00022 0,00022 pb si 0,00040 0,00034 0,00039 0,00045 0,0009 0,00044 0,00044 zn , % 8 al 0,0620 0,062 0,060 0.200 0.070 0,21 0.23 as 0.000013 0.0000123 0,000086 0.000029 0.000077 0.000038 0.000033 b 0.000052 0.000058 0.000038 0.000021 00000.56 0.000028 0.000046 ba 0.206 0.188 0.281 0.317 0.311 0.286 0.262 be ca 0,20 0,10 0,16 0.12 0,19 0,19 0,17 cd 0.0055 0.0059 0.0192 0.0017 0.0118 0.0167 0.0091 co 0.000028 0.0000257 0.00006 0.000060 0.00011 0.000051 0.000043 cr 0.000011 0.0000165 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 396 cu 0,00023 0,00025 0,00072 .0,00073 0.00047 0,00051 0,00039 fe 0,0024. 0,0022 0,0057 0,0026 0,0032.1 0,0048 0.0033 k 0,00007.5 ,000023 0,000067 0,000043 0,00012 0,000092 0,000028 mg 0,029 ,0,030 0,032 0,013 0,017 0,023 0,020 mn 0,00009 0,00010 0,00011 0,000071 0,00018 0,00010 0,000082 mo 0,000083 0.000061 na 0,0050 0,0023 0,0015 0,00071 0,00069 0,000012 0.000097 ni 0.000037 0,000016 p 0,0067 0,0074 0,017 0,0098 0,016 0,014 0,0095 pb si 0,0021 0,0016 0,0054 0,00089 0,00186 0,0024 0,0012 zn 0,000029 0,00026 0,00054 0,00016 0,000026 0,00046 0,00024 2019 9 , % % % % n % p2o5 % k2o % ca mg 0.69 4 72.0 28. 0 69.0 88. 0 0.8 6 0.28 0.0 5 0.0 4 0.02 7 0.05 0.13 8 0 npk0,5 . + 0.68 0 76.0 24. 0 72.0 90. 0 0.9 0 0.27 0.0 5 0.0 2 0.01 7 0.03 0 0.000 35 npk0,5 . + 6% 0.59 6 71.0 29. 0 72.0 89. 0 0.9 0 0.30 0.0 4 0.0 3 0.01 4 0.02 2 0.01 8 0.004 2 2 0.68 6 72.0 28. 0 73.0 88. 0 1.3 0.7 0.0 5 0.0 2 0.02 0 0.03 3 0.43 8 0.09 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 397 ( 5) „c” , . -4 -2 . , . , , . . . 2017-2022 : “ (npk) 0,5 ( ; ; ; ; -ck; ) , . ; ( ) , ( ). , . : [1]. , , . . n12, 254-260. 2009 . [2]. , , . , . 3. n1. 3, n1(50) .41-44, issn 1987-6599. . 2010 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 398 [3]. . , . , . , . . , , 1-4 (261-264) .154-157. issn02.07-9224. , . 2010 . [4]. , , , . . . „ “ 26 .333-337. issn1520-2010. . 2009. [5]. . . isbn-978-9941-8-1511-9 2019 . [6]. , . . . isbn978-9941-8-1511-9. 2021 . [7]. ., ., . . .230-235, 2003 . [8]. . , . . . 415 . 1978 . [9]. . . , 531 . . 1996 . [10]. . . . , 1973 . [11]. . . . 335-336. 1966 . using of biological preparations in citrus plantation nunu kutaladze, zurab mikeladze, sophio papunidze, tamar gogolishvili,teimuraz gorgiladze abstarct our goal is to include technologies in citrus agrotechnical measures that will significantly increase soil fertility, have a positive effect on plant growth and development, natural storage capacity of mandarin fruits, yield and its quality indicators. for this purpose, in the conditions of a rather large-scale experiment conducted by us, some ecologically clean biopreparations (inosectofungicides) along with mineral fertilizers were included in the complex of agrotechnical measures. we started the preliminary experimental work and then, under the conditions of the stationary field trial, we carried out experimental work on ukrainian-made insectofungicides "gaufsin", on various preparations of spanish production: bactofert, bitoxybacillin, bactocid ck. biopreparations were used in the trial garden according to the trial scheme. we included nitrogen, phosphorus, potassium fertilizers in the form of russian-made npk fertilizer, where each nutrient element is 15-15-15%. also, we applied the fertilizer bactofert provided in the trial scheme in may, june, july, august when the relevant diseases were in active phase. at the beginning and end of the vegetation period, according to the test options, we took soil samples at a depth of 0-20 cm and studied the agrochemical parameters in laboratory conditions. key words: citrus, tangerine, biofertilizer, soil, plant. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 19 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.03 analysis and assessment of the digitization process of georgia sofia paliani phd student, department of business technologies, faculty of business administration, georgian technical university, e-mail: s_paliani@yahoo.com, tel: +995 592 909 333 abstract this article examines the state of digitization among sovereign states and analyzes georgia's position in the ongoing process, in general, at the regional and subregional levels. the research in the paper is conducted using international indicators and is mainly based on the un index and its sub-components. the development growth rate has been dynamic since 2012, as the index's normative adoption rate in percentage terms in 2012 was 56%, and in 2024 78%. the review and ranking of indicators revealed that georgia's position in the rating lists is dynamic; sub-indicators capture the strengths and weaknesses of the process. overall, the index indicators allow for predictions and recommendations. in terms of digitalization, the country moved into the vhegdi; in other words, it has moved into a very high-level group and is a leading country in the south caucasus in this regard. keywords: digitalization process; international indicators; un indexes index and sub-components. introduction at the end of the 20th century, the technological revolution expanded the scope of communication tools, and developed countries began to implement e-government to increase government work efficiency. at the beginning of the 21st century, modern digital technologies made it possible to unite government units in a single system and exchange information worldwide. e-government is a structured digital government, a modern type of management discipline whose goal is to “create opportunities for the rapid delivery of quality services.” (kardava e., და სხვ., 2021) for the user. the process of digitization is regulated by e-government, and accordingly, the topic of the article is discussed together with all its constituent units (citizens, state, business) since the e-government development index indicator also provides us with accurate information about the level of digitization of participators. we live in a digital era, and the issue discussed in the article about the formation of digital culture is a product of the ongoing process, i.e., globalization. georgia easily adapts to digitalization, the human resource development indicator shows readiness, and the rating lists reflect the high indicators of the country's development. the paper aims to analyze georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 20 the digitalization process in a historical-territorial context by involving indicators and ranking data, and in the article we present an assessment of georgia's position in this process. main text the achievements of the “electronic revolution” of the last century the creation of the computer and the first communication network became the reason for accelerating development. it became clear to everyone that the network could form new forms of relations, and by the end of the twentieth century, developed countries began to implement technological reforms. the “informational/digital revolution” entered an active phase in the first decade of the 21st century after the adoption of relevant legislative changes and the involvement of developing countries in the process. in the process of digitization, several models of digital governance were formed by the requirements of users. the type oriented to the civil sector is considered the continental-european model, and the type focused on the simplification of state services is considered the anglo-american model. the third type is the asian model, which actively introduces digital skills in culture and education. paraphrase from the textbook of scientists. (jolia, education and labor in the digital enviroment, 2021) due to its geographical location, georgia is a member of the asian global region. therefore, to maximize the realization of digitalization, it is important to consider the experience of successful countries in this region that occupy a leading position in the global list. the asian region is in second place in the list of world regions according to the 2024 index, behind europe and ahead of america. the level of digitization of countries is assessed by indices developed by various international organizations and institutions. today, the definition of the term indicator is not fixed, since it was created in parallel with “digitization” and is being formed along with the ongoing process. however, we have the opportunity to give an assessment based on its properties as a social and technological unit based on mathematization, which simplifies the processing of voluminous information, identifies the causes of delays, and allows us to make predictions. (kevin e. davis, benedict kingsbury, & sally engle merry, 2024) the digitization process in georgia is carried out by various state agencies and this process is managed by “the georgian innovation and technology agency.” (gurtskaia tatia & paliani sofia, 2023) international cooperation is presented on the ict cluster platform cluster.ge, georgia’s indicators in global statistics are quite good. for example, ease of starting a business is second, ease of doing business is sixth, contract enforcement is eighth, etc. georgia has an above-average gci index among developing economies. georgia is ranked 57th among 100 countries by the digx index of the quality of use of information and communication technologies. the human development index-hdi georgia records a good indicator is a “highly developed” country. the united nations publishes the egdi index data every two years, which involves assessing the development of national governments of 193 sovereign states and placing them in ratings. the involvement of the georgian government in the digitalization process has been recorded since 2003. the dynamics have been recorded since 2012, and this is due to the good implementation of programs supporting digital development. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 21 the index norm is a single whole and is divided into four groups according to the level of approximation: very high level from 0.75 to 1.00, high level from 0.50 to 0.75, medium level from 0.25 to 0.50, and low level from 0.00 to 0.25 inclusive. the egdi index consists of three units: osi, tii, and hci. the osi index consists of five components: if, sp, cp, tec, and epi. (https://publicadministration.un.org/, 2024) the definitions of the indices and sub-indicators are presented along with the analysis and the following findings were identified. 1. the level of convergence of georgia’s development index with the norm was determined at 42% until 2012. in 2012-2022, an increase in data was recorded. georgia moved to the high group of the rating list and occupied 71.7% of the norm. in 2022-2024, the country’s place was recorded in the very high group and approached the norm by 78%. this is considered an achievement based on the increase in the value of the sub-indices. in 2003-2012, georgia’s place in the rating list alternated between 83rd and 100th places. in 2012-2024, against the background of an increase in values, a shift was recorded in the rating list, and until now, its place has been steadily alternating between 56th and 69th places. 2. the human capital index -hci measures human resource capabilities and it is noteworthy that georgia has consistently been in the very high value group from 2003 to 2024. 3. the tii sub-index measures the state of telecommunications infrastructure. from 2003 to 2012, the value of this index was consistently considered in the low group; since 2014, it has been gradually increasing, and in 2024, it moved to the very high-value group. 4. the osi index measures the volume and quality of electronic services, and their indicators and definitions are presented below. in 2003-2010, georgia occupied a place in the low and medium groups according to the osi index. in 2012-2024, the position moved to the high group. the maximum in numbers was recorded in 2018, when the percentage of normative adoption approached 0.69%. overall, the increase in the index value in 2012-2024 is assessed as a good indicator since, unlike other indices, it remains in the high group. this is explained by the fact that, except for the epi-electronic participation index, all other indicators maintain their position; this applies to cp-content summary, sp-service delivery, if-institutional framework, and tec-technological indicators. the most variation in decline has been recorded in the tec technological indicator. based on this, we draw the following conclusions. 1) in historical terms, i.e., in general, in 2003-2024, a change in the development trajectory was observed in 2012, and the risks of degradation were completely eliminated. the dynamics of the digitalization process in georgia began in 2012. according to the human development index, georgia maintained its position from 2003 to 2024 and is consistently in the high-performing group of countries in the world. the stability of the data and its high value for 21 years indicate that human resources are distinguished by very high receptivity. telecommunications infrastructure data for 2012-2024 are assessed as an indicator of above-average development. the electronic services index remains in the high group. 2) in territorial terms, denmark leads the world ranking list from 2018 to 2024. france, estonia, liechtenstein, and other european countries, from time to time, maintain leading positions in the subindices, which is natural since the european global region leads the list with a score of 0.84. asia, which georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 22 is currently ahead of america and its data is 0.69, is in second place in the same list. the leading places in the asian region are shared by singapore, south korea, saudi arabia, and the united arab emirates. since 2022, georgia has been included in the highest-level group of the egdi worldwide and, together with the developed countries of asia, has been included in the list of the highest-rated countries in the region. it occupies a good place in the west asian sub-region, and georgia is a leading country in the south caucasus. the historical and territorial ranking of international indicators revealed the weaknesses and strengths of the current process. despite many negative facts, georgia gradually overcame the challenges and, in 2012, moved to the high-level group in terms of digitalization. in 2022, it moved to the very high-level group. the frozen conflict did not affect the digitalization process that has been actively underway since 2012. obviously, we consider the current internal political instability to be the weak side of the digitalization process or the main factor hindering digitalization. the indicator analysis confirms that, overall, georgia has mastered the full spectrum of digital transformation, which implies a high level of ict implementation and the formation of an increasing dynamic of the digitalization process. public acceptance of digitization is high, and we believe that technological support for scientific structural units is necessary for the rapid development of this process. conclusion the digitization process is actively underway worldwide, and in this regard, georgia took several important steps from 2012 to 2024. today, the country is represented by the egdi index as one of the high-performing countries in the world in the digitization process, as the index indicator in 2022 was 0.7501 and with this value moved to the very high level-vhegdi group. georgia was placed on the list of high-performing countries in the asian region and is a leader in introducing digital services in the south caucasus. in 2024, georgia is again in the very high-level group and maintains its position, which is undoubtedly a great achievement for the country, given the ongoing political process. it is also worth noting that in 2024, an increase in the level of digitization was also recorded to the denominator [0.7792], which, in our opinion, is considered a success since the level of approximation to the norm was determined at 78%. the ranking and analysis of the indicators revealed that the indicators have a positive trajectory in global indices, society is ready for new transformations, and georgia has the potential to be one of the leading countries in the asian region in terms of digitalization. bibliography gurtskaia tatia, & paliani sofia. (2023). digital transformation of the economy. economics, 7286. https://publicadministration.un.org/. (2024). e-government survey 2022-2024, the future of digital government. new york: https://publicadministration.un.org/. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 23 jolia, g. (2021). education and labor in the digital environment. tbilisi: publishing house "technical university". kardava e., gabisonia z., gabrielashvili g., gagnidze n., paichadze g., & samadashvili i. (2021). electronic governance and leadership. tbilisi: civil service bureau. kevin e. davis, benedict kingsbury, & sally engle merry. (2024). indicators as a technology of global governance. indicators as a technology of global governance, indicators as a technology of global governance. machavariani, l., mumladze, d., kezevadze , n., sikharulidze, n., & jgenti, n. (2002). economic and social-political geography of the world. tbilisi: tbilisi state institute of economic relations. საქართველოს გაციფრების პროცესის ანალიზი და შეფასება სოფიო ფალიანი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ბიზნესტექნოლოგიების ფაკულტეტის, ბიზნესის ადმინისტრირების დეპარტამენტის დოქტორანტი, e-mail: s_paliani@yahoo.com ანოტაცია წინამდებარე სტატიაში შესწავლილია გაციფრების მდგომარეობა სუვერენულ სახელმწიფოთა შორის და გაანალიზებულია საქართველოს პოზიცია მიმდინარე პროცესში ზოგადად, რეგიონის და ქვერეგიონების დონეზე. ნაშრომში კვლევა ჩატარებულია საერთაშორისო ინდიკატორებით და ძირითადად ეფუძნება გაერო-ს ინდექსს და მის სუბკომპონენტებს. განვითარების ზრდის მაჩვენებელი დინამიურია 2012 წლიდან, რადგან მითითებული ინდექსის ნორმატივის ათვისების მაჩევნებელი პროცენტებში 2012 წელს შეადგენდა 56%-ს და 2024 წელს კი 78%-ს. ინდიკატორთა განხილვით და რანჟირებით გამოვლინდა, რომ სარეიტინგო სიებში საქართველოს პოზიცია დინამიურია, ქვეინდიკატორები აფიქსირებენ პროცესის ძლიერ და სუსტ მხარეებს. მთლიანობაში ინდექსის მაჩვენებლები იძლევა პროგნოზირებისა და რეკომენდაციის გაცემის საშუალებას, ქვეყანამ გაციფრების კუთხით 2022 წელს vhegdi, ე.ი. ძალიან მაღალი დონის ჯგუფში გადაინაცვლა და ამ მხრივ წამყვანი ქვეყანაა სამხრეთ კავკასიაში. საკვანძო სიტყვები: გაციფრების პროცესი; საერთაშორისო ინდიკატორები; გაეროს განვითარების ინდექსი და ქვეკომპონენტები microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 459 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.42 linear dependence of pressure on volume in some ideal gas problems zaza mardaleishvili, phd, akaki tsereteli state university, faculty of tecnical engineering, department of energy and telecommunication, akhalgazrdoba av.№ 98, kutaisi, georgia, e-mail; zaza.mardaleishvili@atsu.edu.ge abstract the issues of changing the amount of heat and changing the molar heat capacity in problems of nonmonotonic thermodynamics are considered. dependence of the ideal gas pressure on volume in the form of a linear function. with a negative slope. the gas molar heat capacity. keywords: nonmonotonic thermodynamics, heat, molar heat capacity problem situation: one mole of a monoatomic ideal gas has expanded in the process 1  2, in which the gas pressure depends linearly on its volume, as shown in figure 1. 1) what is the total amount of heat absorbed by the gas in the process 1  2? 2) what amount of heat was transferred to the gas and the quantity of heat given off by the gas in the process 1  2? 3) investigate the dependence of a gas’s molar heat capacity on the volume of gas. p 3p0 p0 2p0 v0 2v0 3v0 v fig. 1 the solution of the problem: 1) the first question is easy to answer: it suffices to use the first law of thermodynamics q12 = ∆u12 + a12, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 460 where q12 is a total amount of heat absorbed by the gas. the change of the internal energy of the gas is equal to zero. 0 2 3 2 3 121212  trvtrvuuu work done by the gas is equal to the area of a figure limited by the graph with a “+” sign: 00000012 4)3)(3( 2 1 vpvvppsa  q12=4p0v0 2) let us determine the equation of a straight line of the process 1-2 given on the graph: i.e. the relationship between the pressure and volume of gas. fig. 2 the equation of a straight line can be determined in different ways: we obtain 0 0 0 4)( pv v p vpp    , (1) determine how the gas temperature changes during the process 1-2, as a result of volume changes: that is, determine the dependence t=t (v). according to the mendeleev-clapeyron equation: let us substitute pv=vrt, to the p=p(v) expression        0 0 0 4pv v p r v r pv t  v r p v rv p vtt  02 0 0 4 )(    , (2) the relationship between the absolute temperature and volume of the monoatomic gas has the form of a quadratic function. we obtained that for v=2v0, the gas temperature reaches its maximum value: by inserting this value into the equation (2), we shall obtain: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 461 r vp t  00 max 4  by the extremum condition: 0 dv dt 0 4 02 0 0        v r p v rv p dv d  0 0 0 0 20 4 2 vv r p v rv p   022. 0 0 0 0 2 2            rv p v rv p dv d dv td  that is, t = t(v) is a function at a point v = 2v0. it reaches a maximum: tmax = r vp  004 select a point on the graph whose coordinates are (v:p). consider an infinitesimal process from that point (fig. 2), that is, let us increase the volume by ∆v (v+∆v): pressure will take on the value of (p+∆p), while the temperature will take on the value of (t+∆t). let us determine how much heat was absorbed of given off by the gas in this infinitesimal process: for this process:  q=du+a the difference in designations of small quantities (q, du, a) reflects their different mathematical meanings. the du quantity is a differential of state function of the internal energy of this system: it is known that it is the so-called total differential, it can be written as the sum of the partial differentials. for example, if the volume and temperature change by the values of dv and dt, then the change of the internal energy can be written as follows: dt t u du v u du vt                  work and the amount of heat are not the state functions. these quantities are functions of the process, so their small increments cannot be considered to be the differentials. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 462 if the changes in the volume and temperature are dv are dt respectively, then we still don't know what q and a vary. as a result of the analysis of the process, we will obtain different quantities: if the volume changes first and then the temperature or vice versa, the temperature first and then the volume. none of the obtained values will match the results of a process where volume and temperature change simultaneously. it should be noted that only the internal energy will change in the same way in all three cases. that is what was about the designations. for simplicity, let us use ∆ designations:  q = ∆u + a since the process is infinitesimal, we can assume that p=const and a=p∆v the work done by the gas will be equal to the area of the dashed figure in figure 2: 2 1 a (p+p+∆p) × ∆v= 2 1 (2p+∆p) ∆v the product of ∆p×∆v 0, thus a=p×∆v as for the change of the internal energy of the gas:  vpu pv pv ru  2 3 2 2 3 2 3    pvvpvppvpvvp  we should take into account that ∆p∙ ∆v 0, we shall obtain ∆(pv) = p∆v+ v∆p the resulting expression is valid if 1  p p , 1  v v to calculate the amount of heat of the infinitesimal process  q, we shall obtain the following expression: vppvq  )( 2 3  georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 463 vpvpq  2 3 2 5 (3) let us determine ∆p:                       0 0 0 0 4 4 v v pp v vv ppp               00 0 0 0 44 v v v v pp v v pp v v p p  0 0 going in an alternative way:     v v p vvpp v p vp    0 0 by inserting into the expression (3), we shall obtain: v v v pq        0 0 2 52  we obtain the dependence of the function of a small portion of the amount of heat on the values of ∆v and v in the considered infinitesimal process. ∆v>0, p0>0 for all infinitesimal processes. let us determine all the values of the volume v for which q>0 (heat is transferred to the gas). q>0, if 05,20) 0 2 5(   v v that is, there is a certain point b at which: vb=2,5 v0 და pb =1,5 p0 from the point to the point b, heat is transferred to the gas, that is from the volume v0 to the volume 2,5 v0, the gas absorbs energy: v0 <v<2,5 v0 the gas absorbs energy in amount of q1b > o. as we have seen above, the gas reaches its maximum temperature at the point v=2v0. that is, from this point to point b, the gas still absorbs heat, but the temperature is already decreasing. find the v-volume values for which q<0, that is, the gas gives off heat. 0 0 5,20 2 5 vv v v        georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 464 that is, in the process b  2, the gas gives off heat, or in the process 1–b, the gas absorbs heat in the amount of q1b, while in the process b-2, the gas gave off qb2. 001 2 9 vpq b  the amount of heat transferred to the gas. 0000002 2 1 8 5 8 9 vpvpvpqb  002 2 1 vpqb  the given off amount of heat. the algebraic sum of these two quantities is precisely q12 the amount of heat that we obtained as an answer to the first question. 3) let us investigate how the molar heat capacity of the gas changes during the process 1-2. let us consider the infinitesimal processes in the vicinity of which the molar heat capacity c is not changed: t v v v p t q vcc        ) 0 2 5(2 )( 0 according to the explanation:   vvtt v t vt     )( v r p v rv p t         0 0 0 4 2) v r p v rv p v v v p vcc                  0 0 0 0 0 4 2 2 52 )( r v v v v v vcc     0 0 2 2 5 )( (4) we have obtained the graphical depiction of the relationship between the molar heat capacity and volume. at point 1 of the graph: c(1) = c(v0)= 3r > 0 at point 2 of the graph: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 465 c(2) = c(3v0) = 0 32 65    rr the molar heat capacity is zero at point b is equal to zero at point b. 0 2 5 )( 0  vcbc 2v0 – the heat capacity at point k is infinity c(2v0)=  let us build c = c(v) – the graph of the function. the molar heat capacity changes its sign twice. v0v2v0, c0; c0; t0: q=ct0  00 2 5 2 vvv  ,c0; t0; q=ct0  00 3v 2 5 vv ;c>0; t0; q=ct<0 let us consider the problem that describes a real physical device where the process described above can be implemented. problem situation: the lower end of a small diameter vertical pipe is soldered. the length of the tube is 2 l. the upper end of the tube is open. in the lower part of the tube, there is an ideal gas at t0temperature, the upper part of the tube is filled with mercury. 1) determine the equation of dependence of the gas pressure on the volume. 2) determine the maximum temperature in the process of expelling mercury by gas. 3) determine the amount of heat absorbed by the gas, which is required to completely expel the mercury. an ideal gas ( = 1 mole) is monoatomic, the section area of the pipe rate is s. atmospheric pressure p0 p0 l ვერცხლისწყალი l l x აირი fig. 4 the solution of the problem: afer the gas is expanded, denote the mole length by x, which is occupied by the gas. in this case, the gas pressure is determined the sum of the pressures generated on the gas by the external atmospheric pressure and the fluid: p0=pgl where p is the density of mercury. the heat pressure is conditioned by the height of pressure (l-x). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 466 then, according to pascal's law, the gas pressure will be equal to: p=  g(2l–x) the gas volume: v=s(l+x) ll v v l s v x  0 we should take into account that sl=v0 – is the initial volume of the gas. we shall obtain:        l s v gpxglgp  022 gl s v gpp   02 03 0 0 p v p p  the form of the equation coincides with the expression we obtained for the general case: the maximum temperature is reached in the process for the value of 2 3 0vv  . using the above resulting expression t=t(v) and taking into account the data of this problem, we shall obtain: r povo t 4 9 max  8 9 max to t  ; while povoq 32 49  references: 1.statistial thermodynamics. dmitry garanin thermodynamics, 2021. https://ww.lehman.edu/faculty/dgaranin/statistical_thermodynamics/thermodynamics.pdf 2.properties of gases ai shaoxian, wen shizhu, in gas thermohydrodynamic lubrication and seals, 2019. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/molar-heat-capacity microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 112 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.14 formation of taste and aroma compounds by maillard reaction during processing of food products nona bolkvadze 1, sophio gvidani 2, rusudan uridia 3, nana tserodze 3, nino kavtaradze 3, leila tatiashvili 3, nino karkashadze 3 1 georgian technical university 2 iv. javakhishvili tbilisi state university, al. natishvili morphology institute 3 iv. javakhishvili tbilisi state university, p. melikishvili institute of physical and organic chemistry abstract. the maillard reaction plays an especially important role in the thermal processing of food products. during the heat treatment of vegetable and animal products, glucose and fructose, formed as a result of sucrose hydrolysis, are mainly involved in the sugar-amine reaction as a carbohydrate component, while free amino acids and proteins are used as an amino component. the compounds formed during the maillard reaction determine the aroma and taste of the thermally treated product [1]. recently, it was found that the maillard reaction occurs also in the body [2]. excess glucose in the body is assumed to bind to proteins through the maillard reaction, leading to early aging, atherosclerosis, diabetes, and other diseases [3]. the smell and taste of products are due to the compounds resulting from the maillard reaction in food processing. in products of plant, animal, or microbial origin, all conditions are present (the content of sugars, amino acids, proteins, water, acidic, neutral, or basic medium) promoting the processes involved in the maillard reaction. and different types of heat treatment as baking, roasting, boiling, and drying cause these processes at different intensities. key words: maillard reaction, amino acid, aromatic compounds, flavor compounds georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 113 introduction the maillard reaction plays an especially important role in the thermal processing of food products. during the heat treatment of vegetable and animal products, glucose and fructose, formed as a result of sucrose hydrolysis, are mainly involved in the sugar-amine reaction as a carbohydrate component, while free amino acids and proteins are used as an amino component. the compounds formed during the maillard reaction determine the aroma and taste of the thermally treated product [1]. recently, it was found that the maillard reaction occurs also in the body [2]. excess glucose in the body is assumed to bind to proteins through the maillard reaction, leading to early aging, atherosclerosis, diabetes, and other diseases [3]. the smell and taste of products are due to the compounds resulting from the maillard reaction in food processing (scheme 1). in products of plant, animal, or microbial origin, all conditions are present (the content of sugars, amino acids, proteins, water, acidic, neutral, or basic medium) promoting the processes involved in the maillard reaction. and different types of heat treatment as baking, roasting, boiling, and drying cause these processes at different intensities. during the processing of food products, aromatic compounds are mainly formed in the second stage of the maillard reaction [4]. first of all, the oxidative degradation of α-amino acids by dicarbonyl compounds is particularly important. during this process formed aldehydes contain one carbon atom less than the original amino acid. such an oxidation is named strecker degradation. a necessary condition for this reaction is that he amino group must be in the α-position, and the dicarbonyl compound must contain the following groups: c c oo c (ch = ch)n c oo or the reaction is expressed by the equation: r-co-co-r' + r"-ch(nh2)-cooh r"-cho + co2 + r-ch(nh2)-co-r' if the hydrogen atom at the α-carbon of the amino acid is substituted, than a ketone is obtained. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 114 reducing sugars + α-amino acids n glycosylamines or n fructosylamine 1-amino-1-deoxy-2-ketose (called amadori rearrangement product) or 2-amino-2-deoxy – 1-aldose (heyns rearrangement product) h2s reductones and dehydroreductones nh3 amino strecker acids degradation retro aldol condensation furanes hydroxyacetone pyruvaldehyde aldehydes thiophene hydroxyacetaldehyde glyoxal α-amino ketones pyrroles acetone glyceraldehyde (methional , nh3 h2s) acetaldehyde heterocyclization pyrazines thiazoles pyridine pyrroles oxazoles scheme 1. formation of aromatic and flavor compounds as a result of maillard reaction table 1 shows the aroma obtained by heating some mixtures containing α-amino acid and glucose in an equimolar ratio (1:1 [4]. the author of this research notes that the odor of the reaction mixture is quite different from that of the corresponding pure aldehyde. the same mixture produces different aromas at different temperatures, indicating that the aldehydes produced by strecker degradation react with other compounds in the melanoid medium to form new aroma compounds. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 115 such products of sugar-amino acid reaction are 2-furaldehyde, which has the flavor of baked bread and maltol, having a mild, caramel-like flavor. initially, maltol was isolated from autoclaving products of glycine-maltose and glycine-lactose aqueous solutions by patton with a yield of 0.2% [5]. further investigations have revealed that in the maillard reaction maltol is always formed from 4-oxygensubstituted glucose, such as maltose, lactose, cellobiose, malto-oligosaccharides [3]. maltol the maillard reaction of a mixture of glucose and α-alanine yielded the inner salt of n-(1carboxyethyl)-6-(hydroxymethyl)-pyridinium-3-ol. it has no taste but is a mild enhancer of sweet taste, and it is a melanoidin-derivative non-volatile sweetness enhancer [5]. during the strecker degradation, an especially important role in the formation of aromatic components together with aldehydes play such compounds as 3-deoxyhexozones, which contain α-dicarbon grouping on c1 and c2 carbon atoms, and methyl-α-dicarbon intermediate products, having such grouping on c2 and c3 carbon atoms. 3-deoxyhexozones, both types of α-dicarboxylic intermediates can produce flavor compounds, for example, furaldehydes from 3-deoxyhexozones, and acetaldehyde, pyruvaldehyde, diacetyl, and acetic acid by cleavage of methyl-α-dicarboxylic intermediates and their dehydration products. it should be noted that these products are produced from sugars also without amino compounds. in particular, as a result of 1,2-enolization of sugars in the process of caramelization. at a high temperature, in a strong acid or strong base medium, the hydroxyl group located at the c3 and c1 carbon atoms are eliminated. condensation with amino compounds, however, allows such enolisation and elimination to occur in a neutral region and at lower temperatures [6]. important aroma-active compounds furanoses are formed from 1-deoxy-ozone: pentoses further react with amines to form orange dyes, which determine the color of the food product: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 116 compounds formed from 3-deoxy-ozones contain fragments of pyrrole, pyridine, and formylpyrrole. as a result of the condensation of two amino ketones, various pyrazine derivatives can be formed, which are also aroma-active compounds: table 1. aroma obtained by heating some mixtures containing α-amino acid and glucose (1:1) [7] α-amino acid r-ch(nh2)cooh r= aldehyde r-cho flavor 100 0c 1800c glycine hformaldehyde caramel burnt sugar α alanine ch3acetaldehyde caramel burnt sugar α-aminobutyric acid ch3ch2propionaldehyde caramel burnt sugar valine (ch3)2ch2-methylpropanal rye bread intense chocolate leucine (ch3)2chch2isovaleraldehyde fruit burnt cheese isoleucine ch3ch2ch(ch3)2-methylbutanal mold, fruit burnt cheese serine hoch2glycoaldehyde maple syrup threonine ch3chohlactaldehyde chocolate burning smell methionine ch3sch2ch2methional potatoes potatoes phenylglycine c6h5 benzaldehyde bitter almonds phenylalanine c6h5 ch2α tolualdehyde smell of violet, rose smell of violet, rose, lilac tyrosine hoc6h4 ch2 caramel proline of burnt protein pleasant, of baked georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 117 hydroxyproline potatoes histidine does not have cornpone arginine h2n-c=nh-nh-(ch 2)2 weak, of butter lysine-hcl h2n-(ch2)4 does not have similar to bread aspartic acid hoocch 2 ice-caramel caramel glutamic acid hoocch2 ch 2 caramel burnt sugar glutamine h 2n-coch2 -ch 2 pleasant, of chocolate iris cysteine-hcl hsch 2 sulfide, meat cystine -ch2 -s-s ch 2 sulfide, burned skin according to the data many representatives of aroma and taste compounds, including heterocyclic compounds, are formed as a result of the thermal degradation of melanoidin products at 1000c and higher temperatures. for example, during heat treatment of melanoidin produced on the base of glucose-glycine (120, 150, and 180 0c), pyrazines made up 54-79% of the total amount of volatile compounds. pyrroles, ketones, furans, oxazoles, and pyridines were also identified among the volatile products. the reaction ph and pressure significantly affect the direction and intensity of the thermal degradation process [8-10]. through the thermal degradation of this type of melanoidin's (100-3000c), the maximum formation of furans, pyrroles, pyrazines, and carbonyl compounds was observed at 2002200c, and of pyridines and oxazoles at higher temperatures [11]. references: 1. belitz h.d., grosh w. food chemistry. berleih, heidelberg, new york. springer-verlag. 199, 263318. 2. biemel k.m., friedl d.a., lederer m.o. identification and quantification of major maillard cross – links in human serum albumuh and lens protein.evidence fon ghucosepans as the dominant compound. j. bio. chem., 2002, 277, 24907-24915. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 118 3. van boekel m.a. the role of glycation in aging and diabetes mellitus. mol. biol. rep., 1991. 15. 57-64. 4. hodge j.e. fisher b.e. nelson e.c. dicarbonyls, reductones, and heterocyclycs produced by the reactions of reducing sugars with secondary amine salts. am. soc. brew. chem. proc., 1963, p. 84-92. 5. patton s. the formation of maltol in certain carbohydrate-glycine systems. j. biol. chem., 1950, v. 184, p. 131-134 6. hofmann t. quantitative studies on the role of browning precursors in the maillard reaction of pentoses and hexoses with l-alanine. europ. food res. technol., 1999, v 209, p. 113-121 7. ames j.m. guy r.c. kipping g.j. effect of ph, temperature, and moisture on the formation pf volatile compounds in glycine/glucose model systems. j. agric. food. chem., 2001, v. 49, p. 4315-4323. 8. hodge j.e. chemistry of browning reactions in model systems. j. agric. food chem., 1953, v. 1, p. 928-943 9. moreno f.j., molina e., olano a., lopez-fandino r.j. high-pressure effects on millard reaction between glucose and lysine. j. agric. food chem., 2003, v. 51, p. 394-400. 10. tehrani k.a., kersiene m., adams a., venskutonis r., de kimpe n. thermal degradation studies of glucose/glycine melanoidins. j. agric. food chem., 2002, v. 50, p. 4062-4068. 11. hodge j.e. nonenzymatic browning reactions. in the chemistry and physiology of flavors (schultz h.w., day e.a., libey l.m. eds) westport, connecticunt: a vi publ. company, inc., 1967, p. 465-491. საკვები პროდუქტების გადამუშავების დროს საგემოვნო და სურნელოვანი ნაერთების წარმოქმნა მაილარდის რეაქციით ნონა ბოლქვაძე1 , სოფიო გვიდანი 2, რუსუდან ურიდია 3, ნანა წეროძე 3, ნინო ქავთარაძე 3, ლეილა ტატიაშვილი 3, ნინო ქარქაშაძე 3 1 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 2 ივ. ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ალ. ნათიშვილის მორფოლოგიის ინსტიტუტი 3 ივ. ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პ. მელიქიშვილის ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტი მაილარდის რეაქცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კვების პროდუქტების თერმოდამუშავების პროცესში. მცენარეული და ცხოველური პროდუქტების თერმოდამუშავებისას შაქარ-ამინურ რეაქციაში ნახშირწყლოვანი კომპონენტის სახით ძირითადად თავისუფალი ან საქაროზას ჰიდროლიზის შედეგად წარმოქმნილი გლუკოზა და ფრუქტოზა, ხოლო ამინური კომპონენტის სახით თავისუფალი ამინომჟავები და ცილები მონაწილეობს. მაილარდის რეაქციის პროცესში წარმოქმნილი ნაერთები ფაქტობრივად განსაზღვრავს თერმულად დამუშავებული პროდუქტის არომატსა და გემოს [1] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 119 ბოლო დროს დადგინდა, რომ მაილარდის რეაქცია ორგანიზმშიც მიმდინარეობს [2] როგორც ვარაუდობენ ორგანიზმში ჭარბი გლუკოზა მაილარდის რეაქციის საშუალებით უერთდება ცილებს, რაც იწვევს ადრეულ სიბერეს, ათეროსკლეროზს, დიაბეტსა დასხვა დაავადებებს [3] საკვები პროდუქტების გადამუშავების პროცესში მაილარდის რეაქციის შედეგად წარმოქმნილი ნაერთებითაა განპირობებული პროდუქტების სურნელი და გემო. მცენარეული, ცხოველური ან მიკრობული წარმოშობის პროდუქტებში ყველა პირობა არსებობს (შაქრების, ამინომჟავების, ცილების, წყლის შემცველობა, მჟავე, ნეიტრალური ან ფუძე არე) იმ პროცესების წარმათვისათვის, რომლებსაც მაილარდის რეაქცია მოიცავს, ხოლო თერმოდამუშავების ისეთი სახეები, როგორიცაა ცხობა, შეწვა, ხარშვა, შრობა სხვადასხვა ინტენსივობით წარმართავს ამ პროცესებს. საკვანძო სიტყვები: მაილარდის რეაქცია, ამინომჟავები, სურნელოვანი ნაერთები, საგემოვნო ნაერთები georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 76 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.09 , . ; ; . -577734818; tamar.chitoshvili@yahoo.com; tamar.chitoshvili@tsu.ge , 90 : „ : “. „ “ „ “ (25-26 , 2016 ). , . , , . , . , . , , , . . , , ( ), , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 77 . , . : , , , , , , . 1 ( ) . , . , , , . . , . . , . , , 316_ 317. , . . . , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 78 , ( , ) . , , , , , . , , : , , , , , . , . , , , : 1. . 2. , , , . 3. , ( ) , . , , , . . , , , , , , , . , , ( 976). , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 79 . , . , , . 812, : . 1. , , . , , . 2. , . , , , , , , . , . : 2. , . , , . , , , ( 977.). , ( ). , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 80 ( 976/1 ), , , , ( 969-975 .). . 3. , . , . , “ . , . , , , . , , . , , , ( , ). , . ( ). . . , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 81 , – , , , , “. , , . , . ( : 975). , , 978. 4. , : 978 „ , , , , , .“ 81-89. , 978 81-89 ( , ). . : 81-89, , , , , , , , , . 978-979, 81-89 , , . , . , ( 978-979) , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 82 , . , , 978 976 1/ „ “ , : „ , , ) , ; ) , , “. , . (976 1/ „ “) , . : „ , , “. , 978, , ( , , ) , . . , , , . , 81-89, , , , , . , 978. ( ) , , , . , . . . . 980. : „1. , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 83 , , . 2. 979 980. “. , , . , , . : . , , 5 , . . , , . , . . 976, 979, 980 ). , , , , , . , , , , , . . . , . , , (163-164), , . , , . , „ “ , , ( , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 84 . .), . ( ) ( ) , . , , , . , , . , , , , , ( ). , , , . . . 980, „ , “. . , , , . . , , . , , 164. : „ , , . , . , . “. , (164 ) 980. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 85 , , . 982: „1. , , , , , , , . 2. “. , , , , . , , ( 982 .) . – – , , . , , , , . . , , . , ( ) , , , . , ) , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 86 -982 193-195 , , , 197, . 982, , 193-195 , . : , , . . , , , . 982: „ “. , , , . , , : „ 982, , , , , , , , , , . „ “ , , . , , , , , . , , , . “ , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 87 , 193-197, , . 982. , . , , , . . , . , , , , , . , . . : , , , , , , . , . , , . ( .982, 981). ( , . 163-164, 187,172), ( ) ( .982, 981). , ( ) . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 88 982, 162-164, 982. , 982. , , , , . 5. , , : . , , . : ( , , ) , . ( , ) . : , . , ( . 545). , , . : . . 545, 598, 599 , , . , , , . 545georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 89 581. , . , , ) , . , , . . , , : ( ) (973), , , (974). , , . , . , ( ) , . , , , , . , . 6. . 991, , „ , , , , .“ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 90 „ “ , . , . , , , . , “ . , . , , . „ “. . , . , , . , . : 1. , , . „ “. , , , . , . : ( ) ( ) . ) ( georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 91 ) . ( / ) . ( ) . , . , , , . . . ( ) . ( ) , : , , , . , : 1. ( ) , : 2. ( ) ( ) ; 3. ( ) ); 4. ( ) ; , . , ( ) , . , 976 991, ) . , , , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 92 , . , , . . . , , – „ “ . , „ “. , . . 634, , . , : „ , , , , $812, . , . , _ , _ . , . , , . , . „ “ , , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 93 , . , , , , ( ). , . . , , , . , , , , . . : 1. 978. ( ) , . , 978 „ “, . 2 982, : „ , , , , , , , .“ „ “ „ “ „ “ . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 94 3 , , ( ) , , , . , : ) ; ) ; ; ) ; 4. 980 (1. , , , . , , .) . : , , , . . , , . 5. , . , , . . 991. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 95 : 1. , 1997 2. , , . „ “, 1999. .22 3. , , , 2013. . 59 4. o , gtz 2010. .99 5. . , „ “, 2019. .51 6. . , , . „ “, 2011. .377 7. . , , , : . . , „ “, 2014. .80 8. , , , -2, 1996 . . 233, 239, 241 9. . , . _ . 2. 1998 . 292 10. herberger/martinek/russmann/weth. juris praxiskommentar. bgb,schuldrecht band 2.3. herausgegeben von prof. dr. dr.h.c. helmut russmann, 3. auflage, 2006. seite 1193 11. , , _ . , « », 5, 2008. 76. . , . “, 2013. . 215 12. , # -838-796-2013, 25 , 2015 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 96 the relationship arising from ungrounded enrichment and the competition of regulatory norms tamar chitoshvili doctor of law, professor, iv. javakhishvili tbilisi state university, faculty of law; yakob gogebashvili telavi state university; davit agmashenebeli university of georgia. t-577 73 48 18; tamar.chitoshvili@yahoo.com; tamar.chitoshvili@tsu.ge the article represents a revised version of the paper presented at the international conference dedicated to professor sergo jorbenadze’s 90th anniversary: "civil code of georgia: challenges and prospects of reforming". the conference was organized under the auspices of the "european union for georgia" and "german cooperation" (november 25-26, 2016, tbilisi). abstract the paper addresses particular type of legal obligation, an ungrounded enrichment. undoubtedly, the mentioned legal relationship is associated with certain difficulties, both from a theoretical and practical point of view. the difficulty is conditioned by the problems related to its separation from other types of obligatory as well as property law defined judicial relations. the latter implies protection of property rights and owner's rights, prevention of use and compensation for unreceived benefits. the mentioned problems also appear in relationships related to the cases of ungrounded enrichment, when it comes to the rights and duties of the person enriched on the basis of unjustly received, in addition, the relations of the alleged creditor and the alleged debtor, the received item and the rules and conditions for returning of the benefits received from its use, and etc. the aim of the paper is to discuss the issues related to the concept of ungrounded enrichment, its types (conditions of fulfillment and non-fulfillment), interrelationship of the norms of the civil code of georgia (ccg), which are in competition in the process of regulation of legal relations arising from property and ungrounded enrichment related events. the issues discussed in the article are noteworthy for both theorists and practicing lawyers. key words: ungrounded enrichment, condition of fulfilment, condition of non-fulfilment, alleged creditor, alleged debtor, benefit, expense. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 184 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.17 how to determine the readability of a physics text nana maisuradze sokhumi state university, tbilisi, georgia abstract the educational text of textbooks of physics has many defects. it is necessary to underline its overcrowding with inaccessible materials for a pupil. the establishment of parameters the text difficult and set of aspects still needs to be distinguished. under the term, «readership» the sum of those factors which promote successful reading, with the account as to complexity of the text, and preparation of level of the reader (age, formation) is meant. complexity of the text consists in particular its maintenances, in logic construction, in it informed. the formula of complexity of the text should be simple. it is necessary to use numerical (empirical) coefficients into formulas. purpose of these coefficients is clear mathematically: to counterbalance an order of members and to "open" an interval of a scale of difficulty. factors are needed to be rounding. usage of formulas doesn't exclude acknowledged and inculcation methods of checking the quality of textbooks. these methods keep their value. formulas allow to improve methods of estimation of the quality of textbooks and to receive the united indexes of difficulty of material`s transferring on which basis it is possible to develop an objective criteria of optimum difficulty of the educational text. key words: abstractness, physical term, text complexity, readability formula. the direct source and companion of the pupil`s knowledge is the school textbook [1]. it should contain the volume of knowledge considered by the program, that is obligatory for the pupil. the textbook should reflect the nearest achievements in the given science, stand at a high level pedagogically and methodically; consider age and features of the pupil, should be penetrated with didactic principles of training; should be written in the correct literary language, etc. the educational text should be written so that in the pupil must feel pleasure and makes him/her love to knowledge, lities of independent work on the book. as a rule, the educational text of textbooks of physics has many defects. it is necessary to underline its overcrowding with inaccessible materials for a pupil (the school textbook shouldn't represent the abstract of higher school). we should remember that at school we bring up not a georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 185 physicist, and the thinker, a developed person who owns the basis of a science and is capable to use received general education in practice. the text is a difficult system formation, that also means multi-dimensional and in multiflatness. the text characteristics conditionally are divide into outward and inside ones [2]. such characteristics belong to outward i.e. formal as the length of a word, which is expressed by quantity of letters or a syllable; the length of the sentence and distribution of this length to the whole length of all the text; quantity of different kinds of definition, verbs and the parts of speech, a different parity of this quantity; quantity of dependent sentence of different kinds and etc. formal parameters of the text can be used while designing the formula of reading that gives the chance to estimate the sum which affects on learning the text for a certain group of readers. such parameters belong to internal ones of the text, which will be established not at the result of formal calculation, that is possible without understanding the text, but by meaningful analysis of the text content. the text content may contain the facts, theoretical regulations, compliance with the analysis and the facts and theories. the content of the text contains three systems of informationa system of fact information, theory information and reflex information. the system of reflex information includes the content of that part of the text which expresses the relation to the facts and theories, gives them an estimation, it is often accompanied by emotional remarks and passages. if the basic function of the system of fact information and the system of theory information is informing about something, the function of reflex elements of the text is structuring of perceptions and understanding in the process of information. i.e. when the text includes reflex elements, there is created a certain accent and relation to any information. the establishment of parameters the text difficult and set of aspects still needs to be distinguished. under the term, «readership» the sum of those factors which promote successful reading, with the account as to complexity of the text, and preparation of level of the reader (age, formation) is meant. complexity of the text consists in particular its maintenances, in logic construction, in it informed etc. [3]. some parameters are discussed in the literature treated by us: length of the sentence all researchers agree with it, length of a word, a percentage quantity of difficult, foreign, long words, terms; abstractiveness connected with noun repetition. different authors use these parameters in different combinations. certainly complexity of the text isn't exhausted by this, but it is a subject for the next researches. that is why we must satisfy by that what we have. there are spread the formulas defining complexity of the text,s readability [4]. they define complexity of the text only according to some characteristics, but it is not enough. the formula of complexity of the text should be simple, therefore almost all authors choose a rectilinear dependence, basically with two parameters. some of them use three (seldom more) parameters. it is necessary to use numerical (empirical) coefficients into formulas. purpose of these coefficients is clear mathematically: to counterbalance an order of members and to "open" an interval of a scale of difficulty. but these coefficients are often used incorrectly, to put it mildly, are entered incorrectly, they do not contain figures of 4 or 5. for example, dix's and shtaiver`s formula includes 236,96 numerical free members. if in this number all figures are reliable, its maximum error is georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 186 0,005/236,96=0,002 %. reaching such «fantastic» accuracy in pedagogical researches is impossible, unreal. unfortunately, the considerable part of authors does not pay attention to this, and the formulas are overloaded by "too exact" coefficients. factors are needed to be rounding. there is a principle question: whether it is necessary to do out and use such formulas? usage of formulas doesn't exclude acknowledged and inculcation methods of checking the quality of textbooks: expert estimations, experimental check at school etc. these methods keep their value. formulas allow to improve methods of estimation of the quality of textbooks and to receive the united indexes of difficulty of material`s transferring on which basis it is possible to develop an objective criteria of optimum difficulty of the educational text. it is possible to estimate by formulas the manuscript before the tests at school. it allows to accelerate preparation of high-quality textbooks. and though usage of formulas to textbooks is not simple, it nevertheless is much cheaper and operative than carrying out of relevant experiments. the estimation with formulas is a statistical estimation which demands definition of level of reliability, what probability of correct result? it`s very difficult to do this and so far none of the authors has it. despite this, usage of formulas is reasonable. at the result of analysis of formulas it is possible to say that for the characteristic of syntactic complexity almost all authors use length of the sentence. from our point of view this parameter is the most effective. it is proved also by the fact that between difficult and easy readable texts a difference of average length of the sentence is (8-50)/5 =60 %. but the method of calculation of length is differs. while calculating average length of the sentence in the educational text we divide the number of words on the number of sentence. at calculation of number of words in the sentence, we do not include the unions in number of words in physical text; words units when one of the words has an auxiliary function and has no an independent meaning; such combination of words when two words express a single whole concept. the number of words in the text is make with a letter n. if at sentence calculation, the compound sentence represents connection of two short full sentences of identical structure with the unions "and", "i.e." or a comma is considered as two short sentences. in others cases, sentences are not «a simple mechanical sum» of two short sentences and that is why they are considered as one sentences. in the educational text the number of sentences is marked with a letter n. it is well known that the statistical set is not characterized with only average length, in our case an average length of the sentence. it is necessary to use the second parameter – a dispersion which characterizes dispersion round an average. none of the author does not use such characteristic in formulas. we consider it as a principle lack and we think that it is necessary to use an appropriate member into the formula. it is obvious that complexity is characterized by a share of long sentences. therefore we take it in parameter, in particular we count long sentences, containing 12 and more words, divide them into total number of the sentences. almost all authors have taken the length of a word as a parameter reflecting the lexical complexity, but they define it differently. our main aim is a semantic analysis of the educational text, therefore we cannot agree with those formal rules when there are considered interval between words, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 187 a blank place, signs of punctuation. the special literature strengthens our point of view [5], where there are analyzed peculiarities of 100 languages of the world according to the length of a word: the length is determined by the number of phonemes. as in the georgian language the sound coincides a letter, it is obvious that the length of a word is defined by number of letters (since the word form changeable, in the special literature it is called as usage of words and its length is a letter chain from defect to defect). unfortunately, among the analysis of 100 languages the georgian languages is not included. therefore we can rely only on our researches – educational texts. we have unexpectedly received that in educational physical with different complexity the average length of a word is changed slightly: 7,59-7,54=0,7 %, while the average length of the sentence is changed within 60 %. we suppose it is reflecting of specificity of the georgian language. and this specificity is beyond our competence, therefore our opinion isn't stated thoroughly. that is why for our purposes the length of a word will not be useful as a parameter of readability. which parameter can we also use for characteristic of readability? every day the pupil meets the following terms: distance, time, speed. but as soon as we define speed as physical size, it is difficult for the majority of pupils to acquire it. why? abstractiveness of physical terms considerably is much higher than daily terms and the should seek the reason in it. therefore let`s take «abstractiveness» as the third parameter in the formula. how can we define abstractiveness, connected with physical concept, the term? the analysis of our data has convinced us that the most simple, but the effective characteristic is the quantity of physical terms per a sentence. its calculation rule is the following: we calculate the total number of terms, at calculation it is necessary to consider that terms may be changed with pronouns. it is clear these pronouns should be replaced with appropriate terms. total number of terms which we will mark as a letter q, we divide into total number of the sentences and we receive the quantity of terms per a sentence. thus, for level definition of readability we offer a rectilinear formula with three parameters: x=(n+10p+q)/n=l+10s+t where n – number of words in the text, n – number of sentences in the text, l=n/n – an average length of the sentence, p – number of long (with 12 and more words) sentences, s=p/n – a share of long sentences, q number of terms in the text, and t=q/n – an average number of terms per a sentence. the coefficient 10 for the second member is necessary to “counterbalance” an order of members, for coefficients aren't necessary for other members. for estimation of readability we made the next scale: if x is in an interval of 5–8, the educational text is easy, in an interval of 9-11 – the text is average, and in 12 and more – it is a difficult level. usage of the given formula is reasonable for natural subjects. what volume of the text should we chose for formula usage? there exists different methods of choice of volume selection. it is not matter which method we choose, it is important not to forget that the total number of sentences shouldn't be less than 100 for reliability of the results. it is 4-5 pages for different format of the educational text. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 188 of course it is not always inevitable establishment of complexity of the educational text with formulas, sometimes all is clear. from the above-mentioned is must be clear that if in the educational text the average length of the sentence is more than 15 words, it is clear without usage of any formula that such text is with a high level of complexity. the same is told about the average number of terms. the number of new notions (terms) should to be limited on one page. their admissible number is changed depending on the age of pupils. for pupils of transition age the average number of new notions on one page should not exceed 2-4. it is for understandable level, i.e. when it is necessary to explain new notions. as for usage level, the average number of new terms should not exceed 0,2 – 0,5. as we see the pupil of transition age can understand 2 – 4 new terms on one page but when he/she needs to use them, he/she cannot do it. he/she uses new terms less than 10 times. this is about usage of new terms on one page, but it is necessary to keep a certain moderation while using the number of new words on one page. if these parameters are not kept, it is clear without any formula that the text is difficult and hardly understandable. the literature 1. rsmanovich m.metody of research readership educational texts. problems of the school textbook. rel.2. , education, 1974. 2. cuckushkin v., nevolin i., bushuev v. organization intellectual work. b., 1984. 3. ikk. ja.a. estimation of textbooks formulas of difficulty of the text. problems school to the textbook. rel. 5. education. 1977. 4. prukha i. to working out of parameters of complexity of the educational text (the review of researches). problems of the school textbook. rel. 15. education, 1985. 5. mathematical linguistics. piotrovsky r. g, bektaev k.b., piotrovsky . , the higher school, 1977. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 189 . „ “ , , , . , , . , . : „ “. , , . . . , . : , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 11 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.02 , 1, 2, 1 , , e-mail: piranishvilim@gmail.com (+995) 577158611, 2 , , , . , . , , , . . : , , , . : , . e-mail: dmakhviladze@gtu.ge, (+995) 599024544 , . e-mail: merab.khokhobaia@tsu.ge, (+995) 577213000 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 12 , . . , , , , . , . , , , , . , , , , . : , , , , , , , . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 13 , . . , , 2023 :,, , . 2023 . 2023 13 . ,, . , “. , . , . , , , , . , . , . ., . , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 14 . -5 , , : ) ; ) ; ) , , ; ) ; . -18 , , . . . . . . , . , . , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 15 , . , . , , . . ,, “ ,, “, , , . , , . , . . , . , : , , . , . , , , , . , , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 16 . , , , . , . , , . . . , , , . , . , , . . . . (2009). . : . . 2018 14 n3/1/752 n02/2016 ,, . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 17 balancing personal data protection and public access to information as an open governance tool mariam phiranishvili1, tamar revazishvili2 1georgian technical university, phd student of the faculty of the business technology, e-mail: piranishvilim@gmail.com, (+995) 577158611, 2georgian technical university, faculty of the business technology, visiting professor abstract the article discusses the existing practice in georgia to determine the balance between the two goods, such as the protection of personal data and the release of public information. the problems that affect the quality of freedom of information and provision of public information in georgia are highlighted. for this purpose, the results of the empirical research are discussed, the current practice is analyzed, the role of information in ensuring the availability of public information, and the main challenges that the state and society face in terms of freedom of information are highlighted. the research objectives included the existing legislative regulation in georgia and its application in practice. key words: personal data, access to the information; public government, freedom of information. reviewers: assosiate professor davit makhviladze, head of the quality assuramce service of the georgian technical university. e-mail: dmakhviladze@gtu.ge (+995) 599024544 assosiate professor merab khokhobaia, ivane javakhishvili tbilisi state university, head of the scientific reaserch and development servise of the faculty of economics and business e-mail: merab.khokhobaia@tsu.ge (+995) 577213000 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 167 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.16 , https://orcid.org/0000-0003-0802-4085 , . “the happy prince and other tales.” . , , , . , , „ “, . : , , , , , , . , , . : , , , , , , , “. -19 , , , „ “ , . , „ “ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 168 . „ “ , , „ , . “. ... „ , , . , . , , “. [wilde, 2016] , . , . , , , (1837-1901) . , . , , , , . , , , , : , , , . , „ “, „ “, „ “ (“the importance of being earnest”) , , . , : . „ “, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 169 , „ , , . , , . , , “. , , ; . [ , 1988:176] , „ , , . „ “. [ , 1984:107] , , , , , . : „ ... , , , , , , , !“ [wilde, 2018] : „ “ (1888) „ “ (1891). , . . , , , , . , „ : “ (1912) : „ , .“ [ransome, 2011]. , . , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 170 , , , . , . „ “. , . , , . , . . , , , , , , , . “ , , , , . , , „ “ . ( ). “he is as beautiful as weathercock,” remarked one of the town councillors who wished to gain a reputation for having artistic tastes; “only not quite so useful,” he added, fearing lest people should think him unpractical, which he really was not” [wilde, 1979:48-49] („,, , , ,, “). , 1960:15-16] , , . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 171 , „ “ . , , , , . “which he really was not” („ ( ), “. . „ “. , . , . , , : “and at noon the student opened his window and looked out. ‘why, what a wonderful piece of luck!’ he cried; ‘here is a red rose! i have never seen any rose like it in all my life. it is so beautiful that i am sure it has a long latin name’; and he leaned down and plucked it.” [wilde, 1979:45](„ : -„ , !“ , -„ ! . , “. [ , 1960:43] , , , . , , : “what a silly thing love is,” said the student as he walked away. “it is not half as useful as logic, for it does not prove anything, and it is always telling one of things that are not going to happen, and making one believe things that are not true. in fact, it is quite unpractical, and, as in this age to be practical is everything, i shall go back to philosophy and study metaphysics.” [wilde, 1979:46] („!“ , „ , , , , . . . “. , 1960:45] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 172 , , , . , , , , , “. “ , , , . , : “it is a ridiculous attachment,” twittered the other swallows. “she has no money, and far too many relations”; and indeed, the river was quite full of reeds.” [wilde, 1979:28] („ “,. – „ , . .“)[ , 1960:17] , , , . , , : „ .“ , „ “ , : “i am afraid it will not go with my dress,” she answered, “and, besides, the chamberlain’s nephew has sent me some real jewels, and everybody knows that jewels cost far more than flowers.” [wilde, 1979:45] [wilde, 1979:46] („, “ , -„ , , “. [ , 1960:44] , : “... after all, who are you? only a student. why, i don’t believe you have even got silver buckles to your shoes as the chamberlain’s nephew has and she got up from her chair and went into the house.” georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 173 [wilde, 1979:46] („... , . . , “. [ibid.] , . „ “ . , . , , , . , , . : “it is quite a treat to hear you talk about friendship. i am sure the clergyman himself could not say such beautiful things as you do, though he does live in a three-storied house and wears a gold ring on his little finger.” [wilde, 1979:56] („ , . , “.) [ , 1960:60] , „ “ . , . . , , , : “common sense, indeed!” said the rocket indignantly. “you forget that i am very uncommon and very remarkable”. [wilde, 1979:74] („“ ,„ , , “.) [ , 1960:85] , : “common,” “common sense” („ “) , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 174 „ “. „ “ „ “ , „ “ „ “ . : “it is quite evident that you have always lived in the country,” answered the rocket. “otherwise you would know who i am. however, i excuse your ignorance. it would be unfair to expect other people to be as remarkable as oneself.” [wilde, 1979:80] („, , „ , , . , , , “) [ , 1960:94] , . , , : “my good creature,” cried the rocket in a very haughty tone of voice. “i see that you belong to the lower orders. a person of my position is never useful. we have certain accomplishments, and that is more than sufficient. i have no sympathy myself with industry of any kind, least of all with such industries as you seem to recommend. indeed, i have always been of the opinion that hard work is simply the refuge of people who have nothing whatever to do.” [wilde, 1979:80] („ “,, , . . . , , . , , “.) [ , 1960:95] , , , , , : “i am glad that she has gone,” he said to himself. “she has a decidedly middle-class mind,” and he sank a little deeper still into the mud and began to think about the loneliness of genius.” [wilde, 1979:81] („, “,, “. “.) [ , 1960:96-97]. “loneliness of genius” („ “), , , “ . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 175 , , . “ . , “dear me! how shabby the happy prince looks!” [wilde, 1979:37] („ ! !“)[ [ , 1960:31], :“how shabby indeed!” [...] („ , !“) [ , 1960:31]. , , , : „ “. [ , 1960:31] , , . . ,“ , , : “arguments are extremely vulgar, for everybody in good society holds exactly the same opinions.” [wilde, 1979:78] („ , , , “). [ , 1960:92] , , , , , , , , , , , , . „ “, , . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 176 “is that the end of the story?” asked the water-rat. “certainly not,” answered the linnet. “that is the beginning.” “then you are quite behind the age,” said the water-rat. “every good storyteller nowadays starts with the end, and then goes on to the beginning, and concludes with the middle. that is the new method. i heard all about it the other day from a critic who was walking round the pond with a young man. he spoke of the matter at great length, and i am sure he must have been right, for he had blue spectacles and a bald head, and whenever the young man made any remark, he always answered, ‘pooh!’” [wilde, 1979:57-58] „?“ . , ,. , , , . . , , . . , , . , „ “. [ , 1960:61-62] : , , , , : „ “. , , . “but love is not fashionable anymore, the poets have killed it. they wrote so much about it that nobody believed them, and i am not surprised. true love suffers and is silent. ... romance is a thing of the past.” [wilde, 1979:70-71] . , . “ ... “. [ , 1960:80] “, , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 177 : , . “what a remarkable phenomenon!” said the professor of ornithology as he was passing over the bridge. “a swallow in winter!” and he wrote a long letter about it in the local newspaper. every one quoted it, it was full of so many words that they could not understand.” [wilde, 1979:32] („ ,, ,! . , “.) [ , 1960:23] . , , , . , , : “the mathematical master frowned and looked very severe, for he did not approve of children dreaming. [wilde, 1979:28] („ , “. , 1960:16] „ “, , , . : “then you should certainly lecture on philosophy.” [wilde, 1979:79](„, “. [ , 1960:94] “ : . “how well you talk!” said the miller’s wife, pouring herself out a large glass of warm ale. “really, i feel quite drowsy. it is just like being in church.” [wilde, 1979:57] („, ,. , “. [wilde, 1979:61] „ “ , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 178 , , . “i had thoughts of entering public life once myself,” remarked the duck. “there are so many things that need reforming. indeed, i took the chair at a meeting some time ago, and we passed resolutions condemning everything that we did not like. however, they did not seem to have much effect. now i go in for domesticity and look after my family.” [wilde, 1979:81] („ ,,. , . . “. [ , 1960:96] „ “ , , : “and here is actually a dead bird at his feet!” continued the mayor. “we must really issue a proclamation that birds are not to be allowed to die here.” and the town clerk made a note of the suggestion. the remarkable rocket [wilde, 1979:38] („, ,, , .“. [ , 1960:32] , . “, , , . , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 179 , , „ “ : there is no good in my going to see little hans as long as the snow lasts,” the miller used to say to his wife, “...“when people are in trouble they should be left alone, and not be bothered by visitors. that at least is my idea about friendship, and i am sure i am right. so i shall wait till the spring comes, and then i shall pay him a visit, and he will be able to give me a large basket of primroses and that will make him so happy.” [wilde, 1979:56] („, ? , . . , . . “). [ , 1960:59-60] , “ . , , , . , „ “ , , , , . , , , . , , : why, if little hans came up here and saw our warm fire and our good supper, and our great cask of red wine, he might get envious, and envy is a most terrible thing, and would spoil anybody’s nature. i certainly will not allow hans’s nature to be spoiled. i am his best friend, and i will always watch over him, and see that he is not led into any temptations.” [wilde, 1979:56-57] („ , , , . , ? . . , “) [ , 1960:60]. . , , , : “lots of people act well,” answered the miller; “but very few people talk georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 180 well, which shows that talking is much the more difficult thing of the two, and much the finer thing also.” [wilde, 1979:57] („, . , , “) [ , 1960:61]. , , . , . , . „ “, . , , . , . , , : . . : “pray, what are you laughing at?” inquired the rocket; “i am not laughing.” “i am laughing because i am happy,” replied the cracker. “that is a very selfish reason,” said the rocket angrily. “what right have you to be happy? you should be thinking about others. in fact, you should be thinking about me. i am always thinking about myself, and i expect everybody else to do the same. that is what is called sympathy. it is a beautiful virtue, and i possess it in a high degree.” [wilde, 1979:78] : „, , . , , . . . ? . , . . . “. [ , 1960:84] : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 181 the rocket is irritated by the frog who is talking about himself instead of listening to him “you are a very irritating person,” said the rocket, “and very ill-bred. i hate people who talk about themselves, as you do when one wants to talk about oneself, as i do. it is what i call selfishness, and selfishness is a most detestable thing, especially to any one of my temperament, for i am well known for my sympathetic nature.” [wilde, 1979:78-79] „,,. , , , , . , , , “. [ , 1960:92-93] , , . , : “no one in the whole world is so sensitive as i am, i am quite sure of that. “what is a sensitive person?” said the cracker to the roman candle. “a person who, because he has corns himself, always treads on other people’s toes,” answered the roman candle in a low whisper; and the cracker nearly exploded with laughter. [wilde, 1979:78] („? . , , “,“) , 1960:84]. . , ; , . , . , , , : “i never said i knew him,” answered the rocket. “i dare say that if i knew him i should not be his friend at all. it is a very dangerous thing to know one’s friends.” [wilde, 1979:75] „ , , , , , . “) [ , 1960:87]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 182 „ “. , . “, : “i am rather afraid that i have annoyed him,” answered the linnet. “the fact is that i told him a story with a moral.” “ah! that is always a very dangerous thing to do,” said the duck. “and i quite agree with her.” [wilde, 1979:66] („, , , . , . “). [ , 1960:75] , , . : , , , . , , , , , , . , , , . , , , , , . , , , , , , , , . , , : , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 183 , ; : , , , , , , , . , . : ., „ “, . , 1960. ., „ “, „ “, , 1988. ., „ “, , 1984. wilde, o., fairy tales by oscar wilde, moscow, progress publishers 1979. ransome, a. (2011). oscar wilde: a critical study. https://www.gutenberg.org/files/36017/36017h/36017-h.htm wilde o. (1979). fairy tales. progress publishers. (original work published 1888) wilde, o. (2016). the decay of lying. https://www.berfrois.com/2016/0wilde’s 8/oscar-wildearts-rough-material/ (original work published 1891) wilde o. (2018). the fairy tales of oscar wilde, arion press wilde o. (2021). the happy prince and other tales. https://www.gutenberg.org/files/902/902h/902-h.htm (original work published 1888) social satire in oscar wilde's fairy tales abstract: this article studies the fairy tales by oscar wilde from the perspective of social satire employed by the author to expose the vices of his contemporary victorian society. the texts used as empirical material for the study are the fairy tales from “the happy prince and other tales.” they fall under the category of literary fairy tales and possess all the features characteristic of this literary genre. the plots of oscar wilde’s fairy tales are not always original, but their author’s individual, exquisite style, prolific imagination, and ample word repertoire make them unique. wilde’s fairy tales as well as other works are the embodiment of his aesthetic principle “art for art’s sake”, considering beauty as art’s main pursuit. the magic and beauty in wilde’s fairy tales are accompanied by severe criticism of victorian morality with its hypocrisy, materialism, snobbishness, arrogance, idleness, uniformity, narrow-mindedness, and selfishness. the criticism is expressed with the help of allegory, irony, paradox, and other literary devices. keywords: fairy tales, allegory, hypocrisy, irony, paradoxes, social satire, victorian morality microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 119 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.11 გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში აღმოსავლურ ნაძვზე (picea orientalis l.) გავრცელებული ენტომოფაუნა ნინო მანველიძე 1, მედეა ბურჯანაძე 2, ლალი ჟღენტი 3 1დოქტორანტი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, e-mail: manvelidzenini@gmail.com. 2ბიოლოგიის დოქტორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, e-mail: m.burjanadze@agruni.edu.ge. 3ბიოლოგიის დოქტორი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, e-mail: jgenti.lali@bsu.edu.ge. აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია 2023-2024 წლებში აჭარის ა/რ ხულოს მუნიციპალიტეტში, კერძოდ, გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში ზ.დ. 1850–2100 მ სიმაღლის ფარგლებში გავრცელებული რიგი ხეშეშფრთიანებისა (coleoptera: scolytidae. cerambycidae) და რიგი სიფრიფანაფრთიანების (hymenoptera: siricidae) სახეობრივი მრავალფეროვნება, რომელთა ბიოეკოლოგია დაკავშირებულია აღმოსავლურ ნაძვთან -picea orientalis l. აღმოსავლურ ნაძვზე გავრცელებული ენტომოფაუნის ახალი კერების გამოსავლენად საკვლევ არეალზე გამოყენებული იქნა სამი მუდმივი სანიმუშო ფართობი ზ.დ. 2058 მ-ზე მწვანე ტბა, რომელიც მოიცავს 13 ჰა-ს, ზ.დ. 1960 მ-ზე გოდერძის ალპური ბაღი – 9,6 ჰა. და ზ.დ. 1900 მ-ზე კურორტი ბეშუმი – 9 ჰა. კვლევისათვის გამოყენებული იქნა მარშრუტული ექსპედიციის, კვადრატის და მწერების რკვევა-იდენტიფიკაციის მეთოდები. მწერებზე სისტემატიკური სტატუსი მინიჭებული იქნა cabi digital library და eppo global database ბაზების გამოყენებით და შეჯერებით. გამოვლენილი ენტომოფაუნის გავრცელების არეალების დასაზუსტებლად გამოყენებული იქნა გლობალური პოზიციონირების სისტემა gps. კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ საკვლევ არეალში ზ.დ. 1850-2100 მ სიმაღლის დიაპაზონში picea orientalis გავრცელებული ენტომოფაუნა ერთიანდება 2 რიგში (coleoptera, hymenoptera), 5 ოჯახში (scolytidae. rhizophagidae. cerambycidae. ptinidae. siricidae.) 8 გვარში (ips. dendroctonus. rhizophagus. tetropium. rhagium. ptinus. prionus. sirex.), შედეგად იდენტიფიცირებულია 14 სახეობა. მორფოლოგიური კვლევის საფუძველზე დადგენილია მათი სახეობრივი კუთვნილება, შესწავლილია გამოვლენილი სახეობების ბიოეკოლოგიისა და ვერტიკალური გავრცელების თავისებურებები. გამოვლენილ სახეობებში არიან წიწვოვანი ტყეებისათვის მნიშვნელოვანი მავნებლები ips typographus, ips sexdentatus, ips acuminatus, dendroctonus micans, ასევე მავნე მწერთა ენტომოფაგები rhizophagus dispar, rhizophagus grandis და ეკოლოგიური თვალსაზრისით ტყის ,,სანიტრებიც’’, რომლებიც უზრუნველყოფენ ორგანული მასალის დაშლას და ტყის ნაყოფიერების შესანჩუნებას tetropium castaneum, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 120 tetropium fuscum, rhagium fasciculatum, rhagium inquisitor, prinus fur, prionus coriarius, sirex varipes, sirex sp.. საკვანძო სიტყვები: ენტომოფაუნა, ქერქიჭამიები, ხარაბუზები, ბოლორქიანები, აღმოსავლური ნაძვი, სუბალპური ტყე. შესავალი გოდერძის უღელტეხილი მდებარეობს საქართველოში, აჭარის ა/რ ხულოს მუნიციპალიტეტში, აჭარისა და სამცხის გზასაყარზე, არსიანის ქედზე, მდინარე ქვაბლიანის მარჯვენა შენაკადის – ძინძეს სათავეში, მთა-ველების ტიპის რელიეფურ პირობებში [1]. გოდერძის უღელტეხილი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები მაღალმთის სუბალპური ლანდშაფტებით არის წარმოდგენილი [2]. ტერიტორიის ძირითად ნაწილზე გვხვდება სუბალპური ტყეები წიფლის (fagus orientalis) ნაძვისა (picea orientalis) და სოჭის (abies nordmanniana) შემადგენლობით, სადაც ნაძვის მხოლოდ ერთი სახეობა აღმოსავლური ნაძვია (picea orientalis l.) გავრცელებული. აქ ზომიერი სარტყლის ტყეები უწყვეტად ხარობს მესამეული პერიოდიდან. აღმოსავლეთ ევრაზიაში ეს არის ბიომრავალფეროვნებით სრულიად გამორჩეული, უნიკალური მონაკვეთი [3]. საკვლევი არეალი მოიცავს გოდერძის უღელტეხილის (2025 მ ზ.დ.) და მისი მიმდებარე ტერიტორიების: მწვანე ტბის ( 2058 მ ზ.დ.), გოდერძის ალპური ბაღის (1960 მ ზ.დ.) და კურორტ ბეშუმის (1850-2000 მ ზ.დ.) სუბალპური სარტყლის ტყის მცენარეულობით წარმოდგენილ (31,6 ჰა) მონაკვეთებს, რომლებიც ბიომრავალფეროვნებისა და ჰაბიტატების უნიკალურობით მოქცეულია ზურმუხტის ქსელის დამტკიცებული უბნის „გოდერძი ge0000026“ტერიტორიაზე. 2022 წლის 02 დეკემბრიდან ზურმუხტის ქსელის უბანი „გოდერძი ge0000026“ აღიარებულია, როგორც სპეციალური კონსერვაციული მნიშვნელობის მქონე ტერიტორიების (areas of special conservation interestasci) სტატუსის მქონე დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში ჩართული კატეგორია [4]. კლიმატური დარაიონების მიხედვით საკვლევი ტერიტორია მოქცეულია შავი ზღვის კოლხური კლიმატის ოლქში, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ცივი ზამთარი მდგრადი თოვლის საფარით და ხანმოკლე, გრილი ზაფხული [5]. ამდენად, ამ უნიკალურ კუთხეში, სადაც, მთელი კავკასიის მსგავსად, ველური ბუნების დაცვის პრობლემები დღემდე უაღრესად აქტუალურია, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგი და ეკოსისტემების მართვის სრულყოფა უმნიშვნელოვანესი ბუნებისდაცვითი ამოცანაა (2014-2020 წწ. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების სტრატეგიისა და მოქმედებათა გეგმის დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის დადგენილება №343, 2014). როგორც კლიმატური, ფლორისტულ-გეოგრაფიული და ლანდშაფტური ანალიზი გვიჩვენებს, გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში ხელსაყრელი პირობებია ენტომოფაუნის გავრცელებისთვის. სხვადასხვა მეცნიერის მიერ [6, 7] აჭარის პირობებში წიწვოვან ტყეებში, მათ შორის აღმოსავლურ ნაძვზე გავრცელებული ენტომოფაუნის მრავალი სახეობაა გამოვლენილი, რომელთა დიდი უმრავლესობა ტყის შემქმნელი სახეობებისათვის საშიში მავნებელია , მათ შორის საყურადღებოა ქერქიჭამიების, (coleoptera: scolytidae) ხარაბუზებისა (coleoptera: cerambycidae) და ბოლორქიანების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 121 (hymenoptera: siricidae) ოჯახის წარმომადგენლები, რომლებიც თავიანთი ბიოეკოლოგიით მტკიცედ არიან დაკავშირებულნი ტყის მერქნიან სახეობებთან, ვინაიდან მათი ზრდა და განვითარება მიმდინარეობს ქერქის ქვეშ [8, 9]. აღნიშნულიდან გამომდინარე, აქტუალური საკითხია გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში გავრცელებული ენტომოფაუნის გამოვლენა. წარმოდგენილი კვლევის ფარგლებში პირველად მოხდა ზემოთ აღნიშნული საკითხის შესწავლა, ხოლო კვლევის შედეგები მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ რეგიონისათვის, არამედ ქვეყნისა და მსოფლიოსათვის. წარმოდგენილ ნაშრომში საუბარია გოდერძის უღელტეხილსა და მის მიდებარე სუბალპურ ტყეებში ზ.დ-დან 1850-2100 მ სიმაღლეზე გავრცელებული ენტომოფაუნის სახეობრივ მრავალფეროვნებაზე, რომლებიც თავიანთი ბიოეკოლოგიით დაკავშირებულნი არიან აღმოსავლურ ნაძვთან. მასალა და მეთოდიკა აღმოსავლურ ნაძვზე გავრცელებული ენტომოფაუნის სახეობრივი მრავალფეროვნების შესასწავლისა და გავრცელების ახალი კერების გამოვლენის მიზნით, 2023-2024 წლებში კვლევა ჩატარდა გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში ზ.დ-დან სხვადასხვა სიმაღლეზე, როგორც წიწვოვან კორომებში, ისე შერეულ ფოთლოვან ტყეებში, სადაც ნაძვის მხოლოდ ერთი სახეობა აღმოსავლური ნაძვი (picea orientalis l.) არის გავრცელებული. ქერქიჭამიებითა (scolytidae) და ხაბაუზებით (cerambycidae) გამოწვეული დაზიანების აღმოჩენა და მათი ინტენსივობის განსაზღვრა მოხდა კვლევის არსებული მეთოდიკით [10]. კვლევები ჩატარდა კვადრატული და მარშრუტის მეთოდების გამოყენებით საკვლევი სანიმუშო ფართობების ენტომოლოგიური მდგომარეობის შესაფასებლად [11]. კვადრატული მეთოდი გულისხმობს კონკრეტული უბნების იდენტიფიცირებას საკვლევ ტერიტორიაზე, სადაც ტარდება დაკვირვებები და მონაცემთა შეგროვება მწერებზე და მცენარეთა მდგომარეობაზე. მარშრუტის მეთოდი გულისხმობს ტერიტორიის დათვალიერებას წინასწარ განსაზღვრული მარშრუტის შესაბამისად, რაც საშუალებას იძლევა გამოავლინოს მავნებლების გავრცელება სხვადასხვა ზონაში. ეს მეთოდი შეიძლება სასარგებლო იყოს სეზონის განმავლობაში ფიტოსანიტარული მდგომარეობის დინამიკის შესაფასებლად. ამ მეთოდების ერთობლივი გამოყენება იძლევა ეკოსისტემის ფიტოსანიტარული მდგომარეობის სრულ სურათს. შეგროვდა მწერები განვითრების ყველა სტადიაზე (კვერცხი, მატლი, ჭუპრი, იმაგო). შეგროვებული მასალის პროცენტული მაჩვენებელი განისაზღვრა ლაბორატორიულად. მწერების რაოდენობა განისაზღვრა 4-ბალიანი შკალით არსებული მეთოდების გამოყენებით [10, 11]. საკვლევ ტერიტორიებზე შეგროვებული ბიომასალა მოთავსდა სპეციალურ ჭურჭელში სათანადო ეტიკეტით და პორტატული თერმული ჩანთით ბიომასალა გადავიტანეთ ლაბორატორიაში შემდგომი კვლევისთვის [12]. მწერების იდენტიფიკაციისა და ტაქსონომიური კვლევისთვის გამოიყენებოდა ენტომოლოგიური სარკვევები [13, 14]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 122 გამოვლენილი ენტომოფაუნის გავრცელების არეალების დასაზუსტებლად გამოყენებული იქნა გლობალური პოზიციონირების სისტემა gps. გამოლენილი სახეობების კერების აღმოჩენის და ფრენის დინამიკის შესწავლის მიზნით, გამოყენებული იქნა ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებები ფერომონები. სიგნალიზაციის მიზნით მუდმივ სანიმუშო ფართობებზე ჩამოიკიდა 1 ცალი სქესმჭერი 2 ჰა-ზე. ფერომონიანი სქესმჭერების გამოყენება მწერების მისაზიდად მოხდა უახლესი მეთოდის მიხედვით [15]. მიღებული მონაცემები დამუშავდა მათემატიკური მოდელირების პროგრამის imb-sp ss 23 [16] გამოყენებით. შედეგები გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში, აღმოსავლურ ნაძვზე გავრცელებული ენტომოფაუნის გავრცელების ახალი კერების გამოვლენის მიზნით, რეკოგნოსცირების მეთოდით შევარჩიეთ სამი მუდმივი სანიმუშო ფართობი: ზ.დ. 2058 მ-ზე მწვანე ტბა, რომელიც მოიცავს 13 ჰა-ს, ზ.დ. 1960 მ-ზე გოდერძის ალპური ბაღი – 9,6 ჰა. და ზ.დ. 1900 მ-ზე კურორტი ბეშუმი – 9 ჰა. (სურ. 1). აღნიშნული სანიმუშო ფართობების აბრევიატურები სურათი 1-ზე (ხეშეშფრთიანების საკვლევი არეალების რუკა) დატანილია შემდეგნაირად: მწვანე ტბის მიმდებარე ტერიტორიები gl (green lake), გოდერძის ალპური ბაღი gag (goderdzi alpine garden) და კურორტი ბეშუმი br (beshumi resort). თითოეულ სანიმუშო ფართობზე 2023 და 2024 წლის გაზაფხულიდან მონიტორინგის მიზნით განვათავსეთ ფერომონიანი მწერმჭერები (ipsowitr) 1 ცალი 2 ჰა-ზე. ხოლო ივნისის თვიდან მარშრუტული ექსპედიციის მეთოდით, აღმოსავლური ნაძვის გაქერქვით შევაგროვეთ ნიმუშები, თითოეული ნიმუშისათვის მოვიპოვეთ gps კოორდინატები, რომლებიც მოცემულია ცხრილი 1-ში და შესაბაისია სურათი 1-ზე აღნიშნული სახეობების. მოვახდინეთ აღებული ნიმუშების ეტიკეტირება და შემდგომი კვლევებისათვის გადმოვიტანეთ ა(ა)იპ ბათუმის ბოტანიკური ბაღის (ბათუმი, აჭარა, საქართველო) ფიტოსანიტარიის განყოფილების ლაბორატორიაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 123 სურათი 1. ხეშეშფრთიანების საკვლევი არეალების რუკა. სანიმუშო ფართოებები: glმწვანე ტბა; gag-გოდერძის ალპური ბაღი; br-კურორტი ბეშუმი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 124 ცხრილი 1. გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში აღმოსავლურ ნაძვზე გამოვლენილი ენტომოფაუნა სურათი 1-ის კოორდინატების მიხედვით № სახეობა x y მ.ზ.დ. ლოკაცია 1 ips typographus (linnaeus) 296438 4609698 1922,5 br 2 ips typographus (linnaeus) 294897 4611286 1928,5 gag 3 ips typographus (linnaeus) 291927 4616918 2080,6 gl 4 ips sexdentatus (boerner) 291924 4616973 2085,5 gl 5 ips sexdentatus (boerner) 296453 4609743 1927,5 br 6 ips sexdentatus (boerner) 294946 4611283 1931,1 gag 7 ips acuminatus (gyllenhal) 296407 4609767 1927,6 br 8 ips acuminatus (gyllenhal) 294987 4611297 1922,2 gag 9 ips acuminatus (gyllenhal) 291975 4616980 2088,5 gl 10 dendroctonus micans (kugelann) / rhizophagus dispar (paykull) / rhizophagus grandis (gyllenhal) 296458 4609883 1919,6 br 11 dendroctonus micans (kugelann) / rhizophagus dispar (paykull) / rhizophagus grandis (gyllenhal) 294814 4611263 1927,7 gag 12 dendroctonus micans (kugelann) / rhizophagus dispar (paykull) / rhizophagus grandis (gyllenhal) 291791 4616802 2071,4 gl 13 tetropium castaneum (linnaeus) 294807 4611356 1916,1 gag 14 tetropium castaneum (linnaeus) 296500 4609850 1920,7 br 15 tetropium fuscum (fabricius) 296535 4609808 1925,8 br 16 tetropium fuscum (fabricius) 294823 4611299 1923,1 gag 17 rhagium fasciculatum (faldermann) 294849 4611361 1913,1 gag 18 rhagium fasciculatum (faldermann) 296518 4609780 1928,3 br 19 hymenoptera: siricidae 296441 4609821 1926,5 br 20 hymenoptera: siricidae 294854 4611231 1933,8 gag 21 hymenoptera: siricidae 291622 4616744 2067,4 gl 22 ptinus sp. 294872 4611170 1937,6 gag 23 ptinus sp. 296407 4609801 1926,7 br 24 prionus coriarius (linnaeus) 296399 4609697 1926,5 br 25 rhagium inquisitor (linnaeus) 294923 4611243 1935,4 gag 26 rhagium inquisitor (linnaeus) 296514 4609733 1920,1 br 27 sirex varipes (walker) 296415 4609865 1920,8 br 28 sirex varipes (walker) 294873 4611311 1919,3 gag 29 sirex varipes (walker) 291636 4616823 2064,2 gl 2023-2024 წლებში ჩატარებული კვლევების პროცესში საკვლევი არეალის სანიმუშო ფართობებზე გამოვლენილია 14 სახეობა (იხილეთ ანოტირებული სია ცხრილი 2), რომლებიც ერთიანდებიან 2 რიგში, 5 ოჯახსა და 8 გვარში. თითოეული სახეობა თავიანთი ბიოეკოლოგიით მტკიცედ არიან დაკავშირებული ტყის შემქმნელ წიწვოვან სახეობებთან, მათ შორის აღმოსავლურ ნაძვთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 125 ცხრილი 2. საკვლევ ტერიტორიებზე გამოვლენილი ენტომოფაუნის ანოტირებული სია cabi digital library და eppo global database მიხედვით № სახეობა (ლათ.) რიგი: ოჯახი, გვარი ტროფიკული სპეციალიზაცია გავრცელება eppo კოდი 1 ips typographus (linnaeus, 1978) coleoptera: scolytidae, ips ოლიგოფაგი (ოჯახი pinaceae) ევროპა, აზია ipsxty 2 ips sexdentatus (boerner, 1776) coleoptera: scolytidae, ips ოლიგოფაგი (ოჯახი pinaceae) ევროპა, აზია ipsxse 3 ips acuminatus (gyllenhal, 1827) coleoptera: scolytidae, ips ოლიგოფაგი (ოჯახი pinaceae) ევროპა, აზია ipsxac 4 dendroctonus micans (kugelann, 1794) coleoptera: scolytidae, dendroctonus მონოფაგი (გვარი picea) ევროპა, აზია dencmi 5 rhizophagus dispar (paykull, 1800) coleoptera: rhizophagidae, rhizophagus ბიოლოგიური კონტროლის აგენტი ევროპა, აზია 6 rhizophagus grandis (gyllenhal, 1827) coleoptera: rhizophagidae, rhizophagus ბიოლოგიური კონტროლის აგენტი ევროპა, აზია rhisgr 7 tetropium castaneum (linnaeus, 1758) coleoptera: cerambycidae, tetropium ოლიგოფაგი (ოჯახი pinaceae) ევროპა, აზია, ამერიკა, რუსეთი tetoca 8 tetropium fuscum (fabricius, 1787) coleoptera: cerambycidae, tetropium ოლიგოფაგი (ოჯახი pinaceae) ევროპა, აზია tetofu 9 rhagium fasciculatum (faldermann, 1837) coleoptera: cerambycidae, rhagium პოლიფაგი ევროპა, აზია rhaifa 10 ptinus fur (linnaeus, 1758) coleoptera: ptinidae, ptinus პოლიფაგი ევროპა, აზია, ამერიკა, ავსტრალია ptinsp 11 prionus coriarius (linnaeus, 1758) coleoptera: cerambycidae, prionus პოლიფაგი ევროპა, აზია, აფრიკა princo 12 rhagium inquisitor (linnaeus, 1758) coleoptera: cerambycidae, rhagium პოლიფაგი ევროპა rhaiin 13 sirex sp. (linnaeus, 1760) hymenoptera: siricidae, sirex პოლიფაგი ევროპა, აზია, ამერიკა, აფრიკა, ავსტრალია sirxsp 14 sirex varipes (walker, 1866) hymenoptera: siricidae, sirex ოლიგოფაგი (ოჯახი pinaceae) ამერიკა, ახალი ზელანდია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 126 საერთო ჯამში, კვლევამ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია მოგვცა გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში გავრცელებული ენტომოფაუნის მრავალფეროვნების შესახებ, ვინაიდან ამ უნიკალურ კუთხეში, სადაც, მთელი კავკასიის მსგავსად, ველური ბუნების დაცვის პრობლემები დღემდე უაღრესად აქტუალურია, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგი და ეკოსისტემების მართვის სრულყოფა უმნიშვნელოვანესი ბუნებისდაცვითი ამოცანაა. დასკვნა 1. გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სუბალპურ ტყეებში გავრცელებული ენტომოფაუნის შესასწავლად, მარშრუტული ექსპედიციის მეთოდით და წინასწარი დაზვერვით ზ.დ-დან 1850-2100 მ სიმაღლის დიაპაზონში შერჩეულია სამი მუდმივი სანიმუშო ფართობი: ფართობი: მწვანე ტბის მიმდებარე ნაძვნარ-სოჭნარი კორომები (13 ჰა), გოდერძის ალპური ბაღი (9,6 ჰა) და კურორტ ბეშუმის ნაძვნარ-სოჭნარი კორომები (9 ჰა). 2. საკვლევ არეალში 1850-2100 მ.ზ.დ დიაპაზონში გავრცელებული ენტომოფაუნა ერთიანდება 2 რიგში (coleoptera, hymenoptera), 5 ოჯახში (scolytidae. rhizophagidae. cerambycidae. ptinidae. siricidae.) 8 გვარში (ips, dendroctonus, rhizophagus, tetropium, rhagium, ptinus, prionus, sirex). 3. მორფოლოგიური კვლევის საფუძველზე დადგენილია გამოვლენილი ენტომოფაუნის სახეობრივი კუთვნილება. მწერებზე სისტემატიკური სტატუსი მინიჭებული იქნა cabi digital library და eppo global database ბაზების გამოყენებით და შეჯერებით. 4. გამოვლენილ სახეობებში არიან წიწვოვანი ტყეებისათვის მნიშვნელოვანი მავნებლები: ips typographus, ips sexdentatus, ips acuminatus, dendroctonus micans, ასევე მავნე მწერთა ენტომოფაგები (მტაცებლები): rhizophagus micans, rhizophagus grandis და ეკოლოგიური თვალსაზრისით ტყის ,,სანიტრებიც’’: tetropium castaneum, tetropium fuscum, rhagium fasciculatum, rhagium inquisitor, prinus fur, prionus coriarius, sirex varipes, sirex sp., რომლებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ორგანული მასალის დაშლის და ტყის ნაყოფიერების შესანჩუნებაში. 5. გამოვლენილი სახეობები თავიანთი ბიოეკოლოგიით მტკიცედ არიან დაკავშირებულნი ტყის შემქმნელ წიწვოვან სახეობებთან, მათ შორის აღმოსავლურ ნაძვთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 127 ლიტერატურა 1. джавахишвили а.н. геоморфологические районы грузинской сср (типы рельефа и районы их распространения). м.-л.: изд-во ан ссср, 1974. 178 стр 2. ფაღავა ნ., ქამადაძე ც., ჭიჭილეიშვილი ხ. აჭარის /არ ლანდშაფტების ეკოლოგიური მდგომარეობა და მისი გეოკოლოგიური გაუმჯობესების ღონისძიებანი. // საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია „ეკოლოგიის თანამედროვე პრობლემები“ შრომები, issn 15121976, ტ. 7, თბილისი-თელავი, საქართველო, 26-28 სექტემბერი, 2020 3. norman myers, russell a. mittermeier, cristina g. mittermeier, gustavo a. b. da fonseca & jennifer kent. biodiversity hotspots for conservation priorities // nature|vol 403|24 february 2000 4. updated list of officially adopted emerald network sites., standing committee, 42nd meeting, strasbourg, 28 november 2 december 2022 5. კურორტი ბეშუმის, გოდერძის უღელტეხილისა და შქერნალის განვითარების გენერალური გეგმის კონცეფციის სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების სკოპინგის ანგარიში, 2023 6. ბოლქვაძე ზ., შაინიძე ო., ლომაძე მ., 1987 7. ვასაძე რეზო, ვასაძე ზეინაბ. აჭარის მუქწიწვიანი კორომების საერთო სანიტარული მდგომარეობის გაუარესების გამომწვევი მიზეზები და სატყეო სატაქსაციო მაჩვენებლის დინამიკა ტყის ტიპების მიხედვით. ბათუმი, 2024. 8. ბურჯანაძე მ., სუპატაშვილი ა., საქართველოს წიწვოვან ტყეებში გავრცელებული უმთავრესი ქერქიჭამიები, საქართველო, 2020 9. schiff n. m., goulet h. d. r. smith c. boudreault a. d wilson, and b. e. scheffler. siricidae (hymenoptera: symphyta: siricoidea) of the western hemisphere. canadian journal ofarthropod identification 21: 1-305. 2012 10. zehnder g., overview of monitoring and identification techniques for insect pests, 2020 11. dobrovolsky b. в. phenology of insects: ucheb. пособие для ун-тов, ped. и с.-х. узов. m.: vysshaya shkola, 1969, p 232. (in russia) 12. lsam. how to make an insect collection. lsuinsects.org / diy _i nsect _ collection. pdf. http://lsuinsects.org› diy_insect_collection 13. бусарова н. в., негробов. о. п. энтомология. определитель семейств насекомых 2-е изд., пер. и доп. учебное пособие для вузовб 2020, c.182. 14. jacobson g.g., beetle determinant eur. parts of the ussr. leningrad, 1931, p 454. (in russia) 15. соболев а.а., шипинская у.с.. наблюдения за популяциями вершинного короеда и короеда типографа с использованием феромонных ловушек на территории европейской части россии. т. 24, № 3, с. 103–108. баумана, 2020 16. marcus r., eaves d.m., statistical and computational analysis of bioassay data. in: bioassays of entomopathogenic microbes and nematodes. navon, amos, ascher, k. r. s. (editor), cab intl, p 324, 2000 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 128 entomofauna associated with oriental spruce (picea orientalis l.) in the around subalpine forests of goderdzi pass nino manvelidze 1, medea burjanadze 2, lali jgenti 3 1phd student, batumi shota rustaveli state university, e-mail: manvelidzenini@gmail.com. 2 prof. dr., georgian technical university , e-mail: m.burjanadze@agruni.edu.ge. 3 assoc. prof. dr., batumi shota rustaveli state university, email: jgenti.lali@bsu.edu.ge abstract the paper discusses the species diversity of certain beetles (coleoptera: scolytidae, cerambycidae) and woodboring wasps (hymenoptera: siricidae) in the subalpine forests around the goderdzi pass in the khulo municipality of the autonomous republic of adjara, georgia, during the years 2023-2024. these species were found at altitudes ranging from 1850 to 2100 meters, associated with the oriental spruce (picea orientalis l.). to identify new foci of entomofauna common on picea orientalis, in the study area three permanent sampling plots were allocated: green lake at 2058 m above sea level, covering 13 ha; goderdzi alpine garden at 1960 m above sea level-9.6 ha, and beshumi resort at 1900 m above sea level 9 ha. the research employed methods such as route-based expeditions, quadrat sampling, insect trapping and identification. the systematic status of the insects was determined using the cabi digital library and the eppo global database, with cross-referencing. to refine the distribution areas of the entomofauna, a global positioning system (gps) was used. the study revealed that the entomofauna of the picea orientalis within the 1850–2100-meter elevation range is represented by 2 orders (coleoptera, hymenoptera), 5 families (scolytidae, rhizophagidae, cerambycidae, ptinidae, siricidae), and 8 genera (ips, dendroctonus, rhizophagus, tetropium, rhagium, ptinus, prionus, sirex), resulting in the identification of 14 species. based on morphological research, their taxonomic classification was confirmed, and the bioecology and vertical distribution patterns of the species were studied. among the identified species are significant pests of coniferous forests, such as ips typographus, ips sexdentatus, ips acuminatus, dendroctonus micans, as well as harmful entomophagous insects, including rhizophagus dispar and rhizophagus grandis. ecologically point view, there are also "sanitizers" of the forest that help decompose organic matter and contribute to forest fertility, including tetropium castaneum, tetropium fuscum, rhagium fasciculatum, rhagium inquisitor, prionus fur, prionus coriarius, sirex varipes, and sirex sp. keywords: entomofauna, bark beetles, longhorn beetles, woodborers, picea orientalis, subalpine forest. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 272 georgian scientists vol. 5 issue 4, 2023 https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.24 . . 1. . 1, .2, . .3, .4* 1 , , – . . 2 , . . 3 , . . 4 , , * ( ) . , , , . 9 % 100 400 . (400–760 ) ) (760–5000 ) [1]. , 3 (760–1400 ), (1400– 3000 ) (3000 –1 ), , , . iso 20473:2007. , , , ( ) [2, 3]. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 273 ( , , ) ( ). ( ) , , ). , , , , , [4, 5]. , , , , . , , , [6]. ( ) [7]. , , ( ). , . , , , , , . . . , , , . , , [8-10]. , [11,12], , ( ). , . , 2020 325000 , 57000 . global burden of disease , 2019 , 3 , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 274 , . , , , [ 13-15 ]. , , . , ( ) , , 25% 29% [16, 17]. , . , , [18-20]. , ( ), . , , [21]. , , , . , , , , , , [2225]. , 80% [26-31], , , , , . , , , , . . , , . , , , . , [32]. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 275 400–760 . ( ). , , , (400-760 ). . (vis 400-760 ) , 50% , , 45° 500 [33]. , vis, (hevis) [34, 35]. uva, hevis, , , , [36]. . ex vivo in vivo, [37 40]. hevis , , , , . , [41, 42]. , , [43]. . , . , [43 45]. , , , . [46-48]. ( , ) ( [vp] [hc]) . , , , . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 276 , , , [49 -51]. [52] [53], [54,55] [56-58], [59]. hevis, , , , [60,61]. , vis (400-700 ) uva 340-400 , [62]. vis/hevis, . , (760–5000 ) . ,. , , [63, 64]. . . , , , , , [65 -68 ]. , , , , [69 ]. . , – , . , , , , ), . , , , . . , -1 . georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 277 : . , – 100 400 , 400–760 760 . , , . . , , , , .) . . 1.li anqi, li shiqin, tang jie, xiong of lidan.natural ingredients in sunscreens: topical sunscreen (spf) formulations. biomedicine and pharmacotherapy. 2021 february; volume 134, 111161. 2.shang-ru tsai, rui yin, ying-ying huang, bor-ching sheu, si-chen lee, and michael r. hamblin. low-level light therapy potentiates npe6-mediated photodynamic therapy in a human osteosarcoma cell line via increased atp. photodiagnosis photodyn ther. 2015 mar; 12(1): 123–130. 3.daniel barolet, françois christiaens, michael r. hamblin. infrared and skin: friend or foe. j photochem photobiol b. 2016 feb; 155: 78–85. 4.soyun cho, mi hee shin, yeon kyung kim, jo-eun seo, young mee lee. effects of infrared radiation and heat on human skin aging in vivo. j. investig dermatol symp. proc. 2009 aug;14(1):15-9. 5.maxim e. darvin, wolfram sterry, juergen lademann, theognosia vergou. the role of carotenoids in human skin molecules 2011, 16(12), 10491-10506. 6.darwin m.e. et al. intravital raman spectroscopic analysis of the effect of ir radiation on the carotenoid antioxidant substances beta-carotene and lycopene in human skin. formation of free radicals. letters on laser physics. 2007; 4(4):318–321. 7.r m lucas, s yazar, a r young, m norval ,,f r de gruijl, and andere. human health in relation to exposure to solar ultraviolet radiation in a changing stratospheric ozone and climate. photochemical and photobiological sciences, 2019, 18(3):641-680. 8.ghiasvand, r., robsahm, t. e., green, a. c., rueegg, c. s., weiderpass, and andere. association of phenotypic characteristics and uv radiation exposure with risk of melanoma on different body sites. jama dermatology, 2018,155(1), 39–49. 9.arnold m., de vries e., whiteman d. c., jemal a., bray f., and andere. global burden of cutaneous melanoma attributable to ultraviolet radiation in 2012. international journal of cancer, 2019,143(6), 1305–1314. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 278 10.o’sullivan, d. e., brenner, d. r., villeneuve, p. j., walter, s. d., demers, p. a., and andere. estimates of the current and future burden of melanoma attributable to ultraviolet radiation in canada. preventive medicine, 2019, 122,8190. 11.little m. p., linet m. s., kimlin m. g., lee t., tatalovich z., and andere. cumulative solar ultraviolet radiation exposure and basal cell carcinoma of the skin in a nationwide us cohort using satellite and ground-based measures. environmental health, 2019,18(1), 114. 12.kolitz e., lopes arffa m., pineider j., bogucka r., and andere.. uv exposure and the risk of keratinocyte carcinoma in skin of color: a systematic review. jama dermatology, 2022, 158(5),542546. 13.olsen c. m., pandeya, n., & whiteman, d. c. international increases in merkel cell carcinoma incidence rates between 1997 and 2016. journal of investigative dermatology, 2021, 141(11), 25962601. 14.de melo a. c., santos thuler l. c..trends in the incidence and morbidity of merkel cell carcinoma in brazil. future oncology, 2021, 17(22), 2857–2865. 15. stang a., becker, j. c., nghiem p., ferlay j. the association between geographic location and incidence of merkel cell carcinoma in comparison to melanoma: an international assessment. european journal of cancer, 2018, 94, 47–60. 16.ferrándiz-pulido c., lera-imbuluzqueta m., ferrándiz c., plazas-fernandez m. j. (2018). prevalence of actinic keratosis in different regions of spain: the epiqa study. actas dermosifiliográficas, 2018,109(1), 83–86. 17.tokez s., wakkee m., louwman m., noels e., nijsten t., hollestein l. (2020). assessment of cutaneous squamous cell carcinoma (cscc) in situ incidence and the risk of developing invasive cscc in patients with prior cscc in situ vs the general population in the netherlands, 1989–2017. jama dermatology, 2020, 156 (9), 973 –981. 18.savoye i., olsen c. m., whiteman d. c., bijon, a. and andere. patterns of ultraviolet radiation exposure and skin cancer risk: the e3n-sunexp study. journal of epidemiology, 2018, 28 (1), 27–33. 19.kawai k., vopham t., drucker a., curhan s. g., curhan g. c. ultraviolet radiation exposure and the risk of herpes zoster in three prospective cohort studies. mayo clinic proceedings, 2020, 95 (2), 283 – 292. 20.tripathi r., mazmudar r. s., knusel k. d., and andere. trends in emergency department visits due to sunburn and factors associated with severe sunburns in the united states. archives of dermatological research, 2021, 313(2), 79 -88. 21. sarkar m. k., hile g. a., tsoi l. c., xing, x., and andere. photosensitivity and type i ifn responses in cutaneous lupus are driven by epidermal-derived interferon kappa. annals of rheumatic diseases, 2018, 77(11), 1653–1664. 22.gutierrez d., gaulding j. v., motta beltran a. f., lim h. w., pritchett e. n. photodermatoses in skin of colour. journal of the european academy of dermatology and venereology, 2018,32 (11), 1879–1886. 23.gether l., overgaard l. k., egeberg a., thyssen j. p. incidence and prevalence of rosacea: a systematic review and meta-analysis. british journal of dermatology, 2018, (2), 282 289. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 279 24.rutter k. j., ashraf i., cordingley l., rhodes l. e. quality of life and psychological impact in the photodermatoses: a systematic review. british journal of dermatology, 2020, 182(5), 1092–1102. 25.lucas r. m., rodney harris r. on the nature of evidence and ‘proving’ causality: smoking and lung cancer vs. sun exposure, vitamin d and multiple sclerosis. international journal of environmental research and public health, 2018, 15 (8),1721726. 26. yaar m, gilchrest ba. photoageing: mechanism, prevention and therapy. br j dermatol. 2007;157:874–887. 27.sachs dl, varani j, chubb h, fligiel seg, cui y, calderone k, et al. atrophic and hypertrophic photoaging: clinical, histologic, and molecular features of 2 distinct phenotypes of photoaged skin. j am acad dermatol. 2019;81:480–488. 28. poon f, kang s, chien al. mechanisms and treatments of photoaging. photodermatol photoimmunol photomed. 2015;31:65–74. 29. young ar, claveau j, rossi ab. ultraviolet radiation and the skin: photobiology and sunscreen photoprotection. j am acad dermatol. 2017;76:s100–s109. 30. zhang j.a., yin z., ma l.v. et al. protective effect of baicalin against uv-b induced photoaging: an in vitro and in vivo study. flat one. 2014; 9(6):e99703. 31. ryu j., pak s.j., kim i.h., choi y.h., nam t.j. protective effect of porphyry-334 on uva-induced photoaging in human skin fibroblasts. int j mol med. 2014; 34(3): 796-803. 32.krystyna joanna, gromkowska k pka, anna pu cion jakubik, renata markiewicz ukowska, katarzyna socha. the impact of ultraviolet radiation on skin photoaging review of in vitro studies. j cosmet dermatol. 2021 nov;20(11):3427-3431. 33.diffey b. solar spectral irradiance and summary outputs using excel. photochem photobiol. 2015;91:553 557. 34.bennet d, viswanath b, kim s, an jh. an ultra sensitive biophysical risk assessment of light effect on skin cells. oncotarget. 2017;8(29):47861 47875. 35.masson meyers ds, bumah vv, enwemeka cs. a comparison of four methods for determining viability in human dermal fibroblasts irradiated with blue light. j pharmacol toxicol methods. 2016;79:15 22. 36.lohan s, müller r, albrecht s, et al. free radicals induced by sunlight in different spectral regions in vivo versus ex vivo study. exp dermatol. 2016;25:380 385. 37.balic a, mokos m. do we utilize our knowledge of the skin protective effects of carotenoids enough? antioxidants. 2019, 8, 259. 38. choe cs, ri jr, schleusener j, lademann j, darvin me. the non homogenous distribution and aggregation of carotenoids in the stratum corneum correlates with the organization of intercellular lipids in vivo. exp dermatol. 2019:1 7. 10.1111/exd.14018. 39. mendrok edinger c, campice r, gadsinski k, schuetz r. into the blue novel test reveals blue light damage, protection strategies. cosmet toiletr. 2018;133(1):13 29. 40. vandersee s, beyer m, lademann j, darvin me. blue violet light irradiation dose dependently decreases carotenoids in human skin, which indicates the generation of free radicals. oxid med cell longev. 2015; 579675. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 280 41.haylett ak, koumaki d, rhodes le. solar urticaria in 145 patients: assessment of action spectra and impact on quality of life in adults and children. photodermatol photoimmunol photomed. 2018;34:262268. 42. du tanh a, debu a, lalheve p, guillot b, dereure o, peyron jl. solar urticaria: a time extended retrospective series of 61 patients and review of literature. eur j dermatol. 2013;12:202-207. 43.goetze s, elsner p. solar urticaria. j dtsch dermatol ges. 2015;13(12):1250–1253. 44. kishimoto i, uetsu n, tanimura h, fujii h, okamoto h. solar urticaria with a wide action spectrum from uvb to visible light complicated with uva induced polymorphous light eruption. photodermatology, photoimmunology & photomedicine. 2017;33(3):172–175. 45. hexsel cl, hamzavi ih, lim hw. effects of visible light on the skin. photochemistry and photobiology. 2008;84(2):450–462. 46. balwani m, desnick rj. the porphyrias: advances in diagnosis and treatment. blood 2012; 120: 4496–4504. 47.besur s, hou w, schmeltzer p, bonkovsky hl. clinically important features of porphyrin and heme metabolism and the porphyrias. metabolites 2014; 4: 977–1006. 48. ramanujam vm, anderson ke. porphyria diagnostics part 1: a brief overview of the porphyrias. curr protoc hum genet 2015; 86: 17.20.11–17.20.26. 49.artz ce, farmer cm, lim hw. polymorphous light eruption: a review. current dermatology reports. 2019;8(3):110–116. 50.pérez-ferriols a, barnadas m, gardeazábal j, et al. solar urticaria: epidemiology and clinical phenotypes in a spanish series of 224 patients. actas dermo-sifiliográficas (english edition). 2017;108(2):132–139. 51. silpa-archa n, wongpraparut c, leenutaphong v. analysis of solar urticaria in thai patients. asian pacific journal of allergy and immunology. 2016;34(2):146–152. 52. quatrano na, shvartsbeyn m, meehan sa, soter na, cohen de. chronic actinic dermatitis occurring in an adult with atopic dermatitis. dermatology online journal. 2015;21(12). 53.van weelden h, velthuis pj, baart de la faille h. light-induced skin lesions in lupus erythematosus: photobiological studies. archives of dermatological research. 1999;281(7):470–474. 54. jang ms. clinical and molecular analysis of the effects of visible light on melasma. pacific pharma scholarsh report-4. 2015;128-129. 55.randhawa m, seo i, liebel f, southall md, kollias n, ruvolo e. visible light induces melanogenesis in human skin through a photoadaptive response. plos one. 2015, 20:e0130949. 56. dupont e, gomez j, bilodeau d. beyond uv radiation: a skin under challenge. int j cosmet sci. 2013;35:224-232. 57.randhawa m, seo i, liebel f, southall md, kollias n, ruvolo e. visible light induces melanogenesis in human skin through a photoadaptive response. plos one. 2015;20. 58.nakashima y, ohta s, wolf am. blue light induced oxidative stress in live skin. free rad biol med. 2017;108:300-310. 59.martini apm, maja campos pmbg. influence of visible light on cutaneous hyperchromias: clinical efficacy of broad spectrum sunscreens. photodermatol photoimmunol photomed. 2018;34:241-248. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 281 60.kohli i, chaowattanapanit s, mohammad tf, et al. synergistic effects of long wavelength ultraviolet al and visible light on pigmentation and erythema. brit j dermatol. 2018;178:1173-1180. 61.kohli i, nahhas af, braunberger tl, et al. spectral characteristics of visible light induced pigmentation and visible light protection factor. photodermatol photoimmunol photomed. 2019;1-7. 10.1111/phpp.12490. 62. nahhas af, abdel malek za, kohli i, braunberger tl, lim hw, hamzavi ih. the potential role of antioxidants in mitigating skin hyperpigmentation resulting from ultraviolet and visible light induced oxidative stress. photodermatol photoimmunol photomed. 2018:1-9. 63.robert c, bonnet m, marques s, numa m, doucet o. low and moderate doses of ir a disrupt skin extracellular matrix homeostasis and promote skin photodamage. skin pharmacol physiol. 2015,28, .196–204. 64.darwin m.e., haag c., meinke m., zastrow l., sterry w., lademann j. infrared a radical production in human tissues. skin pharmacol physiol. 2010;23:40–6. 65.nia, k., maibach, h. infrared radiation: mechanisms, implications, and protection. in: farage, m., miller, k., maibach, h. (eds) textbook of aging skin. springer, berlin, heidelberg. (2015). 66. rnández e.·, fajarí l. , rodríguez g., cócera m. , moner v. . reducing the harmful effects of infrared radiation on the skin using bicosomes incorporating -carotene. skin pharmacol physiol, 2016;29, .169-177. 67. biniek k, levi k, dauskardt rh: solar uv radiation reduces the barrier function of human skin. proc natl acad sci , 2012;109 , .17111-17116. 68.krutmann j, morita a, chung jh: sun exposure: what molecular photodermatology tells us about its good and bad sides. j invest dermatol 2012;132:976-984. 69. akhalaya my, maksimov g, rubin a, lademann j, darvin m: molecular action mechanisms of solar infrared radiation and heat on human skin. ageing res rev 2014;16:1-11. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 282 concept for creating sunscreen cosmetics. review. part 1. influence of solar irradiation spectrum. yavich p. a.1, kakhetelidze m. b 2., kikalishvili b.yu 3., , mskhiladze l. v 4. 1doctor of pharmaceutical sciences, professor, chief researcher, direction of baa and cosmetological means institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 2doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 3doctor of pharmacy, chief researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 4 *doctor of pharmacy, associate professor, direction of pharmacognosy and pharmaceutical botany department of pharmacognosy tbilisi state medical university *corresponding author. abstract.this paper discusses issues related to the problem of solar radiation. the possible consequences of irradiation with ultraviolet, visible and infrared areas of skin irradiation are considered. based on literature data, the possibility of exposure to ultraviolet radiation (uv) is shown as one of the main risk factors for a number of human skin diseases. it should be noted that uv radiation can penetrate deeply into the epidermis and dermis, causing degradation of collagen and elastin fibers, and this is the main cause of oncological diseases such as melanoma, associated with dna mutation, suppression of the antitumor immune response and increased skin inflammation. sunburn is associated with a risk of melanoma, basal cell and squamous cell carcinomas. visible light is the result of a number of skin diseases solar urticaria, porphyrias like acute and cutaneous porphyrias. it should be noted that one type of porphyria is a consequence of chronic inflammation of the liver and iron overload of the liver; chronic actinic dermatitis and systemic lupus erythematosus, melasma and skin aging are also associated with the visible light. disturbances in the nature of the skin condition are also recorded when they are exposed to the infrared (760–5000 nm) part of the solar spectrum. even with weak irradiation with single or fairly small repeated doses of infrared radiation, free radicals appear. this paper describes the influence of components of the solar spectrum on the human body. based on the literature review, the appearance and composition of the skin is affected by all three types of solar radiation ultraviolet radiation with wavelengths from 100 to 400 nm, the visible region 400-760 nm and the near-infrared region 760 nm and above. all these types of radiation can cause not only sunburn, but also the possibility of cancer, skin aging and a number of other skin diseases. there are no universal means of protection. apparently, given this fact and possible damage to the body, it is necessary to intensify scientific research on the development of external means of protection (ointments, creams, lotions, etc.) using substances of plant and natural origin with a low degree of toxicity. keywords. solar radiation, ultraviolet, visible, infrared, cancer, skin diseases. georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 283 . . 1. . .1, ., ., .5 1 , , 2 , 3 , 4 , , . , . , . , (uv) , . , , , . , , , . , . , . , . , , . . (760-5000 ) . , georgian scientists/ . 5 n 4, 2023 284 , . , . , 100 400 , 400-760 760 . , , , . . , , ( , , .) . . , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 350 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.30 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 1 , , , e-mail zazajavar@gmail.gom orcid id: https://orcid.org/0009-0006-3839-9880 2 , , e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 3 , e-mail: nanagogesashvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0001-5140-5815 4 5 6 5200p(pes) ( ) pes 15%, 10% peg 300, peg 600 5% licl . ftri . , licl . (1985 2 ) pes /peg 600/ licl/ dmac . : , , peg, licl, . [1]. . , [2]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 351 , [3,4,5]. 100 55 24 . ( ) 15% pes/ dmac. (biolar). 5% licl 10% peg300 peg600. pes/ dmac/licl, pes/dmac/peg300, pes/dmac /peg600. pes/dmac/licl peg300 peg600. licl/peg300 licl/peg600 . (zetasizer nano zen 3690malvern instruments) . 1. , , 25 . p1p6 . . ftri (bruker) , (spm, certus standart v, nano can technologies ltd). . , 5.972 0.8332 , peg licl . ftri . 2 pes/dmac/peg600/licl . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 352 1636 -1 2. 1578 -1 1460 -1, . ( ) 12801150 -1, ( ) 1483 -1 1510 -1, (o=s=o) 1151 -1, 833 -1 ch. 2. pes /peg 600/ licl/ dmac ) p6 ( ) . ftri 4,5. pes/ dmac p1 ( 4), . 4. p1 5. p6 p6 , , , peg600/licl . 15% 1. c:\spektry\ n\p 4.0 p 4 instrument type and / or accessory c:\spektry\ n\# 2.0 # 2 instrument type and / or accessory 10/07/2024 10/07/2024 30 12 .3 7 29 31 .6 3 28 76 .6 0 16 25 .1 6 15 76 .4 8 15 50 .5 7 14 86 .9 8 13 94 .4 2 13 57 .4 2 13 21 .5 0 12 99 .3 1 12 63 .8 4 12 39 .6 8 11 87 .2 6 11 51 .2 7 11 04 .6 0 10 60 .8 5 10 12 .1 8 96 4. 96 87 2. 62 84 4. 55 74 2. 40 72 0. 46 70 1. 78 58 9. 44 56 0. 46 47 3. 18 500100015002000250030003500 wavenumber cm-1 0. 0 0. 1 0. 2 0. 3 0. 4 0. 5 0. 6 0. 7 ab so rb an ce u ni ts page 1/1 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 353 1. 15%. % 300, % 600, % licl, % , , 2 pes/ dmac 87 p1 0,1 991 pes/ dmac /licl 82 5 p2 0,09 1321 pes/ dmac /peg300 82 10 p3 0,08 1486 pes/ dmac /peg600 82 10 p4 0,07 1545 pes/dmac/peg300/licl 77 10 5 p5 0, 11 1624 pes/dmac/peg600/licl 77 10 5 p6 0,09 1985 , p1 licl p2 pwf ( , ) , p3, p4, , peg300 peg600. p5, p6 . pes/dmac/peg600/licl . 1. l. g. tiron, . c. pintilie, m. vlad, i. g. birsan, . balta, characterization of polysulfone membranes prepared with thermally induced phase separation, iop conf ser mater sci eng, gala i, romania, 2017. 2. k. gonzaga, j. c. mierzwai,comparison between two polyethersulphone concentrations in hollow fiber ultrafiltration membranes. is it worth to use more polymer? eclét quím, 46 (1), 52 (2021). 3.t. a. otitoju, a. l. ahmad, recent advances in hydrophilic modification and performance of polyethersulphone (pes) membrane via additive blending. rsc adv, 40, 22710 (2018). 4.b. thurmer, p. m. poletto, m. marcoli, j. m. duarted, m. zeni, effect of non-solvents used in the coagulation bath on morphology of pvdf membranes. jmr, 15 (6), 884 (2012). 5.j.lin, c. l. cheng, f. m. huang, l. p. cheng, effect of salt additive on the formation of microporous poly(vinylidene fluoride) membranes by phase inversion from liclo4/water/dmf/pvdf system. polymer, 44, 413 (2003). 6. ,. ., ., ., ., . , .100,1 78-81, 2024,. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 354 preparation and research of natural water ultrafiltration membranes based on polyethersulfone 1zaza javashvili, 2george bibileishvili, 3nana gogesashvili, 4elene kakabadze, 4mzia kezherashvili, 5tinatin butkhuzi engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract polyethersulfone microfiltration membranes were successfully obtained from casting compositions of 15% polyethersulfone in dmac. peg 300, peg 600 and licl were used as additives. the influence of the additives on the characteristics of the membranes was studied in detail both separately and in the complex. dls of the solutions, as well as ftir analysis of the solutions and obtained membranes were performed. it was determined that the simultaneous use of additives has a more significant effect on the characteristics of membranes than the use of each additive separately. the membrane precipitated from the pes /peg 600/ licl/ dmac pouring solution was the best in terms of structure and producttvity index (1985 l/m2h) among the obtained membranes. keywords: ultrafiltration, polyethersulfone, peg, licl, productivity. microsoft word fullpdf06022024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 294 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.31 მედიის გავლენა სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესებზე საქართველოსა და ამერიკაში ასმათ წერეთელი კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, მასობრივი კომუნიკაციის სადოქტორო საგანმანათლებლო პროგრამის დოქტორანტი. ელ.ფოსტა asmat.tsereteli@ciu.edu.ge აბსტრაქტი ,,ვისაც ცხოვრებაში ბედნიერება და სიახლის გაგება სურს, მან აუცილებლად უნდა იკითხოს გაზეთი“! ეს მოსაზრება გაჩნდა 1609 წელს გერმანიაში პირველი გაზეთის გამოცემისას. ინფორმაციულ საზოგადოებას განვითარების სწრაფი ტემპი და მუდმივი ცვლილება ახასიათებს. სწორედ ამ ცვლილებების გამო, მხოლოდ საზოგადოებრივი აზრის კვლევაზე დამყარებული ნაშრომები დიდხანს ვერ ინარჩუნებს საჭირო აქტუალობას. ჩატარებული კვლევების სინთეზი, როგორც უახლეს მაგალითებზე, ასევე ისტორიულ მასალებზე დაყრდნობით ავლენს იმ საერთო მახასიათებლებს, რომლებიც მუდმივი სახესხვაობის მიუხედავად, დროის გარკვეულ მონაკვეთში ნარჩუნდება და არ განიცდის არსებით ცვლილებას. წინამდებარე სტატიის მიზანია, კულტურის მედიის, ამ შემთხვევაში პრესაში კულტურის საკითხების გაშუქებისას, ბეჭდური მედიის, როგორც სიტყვის თავისუფლების განმსაზღვრელი ერთ-ერთი ფაქტორის როლისა და მნიშვნელობის განსაზღვრა საზოგადოებრივი აზრის ფორმირების პროცესში და მედიის გავლენის ჩვენება სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესზე საქართველოსა და ამერიკაში ჟურნალების ,,თეატრი“, ,,არილი“, ,,artforum” -ისა და ,,art in america”-ს მაგალითზე. საკვანძო სიტყვები: მედია, ხელოვნება, კულტურა, ლიტერატურა, დისკურსული მრავალფეროვნება. პოლიტიკის მეცნიერი ბენედიქტ ადერსონი ამტკიცებდა, რომ ნაციონალური იდენტობის ფორმირებაში დიდი როლი ითამაშა პრესამ, რადგან ის მკითხველს მთელი ქვეყნის მასშტაბით საერთო მიზნისა და ფასეულობების გარშემო აერთიანებდა. ადერსონის აზრით, გაზეთებმა ხელი შეუწყო ,,წარმოსახვითი ერთობის“ შექმნას. (b.aderson, 1983). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 295 სანამ სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესებზე მედიის გავლენის შესახებ ვისაუბრებთ, მოკლედ მიმოვიხილავთ ბეჭდური მედიის განვლილ გზას საქართველოსა და ამერიკაში. ევროპაში პირველი გაზეთი იოჰან კაროლუისმა გამოსცა 1609 წელს გერმანიაში. ამ მცირე ზომის გამოცემამ პოპულარობა მაშინვე მოიპოვა. გაზეთის ბეჭდვაში გერმანიას საფრანგეთი მიჰყვა, პრესის ლიდერად კი ინგლისი იქცა. გაზეთი აუცილებელი მედიუმი გახდა ასევე იმ ევროპელებისთვის, რომლებიც მოცემულ დროს ამერიკის შეერთებულ შტატებში დასახლდნენ და რომლითაც ოჯახთან კავშირს ინარჩუნებდნენ. ახალ ქვეყანაში დაფუძვნებულებმა საკუთარი კულტურა შექმნეს და გაზეთები მათი კულტურის პოპულარიზაციის საშუალებად აქციეს. შეგვიძლია ეს მაგალითი მთელ მსოფლიოზე განვაზოგადოთ და მედიისა და კულტურის პირველწყაროდ მივიჩნიოთ. როგორც ქართულმა, ისე ამერიკულმა ბეჭდურმა მედიამ რთული, თუმცა საინტერესო გზა გაიარა. 1833 წელს ამერიკაში გამოჩნდა იაფფასიანი ფურცელი ,,პენი პრესი“, რომელიც დღეს ასე ჭარბად მომრავლებული ყვითელი ტაბლოიდების წინამორბედადაც უნდა მივიჩნიოთ. xx საუკუნის დასაწყისში არაბეჭდური მედიის ძირითად საშუალებათა-რადიოსა და კინოს პოპულარობის ბუმი დაიწყო. 1920 წლისათვის ამერიკაში რადიო უპრეცენდენტო შესაძლებლობას იძლეოდა, უამრავი მსმენელისთვის გადაეცა ინფორმაცია ერთსა და იმავე დროს. მე-20 საუკუნის 20-30-იან წლებში იაფი კინოსეანსები ტარდებოდა აშშ-სა და კანადაში. 1940-იანი წლებიდან რადიოსა და კინოს ტელევიზია დაემატა და ის მასმედიის დომინანტური ფორმა გახდა. ტელევიზია ხელს უწყობდა ჰომოგენური და კონფორმული კულტურის განვითარებას, რადგან ამყარებდა ,,ნორმას“, როგორი უნდა ყოფილიყო ადამიანი. რადიოსა და ტელევიზიის ხელში იყო მოქალაქეთა წარმოსახვა, ბეჭდურ მედიას კი ამ მედიალანდშაფტთან ადაპტირება უწევდა. პირველი ქართული გაზეთი 1819 წელს გამოიცა, უკვე რუსული მმართველობის პირობებში. მას ჯერ ,,საქართველოს გაზეთი“, შემდეგ კი ,,ქართული გაზეთი“ ერქვა. სიიაფის მიუხედავად მოსახლეობას მისი გამოწერა მაინც უჭირდა. ცენზურის გამო, გაზეთი ჯერ რუსულ ენაზე იქმნებოდა და შემდეგ ითარგმნებოდა. 1821 წლის ბოლოს ხელმომწერთა სიმცირის გამო გაზეთის ბეჭდვა შეწყდა. 1828 წელს კი ყოველკვირეული გაზეთის ,,ტიფლისკიე ვედომოსტისა“ და მისი ქართული ვარიანტის, ,,ტფილისის უწყებანის“ გამოცემა დაიწყო. 1832 წლის იანვარში გამოვიდა პირველი ქართული ჟურნალი ,,სალიტერატურონი ნაწილნი ტფილისის უწყებათანი“, როგორც გაზეთ ,,ტფილისის უწყებანის“ დამატება. მასში დაიბეჭდა 1832 წლის შეთქმულების მონაწილეთა ლექსები, მხატვრული და ისტორიული ტექსტები, რომლებიც პატრიოტულ გრძნობებს უღვივებდნენ მკითხველს. ეს უნდა მივიჩნიოთ საზოგადოებაზე პრესის იდეოლოგიური ზემოქმედების ერთ-ერთ პირველ მაგალითად. იდეოლოგიური ზემოქმედების საშუალებად რჩებოდა პრესა და ტელევიზია საბჭოთა პერიოდში მთელი 70 წლის მანძილზე. გაზეთი პროპაგანდის მთავარი იარაღი გახდა და მის მოვალეობად ხელისუფლებისათვის მისაღები აზრის ფორმირება მიიჩნეოდა. ფრანგი მწერალი ანდრეი ჟიდა წერდა : ,,საბჭოთა მოქალაქე ფიქრობს როგორც გაზეთი ,,პრავდა“, რაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 296 გაზეთში არ წერია, მას ტყუილი ჰგონია“. სწორედ ამ პერიოდში-1925 წლის 21 მაისს გადაიცა პირველი ქართული საცდელი რადიო გადაცემა, შედარებით მოგვიანებით კი, 1956 წლის 30 დეკემბერს პირველი ქართული სატელევიზიო გადაცემა გავიდა ეთერში. პრესასთან ერთად რადიოც და ტელევიზიაც საბჭოთა პროპაგანდის მთავარ იარაღად იქცა. xx ს. მეორე ნახევარი და xxi საუკუნის დასაწყისი მედიაფორმების სწრაფი ზრდით ხასიათდება, მოიცავს პრესას, რადიოს, კინოს, ტელევიზიას, სოციალურ ქსელებს. თანამედროვე საქართველოში მედიასივრცე შეიძლება შემდეგნაირად დავახასიათოთ: 1) საზოგადოებრივი მაუწყებლობა კომერციული მედიისგან ძირეულად განსხვავებულ მიზნებს უნდა ემსახურებოდეს, ის ვალდებულია, საზოგადოებაში მრავალფეროვანი, ყველა ჯგუფისადმი ხელმისაწვდომი, მიუკერძოებელი ინფორმაცია გაავრცელოს და ამისათვის ყველა ტექნიკური პლატფორმა გამოიყენოს, რასაც ნაწილობრივ ახერხებს. 2) კომერციული მედია უმეტესწილად ბიზნესს ან პოლიტიკურ ინტერესებს ემორჩილება. ძირითადი ტრენდი პოლიტიკური დისკუსიები და გასართობი პროგრამებია. მას უყურებს მოსახლეობის დიდი ნაწილი და მიღებული კონტენტი საზოგადოების ღირებულებათა ჩამოყალიბებაზე დიდ გავლენას ახდენს. 3) რაც შეეხება ინტერნეტსივრცეს, საზოგადოების 95% მისი მომხმარებელია, ის მოიცავს ინფორმაციის დიდ ნაკადს, მომხმარებელს სასურველი კონტენტის სასურველ დროს, ადგილს და სასურველი ფორმით მიწოდებას სთავაზობს, თუმცა ინფორმაციის მიღების კულტურას მნიშვნელოვნად ცვლის. 4) თანამედროვე პრესა კი შეიძლება დავყოთ რესპექტაბელურ და ტაბლოიდურ გამოცემებად, რომლებიც სატელევიზიო მედიის მიერ აქცენტირებულ ინფორმაციას დროში უფრო გახანგრძლივებული და გაშლილი ფორმით სთავაზობს მკითხველს. ვილბურ შრემი თავის წიგნში „მასმედია და ნაციონალური განვითარება“ აღნიშნავს, რომ მასობრივი კომუნიკაცია ზეგავლენას ახდენს განვითარებად კულტურებზე. ის ხელს უწყობს ეკონომიკურ, სოციალურსა და კულტურულ განვითარებას, ახდენს ადამიანური რესურსების მობილიზებას და მათგან ყურადღებას მოითხოვს. ყველა ამ პროცესში მედიის როლი უკიდურესად დიდია. (w.shrem, 2011). მედიის გავლენებს სახელოვნო და ლიტერატურულ პროცესებზე საქართველოსა და ამერიკაში განვიხილავთ ჟურნალების--,,თეატრი", ,,არილი", ,,art in america" ,,artforum" მაგალითებზე. ჟურნალ ,,თეატრს“ საუკუნეზე მეტი-125 წლის ისტორია აქვს. მისი პირველი ნომერი 1910 წლის 2 თებერვალს დაიბეჭდა სახელწოდებით ,,თეატრი და ცხოვრება“. ჟურნალი 1914-1920 და 1923-1926 წლებში გამოდიოდა და რედაქტორ-გამომცემელი იოსებ იმედაშვილი იყო. შემდეგ ჟურნალმა არსებობა 1950 წელს განაახლა და 1990 წლამდე ,,თეატრალური მოამბის“ სახელწოდებით გამოდიოდა. 1990-2017 წლებში ჟურნალს კვლავ ,,თეატრი და ცხოვრება“ ეწოდა, 2018 წლიდან დღემდე კი გამოდის სახელწოდებით ,,თეატრი“, რომელიც საქართველოს თეატრალური საზოგადოების ჟურნალია და კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ფინანსური მხარდაჭერით გამოდის. ჟურნალ ,,თეატრში“ დაბეჭდილი სტატიები 2018 წლიდან შეეხება ქართული კინოსა და თეატრის სფეროში მოღვაწე რეჟისორებისა და მსახიობების ოსტატობას, ქართული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 297 თეატრების ისტორიას და მიმდინარე პროცესებს, რეცენზიებს სპექტაკლებზე, საინტერესო ესეისტიკას, ცნობილ თეატრალურ მოღვაწეთა, მწერლების და ფილოსოფოსების თარგმანებს, ქართველ სცენოგრაფთა ოსტატობას, პიესების თარგმანებს, უცხოურ კულტურას და სხვა. ჟურნალი ,,თეატრი“ დარგობრივი ჟურნალია და კულტურის სფეროს ერთგვარი ,,მებაირახტრის“ როლშია. აღსანიშნავია, რომ ის არ არის მასებზე გათვლილი, უფრო ნაწილია პუბლიკისა, რომელსაც მკვეთრად ჩამოყალიბებული ინტერესები გააჩნია. ჟურნალს აქვს ამბიცია, იყოს გამორჩეული თავისი ფორმით და შინააარსით. მედიის გავლენები სახელოვნებო და ლიტერატურულ საკითხებზე, ავტომატურად გულისხმობს მედიის გავლენას საზოგადოებაში მიმდინარე აქტიურ პროცესებზე, რადგან ხელოვნებისა და მედიის ,,მოვალეობაც“ ამ პროცესების ,,გახმიანებაა“. ხშირად ისტორიულ თემაზე შექმნილ ნაწარმოებებში დასმული პრობლემებიც კი თანამედროვეობას ეხმიანება, რომლის ნათელი მაგალითია ლაშა ჩხარტიშვილის რეცენზია -,,ოიდიპოსი“-გამოხმაურება თანამედროვეობასთან“, რომელიც ჟურნალ ,,თეატრის“ 2021 წლის პირველ ნომერში დაიბეჭდა. პრობლემის დასმის საკმაოდ კორექტული ფორმით, თუმცა აზრის სიმძაფრით გამოირჩევა ჟურნალში -,,რედაქტორის გვერდი“. 2019 წლის ჟურნალ ,,თეატრის“ 1-ლი და მე2 ნომერის ,,რედაქტორის გვერდი“ თანამედროვე ქართული თეატრის რეალობას ასახავს, რომელსაც ,,ძველი დიდების“ დასაბრუნებლად ზარის ახალი ,,შემომკვრელები“ სჭირდება. ,,გრიგალში ისევ უნდა ჩამოირეკოს, თუნდაც პატარა ზარებმა, აი, ისეთმა, მიხეილ თუმანიშვილს თავის სამუშაო კაბინეტში რომ ჰქონდა ,,საგულდაგულოდ გამომზეურებული“ (დ.ანდრიაძე, 2019). დავით ანდრიაძის მიერ შექმნილი აკაკი ბაქრაძის ლიტერატურული ,,პორტრეტი“,,შაქარი საშიშია-ანუ, თქვენ ცუდად ცხოვრობთ, ადამიანებო“ (,თეატრი", 2019), არა მარტო 1960-80-იანი წლების ქართული ლიტერატურულ-არტისტული კრიტიკის ერთ-ერთი ფუძემდებლის და მოაზროვნის შესახებ მოგვითხრობს, არამედ ,,საბჭოთა პერიოდის“ ( და არა მარტო), ქართულ სამწუხარო რეალობას გვიჩვენებს-ადმიანის ეროვნული,სოციალური თუ ზნეობრივი ,,დასაჭურისების“ ტკივილს. აკაკი ბაქრაძის შემოქმედებაში მთავარიეპოქის სულის დიაგნოსტიკა იყო, რომელსაც სადად, ნათლად შიფრავდა ნაწარმოებებში და ყოველთვის ახერხებდა მხატვრულად სწორი დიაგნოზის დასმას. მას სძულდა ბელადის ინსტიტუტი, არადა, ცოტა დააკლდა-კინაღამ ,,ბელადად“ აქციეს. ეს ის პერიოდია, 80-იანი წლები, როდესაც ზეპირ ესეებად ქცეული ბაქრაძის ლექციები, მერაბ მამარდაშვილის ,,ფილოსოფიურ მონოლოგებთან“ ერთად, ნამდვილ ინტელექტუალურ ოაზისად გვევლინებოდა. ,,პუბლიკუმის წინაშე უშიშარი კაცის პოზით წარმოდგენა, ან რეპრეზენტაცია და საუკუნეების განმავლობაში ამ პოზის შენარჩუნება-აი, ქართველი კაცის გაუსაძლისი როლი. მაინც უძლებდა!“ (დ.ანდრიაძე, 2019). ჩვენს საკვლევ პრობლემას, რომ პოლიტიკური ფონის ,,წყალობით“ კულტურის თემები პოლიტიზირებულია ქართულ მედიაში-ჟურნალი ,,თეატრი“ თავისი ინტელექტუალური, ზომიერი კრიტიკით ,,უპირისპირდება“ და მართალი სიტყვის პლატფორმად რჩება კულტურის მედიის სივრცეში. ის ახერხებს თქვას თავისი სათქმელი: ,,რა სჭირს ადამიანს? georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 298 გზად მწერალი ჩამოივლის და ღობეებზე გადმოფენილ ხალხს ასე მიმართავს: ,,თქვენ ცუდად ცხოვრობთ, ადამიანებო!“. (დ.ანდრიაძე, 2019). ჟურნალ ,,არილის“ პირველი ნომერი 1996 წელს დაიბეჭდა და თითქმის 30 წელის მანძილზე (ჟურნალს ჰქონდა იძულებითი პაუზაც) მისი ყველა ახალი ნომრის დაბადება ნიჭიერი და საინტერესო ადამიანების ,,შეხვედრის ადგილი იყო ყოველთვის“. სულ ცოტა ხნის წინ, ჟურნალის სარედაქციო კოლეგიამ კვლავ იძულებითი პაუზის შესახებ აცნობა მკითხველს, რაც ძალიან სამწუხაროა. ,,არილისთვის“ მნიშვნელოვანია ტექსტი, მისი ლიტერატურული ღირებულება და არა მარტო სახელები. ამიტომაც აცნობს მკითხველს ბევრ ნიჭიერ, ახალბედა შემოქმედს. ჟურნალი სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესებს შემდეგი თეზისით ეხმიანება: ,,სიახლე ყველაფერში-ახალი ავტორების აღმოჩენაშიც და ,,ცნობილი“ ტექსტების ახლებურად გააზრებაშიც. ,,ერთხელ და სამუდამოდ უნდა დამკვიდრდეს ამ ქვეყანაში რეცენზიების, კრიტიკის კულტურა“-აღნიშნავდა ერთ-ერთ ინტერვიუში ჟურნალის რედაქტორი მალხაზ ხარბედია. (,არილი", 2021). 90-იანი წლების დასაწყისში გაზეთ ,,კავკასიონში“ გაჩნდა ,,არილის“ რამდენიმეფურცლიანი ლიტერატურული ჩანართი. ცალკე გამოცემად კი 1996 წლიდან გამოდიოდა შადიმან შამანაძის რედაქტორობით. შადიმან შამანაძე, მალხაზ ხარბედია, თამაზ ვასაძე, ანდრო ბუაჩიძე, ზაზა თვარაძე, ზვიად რატიანი-ეს მწერლები იდგნენ მაშინდელი ,,არილის“ სათავეებთან. გამოცემამ იმ პერიოდში ყველა საინტერესო ავტორი მოიზიდა. 90-იან წლებში, ეს იყო ერთ-ერთი გახსნილი სივრცე ლიტერატურისა და ხელოვნების მოყვარულთათვის და დისკურსული მრავალფეროვნების ჭრილში აშუქებდა ლიტერატურისა და ხელოვნების საკითხებს. მაშინ სხვა ჟურნალებიც არსებობდნენ-,,ცისკარი“, ,,მნათობი“, ,,ლიტერატურული საქართველო“. დღეს ლიტერატურულმა პროცესებმა, გარკვეულწილად, ინტერნეტ სივრცეში გადაინაცვლა, თუმცა ეს სივრცე ლიტერატურისთვის საკმარისი არ არის, რადგან ბეჭდურ ჟურნალებს სხვა ხიბლი და თავისი ნიშა აქვთ. ,,არილი“ ბრენდი იყო და ასეც დარჩა. ის ყოველთვის იყო მოდურიც, თუმცა არასოდეს გამხდარა მეინსტრიმი. ის ყოველთვის ზრუნავდა ხარისხზე და არასოდეს უცდია სახელის მოპოვება ეპატაჟური ტექსტების გამოყენების ხარჯზე. რედაქციის გარშემო ავტორთა ისეთი ჯგუფი შეიქმნა, რომლებმაც ,,არილის“ ეთიკა“ ჩამოაყალიბეს და უხარისხობის მოგერიებაც ავტომატურად ხდებოდა. ჯერ კიდევ 90-იან წლებში გაჩნდა იდეა ,,არილის“ ბიბლიოთეკის შექმნის, ლიტერატურული კონკურსების ჩატარების და ლიტერატურული სკოლის დაფუძვნების, თუმცა იდეა იდეად დარჩა. საზოგადოებრივ-ლიტერატურული ჟურნალი ბოლო პერიოდამდე კულტურის სამინისტროს ფინანსური მხარდაჭერით გამოდიოდა. ჰოვარდ ზინის ფრაზა: ,,მათ აქვთ იარაღი, ჩვენ გვყავს პოეტები, შესაბამისად ჩვენ გავიმარჯვებთ“ მწერლობისადმი და ხელოვნებისადმი ერთგვარი ფორის მიცემად განისაზღვრება. (h.zinn, 2005). მედიის მიერ კი, ამ საკითხების გაშუქება, საზოგადოებრივი ცნობიერების ჩამოყალიბების ძლიერი საშუალებაა. ხელოვნება აღარ ჯერდება მგრძნობელობაზე ექსკლუზივს და პედანტი მკვლევარის თვისებებს იძენს. თეოდორ ადორნო ამბობს: ,,ფორმის გათავისუფლება, რომლისკენაც მიისწრაფვის ნებისმიერი ახალი ხელოვნება, არის საზოგადოების გათავისუფლების შიფრი, რადგან ფორმა, მთლიანად ცალკეულის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 299 ერთეულის ესთეტიკური კონტექსტი, წარმოადგენს სოციალურ ურთიერთობებს ხელოვნების ნაწარმოებში“. (t.adorno, 1960) მედიის გავლენა სახელოვნო და ლიტერატურულ პროცესებზე საინტერესოდაა წარმოჩენილი ჟურნალ ,,არილის“ თითქმის ყველა ნომერში. ჟურნალი ხშირად ბეჭდავს ნობელიანტთა სიტყვებს, რომლებიც მათ ნობელის პრემიის მიღებისას წარმოთქვეს. ეს სიტყვები ბუნებრივია, სამყაროსადმი გაგზავნილი აქტიური მესიჯებია და მათი გაჟღერება ჟურნალის ფურცლებიდან, ხელოვნების თუ ლიტერატურის სახელით, იმ მნიშვნელოვან საკითხებზე გამოხმაურებაა, რაც მსოფლიოს აღელვებს. ამ სიტყვების მიღმა ხშირად ბევრი ადამიანის სათქმელი იმალება. ეს ციტატები ძლიერი სოციალური მესიჯია, რომელიც მედიის არა მხოლოდ ლიტერატურულ და სახელოვნებო პროცესებზე ახდენს გავლენას, არამედ საზოგადოების ცნობიერებაში ჩადებული ერთგვარი ,,ენერგეტიკული ინვესტიციაა“. ,,არილის“ 2022 წლის მე-8 ნომერში დაიბეჭდა ანი ერნოს მიერ ნობელის პრემიის მიღებისას წარმოთქმული სიტყვა: ,,მე დავწერ, რათა შური ვიძიო ჩემი რასისთვის“. (ფრანგულიდან თარგმნა ვალერი ოთხოზორიამ). ეს სათაური თითქოს ერთგვარი შეხმიანება იყო რემბოს ცნობილი ციტატის: ,,მე ვეკუთვნი უმდაბლეს რასას მთელ მარადისობაში“. აქ მწერალი აქცენტს აკეთებს იმ სოციალურ უსამართლობაზე, ადამიანებს დაბადებით რომ ერგოთ. ერნო წერას რეალობის გარდაქმნის საშუალებად სახავდა და დასაწყისში ფიქრობდა, რომ პირადი გამარჯვებით დაამარცხებდა საუკუნეების მანძილზე გამყარებულ ჩაგვრას და სიღატაკეს. კაფკას ,,პროცესიდან“-,,იგავს კანონის კარიბჭესთან“ ვერ კითხულობდა ისე, რომ მასში საკუთარი ბედი არ განეჭვრიტა. თუმცა ანი ერნოს შემოქმედების მთავარი ფრაზა-გასაღები, სოციალურთან ერთად, ფემინისტური პლატფორმაა, რომელზეც მისი მწერლობა განვითარდა. ,,დღეს, ამბოხებულმა ქალებმა, იპოვეს სიტყვა მამაკაცის ძალმომრეობის შესარყევად და აღდგნენ, მაგალითად ირანში, ყველაზე ძალადობრივი და არქაული ფორმების წინააღმდეგ“ (ა.ერნო, ,,არილი", 2022). ის, როგორც მწერალი, თავის ქვეყანაში, დემოკრატიულ საფრანგეთში, აგრძელებს იმის კვლევას, რა ადგილი ეკუთვნით ქალებს ყველა სფეროში, მათ შორის ლიტერატურაში. სოციალურად გამოუთქმელი ინტერნალიზებული კლასობრივი, რასობრივი, ან გენდერული დომინანტური დამოკიდებულებების მზის შუქზე გატანა ქმნის შესაძლებლობას ინდივიდუალური და შესაბამისად კოლექტიური ემანსიპაციისა. ანი ერნო საინტერესოდ აფასებს მსოფლიოში მიმდინარე პროცესებს: ,,ევროპაში-ჯერ კიდევ იმპერიალისტური ომების ძალადობის ნიღბით, რუსული დიქტატურა რომ მეთაურობსშეიმჩნევა განკერძოებისა და ჩაკეტვის იდეოლოგიური აღზევება, სულ უფრო რომ ვრცელდება და იპყრობს ჯერაც დემოკრატიული ქვეყნების მიწებს“. (ა.ერნო, ,,არილი", 2022). სწორედ, ასეთი სტატიებით, ფრაზებით, მესიჯებით ჟურნალი არა მარტო სახელოვნებო და ლიტერატურულ, არამედ ყველა იმ პროცეს ეხმიანება,რაც საზოგადოების თავისუფლების, თანასწორობის და ღირსებისთვის არის აუცილებელი. სიჩუმის სიმძიმე კი ისტორიის ყველა ეტაპზე სიფხიზლის ვალდებულებას ამცირებს. ჩვენი კვლევის თემატიკიდან გამომდინარე, მასობრივ კულტურასთან ერთად განხილავთ ტერმინს ,,მასობრივი ადამიანი“, რომლის განმარტებაც საინტერესოდ აქვს ჩამოყალიბებული ორტეგა ი გასეტს თავის ნაშრომში ,,უხერხემლო ესპანეთი“ და ,,მასების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 300 ამბოხი“. ესპანელი ფილოსოფოსის და მწერლის შემოქმედებაზე ჟურნალ არილის 2021 წლის ნომერში, რუბრიკის ქვეშ ,,პორტრეტი“, დაიბეჭდა მარკ ფალკოფის სტატია ,,არისტოკრატი საზოგადო მოედანზე“. ორტეგა აღნიშნავს, რომ ,,მასობრივი ადამიანი“ არ არის კლასობრივი ფენომენი. მისი პოვნა შესაძლებელია სოციალური შკალის ნებისმიერ პუნქტში-სამხედრო, პოლიტიკურ, კლერიკალურ წრეებში, არისტოკრატიასა და მაღალ საზოგადოებაში. ,,ორტეგა ლიბერალი იყო, პრიორიტეტებად მიიჩნევდა განათლებასა და თვითრეალიზაციას, თუმცა მას ეშინოდა მასობრივი გემოვნების დამპყრობლური ძალისა, რომელსაც თითქოს ხელეწიფებოდა სრულყოფილების ყველა მოდელის დაყვანა თავის დონემდე“. (მ.ფალკოფი, ,,არილი", 2021). ჟურნალი ,,artforum” დაარსდა 1962 წელს სან ფრანცისკოში ჯონ პ. ირვინ-უმცროსის (john p.irwin, jr) მიერ. მხატვარმა ფილიპ ლეიდერმა (philip leider) შესთავაზა ირვინს დაეწყოთ ადგილობრივი ხელოვანების და დასავლეთ სანაპიროს ხელოვნების სკოლის პოპულარიზაცია, რადგან ისინი დაიღალნენ მხოლოდ ნიუიორკელ მხატვრებზე კითხვით, რომელთა შესახებ ხშირად იწერებოდა ჟურნალებში ,,art in america”, ,,arts magazine” და სხვა. pisani printing company-ის მხარდაჭერით და ირვინის რედაქტორობით წარმატებით გამოიცა ჟურნალის პირველი ნომერი, რომლის ყდაც წარმოდგენილი იყო შვეიცარიელი მხატვრისჟან ტინგუელის (jean tinguely) ნამუშევრით. მომდევნო გამომცემელმა ჩარლ ქოულსმა (charles cowles) ჟურნალი გადაიტანა ლოს-ანჯელესში 1965 წელს, საბოლოოდ კი ,,artforum”-მა ნიუ-იორკში დაიდო ბინა და 1967 წლიდან დღემდე იქ აქვს ოფისი. ნიუ-იორკში გადასვლა მარტო ადგილმდებარეობის შეცვლას არ ნიშნავდა, ასევე გულისხმობდა კალიფორნიის სტილის ხელოვნებიდან გვიან მოდერნიზმზე გადასვლას. 1971 წლიდან ჯონ კოპლანსის (john coplans) რედაქტორობის დროს ჟურნალი გვიანი მოდერნიზმიდან უფრო მოდური ტენდენციებისკენ იხრება. მინიმალურ და კონცეპტუალურ ხელოვნებაზე, ბოდი არტზე, ლენდ არტზე და პერფორმანსის ხელოვნებაზე ფოკუსირებამ შექმნა პლატფორმა ისეთი ხელოვანებისთვის, როგორებიც არიან რობერტ სმიტსონი (robert smithson), დონალდ ჯადი (donald judd), სოლ ლევიტი (sol lewitt) და სხვები. 2003 წელს ჟურნალის მთავარი რედაქტორი გახდა კოლუმბიის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული ტიმ გრიფინი (tim griffin). გამოცემისთვის რომ სერიოზული ტონი დაებრუნებინა, მან აკადემიკოსები და კულტურის თეორეტიკოსები მიიწვია სათანამშრომლოდ: სლავიო ზიჟეკი, ჯორჯო აგამბენი, ალენ ბადიუ, ჟაკ რანსიერი. ჟურნალი მიჰყვებოდა ფხიზელ ტონს მრგვალი მაგიდის დისკუსიებით, წიგნებისა და გამოფენების მიმოხილვით და ცოცხალი ჰიპერ-აკადემიური დისკურსით. ,,ჩვენ უნდა გავხადოთ ხელოვნების სამყარო უფრო სამართლიანი და უსაფრთხო ადგილი ქალებისთვის“. ეს იყო ჟურნალის ერთ-ერთი მთავარი მოწოდება. ,,artforum”-ის ახალი ერა დაიწყო 2019 წელს დევიდ ველასკოს (david velasko) ხელმძღვანელობით. ,,artforum” სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესებს ორიგინალურად ეხმიანება. ის ძირითადად თანამედროვე მხატვრების შემოქმედებისა და გამოფენების შესახებ მოგვითხრობს, ფოკუსირებას ახდენს მინიმალურ და კონცეპტუალურ ხელოვნებაზე, თუმცა მის ფურცლებზე საკმაოდ მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ისეთი გენიალური ხელოვანების შემოქმედებას, როგორებიც არიან: ვან გოგო, მონე, მანე და სხვები. ამით ჟურნალი თითქოს ერთგვარ გავლენას ახდენს ამერიკული საზოგადოების გემოვნების ჩამოყალიბებაზე. 2023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 301 წლის სექტემბრის ნომერში lyssagal-ის ფსევდონიმით დაიბეჭდა სტატია-,,ვან გოგი და გლეხების ცხოვრება“ (vincent van gogh & the peasant life). ცნობილი ტილოს რეპროდუქციის ქვეშ ჟურნალი გვამცნობს, რომ ვან გოგის ყველაზე ცნობილი ხელოვნების ნიმუშები მის გარდაცვალებამდე ერთი წლით ადრე შეიქმნა-საკმარისია, დავასახელოთ ,,მზესუმზირები“ და ,,ვარსკვლავური ღამე“. ავტორი გენიალური მხატვარის შემოქმედებას და მის ცნობილ ტილოს საინტერესოდ აფასებს: ,,კარტოფილის მჭამელს“ არასოდეს მიუღია აღიარება. იგი აღიქმებოდა, როგორც ,,უსიამოვნო და ძნელად შესახედი“. მაგრამ ვან გოგმა შეძლო დაუფლებოდა გლეხური ცხოვრების ჭეშმარიტ არსს და მის ნამუშევრებში მნახველს შეუძლია შეიგრძნოს, როგორც გლეხური ცხოვრების სიბნელე, ისე მისი გარდაქმნა რაღაც წარმოუდგენელ მშვენიერებად. ეს არის ხელოვნების ძალა და მედიის პლატფორმიდან ამ ძალის პროფესიონალურად ჩვენება, განსაკუთრებით, საინტერესოა“. (,artforum", 2023). ჟურნალ ,,artforum”-ის 2023 წლის 19 ივლისის ნომერში დაიბეჭდა სტატია ,,ცხოვრება სავსეა იმედით“ (,,life is full of hope” by kamisaka sekka). აქ ავტორი საუბრობს ცხოვრების ყველაზე დიდ მონაპოვარზე-გადაწყვეტილების მიღების თავისუფლებაზე და აღწერს თავის მოგზაურობას პორტლენდში-იაპონურ ბაღში, რომელიც 2-ჯერ 60 წლისაა. 60 წელი (კანრეკი) კი, იაპონურ კულტურაში განიხილება, როგორც ცხოვრების ახალი ეტაპის დასაწყისი, ანუ ხელახალი დაბადება, რომელიც სავსეა იმედითა და შესაძლებლობებით. აქვე ავტორს გამოყენებული აქვს მონეს შედევრის -,,the japanese footbridge” (იაპონური საფეხმავლო ხიდი) რეპროდუქცია. 1890 წელს მონემ ეს ნამუშევარი გამოფინა დიურანრუელის გალერეაში და ბევრმა კრიტიკოსმა აღნიშნა მისი ,,ვალის“ შესახებ იაპონური კულტურის მიმართ. ნახატი გამოსახავს შუა საუკუნეების დახურულ ბაღს (hortus conclusus). ავტორის აზრით, ხელოვნების ნიმუში შეესაბამება სიმბოლისტურ ლიტერატურას, განსაკუთრებით ლექსებს და მალარმეს ,,le nenuphar blanc”. ასე ორიგინალურად ეხმიანება ჟურნალი ,,artforum” სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესებს ამერიკაში. ,,art in america” არის საერთაშორისო, ყოველთვიური, ილუსტრირებული ჟურნალი, რომელიც კონცენტრირებულია შეერთებულ შტატებში თანამედროვე ხელოვნების სამყაროზე, ასევე, მხატვრებისა და ჟანრების პროფილებზე, ხელოვნების მოძრაობების განახლებაზე, შოუების მიმოხილვებზე და ღონისძიებების განრიგზე. ჟურნალი 1913 წელს დაარსდა ვილჰელმ ვალენტინერის რედაქტორობით და 110 წელია განკუთვნილია მხატვრებისთვის, კოლექციონერებისთვის, პროფესიონალებისთვის და ხელოვნების სამყაროთი დაინტერესებული მკითხველისთვის. ჟურნალი მოიცავს ვიზუალური ხელოვნების სამყაროს, როგორც შეერთებულ შტატებში, ასევე მის ფარგლებს გარეთ. 1921-1939 წლებში ჟურნალი გამოდიოდა სახელწოდებით ,,art in america and others”. სათაურიც კი მიუთითებდა მის მრავალპროფილიანობაზე. დღეს ჟურნალს რედაქტორობს უილიამ ს. სმიტი და მისი ტირაჟი 25 6000-ია. ჟურნალის სპეციალური გარეკანის დიზაინი არა ერთ ცნობილ მხატვარს დაევალა. თავის 100 წლის იუბილეზე ჟურნალმა დაგეგმა რიჩარდ პრინსის, სინდი შერმანის და ურს ფიშერის სპეციალური გარეკანები. როგორც სახელოვნებო ჟურნალი, ბუნებრივია, აქტიურად ეხმიანება ხელოვნების და ასევე, ლიტერატურის პროცესებს ამერიკაში. ჟურნალის გამორჩეულ სტატიებს შორის დომინირებს ქრისტოფერ ჯონსის (christofer p. jones) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 302 პუბლიკაციები. 2023 წლის ,,art in america”-ს ნომრებში დაბეჭდილია მისი არა ერთი საინტერესო სტატია: ,,როდესაც ხელოვნება, მეგობრობა და პოლიტიკა ერთმანეთს ხვდება“ (when art, friendship and politics meet), ,,როგორ წავიკითხოთ ვან გოგის ,,ვარსკვლავებიანი ცა“ (how to read ,,the starry night” by vincent van gogh), ,,აიმაღლეთ თქვენი აღქმა ფერწერის შესახებ“ (elevate your perseption of paintings), ,,როდენი და ბალზაკი-ლიტერატურით შთაგონებული როდენის რადიკალური ქანდაკებები“-(rodin and balzac-rodin’s radical statues inspired by literature ). სტატიის სათაური როდენის ერთ-ერთი ცნობილი სკულპტურის-,,the gates of hell” ინსპირაციაა. ამ სტატიაში ავტორი ხელოვნებას და ლიტერატურას ერთ სიბრტყეზე განიხილავს და აღნიშნავს, რომ ,,როდენის რადიკალური ქანდაკებები შთაგონებულია ლიტერატურით, რათა შეცვალოს თანამედროვე ხელოვნების ტრაექტორია“. (cris.p.jons, 2023). სტატიაში ავტორი ხელოვნებისა და ლიტერატურის მრავალწლიანი ,,თანამშრომლობის“ შესახებ აღნისნავს და საინტერესოდ წარმოაჩენს მთლიანად ჟურნალის დამოკიდებულებას აღნიშნული პროცესებისადმი. დასკვნა მოცემულ სტატიაში განვიხილეთ ბეჭდური მედიის გავლენა სახელოვნებო და ლიტერატურულ პროცესზე საქართველოსა და ამერიკაში-ჟურნალების ,,თეატრი“, ,,არილი“, ,,art in america”, ,,artforum”-ის მაგალითზე. მთლიანად ამერიკული მედია და რა თქმა უნდა, ბეჭდური გამოცემები, განებივრებულნი არიან კულტურის საკითხების საკმაოდ ინტენსიური და პროფესიონალური გაშუქებით. ამერიკული პრესის მაგალითზე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ბეჭდური მედია განვითარებულ ქვეყნებში საკმაოდ პოპულარულია და მას თავისი შეუცვლელი ნიშა აქვს. რაც შეეხება, ქართულ მედია სივრცეს, კულტურის თემების გაშუქება, პოლიტიკური ფონის ,,წყალობით“ ხშირად ჩრდილში გადადის. ამ ფონზე კი-ჟურნალები-,,თეატრი“ და ,,არილი“ხელოვნებისა და ლიტერატურის, ზოგადად, კულტურის საკითხების მკითხველამდე საინტერესოდ და გემოვნებით მიტანის ერთგვარი შესაძლებლობაა. წერა და წერის კულტურა, ანუ ბეჭდურ მედიაში მუშაობის უნარი თავისებური ნიჭია და არც თუ ისე ბევრს გააჩნია. ის ერთგვარი ელიტარული ნაწილია მედიისა და ამიტომ ქართულ სინამდვილეში მას განსაკუთრებული გაფრთხილება სჭირდება. ბიბლიოგრაფია 1. benedict aderson. ,,national and imagined community”. 1983. 2. wilbur shrem. ,,mass media and national development”. 2011. 3.howard zinn. a people's history of the civil war: struggles for the meaning of freedom by david williams, howard zinn (series editor) (2005) 4.theodor w.adorno. ,,the culture induatry”(1960). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 303 5. annie ernaux. ,,a women’s story”. nobel prize in literature. 2022 6. marc falkoff. ,,aristocrat in the public square”.2021. 7. david velasko. magazine ,,artforum”. new york, 2019. 8. kamisaka sekka. ,,life is full of hope”. magazine ,,artforum”, new york, 2023. 9. cristofer p. jones. ,,rodin and balzac-august rodin’s radical statues inspiered by literature”. magazine ,,art in america”, new york, 2023. 10.ანდრიაძე, დავით. ,,ზარის შემომკვრელები“. ჟურნალი ,,თეატრი“, 2019. 11. ანდრიაძე, დავით. ,,თქვენ ცუდად ცხოვრობთ, ადამიანებო!“. ჟურნალი ,,თეატრი“, 2019. 12. ხარბედია, მალხაზ. ჟურნალი ,,არილი“, 2021. the influence of the media on the artistic and literary process in georgia and america asmat tsereteli caucasus international university, doctoral student of mass communication doctoral educational program. e-mail asmat.tsereteli@ciu.edu.ge abstract "whoever wants to find happiness and newness in life, must read a newspaper!" this opinion appeared in 1609 when the first newspaper was published in germany. the information society is characterized by a rapid pace of development and constant change. it is precisely because of these changes that papers based only on public opinion research cannot maintain the necessary relevance for long. the synthesis of conducted studies, based on recent examples as well as historical materials, reveals the common characteristics that, despite the constant differences, are preserved in a certain period of time and do not undergo significant changes. the purpose of this article is to determine the role and importance of cultural media, in this case in the press coverage of cultural issues, print media as one of the factors determining freedom of speech in the process of forming public opinion and to show the influence of media on the artistic and literary process in georgia and america magazines "theater" on the example of "aril", "artforum" and "art in america". keywords: media, art, culture, literature, discursive diversity. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 365 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.33 1 , 2 , 3 , 3 , 4 , 5 1 , e-mail l.ebanoidze@gtu.ge orcid id: https://orcid.org/0009-0008-9232-3515 z ( ) zetasizer nano zen 3690, , -30mv +30mv. kcl. , . , , , . : , , , . , , . , , , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 366 , . , li+>na+>k+>rb+>cs+ , , ( ) . ( ) . , , [1-5]. z ( ) zetasizer nano zen 3690, , -30 mv +30 mv. , , , , . (ps), (dmac), (kcl). zetasizer nano zn3690, , . m3-pals „zetasizer software 6.2“ -200 mv +200 mv. u, ( 1730, 633 4 mw ). ( ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 367 mtsi-jm-5. 1. 1. , 1, mv % 2, mv % 3, mv % zeta potential, mv . , j, 2 m1 -21.0 100 -21.0 2300 m2 +1%kcl -17.3 94.8 81.1 5.2 -12.1 3100 m3 +3%kcl 7.95 100 -7.66 3735 m5 +5%kcl -7.40 99.9 71.9 0.1 -7.31 945 m6 +10%kcl 10.1 100 -2.55 810 m7 +20%kcl 45.5 75.4 -141 24.6 -0.456 675 m8 +40%kcl 0.798 100 9.75 150 1. . 1. . 1%kcl 1. . 3% kclgeorgian scientists/ . 6 n 3, 2024 368 . 1. 2. , kcl. 1. . -21.1 mv. (so2-) . . 1. . , kcl -21.1 mv -12.1 mv. (k+) . . 2. . 5% kcl 2. . 10% kcl 2. . 20% kcl 2. . 40% kclgeorgian scientists/ . 6 n 3, 2024 369 2. (-7.31 mv), (-0.456 mv) (+9.75 mv) . . kcl. 20% kcl ( =0), (-0.456 mv). , , . 40% kcl +9.75 mv, , . ( , ) . . 1 (5735 2 ) m3 , 5%. kcl (40%) 150 2 . [6-7] , , , . 1. . , . . , ii . . 2017. .186-219; 2. yehia manawi, viktor kochkodan, ebrahim mahmoudi, daniel j. johnson, abdul wahab mohammad, muataz ali atieh. characterization and separation performance of a novel polyethersulfone membrane blended with acacia gum. scientific reports. vol.7, 2017. pp.523547; 3. matias ernst, alexander bismarck, gurgen springer, martin jekel. zeta-potential and rejection rates of polyethersulfone nanofiltration membrane in single salt solution. journal of membrane science, vol.165(2), 2016. pp.251-259; 4. sema solgin, ugur salgur salgin, nagihan soyer. streaming potential measurements of polyehersulfone ultrafiltration membranes to determine salt effects on membrane zeta potential. international journal of electrochemical science 8(3), 2013. pp.4073-4084; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 370 5. a. marti, f. marti, j. malfeiro, l. polacio, p. prodanos. zeta potential of membranes as as function of ph: optimization of isoelectric point evaluation. journal of membrane science. vol. 213, 2003. pp.225-230; 6. obtaining of natural water microfiltration membranes based on polyethersulphone with peg 300, peg600 and licl additives. oxidation communication, v.47(3), 2024. pp.543–550; 7. ., ., ., ., . . , .98, 2, 2023, .59-61. the dependence of the electrokinetic potential of the polymer composition with the resulting solid tape impregnation 1liana ebanoidze, 2giorgi bibileishvili, 3elene kakabadze, 4zaza javashvili, 5mzia kezherashvili, 6tinatin butkhuzi the paper presents the determination of -potential of polymer solution of different concentration by dynamic light scattering (electrophoretic light scattering) method on zetasizer nano zen 3690 analyzer to evaluate the properties of electric double layer in the range of potential difference from -30 mv to +30 mv. the effect of kcl concentration in polysulfone solutions on the aggregate stability of the solution was studied. it was found that the magnitude of aggregate stability of the electrokinetic potential largely determine the specific performance of the membrane made from the poured solution. it was found that the aggregate stability of the polymer solution can be changed by a certain amount of electrolyte, which affects the physical-chemical parameters of the polymer composition, determines the phase inversion process and the asymptotic value of the specific productivite of the obtained membrane. keywords: -potential, polymer, membrane, georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 263 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.27 : 3.3.1. : analysis of time series using the fractal method eka akhlouri georgian technical university, phd student abstract the article introduces a method for diagnosing the stability of large-scale processes, centered around analyzing the fractal structure of time series. this method comprises several stages, such as data preparation, calculating fractal characteristics, and constructing a stability model based on the acquired data. application of this method to real data demonstrated its effectiveness in both anomaly detection and predicting process stability. keywords: fractal analysis, time series, stability 1. introduction ensuring the stability of measurement results is vital in areas requiring accurate and reliable measurement of large-scale process parameters. large-scale processes, such as production, transportation, energy, and the environment, are often characterized by complex dynamic changes in both time and space. under such conditions, minor fluctuations or unforeseen effects can significantly impact the measurement results, leading to a loss of measurement stability and accuracy. one of the primary challenges faced by researchers and engineers is the myriad sources of disturbances (errors) and external influences that can affect the measurement process. these sources may include environmental changes, electromagnetic interference, mechanical vibrations, and other factors that are challenging to control or account for. utilizing fractal analysis to diagnose the stability of measurement results offers several significant advantages. fractal analysis considers the complex, large-scale structure of time series data, enabling the detection of dynamic changes and fractal regularities that classical methods of analysis may overlook [1-3]. fractal analysis enables the discovery of long-term relationships and structures in data that may be overlooked by traditional methods. this capability is particularly crucial for diagnosing measurement result stability in large-scale processes characterized by extended changes and trends. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 264 through fractal analysis, even minor alterations in system dynamics can be detected, rendering it a sensitive tool for diagnosing measurement result stability. this ensures prompt identification of potential issues and precludes their further development. furthermore, fractal analysis facilitates the examination of structural features within time series at intricate levels. this capability unveils fractal structures and patterns across various time scales. most fractal analysis methods offer relatively straightforward interpretations of results, making them accessible to a broad spectrum of specialists. hence, leveraging fractal analysis for diagnosing measurement result stability proves to be a potent tool for effectively analyzing and interpreting complex dynamic systems and time series. consequently, it enhances the reliability and precision of measurements [4], [5]. 2. main consider employing the fractal analysis method to diagnose the results of monitoring a real process, specifically the temperature values measured by the internal space sensor of one of the boilers within the existing complex monitoring system of vardzia spanning from 2017 to 2023. data were collected at three-hour intervals in december, resulting in a total of 168 observations (n=168). we will segment the data into fragments corresponding to each year of observation, with each fragment comprising 240 data points. the average temperature values for each year are presented in table 1. table 1. average temperature values for the month of december years of observation 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 mean value 5,265 5,84 6,142 6,19 6,202 6,23 6,95 figure 1. regression analysis of the average temperature change in the boiler. 5.265 5.84 6.142 6.19 6.202 6.23 6.95 5.0 5.5 6.0 6.5 7.0 7.5 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 t years of observation y = 0.2105x 419,17 = 0.8152 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 265 from the analysis of this data, we can delineate a temperature range corridor of ±0.5°c. this corridor indicates where a change is likely to occur with high probability, and deviations from it can be viewed as anomalous events. it is established that hurst's empirical law holds true for a significant number of data sets and natural processes [2]: = ( ) table 2 displays all the intermediate values obtained through the fractal analysis method for analyzing the observation results. table 2 results of the fractal analysis method years ( ) ( ) ( ) 2 = 2 1 2017 12,63 1,33 9,49 0,97 (30 2) 1,176 2 2018 11,45 0.62 18,46 1.267 (60 2) 1,47 3 2019 11,17 0,64 17,45 1,24 (90 2) 1,95 4 2020 12,12 0,602 20,13 1,29 (120 2) 1,78 5 2021 13,07 1,05 12,44 1,11 (150 2) 1,87 6 2022 12,67 0,746 17,12 1,23 (180 2) 1,95 7 2023 13,21 0,686 19,25 1,28 (210 2) 2,02 using the method of least squares, we derived the regression equation, yielding: =0.121 +1.26, with a correlation coefficient of 0.721. the significance of both the coefficients and the equation itself was evaluated using student's criterion, confirming the model's adequacy for analyzing the data. consequently, the hurst coefficient for the studied process is determined to be 0.121, indicating process stability and the absence of extreme deviations. the coefficients of the resultant equation underwent adequacy testing based on the t-student's criterion, confirming their suitability. subsequently, the equation was scrutinized for adequacy, with the high correlation coefficient and a p-value below 0.5 indicating its validity for prediction purposes. thus, the hurst coefficient is established as 0.122, affirming process stability and the absence of extreme deviations. 3. conclusion the fault deformation and structural change diagnosis algorithm completes quite rapidly, even when utilizing computing equipment with limited resources. this capability enabled the creation of a unified core for both collecting and processing measurement data within the automated monitoring system. the adequacy of the procedure increases with the number of analytical variables utilized. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 266 this developed approach holds promise for the preliminary diagnosis of long-term process monitoring results references kenneth falconer. (2013), “fractals: a very short introduction”, published by oxford university press, 138-152 pages, paperback. n. otkhozoria, z. azmaiparashvili, l. petriashvili, v. otkhozoria, & e. akhlouri. (2023). labview in the research of fractal properties of the topology of networks and stochastic processes. world science, (3(81). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8020 n. otkhozoria, v. otkhozoria, m.narchemashvili, fractality of measurements of quantities and real processes. international trends in science and technology, engineering sciences june 2021 doi: https://doi.org/10.31435/rsglobal_conf/30062021/7620 z azmaiparashvili, n otkhozoria (2021) “mathematical model for studying the accuracy characteristics of devices for measuring the resonant frequency of oscillatory systems new approaches in engineering research” 121-131 https://doi.org/10.9734/bpi/naer/v5/10242d. chkheidze irina, otkhozoria nona, narchemashvili medea (2023) “evaluation of measurement quality using the monte-carlo method” // universum: technical science 3-4 (84). url: https://cyberleninka.ru/article/n/evaluation-of-measurement-quality-using-themonte-carlo-method. , . , , . , . : , , microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 493 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.44 ელექტროგადამცემი ხაზის განაწილებულპარამეტრებიანი მოდელის დეტალიზაციის ხარისხის გავლენა მის სიხშირულ მახასიათებლებზე გიორგი არზიანი, გიორგი ჩხაიძე g.arziani@gtu.ge , giorgichkhaidze1313@gmail.com რეზიუმე ელექტრული ენერგიის ხარისხის შეფასების ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული მეთოდი ემყარება ელექტრული სისტემის რეჟიმების მოდელირებასა და სიმულაციას, რაც საშუალებას გვაძლევს სისტემის მუშაობის დეტალური ანალიზი ჩავატაროთ რეალურ გარემოში ჩარევის გარეშე. ეს მიდგომა ეფექტურია, როგორც ქსელის ოპერირების, ასევე, მისი დაგეგმარებისა და განვითარების ეტაპებზე, როდესაც ჯერ კიდევ არ არსებობს რეალური მონაცემები, ან საჭიროა სხვადასხვა სცენარის გავლენის შეფასება სისტემაზე. სიმულაცია იძლევა შესაძლებლობას წინასწარ გავარკვიოთ თუ როგორ იმოქმედებს კონკრეტული არაწრფივი დატვირთვა, ინვერტორული ინტერფეისი ან ასიმეტრიული მოვლენები ქსელის სტაბილურობაზე და ენერგიის ხარისხის პარამეტრებზე. თუმცა იმისათვის, რომ აღნიშნულ მეთოდს რეალური სარგებლობა ჰქონდეს, აუცილებელია სისტემის ელემენტების სწორად მოდელირება. თითოეული კომპონენტი უნდა იყოს წარმოდგენილი თავისი ელექტრული, დინამიკური და სიხშირეზე დამოკიდებული მახასიათებლებით. მაღალი სიზუსტის გარეშე მოდელი ვერ ასახავს იმ საფრთხეებს, რაც რეალურ პირობებში შეიძლება წარმოიშვას. უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ჰარმონიკების, ძაბვის სწრაფი ვარიაციებისა და ფაზური ასიმეტრიების ზეგავლენა სხვადასხვანაირად ვლინდება სხვადასხვა სიხშირის დიაპაზონში, ამიტომ სისტემის ელემნტთა მოდელებში აუცილებელია ამ დამოკიდებულების ინტეგრირება. არასწორად მოდელირებული სისტემა იძლევა მცდარ პროგნოზებს და იწვევს არასრულფასოვან ტექნიკურ ან ფინანსურ გადაწყვეტილებებს. სტატიაში განხილულია მაღალი ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზის განაწილებულპარამეტრებიანი მოდელის დეტალიზაციის ხარისხის გავლენა მის სიხშირულ მახასიათებლებზე, რაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან საკითხს ელექტრული სისტემების სიმულაციის სიზუსტისა და სანდოობის უზრუნველსაყოფად მაღალსიხშირული პროცესების ანალიზისას. ხაზის მოდელის დეტალიზაციის სიღრმე პირდაპირ ახდენს გავლენას მოდელის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 494 შესაძლებლობაზე ზუსტად ასახოს სხვადასხვა სიხშირული კომპონენტები, განსაკუთრებით ჰარმონიკული მდგენელები და ძაბვის/დენის ზესწრაფი იმპულსები. მოდელის გრანულარიზაციის მაღალი ხარისხი, ანუ ხაზის უფრო მცირე და მრავლად დაყოფილი სექციებით მოდელირება, საშუალებას იძლევა მაქსიმალურად ახლოს მივიდეთ რეალურ ფიზიკურ ქცევასთან, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც სისტემა ფუნქციონირებს არაწრფივი დატვირთვებისა და ინვერტორული გენერატორების დინამიკურად ცვალებად რეჟიმებში. ასეთი მიდგომით, უფრო ზუსტად აღიბეჭდება სიხშირული მახასიათებლები, როგორიცაა რეზონანსები, ჩახშობის ეფექტები და სიხშირეზე დამოკიდებული დანაკარგები. ამავდროულად, არსებობს კომპრომისი გამოთვლით რესურსებსა და სიზუსტეს შორის — ძალიან მაღალი გრანულარიზაცია ზრდის გამოთვლის დროსა და მოდელირების სირთულეს. შესაბამისად, კვლევის ერთ-ერთი მიზანი გრანულარიზაციის ოპტიმალური დონის იდენტიფიცირებაა, რაც თავის მხრივ არ არის ფიქსირებული პარამეტრი და მკვეთრად არის დამოკიდებული დასმული ამოცანის მიზნებზე და მოდელირებულ სცენარების ტექნიკურ მახასიათებლებზე. ზოგადად, ასეთი ტიპის ოპტიმიზაციაში მოიაზრება დეტალიზაციის ისეთი დონის განსაზღვრა, რომელიც ერთი მხრივ უზრუნველყოფს კონკრეტული ამოცანისთვის დამაკმაყოფილებელ სიზუსტეს, ხოლო, მეორე მხრივ, მოდელირებისა და სიმულაციის პროცესის ეფექტურ წარმართვას. საძიებო სიტყვები: ჰარმონიკული ანალიზი, ხაზის განაწილებულპარამეტრებიანი მოდელები, რეზონანსი, ელექტრული სისტემა, სიხშირული სკანირება, ჰარმონიკული ნაკადგანაწილება. შესავალი თანამედროვე ელექტროენერგეტიკული სისტემების განვითარებასთან ერთად ელექტრული ენერგიის ხარისხის ანალიზი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. მაღალი ხარისხის ელექტროენერგია აუცილებელია ელექტრული მოწყობილობების, ავტომატიზებული სისტემებისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების უწყვეტი და ეფექტური ფუნქციონირებისთვის. ელექტრული ენერგიის ხარისხის გაუარესებამ, როგორიცაა ძაბვის ცვალებადობა, ჰარმონიკული სპექტრების წარმოქმნა ან ფაზების ასიმეტრია, შეიძლება გამოიწვიოს საწარმოო პროცესების დარღვევა, მოწყობილობების დაზიანება, მონაცემთა დაკარგვა და ადამიანის ჯანმრთელობის გაუარესებაც კი. ენერგიის დაბალი ხარისხი ხშირად დიდ ეკონომიკურ ზარალთან არის დაკავშირებული. ელექტრული ენერგიის ხარისხს განსაკუთრებით დიდი ყურადღება ექცევა განვითარებულ ქვეყნებში, სადაც სტაბილური და სანდო ენერგომომარაგება ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთ საფუძვლად მიიჩნევა. ეს ტენდენცია არ არის შემოფარგლული მხოლოდ ტექნოლოგიურად მოწინავე რეგიონებით. მსგავსი მიდგომა აქტიურად ვრცელდება სამხრეთაღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებშიც [1]. ამ რეგიონში გაიზარდა ინტერესი ენერგიის ხარისხის ანალიზისა და მონიტორინგის მიმართ, რაც აისახება არაერთი სპეციალიზებული კვლევითი ჯგუფისა და ინიციატივის შექმნით, რომელთა მიზანია თანამედროვე მეთოდებისა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 495 ინსტრუმენტების გამოყენებით პრობლემების იდენტიფიკაცია და მათი გადაჭრა. ამგვარ ჯგუფებს მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვთ ენერგეტიკული სისტემების გაუმჯობესებაში, ხელს უწყობენ რეგიონულ ენერგეტიკულ ინტეგრაციას და საერთო სტანდარტების ჩამოყალიბებას. ელექტრული ენერგიის ხარისხი ანალიზი საშუალებას იძლევა, დროულად იქნეს აღმოჩენილი და აღმოფხვრილი მოწყობილობებისა და სისტემების გაუმართაობები, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ენერგიის დანაკარგებს, ავარიების ალბათობას და აუმჯობესებს ელექტრული სისტემის ეფექტურ მუშაობას. ამასთან, ანალიზი ხელს უწყობს ენერგიის მიწოდების სტაბილურობის შენარჩუნებას, ენერგიის ოპტიმალურ გამოყენებასა და გარემოზე ზემოქმედების შემცირებას. შედეგად, ენერგიის ხარისხის მონიტორინგი და ანალიზი კრიტიკულ როლს თამაშობს ელექტროენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის ოპერირებისა და მდგრადი განვითარების პროცესში. ელექტრული ენერგიის ხარისხის ანალიზის ერთ-ერთი ეფექტური მეთოდია სცენარების მოდელირება და სიმულაცია, რაც გვაძლევს საშუალებას მოდელირებული გარემოს დახმარებით მოხდეს შესაძლო დარღვევების პროგნოზირება და მათი შედეგების შეფასება. თუმცა, ანალიზის სიზუსტე დიდად არის დამოკიდებული იმაზე, თუ რამდენად რეალისტურად და ფიზიკურად სწორად არის აგებული მოდელი. სწორედ ამიტომ, აუცილებელია, რომ მოდელები ასახავდნენ სისტემის რეალურ თვისებებსა და დინამიკას. სისტემის კომპონენტების რეალური ფიზიკური პარამეტრების მაღალი სიზუსტით გათვალისწინება, აუცილებელია მათში მიმდინარე პროცესების სიღრმისეულად და ზუსტად გასაანალიზებლად. ამ კონტექსტში, განსაკუთრებით აღსანიშნავია ელექტროგადამცემი ხაზის მოდელირების სპეციფიკა. იმისათვის, რომ სწორად აისახოს გადამცემი ხაზის ფიზიკური ქცევა მაღალსიხშირულ მდგენელებთან მიმართებაში, აუცილებელია მისი განაწილებულპარამეტრებიანი მოდელით წარმოდგენა [2]. ასეთი მოდელი ითვალისწინებს ხაზის პარამეტრების სივრცულ განაწილებას და საშუალებას იძლევა სწორად იქნას ასახული მაღალსიხშირული პროცესებით გამოწვეული ეფექტები. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გრძელი ხაზებისთვის, სადაც კონცენტრირებული პარამეტრებით გამარტივებული მიდგომები არ იძლევა საკმარის სიზუსტეს. შესაბამისად, განაწილებულპარამეტრებიანი მოდელი წარმოადგენს აუცილებელ საფუძველს იმ რეალური ფიზიკური პროცესების ასახვისთვის, რომელთა ანალიზიც ენერგიის ხარისხის სრულყოფილი მართვისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. მოდელირებისა და სიმულაციის შედეგები ელექტროგადამცემი ხაზის უმარტივესი მოდელი, რომელიც ყველაზე ხშირად გამოიყენება გამარტივებულ ანგარიშებში, ნახაზ 1-ზეა ნაჩვენები. მოდელის მთავარი უპირატესობა მისი სიმარტივეა, რაც საბოლოო ჯამში უზრუნველყოფს მინიმალურ მოთხოვნას გამოთვლით რესურსებზე. ამგვარი სიმარტივე განსაკუთრებით გამოსადეგია სიმძლავრის ნაკადგანაწილების სიმულაციებში, სადაც გათვლების ძირითადი მიზანი სისტემის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 496 დამყარებული რეჟიმების შეფასებაა [2]. ასეთ ანგარიშში ვიგებთ თუ როგორ ნაწილდება სიმძლავრე გენერატორებსა და დატვირთვებს შორის, როგორია ძაბვები კვანძებში, როგორია ხაზებში გამავალი დენები, ძაბვისა და სიმძლავრის დანაკარგები და სხვა [3]. ასეთ დროს ნაკლებია მოთხოვნა დროში ცვალებად, დინამიკურ კომპონენტებზე, ამიტომაც მარტივი მოდელი იძლევა საკმარისად ზუსტ და სწრაფ შედეგებს. ხაზის უმარტივესი მოდელის სიხშირული სკანირებით მიღებული სიხშირული მახასიათებელი ნახაზ 2-ზეა ნაჩვენები. როგორც ამ მახასიათებლიდან ჩანს, ამ კონკრეტულ ხაზს სიხშირულ ღერძზე გააჩნია ორი რეზონანსული წერტილი, ერთი 60 ჰერცის, ხოლო მეორე, 415 ჰერცის მახლობლად. ნახაზი 1 ელექტროგადამცემი ხაზის უმარტივესი მოდელი სიხშირულ მახასიათებლებზე გამოყვანილია აქტიური, რეაქტიული და სრული წინაღობები. ნახაზი 2 ხაზის უმარტივესი მოდელის სიხშირული მახასიათებელი -2000 -1500 -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 2000 r, x, z (o hm ) f (hz) r x z georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 497 ნახაზ 3 -ზე ნაჩვენებია ელექტროგადამცემი ხაზის უმარტივესი მოდელის r-x დამოკიდებულება. ნახაზი 3 ხაზის უმარტივესი მოდელის r-x დამოკიდებულება ნახაზ 3 დან შესაძლებელია დავადგინოთ თუ აქტიური და რეაქტიული წინაღობების რა კომბინაციები გვხვდება სკანირების სრული სიხშირული დიაპაზონის გასწვრივ. ადვილი შესამჩნევია, რომ რგოლების რაოდენობა ემთხვევა რეზონანსული კონტურების რაოდენობას. ნახაზ 4 ზე წარმოდგენილია 3 სეგმენტიანი ხაზის მოდელი, რომლის სიხშირული და წინაღობების მახასიათებლები ნახაზ 5-ზე და ნახაზ 6 ზეა ნაჩვენები შესაბამისად. ნახაზი 4 ელექტროგადამცემი ხაზის სამსეგმენტიანი მოდელი ამ დიაგრამების ანალიზით შესაძლოა დავასკვნათ, რომ უმარტივეს მოდელსა და სამსეგმენტიან მოდელს შორის უმნიშვნელო სხვაობაა რეზონანსული კონტურების რაოდენობის კუთხით, მაგრამ საკმაოდ დიდი სხვაობაა თავად რეზონანსული კონტურების საკუთარი სიხშირეების თვალსაზრისით. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, სიხშირულ მახასიათებელზე თავს იჩენს რეზონანსები 17 ჰერცის მახლობლად და 32 ჰერცის მახლობლად. -2000 -1500 -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 x (o hm ) r (ohm) 1 pi n=3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 498 ნახაზი 5 ხაზის სამსეგმენტიანი მოდელის სიხშირული მახასიათებელი დაბალ სიხშირეებზე შეიმჩნევა რეაქტიული და სრული წინაღობების მაღალი სიდიდეები რაც აიხსნება შემდეგნაირად. რეაქტიული წინაღობის უარყოფითი ნიშანი გამოწვეულია ამ სიხშირეებზე მისი ტევადური ბუნებით. სრული წინაღობა კი, მისი გამოსახულებიდან გამომდინარე ტევადური რეაქტიულის პროპორციულია (რადგან ინდუქციური მდგენელი უმნიშვნელოა) და ნიშნით განსხვავდება მისგან. რაც შეეხება დიაპაზონს, რომელიც იწყება დაახლოებით 40 ჰერციდან, აქ რეაქტიული და სრული წინაღობები პრაქტიკულად თანხვდება ერთმანეთს. ამ ფენომენის ახნა შემდეგნაირად არის შესაძლებელი. როგორც ჩანს ეკვივალენტური წრედის აქტიური წინაღობა საკმაოდ მცირეა (ამის დამტკიცება მარტივია, კომლექსურ რიცხვებზე მათემატიკური ოპერაციების ჩატარებით). ამასთან მაღალ სიხშირეებზე თავს იჩენს წრედის ინდუქციური რეაქტიული წინაღობა, რადგან იგი სიხშირის პირდაპირპროპორციულია. მეორე მხრივ, ტევადური კომპონენტი მიილევა და პრაქტიკულად ქრება ამ დიაპაზონში. შესაბამისად, სქემის სრული წინაღობა ძირითადად განპირობებულია ინდუქციური რეაქტიული მდგენელით და სწორედ ამიტომ იმეორებს მის მახასიათებელს. -6000 -4000 -2000 0 2000 4000 6000 0 20 40 60 80 100 120 140 r, x ,z (o hm ) f (hz) r x z georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 499 ნახაზი 6 ხაზის სამსეგმენტიანი მოდელის r-x დამოკიდებულება ზემოთ აღწერილი პრინციპით დავამოდელირეთ ხუთ, შვიდ და ცხრასეგმენტიანი ვარიანტები რომელთა სიმულაციის შედეგებიც ნაჩვენებია ნახაზ 7 ზე, ნახაზ 8-ზე და ნახაზ 9-ზე შესაბიმისად. თითოეული ამ ნახაზთაგანი შედგება წყვილი დიაგრამისგან, რომელთაგან მარცხენა არის სიხშირული მახასიათებელი, ხოლო მარჯვენა აქტიური და რეაქტიული წინაღობების დამოკიდებულება, რაზეც ზემოთაც გვქონდა საუბარი. შედეგებზე დაკვირვება და ანალიზი გვაძლევს საფუძველს დავასკვნათ, რომ სეგმენტების გრანულარიზაციის ხარისხი პირდაპირ აისახება რეზონანსული კონტურების რაოდენობაზე. ნახაზი 7 ხაზის ხუთსეგმენტიანი მოდელის სიხშირული მახასიათებელი -2000 -1500 -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 0 500 1000 1500 2000 2500 x (o hm ) r (ohm) -6000 -4000 -2000 0 2000 4000 6000 0 2000 4000 6000 8000 r, x, z (o hm ) f (hz) r x z -2000 -1500 -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 0 1000 2000 3000 x (o hm ) r (ohm) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 500 ნახაზი 8 ხაზის შვიდსეგმენტიანი მოდელის სიხშირული მახასიათებელი და rx დამოკიდებულება ნახაზი 9 ხაზის ცხრასეგმეტნიანი მოდელის სიხშირული მახასიათებელი და rx დამოკიდებულება ამას თავისი ფიზიკური ახსნაც აქვს: რაც უფრო მეტი დამოუკიდებელი ინდუქციური და ტევადური ელემენტი ჩნდება წრედში, მით უფრო იზრდება ალბათობა შემთხვევით აღებულ რეაქტიული ბუნების მქონე ელემენტთა წყვილებში რეზონანსული მოვლენის გაჩენისა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ყველა ზემოთ განხილული შემთხვევა მოდელირებულია ხაზის უქმ სვლაზე მუშაობისას. აქტიური დატვირთვის გაჩენა როგორც სკანირების წერტილში, ასევე, ხაზის ბოლოში, რადიკალურად ცვლის შედეგებს. კერძოდ დატვირთვის ჩართვა სქემის ბოლოში იწვევს ტევადური კომპონენტის დომინაციის შესუსტებას რაც მადემპფერირებელ ეფექტს ქმნის კონკრეტული სიხშირული დიაპაზონებისთვის. დასკვნა სიხშირულ დომეინში მოდელირებამ და სიმულაციამ აჩვენა, რომ რეზონანსული კონტურები, როგორც სიხშირით ისე წინაღობების ამპლიტუდებით მკვეთრად იცვლება ჩანაცვლების სქემის გრანულირების ცვლილებასთან ერთად. ეს ნიშნავს, რომ ჩანაცვლების სქემის -6000 -4000 -2000 0 2000 4000 6000 0 2000 4000 6000 8000 r, x , z (o hm ) f (hz) r x z -2000 -1500 -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 0 1000 2000 3000 x (o hm ) r (ohm) -5000 -3000 -1000 1000 3000 5000 0 2000 4000 6000 8000 r, x ,z (o hm ) f (hz) r x z -2000 -1500 -1000 -500 0 500 1000 1500 2000 0 1000 2000 3000 x (o hm ) r (ohm) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 501 არასაკმარისად დეტალიზაციამ შესაძლოა გამოიწვიოს რეზონანსული კონტურების საკუთარი სიხშირეების მცდარი სიდიდეების იდენტიფიცირება. შესაბამისად ასეთ სქემაზე ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების გაშვებისას შესაძლოა ვიხილოთ სიხშირული კომპონენტები გაძლიერებული ამპლიტუდებით, რომლებიც არ შეესაბამება რეალობას და პირიქით, სიხშირული კომპონენტები ნორმალური ამპლიტუდებით, რომლებიც რეალობაში ძლიერდება ქსელის მაღალსიხშირული მარეზონირებელი ეფექტების გამო. ასეთ შემთხვევაში, მოდელირების არასაკმარისი პრეციზიის დროს, ასევე ჩნდება რისკი ცვლადი ძაბვის ფილტრების არაეფექტური შერჩევისა. კერძოდ, ფაქტიური მნიშვნელობებიდან გადახრილ სიხშირეებზე ფილტრების გათვლა მკვეთრად ამცირებს მათ ეფექტურობას. ამასთან ინვერტორული ინტერფეისის მქონე განახლებადი რესურსების და არაწრფივი დატვირთვების სპექტრების შესწავლისას ჩნდება რისკი, რომ ჰარმონიკული მდგენელების გაძლიერების კოეფიციენტები არასათანადოდ იქნება შეფასებული. სწორედ ამიტომ, აუცილებელია ქსელთან მიერთების წერტილებში მისაერთებელი ობიექტის მოცემული ჰარმონიკული სპექტრების გათვალისწინებით მოხდეს ჩანაცვლების სქემის შესაბამისი გრანულირება/დეტალიზაცია. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ობიექტებისთვის, რომლებიც გენერირებენ ჰარმონიკულ სპექტრებს შედარებით დაბალ და საშუალო სიხშირულ დიაპაზონებში, საკმარისია მათი მოდელების წარმოდგენა რამდენიმე ერთეული სეგმენტური ელემენტის სახით. ლიტერატურა [1] k. bakič, seerc cigre history: early electrification and empowerment of region where current electricity was born. ljubljana, slovenia: slovenian association of electric power engineers cigre&cired, 2020. [2] g. arziani, b. kvatadze, and l. baramidze, “analyzing the behavior of pi section and t section high voltage line models in harmonic load flow”, gs, vol. 5, no. 4, pp. 177–187, nov. 2023. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.16 [3] g. arziani and t. elizarashvili, “facts for effective der integration into the georgia distribution grids,” turk j electr power energy syst., published online may 5, 2025. doi 10.5152/tepes.2025.24036. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 502 the impact of the level of detail in the distributed parameter model of a transmission line on its frequency characteristics abstract one of the most widely used methods for assessing electric power quality is based on modeling and simulation of electrical system operating modes, which enables a detailed analysis of system behavior without interfering with real-world operation. this approach is effective both during the operational phase of the grid and in its planning and development stages—especially when real measurement data is unavailable, or when it is necessary to evaluate the impact of different scenarios on the system. simulation makes it possible to predict how specific nonlinear loads, inverter-based interfaces, or asymmetric events will affect grid stability and power quality parameters. however, for this method to yield meaningful and reliable results, it is essential to accurately model the system components. each element must be represented with its electrical, dynamic, and frequencydependent characteristics. without high precision, the model fails to reflect the risks and behaviors that may arise under real-world conditions. it is particularly important to consider that the influence of harmonics, rapid voltage variations, and phase asymmetries manifests differently across various frequency ranges; thus, these dependencies must be integrated into the component models. an inadequately modeled system results in inaccurate predictions and leads to suboptimal technical or financial decisions. this paper examines the impact of the level of detail in distributed-parameter modeling of high-voltage transmission lines on their frequency characteristics, which is a critical issue for ensuring accuracy and reliability in simulations of high-frequency phenomena. the depth of model granularity directly affects the model’s ability to accurately reflect frequency-domain components, especially harmonic contents and fast transient voltage/current impulses. a high degree of model granularity, which means modeling the transmission line using smaller and more numerous segments, allows the simulation to more accurately reflect real physical behavior. this is especially important in dynamic conditions involving nonlinear loads and inverter-based generation. such detailed modeling captures frequency-dependent characteristics more precisely, including resonances, damping effects, and frequency-related losses. however, increased granularity also leads to higher computational demands and longer simulation times. as a result, one of the main objectives of this study is to determine the optimal level of model granularity. this level is not fixed and depends significantly on the purpose of the analysis and the technical characteristics of the simulated scenarios. in general, this type of optimization seeks to define a level of detail that provides sufficient accuracy for the specific task while maintaining an efficient simulation process. keywords: harmonic analysis, distributed parameter line models, resonance, power system, frequency scanning, harmonic load flow. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 123 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.13 , , , . , . , , , . , , . , : , . helicobacter pylori . , . , , , , , . : ; helicobacter pylor; ; ; , . 380 000 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 124 . 26,3 100 000 , . [1] 2022 (19 976 499) , 4.8% (968 784) .[2] 50-80 , 50 . 2020 1.1 720 000 , 370 000 , . [3] 2020 9 435 . 313 . , 68% (30-70) [4]. , , , . , 5 20%. [5] 90%. , , . [6] , , . , , , . [7] (louren classification) , , : (54%) (32%), , 15%. , . , , , , . , , . , . , , . [8] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 125 (who) : , , . , . [9] , . , , . , : , . helicobacter pylori . , . , , helicobacter pylori, , , , , , . [3] helicobacter pylori . , h.pylori, . 20%, 2%. [10] helicobacter pylori. . , . : caga; cagpai vaca. [11] , , . il-1 . , , il1b-31*c 511*c il-1rn*2/*2 , h.pylori , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 126 2-3 „ “. h.pylori, , , , . , . , . , , . , [12]. (emt) , , , , . , . emt , : , , , microrna. , . , , , . , . (csc) . csc cd44 , , cd44 emt. , e-cadherin, cdh1 . emt e-cadherin n-cadherin, , , : . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 127 , , . emt, : snail, twist zeb-1. e-cadherin . , snail2 zeb-1 , snail1 snail2 . , . , , [12] , . [13] , , 1%. , , , e (cdh1) (ctnna1) . , , . 20 1%, 30 4%, 50 20%, 45%. , 5 4%, 13%. e, , , , , wnt . , ras/raf/mark pi3ka/akt/mtor. , , . , . kras 6.5%, pi3ka 25%. kras , nras . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 128 , , mark/erk , egfr, her2, kras met 5 2. [14] her2. erbb2, neu, p185 (egfr) . . . 4.4% 53,4%, . , , , , , .[15] , , , , . , „ “ . bcl-2 p53 . bcl-2 , , p53. , p53 , , , . , , [16]. ki-67 . ki-67, , , . ki-67 , g1, g2 s , g0 . , ki-67, , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 129 , , , ki-67 li <25% 12,4%, ki-67 li 25-50% 25.9%, ki-67 li 5075% 35,1%, ki-67 li 75%> 26,7%. , ki-67 li , . [17] , ki-67 li . ki-67 , , , . , , , , . , , , , . helicobacter pylori, , , . , (im) . spem . , , , ttf2 cdx2 . im spem, , , , , , . 2 : her2; cerbb-2 erbb2. . her2 , , , . 4.4% 53,4%, 17,9%. 50 12749 , 71% , , : , . her2 , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 130 , . [18] , , her2, , . , . , , , . , , . , , . [1] z. peng, c.-x. wang, e.-h. fang, g.-b. wang, and q. tong, ‘role of epithelial-mesenchymal transition in gastric cancer initiation and progression.’, world j gastroenterol, vol. 20, no. 18, pp. 5403–10, may 2014, doi: 10.3748/wjg.v20.i18.5403. [2] ‘ https://gco.iarc.who.int/en’. [3] c. d. iwu and c. j. iwu-jaja, ‘gastric cancer epidemiology: current trend and future direction’, hygiene, vol. 3, no. 3, pp. 256–268, jul. 2023, doi: 10.3390/hygiene3030019. [4] ‘https://www.ncdc.ge/#/pages/file/3d9d1b31-4198-4127-90bb-41db1b80aa63’. [5] p. correa, ‘gastric cancer: overview.’, gastroenterol clin north am, vol. 42, no. 2, pp. 211–7, jun. 2013, doi: 10.1016/j.gtc.2013.01.002. [6] ‘https://www.pathologyoutlines.com/topic/stomachcarcinomageneral.html’. [7] o. i. cre u, a. e. stepan, c. e. simionescu, d. marinescu, and m. d. stepan, ‘classification and grading systems in gastric adenocarcinomas.’, curr health sci j, vol. 48, no. 3, pp. 284–291, 2022, doi: 10.12865/chsj.48.03.06. [8] e. c. smyth et al., ‘gastric cancer: esmo clinical practice guidelines for diagnosis, treatment and follow-up.’, ann oncol, vol. 27, no. suppl 5, pp. v38–v49, sep. 2016, doi: 10.1093/annonc/mdw350. [9] j. machlowska, j. baj, m. sitarz, r. maciejewski, and r. sitarz, ‘gastric cancer: epidemiology, risk factors, classification, genomic characteristics and treatment strategies’, int j mol sci, vol. 21, no. 11, p. 4012, jun. 2020, doi: 10.3390/ijms21114012. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 131 [10] muzaheed, ‘helicobacter pylori oncogenicity: mechanism, prevention, and risk factors’, 2020, hindawi limited. doi: 10.1155/2020/3018326. [11] h. j. ahn and d. s. lee, ‘helicobacter pylori in gastric carcinogenesis’, world j gastrointest oncol, vol. 7, no. 12, pp. 455–465, dec. 2015, doi: 10.4251/wjgo.v7.i12.455. [12] f. armando, f. mazzola, l. ferrari, and a. corradi, ‘an overview of epithelial-to-mesenchymal transition and mesenchymal-to-epithelial transition in canine tumors: how far have we come?’, jan. 01, 2023, mdpi. doi: 10.3390/vetsci10010019. [13] z. peng, c.-x. wang, e.-h. fang, g.-b. wang, and q. tong, ‘role of epithelial-mesenchymal transition in gastric cancer initiation and progression.’, world j gastroenterol, vol. 20, no. 18, pp. 5403–10, may 2014, doi: 10.3748/wjg.v20.i18.5403. [14] m. k. joo, ‘aberrant expression of epithelial-mesenchymal transition markers in early gastric cancer: clinical application’, sep. 01, 2019, korean society of gastrointestinal endoscopy. doi: 10.5946/ce.2019.139. [15] n.-y. chia and p. tan, ‘molecular classification of gastric cancer.’, ann oncol, vol. 27, no. 5, pp. 763–9, may 2016, doi: 10.1093/annonc/mdw040. [16] z.-n. lei et al., ‘signaling pathways and therapeutic interventions in gastric cancer’, signal transduct target ther, vol. 7, no. 1, p. 358, oct. 2022, doi: 10.1038/s41392-022-01190-w. [17] s. h. seo et al., ‘ki-67 labeling index as a prognostic marker in advanced stomach cancer’, ann surg treat res, vol. 96, no. 1, pp. 27–33, jan. 2019, doi: 10.4174/astr.2019.96.1.27. [18] l. f. abrahao-machado and c. scapulatempo-neto, ‘her2 testing in gastric cancer: an update.’, world j gastroenterol, vol. 22, no. 19, pp. 4619–25, may 2016, doi: 10.3748/wjg.v22.i19.4619. problematic issues of phenotypic characteristics and progression characteristics of gastric cancer and precancerous processes beka dangadze, giorgi didava, anano batselashvili, giorgi burkadze tbilisi state medical university a critical review gastric carcinoma is the fourth most common malignancy and the second leading cause of cancer death worldwide. stomach cancer kills many people in the world, so studying its initiation and development is very important. diagnosing gastric cancer is directly related to timely endoscopic research. however, it is also important that most cases are already in the late stage due to the scarcity of early symptoms. gastric cancer is a heterogeneous disease and is represented by different phenotypes, genotypes, complexity of the clinical course and low sensitivity to treatment. the heterogeneity of gastric cancer is due to many factors, which include genetic, environmental and various infectious agents. most cases of stomach cancer are associated with helicobacter pylori. understanding the etiologic, epidemiologic, and various risk factors is essential for the timely diagnosis of gastric cancer and subsequent targeted georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 132 treatment. analysing the function of signalling pathways is important for developing personalised medicine. since a rather heterogeneous genotype and phenotype characterise gastric cancer, it is, therefore, necessary to conduct more studies that include molecular-genetic analysis of cases, as this will help to detect the lesion at an early stage and subsequently manage individual cases better. and improving the patient's quality of life. keywords: stomach cancer; helicobacter pylori; progress; tumor heterogeneity; phd ; beka dangadze – phd student at tbilisi state medical university; , george didava – associate proffesor at tbilisi state medical university; e-mail: giorgi.didava10@gmail.com ; anano batselashvili – resident in clinical and anatomical pathology at tbilisi state medical university e-mail: anano.batsilashvili@gmail.com phone number: +995599527116 , ; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 267 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.33 ზღვის წყლის გასუფთავების კომპლექსური სორბციულმემბრანული მეთოდების შემუშავება ანა ხახუტაიშვილი1, ნინო კიკნაძე2 , ნინო მხეიძე3, რუსლან დავითაძე4, ნარგიზ მეგრელიძე5, რაულ გოცირიძე6 , ლამზირა კონცელიძე7 1მაგისტრი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 2ასოცირებული პროფესორი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი, აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი, ეკოლოგიის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი; 3აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის დოქტორი; 4აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის დოქტორი; 5აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის დოქტორი; 6აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქიმიის დოქტორი; 7 აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. აბსტრაქტი გარემოსდაცვითი ღონისძიებებიდან გაჭუჭყიანების პრევენციასთან ერთად მეტად მნიშვნელოვანია ტექნოლოგიური პროცესების სრულყოფა და ჩამდინარე წყლების გაწმენდა. ნავთობითა და ნავთობპროდუქტებით (ნ/პ) წყლების გაჭუჭყიანების მიზეზი შეიძლება გახდეს როგორც მცირე ობიექტი, საწარმო (ტექნიკური შემოწმების ან ბენზინგამმართველი სადგური, ნავთობბაზა, სადაც ინახება პროდუქტი), ასევე თანამედროვე ქარხნის ტექნოლოგიური კომლექსი. გარემოში მოხვედრილი ნავთობი თრგუნავს ადგილობრივ ეკოსისტემას და მიშვების შემთხვევაში ანადგურებს ფლორას და ფაუნას. ჩვენის კვლევის მიზანს წარმოადგენდა შავი ზღვის აჭარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ აკვატორიის წყლების ნავთობით და ნავთობპროდუქტებით გაბინძურების შესწავლა, ნავთობით გაბინძურებული ზღვის წყლის კომპლექსური მეთოდით გაწმენდის შესაძლებლობის დადგენა, როცა გამფილტრავ მასალად გამოყენებულია იაფფასიანი პოლიმერული მასალა (ნარჩენი), საწარმოოს ნარჩენი ბუნებრივი მასალა (ხის ნახერხი) და ადვილად რეგენერირებადი მიკროფილტრი. საკვანძო სიტყვები: ზღვის წყლის გაჭუჭყიანება, სორბცია, საწარმოოს ნარჩენი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 268 საწარმოებისა და სატრანსპორტო საშუალებების მკვეთრმა მატებამ გამოიწვია ნავთობპროდუქტებზე მოთხოვნილების გაზრდა, რაც ზრდის ამ პროდუქტებით ჰაერის და განსაკუთრებით წყლის დაბინძურების ალბათობას. წყლის ნავთობპროდუქტებით დაბინძურების ძირითად წყაროს წარმოადგენს: მომპოვებელი და ნავთობგადამამუშავებელი საწარმოები, საქაჩები, გადაქაჩვის და ტრანსპორტირების სისტემები, ნავთობსადენის მაგისტრალები, ტანკერები, ტერმინალები და ნავთობის ბაზები, ნავთობპროდუქტების საცავები, ავტოგასამართი კომპლექსები და სადგურები. ზღვის წყლის ნავთობით გაჭუჭყიანებასთან ბრძოლის მეთოდებია: ჩაღვრის პრევენცია, ტექნოლოგიური პროცესების სრულყოფა, ჩაღვრის შემთხვევაშიჩაღვრის დროული ლოკალიზება. ზღვაში ჩაღვრილი ნავთობის ფენის გავრცელების საწინააღმდეგოდ მიმართავენ მის შემოღობვას ტივტივა ჯებირებით, რაც შესაძლებელია მხოლოდ კარგი ამინდის დროს. ჩაღვრილი ნავთობის ლიკვიდაციის დროს იყენებენ ისეთ მეთოდებს, როგორიცაა მექანიკური შეგროვება და შეგროვება სორბენტების გამოყენებით. სორბენტებად შეიძლება გამოყენებული იქნეს სხვადასხვა ტიპის ფოროვანი მასალა [1, 2, 3]. ძირითადი მოთხოვნა, რაც წაეყენება სორბენტებს, ესაა ჰიდროფობურობა, არატოქსიკურობა, ეფექტურობა, სიიაფე, მრავალჯერადობა და გამოყენების შემდეგ უტილიზაცია [4,5,6]. ჩაღვრების პრევენციის და ლიკვიდაციის გარდა მნიშვნელოვანია ზღვაში ჩამდინარე წყლების წინასწარი გაწმენდა მასში გახსნილი გამჭუჭყიანებლებისგან. ნავთობის და ნ/პ შემცველის წყლების გასუფთავებისთვის მარტივი და ეფექტურია მჟონავი გაფილტვრა ადსორბენტის შრეში. ფართო გამოყენება აქვს მცენარეული წარმოშობის სორბენტებს: ცელულოზას [7,8], ბამბას [9], ხის ნახერხს [10,11,12], ტორფს [13] და ა.შ. მათ შორის ყველაზე იაფფასიანია საწარმოო ნარჩენი ხის ნახერხი და ასევე სხვადასხვა მცენარეული ნედლეულის გადამუშავების ნარჩენი, მაგ. სიმინდის ტარო [14] ჩაის გადამუშავების ნარჩენი [15], ბანანის კანი [16] და სხვა. სორბენტის სახით გამოიყენებენ არაორგანული სორბენტებსაც: ვერმიკულიტს [17], ბენთონიტებს [18], სინთეზურ ცეოლიტებს [19] . სორბციის პროცესში მეტად მნიშვნელოვანია ნანოფორების ზომები [20]. მაღალი სორბციული თვისებები აქვს გააქტივებულ ნახშირს. სტატიის [21] ავტორებს გამოყენებული აქვს ადსორბენტად საქართველოს ტყიბულშაორის საბადოს ქვანახშირი, რომელსაც გააჩნია მეზოფორული განვითარებული სისტემა და მაღალი ადსორბციის უნარი. ნაშრომში [22] აღწერილია მაღალფოროვანი სტრუქტურის მქონე პოლიპროპილენის ღრუბელის მიღება გამარტივებული სინთეზის გზით და მიღებული სორბენტის გამოყენება ნედლი ნავთობის შემცველი წყლების გასაწმენდად. მოდიფიცირებულ პოლიპროპილენს აქვს მაღალფოროვანი სტრუქტურა, მაღალი ჰიდროფობური თვისებები. ნავთობის გამოწურვის შემდეგ სრულად შესაძლებელია მისი რეგენერაცია. სინთეზურ ფოროვან ადსორბენტებს, როგორიცაა ქაფპოლიურეთანები შეუძლიათ შთანთქან თავის მოცულობაზე 18-ჯერ მეტი მოცულობის ნავთობი. სილანებით დამუშავებულ ჰიდროფობიზებულ პოლიურეთანს ნაკუწების სახით იყენებენ ჩაღვრილი ნავთობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 269 ლიკვიდაციისთვის, მოხმარების შემდეგ აგროვებენ, გამოწურავენ დაახლოებით ნავთობის 80%-ს და ისევ იყენებენ [23]. საქართველოში ისეთი მეორადი მასალა, როგორიცაა ხის ნახერხი, ფოროვანი პოლიმერული მასალის ნარჩენები, ფაქტიურად წარმოებისთვის უსარგებლო ნარჩენს წარმოადგენს, მათი ფასები ძალიან მცირეა, პირიქით, მათი უტილიზაცია ეკოლოგიური თვალსაზრისით არის გამართლებული. ნავთობიანი წყლის გაწმენდის პროცესში სორბენტად ხის ნახერხის გამოყენების შემთხვევაში, გაიზრდება მისი წვის ეფექტურობა, ხოლო ფოროვანი პოლიმერული მასალის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნება გამოწურვის შემდეგ ნავთობის შეგროვება და მისი აღდგენა-რეკუპერაცია. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ნავთობით დაბინძურებული ზღვის წყლის კომპლექსური მეთოდით გაწმენდის შესაძლებლობის შესწავლა, რისთვისაც სორბციისთვის შერჩეული იქნა საწარმოო ნარჩენი-ნახერხი და პოლიმერული მასალაპოლიურეთანი. ექსპერიმეტული ნაწილი პირველ ეტაპზე გამოკვლეული იქნა შავი ზღვის აჭარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ აკვატორიის წყლების ქიმიურ-ეკოლოგიური მდგომარეობა კვარიათიდან ფიჭვნარის სანაპირო ზოლის ჩათვლით. კვლევის ძირითადი ამოცანები იყო ზღვის წყლის ორგანოლეპტიკური, ფიზიკურქიმიური და სანიტარული პარამეტრების შეფასება, შემდგომში წყლის გაწმენდის მეთოდების შერჩევის მიზნით. დადგინდა, რომ საკვლევ არეალში ზღვის წყალი ყველაზე უფრო გაჭუჭყიანებულია ბათუმის პორტის ტერიტორიაზე. სუნი პორტის სანაპიროზე სეზონურად ფიქსირდებოდა 4-5 ბალის ფარგლებში, ანუ 2-3 ბალით მეტი ზდკ-ზე. ამ ლოკაციაზე წყალი იყო ძლიერ მღვრიე ყველა სეზონზე, არადამახასიათებელი მომწვანო-მოყვითალო ფერით, მოტივტივე ნაწილაკებით წყლის ზედაპირიდან დაახლოებით 0-50სმ სიღრმემდე [ცხრილი 1]. ცხრილი 1 ზღვის წყლის ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლები. ლოკაცია სუნი, ბალი გამჭვირვალობა შეფერილობა მოტივტივე ნაწილაკები შ ზ გ შ ზ გ შ ზ გ შ ზ გ ფიჭვნარი ს სანაპირო 0 0 0 გამჭვ. გამჭვ. გამჭვ. -----_ - კინტრიში ს შესართავ ი ზღვასთან 2 2 2 სუსტი მღვრი ე სუსტი მღვრი ე სუსტი მღვრიე ---- 030სმ 030სმ 030სმ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 270 ჩაქვის სანაპირო 1 1 2 სუსტი მღვრი ე გამჭვი რვალე გამჭვი რვალე -----010სმ - - ყოროლის -წყალის შესართავ ი ზღვასთან 3 2 2 სუსტი მღვრი ე სუსტი მღვრი ე სუსტი მღვრიე -----030სმ 030სმ 030სმ პორტთან მიმდებარ ე სანაპირო ზოლი 5 4 5 ძლიე რ მღვრი ე ძლიე რ მღვრი ე ძლიერ მღვრიე მომწვ. მოყვი თალო 0-10სმ მომწ ვ. მოყვ ითა ლო 010სმ მომწ ვ.მოყ ვითა ლო 010სმ 050სმ 050სმ 050სმ გონიოს სანაპირო 0 0 0 გამჭვი რვალე გამჭვი რვალე გამჭვი რვალე -_ -_ -- კვარიათი ს სანაპირო 0 0 0 გამჭვი რვალე გამჭვი რვალე გამჭვი რვალე -_ -_ -- ნორმა 2 ბალი 0-30 სმ უნდა იყოს გამჭვირვალე დაუშვებელია 0-10 სმ წყლის ზედაპირზე და ზედა ფენაში არ უნდა იყოს ზღვის წყლისთვის არადამახასიათებელ ი მოტივტივე ნაწილაკები შენიშვნა: შ შემოდგომა; ზ ზამთარი; გ გაზაფხული ხსნადი 2o -ით ზღვის წყალი გამდიდრებულია კვარიათის და გონიოს ლოკაციებზე სამივე სეზონზე (9,10-10,08მგ/ლ), ამ პარამეტრის მინიმალური შემცველობით გამოირჩეოდა პორტის ლოკაცია (3,95-5,46 მგ/ლ). სადაც ხსნადი 2o -ის კონცენტრაცია გაზაფხულის სეზონზე ნაკლებიც კი იყო ზდკ-ზე [ცხრილი 2]. ცხრილი 2. ხსნადი ჟანგბადის კონცენტრაცია და ჟბმ5, მგ/ლ ლოკაცია ხსნადი 2o , მგ/ლ ჟბმ5, მგ/ლ შემოდგომა ზამთარი გაზაფხული შემოდგომა ზამთარი გაზაფხული ფიჭვნარის სანაპირო 8,79 9,70 7,60 1,0 1,11 1,75 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 271 კვარიათი-გონიოს ლოკაციებზე წყალი იყო ჟანგბადით მდიდარი და ჟანგვადობა ძლიერ დაბალი (0,98-1,8მგ/ლ). ამ პარამეტრის მაღალი მაჩვენებელი დაფიქსირდა პორტთან მიმდებარე სანაპირო წყლებში ყველა სეზონზე (4,0-6,05 მგ/ლ), რაც გაბინძურების მაღალი ხარისხის მაჩვენებელია. წყლებში ჟანგვადობა მინიმალურია ზამთარში, ხოლო მაქსიმალურიგაზაფხულზე, რაც დაკავშირებულია ამ სეზონზე ორგანული ნივთიერებების რაოდენობის მატებასთან (დიაგრამა 3). დიაგრამა 3. ჟანგვადობა, მგo2/ლ კინტრიშის შესართავი ზღვასთან 8,10 9,40 7,49 1,1 1,11 1,80 ჩაქვის სანაპირო 7,85 9,0 7,40 1,11 1,20 2,00 ყოროლისწყალის შესართავი ზღვასთან 8,10 8,44 7,15 1,50 1,21 1,84 პორტთან მიმდებარე სანაპირო ზოლი 4,80 5,46 3,95 3,40 3,10 3,65 გონიოს სანაპირო 9,40 10,06 9,10 0,9 0,86 1,10 კვარიათის სანაპირო 9,76 10,08 9,70 0,78 0,38 1,04 ზდკ არანაკლებ 4 მგ/ლ არაუმეტეს 3 მგ/ლ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 272 პორტის სანაპიროს და ბათუმის საზღვაო სადგურთან მიმდებარე პლიაჟის ლოკაციებზე, დამატებით განისაზღვრა ბიოგენური ნაერთების nh4+-ის და no2--ის, აგრეთვე so42--ის კონცენტრაციები. რადგან წყლებში აზოტის ნაერთების ძირითად წყაროებს წარმოადგენენ ორგანული ნაერთები, მდინარეთა ჩამონადენი და ატმოსფერული ნალექები. ამდენად, ჩვენს ინტერესს წარმოადგენდა ზემოაღნიშნულ ლოკაციებზე ორგანული ნაერთების დაგროვების პროცესზე დაკვირვება. განისაზღვრა ნავთობპროდუქტების შემცველობა ზღვის წყლის სინჯებში, რომლებიც აღებული იქნა საკვლევ აკვატორიაში. ბათუმის პორტში აღებულ საწყის სინჯში ხსნადი ნავთობპროდუქტების მასური კონცენტრაცია იყო მაღალი (23 მგ/ლ). ეს შესაძლოა განპირობებული იყოს როგორც გემების ნავთობით დატვირთვისას წყალში ნავთობის ჩაღვრით, ასევე ტანკერების ავზების გაწმენდის შედეგად ნარეცხი წყლების მოხვედრით ზღვაში. ზღვის წყალში ხსნადი ნავთობპროდუქტების მოცილების შესაძლებლობის შესაწავლის მიზნით, ჩვენს მიერ დამზადებული იქნა სორბციული სვეტები, რომლებშიც ჩატვირთული იყო ბუნებრივი (ნახერხი) და სინთეზური (პოლიურეთანი, იგივე პარალონი) სორბენტები. ჩვენს მიერ პორტის ტერიტერიაზე აღებული ზღვის წყლის ნიმუშების ჯერ-ნახერხზე (პირველი სვეტი) და შემდგომ-პარალონზე (მეორე სვეტი) გატარებასას, შესწავლილი იქნა ნავთობპროდუქტების კონცენტრაციის ცვლილება სორბციამდე და სორბციის შემდეგ. ნახერხზე გატარების შედეგად, მათი კონცენტრაცია 2,5-ჯერ შემცირდა, ხოლო პარალონზე გატარების შედეგად 12,7-ჯერ. პირველი სვეტის ფილტრატში ხსნადი ნავთობპროდუქტების კონცენტრაციის უმნიშვნელო შემცირება მეორე სვეტთან შედარებით, ჩვენი აზრით, გამოწვეულია იმით, რომ პირველ ფილტრატში გადადის დაბალმოლეკულური მასის ნავთობპროდუქტები. მიღებული მონაცემებიდან ჩანს, რომ საწყისი სინჯისთვის ამ მოცემულ შემთხვევაში საკმარისი იყო მხოლოდ პარალონზე გატარება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 273 სურათი 1. სორბციული სვეტები რაც შეეხება ბათუმის საზღვაო სადგურთან მიმდებარე სანაპირო პლიაჟს, სადაც საწყის სინჯში თითქმის 3-ჯერ ნაკლები იყო ხსნადი ნავთობპროდუქტების კონცენტრაცია პორტთან შედარებით, ნახერხზე გატარებით ვერ მივიღეთ ისეთივე ეფექტი, როგორც წინა შემთხვევაში. ხოლო პარალონზე გატარებით თითქმის იგივე შედეგები მივიღეთ, როგორც პორტის ლოკაციაზე. ჩვენის აზრით, ეს გამოწვეულია იმით, რომ პორტში ჩაღვრილი ნავთობი შეიცავს ნავთობპროდუქტების თითქმის სრულ სპექტრს, ამიტომ მოხდა მაღალმოლეკულური ნაერთების შეკავება და შესაბამისად შემცირდა მათი კონცენტრაცია ფილტრატებში. საზღვაო სადგურთან მიმდებარე პლიაჟის ლოკაციაზე შესაძლებელია ნავთობპროდუქტების მაღალმოლეკულური ნაერთები ზედაპირზე არსებულ ნავთობის აფსკს გამოეყოფა და ილექება სიღრმეში, ხოლო ზედაპირზე რჩება უმეტესად დაბალმოლეკულური ნაერთები, შესაბამისად, მათი სორბცია ნახერხზე ნაკლებად მოხდა. პარალონზე გატარების შემთხვევაში აქ თითქმის იგივე შედეგი დაფიქსირდა, რაც პორტის სინჯის შემთხვევაი. კომბინირებულ მეთოდს ამ შემთხვევაშიც ნაკლები ეფექტი ჰქონდა, პარალონზე გატარებასთან შედარებით (დიაგრამა 6). საჭიროა ნავთობის ანალიზი გაზქრომატოგრაფზე, რომ შეიქმნას სრული სურათი, რომელი კომპონენტები სორბირებს უპირატესად სორბენტზე და რომელი გადადის წყალში. სორბციულ სვეტებში გატარების შემდეგ მიღებული ფილტრატი ბოლო საფეხურზე გაიფილტრა ლაბორატორიულ მიკროფილტრაციულ უჯრედში, რომელშიც მოთავებული იყო ფთოროპლასის მემბრანა. ფთოროპლასტის მემბრანა დამზადებული იყო ჩვენს მიერ პოლიმერული ფთოროპლასტის მოდიფიცირებით [24]. ექსპერიმენტით დადასტურდა, რომ მიკროფილტში გატარების შემდეგ მოხდა ნავთობის სრული მოცილება. ფთოროპლასტის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 274 თერმოდა ქიმიური მდგრადობა იძლევა იმის საშუალებას, რომ მოვახდინოთ მისი რეგენერაცია მისი გაბიდვნის შემთხვევაში. დიაგრამა 6. ხსნადი ნავთობპროდუქტების მასური კონცენტრაციის ცვლილება სხვადასხვა სორბენტზე გატარებისას შედეგები ზღვის წყლის ხსნადი ნავთობპროდუქტებისგან გაწმენდის მიზნით გამოყენებულია კომბინირებული მეთოდი: პირველ საფეხურზესორბცია ხის ნახერხზე, მეორე საფეხურზეპოლიურეთანზე (პარალონი). ნავთობპროდუქტების ფინიშური გაწმენდისათვის გამოყენებულია მიკროფილტრი. დადგენილია, რომ ფთოროპლასტური მემბრანა ვარგისია ნავთობპროდუქტების შემცველი წყლების გასაწმენდად წყალში მათი დაბალი შემცველობის დროს, წყალში ნავთობპროდუქტების შემცველობა ფილტრაციის შემდეგ მცირდება 75-85 %-ით. 23 9,2 1,8 1,6 0 7,6 4,4 1,5 1,3 0 0 5 10 15 20 25 პორტი პორტის მიმდებარე პლიაჟი საწყისი ნახეხზე პარალონზე ნახერხზე და პარალონზე ნახერხზე, პარალონზე და ნიმუში გატარებული გატარებული გატარებული მ იკროფილტრაციულ აპარატზე გატარებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 275 ეკონომიური თვალსაზრისით, უმჯობესია სორბციული და მემბრანული ტექნოლოგიები გამოყენებული იქნეს უშუალოდ ზღვის დაბინძურების წყაროებთან და შემდეგ მოხდეს გასუფთავებული წყლის ჩაშვება ზღვაში. შავი ზღვის სტრატეგიული მნიშვნელობიდან გამომდინარე, აუცილებელია წყლის ქიმიური შედგენილობის სისტემატური კვლევა, მისი სისუფთავის ხარისხის შესაფასებლად და დროული პრევენციული ღონისძიებების გასატარებლად. კვლევა შესრულებულია შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული ფონდის მიერ დაფინანსებული გრანტის fr-22-2857 ფარგლებში ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრარული და მემბრანული ტექნოლოგიების ინსტიტუტში. ლიტერატურა 1. rotar, olga, &iskrizhitskaya, darina. (2014). cleanup of water surface from oil spills using natural sorbent materials. procedia chemistry,10, 145-150. doi:10.1016/j.proche.2014.10.025 2. adebajo, m., & frost,, r. (2003). porous materials for oil spill cleanup: a review of synthesis and absorbing properties. journal of porous materials,1-31. 3. sirotkina, e., & novoselova, l. (2005). materials for adsorption purification of water from petroleum and oil products. chemistry for sustainable development,359-375. 4. payne, k. c., jackson, c. d., aizpurua, c. e., rojas, o. j., &hubbe, m. a. (2012). oil spills abatement: factors affecting oil uptake by cellulosic fibers. environmental science & technology,46(14), 7725-7730. doi:10.1021/es3015524 5. wahi, r., chuah, l. a., choong, t. s., ngaini, z., &nourouzi, m. m. (2013). oil removal from aqueous state by natural fibrous sorbent: an overview. separation and purification technology,113, 51-63. doi:10.1016/j.seppur.2013.04.015 6. nenkova,, s., garvanska,, r., &jelev, s. (2003). fibrous-wood sorbent for eliminating oil pollution. autex research journal,4(3), 157-163. 7. mahfoudhi, n., &boufi, s. (2017). nanocellulose as a novel nanostructured adsorbent for environmental remediation: a review. cellulose,24(3), 1171-1197. doi:10.1007/s10570-017-1194-0 8. paulauskienė, t., jucikė, i., juščenko, n., &baziukė, d. (2014). the use of natural sorbents for spilled crude oil and diesel cleanup from the water surface. water, air, & soil pollution,225(6). doi:10.1007/s11270-014-1959-0 9. deschamps, g., caruel, h., borredon, m., bonnin, c., &vignoles, c. (2003). oil removal from water by selective sorption on hydrophobic cotton fibers. 1. study of sorption properties and comparison with other cotton fiber-based sorbents. environmental science & technology,37(5), 1013-1015. doi:10.1021/es020061s 10. wahi, r., chuah, l. a., choong, t. s., ngaini, z., &nourouzi, m. m. (2013). oil removal from aqueous state by natural fibrous sorbent: an overview. separation and purification technology,113, 51-63. doi:10.1016/j.seppur.2013.04.015~ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 276 11. bethrand tabugbo et al. (2014). preparation and characterization of sawdust (cellulose) as an adsorbent for oil pollution remediation. international journal of natural science research. 2(6), 97-102.მახაგონი და ნაძვი 12. d. sidiras, f. batzias at al. development of oil spill adsorbent from autohydrolysis modified lignocellulosic waste material. resent researches in chemistry. p163-169 რემედიაცია იაფი ნედლეულით (ფართოფოთლოვანი და წიწვოვანი ხის ნახერხით) 13. cojocaru, c., macoveanu, m., & cretescu, i. (2011, july). peat-based sorbents for the removal of oil spills from water surface: application of artificial neural network modeling. colloids and surfaces a: physicochemical and engineering aspects, 384(1–3), 675–684. https://doi.org/10.1016/j.colsurfa.2011.05.036ტორფი 14. nwadiogbu, j., ajiwe, v., &okoye, p. (2016). removal of crude oil from aqueous medium by sorption on hydrophobic corncobs: equilibrium and kinetic studies. journal of taibah university for science,10(1), 56-63. doi:10.1016/j.jtusci.2015.03.014 15. geetha k.s and belagali s.l (2013) adsorbtion studies of plant base oil and minerals oils on thea powderwast. international journal of scientific and research publications, 3( 1) 16. el-din, g. a., amer, a., malsh, g., & hussein, m. (2017). study on the use of banana peels for oil spill removal. alexandria engineering journal. doi:10.1016/j.aej.2017.05.020 17. method of removing oil from polluted water using expanded vermiculite.u.s. patent no. us3414511a. (1967). washington, dc: u.s. patent and trademark office. 18. okiel, k., el-sayed, m., & el-kady, m. y. (2011). treatment of oil–water emulsions by adsorption onto activated carbon, bentonite and deposited carbon. egyptian journal of petroleum,20(2), 9-15. doi:10.1016/j.ejpe.2011.06.002 19. bandura, l., franus, m., józefaciuk, g., &franus, w. (2015). synthetic zeolites from fly ash as effective mineral sorbents for land-based petroleum spills cleanup. fuel,147, 100-107. doi:10.1016/j.fuel.2015.01.067 20. sung, t., yu, a., & tan, z. (2017). oil adsorption performance and efficiency study on novel silane functionalized graphene polyurethane sponge. waterloo, ontario, canada: university of waterloo. 21. gvazava, e., maisuradze, n., &samkharadze, i. (2016). purification of sewage contaminated by oil products using mesoporous coal. iop conference series: earth and environmental science,44, 052016. doi:10.1088/1755-1315/44/5/052016 22. wang, g., &uyama, h. (2016). facile synthesis of flexible macroporous polypropylene sponges for separation of oil and water. scientific reports,6(1). doi:10.1038/srep21265 23. alessandrello, m. j., tomás, m. s., raimondo, e. e., vullo, d. l., & ferrero, m. a. (2017). petroleum oil removal by immobilized bacterial cells on polyurethane foam under different temperature conditions. marine pollution bulletin,122(1-2), 156-160. doi:10.1016/j.marpolbul.2017.06.040 24. mkheidze, n., gotsiridze, r., mkheidze, s., tenieshvili, k. (2023). production of the microfiltration membranes of wide range porosity, high mechanical, thermal and chemical stability by "green" fabrication method. ecological engineering & environmental technology, 24(8), 301-310. https://doi.org/10.12912/27197050/171608 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 277 development of complex sorption-membrane methods of sea water purification ana khakhutaishvili, nino kiknadze, raul gotsiridze, nino mkheidze, nargiz megrelidze, ruslan davitadze, lamzira kontselidze. agrarian and membrane technologies scientific research institute of shota rustaveli state university, batumi, georgia. in addition to implementing environmental measures to prevent pollution, improving technological processes and treating wastewater are crucial steps in addressing water pollution. water pollution with oil and oil products can stem from various sources, including small facilities like gas stations or technical inspections, as well as large industrial complexes. oil spills can have devastating effects on local ecosystems, harming flora and fauna if left unchecked. our research aims to investigate oil and oil product pollution in the waters of the south-east adjara region of the black sea. we seek to determine the feasibility of cleaning oil-contaminated seawater using a comprehensive method. this method involves utilizing inexpensive polymer materials (waste) as filter materials, alongside waste natural materials such as wood sawdust, and easily regenerated microfilters. keywords: sea water pollution, sorption, industrial waste. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 159 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.15 : , , , , . , , . 1. , , . , , , , . 2. : , , . , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 160 , , , . , . , . "green key" , , . , , . . , : , . , : , . , , ) . . : , , . , : ( , ) , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 161 : ( , ) , . : ( ), ( ) ( ). , , , , , — : . , . , , (overtourism) , , . 3. , : , . ( , ) . ( , ), . , , . : , ( , ), . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 162 „ “ . : — , , . , . : , . , , , . . 4. , , . , — . , , . , , , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 163 , , , . , . , „swiss sustainable tourism“ — ( , ) . , . : , , . , , swot. : , , . : , . : , , , , unwto ( ). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 164 , (big data), . , gis ( ) , . 5. . : — , , ; — ; — , ; — , ; — , ; — . : ( ) “, . 6. , , . , : — ( ) , ; georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 165 — , . “ . — , . „ “ ( , ); — , . , , . : ( ) , . : — ; — „ “ ; — ; — ; — big data; — . : ( ) “, . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 166 7. . , , , . : , , . : ( , , ) . , , , ( , ). : , , "visit norway green", , . , . : , , , , , . : georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 167 "visit norway" , 2024 15%. 8. , , , . , , , . , . : , . , , . : " " . : , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 168 : · unwto (2023). tourism and the sustainable development goals – journey to 2030. url: https://www.unwto.org/tourism-and-the-sdgs · hochschule luzern – institut für tourismus und mobilität. masterstudium: nachhaltiger tourismus (2024). url: https://www.hslu.ch/de-ch/wirtschaft/studium/master/nachhaltigertourismus/ · university of oslo – department of sociology and human geography. sustainable tourism development (course description, 2024). url: https://www.uio.no/studier/emner/sv/iss/geog4310/ · austrian tourism strategy 2030 – federal ministry for labour and economy, austria (2023). sustainable tourism in austria: strategy and implementation. url: https://www.bmaw.gv.at sustainable development of mountain tourism: leading countries and educational programs ekaterine shilakadze academic doctor, georgian technical university, faculty of business technologies. abstract this article aims to analyze countries where mountain sustainable tourism has achieved a high level of development, as well as to review undergraduate and graduate educational programs that prepare specialists for promoting such regions and attracting tourists. switzerland, austria, and norway are highlighted as leading countries in this field. the article also discusses the key disciplines necessary for success in this area. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 38 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.05 diagnostic criteria for complicated diverticular disease of the colon using contrastenhanced computed tomography ismail a. hadji-ismail phd1, vitali b. rymasheuski phd2, ioane mdzevashvili3 1assoc. prof., chair of surgery, institute of advanced training and retraining of healthcare personnel of the educational institution "belarusian state medical university. minsk region, republic of belarus. orcid: https://orcid.org/0000-0001-5460-0448 2assoc. prof., head of the computed tomography department of the healthcare institution «minsk regional clinical hospital», minsk region, republic of belarus. orcid: https://orcid.org/0000-0001-5460-0448 3resident chair of general surgery, chair of surgery, institute of advanced training and retraining of healthcare personnel of the educational institution. belarusian state medical university, minsk region, republic of belarus. orcid: https://orcid.org/0009-0004-6361-6889 abstract despite extensive research and publications on diverticular disease of the colon (ddc), the diagnostic algorithm and treatment strategy remain subjects of ongoing debate. the incidence of ddc is steadily increasing. the age distribution of patients diagnosed with complicated and uncomplicated ddc is as follows: under 30 years – less than 1%, under 40 years – 5%, under 60 years – 30%, and over 80 years – 50-60%. approximately 10-25% of patients develop diverticulitis, and 15% of them experience a more severe complication – perforation with peritonitis. our study aimed to develop diagnostic criteria for complications of diverticular disease of the colon (ddc) using contrast-enhanced computed tomography (ct) for determining treatment tactics. methodically we analyzed 128 ct scans with intravenous contrast performed on patients with various manifestations of ddc complications, who were treated at the proctology department of the minsk regional clinical hospital between january 2020 and december 2023. bowel preparation was carried out using a special diet and laxatives containing polyethylene glycol. a risk assessment scale was developed and four risk groups were formed, to which patients were assigned depending on the number of points: 0 points no risk, 1-3 points low risk, 4-5 points moderate risk, 6 or more points – high risk. according to the results of our study, we determined the extent of diverticula distribution along the segments of the colon: isolated sigmoid 71 (55.5%), left colon 38 (29.7%), right colon 1 (0.8%), total involvement 18 (14%). establish the localization of diverticula in relation to the mesentery was established: mesenteric border – 67 (52.3%), anti-mesenteric (free) border 23 (18%), mixed localization (mesenteric and anti-mesenteric) 38 (29.7%). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 39 the analysis of the obtained results allowed us to determine the treatment tactics for each patient depending on the nature of the existing complications of diverticular disease of the colon. using a diagnostic map during computed tomography with bolus contrast is key for developing diagnostic criteria for complications of diverticular colon disease. diagnostic maps are essential for accurate diagnosis and preoperative treatment planning. key words: ct, diverticular disease, bowel introduction despite extensive research and publications on diverticular disease of the colon (ddc), the diagnostic algorithm and treatment strategy remain subjects of ongoing debate [1,2]. the incidence of ddc is steadily increasing. the age distribution of patients diagnosed with complicated and uncomplicated ddc is as follows: under 30 years – less than 1%, under 40 years – 5%, under 60 years – 30%, and over 80 years – 50-60% [3]. clinical manifestations of the disease are variable, ranging from discomfort with mild abdominal pain to intestinal obstruction and peritonitis [4,5]. approximately 10-25% of patients develop diverticulitis, and 15% of them experience a more severe complication – perforation with peritonitis [6,7]. the absolute prevalence of peritonitis in ddc is relatively low. however, its danger lies in the significant postoperative mortality, ranging from 4 to 26% regardless of the chosen surgical strategy [8]. the key to selecting the correct treatment for a particular form of ddc is a timely and well-founded diagnosis, taking into account both instrumental data and clinical manifestations [9,10]. currently, there are over 30 different classification systems for diverticular disease of the colon. of these, about ten are widely used [11]. the main drawbacks of these classifications include their artificial nature (a simple listing of known phenomena) and violation of the principle of mutually exclusive categories (a situation where the same clinical case can be assigned to different groups) [12,13]. the emergence of new diagnostic methods, such as computed tomography, which began to be widely used in many countries around the world since the mid-20th century, served as the basis for the development of a new type of classification taking into account computed tomography gradations of the course of diverticular disease of the colon. in 1989, neff . et al. proposed their classification, based on the results of computed tomography and including 5 stages [14,15]: 0. uncomplicated diverticulitis; diverticulum, wall thickening, increased density of pericolic fat; 1. localized complication with local abscess; 2. pelvic abscess; 3. presence of distant abscesses; 4. presence of other complications. in recent years, computed tomography (ct) has gained increasing importance and has become the gold standard for determining the radiographic stage of the disease and differentiating complicated from uncomplicated cases of diverticular disease of the colon. however, therapeutic decisions made based on ct results should assume a correspondence between the nature of the inflammatory process as revealed by radiographic, clinical, and intraoperative findings, which is not always possible [16,17]. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 40 objective of the study: to develop diagnostic criteria for complications of diverticular disease of the colon (ddc) using contrast-enhanced computed tomography (ct) for determining treatment tactics. materials and methods: to achieve our goal, we analyzed 128 ct scans with intravenous contrast performed on patients with various manifestations of ddc complications who were treated at the proctology department of the minsk regional clinical hospital between january 2020 and december 2023. the group included 69 women (53.9%) aged 34 to 86 years (mode = 58, median = 61.5) and 59 men (46.1%) aged 30 to 82 years (median = 54, mode = 59). during the ct scan with contrast, we evaluated pathological changes in the colon wall, its lumen, and the organs of the abdomen and pelvis in general, according to the diagnostic map we developed for this purpose (table 1). bowel preparation was carried out using a special diet and laxatives containing polyethylene glycol. the ct scan with contrast was performed in stages: first, a native scan, then scanning with bolus contrast in the late arterial, portal, and parenchymal phases. the bolus injection rate of the contrast agent was 3.5-5.0 ml/sec. the number of bolus phases was 3: 1st saline, 2nd contrast agent, 3rd saline. this allowed us to thoroughly study the pathological changes and determine the segmental involvement of the colon wall with uncomplicated and complicated diverticula and their connections with other organs of the abdomen and pelvis. to avoid adverse reactions to intravenous contrast administration, all patients underwent a questionnaire the day before the ct scan with contrast to determine the risk of allergic reactions and signed a voluntary written informed consent, which indicated the purpose of the study, the features of the procedure, and possible complications. the questionnaire included a variety of questions, such as: the presence of any type of allergy, whether any studies with contrast media had been performed before and what the consequences were (manifestations of an allergic reaction from skin reactions to anaphylactic shock), the presence of chronic diseases (diabetes mellitus, bronchial asthma, renal failure, etc.), and pregnancy. numerical values were assigned to the answers. as a result of calculating the sum of the scores, a risk assessment scale was developed and four risk groups were formed, to which patients were assigned depending on the number of points: 0 points no risk (ct with contrast can be performed); 1-3 points low risk (ct with contrast can be performed); 4-5 points moderate risk (weigh the pros and cons, consider alternatives); 6 or more points high risk: (ct with contrast is contraindicated, seek alternatives). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 41 table 1. computed tomographic diagnostic chart of diverticular colon disease with bolus contrast (innovation proposal – certificate no. 289/24, 06/24/2021/ “belarusian medical academy of postgraduate education” -full name: gender: f\m – age: weight: height: medical chart number place of residence: time spent on the procedure\min: radiation exposure\msv: 18g ( ), 20g ( )\used catheter for iv: 18g (green), 20g (pink). the model of the device used: date of filling in the protocol: «----»«---»«------» . segments of the large intestine slice plane: axial. reconstructions: coronal, sagittal, mip-reconstruction, 3dreconstruction, contrast agent: contrast enhancement: volume of contrast medium: colon cleansing: yes\no segments of the large intestine 1 2 3 4 5 6 7 8 9 th e w al lo ft he co lo n its diameter\ -mm it s la ye rs differentiated poorly differentiated not differentiated its thickness\ -mm g au str at io n reinforced absent uneven saved m es en te ric l/n od es enlarged not enlarged in te st in al bl oo d st re am not defined weak reinforced d iv er tic ul a th ei r nu m be r 4 5-9 10 th eir lo ca liz at io n mesenteric margin anti mesenterial margin mixed / si ze \m m the largest the smallest co m pl a cu te co v er e diverticulitis with infiltrate <3 cm georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 42 d iv er tic ul iti sw ith in fil tr at e >3 edge deformation stenosis obturation pe rf or at io n a bs ce ss /c m paracolic inter-loop abscess pelvic peritonitis (purulent /fecal) ch ro ni c (f ist ul as ) intestinal-cutaneous colovesical colovaginal intestinal fistula distance between diverticula\ ? how many pairs?<1 = , 1-2,5 = , 2,6 -4 = , >4 = sigma: elongated single looped, two looped, multi – looped angle of rectosigmoid connection: <700, 70-1200, >1200 the angle of the diverticulum relative to the intestinal wall \ the number of diverticula with this angle: <200( ); 20-400 ( ); 41-600 ( ); >600 ( ). other pathology of the intestinal lumen: other pathology of the intestinal wall: other pathology of the abdominal cavity: note: the distances between the diverticulas should be marked in pairs, so if there are two diverticulas closely located relative to each other, they make up one pair, we write 1 in parentheses, if 3 diverticulas are closely located relative to each other, they make up 2 pairs, the distance between the first and second, second and third should be measured and indicated in the table. study results by comparing the data from diagnostic charts using ct and mri with intraoperative findings and postoperative assessment of gross specimens, we were able to: determine the extent of diverticula distribution along the segments of the colon: isolated sigmoid 71 (55.5%), left colon 38 (29.7%), right colon 1 (0.8%), total involvement 18 (14%). establish the localization of diverticula in relation to the mesentery: mesenteric border 67 (52.3%), anti-mesenteric (free) border 23 (18%), mixed localization (mesenteric and anti-mesenteric) 38 (29.7%). systematize pathological changes occurring in the lumen of the intestine, its wall, and the mesentery, and their relationship to other organs of the abdominal cavity and pelvis. this allowed us to develop diagnostic criteria characteristic of the following complications. 1. diverticulitis: ct findings. diverticula have a mesenteric or mixed localization. the source of the inflammatory process (diverticulitis) is the mesenteric border in 100% of cases. in the area of inflamed diverticula, the integrity of the wall is preserved, its thickness is 4-5 mm; the mesentery is thickened up to 3 cm with indistinct contours. locally, there are no dynamic changes in the intestine (peristalsis), georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 43 in the remaining segments of the colon these changes are preserved. 2. occult perforation of the diverticulum: 2.1. infiltrative occult perforation of the diverticulum. ct findings. diverticula have a mesenteric or mixed localization, the source of occult perforation is the mesenteric border in 100% of cases. the integrity of the colon wall in the area of the bottom of the inflamed diverticulum is disrupted. there is a thickening of the colon wall and a narrowing of its lumen. the mesentery is infiltrated with regional lymphadenopathy. dynamic changes in the colon wall (peristalsis) in the area of the infiltrate are absent, in the remaining segments of the colon, peristalsis is preserved. depending on the thickness of the colon wall in the area of the inflammatory process, its extent and the size of the infiltrate, it is necessary to distinguish three degrees of change in the colon lumen. marginal deformation of the colon wall (without impaired intestinal passage). colon wall thickness: 0.6-0.7 cm, length of deformation: 3-4 cm, mesentery infiltrate size: 4-5 cm stenosis of the colon lumen (compensated impaired intestinal passage). circular wall thickness: 0.8-0.9 cm, stenosis length: 5-6 cm, mesentery infiltrate size: 6-7 cm obstruction of the colon lumen (decompensated impaired intestinal passage). circular wall thickness: 1.0-1.2 cm, obstruction length: 7 cm, mesentery infiltrate size: 8 cm. 2.2. abscessing occult perforation of the diverticulum. ct findings. diverticula has mesenteric or mixed location; source of inflammation is mesenteric border in 100% of cases; presence of gas and fluid in the abscess cavity (hounsfield units: -150, -1000 hu and +5, +80 hu respectively) absence of dynamic changes in the colon wall (peristalsis) in the area of the abscess; peristalsis is preserved in other segments of the colon. 3. perforation of the diverticulum with the development of diffuse purulent/fecal peritonitis. ct findings. diverticula location: antimesenteric or mixed perforation: occurs due to diverticula of the free (antimesenteric) border presence of gas and fluid of a mixed nature in the abdominal cavity (hounsfield units: -50 hu, -1000 hu and +50 hu, +125 hu respectively) widespread infiltration and clouding of the mesenteric and omental fat; asymmetric thickening and enhanced contrast of the peritoneum. absence of dynamic changes in the colon wall (peristalsis). 4. intestinal fistulas (internal and external). the development of intestinal fistulas in diverticular disease occurs in two stages: formation and functioning of the fistula. ct findings: diverticula are located on the anti-mesenteric border or mixed; the formation of fistulas occurs due to diverticula of the free (anti-mesenteric) border in 100%; tight adhesion of the colon wall to the adjacent organ. with native scanning and after bolus contrast: densification of the mesenteric and omental fat, thickening of the peritoneum in the area of the forming fistula tract. at the functioning stage, visualization of the fistula tracts is noted with non-contrast examination and after contrast administration. dynamic changes in the colon wall (peristalsis) in the area of the fistula are absent, in the remaining segments peristalsis is enhanced. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 44 discussion thus, the analysis of the obtained results allowed us to determine the treatment tactics for each patient depending on the nature of the existing complications of diverticular disease of the colon, where the following groups were identified: 54 (42.2%) patients with diverticulitis were admitted to the hospital with the first attack of the disease. at this stage, all received medical therapy and were discharged home after improvement. within the next year, 26 (48.1%) of them were re-hospitalized with a more severe clinical picture and serious complications. they were provided with surgical care in accordance with the complications that arose. the remaining 28 (51.9%) patients continue to be treated conservatively; 51 (39.8%) patients with infiltrative covered perforation, depending on the nature of the infiltrate, the following pathological changes in the wall of the colon and its lumen were diagnosed: marginal deformity in 21 (41.2%), without impaired bowel passage, which was an indication for elective surgery, stenosis of the colon lumen in 22 (43.1%) patients with compensated impaired bowel passage, these patients also underwent elective surgery, and obstruction of the colon lumen in 8 (15.7%) patients with decompensated large bowel obstruction (acute obstructive large bowel obstruction), which was an indication for emergency surgery; 14 (11%) patients with abscessing covered diverticular perforation, who were operated on urgently after a comprehensive examination and a short course of conservative therapy. 19 (14.8%) patients with perforation of the diverticulum into the free abdominal cavity with peritonitis, in 4 of them, according to the history, spontaneous perforation without a previous clinic was noted, patients in this group were operated on urgently; 16 (12.5%) patients with various intestinal fistulas: external 7 (43.7%), internal 9 (56.3%), these patients were operated on electively. our observation: patient r., born in 1963, was admitted to the emergency department of the minsk regional clinical hospital with complaints of abdominal pain, which intensified with palpation in the left iliac region, disordered bowel movements for the past two weeks, loss of appetite, and general weakness. according to a colonoscopy performed a year prior, the patient had diverticula of the colon of various sizes (from 4 to 8 mm in diameter) without signs of inflammation. she was hospitalized in the proctology department for further examination and treatment. a fibrogastroduodenoscopy, computed tomography (ct) with bolus contrast of the abdominal cavity (ac) and pelvic organs (po), and an additional irrigoscopy were performed. ct of the ac and po with bolus contrast revealed a thickening of the sigmoid colon wall up to 9 mm, approximately 100 mm in length, a blurred contour of the colon in the area of wall thickening, and densification of the adjacent tissue. multiple diverticula of the left and right colonic flexures of various sizes from 5 to 9 mm in diameter were found. (fig. 1). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 45 fig. 1. ct of abdominal organs with bolus contrast: a) the diverticulum of the colon (indicated by an arrow), round in shape, 8 mm in diameter, without signs of diverticulitis (has clear smooth contours, adjacent fatty tissue, the intestinal wall in the adjacent sections are not changed); b) a section of the sigmoid colon up to 10 cm long with a wall thickened to 9 mm, the outer contour of the intestine in this area is indistinct, the adjacent fiber is somewhat compacted, the mesentery is heavy, small lymph nodes are visualized along the mesentery (short axis – up to 4 mm). during the examination to determine the boundaries of the proposed colon resection, an irrigoscopy with double contrast was performed in three stages: 1) tight filling of the large intestine with barium suspension; 2) emptying of the bowel with study of the relief; 3) inflation of the bowel with air, which allowed us to confirm the presence of diverticula in the wall and partially characterize the existing complications (fig. 2). fig. 2. aiming r-grams obtained by barium enema (irrigoscopy) with double contrast during tight filling and emptying: a) irrigoscopy with tight filling of the colon (clearly visible covered perforation of the sigmoid colon with stenosis of its lumen – indicated by an arrow); b) irrigoscopy after emptying the large intestine, many diverticulae of the left and right flanks of the colon are visualized; c) control irrigoscopy (one year after surgery), well-functioning end-to-end ileotransverzoanastomosis and end-to-end transversorectoanastomosis are visible based on the results of instrumental examinations (ct with bolus contrast and irrigoscopy), the following diagnosis was made: diverticular disease of the left colon, complicated by covered a b ca b georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 46 perforation with an infiltrate and stenosis of the sigmoid colon. diverticular disease of the right colon with diffuse hypertrophy of its layers. intraoperative findings: during the revision of the abdominal organs, a large infiltrate was found in the region of the rectosigmoid junction with involvement of the sigmoid wall and its mesentery. in the right lateral channel, numerous adhesions were found involving the cecum, ascending colon, and greater omentum. operation performed: left hemicolectomy with formation of a transverse-rectoanastomosis "end-to-end", right hemicolectomy with formation of an ileo-transverse anastomosis "endto-end", omentopexy. at the end of the operation, a visual assessment of the gross specimens was performed (fig. 3). the right colon had multiple diverticula with signs of chronic inflammation. the left colon had multiple diverticula, stenosis of the lumen, and a thickened wall approximately 10 cm in length. fig. 3. gross morphology: a) the right flank of the colon with diverticula and signs of inflammation; b) the left flank of the colon with covered perforation of the diverticulum and stenosis of the sigmoid colon length = 10 cm; c) diverticula of the left flank of the colon with hypertrophy of its wall throughout. conclusions. diverticular disease of the colon and its complications pose a significant problem, not only medically but also socially, requiring a systematic approach and close collaboration between physicians of diagnostic specialties and surgeons. the use of a diagnostic map when performing computed tomography with bolus contrast is an important tool for developing diagnostic criteria for complications of diverticular disease of the colon. diagnostic maps are a necessary condition for making a correct diagnosis and determining the treatment tactics in the preoperative period. ba c georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 47 references 1. vermeulen j., lange j.f. treatment of perforated diverticulitis with generalized peritonitis: past, present, and future. world j surg. 2010;34(3):587-593. doi: 10.1007/s00268-009-0372-0. 2. shaikh s., krukowski z.h. outcome of a conservative policy for managing acute sigmoid diverticulitis. br j surg. 2007;94(7):876-879. doi: 10.1002/bjs.5703. 3. ivashkin v.t., shelygin yu.a., achkasov s.i., vasilyev s.v., grigoryev ye.g., dudka v.v., et al. diagnostics and treatment of diverticular disease of the colon: guidelines of the russian gastroenterological association and russian association of coloproctology. rus j gastroenterol hepatol coloproctol. 2016;26(1):65-80. doi.org/10.22416/1382-4376-2016-26-1-65-80. 4. gielens m.p., mulder i.m., van der harst e., gosselink m.p., kraal k.j., teng h.t., et al. preoperative staging of perforated diverticulitis by computed tomography scanning. tech coloproctol. 2012;16(5):363-368. doi: 10.1007/s10151-012-0853-2. 5. kaiser a.m., jiang j.k., lake j.p., ault g., artinyan a., gonzalez-ruiz c. et al. the management of complicated diverticulitis and the role of computed tomography. am j gastroenterol. 2005;100(4):910-917. doi: 10.1111/j.1572-0241.2005.41154.x. 6. krukowski z.h., matheson n.a. emergency surgery for diverticular disease complicated by generalized and faecal peritonitis: a review. br j surg. 1984;71(12):921-927. doi: 10.1002/bjs.1800711202. 7. lammers b.j., schumpelick v., röher h.d. standards in der diagnostik der divertikulitis. chirurg. 2002;73(7):670-674. doi: 10.1007/s00104-002-0496-3. 8. laméris w., van randen a., van gulik t.m., busch o.r., winkelhagen j., bossuyt p.m., et al. a clinical decision rule to establish the diagnosis of acute diverticulitis at the emergency department. dis colon rectum. 2010;53(6):896-904. doi: 10.1007/dcr.0b013e3181d98d86. 9. tack d., bohy p., perlot i., de maertelaer v., alkeilani o., sourtzis s., et al. suspected acute colon diverticulitis: imaging with low-dose unenhanced multi-detector row ct. radiology. 2005;237(1):189-196. doi: 10.1148/radiol.2371041432. 10. mcgillicuddy e.a., schuster k.m., davis k.a., longo w.e. factors predicting morbidity and mortality in emergency colorectal procedures in elderly patients. arch surg. 2009;144(12):1157-1162. doi: 10.1001/archsurg.2009.203. 11. shelygin yu.a., achkasov s.i., moskalev a.i. classification of diverticular disease. koloproktologia. 2014;4:5-13. 12. hadji-ismail i.a., rummo o.o., varabei a.v., senkevich o.i., marakhouskaja e.i. rare localization of diverticula of the colon. proceedings of the national academy of sciences of belarus, medical series. 2023;20(1):28-33. (in russ.) https://doi.org/10.29235/1814-6023-2023-20-1-28-33. 13. hadji -ismail i.a. classification of diverticular colon disease. healthcare. 2022;5:21-28. 14. neff c.c., van sonnenberg e. ct of diverticulitis. diagnosis and treatment. radiol clin north am. 1989;27(4):743-752. 15. hawkins a.t., wise p.e., chan t., lee j.t., glyn t., wood v., et al. diverticulitis: an update from the age old paradigm. curr probl surg. 2020;57(10):100862. doi: 10.1016/j.cpsurg.2020.100862. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 48 16. sartelli m., moore f.a., ansaloni l., di saverio s., coccolini f., griffiths e.a., et al. a proposal for a ct driven classification of left colon acute diverticulitis. world j emerg surg. 2015;10:3. doi: 10.1186/1749-7922-10-3. 17. poletti p.a., platon a., rutschmann o., kinkel k., nyikus v., ghiorghiu s., et al. acute left colonic diverticulitis: can ct findings be used to predict recurrence? ajr am j roentgenol. 2004;182(5):1159-1165. doi: 10.2214/ajr.182.5.1821159. , . 1, . 2, 3 1 . , , , , , ; 2 . , , , , ; 3 , , , , . ( ) , . . : 30 1%, 40 5%, 60 30% 80 50-60%. 10-25% 15% . ( ) . 128 , , „ “ 2020 2023 . . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 49 , : 0 , 1-3 , 4-5 , 6 . , : 71 (55.5%), 38 (29.7%), 1 (0.8%), 18 (14%). : 67 (52.3%), ( ) 23 (18%), ) 38 (29.7%). . . . : , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 308 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.26 , „ “ . . . , , . . . , . ( ). : , , . . , . . , 00c. , max=0,0028999/t) t=36 °c (309 k) 9400 (9,4 ) . 7-14 , . ( ) 3-5 ( ). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 309 , , . . . . . . . : (ge), (si), (gaas) (cdte); , (zns) (znse); , (kbr), (nacl) (kcl); , (mgf2), (caf2) (baf2); , ; . . ( 10% ), [1]. . , . [2]. ( ) . , , , , , , . , , , ( , . , , . , . . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 310 . , ( =5-30 ). . . , , . : , , , . r =0,5 =5 -1 [3,4]. 1. cu ag au zn al in sn pb ti nb v mo w fe co ni pt r% =0,5 63,2 95,5 68,8 — 91,4 — 80,5 62,6 52,2 56,0 56,6 59,5 51,6 63,7 65,9 61,6 65,7 r% = 5 98,9 99,2 98,95 97,9 98,2 96,6 96,2 95,0 87,4 96,2 92,7 97,2 97,0 90,8 92,9 94,8 93,7 . ( , , ) . ) . ( ) . . . , , . . -1. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 311 .1. . ) 1, 2 ; ) 1, 2 . , ( .1 .). . ( 2 ), ( 2) . . . . ( .1 .). ( 4-10%), . . , ( .2). . , , . , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 312 .2. . 1; 2. . . . . , 18 2 . . . 0,6 2 . , ( 30) 26. ( ) . , . . , ( ) , .) . . . . , ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 313 . . , . . 1. khachidze, t.i ., & khachidze, n.i. . (2022). anti-reflective coatings for solar power optical lens concentrators of different geometric shapes. georgian scientists, 4(4), 243–247. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.26 2. khachidze t.i., avaliani i.m., shalamberidze d.m.. some aspects of efficient use of a3b5 materials-based concentrators for photovoltaic cells of solar energy converters. nano studies 12, 2015, p.p. 133-138. 3. m., ., , . . 2 ., m., 1973; 4. . ., . ., , « », 1955, . 55, . 4, . 489; some aspects of concentrating infrared radiation tengiz khachidze, nikoloz khachidze lepl institute "optica" abstract the paper presents studies related to the creation of an effective concentrator of infrared radiation. using such concentrators, it will be possible to detect weak or long-distance infrared radiation. according to the authors, in this case, the use of concentrators with reflective surfaces is preferable to lens concentrators. in particular, a phocone design is proposed, which consists of several sections. each section is an independent phocone and focuses the rays incident on it by a single reflection. the phocone of the above design was tested and its efficiency was compared with a conventional conical phocone with the same concentration quality. the initial results of the experiment showed that its efficiency was higher. in addition, the dimensions (length) of the concentrator were significantly reduced. keywords: infrared radiation, optical concentrator, focon. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 21 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.03 p-si+2 %ge , , , , , , . 12 psi+2 %ge 100-1250 . (111) 1 104104 -2. , . , , . , . , ge p-si+2 %ge . : sige , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 22 sige ge– , , , [1]. , si+2 %ge , . ge– sige [2]. . si-i si-ii , –304 [3]. [2], ge– , si-ii . ge– o sige [4]. ge– , . ( , ) si-i si-ii [5]. , [6]. p sige . (111) nmm-80rf/trf, ( , , ) ecopia hms-3000 . ( , , ) duh-211s . 12 varian clinac-2100 ix . 8 1013 -2. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 23 10 , ~1015 -3 . 2 %. , . . (111) 1 104-5 104 -2 . ) ) ) ) . 1) si+2 %ge (111) : )250 , )500 , )1000 , )1250 . , si(ge) . . , (o,c) . ge sige. , . sige , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 24 . .1) si+2 %ge (111) . si+2 %ge , . , , . . . , ge– . , ge– . , ( ) kic kic =0.0116 / / , = , e , h , l . . 1 psi+2 %ge . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 25 .1 , , si+2 %ge , , , / , . 100 a 187.1 9.3 3 1.379 5.08 . b 212.9 9.91 3 1.427 4.78 250 a 185.8 9.07 6 1.231 4.08 . b 199.5 9.67 5.75 1.236 3.83 500 a 168.6 8.4 10 1.133 3.80 . b 188.1 8.87 10 1.210 3.89 750 a . b 176.5 8.32 13.25 1.143 3.70 1000 a 164.5 8.35 18 0.934 2.65 . b 170.0 8.02 18 0.961 2.72 1250 a 162.7 7.83 21.5 0.913 2.56 . b 168.0 7.68 22 0.906 2.44 a – , b – si+2 %ge . . [7], . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 26 (001) (110) , (110) a/3 <111> . ~ 813 -2 p si+2 %ge 100-1250 . si+2 %ge si-ii . si-ii , . ge– si– n-si– , sige-ii . p-sige . . 1. f.schaffler. properties of advanced semiconductor materials gan, aln, jnn, sic, sige. john wiley and sons, new york, 2001 2. z.zeng. l.wang, x.ma, sh.qu, j.chen, y.liu, d.yang. j.scripta materiala, 64, (2011), 832-835 3. t.kiriyama, h.harada, j.w.yan.j.semiconductor science technology, 24, (2009), 025014. 4. l.i.khirunenko, yu.v.pomozov, m.g.sosnin, v.k.shinkarenko, oxygen in silicon doped with isovalent impurities, j.physica b: condensed matter, vol.273-274, (1999), p.317-321. 5. i.yonenaga, t.taishi, x.huang, and k.hoshikaura, dynamic characteristics of dislocations in gedoped and (ge+b) codoped silicon, j.appl. phys. 93, issue 1, (2003), p.265-269. 6. n.a.sobolev, radiation effects in si-ge quantum size structure (review), j.semiconductors 47, (2013), p.217–227. 7. f.ebrahimi,l.kalwani, j.materials science and engineering, a268, (1999), 116-126. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 27 effect of electron irradiation on monocrystalline p-si+2at%ge alloy on the characteristics of indentation-induced deformation giorgi darsavelidze, kakhaberi shamatava, avtandil sichinava, ia kurashvili, marina kadaria, ilia vekua sukhumi institute of physics and technology abstract. the regularities of changes in the microindentation characteristics of the p-type monocrystalline si+2at%ge alloy irradiated with 12 mev electrons in the range of 100-1250 mn of the load applied to the vickers indenter have been studied. the (111) crystallographic orientation planes of the test samples are characterized by a non-uniform distribution of dislocations and a density of 104-5 104 cm-2. the abundances of dislocations embedded in the crystallization and mechanical polishing processes affect the types, concentrations, and interconversion conditions of radiation defects. the above-mentioned complex changes in the defects subsystem are reflected in structurall sensitive mechanical properties, in particular in the micro-hardness and the modulus of elasticity. they are clearly identified in the changes in the shape and size of the indentation prints and the cracks associated with them. based on the mentioned structural changes, the characteristics of indentationinduced crack formation and structure fracture were determined, and the contribution of the dislocation structure, localized stresses near ge atoms, and radiation defects to the indentation-induced deformation of the experimental p-si+2at%ge alloy was analyzed. key words: sige alloy, microhardness, modulus of elasticity, electron irradiation, rupture, cracking. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 306 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.37 representation of political actors in humoristic discourse of media mariam mkhitarov ph.d. candidate in mass communication, caucasus international university https://orcid.org/0009-0005-7241-8953 abstract recently, the contemporary political communication has been changed comparatively that considers new forms of means of its expression. the key target is still unchangeable – having an impact on political processes, whether it is changing of one’s social opinion or of a mass mood or attitude. with the account of the above-mentioned, representation of political communication and political actors looks unbelievable without a straight linear process where media is the main mediator. media became the major platform for obtaining of expanded auditoria belief for all politicians. a kind of humoristic discourse has appeared on a new level of relations between media and politics, that, in its turn, proposed new methods necessary for representation of politicians. it became vivid that appearing of politicians in political talk shows was very interesting for viewers. politicians deserve more positive responses that finally have an impact on their political image. proceeding from this, politics is being expressed in all aspects of entertainment-humoristic talk shows contents; political humor became an integral part of media (williams & carpini, 2011). a target of this article is to analyze a manner of representing of politicians in the humoristic discourse of media. accordingly, to review the key methods applied for representation of a concrete politician and the way of formation of the politician’s image in the entertainment talk show. for the determined target definite theoretic sources attached with examples are reviewed in this article where we can vividly observe that on top of humor politicians manage talking on political issues that is a carrier of a purposeful narrative. key words: political image; humoristic discourse of media; political humor; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 307 for the politicians of the 21st century visiting of humoristic talk shows became attractive, as in comparison with other content of mass media, humoristic talk shows have a distinctive skill to submit a political information to the audience in an absolutely new manner. it is being represented more lightly, clearly and freely than in any other media material. politicians strengthen an emotional link with their future electorate, become closer and share a definite event with them. there was the time when all this looked like a paradox, mainly that politicians might report political news with humor and we could not even imagine that they would sing, dance, make jokes… but, today all this is an ordinary event and integral part of the political life (mckernan, 2011). as in media politicians often talk about complicated political events which are not understandable for the society, the entertainment talk shows give them an opportunity to cover apolitical topics. for example, they may discuss culture, sport and to express their own musical taste. from one sight they move away from politics, but, in fact, identify themselves in viewer’s minds on a personal level and thanks to it obtain a consent even in case if the viewer does not share his political opinions. simultaneously, the audience perceive politicians as the people similar with them who are listening the same music or talk about one and the same problem. politicians, in the media’s humoristic discourse, launch social friendship with their future electors. let’s recall the vice-primer of sweden ebba bushtor who was a good singer and often visited entertainment talk shows. using this skill he became in a very famous politician, his intelligence helped him in obtaining of love of the society and representing himself simultaneously as an unique politician, as well as an ordinary person. each human being needs to have a feeling of attribution, to be liked and recognized (if we call to mind a well-known pyramid of maslow we will be persuaded in such reality). this desire is being increased much more among politicians. this is the reason why they participate in entertainment talk shows. one of the inspirers of this tradition was bill clinton who in the authorized show of arsenio hall, during the campaign of president’s elections in 1992, performed a solo on saxophone. following that clinton formed a new communication space with electors; this musical performance caused changes in attitude of the society concerning adopting communication with a politician (parkin, 2014). accordingly, we can say that politicians draw their own image in humoristic talk shows that is a purposefully created face which assigns additional value and assists in emotional perception (shubitidze, 2000). as for the political image, it is being generated in mass awareness and carries a stereotypic character. it represents an emotionally colored appearance of the political leader, and its formation is possible spontaneously as well as deliberately, to satisfy expectation of society. recently, several key factors are separated that is conditioned with formation of the politician’s image: 1 – past; 2 – family; 3 – sport; 4 – pets; 5 – hobby; 6 – famous people. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 308 the above-mentioned topics have already been reflected in the humor narrative. accordingly, the stated methods of creation of a positive image of a politician are frequently applied in informal environments and entertainment talk shows. each of the above-mentioned factors has its own value. for instance, the factor of family has a decisive role in formation of the leader’s image. thus, we often see politicians in afunction of spouses in entertainment shows where he/she is represented as a lovely and devoted to family person. the stated is sedimented in the viewer’s mind as if he/she is a person taking care over the family, and he will take care over the country as well. on top of all, the same is in case of pets where a patron of that pet is characterized as a positive person. due to this, pets are frequently used for formation of portraits of politicians. for instance, there is a well-known cadre when the president george bush after returning to white house on the helicopter’s station was met by his two dogs greeted by bush in a very warm manner (почепцов, 2002). this is exactly the manner how politicians represent themselves in different georgian tv channels and discourses of humoristic talk shows. visiting of talk shows with members of family, aged parents and small children is recognized technology in georgian reality which is usually applied by politicians. here, they represent themselves as good family loving people, attentive fathers or mothers, having close and friendly relations with children and deserve complements of the anchorman. it is the time when they share their political attitudes bundled in humor with the viewer, and seems that viewers are not looking at him as to the politician, but simply as to a good father or son. for instance, the program “night show with giorgi gabunia” broadcasted by the tv channel “imedi” was visited by the member of the “georgian dream” irakli kobakhidze with his underage sons, gega and niko (the acting prime-minister). in the stated program it was underlined that irakli kobakhidze was characterized with good humor and love to his family. he talked about the time spent with his children who count that they have a good father but have complaints on deficiency of time of their father. despite of that they manage to be together, visit him in the parliament and, in comparison with other parliamentarians, they have more time spent with father in his work place. besides, they did not forget to make a joke about the “national movement”, as irakli kobakhidze, in his political life, is known for his crude expressions. for instance, according to him, he always easily understands tricks of the opposition, as before they attack the managing party, they test these tricks within the party and they have already analyzed all kinds of focuses, disorders, disputes, debates, and other things happening within the party. in addition to it, he states that he does not like laughing publicly, but members of the opposition frequently make him laugh with their speeches, he makes efforts not to laugh and sometimes he covers his mouth with hand. simultaneously, the anchorman agrees with him and expresses surprise how they stay serious in relations with such opposition. invitation of irakli kobakhidze is one of the best examples to illustrate opinions of the professor van aelst; he separated methods of personification of hosting of politicians in entertainment georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 309 humoristic talk shows. for instance, transferring of attention to individualism of the guest, making an accent on his skills and private life of a politician, as of an ordinary person, and a clear example of it we could see as giorgi gabunia and irakli kobakhidze were talking about his distinctive feeling of humor, origin (he is from racha) and children. accordingly, we can say the same about the chairman of the parliament of georgia shalva papuashvili and his daughter, elene papuashvili when they performed a song after the program. in hosting of politicians in night shows their approximation with the society is also essential, that was described by the philosopher doctor magnus danielson; he defined several methods applied by entertainment talk shows to represent politicians and political processes on top of them. one of them is showing of something “ordinary” as a specific one, striving for attribution and sympathies. the same opinion is developed by the professor mackernan who explains that politicians are singing, dancing in the entertainment programs to strengthen a social friendship with their electors. their intelligence helps them to demonstrate themselves as ordinary people being good in singing and simultaneously to be developed into a rather distinctive and famous politician. the stated is proved by the example of visiting of the parliamentarian and the chairman of the party “georgian dream” mamuka mdinaradze of the “night show giorgi gabunia”. in the dialogue conducted the politician the guest talked about many themes, mainly actions of the oppositional politicians, current events and a plot broadcasted in the same period by other tv channel concerning expensive footwear and vehicle of mamuka mdinaradze which was resulted in broad social discussions”. “night show” turned to be a good space of communication where the politician managed to explain what had happened in fact, and besides to perform a georgian song which is symbolic title: “god, bless being of georgian people friendly”. among the above-mentioned general factors conditioning formation of the politician’s image, one of the most popular is involving of people in the political communication, that is a very frequent event in humoristic talk shows. one of the examples is “vano’s show” broadcasted on the air of the tv channel “mtavari arkhi”. famous people are met as guests; however, representation of desirable politicians is vividly reflected in the process of their selection. for example, “vano’s show” was hosting tamriko chokohonelidze, who, despite of being a person approximated with bidzina ivanishvili, she often makes critical statements in relation to the politics as well as to the “lock-down”. on the question why she does not participate in church singing during the christmas holiday in the church of saint trinity, she answers and recognizes that the reason carries political character. the same situation is with other guests who are not directly involved in politics, for example nika kavtaradze, eliso kiladze, beka korshia, gia roinishvili and others. people who are successful and prominent in different fields are involved in political events and express their political positive, or negative moods. accordingly, all this is reflected in representation of a definite politician in a positive or negative context. in addition to the above-mentioned, in the period of the elections for self-government in 2021, the “nika arabidze’s show” on the tv company “formula” invited a candidate for the mayor from the party “lelo” mamuka khazaradze. he was enabled to talk on the issues of elections and to represent georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 310 himself, as well as his non-ordinary election campaign. he called up parents to leave their children with him and to go to elections and following that he was singing on the streets. by the end of the talk show he performed a song and based on this the anchorman confirmed his individualism in comparison with other candidates. in discussion of representation of politicians, we should underscore the interview of the third president of georgia mikheil saakashvili with nika arabidze. for this purpose, the anchorman personally visited saakashvili in kyiv. we can say that the guest was represented as a powerful, progressive leader and this narrative is strengthened with humoristic stories shared by him about his past “glory”. the stated direction was supported by nika arabidze solely. the respondent is joking, reminds funny stories about the former government of georgia, as well as attitude to him. in the discussed dialogue all the above-mentioned methods are indicated, for instance saakashvili and arabidze remind their past, describe his mother, family and vine yard (confiscated by the government), where we vividly see its political ground. in the same dialogue, another one issues is separated, respondent’s over to domestic animals. mikheil saakashvili’s cat appears in the cadre which is mentioned by the president with great love, he twiddles, and admires. we can say that in the interview with the ex-president different methods of representation are applied, focusing on his past, narrating of funny stories, prioritizing of his hobby, love to domestic animals and others, but each of them reflected his political interests and political attributes. in summarizing of the article it is vivid that for strengthening of communication with the electors and representation of oneself politicians frequently visit humoristic talk shows where they apply the adopted and recognized method to demonstrate themselves from a desirable viewpoint in front of viewers. simultaneously, it is noteworthy that on top of humor they manage to talk about politics, that, from one side, is covered, but with a purposeful narrative. politicians feel free in humoristic talk shows, have a friendly attitude from the anchorman who often acts as their like-minded persons that have an additional impact on their positive image. currently, intersection of politics and humor becomes mutually beneficial and for representation of a politician – humoristic discourse becomes the most favorable way. bibliography: 1. matsaberidze, m (2015), political communication. tbilisi: university’s publishing house. 2. shubitidze v (2000). what can make a good image in the politics. tbilisi: “elphi”. 3. aelst, v. p., sheafer, t., & stanyer, j. (2012). the personalization of mediated political communication: a review of concepts, operationalizations and key findings. journalism. https://doi.org/10.1177/1464884911427802 (last seen on the: 31.01.24) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 311 4. danielson, m. (2020). politicians as entertainers a political performance of the personal. journal of media & cultural studies. https://doi.org/10.1080/10304312.2020.1793911 (last seen on the : 05.02.24) 5. holbert, r. l. (2005 ). a typology for the study of entertainment television and politics. american behavioural science . https://doi.org/10.1177/0002764205279419 (last seen on the: 02.02.24) 6. mckernan, b. (2011). politics and celebrity: a sociological understanding. compass. https://doi.org/10.1111/j.1751-9020.2011.00359.x (last seen on the: 05.02.24) 7. parkin, m. (2014). routledge studies in global information, politics and society: talk show campaigns: presidential candidates on daytime and late night television. new york: taylor & francis. 8. williams, b. a., & carpini, m. x. (2011). after broadcast news: media regimes, democracy, and the new information environment. new york. 9. шепель, в. (1994). имеджология: секреты личного обаяния. москва 10. почепцов, г. г. (2002). имиджелогия. москва: рефл-бук, москва. პოლიტიკური სუბიექტების რეპრეზენტირება მედიის იუმორისტულ დისკურსში მარიამ მხითაროვა დოქტორანტი, მასობრივი კომუნიკაციის სადოქტორო პროგრამა, კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, https://orcid.org/0009-0005-7241-8953 აბსტრაქტი დღესდღეობით თანამედროვე პოლიტიკური კომუნიკაცია მეტად შეიცვალა, რაც მისი გამოხატვის საშუალების ახალ ფორმებს გულისხმობს. მთავარი მიზანი უცვლელია პოლიტიკურ პროცესებზე ზემოქმედების მოხდენა; იქნება ეს საზოგადოებრივი აზრისა თუ მასობრივად განწყობის შეცვლა. აღნიშნულის გათვალისწინებით წარმოუდგენელია პოლიტიკური კომუნიკაციისა და პოლიტიკური სუბიექტების წარმოჩენა სწორხაზოვანი კომუნიკაციის პროცესის გარეშე, სადაც მედია მთავარი შუამავალია. პოლიტიკოსისათვის დიდი აუდიტორიის ნდობის მოსაპოვებლად მედია მთავარი პლატფორმა გახდა. მედიისა და პოლიტიკის ურთიერთობის ახალ საფეხურზე იუმორისტული დისკურსი გაჩნდა, რამაც თავის მხრივ პოლიტიკოსთა რეპრეზენტაციისათვის საჭირო ახალი მეთოდები გააჩინა. სულ უფრო ნათელი ხდებოდა რომ პოლიტიკოსების წარმოჩენა პოპულარულ ტოკშოუებში მაყურებლისათვის საინტერესო იყო. პოლიტიკოსები იმსახურებდნენ მეტ დადებით გამოხმაურებას, რაც საბოლოოდ აისახებოდა მათ პოლიტიკურ იმიჯზე. აქედან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 312 გამომდინარე, პოლიტიკა გასართობ-იუმორისტული ტოკშოუების კონტენტის ყველა ასპექტში ჰპოვებს ასახვას; პოლიტიკური იუმორი მედიის განუყოფელ ნაწილად იქცა (williams & carpini, 2011). აქედან გამომდინარე, აღნიშნული სტატიის მიზანია გაანალიზოს თუ როგორ რეპრეზენტირდებიან პოლიტიკური სუბიექტები მედიის იუმორისტულ დისკურსში. შესაბამისად, მიმოიხილოს რა ძირითადი მეთოდები გამოიყენება ამა თუ იმ პოლიტიკოსის წარმოსაჩენად და როგორ იქმნება პოლიტიკოსის იმიჯი. დასახული მიზნისათვის სტატიაში განხილულია თეორიული წყაროები, რომლებსაც თან ერთვის მაგალითები, სადაც ნათლად ისახება, რომ იუმორთან ერთად პოლიტიკოსები ახერხებენ პოლიტიკაზე საუბარსაც, რაც მიზანმიმართული ნარატივის მატარებელია. ცალსახაა, პოლიტიკოსთა რეპრეზენტაციისათვის იუმორი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხერხი გახდა. საკვანძო სიტყვები: პოლიტიკური იმიჯი; იუმორისტული დისკურსი მედიაში, პოლიტიკური იუმორი; georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 130 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.12 , , , , . ; , , . , . , : , ph, , , , , , . , . , . , , . , , . , . , , , . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 131 , , , . , , , , , . . . , . : , , , , . 2011 , -7 [17]. ( ., d, c, e, k, b6, b12, , , , , ) ., , , , , , , ) . , . . , , , [31]. , . . , , , . , , . [1]. , . 14 , 4700 . , , , , , 2300 , . [22,23]. ! " ", . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 132 , , , : , , ( , ) , , , . ( , , , , ) neo-pham, , , , . , , , . , , . . , , . [21, 28]. , 1000-1200 , . , , . , . , ca++, , , , . , , . [31]. . . . : , , , . , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 133 , , ( ). . . , , , , , [36]. . 60% , , [31]. [24]. . 2010 [17], 310 420 . , [24]. : ( ) . . , , . , . . . : . . , . ph . , . . , . denda . [18] . , , . , ca++ mg++ , mg++ ca++ , . (n = 12), schempp et al. [35] , 5% uv , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 134 proksch ( , , ), 5%, [29, 30]. , , . , , , ( , , .) [30]. , " " . , , , . , . . , . : , [36]. 11 8 , . , 11% [26]. , , . , . , . , , , [31]. , , , fda [33]. , fda 3 : (0.1-2%), (0.2– 2%) (1-25%), [31]. (50-70 ) , (10-15 ). , . , . , [31]. . : , , , , , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 135 . . , , . . . ! : . , , . ! , . , , ! , . : , . , : , . 25% [31]. , . , , . 70% . . ( ) ( ) , [31]. , , , , , “ [20]. , , , [32]. , [14]. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 136 , [27]. chantalat [15,16] , , . , , , , . . , . , , , , , . , . , sepitonic 4, , , . , [25]. , . [19]. , , . (0.002-0.05%) 2 , . , , . , , , . , 10 15. [31]. , , , , [34]. . ! ! : , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 137 , , : , , . . , , . : , , , , ! ! ( ), ( ), . " ". " " , . : , . . . . : ( 100 ), , , . [36]. . , , , , , . . . . . : , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 138 („ “) , , , . , , . , , , . , 2010 [17] ( , , .) . , , . , , , , , ). , ( ), , , [31]. , , , [10]. . ( ) ( , , ), , , , , ( , , , , ) [2,4,5,6,12]. , . [3,7,11]. , . , , , .). , . , , . , . , . , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 139 , , , ( ). , ) , , . , , , . , , . , , . , , . , , . , , [8]. , [8, 9, 13]. , ( ) : ; , , ; , ( , ); ; ; , ; : , , . , . , , . , , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 140 , , , [11]. , , , . , , , [11]. , ( , , ), , ( , , , , , , ), (a, e), d.) [10]. : 1. . . « » 7, #2(56), 2021. . 77-80. 2. ., . . – . 2017. .197-205. 3. . , . . : , . . 4 2 (15), 2016. . 4-25. 4. , . ., , . . . , 4, 2015, . 29-34. 5. , , . . , : 7 2019 . .20-26. 6. ., . : // . – 2015. – 1-1. url: https://science-education. ru/ru/article/ view?id= 17850 ( : 13.08.2023 7. . // . [ ].– : http://kosmetika.potrebitel.ru / ( 09.09.2014). 8. // : – [ ]. – : http://sakilake.com ( 20.09.2014). 9. // – [ ]. – : http://shopargo.com ( 20.09.2014.). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 141 10. . : . ... . . – , 2012. – 333 . 11. . . // « »: [ ]. – : http://www.gittin.ru ( 15.09.2014). 12. . . . . .n5, 2005. . 64-66. 13. // . ]. – : http://www.ecosapropel.ru ( 07.09.2014). 14. borkow, g. and gabbay, j. copper, an ancient remedy returning to fight microbial, fungal and viral infections. cur chem biol. 3, 272–278 (2009). 15. chantalat, j., bruning, e., sun, y. and liu, j.-c. biomimetic signaling technology generated by a bimineral complex demonstrates efficacy in reducing clinical photo-aging in a 12-week placebocontrolled study. j. am. acad. dermatol. 62(3 suppl), ab6 (2010). 16. chantalat, j., bruning, e., liu, j.-c. and sun, y. biomimetic signaling technology generated by a bimineral complex reduces signs of photoaging in the eye area. j. am. acad. dermatol. 62(3 suppl 1), ab60 (2010). 17. dietary guidelines for americans, 2010, 7th edn. u.s. government printing office, washington, dc (2010). 18. denda, m., katagiri, c., hirao, t., maruyama, n. and takahashi, m. some magnesium salts and a mixture of magnesium and calcium salts accelerate skin barrier recovery. arch. dermatol. res. 291, 560–563 (1999). 19. dennert, g., zwahlen, m., brinkman, m., vinceti, m., zeegers, m. and horneber, m. se-lenium for preventing cancer (review). the cochrane library. (5): 1–126 (2011). 20. higdon, j. and drake, v.j. copper. an evidence-based approach to vitamins and minerals, 2nd edn. pp. 135–141. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 21. higdon, j. and drake, v.j. calcium. an evidence-based approach to vitamins and minerals, 2nd edn. pp. 115–127. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 22. higdon, j. and drake, v.j. potassium. an evidencebased approach to vitamins and mineral, 2nd edn. pp. 196–213. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 23. higdon, j. and drake, v.j. sodium (chloride). an evidence-based approach to vitamins and minerals, 2nd edn. pp. 214–223. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 24. higdon, j. and drake, v.j. magnesium. an evidence-based approach to vitamins and minerals, 2nd edn. pp. 169–178. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 25. higdon, j. and drake, v.j. selenium. an evidencebased approach to vitamins and minerals, 2nd edn. pp. 203–213. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 26. higdon, j. and drake, v.j. zinc. an evidencebased approach to vitamins and minerals, 2nd edn. pp. 224–233. georg thieme verlag, stuttgart, germany (2012). 27. kaur, s., lyte, p., garay, m., et al. galvanic zinc–copper microparticles produce electrical stimulation that reduces the inflammatory and immune responses in skin. arch. dermatol. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 142 res. 303, 551–562 (2011). 28. lansdown, a.b.g. calcium: a potential central regulator in wound healing in the skin.wound repair regen. 10, 271–285 (2002). 29. proksch, e., nissen, h.-p., bremgartner, m. and urquhart, c. bathing in a magnesium rich dead sea salt solution improves skin barrier function, enhances skin hydration, and reduces inflammation in atopic dry skin. intl j dermatol. 44, 151–157 (2005). 30. portugal-cohen, m., oron, m., merrik, e., et al. a dead sea water-enriched body cream improves skin severity scores in children with atopic dermatitis. j cosmet, dermatol sci appl. 1, 71–78 (2011). 31. polefka t. g., bianchini r. j. and shapiro s. /interaction of mineral salts with the skin: a literature survey//international journal of cosmetic science, 2012, 34, 416–423. 32. pickart, l. published studies on tissue and skin remodeling copper-peptides. available at: http://skinbiology.com/ (accessed 29 june 2012). 33. status of otc rulemakings. fda; 2011; available at: http://www.fda.gov/drugs/ development approval process/development resources/over-the-counter otc drugs/status of otc rule makings/default.htm, accessed 17 february 2011 34. sengupta, a., lichti, u.f., carlson, b.a., et al. selenoproteins are essential for proper keratinocyte function and skin development. plos 5, e12249 (2010). 35. schempp, c.m., dittmar, h.c., hummler, d., et al. magnesium ions inhibit the antigenpresenting function of human epidermal langerhans cells in vivo and in vitro: involvement of atpase, hla-dr, b7 molecules, and cytokines. j invest dermatol.115, 680–686 (2000). 36. https://www.nkj.ru/archive/articles/728/. prospects of using mineral-containing preparations in cosmetology aliosha bakuridze, dali berashvili, lasha bakuridze, ia tsurtsumia, lamzira ebralidze tbilisi state medical university, department of pharmaceutical technology, department of pharmaceutical botany abstract unlike vitamins and herbal ingredients, the cosmetic benefits of minerals for the skin are mostly ignored and products containing them are rarely used. therefore, analyzing and evaluating the existing scientific data on the benefits and risks of using mineral salts in cosmetic practice, as well as determining the prospects for their application, is one of the challenges in contemporary medicine and cosmetology. based on the literature review, it can be concluded that cosmetics enrichedwith microand macroelements are characterized by a wide spectrum of action. these include soothing the skin, restoring ph balance, enchancing oxygen exchange, reducing inflammation,stimulating metabolism, normalizing water-salt balance, increasing skin turgor and elasticity, smoothing wrinkles, and strengthening the skin barrier. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 143 often, the healing mud itself is marketed as a standalone cosmetic product. for example, dead sea mud is a disctinct product line. this is due to the fact that healing mud is chemically and biologically self-sufficient substance with convenient consistency, which makes is highly effective and convenient for cosmetic application. mud treatment has many contraindications, and uncontrolled application of medical mud, even for cosmetic purposes, can cause complications. pure medical mud cannot be considered a cosmetic product, as this implies safety when used independently. in modern practices, in order to avoid the side effects of peloids, unpleasant organoleptic properties, and impurities, peloids are not used directly as raw materials for cosmetic products, but rather their processed products are used. extracts, concentrates and other derivatives are obtained from medical muds. cosmetic formulations based on mud processing products, in addition to peloid preparations, also contain other components such as vegetable oils, extracts, vitamins and etc. today, cosmetic products containing minerals are presented in the form of creams, lotions, shampoos, cosmetic milks, masks, plates, and other application forms.cosmetic products containing minerals rarely cause allergic reactions. the skin loses mineral salts every day. properly selected skincare products help replenish the elements, which has a positive effect on the appearance of the epidermis. keywords: cosmetology, peloids, micro-and macroelements, preparations georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 144 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.13 , , , natsvlishvilimari93@gmail.com , , . , . , . , , , , , . , , . , , . : , , , , , . — , . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 145 , , . . , , — . , . , , . , , ( ), ( ) . 1. (compact block) — , . , , . . 2. (open block) — , . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 146 3. — . , . , . 4. – , . , , . , . , , — , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 147 5. ildefons cerdà ildefons cerdà , . , , 113 113 20 . , , , . 6. , , . , , 1/3, , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 148 7. , cerdà , . , . , , figueroa (2016) , , , . . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 149 8. , , . , , . — 1960, . , , . , — , , . — , " " (mixed-use) . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 150 . , , . , — , , . : moudon, a. v. (1997). urban morphology as an emerging interdisciplinary field. urban morphology, 1(1), 3–10. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 151 conzen, m. r. g. (1960). alnwick, northumberland: a study in town-plan analysis. institute of british geographers publication. krier, r. (1979). urban space. rizzoli international publications. kostava, n. (2012). urban transformation in post-soviet tbilisi: the case of gldani and vake. tbilisi urban studies review, 4(2), 45–59. ziegler, j. (2008). morphological analysis of historic urban blocks: methods and implications. journal of urban design, 13(3), 289–312. types of urban blocks and morphological analysis mari natsvlisvili georgian technical university, faculty of architecture, urban planning, phd student abstract urban morphology is the study of the structure, form, and developmental dynamics of a city, with one of its central elements being the urban block. the block defines the fabric of urban space and represents a spatial unit, which is often perceived as an area enclosed by buildings. its structure and typology play a crucial role in both urban planning processes and strategies for preserving cultural heritage. according to typological classification, urban blocks can be compact, open, hybrid, traditional, perimeter-based, or mixed-use structures influenced by new urbanist approaches. morphological analysis of blocks allows for the assessment of the functional capacity of urban spaces, their degree of density, relation to open areas, and historical development phases. this type of analysis serves as an essential tool in modern urban policy-making, based on principles of spatial coherence, density, and integration with the natural environment. keywords: urban morphology; block typology; urban fabric; cultural heritage; spatial logic urban morphology refers to the study of the structure, form, and developmental dynamics of a city. one of its key components is the urban block — a spatial unit that defines the physical fabric of the city. typological analysis of urban blocks is crucial for both urban planning and the preservation of cultural heritage. urban blocks can be defined as spatial areas of a city’s street pattern, subdivided into land parcels intended for construction. this morphological element has been shaped over centuries, according to evolving views and expectations in urban design. a block may consist of a single building or multiple structures, differing in size and character — either detached or forming dense labyrinths. regardless of their composition, urban blocks are the fundamental units of urban structure and play a critical role in mediating between the public and private realms. definition and structure of the urban block georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 152 typically, an urban block is an area enclosed by buildings, shaped by the topography, street network, and local construction regulations. blocks may vary in size, form, density, function, and the presence or absence of inner courtyards. types of urban blocks 1. compact block characteristic of older city areas, where buildings form a tightly defined outer perimeter. tbilisi’s historic districts, such as abanotubani and sololaki, exemplify this type, blending residential and commercial uses within a dense structure. 2. open block consists of free-standing buildings surrounded by yards or green spaces. this type is typical of soviet-era neighborhoods such as saburtalo in tbilisi or areas near gelati street in kutaisi. 3. hybrid block combines elements of both compact and open block types. often found in transitional city zones, such as avlabari, where older courtyard houses coexist with new buildings. 4. traditional block a traditional block is an urban organism that evolves gradually over a long period. it is characterized by a large, dense, and homogeneous mass, often creating a disproportion between built and open spaces. these blocks usually result from leftover spaces within irregular street patterns, producing variable sizes and shapes. architecturally, they are often enclosed by front façades that may or may not follow a regular configuration — as seen in haussmann’s paris, where uniformity and symmetry reflect urban order. 5. cerdà’s grid in barcelona thanks to the typology introduced by ildefons cerdà, barcelona exemplifies a novel relationship between buildings and streets. his plan embraced the advantages of grid-based systems in terms of circulation, topology, and construction, establishing a 113x113 meter modular block with 20-meter chamfered corners. this model marked a major milestone in urban history, transforming blocks from mere property units into fundamental elements of urban structure. 6. limitations of the cerdà plan despite its visionary layout, cerdà’s plan was not fully implemented — particularly regarding its street system. originally, the blocks included inner parks intended as public green spaces occupying a third of each block. over time, however, these were largely replaced by built structures. 7. perimeter block inspired by cerdà’s model, cities like amsterdam developed the perimeter block. while still shaped by the road network, these blocks, as figueroa (2016) notes, redefine urban hierarchy through georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 153 distinctive angles and interior courtyards, which evolved from private gardens into semi-public community spaces. 8. modern open block a contemporary hybrid typology that combines the value of traditional streets and corners while preserving building autonomy. this configuration enhances natural light and ventilation, while pedestrian-friendly pathways intersect blocks and dissolve the boundary between public and private domains. new urbanism and contemporary interpretations new urbanism emerged in the 1960s as a movement countering the rigidity of modernist planning. it promotes walkable neighborhoods featuring a wide range of housing and workspaces, alongside public spaces and integrated infrastructure. in this paradigm, blocks are no longer seen as technical units but as human-centered spaces — where density, access to open areas, and functionality coexist harmoniously to form resilient urban fabrics. special attention is given to integrating nature with built environments — manifesting in green corridors, public parks, and mixed-use developments. this approach fosters organically planned layouts with seamless transitions between residential, recreational, and working zones. the significance of morphological analysis morphological analysis of urban blocks reveals the phases of city development and its underlying spatial logic. for example, soviet-era open blocks reflect a political ideology aimed at de-densification and increased public space. such analysis supports urban planners and architects in making informed decisions — such as identifying blocks in need of renewal, suitable sites for modern interventions, and strategies for preserving historical textures. references moudon, a. v. (1997). urban morphology as an emerging interdisciplinary field. urban morphology, 1(1), 3–10. conzen, m. r. g. (1960). alnwick, northumberland: a study in town-plan analysis. institute of british geographers publication. krier, r. (1979). urban space. rizzoli international publications. kostava, n. (2012). urban transformation in post-soviet tbilisi: the case of gldani and vake. tbilisi urban studies review, 4(2), 45–59. ziegler, j. (2008). morphological analysis of historic urban blocks: methods and implications. journal of urban design, 13(3), 289–312. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 473 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.45 შრომის უსაფრთხოების სტანდარტები და სამშენებლო სექტორის გამოწვევები ლუკა კახიძე1, ნანა რაზმაძე2, ნინო რატიანი3, მზია ქიტოშვილი4, ნუცა გუმბერიძე5 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ,,შრომის უსაფრთხოებისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის“ დეპარტამენტი, დოქტორანტი, luka.kakhidze@gmail.com 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ,,შრომის უსაფრთხოებისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის“ დეპარტამენტი, პროფესორი, n.razmadze@gtu.ge 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ,,შრომის უსაფრთხოებისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის“ დეპარტამენტი, პროფესორი, n.ratiani@gtu.ge 4საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ,,შრომის უსაფრთხოებისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის“ დეპარტამენტი, ასოცირებული პროფესორი, m.qitoshvili@gtu.ge 5საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ,,ფილოსოფიისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის“ დეპარტამენტი, ასოცირებული პროფესორი, nutsa.gumberidze@gmail.com რეზიუმე სამშენებლო სექტორი ეკონომიკის ძირითადი დარგია, ჰყავს სხვადასხვა სპეციალობებისა და კვალიფიკაციის უამრავი დასაქმებული, თითმის ყველა სამუშაო დაკავშირებულია მძიმე ტრავმებთან და პროფესიულ დაავადებებთან. აქედან გამომდინარე, უბედური შემთხვევების სტატისტიკურ მაჩვენებლებში მუდმივად იკავებს წამყვან პოზიციას. ახალი საკანონმდებლო რეგულაციების მოთხოვნები სავალდებულოა დამსაქმებელთა და დასაქმებულთა ნებისმიერი წრისათვის. 2023 წელს სამუშაო სივრცეში მომხდარი ფატალური უბედური შემთხვევების რაოდენობამ 34შეადგინა, რომელშიც მხოლოდ მამრობითი სქესის წარმომადგენლები იყვნენ და აქედან 21 უშუალოდ მშენებლობაზე მოდის. შესაბამისად, მეტია მძიმე და კიდევ უფრო მეტი საშუალო სიმძიმის ტრავმები. ჯანმრთელობის, უსაფრთხოებისა და გარემოს მენეჯმენტი მშენებლობაში მოიცავს კრიტიკულ და მიუკერძოებელ მიდგომას სამშენებლო საქმიანობასთან დაკავშირებული რისკების იდენტიფიცირების, შეფასების და შემცირების მიზნით. იგი მოიცავს პრაქტიკის ფართო სპექტრს, რომელიც შექმნილია სამუშაო ადგილზე ავარიების, პროფესიული დაავადებების და გარემოზე ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად. შრომის უსაფრთხოების მართვის სისტემები აერთიანებს პოლიტიკას, პროცედურებს, ტრენინგს და მონიტორინგის მექანიზმებს უსაფრთხოების რეგულაციებისა და სტანდარტების შესაბამისობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 474 უზრუნველსაყოფად, უსაფრთხოების კულტურის ხელშეწყობიასა და სამშენებლო ინციდენტების მინიმუმამდე დაყვანას. შრომის უსაფრთხოების როლი მშენებლობაში მრავალმხრივი და სვალდებულოა. მისი ძირითადი მიზანია დაიცვას დასაქმებულთა ფიზიკური კეთილდღეობა. ეს გულისხმობს უსაფრთხო სამუშაო პირობების უზრუნველყოფას, შესაბამისი პერსონალური დამცავი აღჭურვილობის უზრუნველყოფას და სასწავლო პროგრამების განხორციელებას, რათა გაზარდოს მუშაკების ინფორმირებულობა და კომპეტენცია პოტენციურ საფრთხეებთან მიმართებაში. ეფექტური მენეჯმენტი ასევე მოიცავს უბნის რეგულარულ ინსპექტირებას, რისკების შეფასებას და საგანგებო სიტუაციებზე რეაგირების პროცედურების ჩამოყალიბებას ნებისმიერი ინციდენტის დროულად მოსაგვარებლად, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას ამა თუ იმ სამუშაო სივრცეში. შრომის უასფრთხოება მშენებლობაში ვრცელდება გარემოს დაცვაზეც. სამშენებლო საქმიანობამ შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს ბუნებრივ გარემოზე. გარემოსდაცვითი მენეჯმენტის გეგმები შემუშავებულია ჰაერის, წყლისა და ნიადაგის ხარისხზე სამშენებლო საქმიანობების მავნე ზემოქმედების შესამცირებლად, რითაც უზრუნველყოფს გარემოს დაცვასა და მის მოფრთხილებას. თანამედროვე გაუმჯობესებული კანონმდებლობისა და დარგობრივი სტანდარტების დაცვა, გარდა უსაფრთხოებისა, მორალური და ეთიკური პრინციპების მოთხოვნაა,იგი ხელს უწყობს სამშენებლო კომპანიების პოზიტიურ რეპუტაციას, აძლიერებს კონკურენტუნარიანობას და ხელს უწყობს მათი მომავალი პროექტების წარმატებულგანხორციელებას. საკვანძო სიტყვები: უსაფრთხოება, ლეტალობის სტატისტიკა, რისკები, რეგულაციები, სტანდარტები. შრომის უსაფრთხოება ნებისმიერი ეკონომიკური სფეროსათვის აუცილებელი პირობაა, რათა შეიქმნას დასაქმებულთათვის უსაფრთხოსამუშაო გარემო. ორგანიზაციები აყალიბებენ შრომის უსაფრთხოების და გარემოს მართვის სისტემებს, ატარებენ რისკების შეფასებას, ახორციელებენ კონტროლის ზომებს და ერთვებიან მუდმივ გაუმჯობესების მცდელობებში შრომის უსაფრთხოების მიზნების მისაღწევად და მარეგულირებელი მოთხოვნების შესასრულებლად. შრომის უსაფრთხოების პერსონალი, მათ შორის ჯანდაცვისა და უსაფრთხოების ოფიცრები, გარემოსდაცვითი ინჟინრები და შესაბამისი სპეციალისტები, გადამწყვეტ როლს ასრულებენ შრომის უსაფრთხოების სრულყოფილების ხელშეწყობასა და პოზიტიური შედეგების მოპოვებაში როგორც ადამიანებისთვის, ასევე პლანეტისთვის. ჯანმრთელობის, უსაფრთხოებისა და გარემოს დაცვის მენეჯმენტის მთავარი ასპექტია უზრუნველყოს შრომის უსაფრთხოების სისტემების იმპლემენტაცია სამუშაო გარემოში. ქვემოთ ჩამოთვლილია ის ელემენტები, რომელიც ხელს უწყობს შრომის უსაფრთხოების ეფექტურ მენეჯმენტირებას:  რისკის მართვა: სამუშაო სივრცეში საფრთხეებისა და რისკების შეფასება, რის შემდგომაც ხდება სამუშაოების პრევენციული ღონისძიებების განსაზღვრა და ამა თუ იმ რისკის მართვის სისტემის ჩამოყალიბება, რომელიც ხელს შეუწყობს ჯანსაღი და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 475 უსაფრთხო გარემოს შექმნას ამა თუ იმ ეკონომიკურ სფეროში. რისკების შეფასების დოკუმენტი აუცილებელია თანხვედრაში იყოს კანონმდებლობასა და რეგლამენტებთან.  შესაბამისობა რეგულაციებთან: ორგანიზაციებმა უნდა დაიცვან მოქმედი ჯანმრთელობის, უსაფრთხოების და გარემოსდაცვითი რეგულაციები და სტანდარტები ასევე მარეგულირებელი ორგანოს მიერ გაცემული მითითებები. რაც გულისხმობს სამართლებრივი მოთხოვნების შესახებ ინფორმირებულობას, აუდიტისა და ინსპექტირებას, რათა ჩამოყალიბდეს უსაფრთხო სამუშაო პროცედურები.  თანამშრომლების ჩართულობა და ტრენინგი: თანამშრომლების ჩართვა შრომის უსაფრთხოების საკითხებში და ყოვლისმომცველი ტრენინგების ჩატარება საშუალებას აძლევს მათ, წვლილი შეიტანონ უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო გარემოს შესაქმნელად. თანამშრომლებმა უნდა გაიარონ ტრენინგი შრომის უსაფრთხოების პოლიტიკის, პროცედურების, საფრთხის ამოცნობისა და საგანგებო რეაგირების გეგმის შესახებ, რათა მათ შეძლონ უსაფრთხოდ იმუშაონ და ეფექტურად მართონ საფრთხეები სამუშაო ადგილზე. ამ ძირითადი ელემენტების პრიორიტეტების მინიჭებით, ორგანიზაციებს შეუძლიათ შექმნან შრომის უსაფრთხოების და გარემოს მართვის ძლიერი სისტემები, რომლებიც ხელს უწყობენ უსაფრთხო, ჯანსაღ და ეკოლოგიურად მდგრად სამუშაო ადგილს, ინციდენტების პრევენციასა და მის მართვას. საქართველოში შრომის უსაფრთხოების კანონი 2019 წლიდან ფუნქციონირებს. საქართველომ მიიღო შრომის უსაფრთხოების შესახებ ორგანული კანონი და დაავალდებულა ეკონომიკური სფეროები დაეცვათ შრომის უსაფრთხოება, თუმცა დღესაც, 2024 წელს დიდ გამოწვევად რჩება სამშენებლო სექტორი, რადგან ყველაზე მეტი ფატალური შედეგები სამშენებლო სექტორზე მოდის, არაკვალიფიციური პერსონალისა და სისტემის გამო. შრომის უსაფრთხოების სტანდარტები შრომის უსაფრთხოებას შესაბამისი სტანდარტები არეგულირებს, რაც შეგვიძლია განვიხილოთ ცალკეული ქვეყნების მაგალითზე: შეერთებული შტატები: შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის ადმინისტრაცია (osha): osha ადგენს და ახორციელებს სტანდარტებს, რათა უზრუნველყოს უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო პირობები შეერთებულ შტატებში მუშაკებისთვის. ის მოიცავს მრეწველობისა და საქმიანობის ფართო სპექტრს, მათ შორის მშენებლობას, წარმოებას და ჯანდაცვას. (სურათი. 1) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 476 სურათი 1. უსაფრთხოების ლოგო აშშ-ში გარემოს დაცვის ორგანო (epa): epa ადგენს რეგულაციებს და სტანდარტებს, რათა დაიცვას ადამიანის ჯანმრთელობა, გარემო დაბინძურებისა და საშიში ნივთიერებებისგან. ის ეხება ისეთ საკითხებს, როგორიცაა ჰაერის ხარისხი, წყლის ხარისხი, ნარჩენების მართვა და ქიმიური უსაფრთხოება. ევროკავშირი: სამუშაოზე უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის ევროპული სააგენტო eu-osha ხელს უწყობს სამუშაო ადგილის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას ევროკავშირის მასშტაბით. ის უზრუნველყოფს, კვლევას შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის სხვადასხვა თემებზე და მხარს უჭერს ევროკავშირის დირექტივებისა და რეგულაციების განხორციელებას. reach რეგულაცია: (ქიმიური ნივთიერებების რეგისტრაცია, შეფასება, ავტორიზაცია და შეზღუდვა) არის ყოვლისმომცველი რეგულაცია, რომელიც არეგულირებს ქიმიკატების წარმოებას და გამოყენებას ევროკავშირში. ის მიზნად ისახავს ადამიანის ჯანმრთელობისა და გარემოს დაცვას ქიმიურ ნივთიერებებთან უსაფრთხო მუშაობასა და მართვის უზრუნველყოფას. (სურათი 2) სურათი 2. უსაფრთხოების ლოგო ევროკავშირში გაერთიანებული სამეფო: ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების აღმასრულებელი ორგანო: შრომის უსაფრთხოებისა და გარემოს დაცვის მარეგულირებელი ორგანო, რომელიც პასუხისმგებელია დიდ ბრიტანეთში ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების კანონმდებლობის აღსრულებაზე. ის ადგენს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 477 სტანდარტებს, უზრუნველყოფს მითითებებს და ატარებს ინსპექტირებას სამუშაოსთან დაკავშირებული დაზიანებების, დაავადებებისა და ფატალური შემთხვევების თავიდან ასაცილებლად. გარემოს დაცვის სააგენტო (ea): არეგულირებს ინგლისში გარემოსდაცვით საკითხებს, მათ შორის დაბინძურების პრევენციას, ნარჩენების მართვას და რესურსების კონსერვაციას. ის მუშაობს გარემოსდაცვითი ნებართვების, ლიცენზიებისა და რეგულაციების შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად. ავსტრალია: safe work australia: არის ეროვნული პოლიტიკის ორგანო, რომელიც პასუხისმგებელია ავსტრალიაში პროფესიული ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების რეგულაციების შემუშავებასა და კოორდინაციაზე. ის თანამშრომლობს შტატისა და ტერიტორიის მთავრობებთან უსაფრთხოების სტანდარტების ჰარმონიზაციისა და სამუშაო ადგილებზე საუკეთესო პრაქტიკის პოპულარიზაციის მიზნით. გარემოს დაცვის სააგენტოები (epas): ავსტრალიის თითოეულ შტატსა და ტერიტორიას აქვს საკუთარი მაკონტროლებელი ორგანო, რომელიც პასუხისმგებელია გარემოსდაცვითი საკითხების რეგულირებაზე, მათ შორის ჰაერისა და წყლის ხარისხის, დაბინძურების კონტროლისა და ბუნებრივი რესურსების მართვაზე. კანადა : შრომის ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების კანადური ცენტრი (ccohs): უზრუნველყოფს ინფორმირებას, ტრენინგებსა და რესურსებს კანადის სამუშაო ადგილებზე ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების ხელშეწყობისთვის. ის თანამშრომლობს ფედერალურ, პროვინციულ და ტერიტორიულ მთავრობებთან შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის სტანდარტების შემუშავებასა და დანერგვის მიზნით. (სურათი 3) სურათი 3.უსაფრთხოების ლოგო კანადაში საერთაშორისო სტანდარტები: შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია (ilo): ადგენს შრომის საერთაშორისო სტანდარტებს კონვენციებისა და რეკომენდაციების მეშვეობით, რათა ხელი შეუწყოს ღირსეულ შრომას და დაიცვას მშრომელთა უფლებები მთელ მსოფლიოში. ის ეხება საკითხთა ფართო სპექტრს, მათ შორის შრომის უსაფრთხოებასა და ჯანმრთელობას, ბავშვთა შრომას და სოციალურ უზრუნველყოფას. ოფისი მდებარეობს შვეიცარიაში, ჟენევაში,, აქვს რეგიონალური და სუბრეგიონალური ოფისები მთელ მსოფლიოში.(სურათი 4). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 478 სურათი 4.შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის ლოგო სტანდარტიზაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია (iso): ანვითარებს ნებაყოფლობით საერთაშორისო სტანდარტებს სხვადასხვა ინდუსტრიისთვის, მათ შორის შრომის ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების (iso 45001) და გარემოს დაცვის მენეჯმენტირებას (iso 14001). ეს სტანდარტები უზრუნველყოფს ორგანიზაციებში შრომის უსაფრთხოებისა და გარემოს დაცვის მართვის სისტემების ჩამოყალიბებას, დანერგვასა და გაუმჯობესებას. საქართველო : საქართველოში შრომის უსაფრთხოების სტანდარტებს არეგულირებს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. საქართველოში შრომის უსაფრთხოება ევროსტანდარტებიდან გამომდინარე დაინერგა 2019 წლიდან და ამის შემდეგ ყოველდღიურად ვითარდება, აღსაღნიშნია ის ფაქტი, რომ 2006 წელს გაუქმდა და 2016 წლამდე საქართველოში არ არსებობდა შრომის უსაფრთხოების ნორმები და კანონმდებლობა, რომელის მიხედვითაც მოხდებოდა სისტემების მონიტორინგი, თუმცა ევროკავშირისაკენ სწრაფვამ მოგვიტანა ის, რომ 2019 წელს შეიქმნა შრომის უსაფრთხოების შესახებ საქართველოს ორგანული კანონი, რომელიც თავდაპირველად მხოლოდ მძიმე მავნე და საშიშპირობიან სამუშაოებს შეეხო, თუმცა შემდეგ გავრცელდა ეკონომიკის ყველადარგზე და დღეს 2024 წელს, ნებისმიერი ეკონომიკური სფერო ვალდებულია შექმნას შრომის უსაფრთხოების სამსახური, რომელიც გაუწევს მონიტორინგს კანონთან თანხვედრასა და მომუშავეთა უსაფრთხო მუშაობას. 2023 წელს სამუშაო სივრცეში მომხდარი ფატალური უბედური შემთხვევების რაოდენობამ 34შეადგინა, რომელშიც მხოლოდ მამრობითი სქესის წარმომადგენლები იყვნენ და აქედან 21 უშუალოდ მშენებლობაზე მოდის. (ცხრილი 1). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 479 ცხრილი 1. ჯანმრთელობის, უსაფრთხოებისა და გარემოს მენეჯმენტი მშენებლობაში მოიცავს კრიტიკულ და მიუკერძოებელ მიდგომას სამშენებლო საქმიანობასთან დაკავშირებული რისკების იდენტიფიცირების, შეფასების და შემცირების მიზნით. იგი მოიცავს პრაქტიკის ფართო სპექტრს, რომელიც შექმნილია სამუშაო ადგილზე ავარიების, პროფესიული დაავადებების და გარემოზე ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად. შრომის უსაფრთხოების მართვის სისტემები აერთიანებს პოლიტიკას, პროცედურებს, ტრენინგს და მონიტორინგის მექანიზმებს უსაფრთხოების რეგულაციებისა და სტანდარტების შესაბამისობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 480 უზრუნველსაყოფად, უსაფრთხოების კულტურის ხელშეწყობიასა და სამშენებლო ინციდენტების მინიმუმამდე დაყვანას. შრომის უსაფრთხოების როლი მშენებლობაში მრავალმხრივი და სვალდებულოა. მისი ძირითადი მიზანია დაიცვას დასაქმებულთა ფიზიკური კეთილდღეობა. ეს გულისხმობს უსაფრთხო სამუშაო პირობების უზრუნველყოფას, შესაბამისი პერსონალური დამცავი აღჭურვილობის უზრუნველყოფას და სასწავლო პროგრამების განხორციელებას, რათა გაზარდოს მუშაკების ინფორმირებულობა და კომპეტენცია პოტენციურ საფრთხეებთან მიმართებაში. ეფექტური მენეჯმენტი ასევე მოიცავს უბნის რეგულარულ ინსპექტირებას, რისკების შეფასებას და საგანგებო სიტუაციებზე რეაგირების პროცედურების ჩამოყალიბებას ნებისმიერი ინციდენტის დროულად მოსაგვარებლად, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას ამა თუ იმ სამუშაო სივრცეში. შრომის უასფრთხოება მშენებლობაში ვრცელდება გარემოს დაცვაზეც. სამშენებლო საქმიანობამ შეიძლება მნიშვნელოვნად იმოქმედოს ბუნებრივ გარემოზე მიწის ექსკავაციით, რესურსების მოხმარებისა და ნარჩენების წარმოქმნით. ეფექტური უსაფრთხოების სისტემა ხელს უწყობს გარემოს მართვის სისტემას და პრევენციულ ღონისძიებებს, რომელიც მოქმედებს გარემოზე, როგორიცაა ნარჩენების შემცირება, გადამუშავება, დაბინძურების კონტროლი და რესურსების ეფექტური გამოყენება. გარემოსდაცვითი მენეჯმენტის გეგმები შემუშავებულია ჰაერის, წყლისა და ნიადაგის ხარისხზე სამშენებლო საქმიანობების მავნე ზემოქმედების შესამცირებლად, რითაც უზრუნველყოფს გარემოს დაცვასა და მის მოფრთხილებას. დასაქმებულებისა და გარემოს დაცვის მორალური და ეთიკური იმპერატივის მიღმა, შრომის უსაფრთხოების ეფექტურ მენეჯმენტს აქვს რამდენიმე ხელშესახები სარგებელი. ის აძლიერებს პროექტის ეფექტურობას, ავარიების ალბათობისა და მასთან დაკავშირებული შეფერხებების შემცირებით, რითაც თავიდან აიცილებს ძვირადღირებულ შეფერხებებს და იურიდიულ ვალდებულებებს. ძლიერი უსაფრთხოების კულტურა აუმჯობესებს დასაქმებულთა ზნეობას და პროდუქტიულობას, რადგან თანამშრომლები უფრო მეტად პროდუქტიულები არიან, როდესაც თავს დაცულად და დაფასებულად გრძნობენ. გარდა ამისა, სტანდარტების დაცვა ხელს უწყობს სამშენებლო კომპანიების პოზიტიურ რეპუტაციას, აძლიერებს მათ კონკურენტუნარიანობას და მომავალი პროექტების უზრუნველყოფას ბაზარზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 481 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ნ. რაზმაძე, ნ. რატიანი „შრომის უსაფრთხოება მშენებლობაში”. გამ-ბა „ტექნიკური უნივერსიტეტი“. isbn 978-9941-28-841-8. 2023 წ. 2. n. razmadze, n. ratiani, a. korkotadze. „improvement of safety measures in construction by using modern railing and fall arrest systems“. tashkent international congress on modern sciences iii. tashkent chemical-technological institute. april 22-23, 2024. tashkent, uzbekistan. ნ.რაზმაძე ნ. რატიანი, ა. კორკოტაძე. „მშენებლობაზე უსაფრთხოების ღონისძიებათა გაუმჯობესება თანამედროვე მოაჯირული და საჭერი სისტემების გამოყენებით“. ტაშკენტის ინტერნაციონალური კონგრესი თანამედროვე მეცნიერებებში-iii. 3. ნ. რაზმაძე, ნ.რატიანი მ.ქიტოშვილი,ა.კორკოტაძე. „უბედური შემთხვევების და პროფდაავადებათა რისკ-ფაქტორები მშენებლობაში“. ქართულენოვანი მრავალდარგობრივი სამეცნიერო რეფერირებადი ჟურნალი „მეცნიერება და ტექნოლოგიები“ #1 (744 ). 2024 წ. issn 0130-7061 index 76127 4. ნ.რაზმაძე, ნ. რატიანი, მ.ქიტოშვილი. ნ.მაჭავარიანი. „უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის რისკების შეფასება მშენებლობაში“. ქართულენოვანი მრავალდარგობრივი სამეცნიერო რეფერირებადი ჟურნალი „მეცნიერება და ტექნოლოგიები“. #1 (747 ). 2025 წ. 5. n. ratiani, m. darakhvelidze. n. razmadze. “establishing a system of hazard identification and risk assessment and existing flaws”. georgian engineering news. #2, vol.101, 2024. 14-20 pg. ნ. რატიანი, მ. დარახველიძე, ნ.რაზმაძე „საფრთხის იდენტიფიცირებისა და რისკის შეფასების სისტემის ჩამოყალიბება და არსებული ხარვეზები“. 6. ნ. რაზმაძე, ა. კორკოტაძე, ნ.რატიანი . “სიმაღლეზე მუშაობის შესაძლო საფრთხეების კონტროლი მოაჯირული და საჭერი სისტემების მაგალითზე“. სტუ, შრომების კრებული #1 (531). 2024 წ. uds 658. 382. scopus code 2213. 7. ნ. რაზმაძე, ნ.რატიანი, ა. კორკოტაძე. „სიმაღლეზე მომუშავეთა ფიზიკური საფრთხეების მინიმიზაციის საშუალებები“ (მოხსენება და სტატია ინგლ. ენაზე) მეოთხე საერთაშორისო კონფერენცია: „ინოვაციური ტექნოლოგიები მშენებლობაში“. სტუ. სამშენებლო ფაკულტეტი. 15-16 თებერვალი, 2024 წ. „means of minimizing physical hazards of workers at height“. 8. n. razmadze, n. ratiani, a. korkotadze. “improving safety measures for workers at height”. international marmara scientific research and innovation congress. istanbul, january 27-28. 2024. ნ. რაზმაძე, ნ. რატიანი, ა. კორკოტაძე. “სიმაღლეზე მომუშავეთა უსაფრთხოების ღონისძიებების გაუმჯობესება”. საერთაშორისო სამეცნიერო კვლევებისა და ინოვაციების კონგრესი. სტამბოლი, 27-28 იანვარი, 2024წ. 9. ნ. რატიანი, ნ. რაზმაძე, მ. დარახველიძე. „შრომის უსაფრთხოების სისტემის დანერგვა და განვითარება საქართველოსა და სხვა ქვეყნებში“. ქართველი მეცნიერები, 150-166გვ. (2024). https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3097/3089 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 482 occupational health and safety standards and issues in the construction sector abstract the construction sector is a key sector of the economy, employing a large number of employees of various specialties and qualifications, all of whose work is associated with serious injuries and occupational diseases. therefore, it consistently occupies a leading position in the statistical indicators of accidents. the requirements of the new legislative regulations are mandatory for all employers and employees. in 2023, the number of fatal accidents in the workplace amounted to 34, in which only male representatives were involved, and 21 of them were directly related to construction. accordingly, there are more severe and even more moderate injuries. health, safety and environmental management in construction involves a critical and impartial approach to identifying, assessing and reducing the risks associated with construction activities. it includes a wide range of practices designed to prevent accidents, occupational diseases and environmental impacts in the workplace. occupational safety management systems combine policies, procedures, training and monitoring mechanisms to ensure compliance with safety regulations and standards, promote a safety culture and minimize construction incidents. the role of occupational safety in construction is multifaceted and complex. its primary objective is to protect the physical well-being of employees. this includes ensuring safe working conditions, providing appropriate personal protective equipment, and implementing training programs to increase workers’ awareness and competence in relation to potential hazards. effective management also includes regular site inspections, risk assessments, and the establishment of emergency response procedures to promptly address any incidents that may arise in a given work area. occupational safety in construction also extends to environmental protection. construction activities can have a negative impact on the natural environment. environmental management plans are developed to reduce the adverse impacts of construction activities on air, water and soil quality, thereby ensuring environmental protection and preservation. compliance with modern, improved legislation and industry standards, in addition to safety, is a requirement of moral and ethical principles. it contributes to the positive reputation of construction companies, strengthens their competitiveness, and contributes to the successful implementation of their future projects. keywords: safety, fatality statistics, risks, regulations, standards. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 257 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.24 . , . , , . , , . , , , , , . , , , , , , . , , . , . : ; ; ; ; ; . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 258 . , , , , , . . . , , . . . , : , , , , . , , , . . 21, . . . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 259 , , . , , . . , 6 . 2023 2023 . , . n1. : n2. : georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 260 , . ,,good faith“. , . , 269. , , , , . , , , , , , , . , , , . , , , , . , , , . , , , , , . 2023 www.infohub.rs.ge, . , , , . . , . , , , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 261 . , , . . , . . 1. dr. nur hidayat, se, me, ak, corporate tax risk management. elex media komputindo, 2015 2. michael heimig tax risk management im konzern. springer fachmedien wiesbaden, mar 6, 2019 business & economics 367 pages 3. ; usaid georgia ,, “ (2016) 4. ,, 2021-2025 “ https://bit.ly/3nrk8ut 5. , . ,, “, . , 2011 6. https://taxdisputes.gov.ge/4045 georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 262 tax dispute proceedings in georgia gvenetadze shorena ph.d student , georgian technical university summary fair and effective resolution of tax disputes is one of the key criteria for the business attractiveness of a country. the review of tax disputes is an important tool that ensures the protection of taxpayer’s rights. the number of entrepreneurs wishing to appeal tax obligations imposed by the tax authority in georgia is high, which increases expectations for the mechanisms for conducting and enforcing tax disputes. proper and effective management of tax risks involves controlling areas of uncertainty so that the achievement of the goals set by the business be more transparent and disputes with the competent tax authorities of the states where a particular taxpayer operates be avoided. the amendments made to the tax legislation, in some cases, serve to eliminate unclear, ambiguously interpreted provisions of the legislation, and in some cases, are aimed at developing a new taxation mechanism. it requires proper knowledge, a certain readiness for change, and timely adaptation by taxpayers, which cannot always be implemented successfully and, directly or indirectly, in some cases, gives us an increased number of disputes. the dispute body is obliged to be guided by the principles of fairness, objectivity, equality of parties, and impartiality. in the system, it is not permissible to burden the tax obligations of the complainant as a result of a tax dispute, except in the case of an inspection conducted within the framework of the same dispute with the consent of the taxpayer. keywords: tax dispute; dispute resolution bodies; ensuring uniform taxation practices; small and medium-sized businesses; tax risk; methodological information hub. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 433 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.45 field: hydro chemistry hydrochemical analysis of some springs of salominao village of vani municipality manuchar chikovani1; natalia kupatashvili2; nariko endeladze3; kakha rukhaia4; mariam makhareishvili5 1kutaisi akaki tsereteli state university, faculty of exact and natural sciences, department of chemistry, associate professor; nakhunao village, martvil municipality, email: manuchar.chiqovani@gmail.com; 2kutaisi akaki tsereteli state university, faculty of exact and natural sciences, department of chemistry, associate professor; georgia kutaisi. ir. evdishvili n24. e-mail: n-kupatashvili@mail.ru mobile: 558 60 72 24; 3associate professor, department of chemistry, faculty of exact and natural sciences, kutaisi akaki tsereteli state university, baghdati district mob: 577 42 88 72, email: nariko.endelaze@atsu.edu.ge; 4ministry of environment protection and agriculture of georgia. doctor of chemistry, gachedili village, martvil district. mob: 59511 97 32 e-mail: kakha.rukhaia@gmail.com; 54 th year student of akaki tsereteli kutaisi state university, faculty of exact and natural sciences, majoring in chemistry akaki tsereteli state university, e-mail:mariam.makhareishvili@atsu.edu.ge abstract for the first time, a hydrochemical analysis of some springs of salominao village of vani municipality was conducted. the content of magnesium, calcium, hydrocarbonate, chloride and sulfate ions, dry balance, permanganate oxidizability, dissolved oxygen and carbon dioxide content and bod5 are determined. relatively simple and fast chemical and physico-chemical methods with good reproducibility were selected for determination. biogenic substances have been determined by the photometric method. objective: we aimed to study the hydrochemical composition of some spring waters in the village of salomino, vani municipality. the purpose of our research was to study the content of mg2+, ca2+, hco3-, so42-, ci-, permanganate oxidizability, dissolved oxygen, bod5, dry balance, carbon dioxide, dissolved oxygen and biogenic elements in the spring waters of the village of salomino, vani district. the relevance of the issue lies in the fact that the content of the above-mentioned ions was determined for the first time in these waters, for which highly sensitive methods were selected. introduction: a spring is a natural exit of underground water to the surface of the earth. classification of spring is different. there is also a difference according to outflow. for example, there are constant, weakly variable, variable springs. springs can be permanent, periodic, seasonal and other types . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 434 according to chemistry, there are: fresh, mineralized and salty springs; according to temperature: boiling, hot, warm and cold springs. the temperature of the springs depends on the depth of its feeding underground water, the nature of the extraction channel, the geographical and hypsometric location of the spring and the temperature regime of the environment surrounding the groundwater. there are about 2,000 springs in georgia, which are distinguished by great variety. during rain, a large part of the water enters the ground, it first passes through the loose layer of the ground, then it goes deeper into the ground. it will pass through sand, pebbles, stones. this is how water is purified. finally, it passes through that layer. which does not carry water. sometimes the bottom layer of the soil is sloping. because of this, water cannot accumulate. it flows into the ground. in the end, it can go up. this is how the spring appears. the spring is cold and clean. a person drinks spring water. while moving through the soil crust, water acquires many substances, including salts, and a specific composition is formed. the amount of salts in water varies within wide limits, their total concentration e. i. mineralization is relatively low in surface water and significantly high in groundwater. water is an invaluable resource and has always been considered the source of life. it is widely and versatilely used, modern human can influence on the biosphere to use its resources for the development of production and material well-being. today, the greatest attention is paid to the rational use and protection of water resources. currently, the water is purified and neutralized, as a result of which it is used for drinking and centralized water supply [1]. the development of all branches of the public economy and the increasing standard of living of the people put more demands on the quality of drinking and agricultural water. the use of water for its intended purpose requires a deep chemical and microbiological examination, determination of its physical-chemical, organoleptic and chemical composition, and based on this, quality assessment. all of this is closely related to the development and improvement of methods of chemical and bacteriological analysis. the purpose of conducting hydrochemical analysis of water is to teach students the methods of water research and treatment, to introduce the essence and mechanism of the chemical processes that are the basis of water treatment, to give an idea of the chemical composition of water and its connection with its quality[2]. judging the experiment. thus, the content of mg2+, ca2+, hco3-, so42-, ci-ions, permanganate oxidizability, content of oxygen, bod5, biogenic elements of dry residue was determined for the first time in the spring waters of the village of salomino, van municipality, by chemical and photometric methods. the results of the analysis are given in table #1. in the investigated spring waters, the ph varies from 6.08 to 6.72. the chulukhadze spring contains the largest amount of magnesium ion, 1.76 mg/l. the smallest magnesium content is in the talakhadze spring at 0.12 mg/l. the 2ca ion content is also variable. a relatively large amount of it was recorded in the meburishvili spring at 6.04 mg/l, while 2ca content was low at 1.02 mg/l in the eristavi spring. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 435 the content of 3hco ion is the largest in the spring of meburishvili 7.74 mg/l, the content of hydrocarbonate ions is small in the spring of eristavi 2.56 mg/l. a high 2 4so ion concentration is recorded in the churadze spring at 3,131 mg/l. a small amount of sulfate ions is contained in meburishvili's beer at 0.124 mg/l. the churadze spring contains relatively large amounts of chloride ions, 2.56 mg/l. and its mass content is small in the spring of tlishvili at 1.50 mg/l. the content of carbonic acid gas is the highest in chulukhadze spring, 2.30 mg/l. eristavi spring contains a small amount of carbonic acid gas, 0.48 mg/l. permanganate oxidizability is relatively high in eristavi spring, 1.28 mg/l, an is in small amount in chuladze spring, 0.08 mg/l. oxygen content is high in meburishvili spring, 13.45 mg/l. a relatively low concentration of oxygen is recorded in the chuladze spring at 7.87 mg/l. the dry balance is the highest in the beristku spring and in the meburishvili spring, 1.81 mg/l. its content is the smallest in the tatelishvili spring at 1.09mg/l. bod5 is the highest in the meburishvili spring at 5.57 mg/l, the lowest in chuladze water at 2.11 mg/l. the content of biogenic elements ,2no ,3no ,3nh 3 4po is lower than the detection limit, and their content is not recorded in the investigated spring water of salominao village of martvili van municipality. bod5 is the highest in the meburishvili spring at 5.57 mg/l, the lowest in chuladze water at 2.11 mg/l. the content of biogenic elements ,2no ,3no ,3nh 3 4po is lower than the detection limit, and their content is not recorded in the investigated spring water of salominao village of vani municipality. experimental part. methodology for determination of chemical elements in water the analyzes were carried out in the analytical chemistry laboratory of kutaisi akaki tsereteli state university. the methods tested in hydrochemical practice [3,4] were used for the analysis. the acidity rate was measured by the potentiometric method (potentiometer m)-673ph the mercurimetric method was used to determine chlorides (titrant 0.01 23 )(nohg , indicator (diphenyl carbazole). hydrocarbons were determined by the acidimetric method (titrant 0.1-0.01 n hcl indicator methylorange. the content of calcium and magnesium, as well as the total hardness of water in the investigated waters, was determined by the complexonometric method (titrant 0.01n complexon iii. to determine the magnesium ion content, we used eriochrome as an indicator, we created the recommended area with an ammonia buffer, and to determine the calcium ion, merexide was used as an indicator. we created an alkaline area with 2n sodium alkali ). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 436 sulfate ions were determined by the classical gravimetric method, 4baso represents a precipitated form. carbonic acid gas was determined by the alkalimetric method. titrant 0.1-0.01n. indicator phenophthalein. oxidability was determined by the permanganatometric method (oxidizing agent 0.01 n in acidic area. titrant 0.01 n naoh . oxidability was determined by the permanganatometric method (oxidizing agent 0.01 n in acidic area. titrant 0.01 n )422 och the oxygen content was determined by the iodometric method (titrant 0.01 n. 322 osna in an alkaline environment, it is oxidized by oxygen dissolved in water and passes into a tetravalent manganese compound , which is formed by acidifying the solution ki in excess and we get 2i ). the dry balance was determined by the classical gravimetric method [5]. biogenic substances were determined by photometric method: 2no with shell reagent, 3no sodium salicylate, nh4+ nessler's reagent, 3 4po ammonium phosphorolybdate. 2no photometric determination using gries's reagent in the acid zone is based on the reaction of formation of a reddish-brick-colored azo dye as a result of the interaction of sulfanilic acid, nitrite ion and alpha-naphthylamine. 3no was determined by the photocolorimetric method using sodium salicylate. the method is based on the interaction between nitrate ions and sodium salicylate ions, in the presence of sulfuric acid, during which the resulting yellow coloration is directly proportional to the nitrate ion concentration. the determination of nh4+ is based on the interaction between the ammonium ion and nessler's reagent (mercury tetra iodide) in the alkaline zone, during which the resulting yellow coloration is directly proportional to the concentration of the ammonium ion. 3 4po was determined by the photocolorimetric method, which is based on the interaction of orthophosphoric acid and ammonium molybdate in the acid zone, during which the blue color formed is directly proportional to the phosphate concentration [6]. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 437 results of hydrochemical analysis of some spring waters of salominao village of vani municipality table n 1. n regional names of spring waters ph m g/ l so 42ca 2+ m g+ h co 3cl d iss ol ve d ox yg en bo d 5 pe rm an ga na te o xi da tio n co 2 d ry ba la nc e 1 meburishvili 6,12 0,124 6,04 1,28 7,74 1,68 13,45 5,57 0,32 0,88 1.81 2 eristavi 6,23 0,289 1,02 0,20 2,56 1,66 9,92 2,24 1,28 0,38 1,49 3 churadze 6.08 3,131 4,70 0,44 6,24 2,58 7,87 2,11 0,08 0,68 1,56 4 chulukhadze 6, 38 0,370 5,26 1,76 5,90 2,24 8,90 2.24 0,88 2,30 1,19 5 talakhadze 6,45 0,289 2,66 0,12 4,14 1,56 10,70 2,18 0,48 1,68 1,29 6 tatelishvili 6, 72 0,164 1,32 0,60 3,08 1,50 9,57 2,17 1,06 1,32 1,09 conclusion: the content of magnesium, calcium, hydrocarbonate and chloride ions, carbon dioxide, permanganate oxidizability, oxygen and dry balance in the studied spring waters of the village of salomino of vani municipality is within the norm and its use for drinking and from the economic point of view is appropriate. references: 1. m. chiqovani, n. kupatashvili. m. jolokhava. hidrochemikal al analysis of some fresh waters of lejokhe, letane and mikawa villages of tsalenjikha municipality. international scientife journal theorical & applied science.vol.127. seria n 11. 2023. gv 238-241 2. m. chikovani, m. gabelashvili, n. kupatasvili, a. gambashidze, zedashidze. hudrochimikal and sanitary mikrobiological examination of spring waters of nakhunao community of martvil municipality. vol 112. seria n 08. gv 308-313 3. m. chiqovani, n. kakhidze, l. balavadze, n. giorgadze, m. pataridze. examination of the cemical, composition of spring waters in aketi village of lanchkhuti municipalitety rs global jurnals. world science. vol3. n 81. 2023. gv. 1-4. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 438 4. m. chikovani, n. megrelisvili, a. kvastiani. hydrochemikal examination of muasi and lentekhi mineral water of lentekh district. rs global jurnals. world science . vol.4. n76. gv.1-3. 5. m. chiqovani, m. gabelashvili, m.zarqua, n. megrelishvili. hudrochemikal and sanitary mikrobiologikal reseatch of the elena hillspring waters in rhe nakhunao community of martvili municipality. rs global jurnals. world science. vol. 1. 58.2020. gv 27-31. 6. m. chikovani, n. kupatashvili, m. kurasbediani. hudrochimikal analysis of some mineral waters. european sciences review scientific journal. n 5-6. 2019. gv 123-127 . , , , , , , 5. . . . : , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 550 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.50 1, 2, 3 1 , 995577979481, tkilasonia1989@gmail.com; 2 , , 995577411222, gigineishviliakaki08@gtu.ge; 3 , +995577091442, marekhi1978@gmail.com : . . , , , , . , . , . , , , . , , . , . , , g m . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 551 , . , , . , , . : , , , , , , , . 4. , . , . , . . . , , , , , . . , , . , , , : , , , . , . . . . , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 552 , , , , , , , . , , , , . , , , , , . , , . , . , . , . , , , . , . , . , 2023 . 2018 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 553 11.1. 4.1. : , , , . . , , . , , . , , . , . . . , . . , . 18% 23% 17% 42% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 554 ( ) . , , , . . , . , . ( ). , . : . ( . ) . , , . 30-40 . . : : . , , , , . : , . [1,2,] : 1. ; 2. ; 3. . ( ). , , . x0 . x, , dx, . . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 555 , , , , . . . ( ) . . . , . , , , , . , , . , ( . 1) , , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 556 , . e (f k = ee, e ) . ( e ) ( . 2) . b , (f l = evb) v , , . ( . 3). , f x f l. , . e x ( ) , , , u x ( emf) ( . 4). , , : x u x = a/ne ib/d, (1) a 1 ÷ 2 ( ), n , i , d . (1) , , ( = ux/ b) (i =). ne). , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 557 : insb, gaas, si, ge. 2/v . . . ( . 5). , . , . , . , , 100x100 m. mv/t. 11.2. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 558 11.3. , 50 – 100 . , 50 , . , . , . ( ) . . . , . [1,2,8] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 559 , . , , ( . ) , , . , ( ) . . , , : , . , , . , , . . , , . . 11.4. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 560 . ( ) ; . . , , . [2] : . : , ), ( ), ( ) . 11.5. 4 i2c communication gsm . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 561 , gsm visual basic : https://sensorse.com/ https://rsglobal.pl/index.php/ws/article/view/2274 https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/2485 management and control system for landslide-prone areas abstract: this article describes a system for managing and controlling landslide-prone areas. the article discusses the use of intelligent technologies in the context of information technologies and their importance. it also describes methods for landslide occurrence and detection, including inclinometric, geodetic, laser and fiber-optic systems. the article focuses on the problems of landslide-prone areas in georgia and ways to solve them, including the creation of flexible early warning systems. it also discusses the use of geoinformation systems for monitoring landslide-prone areas. the paper discusses in detail methods for landslide occurrence and detection, such as inclinometric measurements, geodetic methods, laser and fiber-optic systems. special attention is paid to the shortcomings of existing systems, such as high cost and inflexibility, which arise from the diversity of the georgian terrain. the system developed by the authors aims to create a flexible and low-cost early warning system that will allow for timely detection of natural hazards in critical areas of the country. the resulting system includes measuring soil displacement, slope, and deformation using hall sensors that send data to a central server using gps technology. data analysis is performed using special software, which allows users to individually and timely assess risks. in addition, the paper emphasizes the importance of geoinformation technologies in the process of terrain analysis and monitoring of landslide-prone areas. the technologies used provide effective implementation in many areas, such as geological analysis, infrastructure management, and safety improvement. the research has laid the foundation for the creation of an innovative system that is consistent with the geological and climatic specifics of georgia, thereby significantly improving public safety and regional resilience. keywords: landslide-prone zones, management system, control system, landslide occurrence, landslide detection, early warning system, hall sensor, hall effect. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 277 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.26 მინდობილი პროფესიული საქმიანობის განხორციელების ეტაპები შინაგანი მედიცინის კლინიკური სწავლების პროცესში სალომე ვორონოვი1, ნინო ქანთარია2, რიმა ბერიაშვილი3 1აკადემიური განვითარების და სტრატეგიული დაგეგმვის დეპარტმენტის უფროსის მოადგილე. დიპლომირებული მედიკოსის ამერიკული პროგრამის „გახდი ექიმის“ კურსის ინსტრუქტორი და მცირე ჯგუფის კოორდინატორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; https://orcid.org/0009-0008-88928052; 2პროფესორი, აკადემიური განვითარების და სტრატეგიული დაგეგმვის დეპარტამენტის უფროსი, პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; 3დიპლომირებული მედიკოსის ამერიკული პროგრამის მოდულის”გულსისხლძარღვთა სისტემა” კოორდინატორ; სუბინტერნშიფი-შინაგანი მედიცინის მოწვეული მასწავლებელი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი რეზიუმე იმისათვის, რომ სამედიცინო განათლება იყოს ყოვლისმომცველი და ინტეგრაციული, აუცილებელია განისაზღვროს ის აუცილებელი კომპეტენციები, რომლის შეძენაც უნდა მოხდეს სწავლების პროცესში და გადამოწმდეს, მიღწეულია თუ არა ეს კომპეტენციები სწავლების დამთავრების შემდეგ. კომპეტენციები აბსტრაქტულ ცნებებად რომ არ დარჩეს, აუცილებელია განისაზღვროს მათი შესაბამისი კონტექსტი და სწავლებისა და შეფასების სათანადო მეთოდები. სწორედ ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მინდობილი პროფესიული აქტივობის მეთოდის დანერგვას როგორც დიპლომისშემდგომ, ასევე, დიპლომამდელი სწავლების ეტაპზე, როცა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სწავლის შემდგომი საჭიროების განსაზღვრა თითოეული სტუდენტისათვის, სანდო კლინიკური უნარებისა და პროფესიონალიზმის ჩამოყალიბების პროცესში. საძიებო სიტყვები: მინდობილი პროფესიული საქმიანობა, სამედიცინო განათლება, კლინიკური კომპეტენცია მინდობილი პროფესიული საქმიანობის (entrustable professional activities -epas) დიპლომამდელი და დიპლომისშემდგომი განათლების კლინიკური ეტაპის ინოვაციურ მეთოდს წარმოადგენს და აქტიურად ინერგება მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში. საქართველოში პირველად, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტში მიმდინარეობს მინდობილი პროფესიული საქმიანობის განხორცილება შინაგანი მედიცინის კლინიკური სწავლების „სუბინტერნშიფის“ გავლის პროცესში. მინდობილი პროფესიული საქმიანობის ძლიერი მხარე ის არის, რომ ის დაკავშირებულია შესაბამის ყოველდღიურ კლინიკურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 278 აქტივობასთან, როცა სწავლება და შეფასება ხდება შესაბამისი მეთოდოლოგიის გამოყენებით ყოველდღიურ პრაქტიკაში. უნდა აღინიშნოს, რომ დიპლომამდელი სწავლების დონეზე, შინაგანი მედიცინის კლინიკური სწავლების პროცესში, ფორმალური სახით მინდობილი პროფესიული აქტივობების დანერგვა ტიპიური არ არის. ასეთი ტიპის აქტივობები და შესაბამისი შეფასების მეთოდები, როგორც წესი, გამოიყენება დიპლომისშემდგომ სამედიცინო განათლებაში, რეზიდენტურის გავლის პერიოდში, რათა შეფასდეს კლინიკური რეზიდენტების კომპეტენცია და მზაობა კონკრეტულ პროფესიულ საქმიანობაში დამოუკიდებელი საქმიანობის დასაწყებად. შესაბამისად, მინდობილი პროფესიული აქტივობების პილოტირება, რაც თსსუ-ში დიპლომამდელი განათლების პროცესში მიმდინარეობს, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, რადგანაც მიზნად ისახავს ცოდნის, უნარებისა და დამოკიდებულებების მყარი საფუძვლის გამომუშავებას კლინიკური როტაციის ადრეულ საფეხურზე. სანდო პროფესიული აქტივობები (epas) პროფესიულ საქმიანობათა ერთობლიობაა, რომელთა დამოუკიდებლად შესრულება შეიძლება მიენდოს სტუდენტს/რეზიდენტს მას შემდეგ, როდესაც ის ამ საქმიანობათა განხორციელების დროს საჭირო კომპეტენციებს გამოავლენს (1,2). რადგანაც სხვადასხვა დისციპლინისა ან სპეციალობისთვის დამახასიათებელი საქმიანობები განსხვავდება ერთმანეთისგან, შესაბამისად, მინდობილი პროფესიული საქმიანობების ჩამონათვალიც, რაც უნდა განახორციელოს სტუდენტმა/რეზიდენტმა, განსხვავებულია. სადღეისოდ შემუშავებული საერთაშორისო გაიდლაინების მიხედვით, მინდობილი პროფესიული აქტივობების განხორციელების პროცესი მოიცავს შემდეგ ეტაპებს (3,4,5):  კონკრეტული სპეციალობისთვის დამახასიათებელი, ძირითად საექიმო აქტივობათა ნუსხის შედგენა, რაც შეიძლება მიენდოს სტუდენტს/რეზიდენტს მისი კომპეტენციის ფარგლებში დადგენილი სანდოობის დონის გათვალისწინებით;  საპილოტე ჯგუფშის წევრებს შორის შეთანხმების მიღწევა შერჩეულ საქმიანობათა რელევანტობის და ვალიდობის შესახებ delphi-ს მეთოდის გამოყენებით (6);  თითოეული მინდობილი საქმიანობის აღწერა და დახასიათება (საჭირო კომპეტენციათა მითითებით) ;  შეფასების რელევანტური მეთოდების და მათი რაოდენობის განსაზღვრა თითოეული მინდობილი საქმიანობისთვის;  საქმიანობის განხორციელების შემფასებლების შერჩევა;  კლინიკური კომპეტენციების შეფასების კომიტეტის წევრების შერჩევა (რომლებიც არ უნდა მონაწილეობდნენ საქმიანობის განხორციელების პროცესის შეფასებაში). საერთაშორისოდ აღიარებული მეთოდური რეკომენდაციების (amee, aamc-ის გაიდლაინები) მიხედვით ძირითადი სანდო პროფესიული აქტივობები (epas) განისაზღვრება შემდეგნაირად: epa 1: პაციენტის ანამნეზის შეკრება და ფიზიკური გამოკვლევა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 279 epa 2: დიფერენციული დიაგნოზის დროს პრიორიტეტის განსაზღვრა epa 3: ძირითადი/ხშირად გამოყენებადი დიაგნოსტიკური და სკრინინგის ტესტების ჩატარების შესახებ რეკომენდაციის მიცემა და მათი ინტერპრეტაცია epa 4: დანიშნულების მიცემა და მათი განხილვა/დასაბუთება epa 5: პაციენტის დოკუმენტაციის შევსება epa 6: კლინიკური შემთხვევის ვერბალური პრეზენტაცია epa 7: კლინიკური კითხვების ფორმირება და მათი მტკიცებულების მოძიება epa 8: პაციენტის მიღება ან გადაცემა სხვა სპეციალისტისთვის epa 9: ინტერპროფესიულ გუნდში, როგორც წევრის, თანამშრომლობა epa 10: გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების აღმოჩენა epa 11: გამოკვლევაზე და/ან პროცედურაზე ინფორმირებული თანხმობის მიღება epa 12: ექიმის აუცილებელი ძირითადი პროცედურების განხორციელება epa 13: საკუთარი ცოდნის/უნარების ხარვეზების იდენტიფიკაცია და აღმოფხვრა, უსაფრთხოების დაცვა. თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტში 2022 წლიდან დაიწყო მინდობილი პროფესიული საქმიანობის პილოტირების პროცესი დიპლომამდელი განათლების ეტაპზე, თსსუ-ის ამერიკული პროგრამის x, xi, xii სასწავლო სემესტრების სტუდენტებთან, შინაგანი მედიცინის კლინიკური კურაციის, ე.წ. „სუბინტერნშიფის“ გავლის პერიოდში. შერჩეული და პილოტირებაში ჩართულ აკადემიურ პერსონალსა და სტუდენტებს შორის შეთანხმებული იქნა 13-დან 6 ძირითადი საექიმო საქმიანობა, რომელთა გარკვეულ დონეზე დაუფლება გათვალისწინებულია შინაგანი მედიცინის სილაბუსით და შეესაბამება საქართველოში მედიცინის უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის მოთხოვნებს. სანდო პროფესიული საქმიანობის განხორციელებისათვის განისაზღვრა შეფასების შესაბამისი მეთოდებიც: მიზანშეწონილად ჩაითვალა სამუშაო ადგილზე (კლინიკურ გარემოში) შეფასების მეთოდოლოგიის შემოღება. შეფასება სამუშაო ადგილზე (wpba workplace based assessment), თავის მხრივ, მოიცავს რამდენიმე მეთოდს: პროცედურების შესრულების უნარებზე პირდაპირ დაკვირვებას (dops direct observation of procedural skills), სტუდენტის/რეზიდენტის მიერ პაციენტის მინი-კლინიკური გამოკვლევის შეფასებას (minicex mini clinical evaluation exercise), კლინიკურ შემთხვევაზე დაფუძნებულ დისკუსიას (cbd case based discussion) და 360o შეფასებას (msfmultisource feedback). გამოყენებული იქნა, ასევე, პორტფოლიო. მინდობილ საქმიანობათა ჩამონათვალი და შეფასების შესაბამისი მეთოდები მოცემულია ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 280 ცხრილი 1. ძირითადი მინდობილი საექიმო საქმიანობები შინაგან მედიცინაში „სუბინტერნშიფის“ გავლის პერიოდში მინდობილი საექიმო საქმიანობა შეფასების მეთოდები შემფასებლები 1 პაციენტისთვის კონსულტაციის გაწევა mini-cex, portfolio, msf კლინიკური პროფესორი, პალატის ექიმი, ექთანი, რეზიდენტი, პაციენტი 2 პაციენტის ფიზიკური გამოკვლევა dops, msf, minicex კლინიკური პროფესორი, პალატის ექიმი, რეზიდენტი, პაციენტი 3 პაციენტის გამოკვლევის გეგმის შემუშავება cbd, mini-cex კლინიკური პროფესორი, პალატის ექიმი 4 გადაუდებელი მდგომარეობის დროული დადგენა და დახმარების აღმოჩენა dops, msf, minicex, portfolio კლინიკური პროფესორი, პალატის ექიმი, რეზიდენტი 5 პაციენტის მკურნალობის სქემის შემუშავება და დანიშნულების მიცემა cbd, mini-cex კლინიკური პროფესორი, პალატის ექიმი, რეზიდენტი 6 პაციენტთან და გუნდის წევრებთან ურთიერთობა mini-cex dops, portfolio, msf კლინიკური პროფესორი, პალატის ექიმი, ექთანი, რეზიდენტი, პაციენტი როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული, მინდობილი პროფესიული საქმიანობის თითოეული ნაკრების შეფასება ხორციელდება კლინიკური კომპეტენციების შეფასების კომიტეტის მიერ, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 281 რომელიც გადაწყვეტილებას იღებს ამ საქმიანობის მინდობის (სანდოობის) შესაფერისი დონის შესახებ. მინდობის ხარისხი მოიცავს ხუთ დონეს:  1-ელი დონე სტუდენტი/რეზიდენტი მხოლოდ აკვირდება პროფესიონალის მიერ აქტივობის შესრულებას;  მე-2 დონე ასრულებს სანდო პროფესიულ აქტივობას ზედამხედველთან ერთად (ე.წ. პირდაპირი, პროაქტიური ზედამხედველობა);  მე-3 დონე ასრულებს აქტივობას არაპირდაპირი ზედამხედველობით (რე-აქტიური ზედამხედველობა);  მე-4 დონე ასრულებს დავალებას პირდაპირი ზედამხედველობის გარეშე (დისტანციური ზედამხედველობა);  მე-5 დონე სტუდენტი/რეზიდენტი თვითონ, ზედამხედველობს უმცროსი სტუდენტების/რეზიდენტების მიერ აქტივობის შესრულებას ამ შემთხვევაში მიიღწევა სრული სანდოობა კონკრეტული პროფესიული საქმიანობის შესასრულებლად. ზემოაღნიშნულიდან ცხადად ჩანს, რომ მინდობის ხარისხი დიპლომამდელ და დიპლომისშემდგომი მზადების პროცესში განსხვავებულია, შესაბამისად, მეთოდურ რეკომენდაციებში სტუდენტის/რეზიდენტის ნდობის ზრდის ამსახველ, ზედამხედველობის ხუთ ეტაპს(milestones) გამოყოფენ, რომელთაგანაც დიპლომამდელი განათლების პროცესში მიზანშეწონილია განხორციელდეს შემდეგი (7,8,9): 1. სტუდენტი აკვირდება პროფესიულ აქტივობას 2. ასრულებს epa-ს ზედამხედელთან ერთად (პირდაპირი, პროაქტიური ზედამხედველობა) 3. ასრულებს epa-ს არაპირდაპირი ზედამხედველობით (რე-აქტიური ზედამხედველობა) დიპლომისშემდგომი განათლების ეტაპზე დასაშვებია epa-ს შესრულება ზედამხედველობის გარეშე (დისტანციური ზედამხედველობა); და რაც განსაკუთრებით საყურადღებოა, რეზიდენტი თვითონვე ზედამხედველობს სტუდენტებს epa-ს შესრულებაში. მინდობილი პროფესიული აქტივობის შესაფასებლად განსაკუთრებით პროდუქტიულია მცირე კლინიკური შეფასების სავარჯიშო (mini cex), რომელიც აფასებს სტუდენტებს რეალურ გარემოში და განიხილავს მათ კლინიკურ აქტივობას მონაცემთა შეგროვების, პაციენტის ფიზიკური გამოკვლევის დროს, ასევე აფასებს პროფესიონალიზმის ხარისხს, პაციენტთან ურთიერთობის უნარ-ჩვევებს, ორგანიზებულობას და ეფექტურობას. კურსის განმავლობაში სტუდენტები ფასდებიან 2-ჯერ. epa1 შეფასება დაფუძნებულია mini-cex-ის შედეგებზე. minicex -ის შედეგებზე დაყრდნობით epa -ს დონეების განსაზღვრა განხორციელდა შემდეგნაირად: 0-27 ქულა epa 1 1 28 – 34 ქულა epa 1-2a 35 45 ქულა – epa 1 -2b 46 55 ქულა – epa 1 -3a 56 63 ქულა epa 1-3b georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 282 epa2 შეფასება ხდება კლინიკური შემთხვევის განხილვის (cbd-case based discussions) მეთოდზე დაყრდნობით. ეს მეთოდი გამოიყენება სტუდენტის კლინიკური მსჯელობის, გადაწყვეტილების მიღების, სამედიცინო ცოდნის პაციენტის მართვაში ჩართულობის უნარის შეფასებისათვის. ის ასევე წარმოაჩენს სტუდენტის დისკუსიისა და პრეზენტაციის უნარჩვევებს. cbd უნდა ფოკუსირდეს წერილობით დოკუმენტებზე. ტიპური ნიმუში იქნება ახალი პაციენტის წარდგენა. სტუდენტები ფასდებიან კურსის განმავლობაში 2-ჯერ. cbd-ის შედეგებზე დაყრდნობით epa-ს დონეების განსაზღვრა განხორციელდა შემდეგნაირად: 0-23 epa 2 ქულა 1 24 – 32 ქულა epa 2-2a 33 41 ქულა epa 2 -2b 42 48 ქულა epa 2 -3a 49 54 ქულა epa 2-3b აქედან, სტუნდენტმა უნდა შეძლოს მინიმუმ 2aშეფასების მიღება. პირდაპირი დაკვირვება და პროცედურული უნარ-ჩვევები direct observation of procedural skills (dops) ეს მეთოდი გამოიყენება სტუდენტების პრაქტიკული უნარ-ჩვევების შეფასებისათვის. სტუდენტებს ეძლევათ შესასრულებელი პროცედურების ჩამონათვალი და მათი შესრულების შემდეგ დაუყოვნებელი უკუკავშირი დგინდება ძლიერი და სუსტი ასპექტების მითითებით. გარდა ზემოაღნიშნულისა, კლერკშიფში ჩართული პერსონალისგან თითოეულ სტუდენტზე ხდება ინფორმაციის მოგროვება (ე.წ. კლერკშიფის შუა შეფასება), რაც კლერკშიფის ხელმძღვანელის მიერ ინდივუალურად განიხილება სტუდენტთან. კლერკშიფის შუა შეფასება ორი ნაწილისგან შედგება: კლინიკურ ცოდნასა და უნარ-ჩვევებში სტუდენტის პროგრესის შეფასება და, ასევე, შეფასება პროფესიონალიზმში, პროფესიული ქცევის შეფასების შედეგებზე დაყრდნობით. კლერკშიფის ხელმძღვანელი აფასებს სტუდენტს და განსაზღვრავს მომავალი სასწავლო პროცესის მიმართულებებს. კლერკშიფის დასასრულს კი ხდება წერილობითი შეფასება, რაც საბოლოოდ, უნივერსიტეტის დასრულებისას, სტუდენტის საქმიანობის სრული შეფასების (medical student performance evaluation mspe) ნაწილი ხდება. დასკვნები შინაგანი მედიცინის დიპლომამდელი სწავლების პროგრამაში მინდობილი პროფესიული საქმიანობის (epa) მეთოდოლოგიის გამოყენება პრაქტიკულ ღირებულებას მატებს კომპეტენციაზე დაფუძნებულ სამედიცინო განათლებას, რადგან ხელს უწყობს შინაგანი მედიცინოს ცალკეული თემატიკისათვის საჭირო ცოდნის, უნარებისა და დამოკიდებულებების ინტეგრაციას, სამუშაო ადგილზე სამედიცინო საქმიანობაზე დაკვირვებისა და პრაქტიკული უნარების განვითარების პროცესს, რითაც მყარი საფუძველი ეყრება კომპეტენტური სპეციალისტის მომზადების პროცესს. შინაგანი მედიცინის სწავლების ეს ინოვაციური მეთოდი შემფასებელს პრაქტიკული და სწრაფი გზით უქმნის ნათელ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 283 წარმოდგენას, თუ რა უნდა შესრულდეს და შეფასდეს. გარდა ამისა, მინდობილი პროფესიული აქტივობების და მათი შესაბამისი საკონტროლო სიები, რომლებიც სტუდენტისთვის ყოველთვის ხელმისაწვდომია, თვითშეფასების საშუალებასაც წარმოადგენს და შესაძლებლობას იძლევა, რომ აქტივობა განმეორდეს იმდენჯერ, რამდენჯერაც საჭიროა სანდო და მყარი კომპეტენციების ჩამოსაყალიბებლად, ნაკლისა და ხარვეზების გამოსასწორებლად. epa-ს დანერგვა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს სწავლის შემდგომი საჭიროების საიდენტიფიკაციოდ, რაც დასახელებული მეთოდის დიპლომამდელ პროგრამებში გამოყენების ერთ-ერთი უდიდესი უპირატესობაა. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ten cate o. 2005. entrustability of professional activities and competencybased training. med educ 39:1176–1177. 2. ten cate o. entrustment as assessment: recognizing the ability, the right, and the duty to act. j grad med educ. 2016;8(2):261-262. doi:10.4300/jgme-d-16-00097. 3. core entrustable professional activities for entering residency: toolkits for the 13 core epas. 2017 association of american medical colleges guideline 4. amee guide no. 99. o. ten cate, h.c.chen, r.g.hoff, h.peters, h.bok, m.vander schaaf. medical teacher. 2015, pp.1-20. 5. basic medical education. wfme global standards for quality improvement. 2015. 6. landeta j. current validity of the delphi method in social sciences. technol forecast soc change. 2006; 73:467–482. 7. gummesson et al. entrustable professional activities (epas) for undergraduate medical education – development and exploration of social validity. bmc medical education. 2023. 23:635 8. olle ten cate. an updated primer on entrustable professional activities (epas). revista brasileira de educacao medica. 43. (suppl 1), 2019, pp.712-720. 9. olle ten cate, lysanne graafmans, indra posthumus, lisanne welink & marijke van dijk. the epa-based utrecht undergraduate clinical curriculum: development and implementation, journal of medical teacher , vol. 40, 2018, issue 5: 40 th anniversary special issue – curriculum development) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 284 stages of implementing entrustable professional activities in the process of clinical training in internal medicine salome voronovi, nino kantaria, rima beriashvili tbilisi state medical university summary for a medical education to be comprehensive and integrative, it is necessary to define the expected competences of the professional one wants to train and to verify whether these competences have been achieved at the end of medical graduation. but how do you know whether the student has really developed them at graduation? in this context, we present the entrustable professional activities (epas) in internal medicine with their respective checklists to assist the teaching -learning process and the assessment of the competences acquired during clerkship. epas are defined as units of a professional activity requiring adequate knowledge, skills, and attitudes, with a recognized output of professional activity, independently executable within a time frame, observable and measurable in its process and outcome, and reflecting one or more competencies. the performance of the epa by the student during undergraduate study process under supervision allows observing the weak points during medical training, correcting these points before entering the medical residency or the job market, and providing the student with a view of what needs to be improved in their learning. keywords: entrustable professional activities; medical education; clinical competence. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 320 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.27 lipoid necrobiosis (clinical case) tamar ebanoidze, giorgi durglishvili, lela beridze, nato durglishvili, nino grdzelidze, sopio saparidze, mariam merkviladze department of dermatology and venerology, georgia; batumi republic clinical hospital; national center of dermatology and venereology; js georgian clinics abstract lipoid necrobiosis, commonly known as necrobiosis lipoidica, shares similarities with skin dyslipidosis, diabetic lipoid necrobiosis, and oppenheim-urbach disease. it is a chronic skin condition linked to diverse metabolic impairments, emerging in the context of disrupted carbohydrate metabolism and microcirculation, particularly in cases of type 2 diabetes mellitus. timely and accurate diagnosis, along with the elimination of causative factors, are crucial for determining the appropriate treatment regimen.additionally, associations have been observed with thyroid autoimmune diseases, crohn's disease, ulcerative colitis, sarcoidosis, and vitiligo, which may be attributed to phenotypic and functional abnormalities in cellular immunity. keywords: necrobiosis lipoidica, lipoid necrobiosis, skin dyslipidosis, diabetic lipoid necrobiosis, oppenheim-urbach disease, chronic skin condition, metabolic impairments, carbohydrate metabolism, microcirculation disorders, type 2 diabetes mellitus lipoid necrobiosis was initially described by maurice oppenheim in 1929, under the name "dermatitis atrophicans lipoidica diabetica." in 1932, erich urbach documented the second case of this metabolic dermatosis, coining the term "necrobiosis lipoidica, seu diabetic." in 1960, t.g. rollins and r.k. winkelmann established that the dermatosis could occur without diabetes, prompting the removal of "diabetic" from its name. consequently, the widely accepted designation for the disease became "necrobiosis lipoidica." today, lipoid necrobiosis is no longer uncommon. its increased prevalence since the 1980s is attributed to the rising incidence of type 2 diabetes in the general population. studies utilizing standard biochemical tests have indicated that lipoid necrobiosis is present in 30-80% of diabetic patients and occurs independently of diabetes in 10-50% of cases. women are reported to be affected three times more frequently than men. it is suggested that the identification of active vasculopathy signs during georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 321 lipoid necrobiosis biopsy, especially in atypical lesion sites, warrants further diagnostic investigations to detect underlying systemic diseases (such as rheumatological, endocrinological, hematological, among others) that may underlie the pathological process. the etiology and pathogenesis of lipoid necrobiosis remain incompletely understood. contributing factors include autonomic neuropathy, disturbances in carbohydrate and lipid metabolism, immunological disorders, and microcirculation abnormalities. diagnosis relies on clinical, biochemical, and histological examinations. clinical manifestations of lipoid necrobiosis typically involve bilateral and symmetrical lesions on the shins, although they can also manifest on other areas such as the elbows, trunk, feet, face, and scalp. lesions may become disseminated as the disease progresses. they present as plaques, spots, nodules, and ulcers, ranging in color from yellowish-red to dark red, with mild scaling on the surface and slight palpable infiltration. peripheral growth of spots and nodules leads to the formation of plaques. in the classical presentation, lesions are solitary, oval, or polycyclic, measuring 2-10 cm in diameter, sharply demarcated, and elevated above healthy skin. over time, central atrophy of plaques and telangiectasias may occur. ulceration is observed in a quarter of patients and can cause localized pain. epithelialization of ulcers results in scar formation. the nature of the rash may vary depending on the presence of accompanying diabetes mellitus. in individuals with moderate or severe diabetes, the rash tends to be larger and more uniform, predominantly affecting the shins and feet, with less frequent involvement of the thighs. conversely, in patients without diabetes, the rash is typically smaller, more numerous, and can affect not only the lower limbs but also the upper limbs, trunk, and face. when lipoid necrobiosis is suspected, differential diagnosis should consider annular granuloma, scleroderma, and rheumatoid nodules. pathomorphological changes in the dermis during the early stages of lipoid necrobiosis closely resemble those of annular granuloma, although differences exist. the yellowish color of atrophic plaques in lipoid necrobiosis distinguishes them from the bluish color of annular granuloma, attributed to the presence of glycosaminoglycans in lipoid necrobiosis lesions. furthermore, ulceration, vascular damage, giant cells, and pronounced lipid accumulation are absent in annular granuloma. currently, there remains a lack of definitive treatment for lipoid necrobiosis. management typically occurs on an outpatient or inpatient basis, involving dermatological, therapeutic, or endocrinological care. essential to management is the correction of diabetes, as addressing underlying metabolic imbalances may lead to resolution of the condition. in some instances, lipoid necrobiosis may resolve spontaneously. for early-stage manifestations, local corticosteroid therapy has shown effectiveness. in more severe cases, oral medications such as acetylsalicylic acid or dipyridamole may be prescribed, although outcomes vary. surgical intervention, including skin grafting, may be necessary in cases of extensive ulceration. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 322 overall, the prognosis for lipoid necrobiosis is favorable, with prevention strategies focusing on early detection and treatment of diabetes to mitigate the risk and severity of associated skin manifestations. the study focused on a 66-year-old female patient presenting with a one-year history of rash and leg pain. initial treatment by an angiologist, involving surgical interventions to excise diseased tissue, did not yield improvement. the patient reported temporary relief from pain and improved sleep quality with analgesic medication, although recent efficacy had diminished. the patient's medical history revealed a diagnosis of diabetes, which was detected late with blood glucose levels peaking at 500 mg/dl. the skin lesion was attributed to the diabetic condition. periodic bleeding from the lesion site posed difficulty in hemostasis, necessitating the application of an elastic bandage around the navel to manage discomfort. physical examination revealed a large ulcer with irregular margins on the lateral and posterior aspect of the right ankle-tibia, with purulent discharge at the central portion of the ulcer. notably, the ulcerated area lacked skin coverage, exposing underlying muscle tissue. based on the clinical presentation, lipoid necrobiosis was diagnosed. treatment involved the application of betamethasone with garamycin (celestoderm ointment with garamycin) twice daily to the lesion margins, along with disinfection of the ulcerated area using antiseptic solutions. first consultation georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 323 second consultation and dressing following bacterial analysis of the ulcerated area, pseudomonas aeruginosa was identified. due to its resistance to halogens, the treatment regimen was adjusted, replacing betamethasone ointment with clobetasol ointment (dermoveite). subsequently, significant improvement was observed, with resolution of wound exudation while swelling persisted. a consultation with a plastic surgeon was sought, and the surgical intervention was deemed acceptable. subsequently, a graft was harvested from the lateral aspect of the femur, and the operation was successful in achieving wound closure. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 324 second dressing now : in conclusion, lipoid necrobiosis, also known as necrobiosis lipoidica, represents a chronic skin disorder linked to diverse metabolic disturbances, notably in the context of disrupted carbohydrate metabolism and microcirculation, such as in type 2 diabetes mellitus. timely and accurate diagnosis is crucial, followed by addressing underlying causative factors and selecting an appropriate treatment regimen. minimizing antibacterial interventions and involving a plastic surgeon when necessary are key components of the management approach. this underscores the importance of a multidisciplinary approach to effectively manage lipoid necrobiosis and optimize patient outcomes. references : • 1. кожные и венерические болезни: руководство для врачей в двух томах / под ред. ю.к. скрипкина и в.н. мордовцева. – м.: медицина, 1999. – с. 317–326. • 2. zimmet p., alberti k.g.g.m., shaw j. global and social implications of the diabetic epidemic // nature. – 2001. – № 414. – p. 782–787. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 325 • 3. sherwin r.s., anderson r.m., buse j.b., chin m.h., eddy d., fradkin j. prevention or delay of type 2 diabetes // diabetes care. – 2004. – № 27(suppl 1). – s47–s54 • 4. ahmed i., goldstein b. diabetes mellitus // clin. dermatol. – 2006. – № 24 (4). – р. 237–246. • 5. wee s.a., possick p. necrobiosis lipoidica // dermatol. online j. – 2004. – № 30. – р. 18 • 6. marchetti f., gerarduzzi t., longo f., faleschini e., ventura a., tonini g. maturity-onset diabetes of the young with necrobiosis lipoidica and granuloma annulare. // pediatr. dermatol. – 2006. – № 23 (3). – р. 247–250 • 7. главинская т.а., петрова г.а., салмин а.а. о гормональной регуляции углеводного обмена при липоидном некробиозе // вестн. дермат. и венер. – 1991. – № 9. – с. 4–6. • 8. lynch j.m., barrett t.l. collagenolytic (necrobiotic) granulomas: part ii—the ‘red’ granulomas // j. cutan. pathol. – 2004. – № 31 (6). – р. 409–418 • 9. roche-gamón e., vilata-corell j.j., velasco-pastor m. familial necrobiosis lipoidica not associated with diabetes // dermatol online j. – 2007. – № 13 (3). – р. 26 • 10. bergler-czop b., brzezińska-wcisło l., rogala-poborska i. miescher's granulomatosis (granulomatosis disciformis chronica et progressiva) in a non-diabetic patient – case report // diagn. pathol. – 2009. – № 4. – р. 28 ლიპოიდური ნეკრობიოზი (კლინიკური შემთხვევა) თამარ ებანოიძე, გიორგი დურგლიშვილი, ლელა ბერიძე, ნატო დურგლიშვილი, ნინო გრძელიძე, სოფიო საფარიძე, მარიამ მერკვილაძე კანისა და ვენ.სნეულებათა ს/კ ეროვნული ცენტრი; .ბათუმის რესპუბლიკური კლინიკური საავადმყოფო; სს საქართველოს კლინიკები აბსტრაქტი ლიპოიდური ნეკრობიოზი-necrobiosis lipoidica, იგივე კანის დისლიპოიდოზი, დიაბეტური ლიპოიდური ნეკრობიოზი, ოპენჰეიმ-ურბახის დაავადება წარმოადგენს სხვადასხვა მეტაბოლურ დაზიანებასთან ასოცირებულ კანის ქრონიკული დაავადებას, რომელიც ვითარდება ნახშირწყლოვანი ცვლის და მიკროცირკულაციის დარღვევის ფონზე როგორიცაა, მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტი. მნიშვნელოვანია დროულად იქნას დასმული სწორი დიაგნოზი და კუპირებულ იქნას გამომწვევი ფაქტორი, რის შემდეგაც შეირჩევა მკურნალობის სწორი კურსი. საკვანძო სიტყვები: ნეკრობიოზის ლიპოიდიკა, ლიპოიდური ნეკრობიოზი, კანის დისლიპიდოზი, დიაბეტური ლიპოიდური ნეკრობიოზი, ოპენჰაიმ-ურბახის დაავადება, ქრონიკული კანის დაავადება, მეტაბოლური დარღვევები, ნახშირწყლების მეტაბოლიზმი, მიკროცირკულაციის დარღვევები, მე-2 ტიპის შაქრიანი დიაბეტი. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 150 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.20 chemical components of the aerial parts of astragalus brachycarpus m. bieb. marina sutiashvili1; malkhaz getia2; vakhtang mshvildadze3 1master of chemistry, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, 0159 tbilisi, st. p. sarajishvili 36, georgia, e-mail: m.sutiashvili@tsmu.edu 2doctor of pharmacy, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, 0159 tbilisi, st. p. sarajishvili 36, georgia, m.getia@tsmu.edu 3doctor of pharmacy, i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi state medical university, 0159 tbilisi, st. p. sarajishvili 36, georgia, v.mshvildadze@tsmu.edu abstract aerial organs of astragalus brachycarpus were extracted with 80% ethyl alcohol. the alcoholic extract was filtered and then concentrated. the aqueous fraction was extracted with chloroform, and then with ethyl acetate and butanol. five compounds are isolated and identified: apigenin, canthaxanthin and daidzein (from the ethyl acetate fraction); mangiferin (from the butanolic fraction) and isorhamnetin-3,7-o-β-d-diglucopyranoside (from the aqueous fraction). all substances were isolated from astragalus brachycarpus for the first time. keywords: flavonoids, xanthones, mangiferin previously, we published results on the isolation of flavonoids and phenolic compounds from the above-ground organs of astragalus brachycarpus m. bieb. (fabaceae), a native palnt of the georgian flora [1]. as a result of that research, the following phenolic compounds were isolated: isorhamnetin, quercetin, kaempferol, isorhamnetin-3-o-β-d-glucopyranoside, isorhamnetin-3-o-β-dgalactopyranoside, kaempferol-3-o-β-d -glucopyranoside (astragalin), isorhamnetin-3-o-β-dglucopyranosyl-6-o-α-l-rhamnopyranoside, quercetin-3-o-β-d-glucopyranosyl-6-o-α-l rhamnopyranoside (rutin), quercetin-3-o-β-d-galactopyranosyl-6-o-α-l-rhamnopyranoside, quercetin-3-o-β-d-galactopyranosyl-2-o-α-l-arabinopyranoside [1 -3]. this present article is devoted to the separation of a sum obtained by the extraction of aerial organs of astragalus brachycarpus with 80% ethyl alcohol. the alcoholic extract was filtered and then concentrated. the aqueous fraction was extracted with chloroform, and then with ethyl acetate and butanol. from the ethyl acetate fraction, a sum was obtained in the form of a dry powder amassing to 4.7 g. 0.5 g of this sum was subjected to separation on a silica gel column, mobile phase: chloroformmethanol (10:0.5) with a gradual increase in the concentration of the latter. as a result, the following substances were isolated: 1 (25 mg) and substance 2 (17 mg). when subjecting 0.7 g of butanol extract to hplc agilent 1270 [column zorbax sb-c18 (21.2x150 mm, 7 µm), solvents: 0-35 min acetone georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 151 water (5%-40%); 35-55 min acetone-water (40%-100%)], 3 individual substances were isolated: 3 (7 mg), 4 (10 mg) and 5 (8 mg). substance 1 pale yellow crystals, sublimates at 238 °c; uv spectrum (meoh, max, nm): 265, 337. mass spectrum (es + apci, 70 ev), m/z (irel, %): 269.0 (100) [m-h]-, (calculated for c15h10o5, 270.0528). substance 1 was identified as 5, 7, 4'-trihydroxyflavone or apigenin [4]. substance 2 pale red crystals, mp. 288–290 °c; mm 564.8 c40h52o2. uv spectrum (etoh, max, nm): 462. ir spectrum (kbr, max, cm–1): 1600, 1500 (c=o), 800–700 (–ch–) (gives characteristic colour reactions: after adding concentrated h2so4 to the ethanol extract, a bluish-violet color appears). the polyene nature of the pigment was confirmed by the appearance of a blue color after the reaction with sbcl3 [5]. the results characterized substance 2 as oxidized β-carotene or canthaxanthin [6]. substance 3 (daidzin or daidzein-7-o-β-d-glucopyranoside) colorless crystals, mp. 231-234 °c. ls-ms, m/z 417.2 [m+h]+, m/z 255.1 [m+h-glc]+. c21h20o9. mm 416.38. uv spectrum (meoh, max, nm): 259, 306 (pl.). substance 4 (mangiferin) was obtained from butanol fraction; pale yellow crystals, mp. 271 °c. ls-ms, m/z 423.5 [m+h]+, c19h18o11. mm 422.34. uv spectrum (meoh, max, nm): 238, 256, 311, 362. ir spectrum (kbr, max, cm–1): 3270 (oh), 1610 (c=o), 1515 (aromatic) 1h nmr (500 mhz, cd3od, δ, ppm, j/hz):  6.37 (h-4, s), 6.82 (h-5, s), 7.49 (h-8, s), 4.92 ( n-1, d, j=7.5), 3.42-4.16 (6h, n-2-6, m). 13c nmr (150 mhz, cd3od, δ, ppm):  161.8 (c-1), 101.7 (c-1a), 106.2 (c-2), 163.8 (c3), 93.4 (c-4 ), 157.4 (s-4a), 102.0 (s-5), 151.7 (s-5a), 153.9 (s-6), 143.5 (s-7), 107.6 (s-8), 112.3 (s-8a) , 180.0 (с-9), 73.8 (с-1), 71.1 (с-2), 78.6 (с-3), 70.2 (с-4), 81.1 (с-5), 61.3 ( s-6) [7]. substance 5 (isorhamnetin-3,7-o-β-d-diglucopyranoside) was isolated from the polar fraction; pale yellow crystals, mp. 208-210 °c. ls-ms, m/z 641.3 [m+h]+, m/z 479.1 [m+h-glc]+, m/z 317.2 [m+h-2xglc]+, c28h32o17. mm 640.5. uv spectrum (meoh, max, nm): 255, 270, 355. all substances were isolated from astragalus brachycarpus for the first time. references: 1. m. d. alaniya. chem. nat. compd.,12, 731 (1976) 2. м. д. алания. э. п. кемертелидзе. известия национальной академии грузии, серия химическая, 7(2), 125 (1981) 3. н. н. гужва, т. т. лихота, з. н. богатырева. научные ведомости белгородского государственного университета. серия: медицина. фармация. 20(22), 171 (2012) 4. n. sh. kavtaradze, m. d. alaniya, a. pichette and v. d. mshvildadze. chem. nat. compd., 57, 156 (2021) 5. s. saperstein, m. p. starr, biochem. j., 57 (2), 273 (1954) 6. m. d. alaniya, m. g. sutiashvili, n. sh. kavtaradze , a. v. skhirtladze. chem. nat. compd., 53, 1202 (2017) 7. m. hattori, y-z. shu, t. tomimori, k. kobashi, t. namba. phytochemistry, 28, 1289 (1989) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 152 astragalus brachycarpus m. bieb. მიწისზედა ნაწილების ქიმიური კომპონენტები მარინა სუთიაშვილი1; მალხაზ გეთია2; ვახტანგ მშვილდაძე3 1ქიმიის მაგისტრი, თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, 0159, თბილისი, პ. სარაჯიშვილის ქ. 36. m.sutiashvili@tsmu.edu 2ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, 0159, თბილისი, პ. სარაჯიშვილის ქ. 36 m.getia@tsmu.edu 3ფარმაციის აკადემიური დოქტორი, თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, 0159, თბილისი, პ. სარაჯიშვილის ქ. 36, v.mshvildadze@tsmu.edu აბსტრაქტი astragalus brachycarpus m. bieb. მიწისზედა ნაწილებიდან 80% ეთილის სპირტით. ჰიდროფობური ნივთიერებების ექსტრაქციის შემდგომ დარჩენილი წყლიანი ფრაქცია თანმიმდევრულად იქნა გამოწვლილული ეთილაცეტატით და ნბუთანოლით. მიღებული ექსტრაქტიდან იზოლირებული და იდენტიფიცირებულია ხუთი ნაერთი: ინდივიდუალური ნივთიერება აპიგენინი, კანტაქსანტინი (β-კაროტინის დაჟანგული ფორმა) და დაიდზეინი იქნა გამოყოფილი, ბუთანოლიანი ფრაქციიდან იზოლირებულია მანგიფერინი, ხოლო დარჩენილი წყლიანი ფრაქციიდან კი იზორამნეტ-3-7-o-β-d-დიგლუკოპირანოზიდი. აღნიშნული ნივთიერებები ამ სახეობიდან პირველადაა გამოყოფილი. საკვანძო სიტყვები: ფლავონოიდები, ქსანტონები, მანგიფერინი georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 529 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.48 , „ “ , . , , . . , . . , . : , , . , ( , .), , . , . , . , . , , , . , , , . , : 1) , 2) 3) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 530 . , , ( , .) , . , . , , . , , , . ( , .), . . ) . . , . . , . . [1]. : 11 58 : 700 1000 c, , . 1. 2. 3. 4. : 7,7 k 5. : 2,5 3,6 k, 10000c . -1[2]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 531 -1. (1,5 ) ( ) t ( c) ( . 180 410 192 84 44% 200 500 372 118 32% 180 950 424 360 85% , . . . . , . , , . . 5000c . . ( ) ( : ), . ( ) ( : ). . , , , . 600 . 27x23x16 . 10 3. ( ) 14 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 532 , . 5 . 5 . 4000c ( ), ( .1.). : 1) , 4000c. 2) 4000c q=cm(t2t1)=800•14•(400-20)=4256 . 40 (6000 ). : q=1200•6000=7200 3) , 8-100c . 4) ( ) . . . .1 32 x46 x42 60 3 .2, .2). ( , , .) 90 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 533 ) . , . . , .2) 1-5 ( , .); 2-5 ; 3-5 . , 3x1 . . 5000c. q=cm(t2-t1)=800•90•(500-20)=34560 . , ( ) . 18000 . 53000 . .2 .2 1; 2; 3. 320 (19200 ) q=3000•19200=57600 . 9%, . .4. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 534 . 2-2,50c . 0,5%. 40 4000c . 40000 . .4 , . , ( , 2 800000 ) , . ( , , .) . 1. aya al-hmoud, daniel sebastia-saez, harvey arellano-garcia. comparative cfd analysis of thermal energy storage materials in photovoltaic/thermal panels. computer aided chemical engineering,volume 46, 2019, pages 793-798, https://doi.org/10.1016/b978-0-12-8186343.50133-8. 2. bashria a.a. yousef, ali radwan, salah haridy, noura alajmi. performance evaluation of a sand energy storage unit using response surface methodology. energy, volume 289, 15 february 2024, 129885, https://doi.org/10.1016/j.energy.2023.129885. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 535 issues of heat energy accumulation using solid masses in order to create heat accumulators in the future nikoloz khachidze, tengiz khachidze lepl institute "optica" abstract the researches related to the problems related to energy accumulation and its storage are presented in the paper. in particular, the issues related to green energy were studied and involve the creation of ecologically clean and efficient thermal accumulators in the future. researches were mainly conducted to select the optimum for heat storage from various silicate materials and to develop an efficient construction of the heat accumulator. it was found that good results are obtained if a mixture of sand and gravel is used for heat accumulation. when developing the construction of the heat accumulator, its good thermal insulation is important. which, in turn, reduces losses both during heating and when storing thermal energy and increases the efficiency of the thermal accumulator. keywords: heat accumulator, energy, sand. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 153 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.15 ეპითელურ-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის მარკერების ექსპრესიის თავისებურებები საშვილოსნოს ყელის უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზის პროგრესირებაში თამარ სვანაძე, შოთა კეპულაძე, გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin) არის საშვილოსნოს ყელის კიბოს მთავარი წინამორბედი და მისი პროგრესირების მოლეკულური მექანიზმების გაგება გადამწყვეტია დიაგნოსტიკური და თერაპიული სტრატეგიების გასაუმჯობესებლად. უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (ipsm) წარმოადგენს განსხვავებულ ჰისტოლოგიურ ერთეულს, რომელიც შესაძლოა პროგრესირებდეს cin დაზიანებაში. ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავდა ეპითელურ-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის (emt) მარკერების (ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი) და ჰორმონალური რეცეპტორების (ესტროგენის რეცეპტორები [er] და პროგესტერონის რეცეპტორების [pr]) ექსპრესიის შესწავლას ipsm-ისა და cin-ის სხვადასხვა სტადიაში. ჩვენს კველაში ჩართული იყო სულ 195 პაციენტი მწიფე ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიით, ipsm და cin (cin 1 და cin 2). ჩატარდა იმუნოჰისტოქიმიური კვლევა ვიმენტინის, ბეტა-კატენინის, e-კადჰერინის, er და pr-ის ექსპრესიის შესაფასებლად. ასევე ნაწილ პაციენტებში კლინიკურად განსაზღვრული იყო hpv სტატუსი და გაანალიზდა კორელაცია მარკერის ექსპრესიასა და დაზიანების ჰისტოლოგიურ ხარისხს შორის. ჩვენმა კვლევამ აჩვენა hpv-დადებით შემთხვევებში hpv–უარყოფით შემთხვევებთან შედარებით emt მარკერების უფრო მაღალი ხარისხის ექსპრესია და e-cadherin-ის უფრო გამოხატული დაკარგვა. გარდა ამისა, er და pr ექსპრესია მნიშვნელოვნად შემცირდა მაღალი ხარისხის cin დაზიანებებში. ჩვენი კვლევის შედეგების საფუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ emt მარკერების ექსპრესიის მომატება და ჰორმონალური რეცეპტორების დაქვეითება გარკვეულ როლს თამაშობს cin-ისა და ipsm პროგრესირებაში. ეს მარკერები, განსაკუთრებით ვიმენტინი, ბეტაკატენინი და e-კადჰერინი, შეიძლება იყოს ღირებული ბიომარკერი პროგრესირების რისკის სტრატიფიკაციისთვის საშვილოსნოს ყელის კიბოს პროფილაქტიკაში. დამატებითი კვლევებია საჭირო განსაკუთრებით hpv-დადებითი cin დაზიანებების დროს ამ ბიომარკერების დამიზნებითი თერაპიული საშუალებების შემუშავებისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 154 საკვანძო სიტყვები: ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაცია; საშვილოსნოს ყელის უმწიფარი ბრტყელუჯრედოვანი პოლიპოიდური მეტაპლაზია; საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია; hpv; შესავალი საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin) წარმოადგენს საშვილოსნოს ყელის პრეინვაზიური დაზიანებების თანმიმდებრობას, დაწყებული დაბალი ხარისხის დისპლაზიიდან (cin 1) მაღალი ხარისხის დისპლაზიამდე (cin 3), რომელსაც აქვს საშვილოსნოს ყელის ინვაზიურ კიბოდ პროგრესირების გარკვეული პოტენციალი.[1] cin უპირველეს ყოვლისა ასოცირდება მაღალი რისკის ადამიანის პაპილომავირუსის (hpv) მუდმივ ინფექციასთან, რომელიც იწვევს გენეტიკურ და ეპიგენეტიკურ ცვლილებებს საშვილოსნოს ყელის ეპითელიუმში. ეს ცვლილებები არღვევს ნორმალურ უჯრედულ პროცესებს, როგორიცაა პროლიფერაცია, დიფერენციაცია და აპოპტოზი, რაც საბოლოოდ იწვევს დისპლაზიას. მიუხედავად იმისა, რომ hpv ინფექცია რჩება მთავარ ეტიოლოგიურ ფაქტორად cin-ის განვითარებაში, ბოლო კვლევები ვარაუდობენ, რომ სხვა უჯრედულმა და ქსოვილოვანმა ცვლილებებმა, მათ შორის მეტაპლაზიამ, ასევე შეიძლება წვლილი შეიტანოს cin-ის პროგრესირებაში. უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (ipsm) არის ერთ-ერთი ასეთი ცვლილება, რომელმაც ყურადღება მიიპყრო მისი პოტენციური როლის გამო cin პროგრესირებაში [2]. უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია ხასიათდება საშვილოსნოს ყელში ბრტყელუჯრედოვანი უჯრედების აბნორმალური პროლიფერაციით, რაც იწვევს პოლიპოიდური, ეგზოფიტური სტრუქტურების წარმოქმნას, რომლებიც განსხვავდება ტიპიური მომწიფებული ბრტყელი მეტაპლაზიისგან. ეს ჰისტოლოგიური ერთეული წარმოდგენილია უმწიფარი ბრტყელი უჯრედების არსებობით, რომლებსაც არ გააჩნიათ ტიპიური დიფერენციაცია. ეს უჯრედები ხშირად ავლენენ უჯრედულ ატიპიას და მთლიან დეზორგანიზებულ ქსოვილოვან არქიტექტურას. ითვლება, რომ ipsm წარმოიქმნება ქრონიკული ანთების, ჰორმონური ცვლილებების ან მუდმივი hpv ინფექციის პასუხად. საშვილოსნოს ყელში ასეთი მეტაპლაზიური ცვლილებების არსებობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ის მიუთითებს შემდგომი ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის შესაძლებლობაზე, განსაკუთრებით სხვა ფაქტორებთან კომბინაციაში, როგორიცაა დისპლაზია ან მაღალი რისკის hpv ინფექცია. ipsm-ის იდენტიფიკაცია აუცილებელია cin-ის განვითარებასა და პროგრესირებაში მისი პოტენციური როლის გასაგებად. მიუხედავად იმისა, რომ მწიფე ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია განიხილება საშვილოსნოს ყელის ეპითელიუმის კეთილთვისებიან ცვლილებად, ipsm შეიძლება წარმოადგენდეს უფრო მაღალი ხარისხის დისპლაზიური დაზიანებებისკენ პროგრესიის შუალედურ სტადიას. ამიტომ, ipsm-ის მოლეკულური და ჰისტოლოგიური თავისებურებების შესწავლამ შეიძლება გამოავლინოს მექანიზმები, რომლებიც განაპირობებენ საშვილოსნოს ყელის კეთილთვისებიანიდან ავთვისებიან დაზიანებში გადასვლას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 155 იმუნოჰისტოქიმიური (ihc) ანალიზი გადამწყვეტ როლს თამაშობს უჯრედულ დონეზე ამ ცვლილებების იდენტიფიცირებაში. სპეციფიკური მარკერების გამოყენებით შესაძლებელია ipsm-ის დიფერენცირება სხვა მეტაპლაზიური ან დისპლაზიური დაზიანებებისგან და cin პროგრესირების ძირითადი მექანიზმების შეფასება. [3], [4] ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი გადამწყვეტია ეპითელურ-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის პროცესის გასაგებად, ფენომენი, რომელიც გადამწყვეტ როლს ასრულებს კიბოს მეტასტაზირებასა და პროგრესირებაში. ვიმენტინი, მეზენქიმული მარკერი, ხშირად ექსპრესირებულია emt-ის დროს, რაც მიუთითებს ეპითელური უჯრედების მოძრაობისა და ინვაზიურობის შეძენაზე. ვიმენტინის ექსპრესია დაკავშირებულია უფრო აგრესიულ სიმსივნის ფენოტიპთან და შეიძლება იყოს უჯრედული ტრანსფორმაციის ადრეული მაჩვენებელი კიბოსწინა დაზიანებებში. ბეტა-კატენინი, კადჰერინ-კატენინის კომპლექსის ცენტრალური კომპონენტი, მონაწილეობს უჯრედ-უჯრედული ადჰეზიის შენარჩუნებაში და უჯრედული სიგნალიზაციის რეგულირებაში. ბეტა-კატენინის დისრეგულაცია, განსაკუთრებით მისი ბირთვული ტრანსლოკაცია, ჩართული არის cin-დან ინვაზიურ კიბომდე პროგრესირებაში. e-cadherin, უჯრედ-უჯრედის ადჰეზიის მოლეკულა, როგორც წესი, დაქვეითებულია emt-ის დროს, რაც ხელს უწყობს ეპითელიუმის მთლიანობის დაკარგვას და უჯრედების განცალკევებას და შემდგომ მიგრაციას. e-კადჰერინის ექსპრესიის დაკარგვა არის emt-ის დამახასიათებელი ნიშანი და ხშირად შეინიშნება ავთვისებიანი დაზიანებების, მათ შორის საშვილოსნოს ყელის კარცინომის დროს.[5], [6], [7] cin-ის კონტექსტში, emt-ის გააქტიურებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს პროგრესირებას დაბალი ხარისხის დაზიანებიდან (cin 1) მაღალი ხარისხის დაზიანებამდე (cin 2 და cin 3) და საბოლოოდ ინვაზიურ კარცინომამდე. emt-თან დაკავშირებულ მოლეკულურ მარკერებს, როგორიცაა ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი, შეუძლიათ მოგვაწოდონ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია cin დაზიანებების აგრესიულობისა და კიბოს პროგრესირების პოტენციალის შესახებ.[8] სხვადასხვა კვლევებით ნაჩვენებია, რომ ესტროგენი და პროგესტერონი გავლენას ახდენენ emt-თან დაკავშირებული მარკერების ექსპრესიაზე საშვილოსნოს ყელში. ესტროგენს, მისი რეცეპტორების შუამავლობით სიგნალის საშუალებით, შეუძლია ხელი შეუწყოს უჯრედების გამრავლებას და emt-ის გააქტიურებას, ხოლო პროგესტერონი ეწინააღმდეგება ესტროგენის ეფექტებს. ესტროგენის რეცეპტორები (er) და პროგესტერონის რეცეპტორები (pr) ჩვეულებრივ ექსპრესირებულია საშვილოსნოს ყელის ეპითელიუმში და მათ გააქტიურებას შეუძლია საშვილოსნოს ყელის უჯრედების ქცევის მოდულირება. cin-ის შემთხვევაში, emt მარკერების ჰორმონულმა რეგულაციამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს დაზიანებების განვითარებასა და პროგრესირებაზე, პოტენციურად შეცვალოს მათი რეაქცია მკურნალობაზე და გავლენა მოახდინოს ინვაზიურ კიბოზე პროგრესირების რისკზე. [9], [10] უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (ipsm) წარმოადგენს მნიშვნელოვან ჰისტოპათოლოგიურ ერთეულს, რომელსაც შეუძლია წვლილი შეიტანოს cinის პროგრესირებაში. ipsm-ის ჰისტოლოგიური თავისებურებები, კომბინირებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 156 მოლეკულურ მარკერებთან, როგორიცაა ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი, იძლევა ღირებულ შეხედულებებს საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზიის გამომწვევ პროცესებზე. cin-ში emt-ის გააქტიურებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს დაბალი ხარისხის დაზიანებებიდან უფრო აგრესიულ და ინვაზიურ დაზიანებებზე გადასვლას, რაც შეიძლება გავლენა იქონიოს პაციენტის პროგნოზსა და მკურნალობაზე. ამ პროცესების ჰორმონური რეგულაცია კომპლექსურია, რადგან ესტროგენმა და პროგესტერონმა შეიძლება მოახდინოს emt-ში ჩართული ძირითადი მარკერების ექსპრესიის მოდულირება. [11], [12] მასალა და მეთოდები ჩვენი კვლევა წარმოადგენს რეტროსპექტული დიზაინის მქონე კვლევას, რომელიც აანალიზებდს საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზიური დაზიანებებისა და უმწიფარი ბრტელუჯრედოვანი პოლიპოიდური მეტაპლაზიის ჰისტოლოგიური დიაგნოზის მქონე პაციენტთა საარქივო მასალას. საარქივო მასალა შეგროვდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიიდან, რომელიც მოიცავს 2017-2025 წლებს. პაციენტის შესახებ ინფორმაცია იყო ანონიმური, არაპერსონიფიცირებული, რათა უზრუნველყოფილიყო საფუძვლიანი ანალიზი ეთიკური სტანდარტების დაცვით. პაციენტები დაყოფილი იყო მათი ასაკის, ჰისტოლოგიური დიაგნოზისა და hpv სტატუსის მიხედვით, რაც დადასტურებულია კლინიკო-ლაბორატორიულად pcr ტესტირებით. კვლევა მოიცავდა შემდეგ განსხვავებულ ჯგუფს: რეაქტიული საშვილოსნოს ყელი (საკონტროლო ჯგუფი); საშვილოსნოს ყელის მწიფე ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია; საშვილოსნოს ყელის უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია; cin1; cin2; კვლევაში ჩართვის კრიტერიუმები: ქსოვილის ადეკვატურობა და შესაბამისი კლინიკური მონაცემების ხელმისაწვდომობა. მანამდე ონკოლოგიური კუთხით არანამკურნალები პაციენტები; გამორიცხვის კრიტერიუმები: ცუდად ფიქსირებული ქსოვილის ნიმუშები. პაციენტები თანმხლები სისტემური ანთებითი ან აუტოიმუნური დაავადებებით. რეპროდუქციული და პერიმენოპაუზის ასაკის დაყოფა განხორციელდა შემდეგ ასაკობრივ დიაპაზონებად (მაგ., 18-45 წელი რეპროდუქციული ასაკისთვის და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 157 46-55 წელი პერიმენოპაუზური ასაკისთვის). ფორმალინში ფიქსირებული, პარაფინში ჩაყალიბებული (ffpe) ქსოვილის ბლოკები მოძიებული იყო ჰისტოპათოლოგიური და იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზისთვის. თითოეული ქსოვილის ბლოკი დაჭრილი იქნა 2-4 მკმ სისქეზე მიკროტომის გამოყენებით და დაფიქსირდა დამუხტულ-სლაიდებზე. ქსოვილები შეიღება ჰემატოქსილინისა და ეოზინის (h&e) სტანდარტული პროტოკოლის თანახმად ავტომატურ შეღებვის აპარატში. იმუნოჰისტოქიმია (ihc): გამოყენებულ იქნა შესაბამისი ანტისხეულები er (leica clone: 6f11); pr (leica clone: 16); vimentin (leica clone: v9 ); beta-cathenin (leica clone:17c2); e-cadherin (leica clone: 36b5); იმუნოჰისტოქიმიური ვიზუალიზაციის სისტემა novolink polymer detection system. ანტისხეულები და ვიზუალიზაციის სისტემა მოწოდებულია leica-ს მწარმოებლის მიერ. ihc პროტოკოლი: ქსოვილის ანათლები დეპარაფინიზებული იყო ქსილოლში და რეჰიდრატირებული იყო ეთანოლის ხსნარებით. ანტიგენის აღდგენა განხორციელდა ციტრატის ბუფერის გამოყენებით (ph 6.0) რეგულირებადი ხელსაწყოს დახმარებით 20 წუთის განმავლობაში. ენდოგენური პეროქსიდაზას აქტივობა დაიბლოკა ინკუბაციით 3% წყალბადის ზეჟანგით 10 წუთის განმავლობაში. ანათლები ინკუბირებული იყო 4°c-ზე პირველადი ანტისხეულებით ოპტიმიზებული განზავების დროს. მეორადი ანტისხეულები, რომლებიც კონიუგირებული იყო რძის პეროქსიდაზასთან (hrp) გამოიყენებულ იქნა 30 წუთის განმავლობაში ოთახის ტემპერატურაზე. ქრომოგენული გამოვლენა ჩატარდა 3,3 დიამინობენზიდინის (dab) გამოყენებით. ხარისხის კონტროლი: დადებითი კონტროლი ქსოვილები, რომლებიც ცნობილია სამიზნე ანტიგენების ექსპრესიით; კვლევა დამტკიცებულია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომისიის მიერ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 158 შედეგები კვლევა სრულად მოიცავდა 195 პაციენტის შემთხვევას პაციენტების ასაკობრივი დიაპაზონი იყო 25-დან 70 წლამდე (საშუალო ასაკი: 45 წელი). კოჰორტა დაყოფილი იყო ოთხ ჰისტოლოგიურ ჯგუფად: რეაქტიული ექტოცერვიქსი საკონტროლო (n = 20), მწიფე ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (n = 45), უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზია (n=70) და საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin) 1 და cin 2 (n = 60). შემთხვევების 45% იყო hpv-დადებითი. ვიმენტინის ექსპრესია გამოვლინდა სხვადასხვა ინტენსივობით. რეაქტიული ექტოცერვიქსი საკონტროლო ჯგუფში ვიმენტინის ექსპრესია მინიმალური იყო, 0%. მწიფე ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიაში ვიმენტინის ექსპრესია აჩვენებდა სრულ ნეგატიურობას ან სუსტ შეღებვას. თუმცა, უმწიფარ პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიის ჯგუფში, ვიმენტინის ექსპრესია უფრო გამოკვეთილი იყო, ნიმუშების 75% აჩვენებდა ვიმენტინის შეღებვის ზომიერ დონეს (ქულა 2), ხოლო 25% აჩვენებდა ძლიერ შეღებვას (ქულა 3). cin 1 ჯგუფში ზომიერი შეღებვა (ქულა 2) დაფიქსირდა ნიმუშების 60%-ში, ხოლო cin 2-ში ვიმენტინის ექსპრესია მნიშვნელოვნად მაღალი იყო, ნიმუშების 80% აჩვენებდა ზომიერ და ძლიერ ექსპრესიას. ვიმენტინის რეგულაცია უფრო მოწინავე დაზიანებებში იყო სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი (p <0.05). დიაგრამა 8: ვიმენტინის ექსპრესიის განაწილება სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ტიპებში; ბეტა-კატენინის ექსპრესია შეფასდა როგორც მემბრანულ, ასევე ციტოპლაზმურ ნაწილებში. რეაქტიული ექტოცერვიქსის საკონტროლო და მწიფე ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიის ჯგუფებში, ბეტა-კატენინი უპირატესად ლოკალიზებული იყო უჯრედის მემბრანაში, მინიმალური ციტოპლაზმური ექსპრესიით. თუმცა, უმწიფარ პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიის დროს, ბეტა-კატენინმა აჩვენა ციტოპლაზმური ექსპრესიის გაზრდა, ნიმუშების 60% აჩვენებდა ზომიერ და ძლიერ შეღებვას. ანალოგიურად, cin 1 და cin 2 დაზიანებები აჩვენებდნენ ბირთვულ ექსპრესიას, cin 1-ის 70% და cin 2 დაზიანებების 90% აჩვენებს ზომიერ და ძლიერ შეღებვას. გარდა ამისა, cin 2 დაზიანებებმა აჩვენა ბირთვული ბეტა-კატენინის ექსპრესიის უფრო მაღალი სიხშირე (20%) დაბალი ხარისხის დაზიანებებთან შედარებით (p <0.05).e georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 159 e-კადჰერინის ექსპრესია ასევე შეფასდა ყველა საკვლევ ჯგუფში. რეაქტიული ექტოცერვიქსი საკონტროლო და მომწიფებული ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიის ქსოვილებში, ნიმუშების 90%-მა აჩვენა ძლიერი მემბრანული შეღებვა. თუმცა, უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიის, cin 1 და cin 2 დაზიანებების დროს, დაფიქსირდა მემბრანული e-კადჰერინის ექსპრესიის შემცირება. კონკრეტულად, cin 1 ნიმუშების 40%-მა და cin 2-ის ნიმუშების 60%-მა აჩვენა სუსტი მემბრანული შეღებვა. e-კადჰერინის ექსპრესიის სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი დაქვეითება აღინიშნა უფრო მაღალი ხარისხის cin დაზიანებებში (p <0.05). e-კადჰერინის ექსპრესიის ეს დაკარგვა დაკავშირებულია ვიმენტინისა და ბეტა-კატენინის ექსპრესიის გაზრდასთან, რაც მხარს უჭერს ეპითელურ-მეზენქიმული გადასვლის (emt) წარმოქმნას. დიაგრამა 9: ბეტა-კატენინისა და e-კადჰერინის ექსპრესიის განაწილება სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ტიპებში; ესტროგენის რეცეპტორის (er) და პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) ექსპრესია მნიშვნელოვნად შემცირდა უფრო მაღალი ხარისხის დაზიანებებში საკონტროლო და მწიფე ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიის შემთხვევებთან შედარებით. cin 1 ნიმუშებმა აჩვენა er ექსპრესია შემთხვევების 50%-ში და cin 2 დაზიანებები აჩვენებდნენ შემდგომ შემცირებას, 30% აჩვენებდა დადებით შეღებვას er-ისთვის. pr ექსპრესიის შემცირებას მსგავს ტენდენცია მოჰყვა, cin 2 ნიმუშების 40% აჩვენებდა სუსტ ან არარსებულ შეღებვას. ჰორმონალური რეცეპტორების ექსპრესიის ეს შემცირება მიუთითებს ჰორმონალური დისრეგულაციის პოტენციურ როლზე cin პროგრესირებაში. დიაგრამა 10: ჰორმონული რეცეპტორების (ესტროგენისა და პროგესტერონის) ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 160 hpv-დადებითმა შემთხვევებმა აჩვენა ვიმენტინის და ბეტა-კატენინის მნიშვნელოვნად მაღალი ექსპრესია hpv-უარყოფით ნიმუშებთან შედარებით. კონკრეტულად, cin 1 და cin 2 დაზიანებები, რომლებიც იყო hpv-დადებითი, აჩვენებდნენ ვიმენტინის უფრო ძლიერ ექსპრესიას (hpv-დადებითი cin 1-ის 80% და hpv-დადებითი cin 2 დაზიანების 90%). ანალოგიურად, cin 2 დაზიანებები hpv პოზიტიურობით აჩვენებდნენ e-cadherin-ის უფრო გამოხატულ დაკარგვას (70%) hpv-უარყოფით cin 2 დაზიანებებთან შედარებით (50%). დიაგრამა 11: ესტროგენის, პროგესტერონის, e-კადჰერინის, ბეტა-კატენინისა და ვიმენტინის განაწილება hpv დადებით და hpv უარყოფით საშვილოსნოს ყელის უმწიფარი ბრტყელუჯრედოვანი პოლიპოიდური მეტაპლაზიის შემთხვევებში: ასაკმა არ აჩვენა მნიშვნელოვანი კორელაცია ვიმენტინის, ბეტა-კატენინის, e-კადჰერინის ან ჰორმონალური რეცეპტორების ექსპრესიასთან სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ დიაგნოზებში. თუმცა, მცირე ტენდენცია დაფიქსირდა, როდესაც ახალგაზრდა პაციენტებში (<40 წელზე ნაკლები) cin 2 დაზიანებით აჩვენებდნენ ვიმენტინისა და ბეტა-კატენინის ოდნავ უფრო მაღალი ექსპრესიის დონეს ხანდაზმულ პაციენტებთან შედარებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 161 სურათი 3: a. ბეტა-კატენინის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის უმწიფარ პოლიპოიდურბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიაში ihc 400x; b. e-კადჰერინის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის უმწიფარ პოლიპოიდურ-ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიაში ihc 400x; c. ვიმენტინის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის უმწიფარ პოლიპოიდურ-ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიაში ihc 400x; d. ესტროგენის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის უმწიფარ პოლიპოიდურ-ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიაში ihc 400x; e. პროგესტერონის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის უმწიფარ პოლიპოიდურ-ბრტყელუჯრედოვან მეტაპლაზიაში ihc 400x; ჩატარდა სტატისტიკური ანალიზი იმუნოჰისტოქიმიური მარკერის ექსპრესიისა და ჰისტოლოგიურ დიაგნოზებს შორის კორელაციის შესაფასებლად. კლევის შედეგებმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი კორელაცია ვიმენტინისა და ბეტა-კატენინის ექსპრესიასა და cin დაზიანებების პროგრესირებას შორის (p <0.05). e-კადჰერინის ექსპრესიის დაკარგვა მნიშვნელოვნად იყო დაკავშირებული cin 2 დაზიანებებთან (p <0.05), ხოლო er და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 162 pr დაქვეითება მნიშვნელოვნად იყო დაკავშირებული უფრო მაღალი ხარისხის დაზიანებებთან (p <0.05). დიაგრამა 12: კორელაციური heatmap რუკა, რომელიც გვიჩვენებს ურთიერთობას სხვადასხვა მარკერებს შორის უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიის დროს (ipsm). ჩვენმა კვლევამ აჩვენა, რომ emt მარკერები (ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი) მცირედ გამოხატული იყო უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყლუჯრედოვანი მეტაპლაზიის დროს (ipsm), მათი ექსპრესია არ აჩვენებდა სტატისტიკურად მნიშვნელოვან განსხვავებებს საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელიურ ნეოპლაზიასთან (cin) შედარებით. ipsm-ში მარკერები მიუთითებდნენ emt-ის ადრეულ სტადიაზე, მაგრამ ცვლილებები ნაკლებად გამოხატული იყო უფრო მოწინავე cin 1 და cin 2 დაზიანებებთან შედარებით. e-კადჰერინის დაკარგვა და ვიმენტინისა და ბეტა-კატენინის გაზრდილი ექსპრესია cin დაზიანებებში, განსაკუთრებით cin 2-ში, იყო სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი და დაკავშირებული იყო დაზიანების სიმძიმესთან, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ emt თამაშობს გადამწყვეტ როლს cin პროგრესირებაში, მაგრამ არა ipsm-ში. ამიტომ, emt, როგორც ჩანს, ნაკლებად მნიშვნელოვანია ipsm-ში cin-თან შედარებით, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მიუხედავად იმისა, რომ emt ჩართულია ipsm პროგრესში, ის ჯერ კიდევ არ აღწევს იმავე მნიშვნელობას, რომელიც დაფიქსირდა cin-ში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 163 განსჯა ჩვენი კვლევის შედეგები გვაწვდის ღირებულ შეხედულებებს ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის მარკერების (emt) და ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიის თავისებურებებზე საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin) პროგრესირებაში, განსაკუთრებით უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელუჯრედოვანი მეტაპლაზიის (ipsm) კონტექსტში. ჩვენი კვლევის შედეგების საფუძველზე შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი არის ძირითადი ბიომარკერები, რომლებიც მონაწილეობენ დაბალი ხარისხის cin-ის პროგრესირებაში. გარდა ამისა, ჩვენი კვლევა ხაზს უსვამს ესტროგენის რეცეპტორების (er) და პროგესტერონის რეცეპტორების (pr) ექსპრესიის შემცირებას უფრო მაღალი ხარისხის დაზიანებებში, რამაც შეიძლება შემდგომში ხელი შეუწყოს საშვილოსნოს ყელის დისპლაზიის პროგრესირებას. ბეტა-კატენინმა, რომელიც წარმოადგენს emt-ის საკვანძო მარკერს, აჩვენა ლოკალიზაციის მნიშვნელოვანი ცვლა მემბრანულიდან ციტოპლაზმურ და ბირთვულზე cin 1 და cin 2 დაზიანებებში. ეს დასკვნა შეესაბამება kang et al. (2013)-ის შედეგებს რომელმაც აჩვენა, რომ ბეტა-კატენინის ბირთვული ტრანსლოკაცია არის კრიტიკული მოვლენა cin-ის საშვილოსნოს ყელის კარცინომად პროგრესირებაში. ბეტა-კატენინის დაგროვება ციტოპლაზმასა და ბირთვში არღვევს უჯრედ-უჯრედულ ადჰეზიას და ასოცირდება უჯრედების მოტორიკის ცვლასთან და ინვაზიურ პოტენციალთან. [13] e-cadherin-ის ექსპრესიის დაკარგვა არის emt-ის ერთ-ერთი ყველაზე კარგად დამკვიდრებული მახასიათებელი კიბოს პროგრესირებაში. ჩვენს კვლევაში დაფიქსირდა eკადჰერინის ექსპრესიის მნიშვნელოვანი შემცირება cin 2 დაზიანებებში დაბალი ხარისხის დაზიანებებთან და საკონტროლო ჯგუფებთან შედარებით. ეს დასკვნა შეესაბამება matsui et al. (2014)-ის კვლევის შედეგებს, რომელმაც დაადგინა, რომ e-cadherin-ის დაკარგვა cin დაზიანებებში დაკავშირებულია სიმსივნის გაზრდილ აგრესიულობასთან და ინვაზიურ კარცინომამდე პროგრესირების მაღალ რისკთან. [14], ჩვენი კვლევის დასკვნები მხარს უჭერს ჰიპოთეზას, რომ emt პროცესი გადამწყვეტ როლს თამაშობს საშვილოსნოს ყელის დისპლაზიის პროგრესირებაში. e-კადჰერინის ექსპრესიის შემცირება, ვიმენტინისა და ბეტაკატენინის გაზრდილ ექსპრესიასთან ერთად, აქტიურად გვხვდება cin 2 დაზიანებებში, რაც პოტენციურად ხელს უწყობს მათ პროგრესირებას ინვაზიურ კარცინომამდე. ცნობილია, რომ ესტროგენი და პროგესტერონი არეგულირებენ საშვილოსნოს ყელის ეპითელიუმის ზრდას და დიფერენციაციას. მათი შესაბამისი რეცეპტორების ექსპრესიის შემცირება დაკავშირებულია საშვილოსნოს ყელის დაზიანების პროგრესირებასთან. კვლევის შედეგებმა ასევე აჩვენა, რომ er ექსპრესიის დაქვეითება მაღალი ხარისხის cin დაზიანებებში დაკავშირებულია საშვილოსნოს ყელის ინვაზიური კიბოს პროგრესირების რისკთან (medeiros et al., 2018). [15]ჩვენი დასკვნები შესაბამისობაშია აღნიშნული კვლევის შედეგებთან რომ ჰორმონული რეცეპტორების დაქვეითებამ შეიძლება გარკვეული როლი ითამაშოს საშვილოსნოს ყელის დაზიანებების ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის ხელშეწყობაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 164 ჩვენმა კვლევამ ასევე დაადგინა, რომ hpv-დადებითმა შემთხვევებმა აჩვენა ვიმენტინის და ბეტა-კატენინის მნიშვნელოვნად მაღალი ექსპრესია, ისევე როგორც e-კადჰერინის უფრო გამოხატული დაკარგვა cin 2 დაზიანებებში hpv-უარყოფით ნიმუშებთან შედარებით. ეს დასკვნები შეესაბამება კვლევას, რომელმაც აჩვენა ძლიერი კავშირი მაღალი რისკის მქონე hpv ინფექციასა და საშვილოსნოს ყელის კარცეროგენეზში emt გზების გააქტიურებას შორის. hpv ინფექცია იწვევს მეზენქიმური მარკერების ჭარბ ექსპრესიას, როგორიცაა ვიმენტინი და ბეტაკატენინი, ხოლო იმავდროულად ამცირებს ეპითელურ მარკერებს, როგორიცაა e-cadherin, რითაც ხელს უწყობს emt-იის ინიცირებას სიმსივნის პროგრესირებას (garland et al., 2019)[2]. ჩვენი კვლევის შედეგები მხარს უჭერს ჰიპოთეზას, რომ hpv ინფექცია მოქმედებს, როგორც emt-ის მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორი საშვილოსნოს ყელის დაზიანებებში, რაც კიდევ უფრო უწყობს ხელს მათ პროგრესირებას უფრო მაღალი ხარისხის დისპლაზიისა და კარცინომისკენ. emt მარკერების (ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი, e-კადჰერინი) იდენტიფიკაციას, ისევე როგორც ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიას შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი კლინიკური გავლენა. emt, როგორც ჩანს, ნაკლებად მნიშვნელოვანია ipsm-ში cin-თან შედარებით, emt თამაშობს გადამწყვეტ როლს cin პროგრესირებაში, მაგრამ არა ipsm-ში. ვიმენტინი და ბეტაკატენინი შეიძლება იყოს ბიომარკერები მაღალი რისკის cin დაზიანებების ადრეული გამოვლენისთვის, რაც უზრუნველყოფს პაციენტების უკეთესი რისკის სტრატიფიკაციას და უფრო მიზანმიმართული მკურნალობის სტრატეგიების შემუშავებას. დასკვნა ჩვენი კვლევა იძლება მნიშვნელობან ინფორმაციას მოლეკულურ მექანიზმებზე, რომლებსაც ემყარება საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin) პროგრესირება, განსაკუთრებული აქცენტით ეპითელურ-მეზენქიმული ტრანსფორმაციის მარკერების როლზე და ჰორმონული რეცეპტორების ექსპრესიაზე. ჩვენი დასკვნები აჩვენებს, რომ ვიმენტინი, ბეტა-კატენინი და e-კადჰერინი არის ძირითადი ბიომარკერები, რომლებიც დაკავშირებულია პროგრესირებასთან დაბალი ხარისხის დაზიანებებიდან, როგორიცაა უმწიფარი პოლიპოიდური ბრტყელი მეტაპლაზია (ipsm), უფრო მაღალი ხარისხის cin 2 დაზიანებებამდე. ვიმენტინისა და ბეტა-კატენინის რეგულაცია, e-კადჰერინის დაკარგვასთან ერთად, მიუთითებს იმაზე, რომ emt აქტიურად არის ჩართული საშვილოსნოს ყელის კანცეროგენეზში. emt მარკერები არ აჩვენებდნენ სტატისტიკურად მნიშვნელოვან განსხვავებებს ipsm-ში cinთან შედარებით, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მიუხედავად იმისა, რომ emt იმყოფება ipsmში, ის ჯერ კიდევ არ თამაშობს ისეთივე გადამწყვეტ როლს დაზიანების პროგრესირებაში, როგორც დაფიქსირდა cin 1 და cin 2 დაზიანებებში. cin 2 დაზიანებებში emt მარკერების ექსპრესიის მნიშვნელოვანი ცვლილებები ხაზს უსვამს emt-ის მნიშვნელობას cin პროგრესირების პროცესში მიყვანას. უფრო მეტიც, ესტროგენის რეცეპტორის (er) და პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) შემცირებული ექსპრესია მაღალი ხარისხის დაზიანებებში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 165 მიუთითებს ჰორმონალურ დისრეგულაციაზე, როგორც cin პროგრესირების ხელშემწყობ ფაქტორად. საბოლოოდ, მიუხედავად იმისა, რომ emt თამაშობს ადრეულ როლს ipsm-ში, ის უფრო გამოხატული და მნიშვნელოვანია cin დაზიანებების პროგრესირებაში, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ emt შეიძლება იყოს ღირებული მარკერი უფრო აგრესიული cin-ის იდენტიფიცირებისთვის. საჭიროა დამატებითი კვლევები უფრო დიდი კოჰორტებით და ფართომასშტაბიანი კლინიკური დაკვირვებით, რათა შემდგომ დაამტკიცდეს ამ ბიომარკერების კლინიკური სარგებლობა cin პროგრესირებისა და საშვილოსნოს ყელის კიბოს განვითარების პროგნოზირებისთვის. გამოყენებული ლიტერატურა [1] r. cappellesso et al., “the prognostic role of the epithelial-mesenchymal transition markers ecadherin and slug in laryngeal squamous cell carcinoma,” histopathology, vol. 67, no. 4, pp. 491–500, oct. 2015, doi: 10.1111/his.12668. [2] a. auluck, g. hislop, c. bajdik, c. poh, l. zhang, and m. rosin, “trends in oropharyngeal and oral cavity cancer incidence of human papillomavirus (hpv)-related and hpv-unrelated sites in a multicultural population: the british columbia experience,” cancer, vol. 116, no. 11, pp. 2635–2644, jun. 2010, doi: 10.1002/cncr.25087. [3] n. a. andrews, a. s. jones, t. r. helliwell, and a. r. kinsella, “expression of the e-cadherincatenin cell adhesion complex in primary squamous cell carcinomas of the head and neck and their nodal metastases,” br j cancer, vol. 75, no. 10, pp. 1474–1480, 1997, doi: 10.1038/bjc.1997.252. [4] m. lefevre et al., “epithelial to mesenchymal transition and hpv infection in squamous cell oropharyngeal carcinomas: the papillophar study,” br j cancer, vol. 116, no. 3, p. 362, jan. 2017, doi: 10.1038/bjc.2016.434. [5] s. pirouzpanah, f. a. taleban, p. mehdipour, s. sabour, and m. atri, “hypermethylation pattern of esr and pgr genes and lacking estrogen and progesterone receptors in human breast cancer tumors: er/pr subtypes,” cancer biomarkers, vol. 21, no. 3, pp. 621–638, 2018, doi: 10.3233/cbm-170697. [6] w. truin, r. m. h. roumen, s. siesling, k. k. van de vijver, v. c. g. tjan-heijnen, and a. c. voogd, “estrogen and progesterone receptor expression levels do not differ between lobular and ductal carcinoma in patients with hormone receptor-positive tumors,” breast cancer res treat, vol. 164, no. 1, pp. 133–138, jul. 2017, doi: 10.1007/s10549-017-4220-x. [7] r. g. lapidus, s. j. nass, and n. e. davidson, “the loss of estrogen and progesterone receptor gene expression in human breast cancer,” j mammary gland biol neoplasia, vol. 3, no. 1, pp. 85–94, 1998, doi: 10.1023/a:1018778403001. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 166 [8] m. branca et al., “upregulation of nuclear factor-κb (nf-κb) is related to the grade of cervical intraepithelial neoplasia, but is not an independent predictor of high-risk human papillomavirus or disease outcome in cervical cancer,” diagn cytopathol, vol. 34, no. 8, pp. 555–563, aug. 2006, doi: 10.1002/dc.20514. [9] k. j. syrjänen, “spontaneous evolution of intraepithelial lesions according to the grade and type of the implicated human papillomavirus (hpv),” european journal of obstetrics and gynecology and reproductive biology, vol. 65, no. 1, pp. 45–53, 1996, doi: 10.1016/0028-2243(95)02303-a. [10] m. j. arends, c. h. buckley, and m. wells, “aetiology, pathogenesis, and pathology of cervical neoplasia,” j clin pathol, vol. 51, no. 2, pp. 96–103, 1998, doi: 10.1136/jcp.51.2.96. [11] j. a. glenn et al., “longitudinal patterns of recurrence in patients with adrenocortical carcinoma,” surgery (united states), vol. 165, no. 1, pp. 186–195, jan. 2019, doi: 10.1016/j.surg.2018.04.068. [12] m. branca et al., “up-regulation of proliferating cell nuclear antigen (pcna) is closely associated with high-risk human papillomavirus (hpv) and progression of cervical intraepithelial neoplasia (cin), but does not predict disease outcome in cervical cancer,” european journal of obstetrics and gynecology and reproductive biology, vol. 130, no. 2, pp. 223–231, 2007, doi: 10.1016/j.ejogrb.2006.10.007. [13] m. shen and y. kang, “role reversal: a pro-metastatic function of e-cadherin,” dev cell, vol. 51, no. 4, pp. 417–419, nov. 2019, doi: 10.1016/j.devcel.2019.10.028. [14] t. svanadze, s. kepuladze, n. tevzadze, and g. burkadze, “assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 2, pp. 275–287, jun. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.02.35. [15] s. boulenouar et al., “effects of hpv-16 e5, e6 and e7 proteins on survival, adhesion, migration and invasion of trophoblastic cells,” carcinogenesis, vol. 31, no. 3, pp. 473–480, mar. 2010, doi: 10.1093/carcin/bgp281. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 167 role of epithelial-mesenchymal transition markers and hormonal receptor expression in the immature polypoid squamous metaplasia tamar svanadze; shota kepuladze; george burkadze abstract: cervical intraepithelial neoplasia (cin) is a key precursor to cervical cancer, and understanding the molecular mechanisms underlying its progression is critical for improving diagnostic and therapeutic strategies. immature polypoid squamous metaplasia (ipsm) represents a distinct histological entity that may play a role in the progression of cin. this study aimed to investigate the expression of epithelialmesenchymal transition (emt) markers (vimentin, beta-catenin, and e-cadherin) and hormonal receptors (estrogen receptor [er] and progesterone receptor [pr]) in various stages of cin, including ipsm.a total of 195 patients with reactive ectocervix, mature squamous metaplasia, ipsm, and cin (cin 1 and cin 2) were included. immunohistochemical staining was performed to assess the expression of vimentin, beta-catenin, e-cadherin, er, and pr. hpv status was also determined, and the correlation between marker expression and histological grade was analysed. the study found significant upregulation of vimentin and beta-catenin expression and a loss of e-cadherin in cin lesions, particularly in cin 2. hpv-positive cases exhibited higher expression of emt markers and more pronounced loss of e-cadherin compared to hpv-negative cases. additionally, er and pr expression was significantly reduced in higher-grade cin lesions. these molecular changes were strongly associated with progressing from lower-grade cin and ipsm to cin 2. our findings suggest that the upregulation of emt markers and the downregulation of hormonal receptors play key roles in the progression of cin. these markers, particularly vimentin, beta-catenin, and e-cadherin, may be valuable biomarkers for early detection and risk stratification in cervical cancer prevention. future research should explore the therapeutic potential of targeting these molecular pathways, particularly in hpv-positive cin lesions. keywords: emt; cin; ipsm; hpv; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 168 ავტორების შესახებ დამატებითი ინფორმაცია: თამარ სვანაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი tamar svanadze – phd student at tbilisi state medical universiy, e-mail: ta.svanadze@gmail.com შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექიმი პათოლოგანატომი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი; shota kepuladze –tbilisi state medical universiy, md, clinical pathologist; phd in oncology/pathology; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 93 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.12 1; 2; 3; 4; 5 1 phd ; 2 ; , ; 3 ; 4 phd ; ; 5 , ; , . , , . , . , (ffpe) 315 n=45; n=45; n=45; n=45; n=45; n=45; n=45;). , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 94 , , . p16 , . : ; ; ; p16; , . , , , , p16, , in situ.1 , . , .2,3 , . .4 .5 , , , , . , , , . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 95 , . , , , .6,7 , , . , p16 , . ki67, p53 . , bcl2 pax2. , , . , , . , . ( ), . , , . , . p53.8 , , p53, . . , ki67, ( ) .9,10 . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 96 , 5%, ki67 . . , . .11 , 2019-2023 . , (ffpe) 315 . 45 ; 45 ; 45 ; 45 ; 45 ; 45 45 (h&e) , qupath. . . : /er clone: 6f11 leica georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 97 /pr clone: 16 leica ki67 (pa0230 clone k2, leica) ; bcl2 (bcl-2/100/d5, leica) d1/cyclin d16066478 leica novolinktm max polymer detection system. h&e ( ; .). : spearman rank testmann-whitney kruskal-wallis . 95%.p <0.05 . spss statistical software v29.0. (70.0±1,0) (50,3±1,3). (30,2±0,9). , , (22,4±1,9). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 98 1. 1) , , ihc, x200; 2) , , ihc, x200; 3) , , ihc, x200; 4) , , ihc, x200; (41,4±1,5), . (25.0±1,3). . , (25,3±1,3). . (40,3±1,4). (20,6±0,6). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 99 , , (32,4±1,5). (15,2±1,8). er pr 70.0±1,0 65,6±1,8 60,4±0,8 71,8±1,1 40,5±1,3 53,8±0,6 41,4±1,5 53,2±0,9 50,3±1,3 62,4±1,8 30,2±0,9 22,4±1,9 50,2±1,5 62,3±0,2 45,3±0,9 55,1±0,3 30,4±1,0 41,6±1,4 30,2±1,1 55,4±1,1 0 0 25.0±1,3 25,3±1,3 80,2±1,5 75,2±0,7 80,7±1,7 80,2±1,4 70,3±1,5 61,3±1,3 50,1±0,5 65,6±3,1 40,3±1,4 32,4±1,5 20,6±0,6 15,2±1,8 1. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 100 2, ki67 (24,2±0,7), (18,5±1,1) (18,3±1,0). bcl2 (16,8±0,9), (8,7±1,1), (25,7±1,4). cyclin d1 (23,9±1,2). p16 (23,2±1,1). (6,2±1,7). ki67 (27,7±1,5), . bcl2 (8,6±1,1) (35,2±3,8), . cyclin d1 bcl2, (32,4±1,6). . p16 (22,5±2,2). , (14,8±0,8). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 101 2. 1) ki67, , ihc, x200; 2) ki67, , ihc, x200; 3) bcl2, , ihc, x200; 4) bcl2, , ihc, x200; , ki67, (10,3±1,5), (55,7±1,8). bcl2, (5,7±0,9) , (42.0±1,8). cyclin d1 ki67 bcl2 (8,8±0,5) (61,6±1,9). p16 . (6,7±0,8) (24,1±2,4). (12,4±1,7). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 102 3. 1) cyclin d1, , ihc, x200; 2) cyclin d1, , ihc, x200; 3) p16, , ihc, x200; 4) p16, , ihc, x200; ki67 bcl2 cyclin d1 p16 12,6±0,9 12,1±0,8 5,2±0,5 8,7±1,3 11,4±0,7 15,3±1,2 12,8±0,3 6,2±0,4 14,2±1,0 16,8±0,9 11,8±0,7 12,4±1,1 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 103 24,2±0,7 8,7±1,1 15,2±1,0 16,7±0,8 18,5±1,1 32,7±1,2 22,7±1,7 23,2±1,1 18,3±1,0 25,7±1,4 23,9±1,2 6,2±1,7 15,3±04 8,6±1,1 7,3±0,6 15,8±0,4 16,2±0,5 21,3±0,1 12,2±1,4 11,4±1,3 18,1±0,8 22,5±0,7 15,2±1,2 18,4±0,7 28,3±1,6 22,4±1,7 24,3±1,9 22,5±2,2 0 0 0 0 27,7±1,5 35,2±3,8 32,4±1,6 14,8±0,8 10,3±1,5 5,7±0,9 8,8±0,5 0 12,4±0,6 16,3±0,6 14,2±1,1 0 14,8±0,3 18,6±1,3 11,5±2,0 0 32,8±0,8 25,3±1,9 25,3±0,7 6,7±0,8 35.0±0,9 28,3±1,2 44,2±1,4 24,1±2,4 55,7±1,8 42.0±1,8 61,6±1,9 12,4±1,7 2. ki67, bcl2, cyclin d1 p16georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 104 10.2, 30. 20,4. 34,9. 29,8, 39,9. 8,7, 19,9. 10, . . 9,6 4,4. 9,7, 12,9 . 8,4, 25,1. 7,5, , 19,7. 12,4, 10,2. 30. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 105 . , 7,2, 10,1. 1. ki67 2,3, 5. 1, 3,8. 0,6, 3,3. , 8,6, 4,5. 16,5, . . 37,4, 28. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 106 , bcl2 6,4, 2,9. 1, 5. , 3,9. 16,6, 2,9. 4,4, . , 16,3, 6,8. cyclin d1 3,6, 1,5. 1,4, 2. , 3,7. 10,1, , . 21,5. 37,2, 28,7. , p16. 10, 15,7 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 107 . 0,9, . . , p16 6,2, 2,4. 2. ki67, bcl2, cyclin d1 p16, , , , , . , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 108 , , . ki67, , , , . bcl2. , , . p16 , . : 1. little, l. & stewart, c. j. r. cyclin d1 immunoreactivity in normal endocervix and diagnostic value in reactive and neoplastic endocervical lesions. mod pathol 23, 611–618 (2010). 2. d’angelo, e. et al. atypical endometrial hyperplasia, low-grade: ‘much ado about nothing’. american journal of surgical pathology 45, 988–996 (2021). 3. lax, s. f. [precursor lesions of endometrial carcinoma]. pathologe 40, 13–20 (2019). 4. mccluggage, w. g. mullerian adenosarcoma of the female genital tract. adv anat pathol 17, 122–129 (2010). 5. stringfellow, h. f. & elliot, v. j. endometrial metaplasia. diagn histopathol 23, 303–310 (2017). 6. nicolae, a., preda, o. & nogales, f. f. endometrial metaplasias and reactive changes: a spectrum of altered differentiation. j clin pathol 64, 97–106 (2011). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 109 7. travaglino, a. et al. endometrial metaplastic/reactive changes coexistent with endometrial hyperplasia and carcinoma: a morphological and immunohistochemical study. diagnostics (basel) 12, (2021). 8. hou, j. y., mcandrew, t. c., goldberg, g. l., whitney, k. & shahabi, s. a clinical and pathologic comparison between stage-matched endometrial intraepithelial carcinoma and uterine serous carcinoma: is there a difference? reproductive sciences 21, 532–537 (2014). 9. apostolou, g. et al. cytodiagnosis of endometrial carcinoma and hyperplasia on imprint smears with additional immunocytochemistry using ki-67 and p53 biomarkers. cytopathology 25, 86–94 (2014). 10. apostolou, g. et al. utility of ki-67, p53, bcl-2, and cox-2 biomarkers for low-grade endometrial cancer and disordered proliferative/benign hyperplastic endometrium by imprint cytology. diagn cytopathol 42, 134–142 (2014). 11. simon, r. a. et al. tubal metaplasia of the endometrium with cytologic atypia: analysis of p53, ki-67, tert, and long-term follow-up. modern pathology 2011 24:9 24, 1254–1261 (2011). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 110 features of hormone receptor expression and proliferative-apoptotic characteristics in endometrial ciliary/tubal metaplasia t. turashvili1; g. tevdorashvili2; n. tevzadze3; sh.kepuladze4; g. burkadze5; 1md, phd student at tbilisi state medical university; email: teonaturashvili87@yahoo.com; 2professor at tbilisi state medical university, gynecology and obstetrics; emai: g.tevdorashvili@tsmu.edu; 3resident in clinical pathology at tbilisi state medical university e-mail: niniatevzadze1@gmail.com; 4phd student at tbilisi state medical university; ap/cp pathologist; md e-mail: shota.kepuladze@gmail.com; https://orcid.org/0000-0002-5919-5581; 5professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu, https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 abstact metaplasia is an adaptive process in which one tissue is transformed into another tissue that is functionally and morphologically different. the most common type of metaplasia in the endometrium is ciliary/tubal metaplasia, which is also common in the cervix, where it is most often located in the transition zone. ciliary metaplasia of the endometrium is often described in combination with excessive estrogen expression, and its association with simple and complex hyperplasia and highly differentiated adenocarcinoma is also worth noting. overall, the study included a total of 315 unfixed formalin-fixed and paraffin-embedded (ffpe) cases (normal endometrium n=45; endometrial polyp n=45; simple endometrial hyperplasia n=45; complex endometrial hyperplasia n=45; atypical endometrial hyperplasia n=45). ; endometrioid carcinoma n=45; serous carcinoma n=45;). as can be seen from the data of our studies, ciliary metaplasia, as well as atypical ciliary metaplasia, is characterized by a different expression of estrogen receptors from the main research groups, which indicates hormone sensitivity independent of the main research nosology, which can also be evaluated as a justification for the existence of ciliary metaplasia independent of the main nosologies. as can be seen from the results, ciliary metaplasias show a different proliferative activity from the main study group, which should be taken into account in the algorithm for the evaluation of precancerous processes and tumors of endometrial hyperplasias. p16 can be used as an additional marker of possible progression of endometrial atypical hyperplasia to carcinoma in combination with other parameters. key words: endometrial metaplasia; proliferation; ciliary metaplasia; p16; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 139 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.13 " , , , “ . , , 577101640; lkodanovi@gmail.com : , 2 , 7 19 . , 15 , 19 23 . : , , , : , , . , . , 2 . ( . ,, “ (1986 .) 5 : , , , , 2 . 82 000 , 90% . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 140 . . . , , 9 . , , ( . 1). 14-15 , . . 1 , 2014-2019 , , , , . : plants of the world online – , . the floristic regions of the world. : (2015-2019 .) 15 , 19 23 . : . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 141 23 7 araucaria angustifolia (bertol.) kuntze, quillaja brasiliensis (a.st.-hil. & tul.) mart., dolichandra unguis-cati (l.) l.g.lohmann, podocarpus lambertii klotzsch ex endl., cortaderia selloana (schult. & schult.f.) asch. & graebn., psidium cattleianum afzel. ex sabine, lantana camara l. 5 butia capitata (mart.) becc., abutilon pictum (gillies ex hook.) walp., schinus terebinthifolia raddi, manihot carthaginensis (jacq.) müll.arg., citharexylum reticulatum kunth. 11 araucaria araucana (molina) k.koch, cestrum parqui (lam.) l'hér., colletia armata miers, colletia paradoxa (spreng.) escal., jubaea chilensis (molina) baill., luma apiculata (dc.) burret, peumus boldus molina, schinus polygama (cav.) cabrera, podocarpus nubigenus lindl., acca sellowiana (o.berg) burret, passiflora caerulea l. ,, “ (iucn) 10 : araucaria angustifolia (cr); araucaria araucan, jubaea chilensis (en); podocarpus lambertii, podocarpus nubigenus (nt); citharexylum reticulatum, cestrum parqui, luma apiculata, peumus boldus, schinus polygama (lc). : 1. (2014-2019) 15 , 19 23 2. , 2 3. 7 , 11 5 . 4. ,, “ (iucn) 10 , (cr) 1; (en) 2; (nt) 2; (lc) 5 . : 1. ,, , 100“, , ,, “, , 2012. 2. . , . ,, “, ,, “, 1998 3. . . ,, ”, " " 1978. 4. d.r. zenni et al. ,,plants invasions in south america“, springer nature switzerland ag 2022. 5. https://powo.science.kew.org/ 6. http://www.theplantlist.org/ 7. https://www.iucnredlist.org/ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 142 diversity of chilean-patagonian and brazilian floristic regions in batumi botanical garden lana kodanovi phd in biology batumi botanical garden curator of south american, new zealand and australian plant collection lkodanovi@gmail.com tel: 577 10-16-40 introduction and research goal: floristic zoning involves dividing the earth's surface into floristic districts of various ranks. within each district, the flora is relatively uniform and distinct from the flora of other districts. the kingdom is the largest unit of floristic zoning, followed by the district and the province. south america is home to approximately 82,000 species, with 90% of them being endemic. the continent experiences abundant moisture, frequent tropical rains, dry summers in the western subtropical zone, and rainy winters. precipitation levels increase towards the east, with some areas experiencing drought. the soil cover is primarily reddish-yellow. the batumi botanical garden houses diverse flora, organized into phytogeographical divisions based on the plants' origin. currently, it includes 9 phytogeographical divisions. the south american phytogeographic section is situated on a terraced, wind-protected slope facing the sea. the average air temperature in the garden is 14-15 c, and the predominant soil type is red soil. due to the diversity of plants, the continent includes 2 kingdoms neotropical and holantarctic. according to a. takhtajian in "floristic regions of the earth" (1986). the neotropical kingdom is further divided into 5 regions: caribbean, guyana highlands, amazon, brazil and andes. the holantarctic kingdom is divided into 2 regions fernandez and chilepatagonia. therefore, the study aims to determine the natural distribution of the collection in the phytogeographical section of south america, which includes 15 families, 19 genera, and 23 taxa, categorize them into the corresponding floristic district, analyze and separate the plots, name the district, and plant the species according to the floristic district during the annual planting. research methodology: the natural distribution areas of the species have been defined using the plants of the world online website. assignment to different floristic regions has been done according to the floristic regions of the world by a. takhtajian. results: the natural distribution areas were specified and two floristic regions were distinguished in the phytogeographical section of south america: chile-patagonia and brazil. out of the 23 species in the collection, 7 species are found in both districts: araucaria angustifolia (bertol.) kuntze, quillaja brasiliensis (a.st.-hil. & tul.) mart., dolichandra unguis-cati (l.) l.g.lohmann, podocarpus lambertii klotzsch ex endl., cortaderia selloana (schult. & schult.f.) asch. & graebn., psidium cattleianum afzel. ex sabine, lantana camara l.; 5 species in the brazil district: butia capitata (mart.) becc., abutilon pictum (gillies ex hook.) walp., schinus terebinthifolia raddi., manihot carthaginensis (jacq.) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 143 müll.arg., citharexylum reticulatum kunth. 11 species were identified in the chile-patagonia district: araucaria araucana (molina) k.koch, cestrum parqui (lam.) l'hér., colletia armata miers, colletia paradoxa (spreng.) escal., jubaea chilensis (molina) baill., luma apiculata (dc.) burret, peumus boldus molina, schinus polygama (cav.) cabrera, podocarpus nubigenus lindl., acca sellowiana (o.berg) burret, passiflora caerulea l. conclusion: based on the analysis of the natural distribution of plants and species, we can conclude that the species distribution area in the phytogeographical section of south america includes both regions. additionally, there are species that are distributed only in one region. keywords: floristic zoning, flora of south america, batumi botanical garden, biodiversity, collection microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 469 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.44 various aspects of image encoding based on linear transformations lali khuntsaria professor, department of production innovations and operations management, georgian technical university, georgia, 0160, tbilisi, m. kostava 77, e-mail: lalikhuntsaria02@gmail.com abstract: the modern world is developing in the era of the fourth industrial revolution, which creates a global economy. it assumes the integration of updated, intelligent technologies with production, complete automation of work processes, machine learning, the use of artificial intelligence in almost all areas, consideration of cybersecurity issues, and many others. in accordance with the above processes, the dynamic development of the information and telecommunications sector, scientific innovations and their practical value remain a topical issue. one such task is research into the efficient processing, storage, and transmission of digital audio @ video signals. key words: linear transformations, elementary and group-based (block, fragment) methods, jpeg and mpeg standards for dynamic image compression. main task: the problem of efficient encoding of digital image signals from various classes and standards, with varying levels of compression and quality in the reconstructed images, can be addressed using both elementary and group-based (block, fragment) methods. these include differential pulse-code modulation; vector quantization; fractal coding; wavelet transform utilizing haar functions; coding based on pyramidal structures; morphological coding and coding using various linear transformations; coding with motion estimation and compensation, and others. the encoding method based on linear transformations of images belongs to group methods, in the case of which one-dimensional, twodimensional (intra-frame encoding) or three-dimensional (inter-frame encoding) fragments composed of n elements of the initial image are processed. high efficiency of k coding can be achieved by using so-called composite or hybrid methods, when two or more methods are combined. the jpeg and mpeg standards for dynamic image compression, as recommended by the international organization for standardization, integrate a combination of discrete cosine transform, motion georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 470 prediction, and entropy coding techniques. therefore, among the above-mentioned coding methods, the method using linear transformations occupies a prominent place due to its high efficiency. due to the problem of economical use of the bandwidth of digital telecommunication channels and the volume of devices storing the corresponding signals, the compact representation of digital signals is one of the current tasks. it is particularly problematic for high-information image signals, which is why they are distinguished from other types of signals by their broadband nature. it is known from the literature that if the bandwidth of a telecommunication channel is df, then a digital signal represented in the form of two-level pulses (bits or binary symbols) can be transmitted over a telecommunication channel with a bandwidth of df at a rate of 2df bits/s, which means that in this case the efficiency of using the channel frequency band and, consequently, the bandwidth is 2 (bits/s) hz. for example, the digital signal speed corresponding to high-definition television broadcasting (the number of lines in a frame is 1125, and the frame format is 16:9), which is currently widely developed in the usa, reaches 450 mbit/s when the frames are scattered at a frequency of 25 hz, which is why the bandwidth of the corresponding channel should not be less than 225 mhz. it is clear that both the standard terrestrial television broadcasting channel, which has a bandwidth of 8 mhz, and the satellite channel with a bandwidth of 27 mhz are unsuitable for transmitting such a signal. in order to enable the transmission of a high-definition digital television signal, in the first case, the transmission speed must be reduced by almost 29 times (29-fold compression), and in the second case, by almost 9 times (9-fold compression). this problem will become more relevant in the future, when it will be necessary to transmit stereo and multi-angle television digital signals over telecommunication channels and create archives of the corresponding images. the significant advantages of digital signal transmission are accompanied by certain costs, primarily arising from the need to increase the bandwidth of telecommunication channels and the storage capacity of devices. this becomes practically infeasible due to the limited resources of telecommunication channels and storage devices, particularly in light of the growing demands of contemporary society for increased information throughput. this issue is particularly critical in digital image transmission and archiving systems for various applications (e.g., videotelephony, television, videoconferencing), due to the high information density of image signals. this challenge has led to the development of numerous methods for image signal compression, which enable digital image compression with varying levels of accuracy and are referred to as efficient coding techniques. although numerous scientific studies have been conducted globally, including in georgia, on the effective coding of digital images using linear transformations, and recommendations for coding both static and dynamic images have been developed by the jpeg (joint photographic experts group) and mpeg (moving picture experts group), with relevant compression standards for static and dynamic images adopted by the international organization for standardization (iso), the full potential of improving image coding efficiency using linear transformations remains unexplored. this is primarily because the coding process currently considers only the statistical and psychophysiological georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 471 characteristics of images and human vision. however, following the linear transformation of digital signals, the expansion of the dynamic range of transformation coefficients leads to what is known as matrix redundancy in the transformation space (transformant). the presence of this redundancy, a result of the algorithm’s characteristics, can be exploited to increase the efficiency of both lossless and partial lossy image encoding. general principles of image coding based on linear transformations include: the statistical characteristics of image signals and the distinct features of human vision , their potential application in efficient coding systems based on linear transformations; the primary scientific propositions formulated and substantiated in this article are as follows: 1. the effective digital lossless and partial lossy encoding of images based on the walsh linear transform can be achieved through both statistical methods and the compression of matrix redundancy in the psychophysiological and transform spaces of human vision. 2. the presence of matrix redundancy in walsh, hadamard, pell, and x-transformations arises from the expansion of the dynamic range of the transform coefficients relative to the original image elements. compressing this redundancy also contributes to the reduction of the statistical redundancy in the image. 3. after applying digital encoding of signals using the walsh transform and its variants, matrix redundancy is revealed to varying degrees within the set of all equally weighted sequences of the transform. this occurs when the defining number of image fragment sizes is equal to or greater than the number of symbols (bits) used to encode the elements of the original image. nxn=4x4; kd=64; m2=1,92 bits e; f=4,17; rmse= nrmse snr= db psnr= db) conclusion: given the aforementioned considerations, investigating the potential for enhancing the efficiency of both lossless and partial lossy image coding using the walsh linear representation of digital image signals, as well as developing corresponding algorithms that leverage matrix redundancy in the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 472 transform coefficient space (transformant), constitutes a significant and timely scientific and technical challenge. references 1. bernard sklar. ,,digital communications: fundamentals and applications’’. second edition. communications engineering services, tarzana, california and university of california, los angeles. prentice hall p t r. upper saddle river, new jersey 07458. 2. j. khuntsaria, v. steperman, l. khuntsaria ,,encoding principles of signals source’’, publishing house "technical university", 2009, 140 page 3. l. khuntsaria reducing matrix redundancy in the walsh transform / georgian engineering news (gen), n2, 2005 წრფივი გარდასახვების საფუძველზე გამოსახულებათა კოდირების სხვადასხვა ასპექტები ლალი ხუნწარია საქართველოს ტექნიკული უნივერსიტეტი, ენერგეტიკის ფაკულტეტი პროფესორი, დეკანის მოადგილე ანოტაცია: თანამედროვე მსოფლიო, რომელიც მეოთხე ინდუსტრიული რევოლუციის ეპოქაში ვითარდება, გლობალურ ეკონომიკას ქმნის. ის თავისთავად ითვალისწინებს განახლებული, ინტელექტუალური ტექნოლოგიების ინტეგრაციას წარმოებასთან, სამუშაო პროცესების სრულ ავტომატიზაციას, მანქანურ სწავლებას, ხელოვნური ინტელექტის თითქმის ყველა სფეროში გამოყენებას, კიბერუსაფრთხოების საკითხების გათვალისწინებას და მრავალი სხვა. აღნიშნული პროცესების შესაბამისად საინფორმაციო-სატელეკომუნიკაციო სფეროს დინამიური განვითარება, მეცნიერული სიახლეები და მათი პრაქტიკული ღირებულება აქტუალურ საკითხად რჩება. ერთ-ერთ ასეთ ამოცანათა რიცხვს მიეკუთვნება ბგერითი და ვიდეო სიგნალების ეფექტურად დამუშავების, შენახვის და გადაცემის საკითხებზე ჩატარებული კვლევები. საკვანძო სიტყვები: წრფივი გარდასახვები, ელემენტური და ჯგუფური (ბლოკური, ფრაგმენტული) მეთოდები, მოძრავი გამოსახულებების კომპრესიის jpeg და mpeg სტანდარტები georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 11 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.02 1, 2 1 phd , ; 2 ; ; : ( ). 1 . . . . . , . : , , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 12 , . , . , , . , . [5]. , , , . , , . , 55 . [22,8,12]. : , . 80 , 2021 2024 . , , , . . 65 85 , . , . , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 13 . , , , , , , , , , . (icd 10 10-th version), . . „ao “ . , , “, , , „ “. : 1. the visual analogu scale (vas), 2. the american shoulder and elbow surgeons score (ases), 3. radiographic parameters. (american shoulder and elbow surgeons ases) . ases 1994 , , , . ases. ases , , . ases, . , . , ases 10 . spss 22.0 (ibm, , , ). ( , , ases, ases, ases) . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 14 t. ( ) ( , , , , ) . chi2. ( ) (r). . 40 r=0.3121. ases( ) 95% (95% confidence intervals). 0.7. : 0.7 ; 0.8 ; 0.9 . , p<0.05. . . 2 : , , „ “ , , , „ “ . 1 (n=40); 2 (n=40); 80 . . 68 (65 78 ). , , . 40 27 , 13 ( 2 : 1). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 15 71 (66 82 ). 27 , 13 ( 2 : 1). 1 1. (chi2 = 4.9, p = 0.027). . , 65-78 , , , , . : 25 (62.5%), 15 (37.5%); 22 , 18 . : , 27 , 67.5%. 13 , 13%. 27 , 67.5%. 13 , 13%. , , , (85-90%) (10-15%). ( ) ( ) . 37 (92.5%) ; 3 (7.5%), 34 (85.0%) , 6 (15.0%) . , , , . , . 34 (85.0%) ; 6 (15.0%), 27 (67.5%) , 13 (32.5%) . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 16 31 (77.5%) ; . 3 (7.5%), 6 (15.0%). 27 (67.5%) ; 6 (15.0%), (0.0%), 7 (17.5%). 16 (40.0%), 24 (60.0%). 37 (92.5%), 3 (7.5%). 24(60.0%), . 16 (40.0%), , . 37 36 (90.0%), 4 (10%) . ases. : 40 , , , , . , 40 14 , , , , 14 9 , 5 . 80 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 17 .1 . 2 . 3 1] 4 , neer -4 . 2]. 3] 4 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 18 ( ). 1 . . . . . , . . , 70 . [3]. : , , , , . , , . (2.3 1.4 vs 4.9 2.0, p<0.001); . (chi2= 32.740, p<0.001). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 19 ases „ “, “, „5 “ „ “ ; „ “ „ “ ; ( ) ases (p<0.001). ases (p=0.609). , (p<0.001). ases, (p<0.001). . ases ( ) . = 0.809 (95%ci – 0.696-0.879), ; = 0.984 (95%ci – 0.974-0.990), . , . ases (p<0.05), (p<0.001) (p<0.001). ases (p<0.05), (p<0.001) (p<0.001). ases (p<0.05), (p<0.001) (p<0.001). ases (p<0.05) (p<0.05). ases (p<0.05) (p<0.05). ases (p<0.05) (p<0.05). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 20 : 1. ana mata-fink [et al. ] reverse shoulder arthroplasty for treatment of proximal humeral fractures in older adults 2013. pmid: 24246529, doi: 10.1016/j.jse.2013.08.021 2. bell, j.-e. trends and variation in incidence, surgical treatment, and repeat surgery of proximal humeral fractures in the elderly / j. e. bell, b. c. leung, k. f. spratt [et al.] / // j. bone joint. surg. am. – 2011. – n 93 (2). – p. 121–131. – doi: 10.2106/jbjs.i.01505. 3. boons, h. w. hemiarthroplasty for humeral four-part fractures for patients 65 years and older: a randomized controlled trial / h. w. boons, j. h. goosen, s. van grinsven [et al.] // clin. orthop. relat. res. – 2012 dec. – n 470 (12). – p. 3483–3491. – epub 2012 aug 16. 4. fjalestad, t. surgical treatment with an angular stable plate for complex displaced proximal humeral fractures in elderly patients: a randomized controlled trial / t. fjalestad, m. o. hole, i. a., hovden [et al.] // j. orthop. trauma. 2012. – n 26. – p. 98–106. – doi: 10.1097/bot.0b013e31821c2e15. 5. olerud, p. hemiarthroplasty versus nonoperative treatment of displaced 4part proximal humeral fractures in elderly patients: a randomized controlled trial / p. olerud, l. ahrengart, s. ponzer [et al.] // j. shoulder elbow surg. 2011 oct. – n 20(7). – p. 1025–33. – epub 2011 jul 23. reverse shoulder arthroplasty for treatment of proximal humeral fractures subeliani davit., cikvatia levan., abstract a proximal end fracture of the humeral bone is one of the often common fractures and ranks third in terms of frequency (after a fracture of the hip and forearm). due to the fact that the shoulder joint is one of the complex joints in the human body, the incorrectly selected method of treating an intraarticular multi-fragmented fracture of the shoulder joint leads to unsatisfactory consequences in the postoperative period and a high degree of disability. as with other types of surgical interventions, osteosynthesis and arthroplasty of a multifractional fracture at the proximal end of the humeral bone are associated with a high degree of disability. the most common problem of them is the unsatisfactory function of the limb in the postoperative period, which leads to a deplorable consequence – a solid decrease in disability. today there is no uniform rule that allows both the pros and cons of any treatment method to be determined during the operational period .the most effective methods in terms of results among the operational methods available today are osteosynthesis with a metal plate and screw, although today the trend in developed countries around the world is the tendency to arthroplasty of the upper end of the shoulder joint in the acute period of multifractional fracture, which ensures the activation of the disease in the early stages of surgery and the relieve of pain syndrome. keywords: multifragmentary fracture, reverse endoprosthesis, locking plate. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 195 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.18 1, 2 1 , , .: 595-61-49-98, e-mail: gvinepadzegela@gmail.com, orcid: 0000-0001-9890-4099 2 , , .: 577-38-82-12, e-mail: ngiorgadze52@gmail.com , „ “ , , . , , , . , , . “. , , , , , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 196 , . , , . , , . . , , . , “ (distance education) . . , : , , ; , . , , , . 52. „ “ ; . : , , , . , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 197 , , , . , https://www.w3schools.com/ , . 35 , 50%, . . , , , . , , , , . , , , , , , : , , . . , , , , , , . , . , . ( ) . , , . . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 198 , , . : : ; ; ; . . , , , . , , , . , : , ; ( ) , ; , ; , ( , ), , , , . , , , . , , . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 199 , , , , , , , . : 1. , , , . . 2. , , , , , „ “. , , : ; ; , c# ; ; ; „ , “; . , , . . . . „ “. . , , ( ) . , , , , , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 200 , , , , . javascript . , , 2021 . 230 . , , , , . , , : , , , , , , . : , . . , , , , . , , . : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 201 . 1 , , , . : , , , , . , – , , , , , ( , “ ” , ); , ! , , , ! ! ”. , , , . , , , , , . “ „ “ . . „ “ , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 202 : . gmbh . ‘ : ’. : eclareon solar23 , bundesverband solarwirtschaft eurosolar, . , . !“. , „ “ , . 52, , , . 2023 15 , , . , . , . : , , , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 203 , 52 „ “ , . , . 1. , , ; 2. ; 3. ; 4. , ; 5. 52 „ “ . 1. ., , . „ “. . , „ “, 2018, n 2 (508) . 38-46. 2. ., . . . . . . . . , 2018. 131 . 3. ., . . . . . . . . , 2018. 116 . 4. .. „ “. . . . . . . . , 2022. 143 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 204 5. . . ii ,, “. , , 29-30 2022. . 114-122. 6. .. „ “. . , ,„ “, 2023, 3 (529), issn 1512-0996. 7. g. ghvinepadze, n. chorkhauli "some news from teaching web-technologies “ international scientificpractical conference "modern challenges and achievements in information and communication technologies 2023", publishing house "technical university", tbilisi, october 12-13, 2023. 8. g. ghvinepadze, t. shavishvili. "concept of designing online textbooks". tbilisi. publishing house of gtu, "works", 2021, no. 1 (519), p. 40-54. issn 1512-0996. 9. g. ghvinepadze, t. shavishvili. "effectiveness of interdisciplinary approaches in scientific research and teaching processes". 2021. may. international scientific conference "information society and technologies of education intensification" dedicated to the 50th anniversary of the establishment of the department of automated management systems and the 80th anniversary of its founder, academician gocha chogovadze. gtu, "works, automated management systems", 2021. no. 1 (32), p. 316-319. issn 1512-3979. 10. g. ghvinepadze. transand interdisciplinary approaches to solving problems. ii international scientific conference "georgia and european integration". gtu, collection of articles, 29-30 september 2022. p. 114-122. about some experiences of school and university cooperation ghvinepadze gela1, nani giorgadze2 1professor, technical university of georgia, mob: 595-61-49-98, e-mail: gvinepadzegela@gmail.com, orcid: 0000-0001-9890-4099 2associate professor, national university of georgia, mob: 577-38-82-12, e-mail: ngiorgadze52@gmail.com abstract the authors of the article, the author of the dissertation “development of an information system supporting the management of the educational process in the general educational school” and scientific supervisor from the technical university of georgia, have been already connected by mutual cooperation for years that continues up to now. we totally believe that this type of relationship in educational and scientific fields between the school and the university is only the beginning of the work, which should be further developed even more in the next coming years. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 205 continuity of the ties (connection) will significantly help the progress of both sides and the country as well. sharing the accumulated experience prepares the suitable, useful ground for the formation of the students’ appropriate level in the future. on the base of interdisciplinary department of the faculty of informatics and management systems was created the structural unit: “ertad” in in order to establish mutually beneficial relations between the school and the university, a number of events are also held in other faculties of stu, the technical university of georgia, exactly for the realization of such goals.but due to its specificity, the faculty of informatics, and particularly the mentioned department in its structure was assigned to play the leading role in this direction. nowadays, in a rapidly changing environment of a global scale, special importance towards timely response to many problems is attached to the transand interdisciplinary connections and also to the field of informatics for their organization. it is a fact that today the level of achievements of specialists is determined to a great extent by their skills of owning the latest computer technologies. in the recent last years, conducting the teaching process in an online format has gained the special popularity all over the world. modern computer technologies provide a wide range of possibilities and this form of education will be taken to an even higher level, which is done by giving an interactive face to education. intensive work is underway at the faculty of informatics in this direction. we consider, the results obtained here can be successfully used in public schools after certain modifications of the created systems. it is known that in developed countries, much attention is paid to the organization of “distance education” in the educational field. through this form of studies (education), additional effective connections are established between the teaching staff and students. based on the current situation in our country, the need to introduce this teaching method is determined by additional factors, such as: local separatist, according to the instructions of the occupies in the temporarily occupied territories, actually prohibit teaching in the native language. due to the small number of students in schools, it becomes difficult and sometimes even impossible to acquire full-fledged knowledge in some disciplines. public schools should inform students about the problems and the latest fundamental achievements in any field. many events are held in the 52nd public school of tbilisi in this direction. the school is an active participant in the “solar school” project developed by german specialists. periodically we invite specialists from universities to give lectures, students also visit them on faculties. keywords: connections between schools and universities, online and interactive textbooks, problems of the modern world, study of the ways to solve them. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 182 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.17 ქობულეთის (აჭარა, საქართველო) კარტოფილის აგროცენოზების თავისუფლად მცხოვრები და ფიტოპარაზიტული ნემატოდების ტაქსონომიური სტრუქტურა თენგიზ ვადაჭკორია1 ეკა ცქიტიშვილი2 ლალი ჟღენტი3 1დოქტორანტი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფოუნივერსიტეტი e-mail: tengizvadatchkoria@gmail.com 2 ბიოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი; ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოოლოგიის ინსტიტუტი, მკვლევარი. e-mail: eka.tskitishvili@iliauni.edu.ge ან e.tskitishvili@gtu.ge 3 ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწოფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი e-mail: jgenti.lali@bsu.edu.ge აბსტრაქტი შესწავლილია ქობულეთის რაიონის (აჭარა, საქართველო) სამი სოფლის (თიკერი, ოჩხამური და ცეცხლაური) კარტოფილის ექვსი აგროცენოზის თავისუფლადმცხოვრები და ფიტოპარაზიტული ნემატოდების ტაქსონომიური სტრუქტურა. ფაუნაში ფიქსირდება თავისუფლად მცხოვრები და ფიტოპარაზიტული ნემატოდების 41 სახეობა. რეგისტრირებული ნემატოდები მიეკუთვნებიან 8 რიგს (enoplida; filipjev, 1929, triplonchida cobb, 1920; plectida malakhov, 1982, dorylaimida; pearse, 1942, mononchida jairajpuri, 1969, rhabditida; chitwood, 1933, tylenchida thorne, 1949; aphelenchida; siddiqi, 1980), 18 ოჯახს და 29 გვარს. სახეობრივი შემადგენლობის და რიცხოვნობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი ფიქსირდება სოფელ თიკერში: 76 ფორმა/50 გრ. ნიადაგში, ყველაზე მცირე სოფელ ოჩხამურში 34 ფორმა/50გრ ნიადაგში. შესწავლილ თანასაზოგადოებებში რიცხოვნობის და სიუხვის მიხედვით გამოირჩევიან რიგ plectida-ს წარმომადგენლები (ტოტალური რიცხოვნობის 57,4%). დადგინდა რომ პოლიფაგი ნემატოდები დომინირებენ როგორც რაოდენობის ისე შეხვედრის სიხშირის მიხედვით. სახეობები plectus parietinus (bastian, 1865) paramonov, 1964, mesodorylaimus bastiani (bütschli, 1873), geomonhystera villosa butschli, 1837, aphelenchoides composticola franklin, 1957,panagrolaimus rigidus (schneider, 1866) thorne, 1937, eudorylaimus circulifera loof 1961, eudorylaimus carteri (bastian, 1865) andrassy, 1959, plectus parvus(bastian, 1865) paramonov, 1964 ქმნიან თავისებურ ბირთვს ნემატოდურ თანასაზოგადოებაში. საკვანძო სიტყვები: ნემატოდა, ტაქსონომია, აგროეკოსისტემები, აჭარა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 183 შესავალი კარტოფილი მრავალმხრივი გამოყენებითა და ძვირფასი კვებითი თვისებებით მნიშვნელოვანი კულტურაა, მაგრამ ფიტოპათოგენებით გამოწვეული ეკონომიკური ზარალი დიდია მთელ მსოფლიოში. ეს პრობლემა ეხება საქართველოსაც, რადგან საქართველოს კლიმატური პირობები მეტად ხელსაყრელია მცენარეთა დაავადებების გამომწვევი მიკროორგანიზმების განვითარების, გამრავლების, გადაზამთრებისა და გავრცელებისათვის. კარტოფილის წარმოებას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის სასურსათო უსაფრთხოების და წვრილი გლეხური მეურნეობების შემოსავლის უზრუნველყოფის მიმართულებით. მთლიანი სასოფლო-სამეურნეო სავარგულიდან, რომელიც შეადგენს 72 862 ჰა–ს კარტოფილის კულტურით დაკავებულია 2 021 ჰა,ანუ მთლიანი სახნავის 20 %. ხუთი მუნიციპალიტეტი (ქედა, ქობულეთი, ხელვაჩაური, შუახევი, ხულო), მოიცავს სამ მთავარ აგროეკოლოგიურ ზონას, კერძოდ დასავლეთით მთებს, სანაპირო ზოლს და მთის ხეობებს. რეგიონის ასეთი ეკოლოგიური მახასიათებელები უზრუნველყოფს კარტოფილის კულტურის მაღალ წარმოებას და უახლოეს პერიოდში ადგილობრივი მოთხოვნის სრულად დაკმაყოფილებას. ქობულეთის რაიონში დაახლოებით 4402 მცირე მეურნეობა, რომელთა საშუალო მიწის ნაკვეთი არ აღემატება 0,06-0,5 ჰექტარს. აჭარის სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინფორმაციით, ქობულეთის რაიონში ნემატოლოგიური კვლევები არ ჩატარებულა. ვფიქრობთ, შესწავლილ აგროცენოზებში ფიტოპარაზიტული და თავისუფლად მცხოვრები ნემატოდების გავრცელების შესახებ მიღებული ყველა მონაცემი სიახლე იქნება საქართველოს ფაუნისთვის. მასალა და მეთოდიკა პათოგენური ნემატოდური დაავადებების გამოვლენის მიზნით, კვლევა ჩატარდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ქობულეთის მუნიციპალიტეტის აგროცენოზებში. შეირჩა სამი სოფელი: ცეცხლაური (n41.3906, e42.1757), ოჩხამური (41°51′19″n 41°50′10″e) და სოფელი თიკერი (n 41.884270, e 41°86'7228"), რომლებშიც სტაციონარული კვლევისთვის შევარჩიეთ კარტოფილის ორ-ორი აგროცენოზი თითოეული 0.5 ჰა ფართობით და განსხვავებული ეკოლოგიური პირობებით (ედაფური ფაქტორები, ტემპერატურული რეჟიმი, ტენიანობა). ნემატოდური მოსახლეობის ტოტალური რიცხოვნობისა და სახეობრივი შემადგენლობის მაქსიმუმის გამოსავლენად, თითოეული შერჩეული სტაციონარიდან ზიგზაგისებრი და დიაგონალური მეთოდის გამოყენებით შეგროვდა ნიადაგის 3 კომპიზიციური (შერეული) სინჯი, თითოეული 400-500 გრ წონით და 50 პირველადი სინჯის შემცველობით. კვლევის სიღრმე 25-30 სმ. სინჯების კამერალური დამუშავება მიმდინარეობდა ზოოლოგიის ინსტიტუტის ნემატოლოგიურ ლაბორატორიაში 24 ან 36 საათიანი ექსპოზიციით. ნიადაგის სინჯებიდან ნემატოდების ექსტრაქციისთვის გამოყენებულია ბერმანის მოდიფიცირებულ მეთოდი [1], ხოლო ფიქსაციისთვის taf-ის ხსნარი (ტრიეთანოლამინი 2მლ (40%), ფორმალინი 7მლ და დისტილერებული წყალი 91მლ) [2]. დროებითი პრეპარატები დამზადდა სტანდარტული და აპრობირებული ტექნიკით [3]. ნემატოდების იდენტიფიცირებისთვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 184 გმოყენებულია omax14 mpdigital usb3 მიკროსკოპი და სარკვევები [4], [5], [6], [7], [8] [9]. ჩატარდა 4 ექსპედიცია. სინჯები შეგროვდა ვეგეტაციის სრული ციკლის გათვალისწინებით: სათესლე მასალის დარგვამდე (მარტში), ვეგეტაციის პერიოდში (აპრილი და სექტემბერი) და მოსავლის აღების შემდეგ (ნოემბრის ბოლოს). ნემატოდების გამოვლენის სიხშირე და საშუალო რიცხოვნობა დათვლილია 50 სმ³ ნიადაგზე.გამოთვლილია სახეობათა შეხვედრის პროცენტული მაჩვენებელი(%), იმ სინჯების რაოდენობის რომლებშიც აღმოჩნდა სახეობა შეფარდება, ნიმუშების მთლიან რაოდენობასთან. ამ ინდექსის ოთხი გრადაციის მიხედვით, შეგროვებული სახეობები იყო კლასიფიცირებული, როგორც შემთხვევითი -აქსიდენტები (გვხვდება სინჯების 1-25%-ში), აქსესორები (გვხვდება სინჯების 26-49%-ში), მუდმივიკონსტანტები (50-74%) და ეუკონსტანტები (75-100 %-ში). შედეგები სულ ფაუნაში რეგისტრირებულია ნემატოდების 41 სახეობა, რომელიც მიეკუთვნება 8 რიგს, 18 ოჯახს და 29 გვარს [10]. (ცხრ. 1) ცხრილი 1. ნემატოდური თანასაზოგადოების ფუნციონალური სტრუქტურა შესწავლილ აგროეკოსისტემებში # ნემატოდების რიგები/ოჯახები/სახეობები ნემატოდების სიმრავლე 50გრ ნიადაგში ნემატოდების რიცხოვნობის მაჩვენებელი, % სინჯებში შეხვედრის სიხშირე, % enoplida filipjev, 1929 alaimidae micoletzky, 1922 1 alaimus primitivus de man, 1880 0,46 0.9 2.76 triplonchida cobb, 1920 prismatolaimidae micoletzky, 1922 2 prismatolaimus intermedius bütschli, 1873 0.13 0.66 5.54 3 prismatolaimus dolichurus de man. 1880 3.06 0.03 2.78 tripylidae de man, 1876 4 tripyla setifera butschli, 1873 0.53 0.14 2.78 ttripyla sp 0.65 0.08 2.31 dorylaimida pearse, 1942 dorylaimidae de man, 1876 5 mesodorylaimus bastiani bütschli, 1873 64.72 14.02 52.78 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 185 qudsianematidae (jairajpuri, 1965) siddiqi, 1969 6 eudorylaimus carteri (bastian, 1865) andrassy, 1959 8.57 1.86 36.11 7 eudorylaimus circulifera loof 1961 0.88 0.19 5.54 8 eudorylaimus centrocercus (de man, 1880 0.83 0.18 2.78 9 ecumenicus monohystera (de man, 1880) thorne, 1974 0.27 0.005 5.45 tylencholaimidae filipjev, 1934 10 tylencholaimus teres thorne, 1939 0.54 0.12 2.78 aporcelaimidae heyns, 1965 11 aporcelaimellus obtusicaudatus (bastian,1865) alther, 1968 2.03 0.01 2.78 mononchida jairajpuri, 1969 mononchidae chitwood, 1937 12 clarcus papillatus (bastian, 1865) jairajpuri, 1970 11.3 0.11 2.56 13 prionchulus muscorum (dujardin, 1845) wu & hoeppli, 1929 14.5 3.17 19.44 monhysterida de coninck et sch. stekhoven, 1933 monhysteridae de man, 1876 14 eumonhystera vulgaris de man, 1880 0.48 0.46 2.78 geomonhystera villosa bütschli, 1873 31.9 6.88 48.22 plectida malakhov, 1982 plectidae örley, 1880 15 anaplectus granulosus (bastian, 1865) de coninck et sch. stekhoven, 1933 12.75 2.44 14.98 16 plectus assimilis bütschli, 1873 1.13 0.03 2.79 17 plectus cirratus bastian, 1865 136.5 29.83 18 plectus geophilus de man, 1880 2.08 0.03 2.77 19 plectus parietinus bastian, 1865 109.04 23.54 76.1 20 plectus parvus (bastian, 1865) paramonov, 1964 19.27 3.65 38.11 21 plectus rhizophilus (de man, 1880) paramonov, 1964 3.12 0.81 2.56 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 186 rhabditida chitwood, 1933 cephalobidae filipjev, 1934 22 cephalobus persegnis bastian, 1865 0.64 11.11 0.14 11.12 23 eucephalobus mucronatus (kozlowska et roguska-wasilewska, 1963) andrassy, 1967 0.39 0.07 5.54 24 eucephalobus. oxyuroides (de man, 1880) steiner, 1936 0.77 0.17 5.55 25 acrobeloides bűtschlii (de man, 1884) steiner et buhrer, 1933 0.15 0.03 2.78 26 chiloplacus sуmmetricus (thorne, 1925) thorne, 1937 0.5 0.11 8.33 panagrolaimidae thorne, 1937 27 panagrolaimus rigidus (schneider, 1866) thorne, 1937 9.49 2.06 30.56 panagrolaimus sp. 0.14 0.03 2.78 rhabditidae örley, 1880 30 rhabditis filiformis bütschli, 1873 0.41 0.09 2.78 31 rhabditis spp. mesorhabditidae andrassy, 1976 32 mesorhabditis monhystera (bütschli, 1873) dougherty, 1955 4.93 1.07 19.44 tylenchida thorne, 1949 tylenchidae oerley, 1880 33 aglenchus agricola (de man, 1921) andrassy, 195 0.44 0.43 5.49 34 tylenchus davainei bastian, 1865 3.69 0.80 5.55 35 tylenchus filiformis bütschli, 1873. 2.76 0.57 4.85 aphelenchidae (fuchs, 1937) steiner, 1949 36 aphelenchus avenae bastian, 1965 0.33 0.07 5.55 paraphelenchidae goodey, 1961 37 paraphelenchus pseudoparietinus (micoletzky, 1922) micoletzky, 1925 0.15 0.03 2.79 aphelenchoididae skarbilovich, 1947 38 aphelenchoides composticola franklin, 1957 18.24 3.84 39.83 39 aphelenchoides pusillus (thorne,1929) filipjev, 1934 0.12 0.02 2.75 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 187 40 aphelenchoides spp. 0.31 0.01 2.14 anguinidae nicoll, 1935 41 ditylenchus destructor thorne, 1945 3.25 0.73 14.79 ნემატოდები ფიქსირდება ყველა შეგროვილ სინჯში. სახეობრივი შედგენილობის პროცენტული მაჩვენებლის მიხედვით ლიდერობს რიგი rhabditida. იგი წარმოდგენილია 11 სახეობით (სახეობრივი კომპოზიციის 31%). შედარებით დაბალი მრავალფეროვნებით ხასიათდებიან რიგები tylenchida (8 სახეობა), dorylaimida (7 სახეობა) და plectida (7 სახეობა), რომლებიც ფაუნის სახეობრივი კომპოზიციის 20%, 17,4% და 15,1% შეადგენენ შესაბამისად. რიგ dorylaimida-ში ყველაზე უხვადაა წარმდგენილი ოჯახი qutsianematidae. რიგები enoplida, triplonchida, mononchida და monhysterida წარმოდგენილია 1-3 სახეობით (ტოტალური რიცხოვნობის 2,6-7,4%). სურ.1 ნემატოდების ტაქსონომიური მრავალფეროვნების პროცენტული მაჩვენებელი რიგების მიხედვით. ნიმუშებში ნემატოდების სახეობების გავრცელების ანალიზმა აჩვენა, რომ 31 სახეობა, ანუ ყველა შეგროვებული სახეობის 78,7%, იყო შემთხვევითი სახეობები -აქსიდენტები, ისინი ნაპოვნია ნიმუშების 2,75-19,21 %-ში (სურ 2)[11). სურათი 2. ფაუნის სტრუქტურა გავრცელების სიხშირის მიხედვით 0.00% 10.00% 20.00% 30.00% 40.00% 7.41% 2.60% 15.10% 17.40% 7.10% 31.10% 20.00% 3.45% euconstant 2.4% constant 3.6% accessory 15.3% accidental 78.7% georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 188 შვიდი სახეობა (16.5 %) კლასიფიცირებული იყო, როგორც დამხმარე სახეობები აქსესორები. ისინი წარმოადგენდნენ შემდეგ რიგებს: plectida (2), tylenchida (2), monhysterida (1), rhabditida (1) და dorylaimida (1 სახეობა). ჯგუფის შიგნით g.villosa ხასიათდება გავრცელების ყველაზე მაღალი სიხშირით (41,36 %), ხოლო acrobeloides bűtschlii -ს ჰქონდა ყველაზე დაბალი (27.78 %) მ აჩვენებელი. ეუკონსტანტები (euconstant) და კონსტანტები (constant) წარმოდგენილი იყო თითო სახეობით, კერძოდ, p. parietinus (plectida) და m. bastiani (dorylaimida), რომლებიც გვხვდება ყველა ნიმუშის 75% და 52.78 %-ში შესაბამისად. მხოლოდ ცხრა სახეობა (სახეობრივი შემადგენლობის 22,5 %) შეგვხვდა ნიმუშების 25 %-ზე მეტში და შექმნეს ნემატოდების ფაუნისტური კომპლექსის ძირითადი ნაწილი [12]. დასკვნა ჩვენი გამოკვლევების შედეგები მიუთითებს ყველაზე გავრცელებული ნემატოდების შეხვედრის სიხშირეზე ქობულეთის რაიონის ექვსი აგროეკოსისტემის ნიადაგში. ნემატოდები აღმოჩენილია ყველა გამოკვლეულ ცენოზში. ფაუნაში იდენტიფიცირებულია თავისუფლად მცხოვრები და ფიტოპარაზიტული ნემატოდების 41 სახეობა. რიცხოვნული მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია სოფელ თიკერში 76 ფორმა/50 გრ. ნიადაგში, ყველაზე მცირე სოფელ ოჩხამურში 34 ფორმა/50გრ. სახეობრივი მრავალფეროვნების მიხედვითაც ლიდერობს თიკერი. სახეობრივი მრავალფეროვნების მიხედვით ლიდერობს რიგი rhabditida: 10 სახეობით (სახეობრივი შედგენილობის 31%). რიგი plectida -ს წარმომადგენლები კი გამორჩევიან რიცხოვნობით და სიუხვით (თანასაზოგადოებაში მათი წილი 57,4%-ია, მაშინ როდესაც წარმომადგენელთა წილი მხოლოდ 4,39%-ია). იდენტიფიცირებულია ფიტონემატოდების 6 გვარი (ditylenchus, tylechus, tylenchorhynchus, pratylenchus, aphelenchus, aphelenchoides), თუმცა რიცხოვნობა არ აღემატება 5-6 ინდივიდს 50გრ ნიადაგში. გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ნემატოდების პოპულაციების რიცხოვნობა იცვლება სეზონურად, მათი მაქსიმალური რაოდენობა დაფიქსირდა მოსავლის აღების დროს. გამოვლენილი ფიტოპარაზიტული ნემატოდების რაოდენობა არ აღემატება ზღვრულ ნორმას, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს გაზომვადი ეკონომიკური ზიანი. მიღებული მონაცემები ძალზე მნიშვნელოვანია საქართველოში ნემატოდების ბიომრავალფეროვნების შესასწავლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 189 გამოყენებული ლიტერატურა [1] baermann, g. eine einfache methode zur affi ndung von ankylostomum (nematoden) larven in erdprobem // geneesk. tijdschr. ned. (1917) ind. 57. — s. 131–137. [2] courtney wd, polley d, miller vl. taf: an improved fixative in nematode technique. plant disease reporter. 1955; 39:570–571 [3] decker, h. plant nematodes and their control. (phytonematology). — moscow : kolos, 1972. 444 p. russian [4] siddiqi, m. r.. tylenchida: parasites of plants and insects. norfolk: cabi,. 2000 834 p [5] stirling, g., nicol, j., reay, f. services for nematode pests : operational guidelines // rural industries research and development corporation. — canberra, 2002. —120 p [6] mai, w. f., mullin, p. g. plant-parasitic nematodes. a pictorial key to genera. — new-york : cornell university press, 1996. — 278 p [7] ryss, a. yu. parasitic root nematodes of the family pratylenchidae (tylenchida) of the world fauna. leningrad : nauka, 1988. 368 p. russian [8] goodey, t. soil freshwater nematodes. london : methuen. 1963. 544 p. [9] eliava, i. j. free-living nematodes of the family dorylaimidae.. nauka leningrad, 1988. 264 p. (in russ) [10] ferris howard (1999). university of california. http://nemaplex.ucdavis.edu/index.htm [11] ferris, h. and bongers, t. 2009. indices for analysis of nematode assemblages. chapter 5 in: "nematodes as environmental bioindicators". editors: m.j. wilson and t. kakouli-duarte. cab international, wallingford, uk, pp 124-145. [12] abebe, e., andrássy, i., truanspurger, w., 2006. freshwater nematodes: ecology and taxonomy. wallingford, oxfordshire, uk; cambridge, ma, usa: cabi publ., 13–30 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 190 taxonomic structure of free-living and plant parasitic nematodes in potato fields in kobuleti (ajara, eastern georgia) abstract fauna of soil nematodes was studied in three villages of khobuleti municipality: ochkhamuri (n41.8554, e41.8348), tsetskhlauri (n41.857448, e41.854879), and the village tikeri (n 41.884270, e 41°86'7228"). sampling was conducted in six sites in early spring, in middle summer and in late fall. the 3 composite soil samples collected from each field (weighing 300-500g) consist of 50 individual sub-samples of soil and roots. nematodes were extracted by a modified baermann’s method from a sample of 50 g, and exposition time was 48 h. 41 nematode species belonging to 29 genera, 18 families and 8 orders (enoplida; filipjev, 1929, triplonchida cobb, 1920; plectida malakhov, 1982, dorylaimida; pearse, 1942, mononchida jairajpuri, 1969, rhabditida; chitwood, 1933, tylenchida thorne, 1949; aphelenchida; siddiqi, 1980o) were revealed. the largest abundance of nematodes was observed in the village thikeri, with 76 specimens/ 50 g soil, and the smallest was in the village ochkhamuri, with 34 specimens/50g. species of rhabditida constituted the most representative group: 10 species, or 31 % of the whole species composition. representatives of plectida were the most numerous within the considered community (proportion in the communities was 57,4 %), while representatives of the order rhabditida comprised only 4.39 %. plant-parasitic nematodes from 6 genera (ditylenchus, tylechus, tylenchorhynchus, pratylenchus, aphelenchus, aphelenchoides) were found in soil and (or) potato root samples. investigations reveal that nematode populations and communities vary seasonally, with their maximum numbers observed during harvest. the number of identified phytoparasitic nematodes does not exceed a certain limit, which causes measurable economic damage. the obtained data are very significant for studying the biodiversity of the nematode population in georgia keywords: nematoda, taxonomy, agroecosystems, ajara georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 27 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.04 , 1, 2, 3 1 , , elenepantskava@mail.ru 2 , , gudiashvilimaka@gmail.com 3 , , chogovadzebeka@gmail.com , , . , . , , , . , , , , . , . , , , , , , . , , , . : , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 28 , , . , 14%. , , . : , , [1]. , . , , 2050 co2 50%. . , 2035 2024 , . (iata), , co2, , . . , , , , [2]. , . , , . , [3]. , , . , . [4]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 29 , , , , , , , . , 9%, 55% , , [5]. . , . (wte) , . , , . , . , , [6]. . , , . , ( ). " " , , [7]. , , . , , , . , [8]. , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 30 [9]. , , , , , . .1 ( , , , ) [10]. .1. , , . , , . .2 . [11]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 31 . 2. , , . , [12]. , , , . , ( ) , , , , [13]. , , , , . , , [14]. [15]. , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 32 . , . otto 10% . , , . , , [16]. , , . , [17]. , . , , , . , . , , [18]. . . , , [19]. , . , , , . , , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 33 , . 1. elene pantskhava, m.jishkariani. proceedings of vi international scientific and practical conference, vienna, austria, 13-15 may 2024. isbn 978-3-954754-01-4, pp.143-150; 2. ., ., ,, )“, ,, “. 6, 2 (2024), .345-354. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.36; 3. ., ., ,, “. -7 ,, “, , , 27-29 , 2023 .; 4. , . (2023, 2 – 4 ), „ “. „ “. ). .59-66; 5. , . ,, ”, : ,, » , (udc) 338.22+62 -666, n3-4 2023 .; 6. , , . ,,, “, v ,, “, , eissn 2346-8203, 2022 . 7. jishkariani m., dvalishvili n., kurakhchishvili l. (2020). evaluation of calorific of municipal solid waste (msw). in: ghosh s.(eds) sustainable waste management: policies and case studies. springer, singapore. p.263-265. https://doi.org/10.1007/978-981-13-7071-7_23; 8. jishkariani m., ghosh s.k., didbaridze k. (2021). energy and economic indicators influencing circular economy in georgia. in: ghosh s.k., ghosh s.k. (eds) circular economy: recent trends in global perspective. springer, singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-16-09138_11; 9. jishkariani m. (2021). criteria for estimating greenhouse gas emissions from transport. georgian technical university proceedings #3(521). pp.59-68. https://doi.org/10.36073/15120996-2021-3-59-68; 10. jishkariani m. (2019). electricity tariffs in georgia. warsaw, poland: world science 9(49), vol.1. pp. 20-22. https://doi:10.31435/rsglobal_ws/30092019/6697; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 34 11. jishkariani m. (2021). assessment of global warming potential of perspective hpps in georgia. 11th iconswm-ce & ipla global forum: 1-4 dec. 2021, jadavpur university, kolkata, india. retrieved from url: 12. pitskhelauri m., jishkariani m. (2021). preconditions for implementing energy management systems in georgia. 11th iconswm-ce & ipla global forum: 1-4 dec. 2021, jadavpur university, kolkata, india. retrieved from url: 13. jishkariani m., pitskhelauri m. (2022). renewable resources role in the transition to a circular economy model. 10th international scientific-practical conferece ,,modern directions of scientific research development’’, 2022, chicago, usa . isbn 978-1-73981-1266. 14. jishkariani m., pitskhelauri m .(2022). different types of energy company’s role in georgian power engineering. latin american international conference. villahermosa, tabasco, mexico, 46 october. pp. 269-275. 15. jishkariani m., pitskhelauri m. (2022). multi-factor assessment of the motivation, complexity and benefits of implementing an energy management system. collection of academic works of georgian technical university #3(525). pp. 105-116. https://doi.org/10.36073/1512-0996-2022-3105-116. 16. hasan ziaul, mohammad hassan r., jishkariani maka. (2022). machine learning and data mining methods for cyber security: a survey. mesopotamian journal of cybersecurity vol.2022, pp. 47– 56. issn: 2958-6542. https://doi.org/10.58496/mjcs/2022/006; 17. pitskhelauri m., jishkariani m. (2023). application of graphic neuro-fuzzy designer in energy management. international journal of innovative research in science, engineering and technology (ijirset), volume 12, issue 1. https://doi:10.15680/ijirset.2023.1201001; 18. pitskhelauri, m., & jishkariani, m. (2023). energy management systems (enms) reforms of georgia. journal of energy engineering and thermodynamics (jeet) issn 2815-0945, 3(01), 38– 45. https://doi.org/10.55529/jeet.31.38.45 19. jishkariani m., & jishkariani t. (2023). energy efficiency the new reality of energy. journal georgian engineering news n2, volume 98, december, 2023, page 21-24. https://doi.org/10.36073/1512-0287; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 35 current biofuel production strategies, thermal applications advances and opportunities elene fanskhava1, maka jishkarianai2, beka chogovadze3 1technical university of georgia, associate professor; 2technical university of georgia, professor; 3technical university of georgia, bachelor of energy faculty resume bioenergy and biofuels are renewable energy sources that represent one of the potential, affordable and environmentally friendly green energies for a sustainable future. with concerns about warming and climate change, renewable fuels are gaining serious attention. the world economy and population are expected to grow, which will increase energy demands and lead to widespread use of fossil fuels, which in itself poses risks from air pollution to rising global temperatures due to greenhouse gas emissions. the biofuels industry has emerged as a major player in the quest for sustainable energy solutions, poised for significant growth as technology advances and increased investment offer a promising alternative to traditional fossil fuels. continued research, policy support and international collaboration will be key to unlocking the full potential of biofuels. biofuels, derived from organic materials such as plants and waste, have been proven to be environmentally friendly, a renewable energy source that can replace petroleum. the paper presents biofuel production strategies, biofuel economy, policy recommendations, its use in transportation and aviation. key words: biofuel, renewable energy, ecology, biochemistry, anaerobic conditions. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 511 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.46 covid-19 პანდემიის ეკოლოგიური გავლენა: ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის ცვლილება საქართველოს დიდ ქალაქებში ნინო ვეფხვაძე, მანანა ხორბალაძე, ნინო კილაძე, ნანა ცხოვრებაძე, ირმა ცხოვრებაძე, თეა ქოჩორაძე-მარღიშვილი, ივანე კუგოტი თსსუ-ის ჰიგიენის, სამედიცინო ეკოლოგიის და ჯანმრთელობის ხელშეწყობის დეპარტამენტი რეზიუმე კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოს დიდ ქალაქებში (თბილისი, რუსთავი, ბათუმი) ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მაჩვენებლების (pm10, pm2.5, no2, co, o3, so2) კონცენტრაციის შესწავლა პრედა პოსტკოვიდურ 2019-2023, წლებში. მიღებული მონაცემები დამუშავდა microsoft exel პროგრამით. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ საქართველოში დიდი ქალაქების ჰაერის დაბინძურება საკმაოდ სერიოზული პრობლემაა, რომლის მოგვარებაც სამთავრობო უწყებების, სამოქალაქო და სამეცნიერო საზოგადოების ჩართულობას და კოორდინირებულ ქმედებებს მოითხოვს. მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით საჭიროა ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის სადგურების რაოდენობის გაზრდა, მოძველებული სატრანსპორტო საშუალებების თანამედროვე ელექტროდა ჰიბრიდული ტრანსპორტით ჩანაცვლება, დიზელის ძრავიანი სატრანსპორტო საშუალებების გამონაბოლქვის კონტროლი, დიდი ქალაქების ტერიტორიაზე მწვანე ნარგავების ფართობის გაზრდა, ენერგიის ალტერნატიული წყაროების მოძიება და მშენებლობის ენერგოეფექტური მეთოდების გამოყენება. სავარაუდოდ, ეფექტური იქნება შემდგომი კვლევის ჩატარება ქვეყნის ყველაზე მეტად დაბინძურებულ რეგიონებში, ქრონიკული არაინფექციური დაავადებების, მათ შორის ფილტვის და სასუნთქი გზების სხვადასხვა პათოლოგიით ავადობის შესწავლის პარალელურად. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მთელ მსოფლიოში 4,2 მილიონი სიკვდილის შემთხვევა ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურებას უკავშირდება. მსოფლიო მოსახლეობის დაახლოებით 99% ექვემდებარება ისეთი ჰაერის ზემოქმედებას, რომელშიც წვრილდისპერსიული ნაწილაკების (pm2.5) შემცველობა მნიშვნელოვნად აღემატება ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ დადგენილ pm2.5-ის უსაფრთხო დონეს. დაბალი და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 512 საშუალო შემოსავლების მქონე ქვეყნებში ჰაერის დაბინძურების ხარისხი გაცილებით მაღალია განვითარებულ ქვეყნებთან შედარებით [4, 5, 13]. მოსახლეობის მაღალი სიმჭიდროვე, აქტიური ინდუსტრიალიზაცია, წიაღისეული საწვავის წვა და გადატვირთული საავტომობილო მოძრაობა დიდი ქალაქების ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების უმთავრეს მიზეზებს წარმოადგენს [5, 6, 12]. ევროპის რეგიონსა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში მავნე ნაწილაკების გავრცელება ხდება მრავალი მობილური და სტაციონარული წყაროს მეშვეობით. მსუბუქი და სატვირთო მანქანების გადაადგილებისას ხდება გამონაბოლქვისა და მტვრის ნაწილაკების ემისია, რომელიც დაბინძურების მთავარი წყაროა. ამას ემატება მასშტაბური ხანძრები, ქარიშხალი და სხვა ბუნებრივი თუ ხელოვნური კატასტროფები [ 5, 8, 9, 10, 11]. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ჰაერის მაღალი დაბინძურების მქონე ქალაქებში სიკვდილიანობის ზოგადი მაჩვენებელი 15-20%-ით აჭარბებს შედარებით „სუფთა“ ქალაქების მოსახლეობის სიკვდილიანობის მაჩვენებელს. სუფთა და ჯანსაღი ჰაერით გამოირჩევა სკანდინავიის ქვეყნების (შვედეთი, ნორვეგია, ფინეთი) დიდი ქალაქები, ხოლო ყველაზე საშიში და არაჯანსაღი ჰაერი ჩინეთის რეგიონებშია [4, 6, 7, 12]. 2014 წელს ევროკავშირსა და საქართველოს შორის გაფორმდა ასოცირების ხელშეკრულება, რომელიც, ქვეყნის პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ პრობლემებთან ერთად, გარემოს დაცვის საკითხებსაც ეხება მათ შორის ატმოსფერული ჰაერის ხარისხს და მასთან დაკავშირებულ ჯანმრთელობის პრობლემებს. ასოცირების ხელშეკრულება მიზნად ისახავს გარემოს ხარისხის შენარჩუნებას, გაუმჯობესებას და რეაბილიტაციას ადამიანის ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით. ასევე ითვალისწინებს საერთაშორისო დონეზე მხარდაჭერას გარემოს დაცვის რეგიონულ ან/და გლობალურ პრობლემებთან გასამკლავებლად (მუხლი 302). ჰაერში დამაბინძურებლების კონცენტრაციის შემცირებით შესაძლებელია სიკვდილიანობის მაჩვენებლების მნიშვნელოვანი შემცირება. მაგალითად, შეწონილი მყარი ნაწილაკების კონცენტრაციის 70 მკგ/მ3-დან 20 მკგ/მ3-მდე შემცირებით სიკვდილიანობა შეიძლება შემცირდეს 15%-ით [6, 11, 12]. შეწონილი მყარი ნაწილაკების ყველაზე აგრესიულ ნაწილს შეადგენს სულფატები, ნიტრატები, ნახშირბადი, მინერალური არაორგანული მტვერი, რომელიც ჰაერში შეწონილ წყალთან და ორგანულ ნივთიერებებთან ქმნის მყარი და თხევადი ნაწილაკების რთულ ნარევს [4, 6, 8, 9, 10]. ორგანიზმზე ზემოქმედების შეფასებისას მტვრის მყარი ნაწილაკების ფრაქცია იყოფა ორ ჯგუფად: pm10 (ნაწილაკებიაეროდინამიური დიამეტრით 10 მკმ) და pm2,5 (ნაწილაკები დიამეტრით 2,5 მკმ). სწორედ ეს უკანასკნელი ითვლება ძლიერ დამაზიანებლად და საშიშად ჯანმრთელობისათვის, რადგან მათ შესწევთ უნარი შეაღწიონ ბრონქიოლების პერიფერიულ უბნებზე და ხელი შეუშალონ აირცვლას [ 4, 6, 7, 12]. დიდ ქალაქებში დამაბინძურებლები უარყოფითად ზემოქმედებენ საზოგადოებრივ ჯანმრთელობასა და გარემოზე. საქართველოში მსხვილი ურბანული ცენტრები, როგორიცაა თბილისი, ბათუმი, ქუთაისი და რუსთავი, წლების განმავლობაში ებრძვიან ჰაერის ხარისხის პრობლემებს. ამ ქალაქებში დღეისათვის დაბინძურების ძირითად წყაროდ ითვლება შიგაწვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 513 ძრავიანი ავტომანქანების გამონაბოლქვი, რასაც ინდუსტრიულ ცენტრებში ემატება სამრეწველო დაბინძურება [1, 2, 3]. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა ჩვენი ქვეყნის დიდ ქალაქებში (თბილისი, რუსთავი, ბათუმი) ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მაჩვენებლების (pm10, pm2.5, no2, co, o3, so2) კონცენტრაციის შესწავლა პრედა პოსტკოვიდური 2019-2023, წლების განმავლობაში. ჰაეროვანი გარემოს მონიტორინგი წარმოებს ხუთ დიდ ქალაქში თბილისში, რუსთავში, ქუთაისში, ზესტაფონსა და ბათუმში. აქედან ავტომატური სადგურები უწყვეტ რეჟიმში მუშაობენ ქ.თბილისის ხუთ, ქ. რუსთავის ერთ, ქ. ქუთაისის ერთ და ქ. ბათუმის ერთ ლოკაციაზე. ქ. თბილისში ჰაერის ხარისხზე დაკვირვება მიმდინარეობს ვარკეთილში, აკ.წერეთლის, ალ.ყაზბეგის, დავით აღმაშენებლის და მარშალ გელოვანის გამზირებზე (მობილური სადგური). მიღებული შედეგები. კვლევით დადგინდა, რომ აკ. წერეთლის გამზირზე 2022 წელს შეწონილი ნაწილაკების კონცენტრაციის საშუალო მაჩვენებელი არ აღემატებოდა ზღვრულად დასაშვებ ნორმებს pm1035 მკგ/მ3 და pm2.517მკგ/მ3, ხოლო 2023 წელს pm10-ის საშუალო წლიური მაჩვენებელი გაიზარდა და 63.9 მკგ/მ3 მიაღწია (დიაგრამა №1). დიაგრამა #1 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ღრმა ყოველდღიური კვლევის მიხედვით ფიქსირდება pm10ის კონცენტრაციის ეპიზოდური მატება (2 აპრილის მონაცემებით pm10-ის კონცენტრაცია 329.3 მკგ/მ3-ს შეადგენდა, რაც ნორმაზე 6-ჯერ მეტია). ქ. თბილისის ოთხ წერტილში გამოსაკვლევ პერიოდში pm2.5-ის კონცენტრაციების ცვლილებები გამოხატულია დიაგრამაზე #2. 0 20 40 60 80 ა.წერეთლის გამზ. ა. ყაზბეგის გამზ. ვარკეთილი დ. აღმაშენებლის გამზ. ქ. თბილისში pm10 ნაწილაკების კონცენტრაცია 2019 2020 2021 2022 2023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 514 დიაგრამა #2. pm2.5-ის კონცენტრაციების ცვლილებები ქ. თბილისში pm 2.5-ის, ისევე როგორც pm10-ის, შემთხვევაში დედაქალაქის სხვადასხვა უბანში გვხვდება მათი პერიოდული მატების და კლების ტენდენცია, რაც აიხსნება გარემოში მიმდინარე პროცესებით. მიუხედვად ამ გრადაციისა, უნდა აღინიშნოს, რომ საკვლევ ინტერვალში pm2.5-ის კონცენტრაცია ძირითადად ნორმის ფარგლებშია, ხოლო pm10-ის კონცენტრაცია 2019 წელს, ისევე როგორც 2023 წელს, ნორმას აღემატება და, მასთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის პოტენციური რისკებიდან გამომდინარე, საჭიროებს დამატებითი პრევენციული ღონისძიებების შემუშავებას. ჰაეროვანი გარემოს სხვა დამაბინძურებლების (no2, so2, co, o3) კონცენტრაციების შეფასების შედეგად დადგინდა, რომ წლების მიხედვით, როგორც მყარი ნაწილაკების შემთხვევაში, კორონავირუსის საწინააღმდეგო რეგულაციებიდან გამომდინარე, შესაბამის პერიოდში მათ კონცენტრაციას ახასიათებს კლების და შემდეგ ისევ მატების ტენდენცია, თუმცა აღნიშნული ნორმას არ აღემატება არცერთ ეპიზოდში. რაც შეეხება ქ. რუსთავს, აქ საგანგაშო მდგომარეობაა შეწონილი ნაწილაკების მიმართულებით. მაღალია როგორც pm2.5-ის, ასევე, pm10-ის ზომის ნაწილაკების კონცენტრაციის საშუალო დღეღამური მაჩვენებელი (დიაგრამა #3). 0 5 10 15 20 25 ა.წერეთლის გამზ. ა. ყაზბეგის გამზ. ვარკეთილი დ. აღმაშენებლის გამზ. 2019 2020 2021 2022 2023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 515 დიაგრამა #3 ღრმა კვლევის მიხედვით, მიმდინარე წლის განმავლობაში შეწონილი ნაწილაკების კონცენტრაცია მაღალი იყო 2024 წლის 7 მარტს. მაღალი იყო როგორც pm2.5-ის, ასევე, pm10 -ის ნაწილაკების კონცენტრაცია. pm2.5-ის ზომის ნაწილაკების კონცენტრაციის საშუალო დღიური მაჩვენებელი 63.09 მკგ/მ3 შეადგენდა, რაც 3-ჯერ აღემატება ნორმას. ამ ლოკაციაზე აღინიშნება o3-ის მაღალი კონცენტრაცია, რომელიც ხშირად მაქსიმუმს აღწევს, მაგრამ ნორმის ფარგლებს არ სცილდება. ქ. ქუთაისის ატმოსფერულ ჰაერში შეწონილი ნაწილაკების pm2.5 და pm10-ის, წლიური საშუალო მაჩვენებელი პოსტკოვიდურ პერიოდში ნორმის ფარგლებშია, მაგრამ 2024 წლის აპრილში ჩატარებული ღრმა კვლევის მონაცემებით საშუალო დღიური კონცენტრაცია pm10ის მიხედვით 91.04 მკგ/მ3 შეადგენდა, რაც ნორმას აღემატებოდა 2-ჯერ და ეს გრძელდებოდა 3 საათის განმავლობაში. ასევე არის შემთხვევები, როდესაც pm10 -ის კონცენტრაცია უფრო ხანგრძლივად არის მაღალი (დიაგრამა #4). დიაგრამა #4 0 20 40 60 80 100 120 140 2019 2020 2021 2022 2023 ქ.რუსთავის ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების ძირითადი მახასიათებლები 2019-2023 წწ. pm 10 pm 2.5 no2 so2 co o3 0 10 20 30 40 50 60 2019 2020 2021 2022 2023 ქ. ქუთაისის ატმოსფერული ხარისხის დაბინძურების ძირითადი მახასიათებლები 2019-2023 წწ pm 10 pm 2.5 no2 so2 co o3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 516 ქ. ბათუმის მონაცემების მიხედვით, პოსტკოვიდურ პერიოდში ქალაქის ჰაეროვან გარემოში შეწონილი ნაწილაკების pm2.5 და pm10-ის საშუალო წლიური კონცენტრაცია ნორმის ფარგლებშია (დიაგრამა #5). დიაგრამა #5 მიუხედავად ამისა, ღრმა კვლევის ყოველდღიური მონაცემებით, პერიოდულად მაღალია შეწონილი ნაწილაკების კონცენტრაცია. მაგალითად, 2024 წლის 31 მარტის მონაცემებით pm10 -ის ნაწილაკების დღიური კონცენტრაცია 67.9 მკგ/მ3-ს შეადგენს, ხოლო pm2.5-ის კონცენტრაცია 28.84 მკგ/მ3-ს. ორივე მონაცემი აღემატება ნორმით დაშვებულს 1.5ჯერ. არის დღეები, როდესაც მაღალი კონცენტრაციის დონე გრძელდება საათების განმავლობაში და შემდეგ უბრუნდება ნორმას. მონაცემები არ მოიძებნა ქ.ზესტაფონის ჰაეროვანი გარემოს შემადგენლობის შესახებ. გარემოს ეროვნული სააგენტოდან აღებული მონაცემები დამუშავდა microsoft exel პროგრამაში; შედარდა სხვადასხვა ქალაქების მონაცემები. შესაბამისი შედეგები ასახულია დიაგრამებზე ##6-7-8. 0 10 20 30 40 50 60 70 2019 2020 2021 2022 ქ.ბათუმის ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების ძირითადი მახასიათებლები 2019-2023 წწ. pm 10 pm 2.5 no2 so2 co o3 0 50 100 150 200 250 300 350 400 დიაგრამა #6 შესასწავლ ლოკაციებზე ძირითადი დამაბინძურებლების საშუალო კონცენტრაცია pm10 pm2.5 no2 so2 co o3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 517 დიაგრამაზე №8 ასახულია მოცემული ინდიკატორების მნიშვნელობების ჩაშლა თბილისში წლების მიხედვით 2019-2023 წლების ჭრილში. კვლევის მონაცემების ანალიზით აღმოჩნდა, რომ შეწონილი ნაწილაკების კონცენტრაცია შედარებით მაღალია ზამთრის პერიოდში. განსაკუთრებით მშრალ პერიოდში, რაც, სავარაუდოდ, შიგაწვის ძრავების მუშაობას და საცობების არსებობას უკავშირდება. ასევე, ამ პერიოდში აქტიურია გათბობის სეზონი, როდესაც მრავალპროფილურ გათბობის ქსელში არსებული სხვადასხვა დამაბინძურებლები ჭარბად გამოიყოფა ატმოსფეროში. ყოველდღიურმა ღრმა კვლევამ აჩვენა, რომ ძალიან ხშირია დღეები, როდესაც შეწონილი ნაწილაკების, კერძოდ pm2.5-ის კონცენტრაცია საათების განმავლობაში აჭარბებს ნორმას. ასეთი შემთხვევები ყველა ლოკაციაზე ფიქსირდებოდა, თუმცა ყველაზე ხშირად ეს გამოვლინდა ქ.რუსთავის ჰაეროვანი გარემოს შესწავლისას. 0 50 100 150 200 250 pm10 pm2.5 no2 so2 co o3 დიაგრამა #7 თბილისისა და სხვა ქალაქების საშუალო მაჩვენებლების შედარება თბილისი საშუალო რეგიონები საშუალო 0 50 100 150 200 250 300 pm10 pm2.5 no2 so2 co o3 დიაგრამა №8 ქ.თბილისის ჰაეროვანი გარემოს დაბინძურების მახასიათებლები 2019-2023 წწ. 2019 2020 2021 2022 2023 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 518 ჩვენი კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ საქართველოში დიდი ქალაქების ჰაერის დაბინძურება საკმაოდ სერიოზული პრობლემაა და სამთავრობო უწყებების, სამოქალაქო და სამეცნიერო საზოგადოების ჩართულობას და კოორდინირებულ ქმედებებს მოითხოვს. მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით საჭიროა ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის სადგურების რაოდენობის გაზრდა, მოძველებული სატრანსპორტო საშუალებების თანამედროვე ელექტროდა ჰიბრიდული ტრანსპორტით ჩანაცვლება, დიზელის ძრავიანი სატრანსპორტო საშუალებების გამონაბოლქვის კონტროლი, დიდი ქალაქების ტერიტორიაზე მწვანე ნარგავების ფართობის გაზრდა, ენერგიის ალტერნატიული წყაროების მოძიება და მშენებლობის ენერგოეფექტური მეთოდების გამოყენება. სასურველია და, სავარაუდოდ, ძალზე ეფექტური იქნება შემდგომი კვლევების წარმოება ქვეყნის ყველაზე მეტად დაბინძურებულ რეგიონებში, ქრონიკული არაინფექციური დაავადებების, განსაკუთრებით კი სასუნთქი გზების, მათ შორის ფილტვის სხვადასხვა პათოლოგიით ავადობის შესწავლის პარალელურად. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ნ. ვეფხვაძე, მ.ხორბალაძე, ი. კუგოტი, ნ. ცხოვრებაძე, თ. ქოჩორაძე-მარღიშვილი, ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის შეფასება საქართველოს დიდ ქალაქებში (2019-2021 წწ.), თსსუ სამეცნიერო შრომათა კრებული, 2022, ტ. 56, გვ. 76-79. 2. ნ. ვეფხვაძე, მ. ხორბალაძე, ნ. კილაძე, ნ. ცხოვრებაძე, ი. ცხოვრებაძე, თ. ქოჩორაძემარღიშვილი, ი. კუგოტი, საქართველოს დიდი ქალაქების ატმოსფერული ჰაერის ზოგადი დახასიათება პრეკოვიდურ, კოვიდურ და პოსტკოვიდურ პერიოდში (2019-2023 წწ.), ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა, №4, 2023, გვ. 19-23 3. annual air quality reports (2019-2023) national environmental agency of georgia. 4. dasandi n, jankin s, pantera dk, romanello m. public engagement with health and climate change around the world: a google trends analysis. lancet planet health 2025; 9: e. 236–44 5. european environmental agency. air quality in europe—2019 report. report nº 10/2019. available online: https://www.eea.europa.eu/publications/air-quality-in-europe-2019 (accessed on 7 april 2022). 6. european environment agency (eea). air quality in europe – 2020 report. eea09/2020 (published 23 november 2020) 7. european commission. directive 2008/50/ec on ambient air quality and cleaner air for europe. european parliament and of the council. 21 may 2008. available online: https://www.eea.europa.eu/policy-documents/directive-2008-50-ec-of (accessed on 7 april 2022). 8. lorenzo-saez e., coll-aliaga e., oliver-villanueva j., prieto del campo f., lerma-arcev., analysis of the covid-19 lockdown’s impact on air quality in the langer cities of spain, sustainability 2022, 14(9), 5613. 9. . manisalidis i, stavropoulou e, stavropoulos a, bezirtzoglou e. environmental and health impacts of air pollution: a review. front public health. 2020 feb doi: 10.3389/ fpubh.2020.00014 10. united states environmental protection agency (epa). "the clean air act." epa, 2020. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 519 11. world health organization (who). "air pollution." who, 2025 12. world health organization. who global air quality guidelines. particulate matter (pm2.5 and pm10), ozone, nitrogen dioxide, sulphur dioxide and carbon monoxide; world health organization: geneva, switzerland, 2021; available online: https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228 (accessed on 7 april 2022). 13. https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/air-quality-energy-andhealth/health-impacts/exposure-air-pollution ecological impact of covid-19 pandemic: changes in ambient air quality in major cities of georgia nino vepkhvadze, manana khorbaladze, nino kiladze, nana tskhovrebadze, irma tskhovrebadze, tea kochoradze-margishvili, ivane kugoti department of hygiene, medical ecology and health promotion, tbilisi state medical university abstract this study aims to evaluate the changes in ambient air quality in major urban centres of georgiatbilisi, rustavi, and batumi during the period 2019 to 2023, encompassing the preand post-covid19 pandemic phases. the research focused on key atmospheric pollutants, including particulate matter (pm₁₀, pm₂.₅), nitrogen dioxide (no₂), carbon monoxide (co), ozone (o₃), and sulfur dioxide (so₂). the collected data were processed and analysed using microsoft excel. the findings indicate that air pollution remains a significant environmental and public health issue in the studied cities. addressing this challenge necessitates the coordinated involvement of governmental bodies, the scientific community, and civil society. to mitigate air pollution and improve air quality, the following measures are recommended: expansion of the national air quality monitoring network, gradual replacement of aging vehicle with electric and hybrid alternatives, strengthened regulatory control over emissions from diesel-powered vehicles, development and maintenance of urban green spaces promotion and integration of renewable energy sources, adoption of energy-efficient construction technologies and practices. further research is recommended, particularly in regions with the highest pollution levels. such studies should be conducted in parallel with epidemiological investigations into chronic noncommunicable diseases, especially those affecting the respiratory system, in order to better understand the public health implications of long-term exposure to air pollutants. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 395 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.41 effects of fixation methods on quality parameters of green tea temur revishvili1, irakli chkhikvishvili2 , nunu gogia3, manana esaishvili4, davit chkhikvishvili5, bakhva dolidze 6, ekaterine gobronidze 7 1 georgian agricultural university, institute of tea, subtropical crops and teaindustry, doctor of technical sciences, member georgian academy of agricultural sciences; 2tbilisi state medical university, institute of medical biotechnology, doctor of biological sciences, professor; 3tbilisi state medical university, institute of medical biotechnology, doctor of medicine; 4tbilisi state medical university, institute of medical biotechnology, master; 5tbilisi state medical university, institute of medical biotechnology master's student; 6georgian agricultural university, institute of tea, subtropical crops and tea industry, academic doctor; 7georgian agricultural university, institute of tea, subtropical crops and tea industry, academic doctor summary thermal processes play an extremely important role in the formation of quality indicators of green tea. the main technological process is fixation, which can be carried out by various methods: roasting, steaming, hot air and electrophysical methods. fixation is essential in green tea processing to inactivate the polyphenol oxidase enzyme. in georgia, green tea is mainly made from local plant populations using the roasting method. making green tea is an energy intensive process. the paper presents the results of research on the influence of fixation methods on quality, chemical and safety parameters of green tea. the results of the study of catechins in experimental green tea extracts by high-performance liquid chromatography (hplc) showed that epigallocatechin gallate is equally present in green tea fixed by electromagnetic induction(georgian patent 7427 b. 2022) and evaporation, and is superior to the product obtained by the roasting method. the antioxidant activity of tea extracts is in direct correlation with the total amount of polyphenols. according to the results of research, toxic elements: lead (pb), arsenic (as), cadmium (cd), mercury (hg), copper (cu), as well as: zinc (zn), manganese (mn), iron (fe) absorption spectrometer (aas 6 000), confirmed the high level of safety of georgian tea in accordance with established standards. key words: green tea, fixation, energy saving technology, quality indicators introduction green tea is produced from tender shoots and leaves of camelia sinensis (l) o. kuntze using special technological processes of fixing, pre-drying, rolling and drying. according to its chemical composition, pharmacological action and physiological activity, green tea is a more valuable and georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 396 healing product than other types of products, due to the high content of polyphenols and catechins in it [1]. the optimal balance of the total amount of polyphenols, catechins and other quality-determining compounds in the tea leaves creates the best conditions for the maximum manifestation of the qualities of georgian green tea [2]. tea production is one of the most energy-intensive industries in the agricultural sector. in the cost of finished tea, a significant part, about 25% constitutes energy costs. reducing energy costs and the cost of tea products is an important objective, which is indeed possible as a result of the use of alternative energy sources and innovative technologies. in the formation of quality indicators of green tea, the role of thermal processes is extremely important. the purpose of the main technological process of fixation is to inactivate oxidative enzymes and fix the chemical compounds contained in the leaf in its original state, making the leaf elastic and eliminating the smell characteristic of raw tea. the fixation of raw materials is carried out in various ways: frying, steaming, humid hot air and electrophysical methods (high frequency current, infrared energy, electromagnetic heating). the essence of the technological processes of green tea, with its thermochemical basis, is the same in all tea-producing countries, the difference lies in the methods of processing, technological methods and equipment [3, 4]. polyphenols, primarily catechins, shape the most important taste properties and biological activity of green tea. the comprehensive studies showed the high p-vitaminsactivity, antioxidant,antiinflammatory, antimicrobial, antiviral, anticancer and anticoagulant activities of these substances. the ability of catechins shows to alleviate cardiovascular, atherosclerotic, and hypertensive diseases, to reduce harmful levels of cholesterol in the body. the health benefits of green tea are significantly determined by the positive effects and amount of epigallocatechin gallate. tea consumption correlates with a low incidence of cardiovascular disease and cancer. green tea epigallocatechin gallate has the pronounced ability to prevent obesity and metabolic syndrome [5 15].tea consumption can play an important role in providing the human body with antioxidants. the antioxidant activity of tea is largely shaped by phenolic compounds and individual catechins, the amount and ratio of which depend on the plant variety, environmental conditions, the period of raw material production, the technological process and some other factors. quality control of green tea involves determining the water extract, the total amount of polyphenols and catechins, and other compounds.in addition, the essential trace elements in humans can be supplemented through drinking tea because tea leaves contain potassium, manganese, selenium, boron, zinc, strontium, and copper [16]. the purpose of the work is to study the influence of fixation methods on the quality, chemical and safety indicators of green tea. materials and methods the object of the study is an energy-saving device for fixing a tea leaf, created at the institute of tea, subtropical crops and the tea industry of the agricultural university of georgia (georgian patent 7427 b. 2022) and a new green tea technology developed on its basis[17,18].during the experiments, for the comparative analysis of the obtained data, the existing methods and devices for heat treatment of tea with a traditional heat source, and an electric heater a control option were used [19].the study of georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 397 polyphenols and individual catechins was conducted in the following tea samples made by different methods of fixation: 1 fixed with steaming, 2 fixed with induction, 3 fixed with roasting. the analyseswere conducted usingstandard methods and the methods provided in literary sources [2025].catechins were determined by high pressure liquid chromatography. chromatographic analysis was performed on a high-pressure liquid chromatograph agilent 1260 infinity (usa), using a supelcoc18 chromatographic column (25 cm × 4.6 mm, 5 m), at a temperature of 35°c. to obtain the mobile phase, acetonitrile and 1% acetic acid dissolved in water were used, the gradient was carried out for 20 minutes, the ratio of acetonitrile and 1% acetic acid was from 10-90% to 20-80%, the detection of substances was carried out using a single-signal ultraviolet detector at a wavelength of 278 nm . from raw materials produced in a different ecosystem, 70 m and 165 m above sea level (respectively, likhauri and anaseuli, ozurgeti municipality), toxic elements were determined in 2 samples (li and an) of green tea made with new technology: lead (pb), arsenic (as ), cadmium (cd), mercury (hg) and copper (cu) the analyses were performed using an atomic absorption spectrometer (aas 6 000) in accordance with the requirements for the quality and safety of food raw materials and food products.zinc (zn), manganese (mn) and iron (fe) have also been studied [16, 26]. chemicals. 1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl (dpph) was purchased from sigma-aldrich usa. folinciocalteu reagent was obtained from merck, germany. all other chemicals used in the study were of analytical grade. sample preparation and extraction. since setting up and consuming tea usually involves a one-time distillation, it should be noted from the beginning, therefore, the data does not claim to be a complete reflection of the number of compounds present in the plant material. for analysis, we took 0.5 g of each sample, added 35 ml of hot water, delayed extraction from 20 minutes to 2 hours, and took 60 l from each sample and determined the antioxidant activity and fenolic compounds of folin-ciocalteu method. for analysis, we took 0.5 g of each sample, added 50 ml of hot water, delayed extraction for 20 minutes, and took 10 l from each sample and analyzed it on a high-pressure chromatograph. determination of total phenolic content the total phenolic content of the tea fractions extracts were determined by using folin-ciocalteu reagent following a slightly modified method of folin-denis [8]. gallic acid was used as a reference standard for plotting calibration curve. a volume of 0.5 ml of the tea extract was mixed with 0,5 ml of the folin-ciocalteu reagent (diluted 1:10 with de-ionized water) and were neutralized with 1 ml of sodium carbonate solution (20%, w/v) and was added 8ml dd water. the reaction mixture was incubated at room temperature for 30 min with intermittent shaking for color development. the absorbance of the resulting blue color was measured at 725 nm using double beam uv-vis spectrophotometer (uv analyst-ct 8200). the total phenolic contents were determined from the linear equation of a standard curve prepared with gallic acid. the content of total phenolic compounds expressed as mg/g gallic acid equivalent (gae) of dry extract. determination of antioxidant activity by dpphscavenging assay. the free radical scavenging activity of the tea extracts, also of the standard solution (ascorbic acid) were investigated using 1,1-diphenyl2-picrylhydrazyl (dpph) radical scavenging method as reported in the literature [8]. the assay mixture georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 398 contained 2 ml of 1.0 mmol/l dpph radical solution prepared in methanol and 1 ml of standard ( in concentration 75 µg/ml) or extract solutions. the solution was rapidly mixed and incubated in dark at room temperature for 20 min. the decrease in absorbance of each solution was measured at 515 nm using uv/vis spectrophotomer. gallic acid, a well known antioxidant was used as positive control while dpph radical solution with 1 ml ethanol was taken as blank. the percentage of radical scavenging (%) was calculated by the following formula: % free radical scavenging activity = 100 x [absorbance of control absorbance of sample]/ absorbance of control statistical analysis the results are expressed as mean±sem. student's t-test was used to analyze level of statistical significance between groups. p<0.05 was considered statistically significant. results and discussion table 1 shows the results of the study of the influence of fixation methods on the quality and chemical parameters of green tea. the results of a comparative study of methods for fixing tea leaves showed that in terms of basic technological and technical indicators, the induction method is superior to the use of a device with an electric heater. at the same time, it should be especially noted the possibility of significant savings in energy costs for the fixation process[19].]. as a result of more intensive destruction of chlorophyll, under the conditions of a new technological process, the smell and taste of fresh greens is destroyed, the tea leaf acquires an olive-green color, which characterizes the quality of green tea. changes are taking place in the composition of amino acids and polyphenols. table 1. effects of fixation methods on the quality and chemical parameters of green tea name of indicator tea leaf fixation method and equipment patent gep 2022 7427 b (experimental) industrial equipment (control) water extract, % 38,2 37,8 total polyphenols, % 18,9 18,5 caffeine,% 2,58 2,54 amino acids, mg/100 g 1,41 1,32 chlorophylls,µg/mgµ 2,1 2,3 organoleptic indicators: aroma and taste liquor subtle delicate aroma, pleasant taste with astringency transparent, light green, with a yellowish tinge delicate aroma, pleasant taste with astringency transparent, light green georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 399 figure 1. presents the results of the chromatographic separation of catechins from green tea extracts fixed by different methods. 1 fixed with steaming 2 fixed with induction 3 fixed with roasting fig. 1. chromatograms of experimental green tea 1 fixed with steaming;2 fixed with induction;3 fixed with roasting. the chromatograms shown in figure 3. show the 5 major peaks (sample 2) of catechins by time retention (min): catechin – 4,56, epigallocatechin – 6,88, epicatechin – 1,.86, epigallocatechin gallate 12.89, epicatechinal – 20,46 (gallic acid–3,04 and caffeine-9,82). the results of the study of chromatographic separation of catechins show that the peak of epigallocatechin gallate is sharply defined and the most precisely quantifiable. in green tea fixed by the georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 400 induction method and steaming, epigallocatechin gallate is practically equal and more present than that made by the roasting method. fig. 2. comparative amounts of five catechins in experimental green tea extracts (mg/g) 1 fixed with steaming; 2 fixed with electromagnetic induction; 3 fixed with roasting. based on the results of quantitative determination of catechins, the high content of total catechins and epigallocatechin gallate in tea extracts fixed by induction and evaporation was confirmed. inductionfixed tea retains more simple catechins than fixed with steaming (fig. 2). fig. 3. total amount of polyphenols (pf), mg/g and antioxidant activity (aoa). % 1 fixed with steaming;2 fixed with induction;3 fixed with roasting. the results of the conducted research show a direct correlation between the antioxidant activities of the studied tea extracts and the total amount of polyphenols. according to these indicators, 2.1 2.44 2.1 6.59 7.89 6.25 4.16 4.96 2.7 59.04 52.96 37.74 7.95 7.63 4.88 0 10 20 30 40 50 60 70 1 2 3 mg/g epcg epgcg epc epgc c 0 50 100 150 200 250 1 2 3 fc mg/g aoa % pf mg/g georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 401 the sample of green tea with fixed steam (1) stands out, slightly inferior to it is green tea fixed with electromagnetic induction (fig. 3). table 2. mass fraction of toxic elements in green tea test samples name of indicator limit value results green tea (li) green tea (an) lead (pb), mg/kg arsenic (as), mg/kg cadmium (cd), mg/kg mercury (hg), mg/kg copper (cu), mg/kg not more 10.0 not more 1.0 not more 1.0 not more 0,1 not more 100,0 0,001 0,059 0,035 0,017 3,60 0,001 0.066 0,029 0,018 5,13 the results of the study of toxic elements lead (pb), arsenic (as), cadmium (cd), mercury (hg) and copper (cu) showed that their concentrations in green tea made from raw materials of different natural conditions with new technology are practically identical and many times less than the permissible limit value. (table 2).in addition, we additionally studied the following elements: zinc (zn), manganese (mn) and iron (fe). the following results were obtained for the new technology green tea samples, respectively: (li) and (an) : zn: 0.397 0.374; mn: 0.078-0.79 and fe: 1.046-1.263.these data provide an opportunity to get more information about the safety of georgian tea. conclusion 1. the results of the study of catechins in experimental green tea extracts using the high-performance liquid chromatography method (hplc) showed that epigallocatechin gallate is more quantity there n the green tea fixed by the induction method and by evaporation and is superior to the product made by the roasting method. green tea obtained as a result of fixation by the induction method has a high amount of both total and simple catechins and the dominant catechin epigallocatechingallate. the antioxidant activity of tea extracts is in direct correlation with the total amount of polyphenols. 2. the results of the study of toxic elements: lead (pb), arsenic (as), cadmium (cd), mercury (hg), copper (cu), as well as: zinc (zn), manganese (mn), iron (fe) confirm the high-level safety of georgian tea in accordance with established standards. references georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 402 1.musial c, kuban-jankowska a, gorska-ponikowska m., beneficial properties of green tea catechins. int j mol sci. 2020 mar 4;21(5). pii: e1744. doi: 10.3390/ijms21051744. 2. t. revishvili, i. chkhikvishvili, t. mikadze. georgian green speciality tea. tne most northern tea technology. bulleten georgian national academy of seiences, vol. 15, 1, 2021, p.63-66. 3. yuan haibo, xu yongquan, deng yuliang, yin junfeng ,wu rongmei. optimization of fixation process by electromagnetic heat roller for green tea. transactions of the chinese society of agricultural engineering jan. 2013, 250-258. 4. revishvili t., mikadze t. chemistry, technology, tasting amd equipments in the tea industry. georgian agrarian university. tbilisi, 2021, 180 p. (in georgia). 5. peluso i, serafini m., antioxidants from black and green tea: from dietary modulation of oxidative stress to pharmacological mechanisms.br j pharmacol. 174 (11) (2017) 1195-1208. 6. ohishi t, goto s, monira p, isemura m, nakamura y., anti-inflammatory action of green tea. antiinflamm antiallergy agents med. chem., 2016; 15(2):74-90. doi: 2174/1871523015666160915154443. 7.reygaert wc1., green tea catechins: their use in treating and preventing infectious diseases. biomed res int. 2018 jul 17;2018:9105261. doi: 10.1155/2018/9105261. ecollection 2018. 8. jun xu , zhao xu and wenming zheng, review of the antiviral role of green tea catechins molecules 2017, 22, 1337; doi:10.3390/molecules22081337. 9. musial c, kuban-jankowska a, gorska-ponikowska m., beneficial properties of green tea catechins. int j mol sci. 2020 mar 4;21(5). pii: e1744. doi: 10.3390/ijms21051744. 10. green tea effects on cognition, mood and human brain function: a systematic review. mancini e, beglinger c, drewe j, zanchi d, lang ue, borgwardt s.phytomedicine. 2017 oct 12;34:26-37. doi: 10.1016/j.phymed.2017.07.008. epub 2017 jul 27. review. 11.khalesi s, sun j, buys n, jamshidi a, nikbakht-nasrabadi e, khosravi-boroujeni h., green tea catechins and blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. eur j nutr.,53(6) (2014) 1299-311. doi: 10.1007/s00394-014-0720-1. epub 2014 may 27. 12. momose y, maeda-yamamoto m, nabetani h., systematic review of green tea epigallocatechin gallate in reducing low-density lipoprotein cholesterol levels of humans. int j food sci nutr., 67(6) (2016) 606-13. doi: 10.1080/09637486.2016.1196655. epub 2016 jun 20. 13. cicero afg, colletti a., polyphenols effect on circulating lipids and lipoproteins: from biochemistry to clinical evidence. curr pharm des. 2018;24(2):178-190. doi: 10.2174/1381612824666171128110408. 14. kim sn, kwon hj, akindehin s, jeong hw, lee yh., effects of epigallocatechin-3-gallate on autophagic lipolysis in adipocytes, nutrients, 30, 9(7) (2017). pii: e680. doi: 10.3390/nu9070680. 15. vázquez cisneros lc1, lópez-uriarte p, lópez-espinoza a, navarro meza m, espinoza-gallardo ac, guzmán aburto mb., effects of green tea and its epigallocatechin (egcg) content on body weight and fat mass in humans: a systematic review. nutr hosp., 5;34(3) (2017) 731-737. doi: 10.20960/nh.753.[article in spanish; abstract available in spanish from the publisher]. 16. jian zhang, ruidong yang, rong chen,yishu peng, xuefeng wen and lei gao. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 403 accumulation of heavy metals in tea leaves and potential health risk assessment: a case study from puan county, guizhou province, china. int j environ res public health. 2018 jan; 15 (1): 133.published online 2018 jan 13. doi:10.3390/ijerph15010133 17. b. dolidze, t. revishvili, z. andghulade, a. gamakharia, z. papidze, d. rokva, m. tskhvaradze. tea fixing machine. georgian patent 7427 b. 2022. 18. revishvili t., dolidze b., andguladze z., e. gobronidze e., zhvania l. new energy-saving technology of green tea. bulleten georgian national academy of seiences, vol. 17, 4, 2023, 111 – 117. 19. i. choladze, t. revishvili, b. dolidze, s. guruli, z. andguladze, m. choladze, tea leaf fixing machinegeorgian patent 4930 b, 2010. 20. iso 1574. tea. determination of water extract. 1980. 21. iso 14502-1. determination of substances characteristic of green and black tea-part1: content of total polyphenols in tea —colorimetric method using folin-ciocalteu reagent, 2005. 22. iso 14502-2. ,determination of substances characteristic of green and black tea-part 2: content of catechins in green tea method using high-performance liquid chromatography, 2005. 23. kupina s, fields c, roman mc, brunelle sl. determination of total phenolic content using the folin-c assay: single-laboratory validation, first action 2017.13.j aoac int., 1;101(5) (2018) 14661472. doi: 10.5740/jaoacint.18-0031. epub 2018 jun 12. 24. i.chkhikvishvili, t. revishvili, d. apkhazava, n. gogia, m. esaishvili,d. chkhikvishvili. catechins and antioxidant activity of tea products. annals agrarian seience, vol.19, #1, 2021, 39-45. 25. r. jinjolia, k. gulua, n. chikovani. tea chemistry practicum.“ganatleba”. bilisi, 1983.160 p (in georgia). 26. ekissi alice christine, yao-kouamé albert, kati-coulibaly séraphin. determination of the minerals of theherbal tea and tea green fromlippia. multiflora. american journal of plant sciences, 2017, 8, 2608-2621 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 404 . 1, . 2, . 3, . 4, . 5, . 6 , . 7 1 , , , , ; 2 , , , ; 3 , , ; 4 , , ; 5 , , ; 6 , , , ; 7 , , , . , . . , . (hplc) , ( 7427 b. 2022) , . . : (pb), (as), (cd), (hg), (cu), : (zn), (mn), (fe) (aas 6 000) . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 206 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.19 synthesis and preliminary findings of poly (amide-co-ester amide)s aleksandre vanishvili 1,2, sophiko kvinikadze 2, 1agricultural university of georgia, kakha bendukidze university campus, # 240 david aghmashenebeli alley, 0159 tbilisi, georgia 2g.tsulukidze mining institute, 77, mindeli street #7., 0186, tbilisi, georgia abstract: uncontrolled accumulation of synthetic materials in the environment led to ecological problems, due to their resistance to chemical or biological degradation. one strategy to augment the biodegradability of convenient polymers involves introducing more hydrolysable groups into their structure. exceptionally important representatives of biodegradable polymers are pseudo-proteins a new family of synthetic biodegradable polymers based on natural -amino acids. one of the members of pseudo proteins class of polymer include poly(ester amide)s, which are characterized by easily synthesis and versatile application. during the research poly (amide-co-ester amide)s were synthesized via interfacial polycondensation reaction mechanism, between monomers: hexamethylenediamine (hdma) and tosyl diamine diesters (tdade) with various diacid chlorides. solubility of obtained products was studied in various solvents. structures were checked by ftir and nmr spectroscopy methods. mechanical properties were evaluated using tensile testing machine. keywords: polymers, biodegradability, pseudo-proteins, polyureas, polyamides. introduction: humans have used naturally occurring polymers since ancient times, such as polypeptides/proteins (silk and wool), polysaccharides (cellulose and starch), and others. with the development of civilization, the demand to create and replace existing materials with cheaper ones having higher technical characteristics increased. in the 20th century, the advancement of synthetic chemistry led to the creation of synthetic polymers, which were characterized by high technical performance and low cost. however, the uncontrolled accumulation of synthetic polymers in the environment has caused numerous problems. today, the resistance of these materials to chemical or biological degradation is georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 207 considered a serious environmental threat. most synthetic polymer materials are less susceptible to degradation under natural conditions. every year, only one-third of polymer waste is recycled, with the remainder being collected in landfills or burned, which cannot completely prevent damage to the ecosystem. it is estimated that the production of polymer products will reach 500 million tons per year by 2050 [1-4]. all this has led to the need to create materials that degrade and "disappear" after performing their assigned function, without polluting the environment. biodegradable polymers (bp) belong to such materials. biodegradability is mostly found in the so-called heterochain polymers containing polarized chemical bonds—ester, amide, urethane, urea, etc.—capable of hydrolytic cleavage. commercially important biodegradable heterochain polymers are polyesters (polyglycolic acid, polylactic acid, polyhydroxyalkanoates, polycaprolactone, etc.), which degrade at the desired rate due to the hydrolysis of the most labile of the listed chemical bonds. despite this significant advantage, polyesters is characterized by relatively low thermal and mechanical parameters. outstanding classes of heterochain polymers with improved thermal and mechanical properties are polyamides (pa), known as nylons, and polyureas (pu) (pu also belongs to polyamides based on carbonic acid). the high degree of crystalline and strong intermolecular interactions between the amide and urea bonds of polymer chains significantly increase the mechanical strength of these polymers. additionally, the stability of amide/urea bonds (which are hydrolyzed 104-105 times more slowly than ester bonds) makes pa and pu difficult to degrade [5,6]. it is possible to transform pa and pu into degradable materials at the desired rate by combining them with polyesters, leading to the synthesis of hybrid polymers—co-polyesteramides. various methods for the synthesis of polyester amides have been provided and analyzed by prof. j. puijal et al [7]. prof. r. katsarava synthesized a new class of biodegradable polymers pseudo-proteins based on natural occurring amino acid. obtained polymers includes poly (ester urea)s, poly(ester amide)s and poly(depsipeptide)s and their copolymers [8,9]. experimental methods: throughout the research, the synthesis and analysis of the copolymers were carried out. the molecular structures of the resulting products were characterized using spectroscopy methods. mechanical properties were assessed through tensile testing. polymer synthesis: poly (amide-co-ester amide)s synthesized via interfacial polycondensations (system – water/dichloromethane) at room temperature, between monomers of hexamethyl diamine (hdma) and -leucine-1,6-hexandiol-di-para-toluin sulfonate (l6) with various dicarboxylic chlorides sebacoyl chloride (sc), terephthaloyl chloride (tc) and fumaryl chloride (fc) (figure. 1). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 208 na 2c o 3/h 2o :c h 2c l 2 fig. 1 general synthesis scheme of poly (amide-coester amide) copolymers characterization: solubility and film forming properties of obtained product were evaluated in different solvents. infrared spectra (ft-ir) and proton magnetic resonance (1h-nmr) were used to confirm the structures of the obtained products. mechanical properties were measured using tensile test machine. solubility: the solubility of obtained products was assessed in various solvents such as chloroform (ccl3h), dichloromethane (ch2cl2), hexafluoro isopropyl alcohol (hfip), acetic acid (acoh) and formic acid (hcooh) was determined at room. infrared spectrum: the ft-ir measurement was conducted on nicolet (ftir thermo nicolet avatar 370) spectrophotometer (kbr pellets) in the range of 4000-400 cm-1. proton magnetic resonance: the proton magnetic resonance instrument for the determination of the samples’ structures was provided with a (magritek spinsolve 60 mhz) nmr spectrometer. the samples were dissolved in deuterated dimethylsulfoxide (d6 dmso) mechanical properties: mechanical properties were evaluated on mark 10™ esm 303 motorized tension test stand machine and the results were analyzed using mesur®gauge plus software. tensile strength (mpa), relative deformation (%), and young's modulus (gpa) values were determined from the analysis of stress-strain curves of the samples. results and discussion: synthesis of pa-co-pea: the copolymer synthesis reaction was carried out using an interfacial polymerization reaction at room temperature. the system water/dichloromethane (ch2cl2) was used as a reaction system. water was used as the inorganic phase, in which the initial monomers georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 209 hexamethylenediamine (hdma), -leucine-1,6-hexanediol-di-para-toluene sulfonate (l6), and na2co3 (h+ binder) were dissolved in water to which are added the chloranhydrides of the corresponding dicarboxylic acids dissolved in ch2cl2. co-polycondensation reaction was carried out under stirring conditions for 1 hour. obtained copolymers of polyamides with poly(ester amide)s paco-pea. poly (hexamethylene sebacylamide) (phs), poly(hexamethylene terephthalamide) (pht) and poly(hexamethylene fumarylamide) (phf) copolymers with the corresponding poly (estera amide)s obtained : [phs]n-co-[8l6]m [pht]nco-[l6,tc]m and [phf]n-co-[l6,fc]m. the molar ratios of hdma and l6 monomers were 0.95:0.5, 0.9:0.1, 0.8:0.2, 0.7:0.3, 0.6:0.4, 0.5:0.5. the corresponding homopolymers were also obtained (n:m = 1:0 and 0:1) solubility: solubility tests were performed using a different solvent. it was found that increased segment of pea in copolymers increases solubility in polar organic solvents. the solubility test of obtained copolymers is shown in table 1. n:m chcl3 ch2cl2 hfip acoh hcooh [phs]n-co-[8l6]m 1:0 ± ± 0.95:0.05 ± ± 0.9:0.1 ± ± ± 0.8:0.2 + ± ± 0.7:0.3 + ± + 0.6:0.4 ± ± + + + 0.5:0.5 + + + + + 0:1 + + + + + [pht]n-co-[tc,l6]m 1:0 0.95:0.05 0.9:0.1 0.8:0.2 0.7:0.3 ± 0.6:0.4 ± ± ± 0.5:0.5 + + + + georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 210 0:1 + + + [phf]n-co-[fc,l6]m 1:0 0.95:0.05 0.9:0.1 0.8:0.2 0.7:0.3 0.6:0.4 0.5:0.5 0:1 ± ± ± ± ± + fully dissolved ± half dissolved – does not dissolve table 1 solubility of obtained product (100 mg/ml) spectroscopy: infrared spectra: fourier transform infrared (ft-ir) spectroscopy is a technique used to obtain an infrared spectrum for analyzing polymers. only one infrared spectra of sample was recorded [pht]0.5co-[tc, l6]0.5 (figure 2). the ir spectra of [pht]0.5-co-[tc, l6]0.5 sample exhibited characteristic absorption bands listed as follows (figure 3): 3303.91 (-nh-c=o secondary amide), 2935.96 (c-h), 2867.58 (c-h) 1734.10 (c=o ester), 1625.25 (c=c aromatic), 1536.95 c=c aromatic) fig 2. infrared spectra of [pht]0.5-co-[tc,l6]0.5 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 211 proton magnetic resonance: the observed nmr spectrum of [pht]0.5-co-[tc,l6]0.5 is consistent with the expected chemical shifts and splitting patterns based on its structure. the chemical shifts align with typical values for [pht]0.5-co-[tc,l6]0.5. figure 4 shows the 1 h-nmr spectra of pht]0.5-co-[tc,l6]0.5 in deuterated dimethyl sulfoxide. the chemical shifts at 8.67 ppm were attributed to the amid bonds. 1h nmr (60 mhz, dmso): 8.67 (d, j = 7.4 hz, 1h nh-co amide), 7.79 (s, 1h aromatic), 5.57 (s, 1h aromatic), 4.08 (dt, j = 24.2, 6.9 hz, 3h), 3.49 (s, 7h), 2.35 (s, 0h), 1.33 (d, j = 17.7 hz, 9h ch2-), 0.75 (s, 5h ch3-). fig. 3 1h-nmr spectra of [pht]0.5-co-[tc,l6]0.5 mechanical properties: the mechanical properties of the obtained polymers were studied using film samples that were cast from appropriate solvents. test samples were then cut from these films using a die sample cutter. the tensile strength of the samples was measured using a mark-10 esm 303 tensile testing machine and mesur®gauge plus software. the mechanical properties of the [pht] -co-[tc,l6] copolymers were measured for various compositions (n:m=0.5:0.5 and 0:1). the samples were cast from solutions dissolved in hexafluoroisopropyl alcohol (hfip). analysis of stress – strain curves ( figure 4) of obtained samples, mechanical properties (tensile strength, elongation to break and young's modulus) were obtained (table 2). only the copolymer of polyhexamethylene terephthalamide (pht) with the corresponding polyesteramide [tc,l6] has demonstrated exceptional mechanical properties, as shown below. when the polyesteramide ratio exceeds 0.6, the copolymer exhibits low solubility in hfip, making it impossible to measure. further studies are needed to explore the mechanical properties of other polyamides. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 212 fig. 4 stress-strain curve of [pht]n-co-[tc,l6]m sample n:m tensile strength (mpa) elongation to break (%) young's modulus(gpa) [pht]n-co-[tc,l6]m 0.5:0.5 30 1.5 0.92 0:1 28 2.4 0.52 table 2. mechanical properties of [pht]n-co-[tc,l6]m conclusion: poly(amide-co-ester amide) copolymers were synthesized by interfacial polycondensation in a waterdichloromethane system. the copolymers [phs] -co-[8l6] , [pht] -co-[tc,l6] , and [phf] -co[fc,l6] were obtained with varying ratios of monomers. the solubility and film-forming ability of the copolymers were tested in various organic and inorganic solvents. the solubility of [phs] -co-[8l6] in solvents increased with a higher proportion of the poly (ester amide) fraction, but obtaining films for mechanical evaluation from the solution was not possible. [pht] -co-[tc, l6] copolymers dissolved easily in organic solvents, and films were obtained for mechanical property assessment. in contrast, the [phf] -co-[fc,l6] type of products did not dissolve 0.00 5.00 10.00 15.00 20.00 25.00 30.00 35.00 0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 st re ss (m pa ) elongation to break (%) [pht]n-co-[tc,l6]m [pht]0.5-co-[tc,l6]0.5 [tc,l6] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 213 in any solvents, nor could films be obtained from their solutions; thus, their spectral and mechanical properties were not evaluated. it should be noted that increasing the proportion of the pea segment in polyamides enhances their solubility in polar organic solvents, such as hfip, chcl and ch cl . the molecular structure of the obtained copolymers was confirmed by ft-ir and nmr analysis. the ir and ¹h nmr spectra of [pht] . -co-[tc,l6] . revealed the presence of specific bonds in the polymer structure. the mechanical properties, including tensile strength, elongation at break (%), and young's modulus, of the [pht] -co-[tc,l6] copolymers were measured. it was determined that the tensile strength decreases with an increasing proportion of the pea fraction in the polyamides group. research is still ongoing, and further insights will reveal the potential applications of the materials obtained. acknowledgement: this research [phdf-22-317] has been supported by shota rustaveli national science foundation of georgia (srbfg) reference: 1. vroman, i., & tighzert, l. (2009). biodegradable polymers. materials (basel), 2 (2), 307–344. 2. sardon, h., & dove, a. p. (2018). plastics recycling with a difference. science, 360 (6387), 380–381. https://doi.org/10.1126/science.aat4997 3. duan, h., song, g., qu, s., dong, x., & xu, m. (2019). post-consumer packaging waste from express delivery in china. resources, conservation and recycling, 144, 137–143. 4. khatoon, n., jamal, a., & ali, m. i. (2019). lignin peroxidase isoenzyme: a novel approach to biodegrade the toxic synthetic polymer waste. environmental technology, 40 (11), 1366– 1375. 5. chandra, r., & rustgi, r. (1998). biodegradable polymers. progress in polymer science, 23, 1273–1335. https://doi.org/10.1016/s0079-6700(97)00039-7 6. tokiwa, y., calabia, b. p., ugwu, c. u., & aiba, s. (2009). biodegradability of plastics. international journal of molecular sciences, 10 (9), 3722–3742. https://doi.org/10.3390/ijms10093722 7. rodríguez-galán, a., franco, l., & puiggalí, j. (2011). biodegradable poly(ester amide)s: synthesis and applications. in g. p. felton (ed.), biodegradable polymers: processing, degradation, applications (chapter 4). nova science publishers, inc. 8. díaz, a., katsarava, r., & puiggalí, j. (2014). synthesis, properties, and applications of biodegradable polymers derived from diols and dicarboxylic acids: from polyesters to poly(ester amide)s. international journal of molecular sciences, 15 (5), 7064–7123. https://doi.org/10.3390/ijms15057064 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 214 9. zavradashvili, n., puiggalí, j., & katsarava, r. (2020). artificial polymers made of -amino acids poly(amino acid)s, pseudo-poly(amino acid)s, poly(depsipeptide)s, and pseudo-proteins. current pharmaceutical design, 26. https://doi.org/10.2174/1381612826666200203122110 , , : , , . . ), . ) , : (hdma) (tdade) . . . . : , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 360 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.32 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 1 , e-mail: nanagogesashvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0001-5140-5815 2 , , e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 15% ( ) ) ( /licl ) . 20 50 . , . n1n8 . (spm, certus standart v, nano can technologies ltd). 50 . : , , , , . -, . , . , . , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 361 . [1]. . , . , . , , . . , , [2,3]. , , . 15%) ) /licl. 100 55 , 24 . , , ph . . 20 50 . n1n8 , . (spm, certus standart v, nano can technologies ltd). 1 /licl. . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 362 1. /licl . , , 2 20 n1 1,1 789 +koh 20 n2 1,3 801 +k2 co3 20 n3 1,41 845 +ch 3cooh 20 n4 1,66 974 50 n5 0,9 980 + koh 50 n6 1,2 901 +k2 co3 50 n7 1,5 991 +ch 3cooh 50 n8 1,6 1123 , 20 , 50 , , 50 . k2co3 . , . /licl 20 , 50 . 1,2,3,4 50 . 1. n 5 2. n6 3. n 7 4. n8 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 363 n8 , n6 ph n 7 . . , ph. , ph 50 . 1. aqnieszka k.holda, ivo f.j.vankelecom, understanding and quigind the phase inversion process for synthesis of solvent resistant nanofiltration membranes, j. appl. polym. sci. 2015, 132. 2. rosario cervellere,xianghong qian, david m.ford,christina, carbello,sal giglia, paul c.millett, phase-field modeling of non-solvent induced phase separatio (nips) for pes/nmp/water with comparison to experiments ,journal of membrane science v.619, 2021. 3. liana f. padilha1 and cristiano p. borges pvc membranes prepared via non-solventinduced phase separation process, brazilian journal of chemical engineering vol. 36, no. 01, pp. 497 509, 2019. 4. preparation and characterization of membranes formed by nonsolvent induced phase separation a review gregory r. guillen, yinjin pan, minghua li, and eric m. v. hoek* r | ind. eng chem. res, 2011, 50, 3798–3817 5. song zhao, zhi wang,jiziao wang, shichang wang, the effectof phof coagulation bath on tailoring the morphologyand separation performance of polysulfone/polyaniline ultrafiltration membrane , journal of membrane science, 469, 316-325 6. cristin rina ratri, tegar budiaguta, annisaa hayya arundati, rohib rohib, mochamad chlid, sotya astutiningsh, adam febriyanto nugraha, effect of coagulation bath composition on cellulose-based polymer electrolyte fabrcated via non-solvent-induci ptas separation method,ijtec vol14, n7, (2023). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 364 study of the influence of the basic-acidic nature of the non-solvent on the characteristics of membranes obtained by phase inversion 1nana gogesashvili, 1george bibileishvili, 3liana ebanoidze, 4elene kakabadze, 5zaza javashvili, 6tinatin butkhuzi engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract in the paper, a 15% polyamide (pa) polymer composition obtained in lithium chloride dimethylacetamide (dmac) ( pa/dmac/licl ) was used to create new filtration membranes. the role of the basic-acidic nature of the non-solvent in the deposition of membranes by the phase inversion method at 20 and 60 was investigated. it is established that both the composition of the nonsolvent and the temperature have a significant effect on the characteristics of the obtained membranes. pore sizes of n1-n8 membranes are determined by bubble point method. and the morphology and structure of the membranes were studied with a scanning probe microscope (spm, certus standart v, nano can technologies ltd). among the obtained membranes, the better productivity and surface topography was found for the membrane precipitated in acidified water at 50 . keywords: membrane, coagulation bath, phase inversion, non-solvent, productivity. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 330 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.22 ფარმაკოლოგიურ პრეპარატ ,,ამფიცეზინის“ ზოგადტოქსიკური, ადგილობრივ გამაღიზიანებელი და მაალერგიზებელი მოქმედების ექსპერიმენტული შესწავლა ირაკლი ნადირაძე1, ნუგზარ ჯოგლიძე2, ნოდარ ჩიგოგიძე3, გიორგი გოგბაიძე2 1საქართველო-ისრაელის ერთობლივი კლინიკა ,,გიდმედი“ 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი თაგვებზე ექსპერიმენტული კვლევისათვის დადგენილი იყო ,,ამფიცეზინის“ სადღეღამისო დოზა 0,25 მლ/კგ. პრეპარატის მწვავე ტოქსიკურობა შესწავლილი იქნა ალბინოს თაგვებზე ფარმაკოლოგიური საშუალებების უსაფრთხოების წინაკლინიკური შეფასების წესების მიხედვით. კვლევის მიზანი იყო მწვავე ტოქსიკურობის სასიკვდილო დოზის (ld50) დადგენა და, ასევე, ტოქსიკურობის ცალკეული სიმპტომების რეგისტრაცია. დაკვირვება ხორციელდებოდა ,,ამფიცეზინის“ მიღებისას და ორი საათის განმავლობაში, რა დროსაც ინტეგრალური მაჩვენებლების არავითარი გადახრა ნორმიდან არ დაფიქსირებულა. დაკვირვების პერიოდში ყველა ცხოველი ჯანმრთელია, აქტიური, მათი ორიენტირება გარემოში, ყნოსვითი რეაქციები და მოძრაობითი უნარი ნორმაშია. დაკვირვების 14 დღის განმავლობაში ცხოველების დაცემა რეგისტრირებული არ არის. ,,ამფიცეზინის“ ადგილობრივად გამაღიზიანებელი მოქმედება შესწავლილი იქნა ორივე სქესის თეთრ თაგვებზე. ექსპერიმენტის დაწყებამდე 1 დღით ადრე ვახდენდით ცხოველების ზურგზე ბეჭებს შუა 2 სმ2 კანის დეპილაციას; ცხოველებს რანდომიზებულად განაწილებით 2 ჯგუფად და ვათავსებდით ერთნაირ პირობებში. შედეგად, კანის ზედაპირზე არ დაფიქსირებულა გაღიზიანების ან კონტაქტური დერმატიტის ნიშნები (ჰიპერემია, შეშუპება, ნაპრალები, სისხლჩაქცევები და ეპიდერმისის აქერცვლა). ,,ამფიცეზინის“ შესაძლო ალერგიული თვისებების გამოვლენისათვის გამოყენებული იქნა კანის სენსიბილიზაცია ხანგრძლივი ყოველდღიური აპლიკაციებით, რაც სავარაუდო ალერგიული თვისებების გამოსამჟღავნებლადაა მიღებული. შედეგად, 14-ჯერადი აპლიკაციის პროცესში, ისევე როგორც მისი შეწყვეტიდან 7 დღის განმავლობაში, გაღიზიანების ან დერმატოზის მოვლენები არ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 331 დაფიქსირებულა. ამგვარად, მიღებული შედეგების მიხედვით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ,,ამფიცეზინი“ არ ხასიათდება სენსიბილიზაციის გამომწვევი თვისებებით. ზოგადად, ექსპერიმენტმა ცხადყო, რომ ფარმაკოლოგიურ პრეპარატ ,,ამფიცეზინს“ მწვავე ტოქსიკურობა, ალერგიულობა და ადგილობრივი გამაღიზიანებლობა არ ახასიათებს. საკვანძო სიტყვები: "ამფიცეზინი", თეთრი თაგვები, მწვავე ტოქსიკურობა, ადგილობრივად გამაღიზიანებელი თვისებები, მაალერგიზებელი მოქმედება კვლევა ტარდებოდა თეთრ თაგვებზე შემდეგი სქემით: 1. ,,ამფიცეზინი“-ს მწვავე ტოქსიკურობის შესწავლა. 2. ,,ამფიცეზინი“-ს გამაღიაზიანებელი თვისებების შესწავლა. 3. ,,ამფიცეზინი“-ს მაალერგიზებელი მოქმედების შესწავლა. 4. დასკვნა. 1. ,,ამფიცეზინი“-ს მწვავე ტოქსიკურობის შესწავლა თეთრ თაგვებზე დადგენილი იყო ,,ამფიცეზინი“-ს სადღეღამისო დოზა თაგვებისათვის 0,25 მლ/კგ. ფარმაკოლოგიურ პრეპარატ ,,ამფიცეზინი“-ს მწვავე ტოქსიკურობა შესწავლილი იქნა ალბინოს თაგვებზე ფარმაკოლოგიური საშუალებების უსაფრთხოების წინაკლინიკური შეფასების წესების მიხედვით. კვლევის მიზანი იყო მწვავე ტოქსიკურობის სასიკვდილო დოზის (ld50) დადგენა და ასევე ტოქსიკურობის ცალკეული სიმპტომების რეგისტრაცია. მასალა და მეთოდიკა: დაკვირვება ტარდებოდა რანდომიზირებულ 12 თეთრ ლაბორატორიულ თაგვზე, რომლებიც განაწილდა 2 ჯგუფში თანაბარი რაოდენობით. სხეულის მასა ყველა ჯგუფში იდენტურია და საშუალოდ შეადგენს 25,2 + -1,7 გ-ს. ცხოველების შენახვა ხდებოდა ვივარიუმის პირობებში კარანტინის ვადებისა და კვების რაციონის სრული დაცვით. i ჯგუფის ცხოველებს ეძლეოდათ საკვლევი პრეპარატი 20-ჯერ გაზრდილი დოზით პერორალურად სასმელ წყალთან ერთად. ii საკონტროლო ჯგუფის ცხოველებს ექსპერიმენტის პირობებით განსაზღვრულ დროში ეძლეოდათ ფიზიოლოგიური ხსნარი საკვლევი პრეპარატის გარეშე. დაკვირვება ხდებოდა საკვლევი პრეპარატის მიღებიდან 1წუთის, 1, 2 ,4 საათის განმავლობაში და შემდეგ ყოველდღიურად დღეში ერთხელ 14 დღის განმავლობაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 332 ,,ამფიცეზინი“-ს ზოგადრეზორბციული ტოქსიკური ეფექტების შეფასება ხდებოდა ირვინის შკალის მიხედვით: გარემოში გათვითცნობიერება, ორიენტირება და ყნოსვითი რეაქციები, განწყობა-ემოციურობა (მოუსვენრობის გაღრმავება, აგრესიულობა), მოძრაობითი უნარი; ცნს-ის აგზნება (შეკრთომა, კუდის გაშეშება, კანკალი, კრუნჩხვა); პოზა (პროსტრაცია, შებოჭილობა, კიდურების მდგომარეობა მოხრილი, გაშლილი); მოტორული დისკოორდინაცია (ბარბაცი, უჩვეულო სიარული, დგომის რეფლექსი); კუნთოვანი ტონუსი (ჩაჭიდულობის ძალა, ჩაზნექილი ზურგი, მუცლის დაჭიმულობა); რეფლექსები (ნიჟარას, რქოვანას, იპსილატერული მოხრის რეფლექსი); ავტონომიური რეაქციები (გუგა, ქუთუთოები, ეგზოფთალმი, შარდვა, ნერწყვდენა, ცრემლდენა, აბურძგვნა, კანის ფერი ნიჟარაზე), ციანოზი ან ჰიპერემია, გულის ცემის და სუნთქვის სიხშირე, მყისიერი ან დაყოვნებული სიკვდილი. სხეულის მასის ნამატის კონტროლი ხორციელდებოდა ცდის დაწყების დღეს და შემდგომ ყოველ მე-7 დღეს. დაკვირვება ხორციელდებოდა საკვლევი პრეპარატის მიღებისას და ორი საათის განმავლობაში, რა დროსაც ინტეგრალური მაჩვენებლების არავითარი გადახრა ნორმიდან არ დაფიქსირებულა. დაკვირვების პერიოდში ყველა ცხოველი ჯანმრთელია, აქტიური. დაკვირვების მთელ პერიოდში საცდელი ცხოველების ორიენტირება გარემოში, ყნოსვითი რეაქციები და მოძრაობითი უნარი ნორმაშია. არ აღინიშნება მოუსვენრობა და აგრესიულობა, შენარჩუნებულია ნორმალური პოზა, მოტორული აქტიურობა, კუნთოვანი ტონუსი, რეფლექსები გარე გაღიზიანებაზე (ხმაური, სინათლე, შეხება, ტკივილი). ავტონომიური რეაქციები ნორმის ფარგლებშია, სუნთქვისა და გულისცემის სიხშირე საწყის მაჩვენებლებს შეესაბამება. თვალით შესამჩნევი გამოვლინებები არ აღინიშნება. თაგვების სხეულის წონის ნამატი არ განსხვავდებოდა საკონტროლო ჯგუფის მაჩვენებლებისაგან. თაგვები ნორმალურად მოიხმარდნენ საკვებსა და წყალს. დაკვირვების 14 დღის განმავლობაში ცხოველების დაცემა რეგისტრირებული არ არის. თაგვების კვდომის არარსებობის შედეგად შეუძლებელი გახდა ld50-ის ზუსტი გათვლა. მაკროსკოპულად: თაგვების ბეწვის საფარი სუფთა, სწორი განლაგება, კიდურებისა და ყურების კანი ვარდისფერი, სუფთა. დათვალიერებისას თმის ბუდობრივი ცვენის კერები არ იყო აღმოჩენილი. ბუნებრივი ხვრელებიდან გამონადენი არ აღენიშნებათ. შინაგანი ორგანოები განლაგებულია სწორად. ქსოვილები სუფთა, ცხიმოვანი ქსოვილი საშუალოდაა განვითარებული. სეროზული გარსების ზედაპირი ნამიანი, კრიალა, გარსები გამჭვირვალეა. მიოკარდიუმი მკვრივი, პარკუჭების ღრუ ცარიელია, ენდოკარდიუმი სუფთა. ფილტვები ვარდისფერი, ჰაეროვანი (წყალში არ იძირება), პარენქიმაში სისხლჩაქცევები არ აღინიშნება. ღვიძლი და ელენთა გადიდებული არ არის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 333 ზედაპირი სადა, ნამიანი, კრიალა, განაკვეთზე ანაფხეკს არ იძლევა. თირკმლების კაფსულა ადვილად სცილდება, ორივე თირკმლის ზედაპირი სადა, განაკვეთზე ქერქოვანი და ტვინოვანი ნივთიერება ადვილად გასარჩევია. შარდის ბუშტი სავსეა, შარდი გამჭვირვალე. 2. ,,ამფიცეზინი“-ს ადგილობრივად გამაღიზიანებელი თვისებების შესწავლა ადგილობრივად გამაღიზიანებელი მოქმედება შესწავლილი იქნა ორივე სქესის თეთრ თაგვებზე (ნ=12, სხეულის მასა 28,2 + 2,4 გ). ექსპერიმენტის დაწყებამდე 1 დღით ადრე ვახდენდით ცხოველების ზურგზე ბეჭებს შუა 2 სმ2 კანის არის დეპილაციას. ცხოველებს რანდომიზებულად ვანაწილებდით 2 ჯგუფად (ნ=6) და ვათავსებდით ერთნაირ პირობებში. 24 საათის შემდეგ ვახდენდით საკვლევი პრეპარატის 0.05 მლ/ცხოველზე 1% ხსნარის (საცდელი ჯგუფი) ან ფიზიოლოგიური ხსნარის იგივე რაოდენობით (საკონტროლო ჯგუფი) შეზელას. შემდეგ დაკვირვებას ვაწარმოებდით 3 დღის განმავლობაში. მე-4 დღეს ხდებოდა ,,ამფიცეზინი“-ს ხსნარის განმეროებითი აპლიკაცია 10-ჯერ გაზრდილი დოზით (0.5 მლ ცხოველზე) შემდგომი დაკვირვებით კვლავ 3 დღის განმავლობაში. შედეგები: ყველა ცხოველის ზოგადი მდგომარეობა, მოძრაობითი აქტივობა, საკვებისა და წყლის მოხმარება ცდის განმავლობაში უცვლელი აღმოჩნდა. არც აპლიკაციის დღეს და არც შემდგომ პერიოდში კანზე გაღიზიანების ნიშნები არ გამოვლენილა. ამავე ზედაპირის განმეორებითმა დამუშავებამ პროდუქტის 10ჯერ გაზრდილი დოზით არ გამოავლინა ცვლილებები ქცევასა და ზოგად მდგომარეობაში. კანის ზედაპირზე არ დაფიქსირებულა გაღიზიანების ან კონტაქტური დერმატიტის ნიშნები (მკვეთრი ჰიპერემია, შეშუპება, ზედაპირული ნაპრალები, წერტილოვანი სისხლჩაქცევები ან ეპიდერმისის აქერცვლა). დასკვნა: ფარმაცევტული პრეპარატი ,,ამფიცეზინი“ არ იწვევს კანის გაღიზიანებას და კონტაქტური დერმატიტის განვითარებას ვირთაგვებში და შესაბამისად არ ხასიათდება ადგილობრივად გამაღიზიანებელი მოქმედებით. 3. ,,ამფიცეზინი“-ს მაალერგიზებელი მოქმედების შესწავლა პროდუქტის შესაძლო ალერგიული თვისებების გამოვლენისათვის გამოყენებული იქნა კანის სენსიბილიზაცია ხანგრძლივი ყოველდღიური აპლიკაციებით, რაც სავარაუდო ალერგიული თვისებების გამოსამჟღავნებლადაა მიღებული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 334 მასალა და მეთოდები: ცდებში გამოყენებულ იქნა ორივე სქესის უჯიშო თეთრი ლაბორატორიული თაგვები (ნ=10, სხეულის საშუალო მასა 25,2 + -2,6 გ). ექსპერიმენტის განმავლობაში ცხოველები იმყოფებოდნენ ვივარიუმის პირობებში, კვების სტანდარტული რაციონი დაცული იყო. ექსპერიმენტის დაწყებამდე 1 დღით ადრე ვახდენდით ცხოველების მარჯვენა ბეჭის არეში კანის დაახლოებით 2 სმ2 დეპილაციას. მომდევნო 14 დღის განმავლობაში ყოველდღიურად ხდებოდა პრეპარატის 1% ხსნარის 0,1მლ შეზელა და დამუშავებული ზედაპირის დათვალიერება. ასევე ყოველდღიურად ფასდებოდა ცხოველების ზოგადი მდგომარეობა და ქცევა. პირველი აპლიკაციიდან მე-7 დღეს ყველა ცხოველზე მოვახდინეთ სიმეტრიული მარცხენა ბეჭის დეპილაცია და 24 საათის შემდეგ პრეპარატის 10ჯერ გაზრდილი ,,კრიტიკული“ (10% ხსნარის 0,1 მლ) ერთჯერადი დოზის შეზელა სენსიბილიზაციის გამოსავლენად. შესაძლო დაუყოვნებელი ალერგიული რეაქციებისა ან დაყოვნებული ჰიპერმგრძნობელობის გამოვლენის მიზნით კანზე ზედაპირული დაკვირვება ვაწარმოეთ ,,კრიტიკული“ დოზის აპლიკაციიდან პირველად 30-ე წუთზე, ხოლო შემდეგ 24, 48 და 72 სთ-ის შემდეგ. თაგვის კანში ,,ამფიცეზინი“-ს 14-ჯერადი აპლიკაციის პროცესში ისევე, როგორც მისი შეწყვეტიდან 7 დღის განმავლობაში, გაღიზიანების ან დერმატოზის მოვლენები არ იყო შემჩნეული; ბეწვის განახლება ინტენსიური იყო, რის გამოც აღნიშნული 14 დღიანი პერიოდის განმავლობაში განმეორებითი დეპილაცია გახდა საჭირო. დამუშავებულ კანზე ,,კრიტიკული“ დოზის შეზელამ არ გამოიწვია არც დაუყოვნებელი ალერგიული რეაქციები 30 წუთის ფარგლებში, არც მოგვიანებით ვადებში დაყოვნებული ჰიპერმგრძნობელობის ნიშნები, რომლებიც ზედაპირის გაწითლებით, შეშუპებით ან წვრილი წერტილოვანი დესკვამაციით შეიძლებოდა ყოფილიყო გამოხატული. ამგვარად, მიღებული შედეგების მიხედვით შეგვიძლია დავასკნვათ, რომ ფარმაკოლოგიური პრეპარატი ,,ამფიცეზინი“, არ ხასიათდება სენსიბილიზაციის გამომწვევი თვისებებით და, ამგვარად, განმეორებითი გამოყენებისას ალერგიული მოქმედება არ ექნება. ამავე დროს უნდა აღინიშნოს, რომ არ არის გამორიცხული ცალკეულ შემთხვევებში ინდივიდუალური ჰიპერმგრძნობელობის გამოვლინება. 4. დასკვნა ამრიგად, ექსპერიმენტმა ცხადყო, რომ ფარმაკოლოგიურ პრეპარატ ,,ამფიცეზინს“ მწვავე ტოქსიკურობა, ალერგიულობა და ადგილობრივი გამაღიზიანებლობა არ ახასიათებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 335 გამოყენებული ლიტერატურა 1. nadiradze i.; chigogidze n. creation of new metastasis inhibitors and oncological diseases chemotherapy. georgian patent: p20197005 b (17.07.2019). 2. nadiradze i.; chigogidze nk. essentially new inhibitors of metastasis of malignant tumors for chemotherapy-sparing treatment//global j. of cancer therapy usa2021, 7(1): 016030. 3. nadiradze i.; chigogidze n. ,,amphicezine”. new approaches to fighting cancer preliminary theoretical and experimental (in vitro) message. georgian medical news. tbilisi-new york, 2021 n9(318), 156-159. 4. otulakowski l., trzebicka b. aggregation of thermoresponsive polymethacrylates in a dulbecco’s modified eagle medium and its salts. polymers (basel). 2023 aug 29;15(17):3587. doi: 10.3390/polym15173587. 5. cereceda l., cardenas jc, khoury m, silva-pavez e, hidalgo y. impact of platelet-derived mitochondria cransfer in the metabolic profiling and progression of metastatic mdamb-231 human triple-negative breast cancer cells. front cell dev biol. 2024 jan 12; 11:1324158. doi: 10.3389/fcell.2023.1324158. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 191 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.18 , , kuchashvilidato@gmail.com , 8000 510. , , , . , ,, “, , . , , , . , . , . , , : 1. , , ; 2. ; 3. ; 4. ; 5. . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 192 , , . : ; ; ; ; ; ; . , , , , . . : 1. ( ) , ; 2. , ; 3. ; 4. . : 1. ; 2. , 10%; 3. ; 4. , . , , . . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 193 , , . . 2022-2023 , , . . , . 2018-2023 , : , , ). , . . , . 2020, 2021, 2022 2023 , (bdd), . , ( , , , ) . . , 1. , , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 194 , . : 1. 2. 3. 4. , : 1. , . , , , , , , , ; 2. , . , . , . , , . , , (mr=mc). , , , . , , . , , (p>atc), , (p<atc). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 195 , , , , (p=atc). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 196 3. 1. , . : ; , 2018-2023 . : , 2018 , , : 2018 : 1. 2019 704 152 , 93%; 2. 2020 3 505 148 , 462%; 3. 2021 3 019 977 , 398%; 4. 2022 1 242 281 , 163%; , ) , , 2018 -759 229 18 060 203 2019 -1 463 381 13 830 240 2020 -4 264 377 79 956 216,5 2021 -3 779 206 152 800 250 2022 -2 001 510 124 747 252,5 2023 -2 415 678 67 400 259,2 2024 -2 370 509 53 800 georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 197 5. 2023 1 656 449 , 218%; 6. 2024 1 611 280 , 212% . , , . , , , . (2020 ) 462%, 191%. , 2020 2019 478%, , 23,5 , 10%. 2020 , . (2021 ) , . : 398%, 2021 11%, 91%. 2020 91% 33,5 , 15%. 21%, 45%, , 3%. 2018-2023 , : 1. ; georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 198 2. ; 3. , ; 4. . 2. ( ) ( ) 2018 245 000 312 2019 271 000 300 2020 284 000 310 2021 243 000 270 2022 257 000 270 2023 221 200 306 : , 2018-2023 . : , . . , , , . 2019 271 , 11%, , : 1. ; 2. ; 3. . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 199 2019 . , , , 4%. 2020 , 2019 , 11% 33 . 19, 2020 , : 1. ; 2. . 2020 , : 1. , , 1 30 . , 1000 80 . 19, , 50 , ; 2. 2019 , 13 000 , 5%, 10 , 3%; 3. , . , 94 000 , . , , 2021 250 243 000 , 2021 14% 40 . 1 35 . , 3 georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 200 7 . 3 , . 2021 , 2020 , 14% 19, , , 1. 26 4600 ; 2. 2 180 . , , 0,8 1 . , , 1 3000 . 2022 100 , 38%. 2023 2022 14%, , 13%. . 3. (2018-2023) : ( ) ) 2018 86,2 203 2019 94 240 2020 92,4 216.5 2021 107 250 2022 104 252,5 2023 89,5 259,2 : , 2018-2023 . 2018 , 53 86.2 , 13%. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 201 203 . , , , . 2019 240 , 17%, 2018 9%. 2019 1,6 , 23,5 . , 2021 , , , , 2020 , 15%, 16%. 2022 . , , , . , , , 2022 66 104 252.5 . 2022 5.5%, 30%. 2023 259,2 , 2022 3%. 89,5 , 12%. , , 2022 1 2.48 , 2023 2.89 . 4. (2019-2021) : 2019 31,6 =68 625 000 =1,7 2020 32,7 = 66 428 000 =1,2 2021 42,2 =78,3 1 =2,6 : ( 2019-2021) georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 202 , 197 , 0,5 . 1,1 , , 3%. 2023 , , 54 196,2 31,5 . 42%, 55%. 5. 2012 0 0% 2013 57 44.3% 2014 111 61.8% 2015 43 45.2% 2016 56 49.1% 2017 99 57.7% 2018 115 58.2% 2019 133 59.8% 2020 120 56.8% 2021 131 54.7% 2022 161 63.8% 2023 ( ) 82 64.9% : : 2016 , : 2023 83 , 41%. , 64.9%, 2012 , , (www.transparency.ge, 2024 ). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 203 , . (2015). . : , . (2024). . : . , . (2007). . : . . 2018-2023 . . challenges for the wine and spirits sector during the pandemic and the russianukraine war dato kutchashvili phd student, university of georgia, kuchashvilidato@gmail.com abstract georgia is the homeland of wine, with a winemaking history spanning over 8,000 years and encompassing more than 510 grape varieties. in recent years, georgian wines have gained significant recognition on the international stage, which is why one of georgia's main obligations is to maintain its ancient winemaking tradition, technique, and showcase the diversity of its indigenous grape varieties worldwide. georgian wine festivals, such as the "tbilisi annual wine festival," attract numerous visitors from around the world who wish to study and learn about georgia's viticultural wealth. in georgia, alcoholic beverage production is one of the fastest-growing and most profitable sectors, which is progressing quite well, as indicated by the growing popularity of georgian wine and spirits in international markets. the development of the wine and alcoholic beverages sector is one of the executive government's priorities, as strengthening and advancing this field should lead to the diversification of georgia's economy and reduce dependence on the tourism sector. the more diversified a state's economy is, the less impact material uncertainties have on the country's financial stability. the wine and alcoholic beverages sector is a significant driving force for economic growth, and the state implements the following measures for its development as a priority sector: 1. organization of local and international wine product tastings, exhibitions, competitions, and tours; 2. preparation and publication of articles about georgian winemaking in specialized international journals; 3. implementation of viticulture cadaster; georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 204 4. recording of vineyard areas; 5. conducting laboratory research to prevent counterfeit and low-quality products in local and export markets, etc. a large share of revenue for companies operating in the wine and alcoholic beverages sector comes from international markets; accordingly, to maintain competitiveness, continuous development and maintenance of product quality is crucial to reduce dependence on the russian market. keywords: profit maximization; harvest; export; budget; wine; russia; quality. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 100 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.11 1; 2 1 ; 2 . . , , . „ “ , – , , . . , , , . , . (energy community) , 2030 , 2030 0,2%(3.4 ). , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 101 . , . 2020 (ebrd) , . . , , . : , , , , , , , , , , . , , . , . . , . , , „ “ , . , 2050 , , . . : , , , . , , . , , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 102 , , . , , , . , . , (h2) (o2) . , , . : (hawt) (vawt). , (pv) , , . : , thin-film. , , , , . , , , , . , . , . . , , , , , . , , . 2h2o(l) 2h2(g)+o2(g) (1) : 2h2o(l) 2 (lliquid) 2h2(g) 2 (g-gas) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 103 o2(g) 2 (g-gas) , . , . . : , (pem) . . . 1. . 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 24 : 647-8374 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 104 , , , (koh) (naoh), . , , : : . : , . : , . : . dc . , ( ): 4oh (aq) o2(g)+2h2o(l)+4e (2) : 4oh (aq) 4 (aq – ) o2(g) 2 (g-gas) 2h2o(l) 2 (lliquid) 4e 4 ) ( ): 2h2o(l)+4e h2(g)+4oh (aq) (3) : 2h2o(l) 2 (lliquid) 4e 4 ) h2(g) 2 (g-gas) 4oh (aq) 4 (aq – ) : 2h2o(l) 2h2(g)+o2(g) (4) : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 105 2h2o(l) 2 (lliquid ) 2h2(g) 2 (g-gas) o2(g) (g-gas) , . . , . , . : , . . . 2. (soec) , . . , (o2-) . (ysz), . , . . soe nickel-ysz cermet georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 106 , . o2 1/2o2(g)+2e (5) : o2 1/2o2(g) ) 2e 2 , . : lanthanum strontium manganite, (lsm) , . 1/2o2(g)+2e o2 (6) : 1/2o2(g) ) 2e 2 o2 , , 500 1000 °c . , . , soe , solid oxide electrolyzer. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 107 .3. pem 1. hgl; 2. ; 3. ; 4. ; 5. ; 6. pem ; 7. ; 8. ; 9. ; 10. (ac/dc); 11. mv ; 12. ; 13. ; 14. ). 24 : 531-1062 . : 12.2mx2.5mx3m : 6.1mx2.5mx2.6m 12.2mx2.5mx3m (pem) , . pem . , , , . (h ) . , . pem , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 108 . : 2h2o(l) o2(g)+4h+(aq)+4e (7) : 2h2o(l) 2 (lliquid) o2(g)4h+(aq) 4 , . . , : 4h+(aq)+4e 2h2(g) (8) : 4h+(aq) 4 (aq – ) 4e 4 2h2(g) 2 (g-gas) . , . . . pem , . . , . pem : georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 109 : pem . : , . : pem , , . : , . pem : , , . pem . ,,pem : mc , m , c , h , s . . " " . , . , : , . . . , , (350–700 ). , , , . , , -253°c (-423°f). . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 110 .4. . ; ; ; ; ; ; . .5. . ; ; ; ; ; ; ; ; ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 111 . . , . , . , . . . . . , . , . , : , , . . . . , , „ " . 2023 16 , „ ,“ „ “ (kfw) . , , ( – georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 112 ). , , . , . 1,3 . , „ " , , . , , , . , . 1 : aesolar ,, “ ae660me-132bs . • 1 953 000 $ • 1 ae660me-132bs 1 563 . • 1 22% . ( 1 220 .) • 9 1 980 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 113 1.5 : vestas ,, “ v163-1.5mw . • 1 1 858 350$ . • 1 v163-1.5mw 1 • 1 37% . ( 1 555 ). • 11 ,, “ 6 105 < . 327 , 500 . 618 000$ baglioni. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 114 (677 .) 254 . 308 721 $ . • 0,6 pem (ms) (327 /24 .) 1 082 662 $ . • 1 13,6 gh2). • 1 52 . (1 707,2 , 24 16 972,8 ). • h2 74 – 151nm3/h 10-100% • h2 15-30 bar(g) • 1 123 (1 9 ). (24 2 938 ). • : w x d x h 12.2m x 2.5m x 3 m • : w x d x h 6.1m x 2.5m x 2.6 m georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 115 .6. . , , , . ,, “ , : , . . , . . 1 1.5 . ( 1980 . 6105 .) 8085 . . 1 (24 ) 327 , 24 17 004 . . (17 004-8085=8 919 ) , 8 919 . , . , . 100 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 116 6 . , 10 . 1 211 1 12,6 . 10 , 126 , , 637,2 co2 , 232 578( 232,6 . co2 .) . , ) . , . , . !. 1. forbes ,, “ https://forbes.ge/mtsvane-tsqhalbadis-perspeqtivebi/ 2. https://www.economy.ge/?page=news&nw=2236&s=mwvane-wyalbadis-proeqtisganvitarebastan-dakavshirebit3. nel, pem electrolyser – mc series https://nelhydrogen.com/product/mc-series-electrolyser/ 4. nel, atmospheric alkaline electrolyser https://nelhydrogen.com/product/atmospheric-alkaline-electrolyser-a-series/ 5. cavendish https://cavendishh2.com/ 6. baglioni https://baglionispa.com/en/special-pressure/ 7. vestas, v163-4.5mw https://www.vestas.com/en/energy-solutions/onshore-windturbines/4-mw-platform/v163-4-5-mw 8. aesolar https://ae-solar.com/ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 117 selection of the main components for the construction of a green hydrogen station in georgia and its efficiency annotation the paper discusses the infrastructural composition of the green hydrogen station and the sequence of its work. green hydrogen as an ecological fuel of the future is actively considered in energy circles worldwide as a source of clean energy production. it should be noted that clean, green hydrogen is not a new technology and work on it has been going on for decades in different countries. green hydrogen is obtained through electrolysis and is "green" because it can be produced using renewable energies water, sun, wind. the cost of hydrogen production mainly includes the costs of electricity and the hydrogen generating unit, the electrolyzer. hydrogen is used as energy from which electricity can be produced or consumed as a gas. at this stage, hydrogen is most often used in oil re ning and fertilizer production, while transportation and utilities are mainly emerging markets for hydrogen. according to the energy community report, active use of green hydrogen-powered transport is being considered from 2030, and by 2030 the share of hydrogen in the transport sector may be up to 0.2% (3.4 thousand tons of oil equivalent). at the same time, the use of green hydrogen is considered in the direction of gas supply, on which additional studies are planned. the national integrated energy and climate plan considers the development of green hydrogen as a storage technology as an energy security measure. georgia also took the course of green hydrogen development. in addition, within the framework of the eastern partnership, europe considers our country as an ally in the direction of green hydrogen production. in 2020, the government of georgia signed an agreement with the european bank for reconstruction and development (ebrd), which involves a technical study to assess the country's need for environmentally clean hydrogen production. the development and scaling of green hydrogen technologies creates opportunities for innovation and economic growth. this includes research and development in the eld of renewable energy, electrolysis and hydrogen infrastructure, as well as job creation in this sector. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 228 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.21 1 1 , , jtkemaladze@longevity.ge, https://orcid.org/0000-0001-8651-7243 . , , . , . , . , , , , . : ; ; esc; asc; ; ; ; ; . (escs), ( , , ) , , . esc, , , , . , . (ascs) , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 229 . asc , , , . 1 (erceg et al., 2023) asc; . asc . , , , . . asc , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 230 . , , , , , . , , . ( ). hayflick. , . asc . asc . , , , . , ( , ) . , asc . , , (ros) , . , . , , , ( ). . , . . , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 231 thomsongearhart esc (hescs) . in vitro. , , escs (pescs) . (ssea)-1, ssea-3, ssea-4, tra-1-60, tra-1-81, . , . , . , . , , ) , . , tra-1-60 tra-1-81 , , escs tra-1-60 tra. -1-81 . , oct-4 escs (mescs) , (lif). hesc. , , ? brüstle et al hesc in vitro , , . es , . : 1) (fgf2), 2) fgf2 (egf) 3) fgf2 (pdgf). , , . , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 232 . , , , . , , hesc in vitro . . rb-e2f , (cdks) cdk ink4a/arf . . , . , esc, mesc mesc, (meplc). mesc. 4.5 6.0 dpc ( ), 10 . 6.5 7.0 dpc, 4.4 . , mescmeplc g1 g2 ( 50-60%) s . , rb/p105, , e2f , (r ). rb/p105 cdk . ras/raf/ (mapk) d cdk4/6 , , , rb/p105 . r e/cdk2 rb/p105 e2f , s . , , , , , . esc , , r g1 s . stead , mesc, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 233 meplc cdk2, a e . , cdk2 , . cdc2 b, g2 m , cdk , e2f . rb/p105. rb/p105 mesc meplc. e cdk2, , rb/p105 , r esc . mapk , , . , mescs d cdk4 . rb/p105 , mesc. g1 mesc, mapk , . , mesc, hesc g1 , hesc. , esc mesc e, rb/p105 mapk. , , , hesc. , esc cdk , rb/p105 e2f , g1 , . . , , , . . , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 234 , . , , , , , , . asc (hscs mscs). hscs , . , hsc , . , , , . hsc: hscs (ltr-hscs), hscs (str-hscs). , . , hsc, ltr-hsc. msc , hsc, , , , , , . msc -msc : mapc, hbmsc, ussc, fssc, afs, miami , hflmpc masc. , msc, , , . , , . (hscs mscs) , in vitro. , , . in vitro , . , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 235 . , esc, . , , , . rossi et al. , 34000 907, hsc, , , . , , hsc. , hsc. , es , in vivo, . , , cdk , cdk, . , cdk . cdk asc hsc. , , asc . esc , , g1 r , . , , , . , , , . , . . p16 ink4a , , rb/p105 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 236 . p16ink4a, p16ink4a . ink4a /arf p16ink4a p19arf , rb p53 . ink4a /arf , . p16 ink4a d1 cdk4, d2 cdk4 d3 cdk6 . d cdk rb/p105, rb/p105 e2f-1, 2, 3, 4, . e2f g1 . p19arf p53, p53. p19arf. p16ink4a , p19arf , , . , . , bmi-1 p16ink4a p19arf ink4a/arf . bmi-1 -/ p16ink4a. park, bmi-1 hsc . bmi-1 -/, p16ink4a p19arf hsc, p53. bmi-1 -/ p16ink4a . bmi-1 polycomb (pcg) ring , pcg prc1. prc1 , . pcgf, ring1, phc cbx . prc2 , . , prc1 prc2 , . prc2 esc, . , prc1 prc2 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 237 , . , pcg ink4a/arf . jacobs , mel-18 cbx7 ink4a/arf . cbx7 pcg , prc1, , . , cbx7 ink4a/arf p16ink4a /rb p19arf /p53 . asc , pcg . nishino hmga2. hmga2 , . , let-7b. let-7b hmga2, hmga2 . p16 ink4a p19 arf. , hmga2 . , asc , ink4a/arf , , asc, msc in vitro . rb . , , , p107 rb/p105. , rb2/p130 msc. , rb2/p130 msc . , rb2/p130 hdac1, e2f, a, g 0 , , rb2/p130 . , pcg . , ink4a/arf , , . , , hmga2, let-7b rb2/p130, . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 238 . , , . , . (tkemaladze et al., 2001-2024) , , , ( 2). 2 . g1 , de novo '1' '2'. , . de novo , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 239 1 , 2 . . , g1 . ( ) , . . . ( 1) , . , . . . , , . . , , . asc . . / . , . . , / , . , asc . , . asc, . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 240 1. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 2. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 3. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. 4. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 5. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. 6. erceg ivkoši i, fureš r, osi v, mikelin n, buli l, dobrani d, brlek p, primorac d. unlocking the potential of mesenchymal stem cells in gynecology: where are we now? (2023) journal of personalized medicine; 13(8):1253. https://doi.org/10.3390/jpm13081253 7. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. 8. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). microelementoses history and current status. junior researchers, 2(2), 108–125. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.11 9. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 10. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 11. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). balneology in georgia: traditions and modern situation. junior researchers, 2(2), 78–97. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.09 12. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 13. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 14. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 241 15. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 16. tkemaladze, j. (2024). absence of centrioles and regenerative potential of planaria. georgian scientists, 6(4), 59–75. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.08 17. tkemaladze, j. (2024). main causes of intelligence decrease and prospects for treatment. georgian scientists, 6(2), 425–432. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.44 18. tkemaladze, j. (2024). cell center and the problem of accumulation of oldest centrioles in stem cells. georgian scientists, 6(2), 304–322. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.32 19. tkemaladze, j., & samanishvili, t. (2024). mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise. georgian scientists, 6(2), 36–50. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 20. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 21. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 22. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 23. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 24. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 25. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: 10.52340/2023.01.01.15 26. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 27. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 28. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 29. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 242 30. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 31. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 32. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 33. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . (mlsd’2016)» :• , , ., 284. 34. , ., , ., & , . (2001). . . 004.89. . 004.89. the rate of stem cell division decreases with age jaba tkemaladze1 1research director, longevity clinic georgia inc. jtkemaladze@longevity.ge abstract intracellular repair and protection mechanisms determine the lifespan of an individual cell. somatic stem cells determine the lifespan of all tissues and thus play an important role in the aging process of the body. stem cells possess extensive self-renewal properties, but there is considerable evidence of their decline and erosion over time. the reason why the rate of division of stem cells decreases after each division is not yet determined. interestingly, stem cells during asymmetric division selectively accumulate, on the one hand, newer molecules and structures, and on the other hand, older centrioles. keywords: stem cells; differentiation; esc; asc; apoptosis; ontogenesis; self recovery; senescence; aging microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 285 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.27 high response of human muscles to soundwaves in electromyography and artificial intelligence based studies supports the effectiveness of sound therapy and confirms the existence of sound-induced diseases uzoma divinelove moses ozuomba md, msc, and phd georgian technical university, georgia. email: muozin3@gmail.com abstract human muscle, by virtue of its nature is a good medium of sound propagation into the body where the propagated soundwaves can positively or negatively influence biological homeostasis from atomic, molecular and cellular levels to systemic level. a sound is a vibration moving through a medium as a mechanical wave composed of mountain and valley shaped compressions and rarefactions called soundwaves. soundwaves can be of natural origin and can equally be generated or created. music is sound and sound can be music but not always except when noise is perceived as music. both music and noise are sound, but while music has a discrete structure with a pleasing nature, noise has a continuous structure with unpleasing nature. sound heals and music heals but any of them with abnormal entropy can kill. sound therapy and music therapy are cost effective none-invasive medical remedies that involves no surgeries or medications. everything vibrates and anything that vibrates vibes with vibrating sound, music, noise or other matter, and the effects can be healthful or unhealthful. many cultures in antiquity indulged in several sound healing practices. for instance, the ancient igbos understood the adsorptive, absorptive, adaptive or responsive nature of humans or human muscle to sound energy, and to sun energy, water energy, earth energy and air energy that they summed up and called ahịa-anọ, so they meditatively listened to natural sounds or sounds made from their native instruments while undergoing sun baths, water cleansing, earthing and air baths for all-encompassing healing. the sounds that those ancient igbos listened to while undergoing these frequency energy therapies included sounds from animals, vegetation, wind, rainfall, waterfalls, flowing waters such as stream, river, ocean, and sounds of mbem or elele chants, and sounds from their native instruments such as ụbọ, ọja, ogele, ịgba, udu, aro, ọyọ, ịchaka, ekwe, and ataṅịrị. to amplify and venerate sound effects, the ancient igbos built gigantic sound instruments called oke ikoro just as they built step pyramids that by age and cultural relevance and essence rival or precede those of ancient egypt and nubia in veneration of earth energy called mmụọala and other ahịa-anọ energies by association, and during their celebrations, several melodious elele chants and music sounds were played for several purposes including healing. soundwaves, whether by generation or of natural origin are a product of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 286 vibration that its transmissions is through air, solid or water medium. human body is predominantly water, so it is a good medium of sound propagation. any soundwave that influences this human-water medium during propagation can influence the human health. calm soundwave calms biological homeostasis resulting in health while chaotic soundwaves causes chaos in biological homeostasis resulting in inflammations and finally in ill-health. what we call ill-health or disease is actually an inflammation in cells’ mitochondria of affected organ(s) or system(s). this project work used values of average muscle response and average accuracy of ai models that i built to delve into a comprehensive review of research studies on both therapeutic and harmful effects of soundwaves on human-beings. keywords: electromyography, emg signals, soundwaves, sound therapy, sound healing, frequency hz, amplitude db, clevelab kit, artificial intelligence, machine learning, matlab, microsoft excel. aim: my objective is to review research works on both therapeutic and harmful effects of soundwaves on humans using value of average muscle response and accuracy value of the ai models that i built with numerical data gotten from the electromyography studies. abbreviations: ai = artificial intelligence, emg = electromyography, hz =hertz, db = decibel, emf = electromagnetic field, aaam =average accuracy of ai models, arms = average response of muscles to soundwaves, hpa-axis =hypothalamic pituitary adrenal axis. introduction according to the first scientific studies on the effects of soundwaves on emg signals using artificial intelligence, muscle tissue, apart from reacting and responding differently to different sound signals, it is also found in virtually all body organs and systems where they champion or augment and enhance cardiovascular, gastrointestinal, respiratory, reproductive, endocrine, immune, vision, functional, structural, postural, protective and metabolic activities as well as body temperature regulation and maintenance of general body homeostasis, so any soundwaves that affect any of these activities that muscle tissue takes part in can end up making a therapeutic or harmful impacts on the humans’ health (ozuomba & z, 2025). soundwaves are energies produced by vibrations, and they are propagated longitudinally in the sense that they moves in the same direction as the vibration through gas/air medium, liquid/water medium or solid medium such as membrane, metal as well as wood (raghu, 2018; radi & rasmussen, 2013; peterson, 2012). while sound therapy utilizes specific healing frequencies and harmonics to achieve its therapeutic goals on the body, music therapy utilizes frequencies and harmonies that instigate immune response on the body; moreover, music therapy has been incorporated into major university curriculum for more researches that will facilitate its full incorporation and recognition as an alternative therapy to conventional therapies (entclinicsydney, 2014), and among the universities and institutions of higher learning that now offer music courses are many united states of america’s institutions (masters in special education program guide, 2025). music therapy is not only a clinically based therapy but also an evidence based therapy designed to achieve individualized goals that fall within the confines of working alliance by a qualified music therapist dully trained and certified (american music therapy association, 2005) consonantly, a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 287 medically certified music therapist must apply music therapy with total adherence to ethical and safety principles with prime objective of addressing the patients’ medical needs within the bounds of not only communicative, musical, physical and spiritual settings but also within the ambit of emotional, cognitive and social settings. in the same vein, people of diverse social-economic status and ages, people of different abilities and musical backgrounds in hospital settings as well as in private and community settings can also use and benefit from therapeutic values of music sounds. additionally, music sound therapy are found very useful in the following living and medical conditions; in palliative care units, in cases of brain injury, in obstetrical and oncological situations, in emotional or psychological problems and mental health difficulties, in neonatal and geriatric care units, in critical cares, in cases of hearing and visual impairments as well as speech and language impairments, in cases of substance abuse or in cases of victims of abuse, in developmental and physical disabilities, in autism cases, in cases of aids, in cases of pain management and personal growth (canadian association of music therapists, 2020). a british body is not left out in acknowledgement of effectiveness of music sound therapy (british association for music therapy, 2020). sound therapy is a frequency medicine (ams project consultants, 2020) that albert einstein had predicted to be the future of medicine (loh, 2017). nikola tesla through his experimentations with electromagnetic field emf in late nineteenth and twentieth century brought frequency medicine into scientific consideration in the west proclaiming that anyone who wants to know the secrete of the universe should think of it in the dimension of energy, frequency and vibration (hunt & schooler, 2019). however, millennia before the ancient igbos built step pyramids that by age and cultural or spiritual significance rival or precede those of ancient egypt that were built way before the greeks, nikola tesla’s and albert einstein’s births, experiments, proclamations and prediction, several frequency energy medicines including sound therapy had been extensively practiced by the ancient igbos during meditative sun baths, water cleansing, grounding and air baths listening to calming melodious sounds from nature or sound beats from their native sound instruments for a prime purpose of all-inclusive healing. till date, sound energy or music sound energy is extensively used by the igbos in afa diagnostic procedures and during meditative healing practices and festivals in acknowledgment and veneration of mmụọkụ, mmụọmiri, mmụọala and mmụọikuku which are the four cardinal entities represented as the four cardinal points of east, west, north and south just as they are represented also as plasm, liquid, solid and gas the four most basic states of matter, and through their representations in all spheres of existence, these four cardinal entities stand out as the foundational basis of reality, spirituality, quantum knowledge, science and its branches as well as other forms of knowledge. the four cardinal entities called mmụọkụ, mmụọmiri, mmụọala and mmụọikuku are also represented as a four-market-day system singly called eke, orie, afọ, nkwọ and collectively called ahịa-anọ with which the ancient igbos used to study and classify the essence of everything including humans, delving deeply into mastering the celestial bodies, the space, the aquatic bodies, the terrestrial bodies and the physical universe in general thereby forming a 13 zodiac sign system and inventing a 13 month calendar system that became the pioneer basis of astrology and every other calendar month systems in existence, and during their commemorations, a lot of music sound melodies were played for many purposes including healing objectives. the ancient igbos understood science and astronomy reasonably well that georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 288 they founded a 13 months calendar year in which 4 market days make up one week, 7 weeks make up one month and 13 months make up one year giving a total of 364 days per year which includes september and march equinox called ọdaọmụmụ; and most days are shorter or longer and not really 24 hours but approximately 24 hours, so the remainders collectively make up this 364 giving a total of 365 days per year, and the same applies to leap years. several sound healing practices for physical and mental healings are conducted on people during equinoxes and new moons the actual new months starting from the first month to the 13th month and names of the igbo months include ọnwambụ, ọnwabụọ, ọnwaifeke, ọnwanọ, ọnwagwụ, ọnwaihejiọkụ, ọnwalọmchị, ọnwailommụọ, ọnwala, ọnwaokike, ọnwajala, ọnwaedeajala, ọnwaụzọarụshi. the igbos especially the children and teenagers usually welcome new moons with joyful songs and shouts of ya ya ya wo wo wo or we we we in admiration, honor and praise of the emerging new moon during which physical and mental healings occur. many great igbo dibia avail themselves the natural essence of june and december solstices called ọsaa/ọsaraa/ọraa/ọharaa or sugoo/sunie or ọmụmụ which are divided into rainy season solstice called summer solstice and dry season solstice called winter solstice to carry out several healing practices including sound healing practices. the four cardinal entities called mmụọkụ, mmụọmiri, mmụọala and mmụọikuku are the natural energies behind the frequency energy medicines of sun baths, water cleansing, grounding and air baths that the ancient igbos practiced extensively during which they meditatively listened to healing sounds for their general well-being. in ancient time and till recently, eke, orie, afọ and nkwọ represented a four partitioned cross road called mgbakinọ or kirisitiri or karaishitiri where iyiụwa healing practice and other natural healing practices that involve sound energy took place, and it is this cross road that later became worship or major symbols of many ancient and modern religions. sound energy is also used during celebration of one’s infinite creative powers called agwụ and during celebration of one’s chi which is actually the person’s maternal and paternal genetic energy compositions called mmụọikwunne and mmụọikwunna and this chi is superior but related to sub-concepts termed onyeụwa and agụ in both igbo traditional norms and natural realities called omenala and ọdinala. as far back as over 3000 bc when igbos smelted iron in lejja area of igbo land, sound energy was used as energizing or a motivating incentive to the workers in the site for enhancement of production. among well cultured people of igbos extraction, you cannot talk about ancient sound therapy without relating it with protective healing super energies such as ala, elu or enu or anu, ekwensu, yawe, ụrashi, agwụra, ọmọnwa, odere, ngele, ethiope, anụnụebe, ngwu, inyiagbaọkụ, ọfọ,, ebelebe, abọshi, ọji, oseọji, ebubeagu, ụdara, ojukwu, umune, ọgbụnechendụ, ọrji, ụlụ, njụ, apimmụọ, akwụ, akpụijitete, akpụọkaletete, iruọpa, ọgba, eshi, umendnluisi, akwariọmụmụ or ọdaọmụmụ, arobinagu, ogwugwu, udo, amadioha, nnamueke, mmụọoti or mut, enem, nneoti or nut, ejeala ụnammiri and ultimately nneagwụ that one of its major celebration centers is still know and it is at uhunneagwụ in ụmueshiahụrụike amọkwụ ezemeazụ urualla. the name igbo means infinitely ancient, and fortunately, most frequency and energy medicines including sound therapy practiced by the igbos started in the ancient time. indeed, sound therapy is an ancient medical therapy (goldsby & goldsby, 2020) that heals (habibi & damasio, 2014) and it is equally called sound bath, sound meditation or a holistic sound healing approach that utilizes vibration as a healing ingredient for enhancement of physical, emotional and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 289 mental states (goldsby, goldsby, mcwalters, & mills, 2016; elitecare health centers, 2023). with special reference to the use of music sound therapy by igbo people, music sound is acknowledged for possessing the natural capability to enhance not just spiritual, physical and mental states of patients, it also has the natural potency to improve aesthetic, emotional and social wellbeing of the patients; and can equally repair brain damage enhancing its functions, boosting immunity, helping in stress reduction and helping people suffering from stroke to recover faster (nwobu, 2018). other people that utilized music sounds in religious activities to get rid of evil energies in the olden days include the ancient egyptians, indians, middle easterners and the chinese (mccaffrey, 2015). sound therapy has not only been described as a revolutionary medical technique for prevention and treatment of diseases (oghenetega , et al., 2022), it is also a healthy product of sound which is a form of energy (raghu 2018, choi, jung and kang 2019) that when propagated into human bodies has either healthy or unhealthy effects on both physical and mental well-being of the people (bass and clark, the physical accoustic of underwater sound communication 2003, world health organization 2018, reybrouck , podlipniak and welch, music and noise: same or different? what our body tells us 2019). for instance, university of michigan developed a non-invasive soundwaves treatment called histosonic that physically breaks down tumors in a medical sound healing technique called histotripsy during which it activates immune system, causes apoptosis of the cancer cells releasing the antigen unlike in radiation or chemotherapy treatments where the cancer cells die alongside the antigens; and america’s food and drugs administration (fda) has approved the use of this soundwaves-powered histotripsy in the usa (santillan & lynch, 2023; lynch, 2023; neuroendocrine tumor research foundation (netrf, 2024). as a non-invasive medical treatment, intervention or remedy involving no surgical operations or medications (the university of utah, 2020; huang & huang, 2023), music sound therapy has been chosen as a therapeutic option in integrative treatment for people suffering from cancer (boyde, linden, boehm, & ostermann, 2012). another sound influenced and non-invasive healing remedy is vibroacoustic therapy which involves passing of low frequency sine wave vibrations into one’s body via a specially constructed chair, bed or device with amplifying speakers for a prime purposes of healing, relieving of pain. stress reduction, enhancement of circulation, enhancement of relaxation, assessment of progress of labor and the baby’s position as well as general wellbeing of the baby (punkanen & ala-ruona, 2012; birth for men, 2022). this non-invasive vibroacoustic therapy has also been described as new sound technology that utilizes soundwaves from vibrations to ameliorate disease symptoms in cancer patients undergoing chemotherapy, induce relaxation, manage pain and also mitigate stress suffered by these patients. (boyd-brewer & mccaffrey, 2004). during sar-co-2 pandemic, biofield-based sound therapy was through zoom applied on some volunteers who had moderate to high degree anxiety and the results showed a significant reduction of anxiety and enhancement of mental health in the volunteers (jain, mckusick, ciccone, sprengel, & ritenbaugh, 2023). a research has shown that sonic vibration at frequency 90 hz greatly increased secretion of a potent anti-inflammatory cytokine in a mice specimen and this same sonic vibration (sv) at 90 hz of frequency did not only improve lipopolysaccharide (lps)induced lethality, it also mitigated symptoms of colitis in colitis affected model hence the scientific proof that vibrations are therapeutic by virtue of their natural capabilities to increase expression of an anti-inflammatory protein (ahn, et al., 2024). sound frequency vibration-induced cell differentiation and elongation of alzheimer and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 290 parkinson models’ neuritis has proven to be medically useful in both cell engineering and regenerative medicine (grosman-dziewiszek, et al., 2022). tibetan singing bowl meditation has shown to be helpful in enhancement of relaxation and stress reduction (goldsby, goldsby, mcwalters, & mills, 2016). soundwaves from music triggers release of major regulator of vascular tone called nitric oxide which actually enhances the endothelium dependent vasodilation functions thereby improving cardiovascular health (ilic, pavlovic, kocic, simonovic, & lazarevic, 2017). in post cardiac surgery, music sound therapy is used to reduce both anxiety and pain (kakar, et al., 2021) and this has been very beneficial in terms of reducing dependence on analgesia. music sound has also been shown as cardiac rehabilitation therapy (mandel, et al. 2007). noisy and loud sounds can instigate stress chain reactions in people’s brain resulting in secretion of stress hormone such as cortisol which can in turn negatively influence the people’s general wellbeing thereby increasing their chances of developing long-term health problems and complications, but if these affected people are exposed to a well-balanced sound environment with cool and relaxing soundwave energies, they get well and reinvigorated (lim , et al., 2018). additionally, while noisy sound disrupts concentration, causes sleep disturbance and attendant cardiovascular diseases, a well-balanced sound environment promotes general well-being and quality of life of the people (arturel, 2024). soundwaves from road traffic noise or aircraft noise constitutes stress and this noise-induced stress has been shown to increase cortisol concentration in sleeping persons, and chronic activation of hypothalamic-pituitary-adrenal axis (hpa –axis) due to increased cortisol concentration resulting from noise-induced stress can cause insulin resistance problem such as diabetes, immunity problem such as eosinophilia, cardiovascular diseases such as hypertension and arteriosclerosis, intestinal issue such as stress ulcer, problem of catabolism such as osteoporosis (spreng, 2000). consonantly, stress has been linked to metabolic diseases which include insulin resistance, cardiovascular diseases, obesity, type 2 diabetes, fatty liver disease, immune dysfunction and inflammation, non-communicable diseases and infections, biological aging and senescence, addiction, dysfunctional metabolism, worsening of genetic diseases, tension, behavioral and mental health problems (kivimäki, bartolomucci, & kawachi, 2022; backé, seidler, latza, rossnagel, & schumann, 2011; vitaliano, et al., 2002). excess stimulation of nervous system during stress produces excess concentrations of vasoconstrictor a hormone capable of causing increased blood pressure (kulkarni, o'farrell, erasi, & kochar, 1998). systemic chronic stress can cause systemic chronic inflammation which have been linked to many chronic diseases such as chronic kidney diseases, cardiovascular diseases, cancer, diabetes, autoimmune diseases, arthritis, non-alcoholic fatty liver disease, neurodegenerative diseases and other chronic diseases (libby, 2007; medzhitov, 2010). excess stress is capable of causing anxiety and depression which can in turn lead to increased inflammation (vogelzangs, beekman, p de jonge, & penninx, 2013). inflammation is a defense mechanism of the body against infections, physical injury, toxic substances, damaged or dead cells, pathogens and other harmful stimuli especially in acute cases (medzhitov, 2010; nathan & ding, 2010; ferrero-miliani, nielsen, andersen, & girardin, 2007), and this acute cases if unchecked escalate into chronic cases altering body physiology thereby leading to many chronic inflammatory diseases (zhou, hong, & huang, 2016). according to (mcdade, adair, feranil, & kuzawa, 2010) systemic chronic inflammation is also linked to impaired response to vaccines. all these stress and stress induced inflammation and diseases can be managed or cured using a meditative music sound therapy, and in other words, music georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 291 sound therapy is used to trigger emotional healings for positive mood, good affect, calmness, relaxation enhancement, anxiety reduction and physical pain management (kulkarni, o'farrell, erasi, & kochar, 1998). sound therapy has been applied to lower stress, glucose levels, heart rate and blood pressure in diabetic patients (eseadi & amedu, 2023). music sound has also been shown to trigger cells to release insulin within minutes and this is healthily helpful to diabetic patients (department of biosystems science and engineering, 2023). sound therapy and music sound therapy utilize specific tones, frequencies, rhythms of nature particularly, activate alpha or theta waves and instigate endorphin secretions to instigate and improve sleep and relaxation, heart rate and blood pressure as well as anxiety and stress reductions (ratliff, n.d.; fatehimoghadam, molavynejad, rokhafroz, & seyedian, 2023; lorber & divjak, 2022; mir, et al., 2020). materials and methods a. average accuracy of the ai models (aaam) b. average response of muscles to soundwaves for this study and review work, i used average accuracy of best accuracy results of several artificial intelligence (ai) models that i built with numerical data results of healthy volunteers who participated in the studies. the electromyography numerical data that i used to build the (ai).models in marlab were recorded with clevelab system and analyzed in microsoft excel. i also used average response value of the human muscles to different soundwaves that the volunteers were exposed to. results 1. average accuracy of the ai models (aaam) = 74%. 2. average response of muscles to soundwaves (arms) = 92%. table 1 average accuracy average response 74% 92%. aaam and arms in percentage georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 292 figure 1 average accuracy and muscle response strength figure 2 average accuracy and muscle response strength discussion as represented in table 1, figures 1 and 2; while artificial intelligence (ai) model that i built showed 74% accuracy on the average, the muscles’ response to soundwaves showed 92% on the average which is comparable to the 92.5% effectiveness of a sound therapy model called homeseek app which proved to be healthily helpful to many chinese suffering from homesickness (zhou, nah, & tan, 2024). the 74% average accuracy and the 92% response value of human muscle tissue to soundwaves in this study signify the high effects of sound energy on humans and interactions between human muscle and soundwaves are comparable to the 72% accuracy and 100% response values gotten in ai model of another scientific study (ozuomba & z, 2025). 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% average accuracy average response chart title chart title average accuracy average response georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 293 conclusion the average accuracy of the artificial intelligence (ai) models that i built showed a high value of 74% and average response value of the volunteers’ muscles showed 92%. it is important to note that the values of ai model accuracy and muscle response to different soundwaves are high both on the average and on individual basis. in fact, some of the muscles’ response values on individual basis showed 100%, indicating a very high effects of soundwaves on humans. the fact of these high values with respect to accuracy of ai models in terms of recognition, prediction, detection and divulgence of hidden information about muscle emg signals when exposed to diverse sound signals, and how strongly and differently the volunteers’ muscles reacted and responded to the different sound signals is a clarion call for more indulgences in evidence based research studies on the therapeutic and harmful effects of soundwaves on humans. these high effects of soundwaves on human-beings through their muscles do not only support the effectiveness of sound therapy, the effects also confirm the existence of soundinduced diseases. nevertheless, i am still of the opinion that more research works be conducted on both therapeutic and harmful effects of soundwaves on humans and their environments by extension. references ahn, h., jung, e.-m., cho, m.-w., shin, m.-g., choi, j.-y., & lee , g.-s. (2024). sonic vibration ameliorates inflammatory diseases via the up-regulation of il-10. pubmed pmid: 38686362 pmcid: pmc11057401 doi: 10.1080/19768354.2024.2346598. american music therapy association. (2005). about music therapy. retrieved from music therapy.org: https://www.musictherapy.org/about/musictherapy/ ams project consultants. (2020). sound frequency is the future of medicine. india: medium. retrieved from https://medium.com/@media.amsindia/sound-frequency-is-the-future-of-medicine607e87fbafb5 arturel. (2024, january 25). the scientific side of sound how acoustics affect our brain. retrieved from arturel: https://arturel.com/blogs/news/how-acoustics-affect-our-brain backé, e.-m., seidler, a., latza, u., rossnagel, k., & schumann, b. (2011). the role of psychosocial stress at work for the development of cardiovascular diseases: a systematic review. bass, a. h., & clark, c. w. (2003). the physical accoustic of underwater sound communication. retrieved from springer handbook of auditory research 2003 springer-verlag new york, inc. ny doi https://doi.org/10.1007/0-387-22762-8_2 birth for men. (2022, may 23). vibroacoustic stimulation definition fetal acccoustic stimulation fetal heart rate. retrieved from birth for men: https://www.birthformen.com/blog/vibroacousticstimulation-definition/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 294 boyd-brewer, c., & mccaffrey, r. (2004). vibroacoustic sound therapy improves pain management and more. pubmed. boyde, c., linden, u., boehm, k., & ostermann, t. (2012). the use of music therapy during the treatment of cancer patients: a collection of evidence. british association for music therapy. (2020). promoting the profession and practice of music therapy. retrieved from bamt.org: https://www.bamt.org/ canadian association of music therapists. (2020, september). about music therapy. retrieved from musictherapy.ca/: https://www.musictherapy.ca/about-camt-music-therapy/about-music-therapy/ choi, j., jung, i., & kang, c.-y. (2019). a brief review of sound energy harvesting. sciencedirect https://doi.org/10.1016/j.nanoen.2018.11.036. department of biosystems science and engineering. (2023, august 08). cells with an ear for music release insulin. retrieved from eth zurich: https://bsse.ethz.ch/news-and-events/d-bssenews/2023/08/cells-with-an-ear-for-music-release-insulin.html elitecare health centers. (2023, august 22). the power of sound wave therapy for senior wellness. retrieved from elitecarehc.com: https://www.elitecarehc.com/blog/the-power-of-sound-wavetherapy-for-senior-wellness/ entclinicsydney. (2014, october 17). the sound of music: what is sound healing and music therapy? retrieved from entclinicsydney: https://ent-surgery.com.au/the-sound-of-music-what-issound-healing-and-music-therapy/ eseadi, c., & amedu, a. n. (2023). potential impact of music interventions in managing diabetic conditions. fatehimoghadam, s., molavynejad, s., rokhafroz, d., & seyedian, s. m. (2023). effect of nature-based sound therapy on stress and physiological parameters in patients with myocardial infarction. doi:10.4103/ijnmr.ijnmr_221_21. ferrero-miliani, l., nielsen, o. h., andersen, p., & girardin, s. e. (2007). chronic inflammation: importance of nod2 and nalp3 in interleukin-1β generation. goldsby, t.l. and goldsby, m.e. (2020). eastern integrative medicine and ancient sound healing treatments for stress: recent research advances. integrative medicine: a clinician’s journal, [online] 19(6), p.24. available at: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmc7819493 [accessed 16 may 2025]. goldsby, t. l., goldsby, m. e., mcwalters, m., & mills, p. j. (2016). effects of singing bowl sound meditation on mood, tension, and well-being: an observational study. grosman-dziewiszek, p., wiatrak, b., dziewiszek, w., jawień, p., mydlikowski, r., bolejko, r., szandruk-bender, m., karuga-kuźniewska, e. and szeląg, a. (2022). influence of 40 hz and 100 hz georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 295 vibration on sh-sy5y cells growth and differentiation—a preliminary study. molecules, [online] 27(10), p.3337. doi:https://doi.org/10.3390/molecules27103337. habibi, a., & damasio, a. (2014). music, feelings, and the human brain. psychomusicology: music, mind, and brain, 24(1), 92–102. https://doi.org/10.1037/pmu0000033 huang, e., & huang, j. (2023). music therapy: a noninvasive treatment to reduce anxiety and pain of colorectal cancer patients—a systemic literature review. medicina 2023, 59(3), 482; https://doi.org/10.3390/medicina59030482. hunt, t., & schooler, j. w. (2019). the easy part of the hard problem: a resonance theory of consciousness. frontiers in human neuroscience, 13, 378. https://doi.org/10.3389/fnhum.2019.00378 ilic, m. d., pavlovic, r. f., kocic, g., simonovic, d., & lazarevic, g. (2017). effects of music therapy on endothelial function in patients with coronary artery disease participating in aerobic exercise therapy. jain, s., mckusick, e., ciccone, l., sprengel, m. and ritenbaugh, c. (2023). sound healing reduces generalized anxiety during the pandemic: a feasibility study. complementary therapies in medicine, [online] 74, p.102947. doi:https://doi.org/10.1016/j.ctim.2023.102947. kakar, e., billar, r. j., rosmalen, j. v., klimek, m., takkenberg, j. j., & jeekel1, j. (2021). music intervention to relieve anxiety and pain in adults undergoing cardiac surgery: a systematic review and meta-analysis. kivimäki, m., bartolomucci, a., & kawachi, i. (2022). the multiple roles of life stress in metabolic disorders. kulkarni, s., o'farrell, i., erasi, m., & kochar, m. s. (1998). stress and hypertension. libby, p. (2007). inflammatory mechanisms: the molecular basis of inflammation and disease. lim, j., kweon, k., kim, h.-w., cho, s.w., park, j. and sim, c.s. (2018). negative impact of noise and noise sensitivity on mental health in childhood. noise & health, [online] 20(96), pp.199–211. doi:https://doi.org/10.4103/nah.nah_9_18. loh, e. (2017). the future of medicine. the quarterly, journal of the royal australasian college of medical administrators. lorber, m., & divjak, s. (2022). music therapy as an intervention to reduce blood pressure and anxiety levels in older adults with hypertension: a randomized controlled trial. doi: 10.3928/19404921-20220218-03. lynch, j. (2023, october 9). university of michigan. retrieved from vice president for communication, michigan news, university of michigan.: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 296 https://news.umich.edu/tumor-destroying-sound-waves-receive-fda-approval-for-liver-treatment-inhumans/ mandel, s. e., hanser, s. b., secic, m., & davis, b. a. (2007). effects of music therapy on health-related outcomes in cardiac rehabilitation: a randomized controlled trial. masters in special education program guide. (2025, december). top 25 master’s degrees in music therapy 2025. retrieved from masters in special education program guid updated december 2024: https://www.masters-in-special-education.com/best/masters-music-therapy-2016/ mccaffrey, t. (2015). music therapy’s development in mental healthcare: an historical consideration of early ideas and intersecting agents. music and medicine https://doi.org/10.47513/mmd.v7i2.158. mcdade, t. w., adair, l., feranil, a. b., & kuzawa, c. (2010). positive antibody response to vaccination in adolescence predicts lower c-reactive protein concentration in young adulthood in the philippines. medzhitov, r. (2010). inflammation 2010: new adventures of an old flame. . mir, i. a., chowdhury, m., islam, r. m., ling, g. y., m, a. a., hasan, z. m., & higashi, y. (2020). relaxing music reduces blood pressure and heart rate among pre-hypertensive young adults: a randomized control trial. jch the journal of clinical hypertension https://doi.org/10.1111/jch.14126. nathan, c., & ding, a. (2010). nonresolving inflammation. neuroendocrine tumor research foundation (netrf. (2024, february 13). neuroendocrine tumor research foundation (netrf. retrieved from fda paves way for new liver tumor treatment with histotripsy: https://netrf.org/2024/02/13/fda-paves-way-for-new-liver-tumor-treatment-withhistotripsy/ nwobu, s. n. (2018). possibilities of human healing through music: the igbo experience. african research review, 12(3), 99. https://doi.org/10.4314/afrrev.v12i3.11 oghenetega , e. a., rashad , r., kerna, n. a., carsrud, v., brown, s. m., pruitt, k. d., . . . nwokorie, u. (2022). sound therapy: vibratory frequencies of cells in healthy and disease states. doi:10.31080/eccmc.2022.05.00532 ozuomba, u.d.m. and gurtskaia, z. (2025). learning sound waves’ effects on emg signals using artificial intelligence. georgian scientists, 7(1), pp.579–585. doi:https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.53. peterson, h.a. (2011). sound waves. springer ebooks, pp.329–330. doi:https://doi.org/10.1007/978-3642-22563-5_15. punkanen, m. and ala-ruona, e. (2012). contemporary vibroacoustic therapy: perspectives on clinical practice, research, and training. music and medicine, 4(3), pp.128–135. doi:https://doi.org/10.1177/1943862112445324. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 297 radi, h., & rasmussen, j. o. (2013). sound waves. researchgate doi:10.1007/978-3-642-23026-4_15. retrieved from researchgate: https://www.researchgate.net/publication/278713766_sound_waves raghu, m. (2018). a study to explore the effects of sound vibrations on consciousness. international journal of social work and human services practice, [online] 6(3), pp.75–88. doi:https://doi.org/10.13189/ijrh.2018.060302. ratliff, r. (n.d.). 5 ways sound therapy is like asmr. retrieved from ratliff, r. (2024). ruth ratliff, vibrational sound therapy. [online] ruth ratliff, vibrational sound therapy. available at: https://www.ruthratliff.com/blog/5-ways-sound-therapy-is-like-asmr [accessed 16 may 2025]. reybrouck, m., podlipniak, p. and welch, d. (2019). music and noise: same or different? what our body tells us. frontiers in psychology, [online] 10(1153). doi:https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.01153. santillan, m., & lynch, j. (2023, october 9). biomedical engineering. retrieved from biomedical engineering tumor-destroying soundwaves receive fda approval for liver treatment in humans: https://bme.umich.edu/2023/10/09/tumor-destroying-soundwaves-receive-fda-approval-for-livertreatment-in-humans/ spreng m. (2000). possible health effects of noise induced cortisol increase. noise & health, 2(7), 59– 64. stackexchange. (2016, april 7). a (440 hz) and a (880 hz) are completely different sounds to me. does this mean i'm tone deaf? retrieved from music practice and theory: https://music.stackexchange.com/questions/43335/a-440-hz-and-a-880-hz-are-completely-differentsounds-to-me-does-this-mean the university of utah. (2020, may 20). a sound treatment. retrieved from attheu.utah.edu: https://attheu.utah.edu/facultystaff/a-sound-treatment/ vitaliano, p. p., scanlan, j. m., zhang, j., savage, m. v., hirsch, i. b., & siegler, i. c. (2002). a path model of chronic stress, the metabolic syndrome, and coronary heart disease. vogelzangs, n., beekman, a. t., p de jonge, p., & penninx, b. w. (2013). anxiety disorders and inflammation in a large adult cohort. world health organization. (2018). environmental noise guidelines for the european region executive summary. who regional office for europe un city, marmorvej 51 dk-2100 copenhagen ø, denmark: world health organization document number: who/euro:2018-3287-43046-60243 who-euro-2018-3287-43046-60243-eng . zhou, y., hong, y., & huang, h. (2016). triptolide attenuates inflammatory response in membranous glomerulo-nephritis rat via downregulation of nf-κb signaling pathway. zhou, y., nah, k., & tan, s. (2024). a study on the sound therapy interaction design to alleviate homesickness: the homeseek app among chinese users. doi:10.3390/app14198940. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 537 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.50 ბანკში თანამედროვე ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასება balanced scorecard (bsc) მეთოდის გამოყენებით ნინო მელიქიძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე დღეს ბანკში აქტუალურია ინფორმაციული ტექნოლოგიების (it) ისეთი თანამედროვე მიღწევების გამოყენება, როგორიც არის: ბლოკჩეინი, ხელოვნური ინტელექტი, თანამედროვე სპეციალიზირებული სისტემები. მაგრამ, მათ დანერგვამდე აუცილებელია თანამედროვე ტექნოლოგიების ბანკის საქმიანობაზე ზეგავლენის და გამოყენების ეფექტიანობის შეფასება, რისი განხორციელებაც საკმაოდ რთულია. არსებობს სხვადასხვა მეთოდები, მაგრამ ერთ-ერთ საუკეთესო გზას წარმოადგენს ბანკის საქმიანობის ბიზნეს-პროცესების შემუშავება და შეფასება, რომლებშიც გათვალისწინებულია თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენება. ბიზნეს-პროცესი მისი მოდელირების მეშვეობით იძლევა საშუალებას შეფასდეს ამა თუ იმ ინსტრუმენტის გამოყენების ეფექტიანობა. ნაშრომში დახასიათებულია იტ-ის თანამედროვე სისტემები და ტექნოლოგიები, რომელიც გამოიყენება საბანკო სექტორის მოწინავე ინსტიტუტებში. მაგალითისთვის მოყვანილია კრედიტებთან მუშაობის ოპერაციები. დამუშავებულია ბიზნეს-პროცესი ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით, ასევე შემუშავებულია საკრედიტო საქმიანობაში ერთ-ერთი ინოვაციური სპეციალიზირებული სისტემის გამოყენების ბიზნესპროცესი. წარმოდგენილია ბიზნეს-პროცესების მოდელები, მათი სიმულაცია და სიმულაციის შედეგები. შედეგების საფუძველზე შესაძლებელია შეფასდეს სპეციალიზირებული სისტემის გამოყენების უპირატესობები. ბიზნეს-პროცესების შეფასების მიდგომა შესაძლებელია სხვა ახალი ინსტრუმენტების გამოყენების შესაფასებლად. მაგრამ, ეს იქნება მხოლოდ ერთ-ერთი ცალკეული მიმართულების შეფასება. თუმცა აქტუალურ საკითხს წარმოადგენს ბანკის საქმიანობის და მასში იტ-ის თანამედროვე მიღწევების გამოყენების კომპლექსური შეფასება. ზოგადად, ბანკის საქმიანობის და მასში it-ის და ინფორმაციული სისტემების (is) ეფექტიანობის შესაფასებლად გამოიყენება სხვადასხვა მეთოდები, მაგალითად: return on investment (roi), total cost of ownership, system usability scale და სხვა, მაგრამ მხოლოდ balanced scorecard (bsc) – იძლევა საშუალებას კომპლექსურად შეფასდეს ბანკის საქმიანობა და, რაც მნიშვნელოვანია, იმ ბიზნეს-პროცესების გათვალისწინებით, რომლებშიც გამოიყენება თანემედროვე it-ის მიღწევები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 538 balanced scorecard (bsc) მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემის ისტორია დაკავშორებულია balanced scorecard კონცეფციის ჩამოყალიბებასთან 1990 წელს, როდესაც მსოფლიოში ცნობილი სააუდიტორო-კონსალტინგური კომპანიის "kpmg peat marwick“-ის კვლევით ცენტრში შეუდგნენ იმ შესაძლებლობებისა და ინსტრუმენტების ძიებას, რომელიც უზრუნველყოფდა მართვის ეფექტიანობის ზრდას. ზოგადად, ბიზნეს-პროცესების დონეზე სტრატეგიული საქმიანობის კონტროლი ხორციელდება ე.წ. საქმიანობის კვანძოვანი მაჩვენებლების საშუალებით (key performance indicator kpi), რომლებიც რეალობაში წარმოადგენენ მიზნების მიღწევადობის საზომს, და ასევე ბიზნეს-პროცესების და თითოეული თანამშრომლის მუშაობის ეფექტიანობის მახასიათებლებს. გამომდინარე აქედან, მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემა (მდს), რომელიც ორიენტირებულია kpi-ების შეფასებაზე, წამოადგენს არა მარტო სტრატეგიული, ასევე ოპერატიული მართვის ინსტრუმენტს. მდს-ს უპირატესობას წარმოადგენს ის, რომ ორგანიზაცია, რომელიც დანერგავს აღნიშნულ სისტემას, ღებულობს მოქმედებების კოორდინირებულ სისტემას, რომელიც შეესაბამება სტრატეგიას მართვის ყველა დონეზე, და აერთიანებს სხვადასხვა ფუნქციონალურ სფეროს, მაგალითად: პერსონალის მართვა, ფინანსები, it და სხვა. ნაშრომში შემოთავაზებულია ბანკის საქმიანობის ეფექტიანობის შეფასების მიდგომა balanced scorecard მეთოდის საფუძველზე. მოყვანილია მისი ძირითადი ნაბიჯები და შემოთავაზებულია ის kpi-ები, რომელიც შეიძლება იყოს გამოყენებული ბანკის ბიზნესპროცესების და მათში თანამედროვე it-ის გამოყენების შესაფასებლად. საკვანძო სიტყვები it-ის ეფექტიანობის შეფასება ბანკში, შესრულების ძირითადი ინდიკატორები kpi (key performance indicators), მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემა (balanced scorecard) შესავალი დღეისათვის ბანკებში ფრიად აქტუალურია თანამედროვე იტ-ის მეთოდების გამოყენება, თუმცა დანერგვამდე საჭიროა შეფასდეს მათი ზეგავლენა საფინანსო საქმიანობაზე და გამოყენების ეფექტიანობა, რაც ხორციელდება ბანკების it-სტრატეგიის საფუძველზე [1]. აქედან გამომდინარე თანამედროვე ბანკები დგანან დიდი გამოწვევების წინაშე, თუ როგორ შეაფასონ თავის მუშაობაში it-ის თანამედროვე მიღწევების გამოყენების ეფექტიანობა. არსებობს მრავალი მეთოდი საფინანსო სექტორის მუშაობის და ბანკში ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების გამოყენების ეფექტიანობის შესაფასებლად. თუმცა პრობლემას წარმოადგენს ბანკის საქმიანობის კომპლექსური შეფასება. it-ის და is-ის ეფექტიანობის შეფასება მნიშვნელოვანია მრავალი მიზეზის გამო. ინფორმაციული სისტემის ეფექტიანობის შეფასება მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ დადგინდეს სისტემის მუშაობის ხარისხი, მისი გამოყენების ეკონომიკური დასაბუთება, უსაფრთხოება და სხვა მაჩვენებლები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ბანკის საერთო წარმატებაზე [2]. ეს შეფასება შეიძლება განხორციელდეს სხვადასხვა მეთოდებით, რომლებიც ითვალისწინებენ სისტემის ფუნქციონალურობას, სტაბილურობას, მომხმარებლის კმაყოფილებას და სხვა ასპექტებს, მაგრამ ეს არ იძლევა კომპლექსური შეფასების საშუალებას. ამ ამოცანის რეალიზება ზოგადად საკმაოდ რთულია პირველ რიგში, მრავალი პარამეტრის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 539 არსებობის გამო. შესაძლებელია შემუშავდეს სხვადასხვა მიდგომა, რომელიც ორიენტირებული იქნება გარკვეულ მიზნებზე, თუმცა ერთ-ერთი სწორი გზა არის შეფასება ბიზნეს-პროცესების მეშვეობით [2]. ამ შემთხვევაში შესაძლებელი ხდება შეფასების ისეთი მეთოდის გამოყენება როგორიც არის balanced scorecard (bsc), რომელიც უზრუნველყოფს ბანკის საქმიანობის კომპლექსურ შეფასებას მათ შორის ბიზნეს-პროცესების გათვალისწინებით. წინამდებარე ნაშრომში წარმოდგენილია ბანკის ერთ-ერთი მიმართულების კრედიტებთან მუშაობის ბიზნეს-პროცესების შემუშავება, აღნიშნულ საქმიანობაში როგორც ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის ასევე სპეციალიზირებული სისტემის გამოყენებით. მოყვანილია შემუშავებული ბიზნეს-პროცესების მოდელები bpmn-ნოტაციის საფუძველზე, ჩატარებულია მოდელების სიმულაცია და განხორციელებულია შედეგების ანალიზი. ამასთან ერთად ნაშრომში წარმოდგენილია ბანკის საქმიანობის ეფექტიანობის შეფასებაში bscმეთოდის გამოყენება, შემოთავაზებული kpi-ები, რომელთა მეშვეობით შესაძლებელია შეფასდეს არა მარტო ზოგადად ბანკის საქმიანობა, არამედ მასში იტ-ის თანამედროვე მიღწევების გამოყენება. ძირითადი ნაწილი თანამედროვე საბანკო სექტორი ხასიათდება მომატებული კონკურენციით, რის პირობებშიც ბანკებს უწევთ ახალი მომსახურეობების შეთავაზება საერთაშორისო სტანდარტების სრული დაცვით [3]. ამ კუთხით წინა პლანზე იწევს საბანკო ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენების მასშტაბები, ინოვაციების დანერგვა, მათი ხარისხის და შეთავაზების გზები. ინფორმაციული ტექნოლოგიები საშუალებას იძლევა განვითარდეს საბანკო პროდუქტი და მომსახურება, განვითარდეს ბაზრის ინფრასტრუქტურა, განხორციელდეს სანდო კონტროლი საბანკო ტრანზაქციებზე და კლიენტებს მიეცეს გეოგრაფიული დისტანციის მიუხედავად სასურველი მომსახურების მიღე ბის შესაძლებლობა. ინტერნეტმა პრინციპულად შეცვალა სერვისების მიწოდების არხები და, ის საბანკო მომსახურების მიწოდების უმნიშვნელოვანეს ინსტრუმენტად იქცა. მნიშვნელოვანია ბანკებმა ინოვაციების დახმარებით კიდევ უფრო შეამცირონ დანახარჯები, რაც განაპირობებს მათი მომგებიანობის ზრდას. თუმცა ეს ყოველივე საკმაოდ რთული პროცესია და გრძელვადიან პერიოდს მოიცავს. საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად, ბანკებმა შეამცირეს თავისი საქმიანობის ხარჯები, გააუმჯობესეს ეფექტიანობა და გააფართოვეს კლიენტების ბაზა it-ის გამოყენებით [2]. მსოფლიო მასშტაბით ბანკები ახორციელებენ ინოვაციურ ტექნოლოგიური სიახლეების დანერგვას დაწყებული ტრადიციული საბანკო სერვისებით დამთავრებული მობილური ბანკინგის, გადახდების, ხელოვნური ინტელექტისა და ბლოკჩეინზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებებით. საბანკო სექტორი ადაპტირდება კლიენტებთან და ბაზრის სწრაფად ცვალებად საჭიროებებთან. თუმცა ეს ყველაფერი შესაძლებელია მხოლოდ it-ის მართვის თანამედროვე მიდგომის საფუძველზე, როგორიც არის itsm დაფუძნებული itil-ზე [4]. თანამედროვე ინოვაციურ ტექნოლოგიებში შესაძლებელია ხაზი გავუსვათ: fintech, ელექტრონულ ტრანზაქციებს, ელექტრონულ საფულეს, ბლოკჩეინს, ai და ა.შ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 540 საბანკო ტექნოლოგიის ერთერთი ტენდენცია არის ai-ის მზარდი გამოყენება საბანკო საქმეში. ბანკები და ფინანსური ინსტიტუტები ინტენსიურად ნერგავენ უახლეს ai ტენდენციებს და სთავაზობენ უფრო მოსახერხებელ და ხელმისაწვდომ სერვისებს თავიანთ მომხმარებლებს, რათა შექმნან უკეთესი საბანკო გამოცდილება ყველასთვის. მაგალითად, aiზე მომუშავე ჩატბოტები კიდევ უფრო გავრცელებული გახდება, რაც მომხმარებლებს 24/7 მხარდაჭერას და პერსონალიზებულ რეკომენდაციებს უზრუნველყოფს. საბანკო საქმეში ბლოკჩეინის ინტეგრაციას აქვს გარდამტეხი პოტენციალი. მისი ერთერთი გამორჩეული თვისება არის უსაფრთხოება. მისი დეცენტრალიზებული ბუნების გამო, ტრანზაქციები უსაფრთხოა და მდგრადია გაყალბების მიმართ. ეს გადამწყვეტია მაღალი რეიტინგის მქონე საერთაშორისო ტრანზაქციებისთვის. ბლოკჩეინ-ტრანზაქციებში შუამავლების შემცირება იწვევს ტრანზაქციის საკომისიოს საგრძნობლად შემცირებას, რაც ტრანზაქციებს უფრო სწრაფ და იაფს ხდის. ბლოკჩეინი გამოიყენება საგადასახადო და ფინანსური აქტივობების გასამარტივებლად რათა დაუყოვნებლივ აისახოს ფულადი გადარიცხვები, შემოსავალი და მოგება[5]. ბანკებს ასევე შეუძლიათ გამოიყენონ ბლოკჩეინი გადასახადების და მათი ფინანსური შედეგების გამოსათვლელად რეალურ დროში, თვალყური ადევნონ თითოეული ფილიალის ტრანზაქციებს და დააგროვონ მონაცემები ერთ, ადვილად მისაწვდომ ციფრულ საცავში. თუმცა მრავალ ქვეყანაში, ჯერაც არ არის მიღებული გადაწყვეტილება ბანკების საქმიანობაში ბლოკჩეინის გამოყენებასთან დაკავშირებით. უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად მოყვანილი უპირატესობების, ბანკმა ამა თუ იმ ინოვაციის დანერგვამდე, უნდა შეაფასოს მისი შესაძლო ზეგავლენა ბანკის საქმიანობაზე და გამოყენების ეფექტიანობა. როგორც ცნობილია ბანკში is-ის და it-ის შესაფასებლად გამოიყენება გარკვეული მეთოდები. შემდეგ მოყვანილია ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების ყველაზე გავრცელებული მეთოდები: 1.1.2. 1. return on investment (roi) – ინვესტიციის დაბრუნების მაჩვენებელი ეს მეთოდი გამოიყენება იმის განსაზღვრისთვის, თუ რამდენად ეფექტიანად ხარჯავს ბანკი თავის რესურსებს ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების განვითარებაში. roi ითვლის სისტემაში განხორციელებული ინვესტიციების შედეგების ფინანსურ ზეგავლენას. აღნიშნული მეთოდის უპირატესობა იმაში მდგომარეობს, რომ მარტივად ახსნადია თუმცა შეიძლება არ ასახავდეს ისეთ ფაქტორებს, როგორიცაა მომხმარებლის კმაყოფილება ან სისტემის უსაფრთხოება [6]; 1.1.3. 2. total cost of ownership (tco) – სისტემის მფლობელობის საერთო ღირებულება tco განსაზღვრავს ყველა ხარჯს, რომელიც დაკავშირებულია საინფორმაციო სისტემის და ტექნოლოგიების პროექტირებასთან, განვითარებასთან, განახლებასთან და ექსპლუატაციასთან. ამ მეთოდის საშუალებით ორგანიზაციები (ამ შემთხვევაში ბანკები) ხედავენ, რა თანხები იხარჯება სისტემის არსებობაზე და მართვაზე მისი სასიცოცხლო პერიოდის განმავლობაში. tco-ს გაანგარიშება მოიცავს: პროგრამულ და აპარატულ ხარჯებს; მომსახურების და მხარდაჭერის ხარჯებს; პერსონალის ტრეინინგის ხარჯებს [7]; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 541 1.1.4. 3. performance metrics – შესრულების მახასიათებლები სისტემის მახასიათებლებს შორის ყველაზე პოპულარულია:  სისტემის რეაგირების დრო: რამდენად სწრაფად გადის ინფორმაცია სისტემაში და რამდენად სწრაფად რეაგირებს სისტემა კლიენტისა და ოპერაციების მოთხოვნებზე,  დარღვევებისა და შეცდომების მაჩვენებელი: რამდენად ხშირია სისტემის მოულოდნელი გაჩერება ან სხვა პრობლემები. ეს მაჩვენებელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია უსაფრთხოების და საიმედოობის თვალსაზრისით,  მომსახურების უწყვეტობა: რამდენად დარღვეულია სისტემის ხელმისაწვდომობა, რაშიც იგულისხმება სისტემის გაჩერება ან გაუმართაობა; 1.1.5. 4. user satisfaction surveys მომხმარებლის კმაყოფილების კვლევა ეს მეთოდი ფოკუსირდება მომხმარებლის გამოცდილებაზე და სისტემის მიმართ მის დამოკიდებულებაზე. კმაყოფილების კვლევები აანალიზებს, რამდენად მარტივი და ეფექტიანი იყო სისტემის გამოყენება, რამდენად სწრაფად გაიგეს მომხმარებლებმა მათი ფუნქციები, რა პრობლემები წარმოიშვა და რა გაუმჯობესებები შეიძლება განხორციელდეს; 1.1.6. 5. benchmarking – ბენჩმარკინგი ბენჩმარკინგი გულისხმობს ინფორმაციული სისტემის ფუნქციონირების შედარებას სხვა ორგანიზაციებთან (ბანკებთან) ან ინდუსტრიის საუკეთესო პრაქტიკებთან. ეს მეთოდი საშუალებას აძლევს ბანკს/ორგანიზაციას გაარკვიოს, რა მდგომარეობაშია ის კონკურენტებთან შედარებით და რა ცვლილებები შეიძლება განხორციელდეს სისტემის გამართულობის გაუმჯობესებისთვის; 1.1.7. 6. risk assessment – რისკების შეფასება ეს მეთოდი მოიცავს სისტემის უსაფრთხოების, საიმედოობისა და პარამეტრების შეფასებას რისკების თვალსაზრისით. ამ პროცესში ხდება იმ ფაქტორების იდენტიფიცირება, რომლებიც შესაძლოა გავლენას ახდენენ სისტემის ან ბანკის/ორგანიზაციის საიმედობაზე, უსაფრთხოებასა და ოპერაციებზე. რისკების შეფასება, როგორც წესი, მოიცავს: მომხმარებლის უფლებების და უსაფრთხოების პოლიტიკის ანალიზს, ძირითადი მონაცემების დაცვას, პოტენციურ ტექნიკურ ხარვეზებს; 1.1.8. 7. system usability scale (sus) – სისტემის გამოყენების სკალა sus გულისხმობს კითხვარს, რომელიც გამოიყენება სისტემის გამოყენებადობის შეფასებისთვის. ეს მეთოდი საშუალებას იძლევა გარკვეულ იქნას, რამდენად მარტივია სისტემა კლიენტებისთვის, და როგორია მომხმარებლების გამოცდილება, როდესაც ისინი მუშაობენ სისტემასთან; 1.1.9. 8. process efficiency analysis – პროცესის ეფექტიანობის ანალიზი ამ მეთოდის ფარგლებში ხდება ორგანიზაციულ პროცესებზე ინფორმაციული სისტემის გავლენის შეფასება. თუ სისტემა ახორციელებს ოპერაციებს სწრაფად და ეფექტიანად, ეს გაზრდის პროცესების ეფექტიანობას და შემცირდება ხარჯები; 1.1.10. 9 . balanced scorecard (bsc) – დაბალანსებული მაჩვენებლების სისტემა bsc ეს არის სისტემური მიდგომა, რომელიც საშუალებას აძლევს საბანკო ორგანიზაციებს, შეაფასონ სისტემის ეფექტიანობა არა მხოლოდ ფინანსური კრიტერიუმებით, არამედ მომხმარებლის კმაყოფილების, ინოვაციებისა და შიდა პროცესების ეფექტიანობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 542 თვალსაზრისით. bsc-ის გამოყენება საშუალებას აძლევს ბანკებს და სხვა ორგანიზაციებს, შეაფასონ არა მხოლოდ ფინანსური შედეგები, არამედ სხვა მნიშვნელოვანი ასპექტები, როგორიცაა: მომხმარებლის კმაყოფილება, საჯაროობა და ბრენდის იმიჯი, ინოვაციები და ტექნოლოგიების დანერგვა, შიდა პროცესების ოპტიმიზაცია [8]. აღნიშნული მეთოდი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საბანკო სექტორის მუშაობის ეფექტიანობის შეფასებისთვის, რადგან იძლევა ყველაზე ზუსტ შედეგს საქმიანობის სხვადასხვა მიმართულებების გაანალიზების გზით [3]. სწორედ ამიტომ, მოცემულ ნაშრომში განხილულია balanced scorecard სისტემის გამოყენება, რომელიც სხვა მიმართულებებთან ერთად აანალიზებს ბიზნეს-პროცესების განხორციელებას. ეს ფაქტორი ფრიად მნიშვნელოვანია, ვინაიდან ერთ-ერთ გზას ინფორმაციული სისტემებისა და ტექნოლოგიების გამოყენების ეფექტიანობის შესაფასებლად წარმოადგენს ბიზნეს-პროცესების შეფასება, რომლებშიც ეს თანამედროვე ინფორმაციული ტექნოლოგიები და სისტემები გამოიყენება. შემდეგ განხილულია საკითხი, დაკავშირებული ბანკის საქმიანობაში იტ-ის ინოვაციური მიღწევების გამოყენების ეფექტიანობის შეფასებასთან. კერძოდ საუბარია ბანკის საკრედიტო საქმინაზე. ბანკში კრედიტის გაცემა ნაშრომში პირობითად დაყოფილია 2 ეტაპად: „კრედიტის განაცხადის მიღება და ანალიზი“, „კრედიტის დადასტურება და გაცემა“. ეტაპი „კრედიტის განაცხადის მიღება და ანალიზი“ მოიცავს შემდეგ ოპერაციებს: კლიენტის მისვლა ბანკში და კრედიტის მიღების თაობაზე განცხადების გაკეთება; ბანკის მიერ კრედიტის განაცხადის მიღება; კრედიტის განაცხადის ანალიზი; დამატებითი საბუთების მოთხოვნა/წარდგენა; საკედიტო მოხსენების მომზადება; მოხსენების გადაგზავნა საკრედიტო საბჭოში; საკრედიტო საბჭოში განაცხადის განხილვა. ნახ.1. ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესი ეტაპი „კრედიტის დადასტურება და გაცემა“ მოიცავს შემდეგ ოპერაციებს: საკრედიტო საბჭოდან დადებთი პასუხის მიღება; საჭიროების შემთხვევაში დამატებითი მასალების გამოთხოვა კლიენტისგან; ხელშეკრულების მომზადება, ხელშეკრულების გაფორმება; კრედიტის გაცემა; შესაბამისი რეზერვის მომზადება. ნახ.2. ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით კრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესი დასაწყისი კრედიტის განაცხადი ს მიღება კრედიტის განაცხადი ს ანალიზი დამატები თი საბუთები საკრედიტ ო მოხსენების მომზადება გადაგზავნა საკრედიტო საბჭოში განაცხად ის განხილვა დასასრუ ლი საკრედიტ ო საბჭოდან დადებთი პასუხის მიღება საჭიროები ს შემთხვევაშ ი დამატები თი მასალების ხელშეკრულ ების მომზადება ხელშეკრ ულების გაფორმე ბა კრედი ტის გაცემა დასაწყისი დასასრულ ი რეზერვის მომზადებ ა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 543 აღწერილი ეტაპების მიხედვით შემოთავაზებულია შესაბამისი ბიზნეს-პროცესები (ნახ.1 და ნახ.2), რომლებიც თავის განხორციელებაში გულისხმობს ტრადიციული საბანკო ინფორმაციული სისტემის გამოყენებას. შემდეგ, აგებულია კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის, ასევე გაფორმებისა და გაცემის ეტაპების ბიზნეს-პროცესების მოდელები. აღნიშნული ბიზნეს-პროცესების მოდელების აგებისას გამოყენებულია bpmn-ნოტაცია, ხოლო შემდგომ მოდელირება ჩატარებულია სპეციალიზირებული სისტემის bizagi bpmn modeler-ის გამოყენებით. ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელი ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით წარმოდგენილია ნახ.3-ზე. ხოლო აღნიშნული მოდელის სიმულაცია ნაჩვენებია ნახ.4-ზე. ნახ.3. ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელი ნახ.4. კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის სიმულაცია მოდელის სიმულაციით მიღებულია შედეგები 1 და 2 (ნახ.5 და ნახ.6). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 544 ნახ.5. კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგები 1 ნახ.6. კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგები 2 ანალოგიურად დამუშავდა ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენებით კრედიტის გაფორმების და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელი bpmn-ნოტაციის გამოყენებით, რომელიც წარმოდგენილია ნახ.7-ზე. ნახ. 7. ტრადიციული ინფორმაციული სისტემის გამოყენეით კრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელი ანალოგიურად წინა შემთხვევის, ჩატარდა სიმულაცია პროგრამა bizagi bpmn modelerის საშუალებით და მიღებულ იქნა შედეგები 1 და 2 (ნახ.8 და ნახ.9). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 545 ნახ.8. კრედიტის გაფორმება და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგები 1 ნახ.9. კრედიტის გაფორმება და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგები 2 ვინაიდან ნაშრომის მიზანს წარმოდგენდა საკრედიტო ოპერაციებში ინოვაციური სპეციალიზირებული სისტემის გამოყენების კვლევა, ასევე შემუშავდა შესაბამისი ბიზნესპროცესები ncino სისტემის გამოყენებით, რომელიც დღეისათვის წარმოადგენს ინოვაციურ ნაბიჯს კრედიტებთან მუშაობის სფეროში. [9] ნახ.10-ზე წარმოდგენილია ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესი. ხოლო ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესი მოცემულია ნახ.11-ზე. ნახ.10. ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნესპროცესი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 546 ნახ.11. ncino სისტემის გამოყენებითკრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესი შემდეგ ეტაპზე ჩატარებულია ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელირება. აქ გამოყოფილია ორი ვარიანტი. პირველი ვარიანტი შეესაბამება იმ სიტუაციას, როდესაც კრედიტის გაცემასთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღება ხორციელდება მხოლოდ ncino სისტემის მუშაობის საფუძველზე. ნახ.12-ზე მოყვანილია პირველი ვარიანტის განხორციელება. ნახ.12. ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნესპროცესის მოდელი ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნესპროცესის მოდელის სიმულაციის პროცესში მიღებულია შედეგები 1 და 2 (ნახ.13 და ნახ.14). ნახ.13. ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნესპროცესის სიმულაციის შედეგი 1 ncino ს მიერ ან საკრედიტო საბჭოდან დადებთი პასუხის მიღება ncino ს მონაწილეობი თ საჭიროების შემთხვევაში დამატებითი დოკუმენტაციის წარდგენა კლიენტისაგან ncino მონაწილეობით ხელშეკრულების მომზადება ncino ს გამოყენებით ხელშეკრულების გაფორმება კრედიტის გაცემა და რეზერვის მომზადება ncino ს მონაწილონით დასაწყისი დასასრული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 547 ნახ.14. ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნესპროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგი 2 მეორე ვარინატს წარმოდგენს ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესი საბჭოს ჩართულობით (ნახ.15) ნახ.15. ncino სისტემის გამოყენებით და საბჭოს ჩართულობით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს პროცესის მოდელი ჩატარებულია ncino სისტემის გამოყენებით და საბჭოს ჩართულობით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაცია, რის შედეგად მიღებულია ორი ცხრილი (ნახ.16 და 17). ნახ.16. ncino სისტემის გამოყენებით და საბჭოს ჩართულობით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგი 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 548 ნახ.17. ncino სისტემის გამოყენებით და საბჭოს ჩართულობით კრედიტის განაცხადის მიღებისა და ანალიზის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგები 2 შემდეგ აგებულია ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელი bpmn ნოტაციის გამოყენებით (ნახ.18). ნახ.18. ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელი ჩატარებულია მოდელის სიმულაცია და მოდელირების შედეგად მიღებულია შედეგები ორი ცხრილი (ნახ.19 და ნახ.20). ნახ. 19. ncino სისტემის გამოყენებითკრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგი 1 ნახ.20. ncino სისტემის გამოყენებით კრედიტის გაფორმებისა და გაცემის ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგი 2 უნდა აღინიშნოს, რომ შესაძლებელია ზემოდ მოყვანილი მოდელების სხვადასხვა პარამეტრების სხვადასხვა მნიშვნელობებისთვის სიმულაციის ჩატარება, რაც თავის მხივ იძლევა საშუალებას რესურსების სხვადასხვა მოხმარებით მიღებული სხვადასხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 549 ვარიანტებიდან შერჩეულ იქნას ბანკისთვის კრედიტის განაცხადის მიღების, ანალიზის, გაფორმების და გაცემის ეტაპების განხორციელების საუკეთესო ვარიანტი [10]. შემდეგ განხილულია ზემოდმოყვანილი ბიზნეს-პროცესების და მათი მოდელირების შედეგების გამოყენების საკითხი ბანკის საქმიანობის შეფასებაში მდს-ის საშუალებით. მისი ძირითადი იდეა მდგომარეობს იმაში, რომ მაჩვენებლების სისტემა დაბალანსდება ოთხი ჯგუფის სახით (ნახ.21). ნახ.21. მაჩვენებლების დაბალამსებული სისტემის არსი მდს-ის მეთოდის მიხედვით პირველ ეტაპზე ხორციელდება ხედვისა და მისიის ჩამოყალიბება, მისიიდან გამოყავთ სტრატეგიული მიზნები, რომელთა მისაღწევად მუშავდება სტრატეგია. შემდეგ ხდება 4 მიმართულების გამოყოფა და მათთვის kpi-ების სისტემის ჩამოყალიბება. პირველი ჯგუფი (ფინანსური მიმართულება) მოიცავს ტრადიციულ ფინანსურ მაჩვენებლებს, გულისხმობს კავშირის დადგენას კომპანიის სტრატეგიასა და ფინანსურ მიზნებს შორის, რომლებიც თავისებური ორიენტირებია სხვა შემდგენების ამოცანებისა და პარამეტრების განსაზღვრის დროს. მეორე ჯგუფი (სამომხმარებლო მიმართულება) აღწერს საწარმოს (ჩვენ შემთხვევაში ბანკის) გარე გარემოს, მის დამოკიდებულებას კლიენტებთან, განსაზღვრავს სამომხმარებლო ბაზრის მიზნობრივ სეგმენტებს და კლიენტების მიზნობრივ ჯგუფს. მესამე ჯგუფი (შიდა პროცესების მიმართულება) განსაზღვრავს საქმიანობის სახეობებს, რომელიც ყველაზე მნიშვნელოვანია მოხმარებლების და აქციონერების მიზნების მისაღწევად. მოცემული შემდგენის მიზნებისა და მაჩვენებლების ფორმირება ხორციელდება ფინანსური და კლიენტების შემდგენების დამუშავების შემდეგ, რაც იძლევა შიდა ბიზნეს-პროცესების პარამეტრების ორიენტირების საშუალებას კლიენტებისა და აქციონერების დაკმაყოფილებაზე. მეოთხე ჯგუფი (სწავლების და ზრდის მიმართულება) აფორმირებს საწარმოში შესაბამისს საკადრო უზრუნველყოფას. ამ შედგენის ძირითადი მაჩვენებლები იძლევა საშუალებას შეფასდეს საკადრო სიტუაცია კომპანიაში[1]. როგორც ავღნიშნეთ, balanced scorecard (bsc) სისტემის თითოეულ მიმართულებას აქვს შესაბამისი kpi (key performance indicators) პარამეტრები, რომლებიც გამოიყენება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 550 ორგანიზაციის მუშაობის შესაფასებლად და განვითარების საჭიროებების განსასაზღვრად. ქვემოთ მოცემულია თითოეული მიმართულებისათვის ტიპური kpi-ების ჯგუფების ჩამონათვალი: 1. ფინანსური მაჩვენებლები (financial perspective): მოგება (profitability); შემოსავალი (revenue); წარმოების კაპიტალის გამოყენება (capital utilization); ღირებულება და ხარჯები (cost and expenses); ფინანსური სტაბილურობა (financial stability): 2. მომხმარებლები/ბაზარი (customer perspective): მომხმარებლის კმაყოფილება (customer satisfaction); მომხმარებლის შენარჩუნება (customer retention); ბაზრის წილი (market share); მომხმარებლის მოლოდინი (customer expectations); 3. შიდა ბიზნეს-პროცესები (internal business processes): პროცესების ეფექტიანობა (process efficiency); ხარისხი (quality); ინოვაცია (innovation); პროცესის ოპტიმიზაცია (process optimization): 4. სტრატეგიული სწავლა და განვითარება (learning and growth): თანამშრომელთა კმაყოფილება და მოტივაცია (employee satisfaction and motivation); მოცემული ცოდნა და უნარები (skills and knowledge); ინოვაციური კულტურა (innovative culture); ტექნოლოგიური განვითარება (technology development). შემდეგ მოყავნილია ის kpi-ები, რომელიც შეიძლება იყოს გამოყენებული შიდა პროცესების შესაფასებლად ჩვენს მიერ შემუშავებული და შეფასებული ბიზნეს-პროცესების შემთხვევაში: ხარჯების შემცირება (cost reduction), საბანკო პროდუქტის ან მომსახურების მიწოდების დრო (cycle time), სამუშაო პროცესების გაუმჯობესება, ინოვაციური იდეების განსახორციელებლად საჭირო რესურსები; საბანკო პროდუქტის ან მომსახურების განხორციელების ეფექტურობის ზრდა; რესურსების მაქსიმალური გამოყენება. ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმოდგენილ ნაშომში კი არის ის, რომ შემუშავებული ბიზნეს-პროცესები, მათი მოდელები და სიმულაცია იძლევა საშუალება პირდაპირ შეფასდეს მოყვანილი kpi-ები. ყოველივე აღნიშნული კი, თავის მხრივ, უკუკავშირით ხელს უწყობს ბანკის ბიზნეს-პროცსესების საუკეთესო სახით დაპროექტებას. დასკვნა ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების სხვადასხვა მეთოდები ვერ ქმნიან სრულ სურათს სისტემის წარმატების ან წარუმატებლობის შესახებ. ეს მეთოდები ეხმარება ორგანიზაციებს, შეაფასონ ცალ-ცალკე სხვადასხვა მიმართულებებით მიღებული შედეგები. მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემა (balanced scorecard) საბანკო სფეროში შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც სტრატეგიული მართვის ინსტრუმენტი, რომელიც ხელს უწყობს ბანკს მოკლევადიანი და გრძელვადიანი მიზნების შესრულებას, რომელიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 551 მოიცავს ფინანსურ და მრავალ სხვა მაჩვენებლებს. ამ სისტემის გამოყენებით ბანკი შეძლებს არა მხოლოდ ფინანსური წარმატების გაზრდას, არამედ გაუმჯობესებს კლიენტთა მომსახურების ხარისხს, ჩაატაროს შიდა პროცესების ოპტიმიზაცი და განახორციელოს თანამშრომლების განვითარების სტრატეგიები. ბანკებისათვის „მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემა“ წარმოადგენს შესანიშნავ ინსტრუმენტს, რომელიც ხელს უწყობს სტრატეგიული მიზნების მიღწევას. ამ სისტემის დახმარებით ბანკები შეძლებენ: 1. ფინანსური მაჩვენებლების გაძლიერებას: შესაძლებელი იქნება შემოსავლის, ხარჯების და მოგების მაჩვენებლების ეფექტურად მართვა, რაც უზრუნველყოფს კონკურენტული უპირატესობის შენარჩუნებას ბაზარზე; 2. კლიენტების კმაყოფილების ამაღლებას: დაბალანსებული სისტემა საშუალებას აძლევს ბანკებს მუდმივად მოარგონ თავიანთი სერვისები კლიენტთა მოთხოვნებს და მოახდინონ მომხმარებლის უკეთესი მომსახურების სტრატეგიის განვითარება; 3. შიდა პროცესების გაუმჯობესებას: შესაძლებელი ხდება ოპერაციების ოპტიმიზაცია და რისკების მართვა, რაც განაპირობებს ბანკის ოპერაციულ ეფექტიანობას და სტაბილურობას; 4. თანამშრომლების განვითარებას: სისტემის ფარგლებში ბანკი დიდ ყურადღებას უთმობს თანამშრომლების უნარ-ჩვევების განვითარებას, რაც ზრდის გუნდური მუშაობის შესაძლებლობებს და ორგანიზაციული კულტურის გაუმჯობესებას. შიდა პროცესებთან მიმართებაში ხაზი უნდა გაესვას იტ-ის თანამედროვე ინოვაციური მიღწევების გამოყენების შეფასების შესაძლებლობას და ბანკის საქმიანობაზე მათი ზეგავლენის შესწავლას. ამგვარად, „მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემა“ წარმოადგენს არამარტო ფინანსური მიზნების მიღწევის ხელსაწყოს, არამედ ხელს უწყობს ყველა მნიშვნელოვანი კომპონენტის გაწონასწორებას, რაც გარდაუვალი ხდება ბანკის წარმატებული ფუნქციონირებისთვის გრძელვადიან პერიოდში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 552 ლიტერატურა 1. მ.თევდორაძე, ნ.წულუკიძე, ე.დადიანი, მ.სალთხუციშვილი. თ,რუხაძე, მ.ნებიერიძე. ინფორმაციული ტექნოლოგიების სტრატეგია. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, გამოცემა 2, 2019 (2021), სტუ-ს ბიბლიოთეკა cd – 6155, 250გვ. 2. მ.თევდორაძე, მ.სალთხუციშვილი, ს.გოგოლაძე, თ.რუხაძე. ბიზნეს–პროცესების მართვის ინფორმაციული სისტემებისა და ტექნოლოგიების ეფექტიანობა და მისი გავლენა ორგანიზაციის საქმიანობაზე ბანკების მაგალითზე. მონოგრაფია. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. სტუ, თბილისი, 2017. სტუ–ს ბიბლიოთეკა, cd 3792, 181 გვ. 3. მ.თევდორაძე, ნ.ლოლაშვილი. საბანკო-საფინანსო ინფორმაციული სისტემები და ტექნოლოგიები. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისი, 2019. სტუ-ს ბიბლიოთეკა cd-6155, 280 გვ. 4. nona otkhozoria, taliko zhvania, nino lortkipanidze the critical role of information technology service management using itil best practices to improve business management computer science https://doi.org/10.36073/1512-0996-2024-2-171-176 5. მ.თევდორაძე,ნ.მელიქიძე, ნ.ღუდუშაური. ბანკში თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენების ეფექტიანობის შეფასება. შრომათა კრებული "თანამედროვე გამოწვევები და მიღწევები ინფორმაციულ და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებში 2024 © საგამომცემლო სახლი "ტექნიკური უნივერსიტეტი", 2024. http://www.gtu.ge. isbn 9789941-512-80-3, გვ.42-48 6. https://www.techtarget.com/searchcio/definition/roi 7. https://www.neomind.com.br/en/blog/tco-total-cost-of-ownership-what-it-is-and-how-tocalculate-it/ 8. aleksandra bošković, ana krstić the combined use of balanced scorecard and data envelopment analysis in the banking industry / business systems research | vol. 11 no. 1 |2020 9. https://www.ncino.com/ 10. მ.თევდორაძე, მ.სალთხუციშვილი, თ.ჭიღლაძე, თ.რუხაძე, მოდელირების როლი ბიზნეს–პროცესების დაპროექტებასა და ოპრიმიზაციაში. მონოგრაფია, სტუ, თბილისი, 2017, სტუ–ს ბიბლიოთეკა, cd 3792, 137 გვ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 553 estimation of effectiveness of modern information systems and technologies in banks by balances scorecard (bsc) method nino melikidze resume today, it is relevant for banks to use modern advancements in information technology (it) such as blockchain, artificial intelligence, and modern specialized systems. however, before their implementation, it is necessary to assess the impact of modern technologies on the bank’s operations and the effectiveness of their use, which can be quite challenging. there are various methods, but one of the best approaches is the development and evaluation of business processes within the bank, considering the use of modern technologies. business processes, through their modeling, allow the effectiveness of using certain tools to be assessed. the paper describes modern it systems and technologies used in leading institutions of the banking sector. as example there are provided operations related to working with loans. the business processes have been developed using traditional bank information system, as well as a business processes with using one of the innovative specialized systems in credit activities. business processes models, their simulation, and the simulation results are presented. based on the results, the advantages of using specialized systems can be assessed. the approach of evaluating business processes can also be used to assess the effectiveness of other any new tools. however, this would only be an evaluation of one specific direction. the relevant issue, however, is the comprehensive evaluation of the bank's operations and of the use of modern it achievements within it. in general, various methods are used to assess the effectiveness of the bank's operations and of its use of it and information systems (is), such as return on investment (roi), total cost of ownership, system usability scale, and others. however, only the balanced scorecard (bsc) provides the opportunity to evaluate the bank's operations comprehensively, and importantly, considering the business processes in which modern it achievements are applied. the history of the balanced scorecard (bsc) – a system of balanced indicators – is connected with the formation of the balanced scorecard concept in 1990 when the well-known auditing and consulting company "kpmg peat marwick" began researching tools and possibilities for increasing management efficiency at its research center. in general, at the level of business processes, strategic activities are controlled through key performance indicators (kpis), which represent measures of goal achievement and also indicate the effectiveness of business processes and each employee’s performance. therefore, the balanced system of indicators (bsi), which is focused on the evaluation of kpis, serves as not only a strategic but also an operational management tool. the advantage of bsi is that an organization implementing this system obtains a coordinated system of actions that aligns with the strategy at all levels of management and integrates various functional areas, such as: personnel management, finance, it, and others. this paper proposes an approach to evaluating the effectiveness of bank operations based on the balanced scorecard method. the key steps are outlined, and kpis that could be used to evaluate the bank’s business processes and the application of modern it in them are suggested. key words: evaluating the effectiveness of information technology in banking, kpi (key performance indicators), balanced scorecard method georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 50 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.07 , , , , , , mzia.beruashvili@srca.gov.ge . „ “ , , , , , , ) . , „ “, , . 28.5 % ( ) . . 22.8 %. 20.2 %, 34.5 %. , . , 61.3 %, 2 , , 5 . , , . : , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 51 , . , , , ( , , , , ), . , . , , , , , . , „ “ (1). , . , , , (2). , . , , . , , “ . (3) “ ( (raphanus sativus var. niger (l.) j. kern., (allium porrum l.), ( (tagetes patula l.), (valeriana officinalis l.), (tropaeolum l.), (calendula officinalis l), (ocimum l.) (borago officinalis l.). , (4). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 52 : i=a/nx100 ( , , 2006), (agrios, 2005). , , ., 4 . (x= (a-b)/ax100). . ( ) ( ) . 50 2 . , . ( : „ “, , , ; : , , , , ) . 2019-2022 n 1. n 1 * % 31.0 73.2 24.6 37.4 22.9 28.5 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 53 17.9 2019-2022 . .1 .2 . 3 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 54 .4 . 5 4 28.5 % ( ) . 73.2 %. 2023 . , , . , 22.8 % ( ) . 20.2 %, 34.5 % ( n 1). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 55 n 1 : ( , , , , ) ( , , , ). , , , , . , . , . , . (nezara viridula l.) . , . 5.65 5 8.5 22.8 20.2 34.3 , % georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 56 . 6 2019-2022 , 38 61.3 %, ( n 2). n 2 (nezara viridula l.) (2019-2022 .) ( ) ) (%) 20 19 . 20 20 . 20 21 . 20 22 . 4 5 12 43 35 24 38 61.3 21 37 71 118 62 2024 (tuta absoluta meyrick.) . , 2 , , 5 . „ “ ( , , ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 57 . 5-8 % 1%. . 7 , , , , . n 3. n 3 (20192021 3 ) ( ./100 ) ./100 ) %43.6 49.5 13.5 , , , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 58 , , . , , , , , , , . 1. miller d.a. (1996) allelopathy in forage crop systems, agron. j. 88, 854–859 2. zeng, r. s. (2014). allelopathy-the solution is indirect. journal of chemical ecology, 40(6), 515– 516 3. shamrai, s.n.; glushchenko, v.i.(2006). fundamentals of field research in phytopathology and phytoimmunology: textbook. kharkiv: khnu named after v.n. karazin. 64 p. (in russian) 4. , . . , (2017). „ “, , 170 . 5. , (2009). „ “. „ “, „ “, , 88 . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 455 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.48 (malus domestica borch) „ “ 1; 2;; 3 4; 4; 4 1 ; . . 21 ; . . 3 , ; 4 ; " ", . , ( . , ), , 2020-2023 . : , , , , , . , " " , , , . , , , . : , , , , . . ( ) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 456 . 4 . . , (m. sieversii), , (m. sylvestris) , (m. orlentalis) [9,11,13]. , , [2,7,8]. , 7500 – 8000 , 200 – 250 [1,3,5]. , , , 11 500 – 12 800 , 70 000 150 000 (2008 – 2018 ) . , ( , , , , ), ( , , ), , ), . , , , , . 12 – 18 [2,6,4,12]. : . . , , , . ) , . : 2020-23 , . ( ) . 2012 , 5x2.5; . , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 457 , (mm106) . . : ( ) . xxi , . 2012 (2014 . ) “challanger”. 2020-23 , . ( ) . 2012 , 5x2.5; . , , (mm106) . . , , , . 10,6–10,80c, . -22,3-22,80c, ( > 50c) 3540 – 38700c, 520 – 590 . , . , ; . (18 – 20%) (ph =7,8–8,1). -1,4-1,6%, , – . bbch [10] ; ; ; ; . . upov [14,15]. : . (2020-2023) , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 458 ( . 2016) (2020-2023) 1. 1 (1-5 ) 2020 22.03 20-22.04 24-26.04 28.04.01.05 5.0 9 01-04.10 2021 15.03 15-18.04 21-24.04 25-29.04 4.6 11 24-28.09 2022 26.03 24-27.04 30-02.05 02-05.05 4.2 8 08-10.10 2023 20.03 13-17.04 19-21.04 23-26.04 5.0 10 26-30.09 21.03 18-21.04 23-26.04 27.04-02.05 5.0 9 29.09-05.10 , ( ) . 2021 (15 ), -2021 (26 ). 2020-2023 9 . , ( 1), . ( ) 8-11 . , , 5 . , , , . 2020 (1518 ), 2023 (24-27 ). +4 (4 ). (>5 0 c) = 901260c. . , , 6-10 . 2020 (24 28 ), -2022 (8-10 ). . . , , , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 459 . (2020-2023 ) 2. 2. (1-5 ) ) 16.03 13.04 20.04 22-24.04 5.0 12 16-22.09 122-135 21.03 18-11.04 23-26.04 27.04-02.05 5.0 9 29.0905.10 138-146 , 4-5 . , (+5 ) , , (-3 ). 10 (+10 ). , . 138-146 . . , . . , . . 2,86 ; -4.52 2; -7,42 3 3). 3 ( ) ( 2 ) 3) ( ) ) 3,10±0.11a 5.74 9.60±0.04a 25±0.16a 208,40 ±0.11a 2,86±0.02b 4.52 7.42±0.01b 22±0.12a 240,70±0.21a georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 460 (lsd, p=0,05) 1,4 2,2 0,52 0.70 2,6 . . ( m9). . , 21.5 – 23,0 (1 , 3000 , 62-65 ). . , 13.0-13,9%, 0.31% ( 4). 4 (%) (%) (%) 13.4±0.1a 10,0±0.18b 0.18±0.11a 11.5±0.2a 11.8±0.16a 0.31±0.15b (lsd, p=0,05) 1,8 1,1 0,2 , – , , . , . . -4.8 (5 ). . , . , . , , , , . , , . : , , . : , ( 230-300 ). . (h80 x d88 ). , georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 461 , , . , 30– 34 . , , , . , . , , , , . , . . 4,7 (5). . . 11.4-12.6 % (brix); 10.8-12.0 /100 ; 0.31-0.44 meq/100 . : ( m9). , . . , . . , . . , , . : (2020-2023 .) , , , , , . . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 462 : 1. ., ., : . .,(2020); 7-44. 2. ., ., . , ., 2009. 3. ( ) .2015. 4. ( ). , , ".2001 5. (2019). 2019. www.geostat.ge 6. , . 1973 ii. . . iii. . „ “, . 7. faostat (2019): http://faostat.fao.org/default.aspx. 8. ferree, d. c.,warrington. i. j. apples botany, production and uses. cab nternational, cambridge, 2004. 9. hampson, c.r. and h. kemp (2003), “characteristics of important commercial apple cultivars”, in d.c. ferree and i.j. warrington (eds.), apples: botany, production and uses, cabi international, wallingford, uk, pp. 61-90. hancock, j.f. et al. (2008), “apples”, in j.f. 10. meier u. (2001) growth stages of mono and dicotyledonous plants. bbch monograph, federal biological research centre for agriculture and forestry, bonn. 11. merwin, i.a.; pritts, m.p. are modern fruit production systems sustainable? horttechnology 1993, 3, 128–136 12. milosevic n., milosevic t., glisic i., 2009. productive and organoleptic traits of recent apple cultivars. acta horticulturae (ishs), 825: 565–570. 13. musacchi, s.; serra, s. apple fruit quality: overview on pre-harvest factors. sci. hortic. 2018, 234, 409–430 14. sedov e and ogoltsova, t program and methodology of variety researching of fruit, berry and nut crops (publishing house of the all-russian research institute of fruit crop selection, orel, 1999). 15. upov descriptor (2006): guidelines for the conduct of tests for distinctness, uniformity and stability apple (malus domestica borkh)– tg/14/10 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 463 description of the introduced variety of apple (malus domestica borch) "challenger". zviad bobokashvili1; elene maghlakelidze2, vazha kvaliashvili3 ; vano kakashvili4, lasha tsigriashvili4; marika vakhtangashvili4 1associate professor academic doctor of agricultural, lepl scientific-research center of agriculture, division of fruitgrowing research; 2academic doctor of agricultural, lepl scientific-research center of agriculture, division of fruitgrowing research; 3academician of academy of agriculture, doctor of agricultural sciences; 4master summary the research was conducted in a collection orchard located in shida kartli (village jighaura, saguramo, mtskheta municipality) belonging to the lepl scientific-research center of agriculture (srca) from 2020 to 2023. the research focused on the apple (malus domestica l.) variety "challenger," which was represented in the collection by 15 plants grafted on mm106 rootstock. the study examined the following agronomic and biological characteristics of the cultivar: phenological phases of development, detailed pomological description of the tree, flower, fruits, and other parts of the cultivar. it also included their biochemical analysis, yield patterns, and productivity. according to the study, the "challenger" apple cultivar has high-quality fruits, characterized by regular harvests and good storage capacity. it is recommended for cultivation in industrial fruit-growing zones in georgia, preferably in flat areas. keywords: variety, flower, fruit, fertility, phenology. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 249 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.23 problems of managing valuable natural wetlands in south-eastern poland on the example of selected peatland reserves dr. dominik wróbel state university of applied sciences in krosno, poland dominik.wrobel@pans.krosno.pl orcid: 0000-0001-6232-5861 abstract contemporary processes of anthropogenic transformation of the environment overlap with global problems related to climate change. these phenomena affect, among others, water resources and make the current methods of water management no longer correspond to current conditions. research on the water balance of protected areas allows not only to properly plan changes in the method of water resource protection but also to link them with the protection of disappearing natural habitats and species. it was assumed that the specific alimony catchment area remains without influences from the environment, and the amount of water retained by substrates other than peat is omitted due to their high infiltration coefficient. the water balance equation was used in the calculations, where: inflow [p + hdp + hg], outflow = retention [p + hdp + hg] [e + ho + h'g] = +/r, p precipitation on the surface, hdp surface inflow of water from the catchment area, hg underground inflow, e evaporation from the surface, ho surface runoff of water, h'g underground runoff, r retention (water retained in peats). the values of evaporation and precipitation were assumed according to the current and available data of the institute of meteorology and water management. vegetation studies were conducted based on the classic braun-blanquet phytosociological method [1]. analysis and characterization of peatland habitats were adopted by the monitoring manuals [2, 3]. three nature reserves located in southeastern poland, in the podkarpackie and lublin voivodeships, were selected as research areas. the selected reserves are characterized by great spatial diversity and protect a wide spectrum of peatland vegetation. the obtained results allow us to indicate peat bog areas as important in contemporary planning of water resources protection, however, due to the number of impacts to which they are subject, it is necessary to ensure an appropriate level of financing for nature protection so that it is possible to simultaneously protect natural habitats important for the european union. the work carried out is part of the protection plans for the nature reserves mentioned above [4, 5, 6]. keywords: peat bog, hydrology, nature conservation, nature reserve georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 250 introduction human economy has continuously destroyed aquatic and marsh ecosystems since the middle ages. these activities intensified especially at the turn of the 19th and 20th centuries, and continue to this day. this is mainly due to the intensification of agriculture, the construction of drainage systems, and the transformation of the land surface related to urbanization. the effect of these activities is the reduction of the area of these ecosystems and in many cases their complete disappearance. this process is compounded by the decrease in groundwater levels and changes related to climate warming longterm droughts, torrential rains and short-lived, thin snow cover. in light of these changes, the protection of aquatic and marsh ecosystems takes on particular importance. they retain and store water, improve and stabilize water conditions, enable the preservation of valuable natural habitats and rare plant species, and also create convenient places for breeding and feeding of invertebrates, amphibians, wetland birds and watering holes for birds and mammals, thus increasing biodiversity. water resources are also a direct factor in determining growth, health, and intensive wood mass growth in stands. they also improve the conditions for agricultural activities, limit erosion, and mitigate climate change, especially in the form of temperature extremes. natural water reservoirs, especially peatland complexes, capable of long-term water retention and its gradual release, are also of great value as elements of flood protection systems, especially in the context of the recent, catastrophic floods that covered a large part of central europe in the summer of 2024. types and importance of peat bogs water management, including the ability of natural habitats to retain water, cannot be planned in isolation from the specifics of these habitats. peat bogs are wetland habitats in which organic matter accumulates, with a relatively constant excess of water. they usually form in places with difficult water drainage, on watersheds or on impermeable substrates. peat bogs are a type of extrazonal vegetation, associated mainly with cool and temperate areas. the specificity of peat bogs also includes the lack of oxygen prevailing in the deeper layers of the peat deposit. the surface of peat bogs is covered with plants adapted to the permanently or periodically high humidity. sometimes this vegetation is highly specific, for example when it is formed by sphagnum sp. peat mosses, which are characterized by unlimited growth of apical meristems, while the lower parts of their stems gradually die off. the upper layers of the peat deposit form the so-called acrotelm, where the access of oxygen is quite significant. the deeper part, called catotelm, where the decomposition of plant tissues takes place, is practically devoid of oxygen and in most cases in typical peat bogs has a strongly acidic reaction, even below ph = 3.0. peat bogs are considered to be wetlands where the accumulation of peat (of various types) reaches, depending on local conditions, 30-60 cm in thickness. the deepest peat bogs have a thickness of over 10 m of peat and up to 15 m of limnic sediment base. the most important contributors to peat formation are peat mosses, sedges, cotton grasses and shrubs from the heather family. in terms of phytosociology and habitat, three types of peat bogs can be distinguished: high, transitional and low. high (raised) peat bogs, formed mainly by peat mosses, form tuft-valley complexes. their hydrological balance is based on the dependence on precipitation waters, so they are ombrogenous peat bogs. horizontal water movement is insignificant in them, and the entire peat bog takes on a convex, dome-shaped form. in terms of trophic status, they are dystrophic, poor in nutrients and strongly acidic. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 251 the species composition here is quite poor and consists mainly of peat mosses sphagnum sp., species from family cyperaceae (sedges, cotton grass), ericaceae (bog rosemary, cranberry, marsh rosemary), from genus drosera insectivorous sundews and others. the vegetation of raised bogs belongs to the class oxycocco-sphagnetea and is protected as a priority habitat in the natura 2000 network (code 7110*). they constitute about 6% of polish peatlands and are located mainly in the north of the country, and scattered in the east and in the mountains. fig. 1. the carnivorous round-leafed sundew drosera rotundifolia – a typical species of raised peat bogs. transitional peat bogs are supplied with both precipitation and water flowing from outside the peat bog and spring water. vegetation of this type includes peat bog covers, sedge tufts and larger groups of other flower species. these peat bogs often form carpet covers on the surface of water reservoirs, made up of rhizomes of plants covered with peat mosses. vegetation of this type belongs primarily to the scheuchzerio-caricetea nigrae class and is protected as a habitat in the natura 2000 network (code 7140). they constitute about 4% of polish peat bogs and occur both independently, in dispersion, and in raised bog complexes. low peat bogs are mainly supplied by inflowing waters. they occupy the lowest parts of slowly flowing river and stream valleys, floodplains and spring complexes. horizontal water movement is very high. this type of peat bog is rich in humus compounds and mineral components originating partly from sediments and partly from water flowing into the peat bog. their reaction is from slightly acidic to slightly alkaline. they are usually formed by reed beds, sedge beds, wet meadows and even alder forests, i.e. vegetation that is mostly not subject to legal protection and is quite widespread throughout the country. they constitute up to 90% of polish peat bogs. all types of peat bogs are subject to huge scale destruction, mainly as a result of drainage and melioration, agricultural expansion, expansion of development and water pollution. methodology and scope of research it was assumed that the specific alimony catchment area remains without influences from the environment, and the amount of water retained by substrates other than peat is omitted due to their high infiltration coefficient. the water balance equation was used in the calculations, where: inflow georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 252 [p + hdp + hg], outflow = retention [p + hdp + hg] [e + ho + h'g] = +/r, p precipitation on the surface, hdp surface inflow of water from the catchment area, hg underground inflow, e evaporation from the surface, ho surface runoff of water, h'g underground runoff, r retention (water retained in peats). the values of evaporation and precipitation were assumed according to the current and available data of the institute of meteorology and water management. vegetation studies were conducted based on the classic braun-blanquet phytosociological method [1]. analysis and characterization of peatland habitats were adopted in accordance with the monitoring manuals [2, 3]. three nature reserves located in southeastern poland, in the podkarpackie and lublin voivodeships, were selected as research areas: imielty ug, piskory and the spring of the tanev river. the selected reserves are characterized by great spatial diversity and protect a wide spectrum of peatland vegetation. results imielty ug nature reserve the reserve includes a peat bog complex, part of which was transformed into fishing ponds at the end of the 19th century. after world war ii, the state authorities took over ownership of this area and a state fisheries farm was established here. in 1990, a nature reserve was established with an area of approx. 800 ha. currently, the complex's water reservoirs (the larger one imielty ug and the smaller one rade ko) are not used for economic purposes. fig. 2. imielty ug peat bog complex on the orthophotomap background. the designated catchment area, which supplies the peat-reed complex and ponds of the reserve with rainwater, covered a total area of 16.5 km2, which is 16,500,000 m2 (including the part of the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 253 catchment area located within the reserve's boundaries of 6,610,000 m2). precipitation on the catchment area outside the reserve (9,890,000 m2) is 6,369,160 m3, and evaporation from this area is 3,461,500 m3, the difference, excluding ground infiltration, constitutes an inflow from outside the reserve and amounts to 2,907,660 m3. the area of the reserve located outside the catchment area of the pond-peat bog system is 1,390,000 m2. precipitation on this area is 895,160 m3/year, this is the amount of water that flows out of the reserve or evaporates without affecting resources within the alimony zone of peat bogs and ponds. the area of the reserve in the catchment area is 6,610,000 m2. precipitation on the catchment area in the reserve is 4,256,840 m3, and evaporation from this area is 2,313,500 m3. the calculated value of the surface inflow, excluding infiltration (2,907,660 m3) together with the value of precipitation on the reserve area, reduced by evaporation (1,943,340 m3), assuming that the losses due to lateral seepage are balanced with the income from seepage, allow determining the value of water income 4,851,000 m3/year for the entire reed-peat bog complex and ponds. the 2001 water use permit, based on hydrometeorological data from 1977, assumes year-round water collection, ensuring the operation of the pond farm, at the level of 2,065,202 m3. however, this document assumed a water surface area of 127.2 ha, and an average depth of 0.55 m for rade ko and 0.85 m for imielty ug. currently, the water surface, together with patches covered with floating vegetation, is approximately 71.7 ha, and the average depth, calculated based on 56 measurements made on 1 july 2022 in both ponds, was 0.95 m. the estimated reduction in the water level in imielty ug, based on observations and measurements of the water surface position relative to the shoreline traces (sediments, shore microstructures, vegetation position), was then approximately 0.6 m. the above data show that with the ponds fully filled, within their current boundaries, the volume of stored water would amount to 1,096,021.76 m3. this value is close to the full volume of the reservoir calculated in 2001, i.e. 1,098,990 m3, despite the reduction in its surface area due to the development of reed beds. although in this situation, resulting from successional changes in reservoirs and the cessation of fishing, as well as climate change and the use of data from different periods, it is not possible to obtain full comparability of hydrological data, it can be assumed that the similarity of the volume of water stored in ponds calculated in 2001 and 2022, when they are completely filled, results from the high retention capacity of reed beds that have developed within the ponds over the last twenty years. the water surface of the ponds, together with the area of the identified reed beds, amounts to a total of about 125 ha, i.e. an area close to that reported in 2001. the difference between these numbers is probably small areas of shrubs, but their separation from the shrubs already existing at that time is not possible today. the reed beds shown here, as a form of low peatland habitats, were included in the calculation of retention waters in the peat bogs of the reserve. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 254 fig. 3. a drying reservoir on the surface of a peat deposit in the imielty ug nature reserve. the reserve's retention resources are mainly shaped by the ability of peat bogs to store water, while other substrates are omitted here due to their high infiltration coefficients, which means that the water that seeps into them mostly supplies the peat bogs located here underground or percolates outside the catchment area. in substrates other than peat bogs in the reserve, there are no significant, retained free water resources. the peat bog basin of the reserve, together with the waters of the ponds and the peat bogs on their western and northern shores, which in the morphological sense are not connected to the main peat bog, has a total area of 4,291,982 m2. to calculate peat resources and peat retention, the area of the patches of the following habitats located within the alimentation catchment area within the reserve was taken into account: raised peat bogs of the oxycocco-sphagnetea class, vaccinio uliginosi-pinetum marsh forests, transitional peat bogs of the scheuchzerio-caricetea nigrae class, peat reservoirs, reed beds of the phragmitetea class and alder forests of the alnetea glutinosae class. the area of the peat complex thus defined is 3,865,431 m2. taking into account the average depth of the peat deposit (2.13 m), calculated on the basis of 58 basic boreholes made in different parts of the complex, the total peat resources in the reserve were determined at 8,233,368.03 m3. this calculation does not take into account the highly hydrated bottom sediments of reservoirs, the thickness of which does not exceed 0.5 m, and the resources of which are difficult to estimate precisely. the thickness of such sediments is included in the measurement of the depth of reservoirs. full water saturation of peats of various types ranges from 75% in some low peats to even 95% in the case of most high peats and some transitional peats. taking into account the percentage share of high and transitional peats in relation to low peats, the potential full saturation of peats in the reserve was assumed for further calculations at the level of 90%. with this assumption, the maximum volume of water that can be georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 255 accumulated in peat bogs can be determined at 7,410,031.23 m3. based on measurements taken at 58 points, where the depth of the peat deposit was measured, the average depth of the groundwater table was also determined, which is about 27.01 cm. it was therefore assumed that this layer and the driedout peat reservoirs of the reserve could contain an additional 1,044,052.91 m3 of water and this value should be treated as the scale of peatland desiccation. at the same time, this amount of water is almost equal to the total demand for water to fill the ponds (1,098,990 m3) shown in 2001 and exceeds the amount of water discharged during the emptying of reservoirs (902,863 m3). piskory nature reserve the reserve includes an artificial reservoir created in the mid-19th century. work began in 1833 and continued with breaks until 1852. as a result of water damming, a pond with an area of 120 hectares was created. it was used as a fishing pond until world war ii, and in 1944 it was nationalized. in 1990, as a result of prolonged drought, drainage works and a depression cone around the nitrogen plant in pu awy, the water surface disappeared. in 1993, work was undertaken to recreate the lake. in 1998, a nature reserve was established here. today, only a relict water surface has survived. most of the surface of the former reservoir is covered with reed vegetation of the phragmitetea class, and in the eastern part also with alder forests of the alnetea glutinosae class. fig. 4. piskory nature reserve on the basis of the digital terrain model. the designated catchment area, which supplies lake piskory with rainwater, covered a total area of over 43 km2 (43,124,135 m2, including the part of the catchment area located within the reserve boundaries of 1,850,502 m2). the area of the catchment basin supplying the reserve, previously included in the calculations, requires comment. namely, it included the catchment basin of the du y piotr stream up to the profile in the frontal dam of the reservoir and the rabik catchment basin up to georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 256 the branch of the rabik ii canal. the total area of such a unit was 84.7 km2. this division of the catchment basin is included in the preliminary documentation (kucharczyk 1996) and in the documentation from the monitoring of aquatic ecosystems in the area of lake piskory (radwan 1997). this approach is incorrect and has a serious flaw, namely the inability to determine how much water from the rabik catchment reaches rabik ii at the place where the streams branch. moreover, during periods of drought, any flow in rabik ii disappears and it can only be assumed that this stream has only a narrow coastal catchment area. small differences in the height of the terrain on the eastern side of the reserve do not allow for a certain determination of the catchment area boundaries and on significant parts of them, floodlands are formed after thaws and rainfall. the waters of these floodlands are additionally retained by dams built by beavers, slowed down in artificial streams by accumulations of organic matter and as a result, they only partially flow into the lake. the water resources remaining outside the reserve are partly subject to ground retention and partly to evapotranspiration. the water flowing into the vicinity of the embankment, locally accumulates in the vicinity of the embankment and flows into the reserve boundaries using culverts under the embankment, made on the beds of du y piotr, rabik ii, du y piotr ii and on two other canals. for this reason, the inflow of all waters from the part of the catchment area located beyond the embankment should be treated as potential only, and at the same time it is not possible to precisely estimate the actual inflow. precipitation on the catchment area outside the reserve (41,273,633 m2) is 24,805,453.4 m3, and evaporation from this area is 14,445,771.6 m3, the difference, excluding ground infiltration, constitutes an inflow from outside the reserve and is 10,359,681.8 m3. the area of the reserve located outside the catchment area of the lake is 182,666.72 m2. precipitation on this area is 109,782.6 m3/year, this is the amount of water that flows out of the reserve or evaporates without affecting resources within the alimony zone of the lake. the area of the reserve in the catchment area is 1,850,502 m2. precipitation on the catchment area in the reserve is 1,112,151.7 m3, and evaporation from this area is 647,675.7 m3. the calculated value of surface inflow, excluding infiltration (10,359,681.8 m3) together with the value of precipitation on the reserve area, reduced by evaporation (464,476 m3), assuming that losses due to lateral seepage are balanced with the income from seepage, allow determining the value of water income 10,824,157.8 m3/year for the entire complex surrounded by embankments. both the initial documentation of the reserve (kucharczyk 1996) and the later documentation from monitoring works, including monitoring of aquatic ecosystems (radwan 1997) and monitoring of ecological changes occurring as a result of renaturalization works (radwan 1998) do not address the issue of water balance, but only provide the planned or expected volume of the facility. according to the authors of the preliminary documentation, the permanent surface of the water surface in lake piskory is 126 ha and allows for obtaining a volume of 1,000,000 m3, and in the entire dammed area (175 ha) 1,690,000 m3 of water. the assumed elevation of the water level was to be 123.6 m above sea level. the documentation from the monitoring of aquatic ecosystems indicates a maximum volume of 1,500,000 m3, but with an elevation of 123.8 m above sea level. as part of the program "renaturalization of ecological relations in the area of the piskory reservoir" (radwan 1998), the front dam was reinforced and raised to an elevation of 124.5 m above sea level. according to the authors of the study, this will allow for the storage of 1,500,000 m3 of water with a water surface of 128 ha. however, obtaining this georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 257 volume, with the assumed elevation of 123.8 m above sea level, is and probably was already unrealistic at that time, due to the lack of proper closure of the inter-dune gate in the northern part of the reservoir. the water elevation caused its surface overflow above the pipe culvert, because the ground level in this place is about 123.6 m above sea level. fig. 5. residual water reservoir in the piskory nature reserve. ród a tanwi nature reserve the area of the current reserve was not drained by drainage ditches until the mid-19th century, and the actual course of the tanev began north of the reserve. the construction of the network of drainage ditches began in the 1860s and was probably completed in the 1930s. since then, the springs of the tanev have moved to their current location in the reserve. the reserve was established in 1998 on an area of approximately 186 ha. the hydrographic network inventoried in 2020 is of a fully anthropogenic nature, overlapping the existing peatland reservoirs, which are the fundamental hydrographic units here. the existing system of drainage ditches, probably created in the 1930s, creates a drainage network, identical to the permanent outflow network. this network was intended to stabilize the outflow of water from the entire peatland system, thereby reducing their retention resources. the implementation of this task required connecting previously independent peatland facilities with ditches, dug both within the peatlands themselves and the dunes separating them. this required the creation of long ditch connections, and the drainage of peats, which have high absorption properties, a significant density of ditches in large reservoirs. a dense network of longitudinal, diagonal and transverse ditches was made in the main reservoir, from where a collecting channel, crossing the area from south to north, led water out of the reserve. this is the main drainage axis, draining most of the reserve's peat bogs. the second georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 258 drainage axis includes a shallow ditch draining water from the eastern part of the reserve out of the reserve. these two main drainage axes are the only elements of the network of permanent water outflow from the reserve's peat bogs. fig. 6. the tanew springs nature reserve against the background of the digital terrain model, including the location of peat bog reservoirs (light blue polygons), the system of drainage ditches (blue lines) and the direction of water flow (blue arrows). currently, these axes are not clearly visible. the reservoirs are permanently flooded by beavers, but they have preserved traces of ditches in the vegetation layout. they are identifiable on the orthophoto map, but in reality these places are permanently filled with water, as are their surroundings. regardless of the main drainage axes described above, a ditch is dug between some parts of the complex, which can periodically drain water. however, during the research in the reserve, no such phenomenon was observed this ditch, apart from the initial section, is dry. roadside ditches are also periodic forms of drainage. their presence is also important due to the barrier nature of the roads running along the eastern border of the reserve and crossing its western part. these roads significantly change the outflow of water on the surface of the terrain and the flow of groundwater. drainage ditches, both permanent and periodic, dug outside the peat bogs, have different sizes. their upper width is between 1.5 and 3.0 m, while the bottom width is on average 0.8 m, with an average depth of 1.0 m below ground level. ditches dug within peat bogs are usually heavily filled with sediments and organic material and their original dimensions cannot be precisely determined. they probably ranged from 1.0 m wide x 0.5 m deep to 2.0 m x 1.0 m. the dimensions of roadside ditches georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 259 depend on topographic conditions, in places reaching a width of 3.0 m at a depth of 1.5 m at the top of the embankment. the introduction of a drainage ditch system into the system of originally drainless reservoirs has significantly increased the area covered by organized drainage. although a significant part of the reserve is a catchment area with periodic drainage, during long-term dry weather and high summer temperatures, the drainage network contributes to the drying of a significant part of the peat bogs. it should also be noted that the creation of a network of artificial ditches also forced a change in the direction and intensity of natural surface runoff. the hydrographic network, formed by a system of drainage ditches, has 5,556 m of ditches, including a dry ditch with a length of 338 m, obliterated and partially overgrown ditches for 1,343 m and roadside ditches for 1,348 m. taking into account all categories of ditches, the density of the hydrographic network is almost 29.9 m/ha, and excluding road ditches 22.6 m/ha. the average rainfall of 685 mm is assumed as the annual average from the meteorological station. the designated catchment area, supplying the peatland system of the reserve with rainwater, covered a total area of 268 ha, which is 2,680,000 m2, including 1,118,100 m2 outside the reserve. rainfall on the catchment area outside the reserve is 765,898.5 m3, and evaporation from this area is 411,460.8 m3, the difference, excluding ground infiltration, is an inflow from outside the reserve and is 354,437.7 m3. the area of the reserve located outside the catchment area of the peatland system is 295,200 m2. rainfall on this area is 202,212 m3/year, this is the amount of water that flows out of the reserve or evaporates without affecting resources within the catchment area of the peatlands. the area of the reserve in the catchment area is 1,561,900 m3. rainfall on the catchment area in the reserve is 1,069,901.5 m3, and evaporation from this area is 574,779.2 m3. the calculated value of surface inflow, excluding infiltration (354,437.7 m3) together with the value of precipitation on the reserve area, reduced by surface runoff and evaporation (495,122.3 m3) allow us to determine the value of water income 849,560 m3/year. the reserve's retention resources are mainly shaped by the ability of peat bogs to store water, while other substrates are omitted here due to their high infiltration coefficients, which means that the water that seeps into them mostly supplies peat bogs underground. in substrates other than peat bogs in the reserve there are no significant resources of free water. the reserve's peat reservoirs have a total area of 452,100 m2. taking into account the average depths of the peat deposit in individual reservoirs, the total peat resources in the reserve were determined at 835,511 m3. the full saturation of peat with water, which was assumed at 90%, allows us to determine the maximum volume of water that can be accumulated in the peatlands at 768,159.9 m3. based on measurements taken at 50 points, located in seven main peatland reservoirs, the average depth of the groundwater table was determined to be 25.14 cm. it was therefore assumed that this layer and the open water floodplains of the reserve could contain an additional 102,292.143 m3 of water. the calculated difference between the values of the inflow and the evaporation and retention of the peatlands is approximately 747,267.9 m3 and constitutes the probable surface runoff from the reserve. this means an outflow of approximately 0.0237 m3/s. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 260 surface runoff is mainly carried out by a drainage ditch. precise measurement of the runoff intensity was not possible, because its final section is blocked by a wide beaver lodge, and then it passes through a causeway with a footpath, behind which it spreads in a wide strip with an average depth of 0.30 m. based on the approximate cross-section of the runoff and the water velocity, the runoff intensity was measured in september and january. it amounted to 12.3 and 5.1 l/s (0.0123 and 0.0051 m3/s), respectively. these values are lower than calculated, but they result from measurements outside the period of the most intense rainfall. the drainage ditch located more to the east is largely shallow and conducts water only during the period of intense rainfall, probably collecting it from a small area of the adjacent dune. during the summer field inspections and in september 2020, at the end of the summer rainfall period, this ditch was flooded in its estuary section, but no water flowed out of the reserve at that time. discussion imielty ug nature reserve the calculated difference between the assumed water volume of the ponds when completely filled and the volume of revenue, reduced by evaporation, is 3,752,010 m3 per year, which is 50% of the calculated water deficit in the peat bog. according to the hydrological study from 2001, the available flows amount to 2,767,290 m3 throughout the year, and at the same time, no water is assumed to be released from the discharge devices, except for the period from 1 to 25 october, assuming that the inviolable flow below the reservoir, of 10 l/s, will be provided by seepages from the imielty ug pond. the above calculations and the historical data cited indicate an extremely unbalanced water balance of the complex. in order to supplement the water shortages in the peat bog, it should be remembered that also within the ponds, there is a volume reserve that is difficult to estimate, because it varies throughout the year, resulting from too much water runoff in recent years, in relation to the inflow and precipitation with increased evaporation. this reserve can be even over 430,000 m3. determining the safe level of runoff for the peat bog can only take place after restoring the full impoundment in the reservoirs, i.e. after they are filled to the elevations: for rade ko 182.6 m above sea level, and for imielty ug 182.4 m above sea level, and also after supplementing the demonstrated water shortages in the peat bog. the main factors influencing the reserve's water shortage are, apart from climate change and succession processes occurring in the peat bogs, also basing water use permits on outdated data and the practice of water theft. the latter phenomenon results from the general shortage of water resources. the owners of fish ponds located above the reserve are taking out too much water, while those located below the reserve are destroying the damming facilities and generating excessive runoff from the peat bogs. piskory nature reserve the lake's retention resources are quite difficult to estimate, because the specificity of the reed vegetation causes the formation, even in periods of extreme drought, of a complex mosaic of tussocks, planes, waterlogged depressions and residual water reservoirs with a difficult to estimate share of sedge and reed peat. to calculate the retention capacity of the lake, it is necessary to assume the homogeneity of the bottom and adopt the average thickness of peat deposits, which, calculated based on 20 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 261 measurements taken in different parts of the lake, was 0.95 cm. with the further assumption that the fully water-saturated form of the peats present here usually contains about 85% water, then on the surface of 127 ha, in the water-peat layer with a volume of 1,206,500 m3, there is 1,025,525 m3 of retained water. even with optimistic assumptions regarding the possibility of water damming in accordance with studies from 1997 and 1998, the reservoir can permanently store only about 500,000 m3 of water above the extremely low level observed in 2022. an analysis of the actual possibilities of retaining water in lake piskory and releasing it through the frontal dam can only be carried out after the construction of the northern embankment, closing the lake to the elevation of 124.5 m above sea level. ród a tanwi nature reserve it seems that the water balance of the peat bogs is moderately unbalanced. in average rainfall years, they are partially drained, and the deficiencies are supplemented during years with rainfall values exceeding the average of 685 mm. in the reference period of 1951-1991, as many as 23 average annual rainfall values are significantly lower than the multi-year average, and only 16 are significantly higher. due to this situation, it is necessary to build gates in the indicated locations, allowing for a moderate increase in the water level in the peat bog reservoirs. the existence of a network of drainage ditches, even those partially overgrown with vegetation, causes constant, excessive drainage of the complex. conclusions the water resources of peat bogs in selected reserves are an excellent example of natural natural objects, transformed anthropogenically to a limited extent, which have enormous water retention capabilities. their significance includes not only the capture of excess water during periods of rainfall but also the gradual release of accumulated water during periods of drought. the potential retention volumes shown for individual objects may constitute an important element of the local water balance and indicate the undervaluation of peat bogs and wetlands in general in modern water resources management. at the same time, treating peat bogs as objects accumulating water is not incompatible with providing them with appropriate protection, taking into account their natural values. on the contrary both goals are consistent with each other. the protection of peat bogs requires providing them with appropriate hydration, hence maintaining their retention role becomes at the same time an action aimed at protecting natural habitats and species. bibliography [1] dzwonko z. 2007. przewodnik do bada fitosocjologicznych. wydawnictwo sorus. pozna – kraków, ss. 308. [2] mróz w. (red.) 2010. monitoring siedlisk przyrodniczych. przewodnik metodyczny. cz i. gio , warszawa. [3] mróz w. (red.) 2012. monitoring siedlisk przyrodniczych. przewodnik metodyczny. cz iii. gio , warszawa. [4] wróbel d., czy owicz s., halama m., piegdo a., topolski k. 2021. plan ochrony dla rezerwatu przyrody „ ród a tanwi”, mscr., pp. 261. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 262 [5] wróbel d., czy owicz s., halama m., szymczyk r., topolski k., wzi tek b., zubel r. 2022. plan ochrony dla rezerwatu przyrody „imielty ug”, mscr., pp. 560. [6] wróbel d., czy owicz s., halama m., szymczyk r., topolski k., wzi tek b., zubel r. 2022. plan ochrony dla rezerwatu przyrody „piskory”, mscr., pp. 264. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 90 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.10 , ; ; ; , , , , , . . . , . , , , . . , , . , . : ; ; , , , , , .(1,2) , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 91 . . , .(3) , , , . , .(4–6) b , , , . , , , , , ; , (1, 2). , , , (3, 4). , , (nk ), , t, . (7). 10%, . . , , . , nk, in vitro . , , , , c , v . , in vitro 50%. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 92 , . , 0,2% 46%. , in vitro 14% 11.5%, , (32,7%) (8). , (9). . , . , , . , . . , , , , . , . , . . : lactobacillus, enterobacter, pseudomonas, gardnerella (33.21%, 7.17%, 7.32%, 6.91%, ). e. faecalis, streptococcus spp., staphylococcus spp., mycoplasma spp. (10). gardnerella . , , bifidobacterium, prevotella gardnerella, (11). , gardnerella, klebsiella streptococcus (12). . , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 93 , . , . , , . , . 48.3% , . , staphylococcus spp. . , 100% 58.3% c. trachomatis u. urealyticum . 50.2%, 0% staphylococcus spp. , 16.7% da 48.8%c. trachomatis u. urealyticum . , . . , , . , . , , , , , , . , , . , . , , . , . , , , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 94 , , . , , , 52.94%. i 40.0%, ii 50.0%, iii 70.0% iv 46.7%. . , , . . , . , , . , . (il12,tnf, ) , , , , . , . , . , b (espcs) , il-6 tnf. il-6 b , tnf, , (13). , (igg1, igg2, iga) , ig (14). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 95 . , (15). . . , , (16). (10, 13). . , , , . , , , (10) , (17). (18). . , (1, 2). , , , . , , , , / , “ ” (clock-face) (19). , (17). cd-138 ( syndecan-1, ) . , cd-138 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 96 ( , 100% 75%; 100% 65%) (93% 47%). , , cd138 , (19). . multiple myeloma antigen 1 (mum-1) , , b t. , mum-1 b, b. , mum-1 . . , . . . , . , . ki67, , . , ki-67, (20). , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 97 : 1. farghali mm, abdelazim i, el-ghazaly te. relation between chronic endometritis and recurrent miscarriage. menopausal review. 2021;20(3):116–21. 2. song d, feng x, zhang q, xia e, xiao y, xie w, et al. prevalence and confounders of chronic endometritis in premenopausal women with abnormal bleeding or reproductive failure. reprod biomed online [internet]. 2018 jan 1 [cited 2024 jul 24];36(1):78–83. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29111313/ 3. garcía-velasco ja, budding d, campe h, malfertheiner sf, hamamah s, santjohanser c, et al. the reproductive microbiome clinical practice recommendations for fertility specialists. reprod biomed online [internet]. 2020 sep 1 [cited 2024 jul 24];41(3):443–53. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32753361/ 4. kaku s, kubo t, kimura f, nakamura a, kitazawa j, morimune a, et al. relationship of chronic endometritis with chronic deciduitis in cases of miscarriage. bmc womens health [internet]. 2020 jun 1 [cited 2024 jul 24];20(1). available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32487112/ 5. xu y, mei j, diao l, li y, ding l. chronic endometritis and reproductive failure: role of syndecan-1. am j reprod immunol [internet]. 2020 sep 1 [cited 2024 jul 24];84(3). available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32329146/ 6. kimura f, takebayashi a, ishida m, nakamura a, kitazawa j, morimune a, et al. review: chronic endometritis and its effect on reproduction. j obstet gynaecol res [internet]. 2019 may 1 [cited 2024 jul 24];45(5):951–60. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30843321/ 7. santoro a, travaglino a, inzani f, angelico g, raffone a, maruotti gm, et al. the role of plasma cells as a marker of chronic endometritis: a systematic review and meta-analysis. biomedicines. 2023 jun 15;11(6):1714. 8. chen y qing, fang r li, luo y na, luo c qiao. analysis of the diagnostic value of cd138 for chronic endometritis, the risk factors for the pathogenesis of chronic endometritis and the effect of chronic endometritis on pregnancy: a cohort study. bmc womens health. 2016 dec 5;16(1):60. 9. buzzaccarini g, vitagliano a, andrisani a, santarsiero cm, cicinelli r, nardelli c, et al. chronic endometritis and altered embryo implantation: a unified pathophysiological theory from a literature systematic review. j assist reprod genet. 2020 dec 6;37(12):2897–911. 10. moreno i, cicinelli e, garcia-grau i, gonzalez-monfort m, bau d, vilella f, et al. the diagnosis of chronic endometritis in infertile asymptomatic women: a comparative study of georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 98 histology, microbial cultures, hysteroscopy, and molecular microbiology. am j obstet gynecol. 2018 jun;218(6):602.e1-602.e16. 11. liu y, ko eyl, wong kkw, chen x, cheung wc, law tsm, et al. endometrial microbiota in infertile women with and without chronic endometritis as diagnosed using a quantitative and reference range-based method. fertil steril. 2019 oct;112(4):707-717.e1. 12. moreno i, garcia-grau i, perez-villaroya d, gonzalez-monfort m, bahçeci m, barrionuevo mj, et al. endometrial microbiota composition is associated with reproductive outcome in infertile patients. microbiome [internet]. 2022 dec 1 [cited 2024 jul 24];10(1). available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34980280/ 13. cicinelli e, bettocchi s, de ziegler d, loizzi v, cormio g, marinaccio m, et al. chronic endometritis, a common disease hidden behind endometrial polyps in premenopausal women: first evidence from a case-control study. j minim invasive gynecol [internet]. 2019 nov 1 [cited 2024 jul 24];26(7):1346–50. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30708117/ 14. shen m, o’donnell e, leon g, kisovar a, melo p, zondervan k, et al. the role of endometrial b cells in normal endometrium and benign female reproductive pathologies: a systematic review. hum reprod open [internet]. 2022 [cited 2024 jul 24];2022(1). available from: /pmc/articles/pmc8825379/ 15. buchta rosean c, feng ty, azar fn, rutkowski mr. impact of the microbiome on cancer progression and response to anti-cancer therapies. in 2019. p. 255–94. 16. walther-antónio mrs, chen j, multinu f, hokenstad a, distad tj, cheek eh, et al. potential contribution of the uterine microbiome in the development of endometrial cancer. genome med. 2016 dec 25;8(1):122. 17. cicinelli e, vitagliano a, kumar a, lasmar rb, bettocchi s, haimovich s, et al. unified diagnostic criteria for chronic endometritis at fluid hysteroscopy: proposal and reliability evaluation through an international randomized-controlled observer study. fertil steril. 2019 jul;112(1):162-173.e2. 18. li y, xu s, yu s, huang c, lin s, chen w, et al. diagnosis of chronic endometritis: how many cd138 + cells/hpf in endometrial stroma affect pregnancy outcome of infertile women? american journal of reproductive immunology. 2021 may 24;85(5). 19. parks rn, kim cj, al-safi za, armstrong aa, zore t, moatamed na. multiple myeloma 1 transcription factor is superior to cd138 as a marker of plasma cells in endometrium. int j surg pathol. 2019 jun 28;27(4):372–9. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 99 20. mishra k, wadhwa n, guleria k, agarwal s. er, pr and ki 67 expression status in granulomatous and chronic non specific endometritis. journal of obstetrics and gynaecology research. 2008 jun 23;34(3):371–8. problematic issues related to the phenotypic characteristics, persistence and progression of chronic endometritis a critical review oliko murghulia; giorgi tevdorashvili; nino tevzadze; giorgi burkadze tbilisi state medical university abstract chronic endometritis is defined as mild persistent inflammation of the endometrium, characterised histologically by inflammatory cells in the endometrial stroma, including plasma cells, lymphocytes, eosinophils, and even lymphoid follicles. diagnosing chronic endometritis is difficult for a variety of reasons. most patients are asymptomatic, and ultrasound features are nonspecific. microbiological examination is often not informative because most pathogens are non-cultivable. chronic endometritis can be diagnosed by hysteroscopy based on detecting specific endometrial changes, such as focal or diffuse hyperemia, stromal edema, and micropolyps. histopathological identification of plasma cells in endometrial biopsy specimens is considered the gold standard for the diagnosis of chronic endometritis. there is a hypothesis that chronic endometritis may be related to endometriosis, although studies in this direction are very scarce. there are different opinions about the persistence and progression of chronic endometritis, which require further research. keywords: chronic endometritis; plasma cells; : ; oliko murghulia – phd student at tbilisi state medical university george tevdorashvili ; george tevdorashvili – associate professor at tbilisi state medical university department of obstetrics and gynaecology email: doc.tevdorashvili@gmail.com ; nino tevzadze – resident in anatomical and clinical pathology at tbilisi state medical university e-mail: niniatevzadze1@gmail.com phone number: +995 598297600 , ; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com; g.burkadze@tsmu.edu georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 162 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.15 . . , . . . . , . : , , . , . . . , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 163 , . . ( ), , , , . , , , , , . , , “ ( ) . , , , , , “, . , , . , , , („ “) , , . , , . , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 164 . . , , , . , , , , [1]. , , , . . , ( ) , , , , [2]. , , , . „ “ , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 165 [3]. , . , , , . , , . , , 65+ ( ), , . , , 65+ . . , , , . , . [4]. , 65+ , . , . , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 166 , ( ), , . 2023 n 1/4/1691) . . . , . [5], [6]. , 65+ ( ), , , , , ( , ). , . ( , ) . , „ “ , , . . , , : 1) ( ) ; 2) ; 3) ( ); georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 167 4) . , . , . . . . , . , . . , . , , , . , , , . , , , , . . , , , . , , : ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 168 ; ) ; ) ; ) , „ “ ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) ) ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) ; ) , ; ) ; ) ; ) ; ) , [7]. , , , , , , , . , , . , . , , , . , , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 169 : , ? . [8]. , : 1) , 2) , 3) . . , . , „ “ , . ( , , , ). , . , ( ), . , . , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 170 . . [9]. , , , , , . , , . , . . „ “ . , , , . , [8]. , , , , , , , , . , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 171 , , , . , . : , . , „ “ , , . . ( , , .) . , , : ( ), . : , . [9]. , ( ), . . , ( ) , ( ). . , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 172 . . , , . . , . , : , , . . : , . , . . [10]. , , . , , , , . , , , . , . : 1. ; 2. ; 3. , [11]. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 173 , . , . . , . , , . , . . , . , . , [5]. , , . . , . , . , , , . , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 174 . , . , . , . , , . , . , : , , .). . , . , . [12], [13]. , . , , . , [14]. , , . , , , , . : , , ; ; ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 175 ; ; ( ). ; , ; ; ; ; ( ) ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; , , ; ( ) ; ; ; ; ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 176 ( , .) . . , ; „ “ ( , , . ); ; ; ; ; , ; “ ( ) , ; „ “ , ; „ “ . , ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ( „ “, .); . . ( , [15], [16], [17], [18], [19], [20]). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 177 , . , . , , , . , . . , , , , . . , . , , . references: 1. goroshidze g. (2018) organizational climate of educational institutions and ways of optimization attitudes towards academic staff (principles and procedures for the occupation of academic positions). “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj” /education sciences and psychology., n3 (49), p. 84 97. (in georgian). 2. goroshidze g. (2019) prospects for improving organizational behavior in higher education. “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/education sciences and psychology. n2 (52), p. 55-73. (in georgian). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 178 3. goroshidze g. (2020) organizational pathologies in the higher education system. “internetacademy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/education sciences and psychology. n3 (57), p. 37-45. (in georgian). 4. goroshidze g. (2019) human resource evaluation and management models in the education system. “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/education sciences and psychology. n3 (53), p. 76-90. (in georgian). 5. goroshidze g. & mgeladze, l. (2023). "academic corruption" – compensation, competition and assessment system. n3 (70), vol. 18, issue 3, 29-44. doi suffix: 10.36962/nec18032023-29 (in georgian). 6. mgeladze, l. (2017). the challenges georgia faces in the fight against corruption, journal business-engineering, 2017, #4, pp. 20-25(in georgian). 7. goroshidze g. (2022) moral crime and organizational pathologies in the education system. “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/education sciences and psychology., n4 (65), p. 73-80. (in georgian). 8. goroshidze g. (2021) leadership models and organizational pathologies in the education system. “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj” education sciences and psychology., n2 (59), p. 83-94. (in georgian). 9. goroshidze g. (2021) improving leadership effectiveness in the higher education system. “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/education sciences and psychology., n3 (60), p. 136-143. (in georgian). 10. goroshidze g. (2023). hierarchical triad morality justice law in academic personnel management. “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/ education sciences and psychology. n4 (69), p. 55-67 (in georgian). 11. goroshidze g. (2019) the need of use the “progressive model” of organizational behavior in the higher education system. (academic staff competition-attestation assessment). “internet-academy” /georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/education sciences and psychology. n4 (54), p. 50-63. (in georgian). 12. veshapidze, s. (2023). about the dangers of academic competition. ivane javakhishvili tbilisi state university press (in georgian). 13. goroshidze g. (2023). formation of moral climate as personnel management superstrategy (in the education system). “internet-academy”/georgian electronic reviewed scientific journal "gesj”/ education sciences and psychology. n3 (68), p. 94-105 (in georgian). 14. gvelesiani, m., & veshapidze, s. (2016b). values: limits and contradictions. globalization & business, (1). 35-39. (in georgian). 15. gvelesiani, m., & veshapidze, s. (2016a). european values: what can we implement from them and how can we implement them in georgia. globalization & business. (1). 40-46. (in georgian). 16. constitution of georgia (1995). georgia, tbilisi (in georgian). 17. organic law of georgia, labor code of georgia (2010). georgia, tbilisi (in georgian). 18. law of georgia on civil service (2023). georgia, tbilisi (in georgian). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 179 19. criminal law code of georgia (2023). georgia, tbilisi (in georgian). 20. georgian law about higher education (2004). georgia, tbilisi (in georgian). legal service of the educational institution as guarantor of protection of academic personnel legal rights giorgi goroshidze ivane javakhishvili tbilisi state university abstract the article discusses the special role of legal services of higher educational institutions in solving personnel issues. the importance, characteristics and obligations of their work are described. the uniqueness of the administrative subordination of legal services is shown to be subordinated to the legislation and not to the leadership. the necessity of staffing these services with competent and honest personnel is substantiated. the scale of their influence and the extreme need for correctness of professional work are shown. the obligation and responsibility for the formation of highly educated legal services rests with the heads of educational institutions, which they cannot avoid. keywords: educational institution, academic personnel, legal service. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 135 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.18 by graphic method and using computer programs determination of the location function of spherical lever mechanisms nana nozadze1, prof. mzia kiknadze1, davit mania2 1professor, georgian technical university; 2student, georgian technical university abstract the paper discusses the definition of the location function and graphic method for spherical mechanisms. it addresses both the analysis and synthesis tasks involved in decision-making. the proposed approach involves various geometric figures, particularly spheres, to efficiently solve movement tasks on their surfaces. this method provides a visible and less time-consuming way to determine the coordinates of separate points on spherical mechanisms. keywords: analysis, synthesis, geometric figure, sphere, retina, orthogonal coordinates. introduction geometric character modern technical tasks solution to the majority in case analytical methods by means of happens. despite that _ _ this time research results is accepted beforehand given with accuracy, anyway should to note graphic for methods characteristic whole row advantages. practice shows that _ mechanisms and tools construct to the majority cases it is possible let's go more rationally and effectively, if we will use it computer equipment. desired each one task when deciding let's take advantage orthogonal planned, something if their use technical in the field worker any for an engineer is available and no they are married of cadres special to prepare. it should be noted here that, using modern computer programs, it became possible to carry out kinematic and dynamic calculation and construction of mechanisms with acceptable accuracy for engineering practice. thus, engineer technical to the staff and various in the field working constructors are given indefinite creative abilities tools, mechanisms and of cars research methods during selection. spherical mechanisms kinematic analysis time more difficult as an operation is considered mechanism location function determine which _ it is possible to express only high row with equations. hard structure having mechanisms kinematic with the analysis connected tasks solution happens certain sequence with protection, theirs build and structure considering. submitted article basic the goal is engineering for practice acceptable research easy and visible method offer. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 136 currently, the capabilities of modern computer hardware and programs allow us to solve technical tasks of any complexity based on the development of new mathematical models and to practically use any method of mechanism research with predetermined accuracy. main part as it is known, the field on the surface located on the point sphere belonging to lots of circumference it's awesome possible _ a that's why sphere on the surface located n point to build first sphere belonging to any n circumference let's build (fig. 1a) and then on it n point let's mark suppose there is a center o, and two a located on the surface of a sphere of radius =1 and point b. it is necessary to define such a point c located on the same surface that from the mentioned points the pre-given < coa and < cob will be spherically spaced. it is clear that sphere on the surface such two point they will exist sphere of those segments bases crossing points will be whose vertices a and b is straight, while viewers accordingly ac and bc sections equal (fig. 1b). fig. 1 in general, a lever mechanism with one or more degrees of movement is obtained by connecting one or more structural groups to the driving ring or rings. the sequence of conducting kinematic research and joining these groups coincides (identical). taking them into account, we can obtain one of the well-known structural models of kinematic research of lever mechanisms using standard computer programs. the locations of the outer kinematic pairs will be known for the simplest type of two-rod groups, and the goal of the study is to determine the location of the middle kinematic pair. in this way, the location of any point in the mechanism can be found. this approach to kinematic research is valid for all types and modifications of lever mechanisms. so for example: let's conduct a kinematic analysis of the four-ring spherical lever mechanism (fig. 2) using purely graphic and computer software autocad [1-3]. also: 1. kinematic diagram of spherical four-ring lever mechanism f 1 2. generalized coordinate variation function with time in the relation f 1 = f 1 ( t ). 3. a 1, a 2, a 3, a 4, curved, curved, sided, vertical there are central corners (fig. 2). determine the location function of the lever mechanism abcd f 3 = f 3 ( f 1 ) (fig. 5). a semi-constructive diagram of the four-ring lever mechanism is given (fig. 2). a b g georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 137 angles a 1, a 2, a 3, and a 4, dimensions of the rings function of variation of the rotation angle of the input ring (generalized coordinate) with time = f(t) it is necessary to determine the location plan of the mechanism. fig. 2 we conduct kinematic research in the following order: 1. let's do it unit radius having sphere spread out. fig. 3 2. received spread out by means of let's create two hemispherical surface . 3. let's cover it with the resulting surfaces, up mentioned sphere. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 138 4. mark two fixed points on the surface of the sphere a and d red. 5. from point a as the center, draw a circle |ab| cord with equal radius. let's mark one of the points b on the circle aa. 6. from one of the marked points in our case b 2 as from the center |bc| draw an arc bb with a radius equal to the chord. 7. similarly from point d |dc| let's circle it with a radius equal to the chord dd arc. 8. the point of intersection of arcs b and d is the point c to be searched for. connect points a, b, c and d with appropriate arcs. as a result, we got a plan of the locations of the mechanism in the second state. similarly, it is possible to determine the spatial (spherical) gear points for different locations of the drive ring. the fourth figure shows spherical shape four rings leverage mechanism private the case hook universal joint so cardan mechanism. in which <aob=<boc=<cod da 165 <aod 180 0 (nax. 4). in this case, the use of the graphic method is appropriate due to the simplicity of the mechanism, but for a more complex mechanism, determining the location of any point of the mechanism is quite a laborious task. nax. 4 the fifth drawing shows a spatial (spherical) six-ring lever mechanism of the fourth class, for which the above-mentioned method can certainly be used, but it is quite time-consuming. therefore, let's use the computer program autocad, this method simplifies graphic work, and the computer program inventor allows us not only to build any point of the mechanism, but also to test the prototype (model) of this mechanism. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 139 nax. 5 fig. 6 if we give different values to the turning angles of the curve, that is, we divide the corresponding circumference into several (in our case 12) equal parts, then we get different locations of the mechanism, thereby determining the locations of the c d ring. the above-mentioned operation can be repeated 12 times, after which, taking into account the appropriate data, it is possible to use the diagram 3 = 3 ( 1 ) construction. we can show the obtained results graphically and build a diagram.let's solve the same task using the computer program autocad. it should also be noted that the graphical methods of determining the location function of spherical mechanisms, which is the main problem in solving both analysis and synthesis problems, can also be solved by various digital approaches today [4]. as we have already mentioned, the base of the segment defined by vertex b and bc is needed, as well as the base of the segment defined by vertex d and cd. the point of intersection of the bases of the segments (circles) will be the search point c. first, in the computer program autocad, we will build a sphere with a unit radius, then we will mark the standing points a and d. _ the segments can be replaced by cones of rotation whose vertices will be points b and d, axes of rotation bo and do respectively and incisors at given distances bc and cd. construction of such cones of rotation in the computer program autocad does not represent any difficulty, the intersection of the bases (circles) of these cones gives us two search points c and c*. it is obvious that the true of these two points is chosen based on the sequential location of the mechanism [5-7]. the computer program autocad allows us to determine georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 140 the coordinates of any point of the lever mechanism, as well as the distance between them with acceptable accuracy for practice (fig. 7). fig. 7 conclusion proposed method use allow gives all modification spherical mechanisms kinematic analysis and of synthesis tasks solution to be held same approach based on that each one task solution it gets easier and possible happens his unification other famous with methods compared to spherical mechanisms research as a result between fixed and variable kinematic parameters attitudes allow they give let's drink issue whole process optimization about. proposed method allow gives let's conduct comparative analysis graphic and kinematic in ways received to the results between, with that it is possible momentarily checked accepted of answers accuracy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 141 during the structural and kinematic analysis and synthesis of spatial (spherical) lever mechanisms, due to its visibility, simplicity and visual efficiency, it is advisable to implement (realize) the proposed method in the educational process. presented method use it is possible of science and technique various in fields such as: topography, geodesy, geology, geography, military business, cosmonautics, seafaring, astronomy, mechanical engineering and other _ with that posed tasks solution happens engineer for constructors famous linear the basics of geometry provisions and computer program using autocad. references: 1. uplisashvili j.m. "kinematic research of spatial mechanisms graphical methods" proceedings of spi, n 1, 037, 1981 p. 37-42 2. z. natsvlishvili, g. namgaladze, n. machavariani, "determining the coordinates of the points located on the surface of the spherical mechanisms by the sphere rotation method", scientific and technical magazine, "transport and mechanical engineering" n 2(14) 2009. tbilisi. 3. davitashvili n.s. theoretical foundations of synthesis and analysis of spherical mechanisms" gtu, tbilisi 1998-с. 265 4. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032. 5. пошехонов б. a. grapho-analytical geometry in application to orthographic tasks. leningrad машиностраение 1967 с. 155 6. chitaishvili g. nozadze n.. computer engineering graphics autocad 201 3. 7. ellen finkelstein autocad ® 2012 & autocad lt ® 2015 bible published by wiley publishing, inc. 10475 crosspoint boulevard indianapolis, in 46256 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 142 გრაფიკული მეთოდითა და კომპიუტერული პროგრამების გამოყენებით სფერული ბერკეტული მექანიზმების მდებარეობის ფუნქციის განსაზღვრა ნანა ნოზაძე1, მზია კიკნაძე1, დავით მანია2 1პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 2სტუდენტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; რეზიუმე წარმოდგენილ ნაშრომში განხილულია სფერული მექანიზმების მდებარეობის ფუნქციის განსაზღვრის გრაფიკული მეთოდი, რომელიც წარმოადგენს ძირითად პრობლემას, როგორც ანალიზის ასევე სინთეზის ამოცანების გადაწყვეტისას. შემოთავაზებულია სხვადასხვა გეომეტრიული ფიგურის სფეროს ზედაპირზე მოძრაობის ამოცანების ამოხსნისადმი თვალსაჩინო და ნაკლებ შრომატევადი მიდგომა, რომელიც საშუალებას იძლევა მარტივად და ეფექტურად განისაზღვროს სფერული მექანიზმების ცალკეული წერტილების კოორდინატები. საკვანძო სიტყვები: ანალიზი, სინთეზი, გეომეტრიული ფიგურა, სფერო, ბადურა, ორთოგონალური კოორდინატები. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 262 georgian scientists vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.32 obtaining of graphene oxide by spray-dryer method natia jalagonia,tinatin kuchukhidze, nino darakhvelidze, tamar archuadze, leila kalatozishvili ilia vekua sukhumi institute of physics and technology abstract graphene and the composites and nanocomposites based on it are considered to be the most advanced materials today. using it, it is possible not only to improve the properties of existing materials, but also to obtain completely new materials. for the last few years, work on graphene has been actively underway, resulting in improved materials, new technologies and the development of sensor technology. however, it should be noted that the synthesis of graphene with an ideal structure is a rather difficult and costly process, which is why it is being replaced by graphene oxide (go) structures.the goal of our work was to obtain graphene oxide by the most common intercalation method, which is proposed in the literature and takes place in two stages. the next stage of the research was obtaining of graphene oxide corrugated granules by simultaneous spray-dryer method, for which lab granulator was used. we observed, that during the granulation process various size layers of go arise. size of granules ranged from ~5 nm to 500 nm. above mentioned method gives the possibility to scalable produce defined size corrugated granules of go. the identification and structuralmorphological study of the obtained materials was carried out by xrd, sem, uv and raman spectral methods. key words: graphene oxide, intercalation, corrugate, granulation introduction with the beginning of the new century, the development of nanotechnologies became a decisive task of scientific research, and carbon turned out to be one of the principal directions of this concept, due to the unique property of its atoms to form a long chain (catenation) and along with that to include other atoms and groups of atoms. in the history of nanotechnologies, the discovery of carbon nanostructures: fullerenes and carbon nanotubes at the end of the 20th century, and the method of obtaining graphene in the 21st century [1] were most important. in 2010, among the the nobel prize laureates in physics, konstantin novoselov and andre geim, from the groups of scientists from the university of manchester, who discovered graphene in 2004, were named [2,3]. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 263 graphene, the world's thinnest material, is an organic matrix consisting of hexagons with carbon atoms on the vertices [4]. since its discovery, many studies have been focused on new ways of obtaining this material, its physical and chemical properties, and the manufacture of new graphene-based nanomaterials. however, it should be noted that the synthesis of graphene with an ideal structure is a rather difficult and costly process, which is why it is being replaced by graphene oxide and reduced graphene oxide structures [5,6]. the term graphene oxide refers to graphene particles that have molecules or functional groups attached to the edge or carbon chain, such as: hydroxyl, phenol, carboxyl, carbonyl, aryl, ether, phosphorous-bearing, etc. unlike graphene, carbon in graphene oxide is in sp3 hybridization and contains a large number of oxygen-containing groups, which allows it to be functionalized [7]. graphene oxide is an excellent platform for obtaining both graphene and reduced graphene oxide and their chemically (covalently) modified materials. graphene oxide itself is considered as graphene that has been modified with a set of oxygen-containing groups capable of replacing organic or inorganic functional groups. such covalent modifications change both its electronic structure and adsorption properties and are widely used in sensors [8,9]. graphene oxide, due to its layered structure, is well dispersed in water and polar and non-polar organic solvents (ethylene glycol, dimethylformamide, m-methylpyramidon, and tetrahydrofuran). there are four principal ways to synthesize graphene oxide: that of staudenmaier, hoffmann, brodie and hummers; researchers are, however, trying to obtain a product of stable quality with less cost and minimal processing. materials, synthesis and methods methods: in the i work, several advanced material characterisation equipment was used. the x-ray diffraction analysis of the synthesized materials were carried out on dron-3m. the raman spectroscopy analysis was done on a witec uhts 300, using a 532 nm laser with 1.5 mw power intensity under the conditions: filler single spectra, magnification: 50x, integration time 0.5 s; 532 nm excitation laser at room temperature. optical absorption spectra of graphene oxide solution were taken from an ultraviolet visible spectrophotometer (uv, shimadzu uv-3600). an sd-1000 laboratory spray granulator was used for granulation, particle size control and other. the scanning electron microscope (sem) sigma 300 (zeiss) with resolution 1 nm, was used for analysis of morphology. synthesis of graphene oxide synthesis of graphene oxide was conducted by modified hummers method. 500 ml flask placed into a water bath (30-35oc), 2 g natural graphite was added into a mixture of 50 ml 98% h2so4 and 6 g kmno4 and the solution was stirred during 1 h. then temperature increased to 70oc and stirred during 1 h, after this added 200 ml h2o and 20 ml 30 % h2o2. obtained graphene oxide suspension was filtered, washed and centrifuged to removal the waste graphite. obtained product was dispersed in water by sonication. resulting stable suspensions of graphene oxide was granulated by spray-dryer method for preparing of corrugated granules. georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 264 granulation of graphene oxide -the reduced graphene oxide suspension was mixed on a magnetic stirring and delivered by a peristaltic pump to the granulation zone at a speed 10-20 ml/min. the granulation zone temperature is kept within 40-150 c. the suspension was dispersed by the air compressed up to 3 atmospheres. the produced granules are collected in a receiver, and for final removal of the solvent, it was additionally dried in the vacuum oven. results and discussion the goal of our work was to obtain graphene oxide by the most common intercalation method, which is proposed in the literature and takes place in two stages, as follows: 6 g of graphite taken for synthesis (pre-activated or pyrolytic) is added to 50 ml of concentrated sulfuric acid and water bath, (t=27-35oc ) under mechanical stirring, potassium permanganate is added in small portions during 1 hour. after raising the temperature to 70 0c in the water bath, 100 ml of distilled water and another 100 ml after 30 minutes of removing from the stirrer are added. after adding 20 ml of hydrogen peroxide, the resulting mixture turns yellowish-golden, and after filtering and washing in a centrifuge, we get a brown-color 6% suspension of graphene oxide. drying is carried out at a low (50-70 0c) temperature. a b fig. 1. xrd (a) and raman (b) of graphene oxide in figure 1a, a peak at 100 is observed which shows the presence of go. whereas the raman spectroscopy results in figure 1b show a “d” peak at 1590 cm-1 and a “g” peak at 1350 cm-1, which confirmed the lattice deformation. in the uv spectra (figure 2b), the main peak at 230nm and the shoulder peak at 300nm stand for * transitions of c=c bond from graphitic carbon of go and n* transitions of c=o bond from oxidized carbon of go respectively. the next stage of the research was obtaining of graphene oxide by spray-dryer method. graphene oxide microspheres were obtained by this method. its morphology was studied by sem (figure 2a) and uv spectroscopy. the images proves that different size, corrugated granules of the graphene oxide were obtained. graphene oxide has excellent features such as large surface area, high stability, and georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 265 layered structure. therefore, the graphene oxide granules obtained by the above-mentioned method make their homogenization in different matrices (polymer, ceramic and etc.) much easier. a b fig. 2. sem (a) and uv (b) of graphene oxide conclusion graphene and its derivatives are promising materials used as fillers in polymers, ceramics, etc. the field of application of composites containing graphene structure is very wide. the present work deals with the synthesis of graphene oxide granules. the obtained materials identification and structuralmorphological characterization were undertaken using xrd, sem, uv and raman spectral methods. simultaneous spray-dryer method gives the possibility to scalable produce defined size corrugated granules of go. acknowledgments this work was supported by shota rustaveli national science foundation of georgia (srnsfg) (grant number ar_18_271). references 1. ferrari a. c. meyer j. c., scardaci v., casiraghi c., lazzeri m., mauri f., piscanec s., jiang d., novoselov k. s., roth s., geim a. k. (2006) raman spectrum of graphene and graphene layers. j phys. rev. lett. 97, 187401; 2. novoselov k. s., geim a. k., morozov s. v., jiang d., zhang y., dubonos s. v., grigorieva i. v., firsov a. a. (2004) electric field effect in atomically thin carbon films. j science, 306: 666–669; 3. geim a. k., novoselov k. s. (2007) the rise of graphene. j. nature materials, 6(3): 183-191; 4. s. bharech, r.j.j.m.s.m.e. kumar, (2015) a review on the properties and applications of graphene. 2(10): p. 70; 5. k. spyrou, p.j.f.o.g. (2014) rudolf, an introduction to graphene. p. 1-20; georgian scientists/ . 6 n 1, 2024 266 6. z.u. khan, et al., (2016) a review of graphene oxide, graphene buckypaper, and polymer/graphene composites: properties and fabrication techniques. 32(4): p. 336-379; 7. pendolino, f. and armata, n., (2017). graphene oxide in environmental remediation process. vol. 7, p. 11). switzerland: springer. 8. pei, s. and cheng, h.m., (2012) the reduction of graphene oxide. carbon, 50(9), pp.3210-3228. 9. joshi, r.k., alwarappan, s., yoshimura, m., sahajwalla, v. and nishina, y., (2015). graphene oxide: the new membrane material. applied materials today, 1(1), pp.1-12. , , , , . , . , , . , , , . , . , . , . ~5 500 . . , , . : , , , microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 344 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.30 cd44, foxp3 და ki67, როგორც საკვერცხის უმწიფარი ტერატომების აგრესიულობისა და მეტასტაზირების პოტენციალის პროგნოზული მარკერები ნ.თავდგირიძე; გ.თევდორაშვილი; შ.კეპულაძე; გ.ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი საკვერცხის უმწიფარი ტერატომა იშვიათი გერმინაციულ უჯრედული სიმსივნეა, რომელიც ხასიათდება სხვადასხვა ხარისხის ნეიროეპითელური დიფერენციაციითა და ავთვისებიანი პოტენციალით. ჩვენი კვლევა აფასებს ki67-ის, cd44-ისა და foxp3-ის როლს, როგორც სიმსივნის აგრესიულობის, პროგრესირებისა და მეტასტაზური პოტენციალის ინდიკატორებს. ჩვენი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა რეტროსპექტული კოჰორტული კვლევა იმუნოჰისტოქიმიური ტექნოლოგიის გამოყენებით საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის 26 შემთხვევაზე, რომლებიც დიაგნოზირებულ იქნა 2015-2025 წლებში. სიმსივნეთა დიფერენციაცია შეფასდა who კლასიფიკაციის მიხედვით და ki67, cd44 და foxp3 ექსპრესია შეფასდა ნახევრად რაოდენობრივი მეთოდის გამოყენებით. ჩატარდა კორელაციური ანალიზი მარკერებსა და სიმსივნის მახასიათებლებს შორის, როგორიცაა ნეკროზი, სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები (tils) და მიტოზური ინდექსი. სტატისტიკური მნიშვნელობა განისაზღვრა სპირმენის კორელაციის, კრუსკალ-ვალისის ტესტისა და კაპლანმეიერის გადარჩენის ანალიზის გამოყენებით. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ ki67 ექსპრესია მნიშვნელოვნად გაიზარდა სიმსივნის ჰისტოლოგიური დიფერენციაციის ხარისხის მატებასთან ერთად (მედიანა: 12% g1; 35% g2 და 65% g3; p <0.001), რაც დაკავშირებულია უფრო მაღალ მიტოზურ ინდექსთან და გაზრდილ სიმსივნის აგრესიულობასთან. cd44 ექსპრესია მიჰყვებოდა მსგავს ტენდენციას (8% g1, 42% g2, 78% g3; p <0.01), რის შედეგადაც შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მაღალპროლიფერაციული სიმსივნეები ავლენენ ღეროვანი უჯრედების მსგავს, ინვაზიურ თვისებებს. foxp3 ექსპრესია მნიშვნელოვნად გაიზარდა grade 3 სიმსივნეებში და მეტასტაზურ შემთხვევებში (5% g1, 25% g2, 58% g3; p <0.01), რაც მიუთითებს მის როლზე იმუნური ზედამხედველობის დათრგუნვაში. კორელაციის ანალიზმა გამოავლინა ძლიერი ასოციაციები ki67-სა და cd44-ს (r = 0,72, p <0,01), ki67-სა და foxp3-ს (r = 0,68, p <0,01) და cd44-სა და foxp3-ს (r = 0,65, p <0,05) შორის. ჩვენი კვლევა ხაზს უსვამს მაღალი რისკის შემთხვევებისთვის პერსონალიზირებული მიდგომების შემდგომი კვლევის საჭიროებას და მხარს უჭერს ამ მარკერების ჩართვას რუტინულ ჰისტოპათოლოგიურ შეფასებაში პროგნოზის სტრატიფიკაციისა და მკურნალობის სტრატეგიების დაგეგმვის დახვეწისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 345 საკვანძო სიტყვები: საკვერცხის უმწიფარი ტერატომა; ki67, cd44, foxp3, იმუნური სუპრესია; შესავალი საკვერცხის ტერატომა არის გერმინაციულ უჯრედული სიმსივნე, რომელიც წარმოიქმნება საკვერცხის ტოტიპოტენტური უჯრედებისაგან და ავლენს სომატური ქსოვილის სხვადასხვა ტიპებად დიფერენციაციას[1]. სიმსივნეები კლასიფიცირდება მწიფე ტერატომებად, რომლებიც კეთილთვისებიანია და შედგება კარგად დიფერენცირებული ქსოვილებისგან, და უმწიფარ ტერატომებად, რომლებიც შეიცავს ავთვისებიანი პოტენციალის მქონე ემბრიონულ ან ნაყოფის მსგავს ქსოვილს[2]. მწიფე ტერატომებს, ჩვეულებრივ, დერმოიდულ ცისტებს, ახასიათებს სრულად დიფერენცირებული ქსოვილების არსებობა, როგორიცაა კანი, თმა, ცხიმოვანი ჯირკვლები და ზოგჯერ ნერვული ან ფარისებრი ჯირკვლის ქსოვილი. ისინი თითქმის ყოველთვის კეთილთვისებიანი მიმდინარეობით ხასიათდება. ამის საპირისპიროდ, უმწიფარი ტერატომები შეიცავს მოუმწიფებელ ნეიროეპითელურ, მეზენქიმურ და ენდოდერმულ ელემენტებს სხვადასხვა პროპორციით. უმწიფარი ნერვული ქსოვილის არსებობა ავთვისებიანი სიმსივნეების რისკისა და კლასიფიკაციის მთავარ განმსაზღვრელს წარმოადგენს. უმწიფარი ტერატომები შეადგენს საკვერცხის ყველა ტერატომის დაახლოებით 1 %-ს და წარმოადგენს საკვერცხის ჩანასახოვანი უჯრედების ავთვისებიანი სიმსივნეების 30%-ს[3]. ისინი ძირითადად გვხვდება მოზარდ გოგონებში და ახალგაზრდა ქალებში, საშუალო ასაკს შეადგენს 18-დან 25-მდე. მათი იშვიათობის გამო, კლინიკური მონაცემები და სტანდარტიზებული მკურნალობის მიდგომები რჩება შეზღუდული. ამ სიმსივნეებმა შეიძლება გამოავლინონ მრავალი კლინიკური გართულება, მათ შორის ადგილობრივი ინვაზია და რეციდივი, პერიტონეალური გავრცელება სიმსივნის რღვევის გამო, ავთვისებიანი ტრანსფორმაცია მეორად სომატური ტიპის ავთვისებიან სიმსივნეებად, როგორიცაა ნეიროექტოდერმული სიმსივნეები, სარკომები ან სხვადასხვა ჰისტოლოგიური ტიპის კარცინომა. შორეული მეტასტაზები ყველაზე ხშირად მოიცავს ფილტვებს, ღვიძლსა და ცენტრალურ ნერვულ სისტემას[4]. უმწიფარი ტერატომების ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოსტირება წარმოადგენს მნიშვნელოვან გამოწვევებს ნეიროეპითელური ელემენტების ჰეტეროგენურობისა და ობიექტური შეფასების კრიტერიუმების არარსებობის გამო[5], [6]. ამ სიმსივნეების კლასიფიკაცია ეფუძნება უმწიფარი ნეიროეპითელური ქსოვილის პროპორციას. თუმცა, დამკვირვებელთა შორის ცვალებადობა რჩება მთავარ გამოწვევის საკითხად. გარდა ამისა, უმწიფარი ტერატომების გარჩევა მეორადი ავთვისებიანი ნეირობლასტური სიმსივნეების, პრიმიტიული ნეიროექტოდერმული სიმსივნეების, მცირე ლურჯ-უჯრედული სიმსივნეებისა და ყვითრის პარკის სიმსივნეებისაგან შეიძლება რთული იყოს. ჰისტოპათოლოგიურად უმწიფარი ტერატომის დიაგნოზი ეყრდნობა მოუმწიფებელი ნეიროეპითელური კომპონენტების, როგორიცაა მილაკების, როზეტებისა და პრიმიტიული ნერვული ქსოვილის იდენტიფიკაციას ჰემატოქსილინისა და ეოზინის (h&e) ტექნოლოგიით[7], [8]. მიტოზური აქტივობისა და ნეკროზის ხარისხი გავლენას ახდენს ჰისტოლოგიური დიფერენციაციის ხარისხზე. იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზი გადამწყვეტ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 346 როლს თამაშობს ამ სიმსივნეების შემდგომ ვერიფიკაციასა და სტრატიფიკაციაში. პროლიფერაციის მარკერების, როგორიცაა ki67-ის გამოყენებით, აუცილებელია შეფასდეს უჯრედული პროლიფერაციის სიხშირე, ხოლო bcl2 წარმოადგენს ანტიაპოპტოზურ მარკერს[9]. ნეიროეპითელური დიფერენციაცია შეიძლება შემდგომ შეფასდეს მარკერების გამოყენებით, როგორიცაა sox2, nestin და gfap, რომლებიც მიუთითებენ ნერვული მილის მსგავსი კომპონენტების არსებობაზე. cd44, იძლევა შეხედულებას სიმსივნის აგრესიულობის, ინვაზიური პოტენციალისა და მეტასტაზური რისკის შესახებ[10], [11]. მოლეკულური პათოლოგიის მიღწევების მიუხედავად, უმწიფარი ტერატომების რამდენიმე ასპექტი ჯერ კიდევ ცუდად არის შესწავლილი. ფაქტორები, რომლებიც პროგნოზირებენ მეტასტაზურ გავრცელებას, მკაფიოდ არ არის დადგენილი, რადგან სიმსივნეები მკვეთრად ჰეტეროგენულია და ყველა მაღალი ხარისხის სიმსივნე არ ავლენს მეტასტაზურ ქცევას. ნეიროეპითელური ჰეტეროგენურობის როლი სიმსივნის პროგრესირებაში ჯერ კიდევ რჩება აქტიური შესწავლილის საგნად. გარდა ამისა, არ არსებობს სტანდარტიზებული პანელები დიაგნოსტიკური შეფასებისა თუ შემდგომი პროგნოზისთვის. დამიზნებითი თერაპიული საშუალებები კვლავ რჩება შეზღუდული, კლინიკური მენეჯმენტი ძირითადად ეყრდნობა ქირურგიულ რეზექციასა და ქიმიოთერაპიას[12]. უმწიფარი ტერატომები მეტასტაზირებენ ჰემატოგენური და ლიმფოგენური გზებით, ფილტვები შორეული მეტასტაზების ყველაზე გავრცელებული ადგილია. გავრცელების სხვა ადგილებია ღვიძლი, პერიტონეუმი, ტვინი და რეტროპერიტონეალური ლიმფური კვანძები. უმწიფარი ტერატომების მკურნალობა ჩვეულებრივ მოიცავს სრულ ქირურგიულ რეზექციას, რასაც მოჰყვება ქიმიოთერაპია grade 2 და grade 3 ხარისხის სიმსივნეებისა და მეტასტაზური შემთხვევებისთვის. სტანდარტული ქიმიოთერაპიის რეჟიმი მოიცავს ბლეომიცინის, ეტოპოზიდის და ცისპლატინის (bep) კომბინაციას. ამ სიმსივნეების პროგნოზი დამოკიდებულია ხარისხზე, grade 1 ხარისხის სიმსივნეებს აქვთ შესანიშნავი პროგნოზი ქირურგიული ამოკვეთის შემდეგ, ხოლო უფრო მაღალი ხარისხის სიმსივნეებს აქვთ რეციდივის უფრო მაღალი რისკი და საჭიროებენ დამხმარე ქიმიოთერაპიას. მეტასტაზურ დაავადებას აქვს ქიმიოთერაპიაზე პასუხის მიხედვით ცვალებადი პროგნოზი[13]. უმწიფარი ტერატომების უახლესი კვლევები ფოკუსირებულია მოლეკულურ პროფილირებაზე, რათა დადგინდეს გენეტიკური მუტაციები და გზები, რომლებიც მონაწილეობენ სიმსივნის პროგრესირებაში, ისევე როგორც იმუნოჰისტოქიმიური კვლევები, რომლებიც აფასებენ მარკერებს, რომლებიც დაკავშირებულია პროლიფერაციასთან, აპოპტოზთან და მეტასტაზირებასთან.[14] სიმსივნის მიკროგარემო, განსაკუთრებით იმუნური პასუხი აგრესიულ შემთხვევებში, მზარდი ინტერესის სფეროა. მარეგულირებელი t უჯრედების მარკერმა foxp3-მა შესაძლოა საფუძვლიანად გამოავლინოს მაღალი ხარისხის უმწიფარი ტერატომების და მეტასტაზური შეთხვევების იმუნური აცილების მექანიზმები. გარდა ამისა, cd44 და bcl2-ის ექსპრესია, როგორც პირველად ასევე მეტასტაზურ დაზიანებებში შეიძლება დაგვეხმაროს სიმსივნის პროგრესირებისა და გადარჩენის განმსაზღვრელი ფაქტორების გარკვევაში. ახალი თერაპიული სამიზნეების, მათ შორის ღეროვანი უჯრედების აქტივობის გზების მოლეკულური ინჰიბიტორების (cd44, sox2) და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 347 იმუნური გამშვები პუნქტის რეგულირების (foxp3, pd-l1) კვლევამ შეიძლება უზრუნველყოს აგრესიული შემთხვევებისთვის მკურნალობის ახალი ვარიანტები [15], [16], [17]. ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს ki67, cd44 და foxp3-ის იმუნოჰისტოქიმიური პროფილის ანალიზს უმწიფარი საკვერცხის ტერატომების ჯგუფში, რომელიც აკავშირებს მარკერის ექსპრესიას სიმსივნის ხარისხთან და მეტასტაზურ პოტენციალთან. იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესიის ნიმუშების კლინიკოპათოლოგიურ მონაცემებთან ინტეგრირებით, ეს კვლევა ცდილობს გააუმჯობესოს უმწიფარი საკვერცხის ტერატომების შესახებ ლიტერატურაში არსებული მწირი ინფორმაცია და უზრუნველყოს კლინიკური პრაქტიკისთვის პოტენციური პროგნოზული მარკერები. მასალა და მეთოდები კვლევის დიზაინი: ჩვენი კვლევა წარმოადგენს რეტროსპექტულ კოჰორტულ კვლევას, რომელიც ჩატარდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის (თსსუ) სამეცნიერო, დიაგნოსტიკური და კვლევითი ლაბორატორიაში, 2015-2025 წლებში დიაგნოსტირებულ საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის შემთხვევებზე. კვლევა მოიცავს არქივირებულ ფორმალინში ფიქსირებულ და პარაფინში ჩაყალიბებულ (ffpe) ქსოვილის ბლოკებს, შესაბამისი კლინიკური და ჰისტოლოგიური მონაცემებით. კვლევა მხარდაჭერილია თსსუ-ს ეთიკის კომიტეტის მიერ, რაც პაციენტის ანონიმური მონაცემების გამოყენების საშუალებას იძლევა. კვლევისას შესწავლილი იყო მხოლოდ არაპერსონალიზებული კლინიკური ცვლადები, როგორიცაა ასაკი, კლინიკური დიაგნოზი, ქირურგიული პროცედურების ტიპი, ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოზი და ihc კვლევის შედეგები. შემთხვევის შერჩევისა და ჩართვის კრიტერიუმები: კვლევა მოიცავდა ჯამში ჰისტოლოგიურად დადასტურებული საკვერცხის უმწიფარი ტერატომის 26 შემთხვევას. შერჩევის კრიტერიუმები იყო შემდეგი: 1. უმწიფარი საკვერცხის ტერატომების ჰისტოლოგიური დადასტურება, შეფასებული ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (who) კლასიფიკაციის მიხედვით (ხარისხი 1, ხარისხი 2 და 3 ხარისხი); 2. იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზისთვის შესაფერისი ffpe ბლოკების არსებობა; 3. დოკუმენტირებული კლინიკური და ჰისტოლოგიური პარამეტრები; 4. მინიმუმ ერთი წლის შემდგომი დაკვირვების (follow-up) მონაცემები რეციდივის ან მეტასტაზური პროგრესირების შესახებ. რეტროსპექტული მონაცემების მოძიება განხორციელდა კლინიკური და ლაბორატორიული არქივებიდან და ელექტრონული სამედიცინო ჩანაწერებიდან. თითოეულ კვლევით ალგორითმში დაფიქსირდა შემდეგი პარამეტრები:  პაციენტის დემოგრაფიული მონაცემები: ასაკი დიაგნოზისტირების დროს;  კლინიკური მახასიათებლები: კლინიკური დიაგნოზი;  ქირურგიული ჩარევის ტიპი (ოოფორექტომია, ცისტექტომია ან სიმსივნის რეზექცია);  ჰისტოპათოლოგიური პარამეტრები: სიმსივნის ხარისხი (who კლასიფიკაცია: grade 1, grade 2, grade 3);  უმწიფარი ნეიროეპითელური დიფერენციაციის არსებობა და მასშტაბი;  მიტოზური ინდექსი (მიტოზები 10 მაღალი გადიდების მხედველობის ველზე (hpf));  სიმსივნის ზომა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 348  ნეკროზის შეფასება (ფოკალური ნეკროზი; ვრცელი ნეკროზის არსებობა);  სიმსივნის მაინფილტრირებელი ლიმფოციტები (tils);  შემდგომი დაკვირვების (follow-up) მონაცემები: სიმსივნის რეციდივი, მეტასტაზები (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) და გადარჩენის სტატუსი. იმუნოჰისტოქიმია (ihc) ჩატარდა ffpe ბლოკების 4 მკმ სისქის ანათლებზე ავტომატური leica bond შესაღები აპარატის გამოყენებით (leica biosystems, გერმანია). პირველადი ანტისხეულები, მათი შესაბამისი კლონები და წყაროები ჩამოთვლილია ქვემოთ: მარკერის დასახელება clone განზავება ლოკალიზაცია მომწოდებელი ki67 (პროლიფერაცილი მარკერი) mib-1 1:100 ბირთვული leica biosystems cd44 (ღეროვან-უჯრედული) df1485 1:100 მემბრანული leica biosystems foxp3 (მარეგულირებელი tუჯრედული) 236a/e7 1:100 ბირთვული leica biosystems ცხრილი 4: კვლევის შედეგად გამოყენებული ანტისხეულები, შესაბამისი კლონებით, განზავებით, ექსპრესიის ლოკალიზაციის ნიმუშებითა და მომწოდებელი კომპანიის დასახელებით; პლაცენტური, ნერვული ან ლიმფოიდური ქსოვილები გამოიყენებოდა დადებით კონტროლად მარკერის ექსპრესიის სარწმუნოდ შეფასებისათვის. იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესიის შეფასება: თითოეული მარკერის იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესია შეფასებული იყო ნახევრად რაოდენობრივი შეფასების მეთოდით, დადებითად შეღებილი სიმსივნური უჯრედების პროცენტული მაჩვენებლისა და შეღებვის ინტენსივობის საფუძველზე. გამოყენებული იქნა შემდეგი ქულების სისტემა: ქულა შეღებვის ინტენსივობა პოზიტიური სიმსივნური უჯრედების პროცენტობა 0 (negative) არ აღინიშნება 0% 1+ (weak) სუსტი <10% 2+ (moderate) ზომიერი 10–50% 3+ (strong) ძლიერი >50% შეღებილი ანათლების ციფრული დამუშავება: ყველა შეღებილი მინა დიგიტალიზირებული იქნა motic easyscan pro ციფრული სლაიდების სკანერის გამოყენებით (motic, ჰონგ კონგი) 400× გადიდებით. რაოდენობრივი ihc ანალიზი ჩატარდა qupath პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით, რამაც საშუალება მოგვცა ქულების ავტომატური შეფასებისა და დამკვირვებელთა შორის ვარიაბელურობის შესამცირებლად. სტატისტიკური ანალიზი: სტატისტიკური ანალიზი ჩატარდა spss (version xx, ibm corp.) გამოყენებით. გამოყენებული იქნა შემდეგი სტატისტიკური ტესტები: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 349 აღწერითი სტატისტიკა: საშუალო, მედიანა და სტანდარტული გადახრა ასაკის, სიმსივნის ზომისა და მიტოზური ინდექსისთვის; იმუნოჰისტოქიმიური მარკერის ექსპრესიის შედარება სიმსივნის დიფერენციაციის ხარისხების მიხედვით (1, 2 და 3): კრუსკალ-ვალისის ტესტი (არაპარამეტრული განაწილებისთვის); ცალმხრივი anova (თუ ნორმალური განაწილება დადასტურდა); პირველადი და მეტასტაზური სიმსივნეების შედარება: wilcoxon signed-rank ტესტი (დაწყვილებული მარკერის ექსპრესიის შედარებისთვის). კორელაციის ანალიზი: სპირმანის კორელაციის კოეფიციენტი მარკერის ექსპრესიის, სიმსივნის ხარისხის, მიტოზური ინდექსისა და მეტასტაზურ პოტენციალს შორის კავშირის შესაფასებლად; სურათი 4: a. ნეიროეპითელის კუნძულები უმწიფარი ტერატომა 450x h&e motic digital slide; b. მწიფე ხრტილოვანი კომპონენტი და უმწიფარი ნეიროეპითელის კუნძულები cd44 მარკერის ექსპრესია 200x ihc; c.g2 უმწიფარი ტერატომა cd44 მარკერის ექსპრესია 200x ihc; d. ki 67 მარკერის მაღალი ხარისხის ექსპრესია g3 უმწიფარი ტერატომა ihc 200x; შედეგები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 350 კლინიკოპათოლოგიური მახასიათებლები: კვლევაში ჩართული იყო საკვერცხეების უმწიფარი ტერატომის 26 შემთხვევა, შემდეგი განაწილებით: grade 1 (n = 12, 46.2%), grade 2 (n = 8, 30.8%) და grade 3 (n = 6, 23.0%). დიაგნოსტირების დროს პაციენტთა საშუალო ასაკი იყო 20.2 წელი (მედიანა 20 წელი, დიაპაზონი 10-30 წელი), grade 1 სიმსივნეების დიაგნოსტირებული იყო საშუალოდ 18.5 წლის ასაკში, grade 2 21.0 წელი და grade 3 22.8 წელი. სიმსივნის უფრო დიდი ზომა ასოცირებული იყო სიმსივნის უფრო მაღალ ხარისხთან (g3), grade 1 სიმსივნეები საშუალოდ 6.5 სმ, grade 2 სიმსივნეები 8.1 სმ და grade 3 სიმსივნეები 10.2 სმ (p <0.05). მიტოზური ინდექსი მნიშვნელოვნად გაიზარდა სიმსივნის დიფერენციაციის კლების კვალდაკვალ, საშუალოდ 2.5 მიტოზი/10 hpf g1 ხარისხში, 5.8 მიტოზი/10 hpf g2 ხარისხში და 12.1 მიტოზი/10 hpf g3 ხარისხში (p <0.001). სიმსივნის ნეკროზი იდენტიფიცირებული იყო g2 ხარისხის სიმსივნეების 25.0%-ში და g3 ხარისხის სიმსივნეების 66.7%-ში, რაც დაკავშირებულია სიმსივნის აგრესიულობასთან (p <0.05). სიმსივნის ინფილტრაციული ლიმფოციტები (tils) დაფიქსირდა ყველა შემთხვევის 38.5%-ში, მნიშვნელოვნად მაღალი სიმკვრივით g3 ხარისხის სიმსივნეებში (p <0.05). იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესიის ანალიზი: ki67 პროლიფერაციის ინდექსი მნიშვნელოვნად მაღალი იყო g3 ხარისხის სიმსივნეებში g1 ხარისხთან შედარებით (p <0.001). ki67-ის მედიანური მაჩვენებელი სიმსივნის კლასებში იყო 12% g1 ხარისხში, 35% g2 ხარისხში და 65% g3 ხარისხში, რაც მიუთითებს პირდაპირ კავშირზე პროლიფერაციის სიჩქარესა და სიმსივნის დიფერენციაციის ხარისხს შორის. აღსანიშნავია, რომ ki67 ექსპრესია კორელაციაშია მიტოზურ ინდექსთან (r = 0.79, p <0.01), რაც მხარს უჭერს მის როლს, როგორც სიმსივნის პროლიფერაციის საიმედო მარკერს. cd44 ექსპრესია იყო სუსტი ან არ აღინიშნებოდა g1 ხარისხის სიმსივნეებში, მაგრამ მნიშვნელოვნად გაიზარდა g2 და g3 ხარისხის სიმსივნეებში (p <0.01). cd44-ის საშუალო ექსპრესია იყო 8% g1 ხარისხში, 42% g2 ხარისხში და 78% g3 ხარისხში, რაც აჩვენებს ძლიერ კორელაციას სიმსივნის პროგრესირებასთან. გარდა ამისა, cd44 ექსპრესია დადებითად იყო დაკავშირებული ki67-თან (r = 0.72, p <0.01), რაც ვარაუდობს, რომ მაღალი პროლიფერაციის სიმსივნეები აჩვენებენ უფრო ღეროვან უჯრედულ ფენოტიპს. foxp3 ექსპრესია მნიშვნელოვნად გაიზარდა g3 ხარისხის სიმსივნეებში და მეტასტაზურ შემთხვევებში დაბალი ხარისხის სიმსივნეებთან შედარებით (p <0.01). foxp3-ის საშუალო ექსპრესიის მაჩვენებელი იყო 5% g1 კლასში, 25% g2 ხარისხში და 58% g3 ქვეჯგუფში, რაც მიუთითებს იმუნური ზედამხევდელობის დაზიანების პოტენციურ როლზე. კორელაციური ანალიზმა აჩვენა, რომ foxp3 მნიშვნელოვნად იყო დაკავშირებული cd44-ის ექსპრესიასთან (r = 0.65, p <0.05), რაც მიუთითებს იმაზე, რომ სიმსივნეებს უფრო მაღალი ღეროვანი პოტენციალით შეიძლება აჩვენონ იმუნური სისტემისაგან გასხლტომის მექანიზმები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 351 სურათი 5: a. cd44-ის დაბალი ხარისხის ექსპრესია უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელში 200x ,ihc; b. foxp3-ის ექსპრესია უმწიფარი ტერატომა g2 400x, ihc; c. foxp3ის ექსპრესია უმწიფარი ტერატომა g3 400x,ihc; d. ki 67-ის ექსპრესია g2 უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელის კომპონენტში, 400x,ihc; e. ki67 -ის ექსპრესია g3 უმწიფარი ტერატომის ნეიროეპითელის კომპონენტი 400x, ihc; კორელაციური ანალიზი: spearman-ის კორელაციის ანალიზმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი კორელაციური კავშირები ამ იმუნოჰისტომიურ მარკერებს შორის; ki67 და cd44 (r = 0.72, p <0.01) → მაღალი პროლიფერაციის მქონე სიმსივნეებს უფრო მეტი ღეროვან უჯრედული ფენოტიპური მახასიათებლები აქვთ; ki67 და foxp3 (r = 0.68, p <0.01) → უფრო მაღალი პროლიფერაცია ასოცირდება იმუნური სისტემის მეტ დათრგუნვასთან. cd44 და foxp3 (r = 0.65, p <0.05) → ღეროვან უჯრედული ფენოტიპი და იმუნური სისტემისაგან გასხლტომის მექანიზმები შეიძლება იყოს დაკავშირებული სიმსივნის აგრესიულობასთან; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 352 საკვლევ კოჰორტას შორის, ორ შემთხვევას 1 წლიანი დაკვირვების პერიოდში განუვითარდა პერიტონეალური მეტასტაზები, ორივე კლასიფიცირებულია, როგორც g3 ხარისხის უმწიფარი ტერატომა. ki67, cd44 და foxp3 ექსპრესია მნიშვნელოვნად მაღალი იყო მეტასტაზურ დაზიანებების მქონე შემთხვევებში (p <0.01), რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს ამ მარკერების როლზე მეტასტაზური პოტენციალის შესაფასებლად. საინტერესოა, რომ cd44 და foxp3 განსაკუთრებით მაღალი ხარისხით ექსპრესირებული იყო მეტასტაზურ ნიმუშებში. გადარჩენა და პროგნოზული ანალიზი: კაპლან-მეიერის გადარჩენადობის ანალიზმა აჩვენა, რომ g3 ხარისხის სიმსივნეებს ჰქონდათ მნიშვნელოვნად უფრო ცუდი გადარჩენის მაჩვენებელი ( პროგრესირების გარეშე pfs) g1 და g2 ხარისხის სიმსივნეებთან შედარებით (ლოგი-რანგის ტესტი, p <0.001). ki67 და cd44-ის გაზრდილი ექსპრესია ასოცირებული იყო უფრო ხანმოკლე გადარჩენის პერიოდთან pfs-თან (p <0.05). ეს დასკვნები ხაზს უსვამს საკვერცხის უმწიფარ ტერატომებში ki67, cd44 და foxp3-ის როგორც დამოუკიდებელი პროგნოზული მარკერების პოტენციალს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 353 დიაგრამა 13: a. პროლიფერაციული მარკერი ki67-ის განაწილება სხვადასხვა საკვლევ ჯგუფებში ; b. ki67, cd44ისა და foxp3ის განაწილება სხვადასხვა ჰისტოლოგიური გრეიდების მიხედვით ; c. იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების განაწილების ტენდენცია შესწავლილ ჯგუფებში ჰისტოლოგიური დიფერენციაციის ხარისხის მიხედვით ; d. შესწავლილი იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების საშუალო მაჩვენებლის განაწილება სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ გრეიდის მიხედვით; e. ki67, cd44 ისა და foxp-ის ექსპრესიის პატერნები სხვადასხვა გრეიდის უმწიფარ ტერატომაში; f. კორელაციური განაწილება ki67, cd44 ისა და foxp3ის შესწავლილ კოჰორტაში; განსჯა პროლიფერაცია და სიმსივნის აგრესიულობა (ki67): ki67-ის ექსპრესიის მნიშვნელოვანი ზრდა g1 ხარისხის სიმსივნიდან g3 ხარისხის სიმსივნემდე ადასტურებს მის, როგორც სიმსივნის აგრესიულობის საიმედო მარკერის როლს. დადებითი კორელაცია ki67-სა და მიტოზურ ინდექსს შორის (r = 0.79, p <0.01) მიგვითითებს იმაზე, რომ ki67-ის უფრო მაღალი ექსპრესია ასოცირდება სიმსივნური უჯრედების გაყოფასთან, რაც აძლიერებს მის მნიშვნელობას მაღალი რისკის სიმსივნეების სტრატიფიკაციაში. ki67-ის გაზრდილი ექსპრესიის დონე მეტასტაზურ შემთხვევებში კიდევ უფრო ადასტურებს მის სარგებლობას სიმსივნის პროგრესირების პროგნოზირებაში. ეს დასკვნები ემთხვევა ჩანასახოვანი უჯრედების სიმსივნეებზე არსებულ კვლევებს, სადაც ki67-მა აჩვენა, რომ კორელაციაშია ცუდ შედეგებთან და გაზრდილ რეციდივის რისკთან. cd44 როგორც ღეროვან უჯრედული და ინვაზიურობის მარკერი: cd44, უჯრედის ადჰეზიისა და ღეროვანი ფენოტიპის მარკერი, ავლენს ძლიერ კავშირს სიმსივნის ხარისხთან, მნიშვნელოვნად მაღალი ექსპრესიით g2 და g3 ხარისხის სიმსივნეებში g1 ხარისხთან შედარებით (p <0.01). cd44-დადებით სიმსივნურ უჯრედებს შეიძლება გააჩნდეთ გაძლიერებული მიგრაციული და ინვაზიური შესაძლებლობები, რაც ხელს უწყობს დაავადების პროგრესირებას. კორელაცია cd44-სა და ki67-ს შორის (r = 0.72, p <0.01) დამატებით გულისხმობს, რომ პროლიფერაციული სიმსივნეები ავლენენ უფრო ღეროვან, თერაპიისადმი მდგრად ფენოტიპს, რაც შეესაბამება სხვა საკვერცხის ჩანასახოვანი უჯრედების სიმსივნეებსა და ეპითელური ავთვისებიანი სიმსივნეების კვლევებს[18]. cd44 მაღალი ექსპრესია მეტასტაზურ დაზიანებებში ხაზს უსვამს სიმსივნის გავრცელებაში მის პოტენციურ როლს, რადგან ცნობილია, რომ cd44 ხელს უწყობს უჯრედგარე მატრიქსის ურთიერთქმედებას, სიმსივნის მოძრაობასა და აპოპტოზისადმი წინააღმდეგობას. ეს მხარს უჭერს ჰიპოთეზას, რომ cd44-ის გამოხატული სუბპოპულაციები შეიძლება იყოს პასუხისმგებელი სიმსივნის მდგრადობაზე და რეციდივზე, რაც მას პერსპექტიულ თერაპიულ სამიზნედ აქცევს აგრესიული უმწიფარი ტერატომებისთვის. foxp3, მარეგულირებელი t უჯრედების ძირითადი მარკერი (tregs), მნიშვნელოვნად გაიზარდა g3 ხარისხის სიმსივნეებსა და მეტასტაზურ დაზიანებებში (p <0.01), რაც მიუთითებს იმაზე, რომ იმუნური აცილება გადამწყვეტ როლს თამაშობს უმწიფარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 354 ტერატომების პროგრესირებაში. foxp3-სა და cd44-ს შორის კორელაცია (r = 0.65, p <0.05) ვარაუდობს, რომ ღეროვანი სიმსივნური უჯრედები შეიძლება გამოიყენებულ იქნას იმუნური დათრგუნვის მექანიზმებში, რათა თავიდან აიცილონ მასპინძლის იმუნური პასუხები, ფენომენი, რომელიც ჩვეულებრივ შეინიშნება მაღალი ხარისხის ავთვისებიან სიმსივნეებში[6]. მიუხედავად იმისა, რომ ეს კვლევა იძლევა ახალ შეხედულებებს ki67, cd44-ისა და foxp3-ის ექსპრესიის შესახებ უმწიფარ ტერატომებში, გარკვეული შეზღუდვები უნდა იყოს ხაზგასმული: კოჰორტის ზომა – მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი კოჰორტა იძლევა ღირებულ მონაცემებს, ამ დასკვნების დასადასტურებლად საჭიროა უფრო დიდი მრავალინსტიტუციური კვლევები; მოლეკულური პროფილის ნაკლებობა ღეროვანი და იმუნური გზების გენეტიკური და ტრანსკრიპტომიური ანალიზის საფუძველზე შეიძლება კიდევ უფრო გაირკვეს სიმსივნის აგრესიულობის საფუძველში არსებული მექანიზმები; დაკვირვების შეზღუდული ხანგრძლივობა საჭიროა გახანგრძლივებული კლინიკური დაკვირვება გრძელვადიანი გადარჩენისა და რეციდივის შესაფასებლად. მომავალი კვლევა ფოკუსირებული უნდა იყოს მოლეკულური და იმუნური პროფილის ინტეგრირებაზე სტანდარტულ დიაგნოსტიკურ სამუშაოებში, განსაკუთრებული აქცენტით cd44 და foxp3, როგორც პოტენციური თერაპიული სამიზნეები. დასკვნა ჩვენი კვლევა ავლენს საკვერცხის უმწიფარ ტერატომებში ki67, cd44-ისა და foxp3-ის როგორც საკვანძო მარკერების კლინიკურ მნიშვნელობას, რაც უზრუნველყოფს ახალ შეხედულებებს სიმსივნის პროლიფერაციის, ღეროვან უჯრედული ბუნებისა და იმუნური ზედამხედველობის აცილების მექანიზმების შესახებ. ki67 დასტურდება, როგორც საკვერცხის უმწიფარი ტერატომების პროლიფერაციისა და პროგრესირების ძლიერი სარწმუნო მარკერი, cd44, როგორც ღეროვან უჯრედული ბუნებისა და გაზრდილი ინვაზიურობის მარკერი, ხოლო foxp3, როგორც ახლად მოწოდებული იმუნური სუპრესიის არსებობის შეფასების მარკერი, რომელიც თავის მხრივ დაკავშირებულია სიმსივნის აგრესიულობასთან. ჩვენი დასკვნები ხაზს უსვამს აგრესიულად მიმდინარე უმწიფარ ტერატომებში, სიმსივნის ღეროვან უჯრედულობისა და იმუნური ზედამხედველობიდან აცილების მექანიზმების ფენომენის მნიშვნელობას და მისი ახალი დამიზნებითი თერაპიული საშუალებებით მკურნალობის პოტენციალს. ჩვენი კვლევის შედეგები მხარს უჭერს ki67, cd44 და foxp3-ის რუტინულად გამოყენებას პაციენტთა პროგნოზის, რისკის სტრატიფიკაციისა და ზოგადი პერსონალიზირებული თერაპიული მკურნალობის საშუალებების გასაუმჯობესებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 355 გამოყენებული ლიტერატურა [1] h. amsalem, m. nadjari, d. prus, n. hiller, and a. benshushan, “growing teratoma syndrome vs. chemotherapeutic retroconversion: case report and review of the literature,” gynecol oncol, vol. 92, no. 1, pp. 357–360, 2004, doi: 10.1016/j.ygyno.2003.10.024. [2] l. zagamé, p. pautier, p. duvillard, d. castaigne, c. patte, and c. lhommé, “growing teratoma syndrome after ovarian germ cell tumors,” obstetrics and gynecology, vol. 108, no. 3, pp. 509–514, 2006, doi: 10.1097/01.aog.0000231686.94924.41. [3] r. hariprasad, l. kumar, d. janga, s. kumar, and m. vijayaraghavan, “growing teratoma syndrome of ovary,” int j clin oncol, vol. 13, no. 1, pp. 83–87, feb. 2008, doi: 10.1007/s10147-0070693-7. [4] f. andré et al., “the growing teratoma syndrome: results of therapy and long-term follow-up of 33 patients,” eur j cancer, vol. 36, no. 11, pp. 1389–1394, jul. 2000, doi: 10.1016/s09598049(00)00137-4. [5] p. zhorzholiani, z. bokhua, s. kepuladze, and g. burkadze, “the role of m1 and m2 macrophages in the progression of endometrial hyperplasia to endometrioid adenocarcinoma,” ქართველი მეცნიერები, vol. 7, no. 1, pp. 24–37, jan. 2025, doi: 10.52340/gs.2025.07.01.04. [6] p. zhorzholiani, z. bokhua, s. kepuladze, and g. burkadze, “assessment of foxp3+ expression in endometrial precancerous and neoplastic lesions: a comparative study of immune microenvironment dynamics,” ქართველი მეცნიერები, vol. 7, no. 1, pp. 50–63, jan. 2025, doi: 10.52340/gs.2025.07.01.06. [7] r. devadze, a. gvenetadze, g. burkadze, and s. kepuladze, “features of distribution of intratumoral lymphocytes in ovarian epithelial tumours of different histological types and degree of malignancy,” ქართველი მეცნიერები, vol. 4, no. 5, pp. 383–393, dec. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.42. [8] n. tavdgiridze, g. tevdorashvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 1, pp. 233–248, mar. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.01.20. [9] l. barbakadze, n. kintraia, g. burkadze, and s. kepuladze, “assessment of proliferative activity of endometrial stromal tumors using agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 2, pp. 123–133, may 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.02.16. [10] t. turashvili, g. tevdorashvili, g. burkadze, and s. kepuladze, “evaluation of proliferative activity of endometrial metaplasias by agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 3, pp. 10–20, jul. 2023, doi: 10.52340/2023.05.03.02. [11] n. adamashvili, r. beriashvili, n. tevzadze, s. kepuladze, and g. burkadze, “features of the distribution of acute and chronic inflammatory index in cervical intraepithelial neoplasia of different georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 356 degrees and its relationship with proliferative activity detected by agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 6, no. 1, pp. 45–57, jan. 2024, doi: 10.52340/gs.2024.06.01.08. [12] “cancer stem cell markers are differentially expressed in malignant ovarian germ cell tumors pubmed.” accessed: mar. 05, 2025. [online]. available: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37186896/ [13] t. hu et al., “clinical management of malignant ovarian germ cell tumors: a 26-year experience in a tertiary care institution,” surg oncol, vol. 31, pp. 8–13, dec. 2019, doi: 10.1016/j.suronc.2019.08.006. [14] g. e. esheba, l. l. pate, and t. a. longacre, “oncofetal protein glypican-3 distinguishes yolk sac tumor from clear cell carcinoma of the ovary,” american journal of surgical pathology, vol. 32, no. 4, pp. 600–607, apr. 2008, doi: 10.1097/pas.0b013e31815a565a. [15] s. m. kraggerud et al., “molecular characteristics of malignant ovarian germ cell tumors and comparison with testicular counterparts: implications for pathogenesis,” endocr rev, vol. 34, no. 3, pp. 339–376, jun. 2013, doi: 10.1210/er.2012-1045. [16] o. solheim, m. førsund, c. g. tropé, s. m. kraggerud, j. m. nesland, and b. davidson, “epithelial–mesenchymal transition markers in malignant ovarian germ cell tumors,” apmis, vol. 125, no. 9, pp. 781–786, sep. 2017, doi: 10.1111/apm.12715. [17] h. matsushita, k. arai, m. fukase, t. takayanagi, and h. ikarashi, “growing teratoma syndrome of the ovary after fertility-sparing surgery and successful pregnancy,” gynecol obstet invest, vol. 69, no. 4, pp. 221–223, jun. 2010, doi: 10.1159/000273205. [18] s. kikawa, y. todo, s. minobe, k. yamashiro, h. kato, and n. sakuragi, “growing teratoma syndrome of the ovary: a case report with fdg -pet findings,” journal of obstetrics and gynaecology research, vol. 37, no. 7, pp. 926–932, jul. 2011, doi: 10.1111/j.1447-0756.2010.01439.x. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 357 ki67, cd44, and foxp3 as prognostic markers in ovarian immature teratomas: implications for tumor aggressiveness and metastasis n. tavdgiridze; g.tevdorashvili; sh.kepuladze; g.burkadze tbilisi state medical university abstract background: ovarian immature teratomas are rare germ cell tumours with varying neuroepithelial differentiation and malignant potential. identifying reliable prognostic markers remains a challenge in clinical practice. this study evaluates the role of ki67 (proliferation), cd44 (stemness), and foxp3 (immune suppression) as key indicators of tumour aggressiveness, progression, and metastatic potential. methods: a retrospective immunohistochemical study was conducted on 26 cases of ovarian immature teratomas diagnosed between 2015 and 2025. tumours were graded according to the who classification, and ki67, cd44, and foxp3 expression was analysed using semi-quantitative scoring. correlation analysis was performed between markers and tumour characteristics, including necrosis, tumour-infiltrating lymphocytes (tils), and mitotic index. statistical significance was determined using spearman’s correlation, kruskal-wallis test, and kaplan-meier survival analysis. results: ki67 expression increased significantly with tumour grade (median: 12% in grade 1, 35% in grade 2, and 65% in grade 3; p < 0.001), correlating with higher mitotic index and increased tumour aggressiveness. cd44 expression followed a similar trend (8% in grade 1, 42% in grade 2, 78% in grade 3; p < 0.01), suggesting that highly proliferative tumours exhibit stem-like, invasive properties. foxp3 expression was significantly elevated in grade 3 tumours and metastatic cases (5% in grade 1, 25% in grade 2, 58% in grade 3; p < 0.01), indicating a role in immune evasion. correlation analysis revealed strong associations between ki67 and cd44 (r = 0.72, p < 0.01), ki67 and foxp3 (r = 0.68, p < 0.01), and cd44 and foxp3 (r = 0.65, p < 0.05), suggesting that proliferation, stemness, and immune suppression work synergistically to drive tumour progression. conclusion: ki67, cd44, and foxp3 are independent prognostic markers in immature ovarian teratomas, with ki67 linked to tumour proliferation, cd44 to stemness and invasiveness, and foxp3 to immune evasion mechanisms. their combined role in tumour progression and metastasis suggests potential therapeutic targets, mainly through immune-modulating and anti-stemness strategies. this study underscores the need for further research into targeted approaches for high-risk cases. it supports the inclusion of these markers in routine pathological assessment to refine prognostic stratification and treatment planning. keywords: ovarian immature teratoma, ki67, cd44, foxp3, tumour proliferation, tumour stemness, immune suppression, prognosis, metastasis georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 358 ავტორების შესახებ დამატებითი ინფორმაცია: ნინო თავდგირიძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; nino tavdgiridze phd student at tbilisi state medical university, e-mail: ninotavdgiridze@gmail.com george tevdorashvili თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსტეტის მეანობაგინეკოლოგიის კათედრის ასოცირებული პროფესორი; george tevdorashvili – associate professor at tbilisi state medical university department of obstetrics and gynaecology email: doc.tevdorashvili@gmail.com შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექიმი პათოლოგანატომი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი; shota kepuladze –tbilisi state medical university, md, clinical pathologist; phd in oncology/pathology; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com; g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 1 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.01 study of sugar-acid index changes in apple and banana fruits coated with pseudoprotein edible coating tamar jibladze1, tamar palavandishvili2, ramaz katsarava3 1georgian technical university (gtu), department of chemistry, tbilisi, georgia. phd student; 2georgian technical university (gtu), department of chemical and biological technologies; 3agricultural university of georgia (aug), georgian technical university (gtu), department of chemical and biological technologies, tbilisi, georgia, academy member, georgian national academy of sciences, tbilisi, georgia. abstract the content and the ratio of soluble sugars and organic acids, the so-called sugar-acid index are significant indicators of fruit quality. the present paper deals with the study of sugar-acid index changes that occurred during shelf life in non-covered and covered (pseudoprotein-based edible coating) apples and bananas. fruits as vegetables are perishable agro-products. the preservation of products with food coating began in the 80s of the last century, and today it is already an important alternative to traditional methods of preservation of organic products. edible coating causes a decrease in tissue permeability, thus reducing the rate of water loss which in turn leads to delayed fruit ripening and enhanced shelf life. this study aimed to evaluate the effect of pseudoprotein on extending the shelf life of agro-products (apple and banana). for this purpose, we determine the sugar-acid index in research samples. a 7% pseudoprotein solution in ethanol was used to cover the research samples (apple, banana) with a food coating. the results of the experiment established the nutritional value of the products can be effectively maintained under long-term storage conditions with a pseudoprotein coating. keywords: apple; banana; edible coating; preservation; pseudoprotein; shelf life. 1. introduction shelf life extension by edible coating is a significant alternative to traditional ways of preservation. such films are applied to the surface of the agro-products as a semipermeable barrier that reduces respiration, retards water loss and maintains texture, commodity parameters, as well as stiffness [1]. the idea of covering organic products with polymer films began back in the 80s of the last century, with the use of various materials, including synthetic polymers. in american patent [2] latexes of methacrylic acid esters (synthetic polymers) were used for this purpose, georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 2 which were added up to 45% of water-soluble natural (casein or gelatin) or synthetic polymer (polyvinyl alcohol, polyvinylpyrrolidone or oxyethylated starch). however acrylic latexes, as well as other carbon chain polymers [3] used later, are not subject to biodegradation. therefore before consumption, it is necessary to remove them from the surface of the product, which is practically impossible to fully implement, and the remaining part of the coating is a health hazard. thus, currently, superiority is given to edible coating [4]. polysaccharides, proteins, and lipids are such materials and can form continuous films and coatings [5]. therefore edible coatings are divided into three types based on the nature of their elements, such as hydrocolloids or natural resins (proteins, polysaccharides, alginates), lipids (fatty acids, acylglycerols, waxes) and their mixtures [3]. most coatings contain more than one material: low molecular weight compounds are added that work as plasticizers. plasticizers improve the flexibility of the film. an active agents and food additives (tannin, curcumin, vitamins, rosemary oil, sugars, honey) may be added to the food coating [6]. in the present study, an innovative material created in georgia pseudoproteins (katsarava et al, 2011) was used for the production of food coating. to study the effect of pseudoprotein on increasing the shelf life of apple and banana fruits is the aim of the research. pseudoprotein is a synthetic biodegradable polymer based on -amino acids, the socalled biomimetic [7-10]. most importantly, it will highlight the goal of the study replacement of the existing multi-component edible coatings with a mono-component, commercially available pseudo-protein, showing high biocompatibility and biodegradability in medicine. generally, edible films are made by casting, and the extrusion process and coating of the edible solution are done mainly by dipping and spraying [5]. during preservation of agro-products biochemical changes occur naturally, which lead to changes in the parameters determining the commodity properties of fruits and vegetables. in plant-based foods, the amount of titratable acidity and water-soluble dry matter (brix) predominantly decreases, as most of them are hydrolyzed (decomposed). the decrease in titratable acidity during storage can be attributed to the use of organic acids in various biodegradable reactions. thus, during shelf life, the fetus undergoes many changes in its morphology, anatomy, physiology, and biochemistry. biochemical changes occurring naturally lead to changes in the parameters determining the commodity properties of fruits. 2. main part 2.1. materials and methods flavor, stiffness, good appearance (color, texture), odor, and freshness can be maintained for a longer time by proper storage conditions of agro-products which increases their shelf life. the sugar-acid index, the content and the ratio of soluble sugars and organic acids are a significant indicator of fruit quality. for organoleptic evaluation, titratable acidity, as well as water-soluble dry matter (brix), are important biochemical parameters. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 3 the research aims to study the biochemical changes and the effect of pseudoprotein biodegradable edible coating on the extension of the shelf life of fruits. to determine the shelf life of the apple and banana samples, the following parameters were selected: water-soluble dry matter (%) (brix), and titratable acidity (%). the factors affecting these parameters are temperature ( ), concentration of edible coating, (%), storage time, (day). the apple variety "banana" and the banana variety "cavendish" (which are imported to georgia) were selected as research objects due to their short shelf life. from the three known mainly used methods to cover organic products with a thin polymer layer [1, 4, 11] we choose dip-coating. with the method of dip-coating apples and bunches of bananas (whole including the stalk) were covered with 7% ethanol solution of pseudoprotein (one of the cheapest copolymeric pseudo-protein 1l6~8l6). the concentration of the pseudoprotein solution 7% was modeled by solving a set of equations and using the rapid ascent method [12]. during 510 seconds, alcohol sterilizes the agro-products upon dipping in the solution. the test samples were dried at room temperature for up to 20 minutes (figure 1). measurements of the research parameters were made every 5th day. apple samples were stored at 1.5±1.5 and banana samples at 11.5±1.5 (appropriate storage temperature). figure 1. scheme of preparation of covered samples on the example of apples to determine the sugar-acid index, we measure the ratio between water-soluble dry matter (brix) and titratable acidity. the water-soluble dry matter (brix) in apples and bananas was determined by the refractometric method (ma871 digital sucrose refractometer, milwaukee). the titratable acidity in bananas was determined by the titration method (with 0.01n naoh solution). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 4 2.2. results and discasing in fruit, soluble sugars mainly contain glucose, fructose, and sucrose. organic acids in fruit predominantly include malate, citrate, and tartaric acid. sourness and sweetness (two major components for consumers’ preferences) are predictable by two acidity parameters: ph and titratable acidity. ph represents the activity of free hydrogen ions, while titratable acidity is the amount of weakly bound hydrogen ions that can be released from the acids [13]. as known, the sourness of the fruit is not determined only by the presence of organic acids, like the sweetness is not determined only by the content of sugars. the feeling of taste of the fruit (sour, sweet, low sour, low sweet) depends on the ratio of sugar and acid, the sugar-acid index. the sugar-acid ratio is the primary index for the evaluation of fruit quality, specifically of flavor and fruit ripening. the values of the sugar acid index are established: if it varies between 20-30, acidity is not felt; 10-20 are weak acids; 5-10 are acids; and less than 5 – are strong acids [14]. the obtained results for apples are given in table 1 and for bananas in table 2. table 1. changes in dynamics of the sugar-acid index in apple samples stored at 1.5±1.5 (the table shows the average values of the results of the conducted tests) time, days water-soluble dry matter (brix), % titratable acidity, % sugar-acid index uncovered covered uncovered covered uncovered covered 0 13.3 13.3 0.56 0.56 23.87 23.88 5 12.9 13.1 0.51 0.54 25.54 24.39 10 12.5 12.9 0.48 0.53 26.21 24.48 15 12.0 12.7 0.42 0.51 28.80 25.05 20 11.5 12.5 0.38 0.49 30.53 25.67 25 10.1 12.3 0.33 0.45 30.92 27.22 30 9.8 12.1 0.27 0.41 36.11 29.41 35 9.6 11.9 0.24 0.40 40.64 30.01 georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 5 table 2. changes in dynamics of the sugar-acid index in banana samples stored at 11.5±1.5 (the table shows the average values of the results of the conducted tests) time, days water-soluble dry matter (brix), % titratable acidity, % sugar-acid index uncovered covered uncovered covered uncovered covered 0 16.0 16.0 0.69 0.69 23.28 23.28 5 16.5 16.4 0.67 0.68 24.81 24.04 10 17.6 16.6 0.63 0.66 28.16 25.15 15 19.4 17.1 0.57 0.65 34.04 26.43 20 20.1 17.5 0.54 0.63 37.22 27.92 25 21.0 17.9 0.50 0.61 42.42 29.26 30 21.4 18.2 0.47 0.59 45.43 30.76 data analysis showed that titratable acidity decreased in apples and bananas, while water-soluble dry matter decreased in apples and increased in bananas. it is known from the literature that the watersoluble dry matter in bananas first increases and finally decreases. this is explained by starch hydrolysis. in an unripe banana, there is about 21% starch, in a fully ripe banana it decreases to 1%. the starch content of apples is less than 1% and gradually decreases as the apple ripens [15]. the kinetics of the process of sugar-acid index changes in coated and uncoated samples during storage are presented in figure 2 for apple samples and figure 3 for banana samples. figure 2. changes in dynamics of the sugar-acid index in apple samples (kinetics of the shelf life) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 6 figure 3. changes in dynamics of the sugar-acid index in banana samples (kinetics of the sshelf life) in the coated samples stored at 1.5±1.5 (table 1, figure 2), the sugar-acid index change ranged from 23.88 to 30.01 (duration 35 days), indicating no sourness, which is typical for the taste properties of the apple variety “banana”. similarly, in the coated samples stored at 11.5±1.5 (table 2, figure 3), the sugar-acid index change ranged from 23.28 to 30.78, indicating also no sour taste, which is typical for the taste properties of bananas. in the rest of the samples (apple, banana) the sugar acid index values go beyond the typical scale. this circumstance indicates the low taste quality of the apple and banana samples. on the 20th day, the uncoated sample's sugar-acid index is 30, while coated samples have the same meaning on the 35th day. it is obvious, that the pseudoprotein edible coating improved the quality and shelf life of fruits. this coating causes a decrease in tissue permeability, thus reducing the rate of 20 25 30 35 40 45 0 5 10 15 20 25 30 35 40 su ga rac id in de x time, days uncovered apples covered apples 20.00 25.00 30.00 35.00 40.00 45.00 50.00 0 5 10 15 20 25 30 35 su ga rac id in de x time, days uncoated bananas coated bananas georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 7 water loss. which in turn leads to delayed fruit ripening. this finding also agrees with the studies of jomo and ismail (2014) [15]. figure 2. apple samples stored at 1.5±1.5 after 35 days. figure 3. banana samples stored at 11.5±1.5 after 32 days. figure 4. peeled banana samples stored at 11.5±1.5 after 32 days. 3. conclusion through the conducted studies, it has been established that the nutritional value of apple and banana fruits can be effectively preserved with the pseudoprotein edible coating under long-term storage conditions. changes in biochemical parameters occurred naturally in the uncovered and covered apples and bananas. however, a slow rate of changes in the sugar-acid index (low speed) was shown by the samples coated with edible coating. visual evaluation of coated and uncoated samples with thin film clearly shows that the pseudo-protein-based edible coating maintains its appearance and quality such as firmness, color, and texture. the nutritional value of apples and bananas can be effectively preserved with the pseudoprotein edible coating under long-term storage conditions. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 8 acknowledgment this research [phdf-23-3114] has been supported by the shota rustaveli national science foundation of georgia (srnsfg). references 1. garsia, e, barrett, d. m. preservative treatments for fresh-cut fruits and vegetables. crc press 2002; pp 267 -303. 2. polovina, w.; polymerc film coating method for protecting plants, vegetables and fruit from drought. us patent # 4783342 (1988). 3. felicia, w. x. l.; rovina, k.; nur’aqilah, m. n.; vonnie, j. m.; erna, k. h.; misson, m.; halid, n. f. a.; recent advancements of polysaccharides to enhance quality and delay ripening of fresh produce: a review. polymers 2022, 14, 1341. https://doi.org/10.3390/polym14071341. 4. singh, d. p.; packirisamy, g.; biopolymer-based edible coating for enhancing the shelf life of horticulture products, food chemistry: molecular sciences, v. 4, 2022, 100085. 5. kumar, l., ramakanth, d., konala, a., gaikwad, k. k. edible films and coatings for food packaging applications: a review. springer nature, switzerland ag 2021. 6. senna, m.m. h.; al-shamrani, k. m.; al-arifi, a. s.; edible coating for shelf-life extension of fresh banana fruit based on gamma irradiated plasticized poly(vinyl alcohol)/carboxymethyl cellulose/tannin composites. materials sciences and applications, 5(6 ), 2014, 395415. doi:10.4236/msa.2014.56045 7. katsarava, r., puiggali, j. (2015). leucine based polymers: synthesis and applications. book chapter in: leucine: biology, consumption and benefits. biochemistry research trends, s.r. newman, ed., nova sci. publisher. 8. katsarava, r., kulikova, n., puiggalí, j. (2016) amino acid based biodegradable polymers – promising materials for the applications in regenerative medicine (review). j. j. regener. med., 1(1): 012. 9. katsarava, r., gomurashvili, z. biodegradable polymers composed of naturally occurring amino acids. handbook of biodegradable polymers isolation, synthesis, characterization and applications, lendlein, a. and sisson, a., eds., wiley-vch, verlag gmbh & co. kgaa. ch. 5, 107-131 (2011). 10. katsarava, r., tugushi, d., gomurashvili, zd. poly (ester urea) polymers and methods of use. u.s. patent no. 8,765,164 (2014). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 9 11. ghorani, b., & tucker, n. (2015). fundamentals of electrospinning as a novel delivery vehicle for bioactive compounds in food nanotechnology. food hydrocolloids, 51, 227–240. https://doi.org/10.1016/j.foodhyd.2015.05.024 12. jibladze, t., palavandishvili, t., katsarava, r., preservation of agricultural products by polymer biomimetics: mathematical planning of the process. collection of scientific works of the international scientific conference dedicated to the 90th anniversary of givi tsinstadze. chemistry-achievements and perspectives, georgian technical university, tbilisi, 2023, pp. 190198. 13. wei-feng ma, yan-biao li, guo-jie nai, guo-ping liang, zong-huan ma, bai-hong chen and juan mao. changes and response mechanism of sugar and organic acids in fruits under water deficit stress. 2021. doi 10.7717/peerj.13691 14. jibladze, t. (2024). biochemical changes in agro-products coated with pseudoprotein food coating: this research [phdf-23-3114] has been supported by the shota rustaveli national science foundation of georgia (srnsfg). georgian scientists, 6(1), 212–226. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.27 15. zomo, s.a., ismail, s.m., shah jahan, m., kabir, k. and kabir, m.h. chemical properties and shelf life of banana (musa sapientum l.) as influenced by different postharvest treatments. the agriculturists 12(2): 6-17 (2014) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 10 1*, 2, 3 1 . . , . ; 2 . ; . 3 , . . , , , . . 80. , . , , . . 7% ( ), , ). , . : ; ; ; ; . [phdf-23-3114] georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 217 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.20 em 1, 2, 3 1 ( ); https://orcid.org/0000-0001-7861-1264 2 3 tamar.nozadze@tsu.ge, lelatsitashvili@sjuni.edu.ge , nozadzelia@yahoo.com wi-fi em ) ( ) . em , , ( ) . (fdtd). fdtd lab, sar ( ) t) em . , ; t. : , fdtd, sar, em ; , (em) , . , em ( 100 6 ). em , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 218 em . em [1]-[2]. , . , , [3]-[5]. em , , em . em, wi-fi , ( ) . , , 30 em , [6]. , em . wi-fi 2.4 5.0 . em , [7]. ( ) , , (uv) ; , [8]. em ( ) . , . , . . sar [ ] , rf [8]. ; ; . : , ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 219 ; . , , sar. who, ieee, icnirp [9]-[11]. , . , , em . , em . , rf-em iarc, " " [12]. , rf-emf, , . , wi-fi em ; sar t , . . , , , em . , (fdtd) , . fdtd , . . , . , fdtd , . fdtd lab, lae ( ). , , em . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 220 fdtd , . 2 . "ella" (it'is foundation " ") 2 . “ – vip . 80 . em , em , . myfdtd fdtdlab, em ; myfdtd, em . [13] ; em , it'is foundation [14]. em ; 2400 [mhz] . sar 10 2 [15], [16]. em sar (specific absorption rate ). em em (sar) t ( ) . fdtdlab , em , , . , em . 37oc, 22.0oc, 37.0oc. e1, e2, e3, e4, e5, e6 ( . 1). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 221 . 1. ella . 2. sar 1g 2400 mhz , sar 10 10 , t 1°c [10], [12]. sar 1g ( . 2) , e , . , sar , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 222 . sar em . [17]. , sar 1g sar 10g rf ( ) . , sar 1g sar 10g , ( .3, . 4). . 3. sar 1g ella 2400 mhz . 4. sar 10g ella 2400 mhz . 2400 mhz em , em , , sar (100khz-10ghz ), t. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 223 . 5. ella 2400 mhz ( t [db]) t, (steady state) , em . em (sar). . 6. t [°c] ella 2400 mhz , . rf 2400 mhz ; rf , [18]. sar , . , , [18]. , t georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 224 ( . 5. . 6). t ella, e5 e6 e. , e5 e6 , t ( ) 0,007°c, , e1, e2, e3, e4 . t ella. , em , , em . , , sar t , . , em , rf em , [19]. , em em . icnirp . . , , , , . 5g [20], [21]. em , : , , , . . [24]. , . em sart , . [25], sar t . , em . , em . , em , . ; , em georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 225 [22]. , . , , , em [21]. . /-id: joint rustaveli-daad-fellowship programme, 2024 ( 57735997); . no: 91852390; 04/05; 16.05.2024. [1] j. mydlováa , i. gálováa, m. be ováa, “impact of electromagnetic fields in transport on active implantable medical devices”. transportation research procedia. 40 (2019), pp. 1497–1503, 2019. [2] zuzana pšenáková, mariana be ová, „effects of 2.4 ghz radiofrequency radiation to pacemaker“, advanced methods of theory of electrical engineering, trebic, czech republic, september 6 – 8, 2015, [3] t. nozadze, v. jeladze, r. zaridze, 'mobile antenna matching study considering different holding positions at 2100 mhz frequency', xxvith international seminar/workshop on direct and inverse problems of electromagnetic and acoustic wave theory diped-2020, tbilisi, georgia, september 15-18, 2020 [4] t. nozadze, v. jeladze, m. tsverava, v. tabatadze, m. prishvin, r. zaridze, "em exposure study on an inhomogeneous child model considering hand effect", 2017 ieee first ukraine conference on electrical and computer engineering (ukrcon), kyiv, ukraine, may 29 -june 2, pp. 51-54, 2017. [5] v. jeladze, t. nozadze, i. petoev-darsavelidze and b. partsvania, “mobile phone antenna-matching study with different finger positions on an inhomogeneous human model,” electromagnetic biology and medicine, 38(4), 297-306, 2019. doi: 10.1080/15368378.2019.1641721. [6] online https://mdsafetech.org/wi-fi-effects/ [7] g. redlarski, b. lewczuk, a. ak, a. koncicki, m. krawczuk, j. piechocki, k. jakubiuk, p.tojza, j. jaworski, d. ambroziak, .skarbek, d. gradolewski, “the influence of electromagnetic pollution on living organisms: historical trends and forecasting changes”, biomed res int. 2015 (234098), 2015. [8] abdul-al, m., amar, a.s. i., elfergani, i., littlehales, r. , ojaroudi parchin, n. , al-yasir, y., see, c.h., zhou, d., abidin, z. z. , alibakhshikenari, m., zebiri, c., elmegri, f., abusitta, m., ullah, a., abdussalam, f. m. a. , rodriguez, j., mcewan, n.j., noras, j.m., hodgetts, r., abd-alhameed, r. a.” wireless electromagnetic radiation assessment based on the specific absorption rate (sar): a review case study”. electronics. 11(4), 511, 2022. [9] “ieee standard for safety levels with respect to human exposure to radio frequency electromagnetic-fields, 3 khz to 300 ghz”. ieee: new york, ny, usa, 95, pp. 1–1999, 1999. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 226 [10] “iicnirp. guidelines for limiting exposure to time-varying electric, magnetic and electromagnetic fields (up 300 ghz), international commission on non-ionising radiation protection”. health phys. 56, pp. 494–522, 1998. [11] z. szilágyi, z. németh, j. bakos, g. kubinyi, p.p. necz, e. szabó, g. thuróczy, r. pinto, b. selmaoui, “assessment of inflammation in 3d reconstructed human skin exposed to combined exposure to ultraviolet and wi-fi radiation”, int. j. mol. sci. 24(3), 2853, 2023. [12] international agency for research on cancer iarcpress release n: 208. 2011. available from: http://emfguide.itu.int/pdfs/pr208_e.pdf. [13] t. nozadze, k. henke, m. kurtsikidze, v. jeladze, g. ghvedashvili, r. zaridze, “study how the hand effects on the mobile phone dipole antenna matching conditions to the free space at 3700 mhz frequency”, ukrmw 2022 proceedings, pp. 439–443, 2022. [14] online it'is foundation. http://www.itis.ethz.ch/itis-forhealth/tissueproperties/database/database-summary/ 99 [15] online physicians for safe technology. https://mdsafetech.org/conversion-and-exposurelimits-emr-emf/ [16] online https://ampeid.org/documents/georgia/order-no-297-n-of-2001-of-minister-of-laborhealth-and-social-affairs-of-georgia-on-environmental-quality-requirements/ [17] s. miguel-bilbao, v. ramos, j. blas, “comments on assessment of polarization dependence of body shadow effect on dosimetry measurements in the 2.4 ghz band,” bio-electromagnetics, vol. 38, no. 4, 315–321, 2017. [18] h. tooba, m. moazam,“ sar calculation & temperature response of human body exposure to electromagnetic radiations at 28, 40 and 60 ghz mmwave frequencies“, progress in electromagnetics research m, vol. 73, 47–59, 2018 [19] "report of partial findings from the national toxicology program carcinogenesis studies of cell phone radiofrequency radiation in hsd: sprague dawley® sd rats (whole body exposures)," biorxiv, 2016. [20] onlineieee spectrumhttps://spectrum.ieee.org/will-5g-be-bad-for-our-health [21] d. leszczynski, „call for consensus debate on mobile phone radiation and health: are current safety guidelines sufficient to protect everyone's health?“, front. public health, 10:1085821, 2022 doi: 10.3389/fpubh.2022.1085821 [22] l. hardell, "effects of mobile phones on children's and adolescents' health: a commentary," us national library of medicinenational institutes of health, vol. 89(1), pp. 137-140, 2018 [23] a.warille, m. onger, a.turkmen, ö. deniz, g. altun, k. yurt, et al. „controversies on electromagnetic field exposure and the nervous systems of children”.histol histopathol.vol.31,pp.461–8, 2016 [24] t. nozadze, v. jeladze, v. tabatadze, i. petoev, m. prishvin, r. zaridze, "base station antenna's em exposure study on a homogeneous human model located inside the car", xxii-nd international seminar/workshop on direct and inverse problems of electromagnetic and acoustic wave theory diped 2017, dnipro, ukraine, september 25-28, pp. 209-213, 2017 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 227 [25] tamar nozadze, jens haueisen, vera jeladze. " assessment of electromagnetic field exposure to humans at 2.4 ghz wi-fi frequency", conference: 2024 ieee 29th international seminar/workshop on direct and inverse problems of electromagnetic and acoustic wave theory (diped), 11-13 september 2024, doi: 10.1109/diped63529.2024.10706179 computer modeling study of the effects of radio frequency em radiation on humans tamar nozadze1, lela tsitashvili 2, ivliane nozadze 3 1 ivane javakhishvili tbilisi state university (tsu) 2.1. 2 samtskhe-javakheti state university 3 ivane beritashvili center of experimental biomedicine tamar.nozadze@tsu.ge, lelatsitashvili@sjuni.edu.ge , nozadzelia@yahoo.com abstract thermal effects of radiofrequency em field exposure on humans were studied. the only acceptable and reliable way to study the effects of electromagnetic fields on biological bodies such as humans is computer simulation using numerically realistic models (or phantoms). the method of study is the finite difference time domain (fdtd) method. based on numerical experiments performed by the fdtd lab program, the average sar values in a female whole body model and the temperature response ( t) caused by the absorption of em field energy were determined. the compliance of the results with safety limits was also studied; possible risks were assessed based on the amount of absorbed energy and the corresponding t value. keywords: human model, fdtd, sar, em fields; acknowledgment funding programme/-id: joint rustaveli-daad-fellowship programme, 2024 (funding programm number 57735997); personal ref. no.: 91852390; grant agreement 04/05; 16.05.2024. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 539 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.49 1; 2 1 , , , : m.khabeishvili@gtu.ge; 2 , , , n.khabeishvili@gtu.ge , , , . . . : , , , , . xxi. , . , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 540 , . , , , . [1]. ; ; ( .1). .1 . . 2009 . „landor associates“; . 1977 . ; . 2017 . „werklig“; . 2014 . „white studio“ , , . , , , , , , , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 541 , . , . : , , , . , , , , , , [2]. , . , , . , . , . , ; ; , , , , , , . , . , . , , , , . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 542 , ( .2), , , , , , [3]. . 2. ; . 2019 . „saffron brand consultants, saintstephens and instant design“ , . . , , . , , . [4]. ; , ; . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 543 : 1. hasan mahmoud mansour, fernando brandão alves, antónio ricardo da costa. the challenges in understanding urban identity. u.porto journal of engineering, 9:2 (2023) 114-131. issn 21836493. doi: 10.24840/2183-6493_009-002_002207 2. . . . xiv „ “ i. , 2021. . 42-47 doi: 10.22250/iss.2021.9 3. yang, t.; ye, m.; pei, p.; shi, y.; pan, h. city branding evaluation as a tool for sustainable urban growth: a framework and lessons from the yangtze river delta region. sustainability 2019, 11, 4281. https://doi.org/10.3390/su11164281 4. duque oliva ej, sánchez-torres ja, sanabria niño js. city brand evolution research and future agenda: bibliometric and science mapping analysis. heliyon. 2022 aug 5;8(8):e10031. doi: 10.1016/j.heliyon.2022.e10031. city branding mariam khabeishvili1; nino khabeishvili2 1doctor of architecture, associate professor, georgian technical university, : m.khabeishvili@gtu.ge; 2doctor of architecture, professor, georgian technical university, n.khabeishvili@gtu.ge abstract the article discusses the visual identity system of the territory in today's reality, against the background of growing urbanization, city branding as a strategic process of creating a unique brand image and its important aspect, the concept of city awareness identity. the design criteria integrated into the city branding structure and the specific factors involved in their formation are determined. appropriate conclusions are made and the probable prospects for the development of smart city branding platforms in the evolution of urban space are outlined. keywords: identity, brand, corporate style, territorial branding, smart cities. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 212 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.20 (e=200ev) (0.25–10kev) 493.5 500.5 , 567.9 . . (0,0), (0,1), (0,2), (1,1), (1,2), (1,3) (2,0), (3,0),(4,1), (5,2) . : , , , [1-5]. , , , . 400-500 , ( ) 10-20 . _ , , . ( , , ). . 1030 , 10-20 [6]. , , , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 213 . 110 . 2n ( gu 22 ) ( gu 22 ) . . , . .1 . .2 . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 214 .3 e(r) . , , , , . . . – , , . . . . , , u 2 10-5 , , . 2 2 ( )un 2n . ( ) . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 215 .4 (4,1) e-n2 400 . 2,e h n 2n g 2 . , g 2 u 2 . [7-15] . , [7] , , . a , . , . 600-850 , , 0,70 ) . i. / 2 . / 2 7 , , [8] [9-11]. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 216 i. : ua2 . , . , 2n , 2 2 ( )un , . u 2 ) . , (0,0) . , (0,0) , u 2 , u 2 . , , b a : r q a b k qk ][1 (1) . ][qkq , ) q , rk georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 217 . , . 0,0, //// xb / //// ,, xa =1,7; 2,5; 8,0, (2,0), (3,1), (4,1) . 10%. 2,5 6,5 , 6 21. 2 2 ( )un 2 2 ( )un 100e ev 4.1 0.7 . 2 2 ( )un 2 2 ( )un 100 [12], 2 2 ( )un 100e ev 2 2 ( )un 391,4 ,(0,0) (1,74+0,7)10-17 2 [12] , (10,1+1,4)10-18, (7,0+1,0)10-18 (2,2+0,3)10-18 2 , (2,0), (3,1) (4,1) . ii . [13-15] . , 2 2 ( )un , 2. [14] . [13] . ii. : ( 1810 2 ) ee=100 . [16]: georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 218 )e(fe m me 2 (2) m, m, e, . )e(f , . . , a (10-5 ), , . , , . [17]2h n . 0,5-3,0 . , . . , )x(n)s1( 22 01 . 1.0 0,70 0,5. )()1( 2 22 ucs , )( 2 uc , )x()2n( 2 * , . , . e=1.0 03.0 .5. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 219 . 5. 2 0 2 (e=1 , 3,0 .). : a)()1( 2s b)()1( 2 cs , c* 2)1( s * 2 . . )x()s1( 22 . 1s 2 x, * 2 2 2(1 ) ( )uh n h s n c , ( ) 10%. . , )(2 cn . (c). 2n – , )(2 bn )(2 an . .6 pa, pb pc e )()1( 22 xnshnh , )()1( 22 cnshnh , * 22 )1( nshnh . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 220 .7 )()1( 22 xnshnh )(2 , e , 0,5, 1,0 2,0 3,0 . e . , ( ) 01 ( .8). , 01 2 2 2 2 2(1 ) ( ), ( )u us b a . , .6 e : 0,5 ; o-1,0 ; 2,0 ; 3,0 . pa )()1( 22 xnshnh . pb)()1( 22 cnshnh , )()2( 22 xnnhnh .7 )(sin e georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 221 , )(2 bn )(2 an , . . .8 22 nhnh o e =0,5 . . gua 22 gu 22 .3) . . 2n ua2 u 2 / / / . / / /( , ) , / / / ; . 1 2: 1 2 ˆ( , ) ( , )e er r a r r (3) 1( , )er r 2( , )er r ; â , < >. â r , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 222 / //, q , / / / / / / 2 , 1 2 ( ) ( )q r r (4) , ( ). â r . , , , / d / //, q . . , , [18] , x ( / / ) b ( / ), : // / // / // /,, , ( )xbx b x b p g r q (5) // /,( )xbg r [18,19], // /, r , r [18, 20] // / // / // / , x b x b r dr r dr (6) / / /,x b q . / /x /b . 2n 2n . [21] . . , . , 2h n . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 223 1. l campbell, m.j brunger, pj teubner o, cartwright dc journal of electron spectroscopy and related phenomena 144: 119-122 sp. iss. si, (2005 ) 2.k.j. remick r.w. smith, d. lummerzheim, journal of atmospheric and solar-terrestrial physics 000 (2000) 3.abe shinsuke, noboru ebizuka,et all. the astrophysical journal, 618:l141–l144 (2005) 4.p.jenniskens, c.o. laux, and emily l.schaller, astrobiology volume 4, number 1,119-121, (2004) 5.de shemansky, x.m.liu journal of geophysical research-space ph 110 (a7): art. no. a07307 (2005) 6. , 7, n5, (2001). 7.lg.piper, b.d.green, w.a.lumbergand, s.j.wolnik j.phys.b:at mol phys. 19 3327-3332 (1986) 8. r.l.gattinger, and vallance jones a 1974 can. j phys. 52 2343 can. j.phys. 59 480 (1981) 9. d.mandelbaum and p.d.feldman j.chem. phys. 65 672 (1976) 10.d.e.shemansky and a.l.broadfoot j. quant. spectrosc. radiat. transfer 11 1385 (1971) 11.v.v.skubenich and i.p.zapesochny geomag. aeronomy 21 355 (1981) 12.i.p.borst and e.c.zipf phys. rev. a 1 834 (1970) 13.r.f.holland and w.b.maier j. chem. phys. 56 5229 1973 j. chem.phys. 58 2672 (1972) 14.w.r.pendleton and l.d.weaver arpa report no 1691 (1973) 15.d.e.shemansky and a.l.broadfoot j .quant,spectrosc. radiat. transfer 11 1401 (1971) 16. , , 832 (1967) 17.e.j.quintana, v.r.heckman, and e.pollack phys. rev a 5 3670 (1993) 18.t.w.nicholls. laboratory astrophysics j.quant spectroscop. radiate. transfer. v2. p433-439 (1962) 19. m.r.gochitashvili, b.i.kikiani, r.v.kvizhinadze and n.r.jaliashvili, national institute of standarts and technology (usa) , icamdata 97, 926, 3.3 molecules 245-247 (1997) 20. malkhaz r. gochitashvili, roman ya. kezerashvili, ramaz a. lomsadze „excitation of meinel and first negative band system at the collision of electron and proton with nitrogen molecule“ physical review a 82, 022702 (2010). 21. , ” : , -365 . (2000) atomic and molecular emission spectrum in the collision of electrons and protons with nitrogen molecules nato toloraia sokhumi state university absolute emission cross section for the first negative and meinel band system of n2+ molecule are disscased at the collisions electrons and protons with n2 molecules in the e=200ev energy. particularly are preseted the excitation functions of (0,0), (0,1), (0,2), (1,1), (1,2), (1,3) bands of 1ng and (2,0), (3,0),(4,1), (5,2) bands of meinel systems respectively. the analysis of emission spectrum of atomic and molecular particles are performed too. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 41 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.06 1, 2, 3; 1 , , , , , . n59, 4600 orcid id 0000-0002-7298-6281 email:info@atsu.edu.ge nato.pailodze@atsu.edu.ge +995577625371; 2 , ” iv , , . n59, 4600 tekladeisadze03@gmail.com, +995591118211; 3 , “ ” iv , , , . n59, 4600, karkashadzemari19@gmail.com, +995574702128 , . , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . . . : , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 42 , . ( , ), : , , , . , . . ( ) , , . . : , , . ( . 1). , 10-15 . , , . : , . . . , , . , , , . . : ; ; ; ; ; georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 43 ( . 2). . , . . , , ; . : . , , . . . ; . , . . , . . , , . , : . ( .4). , , . ( .5). ( .6). , , ( .7). ( .8). ( . 9, 10). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 44 , . , . , , . : . . . . ( . 11). . . , , , . : ; ; ; ; 0 . . , ( ); , . . , , , . ( . 12). , , , , , . . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 45 : . , ; . ; . , . , . . , , . , , . , . . , , . : , „ “ . , . ; . . ; . . . . ( . 13). ( . 14). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 46 . . . , . . , , , . . . , . : ; ; ; ; ; , . ; ; . 1. n. pailodze, a.gvetadze, use of folk ornaments in knitted products, modern directions of scientific research development proceedings of vii international scientific and practical conference chicago, usa , 22-24.12. 2021, . 556-560. https://sci-conf.com.ua 2. n. pailodze, n. abesadze, l. lusrmanashvili, analysis of the knitting knitwear process by press network, norwegian journal of development of the international science, 32(1), 2019, .52-55. http://www.njd-iscience.com 3. n. abesadze,n. pailodze,l. lusrmanashvili, z vadachkoria k.bakuradze, the knitting of ornaments in knitwear, scientific journal "norwegian journal for the development of international science", 20, 2018, .63-66 . 4. sci-conf 5. . . „ “. 2016. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 47 6. . . : . , , 2003, 416 . 7. http://www.mnemosina.ru 8. c (ladies.by)https://www.cleanprice.ru/infos185.html defects in the process of knitting on a loom abstract the paper discusses various types of defects that occur in the process of knitting on a knitting machine, which can be avoided if we know the reasons given in the article. in particular, we studied the falling of the detail knitted almost to the end during the knitting process on the knitting machine, the falling off of the loops on the edge of the product, the high tension of the thread supplied to the needles, the insufficient tension of the knitted fabric, incorrect selection of the density of knitting, accumulation of loops on the needle, its incorrect handling in the threading system, contamination of the eyes of the thread guide, sharp changes in the tension of the knitting thread during the knitting process, uneven stretching of the knitted fabric, the formation of a rarefied row, different depth of knitting, different knitting wedges on the knitting carriage, breaking loops caused by a sharp increase in thread tension, the presence of a knot in the thread, rough surface of the machine details, incorrect setting of the threader, breaking of the needle tongue or heel, defects caused by difficult movement of needles in needle grooves and other reasons. we systematized the causes of these defects to obtain quality knitted products. let's study ways to prevent and eliminate them. key words: knitting, loop, knitting machine, defects, knitting process, thread, knitted products. . 1. . 2. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 48 .3. .4. ..... . 5. ......................................................................... . 6. ..... . 7. ......................................................................... . 8. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 49 ..... . 9. ......................................................................... . 10. . 11. . 12. . 13. . 14 microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 652 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.60 devops-ის პრაქტიკის შეფასება წარმატებულ საერთაშორისო კომპანიებში ქეთევან მძელური1, ანა იმერლიშვილი2 1 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი orcid id: 0009-0003-9242-5304; 2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი orcid id: 0009-0001-6736-3514 აბსტრაქტი დღევანდელ სწრაფად განვითარებად ტექნოლოგიურ ლანდშაფტში, ორგანიზაციები მუდმივად ეძებენ მეთოდოლოგიებს, რომლებიც დაეხმარება მათ მაღალი ხარისხის პროგრამული უზრუნველყოფის ეფექტურად და საიმედოდ მიწოდებაში. devops გაჩნდა, როგორც ტრანსფორმაციული მიდგომა, რომელიც არა მხოლოდ ტექნოლოგიურ ინოვაციებს ნერგავს, არამედ ხელს უწყობს კულტურულ და ორგანიზაციულ ცვლილებებს. ეს სტატია იკვლევს devops-ის პრაქტიკას წარმატებულ საერთაშორისო კომპანიებში, სხვადასხვა ინდუსტრიის ექსპერტების გამოკითხვის საფუძველზე. კვლევა ხაზს უსვამს devops-ის დანერგვის უპირატესობებსა და გამოწვევებს, სტატიაში აქცენტი გაკეთებულია იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ამ გამოცდილებამ წარმართოს devops-ის განვითარება საქართველოში. დასკვნები ხაზს უსვამს იმას, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ტექნოლოგიური ინსტრუმენტები აუცილებელია, წარმატების გასაღები კულტურულ მზადყოფნაში, პროფესიულ განვითარებასა და სტრატეგიულ დაგეგმვაშია. საკვანძო სიტყვები: devops, ავტომატიზაცია, ci/cd, პროგრამული უზრუნველყოფის მიწოდება, ციფრული ტრანსფორმაცია, უწყვეტი გაუმჯობესება შესავალი თანამედროვე ციფრული ეპოქა მოითხოვს სწრაფ, მოქნილ და საიმედო პროგრამული უზრუნველყოფის მიწოდებას. ამ მიზნის მისაღწევად ტექნოლოგიური კომპანიები სულ უფრო მეტად მიმართავენ devops-ის მეთოდოლოგიას, რომელიც აერთიანებს პროგრამული უზრუნველყოფის შემუშავებისა და ოპერაციების გუნდებს ერთიან პროცესად. devops არა მხოლოდ ტექნოლოგიური, არამედ კულტურული ცვლილებაა, რომელიც მიზნად ისახავს თანამშრომლობის გაუმჯობესებას, ავტომატიზაციას და უწყვეტი მიწოდების პროცესების დანერგვას. მსოფლიო მასშტაბით devops-მ უკვე დაამკვიდრა თავისი ადგილი როგორც ეფექტური პრაქტიკა, რომელიც უზრუნველყოფს პროგრამული პროდუქტის ხარისხის გაუმჯობესებას, განახლებების სისწრაფესა და მომხმარებელზე ორიენტირებულ მომსახურებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 653 მოცემული კვლევა ემყარება უცხოელი სპეციალისტების გამოკითხვას, რომლებიც წარმოადგენენ სხვადასხვა წარმატებულ კომპანიას ტექნოლოგიური, მომსახურებისა და სხვა სექტორებიდან. კვლევის მიზანია გამოავლინოს devops-ის გამოყენების დონე, ინსტრუმენტების გავრცელება, სარგებელი და ძირითადი გამოწვევები, ასევე შეფასდეს მზადყოფნა სრულფასოვანი დანერგვისთვის. კვლევის მიზანია შეფასდეს devops პრაქტიკის ხარისხი და ეფექტიანობა წარმატებულ საერთაშორისო კომპანიებში, სხვადასხვა დარგში. კერძოდ, ყურადღება გამახვილდა შემდეგ საკითხებზე: devops-ის მეთოდოლოგიის ცოდნის დონე ექსპერტებს შორის, პრაქტიკის გამოყენების ფაქტობრივი მდგომარეობა კომპანიებში, გამოყენებული ინსტრუმენტები და მათი ინტეგრაციის დონე, devops-ის პრაქტიკის სარგებელი და გამოწვევები, კომპანიის მზადყოფნა devops-ის სრული დანერგვისთვის, ექსპერტთა რეკომენდაციები შედარებით განვითარებადი ქვეყნებისათვის, როგორიცაა საქართველო. კვლევის მეთოდოლოგია: მოცემული კვლევა განხორციელდა ონლაინ ანონიმური კითხვარის მეშვეობით, რომელშიც მონაწილეობდნენ საერთაშორისო ექსპერტები — devops ინჟინრები, სისტემური ადმინისტრატორები, პროგრამული უზრუნველყოფის არქიტექტორები და ტექნიკური დირექტორები, რომლებიც მუშაობენ შესანიშნავი პრაქტიკით გამორჩეულ კომპანიებში. კომპანიების სიდიდე განსხვავდებოდა (10-დან 200+ თანამშრომლამდე), რაც უზრუნველყოფს მრავალფეროვან და წარმომადგენლობით ჭრილს. კითხვარი მოიცავდა როგორც დახურული (მრავალვარიანტიანი), ისე ღია ტიპის შეკითხვებს. მონაცემები შეგროვდა შემდეგი ძირითადი მიმართულებებით: ცოდნის დონე devops მეთოდოლოგიის შესახებ, პრაქტიკული გამოყენება და ორგანიზაციული ინტეგრაცია, გამოყენებული ინსტრუმენტები (ci/cd, ავტომატიზაცია, მონიტორინგი), შეფასება სარგებლისა და გამოწვევების კუთხით, ორგანიზაციის მზაობის დონის თვითშეფასება. მონაცემების ანალიზი ჩატარდა აღწერითი სტატისტიკისა და შინაარსობრივი კლასიფიკაციის საფუძველზე. შედეგებმა წარმოაჩინა როგორც devops-ის წარმატებული გამოყენების მოდელები, ისე ის ფაქტორები, რომლებიც განსაზღვრავენ მისი ინტეგრაციის სიღრმესა და ხარისხს საერთაშორისო პრაქტიკაში ძირითადი მიგნებები და კვლევის ანალიზი გამოკითხულ რესპოდენტებიდან თითქმის ყველა აცხადებს, რომ ორგანიზაციაში სრულად დანერგილია devops პრაქტიკა, სისტემური ინტეგრაცია უკვე დასრულებულია და devops პროცესი სრულად ავტომატიზებულია. მიუხედავად არსებული ინტეგრაციისა, ნაწილი კომპანიებისა მაინც აცნობიერებს სრულყოფის საჭიროებას. თითოეული რესპოდენტი კარგად ან ნაწილობრივ იცნობს devops მეთოდოლოგიას. უმეტესობამ მიუთითა, რომ გააჩნია სრული ცოდნა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 654 ნახ.1 devops ცოდნის დონე გამოყენებული ინსტრუმენტებიდან ყველაზე ხშირად დასახელდა jenkins, docker, kubernetes, git/gitlab/github. ზოგიერთი კომპანია ასევე იყენებს terraform, ansible, prometheus. ნახ.2 devops-ის დანერგვის სარგებელი და გამოწვევები ნახ. 2-ზე წარმოდგენილია კვლევის შედეგების ვიზუალიზაცია:  მარცხნივ ნაჩვენებია ძირითადი სარგებელი, რომელსაც კომპანიები devops-ის დანერგვისას იღებენ. ყველაზე ხშირად ნახსენებია: პროდუქციის ავტომატიზაცია, პროდუქტიულობის ზრდა, და ინოვაციების წახალისება.  მარჯვნივ ასახულია ძირითადი სირთულეები, რომლებიც ხელს უშლიან devops-ის სრულად დანერგვას. მათ შორის გამოირჩევა: მენეჯმენტის მხარდაჭერის ნაკლებობა, ფინანსური რესურსების დეფიციტი, და ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურის პრობლემები. კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნეოვანიდ ა საინტერესო კითხვა იყო რა ნაბიჯებია საჭირო devops-ის ეფექტიანი დანერგვისთვის საქართველოში, რის საფუძველზეც შევიმუშავეთ ანალიზი და რეკომენდაციები. 80% 20% devops ცოდნის დონე დიახ, კარგად დიახ, ნაწილობრივ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 655 პირველი და ძირითადი ნაბიჯი, რომლის აუცილებლობაზე შეთანხმდნენ რესპოდენტები, არის არსებული ინფრასტრუქტურის შეფასება. სანამ ორგანიზაცია დაიწყებს devops პროცესების დანერგვას, აუცილებელია გაირკვეს:  რა bottleneck-ები არსებობს მოქმედ სისტემებში?  რამდენად ეფექტიანია არსებული ვირტუალიზაცია, სერვერების მართვა და მონაცემთა ბაზები?  არის თუ არა საჭირო დამატებითი რესურსების ან ტექნოლოგიების დანერგვა? მონაწილეთა აზრით, სუსტი მხარეების აღმოჩენა დაეხმარება devops პროცესების სწორად აგებას და მათზე მორგებულ გადაწყვეტილებათა შექმნას. რესპოდნეტთა პასუხებში მნიშვნელოვანი აქცენტი გაკეთდა ავტომატიზაციაზე. მონაწილეების განმარტებით, devops-ის ეფექტიანად მუშაობისთვის აუცილებელია:  ci/cd სისტემების დანერგვა (მაგალითად jenkins, gitlab ci/cd)  კონტეინერიზაცია (docker, kubernetes)  ტესტირების ავტომატიზაცია  deployment პროცესების გამარტივება ეს ნაბიჯები მნიშვნელოვნად ამცირებს გამოსაყვან კოდში შეცდომების რაოდენობას და აჩქარებს პროდუქტების ბაზარზე მიწოდებას. მონაწილეებმა ყურადღება გაამახვილეს სწორად შერჩეულ ინსტრუმენტებზე. ხშირად დასახელებული იყო შემდეგი ტექნოლოგიები:  jenkins  docker  kubernetes  terraform  gitlab/github მნიშვნელოვანია, რომ ინსტრუმენტების არჩევა იყოს მორგებული კონკრეტული კომპანიის საჭიროებებს და იყოს კომბინირებული უსაფრთხოების სისტემებთან (security) და მონიტორინგთან. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ devops არ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური პლატფორმა — ეს არის კულტურა, რომელიც ეფუძნება დეველოპერებსა და ოპერაციებს შორის თანამშრომლობას. კვლევამ აჩვენა, რომ საქართველოში ერთ-ერთი ძირითადი გამოწვევა სწორედ გუნდური მუშაობის კულტურის გაუმჯობესებაა. ერთ-ერთი ხშირად დასახელებული გამოწვევა იყო კვალიფიციური სპეციალისტების ნაკლებობა. ამიტომ, აუცილებელია:  სპეციალისტების მუდმივი გადამზადება და პროფესიული განვითარება  devops კურსების და სერტიფიკატების ხელმისაწვდომობა  საერთაშორისო პრაქტიკის გაზიარება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 656 მონაწილეებმა ხაზი გაუსვეს სტრატეგიული დაგეგმვის აუცილებლობას. კომპანიის თითოეულ დონეზე უნდა იყოს ჩამოყალიბებული ხედვა, თუ როგორ, რა ვადებში და რა რესურსებით განხორციელდება devops პროცესები. devops-ის დანერგვა საქართველოში არ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური ამოცანა — ესაა სტრატეგიული გადაწყვეტილება, რომელიც მოითხოვს როგორც ტექნიკურ ცოდნას, ასევე მართვის და კორპორაციული კულტურის ცვლილებებს. სწორი დაგეგმვითა და ერთობლივი ძალისხმევით შესაძლებელია საქართველოში it ინდუსტრიის კონკურენტუნარიანობის მნიშვნელოვნად გაზრდა. დასკვნა ეს კვლევა აჩვენებს, რომ devops პრაქტიკის სრული ინტეგრაცია რეალურად შესაძლებელია და შედეგიანი — როდესაც არსებობს მკაფიო ხედვა, ინსტრუმენტების სწორად შერწყმული გამოყენება და თანამშრომლობითი სამუშაო გარემო. წარმატებულ კომპანიებში devops არა მხოლოდ ტექნოლოგია, არამედ მუდმივი გაუმჯობესების კულტურაა. საქართველოს ორგანიზაციებმა, რომლებიც ისწრაფვიან ციფრული ტრანსფორმაციისკენ, უნდა გაითვალისწინონ ეს გამოცდილება — ტექნიკური მზაობა, განათლება, მენეჯმენტის ჩართულობა და ფინანსური სტაბილურობა ერთად ქმნიან devops წარმატების საფუძველს. references 1. humble, j., & farley, d. (2010). continuous delivery: reliable software releases through build, test, and deployment automation. addison-wesley. 2. kim, g., behr, k., & spafford, g. (2013). the phoenix project: a novel about it, devops, and helping your business win. it revolution press. 3. forsgren, n., humble, j., & kim, g. (2018). accelerate: the science of lean software and devops. it revolution press. 4. fitzgerald, b., & stol, k.-j. (2017). continuous software engineering: a roadmap and agenda. journal of systems and software, 123, 176-189. 5. research data: anonymous online survey conducted in 2025. 6. lortkipanidze, n., & otkhozoria, n. (2024). navigating business excellence: the crucial role of information technology service management through best practice itil. georgian scientists, 6(1), 120– 124. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.15 7. otkhozoria, n., petriashvili, l., kudukhashvili, a., & nino, k. (2023). comparative analysis of complex information system testing methods. world science, 4(82), https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 657 8. otkhozoria, n., zhvania, t., petriashvili, l., & lortkipanidze, n. (2024). the critical role of information technology service management using itil best practices to improve business management. works of gtu, 2(532), 6. https://doi.org/10.36073/1512-0996-2024-2-171-176 9. otkhozoria, n., petriashvili, l., zhvania, t., & imerlishvili, a. (2025). advancing information system testing: challenges, methods, and practical recommendations. international science journal of engineering & agriculture, 4(2), 203–214. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20250402.13 evaluating devops practices in successful international companies ketevan mdzeluri, ana imerlishvili abstract in today’s rapidly evolving technological landscape, organizations are constantly searching for methodologies that can help them deliver high-quality software efficiently and reliably. devops has emerged as a transformative approach, not only introducing technological innovation but also fostering cultural and organizational change. this article explores devops practices in successful international companies, based on a survey of experts across various industries. the study highlights both the benefits and challenges of devops implementation, with particular focus on how these experiences can guide the development of devops in georgia. the findings emphasize that while technological tools are essential, the key to success lies in cultural readiness, professional development, and strategic planning. keywords: devops, automation, ci/cd, software delivery, digital transformation, continuous improvement georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 243 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.22 (citrus) , , ; , . , . zurabukia@gmail.com : . , , , , . , , . , , , , . . , citrus limon burm., citrus reticulata bl., citrus sinensis(l.) osb., citrus paradisi macf.) ( , , ), . . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 244 : , , , , . . , . . , . , , 500 ( , , , ) . , , , . . . citrus aurantifolia. , , , . . ,, ” , . , . , , , , ( ) , , . , . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 245 ( , , , , , ). , , , , . ( citrus limon burm., citrus reticulata bl., citrus sinensis (l.) osb., citrus paradisi macf.) , , , ), . . ( , , ). , , , . . : (aurantioideae eng.) (rutaceae) . 250 . 6 : fortunella sw., eremocitrus, poncirus, climenia, microcitrus citrus. : (eucitrus) (papeda). ( , , , , , , , , , ( c. indica c.tachibana). (papeda) (citrus ichangensis, citrus latipes, citrus micrantha, citrus celebica, citrus macropteris, citrus hysrrix) . -19 . : 1) -19 ; 2) -19 -20 20; 3) -20 20. . 30. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 246 , , , , ) ( , , , , ), , , ( ) ( , ). ( ) . . . , , . , , . , . , , , . , , , , . . . , ( ), georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 247 , . . , , . : 1) , , . , . 2) , , , . 3) , . , . 4) . , . 5) . 6) ( ) . . 7) , , . , . 1. , . ,, “, , 2024 . 551 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 248 2. , , -citrus reticulata bl. . ,, “, , 2010 . 311 . 3. . . . . ,, “, 2, 1961 . 4. . . . ,, “, , 1971 . 5. . . 2, ,, '',1966 . biodiversity and variety creation of citrus some issues of conservation zurab bukia academic doctor agricultural, ivane javakhishvili tbilisi state university (tsu) – al. natishvili institute of morphology; tbilisi state medicinal university (tsmu) l. bakhutashvili institute of medical biotechnology. tbilisi, georgia. abstract the biodiversity of plant varieties is an important component of the floristic landscape of georgia. the plant, as one of the irreplaceable components of the biocenosis, in addition to its cosmic role and significance for human existence, appears as the main figure of the agro-food sector. the work, in general, refers to the biodiversity of plants. it is expressed the opinion that, among many others, are interested in citrus crops and their biodiversity, caused by various factors and genetic tendency to mutation-variation. the material presented in the work is based on modern research methodology. the main emphasis is placed on the fact that there are many varieties of citrus crops (lemon-citrus limon burm., tangerine citrus reticulata bl., orange-citrus sinensis(l.) osb., grapefruit-citrus paradisi macf.) and the form is derived from evolution on the traces of the process (variation, heredity, differentiation), adaptation to natural conditions and conscious selection. the biological properties of citrus fruits and proven methods of selection create a solid theoretical and practical basis for obtaining a variety of forms. the preservation-conservation of numerous varieties and forms of citrus fruits successfully included in the floristic landscape of georgia and practical measures for the possible expansion of their area will positively contribute to the solution of ecological problems. from the beginning of the methodical selection of citrus fruits, the existing theoretical and practical material and existing experience are a solid basis for successfully solving the task. keywords: citrus fruits, breeding, biodiversity, conservation, ecology. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.01 აჭარის ნაძვნარ კორომებში გავრცელებული უმთავრესი ქერქიჭამიები და მათი ბუნებრივი მტრები ნინო მანველიძე1, მედეა ბურჯანაძე2, ლალი ჟღენტი3 1დოქტორანტი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, e-mail: manvelidzenini@gmail.com. 2ბიოლოგიის დოქტორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, e-mail: m.burjanadze@agruni.edu.ge. 3ბიოლოგიის დოქტორი, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, e-mail: jgenti.lali@bsu.edu.ge. აბსტრაქტი ნაშრომში განხილულია 2021-2023 წლებში აჭარის ა/რ შუახევისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე ზ.დ. 700–1500 მ-მდე სიმაღლის ფარგლებში ნაძვნარ კორომებში გავრცელებული მავნე ქერქიჭამიების სახეობრივი მრავალფეროვნება, რომლებიც აზიანებენ აღმოსავლური ნაძვს -picea orientalis l. და იწვევენ მცენარის ხმობას. ასევე განხილულია მავნე ქერქიჭამიების ბუნებრივი მტრები ენტომოფაგები და ენტომოპათოგენური მიკროორგანიზმები. საველე კვლევები განხორციელდა შუახევის მუნიციპალიტეტში ზ.დ 700-900 მ. ფარგლებში, ხოლო ხულოს მუნიციპალიტეტში ზ.დ. 1200-1500 მეტრი სიმაღლის ფარგლებში. კვლევისათვის გამოყენებული იქნა მარშრუტული ექსპედიციის, კვადრატის და მწერების რკვევა-იდენტიფიკაციის მეთოდები. მიღებული მონაცემების სტატისტიკური დამუშავება მოხდა მათემატიკური მოდელირების imb – sp ss 23 პროგრამის საშუალებით. კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ შუახევისა და ხულოს ნაძვნარ კორომებში აღმოსავლური ნაძვის picea orientalis l. დაზიანებას და მცენარის ხმობას იწვევს ქერქიჭამიების სამი სახეობა: ips typographus linnaeus, ips sexdentatus boerner და dendroctonus micans kugelann. ასევე დავადგინეთ, რომ სამივე სახეობა ქერქის ქვეშ ცხოვრობს ერთად. დადგენილი იქნა მათი გავრცელების ოპტიმალრი ზღვარი. ჩვენს მიერ შესწავლილია აღნიშნული სახეობების ბიოეკოლოგია, მკვებავ მცენარეზე გავრცელების ადგილსამყოფელი და მათი ბუნებრივი მტრები (ენტომოფაგები და ენტომოპათოგენური მიკროორგანიზმები) rhizophagus dispar paykull (coleoptera, monotomida), rhizophagus grandis gtllenhal (coleoptera, monotomida), thanasimus formicarius linnaeus (coleoptera, cleridae), controtylenchus diplogaster (nematoda, diplogasteridae), gregarina typographi (apicomplexa, gregarinidae), chytridiopsis typographi (microsporidia, chytridiopsida), beauveria bassiana (sordariomycetes, beauveria). საკვანძო სიტყვები: ქერქიჭამიები, ნაძვნარი კორომი, ენტომოფაგები, ენტომოპათოგენები, ფერომონები. mailto:manvelidzenini@gmail.com mailto:m.burjanadze@agruni.edu.ge mailto:jgenti.lali@bsu.edu.ge georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 2 შესავალი აჭარის ფლორისტული რაიონი გამოირჩევა რელიქტური კოლხური მთის და მთისწინეთის ტყეების მრავალფეროვნებით, რომელთა შორის დიდი ადგილი უჭირავს წიწვოვან ტყეებს აღმოსავლური ნაძვის picea orientalis (l.) და კავკასიური სოჭის abies nordmanniana (stev.) გაბატონებული სახეობებით. აღსანიშნავია, რომ ველური ბუნების მსოფლიო ფონდის (wwf) ინიციატივით „ევროპის ტყეების 100-მდე ცხელი წერტილი, ანუ დაცული ტყეების 100-მდე მონაკვეთი, რომელსაც აუცილებლად სჭირდება დაცვა, ერთ-ერთი პირველი პრიორიტეტი მიენიჭა აჭარის უნიკალურ ტყის ეკოსისტემებს. [1]. ბოლო წლებში საგანგაშო გახდა აღმოსავლეთის ნაძვის (picea orientalis l.) ხმობის ინტენსივობა შიდამთიანი აჭარის წიწვოვან ტყეებში, რაც გამოწვეულია ქერქიჭამია ხოჭოების (coleoptera: scolytidae in: cabi 2024) მავნე ზემოქმედებით. ქერქიჭამიები მსოფლიოში ცნობილია, როგორც მერქნიანი სახეობების მნიშვნელოვანი მავნებლები, რადგან ისინი ვითარდებიან და იკვებებიან მცენარის ქერქის ქვეშ. დასასახლებლად ირჩევენ ხის სხვადასხვა ნაწილს (ფესვები, ფესვის ყელი, ღერო, ტოტები, ყლორტები) და იმავე ნაწილში ხის სხვადასხვა ფენას. ეს გარემოება დამახასიათებელია სახეობებისთვის [2]. ისინი მცენარეს ძირითადად ფიზიოლოგიურ ზიანს აყენებენ, ხოლო ზოგიერთი სახეობა ტექნიკური ზიანის მომტანია. აღნიშნული საკითხი რეგიონის ერთ-ერთი აქტუალური პრობლემაა. ქერქიჭამიების პოპულაციის რიცხოვნობის რეგულირებაში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭებათ სასარგებლო ორგანიზმებს ბუნებრივ მტრებს, რომლებიც იწვევენ მათი პოპულაციების რეგულირებას ეკოსისტემებში. დღეისათვის ბიოლოგიური კონტროლი წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაწილს მავნე მწერების ინტეგრირებული დაცვის საქმეში (ipm). ბიოლოგიური აგენტები (ენტომოფაგები, ენტომოპათოგენები) გამოირჩევიან სამიზნე მწერებზე სპეციფიკური მოქმედებით და ისინი უსაფრთხოა, როგორც სასარგებლო ფაუნისათვის, ასევე ადამიანისა და გარემოსათვის. წარმოდგენილ ნაშრომში საუბარია აჭარის ა/რ შუახევისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე ზ.დ. 700-1500 მ-ზე გავრცელებულ ქერქის მავნე ხოჭოებზე და მათ ბუნებრივ მტრებზე ენტომოფაგებზე და ენტომოპათოგენურ მიკროორგანიზმებზე. მასალა და მეთოდიკა ქერქიჭამიების სახეობრივი შემადგენლობისა და გავრცელების ინტენსივობის შესაფასებლად 2021-2023 წლებში კვლევა ჩატარდა შუახევის მუნიციპალიტეტში ზ.დ. 700-900 მ სიმაღლეზე, ხოლო, ხულოს მუნიციპალიტეტში ზ.დ. 1200-1500 მ. სიმაღლეზე, სადაც ნაძვის მხოლოდ ერთი სახეობა აღმოსავლეთის ნაძვი (picea orientalis l.) არის გავრცელებული. ქერქიჭამიებით გამოწვეული დაზიანების აღმოჩენა და მათი ინტენსივობის განსაზღვრა მოხდა კვლევის არსებული მეთოდიკით [3]. კვლევები ჩატარდა კვადრატული და მარშრუტის მეთოდების გამოყენებით საკვლევი კორომების ენტომოლოგიური მდგომარეობის შესაფასებლად [4]. კვადრატული მეთოდი გულისხმობს კონკრეტული უბნების (კვადრატების) იდენტიფიცირებას საკვლევ ტერიტორიაზე, სადაც ტარდება დაკვირვებები და მონაცემთა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 3 შეგროვება მწერებზე და მცენარეთა მდგომარეობაზე. მარშრუტის მეთოდი გულისხმობს ტერიტორიის დათვალიერებას წინასწარ განსაზღვრული მარშრუტის შესაბამისად, რაც საშუალებას იძლევა გამოავლინოს მავნებლების გავრცელება სხვადასხვა ზონაში. ეს მეთოდი შეიძლება სასარგებლო იყოს სეზონის განმავლობაში ფიტოსანიტარული მდგომარეობის დინამიკის შესაფასებლად. ამ მეთოდების ერთობლივი გამოყენება იძლევა ეკოსისტემის ფიტოსანიტარული მდგომარეობის სრულ სურათს. შეგროვდა მწერები განვითარების ყველა სტადიაზე (კვერცხები, ლარვები, ზრდასრული ხოჭოები). შეგროვებული მასალის პროცენტული მაჩვენებელი განისაზღვრა ლაბორატორიულად. მწერების რაოდენობა განისაზღვრა 4-ბალიანი შკალით არსებული მეთოდების გამოყენებით [3, 4]. საკვლევ ტერიტორიებზე შეგროვებული ბიომასალა მოთავსდა სპეციალურ ჭურჭელში სათანადო ეტიკეტით და პორტატული თერმული ჩანთით ბიომასალა გადავიტანეთ ლაბორატორიაში შემდგომი კვლევისთვის [5]. მწერების იდენტიფიკაციისა და ტაქსონომიური კვლევისთვის გამოიყენებოდა ენტომოლოგიური სარკვევები [6, 7]. ქერქიჭამიების კერების აღმოჩენის და ფრენის დინამიკის შესწავლის მიზნით, გამოყენებული იქნა ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებები ფერომონები. სიგნალიზაციის მიზნით (შუახევი, ხულო) ჩამოიკიდა 2 ცალი სქესმჭერი 1 ჰა-ზე. ფერომონიანი სქესმჭერების გამოყენება მწერების მისაზიდად მოხდა უახლესი მეთოდის მიხედვით [8]. ქერქიჭამიების გამოვლენილ სახეობებში დაავადების დიაგნოსტიკისა და პათოგენების იდენტიფიკაციისათვის ხოჭოებს ვკვეთდით და მისი ცხიმოვანი სხეულიდან, ნაწლავიდან და გონიდიებიდან ვამზადებდით ნაცხებს, რომელთაც ვსინჯავდით სინათლის მიკროსკოში სხვადასხვა გადიდებაზე (150x -600x). [9]. მიღებული მონაცემები საიმედოდ დამუშავდა და გამოითვალა აბოტის [10] ფორმულით და მათემატიკური მოდელირების პროგრამის imb-sp ss 23 [11] გამოყენებით. შედეგები აჭარის ნაძვნარ კორომებში გავრცელებული მავნე ქერქიჭამიების სახეობრივი შემადგენლობის და გავრცელების ახალი კერების დასადგენად, ასევე მათი ბუნებრივი მტრების ენტომოფაგებისა და ენტომოპათოგენური მიკროორგანიზმების დასადგენად ჩატარდა კვლევები შუახევისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების ნაძვნარ კორომებში (24305,1 ჰა). დავადგინეთ, რომ აღმოსავლური ნაძვის ქერქის დაზიანება და ნაძვის ხმობა გამოწვეულია ძირითადად სამი სახეობის ქერქიჭამიებით: მბეჭდავი ქერქიჭამია ips typographus l., ექვსკბილა ქერქიჭამია ips sexdentatus boern. და ნაძვის დიდი ლაფანჭამია dendroctonus micans kugelann, რომელთა შორის პოპულაციის სიდიდით და დასახლების სიმჭიდროვით დომინირებს მბეჭდავი ქერქიჭამია (ips typographus l.). საკვლევი ტერიტორიებზე ხმობადი ხეების ქერქის შესწავლით დავადგინეთ, რომ ქერქიჭამიების გამოვლენილი სამივე სახეობა ქერქის ქვეშ ცხოვრობს ერთად დასახლების სხვადასხვა სიხშირით, სადაც პოპულაციის რიცხოვნობის სიმცირით გამოირჩევა ექვსკბილა ქერქიჭამია (ips sexdentatus boern.). შესწავლილია სამივე სახეობის განვითარების ციკლი და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 4 დავადგინეთ, რომ სამივე სახეობა ერთი წლის განმავლობაში იძლევა ერთ სრულ თაობას (სურათი 1). სურათი 1. აჭარის პირობებში ips typographus l., ips sexdentatus boern. და dendroctonus micans kugelann ერთწლიანი გენერაცია ჩვენს მიერ შესწავლილია ქერქიჭამიების ფრენის დინამიკა ზღვის დონიდან სხვადასხვა სიმაღლეზე განთავსებული ფერომონიანი მწერსაჭერების გამოყენებით. ზრდასრული ხოჭოების გამოჩენამდე მწერსაჭერებს ვათვალიერებდით ყოველ დღე, ხოჭოების გამოჩენის შემდეგ ყოველკვირეულად. შედეგად, ხოჭოების პირველი ფრენა დაფიქსირდა 5-160c ტემპერატურაზე, ხოლო მუდმივი ფრენა და ძლიერი აქტივობა იყო 20-250c ტემპერატურაზე. ფერომონიან მწერსაჭერებზე დაკვირვებამ გვიჩვენა, რომ ქერქიჭამიების გამოვლენილი სახეობები დასახლების სხვადასხვა ინტენსივობით გვხვდება ყველგან, სადაც აღმოსავლეთის ნაძვია გავრცელებულია, მაგრამ ძირითადად გვხვდება ზღვის დონიდან 700-დან 1000 მ-მდე, რაც მიუთითებს მათი გავრცელების ოპტიმალურ ზღვარზე. ქერქიჭამიების მომრავლებულ პოპულაციებში თანდათან თავს იყრიან ენტომოფაგები (მტაცებლები). ჩვენი გამოკვლევებით აჭარის ნაძვნარ კორომებში ქერქიჭამიების პოპულაციებში ნაპოვნი იყო სამი სახეობის მტაცებელი ხოჭო: არაფარდი რიზოფაგუსი rhizophagus dispar payk., დიდი რიზოფაგუსი rhizophagu grandis gyllenha და ჭიანჭველა ხოჭო thanasimus formicarius l.. rhizophagus dispar payk. (coleoptera, monotomida) ეს სახეობა გვხვდებოდა ჩვენს მიერ გამოვლენილი ქერქიჭამიების სამატლე სასვლელებში და მტაცებლობდნენ ქერქიჭამიების კვერცხებსა და მატლებზე. მათ იზიდავს ქერქიჭამია ხოჭოების ფერომენები. rhizophagu grandis gyllenha (coleoptera, monotomida) გვხვდებოდა d. micans ის სამატლე სასვლელებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 5 ჩვენი კვლევის პროცესში ქერქიჭამიებით დასახლებული ქერქის ქვეშ,ასევე გამოვლინდა thanasimus formicarius l. (coleoptera, cleridae), რომელთა მატლებიც იკვებებოდნენ ქერქიჭამიების მატლებით და ჭუპრებით, ხოლო ხოჭოები ქერქიჭამიებს თავს ესხმოდნენ ხეზე დასახლების დროს. დავადგინეთ, რომ ქერქიჭამიების სასვლელებში ენტომოფაგების დასახლების სიხშირე დამოკიდებულია მავნებლის კერის ხანგრძლივობაზე, წლის სხვადასხვა პერიოდსა და დასახლების ინტენსივობაზე. მათი სახეობათა რიცხვი იზრდება მანვებლის კერის ხანგრძლივობის ზრდასთან ერთად, ენტომოფაგები დაახლოებით 2 – 3-ჯერ მეტი რაოდენობით გხვდებიან ძლიერ დაზიანებულ და ზეხმელ ხეებზე, აგრეთვე ძირკვებზე, ვიდრე შედარებით ახალ დასახლებულ კერებში. ცხრილი 1-ში მოცემულია გამოვლენილი ენტომოფაგების სახეობრივი და რაოდენობრივი შემადგენლობა. ცხრილი 1. ქერქიჭამიების პოპულაციებში გამოვლენილი მტაცებელი ხოჭოები ქერქიჭამიების პათოგენური მიკროორგანიზმების გამოვლენისათვის ქერქიჭამია ხოჭოები შეგროვდა ფერომონიანი სქესმჭერებიდან და აღმოსავლური ნაძვის (picea orientalis l.) ქერქიდან. ქერქის ქვეშ ხოჭოები სახლობენ ერთ ბიოტოპში, სადც ასევე გვხვდება სხვადასხვა სახეობის ნემატოდები, რომელთა არსებობაც დაფიქსირდა ასევე ხოჭოების ჰემოლიმფაში. შედეგები მოცემულია ცხრილი 2-ში. ქერქიჭამიების პოპულაციებში ცოცხალი ხოჭოების ორგანიზმში ჩვენს მიერ გამოვლენილია პათოგენები, რომელთა გავრცელების შედარებითი რაოდენობა მოცემულია ცხრილი 2-ში. მტაცებლები(%) ქერქიჭამიები thanasimus formicarius rhizophagus grandis rhizophagus dispar ips typographus 26 21 ips sexdentatus 13 39 dendroctonus micans 8 66 14 დასახელება მ.ზ.დ . d.b (n) ინფიცირ ებული g.t ch.t fun. nem n % n % n % n % n % i. typographus 800 197 12 4 62.9 51 41. 1 18 9.1 15 7.6 40 71.4 d. micans 900 42 11 11 26.1 i.typographus 900 132 82 72.5 56 49. 5 17 15 2 1.5 46 40.7 i. sexdentatus 1000 98 48 48.9 17 17. 3 4 4.1 3 7 37.7 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 6 ცხრილი 2. პათოგენები და ნემატოდები ქერქიჭამიებში და ინფექციის რაოდენობა (%) აჭარის (შუახევი, ხულო) წიწვოვან კორომებში. (d.b = გაკვეთილი ხოჭოები; g.t = gregarina typographi; ch.t = chytridiopsis typographi; fun = სოკოები; epv = entomopxvirus; nem = ნემატოდები; n = რიცხვი) ქერქიჭამიების პოპულაციებში ცოცხალი ხოჭოების ორგანიზმში ჩვენს მიერ გამოვლენილია პათოგენები, რომელთა გავრცელების შედარებითი რაოდენობა მოცემულია სურათი 2-ში. სურათი 2. აჭარის წიწვოვან კორომებში (შუახევი, ხულო), ქერქიჭამიებში გამოვლენილი პათოგენების შედარებით პროცენტული რაოდენობა (g.t= gregarina typographi; ch.t=chytridiopsi typographi; fun=სოკოები, vir.=ვირუსი; nem=ნემატოდები) დასკვნა კვლევამ აჩვენა, რომ შუახევისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების ნაძვნარ კორომებში აღმოსავლური ნაძვის (picea orientalis l.) ქერქის დაზიანება და ხმობა ძირითადად გამოწვეულია სამი სახეობის ქერქიჭამიით: ips typographus l., ips sexdentatus boern. და dendroctonus micans kugelann. ამ მავნებლების გავრცელების ოპტიმალური ზღვარი განისაზღვრა ზღვის დონიდან 700-1000 მ-ის ფარგლებში, ხოლო ფრენის დაწყება და ძლიერი აქტიურობა გამოვლინდა 5-16 0c 20-25 0c ტემპერატურაზე, რაც მიუთითებს კრიტიკული სიმაღლის ზონებსა და კლიმატურ პირობებზე, რომლებიც გავლენას ახდენენ მავნებლების დინამიკაზე. კვლევის შედეგების მიხედვით, ქერქიჭამიების პოპულაციების ზრდასთან ერთად აღინიშნება მათი ბუნებრივი მტრების ენტომოფაგების რაოდენობრივი ზრდა, კვლევაში გამოვლინდა სამი სახეობის მტაცებელი ხოჭო: rhizophagus dispar payk., rhizophagus grandis georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 7 gyllenha და thanasimus formicarius l., რომლებიც იკვებებიან ქერქიჭამიების კვერცხებით, მატლებით და ზრდასრული ხოჭოებით. ქერქიჭამიების პოპულაციებიდან ჩვენს მიერ გამოვლენილია პათოგენური მიკროორგანიზმები: gregarina typographi (apicomplexa, gregarinidae), chytridiopsis typographi (microsporidia, chytridiopsida), ენტომოპათოგენური სოკო beauveria bassiana (sordariomycetes, beauveria), ნემატოდა contortylenchus diplogaster (nematoda, diplogasteridae). გამოვლენილი ენტომოფაგებს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ქერქიჭამიების რიცხოვნობის რეგულირებაში, ისინი ერთიან კომპლექსში უნდა გამოვიყენოთ მავნებლის წინააღმდეგ ინტეგრირებული ბრძოლის სქემაში, რაც ხელს შეუწყობს წიწვოვანი ტყეების სატყეოპათოლოგიური მდგომარეობის გაუმჯობესებას, ვინაიდან ამ ეკოსისტემების დაცვა აუცილებელია რეგიონის ბიომრავალფეროვნებისა და ეკოლოგიური სტაბილურობის შესანარჩუნებლად. საერთო ჯამში, კვლევამ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია მოგვცა ქერქიჭამიების მავნე ზემოქმედებისა და მათი ბუნებრივი მტრების როლზე, რაც ხელს უწყობს მავნებლების მართვის ღონისძიებების გაუმჯობესებას და ქერქიჭამიებისგან გამოწვეული ზიანის შემცირებას. ლიტერატურა [1] manvelidze z., memiadze n., in: the map-"100 european forests we should protect now", 1997, georgia, 2022. [2] burjanadze m., supatashvili a., harmful bark beetles common in coniferous forests of georgia, georgia, 2020. [3] zehnder g., overview of monitoring and identification techniques for insect pests, 2020. https://eorganic.org/node/2721 [4] dobrovolsky b. в. phenology of insects: ucheb. пособие для ун-тов, ped. и с.-х. узов. m.: vysshaya shkola, 1969, p 232. (in russia). [5] lsam. how to make an insect collection. lsuinsects. org / diy insect collection. pdf. diy insect collection. http://lsuinsects.org [6] busarova n.v., negrobov o.p. entomology. key to insect families 2nd ed., per. and additional textbook for universities, 2020, p 182. (in russia). [7] jacobson g.g., beetle determinant eur. parts of the ussr. leningrad, 1931, p 454. (in russia). [8] santín c., doerr sh., preston c., gonzález‐rodríguez g., pyrogenic organic matter production from wildfires: a missing sink in the global carbon cycle. global change biology, 1633, 2015. [9] burjanadze m. entomopathogenic fungi of ips typographus in georgia. iobc wprs bulletin, bulletin oilb srop, "insect pathogens and insect parasitic nematodes", vol. 30(1) pp 151-156, 2005 https://eorganic.org/node/2721 http://lsuinsects.org/ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 8 [10] abbott w.s., a method of computing the effectiveness of an insecticides, journal of economic entomology 18, 1925, pp 265-267. [11] marcus r., eaves d.m., statistical and computational analysis of bioassay data. in: bioassays of entomopathogenic microbes and nematodes. navon, amos, ascher, k. r. s. (editor), cab intl, p 324, 2000. the main bark beetles and their natural enemies in the pine forests of adjara region (georgia) abstract the paper discusses the species diversity of harmful bark beetles spread in spruce forests at elevations ranging from 700 to 1500 meters above sea level in the municipalities of shuakhevi and khulo in the autonomous republic of adjara during 2021–2023. these bark beetles damage the bark of oriental spruce (picea orientalis l.), causing the trees to wither. the study also examines their natural enemies, including entomophagous and entomopathogenic microorganisms. field studies were conducted in the shuakhevi municipality at elevations between 700–900 meters and in the khulo municipality at elevations between 1200–1500 meters. the research employed route-based expeditions, quadrat sampling, and insect trappingidentification methods. statistical analysis of the collected data was performed using the mathematical modeling software ibm spss 23. the study identified three bark beetle species causing bark damage and tree mortality in the spruce forests of shuakhevi and khulo: ips typographus linnaeus, ips sexdentatus boerner and dendroctonus micans kugelann. it was established that all three species coexist under the bark. their optimal distribution range was determined, and their bioecology, habitats on host plants, and natural enemies (entomophagous and entomopathogenic microorganisms) were studied. the identified natural enemies include:  rhizophagus dispar paykull (coleoptera, monotomidae),  rhizophagus grandis gyllenhal (coleoptera, monotomidae),  thanasimus formicarius linnaeus (coleoptera, cleridae),  controtylenchus diplogaster (nematoda, diplogasteridae),  gregarina typographi (apicomplexa, gregarinidae),  chytridiopsis typographi (microsporidia, chytridiopsida),  beauveria bassiana (sordariomycetes, beauveria). keywords: bark beetles, spruce forests, entomophages, entomopathogens, pheromones. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 278 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.29 : 3.3.1. : 4g lte 5g-nr 1, 2 1 . . . g.murjikneli@gtu.ge 2 . . . kotebeg@gmail.com . lte, 5g . , , . , 4g, 5g , . , . , , , 4g 5g . . : , , , , , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 279 : , , . 3g . umts hspa+ 5 . 4g lte , . : 1.4, 3, 5, 10, 15, 20 . , , lte 5g-nr . 4g 5g , . , . , lte nr . . , , . r8 r9 ue [1]. fdd tdd, .1 fdd. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 280 .1. fdd . lte-advanced ue . r8/r9 ue. . , , , . 1.4, 3, 5, 10, 15, 20 mhz 4g lte . , 100 mhz. fdd dl ul ( .1). ul dl . . tdd, dl ul. , , , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 281 , . .2: .2. , × 300 (1) i , n . (1) . e-utra . , : (atbc): (prb) . ca : atbc . r10 r11: a: atbc 100 cc = 1 b: atbc 100 cc = 2 c: 100 < atbc < 200 cc=2 : e-utra . ca_1c georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 282 e-utra 1 , c 100 < atbc < 200. ca_1a_1a: , 1 . . a. ca_1a5b , 1 a , -5 b ( .1). 1 : ( ) . fdd ca_1c 40 2 . tdd ca_40c 40 2 fdd ca_1a_5a 20 1 + 1 , . , . ( .3). georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 283 .3. . rrc , , , (pcc). dl pcc, ue nas , . , , . , . .3, . , . .2. 3gpp. 3gpp .2. , atbc, . 5g fr2 . : georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 284 , 4g lte 5g-nr . , . 4 2 , . , , . , , , . , . lte advanced lte advanced pro 5g nr release 10 release 11 release 12 release 13 release 14 release 15 max dl/ul cc 5 5 5 32 32 16 max bw (mhz) 100 100 100 640 640 6400 cc bw (mhz) 1.4, 3, 5, 10, 15,20 1.4, 3, 5, 10, 15,20 1.4, 3, 5, 10, 15,20 1.4, 3, 5, 10, 15,20 1.4, 3, 5, 10, 15,20 fr1(5, 10, 15, 20, 25, 30, 40, 50, 60, 80, 90, 100) fr2( 50, 100, 200, 4000) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 285 1. 3gpp. (2024). retrieved april 04, https://www.3gpp.org/technologies/101-carrieraggregation-explained 2. nokia. (n.d). retrieved april 01, https://www.nokia.com/about-us/newsroom/articles/5gcarrier-aggregation-explained/ 3. murjikneli g.g. begiashvili k.d. (2018). interferences in contemporary mobile communication systems and mitigation wayes analysis, “energy: regional problems and development opportunities”. 25.10.2018-26.10.2018 4. givi murjikneli, kote begiashvili. (2023) evaluation of the quality indicators of mobile connection based on the use of artificial intelligence methods. modern challenges and achievements in information and communication technologies. isbn 978-9941-512-06-3. 85-91 5. kote begiashvili. (2024). investigating global mobile network traffic dynamics and drivers. georgian scientists. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.26 investigation carrier aggregation in 4g lte and 5g nr networks givi murjikneli1. kote begiashvili2 1professor. georgian technical university. digital telecommunication technologies department 2phd student. georgian technical university. doctoral program in digital telecommunication technologies abstract: carrier aggregation technology provides a significant enhancement to wireless communication networks by enabling the amalgamation of multiple lte or nr component carriers, thereby increasing bandwidth capacity, improving data rates, and enhancing the overall user experience. this technology plays a key role in both 4g and 5g networks, optimizing spectral efficiency and network performance. this paper explores the fundamentals of carrier aggregation, its implementation in 4g and 5g networks, and the challenges and future directions associated with this technology. experimental results, case studies, and analysis are presented to evaluate the impact of carrier aggregation on key performance metrics and network efficiency. keywords: carrier aggregation, component, bandwidth, bits per second, release, channel, class. microsoft word fullpdf06012024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 289 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 1, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.35 prostaglandin e2 as neuroinflammatory target in childhood resistant epilepsies. tatia gakharia 1*, sophia bakhtadze 1 , nana khachapuridze 1 and nana kapanadze1 1department of childs neurology, tbilisi state medical university, 0186 tbilisi, georgia *correspondence: tatia gakharia, tbilisi state medical university orcid: 0000-0002-3709-4069 abstract aim: childhood epilepsies are a diverse group of neurological disorders with a multifaceted clinical course caused by a range of aetiological factors. despite new anti seizure drugs (asds), drug resistance remains a significant hurdle in treatment. growing evidence links epilepsy to inflammatory processes, especially in drug-resistant cases. a number of neuroinflammatory pathways involving cytokines have been identified in the pathogenesis of drug resistant epilepsy, including the axis of cox2–pge2prostaglandin e2 receptor 1 that has been shown to affect blood-brain barrier function, and drug pharmacokinetics through upregulation of multidrug effluxers. we measured the plasma pge2 levels aiming to determine pge2 importance in epilepsy-associated inflammation and antiepileptic drug (aed) response for the patients with different types of epilepsy . methods: a prospective review of clinical and paraclinical data of study group (group 1), including patients with epilepsy who had ongoing long term follow-up in two subgroups: group 1a-patients diagnosed with epilepsy -seizure-free on aed therapy, group 1bpatients with refractory epilepsy and healthy control group (group2). serum samples tested for pge2 levels(interquartile ranges/pg/ml) by the enzyme-linked immunosorbent assay (elisa). results: measured serum pge2 the median interquartile ranges (iqr) were higher and in broader ranges for epilepsy patients all together 512 pg/ml (324.5-970.0 )compared to healthy controls 406 pg/ml (278.7-541.4) , but not significantly different across the epilepsy study groups (p>0.05). only valproate responders showed reduced pge2 mean iqr 490 pg/ml. conclusions: our findings align with preclinical models, suggesting a potential target on molecular basis for overcoming drug resistance, which is a major challenge and key toward precision medicine in epilepsy management. keywords: paediatric epilepsy; drug-resistant; neuroinflammation georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 290 introduction pediatric epilepsy is a multifaceted neurological disorder with various etiology, which affects 0.6% of children between the ages of 0 and 17 years [1,2]. antiepileptic drugs (aed) are the mainstay of treatment for childhood epilepsies, 90% cases of epilepsy in childhood is adhered to recommended aed treatment. with each subsequent unsuccessful aed regimen tries the likelihood of seizure freedom decreases significantly. adequate seizure control is not achieved in 30% of patients, especially in epileptic encephalopathies which are considered drug-resistant [3]. the working hypothesis on drug resistance to be refined with time .based on ilae classification 2017 drug-resistant or refractory seizures refer to “failure of adequate trials of two tolerated, appropriately chosen and used antiepileptic drug schedules (whether as monotherapies or in combination) to achieve sustained seizure freedom” [4]. despite many years of research, developing novel treatments and management strategies for drug resistance has been a longstanding goal ,cause modern aeds could suppress seizures rather than modify the underlying disease and the mechanisms underlying drug resistance remain largely unknown. thus, without exploring and rectifying the underlying neuropathological processes, epileptogenesis cannot be reversed. among other theories about current understanding of epileptogenesis, inflammation has been implicated in the pathogenesis of some types of epilepsy, including certain types of childhood epilepsies[5]. there is evidence of ongoing chronic neuroinflammation in epileptic areas, characterized by the activation of microglia, infiltration of immune cells, and increased production of proinflammatory mediators. neuroinflammation can persist even after the initial trigger has resolved ,it can affect neuronal excitability, leads to blood-brain barrier (bbb) dysfunction,impacts on seizure threshold and,contributes to the development and progression of seizures [6]. according to the previous studies, cytokine accumulation and imbalances in epileptic tissue are markers of activated neuroinflammatory processes involving cerebral residents and recruited immune cells [7,8]. cox pathway metabolites such as prostaglandins, majorly pge2, are known that could influence central neural inflammatory pathways and interfere mechanisms of epileptogenesis [9]. pge2 may have indirect effects on seizure activity through its involvement in inflammation and neuronal excitability. as it known cox-2 acts as rate-limiting enzyme for pge2 production , due to influence of proinflammatory cytokines cox-2 expression is promptly induced in blood-brain-barrier endothelium[10]. in several rodent models of drug-resistant epilepsy, blockade of the c0x2-pge2 pathway, prostaglandin e receptor 2 (ep2) receptor transitory inhibition reduced the degree of bloodbrain barrier dysfunction, decreased cytokine production, reactive gliosis and seizure-promoted functional deficits thus appear having role in anti-inflammatory cascade and neuroprotection [11-14]. amounting evidence also suggested that increased pge2 biosynthesis following seizure may upregulate the multidrug efflux transporters, p-glycoproteins (p-gp), at hematoencephalic barrier[15]. this upregulation could contribute to an increased efflux of prescribed aeds, potentially leading to reduced treatment efficacy. to treat epilepsy and to increase the effectiveness of aeds, blocking this increase in pge2 levels may be beneficial [16]. pge2 biosynthesis could be affected by prescribed aeds, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 291 therefore cyclooxygenase-2 and pge2 receptor may proposed as target for new disease modifying treatments with goal to improve and restore seizure pharmacosensitivity and improve therapeutic outcomes [17,18]. however, the reported studies rely mostly on experimental evidence regarding immediate postictal changes in proinflammatory markers, but their role in the genesis of epilepsy and clinical phenotype or drug responsiveness is not clearly defined. aed resistance is very probably not caused by a single mechanism. thus, exploring responsible biological pathway from bench to bedside is a major challenge towards precision medicine of epilepsy. in this case-control study we compared pge2 levels (median, pg/ml) in sera of patients with different types of epilepsy. pge2 profiles of patients on the basis of recieving drug and responsiveness were also analyzed, aiming to assess importance of epilepsyassociated inflammation and possible link with antiepileptic drug response ,which could be a new target biomarker in the future to develop therapies overcoming drug resistance. materials and methods participants were recruited from the zhvania academic clinic of pediatrics in tbilisi, georgia and grouped as follows: group 1a consisted of seizure-free epilepsy patients on aed therapy for at least one year, group 1b included subjects with drug-resistant epilepsies experiencing recurrent seizures despite treatment with two first-line aeds and diagnosed with epileptic encephalopathies, and group 2 comprised afebrile controls without neurological disorders, matched for age, gender, and ethnicity. exclusion and inclusion criteria are detailed in table 1. the exclusion and inclusion criteria from study groups were as follows in table 1. table 1: study subject exclusion and inclusion criteria exclusion inclusion acute somatic illnesses autoimmune diseases recent infections regular consumption of the cox-2inhibiting drugs receiving nonsteroidal antiinflammatory drugs (nsaids) performing regular vigorous physical activity * age 0-16 confirmed diagnosis of epilepsy *defined by the centers for disease control and prevention [19]. data collection: comprehensive systemic and neurological assessments, eegs, and medical record reviews were conducted to gather demographic and clinical information, epilepsy subtype, disease duration, seizure types and outcomes, pre-existing investigations and treatment, including antiepileptic georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 292 medication usage and treatment response categorizations such as "valproate responders" and "valproate non-responders." blood sample collection: venous blood samples were collected under sterile conditions, processed, and dispatched to the laboratory for further analysis, including systemic lab measurements and assessment of prescribed aed serum levels. cytokine analysis: prostaglandin e2 levels were measured using elisa kits. statistical analysis was performed using spss 21, with continuous variables presented as means ± sd for normal distribution and as median interquartile range (iqr) for nonparametric data. data comparison utilized kruskal– wallis and mann–whitney u tests, and graphical representation was created using graphpad prism 8. ethical considerations: the study adhered to the declaration of helsinki principles and was approved by the tbilisi state medical university research ethics committee (10.11.2019). results based on a retrospective review of clinical and paraclinical data patients with epilepsy who had ongoing long term follow-up and healthy control group , in total 56 patients aged 0–16 [20], were selected for study groups-: patients diagnosed with epilepsy -seizure-free on aed therapy n=20, refractory epilepsy patients n=20, and healthy controls n=16 . amongst 40 patients with epilepsy, mean follow-up duration 18.5(range 1124) months with 11 being refractory over mean of 5.6 (range 0.92-14)years [7 females; mean 8.3(range 4-11)years; 4 having at least seizure free periods [2 females; mean 10.5(range 7-14)years; mean time 12.2(range 8-120)months. both pharmacosensitive and refractory groups did not differ on seizure semiology neither clinically, based on eeg or radiology. refractory group had mean 15.7 ± 2.25 seizures . pharmacosensitive group had a mean of 2.9± 0.59 seizures. demographics and clinical characteristics of cohort is shortly outlined in table 1. table 1: demographics and clinical characteristics group 1 group 2a group 2b va responders va non-responders n 16 20 20 11 14 male/female ratio 8/8 12/8 9/11 7/4 9/5 age (mean + sd years) 9.2+4.0 8.5+4.6 9.2+4.2 7.1+3.2 6.2+4.2 mean (iqr) follow-up duration (months) 16.7 (2.5– 22.3) 18.1 (3.220.5) 19.2 (8.2-24) 14.0 (7.0–17.0) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 293 n: number of samples; iqr: interquartile range; bmi: body mass index; va: valproate. mean number of medications prior to becoming refractory was 3 (range 2-5). all the patients were treated by different aed were segregated on the basis of drug. valproic acid was included in therapies of 14/20 resistant group and 11/20 patients of controlled epilepsy group. overall, 53% (21/40) patients each from pharmacosensitive and refractory were on combination therapy of two aeds. our patients did not receive treatment involving a ketogenic diet or a vagus nerve stimulator. measured serum pge2 the median interquartile ranges (iqr) were higher and in broader ranges for epilepsy patients all together 512 pg/ml (324.5-970.0 )compared to healthy controls 406 pg/ml (278.7541.4) , but not significantly different across the epilepsy study groups (p>0.05). bmi (kg/m2), median (iqr) seizure type (n) 22.0 (19.2– 26.4) 20.9 (19.6– 22.7) 20.5 (18.6– 24.7) 20.3 (18.9–26.7) 19.2 (18.0–22.1) focal 4 2 – generalized 16 18 10 14 epilepsy type (n) idiopathic epilepsy 14 15 11 12 symptomatic epilepsy 1 3 – drug dose [mg/day] median (iqr) 145 (250– 300) 250 (200– 275) 300 (200–500) dosage [(mg/day)/kg] 22,2 (20.3– 27.9) 29.9 (25– 35,6) 33.1 (30–36,7) 33.8 (33.3–36.2) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 294 figure 1. comparison of plasma pge2 levels a. “healthy controls” vs all diagnosed with epilepsy; b. “healthy controls” vs all diagnosed with epilepsy; and valproate responsiveness subtypes – va responders, va non-responders. despite this valproate responders showed reduced pge2 mean iqr 490 pg/ml in comparison to valproate non-responders group. corresponding data are given in table 2. table 2: plasma pge2 levels in study groups: sample groups iqr drug resistant pharmacosensitive healthy controls va responders va nonresponders pge2 q1 324.2 388.0 278.0 240 256 q2 549.5 475.0 406.0 490 653 q3 970.0 595.0 541.0 820 970 iqr: interquartile range; va: valproate. discussion recent studies by vezzani et al. have shown an imbalance in cytokine levels in epileptic tissues, indicating a connection between epilepsy and inflammatory processes. this suggests that neuroinflammation may disrupt mechanisms of epileptogenesis by affecting seizure threshold and blood-brain barrier (bbb) function. [21]. major inflammatory drivers in the brain include cox-2, il1β, tnf-α, tgf-β and ccl2 [22]. in epilepsy research, inflammation is often overlooked despite its potential significance. to address this gap, we investigated the role of interictal pge2 levels in epilepsyassociated inflammation and drug response. our study found varying pge2 levels across different epilepsy groups, with refractory seizure patients showing higher levels compared to controlled seizure patients and healthy controls. interestingly, valproate responders exhibited lower pge2 levels. these findings support the idea that pge2 could be a promising target in overcoming drug resistance, aligning with preclinical models. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 295 as it known, pge2 is an essential pro-inflammatory mediator of cyclooxygenase 2–prostaglandin e2– prostaglandin e2 receptor 1 axis, having role in neuroinflammation and blood-brain barrier dysfunction, which is could have been mechanisms involved in drug resistance [23]. followed to seizures pge2 release related effects has been discussed in many studies and the levels of pge2 are known to elevate throughout the ongoing seizures and after[30]. a transitory blockade of the ep2 receptor in several rodent models resulted in a reduction in seizure-induced functional deficits and a decrease in cytokine production, gliosis, and bbb disruption, thereby exhibiting antiinflammatory and neuroprotective effect [24]. while pge2 is not typically associated with childhood epilepsies, it has been implicated in the pathophysiology of resistant seizures, particularly in cases of temporal lobe epilepsy (tle),whereas inflammatory processes have been identified as potential factors contributing to the development and maintenance of seizures [25] .thus our results wide range of pge2 levels in refractrory seizure group also could support idea of involvement these processes in mechanism of seizure refractoriness. although, pge2 profiles of patients on the basis of recieving drug and responsiveness were analyzed, aiming to assess possible link with antiepileptic drug response. . in our study va responders” had significantly lower pge2. valproic acid (vpa )is primarily recognized as an antiepileptic and mood-stabilizing medication. while its primary mechanism of action is related to the modulation of neurotransmission, there is some evidence to suggest that valproate may have anti-inflammatory effects as well [26]. valproate has been shown to reduce the activation of immune cells like microglia and astrocytes in the central nervous system , it decreases the production and release of certain pro-inflammatory cytokines, such as interleukin-6 (il-6) and tumor necrosis factor-alpha (tnf-α) [27]. these cytokines are key mediators of the inflammatory response, and their inhibition can help mitigate inflammation. valproic acid can modulate cox enzymes in the arachidonic acid pathway. valproate-responsive patients exhibit decreased cox-2 activity, leading to lower pge2 levels. cox-2 is implicated in stimulating p-glycoprotein (p-gp), responsible for multidrug efflux. studies have demonstrated that disruption of the bbb correlates with elevated cox-2 levels and pge2 in epileptogenic areas, along with p-gp induction by brain vessels and astrocytes. in drug-resistant mesial tle patients, a close association was found between cox-2 expression in neurons and glia, cox-1 expression in microglia, and p-gp and bcrp expression in small blood vessels. cox-2-induced upregulation of p-gp is mediated by nmda receptors, ca2+-dependent activation of phospholipase a2, arachidonic acid release, and cox-2-mediated production of pge2 acting on the ep1 receptor [28]. thus, aeds can reduce cox-2 expression and may cause a suppression of p-gp overexpression, thereby facilitating the passage of drugs across the blood-brain barrier (bbb) and increasing the effectiveness of those drugs. in this manner cyclooxygenase-2 and pge2 receptors thereby holding promise in translational possibility with goal to improve and restore seizure pharmacosensitivity and better epilepsy management [29-31]. it may therefore be the reason why valproate responders exhibit lower levels of pge2 in our study groups. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 296 it's important to note that while there is limited clinical studies some research on the potential effects of valproic acid on cytokine levels, the precise mechanisms and clinical significance of these effects are not fully elucidated. the effects of valproic acid on pge2 levels can vary among individuals [32]. genetic factors, underlying medical conditions, and the specific dosage and duration of valproic acid treatment can all contribute to variability in its effects. more research is needed to understand the specific interactions in various contexts.any potential interactions should be considered within the broader context of a patient's medical condition and treatment plan, based on their specific clinical response., the anti-inflammatory effects of valproate are not as well-established as its primary therapeutic actions, if confirmed through further research anti-inflammatory properties could be considered as secondary benefit in the management of epilepsy. to the best of our knowledge, our study is the pilot report of the possible association between plasma pge2 levels and epilepsy and drug response. the study presented certain limitations, including a small sample size and the assessment of cytokine levels at only a single time point during the interictal period. treatment resistance is very probably not caused by a single mechanism .but our findings support the evidence that inflammatory pathways could have impact on antiepileptic drug response. limited clinical trial experience is supportive but not definitive for a role of the cox signaling cascade in epileptogenesis. future work may emphasize on validating the findings in in the expanded and timeextended cohort of patients. furthermore, molecular mechanisms underlying the role of cox-2 or pge2 in aed efficacy needs to be explored as a new target system for pharmacological intervention to inhibit seizures by interfering with neuroinflammatory mechanisms involved in seizure genesis and recurrence . it is of paramount importance to gain a comprehensive understanding of the extendedterm clinical trajectories and potential on molecular basis for overcoming drug resistance, ideally guided by biomarker of patient’s failure to seizure freedom ,which is a major challenge and key toward precision medicine in epilepsy management. conflicts of interest the authors declare that they have no conflicts of interest. funding this research was funded by the shota rustaveli national science foundation of georgia fundamental research foundation, grant fr-18-16052. references 1. aaberg, k.m.; gunnes, n.; bakken, i.j.; søraas, c.l.; berntsen, a.; magnus, p.; lossius, m.i.; stoltenberg, c.; chin, r.; surén, p. incidence and prevalence of childhood epilepsy: a nationwide cohort study. pediatrics 2017. 2. zack, m.m.; kobau, r. national and state estimates of the numbers of adults and children with active epilepsy united states, 2015. mmwr. morb. mortal. wkly. rep. 2017, 66, 821–825. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 297 3. symonds, j.d.; elliott, k.s.; shetty, j.; armstrong, m.; brunklaus, a.; cutcutache, i.a.; diver, l.; dorris, l.; gardiner, s.; jollands, a.; et al. early childhood epilepsies: epidemiology, classification, aetiology, and socio-economic determinants. brain 2021, 144, 2879–2891. 4. kwan, p.; arzimanoglou, a.; berg, a.t.; brodie, m.j.; allen hauser, w.; mathern, g.; moshé, s.l.; perucca, e.; wiebe, s.; french, j. definition of drug resistant epilepsy: consensus proposal by the ad hoc task force of the ilae commission on therapeutic strategies. epilepsia 2010, 51, 1069– 1077. 5. rana a, musto ae. the role of inflammation in the development of epilepsy. j neuroinflammation. 2018;15(1):144. published 2018 doi:10.1186/s12974-018-1192-7 6. chen y, nagib mm, yasmen n, et al. neuroinflammatory mediators in acquired epilepsy: an update. inflamm res. 2023;72(4):683-701. doi:10.1007/s00011-023-01700-8 7. jiang j, santhakumar v, zhu x. editorial: neuroinflammation in acquired epilepsy. frontiers in cell and developmental biology 2022; 10.3389/fcell.2022.1074537. 8. mukhtar i. inflammatory and immune mechanisms underlying epileptogenesis and epilepsy: from pathogenesis to treatment target. seizure. 2020;82:65-79. 9. quan n. immune-to-brain signaling: how important are the blood-brain barrier-independent pathways?. mol neurobiol. 2008;37(2-3):142-152. 10. jiang c, caskurlu a, ganesh t, dingledine r. inhibition of the prostaglandin ep2 receptor prevents long-term cognitive impairment in a model of systemic inflammation. brain behav immun health. 2020;8:100132. published 2020 aug 25 11. danielski l.g., giustina a.d., badawy m., barichello t., quevedo j., dal-pizzol f., petronilho f. brain barrier breakdown as a cause and consequence of neuroinflammation in sepsis. mol. neurobiol. 2018;55(2):1045–1053. doi: 10.1007/s12035-016-0356-7 12. york e.m., bernier l.p., macvicar b.a. microglial modulation of neuronal activity in the healthy brain. dev. neurobiol. 2018;78(6):593–603. doi: 10.1002/dneu.22571. 13. ganesh t. targeting ep2 receptor for drug discovery: strengths, weaknesses, opportunities, and threats (swot) analysis. j med chem. 2023;66(14):9313-9324. doi:10.1021/acs.jmedchem.3c00655 14. sluter m. n.; hou r.; li l.; yasmen n.; yu y.; liu j.; jiang j. ep2 antagonists (2011–2021): a decade’s journey from discovery to therapeutics. j. med. chem. 2021, 64 (16), 11816–11836. 10.1021/acs.jmedchem.1c00816 15. yu y; nguyen dt; jiang jg protein-coupled receptors in acquired epilepsy: druggability and translatability. prog. neurobiol 2019, 183, 101682 16. aronica e, bauer s, bozzi y, caleo m, dingledine r, gorter ja, henshall dc, kaufer d, koh s, loscher w, louboutin jp, mishto m, norwood ba, palma e, poulter mo, terrone g, vezzani a, kaminski rm, 2017. neuroinflammatory targets and treatments for epilepsy validated in experimental models. epilepsia 58 suppl 3, 27–38. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 298 17. serrano ge, lelutiu n, rojas a, et al. ablation of cyclooxygenase-2 in forebrain neurons is neuroprotective and dampens brain inflammation after status epilepticus. j neurosci. 2011;31:14850–14860. 18. fattorusso a, matricardi s, mencaroni e, et al. the pharmacoresistant epilepsy: an overview on existant and new emerging therapies. front neurol. 2021;12:674483. published 2021 jun 22. doi:10.3389/fneur.2021.674483 19. physical activity guidelines advisory committee . 2018 physical activity guidelines advisory committee scientific report. us department of health and human services; washington, dc, usa: 2018. 20. gakharia, t., bakhtadze, s., lim, m., khachapuridze, n., & kapanadze, n. (2022). alterations of plasma pro-inflammatory cytokine levels in children with refractory epilepsies. children (basel, switzerland), 9(10), 1506. https://doi.org/10.3390/children9101506 21. vezzani a, french j, bartfai t, baram tz. the role of inflammation in epilepsy. nat rev neurol. 2011;7(1):31-40. doi:10.1038/nrneurol.2010.178 22. xin y, tian m, deng s, et al. the key drivers of brain injury by systemic inflammatory responses after sepsis: microglia and neuroinflammation. mol neurobiol. 2023;60(3):1369-1390. doi:10.1007/s12035-022-03148-z 23. képes z, dénes n, kertész i, hajdu i, trencsényi g. overview of prostaglandin e2 (pge2)targeting radiolabelled imaging probes from preclinical perspective: lessons learned and road ahead. int j mol sci. 2023;24(8):6942. published 2023 apr 8. doi:10.3390/ijms24086942 24. jiang j, quan y, ganesh t, pouliot wa, dudek fe, dingledine r, 2013. inhibition of the prostaglandin receptor ep2 following status epilepticus reduces delayed mortality and brain inflammation. proc. natl. acad. sci. u. s. a 110, 3591–3596. 25. yu y, jiang j. cox-2/pge2 axis regulates hippocampal bdnf/trkb signaling via ep2 receptor after prolonged seizures. epilepsia open. 2020;5(3):418-431. published 2020 jun 9. doi:10.1002/epi4.12409 26. ximenes jc, de oliveira gonçalves d, siqueira rm, et al. valproic acid: an anticonvulsant drug with potent antinociceptive and anti-inflammatory properties. naunyn schmiedebergs arch pharmacol. 2013;386(7):575-587. doi:10.1007/s00210-013-0853-4 27. 45. ichiyama t, okada k, lipton jm, matsubara t, hayashi t, furukawa s. sodium valproate inhibits production of tnf-alpha and il-6 and activation of nf-kappab. brain res. 2000;857(12):246-251. doi:10.1016/s0006-8993(99)02439-7 28. rawat c, kutum r, kukal s, et al. downregulation of peripheral ptgs2/cox-2 in response to valproate treatment in patients with epilepsy. sci rep. 2020;10(1):2546. published 2020 feb 13. doi:10.1038/s41598-020-59259-x 29. löscher w, potschka h, sisodiya sm, vezzani a. drug resistance in epilepsy: clinical impact, potential mechanisms, and new innovative treatment options. pharmacol rev. 2020;72(3):606638. doi:10.1124/pr.120.019539 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 299 30. miller ds, bauer b, hartz am. modulation of p-glycoprotein at the blood-brain barrier: opportunities to improve central nervous system pharmacotherapy. pharmacol rev. 2008;60(2):196-209. doi:10.1124/pr.107.07109 31. rawat c, kukal s, dahiya ur, kukreti r. cyclooxygenase-2 (cox-2) inhibitors: future therapeutic strategies for epilepsy management. j neuroinflammation. 2019;16(1):197. published 2019 oct 30. doi:10.1186/s12974-019-1592-3 32. rawat c, shivangi, kushwaha s, sharma s, srivastava ak, kukreti r. altered plasma prostaglandin e2 levels in epilepsy and in response to antiepileptic drug monotherapy. prostaglandins leukot essent fatty acids. 2020;153:102056. doi:10.1016/j.plefa.2020.102056 აბსტრაქტი ეპილეფსია ბავშვთა ასაკში წარმოადგენს ნევროლოგიურად ჰეტეროგენურ ჯგუფს, რომელსაც აქვს მულტიფაქტორული ეტიოლოგია და ხასიათდება სხვადასხვა კლინიკური მიმდინარეობით. ახალი გულყრის საწინააღმდეგო მედიკამენტების შექმნის მიუხედავად, მკურნალობის მნიშვნელოვან დაბრკოლებად წამლისადმი რეზისტენტობა რჩება. მზარდია მტკიცებულებები ეპილეფსიის ანთებით პროცესებთან კავშირის შესახებ, განსაკუთრებით წამლებისადმი რეზისტენტული ფორმების შემთხვევებში. რეზისტენტული ეპილეფსიის პათოგენეზში შესწავლილია ნეიროანთებითი გზები და ციტოკინების როლი, მათ შორის, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რგოლია cox2-pge2-პროსტაგლანდინ e2 რეცეპტორ 1-ის ღერძი, რომელიც გავლენას ახდენს ჰემატოენცეფალური ბარიერის ფუნქციონირებაზე და ასევე უშუალოდ წამლის ფარმაკოკინეტიკაზე , პლაზმურ მემბრანიდან მედიკამენტების გამომფრქვევზე ზემოქმედების რეგულაციის გზით . კვლევის ფარგლებში, სისხლის შრატში განისაზღვრა pge2 დონეები სხვადასხვა ტიპის ეპილეფსიის მქონე პაციენტებისთვის, რათა შეფასებულიყო pge2 მნიშვნელობა ეპილეფსიასთან ასოცირებულ ანთებასა და ანტიეპილეფსიური წამლით მკურნალობის ეფექტურობაში . მეთოდები: კლინიკური და პარაკლინიკური მონაცემების პერსპექტული ანალიზი, საკვლევი ჯგუფი 1 a-პაციენტები ეპილეფსიის დიაგნოზით რომლებიც იტარებდნენ ანტიეპილეფსიურ მკურნალობას, მიმდინარე გულყრების გარეშე, ჯგუფი 1bპაციენტები წამალრეზისტენტული ეპილეფსიით, ინტერიქტულ პერიოდში; საკონტროლო ჯგუფი 2 ჯანმრთელ ბავშვები. შრატში pge2 რაოდენობივი დონის (კვარტლთაშორისი დიაპაზონი/პგ/მლ) განსაზღვრა ფერმენტთან დაკავშირებული იმუნოსორბენტული ანალიზით (elisa). შედეგები: შრატის pge2 მედიანური ინტერკვარტილური დიაპაზონი (iqr) უფრო ფართო დიაპაზონში მერყეობდა და მეტად იყო მომატებული ეპილეფსიის მქონე პაციენტებიში 512 პგ/მლ (324.5-970.0) ჯანმრთელ კონტროლთან შედარებით 406 პგ/მლ (278.7-541.4), თუმცა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 1, 2024 300 მონაცემები მნიშვნელოვნად არ განსხვავდებოდა ეპილეფსიის დიაგნოზის მქონეთა ქვეჯგუფებში (p>0.05). ასევე, მხოლოდ პაციენტებში, რომლებიც იტარებდნენ მკურნალობას ვალპროატებით, pge2 იყო შემცირებული , საშუალო iqr 490 pg/ml. დასკვნები: ჩვენი შედეგები ემთხვევა პრეკლინიკურ მოდელებში წარმოჩენილ დასკვნებს, რომ ეპილეფსიის პერსონალიზებულ მედიცინაში ციტოკინები შესაძლოა განიხილებოდეს როგორც პოტენციური სამიზნე, მოლეკულურ საფუძველზე ფარმაკორეზისტენტულობის დასაძლევად, რაც წარმოადგენს მთავარ გამოწვევას ამჟამად ეპილეფსიის მართვასა და მკურნალობის გამოსავლის პრედიქციაში. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 518 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.47 current status of halyomorpha halys in turkey temel gokturk artvin çoruh university, faculty of forestry, department of forestry engineering temel.gokturk@gmail.com abstract the brown marmorated stink bug, scientifically known as halyomorpha halys (stål, 1855) (hemiptera: pentatomidae), is widely recognized as a prominent invasive pest. since its detection, it has rapidly disseminated to numerous nations worldwide and continues to inflict harm on hundreds of plant species. halyomorpha halys was recorded for the first time in türkiye in istanbul and artvin in the eastern black sea region near the border with georgia in 2017. during the last 7 years, h.halys has spread to all provinces in the eastern black sea region. it is also reported to have spread to stanbul, yalova and kocaeli provinces in the marmara region. the damage status of h. halys varied in the provinces where it was distributed. especially in areas with monoculture agricultural products, the level of damage and population growth increased significantly. halyomorpha halys possesses a considerable capacity to cause harm to approximately 300 plant species globally, encompassing agricultural crops, nuts, vegetables, and ornamentals, owing to its extensive range of hosts the most damaged plant in the eastern black sea region is hazelnut, followed by corn and kiwi. as a result of the damage caused by h.halys, the level of damage to hazelnut fruit after emgii was determined to be more than 40% in some districts of the eastern black sea region. however, hazelnuts with excessive damage in this region cannot be sold. the economic loss in hazelnut is estimated to be millions of dollars only for the year 2024. the ministry of agriculture and forestry of the republic of turkey has prepared an action plan for this pest species. as a result of this plan, the insect population and damage is expected to decrease. keywords: the damage status, distribution, hazelnut, economic loss 1. introduction global warming and the increase in international trade cause agricultural and forest pests to spread to different continents and countries. these pests, known as invasive species, can cause major outbreaks shortly after their introduction. the brown marmorated stink bug [halyomorpha halys (stål, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 519 1855) (hemiptera: pentatomidae)] is one of the invasive pests in many countries around the world. halyomorpha halys is native to china, japan, korea and taiwan (rider, 2006). this invasive species was first recorded in pennsylvania (usa) in the mid-1990s (hoebeke and carter, 2003). in europe, it was first detected in switzerland in 2004 (haye et al., 2014). as of 2023, h. halys was found in albania, austria, belgium, bulgaria, canada, chile, china, corsica island, croatia, czech republic, france, georgia, germany, greece, guam, hungary, iceland, india, italy, liechtenstein, japan, kazakhstan, korea north, korea south, macedonia, malta, myanmar, nigeria, norway, poland, romania, russian federation, serbia, spain, slovakia, slovenia, sweden, switzerland, taiwan, türkiye, ukraine, united kingdom, united states of america and vietnam (wermelinger et al., 2008;; heckmann, 2012; milonas and partsinevelos, 2014; vetek et al., 2014; macavei et al., 2015; seat, 2015; dioli et al., 2016; gapon, 2016; simov, 2016; göktürk, 2020). halyomorpha halys was recorded for the first time in artvin in the eastern black sea region near the border with georgia in 2017 (göktürk and tozlu, 2019). h. halys has spread to all of the black sea region over the last seven years. additionally, reports indicate its spread to the istanbul and yalova provinces in the marmara region (göktürk, 2023). the brown marmorated stink bug overwinters in the adult stage among fallen plant debris, under the bark of trees, in holes, and in different residential areas, and especially prefers dry areas (lee et al., 2013). despite reports of 4-6 generations per year in south asia (lee et al., 2013), researchers have only found 1 or 2 offspring in its distribution areas to date (rice et al., 2014). adults of h. halys mate about two weeks after emerging from their overwintering sites in spring. shortly afterwards, mated females begin laying eggs on the underside of host plants' leaves. the emergence of adults from overwintering sites can begin in april but peak between mid-may and early june. females usually lay a total of 360–400 eggs in clusters of 20–30. oviposition occurs on a weekly basis and can last up to two months. the insect's oviposition season starts in june, with the maximum number of eggs laid in july, and ends at the end of august. the same host plant can host both adult and various nymphal stages, as females lay new eggs throughout the season (göktürk, 2020). adults and nymphs of h. halys cause damage by injecting digestive enzymes directly into the fruit and sucking plant juices through their stinging mouthparts (rice et al., 2014). the signs of feeding damage on tree fruits are characterized by surface discoloration, indentations or distortions, and regions of internal necrosis (joseph et al., 2015). consequently, such products are deemed unmarketable (bariselli et al., 2016). moreover, the pest enters houses during overwintering and congregates in huge groups in such structures, and the negative effects of the foul odors it emits on human health make it a major urban problem (inkley, 2012). halyomorpha halys has the capacity to damage about 300 plant species globally, including agricultural crops, nuts, vegetables, and ornamentals. the main host species of h. halys include hazelnuts, almonds, pistachios, apples, kiwis, olives, peaches, citrus fruits, pears, plums, nectarines, apricots, cherries, maples, lilacs, persimmons, maize, soybeans, tomatoes, okra, peppers, aubergines, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 520 tomatoes, grapes, and rice, with varying preferences among different hosts (nielsen and hamilton, 2009; maistrello et al., 2017). halyomorpha halys is a pest that is difficult to control because it spreads over large areas in a short time and has a wide range of hosts (bergmann et al., 2016). h. halys poses significant economic risks to numerous crops due to several key factors. firstly, its highly polyphagous nature allows it to feed on a wide variety of plants, making it a versatile pest. secondly, h. halys has the ability to pose a threat over long periods of time, leading to prolonged damage to crops. in addition, its capacity to spread between different hosts and habitats further increases economic risks. finally, unlike native pentatomids, both nymphs and adults of h. halys can feed on and damage crops, increasing the potential damage caused reports in north america attribute losses of up to 70 percent of crop value in fruit and vegetables to h. halys. in new jersey and the surrounding region, it caused a loss of approximately $37 million in apples and peaches in 2010 (seetin, 2011). in 2010, it also caused serious losses in corn, peppers, tomatoes, soy beans, grapes, and ornamentals grown in nurseries (leskey et al., 2012a; rice et al., 2014). since its first detection in italy, halyomorpha halys has become a significant pest in many crops, including hazelnut orchards (bosco et al., 2018). peach and pear orchards in italy, along with those of apricot, plum, apple, persimmon, and tomato, experienced economic damages (bariselli et al., 2016). in georgia, the pest caused approximately 52.7–68.6 million usd in damage to hazelnuts in 2016 (murvanidze et al., 2018). ipm programs for h. halys are under development (leskey et al., 2012a). insecticide control is the most commonly used in ipm programs. according to various studies, dimethoate, malathion, bifenthrin, mehydathion, endosulfan, methomyl, chlorpyrifos, acephate, fenpropathrin, and permethrin have demonstrated efficacy against h. halys (leskey et al., 2012b). pheromone traps are also frequently used in monitoring and controlling activities against h. halys. the most commonly used are pherocon brown marmorated stink bug brand sticky traps and pherocon® csb' type pheromone capsules (aldrich et al., 2009). another control method is biological control. studies have shown that insects, spiders, and entomopathogens have a suppressive effect on insects (balusu et al., 2019; fusu and andreadis, 2023; göktürk et al., 2023). in this study, the distribution, population, and economic damage status of h. halys in turkey were tried to be revealed by utilizing the literature. 2. materials and methods in this study, pheromone traps were hung along the coastal area of the whole black sea region in order to determine the distribution of the beetle. pherocon bmsb dual lure pheromone traps were used to catch h. halys adults. pherocon bmsb dual lure pheromone traps were used as trap material. these traps were hung in hazelnut, kiwi, corn, bean and citrus gardens in early may at a height of 1.5– 2.0 m above the soil surface, and the traps were checked twice a week. we conducted periodic controls from may to october. the study hung 400 pheromone traps between 2018 and 2023 to determine the presence of the insect in the area. in addition, information on the distribution of the insect was obtained from the personnel of the ministry of agriculture and forestry, and the literature was also utilized. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 521 3. results and discussion examining the risk maps prepared based on the potential distribution areas and ecological requirements of halyomorpha halys worldwide reveals that the coastal parts of the black sea region offer the most suitable climatic conditions for the insect. the first sighting of halyomorpha halys occurred in artvin in the eastern black sea region, and within 7 years, it spread to the entire black sea region and part of the marmara region. in this process, after its first detection in 2017, it was first seen in artvin province by years, and in 2019, it was observed in rize and trabzon agricultural areas in addition to artvin. in 2020, h. halys continued its spread, reaching giresun and ordu provinces. in 2021, observations began in samsun. in 2020, h. halys was seen in sinop and kastamonu, and in 2023, it continued its spread along the entire coastline, reached the marmara region, and reached istanbul (figure 1). figure 1. distribution of halyamorpha halys in turkey georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 522 considering the favorable climate and host conditions of the area and the annual flight of the insect, it was not surprising that the spread of h. halys along the coastline of approximately 1350 km was so rapid. wiman et al. (2015) report that adults of h. halys can fly an average of 2.7–5 km per day and up to 75 km or 117 km in a year. in addition to natural flights, vehicle traffic is thought to be effective in the spread of h. halys. intensive commercial activities between the black sea and the marmara region are effective in the spread of the insect. especially the stopover of vehicles coming from artvin province in giresun and ordu provinces has been effective in the transport of the insect. therefore, one of the reasons for the initial long-distance contamination is anthropogenic factors. wallner et al. (2014) stated that h. halys was transported long distances by vehicles after the initial contamination and named this situation as stratified diffusion. temperature is one of the main factors affecting the biological development and spread of h. halys. in the region, the population and damage to the beetle are higher, especially in the south and near the sea. in these areas, the insect emerges from winter quarters earlier, and the number and duration of eggs are longer. this causes the vegetation to last longer and thus the damage to increase. it was determined that 5 to 420 h. halys adults per week fell into the traps hung in the distribution areas of the beetle. during the surveys carried out between april and october, the least number of insects caught in the traps was in june and july, and the highest number was in april, august, and september. giresun and ordu provinces had the highest number of h. halys in 2024 in terms of population density and damage (figure 2). figure 2. population and damage status of halyamorpha halys the reason for the high amount of damage caused by the insect in these areas is that the most common plant in the area is hazelnut. in many hazelnut-growing countries in the world, it has been reported that the pest causes serious yield and quality losses due to feeding directly on the fruit (hedstrom et al., 2014; bosco et al., 2017; haye and weber, 2017). in turkey, there are approximately 700,000 hectares of hazelnut orchards, and approximately 610,000 metric tons of hazelnut are produced annually (tmo, 2020). although there are about 15 pest species that can cause significant economic georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 523 losses in both yield and quality in terms of prevalence and population density in turkish hazelnut orchards, the most dangerous of these is h. halys. the average hazelnut damage caused by species other than h. halys in hazelnut orchards in turkey was found to be 7.44% (ak et al., 2018). the damage rate of h. halys on hazelnuts in giresun and ordu provinces is 30-40% in some areas (figure 3). these areas are especially the orchards located close to the sea and on the south side. the commercial value of damaged hazelnuts also decreases. while hazelnuts that are not damaged by the beetle are bought for 120-140 turkish liras, hazelnuts damaged by the beetle are bought for 50 turkish liras. hazelnuts that are highly damaged by the insect are used in hazelnut oil production when they become bitter. figure 3. halyomoprha halys damage in hazelnut among the crops where the pest causes significant losses, apple, pear, peach, kiwifruit, maize, tomato, pepper, and cereals are the most known, and all these crops are grown in turkey. moreover, the fact that the pest is generally observed in the black sea region does not mean that its spread will be limited to this region. as a matter of fact, when the spread of brown skunk in other countries is analyzed, it is seen that it has spread to the whole country in a short time. in general, it has been observed that the population level of invasive species increases exponentially before reaching its peak, and this increase accelerates from year to year (mack et al., 2000). studies have shown that the population of h. halys increases by 75% every year (nielsen et al., 2013). the risk map prepared according to the potential distribution areas and ecological requirements of h. halys shows that the black sea region in particular has very favorable climatic conditions for the pest and that it can spread to other regions of turkey (haye et al., 2015; kistner et al., 2017). considering that the spread of the insect will continue in this way, it is possible that it will spread to tekirda , bursa, bal kesir, amasya, bolu, and karabük provinces in 2025. it is thought that the reason why it has spread only on the coast and has not traveled to the inland provinces until this time is due to the fact that the coastal parts of the black sea region and the mountains of the inland provinces are parallel to the sea. streito et al. estimated that h. halys may expand to the inland regions of turkey until 2040 (streito et al., 2021). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 524 figure 4. estimated distribution of halyamorpha halys in 2025 efforts to control h. halys have been ongoing in turkey since 2021. chemical, biological, and biotechnical control methods are tried to be used together. in this context, decis 2.5 ec is recommended as a chemical pesticide for the eastern black sea region in turkey. pherocon® csb' type pheromone traps are used for biotechnical control. within the scope of biological control, trissolcus japonicus, the egg parasitoid of h. halys, should be used. in conclusion, we can say that h. halys is an important insect pest for turkey. it economically threatens many agricultural crops in turkey, especially hazelnut. considering the fact that many cultivated plants grown in turkey are among the main hosts of this pest, it is seen that it carries a much greater risk than many invasive species previously encountered. the control activities carried out so far have not yielded complete success. therefore, it is urgent and imperative to take more effective measures against this pest, especially internal quarantine. since h. halys prefers closed areas (houses, warehouses, workplaces, etc.) as a pest in the fight against h. halys, mechanical control should be carried out by collecting and destroying from the points where it clusters from the beginning of the wintering period. references ak, k., tuncer, c., baltac , a., eser, u., saruhan, i. (2018). incidence and severity of stink bugs damage on kernels in turkish hazelnut orchards. acta horticul, 1226: 407-412. aldrich, j.r., khrimian, a., chen, x., camp, m.j. (2009). semiochemically based monitoring of the invasion of the brown marmorated stink bug and unexpected attraction of the native green stink bug (heteroptera: pentatomidae) in maryland. fla. entomol, 92: 483-491. balusu, r.r., talamas, e.j., cottrell, t.e., toews, m.d., blaauw, b.r., sial, a.a., buntin, d.g., fadamiro, h.y., tillman, g. (2019). first record of trissolcus basalis (hymenoptera: scelionidae) parasitizing halyomorpha halys (hemiptera: pentatomidae) in the united states. biodiversity data journal, 7: e39247. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 525 bariselli, m., bugiani, r., maistrello, l. (2016). distribution and damage caused by halyomorpha halys in italy. eppo bulletin, 46: 332–334. bergmann, e.j., venugopal, p.d., martinson, h.m., raupp, m.j., shrewsbury, p.m. (2016). host plant use by the invasive halyomorpha halys (stål) on woody ornamental trees and shrubs. plos one, 11(2): 1-12. bosco, l., moraglio, s.t., tavella, l. (2018). halyomorpha halys, a serious threat for hazelnut in newly invaded areas. journal of pest science, 91(2): 661-670. bosco, l., moraglio, s.t., tavella, l. (2017). halyomorpha halys, a serious threat for hazelnut in newly invaded areas. j pest sci, 91(2): 661-670. dioli, p., leo, p., maistrello, l. (2016). prime segnalazioni in spagna e in sardegnadellaspeciealiena halyomorpha halys (stal, 1855) e note sulla sua distribuzione in europa (hemiptera, pentatomidae). revist de entomología, 7(1): 539-548. fusu, l., andreadis, s.s. (2023). ooencyrtus mirus (hymenoptera, encyrtidae), discovered in europe parasitizing eggs of halyomorpha halys (hemiptera, pentatomidae). journal of hymenoptera research, 96: 1045–1060. gapon, d.a.. (2016). first records of the brown marmorated stink bug halyomorpha halys (stål, 1855) (heteroptera, pentatomidae) in russia, abkhazia, and georgia. entomoll rev, 96(8): 1086-1088. gokturk, t. (2023). halyomorpha halys in all details. research and evaluations in agriculture, forestry and aquaculture 2023 december. book chapter, 1-26. göktürk, t. (2020). investigation of the effectiveness of light and pheromone traps in the control of halyomorpha halys (stål). artvin coruh university journal of faculty of forestry, 21(2): 270-275. göktürk, t., tozlu, g. (2019). an important agricultural pest for turkey: invasive species halyomorpha halys. in: proceedings of international black sea coastline countries symposium, may 2-5, batumi / georgia, 283-297. haye, t., abdallah, s., gariepy, t., wyniger, d. (2014). phenology, life table analysis and temperature requirements of the invasive brown marmorated stink bug, halyomorpha halys, in europe. j pest sci, 87: 407–418. haye, t., gariepy, t., hoelmer, k., rossi, j.p., streito, j.c., tassus, x., desneux, n. (2015). range expansion of the invasive brown marmorated stinkbug, halyomorpha halys: an increasing threat to field, fruit and vegetable crops worldwide. j pest sci, 88: 665–673. haye, t., weber, d.c. (2017). special issue on the brown marmorated stink bug, halyomorpha halys: an emerging pest of global concern. j pest sci, 90(4): 987-988. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 526 heckmann, r. (2012). ersternachweis von halyomorpha halys (stal, 1855) (heteroptera: pentatomidae) für deutschland. heteropteron heft, 36: 17–18. hedstrom, c.s., shearer, p.w., miller, j.c., walton, v.m. (2014). the effects of kernel feeding by halyomorpha halys (hemiptera: pentatomidae) on commercial hazelnuts. j econ entomol, 107(5): 1858-1865. hoebeke, e.r., carter, m.e. (2003). halyomorpha halys (stål) (heteroptera: pentatomidae): a polyphagous plant pest from asia newly detected in north america. proceedings of the entomological society of washington, 105 (1): 225-237. inkley, d.b. (2012). characteristics of home invasion by the brown marmorated stink bug (hemiptera: pentatomidae). j entomol sci, 47(2): 125-130. joseph, s.v., nita, m., leskey, t.c., bergh, j.c. (2015). temporal effects on the incidence and severity of brown marmorated stink bug (hemiptera: pentatomidae) feeding injury to peaches and apples during the fruiting period in virginia. journal of economic entomology, 108: 592-599. kistner, e.j. (2017). climate change impacts on the potential distribution and abundance of the brown marmorated stink bug (hemiptera: pentatomidae) with special reference to north america and europe. environ entomol, 46(6): 1212-1224. lee, d.h., short, b.d., joseph, s.v., bergh, j.c., leskey, t.c. (2013). review of the biology, ecology, and management of halyomorpha halys (hemiptera: pentatomidae) in china, japan, and the republic of korea. environ entomol, 42(4): 627–641. leskey, t.c., hamilton, g.c., nielsen, a.l., polk, d.f., rodriguez-saona, c. (2012a). pest status of the brown marmorated stink bug, in the usa. outlooks on pest management, 23 (5): 218-226. leskey, t.c., hamilton, g.c., nielsen, a.l., polk, d.f., rodriguez-saona, c., bergh, j.c., wright, s.e. (2012b). pest status of the brown marmorated stink bug halyomorpha halys in the usa. outlooks on pest management, 23(5): 218-226. macavei, l.i., bâetan, r., oltean, i., florian, t., varga, m., costi, e., maistrello, l. (2015). first detection of halyomorpha halys, a new invasive species with a high potential of damage on agricultural crops in romania. seria agronomie, 58(1): 105–108. mack, r.n., simberloff, d., mark lonsdale, w., evans, h., clout, m., bazzaz, f.a. (2000). biotic invasions: causes, epidemiology, global consequences, and control. ecological applications, 10 (3): 689710. maistrello, l., vaccari, g., caruso, s., costi, e., bortolini, s., macavei, l., casoli, l. (2017). monitoring of the invasive halyomorpha halys, a new key pest of fruit orchards in northern italy. j pest sci, 90(4): 1231-1312. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 527 milonas, p.g., partsinevelos, g.k. (2014). first report of brown marmorated stink bug halyomorpha halys stal (hemiptera: pentatomidae) in greece. eppo bull, 44: 183–186. murvanidze, m., krawczyk, g., inasaridze, n., dekanoidze, l., samsonadze, n., macharashvili, m., khutsishvili, s., shengelaia, s. (2018). preliminary data on the biology of brown marmorated stink bug halyomorpha halys (hemiptera, pentatomidae) in georgia. turkish journal of zoology, 42 (6): 617624. nielsen, a.l., hamilton, g.c. (2009). seasonal occurrence and impact of halyomorpha halys (hemiptera: pentatomidae) in tree fruit. j econ entomol, 102: 1133–1140. nielsen al, holmstrom k, hamilton gc, cambridge j, ingerson– mahar j (2013). use of black light traps to monitor the abundance, spread, and flight behavior of halyomorpha halys (hemiptera: pentatomidae). journal of economic entomology 106, (3): 1495-1502. rice, k.b., bergh, c.j., bergmann, e.j., biddinger, d.j., dieckhoff, c., dively, g., fraser, h., gariepy, t., hamilton, g., haye, t. (2014). biology, ecology, and management of brown marmoratedstink bug (hemiptera: pentatomidae). j integrated pest manag, 5(3): a1–a13. rider, d.a. (2006). family pentatomidae leach, 1815, in catalogue of the heteroptera of the palaearctic region vol. 5. ii, ed. by aukema, b. and rieger, c. (the netherlands entomological society, wageningen, 233–402. seat, j. (2015). halyomorpha halys (stal, 1855) (heteroptera: pentatomidae) a new invasive species in serbia. acta entomol serbica, 20: 167–171. seetin, m. (2011). news release: losses to mid-atlantic apple growers at $ 37 million from brown marmorated stink bug. http://www.growingproduce.com/article. simov, n. (2016). the invasive brown marmorated stink bug halyomorpha halys (stal 1855) (heteroptera: pentatomidae) already in bulgaria. ecol montenegrina, 9: 51–53. streito, j.c., chartois, m., pierre, e., dusoulier, f., armand, j.m. gaudin, j., rossi, j.p.et al. (2021). citizen science and niche modeling to track and forecast the expansion of the brown marmorated stinkbug halyomorpha halys (stål, 1855). scientific reports, 11 (1): 1-14. tmo, (2020). 2020 hazelnut sector report. https://www.tmo.gov.tr/upload/document/sektorraporlari /findik2020.pdf vetek, g., papp, v., haltrich, a., redei, d. (2014). first record of the brown marmorated stink bug, halyomorpha halys (hemiptera: heteroptera: pentatomidae), in hungary, with description of the genitalia of both sexes. zootaxa, 3780(1): 194-200. wallner, a.m., hamilton, g.c., nielsen, a.l., hahn, n., green, e.j., cesar, r., rodriguez, s.c. (2014). landscape factors facilitating the invasive dynamics and distribution of the brown marmorated stink georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 528 bug, halyomorpha halys (hemiptera: pentatomidae), after arrival in the united states. plos one, 9 (5): 1-12. wermelinger, b.e.a.t., wyniger, d., forster, b.e.a.t. (2008). first records of an invasive bug in europe: halyomorpha halys stal (heteroptera: pentatomidae), a new pest on woody ornamentals and fruit trees?. mitteilungen-schweizerische entomologische gesellschaft, 81(1/2), 1. wiman, n.g., parker, j.e., rodriguez-saona, c., walton, v.m. (2015). characterizing damage of brown marmorated stink bug (hemiptera: pentatomidae) in blueberries. j econ entomol, 108: 1156–1163. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 34 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.05 საწარმოს მატერიალური ნაკადის ოპტიმიზაციის ზოგადი მოდელი და მისი ლოგისტიკური მოდიფიკაციები მალხაზ მებურიშვილი1, თეა ცქიფურიშვილი2 1ინჟინერიის დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საინჟინრო ტექნიკური ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი, საქართველო, ქუთაისი, email:malxazmeb@mail.ru; 2ინჟინერიის დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საინჟინრო ტექნიკური ფაკილტეტი, მოწვეული სპეციალისტი, საქართველო, ქუთაისი, e-mail:tealotea@mail.ru ანოტაცია მყიდველთა ბაზრის მიერ ლოგისტიკის მოთხოვნების გათვალისწინებით შემუშავდა მოდელი „ხარჯები-დრო-გამოშვება“; განისაზღვრა პროდუქციის ბაზრის მიერ მოთხოვნილი მთელი საწარმოს რეგლამენტის ალტერნატიული ვარიანტები და მისი მახასიათებელი პარამეტრები; გამოისახა დამოკიდებულება „დანახარჯები-დრო-გამოშვება“ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის სხვადასხვა რეგლამენტის დროს; განისაზღვრა საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგლამენტის შეცვლის მეთოდები; დახასიათდა საწარმოს მატერიალური ნაკადის მართვის სისტემის დონეები სხვადასხვა მიზნობრივი ფუნქციებით; საწარმოს ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლების კონფლიქტური ეკონომიკური ინტერესების შესაჯერებლად გამოყენებული იქნა პარამეტრული ოპტიმიზაციის მეთოდი და განისაზღვრა ოპტიმიზაციის ამოცანის გადაჭრის ეტაპები; საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ზოგადი მოდელის დასახასიათებლად განისაზღვრა პარამეტრები და ამოცანის გადაჭრის თანმიმდევრული ეტაპები; სქემის სახით დამუშავდა წარმოების ლოგისტიკურ ჯაჭვში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის საერთო მოდელი სივრცეში „დანახარჯები დრო გამოშვება“; განხილული იქნა საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის რამდენიმე ძირითადი მოდიფიცირებული მოდელი: დაკვეთაზე, შესყიდვებზე, თავისუფალ ბაზარზე, სასწრაფო შეკვეთებზე მუშაობის მოდელების მოდიფიცირებული ვარიანტები. შემოთავაზებული იქნა მიდგომა საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციისა, იგი საშუალებას იძლევა პრაქტიკაში განხორციელდეს მისი საქმიანობის მრავალვარიანტული დაგეგმვა სივრცითი მოდელის "დანახარჯები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 35 დრო-გამოშვება" ფარგლებში, რაც ახდენს საწარმოს მოქნილობის და ადაპტირების ზრდას სამეურნეო კონიუნქტურის ცვალებად პირობებთან მიმართებაში. საკვანძო სიტყვები: მატერიალური ნაკადი, ხარჯები, დანახარჯები, დრო, გამოშვება, ოპტიმიზაცია, მოდელი, ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები, ალტერნატიული რეგლამენტი. თანამედროვე ბაზარი (“მყიდველის ბაზარი”) მაღალ მოთხოვნებს უყენებს წარმოების მოქნილობას და ბაზრის საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად საჭირო დროს. ეს მოთხოვნები თანხვედრაშია საწარმოში ლოგისტიკურ მიზანთან: შეთავაზოს ბაზარს მოთხოვნადი საქონელი საჭირო რაოდენობით, საჭირო დროისთვის, საჭირო ადგილას და მოახდინოს მისი რეალიზაცია ფასებით, რომლებიც ადეკვატურია საწარმოს მდგრადი ეკონომიკური განვითარების და უზრუნველყოფენ მისი ეკონომიკურ საქმიანობას მოცემულ პირობებში მაქსიმალური მოგების მიღების მიზნით. დღესდღეობით არ არსებობს ინსტრუმენტები ამ მიზნის სრულად განსახორციელებლად. ეს გამოწვეულია იმით, რომ საწარმოს ეკონომიკური მოდელი განიხილება „დანახარჯი-გამოშვების“ სიბრტყეში, რომელიც საკმარისად არ ითვალისწინებს საწარმოში მიმდინარე პროცესების დინამიკის გავლენას. დროის ფაქტორის კვლევა ხდება კალენდარული დაგეგმვის ამოცანების ტრადიციული გადაწყვეტისას (მაგალითად, ქსელური დაგეგმვის მეთოდების გამოყენებით), თუმცა ამავე დროს იზღუდება საწარმოო პროცესების მოქნილობა, რადგან პროდუქცია და მისი წარმოების მოცულობა ითვლება მოცემულად. შედეგად, კალენდარული დაგეგმვა არის საწარმოო პროგრამის დაგეგმვის მეორე ეტაპი და ასევე განიხილება სიბრტყულ მოდელში, რომელიც აგებულია „ხარჯიდრო“-ს დამოკიდებულებაზე. „მყიდველთა ბაზრის“ მოთხოვნების, ისევე როგორც საწარმოს ტრადიციული მენეჯმენტის სრულყოფისთვის წაყენებული ლოგისტიკის მოთხოვნების ყველაზე სრულყოფილი განხორციელება განსაზღვრავს მისი წარმოების პროგრამის არა სიბრტყითი მოდელების, არამედ სივრცითი „ხარჯები დრო გამოშვება“ მოდელების შემუშავების აუცილებლობას. გარდა ამისა, წარმოების მოქნილობა (განსაკუთრებით, როდესაც ის განიხილება ლოგისტიკური თვალსაზრისით) უნდა ითვალისწინებდეს საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რამდენიმე ალტერნატიული ვარიანტის შემუშავების რეგლამენტს. ამასთან, ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლებში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის გავრცელებული ტექნოლოგიის ტიპის განსხვავებული სპეციფიკის გამო, პირველ რიგში, მათთან მიმართებაში უნდა მოხდეს ალტერნატიული ვარიანტების შემუშავება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 36 გარკვეული პროდუქციისთვის ბაზრის მიერ მოთხოვნილი ხარისხი მთელი საწარმოსთვის რეგლამენტის ალტერნატიული ვარიანტები მატერიალური ნაკადის მოძრაობის და მისი ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლებისთვის ხასიათდება სამი ძირითადი პარამეტრით (ნახ. 1): მატერიალური ნაკადის მოძრაობის სიჩქარე (პროდუქციის გამოშვება დროის ერთეულში, სიმძლავრე, გამტარუნარიანობა და ა.შ.); მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ციკლის ხანგრძლივობა (საწარმოს ლოგისტიკური ციკლი და მისი ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლების ციკლი); მატერიალური ნაკადის გადაადგილებისთვის საჭირო ხარჯები. საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგლამენტის შეცვლა შესაძლებელია შემდეგი მეთოდების გამოყენებით: დეფიციტური რესურსების გადანაწილება; ტექნოლოგიური პროცესების დროში შერწყმა; დამატებითი რესურსების მოზიდვა სამუშაოების პარალელურად შესრულებისთვის; ცვლილებები საპროექტო გადაწყვეტილებებში და ა.შ. მოვიყვანოთ მაგალითი. რგოლი „შესყიდვა“. საწყისი მატერიალური რესურსების მიმწოდებლის არჩევის ამოცანის გადაჭრის შედეგად შესაძლებელია მივიღოთ გადაწყვეტილებები შესყიდვების ციკლის სხვადასხვა ხანგრძლივობით, ამავდროულად, შესყიდვის ხარჯები მნიშვნელოვნად განსხვავდება შემდეგი ფაქტორების ცვლილების გავლენით: მანძილი მომწოდებლებამდე; მიწოდების პარტია; მიწოდების დრო; სხვადასხვა მომწოდებლების მიერ შემოთავაზებული მატერიალური რესურსების ღირებულება და ფასდაკლებები; სადაზვევო, სატრანსპრტო და მიმდინარე მარაგების ზომა და ა.შ. ნახ.1. დამოკიდებულება „დანახარჯები-დრო-გამოშვება“ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის სხვადასხვა რეგლამენტის დროს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 37 ეკონომიკური-მათემატიკური მეთოდების გამოყენებით რთული ხელოვნური სისტემების მართვა ითვალისწინებს: სისტემის და მისი ქვესისტემების სამიზნე პარამეტრების დეკომპოზიციას; კონფლიქტური ეკონომიკური ინტერესების შეთანხმებას და შეზღუდული რესურსების მოხმარების ოპტიმალური ამოცანის ქვესისტემამდე დაყვანას. დავუშვათ, რომ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მართვის სისტემა (ან მისი ლოგისტიკური სისტემა) შედგება ორი დონისგან: “ცენტრი” ლოგისტიკის განყოფილება; ქვესისტემები საწარმოს ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები. საწარმოს მატერიალური ნაკადის მართვის სისტემის აღნიშნული დონეები ხასიათდება სხვადასხვა მიზნობრივი ფუნქციებით: ლოგისტიკის განყოფილება საწარმოს ლოგისტიკურ ჯაჭვში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციიდან ეკონომიკური ეფექტის (მოგების) მაქსიმიზაცია; საწარმოს ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები რგოლის ფარგლებში მატერიალური ნაკადის გადაადგილების ხარჯების მინიმუმამდე შემცირება. საწარმოს ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლების კონფლიქტური ეკონომიკური ინტერესების შესაჯერებლად, ჩვენ ვიყენებთ პარამეტრული ოპტიმიზაციის მეთოდს. ამ მეთოდის თანახმად, ოპტიმიზაციის ამოცანის გადაჭრის ზოგადი პროცესი ხორციელდება ორ ეტაპად: „ქვემოდან ზემოთ“ კოორდინაცია შედეგად, ზედა დონეზე წარმოდგენილია განხილული პარამეტრიდან ყველა ქვესისტემის ოპტიმალური ქცევის (ეფექტურობის ფუნქციის) დამოკიდებულება; „ზემოდან ქვემოთ" კოორდინაცია ზედა დონეზე წყდება ქვესისტემების მუშაობაზე არსებული ინფორმაციის საფუძველზე გამსხვილებული ოპტიმიზირებული მოდელი, რის შედეგადაც თითოეული ქვესისტემისთვის დგინდება ოპტიმალური დავალება. შემოვიტანოთ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ზოგადი მოდელის პარამეტრები. vბ საწარმოს მატერიალური ნაკადის ბაზრის მოთხოვნის შედეგების მოხმარების სიჩქარე, პროდუქციის ერთეული/დროის ერთეული ѵმ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის სიჩქარე, პროდუქციის ერთეული/დროის ერთეული eმ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციისგან მიღებული ეკონომიკური ეფექტი (მოგება), ლარი /პროდუქციის ერთეული dმსაწარმოს ლოგისტიკურ ჯაჭვში მატერიალური ნაკადის გადაადგილების ხარჯები, ლარი /პროდუქციის ერთეული dშ, dწ, dგმატერიალური ნაკადის გადაადგილების ხარჯები, შესაბამისად, „შეძენის“, „წარმოების“ და „გასაღების“ რგოლებში, ლარი /პროდუქციის ერთეული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 38 cმ, 𝞓cმiსაწყისი მატერიალური რესურსების ღირებულება და მათი ცვლილება მატერიალური ნაკადის მოძრაობის i-ური რეგულაციის მიხედვით „შესყიდვების“ რგოლში, ლარი /პროდუქციის ერთეული. f, 𝞓fz მზა პროდუქციის გასაყიდი ფასი და მისი ცვლილება მატერიალური ნაკადის მოძრაობის z-ური რეგულაციებით „გასაღების“ რგოლში, ლარი/პროდუქციის ერთეული. tხ, tშ შესაბამისად, საწარმოს ლოგისტიკური ციკლის ხანგრძლივობა და შეკვეთის შესრულების მითითებული დრო, დროის ერთეული. i, j, z მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგულირების ალტერნატიული ვარიანტები, შესაბამისად, „შესყიდვების“, „წარმოების“ და „გასაღების“ რგოლებში. საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ზოგადი მოდელი „დანახარჯები-დრო-გამოშვება“-ს სივრცეში ნაჩვენებია ნახ. 2-ზე. საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ამოცანა მოიცავს შემდეგ თანმიმდევრულ ეტაპებს: ნახ. 2. წარმოების ლოგისტიკურ ჯაჭვში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის საერთო მოდელი სივრცეში „დანახარჯები დრო გამოშვება“ 1 ეტაპი. ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები გეგმავენ მატერიალური ნაკადის მათი კომპეტენციის ფარგლებში ნალადის მოძრაობის რეგლამენტის ალტერნატიულ ვარიანტებს. გადაწყვეტილებების შედეგები ეცნობება ლოგისტიკის დეპარტამენტს ფუნქციების კრებულის სახით: dშ=f(ѵმ, tშ i ), dწ = (ѵმ, tწ j), dგ = (ѵმ, tგ z). გარდა ამისა, „შესყიდვების“ რგოლი აკავშირებს cმ და 𝞓cმi = f(ѵმ, tშi) -ს, ხოლო „გაყიდვების“ რგოლი f და 𝞓fz =( ѵმ, tგ z) -ს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 39 2 ეტაპი. ლოგისტიკის განყოფილება წყვეტს საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის გაფართოებულ პრობლემას მაქსიმალური ეფექტისთვის, განსაზღვრავს და აცნობს ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლებს ხარჯების ოპტიმალურ მნიშვნელობებს და ციკლიების ხანგრძლივობებს. 3 ეტაპი. ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები დანახარჯების მოცემულ ოპტიმალურ მნიშვნელობებზე და ციკლის ხანგრძლივობენთან მიმართებაში წყვეტენ საკუთარ ამოცანებს და თავიანთი მოქმედების ჩარჩოებში პოულობენ მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმალურ სიჩქარეს. საწარმოს საქმიანობა დამოკიდებულია წარმოების სპეციალიზაციაზე, მოხმარების სპეციფიკაზე და პროდუქციის სასიცოცხლო ციკლის სტადიაზე, რესურსების პოტენციალზე და ა.შ. ამიტომ, სხვა თანაბარ პირობებში, საწარმო პროუქციის გამოშვებას ახორციელებს უკიდურეს შემთხვევებში ან „შეკვეთით“ ან კიდევ „თავისუფალი ბაზრისთვის“. ამის საფუძველზე შეიძლება შეიცვალოს საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ზოგადი მოდელი. განვიხილოთ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის რამდენიმე, ჩვენის აზრით, ძირითადი მოდიფიცირებული მოდელი. მოდელი „შეკვეთაზე მუშაობა“. „შეკვეთაზე“ მუშაობისას, სახელშეკრულებო ვალდებულებების შესაბამისად, საწარმომ მომხმარებელს უნდა მიაწოდოს მოცემული ხარისხის პროდუქცია მოცემულ ვადაში. ამ შემთხვევაში, ზოგადი მოდელის შეზღუდვები მატერიალური ნაკადის მოძრაობის სიჩქარესა და ხანგრძლივობაზე გარდაიქმნება ფორმაში: ѵმ = vდაკ , t=tდაკ (ნახ. 3). ნახ. 3. „დაკვეთაზე მუშაობის“ მოდელი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 40 საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ამოცანის გადაჭრის თანმიმდევრობის ეტაპები "შეკვეთაზე მუშაობის“ დროს: 1 ეტაპი. ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები წყვეტენ ლოკალურ და გეგმავენ მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგულირების ალტერნატიულ ვარიანტებს: dშ = f(vმ, tშi), dწ = f(ѵმ, tწ j), dგ = f(vმ, tგ z). ѵმ=vდაკ გათვალსწინებით შეირჩევა ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის სიჩქარის შესაძლო ვარიანტები (ნახ. 4) და დგინდება დამოკიდებულებები: dშ = f(vდაკ, tშi), dწ = f(ѵდაკ, tწ j), dგ = f(vდაკ , tგ z). 2 ეტაპი. ლოგისტიკის განყოფილება ანგარიშობს მოძრაობაზე ხარჯების ცვილებას, მატერიალური რესურსები ღირებულების და მზა პროდუქციის ფასების განზოგადებულ ფუნქციებს: dმ =f(vდაკ, tდაკ), c =f(vდაკ, tდაკ), f=f(vდაკ, tდაკ). 3 ეტაპი. ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები წყვეტენ საკუთარ ამოცანებს დანახარჯების ოპტიმალური მნიშვნელობების და ციკლის ხანგრძლივობების მიხედვით და პოულობენ მათ ფარგლებში მატერიალური ნაკადის გადაადგილების ოპტიმალურ სიჩქარეს. ცხრილი 1-ში მოცემულია „შეკვეთაზე მუშაობის“ მოდელის მიხედვით საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ამოცანის გადაჭრის მაგალითი. მაგალითის პირობაში ნავარაუდევია, რომ საწარმომ მიიღო შეკვეთა პროდუქციის წარმოებისთვის 16,500 ერთეული/თვეში 12,023 ათასი ლარი/ერთეული ფასით. ამ შემთხვევაში მიწოდება უნდა დაიწყოს არაუგვიანეს 15 სამუშაო დღეში, ხოლო საწარმოს საწყობში არ არის დაუმთავრებელი წარმოების ნაშთები და მზა პროდუქცია. ნახ. 4. „შესყიდვების“ რგოლის გავლით მატერიალური ნაკადის მოძრაობაზე დანახარჯის ფუნქციის აგება „დაკვეთაზე მუშაობის“ მოდელში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 41 გამოშვების მოცემული მოცულობისთვის (ბაზრის მოთხოვნის მიხედვით მატერიალური ნაკადის მოხმარების მოცემული სიჩქარისთვის), შემუშავდა ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლებში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგულირების ალტერნატიული ვარიანტები: „შესყიდვების რგოლში 3 ვარიანტი, „წარმოების“ რგოლში 2 ვარიანტი, „გასაღების“ რგოლში 3 ვარიანტი. ამგვარად, საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგლამენტის შესაძლო ვარიანტების საერთო რაოდენობამ შეადგინა 18 . გაანგარიშებებმა აჩვენა, რომ საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგულირების ოპტიმალური ვარიანტია ვარიანტია №10, რომელიც აღწევს უმაღლეს მოგებას 2080 ათასი ლარი/ერთეული, ხოლო საწარმოს ლოგისტიკური ციკლის ხანგრძლივობა 13 სამუშაო დღეა. საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგულირების ოპტიმალურ ვარიანტს შეესაბამება: „შესყიდვების“ რგოლის №2 რეგლამენტი, „წარმოების“ რგოლის №2 რეგლამენტი და „გასაღების“ რგოლის №1 რეგლამენტი. ცხრილი 1. საწარმოს ლოგიტიკურ ჯაჭვში მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ალტერნატიული რეგლამენტი (მრიცხველი ათასი ლარი/ ერთეული; მნიშვნელი დღეები) № მატერი ალური დანახა რჯები რგოლებში dმ -ის მოძრაობაზე დანახარჯი სრული თვითღირებულება ფასდაკლე ბა ეკონომი კური ეფექტი შესყიდვა წარმოებ ა გასაღება cმ dშ dწ dგ cმ+dმ f e 1 7,306 0,921/10 1,295/7 0,545/5 10,067/22 12,023 1,956/22 2 7,306 0,921/10 1,295/7 0,580/3 10,102/20 12,023 1,921/20 3 7,306 0,921/10 1,295/7 0,725/2 10,247/19 12,023 1,776/19 4 7,306 0,921/10 1,227/6 0,545/5 9,999/21 12,023 2,024/21 5 7,306 0,921/10 1,227/6 0,580/3 10,034/19 12,023 1,989/19 6 7,306 0,921/10 1,227/6 0,725/2 10,179/18 12,023 1,844/18 7 7,706 0,465/2 1,295/7 0,545/5 10,011/14 12,023 2,012/14 8 7,706 0,465/2 1,295/7 0,580/3 10,046/12 12,023 1,977/12 9 7,706 0,465/2 1,295/7 0,725/2 10,191/11 12,023 1,832/11 10 7,706 0,465/2 1,227/6 0,545/5 9,943/13 12,023 2,080/13 11 7,706 0,465/2 1,227/6 0,580/3 9,978/11 12,023 2,045/11 12 7,706 0,465/2 1,227/6 0,725/2 10,123/10 12,023 1,900/10 13 8,706 1,380/3 1,295/7 0,545/5 11,926/15 12,023 0,097/15 14 8,706 1,380/3 1,295/7 0,580/3 11,961/13 12,023 0,062/13 15 8,706 1,380/3 1,295/7 0,725/2 12,106/12 12,023 -0,083/12 16 8,706 1,380/3 1,227/6 0,545/5 11,858/14 12,023 0,165/14 17 8,706 1,380/3 1,227/6 0,580/3 11,893/12 12,023 0,130/12 18 8,706 1,380/3 1,227/6 0,725/2 12,038/11 12,023 -0,015/11 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 42 „თავისუფალი ბაზარზე მუშაობის" მოდელი. როდესაც საწარმო მუშაობს თავისუფალ ბაზარზე, დგება ამოცანა განისაზღვროს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ეკონომიკურად ხელსაყრელი სიჩქარე და საწარმოს ლოგისტიკური ციკლის ხანგრძლივობა. ამ შემთხვევაში მოდიფიცირებული მოდელის შეზღუდვები ასე გამოიყურება: vმ =vმ opt , tხ=tხ opt (ნახ. 5). საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ამოცანის გადაჭრის თანმიმდევრობა „თავისუფალ ბაზრზე მუშაობისას" მოიცავს შემდეგ ეტაპებს: 1 ეტაპი. ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლები წყვეტენ ლოკალურ პრობლემებს და გეგმავენ მატერიალური ნაკადის მოძრაობის რეგულირების ალტერნატიულ ვარიანტებს: dშ=f(ѵმ, tშ i ), dწ = (ѵმ, tწ j), dგ = (ѵმ, tგ z).შემდეგ შეირჩევა ვარიანტები მინიმალური დანახარჯებით dშ min=f(ѵმ, tშ i ), dწ min = (ѵმ, tწ j), dგ min = (ѵმ, tგ z) და ისინი ეცნობება ლოგისტიკის განყოფილებას. 2 ეტაპი. ლოგისტიკის განყოფილება წყვეტს ფართომასშტაბიან პრობლემას საწარმოს ლოგისტიკურ ჯაჭვში მატერიალური ნაკადის გადაადგილებისთვის (მუდმივი ფასებით) ჯამური მინიმალრი ხარჯიანი ვარიანტის პოვნის მიზნით. შერჩეული ვარიანტის პარამეტრები განიხილება ოპტიმალურად და ისინი წარმოადგენენ საფუძველს მე-3 ეტაპზე ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლებში მატერიალური ნაკადის სიჩქარესთან დაკავშირებული დავალებების განსაზღვრისათვის. ნახ. 5. „თავისუფალ ბაზარზე მუშაობის“ მოდელი ნაშრომში (4) მოცემულია საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ამოცანის გადაჭრის მაგალითი „თავისფალი ბაზარზე მუშაობის“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 43 მოდელისათვის ლოგისტიკური ჯაჭვის რგოლებში მისი მოძრაობის რეგლამენტის თი ვარიანტის დროს. „სასწრაფო შეკვეთაზე მუშაობის“ მოდელი. შესაძლებელია აგრეთვე საწარმოს საქმიანობის სხვა ვარიანტებიც, მაგალითად სასწრაფო შეკვეთების შესრულება. სასწრაფო შეკვეთების მიღებისას, საწარმომ უნდა აწარმოოს და მიაწოდოს დამკვეთს პროდუქციის გარკვეული მოცულობა უმოკლეს ვადებში. ამ შემთხვევაში მოდიფიცირებული მოდელის შეზღუდვები მიიღებს შემდეგ სახეს: ѵმ = vდაკ, tხ = tხ min ნახ. 7. ნახ. 7. „სასწრაფო შეკვეთაზე მუშაობის“ მოდელი მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის ამოცანა შეიძლება გადაწყდეს კომპიუტერული ტექნიკის მეშვეობით, ცხრილური ან გრაფიკული მეთოდების გამოყენებით. ცვლილების ეფექტურობის ცხრილური მეთოდი გულისხმობს მატრიცის აგებას ცვლილების ეფექტურობის შემდეგი კოეფიციენტებით: ლოგისტიკური ციკლის ხანგრძლივობა (მოდელისთვის „მუშაობა შეკვეთით“: gშj=dშ/tხ, gწj=dწ /tხ, gგj = dგ /tხ დიაპაზონში (тხі, тხі+1]); ან პროდუქციის გამოშვების სიჩქარე (მოდელისთვის „მუშაობა თავისუფალი ბაზრისთვის“: gშj=dშ/vმ, gწj=dწ /vმ, gგj = dგ /vმ დიაპაზონში (vმі, vმі+1]). ალტერნატიული ვარიანტების მცირე რაოდენობის შემთხვევაში, შესაძლო გადაწყვეტილებების მატრიცების აგებისას, შესაძლებელია ვიმოქმედოთ მოცემული პარამეტრების ეფექტურობის კოეფიციენტების გაანგარიშების გარეშე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 44 გრაფიკული მეთოდის გამოყენებისას, დამოკიდებულები dშ=f(ѵმ, tშ i ), dწ = (ѵმ, tწ j), dგ = (ѵმ, tგ z), cმ, 𝞓cმ = f(ѵმ, tშ i ) და 𝞓fz=f(ѵმ, tგ z) აისახება ერთ გრაფიკზე, და პოულობენ ოპტიმუმის წერტილს, რომელიც შეესაბამება eმmax -ს. საწარმოს მატერიალური ნაკადის მოძრაობის ოპტიმიზაციის შემოთავაზებული მიდგომა საშუალებას იძლევა პრაქტიკაში განახორციელოს მისი საქმიანობის მრავალვარიანტული დაგეგმვა სივრცითი მოდელის "დანახარჯები-დროგამოშვება" ფარგლებში, რაც ზრდის საწარმოს მოქნილობას და ადაპტირებას სამეურნეო კონიუნქტურის ცვალებად პირობებთან. შენიშვნები: 1. აღნიშნულ სტატიაში საწარმოზე საუბრისას ნაგულისხმევია მის ლოგისტიკურ სისტემა. ეს გამოწვეულია იმით, რომ საწარმოს ლოგისტიკური სისტემა მისი კონტროლის ობიექტის თვალსაზრისით უფრო ფართოა, ვიდრე ტრადიციული საწარმოს ჩარჩო. თუ ტრადიციული საწარმოს ორგანიზაცია და მენეჯმენტი მოიცავს მატერიალურ ნაკადებს მატერიალური რესურსების საწყობში მისვლის მომენტიდან იმ მომენტამდე, როდესაც ამ საწარმოს მზა პროდუქცია ტოვებს საწყობს, მაშინ საწარმოს ლოგისტიკური სისტემის დანიშნულებაა მატერიალური ნაკადების მართვა მათი გადაადგილების მთელ გზაზე პროდუქციის წარმოებისათვის აუცილებელი საწყისი მატერიალური რესურსების მომწოდებლებიდან მის საბოლოო მომხმარებლამდე. ლოგისტიკური სისტემის ასეთი ხედვა, ჩვენი აზრით, საფუძვლად უნდა დაედოს საწარმოს ლოგისტიკურ კონცეფციას, რომელიც განსხვავდება შესაბამისი ნეოკლასიკური და ინსტიტუციური (ტრანზაქციული) თეორიებისაგან; 2. ეკოლოგიური და სოციალურად მდგრადი საწარმოს კონომიკური განვითარების ადეკვატურობის გათვალისწინება; 3. ყველა ზოგად შემთხვევაში, საწარმოს ლოგისტიკური ჯაჭვი მოიცავს „შესყიდვების“, „წარმოების“ და „გასაღების“ რგოლებს; 4. საწარმოს ლოგისტიკური ციკლი გაგებულია, როგორც დროის შუალედი, რომლის განმავლობაშიც საწყისი მატერიალური რესურსების პარტია გაივლის გზას მათი მომწოდებლებიდან საწარმომდე, იქ გადამუშავდება საბოლოო პროდუქტად და მიეყიდება მომხმარებელს; 5. შესყიდვის ციკლი წარმოადგენს დროის შუალედს მატერიალური რესურსების შეძენის დაწყებიდან საწარმოო პროცესის დაწყების მომენტამდე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 45 გამოყენებული ლიტერატურა 1. სატრანსპორტო ლოგისტიკური და ინტეგრირებული განაწილებითი სისტემები: გაანგარიშება, მოდელირება, ოპტიმიზაცია, პროექტირება. ლ. ბოცვაძე, კ. ერაძე, ო. გელაშვილი, ვ. ბოცვაძე. წიგნი პირველი. საქართველოს ბიზნესის აკადემია sba. თბილისი, 2014. 576 წ. 2. ლ. ბოცვაძე, თ. გრიგორაშვილი, ვ, ბოცვაძე. ინტეგრირებული ლოგისტიკისა და მიწოდებათა ჯაჭვის მენეჯმენტი. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, საგამომცემლო სახლი „უნივერსალი“, თბილისი. 2015, 711 გვ. 3. ლ.. ბოცვაძე, კ.ერაძე, ვ.ბოცვაძე. ლოგისტიკური მენეჯმენტი და მოდელირება. თბილისი, გამომცემლობა „დიზაინ პრინტ ექსპრესი“ 2011-798 გვ. 4. сидоров и.и. логистическая концепция управления промышленным предприятием: учеб. поцобие. – спб.: спбгиэа, 2009.-180с. 5. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s2351978917300112 general model of enterprise material flow optimization and its logistic modifications malkhaz meburishvili1, tea tskipurishvili2 1doctor of engineering, associate professor at the faculty of technical engineering, akaki tsereteli state university, georgia, kutaisi e-mail:malxazmeb@mail.ru; 2doctor of engineering, visiting teacher at the faculty of technical engineering, akaki tsereteli state university, georgia, kutaisi e-mail:tealotea@mail.ru annotation: taking into account the logistics requirements of the buyer market, the “cost-timeoutput” model was developed; alternative variants of the entire enterprise regulation required by the product market and its characteristic parameters were determined; the “cost-time-output” relationship was expressed during various regulations of the enterprise's material flow movement; methods for changing the enterprise's material flow movement regulations were determined; the levels of the enterprise's material flow management system with various target functions were characterized; the parametric optimization method was used to reconcile the conflicting economic interests of the enterprise's logistics chain links and the stages of solving the optimization problem were determined; parameters and sequential stages of solving the problem were determined to characterize the general model of optimizing the enterprise's material flow movement; a general model for optimizing the movement of material flows in the production logistics chain in the space "costs time output" was developed in the form of a scheme; several georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 46 basic modified models for optimizing the movement of material flows in an enterprise were considered: modified variants of models for working on orders, purchases, on the free market, and urgent orders. an approach was proposed optimization of the movement of material flows in an enterprise, which allows for the implementation of multivariate planning of its activities within the framework of the spatial model "costs time output", which increases the flexibility and adaptability of the enterprise to changing conditions of the economic situation. keywords: material flow, costs, expenses, time, output, optimization, model, logistics chain links, alternative regulation. microsoft word fullpdf07012025 82 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.08 პროგრამული საწვრთნელის შემუშავება მაგნიტური დისკების მუშაობის დაგეგმვის სწავლებისთვის ლია გაჩეჩილაძე1, რომან სამხარაძე2, გიორგი გიორგაძე3 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, ასოცირებული-პროფესორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, პროგრამული ინჟინერიის დეპარტამენტი, პროფესორი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი, სტუდენტი აბსტრაქტი ამჟამად, თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგიები წარმოადგენს საგანმანათლებლო ტექნოლოგიების ერთ-ერთ მთავარ შემადგენელ ნაწილს და აქტიურად გამოიყენება განათლების სფეროში. თანამედროვე ციფრული ტექნოლოგიები შეიძლება წარმატებით გამოვიყენოთ კომპიუტერში მიმდინარე, ადამიანის თვალისთვის უხილავი პროცესების ვიზუალიზებისთვის. ერთ-ერთი ასეთი მიმართულებაა ოპერაციული სისტემის ბირთვის მიერ შესრულებული ფუნქციების ვიზუალიზება და მონიტორის ეკრანზე გამოტანა, რაც წინ გადადგმული ნაბიჯია მათი ეფექტურად სწავლების გზაზე. სტატიაში განხილულია მაგნიტური დისკების მუშაობის დაგეგმვის ვიზუალიზების მოდელი. მის საფუძველზე შემუშავებულია პროგრამული საწვრთნელი, რომლის გამოყენება აადვილებს სტუდენტის მიერ მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის ხუთივე პრინციპის შესწავლას. სტუდენტი ეკრანზე თვალსაჩინოდ ხედავს მაგნიტური თავაკის მიერ ბილიკების მომსახურების პროცესს, კერძოდ, დროის რომელ მომენტში მაგნიტური თავაკი რომელ ბილიკს ემსახურება. სტუდენტს შეუძლია მოთხოვნების რაოდენობისა და სხვა პარამეტრების შეცვლა, აგრეთვე, დაგეგმვის პროცესისათვის თვალყურის დევნება და სხვადასხვა სტრატეგიების შედარება. გარდა ამისა, მოთხოვნების ფერით აღნიშვნა აძლიერებს მხედველობითი მეხსიერების ეფექტს. საკვანძო სიტყვები: მაგნიტური დისკები, დაგეგმვის პრინციპები, ვიზუალიზება. თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგიები წარმოადგენს საგანმანათლებლო ტექნოლოგიების ერთ-ერთ მთავარ შემადგენელ ნაწილს. მათი გამოყენების გარეშე პედაგოგიკურ მეცნიერებაში წინსვლა პრაქტიკულად შეუძლებელია [1,2]. თანამედროვე კომპიუტერული ტექნოლოგიები შეიძლება წარმატებით გამოვიყენოთ კომპიუტერში მიმდინარე, ადამიანის თვალისათვის უხილავი პროცესების სწავლებისათვის. ასეთი სფეროა ოპერაციული სისტემის ბირთვის მიერ შესრულებული ფუნქციების სწავლება, რომელთა 83 ვიზუალიზება და კომპიუტერის ეკრანზე გამოტანა მნიშვნელოვნი ნაბიჯია მათი სწავლების გზაზე [3,4]. როგორც ცნობილია, სერვერული სისტემების ეფექტური მუშაობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული მაგნიტური დისკების მუშაობის სწორ დაგეგმვაზე. ასეთ სისტემებში ერთდროულად სრულდება მრავალი პროცესი, რომლებიც ოპერაციულ სისტემას უგზავნიან მოთხოვნებს დისკებთან მიმართვაზე. ეს მოთხოვნები იგზავნება გაცილებით სწრაფად, ვიდრე ხდება მათი მომსახურება. შედეგად, ფორმირდება მოთხოვნების რიგი. არსებობს ამ რიგების მომსახურების, ანუ მაგნიტური დისკების მუშაობის დაგეგმვის ხუთი პრინციპი: fcfs („პირველი მოსულის მომსახურება ხდება პირველ რიგში“). მოთხოვნების მომსახურება ხდება მათი შემოსვლის რიგითობის მიხედვით. sstf („ძებნის უმოკლესი დროის მქონე პირველი“). აირჩევა ის მოთხოვნა, რომელიც მოითხოვს მაგნიტური თავაკის მინიმალურ გადაადგილებას. scan („სკანირება“). მაგნიტური თავაკი მოძრაობს არჩეული მიმართულებით და მიმდევრობით ემსახურება ყველა მოთხოვნას. იგი მოძრაობის მიმართულებას იცვლის მაშინ, როცა აღარ იქნება მოთხოვნები ან სანამ თავაკი არ მიაღწევს გარე ცილინდრს. n-step scan („nბიჯობრივი სკანირება“). მაგნიტური თავაკები მოძრაობენ ისე, როგორც scan პრინციპის შემთხვევაში იმ განსხვავებით, რომ ერთი მიმართულებით მოძრაობის დროს შემოსული მოთხოვნები დაჯგუფდება ისე, რომ მოხდეს მათი ეფექტური მომსახურება თავაკების უკუსვლის დროს. c-scan („ციკლისებური სკანირება“). მაგნიტური თავაკები მოძრაობენ მხოლოდ ერთი მიმართულებით გარე ბილიკიდან შიდა ბილიკისკენ. ის მიმდევრობით ემსახურება ყველა მოთხოვნას. თუ მოთხოვნები არ არის, მაშინ მაგნიტური თავაკები ბრუნდებიან დასაწყისში და იწყებენ მოძრაობას შიდა ბილიკისკენ. fcfs (first come first served) პრინციპით დაგეგმვის დროს მოთხოვნების მომსახურება შესრულდება სისტემაში მათი შემოსვლის რიგითობის მიხედვით. ეს სტრატეგია შეგვიძლია გამოვიყენოთ მაშინ, როცა დისკური მეხსიერება მცირე დატვირთვით მუშაობს. დატვირთვის ზრდასთან ერთად იზრდება პასუხის დრო. მართალია, ეს სტრატეგია უზრუნველყოფს მცირე დისპერსიას, მაგრამ რიგის ბოლოში მყოფ მოთხოვნებს მაინც დიდხანს უწევთ ლოდინი. sstf (shortest seek time first) პრინციპით დაგეგმვის დროს პირველად მომსახურდება მოთხოვნა, რომელიც ხასიათდება ძებნის უმცირესი დროით. ამ სტრატეგიისთვის დამახასიათებელია გარკვეული მოთხოვნების მკვეთრი დისკრიმინირება. კერძოდ, დისკთან მიმართვები ხასიათდება კონცენტრირებადობით. შედეგად ყველაზე კარგად ხდება შუა ბილიკების მომსახურება, ყველაზე ცუდად კი გარე და შიგა. ეს სტრატეგია უზრუნველყოფს უკეთეს გამტარუნარიანობას და პასუხის უკეთეს საშუალო დროს ზომიერი დატვირთვების შემთხვევაში fcfs პრინციპთან შედარებით. მისი მნიშვნელოვანი ნაკლია პასუხის დროის გაზრდა შიგა და გარე ბილიკების დისკრიმინირების გამო. scan პრინციპით დაგეგმვის დროს მაგნიტური თავაკი მოძრაობს არჩეული მიმართულებით და ემსახურება იმ მოთხოვნას, რომელიც ხასიათდება ძებნის უმცირესი დროით პრივილეგირებული მიმართულებით. იგი მოძრაობის მიმართულებას იცვლის მაშინ, როცა აღარ იქნება მოთხოვნები ან სანამ თავაკი არ მიაღწევს გარე ცილინდრს. ეს პრინციპი საფუძვლად უდევს დისკურ მეხსიერებასთან მუშაობის დაგეგმვის პრაქტიკულად რეალიზებული სტრატეგიების უმრავლესობას [6]. 84 n-step scan პრინციპი წარმოადგენს საბაზო scan პრინციპის მოდიფიცირებას. თავაკები მოძრაობს ორივე მიმართულებით, მაგრამ ერთი მიმართულებით ყოველი გავლის დროს სრულდება მხოლოდ იმ მოთხოვნების მომსახურება, რომლებიც არსებობდა გავლის დაწყების წინ. გავლის დროს შემოსული მოთხოვნები დაჯგუფდება და მოწესრიგდება ისე, რომ მათი მომსახურება ოპტიმალურად შესრულდეს უკუსვლის დროს. ამ სტრატეგიის გამოყენება უზრუნველყოფს გამტარუნარიანობის და პასუხის საშუალო დროის მიხედვით კარგ მაჩვენებლებს. აგრეთვე, პასუხის დროის მცირე დისპერსიას, ზემოთ განხილულ სტრატეგიებთან შედარებით, და გამორიცხავს მოთხოვნების მომსახურების უსასრულოდ გაზრდას. c-scan პრინციპი საბაზო scan პრინციპის მოდიფიცირებაა. ის გამორიცხავს ზემოთ განხილული სტრატეგიებისთვის დამახასიათებელ დისკრიმინაციულ მოქცევას შიგა და გარე ცილინდრების მიმართ. თავაკების გადაადგილება ხდება გარე ცილინდრებიდან შიგა ცილინდრებისკენ. როცა დამთავრდება პირდაპირი სვლა, თავაკები ბიძგისებურად ბრუნდება იმ მოთხოვნის მომსახურებაზე, რომელიც უახლოესია გარე ცილინდრთან, შემდეგ კი განაახლებს მოთხოვნების მომსახურებას პირდაპირი სვლის დროს შიგა ცილინდრებისკენ. თუ ეს სტრატეგია რეალიზებულია ისე, რომ პირდაპირი სვლის დროს შემოსული მოთხოვნების მომსახურება შესრულდეს მომდევნო სვლის დროს, მაშინ მთლიანად გამოირიცხება გარე და შიგა ცილინდრების დისკრიმინირება. მოცემული სტრატეგია ხასიათდება პასუხის დროის ძალიან მცირე დისპერსიით. იმისათვის, რომ მოვახდინოთ მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის მოდელირება უნდა გავაკეთოთ შემდეგი დაშვებები [5, 6]: დავუშვათ, ვიცით დისკთან მიმართვის მოთხოვნების მიმდევრობა, ანუ იმ ბილიკების ნომრები, რომლებთანაც უნდა მოხდეს მიმართვა (ჩაწერა ან წაკითხვა); დავუშვათ, ვიცით თითოეული მოთხოვნის შემოსვლის დრო; დავუშვათ ვიცით მაგნიტური თავაკის საწყისი პოზიცია, ანუ ბილიკის ნომერი, საიდანაც სისტემა მუშაობას იწყებს. ამ დაშვებების გათვალისწინებით მოთხოვნების რიგი შეიძლება წარმოვადგინოთ მოთხოვნების შემდეგი მიმდევრობის სახით: t1, c1 t2, c2 t3, c3 . . . ti, ci * მიმდევრობის თითოეული ელემენტი შეიცავს შემდეგ ინფორმაციას: წინა მოთხოვნის მოსვლიდან გასულ დროს (t), რომელიც ორ მეზობელ მოთხოვნას შორის გასული დროის ინტერვალია; ბილიკის ნომერს (c). მიმდევრობის პირველ e1 ელემენტში მოთავსებულია t1,c1 . t1 არის პირველი მოთხოვნის შემოსვლის დრო, c1 კი ბილიკის ნომერი, რომელიც ითხოვს მომსახურებას. მიმდევრობის მეორე e2 ელემენტში მოთავსებულია t2,c2 . t2 არის მეორე მოთხოვნის შემოსვლის დრო, c2 კი ბილიკის ნომერი, რომელიც ითხოვს მომსახურებას და ა.შ. განვიხილოთ მაგალითი. დავუშვათ, გვაქვს დისკთან მიმართვის მოთხოვნების შემდეგი მიმდევრობა: 0, 410 0, 281 0, 73 3, 220 0, 11 2, 274 1, 602 * 85 მიმდევრობის პირველ ელემენტში მოთავსებულია 0,410, ე.ი. t1=0 და c1=410. ეს იმას ნიშნავს, რომ 410-ე ბილიკთან მიმართვის მოთხოვნა დაუყოვნებლივ შემოდის. რადგან, t2 = 0 და t3 = 0, ამიტომ პირველი სამი მოთხოვნა ერთდროულად შემოვა სისტემაში და ჩადგება მოთხოვნების რიგში. დროის სამი ერთეულის შემდეგ სისტემაში შემოვა 220-ე და 11-ე ბილიკებთან მიმართვის მოთხოვნები. დროის ორი ერთეულის გავლის შემდეგ სისტემაში შემოვა 274-ე ბილიკთან მიმართვის მოთხოვნა. კიდევ ერთი ერთეულის გავლის შემდეგ სისტემაში შემოვა 602-ე ბილიკთან მიმართვის მოთხოვნა. ამით მოთხოვნების შემოსვლა მთავრდება. ზემოთ თქმულის საფუძველზე შემუშავებულია პროგრამული საწვრთნელი, რომელიც სტუდენტებს საშუალებას აძლევს დააკვირდნენ მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის პროცესებს სხვადასხვა პრინციპების გამოყენების შემთხვევებში [1, 4]. პირველ ფანჯარაში (ნახ. 1) სტუდენტი ირჩევს მოთხოვნების რაოდენობას. მოცემულ შემთხვევაში გვაქვს 8 მოთხოვნა. შემდეგ სტუდენტს თითოეული მოთხოვნისათვის შეაქვს სისტემაში თითოეული მოთხოვნის შემოსვლის დრო (ლოდინის დრო) და მოთხოვნილი ბილიკის ნომერი. ამ პარამეტრების გენერირება შეიძლება, აგრეთვე, მოხდეს შემთხვევითი რიცხვების გენერატორის მიერ. შემდეგ, სტუდენტი ირჩევს მუშაობის რეჟიმს: ავტომატურს ან ბიჯობრივს. ავტომატური რეჟიმის შემთხვევაში ეთითება მოთხოვნის მომსახურების ინტერვალი, მაგალითად, 5 წამი. ეს იმას ნიშნავს, რომ ყოველი 5 წამის შემდეგ შესრულდება მომდევნო მოთხოვნის მომსახურება. აქ სტუდენტი ირჩევს ისეთ ინტერვალს, რომ მას გაუადვილდეს რესურსების განაწილების აღქმა. ბიჯობრივ რეჟიმში მოთხოვნის მომსახურება შესრულდება “შემდეგი” კლავიშზე ყოველი დაჭერისას. მოთხოვნების მომსახურების დასაწყისში მომლოდინე მოთხოვნების მიმდევრობის ელემენტები ცისფერია. ელემენტის წაკითხვის მომენტში ელემენტი იწყებს ციმციმს. როცა მოთხოვნა იმყოფება მზა მოთხოვნების რიგში, მაშინ შესაბამისი ელემენტი ყვითელ ფერს იღებს. როცა სრულდება მოთხოვნის მომსახურება, მაშინ შესაბამისი ელემენტი მწვანე ფერისაა. ფანჯრებში #2-#6 (ნახ. 2-6) ნაჩვენებია შემთხვევა, როცა გვაქვს დისკების მუშაობის დაგეგმვის scan პრინციპი. 86 #1 _   მოთხოვნების რაოდენობა 8 დროის კვანტი 1 დაგეგმვის პრინციპი scan მოთხოვნები 0,410 0,281 0,73 0,612 3,22 0 0,11 0,481 2,27 @ მმრ * * შემდეგი დასრულება გენერირება ავტომატური რეჟიმი  5 წმ ბიჯობრივი რეჟიმი  ნახ. 1. მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის საწვრთნელის პირველი ფანჯარა #2 _   მოთხოვნების რაოდენობა 8 დროის კვანტი 1 დაგეგმვის პრინციპი scan მოთხოვნები 0,281 0,73 0,612 3,220 0,11 0,481 2,27 @ მმრ * 410 * შემდეგი დასრულება გენერირება ავტომატური რეჟიმი  5 წმ ბიჯობრივი რეჟიმი  ნახ. 2. მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის საწვრთნელის მეორე ფანჯარა #3 _   მოთხოვნების რაოდენობა 8 დროის კვანტი 1 დაგეგმვის პრინციპი scan მოთხოვნები 0,73 0,612 3,220 0,11 0,48 1 2,27 @ მმრ * 281 410 * შემდეგი დასრულება გენერირება ავტომატური რეჟიმი  5 წმ ბიჯობრივი რეჟიმი  ნახ. 3. მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის საწვრთნელის მესამე ფანჯარა 87 #4 _   მოთხოვნები ს რაოდენობა 8 დროის კვანტი 1 დაგეგმვის პრინციპი scan მოთხოვნები 0,612 3,220 0,11 0,481 2,27 @ მმრ * 73 281 410 * შემდეგი დასრულება გენერირება ავტომატური რეჟიმი  5 წმ ბიჯობრივი რეჟიმი  ნახ. 4. მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის საწვრთნელის მეოთხე ფანჯარა 5 _   მოთხოვნების რაოდენობა 8 დროის კვანტი 1 დაგეგმვის პრინციპი scan მოთხოვნები 3,220 0,11 0,481 2,27 @ მმრ * 73 281 410 612 * შემდეგი დასრულება გენერირება ავტომატური რეჟიმი  5 წმ ბიჯობრივი რეჟიმი  ნახ. 5. მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის საწვრთნელის მეხუთე ფანჯარა #6 _   მოთხოვნების რაოდენობა 8 დროის კვანტი 1 დაგეგმვის პრინციპი scan მოთხოვნები 2,220 0,11 0,481 2,27 @ მმრ * 73 281 612 * შემდეგი დასრულება გენერირება ავტომატური რეჟიმი  5 წმ ბიჯობრივი რეჟიმი  ნახ. 6. მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის საწვრთნელის მეექვსე ფანჯარა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 88 დასკვნა სტატიაში შემოთავაზებულია მაგნიტური დისკების მუშაობის დაგეგმვის ვიზუალიზების მოდელი. მის საფუძველზე შემუშავებულია პროგრამული საწვრთნელი, რომლის გამოყენება აადვილებს სტუდენტის მიერ მაგნიტურ დისკებთან მუშაობის დაგეგმვის ხუთივე პრინციპის შესწავლას. სტუდენტი ეკრანზე თვალსაჩინოდ ხედავს მაგნიტური თავაკის მიერ ბილიკების მომსახურების პროცესს, კერძოდ, დროის რომელ მომენტში მაგნიტური თავაკი რომელ ბილიკს ემსახურება. სტუდენტს შეუძლია მოთხოვნების რაოდენობისა და სხვა პარამეტრების შეცვლა, აგრეთვე, დაგეგმვის პროცესისათვის თვალყურის დევნება და სხვადასხვა სტრატეგიების შედარება. გარდა ამისა, მოთხოვნების ფერით აღნიშვნა აძლიერებს მხედველობითი მეხსიერების ეფექტს. ლიტერატურა: 1. r. samkharadze, l. gachechiladze. simulation models in computer learning (monograph). tbilisi, "technical university", 2008. 124 p. (in georgian) 2. samkharadze r.y., nazgaidze l.g., gachechiladze l.g. modeling the visualization of process state changes and processor load planning. new technologies in education: proceedings of the v-th international scientific and practical internet conference (march 31, 2010): collection of scientific papers / ed. d. ped. n. g.f. grebenshchikov. m.: publishing house "sputnik +", 2010. – 383 p. (in russian) 3. samkharadze r.y. gachechiladze lg. model of virtual memory management process visualization. innovative technologies in production, science and education: collection of abstracts of the international scientific and practical conference. grozny: publishing house "groznensky worker", october 7-9, 2010 – 160 p. (in russian) 4. gachechiladze l.g. methods of teaching some questions of higher mathematics. new technologies in education: proceedings of the xvi international scientific and practical conference (january 8, 2014): collection of scientific papers / scientific ed. doctor of pedagogical sciences, professor i. a. rudakova. m.: publishing house "sputnik +", 2014. – 420 p. (in russian) 5. l. gachechiladze. information system for teaching higher mathematics. tbilisi, "technical university of georgia", works. "business engineering", №1, 2015. p. 185-187. (in georgian) 6. l. gachechiladze. development of a software tutorial for teaching matrix and vector multiplication. "technical university of georgia", works. automated control systems. №1(19). 2015. p. 125-127. (in georgian) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 89 development of a software training tool for teaching magnetic disk operation planning lia gachechiladze, roman samkharadze, giorgi giorgadze georgian technical university summary the article proposes a visualization model for planning the operations of magnetic disks. based on it, a software tutorial has been developed, the use of which makes it easier for students to learn all five principles of planning work with magnetic disks. the student clearly sees on the screen the process of the magnetic head serving the paths, namely, at which moment in time the magnetic head serves which path. the student can change the number of requests and other parameters, as well as track the planning process and compare different strategies. in addition, marking the requirements with color enhances the effect of visual memory. keywords: magnetic disks, planning principles, visualization. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 375 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.35 1, 2 1 , , elza.bitsadze@atsu.edu.ge, t -577-73-47-73 2 , , tsatsanamg@gmail.com, t-598-59-44-59 . : , . , . , . . xml. . : , , , , xml . . , , . . , , [1]. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 376 – . . : ; ; ; ; ; , , , . , : ; ; . , : , , , , , , . , . , , , , ( . 1) [4.5]. . 1. , : , , , , . , , ( . 1). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 377 . 2. , : ( , , , , ), ( , , , .), ( , , , .) ; ( , , .); ( , .). ( , , , ) . , , . . . , , [2,3,5]. : ; (workflow) ; ; . ; ; . , . , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 378 , . . , . , . . xml (extensible markuap language) . , (uddi universal description, discovery and integration), (wsdl web services description language), (soap simple object access protocol). , , . xml . , . : , . . , , . , . , . xml , ( , , , , .). , xml , . xml , , . [4,5]. . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 379 . . . , . , . .3. . 3. , , . xml . 1. pasquale de marco (2025) -your guide to electronic document management pp – 238. 2. kooper, m., maes, r., & roos lindgreen, e. (2011). on the governance of information: introducing a new concept of governance to support the management of information. international journal of information management, 31(3), pp. 195–200. 3. alexander d. balzer, klaus-peter elpel, volker feist (2021) -audit criteria for electronic document management processes and associated it solutions sbn:9783932898280, 3932898281 : pp. -142 4. bozzano g luisa (2012) introduction to electronic document management systems isbn:9780323140621, 0323140629 : pp. -250 5. . , , 2018 . . 129. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 380 document circulation automation in corporate systems elza bichadze, akaki tsereteli state university,assistant professor, elza.bitsadze@atsu.edu.ge, t -577-73-47-73 tsatsa namchevadze, akaki tsereteli state university, associate professor, tsatsanamg@gmail.com, t-598-59-44-59 summary the article discusses the essence of document circulation and its constituent stages. it defines the types of document flows: incoming documents, outgoing documents, and internal documents. it is noted that document circulation is one of the key components for organizational functioning. the automation of this process—digital management—enables corporate systems to reduce time and financial costs, avoid the exchange of incorrect information, and more. for automation purposes, organizations use either custom-developed or ready-made software solutions. the article outlines the essence and importance of xml technology in the automation of the document circulation process. it serves as the foundation for the software used in managing corporate systems. keywords: document circulation, corporate system, document flows, software applications, xml language. microsoft word fullpdf06022024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 345 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.36 მწვანე წყალბადი მდგრადი ენერგიის მომავლის გასაღები ( სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელი) ელენე ფანცხავა1, მაკა ჯიშკარიანი2, 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ასოც.პროფესორი elenepantskava@mail.ru 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, პროფესორი gudiashvilimaka@gmail.com რეზიუმე ენერგიის მდგრადი განახლებადი წყაროების განვითარება საზოგადოების მთავარ გამოწვევად იქცა. მწვანე წყალბადი, რომელიც წარმოიქმნება განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენებით წყლის ელექტროლიზით, გვთავაზობს პოტენციურ გადაწყვეტას წიაღისეული საწვავზე ჩვენი დამოკიდებულების შესამცირებლად. მას უკვე წარმოვიდგენთ, როგორც ძირითად ენერგეტიკულ ვექტორს გლობალური დეკარბონიზაციის მისაღწევად და კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლაში 2050 წლისთვის აღებული ვალდებულებების შესასრულებლად. განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან წარმოებული მწვანე წყალბადი არის მომავლის საწვავი. ის გვთავაზობს უნიკალურ შესაძლებლობებს წმინდა ნულოვანი ინდუსტრიული განვითარებისათვის განვითარებად ქვეყნებში, რომლებსაც აქვთ განახლებადი ენერგიის უხვი პოტენციალი. მას შეუძლია გზა გაუხსნას სამუშაო ადგილების შექმნას, კვალიფიკაციის ამაღლებას, ინვესტიციების მობილიზაციას და ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას. ნაშრომში განხილულია მწვანე წყალბადი, როგორც მსოფლიო მწვანე ენერგიის ტრანსფორმაციის მნიშვნელოვანი მამოძრავებელი ძალა და მისი ინტეგრაცია სხვადასხვა სექტორში, როგორიცაა ტრანსპორტი, მრეწველობა, ელექტროენერგიის გამომუშავება, გათბობა და ხაზს უსვავს მის პოტენციალს, რომელსაც შეუძლია გადაჭრას ყველაზე აქტუალური გამოწვევა, რომელსაც დღეს თანამედროვე მსოფლიო აწყდება, მათ შორის როგორიც არის კლიმატის ცვლილება, ენერგეტიკული უსაფრთხოება და მდგრადი განვითარება. ეხმარება ქვეყნებს სოციალურ-ეკონომიკურ მიზნების მიღწევაში. მოცემულია რეკომენდაციები ამ გამოწვევების დაძლევისა და მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების მიღების დაჩქარების მიზნით და ხაზგასმულია ამ სექტორში კვლევისა და განვითარების მნიშვნელობა. საკვანძო სიტყვები: მწვანე წყალბადი, ინტეგრაცია, განახლებადი ენერგიები, ინდუსტრია, ინფრასტრუქტურა, დეკარბონიზაცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 346 შესავალი მზარდმა შეშფოთებამ კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებით და ადამიანის საქმიანობის გარემოზე ზემოქმედებამ გამოიწვია მდგრადი ენერგიის წყაროებზე მზარდი მოთხოვნა. ბოლო წლებში მსოფლიო მოწმე იყო გლობალური მზარდი ენერგიის მოხმარების რაც გამოწვეულია მოსახლეობის ზრდით, ეკონომიკური განვითარებით და ტექნოლოგიური წინსვლებით. ბოლო წლებში აღმავალი ტენდენცია ჩამოყალიბდა ფაქტორების კომპლექსური ურთიერთქმედებით, მათ შორის როგორიცაა ინდუსტრიული გაფართოება, ურბანიზაცია და განვითარებად რეგიონებში ელექტროენერგიის ხელმისაწვდომობის გაზრდა. წიაღისეულ საწვავზე ტრადიციული დამოკიდებულება ამ გამოწვევების ფონზე გაუსაძლისი გახდა და საჭიროა გამოიკვლიოს ალტერნატიული ენერგიის წყაროები, რომლებიც მდგრადიც და ეკონომიურადაც ეფექტურია . ერთ-ერთი ასეთი ალტერნატივა არის მწვანე წყალბადი,როგორც პერსპექტიული ტექნოლოგია რომელსაც აქვს პოტენციალი გახდეს მთავარი კომპონენტი უფრო მდგრად მომავალზე გადასვლაში. წყალბადი დიდი ხანია იდენტიფიცირებულია, როგორც ტრადიციული წიაღისეული საწვავის პოტენციური ალტერნატივა მისი მაღალი ენერგიის სიმკვრივის, მრავალფეროვნებისა და გარემოზე დაბალი ზემოქმედების გამო. მწვანე წყალბადის კონცეფცია ეხება წყალბადის გაზის წარმოების პროცესს ელექტროლიზის გზით, განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენებით, როგორიცაა მზის, ქარის ან ჰიდროელექტრო ენერგია. ბუნებრივი გაზიდან წყალბადის წარმოების ჩვეულებრივი მეთოდისგან განსხვავებით, მწვანე წყალბადი ითვლება ეკოლოგიურად კეთილგანწყობილ და მდგრად ვარიანტად, რადგან ის არ ასხივებს სათბურის გაზებს მისი წარმოებისა და გამოყენების დროს. ბოლო დრომდე, წყალბადის წარმოება ძირითადად წარმოიქმნებოდა არაგანახლებადი წყაროებიდან, როგორიცაა ბუნებრივი აირი, ქვანახშირი და ნავთობი, რომლებიც არა მხოლოდ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ გარემოზე, არამედ ხელს უწყობენ სასრული რესურსების ამოწურვას. მწვანე წყალბადმა შექმნა ახალი შესაძლებლობები განახლებადი ენერგიის წყაროების ენერგეტიკულ მიქსში ინტეგრაციისთვის. მწვანე წყალბადის გზა გვთავაზობს მნიშვნელოვან პოტენციალს სხვადასხვა სექტორების, მათ შორის ტრანსპორტის, მრეწველობისა და ელექტროენერგიის გამომუშავების დეკარბონიზაციისთვის და ამით წვლილი შეიტანოს გლობალურ ძალისხმევაში სათბურის გაზების ემისიების შესამცირებლად და კლიმატის ცვლილების შედეგების შესამცირებლად. წყალბადი არის მძლავრი, ტრანსპორტირებადი ენერგიის გადამზიდავი, რომელსაც შეუძლია ელექტროენერგიის წარმოება, ელექტროენერგიის ინდუსტრია და ტრანსპორტირების შესაძლებლობა. წიაღისეული საწვავისგან განსხვავებით, როდესაც წყალბადი იწვის, ის წარმოქმნის მხოლოდ წყალს, როგორც ქვეპროდუქტს, რაც არ ნიშნავს მავნე სათბურის გაზების გამოყოფას. ამ მიზეზით, ეს არის მიმზიდველი საწვავი მომავლისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 347 სურ.1.მწვანე წყალბადის წარმოება; საერთაშორისო მიდგომები: ევროკავშირის, ავსტრალიის, იაპონიის, შეერთებული შტატების და კანადის მიერ გამოყენებული სტრატეგიები იძლევა სხვადასხვა პოლიტიკის მიდგომების შედარებითი ანალიზის საშუალებას და შეუძლია მნიშვნელოვანი გაკვეთილების მიცემა სხვა ქვეყნებისთვის მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების დანერგვის მცდელობებში. შესაბამისად გამოწვევების ფართო სპექტრის განხილვა საშუალებას იძლევა და აანალიზებს მრავალფეროვან ბარიერებს მწვანე წყალბადის მიღებასთან დაკავშირებით , როგორიც არის ტექნოლოგიური შეზღუდვები, ინფრასტრუქტურის განვითარება, ღირებულება და ეკონომიკური მიზანშეწონილობა, მარეგულირებელი და პოლიტიკის ჩარჩოები და საზოგადოების აღქმა და მიღება. ყოველივე ეს კი გვაძლევს საშუალებას გაავანალიზოთ რა გამოწვევების წინაშე დგას მწვანე წყალბადის წარმოების ტექნოლოგიები. ელექტროლიზის პროცესების მიმოხილვა ელექტროლიზი არის პროცესი, რომლის დროსაც ელექტრული დენი გადის ელექტროლიტში, რათა გამოიწვიოს არასპონტანური ქიმიური რეაქცია. წყლიდან წყალბადის წარმოება არის პროცესი, რომელიც მოიცავს წყლის (h2o) დაყოფას წყალბადად (h2) და ჟანგბადად (o2) ელექტრული დენის გამოყენებით. ეს პროცესი ითვლება სუფთა და მდგრად მეთოდად წყალბადის გაზის წარმოქმნისთვის. რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც მრავალმხრივი ენერგიის გადამზიდი . მწვანე წყალბადს აქვს გამოყენების ფართო სპექტრი სხვადასხვა სექტორში, მათ შორის ენერგეტიკა, ტრანსპორტი, მრეწველობა და სხვა.  ელექტროენერგიის გამომუშავება: მწვანე წყალბადის გამოყენება შესაძლებელია ელექტროენერგიის გამოსამუშავებლად საწვავის მეშვეობით. რომელიც უზრუნველყოფს სუფთა და ეფექტურ გზას ელექტროენერგიის წარმოებისთვის საცხოვრებელი, კომერციული და სამრეწველო მიზნებისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 348  ტრანსპორტირება: მწვანე წყალბადი პერსპექტიული საწვავია ტრანსპორტის სხვადასხვა რეჟიმისთვის, მათ შორის მანქანების, ავტობუსების, სატვირთო მანქანების, მატარებლებისა და გემების ჩათვლით.  ენერგიის შენახვა: მწვანე წყალბადი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ჭარბი განახლებადი ენერგიის შესანახად, როგორიცაა მზის ან ქარის ენერგია. როდესაც განახლებადი ენერგიის გამომუშავება აჭარბებს მოთხოვნას, მწვანე წყალბადი შეიძლება წარმოიქმნას ელექტროლიზის გზით, შეინახოს და შემდეგ გამოიყენოს ელექტროენერგიის გამოსამუშავებლად საწვავის უჯრედების ან წვის ტურბინების მეშვეობით.  სამრეწველო პროცესები: მრავალი ინდუსტრია, როგორიცაა ფოლადი, ქიმიკატები და გადამუშავება, დიდწილად ეყრდნობა წყალბადს, როგორც საკვებ მასალას. მწვანე წყალბადს შეუძლია შეცვალოს ტრადიციულად წარმოებული ნაცრისფერი ან ლურჯი წყალბადი, რითაც შეამცირებს სათბურის გაზების გამოყოფას ამ ინდუსტრიებში.  სინთეზური საწვავი: მწვანე წყალბადი შეიძლება გაერთიანდეს დატყვევებულ ნახშირორჟანგთან, რათა შეიქმნას სინთეზური საწვავი, როგორიცაა მეთანი, მეთანოლი, ამიაკი და სხვა ნახშირწყალბადები. ეს საწვავი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ტრანსპორტირებისთვის, ელექტროენერგიის წარმოებისთვის ან სხვადასხვა ინდუსტრიისთვის.  სითბო და გათბობის სისტემები: მწვანე წყალბადის გამოყენება შესაძლებელია სივრცის გასათბობად და წყლის გასათბობად საცხოვრებელ, კომერციულ და სამრეწველო შენობებში. წყალბადი შეიძლება დაიწვას ქვაბებში ან გამოყენებული იქნას საწვავის უჯრედებში სითბოს და ელექტროენერგიის ერთდროულად წარმოებისთვის, რაც უზრუნველყოფს სუფთა და ეფექტური გათბობის ხსნარებს. მწვანე წყალბადზე დაფუძნებული გათბობის სისტემები ხელშეუწყობს გათბობის სექტორის დეკარბონიზაციას.  ავიაცია: მიმდინარეობს კვლევა ავიაციის საწვავად მწვანე წყალბადის გამოყენებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ეს აპლიკაცია ჯერ კიდევ განვითარების ადრეულ ეტაპზეა, მას აქვს პოტენციალი, მნიშვნელოვნად შეამციროს საავიაციო სექტორში ნახშირბადის კვალი.  სოფლის მეურნეობა: მწვანე წყალბადის გამოყენება შესაძლებელია ამიაკის წარმოებისთვის, რომელიც სასუქების ძირითადი კომპონენტია. ამიაკის წარმოებისთვის მწვანე წყალბადის გამოყენებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს სოფლის მეურნეობის სექტორის გარემოზე ზემოქმედების შემცირებას. მწვანე წყალბადის გამოყენებას შემდეგი სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელი გააჩნია: სამუშაო ადგილების შექმნა და ეკონომიკური ზრდა. მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების განვითარება და გამოყენება ქმნის დასაქმების ახალ შესაძლებლობებს ღირებულების ჯაჭვში, მათ შორის წყალბადის წარმოების ობიექტების წარმოება, მშენებლობა, ექსპლუატაცია და ტექნიკური მომსახურება, ინფრასტრუქტურის განვითარება და კვლევისა და განვითარების საქმიანობა. წყალბადზე დაფუძნებულ ეკონომიკაზე გადასვლას შეუძლია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 349 ეკონომიკური ზრდის სტიმულირება, ინვესტიციების მოზიდვა და მდგრადი განვითარების ხელშეწყობა. ხარჯები და ეკონომიკური მიზანშეწონილობა გვიჩვენებს, რომ მწვანე წყალბადის წარმოება ამჟამად უფრო ძვირია, ვიდრე წიაღისეული საწვავის ან ბუნებრივი აირის რეფორმირების შედეგად მიღებული წყალბადი. ეს, უპირველეს ყოვლისა, განპირობებულია განახლებადი ენერგიის, ელექტროლიზის ტექნოლოგიის და შენახვისა და ტრანსპორტირების ინფრასტრუქტურის მაღალი ხარჯებით. შედეგად, მწვანე წყალბადს შეუძლია კონკურენცია გაუწიოს ენერგიის სხვა წყაროებს და წყალბადის წარმოების მეთოდებს, თუ არ არის მნიშვნელოვანი ხარჯების შემცირება ან მხარდამჭერი პოლიტიკის ჩარჩოები. ევროკავშირმა (eu) შეიმუშავა წყალბადის ამბიციური სტრატეგია, რათა ხელი შეუწყოს კლიმატის ნეიტრალურ ეკონომიკაზე გადასვლას 2050 წლისთვის. სტრატეგია მიზნად ისახავს გააფართოვოს მწვანე წყალბადის წარმოება და გამოყენება ევროკავშირის მასშტაბით, ფოკუსირებული იყოს მის პოტენციალზე სხვადასხვა სექტორების დეკარბონიზაციისთვის , როგორიცაა მრეწველობა, ტრანსპორტი, ელექტროენერგიის გამომუშავება და შენობები. სტრატეგია ადგენს მკაფიო მიზნებს და ასახავს ზომებს მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების განვითარებისა და დანერგვის მხარდასაჭერად.ევროკავშირი ასევე მიზნად ისახავს მწვანე წყალბადის გლობალური მარეგულირებელი ჩარჩოსა და სტანდარტების შემუშავებას. დიაგრამა1. გლობალური წყალბადის წარმოების პროგნოზი 2022-30 წლებში; საქართველო, როგორც „საერთაშორისო ენერგეტიკული გაერთიანების“ წევრი ქვეყანა, უახლეს საერთაშორისო ტენდენციებს ითვალისწინებს. ბევრმა ქვეყანამ უკვე აიღო ვალდებულება, რომ 2050 წლისათვის ბუნებრივ გაზს, დიდწილად, ალტერნატიული ენერგიებით ჩაანაცვლებს. განვითარებული ქვეყნები მზად არიან ეტაპობრივად გადავიდნენ წყალბადზე და ამით ხელი შეუშალონ კლიმატის ცვლილებებს. ეს, მათთვის, მომავლის ინვესტიციაა. საქართველოს კი შეუძლია იგი არა მხოლოდ შიდა მოხმარებისთვის აწარმოოს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 350 არამედ ექსპორტზე გაიტანოს. მოთხოვნა მუდმივად მზარდია, რადგან როგორც უკვე ვახსენე, ბევრი ქვეყანა ცდილობს ბუნებრივი აირის წყალბადით ჩანაცვლებას. საქართველო ინოვაციურ პროექტს იწყებს, რომელიც მწვანე წყალბადის წარმოებას გულისხმობს. ურთიერთგაგების მემორანდუმს, მწვანე წყალბადის პროექტის განვითარებასთან დაკავშირებით, ხელი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციას, ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიასა და გერმანიის რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკს (kfw) შორის უკვე მოეწერა. აღნიშნული მემორანდუმის საფუძველზე ეს პირველი პროექტი იქნება, ამ მიმართულებით. გაიზრდება ცნობადობა მწვანე წყალბადის მიმართ და მივიღებთ გამოცდილებას. მისი მეშვეობით სხვა პროექტების განხორციელებასაც შევძლებთ, წყალბადთან დაკავშირებით. იმ შემთხვევაში, თუ კვლევებით დადასტურდება პროექტის ტექნიკურ-ეკონომიკური მიზანშეწონილობა, მომდევნო ეტაპი ითვალისწინებს მწვანე წყალბადის გენერაციის სადგურის მშენებლობას და ნახშირორჟანგის ემისიის შემცირების მიზნით, სადგურის მიერ გამომუშავებული მწვანე წყალბადის მიწოდებას ბათუმის მუნიციპალიტეტისთვის. ეს იქნება საპილოტე პროექტი, რომლის წარმატებით განხორციელებაც მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს საქართველოში ეკოლოგიური წყალბადის ენერგეტიკის განვითარებაში.. ზოგადად განვითარებადი ქვეყნები და გარდამავალი ეკონომიკები ამჟამად რამდენიმე გამოწვევის წინაშე დგანან, რაც აფერხებს წყალბადის მდგრადი ეკონომიკის ჩამოყალიბებას, ანუ წყალბადის შიდა მწვანე ბაზრისა და საჭირო ინფრასტრუქტურის არარსებობას, ისევე როგორც გლობალურ ვაჭრობაზე წვდომის ნაკლებობას. ეს ხელს უშლის ქვეყნებს ისარგებლონ იმ შესაძლებლობებით, რომლებსაც წყალბადი გვთავაზობს. რეკომენდაციები  გამოწვევების დაძლევა და მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების მიღების დაჩქარება, მწვანე წყალბადის სრული პოტენციალის გამოყენება, როგორც მდგრადი ენერგეტიკული მომავლის ძირითადი კომპონენტის გამოსაყენებლად;  უნდა მოხდეს კვლევის გაძლიერება და განვითარება,სადაც მუდმივი ინვესტიცია გადამწყვეტია მწვანე წყალბადის წარმოების ტექნოლოგიების წინსვლისთვის;  აუცილებელია საერთაშორისო თანამშრომლობის გაღრმავება: საერთაშორისო თანამშრომლობითა და ცოდნის გაზიარებით ჩართვამ შეიძლება დააჩქაროს მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების განვითარება და გავრცელება, ხელი შეუწყოს ტექნოლოგიების გადაცემას და შექმნას გლობალური მარეგულირებელი ჩარჩოები და სტანდარტები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 351 დასკვნა მწვანე წყალბადის პოტენციალის შეჯამებით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მის წარმოებასა და გამოყენებას შეუძლია მნიშვნელოვნად შეუწყოს ხელი სათბურის გაზების ემისიების შემცირებას, ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაძლიერებას და ეკონომიკური ზრდის პროცესებს. მწვანე წყალბადის ინტეგრაციას სხვადასხვა სექტორში, როგორიცაა ტრანსპორტი, მრეწველობა, ელექტროენერგიის გამომუშავება და გათბობა, შეუძლია დაეხმაროს ტრადიციულად ნახშირბადის ინტენსიური ტერიტორიების დეკარბონიზაციას და გზა გაუხსნას უფრო მდგრად ენერგეტიკულ მომავლს. უფრო მეტიც, მწვანე წყალბადის გეოგრაფიული და სექტორული მრავალფეროვნება საშუალებას აძლევს მას შეავსოს სხვა განახლებადი ენერგიის წყაროები და გაზარდოს ენერგეტიკული სისტემების საერთო გამძლეობა და მოქნილობა. ევროკავშირის, ავსტრალიის, იაპონიის და შეერთებული შტატების და კანადის შემთხვევის შესწავლამ აჩვენა, რომ სტრატეგიული დაგეგმვა და თანამშრომლობა მთავრობებს, კერძო სექტორსა და კვლევით ინსტიტუტებს შორის გადამწყვეტია მწვანე წყალბადის ტექნოლოგიების წარმატებული განვითარებისა და გამოყენებისთვის. ამბიციური მიზნების დასახვით, კვლევასა და განვითარებაში ინვესტიციებით, მხარდამჭერი მარეგულირებელი და პოლიტიკის ჩარჩოების შემუშავებით და საერთაშორისო თანამშრომლობის ხელშეწყობით, ეს რეგიონები მნიშვნელოვან ნაბიჯებს დგამენ მწვანე წყალბადის, როგორც მდგრადი ენერგეტიკული მომავლის ძირითადი კომპონენტის პოტენციალის რეალიზაციისკენ. თუმცა, გამოწვევები და ბარიერები, როგორიცაა ტექნოლოგიური შეზღუდვები, ინფრასტრუქტურის განვითარება, ხარჯები და ეკონომიკური მიზანშეწონილობა, მარეგულირებელი და პოლიტიკის ჩარჩოები და საზოგადოების აღქმა და მიღება, უნდა გადაილახოს მწვანე წყალბადის პოტენციალის სრულად რეალიზებისთვის. ამ გამოწვევების მოგვარება უწყვეტი კვლევის, ინოვაციების, თანამშრომლობისა და პოლიტიკის მხარდაჭერის გზით გადამწყვეტი იქნება მომავალ წლებში. რადგან გლობალური საზოგადოება ცდილობს მიაღწიოს პარიზის შეთანხმებით დასახულ მიზნებს და გადავიდეს ნახშირბადის დაბალი შემცველობით, მდგრად ენერგეტიკულ სისტემაზე. წყალბადი არსებითად არის ჩვენი მომავლის გასაღები, რადგან ის გახდება გადამწყვეტი ფაქტორი ენერგიის მუდმივი მიწოდების უზრუნველსაყოფად. მას შეუძლია შეცვალოს წიაღისეული საწვავი მთელს მსოფლიოში, მათ შორის ენერგო ინტენსიური ინდუსტრიები. მწვანე წყალბადის უნიკალური თვისებების გამოყენებით, ჩვენ შეგვიძლია გავუხსნათ გზა უფრო მდგრად და დეკარბონიზებულ ენერგეტიკულ სისტემებს მომავლისკენ, რაც საბოლოოდ სარგებელს მოუტანს პლანეტას და მომავალ თაობებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 352 გამოყენებული ლიტერატურა 1. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,საქართველოს ელექტროენერგეტიკული სექტორის განვითარების ანალიზი და შუქ-ჩრდილები (შედეგები)”, ii საერთაშორისო სამეცნიერო-ტექნიკური კონფერენცია "ენერგეტიკის თანამედროვე პრობლემები და მათი გადაწყვეტის გზები", თბილისი, საქართველო, 2020 წ. 7-10 დეკემბერი. 80-84. 2. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,ენერგეტიკის როლი და მნიშვნელობა ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების პროცესში“, მე-8 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია ,,ეროვნული ეკონომიკის განვითარების მოდელები გუშინ, დღეს, ხვალ“. 22 ოქტომბერი, n3, 2020. 168-173. 3. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,ენერგეტიკაზე კლიმატის ცვლილების ზემოქმედების შეფასება”, საერთაშორისო კონფერენცია თანამედროვე სამეცნიერო კვლევების შესახებ 27-28 მარტი, 2021/ანკარა, თურქეთი, 369-376. 4. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,ენერგოუსაფრთხოება-ქვეყნის მდგრადი განვითარების ქვაკუთხედი“, iiiსაერთაშორისო სამეცნიერო-ტექნიკური კონფერენცია "ენერგეტიკის თანამედროვე პრობლემები და მათი გადაწყვეტის გზები", თბილისი, საქართველო, 2021 წლის -10 ივნისი. 146-151. 5. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა, ჯიშკარიანი, მ.(2021, 10-12 თებერვალი). ,,ენერგოეფექტურობა–ქვეყნის ენერგოდამოუკიდებლობის ზრდის უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი”. international scientific and practical conference, «the world of science and innovation», london. 132-141. 6. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა, ე. ჯიშკარიანი, მ. (2021, 14-15 მარტი). ,,ენერგიის ცვალებადი განახლებადი და არატრადიციული წყაროები“. viii international scientific and practcal conference, ,,actual trends of modern scientific research”. munich. 232-240. 7. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,მზის და ქარის განახლებადი წყაროების ათვისების ხელშეწყობა საქართველოში”, საერთაშორისო კონფერენცია 4-5 ივნისი, international modern scientific research congress, istanbul, turkey. 967-972 გვ. 8. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე, ,, ევროპის „მწვანე შეთანხმება“ და მისი გავლენა საქართველოს ენერგეტიკულ სექტორზე”,საერთაშორისო კონფერენცია ,,მწვანე შეთანხმება და მისი პოლიტიკური და ეკონომიკური გავლენა საქართველოზე“, სეუ საერთაშორისო რეცენზირებადი ჟურნალი:,,სოციალურ მეცნიერებათა ვექტორები“ n3, 2022. 39-52. 9. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე., ,,ენერგორესურსები, როგორც პოლიტიკური ზეწოლის იმსტრუმენტი რუსეთისთვის და სად არის საქართველოს ენერგოდამოიკიდებლობის გასარები?“საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამეცნიერო კონფერენცია ,,მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კვლევების გლობალური პრაქტიკა“, 24-26 ივნისი, 2022წ. გვ. 245-254.. 10. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე, ,,მზის ენერგიის გამოყენების ახალი ჰორიზონტები საქართველოში მდგრადი განვითარების კუთხით”, მე-ii საერთაშორისო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 353 კონფერენცია სამეცნიერო „მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კვლევების გლობალური პრაქტიკა“ 2022 წლის 26-28 ივლისი / ბათუმი, საქართველო. 288-297. 11. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,რუსეთ უკრაინის ომით განპირობებული ახალი გეოპოლიტიკური გარემოებები ევროკავშირისა და საქართველოსთვის“. აკაკი წერეთლის სახელობის ქუთაისის ბიზნესის სამართლისა და სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის 30 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი v საერთაშორისო კონფერენცია ,,თანამედროვე განვითარების ეკონომიკური სამართლებრივი და სოციალური პრობლემები“, ქუთაისი, 2022 წ. 12. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე. ,,საქართველოს განახლებადი რესურსებით იმპორტჩანაცვლების შესაძლებლობები და ამ მიმართულებით არსებული გამოწვევები“, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის 90 წლის იუბილისადმი მიძღვნილი საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია „გლობალური გამოწვევები და ეკონომიკური განვითარების მოდელების ტრანსფორმაცია“, ქუთაისი, საქართველო, 2122 ოქტომბერი, 2023წ. 127-130. 13. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე., ,,შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელი გზა საქართველოს ეკონომიკური გაჯანსაღებისკენ“. მე-7 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია ,,კულტურათაშორისი დიალოგები“, თელავი, საქართველო, 27-29 ოქტომბერი, 2023 წ. 14. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე. (2023, 2 – 4 აპრილი), „თანამედროვე მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშე ენერგეტიკის სექტორი“. საერთაშორისო მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კონფერენცია „თანამედროვე მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშე“. კვიპროსი (ლარნაკა). 59-66. 15. elene pantskhava, m.jishkariani, proceedings of vi international scientific and practical conference, vienna, austria, 13-15 may 2024. isbn 978-3-954754-01-4, pp143-150. 16. m. jishkariani, n. dvalishvili, l. kurakhchishvili. “evaluation of calorific of municipal solid waste (msw).” in: ghosh s. (eds) sustainable waste management: policies and case studies. springer, singapore. 2020, pp.263-265. doi.org/10.1007/978-981-13-7071-7_23. 17. m. jishkariani. “criteria for estimating greenhouse gas emissions from transport.” georgian technical university proceedings #3(521). 2021, pp.59-68. doi.org/10.36073/1512-09962021-3-59-68. 18. m. jishkariani, s.k.ghosh, k. didbaridze. “energy and economic indicators influencing circular economy in georgia.” in: ghosh, s. k., ghosh, s. k. (eds) circular economy: recent trends in global perspective. springer, singapore. 2021, pp. 331358. https://doi.org/10.1007/978-981-16-0913-8_11. 19. m. jishkariani. “electricity tariffs in georgia.” warsaw, poland: world science 9(49), vol. 1. 2019, pp. 20-22. doi:10.31435/rsglobal_ws/30092019/6697. 20. z. hasan, h.r. mohammad, & m. jishkariani. “machine learning and data mining methods for cyber security: a survey”, mesopotamian journal of cybersecurity, vol. 2022, pp. 47–56, nov. 2022. https://doi.org/10.58496/mjcs/2022/006. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 354 21. m.pitskhelauri, & m. jishkariani, m. “energy management systems (enms) reforms of georgia.” journal of energy engineering and thermodynamics (jeet) #3(01), 2023, pp. 38– 45. doi.org/10.55529/jeet.31.38.45. 22. https://aibe.uq.edu.au/article/2023/03/economics-of-green-hydrogen-in-australia-part-1 green hydrogen the key to a sustainable energy future (socio-economic benefits) elene pantskhava; maka jishkariani resume the development of sustainable renewable sources of energy has become a major challenge for society. green hydrogen, produced by the electrolysis of water using renewable energy sources, offers a potential solution to reducing our dependence on fossil fuels. it is already envisioned as a key energy vector to achieve global decarbonization and meet the commitments made by 2050 in the fight against climate change. green hydrogen produced from renewable energy sources is the fuel of the future. it offers unique opportunities for net-zero industrial development in developing countries with abundant renewable energy potential. it can pave the way for job creation, skill development, investment mobilization and energy security. the paper discusses green hydrogen as an important driver of the global green energy transformation and its integration in various sectors such as transport, industry, power generation, heating and highlights its potential to solve the most pressing challenges facing the modern world today, including there are climate change, energy security and sustainable development. it helps countries achieve their socio-economic goals. recommendations are made to overcome these challenges and accelerate the adoption of green hydrogen technologies, and the importance of research and development in this sector is highlighted. key words: green hydrogen, integration, renewable energies, industry, infrastructure, decarbonization. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 354 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.33 ფრაქტალურობის იდენტიფიცირება და მონაცემთა გენერაცია ზაზა მარდალეიშვილი აკადემიური დოქტორი, ასისტენტ-პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქ.ქუთაისი, საქართველო e-mail: zaza.mardaleishvili@atsu.edu.ge ანოტაცია მულტისერვისულ ქსელებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სატელეკომუნიკაციო ქსელში მოთხოვნების შემოსვლის ნაკადების შესწავლას, რომლის შედეგების საფუძველზე შესაძლებელია ქსელთან დაკავშირებული პრობლემების განხილვა და გადაწყვეტა. მაგრამ, პულსირებული, ანუ სტრუქტურული ნაკადების აღწერისა და რაოდენობრივი შეფასებისას კორელაციის ფუნქცია იძენს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას, ვინაიდან, როგორც დროითი დაყოვნების ფუნქცია წარმოადგენს პოლინომიალურ და არაექსპონენციალურ ფუნქციას. რეალური ქსელი ყოველთვის შეიცავს შეზღუდული რაოდენობის რესურსებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ შეზღუდული რაოდენობის რესურსის მოპოვების პროცესში აუცილებლად წარმოიქმნება არაწრფივი მოვლენები და ამის შედეგად თავს იჩენს ტრაფიკის წყაროებს შორის დამოკიდებულობა. გადატვირთულობის შემთხვევაში წარმოიქმნება ასეთივე არაწრფიობები მართვის მექანიზმებშიც, როგორებიცაა tcp (გადაცემის მართვის პროტოკოლი), ethernet და სხვა. ნაშრომში მიღებული შედეგები ეძღვნება კავშირგაბმულობის მულტისერვისული ქსელების პროექტირებისა და ექსპლუატაციის პრობლემებს. საკვანძო სიტყვები: მონაცემთა ბაზა, გენერაცია, პაკეტური კომუტაცია. შესავალი: საერთაშორისო ექსპერტების თვალსაზრისით xxi საუკუნე იქნება გლობალური ინფორმაციული საზოგადოების საუკუნე. მის საფუძველს წარმოადგენს გლობალური ინფორმაციული ინფრასტრუქტურა (global informational infrastructure-gii), რომელიც მოიცავს კავშირგაბმულობის მძლავრ სატრანსპორტო ქსელებს, ინფორმაციის დამუშავებისა და განაწილების სისტემებს, მომსახურების მრავალფეროვან საინფორმაციო სახეობებთან მიერთების საშუალებებს. ყველა განვითარებულ ქვეყნებში მიმდინარეობს გლობალური ინფორმაციული ინფრასტრუქტურის შექმნისა და განვითარების სამუშაოები, რომლებიც ითვალისწინებს განვითარებადი ქვეყნების მოქცევას მსოფლიოს ერთიან საინფორმაციო სივრცეში. ამ საქმიანობაში ჩართულია მრავალი საერთაშორისო ორგანიზაცია და მათ შორის ყველაზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 355 ავტორიტეტული ინფოტელეკომუნიკაციის სფეროში ელექტროკავშირგაბმულობის საერთაშორისო საბჭო itu (international telecommunication union), ამასთან ერთად, ტელეკომუნიკაციის დარგში სამეცნიერო-თეორიული და გამოყენებითი კვლევების ძირითად მიმართულებას წარმოადგენს თანამედროვე ქსელებისა და სისტემების ფუნქციონირების ხარისხობრივი მაჩვენებლების რაოდენობრივი შეფასების ახალი მეთოდების დამუშავება. ტელეკომუნიკაციის ტექნოლოგიების სწრაფმა განვითარებამ და მომსახურების ახალ საფეხურებზე მოთხოვნების ზრდამ გამოიწვია მომსახურების ახალი სახეობების შექმნისა და მათი უსწრაფესად დანერგვის აუცილებლობა. დღევანდელ ეტაპზე პერსპექტიულია კავშირგაბმულობის ქსელები პაკეტების კომუტაციით, რომელიც უკვე ფართოდ არის გამოყენებული ინფორმაციის ნებისმიერი სახეობის გადაცემისათვის. ქსელების არქიტექტურა განუხრელად რთულდება, განსხვავდებიან შემოთავაზებული მომსახურების სახეობებითა და დანიშნულებით. აღნიშნულის საფუძველზე ჩამოყალიბდა ახალი (შემდეგი) თაობის ქსელების (next generation networks ngn) კონცეპცია. შემდეგი თაობის ქსელს შეუძლია გააერთიანოს ტელეკომუნიკაციის ინდუსტრიის ყველა სფერო ტრადიციული სატელეფონო ქსელები და ინტერნეტ მომსახურება, კორპორატიული ქსელები და საერთო სარგებლობის ქსელები, სატრანსპორტო ქსელები და მიერთების ქსელები, სადენიანი და უსადენო ქსელები, სრულიად განსხვავებული ტექნოლოგიური ბაზისა და მომსახურების სახეობების ქსელები: შემდეგი თაობის ქსელების მთავარი თავისებურებაა ღია მოდულური არქიტექტურა, რაც იძლევა ახალი მოდულების დამუშავებისა და დანერგვის საშუალებას და ამის საფუძველზე მარტივდება ახალი ტექნოლოგიების, მომსახურებათა სახეობებისა და ფუნქციების დანერგვა და ურთიერთქმედება არსებულ ქსელებთან. ყოველივე ამის საფუძველზე უნდა ვივარაუდოთ, რომ უახლოეს წლებში ტელეტრაფიკის თეორიისა და რიგთა თეორიის სპეციალისტების სამეცნიერო აქტივობა გაიზრდება. ვიმედოვნებთ, რომ ტელეკომუნიკაციის დარგის ახალი მიმართულებები საქართველოშიც მიაღწევს სრულყოფილებას და გახდება კომპიუტერული და სატელეკომუნიკაციო ქსელებისა და მისი კომპონენტების ანალიზის, მოდელირებისა და ოპტიმიზაციის ახალი ტექნოლოგიის საფუძველი. სამუშაოს მიზანი: პულსირებულად ცვლადი სტუქტურების აღწერისა და რაოდენობრივი შეფასების მიზნით, აუცილებელია ქსელში შესაბამის სატრაფიკო ტრასებზე ჩატარებული გაზომვების შედეგებით სარგებლობა. მულტისერვისულ ქსელში ტრაფიკზე ზემოქმედი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია, სერვისების ძირითადი სახეობების პულსირებადი სტრუქტურა, როგორებიცაა შეკუმშული ვიდეოინფორმაციის, ფაილების და სხვათა გადაცემა. თუ {𝑇 } დროის მომენტებში შემოდის პაკეტები და ისინი წარმოადგენენ დროის ღერძზე კონცენტრირებულ (შეჯგუფებულ) თანმიმდევრობას, მაშინ ამ პროცესს აქვს პულსირებული სტრუქტურა, შესაბამისად, შემოსვლებს შორის დროის შუალედები {𝐴 } მიისწრაფის გარკვეული რაოდენობის მოკლე შუალედების წარმოქმნისაკენ, რომელიც მოსდევს ასეთ ჯგუფამდე შემოსულ პაკეტებს შორის ხანგრძლივ პერიოდებს და ა.შ. შეიძლება გამოვყოთ პულსირებული სტრუქტურის წარმოქმნის ორი ძირითადი წყარო. ესენია, მარგინალური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 356 განაწილების ფორმა და {𝐴 }–ს კორელაციური ფუნქცია. პულსირებადი სტრუქტურის ძირითადი მიზეზია დადებითი კორელაციიები დიდ დაყოვნებებისას. დაგეგმარების პროცესში იყენებენ პულსირებადი სტრუქტურის უმარტივეს განზომილებას, კერძოდ, ტრაფიკის პირველი რიგის სტატისტიკურ მახასიათებლებს, რომლებიც დაკავშირებულია პაკეტების შემოსვლებს შორის დროის ინტერვალების განაწილებასთან. ტიპიურ მაგალითს წარმოადგენს ტრაფიკის ინტენსიობის პიკური მნიშვნელობის, საშუალო მნიშვნელობასთან ფარდობის განსაზღვრა (pmr-peak to mean ratio), რაც ითვლება მხოლოდ მიახლოებით განზომილებად, რადგანაც ის დამოკიდებულია ტრაფიკის ინტენსიობის გაზომვის დროის ინტერვალზე. პულსირებადი სტრუქტურის განზომილებად იყენებენ აგრეთვე პაკეტების შემოსვლებს შორის დროის ცვლილების კოეფიცინეტს 𝐶 = 𝜆 ∙ 𝜎 . საზოგადოდ ეს მახასიათებლები ასახავენ ტრაფიკის პულსირებად სტურქტურას ძალზე ზედაპირულად. პულსირებადი სტრუქტურის უფრო ზუსტი განზომილების განსაზღვრისათვის იყენებენ პაკეტების შემოსვლებს შორის დორის ინტერვალების განაწილების, {𝐴 }–ის, მეორე რიგის თვისებას (second order properties), კერძოდ, განზომილებას, რომელიც დაკავშირებულია მის კორელაციურ ფუნქციასთან და პულსირებადი სტრუქტურის საზომ ერთეულად, თვითმსგავსების კონცეპციის საფუძველზე, გამოყენებულია ხერსტის მაჩვენებელი 𝐻. ცნობილია მრავალი პულსირებადი სტრუქტურის აღწერის ორი მეთოდი – დისპერსიის ინდექსის და ტრაფიკის პიკურობის, რაც იძლევა პუასონის ტიპის ტრაფიკთან (ptc-poisson traffic comparison) და სერვერების უსასრულო ჯგუფის არსებობის (ise infinite -server effect) ზეგავლენის შედარების საშუალებას. ტრაფიკის მოდელირებასთან დაკავშირებული კვლევების მიზანს წარმოადგენს თვითმსგავსების (self-similarity), ანუ ფრაქტალურობის იდენტიფიცირება, რაოდენობრივი მახასიათებლების შეფასება, შესაძლო ხანგრძელი დამოკიდებულების შესწავლა, ქსელის ტრაფიკში ფრაქტალურობის მიზეზების არსებობის განმარტება და რიგების არსებობის გათვალისწინებით, ქსელის წარმადობის კვლევა. ქსელის რესურსების შეუზღუდავი რაოდენობისა და ტრაფიკის ურთიერთდამოუკიდებელი წყაროების შემთხვევაში ფრაქტალურობა (თვით მსგავსება) წარმოიქმნება ცალკეული, აქტიურ/პასიური (on/off) წყაროების სიმრავლეთა გაერთიანების შედეგად. წყაროს აქტიური და პასიური პერიოდების განაწილება ხასიათდება მძიმე წაგრძელებებით და აქვს უსასრულო დისპერსია. აქტიურ/პასიური წყაროების სიმრავლის ზედდება ავლენს უსასრულო დისპერსიის მიდრეკილებას და ქსელში ჩამოყალიბებული გაერთიანებული ტრაფიკი არის თვითმსგავსი, რომლის სახეც მიისწრაფის ბროუნის მოძრაობის ტიპის ფრაქტალურობისაკენ. ქსელის ტრაფიკის თვითმსგავზე დაყვანის სირთულის ძირითადი მიზეზია ის, რომ არ არსებობს მკაფიოდ გამოკვეთილი, თვითმსგავსების გამომწვევი მიზეზობრივი ფაქტორები. ქსელის თვითმსგავს ტრაფიკში არსებული სხვადასხვა კორელაციები, შეიძლება წარმოიქმნან განსხვავებული მიზეზებით და მახასიათებლებში გამოვლიდნენ კონკრეტულ დროით მასშტაბებში. ეს შეიძლება იყოს ინფორმაციისა და ძებნის სტრუქტურა (მაგალითად დისკი და მეხსიერებაში არსებული პროგრამები), მომხმარების მხრიდან ,,მოფიქრების დროის ხანგრძლივობას“ და ფაილების გადაცემის უპირატესობები, საშუალედო ბუფერების ეფექტი (ქეშირება), გადაცემის მართვის პროტოკული (tcp), ethernet და atm–მექანიზმების მართვა (მიერთების მართვა, გადატვირთულობების მართვა და სხვა). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 357 თვითმსგავსი სტრუქტურის ტრაფიკის გაჩენის მნიშვნელოვანი მიზეზი დაკავშირებულია მონაცემთა წარმოქმნის წესთან. გაზომვების შედეგად გამოვლინდა, რომ ქსელისა და მომსახურების სახეობათა დონის ტრაფიკებში, წარმოადგენს ორგანზომილებიანი თვისებების მატარებელს, რომელიც ნაწილობრივ დაკავშირებულია ფაილის (პაკეტის) უჯრედის შემოსვლებს შორის დროის შუალედების განაწილებების და ნაწილობრივ კი, ფაილის/პაკეტის ზომების განაწილებასთან [1]. ამრიგად, მომსახურებათა სახეობების დონეზე ტრაფიკისათვის, თვითმსგავსების მდგომაროება არ იქნება შექმნილი ხელოვნურად. ცალკეული მომსახურებათა სახეობები და მათი წყაროები ქმნიან ტრაფიკს სტატისტიკურად განსხვავებული მახასიათებლებით, მაგრამ ძირითადი სტრატისკური მაჩვენებლებით, ძირითადი სტატისტიკური მაჩვენებლები (მაგალითად, კორელაციური სტრუქტურა), არის ინვარიანტული ერთი მანქანა/ქსელიდან მეორესაკენ. მაგალითად, როგორც ეს ნაჩვენებია [1], მომსახურების დონეზე ინფორმაციული ობიექტების ზომების განაწილება (მომხმარებელი/სერვერის პრინციპი), კარგად შეიძლება აღწერილი იქნას მძიმე წაგრძელებების ტიპის განაწილების ფუნქციით. მაშინ, როდესაც ანალიზური კვლევა შეუძლებელია, ხელოვნური ტრასების სინთეზის ალგორითმები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენენ, ვინაიდან მათი გამოყენებით შესაძლებელია ფრაქტალური დატვირთვის მიმართ მოდელირება.ხელოვნური ტრაფიკის სინთეზი გარკვეულად უფრო ხელსაყრელია ვიდრე რეალური გაზომვების შედეგად შედგენილი მოდელი, ვინაიდან:  რეალური ტრასები ძალზე მოუხერხებელია გაზომვებისა და შედეგების დასაფიქსირებად;  აღსაქმელად, შედარებით თვალსაჩინო პარამეტრები საშუალებას იძლევა რეალური მონაცემების საფუძველეზე განვაზოგადოთ მოდელირების შედეგები ნებისმიერი ვითარებისთვის, რომელთა განსაზღვრა რთული ამოცანაა (ჰერსტის მაჩვენებელი, საშუალო მნიშვნელობები, დისპერსიის დამოკიდებულება აგრეგირების პარამეტრისაგან და სხვა) [2]. რეალური მონაცემები ავლენენ ურთულესი სტრუქტურული დამოკიდებულების ხასიათს, ვიდრე, შესწავლილი პროცესისათვის სპეციალურად ფორმირებული ვითარებები, რომლებსაც გააჩნიათ ხანგრძელი დამოკიდებულებების შინაარსი. პაკეტური კომუტაციის შემთხვევაში, ბიტების უწყვეტი ნაკადი გადაცემის ცვლადი სიჩქარით, ქმნიან პაკეტების ნაკადს, ამასთანავე პაკეტებს შორის დროის ინტერვალების განაწილების სიმკვრივე, ცალსახად განსაზღვრავს პაკეტების ნაკადის სტატისტიკურ თვისებას და წარმოადგენს წაგრძელების შემცველ განაწილებას. ბიტების ნაკადი გადაცემის 𝑟(𝑡) სიჩქარით, მიეწოდება მეხსიერების ელემენტს და პაკეტებს შორის დროის ინტერვალის 𝜏 ხანგდძლივობა განისაზღვრება ბუფერში ინფორმაციის დაგროვების საჭირო დროის ხანგრძლივობით. უნდა ჩავთვალოთ, რომ ბუფერის ტევადობა საკმარისია 𝐿 (ბიტებში) სიგრძის პაკეტის შესაქმნელად. თუ ვიცით, გადაცემის საშუალო სიჩქარე, 𝑟საშ , მაშინ 𝑟საშ ∙ 𝜏 = 𝐿 (1) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 358 ხოლო 𝑟 და 𝜏 შემთხვევით სიდიდეებს შორის დამოკიდებულების განსაზღვრის მიზნით ჩავთვალოთ, რომ 𝑟საშ = 𝑟 დაშვების სამართლიანობა თუ პაკეტის 𝐿 სიგრძე არ არის დიდი, და მიღებულია, რომ 𝑟საშ დროის ინტერვალების განაწილების ფუნქცია განისაზღვრება შემდეგი დამოკიდებულებით: 𝑔(𝜏) = 𝑓 (2) (2) სადაც 𝑓(𝑟) = 𝑓 არის ბიტების ნაკადის საწყისი სიჩქარის განაწილების კანონი. ბიტების ნაკადის 𝑓(𝑟) განაწილების კანონისაგან დამოუკიდებლად, მოდელის ასეთი გამარტივება იწვევს „მძიმე“ წაგძელებების წარმოქმნას პაკეტების ნაკადის განაწილებაში. ამრიგად, პაკეტური ქსელების ტრაფიკში ფრაქტალურობის წარმოქმნას საფუძვლად უდევს ის მიზეზობრივი ფაქტორი, რომ ხდება ბიტების ნაკადის გარდაქმნა პაკეტების ნაკადად. ანალიზის საფუძველზე შეიძლება დავასკვნათ, რომ (2) თანაფარდობა, 𝑟საშ = 𝑟 დაშვების გათვალისწინებით სამართლიანია, თუ ქსელში რესურსების რაოდენობა შეუზღუდავია და ტრაფიკის წყაროები ურთიერთ-დამოუკიდებლებია. რეალურად, ეს დაშვება ნიშნავს, რომ ბუფერის მეხსიერებაში პაკეტების გადასვლის შემდეგ კავშირის არხები თავისუფლდებიან, ხოლო წარმოქმნილი დაყოვნება პაკეტების ხანგრძლივობის ტოლია. ეს ფაქტორი განსაზღვრავს პაკეტებს შორის დროის ხანგრძლივობების განაწილების ხასიათს. როდესაც კავშირის არხი დაკავებულია, ფორმირებული პაკეტები რჩებიან მეხსიერებაში არხის განთავისუფლებამდე, რის შემდეგაც ხდება რამოდენიმე პაკეტის ერთბაშად გადაცემა. ამის გამო იზრდება პაკეტების ჯგუფ-ჯგუფად შემოსვლის ხასიათი და იზრდება წაგრძელებების სიმძიმე. აგრეთვე, რამოდენიმე პაკეტის ერთდტოულად გადაცემის შემდეგ, წარმოიქმნება შუალედი, სანამ გადამგზავნ კვანძში არ იქნება მიღებული შესაბამისი დადასტურება. ამის გამო შემთხვევითი ცვლადი 𝜏 ავლენს დამატებით ცვალებადობას და შესაბამისად, აგრეთვე იზრდება წაგრძელების სიმძიმე. ასეთი ხასიათის განაწილებებიდან ამონაკრებებს აქვთ 𝜏 ს მცირე მნიშვნელობების შემთხვევაშიც ალბათობების სასრული მნიშვნელობები, განაწილებები ასევე შეიცავს 𝜏-ს დიდ მნიშვნელობებსაც, განსაზღვრული ალბათობებით. ამ შემთხვევაში პაკეტებად გარდასახვის ხასიათი იცვლება და აღარ არის სამართლიანი (1) გამოსახულებით პაკეტის სიგრძის განსაზღვრა. ზემოთაღნიშნულის საფუძველზე, მნიშვნელოვანია ვიპოვოთ 𝑔(𝜏) განაწილების სიმკვრივე, როდესაც 𝑟 = 𝜑(𝜏) გარდაქმნას აქვს ნებისმიერი სახე და საჭიროა მიღებული შედეგების გამოყენების შესაძლებლობების კვლევა ქსელის სტრუქტურებში ფრაქტალური ტრაფიკის მოდელირებისათვის. პაკეტების ნაკადის სტატისტიკური თვისებების განსაზღვრავს შემდეგი ფაქტორები [2]:  ინფორმაციის წყაროდან გენერირებული ბიტების ნაკადის ტრაფიკის შემთხვევითი ხასიათი;  ბიტების ნაკადის, პაკეტების ნაკადად გარდაქმნის თავისებურებები;  სატელეკომუნიკაციო ქსელის ხარისხობრივი მაჩვენებლების გაუმჯობესების მიზნით ნაკადის აგრეგაციის პროცესში მისი მიზნობრივი გარდასახვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 359 რადგანაც ბიტების ნაკადის გარდასახვის გამო, პაკეტების შემოსვლა არათანაბარია, დროის ინტერვალები პაკეტების შემოსვლებს შორის იქნება შემთხვევითი სიდიდე. პაკეტების ნაკადის სტატისტიკურ მახასიათებლებზე და სტრუქტურაზე ზეგავლენას ახდენს შემდეგი ფაქტორები [2]: 1. დროის დაყოფის პრინციპით მომქმედი ოპერაციული სისტემის თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ სისტემის ყოველი პროცესი ვითარდება ვირტუალურ დროში, რაც ძირითადად განისაზღვრება მიღწევადი რესურსებით. ამიტომ მომსახურების სახეობათა დონიდან არხის დონემდე, ქმნის არათანაბარ დროის ინტერვალებს პაკეტების ფორმირების ფაზებს შორის, მაშინაც კი, როდესაც მონაცემთა ნაკადი თანაბარია. 2. მონაცემთა აგრეგირების ხასიათი განისაზღვრება მომსახურების სახეობათა გამოყენების დინამიკით, რომელიც მოითხოვს ქსელების ურთიერთქმედების საშუალებების გამოყენებას. მომსახურების სახეობათა გამოყენება ქმნის მონაცემთა გენერაციის ინტენსიობას, რომელიც განისაზღვრება ბუფერის შესაძლებლობით მეხსიერების მოცულობით და არხების გამტარუნარიანობით. 3. სატრანსპორტო დონის პროტოკოლის მოქმედება უნდა უზრუნველყოფდეს პაკეტების სწორად გადატანასა და გადაცემის სიჩქარის რეგულირებას მონაცემთა წყაროსა და მიმღებს შორის უკუკავშირის შეკრული კონტურის გამოყენების საფუძველზე. 4. საარხო დონის პროტოკოლების მოქმედების თავისებურებაა პაკეტებს შორის დროის ინტერვალების ზრდა არხების გადატვირთულობის შესაბამისად, კოლიზიების გახშირების გამო. 5. სერვისების პარამეტრების ხარისხის უზრუნველსაყოფად მახასიათებლების და საჭირო შეზღუდვების შემოტანა გათვალისწინებულია საშუალედო კვანძებში. რადგანაც თანამედროვე სატელეკომუნიკაციო ქსელი არის სისტემა საშუალედო დაგროვებით, აქ სრულად ვლინდება „ დიდ სიმრავლეთა შემარბილებელი ეფექტი, რომლის დახვეწილ განსახიერებას წარმოადგენს პაკეტური კომუტაცია“ (ლეონარდ კლეინროკი [3]). განვიხილოთ ბიტების ნაკადის პაკეტებად გარდასახვის პროცესი. ინფორმაციის გადაცემის სიჩქარე, რომელიც მიღწევადია მომხმარებლისათვის kმომსახურების სახეობის მისაღებად, იმის გათვალისწინებით, რომ მასზე მიერთება მომხმარებლისთვის მიღწევადია, არის სტოქასტური სიდიდე და შესაბამისად, წარმოადგენს დროის ფუნქციას ალბათური აღწერით. შესაბამის ალბათურ მახასიათებლებს შეიძლება წარმოადგენდეს შემთხვევითი სიდიდის უპირობო და ერთობლივი სიმკვრივეები, რომლებიც ასახავენ დროის ფიქსირებული მომენტების ნაკადს და რომლებიც წარმოადგენენ დროის ფიქსირებული მომენტებისათვის წერტილოვან ფუნქციებს, მაგალითად ბიტების გადაცემის სიჩქარეს. მათი ერთობლიობა ქმნის ანსამბლს, რომელშიც, ნებიმიერი კომპონენტი არის 𝑟 (𝑡) შემთხვევითი პროცესისათვის გამოვლენილი შერჩევითი ფუნქცია, რომელიმე კონკრეტული სეანსისათვის. მისი რეალიზების მნიშვნელობები დროის გარკვეულ 𝑡 მომენტებში განსაზღვრავენ 𝑅 ( ) შემთხვევით სიდიდეს. პაკეტური კომუტაციის დროს ბიტების ნაკადი გარდაიქმნება პაკეტების დისკრეტულ მიმდევრობად, ზოგად შემთხვევაში ცვლადი ხანგრძლიობებით. რაოდენობრივი ანალიზის ჩატარების მიზნით, შემოვიფარგლოთ ფიქსირებული 𝐿 სიგრძის პაკეტის განხილვით. ამ შემთხვევაში ტრაფიკის სტრუქტურა სრულად შეიძლება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 360 აღიწეროს პაკეტებს შორის ინტერვალების ხანგრძლიობების განაწილებით. ინტერვალის ხანგრძლიობა განისაზღვრება ბუფერში ინფორმაციის დაგროვების დროის ხანგრძლიობით, რომელიც საკმარისი უნდა იყოს, საჭირო 𝐿 სიგრძის პაკეტის შესაქმნელად: 𝑟(𝑡)𝑑𝑡 = 𝐿 (3) ეს გამოსახულება წარმოადგენს 𝜏 ინტერვალზე, გადაცემის სიჩქარის საშუალო მნიშვნელობის, ნამრავლს, ინტერვალის 𝜏 ხანგრძლიობაზე: 𝑟საშ ∙ 𝜏 = 𝐿 (4) სადაც 𝑟საშ = 1 𝜏 𝑟(𝑡)𝑑𝑡 თუ პაკეტების სიგრძეები შედარებით მოკლეა, მაშინ 𝑟საშ , მცირე ცდომილებით, შეიძლება ჩანაცვლდეს 𝜏 ინტერვალზე სიჩქარის მიმდინარე 𝑟 მნიშვნელობით. ეს დაშვება გვაძლევს საშუალებას განვსაზღვროთ 𝜏 და 𝑟 შემთხვევით სიდიდეებს შორის ფუნქციონარული დამოკიდებულება: 𝜏 = 𝐿 𝑟 (5) რაც გვაძლევს საშუალებას ვიპოვოთ 𝑔(𝜏) უწყვეტი შემთხვევითი 𝜏 სიდიდის განაწილების კანონი, როგორც ერთი შეთხვევითი 𝑟 არგუმენტის ფუნქცია, მაშინ, როდესაც ცნობილია მისი განაწილების 𝑓(𝑟) კანონი. განვიხილოთ ფუნქციის ნებისმიერი [𝛼, 𝛽] მონაკვეთი, რომელზეც განაწინებულია 𝛽 სიდიდის შესაძლო მნიშვნელობები, ანუ: 𝑃(𝛼 < 𝑅 < 𝛽) = 1 ამ ამოცანის ამოხსნის წესი დამოკიდებულია 𝜏 = ფუნქციის მოქმედებაზე [𝛼, 𝛽] მონაკვეთზე რომელიც უწყვეტი და დიფერენცირებადია მოცემულ მონაკვეთზე. რადგანაც (5) დამოკიდებულება მონოტონურად მიილევა მოცემულ დადებით უბანზე: 𝐺(𝑟) = 𝑃(𝑇 < 𝜏) = 𝑃(𝑟 < 𝑅 < 𝛽) = 𝑓(𝑟)𝑑𝑟 მართლაც, რომ სრულდებოდეს პირობა 𝑇 < 𝜏 , შემთხვევითი წერტილი (𝑅, 𝑇) უნდა მდებარეობდეს მრუდის იმ უბანზე, რომელიც 𝐴𝐵 სწორის ქვემოთ არის გავრცელებული. ამისათვის აუცილებელი და საკმარისი პირობაა, რომ შემთხვევითი 𝑅 სიდიდე აღმოჩნდეს 𝑟 დან 𝛽 მდე უბანზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 361 მაშინ, თუ ზემოთ მოყვანილ გამოსახულებაში ინტეგრალის ქვედა ზღვარს გამოვსახავთ (5) პირობით, გვექნება: 𝑟 = 𝐿 𝜏 და შესაბამისად: 𝐺(𝜏) = 𝑓(𝑟)𝑑𝑟 (6) მიღებული თანაფარდობის დიფერენცირება 𝜏 ცვლადით, რომელიც შედის ინტეგრირების ქვედა ზღვარში, გვაძლევს:   0 2 ll g f          (7) 𝑟 და 𝜏 შემთხვევითი სიდიდეების ურთიერთდამოკიდებულება არის ინვარიანტული, ფუნქციისა და არგუმენტის ადგილმონაცვლეობის მიმართ და შესაბამისად მიზანშეწონილია ამ დამოკიდებულების წარმოდგენა განზოგადებული ცვლადების საფუძველზე: 𝑦 = 𝑘 𝑥 რაც გვაძლევს საშუალებას, რომ (7) განაწილების კანონი განვიხილოთ, როგორც უკუგარდასახვა:   2 k k f x g x x        (8) ტელეკომუნიკაციის ტექნოლოგიების სწრაფმა განვითარებამ და მომსახურების ახალ საფეხურებზე მოთხოვნების ზრდამ გამოიწვია მომსახურების ახალი სახეობების შექმნისა და მათი უსწრაფესად დანერგვის აუცილებლობა. დღევანდელ ეტაპზე პერსპექტიულია კავშირგაბმულობის ქსელები პაკეტების კომუტაციით, რომელიც უკვე ფართოდ არის გამოყენებული ინფორმაციის ნებისმიერი სახეობის გადაცემისათვის. ქსელების არქიტექტურა განუხრელად რთულდება, განსხვავდებიან შემოთავაზებული მომსახურების სახეობებითა და დანიშნულებით. აღნიშნულის საფუძველზე ჩამოყალიბდა ახალი (შემდეგი) თაობის ქსელების (next generation networks ngn) კონცეპცია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 362 დასკვნა: მიღებული შედეგების საფუძველზე დადგენილია, რომ ქსელის ტრაფიკში ხანგრძელი დამოკიდებულების წარმოქმნის ძირითადი ფაქტორებია: მომხმარებლის ქცევა; მონაცემთა გენერაცია, სტრუქტურა და მოძიება; ტრაფიკის გაერთიანება; ქსელის მართვის საშუალებები; უკუკავშირზე დაფუძნებული მართვის მექანიზმები; ქსელის განვითარება. სხვა მნიშვნელოვანი შედეგები, შემდეგში მდომარეობს: – სერვისების გამოყენების დონეზე დაყოვნებებს აქვთ მძიმე წაგრძელებების ხასიათის განაწილება; – სატრანსპორტო დონის პროტოკულები (მაგალითად, tcp) შეაფასებენ რა ერთ და მეორე მხარეს სიგნალის გავლის ხანგრძლიობებს შესაბამისი დადასტურებების საფუძველზე, მათზე დამოკიდებული ხდებიან; – გადატვრითულობების ვითარებები გარდაუვალია, რომლებიც ვლინდებიან ხანმოკლე იმპულსების სახით. დატვირთვის ზრდასთან ერთად, გადატვირთულობები ვლინდებიან დროში განშორებულად და ამ ვითარებაში ტრაფიკის პულსირებული ხასიათი შენარჩუნებულია; – მხოლოდ ბუფერების ზომების გაზრდას არ შეუძლია პაკეტების კარგვების სტატისტიკის მნიშვნელოვნად გაუმჯობესება. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. shelukhin o.i., tenyakshev a.m., osin a.v., fractal processes in telecommunications. monograph. moscow: radio engineering, 2003. 2. turko s.a., fomin l.a., budko p.a., gakhova n.n., vataga a.i. on the optimal use of the smoothing effect of buffers on the parameters of the b-isdn traffic. // electrosvyaz, no. 10, 2002, pp. 26-29. 3. kleinrock l. principles and lessons of packet communication // tiier. 1978.v. №11.-pp.3042. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 363 fractality identification and data generation zaza mardaleishvili , phd, assistant professor. akaki tsereteli state university, kutaisi, georgia, e-mail; zaza.mardaleishvili@atsu.edu.ge abstract in multiservice networks, particular importance is needed for the studying of the flow of requests entering the telecommunication network, according to its results it is possible to discuss and solve network-related problems. but, when describing pulsed or structural flows and quantitative evaluation the correlation function acquires special importance, whereas as a function of time delay it is a polynomial and non-exponential function, the real network always contains a limited number of resources, which means that in the process of obtaining a limited amount of resources non-linear events will inevitably arise and as a result the relationship between traffic sources will manifest itself. overloading causes similar irregularities in control mechanisms such as tcp (transmission management protocol), ethernet and etc. the results obtained in the paper are devoted to the problems of design and operation of multi-service communication networks. keywords: data, generation, package switching georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 251 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.23 nanotechnology as a transformer of the agro-sector sofio paliani1, levan ratiani2 1phd student, department of business administration, faculty of business technologies, georgian technical university, e-mail: s_paliani@yahoo.com, tel.: +995 599 920493, 2korea university, college of science, department of chemistry, master, e-mail: leonratiani@gmail.com, tel.: +82 010-5939-9055 annotation this article examines the scope of nanotechnology use in the agricultural sector and discusses the state of research in this field. the analysis is based on the study of the experience of advanced foreign countries. the authors express hope that georgia has the opportunity to develop in this direction, and international indicators, and research substantiate this. georgia's digitization process has been dynamic since 2012, and the country has the opportunity to carry out and develop transformations in the agricultural sector in this regard. at the end of the article, the authors present a conclusion. the role of nanotechnology in management is considered in an interdisciplinary perspective as one of the best ways to improve the management of organizational transformations in business entities operating in the agricultural sphere. keywords: nanotechnology; agro-sector; transformation; digitalization. introduction today, humanity lives in the latest period of development; this is the stage that has ensured the convergence of five technological revolutions in one machine-computer[10]. the world has undergone the electronic, informational and artificial intelligence revolutions in just a century [13]. this stage of human development gave rise to the first computer, a new field of management, the internet and many innovations, the newest of which is nanotechnology a scientific field that implements transformations. the interdisciplinary nature of this field and the practice already implemented in the world give us hope that the world will successfully solve global challenges in many directions using nanomaterials. the introduction of nanotechnology in the georgian agro-sector will help entities working in this direction to implement transformations, which is a prerequisite for the country's economic growth. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 252 main test the main text generally reviews the concepts of organizational transformations, the agro-sector, digitalization and nanotechnology. today, there is no uniform definition of transformation in science [15]. it is understood as a transition from one state to another, i.e. to a desired state, as a structural, corporate, etc. change. generally, there are three groups of gradations: developmental, transitional and transformational transformations.the concept of agriculture essentially encompasses the agrosphere, which combines farming, animal husbandry, agro-production, agribusiness and significantly contributes to a particular country's economic development. the development of the agrosphere is not understood as the advancement of a single sector, agromedicine and agrotourism are subfields of medicine and tourism that simultaneously experience changes and synergistically affect each other. the development of the agrosphere should be carried out taking into account the principles of green economy and ecology. in the conditions of digitalization, innovations are a prerequisite for sustainable development. in this situation, strengthening competitiveness and efficiency is challenging for all countries. nanotechnology, a new direction in science formed in the conditions of the digital revolution, directly impacts the transformation of the fields of the same era business and management. nanotechnology is used in many fields, including production, logistics, etc. as for the role of nanotechnology in organizational transformations, in our opinion it is quite important because: 1.nano, the production of innovative products optimizes the production process. 2.equipment created with nano materials simplifies data collection and analysis, which is important for making quick decisions. 3.nanosensors provide automated control of enterprise management, thereby improving the management process. 4.nanotechnology provides simplification of adaptation and effectiveness of change management. 5.nano eco-friendly products are a prerequisite for sustainable development due to the reduction of operating costs. nanointegration of a business entity is a prerequisite for simplifying, improving and perfecting the management of organizational transformations. which is expressed in the following: reducing costs, easily responding to global challenges in the direction of the principles of a green economy and effective governance. thus, nanotechnology is an important element not only of industrial, but also of management and organizational transformations and development. role of nanotechnology in agriculture nanotechnology is transforming agriculture by increasing crop protection, reducing environmental effects, and optimizing resource utilization. ineffective nutrient delivery, overuse of pesticides, and inadequate soil and crop health monitoring are common problems with traditional agricultural practices. nanotechnology tackles these issues by offering precision-based solutions that maximize agricultural inputs, minimize waste, and boost overall productivity. the major applications of nanotechnology in agriculture can be classified into four key areas: nanofertilizers: increasing nutrient efficiency and crop yields due to their inefficiencies, conventional fertilizers cause nitrogen loss through runoff and leaching, raising expenses and polluting the environment [1]. by improving nutrient intake and decreasing waste georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 253 through regulated release mechanisms, nanofertilizers provide an answer [2]. these fertilizers can be divided into three groups: nanoscale coatings (fertilizers with nanolayered release control), nanoscale additives (nanomaterials combined with traditional fertilizers), and nanoscale fertilizers (encapsulated nutrients) [1]. their large surface area ensures more effective nutrition delivery by enhancing solubility and absorption [2]. on-demand nutrient release, which reacts to changes in soil ph, moisture content, and temperature, is a significant benefit that avoids overfertilization and lessens environmental harm [3]. additionally, they increase the bioavailability of vital micronutrients such as magnesium, iron, and zinc [2]. research indicates that using magnesium oxide nanoparticles in nanofertilizers can enhance cotton yields by 42.2% and boost the absorption of nitrogen, phosphorus, and potassium in coffee plants by up to 67.5% [2]. these findings demonstrate how they can increase productivity with lower application rates. although there are advantages, adoption is hampered by high production costs, small farmers' restricted access, and concerns about long-term environmental effects [1][4]. since regulatory frameworks are continually developing, further safety and sustainability research is necessary. nanofertilizers can potentially increase agricultural productivity while promoting food security and environmental sustainability with further developments. future studies should concentrate on ecological safety, large-scale application, and cost reduction [3]. nanopesticides: enhanced crop protection and reduced environmental impact concerns about pesticide resistance, water contamination, and toxicity to non-target creatures are only a few of the health and environmental issues brought on by the overuse of conventional pesticides [5]. by increasing pesticide delivery efficiency, decreasing treatment frequency, and limiting environmental impact, nanopesticides—created via nanotechnology—offer a novel pest control method [4]. to improve the stability and targeted release of active pesticide components, nanopesticides employ nanoscale carriers. these formulations, intended to enhance solubility, adhesion, and controlled release qualities, include metal-based nanopesticides, polymer-based nanoparticles, nanoemulsions, nanosuspensions, and nanocapsules [6]. a longer-lasting effect with less pesticide loss is ensured by nanoencapsulation, which shields active chemicals from premature deterioration brought on by uv light and environmental conditions [5]. their effectiveness stems from their improved capacity to stick to plant surfaces, withstand rainwater wash-off, and more successfully pierce insect cuticles. certain nanopesticides containing silver nanoparticles or chitosan also have antifungal and antibacterial qualities, offering dual defense against pests and plant diseases [4]. furthermore, studies show that nanopesticides enhance integrated pest management (ipm) by guaranteeing slow-release, regulated formulations that reduce application frequency [5]. one of their main advantages is that nanopesticides have less adverse effect on ecosystems and non-target creatures. because of runoff and deposition, traditional pesticides can cause collateral harm to aquatic systems, beneficial insects, and soil microorganisms. because of their tailored action and lower dosages, nanopesticides reduce negative impacts without sacrificing the effectiveness of pest control [1]. nanotechnology in soil and water management two of the most urgent issues facing modern agriculture are soil degradation and water scarcity, which endanger sustainability and long-term output. by tackling issues like nutrient depletion, pollution, and wasteful water use, nanotechnology provides creative ways to strengthen soil health and improve water management [7]. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 254 nanotechnology in soil management to improve soil fertility, structure, and pollution remediation, nanotechnology is essential. nanoparticles include zero-valent iron (nzvi), nano-clays, and nano-silica to improve soil aggregation, retain more water, and immobilize dangerous pollutants [7]. by enabling the gradual and regulated release of vital nutrients, these nanomaterials guarantee that crops get a consistent supply of components like potassium, phosphorus, and nitrogen [8]. by more efficiently binding nutrients, nanofertilizers minimize environmental losses and help prevent nutrient leakage and soil depletion [8]. better nutrient bioavailability, for example, is offered by nano-zinc and nano-phosphorus fertilizers, which ensure efficient plant absorption and lessen the need for excessive chemical fertilizers [3]. furthermore, nanotechnology can recover degraded lands by introducing nanoparticles that promote microbial activity and improve soil bioremediation [7]. nanotechnology in water management water must be managed effectively as a vital resource for agriculture to support sustainable crop production. desalination, conservation, and water purification methods have all been transformed by nanotechnology. iron oxide, titanium dioxide, and carbon-based nanomaterials are examples of nanoparticles that are frequently employed in water filtration and decontamination processes to eliminate organic contaminants, pesticides, and heavy metals. by purifying saline water, nano-enabled desalination technologies—like nanomembranes and nano-enhanced reverse osmosis—make it suitable for irrigation in arid and semi-arid areas. furthermore, nano-absorbent materials lessen water loss from runoff and evaporation by increasing soil water retention. for instance, soil can be treated with nanoscale water-absorbent polymers to improve moisture retention and decrease the need for frequent watering [9]. nanosensors also monitor pollution, water quality, and soil moisture levels. by identifying contaminants before reaching crops, these sensors aid in safe irrigation, water resource conservation, and optimization of irrigation [9]. in the process of preparing the constitution, the state of digitization/digitalization of georgia in general and the current situation in the agricultural sector in this direction were studied. digitization is actively underway all over the world. in this regard, the digitization process of georgia has been dynamic since 2012 and is being implemented by government organizations. according to un data, the egdi index in 2022 was 0.75, and with this data, georgia firmly established itself in the vhegdi, i.e. very high group. the data of international indicators and the country's place in the rating lists confirm that digitalization has covered all areas and according to the human development index, georgia is a country of very high development, the trajectory of the process is positive, and state support is a prerequisite for development in this direction. as already mentioned, a study was also conducted to fix the state of studying the use of modern technologies. a cluster-based study of georgian agro-sector companies found that the progress of digital transformation in terms of the use of computers, mobile phones, and e-mail is on average satisfactory, while the overall use of drones and nanotechnologies is not even 1-2 percent and is unsatisfactory [14] .business entities in the agro-sector (mainly small entrepreneurs) are unable to purchase digital tools and they lack sectoral knowledge in this area. state support is important to overcome the problem. through funding of scientific units and economic entities, subsidies, free training programs, and the provision of equipment at preferential prices. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 255 conclusion the figures fixed in international indices confirm that georgia is not only a leader in the south caucasus, but is also ready to take bigger and bolder steps in the direction of digitalization, which is obviously impossible without the introduction of nanotechnology, because today this small technology is completely changing the world nanotechnology is rightly considered a transformer of industries. the use of nanomaterials in the agro-sector is especially important, because world practice (the example of india) shows a positive trajectory in this direction. in general, the agrosphere and its adjacent sectors (agromedicine, agrotourism, ecology, etc.) show high receptivity to this new field. as for the experimental terms and results, as we have already mentioned, five years of scientific observation are probably sufficient in this regard. the implementation of transformations in this direction depends on the activity of the agro-sector and state support. bibliography 1. nandini,, b., mawale, k. s., & giridhar, p. (2023). nanomaterials in agriculture for plant health and food safety: a comprehensive review on the current state of agro-nanoscience. 3 biotech, 13:73. doi: 10.1007/s13205-023-03470-w. 2. liu, c., zhou, h., & zhou, j. (2021). the applications of nanotechnology in crop production. molecules, 26, 7070. doi: 10.3390/molecules26237070. 3. javaid, a., hameed, s., li, l., zhang, z., & zhang, b. (2024). can nanotechnology and genomics innovations trigger agricultural revolution and sustainable development? functional & integrative genomics, 24, 216. doi: 10.1007/s10142-024-01485-x. 4. tripathi, s., mahra, s., j, v., tiwari, k., rana, s., & tripathi, d. k. (2023). recent advances and perspectives of nanomaterials in agricultural management and associated environmental risk: a review. nanomaterials, 13, 1604. doi: 10.3390/nano13101604. 5. gupta, p., sharma, m., & sharma, s. (2023). emerging advances in nanopesticides for sustainable agriculture. emer life sci res, 9(1), 164-176. 6. chhipa, h. (2017). nanofertilizers and nanopesticides for agriculture. environmental chemistry letters, 15, 15-22. doi: 10.1007/s10311-016-0600-4. 7. dhanapal, a., et al. (2024). nanotechnology approaches for the remediation of agricultural polluted soils. doi: 10.1007/s42452-024-06265-7. 8. rana, l., et al. (2024). nanotechnology for water management in agriculture. discover applied sciences, 6:555. doi: 10.1007/s42452-024-06265-7. 9. hakim, a., et al. (2023). application of nanoparticles in soil and water treatment. materials research foundations 148, 229-251. doi: 10.21741/9781644902554-8. 10. . paliani s., analysis and assessment of the digitalization process of georgia, georgian scientists, 2025. 11. http://www.nanoarchive.org 12. . , . ., 2007. 13. ., ., ( ), , . „ “, ., 2023. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 256 14. ., , .“ “, 2024. 15. ., . . “. . 105, ., 2023. , 1, 2, 1 , , e-mail: s_paliani@yahoo.com .: +995 599 920493; 2 , , e-mail: leonratiani@gmail.com .: +82 010-5939-9055 . . , , . 2012 . . , . : ; ; ; . 1 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.01 1, 2, 3, 4, 5 1 , , , e-mail: maiadarchidze89@gmail.com, 2 , , e-mail: davit.kharazishvili@gmail.com, 3 , , e-mail: natela.varshanidze@gmail.com, 4 , e-mail: ninovaja@gmail.com, 5 , e-mail: inga_diasamidze@yahoo.com. 2022-2023 , . 1800-2300 , , , , , . , . . 59 (42 , 17 ). (20-88 .). 35 , 50-70 . 20-25 , , . 22 , 41 , 47 . 3, 2, 6, 1, 1, 34, 2, 2 1, 1, 1, 6, 1, 1, 30, 1, 1, 2. 35, 15, 3 . 6, 2 , „ “ 2, „ “ (iucn) 14 . : , , . , . 2023 . 59 . (20-88 .) (42 , 17 ). , , . , . (1964-1969 .), (1971-2011) ( , 1990). https://www.worldfloraonline.org , (1991). , . , . , , . (2810 .). , . , : 2432 ., 2420 ., 2541 ., 2450 . 3 , 2025 . ( , 2006). . , . , ( , 1971). , , . , ( , 1987, 2011, 2021). . , : , , , , . 59 , . (bussmann, et all., 2020). , , , ( , , . ) . , . 35 , 50-70 , 20-25 . , , . , , . 22 , 41 , 47 . 3, 2, 6, 1, 1, 34 , 2, 1, 1, 1, 6, 1, 4 1, 30, 1, 1, 2 ( 1.). 1. 35 , 15 ( , ) 3 , ( . 2., 1). 6 (picea orientalis, campanula lactiflora, ribes biebersteinii, abies nordmanniana, allium pseudostrictum, caucasalia pontica), 2 (campanula glomerata, cirsium imereticum ) (memiadze, et all. 2004). „ “ 2 (laurus nobilis, ostrya carpinifolia,), „ “ (iucn) 14 (urtica dioica, plantago major, picea orientalis, veronica beccabunga, bidens tripartita, ostrya carpinifolia, laurus nobilis, corylus avellana, mentha longifolia, mentha pulegium, cirsium imereticum, achillea millefolium, abies nordmanniana, trifolium pratense), lc ) https://www.iucnredlist.org/. 2. 0 10 20 30 40 34 1 1 6 2 3 6… 28% 6% 35 15 3 5 1. amaranthaceae amaranthus retroflexus l. amaryllidaceae allium pseudostrictum albov , , , apiaceae astrantia maxima pall. , , asparagaceae scilla monanthos k.koch , , , asteraceae helichrysum graveolens (m.bieb.) sweet asteraceae helichrysum plicatum subsp. polyphyllum (ledeb.) p.h.davis & kupicha asteraceae arctium palladinii (marcow.) grossh. , , , asteraceae bidens tripartita l. , , asteraceae cirsium imereticum boiss. , , , asteraceae achillea millefolium l. , asteraceae gnaphalium sylvaticum l. , asteraceae taraxacum officinale f.h.wigg. , , , , asteraceae caucasalia pontica (k.koch) greuter , , , , betulaceae ostrya carpinifolia scop. 6 betulaceae corylus avellana l. boraginaceae trachystemon orientalis d.don campanulaceae campanula lactiflora m. bieb. campanulaceae campanula glomerata l. , , colchicaceae colchicum umbrosum steven ericaceae vaccinium arctostaphylos l. , , ericaceae vaccinium uliginosum l. , , fabaceae trifolium pratense l. , gentianaceae gentiana septemfida pall. , , grossulariaceae ribes biebersteinii berland. ex dc. lamiaceae thymus transcaucasicus ronniger , , , , lamiaceae satureja spicigera boiss. , , lamiaceae origanum vulgare l. , , lamiaceae clinopodium grandiflorum kuntze , , lamiaceae mentha longifolia (l.) l. , , , , lamiaceae mentha pulegium l. , , 7 lauraceae laurus nobilis l. papaveraceae chelidonium majus l. pinaceae picea orientalis (l.) peterm. , , pinaceae abies nordmanniana (steven) spach , plantaginaceae plantago major l. , , plantaginaceae veronica beccabunga l. , , , polygonaceae polygonum carneum k.koch , polygonaceae polygonum aviculare aggr. , , , polygonaceae rumex alpinus l. rosaceae alchemilla caucasica buser , , rosaceae geum urbanum l. , , rosaceae rosa canina l. rosaceae rubus caucasicus focke rosaceae rubus idaeus l. , rosaceae aruncus dioicus (walter) fernald , urticaceae urtica dioica l. , , , viburnaceae sambucus ebulus l. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 8 1. 1., : 35 , 15 , ( , , ) 3 . . 66 %, 28 % 6 %. asteraceae 9 , rosaceae – 7 , lamiaceae – 6 , . : , , , , , . , . , . 2. , : , , , , 22 , 41 , 47 . 3. 3, 2, 6, 1, 1, 34, 2, 1, 1, 1, 6, 1, 1, 30, 1, 1, 2. 4. 6 , 2 . 5. „ “ 2 . 6. „ “ (iucn) 14 . 7. . . : 1. ., . „ “, “, . 2021. 2. ., ,, ”, ( , ) ,, ”, . 2011 3. ., ., ., ., . „ ( , ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 9 “, , . 6, n 1, 2024. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.34. 4. . „ “, „ “, . 2013. 5. . „ “, , 1969, ii, 508 . 6. ., xx . , , 1987. 7. , „ “, , 1964-1969, i-ii. 8. , „ “, , 1971-2011, i-xvi. 9. ., . „ “, , 2014. 10. . „ “, „ “, 1991. 11. . „ “, 1971. 12. ., „ ( ) “, , 2006. 13. ., ., . „ “, „ “, , 2023. 14. . . , . i, ii, „ ” . 1990. i. ii. 15. bussmann rw., paniagua zambrana ny., sikharulidze s., kikvidze z., darchidze m., manvelidze z., ekhvaia dj., kikodze d., tchelidze d., khutsishvili m., batsatsasvili k, hart re. from the sea to the mountains – plant use in ajara, samegrelo and kvemo svaneti, sakartvelo (republic of georgia), caucasus, journal of ethnobotany research & application, (20:50) 2020. doi:10.32859/era.20.09.1-34. 16. jakeli e., varshanidze n, zarnadze n., diasamidze i, dolidze k. ,,medical plants from the flora of ajara (south colchis) used against chronic diseases” international health sciences conference (ihsc 2018), nov. 2018 ihsc 2018. proceeding book.copyright©2018. isbn.international engineering, science & education group,. diyarbak r,turkey 17. jakeli e, varshanidze n, diasamidze i, zarnadze n, dolidze, k. boidiversity of medicinal plants of wild flora in ajara–south colchis and their usage in folk medicine. conference procesing books : iss2018 3rd international science symposium “new horizons in science”, at pristina, cosovo. 2018. 18. manvelidze z.k., memiadze n.m., charazishvili d.sh., varshanidze n.i., diversity of a floral area of adjara (list of wild grown plant species), annals of agrarian science, vol. 6, no. 2, 93. 2008. http:agrscience.gol.ge. 19. memiadze n. geographical and botanical survey colchian endemic species distributed in adjara. bulletin of the georgian academy of sciences. 170, n 1, 2004. p. 119-121. 20. www the wfo plant list (world flora online) 21. www.iucnredlist. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 10 results of ethnobotanical research of the arsiani and adjara-shavsheti ranges darchidze maia, kharazishvili davit, varshanidze natela, memiadze nino, diasamidze inga batumi shota rustaveli state university, batumi, georgia batumi botanical garden, batumi, georgia maiadarchidze89@gmail.com the use of plants in georgia has been relevant for centuries. especially in colchis, which is rich in valuable woody, essential oil, medicinal, tanning, food, dye, fodder and other plant resources. in order to introduce, collect and share the existing ethnobotanical knowledge among the population, field researches were carried out on the arsiani and adjara-shavsheti ranges, at an altitude of 1800-2300 m, on the summer pastures of chirukhi, macharelati, sarichairi, tsiphlnari, shuamta and tetrobi, in june-september of year 2022 and 2023. traditional ethnobotanical knowledge is still preserved among the population of these areas, which is lost over time. for the research, we used route expedition method, ethnobotanical survey with pre-made questionnaire and interview recording. herbarium material was collected for plant species identification, which was processed and reserved in herbarium fund of batumi botanical garden (batu). identification of plants, we used identifier of plants of georgia (1964-1969), flora of georgia (1971-2011) and identifier of plants of adjara (dmitrieva, 1990). as a result of the research, information was collected about 47 species that belong to 41 families and 22 genera. among of 47 species, tree – 3, tree-shrub – 2, shrub – 6, semi-shrub 1, shrub-grass – 1, grass – 34, of these coniferous tree – 2, deciduous tree – 1, deciduous tree-shrub – 1, evergreen treeshrub – 1, deciduous shrub – 6, perennial shrub-grass – 1, perennial semi-shrub – 1, perennial grass – 30, bi-perennial grass – 1, biennial grass – 1, annual grass – 2. medicinal 35, food 15, technical – 3 species. among of 37 species caucasus endemic 6 species and georgia 1 species. 2 species is protected by the "red list" of georgia and 14 species are protected by the international union for conservation of nature (iucn). key words: traditional knowledge ethnobotany, medicinal species, endemic georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 154 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.14 1; 2 1 , , , : m.khabeishvili@gtu.ge; , , , : n.khabeishvili@gtu.ge , , , . . , , , , . . : , , , , . , , , , , ; , , „slide mapping“; , ; , , ; ; . [1]. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 155 , , . , 60, , , , . , , „ “ [2]. , , ( . ."public-art") . . „street art“) [3]. . „ “, , , . .1). , . .1. . . „ “ 1967 . . „ “ 1974 . . „ “ 1974 . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 156 , , . , , , , [4]. , , . , , , , , , . ( . 2). , , , , , . .2. . . „ “ , , . „ “ , : , , ; ( . 3); : , , .; : , , ; : , [5]. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 157 .3. . . “ 2020 . ; . . “ 2023 . , , , . , ; ; , . , , , , , . : 1. evstratova t.a., kuleeva l.m., kupriyanov v.n., malakhov s.a., mikhailov s.m. modern trends in the field of artistic synthesis in architecture and design of the city // news ksuae 2023 2 (64), p.101-112, doi: 10.52409/20731523_2023_2_101, edn: xqbzok 2. koshkin d.f., krivokobylskaya k.i. art methods in a modern urban environment, architecture. restoration. design. urban science, 2024, 1 (3), p. 267-281 3. vilchinskaya-butenko, m.e. (2022) modes of visualization of urban art: street art vs public art. tomsk state university journal of cultural studies and art history. 47. pp. 18–34. (in russian). doi: 10.17223/22220836/47/2 4. speshilova, e. i. (2024). public art in the historical city: visualizing the local cultural code. urbis et orbis. microhistory and semiotics of the city, 4(1), 23–38. https://doi.org/10.34680/urbis-2024-4(1)-23-38 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 158 5. koshkin d.f., krivokobylskaya k.i. art methods in a modern urban environment, architecture. restoration. design. urban science, 2024, 1 (3), p. 267-281 sociocultural aspects of contemporary urban art mariam khabeishvili1; nino khabeishvili2 1doctor of architecture, associate professor, georgian technical university, e-mail: m.khabeishvili@gtu.ge; 2doctor of architecture, professor, georgian technical university, e-mail: n.khabeishvili@gtu.ge abstract the article discusses a diverse dynamic phenomenon modern urban art, as the result of the integration of various artistic forms and thematic directions in public spaces, in the context of a new type of formation transformation of the urban environment, conditioned by aesthetic practice and social action. public art and street art, which carry the specific content of urban art, are defined. the specifics of various unique artistic methods are reviewed, by which urban art implements aesthetic, social, cultural, educational projects. appropriate conclusions are made and probable development perspectives are set. keywords: urban art, public space, public art, street art, city design. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 461 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.43 „ “ gultamze.tavdgiridze@bsu.edu.ge , „ “ , . , , , 64 – 72 %. ( ) „ “ , . : „ “; ; ; ; , . , , . , , , , , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 462 . . , , , . , . , . . . [5] . , , , , , . . . „ “ . 7 , : 1. ; 2. pk+cao ( ); 3. + ; 4. + ; 5. + n1 ; 6. + n2 ; 7. + ; ( 250 ) 2 : 60% 40% [3]. . 38 . . #1. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 463 , , , , , . , ( #1). , #1 # pk+cao + nh4n o3 + co(n h2)2 + n1 + n2 + (nh4) 2so4 1 0,195 0,245 0,250 0,270 0,173 0,170 0,159 2 – – – – – – – 3 – – – – – – – 4 – – – – – – – 5 0,126 0,800 0,418 0,548 0,388 0,683 0,640 6 – – – – – – – 7 1,386 0,643 1,063 0,771 0,540 0,905 0,772 8 3,303 1,448 1,631 1,341 0,582 1,861 1,734 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 464 9 0,116 0,145 0,175 0,087 0,093 0,248 0,233 10 2,040 0,907 0,352 0,705 0,396 1,126 0,765 11 0,286 0,153 0,049 0,038 0,168 0,076 0,045 12 – – – – – – – 13 – 0,143 0,125 0,108 0,052 0,108 0,169 0,190 14 36,46 14,58 29,08 27,47 14,44 26,90 34,96 15 4,156 3,761 4,328 3,655 2,485 3,896 4,430 16 4,150 2,451 2,436 2,026 1,430 3,463 2,851 17 0,073 0,147 0,128 0,165 – 0,036 18 – – – – – – – – 19 1,435 1,216 1,241 1,025 0,783 1,309 1,030 20 – – – – – – – 21 0,195 0,214 1,147 0,130 0,143 0,208 0,147 22 – – – – – – – 23 0,548 0,333 0,134 0,282 0,220 0,383 0,351 24 1,878 0,590 0,680 0,501 0,354 0,680 0,572 25 0,324 0,230 0,078 0,086 0,078 0,216 0,153 26 – 0,432 0,128 0,141 0,211 0,128 0,125 0,064 27 0,653 0,202 0,305 0,249 0,207 0,498 0,249 28 – – – – – – – – 29 – 16,816 10,731 9,905 8,42 9,906 13,808 9,466 30 1,234 0,868 0,714 0,927 0,544 1,052 1,091 31 0,147 0,072 0,087 0,058 0,058 0,072 0,058 32 1,751 0,614 0,823 0,535 0,366 0,823 0,634 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 465 33 1– – – – – – – – 34 0,097 0,041 0,278 0,020 0,20 0,020 0,041 35 3– – – – – – – – 36 0,115 0,052 0,052 0,041 0,042 0,084 0,084 37 – – – – – – – 38 0,408 0,238 0,215 0,021 0,115 0,220 0,182 : . , , (k, p ) , . 1 2 , , . ( -3, -4, -6 -7 ) , ; , . -2 , , . , , 1,4 3,6 % , . ( ) „ “ . 64 72% . -2 -5, (p, ca, p ) , , ( -5 ) (64% 52%), . , n1 11,75 3,3% , . 3,5 % 6,1% , 6,3% 8,8% #1). , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 466 . . #1, , . n2 , . , , . . . [7, 8] . . [4] , . , . . , , , . , , , , . , ( #1). . . [8] . [4] , . , , „ “ , : ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; 1 ; 3 . : ( ). , . . , . . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 467 , [1] nh3 . , 1-3. , , , . . . d . . , , . . , . . . , . , . „ “ , . , . , . . , , „ “ , . , . , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 468 , . -7 . . , , . , . 1. . , „ “, #3, , 1991, . 57 – 59 2. . , „ “, #1, , 1989, . 90 – 93 3. , , 1977, . 52 4. . . , – « », ., 1983, . 496 5. . . , – « », ., 1969 , . 488 6. . . , – « », ., 1976, . 253 7. . . , ( ), . 3, ., – « », 1965, . 618 8. . . ( ), . 1, ., – « », 1974, . 755 9. https://wikipedia.org 10. https://consu-med.ru/ehnciklopediya/element/taurin/ 11. https://dzen.ru/a/ze0ulmvfazetenbh 12. https://fitomarket.com.ua/fitoblog/taurin-preimuschestva-i-pobochnye-effekty 13. https://helix.ru/kb/item/06-226 14. https://helix.ru/kb/item/06-437 15. http://nanit.ua/materials/873-aminokisloty-v-zhizni-rastenij.html 16. https://impellobio.com georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 97 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.04 philosophical origins of cryptography leonid-luka kazanji dedicated to the great georgian scientist and my most precious teacher, mr. aleko tsintsadze abstract cryptography is a powerful philosophical doctrine that shows the greatest connection in the most difficult process of cognition of the periods covered by the fog of human history. in the historical process of the formation and development of the abovementioned direction, the jews, the british and the civilizations of the far east played an immeasurable role. jewish thinkers, possessing great wisdom, created a unique system of cryptography, which had a great influence on the most difficult process of the formation and development of the worldview of the nations of the world. the merit of the jewish people to humanity is special and indescribable. there is a jewish kabbalah a very complex philosophical system, which is based on 75 complex algorithms. the word kabbalah itself was one of the first to be used by the great jewish thinker solomon-ibn-gebiro. the works of yitzhak-lur ashkenazi played a huge role in the development of the above-mentioned teachings. jewish culture contains great wisdom, which is confirmed by historical and philosophical research. jewish thinkers created a unique cryptosophical concept that skillfully combines philosophical paradigms and the most complex concepts. the british played a huge role in the creation of this direction, who formed a unique mythosophical system, which is confirmed by the activation of historical and philosophical research. british cryptosophical culture can rightly be considered the best astrosophical example in europe. british philosophy is based on the worldview principle of freedom and dogmatic balancing, which facilitates cultural progress and plays a huge role in the most difficult, truly supra-epochal process of the multifaceted development of world civilization. indians, chinese and japanese create original systems, which is reflected in the speed of development of cryptosophical thinking in the far east. the above-mentioned ethnogenetic connections appear to us as the guardians of an intellectual treasure of world significance, which gives the greatest creative energy to the nations of the world in an amazing way of strengthening the humanistic principle of cryptosophical thoughtfulness. keywords: cryptography, iberiosophia, astro-mathematical realism georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 98 the world is a spatial and temporal given of the most complex mental systems of mutual balancing, which is based on the psychophysical astrostrata of the interaction of time, space and matter. the world is built according to the principles of the trilateral action of mathematical, logical and metaphysical elements, which is reflected in the truly supraepoch process of practicing the informational quality accumulated in the conscious field of humanity. the world combines functional genetics, psychogenetic activation and a mental cosmosophical system built on ideational-subjective reasoning. the world represents an infinite area of activation and congruent movement of psychointromathematical dimensions in space-time, which is confirmed by the multifaceted activation of historicalphilosophical research. the psychointromathematical dimension is defined as follows the astrosophical system of spatial astrogem-temporal philosophical meaning-making of the astrogenic interaction in the axionomic plane of the numerical informational quality of the world and the lexical-metaphysical structural determination, which is based on the most powerful principle of psychonomic mutual balancing of the beginnings and meanings. the psychointromathematical dimension represents an astrosophical systemic activity, which is fed by transcendental thought energy. the above-mentioned dimension is one of the largest thought elements in the supra-meaningful conceptual system, which is confirmed by the rapid increase in the degree of activation of historical-mythosophical studies. psychomathematical dimensions show a great connection with mathematical philosophy, in particular, numerical quality is one of the most powerful foundations of essential activity and the most important driving force of informational qualitative thinking. number consists of numbers, therefore, when describing the psychomathematical dimension, great importance is attached to numerical astrosophy, which is interpreted as follows number is the most general systemic origin of the mathematical quality of the world, which concretizes the concept of origin number, and numerical quality creates an astral space in which a very interesting and extremely important philosophical process takes place contemplation of the process of formation and development of the cosmos as a system of thought. numerical metaphysics is an allostrophic mechanism for the cognition of psychomathematical dimensions, which manifests itself in spiritual activity and astrosophical thinking. in the study of psychomathematical dimensions, great importance is attached to psychochemistry, which is defined as follows a new philosophical direction that seeks the logical origins of the astral forms of the qualitative-psychogenic interaction of man as an individual and the world, which primarily aims at the cognition and perfection of the transcendental forms of astro-philosophical active spirituality. psychochemistry is a unique psychonomic direction, the cognition of which will open the way for us to the apophatic peaks of the wisdom of the world, which is at first glance incomprehensible. psychochemical thinking shows the greatest connection with numerical philosophy, in particular, number is the beginning of psychonomostratic activation, and digit is creative energy, which is reflected in the comparative-axiomatic qualitative interaction and mathematical balancing of numerical structural determinations. psychochemistry as a new georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 99 philosophical doctrine is deeply connected with the philosophy of history, which is confirmed by historical-philosophical and metaphysical research. psychochemistry considers historical philosophy as a qualitative field of movement of psychogenic systems, which is reflected in the qualitative indicators of the development of informational functional systems. historical metaphysics has a very interesting functional connection with cryptography, which is confirmed by the correct conduct of the process of fundamental cognition of world history. cryptography, also known as secret writing, is the oldest philosophical theoretical system in human history, the creation of which is associated with atlantis, as the oldest civilization of the human race. atlantis, the same atlantean the country of the ten paths of wisdom, which united the whole world and possessed indescribable knowledge about the world. the atlanteans attached great importance to intuitive thinking, since the rmoahals, tlahuatls and toltecs, as atlantean tribes, paid great attention to intuitive thought telepathy, which they considered the best way to correctly understand the world. the atlanteans played a huge role in the supra-epochal process of the formation and multifaceted development of human philosophical, metaphysical and psychogenetic thinking. atlantis was a great civilization, the primary goal of which was to perfect human thinking and strengthen the wise connection with the beyond. rudolf steiner develops very interesting views on the historiosophical mission of the atlantean civilization, in particular, the aforementioned european thinker develops a view on the formation of time-based metaphysics in atlantis and the highest wisdom of the atlantean culture. atlantis, the pacific, and hyperborea were a single culture, which was spiritually protected from evil by the lemurian, the same atlantean priests. the lemurians played a major role in the supra-epochal process of forming and perfecting the governing laws of atlantean psychonomic thought. atlantis was a psychostrategic-cultural genetic system that had a huge impact on the most difficult, truly supra-epoch process of perfecting the ideology and educational thinking of the pre-antique world. the atlanteans created a unique concept of the philosophy of cryptography, which i personally call cryptosophical thinking. cryptosophical thinking involves the mastery of the enormous spiritual potential of philosophical coding that transcends epochs and space-time, which is expressed in the perfection of supra-sense activity and the strengthening of the purposefulness of the multifaceted development of qualitative-axiomatic thinking. atlantean cryptosophy acquires a huge functional load in the truly difficult supra-epoch process of objective cognition of pre-ancient civilizations. the sumerians appear to be the direct heirs of the atlantean civilization, who are one of the atlantean tribes that survived the cosmological cataclysm after the fall of atlantis. the sumerian civilization was one of the most highly developed cultures of the pre-ancient period, which is confirmed by the correct conduct of archaeological, mythological and philosophical research. the sumerians created a unique system of philosophical views, which had a huge impact on the general process of the formation and development of human thought. in the study of sumerian culture, i singled out a separate philosophical direction, which i called taseogesimal philosophy, which georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 100 implies the consideration of numerological astrosophy and mathematical calendar systems in a single conscious field. moreover, sumerian thinkers create the most complex mathematical systems, which had a huge impact on the extremely important process of the development of modern mathematical science. the sumerians formed a unique calendar system, which determined new distinctive landmarks in the scientific progress of the peoples of the pre-antique period. the sumerian civilization was a mathematical system, the basis of which was logicism, philosophical nebulation and astrological activation. sumerian culture is also characterized by cryptographic achievements, in particular, the above-mentioned civilization developed cryptosophical thinking and created an interesting mythological field for example, the deity enki enkiang the word means the pouring of the wisdom of the guardian and master of the netherworld into the soul and heart of man, which proves the existence of cryptomythological thinking in sumer. moreover, for example, gilgamesh gilegan hamuh namesh a man from the land of living men the cryptomythological code reflects the preservation of atlantean origins in the sumerian myth. sumer the word is encrypted as shumaru that is, the domain of spirits. this version is also supported by the data obtained as a result of the study of the akkadian myth. in the sumerian language there is the word amaletu, which from a cryptosophical point of view is encrypted as amare eletu namer that is, by the will of the lord of thoughts. in the sumerian language we find very interesting examples from a mathematical point of view, in particular, the sumerians paid great respect to the numbers six, seven and nine, which implies the theoretical beginning of the existence of the ancient signs of numerological astrosophy in sumer. the sumerians played a huge role in the process of correctly solving the most difficult supra-epochal tasks of the multifaceted progression of human cryptosophical thinking. sumerian civilization is the ancient beginning of human culture, which is confirmed by overcoming the challenge of fulfilling the purposefulness associated with the multifaceted activation of historical-philosophical research. ancient egypt is one of the oldest cultures and the most powerful socio-political system in human history, which had a great influence on the psychonomic, culturogenic and metaphysical development of the world's nations. ancient egyptian culture is distinguished by a special technology of cryptosophical coding, which determined the path of human development. the egyptians paid great respect to the deities who ruled the world. for example, in ancient egypt, great importance was attached to the ancient atlantean cryptosophical wisdom treatises the socalled thoth-atlantean emerald tablets. egyptian priests considered the supreme deities ptah, thoth, osiris, horus and others to be the ruling forces of the world and the protectors of egypt. according to kurt joachim sprengel, the egyptian myth contained enormous wisdom in many directions, which is confirmed by historical and mythological research. egypt the same keme, the same aegyptus egyptus, or the country of the ptahides. the egyptians achieved great success in the fields of mathematics, astronomy, chemistry and philosophy. according to one of the most common opinions, the term chemistry itself comes from the ancient egyptian word chemea chemes, or the action of substances. the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 101 egyptian language is distinguished by an interesting depth of cryptosophical coding for example, hashekh ove nelin, also known as gekhshe or ove nilen, which means meeting death with a pure heart. according to egyptian myth, after death, the human soul was presented before the heavenly court the goddess anubis placed the human heart on one side of the scales, and a feather on the other if the heart outweighed the feather, the human soul was sent to the realm of hell in the realm of oil. the heart was a symbol of purity in the myth of the ancient egyptians, which is due to the strong influence of ancient atlantean cryptosophical traditions. the egyptians played a huge role in perfecting the atlantean mythosophical and mystical thought at a supra-epoch level. ancient egypt is often called one of the first formed socio-political systems in the history of mankind, which is confirmed by historical and philosophical studies. the egyptians developed human philosophical thinking and played a huge role in the most difficult, truly complex and supra-epoch phenomenological process of fulfilling the historical-metaphysical mission of the multifaceted progress of the peoples of the world. after discussing the achievements of the civilization of ancient egypt, let us turn our attention to the far east-indochina. the culture of india was formed by the tlavatl-dravidians, who created the most powerful civilization near the rivers indus and ganges. indian cryptosophy shows a great connection with numerical metaphysics and mythology. the indian religion hinduism arose on the basis of dravidian wisdom. let us consider the mathematical patterns of indian cryptosophy. indian mathematics is a systematic combination of dravidian wisdom and indo-aryan ideas, namely, the dravidians played a major role in the most difficult process of the formation and development of indian civilization. to improve the quality of the argumentation of the above-mentioned opinions, we consider it appropriate to name specific facts for example, the epicycles created by the indian mathematician aryabhata are described in this way the number reflects the digital quality, the digital quality is based on the astrosophical cycle, and the astrosophical cycle develops in time and space. epicycle cause, purpose, result, which in turn gives rise to a new cause and, accordingly, epochal purposefulness. aryabhata's scientific thought played a huge role in the truly difficult process of the formation and multifaceted development of indian mathematical philosophy. aryabhata's epicycles are built on the dravidian model of numerological astrosophy, which is nourished by atlantean wisdom. aryabhata's mathematical philosophy played a huge function in the most difficult process of the multifaceted progression of the civilizations of the far east. the famous indian mathematician aryabhata, through the creation of epicycles, develops a view on the creation of reasonable models of mutual balancing of dravidian and indo-aryan wisdom systems. epicycles are interpreted in this way numerical data is a numerological structural determination that combines astrosophical informational quality and axiomatic causality in the philosophical space, and the abovementioned philosophical area is transformed into a systemic field of organizational ideas that determines the orientations of the development of human philosophical and metaphysical thinking, which is confirmed by the multifaceted activation of mathematical georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 102 research. aryabhata's philosophical doctrine is a unique theoretical system that played a huge role in the most complex process of the multifaceted development of far eastern civilizations. after describing the epicycles of aryabhata, i consider it appropriate to focus on the ideas of another great indian mathematician and thinker, brahmagupta. brahmagupta played a major role in the formation and multifaceted development of dravidian mathematical mysticism and philosophy. brahmagupta created a unique mathematical conceptual system, which had an immeasurable impact on the speed of the epochal development of the far eastern civilizations. brahmagupta is one of the brilliant representatives of the indian cryptosophical school, who accomplished a great mission in the form of creating unique models of mutual balancing of the dravidian and indo-aryan culturogenic systems. the above-mentioned great indian mathematician attached great importance to mathematical intuitionism, which is manifested in the knowledge of the paleogene origins of mathematosophical thought. brahmagupta is one of the founders of the indian school of numerological astrosophy, which is distinguished by its great functional quality and informational activation. brahmagupta's mathematical philosophy played a major role in the historical-philosophical process of creating bhaskacharya's ideology and mathematical treatises. bhaskacharya's mathematical literature was considered one of the best scientific treatises in the far east for many centuries. bhaskacharya creates the lilavati a manual on calculations, as well as the bijdahanita a treatise on algebra and the grandgahanita a treatise on geometry. the above-mentioned works created by bhaskacharya still play a major role in the most difficult, truly epochal process of overcoming the challenges associated with the scientific study of the history of indian mathematics and philosophy. the indian mathematical school played a huge role in increasing and strengthening the achievements of the civilizations of the far east. moreover, indian thinkers created an important concept of cryptomathematical thinking, which had a huge impact on the formation and solidification of the historical-philosophical and systemic-worldview thinking of the peoples of the world. indian culture combines atlantean wisdom and tlavalian knowledge, which is clearly confirmed by ensuring the course of a highly complex process of solving cryptosophical problems associated with the multifaceted activation of historical-philosophical research. currently, the challenge of identifying the qualitatively distinctive features of the indian and chinese schools of mathematical paleosophy deserves attention in particular, indian mathematical paleosophy is based on the purposefulness of the search for origins, after the fulfillment of which a person reaches the cryptosophical peak and merges with the eternal radiance of the afterlife. indian thinkers attached decisive importance to finding the beginning, which they had as their general goal. the mathematical-paleosophical philosophy created by the indians gives a huge role to historical metaphysics and psychothermism that is, to astrosophical spirituality. indians, as descendants of the dravidians, attached paramount importance to historical-philosophical thinking, which is confirmed by solving the problem of the multifaceted expansion of historical-metaphysical research. a qualitatively different georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 103 idea from that of indian mathematicians was developed by the greatest thinkers representing the xiongun-chinese world, the most powerful civilization of the far east. chinese philosophers attached great importance not only to the search for the beginning, but also to the perfection of the essence. for example, according to the philosophy of laotzu, the beginning is revealed in the essence, the beginning of the essence gives the function of the essence to the beginning of the essence, the essence is the primary beginning that creates the form, and the form is the effective result of the essence, which is achieved through the harmony of the soul and mind. lao-tzu's philosophy is set forth in the taoden-jing one of the oldest and most powerful philosophical treatises of mankind, which had a great influence on the epochal process of the development of chinese and world philosophy in general. lao-tzu created the idea of the comprehensiveness of sangye ove tranquility, which became the stunning discovery of the white dragon of chinese philosophy. the concept of laozim gives primary importance to the harmony of the soul and mind, which is presented as the driving and animating force of the universe. for example, in chinese myth there is a legendary warrior erlang shen, who travels through the astral realms of good and evil and eventually reaches the essence of hengshou tranquility. the chinese philosopher laozi also attached great importance to free will, which was considered one of the highest forms of interaction between man and the universe. a different ideological system from the concept of laozim was created by another great chinese philosopher, confucius, according to which the world is an order, which man considers a higher power and considers himself not only a part of the intellectual order, but also its natural guardian. moreover, according to confucius, the cosmic order is based on strict laws, which are determined by the will of divine forces. confucianism is an original system of cryptosophical analysis, which involves the preservation of order and the training of the human spirit in struggle. the ideological findings of lao-tzu and confucius had a great influence on chinese mathematical philosophy, which is confirmed by the activation of historiosophical research. the great chinese mathematician wang xiaotong attached great importance to the use of the digital structuring of numbers according to philosophical principles. moreover, the aforementioned great chinese mathematician attached great functional importance to the formation and development of stable essential links between numerical metaphysics and practical mathematics, which simplified the goal of solving seemingly insurmountable challenges of world cognition. the theoretical system created by wang xiaotong is an original philosophical model that has played an immeasurable role in the epochal process of development of chinese mathematics and philosophy in many directions. like xiaotong, great importance is attached to the phenomenological doctrine of liu hui, which involves the use of numerical analysis to provide an objective description of the processes taking place in the world. the above-mentioned great chinese thinkers played a huge role in the process of creating chinese philosophy as a human phenomenon. the history of the dropa people is a perfect example of the coding of mathematical cryptosophy, the study of the sacred roots of which leads us back to the great atlantean georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 104 civilization. chinese philosophy is based on the endless movement of thoughts, which gives us wisdom about the world. the original philosophical systems created by the chinese have become the most powerful examples of eastern philosophy, which is clearly confirmed by solving the problem of expanding historiosophical and metaphysical research. chinese philosophy played a turning point in the most difficult process of forming and perfecting the cultural-genetic systems of the far east. chinese philosophy had a great influence on the epochal process of forming and strengthening the worldview of the population of japan, one of the most powerful cultures of the far east. the japanese nation is one of the oldest ethnogenetic unions that created the greatest cultural system, in particular, the representative of the japanese myth, the deity of death, shinigami the same shinu enen gami the owner of the sword of death represents a cryptosophical phenomenon. in japanese mythology, there is the king of hell, enma-enin ama, or the power of fire, as well as two demons, gozu and mezu, which are stunning examples of sacred cryptosophical coding. japanese cryptosophical philosophy shows a great connection with the atlantean culture of ay, which is confirmed by the study of japanese myths. the japanese are a powerful people who modernized atlantean cryptosophia and played a major role in the formation of original systems of mythological coding. for example, the secret of the 7 spears of the japanese shizugatake is an example of sacred cryptosophical coding and expresses 7 psychonomic principles that are united in one great dimension. for example, the semimythical warrior amidamaru amad-em-maru the warrior for the immortality of life expresses astrosophical and numerological cycles. in japanese myth, there is a great trace of atlantean cryptosophy, which is confirmed by historical-mythological and metaphysical research. the japanese nation is a powerful culturogenic system, which has played a huge role in the most complex process of objectively foreseeing the governing laws of human philosophical, metaphysical and logical thinking. japanese culture has had a great influence on the implementation of the purposefulness of the multifaceted development of far eastern civilizations. japanese literature for example, the works of kimitake hiraoka, kazuo ishiguro, ryunosuke akutagawa are permeated with cryptosophy. japanese culture is a direct heir to the atlantean civilization of yama-ove, which is confirmed by historiosophical and metaphysical studies. the unique philosophical models created by the japanese represent an information base that still plays a major role in the supra-epoch process of forming and developing objective ideas about the astrophysical secrets of the far eastern civilizations. japan is an ancient civilization that, together with india and china, played a decisive role in the most difficult process of creating the culture of the far east. the cultural system of japan played a huge role in the most difficult process of the multifaceted development of the far eastern civilizations. now let's consider the function of the cultural space of the indians in the direction of the development of cryptography. indian civilizations are of great importance in the formation and development of world mathematical, logical, and metaphysical thought. indian philosophy was based on antrevonistic thinking, which implies the strengthening of a permanent connection with georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 105 the otherworldly worlds and the eternal struggle against the enemy. let us consider the mayan culture the civilization of the mayatec or the successors of the mayan sages, the same ayan tecum. the mayan tribe possessed great knowledge in the fields of mathematics, astronomy, medicine and cosmology. ignatius donnelly directly states the maya are the cultural heirs of the colchua tribe, who came from atlantis the above-mentioned opinion is supported by the following circumstance the mentioned scientist relied on the information of the spanish missionary diego delanda, who was a person who managed to get acquainted with the richest mayan literature before the physical destruction of these treatises by the european conquerors. the mayan culture shows a great connection with the aztecs, who possessed very interesting wisdom in the fields of mathematics, astronomy and cosmology. moreover, there are many cryptosophical codes in the aztec myth. for example, ahuizotli, the mythical creature of the aztecs, who was associated with evil, is encrypted as ahuan zebu otli or the terrifying water monster. the aztecs, together with the maya tribe, played a huge role in the truly complex process of creating and multifaceted progression of paleosophical american civilizations. there was also the wampanoag tribe, which, in my opinion, shows the greatest historical-genetic connection with the ancient olmec civilization. the dayton rock inscription is still shrouded in mystery to solve this problem, a large-scale scientific study of the historical-philosophical and psychogenetic connections of the ancient cultural systems of the indians and the atlantic civilization is of great importance, which will simplify the knowledge of the past of the indians and humanity in general through the use of objective methods. the indians acquired a huge functional load in the most difficult process of implementing the supra-epochal purposefulness of the formation and implementation of world mythosophical cryptography, which is confirmed by the solution of the task of activating historical-philosophical logical and intellectual research. now let us turn our attention to the german-scandinavian world, which is characterized by the greatest mystical depth. the above-mentioned civilization represents a cultural space that requires paleogenetic studies we propose the establishment of a new concept of historiosophical time, which implies the connection of psychonomic dimensions with psychostrategic conceptual systems, which is reflected in the supertemporal active mechanistic process of transformation and natural expansion of the information base concentrated in the conscious field of humanity. in order to improve the quality of the argumentation of the above-mentioned opinions, we consider it appropriate to name specific facts for example, the confrontation between sigurd eysteinsson and malke brigde is a vivid example of historical-philosophical cryptosophical coding, namely, the former embodies spiritual power, while the latter embodies immense ambitions combined with physical strength, which becomes a prerequisite for the aforementioned mythical hero's captivity by the spirits-agents of evil. let us consider the challenge of determining the geographical location of the mythical homeland of the vikings midgard from a cryptographic point of view mid-gar-ardi, or in the ancient laz language the essence that gives us life moreover, according to scandinavian myth, this country is georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 106 located between two seas and surrounded by mountains a complete geographical description of the modern caucasus, the migration of the viking ancestral tribes from central asia or the far east is not confirmed by anthropological, archaeological and historical-philosophical research. the ancient scandinavian writing-runes, which the viking sages called the futhark, acquire the greatest functional significance. the phuthians are an ancient caucasian tribe that played a huge role in the most difficult process of forming and strengthening the world civilizations of the pre-antique period. the phuthians are often called the ptahidas, which confirms the presence of caucasian traces from a lexicological and cryptographic point of view. the above-mentioned cultural space played an immeasurable role in the supra-epoch process of forming and strengthening the mythosophical principles that determine the functional-structural structure of western civilization. scandinavian culture had a great influence on the amazing process of creating the mythosophical worldview of the european peoples and fulfilling the greatest purposefulness of supra-spatial development. let us now turn our attention to the first founder of western civilization the british cryptosophical culture, which is the fruit of the natural interaction of intramathematical systems. in particular, in british civilization, the traces of the culturogenic activities of the pelasgians, etruscans, iberians, hellenes, and romans are most clearly visible. great britain is the creator of the most powerful theoretical systems, which include the cultural and scientific achievements of all civilizations in the history of mankind, moreover, british culture connects this cultural progress with the era and gives it a new civilizational mission. great britain is a country of ancient culture, the study of whose origins leads us to the celtiberian civilization. great british culture plays a major role in the process of understanding caucasian civilization. for example, the sword of the legendary british monarch arthur is called escalibur. the above-mentioned word is directly related to the ancient caucasian tribes-khalibas, who for many centuries possessed the secret of iron tempering, which is confirmed by the multifaceted activation of historical and philosophical research. the art of cryptosophy coding is also clearly visible in british literature and poetry for example, in the works of william shakespeare, byron, and berks. the british have fulfilled the greatest historiosophical mission in the form of the realization of the most general universal purpose of enriching the culture of the peoples of the world and developing stunning worldview ideas. great britain is the creator of the modern world order along with the united states of america. british civilization is the direct heir of the atlantic culture, which is confirmed by the multifaceted activation of mythosophical, historical-genetic and lexicological studies. the british have played a decisive role in the implementation of the goal of the systematic improvement of european civilization, which is confirmed by the increase in the degree of activation of historical-philosophical studies. britain is the heart of europe, as has been proven time and again in the truly difficult philosophical process of overcoming philosophical, economic, and ideological challenges. to prove the reasonableness of the above-mentioned opinions, we have created two new cryptosophical concepts astro-mathematical realism, which implies the scientific georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 107 substantiation of the relationship between numerical conceptual systems and logical natural wisdom, which are philosophically connected with the psychogenetic spatial data of the mathematical dimensions of the world. the second concept is the astrosophical civilizational model, which includes the connection of culture with the socio-political, economic, historiosophical and metaphysical supertemporal spatial systemic area. it can be said without exaggeration cryptography is the most difficult, most complex essentialformogenic expression of the human mind, which is confirmed by the activation of mathematical, philosophical and psychogenetic cognition. the most classic example of the astrosophical civilizational model is great britain, which, while preserving centuries-old traditions, has made the most powerful progressive move in all directions. it can be freely said that great britain and the united states of america have preserved and developed the cryptosophical heritage, which is primarily related to the knowledge of the past of mankind in the struggle to overcome the challenges of the future. personally, in my opinion, cryptography is the most powerful philosophical doctrine that has played an immeasurable role in the most difficult, truly supra-epochal process of perfecting human philosophical thinking at the level of the aggressor. it can be said without exaggeration the world develops cryptosophical principles in accordance with natural wisdom and gives the greatest functional load to the phenomenological path of progression of astrosophical thinking in the individual. in the modern era, cryptography has transformed into an extremely complex doctrine, which has determined the path of development of world philosophical thinking. directly, in my opinion, the cryptosophical heritage is subject to protection and warning moreover, the preservation of the culture of the world's peoples without the fulfillment of the above-mentioned historical-philosophical significance can be considered a truly unrealistic task. cryptosophy is the basis for a bright future for humanity, which has been proven thanks to overcoming the challenge of objectively studying the results of large-scale scientific research in the west and the east. references: 1. aleko tsintsadze-astrolinguistics, 2025 2. aleko tsintsadze-ancient civilizations in modern times, 2020 3. count louis hamon-the cairo book of numbers, 2025 4. manly palmer hall-the occult anatomy of man, 2023 5. paul sediri-occult medicine, 2022 6. rudolf steiner-esotericism, 2001 7. bertrand russell-history of western philosophy, 1999 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 571 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.40 , , , , „ “ , . . , 10 , 980(+/-5) . , . 90% 10%. , . , 10%. . , 1015%, 2-3 ( ) . : , , . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 572 . , , , , . . . , , . . . . , , . , , . . ) . : , . , , . . . ( . 1) [1], (0.8 1.675 ) . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 573 , . , . , . ( . 2) . 3) , : . : , , , . : , , , , , . 10 ( ), 980(+/-5) . , , . (10 x10 ) . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 574 -24 . , . . . 2 . 3 ( . 3) , . 10 x10 , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 575 ( 30 ), . . 35 ( ). 1 10 , (35 8%). . , . 90% 10%. , ( -1, -2, -3). -1 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 576 -2 -3 10%. -1, -2 -390%, 70% 10-%. , 10%. . , 10-15%, 2-3) . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 577 , , , . 1. . . , . . , . . , . . , . . . . « », 2023, t. 4, 1, . 72-77. 2. . . . , 2010, 17 . acquisition of hard-to-detect objects in airspace, utilizing modulated laser radiation for perimeter control. shalva kakabadze, tengiz khachidze, guram chaganava, inga kapanadze, nikoloz khachidze lepl institute "optica" abstract the paper presents studies designed to create a detector device for objects that are difficult to detect in airspace by radar. the principle of operation of the device is based on the use of modulated laser radiation. in particular, a 10 w laser with a wavelength of 980 (+/-5) nm was used in the studies. the studies were mainly devoted to the extent to which the quality of the received signal depends on the pulse filling capacity of the transverse pulse control signal in laser modulation. the experiment was conducted for transverse pulses of the modulator with a filling capacity of 90% to 10%. both the modulated signal and the signal reflected from the object were recorded with an oscilloscope. the studies showed that the quality of the signal reflected from the object does not deteriorate with a decrease in filling capacity and it is quite good even in the case of a filling capacity of 10%. this fact was also confirmed when recording the signal reflected from the object with a headset. this leads to the conclusion that reducing the pulse fill factor to 1015% by using a transverse pulse control signal in the modulation will allow us to increase the factory-allowed power of the laser by 2-3 times, and it will be possible to receive signals from quite large distances (hundreds of meters) and, accordingly, detect objects. keywords: laser, modulation, signal. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 384 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.35 სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების მასმედიის, კერძოდ ტელევიზიის, ინტერესი განათლების საკითხებისადმი (სამეცნიერო სტატიების მიმოხილვა) მარიამ ქარჩავა-შარტავა კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, სოციალურ და ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, მასობრივი კომუნიკაციის სადოქტორო საგანმანათლებლო პროგრამა; mariam.karchava-shartava@ciu.edu.ge; +995 579 02 4848 რეზიუმე ვინაიდან მასმედია მიიჩნევა იმ ძალად, რომელსაც საზოგადოებრივ აზრზე შეუძლია მოახდინოს ზეგავლენა, საინტერესოა, არასათანადო დროის გამოყოფა საეთერო ბადეში განათლების საკითხებისადმი და მწირი რაოდენობის საგანმანათლებლო გადაცემები რა ტიპის მიზეზ-შედეგობრივ კავშირშია სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების საზოგადოების ცნობადობასა და მსოფლმხედვლობასთან. ქვემოთ მოცემული ცხრა აკადემიური ნაშრომი შეეხება განათლების საკითხებისადმი ინტერესის დონეს, როგორც მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების, ასევე მეცნიერებისა თუ მკვლევრების მხრიდან. კვლევის ფოკუსში მოქცეულია ურთიერთკავშირი განათლების, მასმედიისა და ინტერნეტის (როგორც ინფორმაციის მოძიების ახალი ინსტრუმენტის) ურთიერთკავშირზე. ავტორები თავიანთ ნაშრომებში განიხილავენ ზემოთ ჩამოთვლილი კომპონენტების ურთიერთზეგავლენას, აღნიშნავენ იმ განმაპირობებელ ფაქტორებს, რომელთა გამოც არ/ვერ ხდება ფართო საზოგადოებისთვის ახალი ცოდნის შეთავაზება ხარისხიანი მედიაპროდუქტის სახით. უკვე ჩატარებულ კვლევებში მასობრივი კომუნიკაციების საშუალებები, კერძოდ -ტელევიზია, განიხილება იმ მძლავრ ინსტრუმენტად, რომლის მეშვეობითაც შეიძლება სწავლა-სწავლების პროცესში პროგრესირებადი პროცესების მიღება. აგრეთვე დიდი ყურადღება ეთმობა სასწავლო პროცესში ახალი მედიის ჩართვას, თუმცა არა მხოლოდ პოზიტიურ ჭრილში, არამედ მკვლევრებისთვის საინტერესოა ის უარყოფითი მხარეებიც, რომლებიც თან ახლავს ახალი მედიის ჭარბად გამოყენებას. განხილული კვლევების ანალიზის ნაწილში გამოკვეთილია ახალი მედიისა და ტელევიზიის შედარება, დასახელებულია თითოეულის ძლიერი და სუსტი მხარეები და მოცემულია რეკომენდაციები, თუ რა შემთხვევებში შეუძლია ამ მედიუმებს და ზოგადად-მასმედიას, მომხმარებლისთვის გახდეს დამხმარე ძალა და ცოდნის მიღების წყარო. ცხრავე სამეცნიერო სტატიაში ფიგურირებს შემდეგი მოცემულობა: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 385 ა) აუდიტორიისთვის შემეცნებითი/საგანმანათლებლო ინფორმაციის არასაკმარისი მოცულობით მიწოდების პრობლემა; ბ) ინტერნეტისა და ტელევიზიის არასათანადოდ, ჭარბად გამოყენების პრობლემა; გ) მასობრივი კომუნიკაციების საშუალებების მიერ შემეცნებითი მედია-პროდუქტის არასათანადო პოპულარიზაციის პრობლემა. ეს ყოველივე მკვლევრების აზრით, იწვევს საზოგადოების გონებრივი შესაძლებლობების განვითარების შეფერხებას, ანალიტიკური უნარ-ჩვევების ჩახშობასა და ზოგადი განათლების შემცირებას. საკვანძო სიტყვები: სამხრეთ კავკასიის ქვეყნები, მასმედია, ინტერნეტი, ტელევიზია, საქართველოს ტელევიზიები, სომხეთის ტელევიზიები, აზერბაიჯანის ტელევიზიები, განათლება, განათლების საკითხები, განათლების პოლიტიკა, საგანმანათებლო გადაცემები. თემის მიზანი და ამოცანები: ნაშრომის მიზანია შეისწავლოს, გაანალიზოს და განაზოგადოს წინამდებარე კვლევების ძირითადი მიგნებები და დასკვნები და ამ ცოდნის სინთეზის შედეგად შექმნას საფუძველი ახალი კვლევებისთვის მასმედიის (კერძოდ ტელევიზიების) და განათლების სისტემის ურთიერთკავშირის განმაპირობებელი, განმავითარებელი და შემაფერხებელი ფაქტორების შესახებ, რათა შევძლოთ აღწერილი პროცესი დავაკავშიროთ სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების საგანმანათლებლო და მედია პრაქტიკასთან. კვლევის მეთოდები კვლევის მეთოდებიდან გამოყენებულია: თვისებრივი კონტენტ-ანალიზი, მოდელირებული კვლვევის დიზაინის ძირითადი სტრუქტურული კომპონენტების მიხედვით. -ტექსტური წყაროებიდან შეგროვებული მონაცემების თემატური ანალიზი ნაშრომის თეორიული და პრაქტიკული მნიშვნელობა განათლებისა და მედიის ურთიერთკავშირზე, მითუმეტეს ტელევიზიის, როგორც განათლების პროცესში ჩართული და პასუხისმგებელი რგოლის, აღწერა და მის ფუნქციებზე, ამოცანებზე ვრცლად მსჯელობა გვხვდება მწირი რაოდენობის სამეცნიერო სტატიაში. ჩემს ნაშრომში ვრცლად არის განხილული მასობრივი კომუნიკაციების საშუალებით განათლების პოპულარიზიცია დადებით და უარყოფით ჭრილშიც. ხდება ტელევიზიის და ახალი მედიის შედარება ერთმანეთთან, წამოწეულია უმეტესი პრობლემური საკითხი, რაც აფერხებს ტრადიციული მედიის აუდიტორიის მიიერ მიზანშეწონილ გამოყენებას. რაც მთავარია, ზემოთ ხსენებული თემა შემდგომ იქნება მორგებული სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებს და მათ პრაქტიკას: მედიისა და განათლების სექტორის ურთიერთკავშირსა და თანამშრომლობას. თეორიული ჩარჩო ვინაიდან ნაშრომში არის ცოდნის გავრცელებაც, სიახლეების დიფუზიაც, ტექნოლიგიების გამოყენებაც ზემოთ მოცემულ თემას ვხედავთ მედია ეფექტების თეორიის ჭრილში. ერთერთი მათგანი არის ფრეიმინგის ეფექტი, რომლის ავტორებიც ორი ისრაელელი ფსიქოლოგი: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 386 დანიელ კანემანი და ამოს ტვერსკი არიან. ვინაიდან ფრეიმინგის ეფექტის მთავარი არსი მდგომარეობს მის უნარში ჩამოაყალიბოს აზრები, მოსაზრებები, გადაწყვეტილებები, შეგვიძლია მივიჩნიოთ, რომ ხარისხიანი სატელევიზიო პროდუქტის არასაკმარისად მიწოდება აუდიტორიისთვის, (განსაკუთრებით შემეცნებითი და საგანმანათლებლო სახის) არის წინასწარ გათვლილი მიზნობრივი გეგმა სატელევიზიო კომპანიების, რომლებიც თავის მომხმარებელს არ სთავაზობენ ფართო არჩევანს, არ უტოვებენ მრავალმხრივი მსჯელობის შესაძლებლობას და სთავაზობენ უკვე მზა ქცევით მოდელს. მსჯელობა და შედეგები 1. განათლების კვლევის კარტოგრაფირება პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებზე: ბიბლიომეტრიკული ანალიზი პირველი კვლევის (daniel hernandez-torrano ´, laura karabassova , zhanna izekenova , matthew g.r. courtney, 2021) მთავარი მიზანი არის ყოფილი საბჭოთა კავშირის განათლების სისტემის საკითხებზე ჩატარებული კვლევების, მათი სტრუქტურისა და განვითარების პროცესის შესწავლა და ანალიზი. დროით ჩარჩოდ აღებულია პერიოდი საბჭოთა კავშირის დაშლიდან დღემდე. მოცემულ სტატიაში ავტორები აღნიშნავენ, რა სიხშირით აქვეყნებენ სამეცნიერო ნაშრომებს განათლების საკითხებთან დაკავშირებით ბოლო 15 წლის განმავლობაში ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნები. ავტორების დაკვირვებით, კვლევების რაოდენობა განათლების სფეროში მომატებულია, მაგრამ პრობლემა მდგომარეობს იმაში, რომ მათი წვლილი საერთაშორისო ლიტერატურაში მაინც მწირია. მთავარ პრობლემას წარმოადგენს დისპროპორცია პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მკვლევრების მიერ კვლევების გამოქვეყნების რაოდენობაში. თუ რუსეთი, უკრაინა, ესტონეთი მოწინავენი არიან სამეცნიერო სტატიების გამოქვეყნების რაოდენობითა და ციტირების კუთხით, ცენტრალური აზიის ქვეყნებს, ყაზახეთის გამოკლებით, მინიმალური წვლილი შეაქვთ სამეცნიერო დარგში. ავტორები აღნიშნავენ, რომ საბჭოთა კავშირის დროს ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების გადაჭრის მთავარ გზად მეცნიერება და განათლება წარმოედგინათ, ამიტომაც მასში საკმაოდ დიდი ფინანსური რესურსი იდებოდა. საბჭოთა კავშირის მეცნიერება იყო ერთერთი მოწინავე მთელ მსოფლიოში, ამიტომაც ტექნიკურსა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაში მიღწეული შედეგები ყურადღებას იპყრობდა სხვა სახელმწიფოების მხრიდან. მაგრამ ამავე დროს სტატიის ავტორები ხაზგასმით აღნიშნავენ იმ გარემოებას, რომ საბჭოთა კავშირის დროს განათლება იყო კონტროლირებადი მმართველი რგოლების მიერ და ხშირად იმდროინდელი მთავრობა საზოგადოებრივ და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებს პოლიტიკური პროპაგანდისთვის იყენებდა. ავტორების აზრით, საბჭოთა კავშირის დაშლას და ქვეყნების დამოუკიდებლობის მოპოვებას თან უნდა მოჰყოლოდა პოლიტიკური და ეკონომიკური გადასხვაფერება უკეთესობისკენ. მაგრამ პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში განვითარებულმა ფინანსურმა კრიზისმა გამოიწვია კვლევითი ინფრასტრუქტურის და ნაშრომების ხარისხის საგრძნობლად ვარდნა. ამის გარდა, ავტორები მსჯელობენ კიდევ ერთ პრობლემაზე, რომელიც მდგომარეობს იმაში, რომ მეცნიერების დიდმა ნაწილმა დაბალი ანაზღაურების გამო შეიცვალა პროფესია, ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 387 სპეციალიზირებული სახელმწიფო კვლევითი ცენტრებიდან გადავიდა უნივერსიტეტში და დაკავდა მხოლოდ პედაგოგიური საქმიანობით. თუ საბჭოთა პერიოდში განათლების მიმართულებით დიდი ინვესტიცია იდებოდა, თუმცა ამ თემის გაშუქება საბოლოოდ იყო იდეოლოგიზირებული, პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდგომ საგანმანათლებლო სფეროში სამეცნიერო პროდუქტი რაოდენობრივად შემცირდა და გავრცელდა დასავლური ნაშრომებისა და სტატიების გადმოკოპირებს ტენდენცია. ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამეცნიერო ნაშრომების რაოდენობამ მოიმატა მხოლოდ იმის გამო, რომ შემოიღეს ციტირების ინდექსი და არა იმიტომ, რომ გაიზარდა ზოგადად ამ თემის სიღრმისეულად შესწავლისადმი ინტერესი. ავტორი გვიჩვენებს განათლების საკითხებისადმი პოსტ-საბჭოთა ქვეყნების სამეცნიერო და საუნივერსიტეტო წრეების მხრიდან გამოჩენილ მცირე ყურადღებას და შესწავლის დაბალ ხარისხს. ე.ი. თუ უნივერისტეტის და სამეცნიერო ინსტიტუტების დონეზე არ იგრძნობა მკვეთრად წინ გადაგმული ნაბიჯები, არ ტარდება სათანადო ღონისძიებები, არც ტელევიზია იქნება დაინტერესებული არსებული თემის გაშუქებაში. 2. ტელევიზიის ეფექტი აკადემიურ მოსწრებასა და ენების ათვისებაზე წინასასკოლო ბავშვებში მეორე კვლევაში (avosa arthur ahinda, zadock obuchere murundu, michael okello okwara, bensoncharles odongo, joel okutoyi, 2014) ავტორები განიხილავენ ტელევიზიას, როგორც მასობრივი კომუნიკაციის ყველაზე მძლავრ საშუალებას და მსჯელობენ, თუ რამდენად დიდ გავლენას ახდენს იგი სკოლამდელი ასაკის ბავშვებზე. მათი აზრით, ტელევიზიის ზომიერად ყურება დიდ როლს თამაშობს ბავშვების განვითარებასა და გართობაში, მაგრამ იმ შემთხვევაში, თუ ხდება ამ მასობრივი კომუნიკაციის საშუალების „ზედოზირებით“ გამოყენება, მოსწავლეებს სასწავლო დაწესებულებაში უკვე უჭირთ მეცადინეობაზე კონცენტრირება, ასევე მათ უვითარდებათ ენობრივი ბარიერი და ექმნებათ პრობლემები მეტყველებაში. ავტორების აზრით, დღევანდელ რეალობაში აუდიტორიას გარკვეული უნდობლობა უჩნდება ტელევიზიების საეთერო ბადისა და სარედაქციო პოლიტიკის მიმართ, ვინაიდან გადაცემათა ნაწილი არ გადის შემოწმებას, მომატებულია სატელევიზიო პროდუქტის რაოდენობა, მაგრამ ამავე დროულად შემცირებულია ხარისხი რაც უკვე წარმოადგენს პრობლემას. ავტორები თავიანთ ნაშრომში იძლევიან რეკომენდაციას, რომლის თანახმადაც მოუწოდებენ პედაგოგებსა და მშობლებს, გამოიჩინონ მეტი აქტიურობა და მიიღონ მონაწილეობა სათანადო საგანმანათლებლო გადაცემების შერჩევაში. მხოლოდ ამის შემდეგ გავლენ ეს გადაცემები ეთერში და იქნებიან სკოლამდელი თუ სკოლის ასაკის ბავშვებისთვის გათვლილნი. სტატიის შემდგენელების აზრით, მიუხედავად მასობრივი კომუნიკაციის საშუალებების სხვადასხვა მიმართულებისა, სწორედ ტელევიზია ახდენს ყველაზე დიდ გავლენას და თამაშობს ყველაზე დიდ როლს განათლების პროპაგანდაში. დასკვნის სახით, ავტორები აღნიშნავენ, რომ ბავშვობაში ტელევიზიის დიდი დროის ინტერვალით ყოველდღიურად ყურებას აქვს გრძელვადიანი უარყოფითი შედეგები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 388 მოსწავლის აკადემიურ მოსწრებაზე და შემდგომ სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობასა და კეთილდღეობაზე. ფართო აუდიტორიისთვის განკუთვნილი სატელევიზიო გადაცემების ყურება იწვევს სკოლამდელ ბავშვებში მეტყველების, მშობლიური ენის ცოდნის დაბალ ხარისხს და შენელებულ განვითარებას. 3. ენობრივი გახლეჩა. ინგლისური ენის დონის ამაღლება, როგორც გზა ინტერნეტისკენ (სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს მაგალითები) კვლევის ავტორები მესამე სამეცნიერო სტატიაში (katy e. pearce university of washington, usa ronald e. rice university of california, santa barbara, usa, 2014) განიხილავენ ციფრული უთანასწორობის პრობლემას, ამ კონცეპტუალურ კონსტრუქციაში იგულისხმება რიგი ქვეყნების მოსახლობის მიერ ინტერნეტის, როგორც ინფორმაციის მოძიების თანამედროვე და სწრაფი ინსტრუმენტის, ვერგაგება და არასათანადოდ გამოყენება/მოხმარება. ნაშრომში მოცემულია ინტერნეტის შესახებ ცნობადობის, მისი ხშირი გამოყენებისა და გავლენის ურთიერთკავშირის ანალიზი სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებში. ავტორები ციფრული უთანასწორობის განმაპირობებელ ფაქტორებად შემდეგ ცვლადებს ასახელებენ: ასაკი, ქვეყნის ეკონომიკური მდგომარეობა, განათლება/განათლების დონე, ინგლისური ენის ცოდნა და გარემო. ეს ცვლადები მათ იერაარქიულად აქვთ დალაგებული; მაგალითად, ინტერნეტის შესახებ ცნობადობის კატეგორიის ფარგლებში მეორე ადგილს იკავებს ინგლისური ენის ფლობა, ხოლო პირველ ადგილზე ქვეყნის განათლებისა და ეკონომიკის მდგომარეობა სახელდება. მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოს განსაზღვრულ წერტილებში, ეგრეთ წოდებულ განვითარების გარდამავალ ეტაპზე მყოფ ქვეყნებში, ინტერნეტთან წვდომისა და გამოყენების პრობლემა გვარდება, მკვლევრების აზრით, ეს საკითხი მაინც საჭიროებს კომპლექსურ განხვილვას. ავტორები ასაბუთებენ, თუ რატომ აიღეს საკვლევ ველად პოსტსაბჭოთა ქვეყნები: აზერბაიჯანი, სომხეთი და საქართველო. პირველი მიზეზი – მათი აზრით, ეს ის ქვეყნებია, სადაც განათლების დონე მაღლა იწევს, მაგრამ იმავდროულად ეკონომიკური მდგომარეობა არ უმჯობესდება. მეორე მიზეზი – ამ სახელმწიფოებში ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ბევრი ჯგუფი ცხოვრობს, და, – აქედან გამომდინარე, ლოგიკურად, – ადამიანთა ეს ჯგუფი უნდა ეყრდნობოდეს უცხო ენების ცოდნას, უცხო ენების ცოდნა კი ამარტივებს ინტერნეტის გამოყენებას. მათი ანალიზის მიხედვით, ამ ქვეყნებში დგას ქსელური კავშირების რთულად ჩანერგვისა და არასწორად გამოყენების პრობლემა. ავტორების დაკვირვებით, სამივე ქვეყანაში სოციალურ ფენებს შორის უთანასწრობა გაზრდილია, ხოლო ინტერნეტის შესახებ ცოდნის დაბალი დონე, მისი დანერგვასა და გამოყენებსთან აკავშირებული სირთულეებია უფრო ამძაფრებს ამ პრობლემას და მოსახლეობას ბარიერს უქმნის სოციალური და სამოქალაქო რესურსების მიღებაში. ავტორები გვთავაზობენ ტექნოლოგიების სოციალურ უთანასწორობაზე გავლენის ჰიპოთეზას, რომლის თანახმად, ინფორმაციულ-კომუნიკაციური ტექნოლოგიები სარგებელს მოუტანენ მხოლოდ იმათ, ვინც ისედაც საზოგადოების მაღალ ფენებს განეკუთვნება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 389 განსხვავებები სოციალურ-დემოგრაფიული მახასიათებლებში, ფინანსურ ხელმისაწვდომობაში, უნარებში, ინტერესებსა და ინფრასტრუქტურაში ჯაჭვურად ასახავენ შემდგომ ეტაპებზე განსხვავებას შესაძლებლობებში, ხარჯებსა და ბარიერებში. ამიტომაც უპირატესობა ამ თეორიის თანახმად ექნება იმათ, ვისაც მეტი რესურსი აქვს. შესაძლოა პატარა ცვლილებები კაპიტალის გაფართოების და ქსელური კავშირების უფრო მარტივი წვდომის ხარჯზე, მაგრამ უთანასწორობა მაინც იგრძნობოდეს იქნება. 4. საგანმანათლებლო ტელევიზია მეოთხე კვლევა (paulo nuno vicente; margarida lucas, 2020) ძირითადად საგანმანათლებლო ტელევიზიის თეორიულ განმარტებას და მის მთავარ დანიშნულებას, მთავარ ფუნქციებსა ეძღვნება. ნაშრომის ავტორები მიიჩნევენ, რომ მასობრივი კომუნიკაციების გავრცელებული ფორმა ტელევიზია, დიდაქტიკურ მიზნებს ემსახურება. ამ მიზნებში გამოიყოფა აუდიტორიის ცნობადობის ამაღლება საგანმანათლებო/შემეცნებითი გადაცემების გაშუქების ხარჯზე. ნაშრომის საწყის ეტაპზე მკვლევარები საგანმანათლებლო ტელევიზიას ისტორიულ ჭრილში განიხილავენ და მაგალითად bbc მოჰყავთ, რომელმაც ჯერ კიდევ 1924 წელს დაიწყო ეროვნული რადიომაუწყებლობა სკოლებისთვის, რათა ბრიტანელ თითოეულ ახალგაზრდა მოქალაქეს ჰქონოდა წვდომა საგანმანათლებლო კონტენტთან. ამ ტენდენციის განვითარება მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ უფრო საგრძნობი გახდა და არა მარტო ბრიტანეთმა არამედ აშშ-მაც „public broadcasting system“ და კანადამაც „tv on-tario“ დაიწყო ზემოთ ხსენებული ტელევიზიების მეშვეობით შემეცნებითი მედიაპროდუქტის მასებზე გავრცელება. სატელევიზიო საგანმანათლებლო პროგრამები იყოფოდნენ ორ კატეგორიად: გადაცემათა პირველი ნაწილი იყო გათვლილი სკოლების, კოლეჯების, უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის, ხოლო გადაცემათა მეორე ნაწილი აშუქებდა მიმდინარე ახალ ამბებს მეცნიერებაში, ხელოვნებაში, მედიცინაში, რომლებიც არ იყო გათვლილი აუდიტორიის სწავლებისთვის, მაგრამ ატარებდნენ შემეცნებით ხასიათს. ავტორები თავიანთ ნაშრომში გამოყოფენ იმ ისტორიულ ფაქტს, როდესაც ბრიტანეთის ღია უნივერსიტეტმა 1971 წელს დაიწყო ყველასთვის ხელმისაწვდომი სალექციო კურსების შემუშავება და ტელე-რადიოარხების გადაცემების, როგორც მთავარი წყაროების გამოყენება. ეს კურსები იყო გათვლილი იმ საზოგადოების ნაწილისთვის, რომლებმაც ვერ მოახერხეს უმაღლეს სასწავლებელში ჩარიცხვა, თუმცა ჰქონდათ სურვილი, რომ აემაღლებინათ მათი ცოდნა. ამგვარად, ჩვენ ვხედავთ ღია მაგალითს, თუ როგორ შერწყმულად შეეძლოთ ჯერ კიდევ მეოცე საუკუნეში საგანმანათლებლო დაწესებულებებსა და მასმედიას მუშაობა, რათა მიეღწიათ საერთო მიზნისთვის საზოგადოების ცოდნის ამაღლებისთვის. ავტორების აზრით „ოქროს შუალედი“ დღევანდელ დილემაში მასობრივი კომუნიკაციების საშუალებების მეშვეობით განათლების მიღებასთან დაკავშირებით არის სატელევიზიო გადაცემებთან წვდომის პროპორციულად შეზღუდვა. თუ ტელეგადაცემა გარკვეული დროის მონაკვეთით იქნება დართული ბავშვებისთვის მაშინ იგი დადებითაც მოახდენს მათზე ზეგავლენას. მაგრამ აქვე მკვლევარები აღნიშნავენ, რომ 21-ე საუკუნის მთავარი გამოწვევა, რომელიც აფერხებს ბავშვების გონებრივ განვითარებას არის სმარტფონების ზედოზირებით გამოყენება, რომლებიც არა თუ საგანმანათლებლო, არამედ მხოლოდ გასართობ და „დროის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 390 გასატან“ ფუნქციას ასრულებენ. ავტორების აზრით, სწორედ ტელეფონი და ღია წვდომა ინტერნეტთან ადრეული ასაკიდან არის ის შემაფერხებელი ფაქტორი, თუ რატომ განიხილება ბოლო დროს მასმედია არა როგორც „მასწავლებელი“, არამედ როგორც „ხელის შემშლელი ინსტრუმენტი“. 5. პანდემიის პოლიტიკა, პედაგოგიკა და პრაქტიკა: ციფრული ტექნოლოგიები და დისტანციური განათლება კორონავირუსის საგანგებო მდგომარეობის პერიოდში მეხუთე სამეცნიერო სტატიაში ( ben williamson, rebecca eynon & john potter, 2022) მკვლევარები დროით ჩარჩოდ 2020-2022 წლებს, კორონავირუსის პანდემიის პერიოდს იღებენ, ხოლო საკვლევ ობიექტად განათლების სისტემა, კერძოდ-დისტანციური სწავლება აქვთ აღებული. თემა საკმაოდ აქტუალურია, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ სწორედ გლობალურმა ინფექციამ და ავადმყოფობამ, მოსახლეობის ჩაკეტვამ და საგანმანათლებლო დაწესებულებების მასობრივმა დახურვამ მსოფლიო ქვეყნების ყველა უწყება, მათ შორის განათლების სექტორიც გამოწვევების წინაშე დააყენა. ავტორები თავიანთ კვლევას ზოგადი მსჯელობით იწყებენ და საუბრობენ იმაზე, თუ როგორ უბიძგა მსოფლიოს covid-19-მა თანამედროვე ტექნოლოგიების უფრო სიღრმისეული და ინტენსიური შესწავლისკენ, გამოყენებისკენ. მიუხედავად იმისა, რომ ონლაინ-რესურსების ჩანერგვა ჯერ კიდევ პანდემიამდე მიმდინარეობდა, სასწავლო დაწესებულებებში, მეტწილად მაინც ტრადიციულ მიდგომებს იყენებდნენ, დღევანდელ რეალობაში კი, რთული გახდა გაკვეთილის თუ ლექციის მხოლოდ სახელმძღვანელის მეშვეობით ჩატარება. ავტორები აღნიშნავენ, რომ დისტანციური განათლება, დისტანციური სწავლება და ზოგადად ონლაინ სწავლება არ იყო პედაგოგიკის დარგში ახლად გამოგონილი მიდგომა, რომელიც საჭიროებდა რადიკალურად სხვა სასწავლო გეგმის შემუშავებას, მაგრამ პანდემიის შემდეგ ონლაინ-სწავლებამ განახლებული მნიშვნელობა მიიღო და გამრავალფეროვნდა. სტატიის ავტორები თავიანთ ნაშრომში საუბრობენ bbc-ზე, რომელმაც 2020 წელს თავის საეთერო ბადეში გამოყო ცალკე ადგილი და დრო დაუთმო ონლაინ-სკოლას, რომელშიც მიდიოდა სასკოლო საგნების კვალიფიციური პედაგოგების მიერ ახსნა. გარდა ამისა bbc-იმ დაამატა covid-19-ის პერიოდში საგანმანათლებლო გადაცემები, რომლებიც ყველა ასაკის მოსწავლეზე თუ სტუდენტზე იყო გათვლილი. მკვლევარები მსგავს პრაქტიკას დადებით ჭრილში განიხილავენ, მაგრამ აქვე აღნიშნავენ იმ რისკებს, რომლებიც დაკავშირებულია ონლაინ-პლატფორმების ზრდასთან და აქედან გამომდინარე ადამიანური რესურსების სასწავლო დაწესებულებებში შემცირებასთან. შეჯამება ზემოთ მოცემული თითოეული სამეცნიერო ნაშრომი აღიარებს იმ ფაქტს, რომ დღევანდელი საზოგადოება არ იღებს საჭირო რაოდენობით ხარისხიან საგანმანათლებლო პროდუქტს, ისინი უკავშირებენ ასეთ ტენდენციას რამდენიმე განმაპირობებელ ფაქტორს. ერთ-ერთი მასმედიის არასწორ სარედაქციო პოლიტიკასა და საზოგადოების მხრიდანაც მარტივად აღსაქმელი, გასართობი ჟანრის ინფორმაციისკენ მიდრეკილებაზე მიგვითითებს. ასევე მეცნიერების აზრი ემთხვევა იმის თაობაზე, რომ ინტერნეტის ჭარბად და არასწორად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 391 გამოყენება არის ის განმაპირობებელი ფაქტორი, თუ რატომაც არის აუდიტორიის ზოგადი ცოდნა შემცირებული. აზრთა სხვადასხვაობას მკვლევრებში იწვევს თავად ტელევიზიის ზეგავლენა საზოგადოებრივ აზრზე. ნაწილი მიიჩნევს, რომ იგი აფერხებს წინასასკოლო ასაკის ბავშვების აზროვნებას, ხოლო მეორე მხარე მიიჩნევს, რომ დღევანდელი სატელევიზიო გადაცემები პირიქით ხელს უწყობენ ბავშვების გონებრივ განვითარებას. მაგრამ ორივე მხარე თანხმდება იმაზე, რომ სწორი მიმართულებით ტრადიციული და ახალი მედიის გამოყენებამ შესაძლოა მოიტანოს სარგებელი მოსწავლისთვის სწავლა-სწავლების პროცესში. სამეცნიერო სტატიებში ასევე ყურადღება ეთმობა დისტანციურ სწავლებას, სოციალური ქსელების, ონლაინ-პლატფორმებისა და ონლაინ-სკოლების, როგორც ალტერნატიული სწავლების მეთოდის გამოყენებას. თუმცა მკვლევართა უმეტესობა თანხმდება იმ საკვანძო აზრზე, რომ ეს ყოველივე უნდა იყოს გამოყენებული, როგორც დამატებითი და არა ჩამნაცვლებელი კომპონენტი სასწავლო პროცესში. უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოთ ხსენებულ ნაშრომებში ხაზგასმით მიდის საუბარი მედია საშუალებების, კერძოდ ტელევიზიის, როგორც მასმედიის ერთ-ერთ მძლავრ ინსტრუმენტზე, რომელსაც შეუძლია, როგორც საინტერესო მასწავლებლის, ასევე გონებრივი შესაძლებლობების განმავითარებლის როლი მოირგოს. მთავარია, ეს ყოველივე მაყურებლის მხრიდან იყოს სწორად აღქმული, ხოლო სატელევიზიო კომპანიების მიერ სწორად და დროულად მიწოდებული. გასათვალისწინებელია ის ფაქტორიც, რომ მასობრივი კომუნიკაცია არის ორმხირივი პროცესი, სადაც არა მარტო ინფორმაციის გავრცელება, არამედ უკუკავშირის მიღებაც არის ძალიან მნიშვნელოვანი. ხოლო ამ ორმხრივ პროცესს ასევე ხელს უნდა უწყობდეს რეფორმები, რომლებშიც სწავლა-სწავლების პროცესში მედიის როლი სწორად იქნება განსაზღვრული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 392 ბიბლიოგრაფია 1. ben williamson, rebecca eynon & john potter. (2022, may 21). pandemic politics, pedagogies and practices:digital technologies and distance education during the coronavirus emergency. learning, media and technology, pp. 107-114. 2. avosa arthur ahinda, zadock obuchere murundu, michael okello okwara, bensoncharles odongo, joel okutoyi. (2014). effects of television on academic performance and languages acquisition of pre-school children. international journal of education and research, 493-502. 3. ben williamson & rebecca eynon. (2020, july 30). historical threads, missing links, and future directions in ai in education. learning, media and technology, pp. 223-235. 4. ben williamson, felicitas macgilchrist & john potter. (2024, july 31). against contextlessness in learning, media and technology. learning, media and technology, pp. 335-338. 5. daniel hernandez-torrano, laura karabassova, zhanna izekenova, matthew g.r. courtney. (2021). mapping education research in post-soviet countries: abibliometric analysis. international journal of educational development 87, 1-14. 6. daniel hernandez-torrano, laura karabassova, zhanna izekenova, matthew g.r. courtney. (თ. გ.). mapping education research in post-soviet countries: abibliometric analysis. 7. hung phubui, mark bedoya ulla, veronico n. tarrayo andchien thang pham. (2023, september 22). editorial: the roles of social media in education: a ective, behavioral and cognitive dimensions. pp. 1-3. 8. ishkova elena ivanovna. (2014). television as a component of the educational activities of preschool children. austrian journal of humanities and social sciences, стр. 111-114. 9. katy e. pearce university of washington, usa ronald e. rice university of california, santa barbara, usa. (2014). the language divide—the persistence of english proficiency as a gateway to the internet: the cases of armenia, azerbaijan, and georgia. international journal of communication 8, 2834-2859. 10. paulo nuno vicente; margarida lucas. (2020). the sage international encyclopedia of mass media and society (by debra l. merskin ed.). thousand oaks: sage publications, inc. 11. hasmik hovakimyan, milena klimek, bernhard freyer and ruben hayrapetyan; (2021); sustainable shift from centralized to participatory higher education in post-soviet countries: a systematic literature review; sustainabality; 1-20. 12. elena aydarova, zsuzsa millei, nelli piattoeva & iveta silova; revisiting pasts, reimagining futures: memories of (post)socialist childhood and schooling; european education; 159-169. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 393 the interest of the mass media, particularly television, in education issues in the south caucasus countries (review of scientific articles) mariam karchava-shartava abstract since the media is considered to be the force that can influence public opinion, it is interesting to allocate improper time to education issues in the air network and the scarce number of educational programs what type of cause and effect is related to the public awareness and world view of the south caucasus countries. the nine scientific articles below address the level of interest in educational issues, either from the mass media or from scientists or researchers. the conversation goes to the interconnection of education, mass media, the internet (as a new tool for finding information). the authors talk about the mutual influence of the above-mentioned components in their works, noting the factors due to which new knowledge is not/cannot be offered to the general public in the form of a high-quality media product. in studies already conducted, mass communications media, in particular television, are considered as a powerful tool through which progressive processes in learning and learning can be obtained. much attention is also paid to new media and its overuse in the educational process. the analysis highlights the counterbalance of new media and television, names their strengths and weaknesses and provides recommendations on which cases the media in general can become a support force for the consumer and a source of knowledge. all nine scientific articles include the problem of insufficient provision of cognitive/educational information to the audience, the problem of improper, excessive use of the internet and television, the problem of improper promotion of cognitive media-products by mass communications means. all this, according to researchers, leads to a delay in the development of society's mental abilities, suppression of analytical skills and a decrease in general education. key words: south caucasus countries, mass media, internet, television, georgian televisions, armenian televisions, azerbaijani televisions, education, educational issues, educational policy, educational programs. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 9 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.02 1, 2, 3 1 , ghvinepadzegela08@gtu.ge, orcid.org/0009-0001-2350-5648; 2 , m.chorkhauli@gtu.ge, 3 , dekanosidzeshorena08@gtu.ge 21. , . , , , , , , . , , , , , , . , . , . , , , . : , “. , , . , , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 10 , , . , . , . , , . , . , : . , , , , , . , . : , . , , . , , , , , 2-3 . , ( ), [1]: „ , “. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 11 , ( ), , , , , , . , , , , , : 1. , , . , , ! 2. , , , . , , , ! : ( , , , , ), , , , , 212 212 . , , , . “. 3. , , . , , , , . 4. . , . 5. , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 12 6. , , . . 7. , . , , . , , , , , . 8. . , garlic, rose, hawthorn, mustard ( , , , ) . grhm graham . 9. . . , : please excuse my dear aunt sally (parentheses, exponents, multiply, divide, add, subtract). 10. . , . 11. ! . 12. . , . , , , , „ “ : , ,.. 13. , (jingles), „ “ , , . google. 14. , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 13 , , , . : 1. , , , , , , . , , , , , : “, „ “, „ “. , , [2 -5]. , , , , , . 2. , , . , , . , , , , . , , . , , : „ , , , , , “. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 14 3. , , , . 4. ... , “ , , ( , , , , ). 5. -6 . , , . 7. , ! : , get the hang of it, , . , . 8. , , : , , , 4-5 . 9. -8 . , . 10. . -7 . 11. ! . , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 15 12. , , ! , „ “ , , . . [6]. 13. “ “. , [1] , , . , , . , , , : , , , . . , [7]. . ( ) [8]. , , „ ...“. ( ) , . . , [9-10]. : , “. , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 16 , , , . , , . : 1. , begin end ) . : // begin – ... _1; ......................... _k; // end ... 2. , , . : // begin_1 – ... _1; ......... // begin_1.1 – ... _1; ........... _i; // end_1.1 ... ......................... _m; // end_1 ... 3. , end, , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 17 , . . , , . . . 1. unc (2018). memorization strategies learning center. [online] learning center. available at: https://learningcenter.unc.edu/tips-and-tools/enhancing-your-memory/. 2. . . . ; 2012:246. 3. . . . ; 2024:196 4. . , . . „ .“ . , „ “, 2020, 1 (515), . 80-93. issn 15120996. 5. . , . . “ ”. 2021. „ “. , „ , “, 2021. 1 (32), . 316-319. issn 1512-3979. 6. . . “ ”. ii ,, “. , , 29-30 2022. . 114-122. https://drive.google.com/file/d/1bxge5mixd-6lgenfmquinr2mp2rmv5df/view 7. . . “ ”. . , “ ”, 2024, 2 (532), issn 1512-0996, . 177-186. 8. / ; [ .: . , . ]. , 1991. 240 . : . 9. https://www.youtube.com/watch?v=9s02b_wre2m 10. http://www.ifapcom.ru/files/2016/ugra_engl_blok_web.pdf. 11. , . (2021). ... lap-publishing.com, lap lambert academic publishing, p.116. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 18 srategies for memorizing jnformation and methods of creative thinking gela gvinepadze1, shorena dekanosidze2, nino chorckauli3 1georgian technical university; 2georgian technical university; 3 georgian technical university abstract one of the main characteristics of the 21st century is the enormous growth of information. consequently, the selection of relevant materials from this flow becomes a very urgent problem for any sphere of human activity. therefore, the issue of extracting and preserving the essence from a vast amount of novelty—whether on paper or in electronic formats—while also retaining it in the minds of both the older and younger generations, becomes increasingly pressing. in order to solve the abovementioned problem or, at least, to alleviate it, specialists have developed a number of recommendations, the consideration of which, as practice has shown, can bring tangible results in improving the ability to memorize information. this article examines in detail one of the outstanding works carried out by foreign specialists in this area. in addition, the value of the recommendations presented in it is assessed. studying these tips and applying them in practice allows people to quickly and permanently remember the necessary information, sometimes for a lifetime. the following opinion expressed in the said article deserves special attention: “good memorization is not an exclusive property of an elite group of people born with such talent anyone can practice and develop the ability to memorize information.” but the fact is that the direct transfer of these tips does not always give the desired effect, especially for people who do not speak english. however, we believe that their modification, taking into account the local situation and the language world, is usually justified. at the same time, we have shown that after some modifications of the listed recommendations, almost all of them can be used. the presented article examines the steps taken in this direction by georgian scientists, including the authors of this article. in particular, almost every recommendation described in the source offers one or another innovation. in addition, the authors of the article emphasize the close connection between the development of information memorization strategies and the discipline of creative thinking. here we note that we also teach subjects in this area to undergraduate and graduate students at the departments of the faculty of computer science and control systems of the technical university of georgia. based on the close connection of the topic discussed in the article with the discipline of creative thinking, we express the following opinion: the recommendation stated in the chapter of the discussed original source should receive an even wider arena. in particular, we believe that the material to be learned should not only be well explained, but before attempting to solve any, especially difficult, problems, one should turn to approaches known in the field of creative thinking. in the article, we described some notable works of georgian innovators in this area, which have attracted the interest of foreign scientific publications. keywords: information memorization strategies, creative thinking methods. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 291 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.25 elimination of centrioles jaba tkemaladze1 1 research director, longevity clinic georgia inc. jtkemaladze@longevity.ge abstract centrioles, microtubule-based cylindrical structures, are pivotal for generating centrosomes, cilia, flagella, and somatic cells differentiation thereby supporting essential cellular functions such as motility, signaling, and tissue development. while known for their durability and ability to persist through multiple cell cycles, centrioles can undergo selective elimination under certain biological contexts. we have expanded our understanding of centriole dynamics, shedding light on the processes that regulate their assembly, stability, and eventual removal. this review examines diverse examples of centriole elimination across species and cell types, exploring the mechanisms that enable this transition from a stable organelle to a transient structure. further insights into these processes could unlock new avenues for manipulating centriole behavior, with implications for both health and disease. keywords: centriole, centrosome, elimination, differentiation, development, oogenesis, spermatogenesis, hayflick, aging introduction centrioles are conserved organelles central to cellular architecture and function. their stability allows them to contribute to key processes such as cellular signaling, differentiation, and movement. however, under specific circumstances, centrioles can be actively degraded, a phenomenon first noted by theodor boveri during his studies on oocytes. since then, centriole elimination has been identified in various systems, but its regulatory mechanisms remain incompletely understood. centrioles are cylindrical microtubule-based structures, typically measuring around 500 nm in length and 250 nm in diameter, located near the nucleus in cycling cells. in many differentiated cells, centrioles function as basal bodies that anchor and organize the axoneme of primary or motile cilia and flagella, playing a vital role in signal transduction and cellular motility. in cycling animal cells, centrioles, together with the pericentriolar material (pcm), form centrosomes, which act as major microtubule-organizing centers (mtocs). centrosomes are indispensable for ensuring proper cellular organization during interphase and for directing bipolar spindle formation during mitosis, thereby supporting accurate chromosome segregation. disruptions in centriole number or structure are associated with a variety of disorders, such as ciliopathies and cancer. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 292 centriole biogenesis is tightly controlled throughout the cell cycle. initially, a mother centriole, distinguished by unique distal and subdistal appendages, is linked to a daughter centriole via a flexible linker. during the s phase, a new procentriole begins to form orthogonally to each existing centriole, eventually giving rise to a mature centriole pair. by early mitosis, the two centriole pairs separate and guide bipolar spindle formation. the molecular machinery regulating this centriole duplication cycle is highly intricate and well-studied. however, the mechanisms enabling centriole removal, while less explored, are now recognized as critical for understanding organelle dynamics and their roles in cellular homeostasis and pathology. assembly of centrioles the process of centriole formation is highly conserved across eukaryotes. each daughter cell inherits one mature centriole (the "mother") and one recently formed centriole (the "daughter") from the preceding cell cycle. mature centrioles can be distinguished by their distal and subdistal appendages, which form during the late g2 and m phases of the cell cycle. a crucial initial step in centriole biogenesis involves the assembly of a protein scaffold—a toroidal structure near the proximal region of existing centrioles. this scaffold is composed of proteins such as cep152, cep63, and cep57, which help anchor polo-like kinase 4 (plk4), a critical regulator of centriole formation. plk4 accumulates on the torus and undergoes homodimerization, triggering self-phosphorylation. this step marks plk4 for degradation via ubiquitination, although its interaction with stil stabilizes it locally and prevents excessive turnover. together, plk4 and stil recruit hssas-6, the key structural component of the centriole’s characteristic “cartwheel.” hssas-6 forms ninefold symmetric ring-like structures through its coiled-coil and head domains, which stack to create the foundation of the nascent centriole. this cartwheel structure connects to the emerging microtubule walls via a molecular complex referred to as the pinhead, thought to contain proteins like cep135. as the procentriole elongates, proteins such as cpap, cep120, and poc1 ensure proper assembly and length regulation. additional components, including centrin, integrate into the centriole, particularly within its central core and distal regions, finalizing the formation of a functional centriole. centriole elimination in female germ cells advances in electron microscopy during the 1950s revealed the characteristic ninefold radial symmetry of centrioles, but further studies demonstrated that vertebrate oocytes lack these organelle. early observations by boveri highlighted centriole disappearance during oogenesis, a phenomenon now recognized as common among metazoans. however, the specifics of this process, including its timing and mechanisms, vary widely among species. for instance, in organisms such as xenopus laevis, mus musculus, and drosophila melanogaster, centrioles are eliminated during the prophase of meiosis i. this leads to acentriolar meiotic spindles. in drosophila, oocyte maturation involves a cluster of centrioles transferred from surrounding nurse cells, which assist in mrna and protein trafficking to the oocyte. these centrioles disassemble gradually, with their structural components and associated proteins being lost sequentially. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 293 by contrast, species such as echinoderms and mollusks retain centrioles through oogenesis, with their removal occurring during meiotic divisions. in these systems, centrioles are often extruded into polar bodies, leaving a single centriole in the mature oocyte. for example, in patiria miniata (starfish), the retained centriole is invariably a daughter centriole, while others are discarded. an intermediate scenario occurs in species like the snail lymnaea stagnalis, where a single centriole pair is inherited by the oocyte. this pair is sequentially eliminated through extrusion into polar bodies during meiosis, ensuring the absence of maternal centrioles in the embryo. centriole dynamics in male germ cells centriole reduction is not exclusive to oogenesis and is also observed during spermatogenesis. while sperm cells in many species contribute fully intact centrioles to the zygote, modifications and degradation of these organelles can occur. for example, in human sperm, the distal centriole responsible for flagellar axoneme formation degenerates, while the proximal centriole remains functional. in drosophila, sperm carry a giant centriole and a degenerate proximal centriole-like structure. although these structures lose many key proteins during maturation, they retain a subset of components necessary for centrosomal function post-fertilization. rodents exemplify the extreme of centriole reduction, where both centrioles disassemble entirely during spermatogenesis. despite this, centriolar protein remnants persist as foci, ensuring minimal functional activity until de novo centriole formation resumes in early embryogenesis. challenges in tracking centriole loss the small size and transient nature of centrioles present significant challenges for their study. although electron microscopy remains the gold standard for identifying centriole ultrastructure, many studies rely on the detection of centriolar protein foci as proxies. however, these foci do not always correlate with intact centrioles and may instead represent degraded or incomplete structures. advances in highresolution imaging techniques, such as expansion microscopy, offer new opportunities to verify the integrity and function of these elusive organelles. these examples underscore the diversity of centriole dynamics across species, highlighting the balance between structural degradation and functional retention during gametogenesis. the observed examples highlight that the presence of centriolar protein foci does not guarantee the existence of fully formed centrioles, even when these foci retain their ability to recruit pericentriolar material (pcm) and function as microtubule-organizing centers (mtocs). this raises the possibility that during centriole elimination, remnants of centriolar protein complexes might persist, recruiting pcm despite the complete structural disassembly of centrioles. advanced imaging techniques, such as expansion microscopy, now allow the visualization of the ninefold radial symmetry of centriolar microtubules, offering a higher-resolution tool to distinguish true centrioles from residual foci of centriolar proteins. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 294 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 295 figure 1. centriole expansion using ultraexm. (a) schematic illustration of two methods of expansion microscopy, exm and map. (b) schematic representation of a centriole seen either in top view (top) or lateral view (bottom), (c-f) non-expanded (c) and expanded (d-f) isolated centrioles stained with polye (green, alexa488) and -tubulin (magenta, alexa568) imaged by confocal microscopy followed by hyvolution. centrioles were expanded using exm (d), map (e) or ultraexm (f). scale bar in c: 100nm and d-f: 450 nm, (g-i) plot profile of the polar transform showing the 9-fold symmetry for exm (g), map (h) and ultraexm (i). (j) diameter of the centrioles in the different conditions. green and magenta dots represent polye and -tubulin diameters, respectively. polye: 308 nm ± 8 nm, 133 nm ± 5 nm, 225 nm ± 3 nm and 216 nm ± 4 for exm, map, ultraexm and nonexpanded dstorm respectability. -tubulin: 279 nm ± 5, 130 nm ± 7 nm and 195 ±2, for exm, map and ultraexm respectability. (k) isotropic expansion measured as the ratio between the centriolar length and diameter: exm=1.8, map=1.9, ultraexm=2.6, non-expanded sim=2.6. (l) roundness, shape of the centriole for the three expansion methods. ns=non significant, ***(p=0.0002), ****(p<0.0001). note that for all the quantifications provided in this figure, we included data from ultraexm performed with 0.7%fa + 0.15% and 0.7%fa + 1% aa. (gambarotto et al., 2018) in rodents, the extreme reduction of centrioles during spermatogenesis results in their complete disintegration by the end of gametogenesis, though protein aggregates containing centrin are retained. the absence of functional centrioles in both gametes leads to acentriolar cell divisions in the early embryonic stages, with de novo centriole formation occurring later during blastocyst development. prevalence of centriole elimination centriole elimination extends beyond germ cells and is frequently observed in differentiated somatic cells across various species. for instance, during terminal differentiation, centrioles are often removed in organisms such as c. elegans and drosophila. in many cases, terminally differentiated cells harbor primary cilia, which are assembled using centrioles as basal bodies. however, certain cells, like sensory neurons in c. elegans, dismantle their centrioles after initiating ciliary axoneme formation, leaving only pcm components at the ciliary base. a comprehensive study of c. elegans embryogenesis revealed that centriole elimination occurs in approximately 88% of cells, in a programmed and lineage-specific manner. while most terminally differentiated cells lose their centrioles, some retain them if they have roles in future cell cycles or mitotic events. for example, intestinal cells maintain centrioles temporarily during endoreduplication cycles before eventually discarding them. interestingly, even in cases where foci enriched in centriolar proteins are detected, the absence of structural centrioles has been confirmed in certain cells. centriole elimination appears to correlate with processes like abscence of differentiation, syncytium formation or polyploidization, seen in various cell types, including drosophila nurse cells, salivary glands, and intestinal cells in c. elegans. however, this is not a universal rule. some polyploid cells, such as mammalian trophoblast giant cells, retain centrioles or even amplify them, while other differentiated cells eliminate centrioles without undergoing polyploidization. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 296 mechanisms and regulation of centriole elimination the systematic elimination of centrioles in specific cell types suggests it is an active and tightly regulated process rather than a passive consequence. the process appears to involve three distinct phases: centriole maintenance, priming for elimination, and the execution phase, where structural and functional disassembly occurs. not all cells exiting the cell cycle undergo centriole elimination, as evidenced by the retention of centrioles in many terminally differentiated cells that support cilia or flagella formation. experiments in c. elegans have shown that altering the developmental fate of progenitor cells can switch their centriole status. for example, reprogramming a progenitor destined to form pharyngeal cells (which lack centrioles) into intestinal cells (which retain them) results in centriole maintenance. conversely, preventing a cell's transdifferentiation to a fate associated with centriole loss allows centrioles to persist. these findings underscore that centriole elimination is intricately linked to the differentiation, specific fate and functional requirements of the cell. centriole elimination is not limited to female gametes; it is a widespread process observed in diverse cell types that lack cilia or flagella. imperative in oogenesis, centriole removal ensures accurate centriole inheritance in the zygote, which is crucial for proper bipolar spindle formation and accurate chromosome segregation. retaining centrioles in the egg could lead to supernumerary centrioles in the zygote, causing tetrapolar spindle formation, chromosomal instability, and developmental arrest. this risk is underscored by studies in organisms like p. miniata and drosophila, where experimental interference with centriole elimination causes spindle assembly defects, mitotic errors, and embryonic lethality. moreover, centriole removal acts as a safeguard against parthenogenesis, as demonstrated in xenopus, where introducing exogenous centrosomes can bypass this natural barrier, leading to parthenogenetic development. the absence of centriole elimination in male gametes likely reflects their functional necessity for flagellum formation during spermatogenesis, restricting evolutionary pathways for this process. however, alternative mechanisms of centriole inheritance at fertilization—such as dual gametic centriole contribution— remain a speculative avenue for future research, particularly in non-model organisms. potential roles in differentiated somatic cells the rationale for centriole ablation in somatic cells remains less clear, but may serve to restore totipotency in the oocyte and, in terminally differentiated somatic cells, to ensure cessation of the differentiation process. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 297 figure 2. asymmetric distribution of potential differentiation inducers into daughter cells during asymmetric division of mother cells. in the upper left corner of the image, a totipotent zygote/blast in the g1 phase is shown, containing de novo assembled centrioles labeled ‘1’ and ‘2’. for simplicity, differentiation inducers are shown quantitatively as two: a distinct pair of inducers is attached to each centriole. each de novo assembled centriole likely contains different differentiation inducers, represented by blue and yellow for centriole 1, and red and green for centriole 2. during the division of the mother cell, different centrioles with corresponding differentiation inducers are incorporated into the daughter cells. subsequently, the differentiation inducers are likely duplicated and released during the g1 phase of the daughter cells. during asymmetric division, differentiation inducers are presumably duplicated and attached to the newly formed (younger) daughter centriole. it is expected that the full complement of differentiation inducers will not be incorporated into the daughter centriole, with one inducer being detached, deactivating an active gene network and activating a different one. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 298 figure 3. asymmetric distribution of potential differentiation inducers into daughter cells during asymmetric division of mother cells—subsequent probable events. in the upper left corner of the image, a pluripotent cell in the g1 phase is depicted (with the ability for multiple differentiation potentials, depending on the associated inducers), where a previous asymmetric division has engaged a gene network, irreversibly deactivating the totipotency gene network and determining the differentiation fate of the subsequent daughter cells. the complete set of differentiation inducers is present on centriole 1, while centriole 3 is missing one inducer (due to failure to attach a differentiation inducer during duplication). after asymmetric division, one daughter cell, which retains the oldest centriole 1 and the full complement of differentiation inducers, forms a daughter centriole containing the same differentiation inducer as the mother cell. in the second daughter cell, only one differentiation inducer is present. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 299 figure 4. asymmetric distribution of potential differentiation inducers into daughter cells during asymmetric division of mother cells—final probable events. in the upper left corner of the image, a unipotent cell in the g1 phase is shown (with only one differentiation potential based on its inducers), where the previous asymmetric division has activated a gene network. centriole 3 carries only one differentiation inducer, and centriole 6 has no inducers at all. after asymmetric division, one daughter cell, possessing the oldest centriole 3 and a single differentiation inducer, forms a daughter centriole with the identical differentiation inducer as the mother cell. the second daughter cell does not possess any differentiation inducers, and no inducers are released—resulting in no differentiation and no change in its progeny. the programmed cell death-apoptosis status is reached in this cell's program or centrioles elimination/deactivation. the centriolar theory of differentiation (tkemaladze et al., 2001-2024) is based on the hypothesis that differentiation inducers are generated in totipotent zygotes/blasts at the core/mitochondrial dna level and linked during de novo formation in/on centriole. these inducers duplicated and linked again with new centrioles. but one inductor released during asymmetric cell division into cytoplasm (figures 2, 3, and 4). temporal and spatial dynamics of centriole removal the timeline of centriole elimination varies significantly across organisms and cell types. for instance: in c. elegans oocytes, elimination begins with the disassembly of the central tube and progresses to the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 300 loss of centriolar microtubules over several hours; in drosophila, centriolar protein degradation spans up to 24 hours during oogenesis, while in eye development, the process takes over 60 hours, with ultrastructural changes occurring gradually; in differentiated c. elegans cells, the disappearance of centriolar foci can take anywhere from 95 to 185 minutes after the last mitotic division, depending on the cell type. the subcellular location of centriole elimination also shows variability. in some cases, such as c. elegans neurons, centrioles migrate away from the nucleus before disassembly, suggesting a spatial component to the elimination mechanism. this raises intriguing questions about whether the nucleus provides a protective environment or if centriole removal is actively facilitated in distal cellular regions. centriole elimination is a multifaceted process with profound implications for gametogenesis, cellular differentiation, and organismal development. while its necessity in oogenesis is well-established, understanding its roles in somatic cells requires further investigation. advancements in imaging and molecular tools will likely uncover the precise mechanisms and significance of this process, shedding light on its evolutionary and functional importance across cell types and organisms. selectivity in the elimination of centrioles is the elimination of centrioles a uniform process, or does it exhibit selectivity? in certain organisms, such as c. elegans during oogenesis, multiple pairs of centrioles and procentrioles are formed after the meiotic s phase, but all of them are eventually removed. interestingly, in drosophila oocytes, many more centrioles are inherited from the nurse cells than just four, yet they are all efficiently eliminated. this shows that centriole elimination can affect both centrioles and procentrioles, with the capacity to manage more than four organelles in some species. however, in starfish, the elimination mechanism targets only the daughter centrioles. experimental manipulation in p. miniata shows that if the extrusion of the polar body is prevented, the mother centrioles are retained, but the daughter centrioles are eliminated. this highlights the specificity of the elimination process, which acts primarily on daughter centrioles in these species. similarly, in a. forbesi (another species of starfish), while mother centrioles persist, they lose microtubule organizing activity. these findings suggest that centriole elimination mechanisms are versatile and can target all centrioles or selectively remove specific subsets depending on the species and cellular context. centriole elimination during polyspermy in species like echinoderms, where centrioles are eliminated after meiosis, sperm-derived centrioles coexist in the cytoplasm with the daughter centrioles of the oocyte, which are scheduled for elimination. this prompts the question: how do sperm-derived centrioles avoid being eliminated upon fertilization? it is possible that the mechanism for centriole elimination works locally, distinguishing between maternally and paternally inherited centrioles, or that the two types of centrioles possess intrinsic differences that make them behave differently in the elimination process. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 301 the phenomenon of physiological polyspermy further illustrates this selectivity. in species such as cynops pyrrhogaster (a newt) and beroe ovata (a comb jelly), multiple sperm fertilize the egg, but only two sperm-derived centrioles are retained, with the others being eliminated or inactivated. the question then arises: how is the choice made regarding which centrioles to maintain? one possibility is that the sperm centrioles that form asters are preferentially maintained, and the rest are removed. this could be tied to a process where the female pronucleus selectively interacts with microtubuleassociated factors to stabilize and ensure the maintenance of only two centrioles. it is also conceivable that autophagy plays a role in the elimination of the unselected centrioles, as seen with accessory nuclei in polyspermy, where the surplus nuclei are marked for degradation. this process could involve the tagging of the unneeded centrioles for removal via autophagic pathways. mechanisms of centriole stability and elimination centriole stability is remarkably high, making their elimination a complex process. unlike the dynamic nature of cytoplasmic microtubules, which disassemble in response to cold or nocodazole treatment, centriolar microtubules remain stable and resist disassembly under these conditions. even though the axoneme of primary cilia, derived from centrioles, is dynamic and disassembles each cell cycle, the centrioles themselves stay intact. this stability is evidenced by the fact that centrioles often persist long after sperm axonemes are incorporated into the zygote, or when centrioles are marked with fluorescent tags in embryos, indicating minimal turnover of their structural components over several cell cycles. what mechanisms contribute to this high stability? one possibility is the unique structure of centriolar microtubules, which are typically organized into triplets or doublets. these structures might provide additional stability compared to the single protofilament microtubules of the cytoplasm. additionally, certain tubulin isoforms, like and -tubulin, are critical for the formation of stable triplets and doublets. mutations in these tubulins result in unstable centrioles that disintegrate during cell division. another important aspect of centriole stability could involve specific stabilizing proteins. for instance, in human cells, proteins such as hspoc1a, hspoc1b, and cap350 are believed to contribute to the structural integrity of centrioles. other components, such as centrobin, are thought to be specific to the daughter centrioles, and their removal can destabilize centrioles. proteins like bld10p in chlamydomonas have been shown to stabilize triplet microtubules and ensure the proper assembly and maintenance of centrioles. disrupting the function of these stabilizing proteins leads to the gradual loss of centrioles over time, which can be rescued by preventing protein degradation. understanding the dynamics of stabilizing proteins is crucial for understanding how centrioles are prepared for elimination. some stabilizing proteins, such as hspoc1a and hspoc1b, exhibit turnover rates, suggesting that modulating their stability could prime centrioles for subsequent removal. research into the turnover rates of centriole proteins could reveal how centrioles are “prepped” for elimination, possibly through changes in their post-translational modifications or their association with other degradation pathways like the proteasome. thus, the interplay between centriole stability and the targeted elimination mechanisms remains an area ripe for exploration. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 302 a crucial factor in maintaining centriole stability in c. elegans is sas-1. evidence for this comes from observations that centrioles derived from sas-1 mutant sperm rapidly lose their structural integrity post-fertilization. when maternal sas-1 function is absent, centrioles initially form but subsequently degrade during embryogenesis. recent studies have also identified sas-1’s role in the elimination of centrioles during oogenesis. here, sas-1 departs from the centrioles earlier than other proteins, coinciding with the loss of the central tube, where sas-1 is typically localized. furthermore, in sas1(t1521ts) mutants, centriolar microtubule signals and sas-4 decay at an accelerated rate, leading to premature organelle disintegration. interestingly, when expressed in human cells, c. elegans sas-1 associates with and stabilizes microtubules. sas-1 shares similarities with human c2cd3, a protein essential for centriole assembly and the formation of the primary cilium in mammals. although the exact mechanisms by which sas-1, and by extension c2cd3, contribute to centriole stability remain unclear, their structural arrangement—revealed by expansion microscopy to form a 9-fold radial symmetry within the microtubule wall—suggests they may function as an internal scaffold, maintaining the integrity of centriolar microtubules. disruption of this scaffold could destabilize centrioles, offering potential targets for modulating organelle elimination. centriole stability is also influenced by post-translational modifications (ptms) of and -tubulin (figure 4a3–c3). centriolar microtubules undergo a variety of ptms, such as acetylation, detyrosinylation, and polyglutamylation, which are integral to their function. injection of antibodies against polyglutamylated tubulin into human cells triggers centriole elimination, suggesting that these ptms are essential for maintaining centriole structure. however, since antibody treatments can also induce protein degradation via the trim21 pathway, it remains uncertain whether the observed effects are due to the loss of ptms or the complete removal of centriolar microtubules. further studies will be necessary to determine whether targeted manipulation of microtubule ptms specifically induces centriole elimination. factors leading to centriole destabilization despite the widespread occurrence of centriole elimination, our understanding of the mechanisms behind it is still limited. notable exceptions to this gap include studies conducted in c. elegans, which have identified key players involved in centriole assembly. genome-wide screens utilizing rna interference (rnai) and forward genetic approaches have provided insight into evolutionarily conserved centriole assembly factors. these efforts, however, did not identify the expected phenotype associated with failed centriole elimination during oogenesis, such as the formation of a tetrapolar spindle in the first embryonic division. several factors could explain this discrepancy: some relevant genes may not have been targeted due to their small size, lack of prediction, or resistance to rnai depletion; redundant genes may have been overlooked; or the failure to eliminate centrioles during oogenesis may manifest earlier in the gonads, before detection in the embryo. additionally, centrioles provided by the oocyte after the failure of centriole elimination factors might not function as georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 303 microtubule organizing centers (mtocs), complicating detection via differential interference contrast (dic) microscopy. notably, in c. elegans, the heterochronic protein lin-41 and the rna helicase cgh-1 have been implicated in regulating the timing of centriole elimination during oogenesis, though their inhibition only delays—not prevents—this process. cgh-1 likely affects the stability of an mrna encoding a protein that promotes centriole elimination. furthermore, the xx karyotype seems to influence centriole elimination during oogenesis, as late prophase i oocytes from mutant males with female gonads still harbor centrioles. the molecular factors associated with this karyotypic influence remain unknown. in the case of c. elegans intestinal centriole elimination, a combination of plk-1-mediated phosphorylation of the pcm protein spd-2, repression of centriole biogenesis genes, and proteasomal degradation have been proposed to facilitate centriole loss. one hypothesis is that centriole elimination is initiated by shutting down stabilizing mechanisms, such as the removal of the pcm (pericentriolar material). in tetrahymena, depletion of the pcm component -tubulin destabilizes centrioles. similarly, in drosophila cells arrested in s-phase, depletion of several pcm components, such as asl, d-plp, spd2, and cnn, results in centriole loss. during drosophila oogenesis, polo kinase is released from the pcm before its removal, and expression of a centriolartargeting polo fusion protein prevents centriole degradation beyond fertilization. while the absence of electron microscopy data makes it unclear whether the resulting supernumerary foci represent centrioles or merely centriolar protein assemblies, these observations suggest a role for polo and pcm removal in centriolar destabilization. however, similar mechanisms do not seem to universally govern centriole elimination across other species, as in the case of a. forbesi, where retained mother centrioles fail to nucleate microtubules. while polo and pcm removal are critical in drosophila, other organisms may employ different strategies for centriole destabilization. discussion although many mechanisms elimination of centrioles remain to be fully elucidated, we now have a clearer understanding of when and where centrioles are eliminated and an increasing number of tools to probe this process further. to uncover the molecular details of centriole elimination, dedicated screens targeting this phenomenon will be essential. genome-scale screens using crispr/cas9, rnai, or mutant libraries that identify conditions where centriole elimination is either delayed or accelerated will be critical for uncovering new players in this process. since centriole architecture and assembly mechanisms are conserved across eukaryotic species, insights gained from diverse organisms will likely provide a more comprehensive understanding of centriole elimination. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 304 the origin of centrioles remains unclear. some theories suggest that centrioles evolved from viruses that have since gone extinct, given the structural similarities between viral capsids and centrioles. adenoviruses, for example, employ diverse strategies to uncoat their protein capsids within host cells, including conformational changes induced by ph and interactions with microtubule motor proteins. these processes could potentially offer insights into the mechanisms that regulate centriole elimination. while much remains to be learned, understanding how centrioles are eliminated in different organisms could have broad implications for developmental biology, disease mechanisms, and therapeutic development. conclusion this review proposes a detailed model for the asymmetric distribution of centrioles during stem cell division, emphasizing their role in the regulation of differentiation. by observing how centrioles, specifically the mother and newly assembled daughter centrioles, contribute to the segregation of differentiation inducers, observe the critical role of centrioles in guiding the fate of daughter cells. the asymmetric distribution of centrioles and their associated differentiation signals is integral to ensuring that one daughter cell retains stemness while the other is pushed toward differentiation. the findings support the hypothesis that centrioles are not merely structural components but also key players in cellular decision-making. the selective attachment of differentiation inducers to centrioles suggests a mechanism by which stem cells maintain their potential for self-renewal or differentiation, depending on the centrosome inheritance. furthermore, this model emphasizes the complex nature of centriole elimination, showing that it is intricately linked to the regulation of gene networks that dictate cell fate. this hypothesis calls for future research to further elucidate the molecular interactions between centrioles, differentiation inducers, and the broader genetic networks involved. understanding these processes could provide important insights into stem cell biology, offering new perspectives for therapeutic applications such as regenerative medicine and the treatment of diseases involving stem cell dysfunction. references: 1. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 2. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 3. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 305 4. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 5. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. 6. gambarotto, d., zwettler, f., cernohorska, m.s., fortun, d., borgers, s., heine, j., schloetel, j., reuss, m., unser, m.a., boyden, e.s., sauer, m., hamel, v., & guichard, p. (2018). imaging beyond the super-resolution limits using ultrastructure expansion microscopy (ultraexm). biorxiv. 7. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. 8. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). abastumani resort: balneological heritage and modern potential. junior researchers, 2(2), 126–134. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.12 9. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). microelementoses history and current status. junior researchers, 2(2), 108–125. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.11 10. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 11. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 12. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). balneology in georgia: traditions and modern situation. junior researchers, 2(2), 78–97. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.09 13. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 14. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. 15. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 16. tkemaladze, j. (2024). the rate of stem cell division decreases with age. georgian scientists, 6(4), 228–242. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.21 17. tkemaladze, j. (2024). absence of centrioles and regenerative potential of planaria. georgian scientists, 6(4), 59–75. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.08 18. tkemaladze, j. (2024). main causes of intelligence decrease and prospects for treatment. georgian scientists, 6(2), 425–432. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.44 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 306 19. tkemaladze, j. (2024). cell center and the problem of accumulation of oldest centrioles in stem cells. georgian scientists, 6(2), 304–322. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.32 20. tkemaladze, j., & samanishvili, t. (2024). mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise. georgian scientists, 6(2), 36–50. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 21. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 22. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 23. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 24. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 25. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 26. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 27. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 28. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 29. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 30. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. 31. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 32. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 33. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 34. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 307 (mlsd’2016)» :• , , ., 284. 35. , ., , ., & , . (2001). . . 004.89. . 004.89. 36. , ., , ., & , . (2012). . , 25(1), 23-28. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 513 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.49 ხელისუფლების და ოპოზიციის თანაარსებობის თავისებურებები საქართველოში ავთანდილ ტუკვაძე1, აკაკი აბზიანიძე2, ელენე გელაშვილი3 1თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ასოცირებული პროფესორი, 2საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტი, პროფესორი, 3თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ასისტენტ–პროფესორი ანოტაცია ნებისმიერი ქვეყანაში დემოკრატიის ხარისხს განსაზღვრავს ხელისუფლებისა და ოპოზიციის ურთიერთობის კულტურა, თუ რამდენადაა თანხმობა პოლიტიკურ ძალებს შორის დემოკრატიის საბაზისო ღირებულებების ირგვლივ და პოლიტიკური პროცესი სამართლებრივ ჩარჩოებში ვითარდება თუ ცდება კონსტიტუციაში დეკლალირებულ ნორმებს. საქართველოში ზვიად გამსახურდიას ეთნოპოლიტიკური შეფერილობის ეროვნულ– დისიდენტური, ედუარდ შევარდნაძის ნეონომენკლატორული, მიხეილ სააკაშვილის პროდასავლური ნეოლიბერალურ–ავტორიტარული და ბიძინა ივანიშვილის მემარჯვენე კონსერვატიული ხელისუფლებების დროს პოლიტიკაში დამკვიდრდა გარკვეული თამაშის წესები, რომლებიც თვითოეული პოლიტიკური ძალის მმართველობის სპეციფიკით ხასიათდება, მაგრამ გააჩნიათ საერთო მახასიათებლები: პროფესიული უნარ–ჩვევები მერეხარისხოვანია კადრების რეკრუტირების პროცესში იშვიათი გამონაკლისის გარდა): გამსახურდიას დროს ერთგულებასთან ერთად ეროვნულ მოძრაობაში დამსახურება იყო, შევარდნაძესთან ნეონომენკლატურული კომუნისტური წარსული, სააკაშვილთან ევროპული განათლება, ახალგაზრდული ასაკი და „ნაციონალური პარტიის“ წევრობა, ივანიშვილის ხელისუფლებაც თავს თვითკმარ პოლიტიკურ ძალად აცხადებს, დასავლურ განათლებასთან ერთად ლიდერისადმი ერთგულებას ითვალისწინებს. ოთხივე ხელისუფლებას, სხვადასხვა დოზით, მთავარ იდეოლოგიურ ორიენტირად ნაციონალისტურ იდეოლოგია აქვს. ზემოთთქმულიდან გამომდინარე, წარუმატებლობები ქვეყნის მოდერნიზაციის გზაზე ძირითადათ ხელისუფლებების დაბალი კვლიფიკაციითა განპირობებული და ძნელია მათი ანალიზი ფასეულობითი კვლევის მეთოდზე დაყრდნობით: ხელისუფლებას და ოპოზიციას რთულია ვუწოდოთ პოლიტიკური ელიტა, რადგანაც მასში ძალიან მცირეა განსწავლული– მმართველობითი უნარ–ჩვევების მქონე ადამიანები. თუმცა, თუ ალტიმეტრიულ მიდგომას გამოვიყენებთ პოლიტიკურ ელიტად მოიაზრება ხელისუფლების უმაღლეს საფეხურზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 514 მდგომი ადამიანების ჯგუფი, რომლებიც ლიდერთან ერთად ღებულობენ ქვეყნისათვის მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს (არ აქვს მნიშვნელობა როგორ გავლენას ახდენს ისინი ქვეყნის განვითარებაზე). ამ გაგებით ელიტები არსებობენ საზოგადოების განვითარების ნებისმიერ საფეხურზე. გამსახურდიას ხელისუფლების დროს ხელისუფლებისა და ოპოზიციის თანამშრომლობის კულტურა ფაქტობრივად არ არსებობდა, რადგანაც პოლიტიკური სუბიექტების ქმედებები არ იზღუდებოდა დემოკრატიული ინსტიტუტებითა და კონსტიტუციური ნორმებით; შევარდნაძის ხელისუფლება პირველ ეტაპზე ძალაუფლებას იყოფდა კრიმინალურ სამყაროსთან, მხოლოდ მოგვიანებით ხელისფლების ლეგიტიმური ინსტიტუტების და კონსტიტუციის მიღების შემდეგ პოლიტიკურ პროცესში მკვიდრდება კონსტიტუციური ნორმების დაცვის აუცილებლობა, თუმცა ძალისმიერი მეთოდებისკენ მიდრეკილი ქვეშევრდომული პოლიტიკური კულტურა კვლავ დომინანტურ როლს თამაშობს. შევარდნაძე, გამსახურდია, სააკაშვილი, ივანიშვილი წინასაარჩევნო პერიოდში აქტიურად იყენებდნენ „მტრის ხატის“ მოდელირების საბჭოთა პრაქტიკას. ქართულ სინამდვილეში იდეოლოგიურ ორიენტირებს მეორეხარისხოვანი როლი უკავია, როგორც ხელისუფლების შიგნით, ისე ოპოზიციურ სპექტრში: საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციები განსაზღვრავენ პოლიტიკური ძალის ლიბერალური დემოკრატიისადმი კუთვნილებას თუ პირიქით კონსერვატორობას, რომელიც ავტორიტარიზმთან და რუსეთთან ასოცირდება (იმედია, ტრამპის ადმინისტრაციის ხელისუფლებაში მოსვლა შეცვლის ამდაგვარ მიდგომას, რადგანაც განვითარებული ქვეყნები ყოველთვის ორ იდეოლოგიაზე დგანან, როგორც ეს დასავლეთის დემოკრატიებშია). ლიბერალიზმის და კონსერვატიზმი სალანძღავ კონტექსტში გამოიყენება (მაგ; „ლიბერალური ფაშიზმი“) და ოპოზიცია ხელისუფლების საურთიერთობო ლექსიკაში დემოკრატიისათვის დამახასიათებელი ტერმინები (კონსენსუსი, თანამშრომლობა, ურთიერთპატივისცემა, ურთიერთსარგებლობა) თითქმის არ იხმარება. ასპარეზზე გამოვიდნენ ე.წ. „ტოტალიტარული პიროვნებები“, რომლებიც პოლიტიკურ პროცესებს, მართალ–მტყუანის, თეთრისა და შავის, მოღალატე–პატრიოტის ტერმინოლოგიით ახასიათებენ. ადრე, მსგავსმა პოლიტიკურმა დაპირისპირებამ ქვეყანა სამოქალაქო დაპირისპირებამდე მიიყვანა, მართალია დღეს ინსტიტუტები და რესურსები ქვეყანას განსხვავებული აქვს, მაგრამ კონსენსუსის მიღწევა აუცილებელია, წინააღმდეგ შემთხვევაში დაზარალდება ეროვნული ინტერესები. საკვანძო სიტყვები: ხელისუფლება, ოპოზიცია, კონსენსუსი, ლიბერალიზმი, კონსერვატიზმი, ინტერესები. შესავალი ელიტა საზოგადოების ფუნქციონირების აუცილებელი ელემენტია, საზოგადოების დაყოფა მმართველ უმცირესობად და მმართულ უმრავლესობად ელიტიზმის ამოსავალი დებულებაა, რომლის მართებულობაც დასტურდება ისტორიული განვითარების კანონზომიერებით. შესაძლოა დავეთანხმოთ ვ. პარეტოს მოსაზრებას, რომ ისტორიის მამოძრავებელი ძალას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 515 წარმოადგენს ელიტების მონაცვლეობა–ცირკულაციის პროცესი, ყოველ შემთხვევაში, რაც საუბარი აღარ გვიხდება კლასობრივი ბრძოლის მარქსისტულ თეორიაზე, რომელიც მართლაც გადამწყვეტ როლს თამაშობდა საყოველთაო კეთილდღეობისა და სამართლებრივი სახელმწიფოების ჩამოყალიბებამდე წინა საუკუნეებში. პოლიტიკური ელიტა განმსაზღვრელ გავლენას ახდენს პოლიტიკური პროცესების განვითარებაზე, ეკონომიკაზე, დემოკრატიზაციის პროცესზე და ამის ნთელი დადასტურებაა საქართველოს უახლესი ისტორია: წარუმატებლობები ქვეყნის მოდერნიზაციის გზაზე, უპირატესად ელიტების კვალიფიკაციას უკავშირდება, „დემოკრატია თეორიაში“, რიტორიკის სფეროში რჩება, ხოლო ელიტების შერჩევის კრიტერიუმები კვლავ ლიდერისადმი ერთგულებაა და მთლიანად უარყოფილია პროფესიონალიზმისა და იდეოლოგიური ორიენტირების საკითხი; საერთო, რაც აერთიანებს გარდამავალი პერიოდის ელიტებს არის ერთი ლიდერის მიმართ უსიტყვო მორჩილება; საბჭოთა წარსულის დემონსტრაციული უარყოფის მიუხედავად, გამსახურდიას, სააკაშვილისა და ივანიშვილის დროს მაღალ თანამდებობებზე დანიშვნის მთავარი კრიტერიუმი ლიდერისა და მფარველისადმი ერთგულება რჩება და არა პროფესიული თვისებები ან თუნდაც იდეოლოგიური საერთოობა. როგორც ამერიკელმა ავტორებმა აღნიშნეს, „პოსტკომუნისტური და განვითარებადი სამყაროს დიდ ნაწილზე კლიენტელიზმის, კორუფციისა და პატრიმონიალიზმის მექანიზმები თანაარსებობს (და ხშირად ძირს უთხრის) ახალ დემოკრატიულ, საბაზრო და სახელმწიფო ინსტიტუტებს“ helmke g., levitski s (2007) ფაქტობრივად, პოლიტიკურ ელიტებს, არ გააჩნიათ ქვეყნის ეკონომიკური და პოლიტიკური მოდერნიზაციის კონცეფციები, ასევე, არ ჩანს პოლიტიკაში ახალი ფიგურები, რომლებიც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებენ ელიტების მუშაობის ხარისხს, ამის მიზეზები მრავალია, რომელთა შორის მნიშვნელოვანია რეკრუტირების დემოკრატიული სისტემის ჩამოყალიბება, ახალი კრიტერიუმების ფორმირება, რომელშიც გადამწყვეტი როლი მიენიჭება პროფესიულ უნარ–ჩვევებს და არა ფორმალურ დასავლურ განათლებას ან მეტისმეტად ახალგაზრდულ ასაკს. ამის განხორციელება ძნელია, რადგანაც ქვეშევრდომული პოლიტიკური კულტურის დომინაციის პირობებში ჩამოყალიბებულია საბჭოთა მემკვიდრეობის პატრიმონიალიზმის ტრადიცია, რომელიც ზედმეტ–ნაკლებად თანამედროვე ელიტებისთვისაა დამახასიათებელი ქართულ სინამდვილეში. აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ სუსტია იდეოლოგიების გავლენა პოლიტიკურ სპექტრზე, ორასზე მეტი პარტიიდან რამოდენიმეს თუ ექნება კლასიკური სახით, ფორმულირებული გარკვეული იდეოლოგიური ღირებულებები საკუთარ პროგრამებში და ხშირად მათი ცვლილება ხდება ელექტორატის ინტერესებიდან და საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციებიდან გამომდინარე; პოლიტიკური ელიტის ცნებაც გარკვეულ კორექტივების გათვალისწინებით შესაძლოა იქნას გააზრებული. რაც შეეხება პოლიტიკური ელიტების დეფინიციას, ჩვენ მათ ვუკავშირებთ ლიდერების სახელებს, რადგანაც ისინი გადამწყვეტ როლს თამაშობენ ელიტის ფორმირებისა და საქმიანობის პროცესში. „პოლიტიკური თამაშის წესები“ საქართველოში ფორმირების პროცესშია და მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს თანხმობა პოლიტიკურ ძალებს შორის დემოკრატიის საბაზისო ღირებულებებსა და საერთო ეროვნულ–სახელმწიფოებრივ ინტერესების ირგვლივ, მაინც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 516 იმატებს მასში დემოკრატიის ელემენტები და ბევრი რამ რაც გამსახურდიას დროს შესაძლებელი იყო, მაგალითად, სამართლებრივი ჩარჩოდან გასვლა, დღეს ეს მიუღებელია: წინასაარჩევო კამპანიის დროს ხშირად ტერიტორიული მთლიანობის და სუვერენიტეტის დამაზიანებელ განცხადებებს აკეთებდნენ დეპუტატობის კანდიდატების, პარტიები, ცალკეული ლიდერები, რასაც დღეს მიუხედავათ ძლიერი პოლარიზაციისა, მსგავს პრეცედენტებს აღარ ვხვდებით, მოკლედ „დემოკრატიული ღირებულებების დაგროვების“ ნელი პროცესი შესამჩნევია. საინტერესოა პოლიტიკური ელიტის შიგნით ლიდერსა და ხელისუფლების სხვადასხვა საფეხურზე მდგომ ადამიანებს შორის ურთიერთობების ხასიათი, ცნობილია, რომ საბჭოთა ნომენკლატორული ელიტის სახელისუფლებო ვერტიკალში ურთიერთობები უსიტყვო მორჩილებაზე (სტალინი გენერალიტეტს ატარებდა საბჭოთა ნომეკლატურას), საშემსრულებლო ქვეშევრდომულ კულტურაზე იყო დამყარებული; ზოგჯერ, დემოკრატიებშიც, ხელისუფლებრივი ვერტიკალის შიგნით, ლიდერთან დამოკიდებულება ავტორიტარული ხასიათისაა, ამის მაგალითები მრავლადაა ისტორიაში, თუნდაც ახლად არჩეულ აშშ–ის პრეზიდენტის ტრამპის დამოკიდებულება თავის ადმინისტრაციასთან; ამ კუთხით საქართველოს ელიტების შედარებისას, გამსახურდიას, შევარდნაძის, სააკაშვილის თანამდებობების პირებთან ჩაღრმავებული ინტერვიუებიდან ერთი პარადოქსი იკვეთება: შევადნაძის გარშემო გაერთიანებული ელიტის შიგნით საურთიერთებო ენა ლიდერსა და ელიტის წევრებს შორის უფრო ნაკლებად იყო ავტორიტარულ–ბრძანებლური ხასიათის, ვიდრე დასახელებული ლიდერებთან. პოლიტიკური ელიტის ცნება პოლიტიკური ელიტის ცნება უპირველეს ყოვლისა გულისხმობს ხელისუფლებრივი პირამიდის უმაღლეს საფეხურზე დგომას და ქვეყნისათვის მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების მიღების ფუნქციას, უნარს, არაა აქვს მნიშვნელობა მიღებული გადაწყვეტილებები დადებით როლს თამაშობს თუ უარყოფითს ერისა და სახელმწიფოებრიობის განვითარების პროცესში; მმართველი პოლიტიკური ელიტა გადაწყვეტილებებს იღებს ეროვნულ დონეზე და აკონტროლებს ეროვნულ რესურსებს; ელიტა არა მხოლოდ მართავს საზოგადოებას, ასევე მართავს პოლიტიკურ კლასს, რომლის წიაღშიაც იგი წარმოიშობა და ქმნის სახელმწიფო ორგანიზაციის ისეთ ფორმებს, რომელშიც მისი პოზიციები ექსკლუზიურია; ელიტის შევსების წყაროა ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური კლასი; პოლიტიკურ ელიტად მოიაზრება აგრეთვე ხელისუფლების გარეთ მყოფი ოპოზიცია, ინტელექტუალები, ბიზნეს ელიტა და სხვა ჯგუფები, რომლებიც რაღაც ხარისხით გავლენას ახდენენ გდაწყვეტილებების ხასიათზე (აჩქარებენ, ანელებენ, სახეს უცვლიან) პოლიტიკურ პროცესებს. ელიტაზე საუბრობენ მხოლობითში და მრავლობითში (ძირითადათ პლურალისტები); დემოკრატიებში არის მინიმუმ ორი ელიტა მმართველი და ოპოზიციური ელიტები. იდეაში ცნება პოლიტიკური ელიტა გულისხმობს არა მარტო ზემოთ ჩამოთვლილ მახასიათებლებს, არამედ აგრეთვე განსაკუთრებული თვისებების მქონე ადამიანების ერთობლიობას, რომელთაც აერთიანებს მაღალი განსწავლულობა, პროფესიონალიზმი, ხასიათდებიან მორალური და ზნეობრივი პრინციპების ერთგულებით და პოლიტიკურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 517 პროცესში მონაწილეობის დროს (არჩევნების, რეფერენდუმების, დისკუსიების) იცავენ „პოლიტიკური თამაშის დემოკრატიულ წესებს“, რომლებიც დამკვიდრებულია განვითარებულ დემოკრატიებში და უპირველესად კონსტიტუციურ–სამართლებრივი ნორმების ფარგლებში ფუნქციონირებას გულისხმობს. ამდენად, პოლიტიკური ელიტის ცნება შეიცავს ამ კომპონენტებსაც, მაგრამ ქართულ სინამდვილეში, ისევე, როგორც უმრავლესი ქვეყნების რეალობაში, ტერმინი ელიტა თავისუფალია „ღირებულებითი“ განსჯებისგან, ნაკლებად გააჩნია „საუკეთესო ხალხის“ გამორჩეული თვისებები, ის უნდა შევაფასოთ, როგორც ფუნქციური ჯგუფი, ღირებულებების თვალსაზრისით ნეიტრალური ადამიანების ერთობლიობა, რომელშიც არიან გაერთიანებულები სრულიად უნიჭირესები, ასევე, ზნეობას მოკლებული თაღლითები და მედროვე ადამიანები. ზემოთთქმულიდან გამომდინარე, ჩვენ ვიზიარებთ ელიტების კვლევის ალტიმეტრიულ მეთოდს (რაც შეეხება ფასეულობით მიდგომას იგი უფრო მეტად ინტელექტუალურ ელიტას შეესაბამება), რომ პოლიტიკური ელიტა არის ხელისუფლების მფლობელი ყველა ჯგუფი, რომლებიც ღებულობენ სახელმწიფოებრივ–ეროვნული მნიშვნელობის გადაწყვეტილებებს (ამ აზრით პოლიტიკური ელიტა არსებობს სოციალური განვითარების ნებისმიერ საფეხურზე, რადგანაც საზოგადოების ფუნქციობის აუცილებელი პირობაა მმართველი უმცირესობისა და მართული უმრავლესობის არსებობა); ძალაუფლების დაკარგვის შემდეგ ისინი იკარგებიან, გარდაიქმნებიან მარგინალურ ჯგუფებად, რადგანაც თანამდებობა (სკამი) იყო მათი ელიტად ქცევის განმსაზღვრელი მთავარი ფაქტორი. პოსტსაბჭოთა პოლიტიკური ელიტების ტიპები, შერჩევის კრიტერიუმები, იდეოლოგიური ორიენტირები, „თამაშის წესები“ საქართველოში. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ კომუნისტური რეჟიმების დემომონტაჟმა განაპირობა ახალი ელიტების წარმოშობა, რომელთა შერჩევის კრიტერიუმები, იდეოლოგიური ორიენტირები, შემადგენლობა, თვისებრივად განსხვავდება საბჭოთა ნომენკლატურული ელიტისგან. დამოუკიდებელი საქართველოში, ჩვენი აზრით, შემდეგი პოლიტიკური ელიტების ტიპების გამოყოფა არის შესაძლებელი: ზვიად გამსახურდიას ეთნოპოლიტიკური შეფერილობის ეროვნულ–დისიდენტური ელიტა, ედუარდ შევარდნაძის ნეონომენკლატორული ელიტა, მიხეილ სააკაშვილის პროდასავლური ნეოლიბერალურ–ავტორიტარული ელიტა პოლიტოლოგია (2004) გვ 391–401, ბიძინა ივანიშვილის პოლიტიკური ელიტა, რომელიც ზომიერი ლიბერალური პარტიიდან მემარჯვენე და კონსერვატიულ ძალად ფორმირდა. გამსახურდიას ხელისუფლება ეროვნული მოძრაობის რადიკალური ფრთის მემკვიდრე იყო, მათთვის მთავარი მიზანს ეროვნულ ღირებულებებზე დაფუძნებული ქართული სახელმწიფოს შექმნა წარმოადგენდა, რომელიც მართლამადიდებლურ ღირებულებებზე იქნებოდა დაფუძნებული, დაიცავდა მდიდარ ქართულ ტრადიციებს, თვითმყოფად კულტურას; მათი პოლიტიკური განცხადებები ეროვნული მოძრაობის რიტორიკით იყო გაჯერებული; ქართული ეროვნული იდეოლოგიის ფორმირება პოლიტიკური ელიტის საქმიანობის ძირითად ორიენტირად იქცა (აირჩიეს ეროვნული იდეოლოგიის თავმჯდომარე); ნაციონალიზმის იდეოლოგია გამსახურდიას ხელისუფლების ხელში წარმატებული იარაღი იყო ეროვნული კონსოლიდაციის, მომხრეების მობილიზაციის მიმართულებით; ნაციონალიზმმა მსოფლიოში ეროვნული იდენტობისა და სახელმწიფოებრიობის წარმოშობის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 518 გზაზე გადამწყვეტი როლი ითამაშა, მაგრამ ნაციონალიზმი აგრეთვე ნიშნავს სხვასთან დაპირისპირებას, მაგალითად მრავალ ეთნიკურ ქვეყანაში გამსახურდიას მოწოდება „ქართველებო გამრავლდით“ ეროვნული უმცირესობებისთვის გამაღიზიანებელი იყო, ამიტომაც ოპოზიციამ წარმატებით მოახერხა მათი მობილიზაცია ხელისუფლების წინააღმდეგ; გამსახურდიას ელიტის იდეოლოგია ზედმეტი ეროვნული შეფერილობის იყო ნაციონალიზმის იდეოლოგიის ტიპიურ განსახიერებას წარმოადგენდა, გარკვეული აზრით შეიძლება დავეთანხმოთ სტივენ ჯონსს (ინტერვიუ სტივენ ჯონსთან (1924 წლის 12 აგვისტო), რომელსაც საქართველოში მოქმედი ხელისუფლებების მთავარ იდეოლოგიურ ორიენტირად ნაციონალისტურ იდეოლოგიას მიიჩნევს; მართლაც დამოუკიდებლობის გზაზე მდგარ ზოგიერთ გამოწვევას ნაციონალიზმის იდეოლოგიაზე დაყრდნობით შეიძლება გავუმკლავდეთ, მაგრამ მხოლოდ ამ კუთხით გამსახურდიას პოლიტიკური ელიტების იდეოლოგიური ორიენტირების შეფასება არასრული იქნებოდა; გამსახურდიას იდეოლოგია ეთნონაციონალისტური იყო, რომელიც დამოუკიდებლობაზე და ერის იდენტობის დაცვაზე იყო ორიენტირებული, ეროვნული სუვერენიტეტის, ეთნოცენტრიზმის პრინციპებს იცავდა და იბრძოდა საბჭოთა–კომუნისტური მემკვიდრეობის წინააღმდეგ, იცავდა ტრადიციონალიზმის ღირებულებებს (მართლმადიდებლურ–ქრისტიანული ღირებულებებისა და თვითმყოფადი კულტურა); ეროვნულ–დისიდენტური ელიტის მთავარი მახასიათებელი იყო უკომპრომისობისა და კონსენსუალურობის ნაკლებობა, იგრძნობოდა საბჭოთა, კომუნისტური იდეოლოგიის ნეგატიური გავლენა, რამაც განსხვავებული აზრის, დიალოგის, პოლიტიკური ოპონენტების მიმართ შეურიგებლობაში პოვა გამოხატულება: ისევე, როგორც სოციალიზმი უარყოფდა მემკვიდრეობითობის პრინციპს პოლიტიკაში, ასევე, გამსახურდიამ მექანიკურად მოხსნა პარლამენტიდან კომუნისტი დეპუტატები, დაუპირისპირდა ე.წ. „პრივილეგირებულ საბჭოთა ინტელიგენციას“, რომელთა რიგებში ფაქტობრივად გაერთიანებული იყო ინტელექტუალური ელიტის დიდი უმრავლესობა, ხოლო ისინი ჩაანაცვლა, ერთგულებისა და ეროვნულ მოძრაობაში დამსახურებების კრიტერიუმებით შერჩეული ადამიანებით, ფაქტობრივად საშუალო დონის ინტელექტუალები, „დემოკრატები გარემოებების მიხედვით“ ამოყვნენ ხელისუფლებაში ეროვნული მობილობის ლიფტს. ქვეყანაში დამკვიდრდა შეურიგებლობისა და დაპირისპირების ექსტრემისტული იდეოლოგიური ორიენტირები, მოვლენები მართალ– მტყუანის, თეთრისა და შავის, კრემლისა აგენტებისა–მოღალატე ინტელიგენციისა და სხვა ეპითეტებით ფასდებოდა. თავის მხრივ, კონტრელიტამ, რომელიც ძალადობრივ მეთოდებზე იყო ორიენტირებული, თავის გარშემო შემოიერთა „პრივილეგირებული კომუნისტური ინტელიგენცია“, ეროვნული მოძრაობის ზომიერი ფრთის წარმომადგენლები, რომლებმაც იდეოლოგიურად დაასაბუთეს ეროვნული ხელისუფლების დამხობის აუცილებლობა, ასევე, აამხედრეს არა ქართველი მოსახლეობა, რომელთა დარწმუნება იმაში, რომ გამსახურდია მათ გასახლებას აპირებდა იოლი აღმოჩნდა ნაციონალიზმის იდეოლოგიის პირობებში; კონტრელიტა, რომლის ჩამოყალიბება „ეროვნული კონგრესის შექმნიდან“ იღებს სათავეს, განსაკუთრებით გაძლიერდა პრემიერ–მინისტრის, გვარდიის მეთაურის, მხედრიონის დაპირისპირების შემდეგ: ისინი ცდილობდნენ იმის დამტკიცებას, რომ გამსახურდიამ დაამყარა ავტორიტარული დიქტატურა (ოპონენტების მიმართ დაამკვიდრა სიძულვილის ენა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 519 დახურა საქართველოს ტელევიზიის მეორე არხი, გაზეთი „საქართველოს ახალგაზრდობა“, სახელმწიფოს გადატრიალების ბრალდებით დააპატიმრა ეროვნულ–დემოკრატიული პარტიის ლიდერი და სხვა), რომ იგი ფსიქიკურად გაუწონასწორებელი პიროვნება იყო, თვითნებურად ცვლიდა გუნდში მიღებულ გადაწყვეტილებებს, მის გარშემო იყო გაერთანებული არაკომპენტენტური ელიტა (თუმცა საკვანძო თანამდებობებზე მყოფ ადამიანებს არამარტო უმაღლესი განათლება სამეცნიერო ხარისხებიც ჰქონდათ) და მისი ხელისუფლებაში ყოფნა საფრთხეს უქმნიდა ქვეყანას; გამსახურდიას დროს არ არსებობდა „პოლიტიკური თამაშის წესების“ ცნება, რადგანაც არ იყო ან ძალიან სუსტი იყო ინსტიტუტები, ასევე, კონსტიტუციის არ არსებობა ფაქტობრივად გამორიცხავდა სამართლებრივ ჩარჩოებში ხელისუფლებისა და კონტრელიტის თანაარსებობას; მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ქვეშევრდომულმა, უკომპრომისო კომუნისტური კულტურის მემკვიდრეობამ და ქართული ხასიათის თავისებურებებმა, რომელიც ისტორიულად საპირისპირო პოლუსებზე პოულობდა გამოხატულებას („კეთილ–ბოროტზე ადრე მიმდრეკნი“–ვახუშტი ბატონიშვილი) ამიტომ, პოლიტიკური პროცესი სამოქალაქო დაპირისპირების ჭრილში განვითარდა და შედეგმაც არ დააყოვნა: იარაღით, გარე და შიდა ძალების გაერთიანებით, მხედრიონმა და ეროვნულმა გვარდიამ დაამხო ხალხის მიერ არჩეული კანონიერი ხელისუფლება და ქვეყანაში განხორციელდა სახელმწიფო გადატრიალება. ა. ტუკვაძე (1998) გვ 201. ამრიგად, გამსახურდიას გარშემო გაერთიანებული იყო ეთნოპოლიტიკური შეფერილობის ეროვნული–დისიდენტური ელიტა, რომელიც ეროვნული მოძრაობის რადიკალური მიმართულების წევრებით იყო დაკომპლექტებული; გამსახურდიას ეროვნულმა ელიტამ ვერ გაიარა რუტინიზაციის ეტაპი, ვერ გადაიქცნენ რაციონალურ–ბიუროკრატიულ სახელისუფლებო ძალად და ამის მიზეზი არა მარტო დისიდენტური წარსული, სახელმწიფოს მართვის უნარების ნაკლებობა იყო, არამედ აგრეთვე იყო დემოკრატიული ინსტიტუტების არარსებობა; ელიტის შერჩევის კრიტერიუმები ეროვნულ მოძრაობაში დამსახურება, ერთგულება და ზოგ შემთხვევაში ეროვნულობა იყო და უმრავლეს შემთხვევაში ყურადღება არ ექცეოდა პროფესიონალურ უნარ–ჩვევებს; გამსახურდიას პოლიტიკური ელიტა და თვითონ პრეზიდენტიც (დისიდენტად დარჩა), ნაცვლად იმისა, რომ ერის გამაერთიანებლის როლი ეთამაშათ, შეურიგებელი, რადიკალური ნაციონალიზმის იდეოლოგიური ორიენტირების მატარებლები იყვნენ, მათ მექანიკურად უარყვეს არა მარტო კომუნისტური მემკვიდრეობა, არამედ აგრეთვე დაუპირისპირდნენ ეროვნული მოძრაობის ზომიერ ფრთას; ედუარდ შევარდნაძის პოლიტიკური ელიტას ჩვენ ვუწოდებთ ნეონომენკლატურას, რადგანაც დიდწილად დაკომპლექტებული იყო საბჭოთა ნომენკლატურული ელიტის წარმომადგენლებისგან, რაც კომუნისტური კადრების მემკვიდრეობის შენარჩუნებას გულისხმობდა: მათთვის უცნობი იყო საბაზრო ეკონომიკა, ქაოსური–უმართვადი პროცესები, ეთნოკონფლიქტები, რაც არაორდინალურ აზროვნებას მოითხოვდა; ნეონომენკლატურული ელიტა ძირითადათ საშემსრულებლო პოლიტიკური კულტურის მატარებლები იყვნენ და გეგმაზომიერი ეკონომიკის პირობებში შეეძლოთ წარმატებული ფუნქციონირება; შევარდნაძის ნეონომენკლატურული ელიტის მმართველობის დროს საქართველომ არშემდგარი ქვეყნის სტატუსი მიიღო და ქვეყანა ტოტალურ კორუფციაში ჩაეფლო; აფხაზეთის და სამაჩაბლოს კონფლიქტებმა ქვეყანა დაშლის რეალური საფრთხის წინაშე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 520 დააყენა; ნეონომენკლატურულმა ელიტამ ქვეყნის ახალ პირობებში მართვის სრული უუნარობა გამოავლინა. შევარდნაძის პოლიტიკური ელიტის ჩამოყალიბებისა და ფუნქციონირების პროცესში, საჭიროა ორი ეტაპის გამოყოფა: პირველი ეტაპი იწყება 1992 წლის მარტიდან, როცა სამხედრო საბჭოს მოწვევით შევარდნაძე საქართველოში დაბრუნდა; თავდაპირველად შევარდნაძეს ხელისუფლება შეზღუდულ ხასიათს ატარებდა, მას გადაწყვეტილებები უნდა მიეღო სამხედრო საბჭოსთან ერთად, ხოლო საქართველოში ამ დროს წარმატებით ფუნქციონირებდა ჯაბა იოსელიანის კრიმინალური დაჯგუფება “მხედრიონი”, რომელსაც ჰქონდა ცენტრალური და რეგიონალური სტრუქტურები, იოსელიანმა 80–იანი წლების მეორე ნახევარში განახორციელა რეფორმა ქურდულ–კრიმინალურ სამყაროში, რაც იმაში მდგომარეობდა, რომ ქურდებს (კრიმინალებს) მიეცათ უფლება ბიზნესსა და პოლიტიკაში მონაწილეობის (რეფორმას, რუსეთის ზოგიერთმა დაჯგუფებამ მხარი არ დაუჭირა). საქართველოში განხორციელდა „კრიმინალური სამყაროს პოლიტიზაცია, და პოლიტიკოსების კრიმინალიზაცია“. საკანონმდებლო ორგანოში და ხელისუფლების სხვადასხვა საფეხურზე აღმოჩნდნენ კრიმინალური ელიტის წარმომადგენლები. ფაქტობრივად ქვეყანაში ორი კანონი მოქმედებდა: სახელმწიფოს მიერ დაწესებული სამართლებრივი ნორმები და ქურდული კანონები. ამიტომ, ამ პერიოდს ჩვენ ვუწოდებთ ორხელისუფლებიანობას–„შევარდნაძე– იოსელიანის“ პოლიტიკური ელიტის მმართველობას, როცა ზოგჯერ გადაწყვეტილებას კრიმინალური ძალა ღებულობდა (შევარდნაძის მტკიცებით აფხაზეთის ომი მხედრიონმა და სხვა კრიმინალურმა დაჯგუფებებმა თვითნებურად დაიწყეს). აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ შევარდნაძეს გამსახურდიას მომხრე ძალების დასამარცხებლად (განსაკუთრებით სამეგრელოში) ჭირდებოდა მხედრიონთან და სხვა კრიმინალურ დაჯგუფებებთან აქტიური თანამშრომლობა. ა. ტუკვაძე (1998) გვ 205. მეორე ეტაპი, შევარდნაძის მმართველობაში შეიძლება გამოიყოს იოსელიანის, სხვა კრიმინალებისა და მათთან ერთად ეროვნული მოძრაობის სხვადასხვა დაჯგუეფებების ხელისუფლებიდან ჩამოშორების შემდეგი პერიოდი, როდესაც მთელი ძალაუფლება ნეონომეკლატურული ელიტის ხელში აღმოჩნდა. ედუარდ შევარდნაძის მმართველობის დროს ჩატარდა საპარლამენტო არჩევნები, მიღებული იქნა კონსტიტუცია, აღიარებული იქნა საქართველო გაეროს მიერ, გაყვანილი იქნა ბაქო– სუფსის ნავთობსადენი, გადაიდგა ნაბიჯები ევროინტეგრაციისკენ. ფაქტობრივად შევარდნაძე დაბალანსებული, პრაგმატული საგარეო პოლიტიკის გამტარებელი იყო და ცდილობდა წონასწორობა ეპოვა პრორუსულ და პროდასავლურ აქტორების გავლენებში; შევარდნაძე პოლიტიკური სვლების დიდოსტატი იყო, თუმცა ვერ გათვალა აფხაზეთში დაწყებული კონფლიქტის შედეგები, ერთმანეთში აურია დასავლურ ლიდერებთან მეგობრობა და გეოპოლიტიკური ინტერესები და მაშინ დაიწყო კონფლიქტი აფხაზეთის სეპარატისტულ ხელისუფლებასთან, როცა დასავლეთი ლიდერების ინტერესის სფერო ბალტიისპირეთის ქვეყნების სუვერიტეტის მხარდაჭერა იყო. შევარდნაძის პოლიტიკურ იდეოლოგიაზე საუბრის დროს გამოყოფენ პარაგმატულ– ცენტრისტულ ორიენტირებს, იგი სტაბილურობის შენარჩუნებას ისახავდა მიზნად და ცდილობდა დასავლურ სამყაროსთან დაახლოებას; ამავდროულად, შეცდომა იქნებოდა შევარდნაძის საკადრო პოლიტიკის პირდაპირ კონსერვატიულად აღქმა, რომელიც მხოლოდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 521 წინა მმართველი კლასის პოზიციების აღდგენას ისახავდა მიზნად. ფაქტობრივად ევროინტეგრაციის პროცესი შევარდნაძედან იღებს სათავეს, იწყებს აქტიურ თანამშრომლობას საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და გამოთქვამს სურვილს ქვეყნის ნატოში ინტეგრაციისას. იგი ცდილობდა საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლას, მაგრამ ტოტალური კორუფციის პირობებში ეკონომიკური რეფორმების გატარება შეუძლებელი იყო. შევარდნაძემ დაიწყო ელიტის განახლების პროცესი და ხელისუფლებაში მოიყვანა სააკაშვილი, ჟვანია, ბურჯანაძის „სამეული“ და სხვა ახალგაზრდა რეფორმატორების თაობა, რომლებიც მოქალაქეთა კავშირის ყველაზე აქტიურ და ერთგულ მხარდამჭერებად მოიაზრებოდნენ საწყის ეტაპზე. აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის ომებმა, რუსეთის მიერ საქართველოს ტერიტორიების 20 პროცენტის ოკუპაციის გამო, შევარდნაძის დროს დაიწყო რუსეთის მტრად და ოკუპანტად აღქმა, რამაც მნიშვნელოვანწილად განაპირობა შემდგომ წლებში საგარეო პოლიტიკური ვექტორის დასავლეთისკენ მკვეთრი მობრუნება. შევარდნაძის საბჭოთა ნომენკლატურული წარსული, ბალანსის პოლიტიკა, სტაბილურობისკენ სწრაფვა, მენტალიტეტი, რუსეთთან კავშირები, გამსახურდიას წინააღმდეგ გაწეული დახმარებები, არ იძლეოდა იმის საშუალებას, რომ მკვეთრი დაპირისპირება დაეწყო რუსეთთან, რომლისთვისაც მას ასევე საშინაო და საგარეო რესურსები არ გააჩნდა. ამიტომ, შევარდნაძემ აფხაზეთთან ომის დროს გააქტიურა „პროგრესული და რეაქციული“ (რომელშიც არსებულ ხელისუფლებასთან ერთად ჟირინოვსკის, ბაბურინის რეაქციული იდეები იგულისხმებოდა) „ორი რუსეთის“ ლენინური ლოზუნგი, რომელიც თავის დროზე გამოყენებული იქნა მენშევიკების წინააღმდეგ ბრძოლის პროცესში (პროგრსულ რუსეთში ლენინი ბელინსკის, ჩერნიშევსკის და სხვა რევოლუციონერ დემოკრატებს გულისხმობდა, ხოლო რეაქციულში ჩხეიძე, წერეთელი და სხვა პოლიტიკური ოპონენტები მოიაზრებოდა), ხოლო სრულიად არაადეკვატური იყო ორი რუსეთის იდეის გამოყენება აფხაზეთთან ომის პროცესში: საქმე იმაში მდგომარეობს, რომ როგორც რუსეთის, ასევე საბჭოთა იმპერიაში შემავალი ერების სუვერენიტეტთან მიმართებაში არ არსებობს და არც ოდესმე არსებულა პროგრესულად მოაზროვნე რუსეთი. ფაქტობრივად „ველიკორუსული შოვინიზმი“, რომელმაც ჩამოყალიბებული სახე მე 18–19 საუკუნეებში მიიღო, უარყოფს საბჭოთა კავშირში შემავალი პოსტსაბჭოთა ქვეყნების სუვერენულ უფლებებს და ყველაზე სამწუხარო ის არის, რომ ამ საკითხზე აზრთა სხვადასხვაობა არ არსებობს ხელისუფლებას, ოპოზიციას, ინტელექტუალურ ელიტასა და მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას შორის. „ველიკორუსული შოვინიზმი“ რუსეთის გამაერთიანებელი ეროვნული იდეა არის და „რუსული სამყაროს“, ხალხის მენტალიტეტის განუყოფელი ნაწილია. ამის ნათელი დადასტურებაა რუსეთის გაფართოების მრავალსაუკუნოვანი ისტორია, დეკაბრისტების სამოქმედო ეროვნული პროგრამები, გრიბოედოვის, ლერმონტოვის, პუშკინის, სახაროვის, ნავალნის და დღევანდელი პოლიტიკური ელიტის, პუტინის და სხვა ადამიანების იდეოლოგიური ორიენტირები და პრაქტიკული მოღვაწეობა; არასწორად მიგვაჩნია „ველიკორუსული შოვინიზმის“ მარტო პუტინთან და რუსულ მმართველ ელიტასთან იდენტიფიცირება, როგორც ამას ბჟეჟინსკი, ბალტიისპირელი, შუა აზიელი ლიდერები და სხვები აკეთებენ, შოვინიზმისათვის დამახასიათებელი იდეოლოგიური და კულტურული ორიენტირები, როგორც ზემოთ იყო აღნიშნული, ხალხის მენტალიტეტისა და ფსიქოლოგიური განწყობის ნაწილია (დოქტრინა–ხალხი ყოველთვის მართალია ამ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 522 შემთხვევაში არ მუშაობს) და იგი საუკუნეების განმავლობაში რუსეთის მიერ დაპყრობითი, აგრესიული ომების პოლიტიკის შედეგად ყალიბდებოდა. ა. ტუკვაძე (2015) გვ 25–41. შევარდნაძის ნეონომეკლატურული ელიტის შიგნით, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, შერჩევის კრიტერიუმები კომუნისტური და კომკავშირული წარსული და პირადი ერთგულება იყო; იგი ერთადერთი ლიდერია გარდამავალ პერიოდში, რომელიც უშიშროების ორგანოებს ეკითხებოდა აზრს სახელისუფლებო კანდიდატის შესახებ. თუმცა, ზემოთაც იყო აღნიშნული, რომ რაოდენ პარადოქსულადაც არ უნდა ჟღერდეს, ხელისუფლების მაღალი ეშელონების ადამიანებთან ინტერვიუები აჩვენებენ, რომ იგი უფრო მეტად იცავდა გუნდურობის დემოკრატიულ პრინციპს, ვიდრე გამსახურდია და სააკაშვილი. შევარდნაძემ „პოლიტიკური თამაშის წესებში“ დაამკვიდრა „ხელისუფლების შენარჩუნების ხელოვნება“, რაც იმას გულისხმობს, რომ ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების პროცესში კრახის მიუხედავათ მაინც შეინარჩუნო ხელისუფლება; დასავლეთის დემოკრატიებში ეკონომიკის, ადამიანის უფლებების, დემოკრატიის საბაზისო ღირებულებების მიმართლებით წარუმატებლობები, ხელისუფლების მონაცვლეობის საფუძველია. ქართულ სინამდვილეში შევარდნაძე და სააკაშვილი ხელისუფლებები არჩევნების გაყალბების სხვადასხვა მეთოდების გამოყენებით, პოლიტიკური ინტრიგების და საბჭოეთში აპრობირებული „მტრის ხატის“ მოდელირების (მტრის ხატი“ ქართულ პოლიტიკაში) პრაქტიკით ახერხებდნენ ელექტორატის მობილიზებას თავის გარშემო და ძალაუფლების ლეგიტიმაციას; შევარდნაძისა და სააკაშვილი დროს პარლამენტში და ხელისუფლების სხვადასხვა საფეხურებზე იყვნენ დაწინაურებულები „არჩევნების პროფესიონალი გამყალბებლების“ კასტა; შევარდნაძის პოლიტიკური ელიტის შიგნით იწყო ფორმირება ახალმა კონტრელიტამ, რომლებიც ორიენტირებული იყვნენ, ხელისუფლების ძალადობრივი გზით შეცვლისკენ, ხოლო ძალადობისკენ მიდრეკილების პოლიტიკურ ორიენტაციებს სათავე დაუდო გამსახურდიას ხელისუფლების დამხობამ, სახელმწიფო გადატრიალებამ. პროტესტის ძალისმიერი მეთოდები დღესაც იჩენს თავს ქართულ პოლიტიკაში. ძნელია ქართულ რეალობაში გამოიყენო ოპოზიციის ცნება, რომელიც ხელისუფლებაში მყოფ ელიტასთან კონსტრუქციულ თანამშრომლობასაც გულისხმობს. ამიტობ, ჩვენ ვიყენებთ კონტრელიტის ცნებას, რომელიც მიზნის მისაღწევად არ ერიდება საერთო ეროვნული და სახელმწიფოებრივი ინტერესების დაზიანებას და ძალისმიერ– არალეგიტიმურ ხერხებს გამოყენებას. ამაში გარკვეული ბრალი მმართველ ელიტებსაც მიუძღვის, ისინი თავის მხრივ მაქსიმალურად ძაბავენ ვითარებას და იყენებენ სიძულვილის ენას, რაც „პოლიტიკური თამაშის“ ნაწილად იქცა. ორივე მხარეს პოლიტიკურ ასპარეზზე აქტიურობენ ე. წ. „ტოტალიტარული პიროვნებები“, რომლებსაც აბსოლუტური ჭეშმარიტების ფლობის პრეტენზია გააჩნიათ და იდეოლოგიურად ასაბუთებენ ხელისუფლების ან კონტრელიტის ყველა გადაწყვეტილების მართებულობას. შევარდნაძის ნეონომენკლტურული ელიტის წიაღში ჩამოყალიბდა ახალგაზრდა რეფორმატორების ჯგუფი სააკაშვილის, ბურჯანაძის, ჟვანიას მეთაურობით, რომლებიც თავდაპირველად, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სახელისუფლებო პარტიის „მოქალაქეთა კავშირის“ წევრები იყვნენ და განსაკუთრებულ „ერთგულებას“ იჩენდნენ პრეზიდენტ შევარდნაძის მიმართ (სააკაშვილმა საკუთარ შვილს ედუარდი დაარქვა); კორუფციის წინააღმდეგ მებრძოლის სახელი დაიმკვიდრა იუსტიციის მინისტრის პოსტზე მყოფმა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 523 სააკაშვილმა, ბურჯანაძეს პარლამენტის თავმჯდომარის პოსტი ეკავა და ყოველ მხრივ ცდილობდა საკანონმდებლო ორგანოს მუშაობის პარალიზებას. შევარდნაძეს საპრეზიდენტო მმართველობის კონსტიტუციიდან გამომდინარე, არ ჰქონდა პარლამენტის დათხოვნის უფლება. გამორჩეული ქარიზმული თვისებებით ხასიათდებოდა სააკაშვილი, რომელსაც თავდაპირველად, გამსახურდიას, შევარდნაძისა და ივანიშვილისგან განსხვავებით, ერთდროულად საგარეო და საშინაო მხარდაჭერა გააჩნდა, როგორც ოპოზიციაში ყოფნის დროს, ასევე, ხელისუფლებაში 2007–08 წლებამდე. სააკაშვილმა, ჟვანიამ და ბურჯანაძემ შევარდნაძის წინააღმდეგ მოახდინა მმართველი ელიტის პოლიტიკით უკმაყოფილო ხალხის მასის მობილიზაცია თავის გარშემო, გამოიყენა ხელისუფლებაზე ზეწოლის დასავლეთში აპრობირებული ტექნოლოგიები, სოროსული დახმარება, ასევე, ბიძინა ივანიშვილის და ბადრი პატარკაციშვილის ფინანსები და 2003 წლის რევოლუციური პროცესების შედეგად ხელისუფლება შეცვალა და მმართველი ძალა გახდა „პროდასავლური“ ნეოლიბერალურ–ავტორიტარული ელიტა, რომლის იდეოლოგიაში პროდასავლური ლიბერალიზმი შერწყმული იყო ნაციონალიზმთან და ძლიერი სახელმწიფოს იდეასთან. ნაციონალური მოძრაობა იდეოლოგიური ღირებულებების მიხედვით ევროპის ქრისტიან–დემოკრატებთან, სახალხო პარტიასთან იდენტიფიცირდება. სააკაშვილის გარშემო გაერთანებულ ელიტას, იშვიათი გამონაკლისის გარდა არაფერი არ აკავშირებდა ნომენკლატურასთან; მათ გააჩნდათ დასავლური განათლება, მხარს უჭერდნენ საბაზრო ეკონომიკის ლიბერალური პრინციპების დანერგვას, ქვეყნის რადიკალური მოდერნიზაციის კურსს, ტოტალური პრივატიზაციის პროცესს, ნატოში და ევროკავშირში ინტეგრაციას, მკვეთრად უპირისპირდებოდნენ რუსეთს, ცდილობდნენ სამოქალაქო ნაციონალიზმზე დაყრდნობით ეროვნული იდენტობის განმტკიცებას, გააქტიურეს კავკასიის გაერთიანების და ქართული მესიანიზმის იდეა (ქართული მესიანიზმის დასაბუთების მცდელობა მე–11 საუკუნეში მოღვაწე „ქართლის ცხოვრების“ ავტორიდან ლეონტი მროველიდან მოდის და მასზე გამსახურდიაც აკეთებდა აქცენტს). სააკაშვილის პოლიტიკური ელიტის შემადგენლობა თვისებრივად განახლებული იყო, როგორც ასაკობრივად, ისე განათლებისა და იდეოლოგიური ორიენტირების თვალსაზრისით. 2011 წელს ბრიტანელმა ანალიტიკოსმა ტ. დე ვაალმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ 2008 წლის საბედისწერო წლისთვის სააკაშვილი მხოლოდ 40 წლის იყო და მისი გუნდი კიდევ უფრო ახალგაზრდა: 36 წლის პრემიერ მინისტრი, 34 წლის ფინანსთა მინისტრი, 31 წლის საგარეო საქმეთა მინისტრი და 29 წლის თავდაცვის მინისტრი. დე ვაალის აზრით, „ახალი, უკვე პოსტსაბჭოთა თაობის ხელისუფლებაში მოსვლა საქართველოში ე.წ. მენტალური რევოლუციის შედეგია. ახალგაზრდა ადამიანების დანიშნით სხვადასხვა თანამდებობებზე, სააკაშვილი, არსებითად, „გადახტა თაობების წინ“. თომას დე ვაალი (2011) ახალი პოლიტიკური ელიტა არ იყო დაკავშირებული რუსეთთან არც პოლიტიკურად, არც კულტურულად, არც მენტალურად; ასევე, კადრების შერჩევის დროს ნომენკლატურული წარსული შემაფერხებელ გარემოებად იქცა (განხორციელდა „დენომეკლატურიზაცია“) განსაკუთრებული შემთხვევების გარდა; სააკაშვილმა განახორციელა წარმატებული რეფორმები შინაგან საქმეთა სამინისტროში, შემოიღო ერთიანი ეროვნული გამოცდები და მინიმუმამდე დაიყვანა უმაღლეს სასწავლებლებში დამკვიდრებული მექრთამეობა, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 524 დაუნდობელი ბრძოლა გამოუცხადა კორუფციას და ქურდულ–კრიმინალურ სამყაროს, განხორციელდა ინფრასტრუქტურული პროექტები. სააკაშვილის ავტორიტარულმა, ნეოლიბერალურმა ელიტამ გამსახურდიას მსგავსად, კომუნისტურ მემკვიდრეობა უარყო, მაგრამ იგი უფრო შორს წავიდა: უფროსი თაობის ადამიანების, ლიტერატურის, ხელოვნების, კულტურის, განათლების სფეროში გამორჩეულ ინტელექტუალების საზოგადოებრივ–პოლიტიკური, კულტურული, სამეცნიერო საქმიანობიდან ჩამოშორება დაისახა მიზნად, ბრძოლა გამოუცხადა უფროს თაობას (გაწყდა თაობებს შორის სოლიდარობის ტრადიცია), აქცენტს აკეთებდა იმ იდეოლოგიურ და კულტურულ ღირებულებებზე, რაც სხვადასხვა სოციალურ ჯგუფებს ერთმანეთისგან განასხვავებს, ფარულად ებრძოდა მართლმადიდებლურ ეკლესიას და ტრადიციულ კულტურულ ღირებულებებს, უნივერსიტეტებში ჩატარებული რეფორმებით შედეგად გაათავისუფლა პროფესორ–მასწავლებლების უფროსი თაობის წარმომადგენლების უმრავლესობა, ქვეყნის მმართველობის ყველა რგოლში დილეტანტი ახალგაზრდები მოიყვანა, რომელთა რეკრუტირების კრიტერიუმები ნაციონალური პარტიის წევრობა და ახალგაზრდული ასაკთან ერთად დასავლური განათლება, ბელადის ერთგულება იყო, ხოლო საბოლოო მიზანი – ქართველების მენტალიტეტის ცვლილება და ნეოლიბერალური ღირებულებების დამკვიდრება იყო. სააკაშვილის პოლიტიკური ელიტის ავტორიტარული მისწრაფებები განსაკუთრებით გაძლიერდა 2007–2008 წლის მოვლენების შემდეგ. ფაქტობრივად 2007 წლის ანტისამთავრობო მიტინგის დარბევა და 5 დღიან ომში რუსეთთან მარცხით იწყება სააკაშვილი ნეოლიბერალური ელიტის დაღმასვლა: პოლიტიკურ ელიტას არ ეყო ინტელექტუალური პოტენციალი, რომ ძირეული რეფორმები განეხორციელებინა და რეპრესიების, ბიზნესის დატერორების, ოპოზიციის ძალისმიერი მეთოდებით განადგურების გზას დაადგა. სააკაშვილის პოლიტიკურმა ელიტამ ფაქტობრივად მოახდინა სახელმწიფოს პრივატიზება, ხოლო მმართველი პარტია თვითკმარ პოლიტიკურ ძალად– მთავრობად აქცია, გააყალბა მეორე ვადით ჩატარებული საპრეზიდენტო არჩევნები: ამერიკელი მკვლევარის c. fairbanksის თვალთახედვით, სააკაშვილმა ძალაუფლების „სუპერ-საპრეზიდენტო“ ინსტიტუტები შეცვალა კიდევ უფრო კონცენტრირებული „ჰიპერ-საპრეზიდენტო“ გახადა კერძოდ, პრეზიდენტმა დაიწყო საკონსტიტუციო სასამართლოს ცხრავე მოსამართლის დანიშვნა, თუმცა მანამდე მხოლოდ სამ მოსამართლეს ნიშნავდა, დანარჩენს პარლამენტი და უზენაესი სასამართლო ნიშნავდა. ციტირებულია муханов в (2021) გვ 116-125. პოპულიზმი მმართველი ელიტის რიტორიკაში წამყვან როლს თამაშობდა, სააკაშვილმა შეამცირა ნატოსა და ევროკავშირში გაწევრიანების ვადები, წაგებული ომი გამარჯვებად გააპიარა: ნაციონალური მოძრაობის მმართველობის დროს საქართველოს ისტორიაში ითქვა ყველაზე მეტი ტყუილი და გაიცა ცრუ დაპირება (ა.ტუკვაძე), რასაც სტივენ ჯონსი „პოლიტიკურ შიზოფრენიას“ უწოდებს. ა. ტუკვაძე (2014) გვ 125. სააკაშვილი „პოლიტიკური თამაშის წესებში“ აქტიურად იყენებდა „მტრის ხატის“ მოდელირების კომუნისტურ პრაქტიკას, რომლის საშუალებითაც განსაკუთრებით არჩევნების ან პოლიტიკური რეპრესიების წინ ახდენდა ელექტორატის აზრის მანიპულირებას, მობილიზაციას (იმედის მოდელირებული ქრონიკა, 2007 წლის საპროტესტო აქციის ძალადობრივი ჩახშობის გასამართლებლად კობა დავითაშვილის, შალვა ნათელაშვილის და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 525 სხვა ოპოზიციონერი ლიდერების უცხო ქვეყნის სპეცსამსახურებთან თანამშრომლობის ამსახველ ვიდეო კადრებს აჩვენებდა, რომლის „რეჟისორები“ ნიკა გვარამია, ადეიშვილი და სხვა მაღალჩინოსნები იყვნენ). სააკაშვილი ფაქტობრივად პირველად იყენებს დასავლელ ლობისტებს ქართული დემოკრატიის პიარის პროცესში, ამ მიმართულებით მან დახარჯა საკმაოდ დიდი თანხები, რომელიც ქვეყნის მწირ ბიუჯეტს მძიმე ტვირთად აწვა. სამაგიეროდ შეძლო დასავლეთში ავტორიტარული რეჟიმის „ლიბერალური დემოკრატიის შუქურად“ წარმოჩენა. სააკაშვილის ხელისუფლებამ ჩამოაყალიბა რეპრესიული სახელმწიფო მანქანა, რომელშიც სისტემური დანაშაული პოლიტიკური პროცესის ნაწილად იქცა. მასში ჩართული იყო სასამართლო, პროკურატურა, იუსტიციის და შინაგან საქმეთა სამინისტროები, პენიტენციური სისტემა. რეპრესიებმა, ბიზნესის დატერორებამ მრავალი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა (სანდრო გირგვლიანის, ბუტა რობაქიძის, ზურაბ ვაზაგაშვილის, რომან დუმბაძის და მრავალი სხვა მკველელობებმა); განსაკუთრებულად მტკივნეული იყო მმართველი ელიტის რიგებიდან გარიყული ოქრუაშვილის მიერ ელიტის „შიდა სამზარეულოს“ საჯარო სივრცეში გამოტანა, როდესაც მან ფაქტობრივად ჟვანიასა და პატარკაციშვილის მკვლელობაში დაადანაშაულა პრეზიდენტი და მისი გუნდი; რეჟიმმა დაკარგა ლეგიტიმაცია, როგორც ქვეყნის შიგნით და გარეთ. რეჟიმის დელეგიტიმაციას წერტილი 2012 წლის არჩევნების წინ გამოქვეყნებული ე. წ „ციხის კადრებმა“ დაუსვა. ხელისუფლების შეცვლის აუცილებლობა აშკარა გახდა. სააკაშვილის ელიტის კრახი მნიშვნელოვანწილად განაპირობა აგრეთვე გარე ფაქტორმა– ცალსახა დასავლური ორიენტაციის არჩევამ და რადიკალურმა დაპირისპირებამ რუსეთთან: ისტორიულად საქართველოს „შედარებითი დამოუკიდებლობის“, „შეზღუდული დამოუკიდებლობის“, „ნაწილობრივ დამოუკიდებლობის“(სრული დამოუკიდებლობის ხანა მხოლოდ დავითისა და თამარის ეპოქას მოიცავს) „სტატუსის“ შენარჩუნების ერთერთი განმაპირობებელი ფაქტორი დაბალანსებული საგარეო პოლიტიკა იყო, რაც დიდ სახელმწიფოებს შორის წინააღმდეგობის საკუთარი ინტერესებისთვის გამოყენებაში მდგომარეობდა. ქართველი მეფეები ბიზანტიას, ირანს, ოსმალეთს შორის დაპირისპირებას საკუთარი ქვეყნის დამოუკიდებლობის შენარჩუნებისთვის იყენებდნენ. პროდასავლურმა ელიტამ ნატოში ინტეგრაციის სურვილით მნიშვნელოვნად გააღიზიანა რუსეთი. ნატოში გაწევრიანება, რომ უტოპია იყო ეს კარგად იცოდა დასავლეთის ლიდერებმა. ამის დადასტურება ბუქარესტის სამიტზე მიღებული „ღია კარის“ გადაწყვეტილება იყო და შემდგომი პერიოდის “ყალბი პროგრამები”, რომლის შესრულება თითქოს იძლეოდა ჩრდილო ატლანტიკურ ბლოკში გაწევრიანების პერსპექტივას. ფაქტობრივად, ნატოში ინტეგრაციის სურვილს მოყვა საქართველოში რუსეთის აგრესია და ქვეყნის ტერიტორიების 20 პროცენტის დაკარგვა (ყოველ შემთხვევაში საბაბად იქნა გამოყენებული რუსეთის იმპერიის ხელახალი აღდგენის გზაზე), იგივე შეცდომა მოუვიდა უკრაინის ხელისუფლებას. ფაქტობრივად ორივე მაგალითი იმაზე მიუთითებს, რომ ევროპა არ იყო დაინტერესებული ამ ქვეყნების უსაფრთხოებით და უფრო მეტად მათი გამოყენებით სურს რუსეთის დასუსტება. სიმართლეს ნატოსთან ინტეგრაციის თვალსაზრისით მხოლოდ ტრამპის ადმინისტრაცია აცხადებს, რომ ორივე ქვეყანამ უნდა დაივიწყოს ნატოში გაწევრიანების პერსპექტივა. 2012 წლის წინა პერიოდში სააკაშვილის ავტორიტარული–რეპრესიული და ანტიეროვნული პოლიტიკით განაწყენებული ქართველი მილიარდერი ბიძინა ივანიშვილი აარსებს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 526 ოპოზიციურ პარტიას „ქართული ოცნება–დემოკრატიული საქართველო“, რომელიც წინა საარჩევნოდ ქმნის საკმაოდ ჭრელ კოალიციას რესპუბლიკური, კონსერვატიული, თავისუფალი დემოკრატების, ეროვნული ფორუმისა და მრეწველთა პარტიის შემადგენლობით, რომლებიც სხვადასხვა ღირებულებების, იდეოლოგიური ორიენტირების, თაობების, პატიოსანი და მედროვე ადამიანების ხელოვნურ კონგლომერატს წარმოადგენდა, მაგრამ ივანიშვილის ქოლგის ქვეშ მათ მოახერხეს არჩევნებში გამარჯვება და სააკაშვილის ხელისუფლებიდან ჩამოშორება. ბიძინა ივანიშვილი თავდაპირველად 2003 წლის რევოლუციურ პროცესებს აფინანსებდა, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მმართველ ელიტას უხდიდა ხელფასებს, მაგრამ მალე განუდგა ხელისუფლებას და 2012 წლის ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნებში გაიმარჯვა. თავდაპირველად „ქართული ოცნება“ ევროპელ სოციალ–დემოკრატებთან ახდენდა იდენტიფიცირებას და ზომიერ–ლიბერალურ პარტიად მოიაზრებოდა, ხოლო დღეისათვის ის კონსერვატიულ ძალად იქცა და მტკიცედ იცავს ქრისტიანულ–მართლმადიდებლურ ღირებულებებს, ეროვნულ ტრადიციებს. საბოლოოდ ევოლუციის დამთავრების თარიღად შეიძლება მივიჩნიოთ 2023 წლის მაისში ბუდაპეშტში კონსერვატიული პარტიების კონფერენცია, სადაც პრემიერ მინისტრმა ირაკლი ღარიბაშვილმა საპროგრამო სიტყვა წარმოთქვა, რომელშიც მართლადიდებლური ტრადიციების, ოჯახური ღირებულებების, ეროვნული სუვერენიტეტის, ბინალურ–გენდერულ როლების დაცვა (2018 წელს მიუხედავათ ოპოზიციის წინააღმდეგობისა განახორციელდა საკონსტიტუციო ცვლილება და სამოქალაქო სამართლის კოდექსიდან ქვეყნის ძირითად კანონში ჩაიწერა, რომ ქორწინება არის მამაკაცსა და ქალს შორის კავშირი) „ქართული ოცნების“ ხელისუფლების იდეოლოგიურ პრიორიტეტებად აღიარა: იდეოლოგიურ ცვლილებას წინასაარჩევნო დატვირთვასთან ერთად სტრატეგიული მნიშვენელობაც აქვს, რადგანაც ოჯახური ტრადიციების, მართლმადიდებლური ღირებულებების, ეროვნული ინტერესების დაცვა, ეთნიკური და რელიგიური ტოლერანტობა ქართული მენტალიტეტის ნაწილია და ყოველივე დაადასტურა მრავალათასიანმა მიტინგმა არჩევნების წინ და რაც მთავარია ეკლესიის მხარდაჭერამ, რომელიც პატრიარქის თანამოსაყდრის მეუფე შიოს სიტყვაში იქნა გახმოვანებული. იდეოლოგიურმა ევოლუციამ გაზარდა ოცნების ხელისუფლების მხარდამჭერები ქვეყნის მასშტაბით, უპირატესად რეგიონებში, ხოლო რაც შეეხება ლიბერალური იდეოლოგიის მატარებელ ახალგაზრდებში, მათთვის ოჯახური და მართლმადიდებლური ღირებულებები არაფერს წარმოადგენს და უფრო მეტიც ზოგიერთ მათგანში მოიმატა აგრესიამ და ეკლესისა და პატრიარქის მიმართ შეურაცხმყოფელ რიტორიკასაც არ ერიდებიან. მემარჯვენე ნაციონალიზმის იდეოლოგიამ, ოჯახური ღირებულებების შესახებ მიღებულმა კანონმა, რომელიც ლგპდ პროპაგანდას კრძალავს, ასევე უცხო გავლენის შესახებ მიღებულმა კანონებმა ძირეულად შეცვალა ევროკავშირის დამოკიდებულება საქართველოსთან: ევროპის მემარჯვენე იდეოლოგიაზე მდგარი უნგრეთისა და სლოვაკეთის მსგავსად, (რომლებიც გარიყული არიან ევროკავშირის შიგნით, როგორც თავიანთი იდეოლოგიური ორიენტირების, ისე პროუსული პოზიციების გამო), ანალოგიური დამოკიდებულებები გაისმა ევროკავშირის საერთო ევროპული ინსტიტუტების ბიუროკრატების, მაღალჩინოსნების, ეროვნული სახელმწიფოების ლიდერების მხრიდან. საქართველოს პოლიტიკური ელიტაც დაადგა ანტიევროპული პროპაგანდის გზას. დღეისათვის, ევროკავშირის შიგნით უნგრეთის მსგავსად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 527 იტალიის მმართელი ძალა მელონის მეთაურობით, ასევე, ნიდერლანდებში ხელისუფლება ავლენს მემარჯვენე იდეოლოგიისადმი ერთგულებას, გაძლიერდა მემარჯვენე ნაციონალისტური პოპულისტური პარტიები ალტერნატივა გერმანიისთვის, თავისუფლების პარტია ავსტრიაში და ისინი მოსახლეობის დიდი ნაწილის მხარდაჭერით სარგებლობლობენ; განსაკუთრებით გლობალური მასშტაბით მემარჯვენე ნაციონალიზმის გაძლიერებას ადგილი აქვს ტრამპის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ. ასე, რომ ოცნების ხელისუფლება მარტო არ არის და იმედი აქვს ტრამპის ადმინისტრაციის თანადგომის (შესაძლოა ამ მიზნით იქნა მიღებული „ფარას კანონი“, კონსერვატიული ბრიტანული კანონი საზოგადოებრივ მაუწყებელთან დაკავშირებით). დრო გვიჩვენებს, რამდენად შეძლებს საერთაშორისო იზოლაციის გარღვევას ოცნების ხელისუფლება და დაალაგებს ურთიერთობებს ევროპასთან, რაც ისტორიულად ძნელი იყო ვიდრე აზიის ქვეყნებთან ურთიერთობები: “ნაშრომში „რუსეთსაქართველოს ურთიერთობა xviii საუკუნეში“ ქართული საგარეო-პოლიტიკური აზროვნების მთავარ დამახასიათებელ ნიშნად ივანე ჯავახიშვილი პოლიტიკურ გულუბრყვილობას გამოჰყოფდა. მისი თქმით, ქარ-თველი პოლიტიკოსები კარგად ერკვეოდნენ აზიურ პოლიტიკაში, მაგრამ გულუბრ-ყვილოები აღმოჩნდნენ ევროპულ პოლიტიკაში და ეს მკაფიოდ გამოჩნდა xviii სა-უკუნეში. "ჩვენ წინაპრებს ეგონათ, რომ ძლიერი ქრისტიანი ერი უანგარო დახმარე-ბას გაუწევს მცირე ქრისტიან ერს და ძლიერი ერის პოლიტიკაში ვერაგობას ადგილი არ ექნებოდა", "ქართული პოლიტიკის გულუბრყვილობამ, უსუსურობამ მიიყვანა სა-ქართველო ოკუპაციამდე", -აღნიშნავდა დიდი ისტორიკოსი. მალხაზ მაცაბერიძე (2025) გვ 68. საგარეო პოლიტიკაში აღნიშნული მიდგომა დღესაც იჩენს თავს და აქტუალობას არ კარგავს ჯავახიშვილისეული ინტერპრეტაცია. მმართველი პოლიტიკური ელიტის იდეოლოგია შეიძლება შემდეგნაირად დახასიათდეს: ზომიერი კონსერვატიზმი, იცავს სტაბილურობის, ეტაპობრივი რეფორმირების პრინციპს (ხალხის ძალის წარმომადგენლები იყენებენ პროგრესული კონსერვატიზმის ცნებას, რაც ტრადიციული ღირებულებების აღიარებასთან ერთად ახლის ათვისების მზაობას გამოხატავს); პრაგმატიზმი, დაბალანსებული საგარეო პოლიტიკა, რომელიც სააკაშვილის ხელისუფლებისაგან განსხვავებით ერიდება ანტირუსულ რიტორიკას და მშვიდობის შენარჩუნების მიზნით არ უერთდება ანტირუსულ სანქციებს; გაცხადებული აქვს ევროატლანტიკური პრინციპების ერთგულება, რომელიც ოცნების ხელისუფლებამ კონსტიტუციაში დააფიქსირა და საბოლოო მიზანი ევროკავშირში (2030 წლისთვის) და ნატოში ინტეგრაციაა; პრიორიტეტულად მიაჩნია ეროვნულ–სახელმწიფოებრივი ინტერესების, სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა, დამოუკიდებლობის განმტკიცება, იდეოლოგიური რიტორიკა შეიცავს ქართული პოპულისტური (ჰეივუდი (2021) ახალ გამოცემაში ცალკე გამოყოფს პოპულიზმის იდეოლოგიას) ნაციონალიზმისა და სოციალური კონსერვატიზმისა (ოჯახი, რელიგია) და პრაგმატიზმის ელემენტებს; ოცნების ხელისუფლების საკვანძო მნიშვნელობის პნინციპია დემოკრატიის აღდგენა, კანონის უზენაესობისა და ადამიანის უფლებების და თავისუფლების პრინციპების განუხრელი დაცვა; ქართული ოცნების საკადრო პოლიტიკაში შეიძლება ორი ეტაპი გამოვყოთ: თავდაპირველად კოალიციის ფარგლებში ივანიშვილი იძულებული იყო კადრების სხვა პარტიებიდანაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 528 შეერჩია (მაგ; რესპუბლიკური პარტიიდან უსუფაშვილი პარლამენტის სპიკერად, თავდაცვის მინისტრებად სხვადასხვა დროს რესპუბლიკელი ხიდაშელი, თავისუფალი დემოკრატი ალასანია, ასევე, დეპუტატები ფორუმიდან, კონსერვატიული და მრეწველთა პარტიებიდან და ა.შ), თუმცა საკვანძო თანამდებობებზე თავის წრიდან ერთგულ ადამიანებს ნიშნავდა; მოგვიანებით კოალიციის დაშლის შემდეგ „ქართული ოცნების“ საკადრო პოლიტიკაში გამოიკვეთა ახალგაზრდა, დასავლური განათლების მქონე კადრების შერჩევის პოლიტიკის გააქტიურება, თუმცა კვლავ დომინანტური დარჩა ივანიშვილი ახლო გარემოცვიდან რეკრუტირების ტენდენცია; ამ პროცესში ხელშემწყობი ფაქტორი გახდა მილიარდერის ფულადი რესურსები და მისი ქველმოქმედების უზარმაზარი მასშტაბები (2–3 მილიარდამდე დოლარი მოახმარა ქვეყანას), რამაც მნიშვნელოვნად გაზარდა მისი პოპულარობა და ავტორიტეტი ქვეყანაში; თავისი როლი ითამაშა ივანიშვილის ქარიზმულმა თვისებებმა: მან უბრალოება, უშუალობა, ადამიანურობა შემოიტანა ქართულ პოლიტიკაში, რაც შეცდომების აღიარებას ნიშნავდა (პოლიტიკური მემკვიდრეობა მსგავს პრეცედენტებს არ იცნობდა); საკადრო პოლიტიკაში კვლავ წამყვან პრინციპად ერთგულება რჩება, პატრიმონიალიზმის პრინციპის მემკვიდრეობა თამაშობს წამყვან როლს და მმართველი ძალის თვითკმარ პოლიტიკურ ძალად არის წარმოჩენილი. განსაკუთრებით აქტუალურია „პოლიტიკური თამაშის წესები“– ოცნების მმართველობის პერიოდში დაპირისპირება პოლიტიკურ ოპონენტებთან, არასამთავრობო სექტორთან: პოლიტიკურმა პოლარიზაციამ 2020–2024 საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ საშიშ ნიშნულს მიაღწია და მიუხედავათ იმისა, რომ პროტესტის პერმანენტულ პროცესს, უსასრულო აქციების მხარდაჭერების რიცხი მცირდება და მოსახლეობის დიდი უმრავლოსობა მხარს არ უჭერს, შესაძლოა სამოქალაქო დაპირისპირებაში გადაიზარდოს და უმცირესობამ ბრძოლის ძალადობრივ მეთოდებს მიმართოს, რომლის სამწუხარო მაგალითებს საქართველო იცნობს; თუმცა, მაშინ, საქართველოში სახელმწიფო ინსტიტუტები სუსტი იყო და რესურსების ნაკლებობასაც განიცდიდა მმართველი ელიტა. ხელისუფლება და კონტრელიტა ძირითადათ არჩევნების გაყალბება–არ გაყალბების, პრორუსულობისა და პროევროპელობის, ლიბერალიზმისა და კონსერვატიზმის იდეოლოგიების პოზიციებიდან განიხილავენ საქართველოში მიმდინარე პროცესებს, რომელშიც პარტიებთან ერთად წამყვან როლს, არასამთავრობო ორგანიზაციები წარმოადგენენ (რესპუბლიკური პარტიის ერთ-ერთმა ლიდერმა, ლევან ბერძენიშვილმა რამდენიმე წლის წინ გულწრფელად განაცხადა, „თუ ვინმეს ქვეყანაში თუ მის ფარგლებს გარეთ სერიოზულად აქვს იმედი, რომ საქართველო, ამერიკული თუ ევროპული ფულით სავსე, უცებ რუსეთს მიმართავს, მაშინ ეს არ არის მხოლოდ ღრმად მცდარი მოსაზრება ეს არის აშკარა ბოდვა, რომელიც უბრალოდ სასაცილოა“) муханов в. (2021) 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნების შედეგებმა (ოპოზიცია ვარაუდობდა კოალიციური მთავრობის ჩამოყალიბებას), ოჯახური ღირებულებების დაცვისა და ლგპდე პროპაგანდის წინააღმდეგ მიღებულმა კანონებმა გამოიწვია მკვეთრი დაპირისპირება სახელისუფლებო და ოპოზიციურ პოლიტიკურ ძალებს შორის, რომელიც როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საშიში ნიშნულისკენ ვითარდება. დაპირისპირების ესკალაციაში დიდი როლი ითამაშა პრემიერ მინისტრის განცხადებამ, რომ ხელისუფლება 2030 წლამდე აჩერებს ევროინტეგრაციის ისედაც შეჩერებულ პროცესს. ამის შემდეგ დაიწყო ევროპელი ბიუროკრატების, ევროკავშირის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 529 სახელმწიფო ლიდერების, ამერიკელი კონგრესმენების, ნაციონალური მოძრაობის ყოფილი საზღვარგარეთელი ლობისტების და უკრაინელ მაღალჩინოსნების ჩართულობით, ხელისუფლების რუსული ორიენტაციის კრიტიკა და არჩევნების ხელახალი ჩატარების აუცილებლობის ორკესტრირებული რიტორიკა ოპოზიციური სპექტრისა და არასამთავრობო სექტორის აქტიური ჩართულობით. ბალტიისპირეთის მაღალჩინოსნები, გერმანიის ბუნდესტაგის წევრები და სხვა აქტორების მონაწილეობა მიტინგებზე ქვეყნის საშინაო საქმეში ჩარებას არ ნიშნავდა ხელისუფლების ოპონენტების ინტერპრეტაციების მიხედვით. ქვეყნის შიდა პოლიტიკურ პროცესში გარე აქტორების მონაწილეობას თავისი ახსნა გააჩნია: ჯერ ერთი, საქართველოს ევროკავშირის კანდიდატის სტატუსი აქვს და წევრი ქვეყნების წარმომადგენლების ჩარევას კანდიდატის სტატუსის ქვეყნის შიდა საქმეებში თითქოს ლეგიტიმაციას ანიჭებს მათ ქმედებებს, რაც საფუძველშივე არასწორია და მრუდე ლოგიკის ნაყოფია. მეორე და მნიშვნელოვანი გარემოება, არის ისტორიული კონტექსტის გათვალისწინება: გაევროპელების ისტორიული გრძნობა, როგორც ილია ჭავჭავაძე წერდა, ქართული მენტალიტეტის ნაწილია, თუმცა წაბაძვა ამ მიმართულებით („უცხოს ბაძი“ „გვასუსტებს და გვაძაბუნებს“–ილია); „სხვისი მოიმედოობის“ ტენდენცია განსაკუთრებით სააკაშვილის ხელისუფლების დროს გაძლიერდა და გარკვეულ ეტაპამდე ოცნების ხელისუფლების პირობებში გრძელდებოდა, ფაქტობრივად ქვეყნის დამოუკიდებლობის გასაღები ქვეყნის გარეთ იქნა გატანილი და ევროკავშირის ქვეყნების, აშშ–ის სტრატეგიულ მოკავშირეობაზე, საერთაშორისო ორგანიზაციების აქტიურობაზე დამოკიდებული გახადეს: ნატო და ეუთო უზრუნველყოფს ქვეყნის უსაფრთხოებას, გაერო და ევროპის საბჭო დაიცავს ადამიანის უფლებებს, ევროკავშირი ევროპულ ღირებულებებთან ინტეგრირებული კანონმდებლობის ჩამოყალიბებას შეუწყობს ხელს, შუა დერეფანი და ხელსაყრელი გეოპოლიტიკური მდებარეობა ენერგომატარებლების ქსელის საქართველოზე გავლას უზრუნველყოფს, რაც ტურიზმის განვითარებასთან ერთად ქვეყნის ბიუჯეტს შეავსებს, მოკლედ „სხვისი მოიმედოობის“ ისტორიულმა მავნე ტენდენციამ (რომლის საშიშროება თავის დროზე ილია ჭავჭავაძემ, ნიკო ნიკოლაძემ, ივანე ჯავახიშვილმა და სხვა გამოჩენილმა მამულიშვილებმა გააცნობიერეს და მთელი ძალისხმევა მოანდომეს „საკუთარი თავის მოიმედოობის“ ლიბერალური კონცეფციის ჩამოყალიბებას, დღეისათვის, კათალიკოს პატრიარქის ილია მეორეს ეპიტოლეებში, მმართველი ელიტის და ზოგიერთი პატრიოტულად განწყობილი პოლიტიკოსების და საზოგადო მოღვაწეების რიტორიკაში ხაზი ესმება ეროვნული ინტერესების პირველადობას), მყარად დაიმკვიდრა ადგილი ქართულ ცნობიერებაში–ამის ფონზე არაა გასაკვირი ოპოზიციის მოთხოვნა ევროპელებმა ჩაატარონ არჩევნები საქართველოში ან საარჩევნო ადმინისტრაციაში იყვნენ ისინი წარმოდგენილნი, რაც ეროვნული სუვერენიტეტის შეკვეცას და არშემდგარი სახელმწიფოს მახასიათებლებლებს (სახელმწიფოს იურისდიქცია ვერ ვრცელდება ქვეყნის ტერიტორიების ოც პროცენტზე) აძლიერებს. მესამე და მნიშვნელოვანი გარემოება, რომელმაც გააქტიურა ევროკავშირის სახელმწიფოების და საერთაშორისო აქტორების ჩარევის სურვილი საქართველოს შიდა საქმეებში, განპირობებულია მემარჯვენე ნაციონალიზმის იდეოლოგიური ფასეულობების აღიარებით ოცნების ხელისუფლების მიერ და ამ მიმართულებით მიღებული ოჯახური ღირებულებებისა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 530 და აგენტების შესახებ კანონებით; ლიბერალური ევროპას კატეგორიულად არ სურს კიდევ ერთი უნგრეთი იხილოს თავის რიგებში. ხელისუფლების მხრიდან ანტიევროპული რიტორიკა „პოლიტიკური თამაშის წესების“ დღის წესრიგის განუყოფელი ნაწილი გახდა და გლობალიზაციის ეპოქაში დასავლურ– ლიბერალური სამყაროს იზოლაციის საფრთხის წინაშე აყენებს. ოცნების ელიტა დიდ იმედებს ამყარებს აშშ–ის ახალ ადმინისტრაციასთან ურთიერთობების გადატვირთვაზე, რომლის იდეოლოგიურ საფუძვლები არსებობს–თანხვედრაშია ოცნებისა და ტრამპის მაღალჩინოსნების რიტორიკა (ამ მიმართულებით დადებითი როლის შესრულება შეუძლია ამერიკული „ფარას“ და ბრიტანული საზოგადოებრივი მაუწყებლის კანონებს), ასევე, ხელისუფლება გლობალური ომის პარტიის „დიფ სთეითის“ წინააღმდეგ ბრძოლაში თანადგომას უცხადებს ახალ ადმინისტრაციას, მაგრამ სხვა საკითხია რამდენად შეეგუება საქართველოს ჩინეთთან სტრატეგიულ პარტნიორობას და გეოპოლიტიკური ინტერესების შესუსტებას საქართველოში ტრამპის ადმინისტრაცია ეს უკვე სხვა საკითხია (საინტერესოა მარკო რუბიოს გზავნილი, რომელიც აშშ–ის ელჩმა მაკა ბოჭორიშვილს, საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრს გადაცა). საგარეო პოლიტიკური ორიენტაცია ყოველთის წამყვან როლს თამაშობდა საქართველოში მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებში: რუსეთი ბოლო 250 წლის განმავლობაში განმსაზღვრელ გავლენას ახდენდა ქვეყნის უსვერენიტეტზე, ეკონომიკურ და კულტურულ განვითარებაზე და სამწუხაროდ ეს ტენდენცია დღესაც გრძელდება და ნატოს ქოლგის ქვეშ სუვერენიტეტის შენარჩუნებამ გადაიწია მომავალში (თუ საერთოდაც დღის წესრიგიდან არ მოიხსნა), მაგრამ ისიც გასათვალისწინებელია, რომ არანაკლები ზიანის მოტანა შეუძლია დიდი სახელმწიფოების გეოპოლიტიკური გავლენების შესუსტებას საქართველოში. რამდენად გაამართლებს ბალანსის პოლიტიკა ამას მომავალი გვიჩვენებს. „პოლიტიკური თამაშის წესებში“ დამკვიდრდა სიძულვილის, ერთმანეთის შეურაცყოფის, სტიგმატიზაციის ენა, მოვლენები ისევე როგორც გამსახურდიას და სააკაშვილის ეპოქაში იყო, ფასდება შავისა და თეთრის, მართალ–მტყუანის, კრემლის აგენტებისა და მოღალატის და სხვა ეპითეტებით. შეურიგებელი, არაკონსენსუალურმა რიტორიკამ, შიგა და გარე აქტორების მიმართ სანამდე მიიყვანა გამსახურდიას დროს ქვეყანა ეს უკვე ვიცით, მაგრამ წარსულის გაკვეთილებზე ვერ ვსწავლობთ; დემოკრატიას ისეთი ენა ჭირდება, რომელიც თვითოეულ მოქალაქეს აგრძნობინებს, რომ მისი ჩართულობა მნიშვნელოვან როლს თამაშობს პოლიტიკურ პროცესში: გამსახურდიას, სააკაშვილის, „ქართული ოცნებისა“ და ოპოზიციურ ელიტის (კონტრელიტის) საურთიერთობო ენა ტოტალიტარიზმისათვის დამახასიათებელ ტერმინოლოგიას მოგვაგონებს, ხოლო დემოკრატიული პოლიტიკური კულტურის ტერმინები „ინტერესების დაცვა“, „პატიოსანი თამაში“, „პარტნიორობა“, „კონსენსუსით მიღებული გადაწყვეტილებები“ და სხვა თითქმის გამოირიცხა პოლიტიკური ლექსიკიდან: ავტორიტარიზმისა და დემოკრატიისათვის დამახასიათებელი ენები განსხვავდებიან მათი იდეოლოგიურობის ხარისხით, მორალურ–ზნეობრივი გამჭვირვალობით, გამოყენებული სიტყვების ლექსიკით. დეპოლარიზაციის მიღწევა მმართველი ელიტისა და ოპოზიციური ელიტების დღის წესრიგში უნდა იდგეს და შემთხვევითი არაა ამ მიმართულებით ევროკავშირის რეკომენდაცია, რომელიც დეპოლარიზაციას ისახავს მიზნად და დღევანდელი ურთიერთბრალდებები ამ პროცესს ვერაფრით წაადგება, რომელშიც დახელოვნებული არიან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 531 არა მარტო ცნობილი სახეები ორივე მხარეს, არამედ ახლად რეკრუტირებული წევრები: პარტიების პერსონალიზაციის დროს, ლიდერების ერთგულების ერთერთი მახასიათებელი პოლიტიკური ოპონენტების მიმართ კომპრომატების შეგროვება გახდა, ხოლო ეკონომიკური განვითარების კონცეფცია არ ჩანს და მხოლოდ ტურიზმის განვითარებასა და უცხო ინვესტიციების შემოდინებაზე ვამყარებთ იმედებს. „ქართული ოცნების“ საპატიო თავმჯდომარემ ბიძინა ივანიშვილმა „პოლიტიკური თამაშის წესებში“ პირველმა დაამკვიდრა ხელისუფლებიდან ნებაყოფლობითი წასვლის ტრადიცია, ასევე, ყოფილმა პრეზიდენტმა სალომე ზურაბიშვილმა საინაუგურაციო სიტყვაში ჟორდანიას, გამსახურდიას, შევარდნაძის, სააკაშვილის, მარგველაშვილის დამსახურებებზე და პოლიტიკური მემკვიდრეობის დაცვის აუცილებლობაზე ისაუბრა, რაც სრულიად ახალი მიდგომის პოლიტიკურ კულტურის დამკვიდრებაზე მიუთითებდა, ასევე, ყურადღება გაამახვილა თაობებს შორის სოლიდარობის ტრადიციის აღდგენის აუცილებლობაზე, რომელიც სააკაშვილის „თაობათა დაპირისპირების პოლიტიკამ“ მნიშვნელოვნად დააზიანა; სამწუხაროდ პრეზიდენტის საპროგრამო გზავნილები დეკლალირების დონეზე დარჩა და პრეზიდენტსაც აღარ გახსენებია თავისი დანაპირები თუ ზოგიერთი ღირსეული მამულიშვილის დაჯილდოებას არ გავითვალისწინებთ. ქართულ რეალობაში დღეისათვის არ არსებობს საერთო ეროვნული ღირებულებები, რომლის ირგვლივ კონსენსუსია დაპირისპირებულ ძალებს შორის, მართმადიდებლური რელიგიაც კრიტიკისა და დაპირისპირების სფეროდ იქცა, ოჯახური ღირებულებები არქაულ აღქმებთან ასოცირდება ლიბერალურად განწყობილი ახალგაზრდობისთვის, არასამთავრობო ორგანიზაციებისთვის. ოპოზიცია გარედან იღებს ინსტრუქციებს, ფინანსებს და მათზე დაყრდნობით ფიქრობს ახალი არჩევნების დანიშვნას და არაფრად აგდებს სადამკვირებლო მისიების დასკვნებს. არასამთავრობო სექტორის სიმრავლე, ევროპიდან და ამერიკიდან შემოსული ფული იძლევა იმის საშუალებას, რომ ნებისმიერი მოვლენა სასურველი მიმართულებით გააპიარონ; თავის მხრივ ხელისუფლებაც მოღალატეებად აცხადებს არასამთავრობო სექტორში დასაქმებულ ადამიანებს და პარტიულ ლიდერებთან ერთად მათ ქმედებებში სახელმწიფოს სუვერენიტეტის საწინააღმდეგო ქმედებებს უსვამენ ხაზს. ჩვენი აზრით, როგორც გარედან ჩარევა აზიანებს დემოკრატიისა და სუვერენიტეტის პრინციპებს, ასევე, არასწორია ერთი ცენტრიდან, პიროვნებიდან მომდინარე ყველა გადაწყვეტილების უსიტყვო შესრულება ხელისუფლების მიერ და მიუხედავათ იმისა, რომ საქართველოს ისტორიაში ქართული ოცნების თავმჯდომარის დამსახურების შეფასება განუსაზღვრელია ქველმოქმედების მიმართულებით და ასევე, სააკაშვილის ანტიეროვნული რეჟიმის ჩამოცილებაში. „პოლიტიკური თამაშის წესებში“ გარკვეული სიახლეა იმ თვალსაზრისით, რომ ოცნების დეპუტატებს შორის ბევრი გამოჩენილი სპორტსმენია; ეს ორი მიზეზით შეიძლება იყოს გამოწვეული, პირველი, მათი პოპულარობით სარგებლობს ხელისუფლება და მეტი ელექტორატის მხარდაჭერას ღებულობს, მეორე მხრივ, ოცნების ხელისუფლებამ ცალკე გამოყო სპორტის სამინისტრო, რაც იმის მანიშნებელია, რომ სპორტის განვითარებას ხელისუფლება დიდ ადგილს უთმობს (სპორტის სხვადასხვა სახეობაში ბოლო წლებში დიდი წარმატებები იქნა მიღწეული). გლობალური თვალსაზრისით სპორტსმენების მასობრივი შემოდინება ხელისუფლებაში ავტორიტარულ რეჟიმებს ახასიათებს (ამჟამად რუსეთის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 532 დუმაში 15 დეპუტატი ყოფილი სპორტსმენია, 2017 წელს იყო 17)), თუმცა ცნობილი სპორტსმენების, მსახიობების მხარდაჭერას დემოკრატიებიც ესწრაფვიან (დღეისათვის აშშ–ს კონგრესში 4 ყოფილი სპორტსმენია). დასკვნა პოლიტიკური ელიტების სხვადასხვა ტიპები გვხვდება თანამედროვე საქართველოში, რომელთა იდეოლოგიური ორიენტირები, რეკრუტირების კრიტერიუმები, საგარეო პოლიტიკური პრიორიტეტები ერთმანეთისგან განსხვავებულია. ოპოზიციური კონტრელიტები საპირისპირო ღირებულებებს და საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციებს უჭერს მხარს; მმართველი პოლიტიკური ელიტის და კონტრელიტის ურთიერთობები რადიკალურ ხასიათს ატარებს და ძალადობრივი მეთოდების გამოყენებისკენ იხრება. კონსენსუსის პერსპექტივა არ ჩანს და საკომუნიკაციოდ სიძულვილისა და სტიგმატიზაციის ენას იყენებენ და თითქმის არ ვხვდებით დემოკრატიისათვის დამახასიათებელ ლექსიკას: დღევანდელი დაპირისპირებული მხარეების პოლიტიკური ტერმინოლოგია მოგვაგონებს გამსახურდიას და სააკაშვილის ეპოქას. მმართველი პოლიტიკური ძალა და კონტრელიტა იყენებს „მტრის ხატის“ მოდელირების საბჭოთა პრაქტიკას; დემოკრატია კვლავ რიტორიკის სფეროში რჩება, ხოლო ელიტების პრაქტიკულ საქმიანობაში სხვადასხვა დოზით ავტორიტარული ტენდენციები იკვეთება. ძლიერია პერსონილიზაციის პროცესი, როგორც მმართველ პარტიაში, ასევე, ოპოზიციურ სპექტრში. იდეოლოგიური კუთვნილება უმნიშვნელო როლს თამაშობს პოლიტიკური პარტიების საქმიანობაში და კლასიკური სახით ძალიან ცოტა პოლიტიკური ძალის სამოქმედო პროგრამაშია მოცემული. ელიტებს ახასიათებს იდეოლოგიების ხშირი ცვლა და ამ პროცესში განმსაზღვრელ როლს არჩევნებთან ერთად საგარეო პოლიტიკური ორიენტაციები თამაშობს: კონსერვატორობა პრორუსულ, ხოლო ლიბერალიზი პროევროპულ ორიენტაციებად აღიქმება, მოკლედ არ ჩანს იმის აღიარების ტენდენცია, რომ ქვეყნის ნორმალული განვითარებისთვის აუცილებელია ორივე იდეოლოგია–ლიბერალიზმი და კონსერვატიზმი, ისე, როგორც ეს აშშ, ბრიტანეთში, გერმანიასა და სხვა დემოკრატიებშია. ქვეყნის საგარეო პოლიტიკური ორიენტირი ევროპულია და მიზნად ისახავს ევროსტრუქტურებში ინტეგრაციას, რაც კონსტიტუციაშია დაფიქსირებული, თუმცა ევროკავშირში არ სურთ უნგრეთის მსგავსი მემარჯვენე იდეოლოგიური ღირებულებების ქვეყნის მიღება და ხელისუფლებამაც ვექტორი აღმოსავლეთისკენ შეცვალა. საერთოდ მზა რეცეპტი არ არსებობს ქვეყნის პოლიტიკურ სტატუსის ირგვლივ: ისტორიულად დაბალანსებული საგარეო პოლიტიკის გატარება უფრო მეტად მოუტანს ქვეყანას სარგებელს თუ სააკაშვილის დროს ცალსახა დასავლური ორიენტაცია, რომელიც კრახით დამთავრდა, უნდა ველოდოთ რუსეთთან ურთიერთობების გაუმჯობესებას თუ ამის პერსპექტივები ნაკლებად იკვეთება, ნეიტრალიტეტის გზა ავირჩიოთ მაშინ, როცა ქვეყნის ტერიტორიების ოცი პროცენტი ოკუპირებულია ან კიდევ ამ რეგიონში რამდენად მოითმენს დიდი გეოპოლიტიკური მოთამაშეები ნეიტრალური საქართველოს სტატუსს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 533 ლიტერატურა 1. helmke g., levitski s. neformal’nye instituty i sravnitel›naya politika: osnovnye napravleniya issledovanii [informal institutions and comparative politics: the main areas of research]. prognozis, 2007, no. 2, pp. 188-211.] https://www.wcfia.harvard.edu/files/wcfia/files/883_informalinstitutions.pdf. 2. პოლიტოლოგია (2004) ა. ტუკვაძე. პოლიტიკური ელიტა გვ 391–401. 3. https://socialjustice.org.ge/ka/products/interviu-stiven-jonstan-sastsorze-sakartvelosmomavali-dzevs 2024 წლის 12 აგვისტოს ინტერვიუ სტივენ ჯონსთან. 4. ა. ტუკვაძე. (1998) პოლიტიკური ელიტა. გვ 201. 5. ა. ტუკვაძე. (2015) რუსეთის პოლიტიკური კულტურის თავისებურებები გვ 25–41. 6. თომას დე ვაალი (2011) საქართველოს მნიშვნელოვანი დღეები დაუდგა. http://http.//www.%20cicerofoundation.org%20/legtures/. 7. муханов в. (2021) смена политических элит в грузии и патримониализм. мировая экономика и международние отношения, т.65, №7 (https://doi.org//10.20542/0131-2227-2021-65-7116-125. 8. ა. ტუკვაძე (2014) პოლიტიკური კულტურის შედარებითი ანალიზი. გვ 125. 10. მალხაზ მაცაბერიძე, დავით სართანია, თამარ ორჯონიკიძე. (2025) ივანე ჯავახიშვილის საზოგადოებრივ-პოლიტიკური და სამეცნიერო მოღვაწეობა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის (1918-1921) პერიოდში. 11. andrew heywood (2021) political ideologies. this edition published 2021 by 169– 186. 12. маркедонов с., скаков а .(2017) постсоветская грузия: от турбулентности к стабильности и предсказуемости. эволюция постсоветского пространства: прошлое, настоящее, будущее. москва, нп рсмд, გვ 131-140 (ციტირებულია სტატიიდან муханов в. (2021) смена политических элит в грузии и патримониализм. мировая экономика и международние отношения, т.65, №7 (https://doi.org//10.20542/0131-2227-2021-65-7-116-125. особенности сосуществования власти и оппозиции в грузии автандил туквадзе, доцент тгу акакий абзианидзе, профессор сеу елена гелашвили, доцент тгу аннотация качество демократии в любой стране определяется культурой взаимоотношений власти и оппозиции, степенью согласия политических сил относительно основных ценностей демократии, а также тем, развивается ли политический процесс в рамках правового поля или отклоняется от норм, декларируемых в конституции. в грузии в период этнополитических национал-диссидентских правительств звиада гамсахурдиа, неономенклатурных правительств эдуарда шеварднадзе, прозападных georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 534 неолиберально-авторитарных правительств михаила саакашвили и правоконсервативных правительств бидзины иванишвили в политике установились определенные правила игры, которые характеризуются спецификой правления каждой политической силы, но имеют общие черты: профессиональные навыки имеют второстепенное значение при подборе кадров (за редкими исключениями): при гамсахурдиа наряду с лояльностью учитывались заслуги в национальном движении, при шеварднадзе — неономенклатурное коммунистическое прошлое, при саакашвили — европейское образование, молодежь и членство в «национальной партии». правительство иванишвили также декларирует себя как самодостаточную политическую силу, учитывая лояльность лидеру наряду с западным образованием. все четыре правительства в той или иной степени в качестве основной идеологической ориентации имеют националистическую идеологию. исходя из вышеизложенного, неудачи на пути модернизации страны обусловлены в основном низкой квалификацией власти и их сложно анализировать на основе метода ценностного исследования: и власть, и оппозицию сложно назвать политической элитой, поскольку в ее составе крайне мало образованных людей, обладающих управленческими навыками. однако если использовать альтиметрический подход, то политической элитой считается группа людей на высших уровнях власти, которые совместно с лидером принимают важные для страны решения (независимо от того, как они влияют на развитие страны). в этом смысле элиты существуют на любой стадии развития общества. в период правления гамсахурдиа культура сотрудничества власти и оппозиции практически не существовала, поскольку действия политических субъектов не были ограничены демократическими институтами и конституционными нормами; на первом этапе правительство шеварднадзе делило власть с криминальным миром. лишь позднее, после принятия легитимных институтов власти и конституции, необходимость соблюдения конституционных норм утвердилась в политическом процессе, хотя подчиненная политическая культура, склонная к силовым методам, по-прежнему играет доминирующую роль. шеварднадзе, гамсахурдиа, саакашвили и иванишвили активно использовали советскую практику моделирования «образа врага» в предвыборный период. в грузинской действительности идеологические ориентации играют второстепенную роль, как внутри власти, так и в оппозиционном спектре: внешнеполитические ориентации определяют принадлежность политической силы к либеральной демократии или, наоборот, консерватизму, который ассоциируется с авторитаризмом и россией (будем надеяться, что приход к власти администрации трампа изменит этот подход, поскольку развитые страны всегда стоят на двух идеологиях, как это происходит в западных демократиях). либерализм и консерватизм используются в уничижительном контексте (например, «либеральный фашизм»), а термины, характерные для демократии (консенсус, сотрудничество, взаимное уважение, взаимная выгода), практически никогда не используются в лексиконе отношений между правительством и оппозицией. вышли на политическую арену так называемый «тоталитарные личности», характеризующие политические процессы в терминах правота-неправота, белое-черное, предатель-патриот. ранше такое политическое противостояние привело страну к гражданской розни. хотя сегодня в стране georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 535 разные институты и ресурсы, необходимо достичь консенсуса, иначе пострадают национальные интересы. ключевые слова: правительство, оппозиция, консенсус, либерализм, консерватизм, интересы. features of coexistence of power and opposition in georgia avtandil tukvadze1, akaki abzianidze2, elena gelashvili3 1associate professor, tsu 2professor, ues, 3associate professor, tsu abstract the quality of democracy in any country is determined by the culture of relations between the power and opposition, the degree of agreement between political forces regarding the basic values of democracy, and whether the political process develops within the legal framework or deviates from the norms declared in the constitution. in georgia, during the period of the ethnopolitical national-dissident governments of zviad gamsakhurdia, the neo-nomenklatura governments of eduard shevardnadze, the pro-western neoliberal-authoritarian governments of mikheil saakashvili and the right-wing conservative governments of bidzina ivanishvili, certain rules of the game were established in politics, which are characterized by the specifics of the rule of each political force, but have common features: professional skills are of secondary importance in the selection of personnel (with rare exceptions): under gamsakhurdia, along with loyalty, merits in the national movement were taken into account, under shevardnadze the neo-nomenklatura communist past, under saakashvili european education, youth and membership in the "national party". the ivanishvili government also declares itself as a selfsufficient political force, taking into account loyalty to the leader along with western education. all four governments, to one degree or another, have a nationalist ideology as their main ideological orientation. based on the above, the failures in the country's modernization are mainly due to the low qualifications of the authorities and are difficult to analyze using the value research method: both the authorities and the opposition can hardly be called a political elite, since they include very few educated people with management skills. however, if we use the altimetric approach, the political elite is considered to be a group of people at the highest levels of power who, together with the leader, make decisions important for the country (regardless of how they affect the country's development). in this sense, elites exist at any stage of society's development. during gamsakhurdia's rule, the culture of cooperation between the authorities and the opposition was practically non-existent, since the actions of political entities were not limited by democratic institutions and constitutional norms; at the first stage, the shevardnadze government shared power with the criminal world. only later, after the adoption of legitimate institutions of power and the constitution, the need to comply with constitutional norms was established in the political process, although the subordinate political culture, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 536 inclined to forceful methods, still plays a dominant role. shevardnadze, gamsakhurdia, saakashvili and ivanishvili actively used the soviet practice of modeling the “image of the enemy” during the preelection period. in the georgian reality, ideological orientations play a secondary role, both within the government and in the opposition spectrum: foreign policy orientations determine the affiliation of a political force with liberal democracy or, conversely, conservatism, which is associated with authoritarianism and russia (let us hope that the coming to power of the trump administration will change this approach, since developed countries always stand on two ideologies, as is the case in western democracies). liberalism and conservatism are used in a pejorative context (for example, “liberal fascism”), and terms characteristic of democracy (consensus, cooperation, mutual respect, mutual benefit) are almost never used in the lexicon of relations between the government and the opposition. the so-called "totalitarian personalities" have entered the political arena, characterizing political processes in terms of right-wrong, white-black, traitor-patriot. previously, such political confrontation led the country to civil discord. although today the country has different institutions and resources, it is necessary to reach a consensus, otherwise national interests will suffer. keywords: government, opposition, consensus, liberalism, conservatism, interests. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 667 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.62 გამხსნელების გავლენა პოლიეთერსულფონური მემბრანების მახასიათებლებზე და პოლიმერის კონფორმაციული მდგომარეობაზე დასასხმელ ხსნარში დანამატად პვპ-ს გამოყენებისას გიორგი ბიბილეიშვილი1, ნანა გოგესაშვილი2, ელენე კაკაბაძე3, ზაზა ჯავაშვილი4, თინათინ ბუთხუზი5 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტი 1ქიმიური და ბიოლოგიური ინჟინერიის დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი email: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 2ქიმიის დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი email: nanagogesashvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0001-5140-5815 რეზიუმე ნაშრომში პოლიეთერსულფონური(პეს) 5200 მიკროფილტრაციული მემბრანები მიღებული იყო ფაზური ინვერსიით. შესწავლილი იყო გამხსნელის როლი პოლიმერულ ხსნარებში მიმდინარე კომფორმაციის ცვლილებაზე, ნაწილაკის ზომებზე და მემბრანული ნიმუშების მახასიათებლებზე. დანამატად განსხვავებული რაოდენობით პოლივინილპიროლიდონის (პვპ) к30-ის შეტანისას. 15%-იან პეს -ის პეს/დმფ და პეს/დმაა კომპოზიციებში დამატებული იყო მასით 3%,5%,7% პვპ. დადგენილია, რომ უდანამატო კომპოზიციებში პვპ შეტანა იწვევს გამოლექილი მემბრანების სუფთა წყლის ნაკადის ზრდას ორივე გამხსნელიდან გამოლექილი მემბრანების შემთხვევაში, მაგრამ წარმადობის უფრო მაღალი მაჩვენებლები და ფორის ზომის მნიშვნელობებიც, აქვს დიმეთილფორმამიდიდან გამოლექილ მემბრანებს. მიღებული მემბრანებიდან უკეთესი მახასიათებლები,სუფთა წყლის ნაკადი და სტრუქტურა გააჩნია pes/ dmf /7% pvp ხსნარიდან გამოლექილ p7 მემბრანას. საკვანძო სიტყვები: პოლიეთერსულფონი, მიკროფილტრაცია, dmf, dmac, pvp. შესავალი 50 წელია სინთეზურმა პოლიმერებმა მნიშვნელოვანი გამოყენება ჰპოვა მემბრანულ ტექნოლოგიაში, რადგან დადგინდა, რომ პოლიმერები წარმოადგენენ უნიკალურ მასალას მემბრანების შესაქმნელად [1, 2]. ამ მიზნის რეალიზაციისათვის ინსტიტუტშივე მიმდინარეობს ინტენსიური მუშაობა სხვადასხვა პოლიმერული მასალებიდან ახალი გაუმჯობესებული ფიზიკურ-მექანიკური თვისებების მქონე პოლიმერული მემბრანების შექმნის მთლიანი ტექნოლოგიური სქემის დასადგენად[3,4,5]. მემბრანების მიღება და კვლევა წარმოებს ინსტიტუტში შექმნილ ლაბორატორიულ დანადგარებზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 668 ფაზური ინვერსიის პროცესის წარმართვა და ამ პროცესის რეჟიმული პარამეტრების დადგენა მემბრანების შექმნის ბოლო მნიშვნელოვანი ეტაპია. აღიშნული პროცესის დროს ერთდროულად წარმოებს აორთქლებაც და დიფუზიაც. საკოაგულაციო აბაზანაში მთლიანად ხდება გამხსნელის და ფორწარმომქმნელი დანამატის გამოდევნა და არაგამხსნელით გაჯირჯვებული მემბრანის წარმოქმნა. პოლიმერული მემბრანის დამზადებისას გამოყენებული გამხსნელის ტიპი მნიშვნელოვნად მოქმედებს მემბრანის საბოლოო თვისებებზე [6,], გავლენას ახდენს მის მორფოლოგიაზე, ფორების სტრუქტურაზე, მახასიათებლებზე და ანტიბაქტერიალურ თვისებებზე. სხვადასხვა გამხსნელი სხვადასხვაგვარად ურთიერთქმედებს პოლიმერულ ჯაჭვებთან, რაც იწვევს ფაზური ინვერსიის პროცესების განსხვავებულ მიმდინარეობას მემბრანების ფორმირებისას. რამაც შეიძლება გამოიწვიოს სხვადასხვა მორფოლოგიის მქონე მემბრანების წარმოქმნა, კანის მკრივი ფენებიდან დაწყებული თითისებური ან ღრუბლისებური ფოროვანი სტრუქტურებით დამთავრებული [7] . დასასხმელ პოლიმერულ ხსნარებში შესწავლილი იყო ნაწილაკების ზომების მნიშვნელობების ცვლილებები პვპ-ს კონცენტრაციის ცვლილებისას ორივე გამხსნელში. მემბრანების ზედაპირის მორფოლოგია შესწავლილია მასკანირებელი ზონდური მიკროსკოპით. დადგინდა, რომ დიმეთილფორმამიდიდან მიღებული მემბრანების წარმადობა მეტია, ვიდრე დიმეთილაცეტამიდიდან გამოლექილი მემბრანების, ასევე უკეთესია ზედაპირის სტრუქტურა და ფორიანობა. ექსპერიმენტი ორ 100მლ-იან კოლბაში ჩატარებული იქნა პოლიეთერსულფონის გახსნა ორ გამხსნელში დიმეთილფორმამიდში და დიმეთილაცეტამდში, 55℃ -ზე გაცხელებით 24სთ მაგნიტური სარევალათი მუდმივი მორევის პირობებში. მიღებულ იქნა პეს-ის 15%-იანი კომპოზიციები pes/ dmf და pes/ dmac. პოლიმერის გახსნის პროცესის მონიტორინგი ხორციელდებოდა პოლარიზაციულ-ინტერფერენციული ოპტიკური მიკროსკოპით (biolar) შემდგომში ამ ორ კომპოზიციაში ჩამატებული იყო მასით 3%,5% და 7% პვპ. შესაბამისად მიღებული იყო pes/ dmf/3%pvp,pes/ dmac3%pvp, pes/ dmf/5%pvp, pes/dmac/5%pvp, pes/dmf/7%pvp და pes/dmac/7%pvp. მიღებულ დასასხმელ პოლიმერულ ხსნარებში შესწავლილი იყო ნაწილაკების ზომების მნიშვნელობების ცვლილებები პვპ-ს კონცენტრაციის ცვლილებისას ორივე გამხსნელში. დადგინდა, რომ უდანამატო pes/ dmf და pes/ dmac კომპოზიციებში ნაწილაკების ზომები შესაბამისად არის 50 ნმ-მდე (სურ.1) და120 ნმ-მდე( სურ. 3). მასით 7% პოლივინილპიროლიდონის დამატებით მიღებულ ხსნარებში კი ხდება ნაწილაკების ზომების ზრდა 700ნმ-მდე (სურ.2) და 400ნმ-მდე (სურ.4).რაც ნიშნავს იმას, რომ პვპ-ს დამატება ორივე გამხსნელში იწვევს ხსნარში პოლიმერული კონფორმაციების ცვლილებას, განაპირობებს განსხვავებას წარმოქმნილი ნაწილაკების ზომებში, უფრო მეტად ზრდის ნანაწილაკის ზომას დიმეთილფორმამიდში, რადგან პოლიეთერსულფონს დმფ-ში აქვს ტენდენცია წარმოქნას არაორგანიზებული შემთხვევითი კონფორმაციები თავისი გრძელი ჯაჭვის მთელ სიგრძეზე. აღნიშნული ფაქტორი იწვევს პოლიეთერსულფონის გახსნას და პოლიმერის ჰომოგენური ხსნარის წარმოქმნას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 669 სურ.1. pes/ dmf ხსნარში სურ.2. pes/ dmf /7%pvp ხსნარში ნაწილაკების ინტესივობის მრუდები ნაწილაკების ინტესივობის მრუდები სურ.3. pes/ dmac ხსნარში სურ.4. pes/ dmac7%pvpხსნარში ხსნარში ნაწილაკების ინტესივობის მრუდები ნაწილაკების ინტესივობის მრუდები სურ.5 მემბრანა p3 სურ. 6 მემბრანა p6 სურ.7 მემბრანა p4 სურ.8 მემბრანა p7 მასკანირებელი ზონდური მიკროსკოპით შესწავლილი იყო მიღებული მემბრანული ნიმუშების ზედაპირის ტოპოგრაფია . დადგინდა, რომ მემბრანები, რომლებიც მომზადებული იყო დიმეთილაცეტამიდიდან (სურ.6,8) გამოირჩევიან ფაშარი სტრუქტურით, ზედაპირის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 670 სიმქისით, მაშინ როდესაც დიმეთილფორმამიდიდან გამოლექილ მიკროფილტრაციულ მემბრანებს გააჩნიათ მკვრივი, გლუვი და მოწესრიგებული სტრუქტურა (სურ.5,7). მართალია დმფ და დმაც ორივე პოლარული გამხსნელებია, მაგრამ შესაძლებელია რომ დმფ-ში არსებული წყალბადის გავლენით პოლიმერულ ხსნარებში წარმოქმნილი წყალბადური ბმები იწვევენ განსხვავებას პოლიმერულ კონფორმაციებში და საბოლოოდ გამოლექვისას განსხვავებული სტრუქტურების მემბრანების მიღებას. ამასთანავე პვპ-ს დამატება პოლიმერულ ხსნარებში ორივე გამხსნელისთვის იწვევს ფაზური ინვერსიის შედეგად გამოლექილი მიკროფილტრაციული მემბრანების წარმადობის ზრდას და მორფოლოგიის გაუმჟობესებას. ცხრილში 1 მოცემულია მიღებული დანამატიანი და უდანამატო ხსნარებიდან გამოლექილი მემბრანების მახასიათებლები. ცხრილი 1. 15%--ანი პოლიეთერსულფონური მემბრანების მახასიათებლები დასასხმელ ხსნარში პვპს დანამატით. პოლიმერული კომპოზიციები პვპ, % მემბრანები სუფთა წყლის ნაკადი ლ/მ2 სთ ფორის ზომა,მკმ პეს/ დმფ p1 140 0,62 პეს/დმფ/პვპ 3 p2 179 0,56 პეს/დმფ/პვპ 5 p3 298 0,46 პეს/დმფ/პვპ 7 p4 349 0,52 პეს/დმაა p5 125 0,75 ..პეს/ დმაა / პვპ 3 p6 191 0,81 პეს/ დმაა / პვპ 5 p7 233 0.79 პეს/ დმაა / პვპ 7 p8 242 0,9 ჩატარებულმა ექსპერიმენტულმა კვლევებმა გვიჩვენა, რომ პოლიმერებისთვის გამხსნელების შერჩევა, რომელიც განაპირობებს განსხვავებული პოლიმერული კონფორმაციების წარმოქმნას დასასხმელ ხსნარებში, ასრულებს უმნიშვნელოვანეს როლს ფაზური ინვერსიის პროცესის წარმართვის და მემბრანების მახასიათებლების ფორმირების საკითხში. 15% პეს-ის ხსნარში დანამატად პვპ-ს განსხვავებული რაოდენობით შეტანისას დიმეთილფორმამიდში მიღებული იქნა უფრო მაღალი წარმადობის ფორიანობის და სტრუქტურის მიკროფილტრაციული მემბრანები, ვიდრე გამხნელად დიმეთილაცეტამიდის გამოყენებისას. საუკეთესო მახასიათებლები აღმოაჩნდა მემბრანას, რომელიც მიღებული იყო pes/ dmf სისტემიდან მასით 7% პოლივინილპიროლიდონის დამატებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 671 ლიტერატურა 1 j. jagangelo, r. trussel, m. watson: role of membrane technology in drinking water, reatment in the united, desalination 113,119-127, (1997). 2. g. bibileishvili, n. gogesashvili, m. kezherashvili, l. kuparadze, z. javashvili: influence of some factors on characteristics of poly-m-phenyleneisophtalamide membranes preparation and examination of polyamide membranes. oxidation communications 45(2), 300–308. (2022). 3. a. ahmad, o. seng, a. abdulkarim, s. ismail: recent development in additives modifications of polyethersulfone membrane for flux enhancement. chemical engineering journal 223, 246-267, (2013). 4. n. gogesashvili, l. kuparadze, l. ebanoidze, z. javashvili: obtaining of natural water microfiltration membranes based on polyethersulphone with peg 300, peg 600 and licl additives. oxidation communication 47(3), 543–550 (2024). 5.g. bibileishvili, m. kezherashvili, n. gogesashvili, l. kupharadze, l. ebanoidze: effect of the temperature of the non-solvent on the morphology of the polymeric membrane. european journal of scientific research, 161(1), 5 – 15, (2022). 6.c. barth, m. goncalves, a. pires, j. roeder, b. wolf: asymmetric polysulfone and polyethersulfone membranes: of thermodynamic conditions during formation on their performance. journal membrane science 169(2), 287–299, (2000). 7. g. bibileishvili, m. kezherashvili, m. mamulashvili: effect of different solvents and fore-forming agents on morphology and performance of polyethersulphone membranes. oxidation communication 47(3), 534–542 (2024). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 672 the influence of solvents on the characteristics of polyethersulfone membranes and the conformational state of the polymer when using pvp as an additive in the casting solution giogi bibileishvili1, nana gogesashvili2, elene kakabadze3, zaza javashvili4, tinatin buthkuzi5 georgian technical university, membrane technology engineering institute abstract in this work, polyethersulfone (pes) 5200 microfiltration membranes were obtained by phase inversion. the role of the solvent on the conformational changes occurring in polymer solutions, particle sizes, and characteristics of membrane samples was studied when different amounts of polyvinylpyrrolidone (pvp) k30 were added as an additive. in pes/dmf and pes/dma compositions with 15% pes, 3%, 5%, and 7% by weight of pvp were added. it has been established that the addition of pvp to the unmodified compositions leads to an increase in the pure water flux of the precipitated membranes in the case of membranes precipitated from both solvents, but membranes precipitated from dimethylformamide have higher performance indicators and pore size values. of the obtained membranes, the p7 membrane precipitated from a pes/dmf/7%pvp solution has better characteristics, pwf and structure. keywords: polyethersulfone, microfiltration, dmf, dmac, pvp. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 555 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.51 digital transformation in the educational institutions inga abuladze1, maia okhanasvili2, marina kashibadze3, natalia gabashvili4, tamar gabashvili5 1professor, faculty of informatics and control systems, georgian technical university, tbilisi, georgia; 2professor, faculty of information technologies, business and technology university, tbilisi, georgia, e-mail: i_abuladze@gtu.ge, inga.abuladze@btu.edu.ge, orcid: 0000-0002-4322-8692; 2assoc. professor, faculty of informatics and control systems, georgian technical university, tbilisi, georgia, m.okhanashvili@gtu.ge; 3assoc. professor, faculty of informatics and control systems, georgian technical university, tbilisi, georgia, m.kashibadze@gtu.ge; 4assoc.professor, faculty of informatics and control systems, georgian technical university, tbilisi, georgia, n.gabashili@gtu.ge; 5assis. professor, faculty of informatics and control systems, georgian technical university, tbilisi, georgia, t.gabashvili@gtu.ge abstract in this study proposes the idea of how to make the educational process more flexible in the postpandemic period using the digital transformation technologies. machine learning algorithms are used to solve this task, which will make the learning process more efficient and objective. along with this, it will be adjusted to the ability of each student and will make the work of the teacher easier. in the post-pandemic period, modern teaching methods are: face-to-face, online and hybrid teaching. each method has its own advantages and disadvantages. since the 21st century is era of globalization, online, distance and hybrid methods are considered to be a more acceptable form of teaching in the future. the author reviews all teaching methods. after the covid-19 era, hybrid and online teaching methods are a new challenges in educational institutions, representing a more acceptable form of teaching worldwide. the situation now is that many institutions continue online classes and, at the same time, blend them with face-to-face classes. hybrid education is one of the most interesting concepts of the 21st century education system. keywords: online and face-to-face learning, modern teaching methods, artificial intelligent, machine learning algorithm, innovation technology. i. introduction in this study main challenge is using digital transformation in the education systems, include main teaching methods: online, distance and hybrid learning. for this task i developed model to transition georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 556 from one teaching method to another using machine learning algorithms, which are a subset of artificial intelligence. artificial intelligence (ai) has been a topic of growing interest and investigation in various fields, including higher education. this research article explores the impact of ai on higher education by examining its effects on teaching and learning, assessment, ethics, required skills, and future careers. the aim of the scientific paper is to create a blended and student-oriented system of the educational process. at the same time, the work related to the educational process should be facilitated for the professor/teacher. in the educational process, the effectiveness of any educational course is assessed by the learning outcomes obtained by the student. to achieve efficiency, the educational process service must be tailored to students, that is, the teacher must learn and improve various methods of working with the online platform. the pandemic and the post-pandemic periods have brought about a very big change in the educational system. the growing pace of technology has become even more visible and has covered all fields, especially in educational institutions. because online learning and a distance assessment system are still relevant today. the covid-19 pandemic has presented the entire world's education system with a new challenge. the number of online lectures (lessons) has increased, and at this time the teacher needs to make more efforts to conduct the educational process at a high level. such a sudden change in the format of teaching has dealt a certain blow to both lecturers and students. it has become necessary to adapt to online teaching, create many new methods, study them and use them. a fairly large army of lecturers and professors-teachers has faced this challenge. during online teaching, the lecturer is always in the focus and has the eyes of many students. it is much easier to lead the educational process when teaching in the auditorium than when teaching online. because the teacher has to take into account many factors. for example: sudden power outages (which are common in georgia), getting to know his students online, establishing order during online teaching, and communicating with each student. sharing their work, and a lot of technological, psychological, moral, and physical effort is required for a teacher to conduct the learning process at a high or good level [1]. ii. materials and method in this paper presents an analysis of various teaching methods in the post-pandemic period (table 1). the participants were asked which method between online, face-to-face, and hybrid education they preferred with the question “what is your teaching model preference?”. 45.4% of students responded as “online education”, 28.8% “faceto-face” and 25.8% “hybrid” (table 2). these results indicated that most of the students preferred online education [2]. table 1. frequency distribution of teaching model preference model preference studen ts % online education 2497 45.4 face-to-face education 1587 28.8 hybrid education 1420 25.8 total 5504 100 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 557 table 2. contingency table showing the relationship between teaching model preference and gender teaching model preference gender female male total online education number % 1133 45.4 1364 54.64 2497 100 face-to-face education number % 817 51.5 770 48.5 1587 100 hybrid education number % 758 5.4 662 46.6 1420 100 total number % 2708 49.2 2796 50.8 5504 100 table 3. contingency table showing the relationship between teaching model preference and students’ view of the learning management system used as complex teaching model preference gender strongly disagree disagree moderate agree strongly agree total online education number % 884 85.9 988 40.1 311 12.6 177 7.2 105 4.3 2465 100 face-toface education number % 157 10.1 544 34.9 319 20.5 298 19.1 241 15.5 1559 100 hybrid education number % 172 12.3 592 42.4 287 20.6 226 16.2 118 8.5 1395 100 total number % 1213 22.4 2124 39.2 917 16.9 701 12.9 464 8.6 5419 100 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 558 1.2. iii. objective and methodology: a) develop exam sample model on python b) evaluation of the effectiveness of the student's final result three paradigms are proposed for artificial intelligence in education (aied). they are: aidirect, ai-support, and ai-empower [3].  ai is used to represent knowledge models and direct cognitive learning in paradigm one.  ai is used to support learning while learners work as collaborators with ai in paradigm two.  ai is used to empower learning while learners take agency to learn in paradigm three. the main starting point in the learning process is the student. therefore, in order to get the best results, the teacher must develop the most effective methods of the exam. machine learning algorithms help us in this approach, using which the exam process is comfortable for both the student and the lecturer. iv. results in this study author developed model of modern teaching method, according in which 5 components play a key role in the learning process: 𝐹𝑆(𝑖 = 1, 2, 3, 4, 5) (1) 1) student activity in the learning process 2) adequate delivery of material by the lecturer 3) management of the classroom by lecturer 4) communication between lector and student 5) respect for each other to achieve the best v. ai impact on the learning and teaching process according to an article in the atlantic, (“artificial intelligence promises a personalized education for all”), artificial intelligence holds the potential to “enhance human teachers’ abilities to tailor lessons to each student without knocking their class schedule off track,” eliminating the need for educators to “teach to the middle,” as often happens when their students have a range of skill levels and learning abilities. rose luckin, a professor of learning-centered design at university college london, is quoted as saying that, “the real power of artificial intelligence for education is in the way that we can use it to process vast amounts of data about learners, about teachers, about teaching and learning interactions.” ultimately, ai can “help teachers understand their students more accurately, more effectively”. she says ai in education will help us understand how we think [5]. my research mainly concerns the evaluation of the positive and negative between online and faceto-face learning. based on their analysis, it is recommended to switch to a hybrid format to achieve effective learning results. the use of machine learning algorithms for the effectiveness of the learning process. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 559 a two-and-a-half-year study of online learning at leading universities around the world, including georgia (country), has shown that the hybrid (blended) method of teaching is much better for both lecturers and students. because human communication has a much better effect on both sides. during the pandemic, the least hit was for students and professors of the faculty of technology. the biggest and most devastating hit was suffered by professors of the faculty of humanities and natural sciences, because most teachers have not mastered technologies at the proper level. based on this reality, which is present all over the world, my modest recommendation is as follows: the learning process in the future should be hybrid, which in itself includes online, distance and face-to-face learning in symbiosis. as you know, the learning process consists of several components. for the perfect conduct of the learning process, both the teaching and assessment processes of students are important. during online learning, the teacher must be fully involved in the learning process and constantly provide his students with electronic learning materials: textbooks, lecture notes, presentations, etc. at the same time, he must conduct the assessment remotely. the purpose of the work is to help professors and teachers around the world increase their knowledge in the distance learning process and gain more experience in effectively conducting the learning process. to solve this problem, machine learning (ml) algorithms and assessment methods have been developed, which will make the learning process more effective and flexible. a teaching philosophy underlying this system revolves around prioritizing students as the primary beneficiaries, teachers as the driving force, industry feedback, and industry-specific guidance. therefore, while constructing a quality evaluation system for higher education, the following two aspects should be considered: 1. student-centered approach: regardless of changes in teaching formats, students always play a central role in the teaching process. 2. teacher leadership: teacher have a pivotal role in thear courses, indicating the course's practicality. consequently, teachers can adapt teaching techniques and approaches based on the classroom dynamics and instructional context. by integrating students theoretical knowledge and practical abilities while enhancing their overall development, teachers have relatively more freedom in guiding the higher education curriculum. if all evaluation systems solely focus on assessing lectors performance, the inherent communicative and interactive functions of the course may be compromised. therefore, the lecturer needs support and encouragement from the administration. the implementation of practical activities mainly relies on extracurricular activities, which in turn can promote the understanding of classroom theory. therefore, the teaching quality evaluation must adhere to the unity of theory and practice. with continuous maturity and development of internet application technology, ml algoritms is also increasingly being applied to teaching evaluation. at the end of each semester or during a certain period of study, the university will organize students to evaluate lectors on the official account or app at the specified time. if the evaluation cannot be completed in a timely manner, students will not be able to check their grades and perform other operations. this characteristic of short time and heavy tasks can make students perfunctory in evaluating, resulting in teachers receiving feedback that has no reference value. this kind of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 560 "evaluating teaching for the sake of evaluation" ultimately only allows evaluation to become a formality. the quality evaluation of higher education mainly targets the teaching of teachers. therefore, the current evaluation system mainly introduces western theories and research techniques. the lack of empirical research has led to the lack of guarantee for the scientificity of various evaluation indicators and the effectiveness of results, let alone the goal of improving the evaluation system in the long run. how is artificial intelligence used in education? ai is used in education in numerous ways that enhance different aspects of teaching and learning. for example, adaptive learning platforms customize content for individual students. ai also automates grading and scheduling to free up teachers’ time, and interactive tools make learning more engaging. what is the future of ai in education? the future of ai in education is bright, with ongoing improvements in personalized learning and accessibility. we can expect more advanced tools for adaptive learning and immersive virtual classrooms that will make education more engaging and effective. how is ai currently being used in higher education? ai is used in higher education in various ways, from detecting plagiarism and ensuring exam security to providing student support through chatbots. it also enhances online learning, transcribes lectures, tracks student progress, supports research and connects campuses. these diverse applications help streamline tasks and improve the learning experience for everyone. is ai good or bad for education? ai has the potential to greatly improve education by personalizing learning and making administrative tasks easier. however, it also raises concerns about data privacy and equity. thoughtful and ethical use of ai can maximize its benefits while addressing these challenges. below is a list of benefits of ai in education [7]: 1. adaptive learning: ai-driven platforms assess students’ skill levels in real time and tailor instructional content to meet individual needs. these systems adapt lessons dynamically based on student responses, providing customized pathways to help students master concepts at their own pace. 2. data and learning analytics: ai helps analyze data from online learning portals, classroom attendance and grades. this data provides insights into student performance, helping educators identify trends and tailor instruction to address gaps in understanding and performance. 3. classroom management: platforms use ai to gamify classroom management. ai tracks student behavior and engagement, rewarding positive actions with points and badges and providing teachers with insights into classroom dynamics to manage and motivate students. 4. intelligent tutoring systems: ai-powered tutoring systems such as carnegie learning provide personalized feedback and support, adapting to individual learning styles and needs to help students understand complex concepts and improve academic performance. 5. automated grading and assessment tools: these tools use ai to evaluate assignments and provide detailed feedback, streamlining the grading process, ensuring consistency and saving teachers time. ai can also grade more abstract assessments like essays by analyzing the content for coherence and relevance. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 561 6. chatbots and virtual assistants: ai-driven chatbots such as mainstay provide students with immediate support and assistance outside classroom hours. these chatbots answer questions, remind students of deadlines and guide them through administrative processes, enhancing engagement and promoting independent learning. 7. curriculum planning: ai helps educators plan curricula by analyzing educational data to identify trends and gaps. this ensures the curriculum remains relevant, comprehensive and aligned with learning objectives by suggesting updates based on the latest educational needs and standards. 8. personalized learning: ai learning platforms create customized learning experiences by adapting to the unique ways students understand concepts. this reduces cognitive load and ensures that each student receives instruction tailored to their learning style and pace. 9. language learning: ai tools like duolingo use adaptive algorithms to personalize language learning experiences. the ai adjusts the difficulty of exercises based on the user’s progress, ensuring an optimal learning curve and enhancing language acquisition. 10. virtual 3d classrooms: the metaverse creates immersive virtual classrooms where students can interact with classmates and teachers. platforms like engage vr offer virtual environments that enhance the learning experience beyond traditional methods, providing opportunities for interactive and experiential learning. 11. plagiarism detection: ai tools analyze student submissions for potential plagiarism by comparing them against a vast database of academic content, ensuring academic integrity and originality in student work. vi. conclusion in the era of globalization the crucial role online, distance and hibrid teaching. after the pandemic, such teaching methods have been recognized all in the world, although face-to-face teaching is still a priority. in this study have been developed a modern teaching models, which criteria play a decisive role in the learning process, what the lecturer should focus on to achieve the best results. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 562 references [1] i. abuladze, i. megrelishvili. the role of artificial intelligence for the effectiveness of the educational process. international scientific and practical conference "innovations and modern challenges 2022" dedicated to the 100th anniversary of the georgian technical university and the 65th anniversary of the faculty of informatics and control systems. tbilisi, georgia, 2022. [2] n. hotara, m. a. özcanb, b. baranc, e. karagözd, l. ö. güneye. face-to-face, online or hybrid, which model is preferred by university students and why? journal of learning and teaching in digital age, 8(2), 2023, pages 1799-180. [3] ouyang, f., & jiao, p. (2021). artificial intelligence in education: the three paradigms. computers and education: artificial intelligence, 2(1), 100020. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2021.100020 [4] i. abuladze. programming language python. technical university, tbilisi, georgia, 2021. [5] ucl. (2020, march 11). opinion: ai in education will help us understand how we think. ucl news. https://www.ucl.ac.uk/news/2020/mar/opinion-ai-education-will-help-us-understand-how-we-think [6] e. m. onyema, kh. k. almuzaini, f. u. onu, d. verma, u. s. gregory, m. puttaramaiah, r. k. afriyie. prospects and challenges of using machine learning for academic forecasting. hindawi, computational intelligence and neuroscience, 2022. [7] administrator. (2021, december 7). 43 examples of artificial intelligence in education. university of san diego online degrees. https://onlinedegrees.sandiego.edu/artificial-intelligenceeducation microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 491 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.47 конституционно-правовой механизм защиты прав человека: опыт азербайджана в сравнении с россией, украиной и грузией юсифова эльвира рауф кызы докторант бакинского государственного университета, yusifovaelvira@mail.ru аннотация: в статье представлен сравнительно-правовой анализ конституционных гарантий прав человека в четырёх странах постсоветского пространства: азербайджане, россии, украине и грузии. несмотря на общее историко-правовое прошлое, эти государства демонстрируют различные модели реализации прав и свобод личности. особое внимание уделено вопросам прямого действия конституционных норм, доступу к конституционному суду через механизм индивидуальной жалобы, а также интеграции международного права в национальные правовые системы. актуальность исследования обусловлена необходимостью повышения эффективности механизмов защиты прав человека в азербайджанской республике. на основе анализа успешного опыта украины и грузии предложены конкретные направления реформ конституции азербайджана. автор подчёркивает необходимость закрепления прямого действия конституционных прав, внедрения института индивидуальной конституционной жалобы, усиления роли международных договоров, а также гарантии доступа к правосудию. в работе используются нормативные источники и труды авторитетных правоведов, включая з. аскерова, с. алексееву, дж. гараджаева, ф. абдуллаева, н. оноприенко и др. статья может быть полезной для исследователей, законодателей и практиков, заинтересованных в развитии правовых механизмов защиты прав человека в постсоветских государствах. ключевые слова: конституция, права человека, конституционный контроль, международное право, индивидуальная жалоба, судебная защита, правовая реформа, азербайджан, украина, грузия, россия, сравнительное право введение современное государство невозможно без эффективной системы защиты прав и свобод человека. конституция, как основной закон страны, задаёт рамки функционирования институтов власти и определяет юридический статус личности. в условиях постсоветского georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 492 пространства вопросы прав человека особенно актуальны, поскольку эти страны пережили схожий историко-правовой путь, но выбрали различные модели дальнейшего развития. особую значимость приобретают сравнительные исследования, позволяющие не только выявить достоинства и недостатки национальных систем, но и предложить конкретные пути реформирования. конституция азербайджанской республики, несмотря на формальное закрепление широкого спектра прав, нуждается в концептуальной модернизации. особенно это касается вопросов прямой применимости норм, доступа к конституционной юстиции и интеграции международных стандартов. актуальность темы определяется необходимостью повышения эффективности механизмов защиты прав человека, а научная новизна статьи состоит в комплексном сравнительном анализе конституций азербайджана, россии, украины и грузии с акцентом на институциональные гарантии. методология и источники исследование опирается на сравнительно-правовой, формально-юридический и системный методы. в качестве источников использованы: конституция азербайджанской республики (1995), конституция российской федерации (1993, ред. 2020), конституция украины (1996), конституция грузии (после реформ 2017–2018), а также законы о конституционном контроле указанных стран. 1. конституции и защита прав человека: общее и особенное конституции всех четырёх стран провозглашают приверженность правам и свободам человека. однако степень их детализации, применимость и механизмы реализации существенно различаются. конституция азербайджанской республики (статьи 24–71) охватывает широкий спектр прав и свобод. тем не менее, в ней отсутствует норма о непосредственном действии этих прав, что ограничивает возможности граждан в их реализации без промежуточных законодательных актов. з. аскеров справедливо указывает: «конституция азербайджана гарантирует права, но без прямого механизма реализации они теряют юридическую эффективность» (аскеров з. конституционное право азербайджанской республики. – баку: адалят, 2022. – с. 206). в российской федерации, напротив, в статье 18 прямо указано, что права и свободы имеют непосредственное действие. также статья 46 предоставляет право на обращение в международные инстанции. с. алексеева отмечает: «российская модель конституционного закрепления прав человека содержит всеобъемлющий перечень с чётко выраженными судебными гарантиями» (алексеева с. в. конституционное право россии. – м.: норма, 2019. – с. 142). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 493 конституция украины (ст. 55) предоставляет гражданам право на обжалование нарушений прав не только в национальных, но и в международных судебных органах. по мнению н. оноприенко: «украинская модель прав человека построена на принципе приоритетности личности над государством» (оноприенко н. и. конституционное право украины. – к.: юринком интер, 2020. – с. 87). грузинская конституция в редакции после реформ 2017–2018 гг. содержит норму о высшей юридической силе международных договоров (ст. 4 и 7), а также закрепляет принцип прямого действия прав. эти положения обеспечивают высокий уровень соответствия международным стандартам.конституция азербайджана (ст. 24–71) содержит широкий перечень прав, включая гражданские, политические, социальные и культурные. однако отсутствует указание на их непосредственное действие. как указывает з. аскеров, это ослабляет позицию конституции как акта прямого действия (аскеров з. конституционное право азербайджанской республики. – баку: адалят, 2022. – с. 206). в конституции рф (ст. 18) прямо указано, что права человека имеют непосредственное действие. кроме того, в ст. 46 закреплена возможность обращения в международные инстанции. по мнению с. алексеевой: «российская модель конституционного закрепления прав человека содержит всеобъемлющий перечень с чётко выраженными судебными гарантиями» (алексеева с. в. конституционное право россии. – м.: норма, 2019. – с. 142). украинская конституция (ст. 55) делает акцент на юридических механизмах: предусмотрено обжалование нарушенных прав в национальных и международных судебных органах. по словам н. оноприенко: «украинская модель прав человека построена на принципе приоритетности личности над государством» (оноприенко н. и. конституционное право украины. – к.: юринком интер, 2020. – с. 87). в грузии после реформ установлено, что конституция и международные договоры имеют высшую юридическую силу (ст. 4, 7). прямое действие прав, возможность обращения в кс и применение международных стандартов делают грузинскую модель одной из самых продвинутых. 2. индивидуальная конституционная жалоба доступ к конституционному суду — ключевой механизм защиты прав. в азербайджане конституционный суд может быть задействован лишь через парламент, суды, президента или омбудсмена (закон ар «о конституционном суде», ст. 32). это резко ограничивает возможности граждан. для сравнения, в украине (ст. 151-1 конституции) и грузии механизм индивидуальной жалобы позволяет каждому гражданину обжаловать нарушение его прав. в россии эта возможность более ограничена, но существует в рамках конкретных судебных дел. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 494 как отмечает дж. гараджаев: «конституционная жалоба является важным инструментом защиты прав и свобод человека, позволяющим гражданам непосредственно обращаться в конституционный суд» (гараджаев дж. конституционное судопроизводство. – баку: юридическая литература, 2017. – с. 138). ф. абдуллаев также подчеркивает: «отсутствие индивидуальной жалобы лишает конституцию механизма самозащиты» (абдуллаев ф. конституционная юрисдикция: концепты и практика. – баку: нурлан, 2020. – с. 203). 3. международное право в конституционной системе признание приоритета международных стандартов в области прав человека является ключевым признаком зрелости правовой системы. оно отражает не только готовность государства соблюдать международные обязательства, но и степень включённости в глобальную правовую систему, ориентированную на защиту личности и универсальные ценности. украина: в конституции украины (статья 9) прямо указано, что международные договоры, ратифицированные верховной радой, являются частью национального законодательства. более того, в решениях конституционного суда украины подтверждается, что положения европейской конвенции по правам человека имеют высшую юридическую силу по отношению к законам и могут применяться непосредственно. грузия: конституция грузии (ст. 4 и 7) устанавливает безусловный приоритет международных правовых норм, особенно в сфере прав человека. грузинский конституционный суд активно использует практику еспч. в решении №1/2/384 от 2018 года он отметил: «государство обязано учитывать стандарты еспч при интерпретации своих конституционных норм». азербайджан: в статье 151 конституции указано, что международные договоры, ратифицированные государством, имеют приоритет над внутренними законами, но не над самой конституцией. однако отсутствует практика прямого применения норм, даже если они направлены на более эффективную защиту прав. ф. абдуллаев подчёркивает: «при всей формальной открытости конституционного текста для международных норм, отсутствие механизмов прямой имплементации и судебной практики по ним делает такие положения декларативными» (абдуллаев ф. конституционная юрисдикция: концепты и практика. – баку: нурлан, 2020. – с. 203). россия: до 2020 года в конституции рф (ст. 15 ч. 4) действовала норма о приоритете международных договоров. однако после поправок 2020 года конституция рф получила приоритет над международными решениями. как указывает венецианская комиссия: «ограничение прямой применимости международных норм ослабляет правовую защиту личности и изолирует государство от общеевропейских стандартов» (opinion no. 1024/2021 cdlad(2021)017, §48). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 495 в азербайджане международные договоры выше национального законодательства, но не конституции (ст. 151). при этом отсутствует практика прямого применения норм, даже ратифицированных. россия после поправок 2020 года установила приоритет конституции над международным правом (ст. 79). это вызывает обоснованные опасения. как отмечает венецианская комиссия: «ограничение прямой применимости международных норм ослабляет правовую защиту личности и изолирует государство от общеевропейских стандартов» (opinion no. 1024/2021 cdlad(2021)017, §48). 4. предложения по реформе конституции азербайджанской республики внести в ст. 24 указание на непосредственное действие прав и свобод; включить в ст. 130 механизм индивидуальной конституционной жалобы; уточнить в ст. 151 приоритет международных правовых актов в области прав человека; закрепить в конституции право на бесплатную юридическую помощь; обеспечить несменяемость и независимость судей, а также прозрачную процедуру их назначения. заключение проведённый сравнительно-правовой анализ позволяет сделать важный вывод: азербайджанская республика уже сегодня располагает прочной конституционной основой, отражающей стремление к построению демократического и правового государства. основной закон страны содержит широкий перечень прав и свобод, а также механизмы их защиты, в том числе через институт конституционного суда. вместе с тем, в контексте современных вызовов и с учётом успешного опыта других постсоветских государств, таких как украина и грузия, очевидна необходимость дальнейшего совершенствования нормативно-правовой базы. предлагаемые в статье меры — это не критика существующей системы, а конструктивные предложения по её развитию. они направлены на усиление роли конституции как реально действующего механизма, способного обеспечить эффективную и доступную защиту прав и свобод личности. введение нормы о прямом действии конституционных прав, внедрение института индивидуальной жалобы, усиление приоритета международных стандартов, а также гарантии доступа к правосудию — это шаги, которые могут значительно повысить уровень правовой защищённости граждан и укрепить доверие общества к государственным институтам. особую значимость эти меры приобретают на фоне глобальных тенденций демократизации и правовой интеграции. их реализация не только укрепит позиции азербайджана на georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 496 международной арене, но и послужит дальнейшему развитию внутреннего правового порядка в духе гуманизма, верховенства права и уважения к человеческому достоинству. таким образом, речь идёт не о формальном реформировании, а о качественном продвижении к правовому государству нового поколения, в котором конституция занимает не декларативное, а практико-ориентированное и жизненно значимое место в жизни каждого гражданина. список использованной литературы 1. аскеров з. конституционное право азербайджанской республики. – баку: адалят, 2022. – 432 с. 2. алексеева с. в. конституционное право россии. – м.: норма, 2019. – с. 142. 3. оноприенко н. и. конституционное право украины. – к.: юринком интер, 2020. – с. 87. 4. гараджаев дж. конституционное судопроизводство. – баку: юридическая литература, 2017. – с. 138. 5. абдуллаев ф. конституционная юрисдикция: концепты и практика. – баку: нурлан, 2020. – с. 203. 6. opinion no. 1024/2021 cdl-ad(2021)017. european commission for democracy through law (venice commission). 7. конституции азербайджана, россии, украины, грузии. 8. законы о конституционных судах ар и рф. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 497 the constitutional and legal mechanism for the protection of human rights: the experience of azerbaijan in comparison with russia, ukraine, and georgia. abstract: this article presents a comparative legal analysis of constitutional guarantees of human rights in four post-soviet countries: azerbaijan, russia, ukraine, and georgia. despite their shared historical and legal background, these states demonstrate different models of implementing and protecting individual rights and freedoms. special attention is given to the direct effect of constitutional norms, access to constitutional justice through individual complaints, and the integration of international law into domestic legal systems. the relevance of the study is driven by the need to improve the effectiveness of human rights protection mechanisms in the republic of azerbaijan. based on the successful experiences of ukraine and georgia, the author proposes specific directions for reforming the constitution of azerbaijan. the article emphasizes the importance of enshrining the principle of the direct applicability of constitutional rights, introducing the institution of individual constitutional complaint, strengthening the role of international treaties, and guaranteeing access to justice. the article relies on normative legal sources and the works of prominent legal scholars, including z. askerov, s. alekseeva, j. garadjaev, f. abdullayev, n. onoprienko, and others. this study may be useful for researchers, lawmakers, and legal practitioners interested in the development of legal mechanisms for the protection of human rights in post-soviet countries. keywords : constitution, human rights, constitutional review, international law, individual complaint, judicial protection, legal reform, azerbaijan, ukraine, georgia, russia, comparative law georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 498 კონსტიტუციურ-სამართლებრივი მექანიზმი ადამიანის უფლებათა დაცვისთვის: აზერბაიჯანის გამოცდილება რუსეთის, უკრაინის და საქართველოს მაგალითზე ანოტაცია მოცემულ სტატიაში განხილულია ადამიანის უფლებათა კონსტიტუციური გარანტიების შედარებითი-სამართლებრივი ანალიზი პოსტსაბჭოთა სივრცის ოთხ ქვეყანაში: აზერბაიჯანში, რუსეთში, უკრაინასა და საქართველოში. მიუხედავად საერთო ისტორიულსამართლებრივი მემკვიდრეობისა, ეს ქვეყნები განსხვავებულად უდგებიან პიროვნების უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზაციის საკითხს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა კონსტიტუციური ნორმების პირდაპირ მოქმედებას, საკონსტიტუციო სასამართლოსთან წვდომას ინდივიდუალური სარჩელების მეშვეობით და საერთაშორისო სამართლის ინტეგრაციას ეროვნულ სამართლებრივ სისტემებში. კვლევის აქტუალობა განპირობებულია ადამიანის უფლებების დაცვის მექანიზმების ეფექტიანობის გაუმჯობესების საჭიროებით აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში. ავტორი უკრაინისა და საქართველოს წარმატებულ გამოცდილებაზე დაყრდნობით სთავაზობს აზერბაიჯანის კონსტიტუციის რეფორმირების კონკრეტულ მიმართულებებს. სტატიაში ხაზგასმულია კონსტიტუციური უფლებების პირდაპირი მოქმედების პრინციპის აღიარების, ინდივიდუალური საკონსტიტუციო სარჩელის ინსტიტუტის დანერგვის, საერთაშორისო ხელშეკრულებების როლის გაძლიერებისა და მართლმსაჯულებაზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მნიშვნელობა. გამოყენებულია ნორმატიული წყაროები და ავტორიტეტული იურისტების ნაშრომები, მათ შორის ზ. ასკეროვის, ს. ალექსეევას, ჯ. გარაჯაევის, ფ. აბდულაევის, ნ. ონოპრიენკოს და სხვათა. ეს ნაშრომი შეიძლება სასარგებლო იყოს მკვლევართათვის, კანონმდებლებისათვის და პრაქტიკოს იურისტთათვის, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან ადამიანის უფლებათა დაცვის სამართლებრივი მექანიზმების განვითარებით პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში. საკვანძო სიტყვები: კონსტიტუცია, ადამიანის უფლებები, საკონსტიტუციო კონტროლი, საერთაშორისო სამართალი, ინდივიდუალური სარჩელი, სასამართლო დაცვა, სამართლებრივი რეფორმა, აზერბაიჯანი, უკრაინა, საქართველო, რუსეთი, შედარებითი სამართალი microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 169 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.16 პროფესიული ეთიკა ენერგეტიკაში და რბილი უნარები მაია ლომსაძე-კუჭავა1, თამარ წერეთელი2, ხათუნა გიორგაძე3 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, დოქტორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასისტენტ პროფესორი ანოტაცია სტატიაში განხილულია რა როლი აქვს ენერგეტიკაში პროფესიულ ეთიკას და როგორ შეიძლება რბილი უნარების გამოყენებით ენერგო კომპანიების უფრო ეფექტურად მართვა, მოყვანილია მაგალითი და შემუშავებულია ქეისი. საკვანძო სიტყვები: ენერგეტიკა, პროფესიული ეთიკა, რბილი უნარები, ენერგოკომპანია, კომუნიკაცია. შესავალი პროფესიული ეთიკა ენერგეტიკის სფეროში მოიცავს მთელ რიგ პრინციპებს და ღირებულებებს, რომლებიც უნდა იყოს გათვალისწინებული ყოველდღიურ საქმიანობაში. ეს შეიძლება მოიცავდეს ისეთ საკითხებს, როგორიცაა გამჭვირვალობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, უსაფრთხოების სტანდარტების მკაცრი დაცვა, გარემოზე ზემოქმედების მინიმიზაცია და საზოგადოების ინტერესების გათვალისწინება. მაგალითად, წარმოიდგინეთ სიტუაცია, სადაც ენერგეტიკული კომპანიის ინჟინერი აღმოაჩენს პოტენციურ უსაფრთხოების რისკს ახალ პროექტში. პროფესიული ეთიკის თვალსაზრისით, მან უნდა წამოჭრას ეს საკითხი, მიუხედავად იმისა, რომ ამან შეიძლება გამოიწვიოს პროექტის დაგვიანება ან დამატებითი ხარჯები. ეს მოითხოვს არა მხოლოდ ტექნიკურ ცოდნას, არამედ მორალურ მტკიცებას და კომუნიკაციის უნარებს. ძირითადი ნაწილი რბილი უნარები, როგორიცაა ეფექტური კომუნიკაცია, გუნდური მუშაობა, ემოციური ინტელექტი და ადაპტაციის უნარი, ასევე კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. ენერგეტიკის სფეროში ხშირად საჭიროა მუშაობა მრავალფეროვან გუნდებში, სხვადასხვა დისციპლინის წარმომადგენლებთან და დაინტერესებულ მხარეებთან. ენერგეტიკის სფერო თანამედროვე მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად განვითარებადი და მნიშვნელოვანი დარგია. მზარდი გლობალიზაციისა და ტექნოლოგიური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 170 პროგრესის ფონზე, ამ სფეროში წარმატების მიღწევა სულ უფრო მეტად არის დამოკიდებული ეფექტურ გუნდურ მუშაობაზე. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა საერთაშორისო პროექტებში, სადაც კულტურული მრავალფეროვნება, კონფლიქტების მართვა და ცოდნის გაზიარება კრიტიკულ როლს თამაშობს. ავიღოთ მაგალითი, სადაც ენერგეტიკული კომპანია გეგმავს ახალი ქარის ელექტროსადგურის მშენებლობას. პროექტის მენეჯერს მოუწევს ურთიერთობა ინჟინრებთან, გარემოს დამცველებთან, ადგილობრივ თემებთან და სამთავრობო უწყებებთან. აქ რბილი უნარები გადამწყვეტ როლს თამაშობს. მას დასჭირდება: 1. ეფექტური კომუნიკაცია, რათა ახსნას პროექტის ტექნიკური დეტალები არასპეციალისტებისთვის გასაგები ენით. ენერგეტიკის პროექტების ტექნიკური დეტალების ახსნა არასპეციალისტებისთვის მოითხოვს გარკვეულ უნარებს და მიდგომას. მთავარია, რომ თქვენი კომუნიკაცია იყოს მარტივი და გასაგები. ეცადეთ თავი აარიდოთ რთულ ტექნიკურ ტერმინებს და ჟარგონს. ნაცვლად ამისა, გამოიყენეთ ყოველდღიური ენა და მარტივი განმარტებები. ვიზუალური საშუალებები შეიძლება ძალიან სასარგებლო იყოს რთული კონცეფციების გადმოსაცემად. დიაგრამები, გრაფიკები და ინფოგრაფიკები დაგეხმარებათ ინფორმაციის თვალსაჩინოდ წარმოდგენაში. ასევე, ფოტოებისა და ვიდეოების გამოყენება რეალური მაგალითების საჩვენებლად შეიძლება ძალიან ეფექტური იყოს. ანალოგიებისა და მეტაფორების გამოყენება არის კიდევ ერთი მძლავრი ხერხი. რთული იდეების დაკავშირება ყოველდღიურ გამოცდილებასთან ან ნაცნობ სიტუაციებთან დაეხმარება ადამიანებს უკეთ გაიგონ კონცეფციები. მაგალითად, შეგიძლიათ შეადაროთ ელექტროენერგიის ქსელი ქალაქის საგზაო სისტემას. მნიშვნელოვანია ასევე კონტექსტის მიწოდება. აუხსენით აუდიტორიას, რატომ არის პროექტი მნიშვნელოვანი ფართო სურათში და რა გავლენა ექნება მას საზოგადოებაზე. ეს დაეხმარება მათ დაინახონ პროექტის ღირებულება და მნიშვნელობა. ინტერაქცია აუდიტორიასთან არის კიდევ ერთი ეფექტური სტრატეგია. დასვით კითხვები, წაახალისეთ დისკუსია და გამოიყენეთ პრაქტიკული დემონსტრაციები, სადაც ეს შესაძლებელია. ეს ხელს შეუწყობს აქტიურ სწავლას და დაეხმარება ადამიანებს უკეთ გაიგონ და დაიმახსოვრონ ინფორმაცია. რთული პროცესების ახსნისას, სცადეთ მათი დაყოფა უფრო მცირე, მარტივ ნაბიჯებად. ეტაპობრივი მიდგომა დაეხმარება ადამიანებს თანდათანობით ააგონ თავიანთი გაგება. დაიწყეთ ძირითადი კონცეფციებით და ნელ-ნელა გადადით უფრო რთულ იდეებზე. ფოკუსირება შედეგებზე და სარგებელზე არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი. ნაცვლად იმისა, რომ ჩაეფლოთ ტექნიკურ დეტალებში, აჩვენეთ, როგორ იმოქმედებს პროექტი ადამიანების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. ეს დაეხმარება აუდიტორიას დაინახოს პროექტის პრაქტიკული მნიშვნელობა. ბოლოს, გახსოვდეთ, რომ კომუნიკაცია არის ორმხრივი პროცესი. წაახალისეთ კითხვები და უკუკავშირი. ყურადღებით მოუსმინეთ აუდიტორიას და მოერგეთ თქვენს ახსნას მათი გაგების დონის მიხედვით. ეს დაგეხმარებათ უფრო ეფექტურად გადასცეთ ინფორმაცია და უზრუნველყოთ, რომ ყველამ კარგად გაიგოს პროექტის არსი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 171 2. მოლაპარაკების უნარები, რათა მიაღწიოს კონსენსუსს სხვადასხვა ინტერესების მქონე ჯგუფებს შორის. ენერგეტიკის სფეროში მოლაპარაკებები ხშირად მოიცავს რთულ და მრავალმხრივ საკითხებს, სადაც სხვადასხვა მხარეს განსხვავებული ინტერესები და პრიორიტეტები აქვთ. ეფექტური მოლაპარაკების წარმართვისთვის მნიშვნელოვანია რამდენიმე ძირითადი უნარის განვითარება და სტრატეგიის გამოყენება. პირველ რიგში, აუცილებელია აქტიური მოსმენის უნარი. ეს გულისხმობს არა მხოლოდ სხვების მოსმენას, არამედ მათი პოზიციების და ინტერესების ღრმად გაგებას. ხშირად, კონფლიქტები წარმოიშობა იმის გამო, რომ მხარეები ვერ უსმენენ ერთმანეთს სათანადოდ. აქტიური მოსმენით შეგიძლიათ გამოავლინოთ საერთო ინტერესები და შესაძლო კომპრომისის სფეროები. მეორე მნიშვნელოვანი ასპექტია ემპათიის უნარი. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად ეხება მგრძნობიარე საკითხებს, როგორიცაა გარემოს დაცვა, ეკონომიკური განვითარება, ან ადგილობრივი თემების ინტერესები. ემპათიის გამოჩენით შეგიძლიათ უკეთ გაიგოთ სხვების მოტივაციები და შეშფოთებები, რაც დაგეხმარებათ უფრო ეფექტური გადაწყვეტილებების მოძებნაში. კრეატიული პრობლემების გადაჭრა არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი უნარი. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად მოითხოვს ინოვაციურ მიდგომებს, რათა დააკმაყოფილოს სხვადასხვა მხარის საჭიროებები. ეცადეთ გასცდეთ ტრადიციულ აზროვნებას და მოიფიქროთ ახალი გზები, რომლებიც შეიძლება სასარგებლო იყოს ყველა მხარისთვის. მნიშვნელოვანია ასევე გრძელვადიანი პერსპექტივის გათვალისწინება. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად გრძელვადიანია და მათ შეიძლება ჰქონდეთ მნიშვნელოვანი გავლენა მომავალ თაობებზე. მოლაპარაკებებისას გაითვალისწინეთ არა მხოლოდ მოკლევადიანი მოგებები, არამედ გრძელვადიანი შედეგებიც. ობიექტური მონაცემების და ექსპერტული ცოდნის გამოყენება შეიძლება ძალიან სასარგებლო იყოს კონსენსუსის მისაღწევად. მეცნიერული კვლევები, ეკონომიკური ანალიზი და გარემოზე ზემოქმედების შეფასებები შეიძლება დაგეხმაროთ უფრო ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში და დავების გადაწყვეტაში. მოქნილობა და კომპრომისისთვის მზადყოფნა არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი. იშვიათად ხდება, რომ ყველა მხარე მიიღებს ზუსტად იმას, რასაც სურს. მზად იყავით კომპრომისისთვის ნაკლებად მნიშვნელოვან საკითხებზე, რათა მიაღწიოთ შეთანხმებას უფრო მნიშვნელოვან საკითხებზე. გამჭვირვალობა და ღიაობა ასევე მნიშვნელოვანია ნდობის ჩამოყალიბებისთვის. გააზიარეთ ინფორმაცია ღიად და პატიოსნად, და იყავით მზად ახსნათ თქვენი გადაწყვეტილებების მიზეზები. ეს დაეხმარება სხვა მხარეებს უკეთ გაიგონ თქვენი პოზიცია და შეიძლება გაზარდოს მათი მზადყოფნა თანამშრომლობისთვის. კარგი მოლაპარაკება არ არის ნულოვანი ჯამის თამაში. მიზანი უნდა იყოს ისეთი გადაწყვეტილების პოვნა, რომელიც სარგებელს მოუტანს ყველა მხარეს. ეს შეიძლება მოითხოვდეს კრეატიულობას და მოქნილობას, მაგრამ საბოლოოდ მოგვცემს უფრო მდგრად და მისაღებ შედეგებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 172 ეს უნარები და მიდგომები დაგეხმარებათ უფრო ეფექტურად წარმართოთ მოლაპარაკებები ენერგეტიკის სფეროში და მიაღწიოთ კონსენსუსს სხვადასხვა ინტერესების მქონე ჯგუფებს შორის. 3. ემპათია და კულტურული მგრძნობელობა, რათა გაიგოს და გაითვალისწინოს ადგილობრივი თემების შეშფოთება. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ადგილობრივ თემებზე, და ამ გავლენის გაგება მოითხოვს ღრმა ემპათიას და კულტურულ მგრძნობელობას. ეს არის არა მხოლოდ ეთიკური იმპერატივი, არამედ პრაქტიკული აუცილებლობაც პროექტის წარმატებისთვის. ემპათია იწყება მოსმენით. ადგილობრივ თემებთან მუშაობისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ მათი სიტყვების მოსმენა, არამედ მათი გრძნობებისა და ემოციების გაგებაც. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად ეხება საკითხებს, რომლებიც ღრმად პირადია ადამიანებისთვის მათ სახლებს, საარსებო წყაროებს, ტრადიციებს. ამ ემოციური კონტექსტის გაგება არის პირველი ნაბიჯი ნამდვილი დიალოგისკენ. კულტურული მგრძნობელობა მოითხოვს ადგილობრივი ტრადიციების, ღირებულებების და სოციალური ნორმების ღრმა გაგებას. ეს შეიძლება მოიცავდეს ისეთ ასპექტებს, როგორიცაა მიწასთან და ბუნებრივ რესურსებთან დამოკიდებულება, გადაწყვეტილების მიღების ტრადიციული მეთოდები, ან სულიერი პრაქტიკა. ენერგეტიკის პროექტი, რომელიც არ ითვალისწინებს ამ კულტურულ კონტექსტს, რისკავს გამოიწვიოს ღრმა კონფლიქტი და წინააღმდეგობა. პრაქტიკულად, ეს შეიძლება ნიშნავდეს დროის დახარჯვას თემში, ადგილობრივი ლიდერების და უხუცესების მოსმენას, მონაწილეობას ადგილობრივ ღონისძიებებში. ეს არ არის მხოლოდ ინფორმაციის შეგროვების პროცესი; ეს არის ნდობის და ურთიერთგაგების ჩამოყალიბების პროცესი. მნიშვნელოვანია გავიგოთ, რომ ადგილობრივი თემების შეშფოთება ხშირად სცდება მხოლოდ ეკონომიკურ ან გარემოსდაცვით საკითხებს. ის შეიძლება მოიცავდეს შიშს კულტურული იდენტობის დაკარგვის, სოციალური სტრუქტურების რღვევის ან ტრადიციული ცხოვრების წესის შეცვლის შესახებ. ამ შეშფოთების სერიოზულად მიღება და მათზე რეაგირება არის კრიტიკული მნიშვნელობის. ენერგეტიკის პროექტების დაგეგმვისას, მნიშვნელოვანია ადგილობრივი თემების ჩართვა პროცესის ადრეულ ეტაპზევე. ეს ნიშნავს არა მხოლოდ ინფორმაციის მიწოდებას, არამედ აქტიური მონაწილეობის შესაძლებლობების შექმნას. ეს შეიძლება მოიცავდეს ადგილობრივი ცოდნის გამოყენებას პროექტის დაგეგმვაში, ადგილობრივი შრომის რესურსების გამოყენებას, ან თემის განვითარების ინიციატივების ინტეგრირებას პროექტში. ასევე მნიშვნელოვანია გავიგოთ, რომ "ადგილობრივი თემი" არ არის ჰომოგენური ჯგუფი. ის შეიძლება მოიცავდეს სხვადასხვა ქვეჯგუფებს განსხვავებული ინტერესებით და საჭიროებებით. მაგალითად, ქალების, ახალგაზრდების ან მარგინალიზებული ჯგუფების ხმები შეიძლება არ იყოს ადეკვატურად წარმოდგენილი ტრადიციულ გადაწყვეტილების მიღების სტრუქტურებში. ემპათიური მიდგომა მოითხოვს ამ მრავალფეროვნების გაგებას და ყველა ხმის მოსმენის მცდელობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 173 კონფლიქტების წარმოშობის შემთხვევაში, ემპათია და კულტურული მგრძნობელობა გვეხმარება გავიგოთ კონფლიქტის ძირეული მიზეზები და ვიპოვოთ კულტურულად შესაფერისი გზები მათ გადასაჭრელად. ეს შეიძლება მოიცავდეს ტრადიციული კონფლიქტების მოგვარების მექანიზმების გამოყენებას ან ადგილობრივი შუამავლების ჩართვას. საბოლოოდ, ემპათია და კულტურული მგრძნობელობა არ არის მხოლოდ "რბილი უნარები". ისინი არის ფუნდამენტური ინსტრუმენტები ენერგეტიკის პროექტების წარმატებისთვის. ისინი გვეხმარება შევქმნათ პროექტები, რომლებიც არა მხოლოდ ტექნიკურად და ეკონომიკურად მდგრადია, არამედ სოციალურად და კულტურულადაც მისაღები. ეს მიდგომა შეიძლება მოითხოვდეს მეტ დროს და ძალისხმევას მოკლევადიან პერსპექტივაში, მაგრამ ის ქმნის საფუძველს გრძელვადიანი წარმატებისთვის და პოზიტიური ურთიერთობებისთვის თემებთან. 4. პრობლემების გადაჭრის უნარი, რათა იპოვოს კრეატიული გადაწყვეტილებები მოულოდნელი გამოწვევების დასაძლევად. ენერგეტიკის სფეროში პრობლემების გადაჭრის უნარი და კრეატიული გადაწყვეტილებების პოვნა მოულოდნელი გამოწვევების დასაძლევად არის უაღრესად მნიშვნელოვანი. ეს სფერო ხასიათდება სწრაფი ტექნოლოგიური ცვლილებებით, რთული რეგულაციებით და მრავალფეროვანი დაინტერესებული მხარეების ინტერესებით, რაც ხშირად ქმნის უნიკალურ და რთულ პრობლემებს. ერთ-ერთი მთავარი ასპექტი ეფექტური პრობლემების გადაჭრისთვის არის სისტემური აზროვნება. ენერგეტიკის პროექტები არ არსებობს ვაკუუმში ისინი ურთიერთქმედებენ გარემოსთან, ეკონომიკასთან, სოციალურ სტრუქტურებთან და პოლიტიკურ სისტემებთან. პრობლემის გადაჭრისას მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ ეს ფართო კონტექსტი და გავიგოთ, როგორ შეიძლება ერთ სფეროში მიღებულმა გადაწყვეტილებამ გავლენა მოახდინოს სხვებზე. კრეატიულობა ხშირად მოდის დისციპლინათშორისი მიდგომიდან. ენერგეტიკის სფეროში მომუშავე პროფესიონალებმა შეიძლება ისარგებლონ სხვა სფეროებიდან იდეების და კონცეფციების სესხებით. მაგალითად, ბუნებრივი სისტემებიდან შთაგონებული ბიომიმიკრიის კონცეფციები შეიძლება გამოყენებულ იქნას ენერგოეფექტური დიზაინის შესაქმნელად. ან, ციფრული ტექნოლოგიების სფეროდან აღებული იდეები შეიძლება გამოყენებულ იქნას ჭკვიანი ენერგეტიკული ქსელების შესაქმნელად. მოქნილობა და ადაპტაციის უნარი არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად გრძელვადიანია და შეიძლება წააწყდნენ მოულოდნელ დაბრკოლებებს იქნება ეს ტექნოლოგიური ცვლილებები, ცვალებადი რეგულაციები თუ ბუნებრივი კატასტროფები. ეფექტური პრობლემების გადამჭრელები უნდა იყვნენ მზად სწრაფად მოერგონ ახალ გარემოებებს და შეცვალონ თავიანთი მიდგომები საჭიროებისამებრ. კოლაბორაცია და გუნდური მუშაობა ასევე კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. რთული პრობლემები იშვიათად წყდება ერთი ადამიანის მიერ. ეფექტური პრობლემების გადაჭრა ხშირად მოითხოვს სხვადასხვა უნარებისა და პერსპექტივების მქონე ადამიანების ერთად მუშაობას. ეს შეიძლება მოიცავდეს ინჟინრებს, გარემოს დამცველებს, ფინანსისტებს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 174 იურისტებს და თემის წარმომადგენლებს. მრავალფეროვანი გუნდი უფრო მეტად არის მზად იპოვოს ინოვაციური გადაწყვეტილებები. დატა-ანალიტიკა და მოდელირება ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს თანამედროვე პრობლემების გადაჭრაში ენერგეტიკის სფეროში. დიდი მოცულობის მონაცემების ანალიზი და რთული სცენარების მოდელირება შეიძლება დაგვეხმაროს უკეთ გავიგოთ პრობლემები და წინასწარ განვჭვრიტოთ პოტენციური გადაწყვეტილებების შედეგები. ეს შეიძლება იყოს განსაკუთრებით სასარგებლო რთული სისტემების ოპტიმიზაციისთვის, როგორიცაა ენერგეტიკული ქსელები. რისკების მართვა არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი პრობლემების გადაჭრისას ენერგეტიკის სფეროში. ეს მოიცავს არა მხოლოდ პოტენციური რისკების იდენტიფიცირებას, არამედ მათი ალბათობისა და პოტენციური გავლენის შეფასებასაც. ეფექტური რისკების მართვა გვეხმარება ვიყოთ პროაქტიულები და შევიმუშაოთ სტრატეგიები პოტენციური პრობლემების თავიდან ასაცილებლად ან მათი გავლენის შესამცირებლად. ინოვაციური აზროვნება და ექსპერიმენტირების სურვილი ასევე მნიშვნელოვანია. ენერგეტიკის სფერო სწრაფად ვითარდება და ახალი ტექნოლოგიები ქმნის ახალ შესაძლებლობებს. ეფექტური პრობლემების გადამჭრელები უნდა იყვნენ მზად გასცდნენ ტრადიციულ მიდგომებს და გამოსცადონ ახალი იდეები. ეს შეიძლება მოიცავდეს პილოტურ პროექტებს ახალი ტექნოლოგიების გამოსაცდელად ან ინოვაციურ ბიზნეს მოდელებს ენერგიის მიწოდების ახალი გზების შესაქმნელად. მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ პრობლემების გადაჭრა ენერგეტიკის სფეროში ხშირად მოითხოვს გრძელვადიან პერსპექტივას. ბევრი გადაწყვეტილება, რომელსაც დღეს ვიღებთ, გავლენას მოახდენს მომავალ თაობებზე. ამიტომ, მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ არა მხოლოდ მოკლევადიანი შედეგები, არამედ გრძელვადიანი მდგრადობაც ეკონომიკური, გარემოსდაცვითი და სოციალური თვალსაზრისით. ეს მიდგომები და უნარები ერთად ქმნის საფუძველს ეფექტური და კრეატიული პრობლემების გადაჭრისთვის ენერგეტიკის სფეროში. ისინი გვეხმარება არა მხოლოდ გავუმკლავდეთ არსებულ გამოწვევებს, არამედ წინასწარ განვჭვრიტოთ და მოვემზადოთ მომავალი პრობლემებისთვის, რაც საბოლოოდ ხელს უწყობს უფრო მდგრადი და ეფექტური ენერგეტიკული სისტემების შექმნას. 5. სტრესის მართვა, რათა შეინარჩუნოს სიმშვიდე და ფოკუსირება რთულ სიტუაციებში. ენერგეტიკის სფეროში მუშაობა ხშირად დაკავშირებულია მაღალ სტრესთან და რთულ სიტუაციებთან. ეს ინდუსტრია ხასიათდება მკაცრი დედლაინებით, მაღალი რისკებით და მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებებით, რომლებმაც შეიძლება გავლენა მოახდინოს მთელ რეგიონებზე ან ქვეყნებზე. ამ გარემოში სტრესის ეფექტური მართვა და სიმშვიდის შენარჩუნება არის კრიტიკული უნარი. სტრესის მართვა იწყება საკუთარი სტრესის ტრიგერების და სიმპტომების ცნობით. ენერგეტიკის პროფესიონალებმა უნდა განივითარონ თვითშემეცნების მაღალი დონე, რათა გაიგონ, რა იწვევს მათ სტრესს და როგორ რეაგირებს მათი სხეული და გონება ამ სტრესზე. ეს შეიძლება იყოს ფიზიკური სიმპტომები, როგორიცაა კუნთების დაძაბულობა ან გულისცემის აჩქარება, ან მენტალური სიმპტომები, როგორიცაა შფოთვა ან კონცენტრაციის დაკარგვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 175 მინდფულნესი და მედიტაცია არის ძლიერი ინსტრუმენტები სტრესის მართვისთვის. ეს პრაქტიკები გვეხმარება დავრჩეთ აწმყოში და არ ვიფიქროთ ზედმეტად მომავლის შესახებ, რაც ხშირად არის სტრესის წყარო. რეგულარული მინდფულნესის პრაქტიკა შეიძლება დაგვეხმაროს გავზარდოთ ჩვენი ემოციური მდგრადობა და უკეთ გავუმკლავდეთ სტრესულ სიტუაციებს, როდესაც ისინი წარმოიშობა. ფიზიკური ვარჯიში არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი სტრესის მართვაში. რეგულარული ვარჯიში არა მხოლოდ ამცირებს სტრესის ჰორმონების დონეს, არამედ ზრდის ენდორფინების გამოყოფას, რაც აუმჯობესებს გუნება-განწყობილებას და ენერგიის დონეს. ენერგეტიკის პროფესიონალებმა უნდა იპოვონ დრო რეგულარული ფიზიკური აქტივობისთვის, მიუხედავად მათი დატვირთული გრაფიკისა. ადეკვატური ძილი არის კრიტიკული სტრესთან გამკლავებისთვის. სამწუხაროდ, სტრესული სამუშაო ხშირად იწვევს ძილის პრობლემებს, რაც ქმნის მანკიერ წრეს. ენერგეტიკის პროფესიონალებმა უნდა პრიორიტეტი მიანიჭონ ძილის ჰიგიენას, რაც მოიცავს რეგულარულ ძილის განრიგს, მშვიდ საძინებელ გარემოს და ელექტრონული მოწყობილობების შეზღუდვას ძილის წინ. ეფექტური დროის მენეჯმენტი არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი უნარი სტრესის შესამცირებლად. ენერგეტიკის პროექტები ხშირად მოიცავს მრავალ ამოცანას და მკაცრ დედლაინებს. პრიორიტეტების სწორად განსაზღვრა, ამოცანების ეფექტურად დელეგირება და რეალისტური ვადების დადგენა შეიძლება დაგვეხმაროს თავიდან ავიცილოთ "ბოლო წუთის" პანიკა და გადაწვა. კომუნიკაციის უნარების განვითარება ასევე მნიშვნელოვანია სტრესის მართვისთვის. ბევრი სტრესული სიტუაცია წარმოიშობა გაუგებრობებიდან ან არაეფექტური კომუნიკაციიდან. ღია და გამჭვირვალე კომუნიკაციის კულტურის შექმნა გუნდში შეიძლება დაგვეხმაროს პრობლემების ადრეულ ეტაპზე იდენტიფიცირებასა და გადაჭრაში, სანამ ისინი გადაიზრდება სტრესულ კრიზისებში. პოზიტიური აზროვნების კულტივირება არის კიდევ ერთი მძლავრი ინსტრუმენტი სტრესთან გასამკლავებლად. ეს არ ნიშნავს პრობლემების იგნორირებას, არამედ მათ აღქმას გამოწვევებად და შესაძლებლობებად ზრდისთვის. ენერგეტიკის პროფესიონალებმა უნდა განივითარონ "ზრდის მენტალიტეტი", სადაც დაბრკოლებები აღიქმება როგორც სწავლის შესაძლებლობები და არა როგორც დამარცხებები. სოციალური მხარდაჭერის ქსელის შექმნა არის მნიშვნელოვანი ასპექტი სტრესის მართვაში. ეს შეიძლება მოიცავდეს კოლეგებს, მენტორებს, ოჯახის წევრებს ან მეგობრებს. მათ შეუძლიათ მოგვცენ ემოციური მხარდაჭერა, პრაქტიკული რჩევები ან უბრალოდ ყური დაუგდონ ჩვენს პრობლემებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის გაცნობიერება, რომ დახმარების თხოვნა არ არის სისუსტის ნიშანი, არამედ სიძლიერის და თვითშემეცნების ნიშანი. სამუშაო-ცხოვრების ბალანსის შენარჩუნება არის კრიტიკული სტრესის გრძელვადიანი მართვისთვის. ენერგეტიკის სფეროში ხშირად არის ცდუნება ვიმუშაოთ გრძელი საათები და "დავწვათ სანთელი ორივე ბოლოდან". თუმცა, გრძელვადიან პერსპექტივაში ეს იწვევს გადაწვას და პროდუქტიულობის შემცირებას. მნიშვნელოვანია დრო გამოვყოთ პირადი ინტერესებისთვის, ჰობებისთვის და ურთიერთობებისთვის სამუშაოს გარეთ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 176 მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ სტრესის მართვა არის უწყვეტი პროცესი და არა ერთჯერადი ღონისძიება. ის მოითხოვს მუდმივ ყურადღებას და პრაქტიკას. ენერგეტიკის პროფესიონალებმა უნდა განივითარონ თვითრეფლექსიის ჩვევა, რეგულარულად შეაფასონ თავიანთი სტრესის დონე და სტრატეგიების ეფექტურობა, და საჭიროებისამებრ მოარგონ თავიანთი მიდგომები. ეს მიდგომები ერთად ქმნის მძლავრ ინსტრუმენტთა ნაკრებს სტრესის მართვისთვის ენერგეტიკის სფეროში. მათი გამოყენებით, პროფესიონალებს შეუძლიათ არა მხოლოდ შეინარჩუნონ სიმშვიდე და ფოკუსი რთულ სიტუაციებში, არამედ გაზარდონ თავიანთი პროდუქტიულობა, კრეატიულობა და საერთო კეთილდღეობა. ეს, თავის მხრივ, ხელს უწყობს უფრო ეფექტურ და ინოვაციურ გადაწყვეტილებებს ენერგეტიკის სფეროში არსებული გამოწვევების დასაძლევად. პროფესიული ეთიკისა და რბილი უნარების განვითარება არის უწყვეტი პროცესი. ენერგეტიკის სფეროს პროფესიონალებმა უნდა მუდმივად იმუშაონ ამ უნარების გაუმჯობესებაზე ტრენინგების, მენტორინგის და პრაქტიკული გამოცდილების მეშვეობით. ასევე მნიშვნელოვანია ორგანიზაციული კულტურის როლი. კომპანიებმა უნდა შექმნან გარემო, სადაც ეთიკური ქცევა წახალისებულია და რბილი უნარების განვითარება პრიორიტეტულია. ეს შეიძლება მოიცავდეს ეთიკის კოდექსის შემუშავებას, რეგულარულ ტრენინგებს და მენტორინგის პროგრამებს. საბოლოოდ, პროფესიული ეთიკისა და რბილი უნარების კომბინაცია ქმნის საფუძველს წარმატებული და მდგრადი ენერგეტიკული პროექტებისთვის. ეს არა მხოლოდ ზრდის პროექტების წარმატების შანსებს, არამედ ხელს უწყობს ნდობის ჩამოყალიბებას საზოგადოებასთან და უზრუნველყოფს ენერგეტიკის სექტორის გრძელვადიან მდგრადობას. მოდით განვიხილოთ კონკრეტული მაგალითი, რომელიც ნათლად წარმოაჩენს პროფესიული ეთიკისა და რბილი უნარების მნიშვნელობას ენერგეტიკის სფეროში. წარმოიდგინეთ, რომ მარია არის ახალგაზრდა ინჟინერი, რომელიც მუშაობს მსხვილ ენერგეტიკულ კომპანიაში. კომპანია გეგმავს ახალი თბოელექტროსადგურის მშენებლობას პატარა ქალაქის მახლობლად. პროექტი დიდი ეკონომიკური მნიშვნელობისაა კომპანიისთვის და რეგიონისთვის, რადგან ის უზრუნველყოფს სტაბილურ ელექტრომომარაგებას და შექმნის ბევრ სამუშაო ადგილს. მარია მუშაობს პროექტის გარემოზე ზემოქმედების შეფასებაზე. მისი ანალიზის შედეგად ირკვევა, რომ სადგურის ემისიები შეიძლება აღემატებოდეს დასაშვებ ნორმებს და საფრთხეს უქმნიდეს ადგილობრივი მოსახლეობის ჯანმრთელობას. თუმცა, ეს პრობლემა შეიძლება გადაიჭრას დამატებითი ფილტრაციის სისტემის დამონტაჟებით, რაც მნიშვნელოვნად გაზრდის პროექტის ღირებულებას. მარია დგება რთული ეთიკური დილემის წინაშე. ერთი მხრივ, მას აქვს პროფესიული და მორალური ვალდებულება წამოჭრას ეს საკითხი. მეორე მხრივ, ის იცის, რომ ამან შეიძლება საფრთხე შეუქმნას პროექტს და მის კარიერას. ამ სიტუაციაში მარიას სჭირდება როგორც მყარი პროფესიული ეთიკა, ასევე რბილი უნარები: 1. პროფესიული ეთიკა: მარიამ უნდა გააცნობიეროს თავისი პასუხისმგებლობა საზოგადოების წინაშე და გადაწყვიტოს, რომ საკითხი უნდა წამოჭრას. მან უნდა მოამზადოს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 177 დეტალური და ობიექტური ანგარიში, რომელიც ასახავს როგორც რისკებს, ასევე შესაძლო გადაწყვეტილებებს. 2. კომუნიკაციის უნარები: მარიამ უნდა წარადგინოს თავისი მიგნებები ნათლად და დამაჯერებლად პროექტის მენეჯმენტის წინაშე. მან უნდა შეძლოს ტექნიკური დეტალების ახსნა არატექნიკური პერსონალისთვის გასაგები ენით. 3. ემოციური ინტელექტი: მარიამ უნდა გაითვალისწინოს, რომ მისი აღმოჩენა შეიძლება იყოს სტრესული სხვებისთვის და მოამზადოს ინფორმაცია მგრძნობიარე გზით. მან უნდა მოუსმინოს და გაიგოს სხვების პერსპექტივები და შეშფოთებები. 4. პრობლემების გადაჭრის უნარი: მარიამ უნდა შესთავაზოს კონსტრუქციული გადაწყვეტილებები, მაგალითად, ალტერნატიული ტექნოლოგიები ან ეტაპობრივი იმპლემენტაციის გეგმა. 5. გუნდური მუშაობა: მარიამ უნდა ითანამშრომლოს სხვა დეპარტამენტებთან, როგორიცაა ფინანსები და საზოგადოებასთან ურთიერთობა, რათა შეიმუშაოს კომპლექსური მიდგომა პრობლემის გადასაჭრელად. 6. ლიდერობა: მარიამ უნდა გამოიჩინოს მორალური სიმტკიცე და დაიცვას თავისი პოზიცია, მიუხედავად შესაძლო წინააღმდეგობისა. მარია წყვეტს, წამოჭრას ეს საკითხი და წარადგენს თავის მიგნებებს პროექტის მენეჯმენტის წინაშე. თავდაპირველად, მენეჯმენტი უკმაყოფილოა ამ ინფორმაციით, მაგრამ მარიას პროფესიონალიზმი და კომუნიკაციის უნარები ეხმარება მათ დარწმუნებაში. საბოლოოდ, კომპანია გადაწყვეტს დაამონტაჟოს დამატებითი ფილტრაციის სისტემა, მიუხედავად დამატებითი ხარჯებისა. ეს გადაწყვეტილება აღმოჩნდება სწორი არა მხოლოდ ეთიკური, არამედ ბიზნესის თვალსაზრისითაც. კომპანია იღებს დადებით გამოხმაურებას ადგილობრივი თემისგან და მედიისგან თავისი პასუხისმგებლიანი მიდგომისთვის. ეს ამყარებს კომპანიის რეპუტაციას და ხელს უწყობს კარგ ურთიერთობებს ადგილობრივ საზოგადოებასთან, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში სასარგებლოა პროექტისთვის. მარიას ქმედებები არა მხოლოდ დაიცავს საზოგადოების ინტერესებს, არამედ გააძლიერებს მის პროფესიულ რეპუტაციას და კარიერულ პერსპექტივებს. ეს მაგალითი ნათლად აჩვენებს, თუ როგორ შეუძლია პროფესიული ეთიკისა და რბილი უნარების კომბინაციას მოიტანოს დადებითი შედეგები ყველა დაინტერესებული მხარისთვის ენერგეტიკის სფეროში. ქეისი პროფესიული ეთიკა და რბილი უნარები ენერგეტიკის სექტორში: გამოწვევები და გადაწყვეტილებები. საქართველოს ერთ-ერთი წამყვანი ენერგეტიკული კომპანიის, "ენერგოპროგრესის" ახალგაზრდა ინჟინერი დავითი დადგა მნიშვნელოვანი გამოწვევის წინაშე. მას დაევალა ქალაქის ერთ-ერთ უბანში ენერგომომარაგების სისტემის მოდერნიზაციის პროექტის ხელმძღვანელობა. პროექტი მოიცავდა როგორც ტექნიკურ სამუშაოებს, ასევე მჭიდრო კომუნიკაციას ადგილობრივ მოსახლეობასთან და სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარესთან. დავითი წარმატებული ტექნიკური სპეციალისტია, რომელსაც აქვს მაღალი აკადემიური მოსწრება და შთამბეჭდავი ტექნიკური ცოდნა. თუმცა, პროექტის დაწყებისთანავე გამოიკვეთა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 178 მისი გამოწვევები რბილ უნარებთან დაკავშირებით. პირველი სირთულეები გამოვლინდა ადგილობრივ მოსახლეობასთან კომუნიკაციისას, როდესაც მან ვერ შეძლო რთული ტექნიკური საკითხების მარტივად ახსნა და მოსახლეობის შეშფოთების ადეკვატურად გათვალისწინება. სიტუაცია განსაკუთრებით დაიძაბა, როდესაც პროექტის ფარგლებში საჭირო გახდა რამდენიმე ხის მოჭრა ელექტროგადამცემი ხაზების უსაფრთხო მონტაჟისთვის. ადგილობრივმა მოსახლეობამ დაიწყო პროტესტი და მოითხოვა ალტერნატიული გზების მოძიება. დავითმა, ნაცვლად იმისა, რომ მოესმინა მათი შეშფოთება და ეცადა კომპრომისის პოვნა, დაიწყო ტექნიკური რეგულაციების ციტირება და კატეგორიულად განაცხადა, რომ სხვა გზა არ არსეбობს. კომპანიის ხელმძღვანელობამ შენიშნა პრობლემა და გადაწყვიტა სიტუაციაში ჩარევა. მათ დავითს შესთავაზეს მენტორინგი გამოცდილი პროექტის მენეჯერისგან, რომელსაც ჰქონდა წარმატებული გამოცდილება მსგავსი სიტუაციების მართვაში. მენტორი დაეხმარა დავითს გაეცნობიერებინა, რომ თანამედროვე ენერგეტიკაში წარმატებისთვის მხოლოდ ტექნიკური ცოდნა არ არის საკმარისი. მენტორთან მუშაობის პროცესში დავითმა დაიწყო იმის გაცნობიერება, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ისეთი რბილი უნარები, როგორიცაა ემპათია, მოსმენის უნარი, ეფექტური კომუნიკაცია და კონფლიქტების მართვა. მან ისწავლა, რომ პროფესიული ეთიკა არ შემოიფარგლება მხოლოდ ტექნიკური სტანდარტების დაცვით, არამედ მოიცავს საზოგადოებრივ პასუხისმგებლობასაც. დავითმა გადაწყვიტა სიტუაციის გამოსწორება. მან მოაწყო შეხვედრა ადგილობრივ მოსახლეობასთან, სადაც ამჯერად მეტი ყურადღებით მოუსმინა მათ შეშფოთებას. შეხვედრის შემდეგ მან თავის გუნდთან ერთად დაიწყო ალტერნატიული ტექნიკური გადაწყვეტილებების ძიება. რამდენიმე დღის ინტენსიური მუშაობის შედეგად, მათ შეიმუშავეს ახალი გეგმა, რომელიც საშუალებას იძლეოდა ხეების უმეტესობის შენარჩუნებას, თუმცა მოითხოვდა დამატებით ტექნიკურ სამუშაოებს და მცირედით ზრდიდა პროექტის ბიუჯეტს. კომპანიის ხელმძღვანელობამ მოიწონა დავითის ახალი მიდგომა და დაამტკიცა გადამუშავებული გეგმა. ამ გადაწყვეტილებამ არა მხოლოდ მოაგვარა არსებული კონფლიქტი, არამედ გააძლიერა კომპანიის რეპუტაცია როგორც სოციალურად პასუხისმგებლიანი ორგანიზაციისა. პროექტის მსვლელობისას დავითმა გააგრძელა რბილი უნარების განვითარებაზე მუშაობა. მან დაიწყო რეგულარული საინფორმაციო შეხვედრების გამართვა მოსახლეობასთან, სადაც მარტივად და გასაგებად ხსნიდა პროექტის მიმდინარეობას. ასევე, შემოიღო უკუკავშირის სისტემა, რომელიც საშუალებას აძლევდა მოქალაქეებს გამოეთქვათ თავიანთი მოსაზრებები და შეშფოთება პროექტის ნებისმიერ ასპექტთან დაკავშირებით. პროექტის დასრულების შემდეგ, დავითის გამოცდილება გახდა საუკეთესო პრაქტიკის მაგალითი კომპანიაში. მისი შემთხვევის საფუძველზე შეიქმნა ტრენინგ პროგრამა ახალი თანამშრომლებისთვის, რომელიც ფოკუსირებულია პროფესიული ეთიკისა და რბილი უნარების განვითარებაზე ტექნიკურ სფეროში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 179 ეს ქეისი გვიჩვენებს, რომ თანამედროვე ენერგეტიკის სექტორში წარმატებისთვის აუცილებელია ტექნიკური ცოდნისა და რბილი უნარების ბალანსი. პროფესიული ეთიკა მოითხოვს არა მხოლოდ ტექნიკური სტანდარტების დაცვას, არამედ საზოგადოების ინტერესების გათვალისწინებასა და ეფექტურ კომუნიკაციას ყველა დაინტერესებულ მხარესთან. ინჟინრის პროფესიული განვითარება უნდა მოიცავდეს როგორც ტექნიკური კომპეტენციების, ისე რბილი უნარების მუდმივ სრულყოფას. ეს ქეისი მოგვითხრობს რეალურ სიტუაციაზე დაფუძნებულ ისტორიას, რომელიც აჩვენებს:  რბილი უნარების მნიშვნელობას ტექნიკურ სფეროში  პროფესიული ეთიკის პრაქტიკულ გამოწვევებს  განვითარების და ადაპტაციის მნიშვნელობას  კომუნიკაციის როლს წარმატებულ საქმიანობაში ქეისი ენერგეტიკა და რბილი უნარები კომპანია "ენერგოსისტემა" წარმოადგენს ერთ-ერთ წამყვან ენერგეტიკულ საწარმოს საქართველოში, რომელიც სპეციალიზდება განახლებადი ენერგიის წყაროების დანერგვასა და მართვაში. კომპანიის თანამშრომელთა გუნდი შედგება 150 ადამიანისგან, რომელთა შორის არიან როგორც გამოცდილი ინჟინრები, ასევე ახალგაზრდა სპეციალისტები. კომპანიის წინაშე დადგა მნიშვნელოვანი გამოწვევა ახალი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის პროექტის განხორციელება მთიან რეგიონში. პროექტის მენეჯერად დაინიშნა გიორგი მაისურაძე, გამოცდილი ინჟინერი 15 წლიანი სტაჟით. მიუხედავად მისი მაღალი ტექნიკური კვალიფიკაციისა, პროექტის მიმდინარეობისას გამოიკვეთა მნიშვნელოვანი პრობლემები გუნდის მართვის კუთხით. გიორგის უჭირდა ეფექტური კომუნიკაციის დამყარება გუნდის წევრებთან, ვერ ახერხებდა კონფლიქტური სიტუაციების მოგვარებას და პროექტის ვადები საფრთხის ქვეშ დადგა. კომპანიის ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა სიტუაციის გამოსწორება რბილი უნარების განვითარების პროგრამის დანერგვით. შეიქმნა სპეციალური სასწავლო მოდული, რომელიც მოიცავდა ისეთ საკითხებს, როგორიცაა: ეფექტური კომუნიკაცია, კონფლიქტების მართვა, გუნდური მუშაობა და ემოციური ინტელექტი. ტრენინგ პროგრამაში მონაწილეობა მიიღეს არა მხოლოდ პროექტის მენეჯერმა, არამედ მთელმა გუნდმა. სამთვიანი ინტენსიური მუშაობის შედეგად გამოიკვეთა მნიშვნელოვანი პოზიტიური ცვლილებები. გაუმჯობესდა გუნდის შიდა კომუნიკაცია, შემცირდა კონფლიქტური სიტუაციები, გაიზარდა თანამშრომელთა მოტივაცია და პროდუქტიულობა. გიორგი მაისურაძემ შეძლო ახალი უნარების გამოყენება პრაქტიკაში და პროექტის მართვის ეფექტურობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. პროექტის წარმატებით დასრულების შემდეგ, კომპანიამ გადაწყვიტა რბილი უნარების განვითარების პროგრამის მუდმივ პრაქტიკად დანერგვა. შეიქმნა რეგულარული ტრენინგმოდულები ახალი თანამშრომლებისთვის და პერიოდული გადამზადების პროგრამები არსებული პერსონალისთვის. ამ გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ტექნიკურ სფეროში რბილი უნარების განვითარება არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე პროფესიული კომპეტენციების სრულყოფა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 180 ეს ქეისი წარმოაჩენს, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ტექნიკურ სფეროში რბილი უნარების განვითარება და როგორ შეიძლება მათი გაუმჯობესება სისტემური მიდგომით. კომპანიის გამოცდილება გახდა საუკეთესო პრაქტიკის მაგალითი სხვა ენერგეტიკული კომპანიებისთვისაც. დასკვნა თეზისები ენერგეტიკის სფეროში უწყვეტი სწავლისა და განვითარების უნარის შესახებ: 1. პროფესიული ცოდნის მუდმივი განახლება ეთიკური სტანდარტების შესაბამისად:  ენერგეტიკის დარგობრივი ცოდნისა და უახლესი ტექნოლოგიების სისტემატური შესწავლა და გაღრმავება  ქცევის ეთიკურ ნორმებთან, კანონმდებლობასა და რეგულაციებთან თავსებადობის უზრუნველყოფა  პროფესიული განვითარების გეგმების შემუშავება და მათ შესაბამისად მუდმივი სწავლა 2. ახალი ეთიკური გამოწვევების იდენტიფიცირება და მათზე რეაგირება:  ენერგეტიკის სექტორში სწრაფი ტექნოლოგიური ცვლილებების, ინოვაციებისა და რეგულაციების მუდმივი მონიტორინგი  ახალი ეთიკური საკითხების და დილემების ამოცნობა, რომლებიც შეიძლება წამოიჭრას  პროაქტიული დაგეგმვა და რეაგირება ამ ახალ გამოწვევებზე, მათი პრევენცია ან მართვა 3. გამოცდილებიდან სწავლა და თვითრეფლექსია:  ინციდენტებისა და შეცდომების სისტემატური ანალიზი, რათა გამოვიტანოთ გაკვეთილები მომავლისთვის  საკუთარი გადაწყვეტილებების და ქმედებების კრიტიკული შეფასება ეთიკური საფუძვლებიდან გამომდინარე  გუნდის წევრების, კლიენტებისა და სხვა დაინტერესებული მხარეებისგან უკუკავშირის მიღება და გაანალიზება ეს უნარები დაეხმარება ენერგეტიკის პროფესიონალებს, რომ უწყვეტად განავითარონ თავიანთი კომპეტენციები, იდენტიფიცირონ და გადაჭრან ახალი ეთიკური გამოწვევები, ასევე მუდმივად იმაღლონ საქმიანობის ხარისხი გამოცდილებიდან სწავლის გზით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 181 გამოყენებული ლიტერატურა 1. ბერიძე, თ. "პროფესიული ეთიკის საფუძვლები", თბილისი, 2020 2. გიორგაძე, ნ. "ბიზნეს ეთიკა და კორპორატიული პასუხისმგებლობა", თბილისი, 2019 1. მაისურაძე, თ. "ეფექტური კომუნიკაციის ხელოვნება", თბილისი, 2021 1. ჯავახიშვილი, ნ. "გუნდური მუშაობის პრინციპები", თბილისი, 2022 1. martin, m. "engineering ethics", mcgraw hill, 2021 2. harris, c. "engineering ethics: concepts and cases", cengage learning, 2023 3. fleddermann, c. "engineering ethics", pearson, 2022 4. goleman, d. "emotional intelligence at work", bantam, 2020 5. carnegie, d. "how to win friends and influence people" (განახლებული გამოცემა), simon & schuster, 2022 6. maxwell, j. "the 21 irrefutable laws of leadership", harpercollins leadership, 2022 professional ethics in energy and soft skills maya lomsadze-kutchava1, tamar tsereteli2 khatuna giorgadze3 1gtu professor, dr; 2associate professor ; 3gtu assistant professor abstract the article discusses the role of professional ethics in energy and how energy companies can be managed more effectively using soft skills, provides an example, and develops a case study. keywords: energy, professional ethics, soft skills, energy company, communication. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 126 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.06 , ) , 1; 2; 3; 4 1 ; ; ; ; 2 ; , ; 3 ; ; ; 4 ; ; , , . , . mapk (braf, nras), , . , , , . . : ; ; ; ; ; ; ; . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 127 , , . , , , , . , , . , , . (neuronal crest) , , , , . , , . , (1). 1:4 1:10, . . , , , , (epidermal melanin) (2). (h&e) ( , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 128 “), (3). ( ), , dopa , s-100 , nse, mart-1/melana (a103), (mitf), sox10 ( , ), pax3 , ) ; . , , (gfap) (4). hmb-45 , , . , , . , , (5). . . . , , (6,7). (leucoraja naevus, , mole) . , . , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 129 20 . , , , (8). . , 20 30, . , , . , . , , (9). , , ( ). , , , . braf, t1799a (v600e) . nras cdkn2a (10). , , . , , . , , , (11). . (junctional nevus) , , („ “ ). . , . . (11). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 130 (lentigo simplex) , („nevi incipientes“) , . , . peutz-jeghers, , , leopard , (12). , , . . . , , (pilosebaceous unit) . . . ( ) . , , . , . , (13,14). , , . . , ( ); , , . , ; , , , , (15,16). . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 131 , , . . ( ) , , ; , , . , , (17). . ), , , , ; ; ; ( ); (18). , , , . , , . , . . , , . , s-100 , hmb-45(19). , , , , , . (83%) g , gnaq, , . 209 ras, . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 132 ( ) , (20). , . , , . , , . , ; (21). , ( ), ( ) . , ). , s-100 , melan-a hmb-45. cd34, , . , . , . (22). , , , . , ( ). , , , , ( ) . agnor ( pcna), . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 133 , (23). , , . , , , : , , . , . , (animal-type melanoma). , , . , , , , (h&e), . (24). (spindle ) , . , . . , /agminate) ; . , , . 5%-10% , 20% . , . . , . , 10-20 . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 134 , . , , , ; , (reed nevus) , (25). (pagetoid spitz nevus), , (florid) , „ “ , ( ). ; ; ; , ; , ( ); . , , . . s100a , , , (26). , 25% 11p . hras ( 11p) 11p . , braf nras . , ros1, ntrk1, alk, braf ret , , (27). , ; " " , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 135 (n=125) . , , . , . (malignant spitz tumor) . , . , , , , (28). , , , (meltump). , ( ; 33%-50%) . , , , . , . , 9p21, (29). bap1. , , . . , , , bap1. , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 136 , , . ; ; , , , , . ( ) , . , , . (30). , braf . . (" ") , , , . , , , , , . , . " " , . , , . , ( ). , , , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 137 , . . , . , . ; , , . , , . , . , . , . (leukoderma acquisitum centrifugum) , , . . , , . , . , . , . , , , . , , . , , , . , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 138 , (31). , 20-30 , , , . ; , . : , , , , , , . , . . (29). . , , , . , . , , . , , 7) 100. . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 139 , . , ( 0,0005%), (32,33). ( , nam), . , nam, 20-30%. nam, , , (34). . , nam de novo . (who) 2018 , , (csdcumulative sun damage). : -csd , (ssmsuperficial spreading melanoma), ; -csd , lentigo maligna melanoma, in situ ; , ; , , ; , ; ; , ; ; , , (35). nam. . mapk , nras . (>20 ) , ( nras) . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 140 de novo lentigo maligna melanoma (lmm). in situ (lentigo maligna), . , . de novo . , , (36,37). . mapk ( ) braf nras , . brafv600e in vivo. , brafv600e . brafv600e . , , . , , (braf, nras, hras, gnaq), . , , . , (ki-67, p53, bcl-2, sox10, cd44, foxp3) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 141 . , . 1. frantz wt, iyengar s, neiswender j, cousineau a, maehr r, ceol cj. pigment cell progenitor heterogeneity and reiteration of developmental signaling underlie melanocyte regeneration in zebrafish. elife. 2023 apr 6;12. 2. yan c, brunson dc, tang q, do d, iftimia na, moore jc, et al. visualizing engrafted human cancer and therapy responses in immunodeficient zebrafish. cell. 2019 jun 13;177(7):1903-1914.e14. 3. fournier h, calcagni n, morice-picard f, quintard b. psychosocial implications of rare genetic skin diseases affecting appearance on daily life experiences, emotional state, self-perception and quality of life in adults: a systematic review. orphanet j rare dis. 2023 dec 1;18(1). 4. neuffer sj, cooper cd. zebrafish syndromic albinism models as tools for understanding and treating pigment cell disease in humans. cancers (basel). 2022 apr 1;14(7). 5. arnold m, singh d, laversanne m, vignat j, vaccarella s, meheus f, et al. global burden of cutaneous melanoma in 2020 and projections to 2040. jama dermatol. 2022 may 1;158(5):495–503. 6. schimmer s, kerkmann l, kahlert n, jubeh s al, werner t, corkish c, et al. dietary lipid overload creates a suppressive environment that impedes the antiviral functions of nk cells. iscience. 2025 may 16;28(5). 7. piau o, brunet-manquat m, l’homme b, petit l, birebent b, linard c, et al. generation of transgene-free hematopoietic stem cells from human induced pluripotent stem cells. cell stem cell. 2023 dec 7;30(12):1610-1623.e7. 8. nam sa, seo e, kim jw, kim hw, kim hl, kim k, et al. graft immaturity and safety concerns in transplanted human kidney organoids. exp mol med. 2019 nov 1;51(11). 9. korsunsky i, millard n, fan j, slowikowski k, zhang f, wei k, et al. fast, sensitive and accurate integration of single-cell data with harmony. nat methods. 2019 dec 1;16(12):1289–96. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 142 10. dong r, yang r, zhan y, lai hd, ye cj, yao xy, et al. single-cell characterization of malignant phenotypes and developmental trajectories of adrenal neuroblastoma. cancer cell. 2020 nov 9;38(5):716-733.e6. 11. joshi a, basak t, mondal b. decoding elegant interplay among different stereoelectronic effects due to the ancient prolyl-4-hydroxylation stabilizing collagenous helicity. iscience. 2025 may 16;28(5). 12. lee j, rabbani cc, gao h, steinhart mr, woodruff bm, pflum ze, et al. hairbearing human skin generated entirely from pluripotent stem cells. nature. 2020 jun 18;582(7812):399–404. 13. vandamme n, berx g. from neural crest cells to melanocytes: cellular plasticity during development and beyond. cellular and molecular life sciences. 2019 may 30;76(10):1919–34. 14. qiu x, hill a, packer j, lin d, ma ya, trapnell c. single-cell mrna quantification and differential analysis with census. nat methods. 2017 feb 28;14(3):309–15. 15. shih hy, hsu sy, ouyang p, lin sj, chou ty, chiang mc, et al. bmp5 regulates neural crest cell survival and proliferation via two different signaling pathways. stem cells. 2017 apr 1;35(4):1003–14. 16. belote rl, le d, maynard a, lang ue, sinclair a, lohman bk, et al. human melanocyte development and melanoma dedifferentiation at single-cell resolution. nat cell biol. 2021 sep 1;23(9):1035–47. 17. li h, hou l. regulation of melanocyte stem cell behavior by the niche microenvironment. pigment cell melanoma res. 2018 sep 1;31(5):556–69. 18. wiedemann j, billi ac, bocci f, kashgari g, xing e, tsoi lc, et al. differential cell composition and split epidermal differentiation in human palm, sole, and hip skin. cell rep. 2023 jan 31;42(1). 19. hosaka c, kunisada m, koyanagi-aoi m, masaki t, takemori c, taniguchi-ikeda m, et al. induced pluripotent stem cell-derived melanocyte precursor cells undergoing differentiation into melanocytes. pigment cell melanoma res. 2019;32(5):623–33. 20. jin s, guerrero-juarez cf, zhang l, chang i, ramos r, kuan ch, et al. inference and analysis of cell-cell communication using cellchat. nat commun. 2021 dec 1;12(1). 21. abdel-malek za, jordan c, ho t, upadhyay pr, fleischer a, hamzavi i. the enigma and challenges of vitiligo pathophysiology and treatment. pigment cell melanoma res. 2020 nov 1;33(6):778–87. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 143 22. pradhan sk, kumar a, kumar v. multi release software reliability modelling incorporating fault generation in detection process and fault dependency with change point in correction process. sci rep. 2025 dec 1;15(1). 23. liu lp, guo nn, li ym, zheng yw. generation of human imelanocytes from induced pluripotent stem cells through a suspension culture system. star protoc. 2020 jun 19;1(1). 24. wang s, drummond ml, guerrero-juarez cf, tarapore e, maclean al, stabell ar, et al. single cell transcriptomics of human epidermis identifies basal stem cell transition states. nat commun. 2020 dec 1;11(1). 25. sharma a, sances s, workman mj, svendsen cn. multi-lineage human ipscderived platforms for disease modeling and drug discovery. cell stem cell. 2020 mar 5;26(3):309–29. 26. chen j, li s, li c. mechanisms of melanocyte death in vitiligo. med res rev. 2021 mar 1;41(2):1138–66. 27. sun q, lee w, hu h, ogawa t, de leon s, katehis i, et al. dedifferentiation maintains melanocyte stem cells in a dynamic niche. nature. 2023 apr 27;616(7958):774–82. 28. centeno pp, pavet v, marais r. the journey from melanocytes to melanoma. nat rev cancer. 2023 jun 1;23(6):372–90. 29. baykal c, y lmaz z, sun gp, büyükbabani n. the spectrum of benign dermal dendritic melanocytic proliferations. journal of the european academy of dermatology and venereology. 2019 jun 1;33(6):1029–41. 30. d’mello san, finlay gj, baguley bc, askarian-amiri me. signaling pathways in melanogenesis. int j mol sci. 2016 jul 15;17(7). 31. yang j, wang z, zhou h, xiong y, li y, zheng y wen, et al. insights into human melanocyte development and characteristics through pluripotent stem cells combined with single-cell sequencing. iscience [internet]. 2025 may 16 [cited 2025 oct 28];28(5):112373. available from: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s2589004225006340 32. bergqvist c, ezzedine k. vitiligo: a focus on pathogenesis and its therapeutic implications. journal of dermatology. 2021 mar 1;48(3):252–70. 33. montoliu l, marks ms. a new type of syndromic albinism associated with mutations in ap3d1. pigment cell melanoma res. 2017 jan 1;30(1):5–7. 34. shain ah, bastian bc. from melanocytes to melanomas. nat rev cancer. 2016 may 25;16(6):345–58. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 144 35. samela t, malorni w, matarrese p, mattia g, alfani s, abeni d. gender differences in vitiligo: psychological symptoms and quality of life assessment description. front psychol. 2023;14. 36. justice mj, dhillon p. using the mouse to model human disease: increasing validity and reproducibility. dmm disease models and mechanisms. 2016 feb 1;9(2):101– 3. 37. bae jm, lee sc, kim th, yeom sd, shin jh, lee wj, et al. factors affecting quality of life in patients with vitiligo: a nationwide study. british journal of dermatology. 2018 jan 1;178(1):238–44. molecular heterogeneity of melanocytic hyperplasias, melanocytic moles (nevi), markers of recurrence and progression. kh. nodia; t. saladze; g. burkadze; sh. kepuladze. tbilisi state medical university abstract melanocytic hyperplasias and nevi represent a heterogeneous spectrum of neural crest– derived lesions encompassing benign, atypical, and potentially progressive entities. their biological behavior is largely determined by cytologic atypia, immunophenotypic variability, and underlying molecular alterations. a subset of nevi may act as precursor lesions in melanoma development, with progression risk influenced by mapk pathway mutations (braf, nras) and immune microenvironmental dysregulation. this critical review summarizes the morphologic and immunohistochemical heterogeneity of melanocytic nevi, emphasizing biomarkers associated with recurrence and progression. our ongoing research focuses on the comparative immunohistochemical profiling of melanocytic hyperplasias and atypical nevi using key markers (ki-67, p53, bcl-2, sox10, cd44, foxp3) to define diagnostic and prognostic patterns. such integrative analysis aims to refine early diagnostic criteria and improve preventive strategies for melanoma progression. keywords: melanocytic hyperplasia; nevus; heterogeneity; immunohistochemistry; melanoma; progression; recurrence; biomarkers. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 145 : ; ; ; ; khatuna nodia – phd student at tbilisi state medical university; md; dermatologist; email: linkedin.com/in/khatuna-nodia-865895359 ; , ; tamar saladze – associate professor at tsmu pathology department; md, pathologist; email: t.saladze@tsmu.edu , ; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 ; ; shota kepuladze – associate professor at tbilisi state medical university molecular pathology department, md, clinical pathologist; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com sh.kepuladze@tsmu.edu phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 323 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.31 ქართული ნაგაზის თავის ტვინის ზოგიერთი ნერვის მორფოლოგია ცქვიტინიძე გალია1, თვალიაშვილი ვლადიმერ*2, ჭულუხაძე ანა3 1მოწვეული ლექტორი, ევროპის უნივერსიტეტი galia.tskvitinidze@eu.edu.ge; 2აგრარული უნივერსიტეტი, პროფესორი, v.tvaliashvili@agruni.edu.ge; 3მოწვეული ლექტორი, ევროპის უნივერსიტეტი, aniutachuluxadze@mail.ru აბსტრაქტი ქართული ნაგაზის ხუთი ლეშის მასალაზე (10 პრეპარატი) ვ.პ. ვორობიოვის მაკრო-მიკრო პრეპარირების ცნობილი მეთოდით, პრეპარატის როგორც მარჯვენა, ისე მარცხენა მხარეზე შევისწავლეთ სამწვერა ნერვის ენის ნერვი, სახის ნერვის დაფის სიმი და ენა-ხახის ნერვის ენის ტოტების ანატომია.გარდა ამისა შესწავლილია თვალის მამოძრავებელი, ჭაღისებრი და გამზიდველი ნერვების ანატომია. ამასთან ერთად გამოვლენილია ზიგიერთი ნერვის კავშირები, ასე მაგალითად,ენის ნერვი ამყარებს კავშირს დაფის სიმთან (თავის ტვინის მე-vii წყვილის ნერვის ტოტი).თვალის მამოძრავებელი ნერვი დაკავშირებულია პარასიმპატიკურ ნერვულ სისტემასთან წამწამოვანი კვანძის მეშვეობით. საკვანძო სიტყვები: ქართული ნაგაზი, ენა, თვალი, ენისქვეშა, ენა-ხახის, სახის, სამწვერა, თვალის მამოძრავებელი, ჭაღისებრი, გამზიდველი ნერვი. ენისქვეშა ნერვი n. hypoglossus ჩვენი კვლევის ყველა შემთხვევაში ქართული ნაგაზის, როგორც მარჯვენა, აგრეთვე მარცხენა მხრიდან ენისქვეშა ნერვი (xii წყვილი ნერვი) გამოდის 4-5 ფესვით მოგრძო ტვინის ზედაპირზე, პირამიდის ლატერალურად. ენისქვეშა ნერვის არხთან ფესვები ერთიანდებიან და ტოვებენ ტვინის ქალას, კეფის ძვლის ენისქვეშა ხვრელის მეშვეობით [1, 8] ქალადან გამოსვლის შემდეგ ენისქვეშა ნერვი განლაგდება დამატებითი ნერვის (xi წყვილი ნერვი) მედიალურად და ცდომილი ნერვის (x წყვილი ნერვი) ლატერალურად. სამივე ნერვი გახვეულია საერთო შემაერთებელქსოვილოვან გარსში. გარსის მოცილების შემდეგ ატლანტკეფის სახსრის დონეზე ენისქვეშა ნერვს აბორალური მხრიდან უართდება კისრის პირველი ზურგის ტვინის ნერვი. ენისვეშა ნერვის ღეროს ვენტრო-აბორალურად გამოეყოფა ნერვული ტოტი, რომელიც გაივლის ვაგოსიმპათიკურ ღეროს და საერთო საძილე არტერიის ქვეშ იყოფა ორ ტოტად, ერთი ტოტი შედის ენისქვეშა კუნთებში და ანერვებს მკერდ-ფარისებრ და მკერდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 324 ინის კუნთს. კუნთებში შესვლისას ეს ტოტები წარმოიქმნიან კუნთშიდა წვრილმარყუჟოვან წნულს. ხოლო მეორე დაღმავალი ტოტი ანერვებს ფარ-ინის და ენა-ხახის კუნთს. ენისქვეშა ნერვის ღერო მოემართება ენის არტერიასთან ერთად და შედის ენაში, სადგის ენის და ენისქვეშა კუნთების მიერ წარმოქმნილი ნაპრალის მეშვეობით. ენაში შესვლის შემდეგ, ენისქვეშა ნერვი იყოფა სამ ტოტად და წარმოქმნის ენის საკუთრივ კუნთის კუნთშიდა წნულს. ერთი, იშვიათად ორი, ნერვული ტოტი აგრძელებს გზას ენის სიღრმეში, აძლევს ტოტებს სადგის-ენის, ენისვეშა და ნიკაპ-ენის კუნთებს და წარმომნის კუნთშიდა წვრილმარყუჟოვან წნულს, რომლის მიდევნება შეიძლება მხოლოდ ბინოკულარული ლუპის მეშვეობით. ერთი ყველაზე მსხვილი ნერვული ტოტი შედის ენის სიღრმეში და იყოფა დორსალურ და ვენტრალურ ტოტებად. ენის მწვერვალისკენ გზადმიმავალი დორსალური და ვენტრალური ტოტები წარმომნიან ენის სხეულის მესამედის დონეზე წვრილმარყუჟოვან წნულს, ხოლო ყველაზე მძლავრი ტოტი აღწევს ენის მწვერვალს. ენის ნერვი n. lingualis წარმოადგენს სამწვერა ნერვის (v წყვილი ნერვი) ქვედა უბის ნერვის ერთ-ერთ ნერვს. ენის ნერვი გამოეყოფა ქვედა უბის ნერვს, ქვედაყბის არხში შესვლის წინ და განლაგდება ლატერალურ და მედიალურ ფრთისებრ კუნთებს შორის [2]. ენის ნერვის საწყისი ნაწილიდან, მისი სვლის როსტრალური მხრიდან, მას გამოეყოფა ერთი, იშვიათად სამი, წყვილი ტოტი სასის ფასადისათვის, აქვე მას მახვილი კუთხით უერთდება დაფის სიმი (vii წყვილი ნერვი) და ენის ნერვთან ერთად აგრძელებს გზას [3]. ენის ნერვის ღერო გაივლის კუნთებშუა სივრცეს, შედის პირის ღრუში და განლაგდება ენის ზურგის ლორწოვანი გარსის ქვეშ. ამ მიდამოში მას გამოეყოფა საკმაოდ დიდი ენისქვეშა ტოტი, რომელიც შედის ენის კუნთის სისქეში და წარმოქმნის წნულს. წნულის წარმოქმნის შემდეგ ენის ნერვის ღერო მიემართება როსტრალურად და ენის შუა მესამედის დონეზე იძლევა ტოტებს, ენის ზურგის ლორწოვანი გარსისთვის და შემოზღუდული დვრილებისთვის. ენის წინა მესამედის დონეზე, ენის ნერვი იყოფა ორ საბოლოო დორსალურ და ვენტრალურ ნერვულ ღეროებად. დორსალური ტოტიმიემართება ენის დორსალური ზედაპირის ლორწოვან გარსში და ქმნის წნულს, ნაწილი კი მიემართება სოკოსებრი დვრილებისკენ. ვენტრალური ტოტიმიემართება ენის გვერდითი კედლის ლორწოვან გარსში და ენის ლაგამში. დაფის სიმი chorda tympani სახის ნერვის (vii წყვილი ნერვი) ერთ-ერთი ტოტია, რომელიც გამოდის სახის ნერვის ტვინის ქალას შიგნითა ნაწილიდან [4]. დაფის ღრუში შესვლის შემდეგ, დაფის სიმი წვება დაფის აპკის შიგნითა ზედაპირზე, გაივლის ჩაქუჩსა და გრდემლს შორის და ტოვებს ღრუს, დაფა -კლდოვანი ნაპრალის მეშვეობით, შემდეგ მიემრთება ნოზოვენტრალურად და მახვილი კუთხით უერთდება სამწვერა ნერვის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 325 ენის ნერვს და მასთან ერთად მიემართება ენის მწვერვალამდე. ამ უკანასკნელის მიდევნება და პრეპარირება შესაძლებელია ბინოვულარული ლუპის საშუალებით. ენის ტოტი r. lingualis ენა-ხახის ნერვის (ix წყვილი ნერვი) ყველაზე მსხვილი ნერვია. ჩვენი კვლევის ყველა შემთხვევაში ის გამოეყოფა კლდოვანი კვანძის მედიალური ზედაპირიდან [5]. კლდოვანი კვანძიდან გამოსლის შემდეგ, მოემართება ვენტრალურად, წვება დაფის ძვლოვანი ბუშტის მედიალურ ზედაპირზე, სინუს ნერვსა და ხახის ტოტებს შორის. შემდეგ ენის ტოტი ეშვება ვენტრალურად, გაივლის კრანიალურ სიმპათიკურ კვანძს, საძილე არტერიის და ცდომილი ნერვის ხახის ტოტების ქვეშ, მიემართება კრანიო-ვენტრალურად, წვება ხახის შუა კონსტრიქტორებს ბრტყელ-ხახის და რქა-ხახის კუნთებს შორის, ანერვირებს მათ, ორი სამი წყვილი ტოტით, რომლებიც კუნთებში შესლისას წარმოქმნიან კუნთშიდა წვრილმარყუჟოვან წნულს. ხახის შუა კონსტრიქტორების კუნთშუა სივრცის დატოვების შემდეგ, ენის ტოტი მიემართება სასა-ენის რკალისკენ, აკეთებს s-ს მაგვარ ნადრეკს და იყოფა თავის ორ ძირითად დორსალურ (სასის) და ვენტრალურ (ენის) ტოტებად. დორსალური ტოტი ყველა ჩვენ მიერ შესწავლილ პრეპარატზე იყოფა ორ, იშვიათად სამ, ტოტად. აქედან ერთი ტოტი მიემართება სასა-ენის ნაოჭში და სასის ფარდაში, ერთი-ორი ტოტი სასის რკალში და სასის ნუშისებრ ჯირკვალში. ვენტრალური ტოტი უფრო მსხვილია ვიდრე წინამორბედი ტოტი, წვება ენის ძირზე და იძლევა ერთ-ორ ტოტს, შემდეგ ძირითადი ნერვული ტოტი მიემართება ვენტრალურად და ენის უკანა მესამედის დონეზე წარმოქმნის წნულს. წნულის ზოგიერთი ტოტი შედის ენის უკანა მესამედის ლორწოვან გარსში და წარმოქმნის წვრილმარყუჟოვან წნულს, დანარჩენი ტოტები მიემართებიან შემოზღუდულ დვრილებში და ენის საკუთარი კუნთების სისქეში. თვალის მამოძრავებელი ნერვი-n. oculomotorius თვალის მამოძრავებელი ნერვი ჩვენს მიერ შესწავლილ ყველა შემთვევეში გამოდის ტვინის ფუძეზე დიდი ტვინის ფეხებს შორის და ქმნის ნერვის ე.წ პირველ მონაკვეთს, შემდეგ მიემართება მღვიმოვან სინუსში. სინუსში მდებარე ნერვების ტოპოგრაფია შემდეგია: ლატერალურად ძევს ჭაღისებრი ნერვი, დორსალურად -თვალის მამოძრავებელი, ვენტრალურად კი-სამწვერა და გამზიდველი ნერვები, სინუსის შიგნით ნერვებს შორის კავშირი არ გხვდებოდა [6, 7, 9]. თვალბუდეში თვალის მამოძრავეებელი ნერვი შედის თვალბუდის ნაპრალის საშუალებით და თვალის კაკლის სწორი დორსალური კუნთის დასაწყისთან იყოფა თავის ძირითად დორსალურ და ვენტრალურ ტოტად. თვალბუდის დასაწყისში 40% შემთხვევაში 1-2 წვრილი ტოტის დახმარებით იგი უკავშირდება ცხვირ-ცრემლის ნერვს ( სამწვერა ნერვის ტოტი). თვალის მამოძრავებელი მერვის დორსალოური ტოტი გამოეყოფა ნერვის ძირითად ღერის და შედის თვალის კაკლის სწორ დორსალურ კუნთში 1-3 ნერვული ტოტით.კუნთის შიგნით ტოტები ხშირ შემთხვევაში ქმნიან წვრილმარყუჟოვან ნერვულ წნულს.. ნერვული ტოტების ის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 326 ნაწილი, რომელის არ ღებულობს მონაწილეობას წნულის შექმნაში, გაივლიან კუნთის სისქეს და საბოლოო ტოტებით ანერვირებენ ზედა ქუთუთოს შიგნითა ამწევ კუნთს. თვალის მამოძრავებელი ნერვის ვენტრალური ტოტი დორსალურ ტოტზე უფრო სქელია.იგი გაივლის მხედველიბის ნერვის ქვეშ და თავის მხრივ, იყოფა ლატერალურ და მედიალუირ ტოტად. ჩვენი დაკვირვებით, ვენტრალური ტოტოს დაყოფის ადგილას ლატერალურ და მედიალურ ტოტებად ძევს ე,წ წამწამოვანი კვანძი (პარასიმპატიკური ნაწილიდან). მედიალური ტოტები (3-4) შედიან თვალის კაკლის სწორი მედიალური კუნთის სისქეში მისი შიგნითა ზედაპირიდან. მედიალური ტოტების გამოყოფის შემდეგ, თვალის მამოძრავებელი ნერვის ძირითადი ღერო გრძელდება როგორც ლატერალური ტოტი, რომელსაც გამოეყოფა 2-4 ტოტი თვალის კაკლის ვენტრალური სწორი კუნთისათვის, ხოლო მისი დასასრული ტოტები ბოლოვდება თვალის კაკლის ვენტრალურ ირიბ კუნთში. ჭაღისებრი ნერვი-n.trochlearis თავის ტვინის ნერვებს შორის ყველაზე წვრილია. იგი გამოდის დიდი ტვინის ფეხებსა და ტვინოვან ხიდს შორის., კერძოდ, ტვინის წინა ფარდის მიმაგრების ადგილიდან. შემდეგ იგი ხვრეტს ტავის ტვინის მაგარ გარსს და შედის მღვიმოვან სინუსში, რომელშიც იკავებს ლატერალურ მდგომარეობას. თვალბუდეში ჭაღისებრი ნერვი შედის თვალბუდის ნაპრალის მეშვეობით. ნაპრსლის მიდამოში ან თვალბუდის შიგნით მას უკავშირდება შუბლის ნერვი (სამწვერა ნერვიდან). ეს ტიტი არამუდმივია და აღინიშნება 60% შემთხვევაში, ხოლო 30 % აღინიშნება ასიმეტრია. აღსანიშნავია, რომ ჭაღისებრი ნერვი ერთედ-ერთი ნერვია, რიმელიც მდებარეობს კუნთოვანი პირამიდის მიღმა, იმ დროს როდესაც ყველა დანარჩენი თვალის მამოძრავებელი აპარატის ნერვები ამ პირამიდის შემადგენლობაში განიხილება. თვალბუდის შიგნით ნერვი ტოტიანდება თვალის კაკლის დორსალურ ირიბ კუნთში, კუნთის შიგნით ქმნის წვრილმარყუჟოვან ნერვულ წნულს. [7, 8] გამზიდველი ნერვი-n. abducens გამზიდველი ნერვი შესწავლილ პრეპარატებზე როგორც მარჯვენა, ისე მარცხენა მხრიდან გამოდის მოგრძო ტვინიდან, ტვინოვანი ხიდის უკან. ტვინიდან გამოსვლის შემდეგ ოგო გაივლის ძირითადი ძვლის ნერვულ ღარს და შედის მღვიმოვან სინუსში, სადაც იკავებს ვენტრალურ ნაწილს. სინუსში ნერვი ამყარებს მუდმივ კავშირს შიგნითა საძილე არტერიის ნერვულ წნულთან. თვალბუდეში გამზიდველი ნერვი შედის თვალბუდის ხვრელის საშუალებით, და შესვლისთანავე იძლევა 2-3 ტოტს თვალის კაკლის უკანა დამწევი კუნთისათვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 327 აღნიშნული ტოტების გამოყოფის შემდეგ გამზიდველი ნერვი მდებარეობს თვალის კაკლის სწორი ლატერალურკუნთის შიგნითა ზედაპირზე და და ტოტიანდება მასში 4 საბოლოო ტოტით კუნნთის შიგნით ნერვული ტოტები დიფერინცირდებიან და წარმოქმნიან წვრილმარყუჟოვან წნულს. ჩვენი მასალის გამოკვლევისას არასდროს არ შეგვხვედრია კავშირი თვალის მამოძრავებელი აპარატის ნერვებს შორის. [7, 8] დასკვნები 1. ენისქვეშა ნერვი, გარდა ენის საკუთრივ კუნთებისა, ანერვებს ხახისა და ხორხის ზოგიერთ კუნთს. 2. სამწვერა ნერვის ენის ნერვს, სახის ნერვის დაფის სიმს და ენისქვეშა ნერვს აქვთ მუდმივი კავშირი. 3. ენა-ხახის ნერვის ენის ტოტი s-ისებრ ნადრკის შემდეგ იყოფა ორ ძირითად ტოტად და ანერვებს ენის საკუთრივ კუნთებს და შემოზღუდულ დვრილები 4. თვალის კაკლის კუნთების ინერვაცია ხორციელდება, თვალის მამოძრავებელი, ჭაღისებრი და გამზიდველი ნერვებით. 5. ჩვენი დაკვირვებით, თვალია მამოძრავებელი ნერვის ვენტრალური ტოტოს დაყოფის ადგილას ლატერალურ და მედიალურ ტოტებად ძევს ე,წ წამწამოვანი კვანძი (პარასიმპატიკური ნაწილიდან). 6. მღვიმოვან სინუსში გამზიდველი ნერვი ამყარებს მუდმივ კავშირს შიგნითა საძილე არტერიის ნერვულ წნულთან.. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. laurent couturier l, degueurce c, ruel y, dennis r, begon d. ( 2005 sep-oct) “anatomical study of cranial nerve emergence and skull foramina in the dog using magnetic resonance imaging and computed tomography.” vet radiol ultrasound;46(5):375-83 2. swain ce, cherubini gb, mantis p.”low field mri measurements of the normal canine trigeminal nerve” front vet sci. 2020 may 19; 7:274. 3. gomes e, degueurce c, ruel y, dennis r, begon d. “anatomic study of cranial nerve emergence and associated skull foramina in cats using ct and mri.” vet radiol ultrasound. 2009 jul-aug;50(4):398-403. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 328 4. andrew t parry holger a volk “imaging the cranial nerves”. vet radiol ultrasound. 2011 marapr; 5, s32-41. 5. thomas k, minutello k, das jm. “neuroanatomy, cranial nerve 9 (glossopharyngeal}” statpearls publishing; treasure island (fl): nov 7, 2022. 6. h. park, hrha,+autors w.joo “microsurgical anatomy of the oculomotor nerve” clinical anatomy (new york, n1, january 2017. 7. william b. thomas, “the neurologic examination of animals “ dvm, dacvimneurology, small animal neurology, college of veterinary medicine, university of tennessee oct 2023 | modified sept 2024. 8. viktor paluš “neurological examination in small animals”, mac vet rev 2014; 37 (1): 95-105. 9. m. berendt “neurological examination made easy: brain and cranial nerve lesions”, world small animal veterinary association congress proceedings, 2017 morphology of some cranial nerves of the georgian shepherd tskvitinidze galia1, tvaliashvili vladimer*2, chulukhadze ana3 1invited lecturer, european university; 2agrarian university, professor; 3invited lecturer, european university abstract on the material of five carcasses of georgian shepherds (10 preparations) by v.p. vorobyov's wellknown method of macro-micro preparation, we studied the anatomy of the lingual nerve of the trigeminal nerve, the tympani cord of the facial nerve, and the lingual branches of the glossopharyngeal nerve on both the right and left sides of the preparation. in addition, the anatomy of the oculomotor, trochlear and abducens nerves was studied. in addition, the connections of some nerves were revealed, for example, the lingual nerve establishes a connection with the tympani cord (branch of the vii-th pair of cranial nerves). the oculomotor nerve is connected to the parasympathetic nervous system through the ciliary ganglion. keywords: georgian shepherd, tongue, eye, sublingual, glosso pharyngeal, facial, trigeminal, oculomotor, trochlear, abducens nerves fullpdf070412025.pdf issues of acute leukemia diagnosis nino gogokhia, khatia mikaberidze department of laboratory medicine, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia acute leukemia is a rapidly progressing disease. it is difficult to detect it in its early stages and the clinical picture usually appears only when the bone marrow is already significantly infiltrated by tumor blast cells that is, when there is massive infiltration by blast cells and extramedullary metastases have also developed. the situation is further complicated by the fact that leukemia has no single pathognomonic symptom; therefore, patients are often admitted to the clinic with unclear diagnoses and various manifestations, already in a very severe condition. in such cases, management of the critical condition is required and the main diagnosis is established in parallel with resuscitative measures. based on the examples from our clinic, we describe various clinical pictures, critical conditions, resuscitative measures performed and key aspects of the morphological diagnosis in patients diagnosed with acute leukemia. keywords: acute leukemia, critical conditions georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 437 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.41 (citrus) 3, 1-2, 3 1-2 , ; , . , ; 3 . , . , , . , , 500 . , , . . . , , , , , . . ( , , , ) . ( , , , ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 438 , , . ( ) . : , , , , , . . , , . , , . , , . : 1. : . , , . , , , . ( ) . , . . , . , . , 350-400 , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 439 . , , ( ). , , , . , , , , . , , . , , , . , , , , . . , . ) . , , . , , , , , . , . , . . . . , . , , . . , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 440 . , . , , ( ). , . . , , , . , , . citrus sinensis (l.)osb. , . . , , . . 2. : , , , , :,, , , , , , “. , , , . . (1954) , , . , . . (1970) , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 441 . , , , , . frost(1938) platt(1962) , , . . , , . . , , , . . . (1969) : . ) , , , , , , . 3. : ( ) . . . 1. . . , , , , , . . ( , , , ) . ( , , , ) , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 442 , , . 2. . , , . , , , , . 1. , ,, citrus reticulata bl. “. ,, “, , 2010 , 311 . 2. . . ,, “, 1961 , n2. 3. . .,, “, 1966 , n11 4. . .,, “, ,, “, ,1971 . 5. .,, “.,, '',1966 , n2. 6. ., .,, “. , 2008 , 1, n1 (42). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 443 about some methods towards biodiversity in citrus breeding n.beridze3, z.bukia1-2, sh.lamparadze3 1tsmu-institute of medical biotechnology established by l.bachutashvili. 2tsu-a.natishvili’s morphological institute. 3batumi s. rustaveli state university, georgia. zurabukia@gmail.com abstract the paper provides an overview of plant biodiversity. the opinion is substantiated to illustrate that there are many reports on plant diversity in the literature. it is also indicated that despite the great success of plant world research, society still does not have all the information about the diversity of plants. according to today's research, this number of numerous representatives of the flora includes more than 500 thousand species, and the geography of their distribution is very wide. following the modern methods of research, the biodiversity of these crops is considered as one of the strategic branches the support of citrus and, also, an important component of the floristic landscape of western georgia. all measures aimed at increasing the spectrum of variability of citrus crops are methodically very justified. are needed only methodical purposeful production of selection. breeding, first of all, increases the variety of forms, and then it is a good base for obtaining the best varieties and forms. the work describes well-known methods of selection. these measures used to increase biodiversity (hybridization, diploid apomixis, nucellar selection, mutagenesis) are discussed following the analysis of practical results. such discussion of the issue and realization of measures for the advancement of the main production varieties and forms of citrus fruits (tangerines, lemons, oranges, grapefruits), the industry based on them, we think, will greatly help the production of intensive culture of these plants. a separate issue is the active participation of scientific organizations and qualified personnel for the successful implementation of the issues listed in this zone of production specialization (adjara). key words: citrus, population, diversity, selection, method, specialization; microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.01 ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და სისტემების გამოყენების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესის დაპროექტება ნინო ღუდუშაური დოქტორანტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, e-mail: ghudushauri.nino22@gtu.ge რეზიუმე ორგანიზაციის წარმატებული ფუნქციონირებისთვის ინფორმაციული ტექნოლოგიები და სისტემები სწორად უნდა იყოს არჩეული/დაპროექტებული, დანერგილი და, რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, სწორად უნდა მიმდინარეობდეს მათი განვითარება. ინფორმაციული ტექნოლოგიები და სისტემები არ ინერგება და არ ვითარდება სპონტანურად, მათი დაპროექტება/შეძენა, დამუშავება, განვითარება ხორციელდება ინფორმაციული ტექნოლოგიების და მის ფარგლებში ინფორმაციული სისტემების სტრატეგიის საფუძველზე. შეიძლება ითქვას, რომ ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების სასიცოცხლო ციკლის თითოეული ეტაპის სამუშაოების განუყოფელ და მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს მათი ეფექტიანობის შეფასება. ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და სისტემების ეფექტიანობის შეფასება ხდება სხვადასხვა მიდგომებისა და მეთოდების გამოყენებით განსხვავებულ პარამეტრებზე ყურადღების გამახვილებით. არსებობს ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და სისტემების ეფექტიანობის შეფასების მრავალი სახის პარამეტრი და მათი კლასიფიკაცია. ნაშრომში განხილულია კლასიფიკაცია, რომლის მიხედვითაც პარამეტრები იყოფა მათი შეფასების მეთოდებით ორ ჯგუფად: შეფარდებითი და აბსოლუტური შეფასების. შეფარდებითი შეფასება იყოფა შემდეგ ჯგუფებად ამოცანების შესრულების და შრომის პროდუქტიულობის მაჩვენებლების შეფასებად, ხოლო აბსოლუტურ შეფასებაში ერთიანდება ოპერაციული, ტექნიკური და ეკონომიკური ეფექტიანობის მაჩვენებლების შეფასება. ნაშრომში მოყვანილია შესაბამისი ეფექტიანობის მაჩვენებლები და მათი შეფასების მეთოდები. აღსანიშნავია, რომ შეფასების პარამეტრების და მეთოდების სიმრავლე განაპირობებს გარკვეულ პრობლემებს მათი შერჩევის თვალსაზრისით. თითოეული კომპანია თვითონ ირჩევს, თუ რა პარამეტრების მიხედვით და, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 2 შესაბამისად, რა მეთოდებით შეაფასოს ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობა. ნაშრომში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობის შეფასების პროცესს, რომელიც თავის მხრივ სწორად და ოპტიმალურად უნდა იყოს წარმართული. ამ მიზნით წარმოდგენილია ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესის შემუშავება, ბიზნეს-პროცესის მოდელის აგება, მისი სიმულაცია და ამ სიმულაციის შედეგების განხილვა. საკვანძო სიტყვები: ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასება, ბიზნეს-პროცესი, ბიზნეს-პროცესის მოდელირება და შეფასება. შესავალი უნდა აღინიშნოს, რომ საზოგადოების ინფორმატიზაცია არის გლობალური სოციალურ-ეკონომიკური პროცესი, რომლის დამახასიათებელი და განუყოფელი თვისებაა საზოგადოებრივი წარმოების სფეროში თანამედროვე ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების საფუძველზე ინფორმაციის შეგროვება, დამუშავება, შენახვა, პრეზენტაცია და გამოყენება. ინფორმაციული საზოგადოების არსებობა შეუძლებელია ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების გარეშე. განსაკუთრებით შეიძლება აღინიშნოს ბიზნესი, რომელიც ხორციელდება მძიმე არამდგრად ეკონომიკურ ვითარებაში და სხვადასხვა სახის კრიზისების ფონზე. ამიტომ იმისათვის, რომ ბიზნესი იყოს მომგებიანი, კონკურენტუნარიანი და უწყვეტი, ის აუცილებლად უნდა იყენებდეს ინფორმაციულ ტექნოლოგიებს და სისტემებს. არ აქვს მნიშვნელობა რა მასშტაბისაა ბიზნესი, მისი ფუნქციონირება მთლიანად დამოკიდებულია ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიის ეფექტიან მუშაობაზე. ამასთან ერთად უნდა ითქვას, რომ ინფორმაციული სისტემა სრულად პასუხისმგებელია ნებისმიერი ტიპის ორგანიზაციის ბიზნეს-პროცესების წარმატებით შესრულებაზე. ეს ყველაფერი შესაძლებელია ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების სწორი ორგანიზების, ფუნქციონირების და მათი მხრიდან ორგანიზაციის მართვის პროცესის საუკეთესო სახით მხარდაჭერის შემთხვევაში. ამ მიზნით ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და სისტემების განვითარების ყველა ეტაპზე უნდა მიმდინარეობდეს მათი ეფექტიანობის შეფასება, რაც განაპირობებს მათ წარმატებულ ფუნქციონირებას. ინფორმაციული ტექნოლოგიები და სისტემები შეუძლებელია ორგანიზაციაში დაინერგოს და განვითარდეს სპონტანურად მათი არჩევა, შექმნა/შეძენა, დამუშავება, განვითარება განპირობებულია და ხორციელდება ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების სტრატეგიის შესაბამისად, ინფორმაციული სისტემების შემთხვევაში კი ინფორმაციული სისტემების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 3 სტრატეგიის საფუძველზე, რომელიც არის it-სტრატეგიის ქვესტრატეგია. ამ სტრატეგიების შემუშავების და განხორციელების პროცესი წარმოადგენს გარკვეული ეტაპების განმეორებად თანმიმდევრობას. შესაბამისად, თითოეული ეტაპის სამუშაოების განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობის შეფასება. განსაკუთრებით ეს მნიშვნელოვანია ინფორმაციულ ტექნოლოგიებთან და სისტემებთან დაკავშირებული პროექტების დასახვის, შექმნის, შეფასების, რამდენიმე პროქტის ერთმანეთთან შედარების და საუკეთესო პროექტის შერჩევის პროცესში. აქედან გამომდინარე შეიძლება ითქვას, რომ ეფექტიანობის შეფასების პროცესი აუცილებელია ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების სასიცოცხლო ციკლის ყველა ეტაპზე. [4,5] ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობის შეფასება ხდება განსხვავებული მიდგომით, სხვადასხვა მეთოდების გამოყენებით განსხვავებულ პარამეტრებზე ყურადღების გამახვილებით. არსებობს მრავალი სახის პარამეტრი და მათი კლასიფიკაცია. ნაშრომში მოყვანილია პარამეტრების კლასიფიკაცია მათი განსაზღვრის/გაანგარიშების მიდგომის მიხედვით. ამ კლასიფიკაციის მიხედვით შეფასების პარამეტრები იყოფა ორ ჯგუფად: შეფარდებითი და აბსოლუტური შეფასების მიხედვით. შეფარდებითი შეფასება იყოფა შემდეგ მეთოდებად: ამოცანების შესრულების და შრომის პროდუქტიულობის მაჩვენებლების შეფასებად, ხოლო აბსოლუტური შეფასება ოპერაციული, ტექნიკური და ეკონომიკური ეფექტიანობის მაჩვენებლების შეფასებად. შემდეგში განხილულია აღნიშნული მაჩვენებლები და მათი შეფასების მეთოდები. როგორც აღვნიშნეთ, არსებობს მრავალი შეფასების მეთოდი, რომელიც ყურადღებას ამახვილებს სხვადასხვა პარამეტრებზე და გამოიყენება სხვადასხვა პირობებში. ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობის შეფასების პროცესში უნდა იყოს უზრუნველყოფილი დასმული ამოცანის შესაბამისი მეთოდების შერჩევა, ამ მეთოდების ღრმა შესწავლა და მათი გამოყენების ისეთი პროცესის ჩამოყალიბება, რომელიც ხელს უწყობს ეფექტიანობის შეფასების საუკეთესო სახით განხორციელებას. ეფექტიანობის შეფასება ზოგადად საკმაოდ რთულ და ხანგრძლივ პროცესს წარმოადგენს. ხაზი უნდა გაესვას იმ გარემოებას, რომ შეფასების პარამეტრების და მეთოდების სიმრავლე განაპირობებს გარკვეულ პრობლემებს მათი შერჩევის თვალსაზრისით. ჩვეულებრივ თითოეული კომპანია თვითონ ირჩევს, თუ რა პარამეტრების მიხედვით და, შესაბამისად, რა მეთოდებით შეაფასოს თავისი ინფორმაციული ტექნოლოგიის და სისტემის ეფექტიანობა. აქედან გამომდინარე იმისათვის, რომ ეს პროცესი სწორად წარიმართოს სასურველია აიგოს მისი ბიზნესპროცესი. შესაბამისად წარმოიშვება ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და სისტემების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესის დაპროექტების ამოცანა.[1,2,3] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 4 ზოგადად, ბიზნეს-პროცესის დაპროექტების ტექნოლოგია ხდის კომპანიის ყველა ოპერაციას გამჭვირვალესა და გასაგებს, საშუალებას იძლევა გაანალიზდეს ოპერაციები და აღმოჩენილ იქნას პრობლემები, რომლებიც იწვევს წარუმატებლობას. ამ პროცესში განსაკუთრებული როლი გააჩნია ბიზნეს– პროცესების მოდელირებას. ბიზნეს–პროცესების მოდელირება წარმოადგენს ნებისმიერი პროცესის ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლების მეთოდს. ბიზნეს– პროცესების მოდელირება იძლევა საშუალებას გაგებულ იქნას პროცესის არსი და ჩატარდეს მისი ანალიზი. წარმოდგენილ ნაშრომში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ინფორმაციული ტექნოლოგიის და სისტემის ეფექტიანობის შეფასების პროცესს და მისი ბიზნეს-პროცესის აგებას, მოდელის შემუშავებას, სიმულაციას და ამ სიმულაციის შედეგების განხილვას. ბიზნეს-პროცესის მოდელირებისა და შემდეგ სიმულაციის შედეგის მიღების შედეგად შესაძლებელია გაუმჯობესდეს და მიღწეულ იქნას ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების შეფასების პროცესის მაქსიმალური ეფექტიანობა, რაც თავის მხრივ უზრუნველყოფს ის-ის და იტ-ის გამოყენების საუკეთესო შედეგებს, რაც დადებით ზეგავლენას ახდენს ორგანიზაციის მართვაზე. ძირითადი ნაწილი ნებისმიერ ორგანიზაციაში მნიშვნელოვანია ინფორმაციული ტექნოლოგიის და სისტემის ეფექტიანი მუშაობის უზრუნველყოფა. ინფორმაციული ტექნოლოგია და სისტემა მიეკუთვნება რთული და დიდი სისტემების სიმრავლეს ექსპლუატაციის ხანგრძლივი პერიოდით. მათი ფუნქციონირებისა და განვითარების ერთ-ერთ საფუძველს წარმოადგენს მეთოდური აპარატის შემუშავება, რომელიც იძლევა საშუალებას ჩატარდეს ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიის ეფექტიანობის შეფასება მათი სასიცოცხლო ციკლის ყველა სტადიაზე [1]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 5 ნახ.1. is-ის და it-ის შეფასების პარამეტრების კლასიფიკაცია მათი განსაზღვრის მიდგომის მიხედვით დავახასიათოთ თავად პარამეტრები და მათი შეფასების მეთოდები. ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ განიხილავენ მრავალი სახის პარამეტრებს და არსებობს მათი კლასიფიკაციები განსხვავებული ნიშანთვისებების საფუძველზე. შემდეგ (ნახ.1) მოყვანილია ერთ-ერთი კლასიფიკაცია, სადაც პარამეტრები იყოფა მათი განსაზღვრის მიდგომის მიხედვით ორ მსხვილ ჯგუფად: შეფარდებითი და აბსოლუტური შეფასებების მიხედვით. მოკლედ დავახასიათოთ თითოეული მათგანი. პარამეტრებში, რომლებიც ფასდება შეფარდებითი შეფასების მეთოდებით შედის შემდეგი მაჩვენებლები: ამოცანების შესრულების და შრომის პროდუქტიულობის. ამოცანის შესრულების შეფასებაში შედის პროცესის ძირითადი მაჩვენებლების (kpi – key performance indicators) შეფასების მეთოდები, რომლებიც დამოკიდებულია პროცესის ხასიათზე, ორგანიზაციულ მიზნებზე და ინდუსტრიაზე. არსებობს რამდენიმე ძირითადი მეთოდი, რომლებიც ფართოდ გამოიყენება პროცესების ეფექტიანობის და მწარმოებლურობის გასაზომად. მოკლედ დავახასიათოთ თითოეული მათგანი: 1) სტატისტიკური მეთოდები, რომელშიც შედის შემდეგი მეთოდიკები: დესკრიპტიული სტატისტიკა, სტატისტიკური პროცესის კონტროლი spc (statistical process control) და შვიდი ინსტრუმენტი; 2) ფინანსური მაჩვენებლების ანალიზის მეთოდები: ინვესტიციის უკუგება roi (return on investment), აღჭურვილობის საერთო ეფექტიანობა oee (overall equipment effectiveness) და ხარჯ-სარგებლის ანალიზი cba (cost-benefit analysis); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 6 3) ეფექტიანობის და პროდუქტიულობის შეფასების მეთოდები: lean & six sigma და takt time, cycle time, throughput; 4) ხარისხის მართვის მეთოდები, ამ ჯგუფში შედის: dmaic (define განსაზღვრა, measure გაზომვა, analyze ანალიზი, improve გაუმჯობესება, control კონტროლი); 5) ბენჩმარკინგი და შედარებითი ანალიზის მეთოდები: შიდა და გარე ბენჩმარკინგი და swot ანალიზი. რაც შეეხება შრომის პროდუქტიულობის მაჩვენებელს აქ ყურადღება გამახვილებულია სისტემის მომხმარებელთა მუშაობის მაღალი ხარისხის პროცესის დიზაინზე. მაგალითად, ვირტუალური ოფისები უზრუნველყოფს უკეთეს ბალანსს სამუშაოსა და ცხოვრებას შორის (accenture, ibm). თუმცა არსებობს ვარიაციები, რომელიც მუშაობს ხარისხის კონცეფციის განსაზღვრასა და გაზომვაზე, ვინაიდან სხვადასხვა ჯგუფს შეიძლება ჰქონდეთ განსხვავებული ინტერესები. სოციალური ეფექტიანობის შესაფასებლად გამოიყენება მიდგომების მთელი სისტემა, რომელიც იყოფა შემდეგ ჯგუფებად: რთული (კომპლექსური) მეთოდები, ალბათური მეთოდები და მეთოდები, რომლებიც ზომავს ზოგიერთ ადაპტაციურ ეფექტს: 1. რთული (კომპლექსური) მეთოდების ჯგუფში შეიძლება მიკუთვნებულ იქნას შემდეგი მეთოდიკები: მაჩვენებლების დაბალანსებული სისტემა(balanced scorecard, bsc), დაბალანსებული ქულების ბარათი it-სთვის (it scorecard), ინფორმაციული ეკონომიკა (information economics, ie), ერთიანი ეკონომიკური ეფექტის მოდელი (total economic impact, tei), სწრაფი ეკონომიკური დასაბუთება (rapid economic justification, rej), ეკონომიკური ღირებულების წყარო (economic value sourced, evs), კოორდინატები საინფორმაციო სისტემის სამგანზომილებიან სივრცეში; 2. ალბათური მეთოდები აქ შეგვიძლია ჩამოვთვალოთ: გამოყენებითი ინფორმაციული ეკონომიკის მეთოდი (applied information economics, аiе) და რეალური ვარიანტის შეფასების მეთოდი (real option valuation, rov); 3.მეთოდები, რომლებიც ზომავს ზოგიერთ ადაპტაციურ ეფექტს ამ ჯგუფში წარმოდგენილია შემდეგი მეთოდიკები: სამომხმარებლო ინდექსის მეთოდიკა (сustomer index); ჰედონიკური ხელფასის მეთოდიკა; "დაინტერესებული მხარეების" მეთოდიკა და "gartner-measurement" მეთოდი (gartnermeasurment). აბსოლუტური შეფასების მაჩვენებლებში, გამოყოფილია სამი ჯგუფი: ოპერაციული, ტექნიკური და ეკონომიკური ეფექტიანობის. განვიხილოთ თითოეული მათგანი: ოპერაციული ეფექტიანობის მაჩვენებლები მათი საშუალებით მოწმდება რამდენად აკმაყოფილებს ინფორმაციული ტექნოლოგია და სისტემა თავის მიზნებს მომხმარებლის თვალსაზრისით, რომელიც სისტემასთან რეგულარულად ურთიერთობს. ოპერაციული ეფექტიანობის შესაფასებლად გამოიყენება ოთხი ჯგუფის მაჩვენებლები: გამოყენების სიხშირე, გამოყენების ხასიათი, გამოყენების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 7 სიმარტივე და მომხმარებლის კმაყოფილება. თუ სისტემა ხშირად გამოიყენება, ის უფრო ეფექტიანი იქნება მისი საბოლოო მომხმარებლის ხედვიდან გამომდინარე. აქ შეიძლება იყოს გამოყენებული სხვადასხვა მეთოდები: ux-ის, გამოკითხვის და სხვა შესაბამისი შეფასების მეთოდები. ტექნიკური ეფექტიანობა ტექნიკური ეფექტიანობის ინდიკატორებმა უნდა შეაფასონ საინფორმაციო სისტემების და ტექნოლოგიების ტექნიკური სრულყოფა, შეაფასონ ორგანიზაციის სამეცნიერო და ტექნიკური დონე და ამ სისტემის ფუნქციონირება. ტექნიკური ეფექტიანობის შემთხვევაში მიზნების მიღწევის შესაფასებლად უნდა იყოს განსაზღვრული ეფექტიანობის კრიტერიუმები. ეფექტიანობის კრიტერიუმი განისაზღვრება პარამეტრების სიმრავლეზე. ხოლო პარამეტრები (ანუ მაჩვენებლები) წარმოადგენენ მახასიათებლებს, რომელიც აღიწერება რაოდენობრივად და იძლევა საშუალებას შეფასდეს სისტემის ერთ-ერთი თვისება. მაჩვენებლების რაოდენობა დამოკიდებულია ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და სისტემების ტიპსა და ამოცანებზე. ეფექტიანობის შეფასების მაჩვენებლებში გამოყოფენ ინტეგრალურ, განზოგადოებულ და კერძო მაჩვენებლებს. ტექნიკური ეფექტიანობის განსაზღვრის დროს გამოიყენება შემდეგი მეთოდები: საშუალო შეწონილის და იერარქიების ანალიზის, პარეტოს, თანმიმდევრული დათმობის და ფუნქციონირების გარსის/გარემოს ანალიზის მეთოდები [13]. ეკონომიკური ეფექტიანობა მოითხოვს ხარჯებისა და სარგებლის იდენტიფიცირებას და მათ სათანადო შეფასებას. ზოგჯერ ამის მიღწევა რთულია, რადგან ხარჯები და სარგებელი დამოკიდებულია ინფორმაციული სისტემების, ინფორმაციული ტექნოლოგიების და ტექნიკური პროექტის ხასიათზე. ხშირად შეუძლებელია ყველა ხარჯისა და სარგებელის პირდაპირ თვალყურის დევნა, დიდი რაოდენობის ბიზნეს-ფუნქციების გამო. ინფორმაციული ტექნოლოგიიდან და სისტემიდან მოსალოდნელი და მიღებული ზოგიერთი სარგებელი დაფუძნებულია კონტექსტურ გამოყენებაზე. ეკონომიკური ეფექტიანობის შეფასების მეთოდები იყოფა სამ ჯგუფად: კლასიკური, თანამედროვე და შეფასების მეთოდები it-ის კუთხით. კლასიკური მეთოდები იყოფა შემდეგ მეთოდებად: დანახარჯების, პირდაპირი შედეგის შეფასების, კვალიმეტრულის და პროცესის იდეალურობაზე დამყარებული. თანამედროვე მეთოდიკებში განიხილავენ შესაძლებლობების ერთობლივი ფასეულობის (tvo), სწრაფი ეკონომიკური დასაბუთების (rej) და შესრულების საცნობარო მოდელის აგების (prm). სისტემის შეფასების მეთოდებში it-ის კუთხით კი წარმოდგენილია სამი მეთოდიკა: itsm/itil (it service management/information technology infrastructure georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 8 library) მეთოდი, დაბალანსებული ქულების ბარათი it-სთვის (it scorecard) და ბიზნესის ღირებულება it-ში (bvit) [2,3,11,12]. შეიძლება დავამატოთ, რომ ინფორმაციული სისტემისა და ტექნოლოგიის შესაფასებლად გამოიყენება ასევე ხარისხის შეფასება. ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიის ხარისხის შესაფასებლად უნდა იყოს ჩამოყალიბებული შესაბამისი პარამეტრები, რომელთაგან უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებენ საიმედობა, სანდოობა და ინფორმაციული უსაფრთხოება. ხოლო შეფასების განსახორციელებლად გამოიყენებენ ისეთ ცნობილ მოდელებს, როგორიც არის: მაკ კოლის, ბოემის და გილბის მოდელები [13]. ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ იტ-ის და ის-ის ეფექტიანობის შეფასების პროცესი საკმაოდ რთულია, ამიტომ აღნიშნული ამოცანის წარმატებული განხორციელებისათვის სასურველია აიგოს მისი ბიზნეს-პროცესი. მთლიანობაში კომპანიის წარმატების მამოძრავებელ ძალას წარმოადგენს კარგად დაგეგმილი ბიზნეს-პროცესები. ყურადღების გამახვილება ბიზნეს– პროცესებზე არის ყველაზე მნიშვნელოვანი ორგანიზაციის კონკურენტუნარიანობის შენარჩუნებისათვის და საბოლოდ სტაბილური ეკონომიკური წარმატების უზრუნველყოფისათვის. ბიზნეს-პროცესი არის მოქმედებებისა და ოპერაციების თანმიმდევრობა, რომელიც მიზნად ისახავს განსაზღვრული მიზნების მიღწევას ორგანიზაციაში. ბიზნეს-პროცესების ძირითადი მახასიათებლებია: ცვალებადობა, გარემო, ურთიერთდამოკიდებულება, ორგანიზება და დეგრადაცია. ნებისმიერ ბიზნეს-პროცესს გააჩნია შესასვლელი, გამოსასვლელი, მენეჯმენტი და რესურსები. ასევე მას უნდა გააჩნდეს მფლობელი, მომწოდებელი და მომხმარებელი. წარმოების პროცესში მათი როლის მიხედვით განიხილავენ შემდეგი ტიპის ბიზნეს–პროცესებს: ძირითადი, თანმხლები, დამხმარე, უზრუნველყოფის, მმართველი და განვითარების პროცესები. ხოლო ფუნქციონალური შინაარსის მიხედვით ორგანიზაციაში შეიძლება გამოვყოთ შემდეგი პროცესები: წარმოების, მომარაგების, ფინანსების, გაყიდვების, მარკეტინგის, ლოგისტიკის, ახალი საქონლის კვლევისა და დამუშავება/მომსახურების, მოსამსახურეთა მართვის, ადმინისტრაციის და სხვა. ბიზნეს-პროცესის სასიცოცხლო ციკლი შედგება ოთხი ეტაპისაგან. ესენია: პროცესის შემუშავება, პროცესის შესრულება, პროცესის მონიტორინგი, შეფასება და რეაგირება გადახრებზე. გადახრის აღმოჩენის შემთხვევაში და ზოგადად, დროთა განმავლობაში ბიზნეს-პროცესებს ესაჭიროებათ გაუმჯობესება (ოპტიმიზაცია). ბიზნეს-პროცესების დაპროექტების და გაუმჯობესების პროცესში უდიდესს როლს თამაშობს მათი მოდელირება [6]. ბიზნეს-პროცესის მოდელირება არის მეთოდი, რომელიც საშუალებას იძლევა უკეთ წარმოდგენილი და გაანალიზებული იქნას ორგანიზაციის საქმიანობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 9 აღსანიშნავია, რომ ბიზნეს–პროცესების მოდელირებას აქვს შემდეგი ძირითადი ეტაპები: პირველ ეტაპზე უნდა მოხდეს პროექტის ინიციაცია; მეორე ეტაპზე გუნდმა უნდა ჩაატაროს კომპანიის ბიზნესის ანალიზი და გამოავლინოს საქმიანობის ნაკლოვანებები; მესამე ეტაპს წარმოადგენს ბიზნეს–პროცესის მოდელის შერჩევა; ბიზნეს–პროცესების მოდელირების მეოთხე ეტაპზე განისაზღვრება საპროექტო წესდება; შემდეგ ეტაპზე ხორციელდება მოდელირების პროგრამული უზრუნველყოფის შერჩევა; შემდეგ მოდის ეტაპი, რომლის დროსაც მუშავდება უშუალოდ მოდელი და წარმოებს მისი მოდელირება. აღნიშნული ეტაპი შედგება რამდენიმე სტადიისაგან: პირველ სტადიაზე მიმდინარეობს პროცესის გამოვლენა და საწყისი მოდელის აგება „როგორც არის”. ეს მოდელი ხშირად არასრულყოფილად ასახავს პროცესის მუშაობას, ამიტომაც ის წარმოადგენს პირველად მაქსიმალურად მიახლოებულ მოდელს. ამის შემდეგ მოდის მეორე სტადია, სადაც ხორციელდება საწყისი მოდელის გადახედვა, ანალიზი და დაზუსტება. ამ სტადიაზე გამოვლინდება წინააღმდეგობები და მოქმედებების დუბლირება პროცესში, განისაზღვრება პროცესის შეზღუდვები, პროცესის კავშირები, დგინდება მასში ცვლილებების შეტანის აუცილებლობა, და მიიღება საბოლოო მოდელი – „როგორც არის”, შემდეგი სტადიაა მოდელის შემუშავება „როგორი უნდა იყოს”. არსებული სიტუაციის ანალიზის შემდეგ უნდა განისაზღვროს პროცესის სასურველი მდგომარეობა. ეს სასურველი მდგომარეობა აისახება მოდელში „როგორი უნდა იყოს”. ასეთი მოდელი აჩვენებს როგორი უდნა იყოს პროცესი ყველა გაუმჯობესების ჩათვლით. ბოლო სტადიაა ტესტირება და მოდელის გამოყენება „როგორი უნდა იყოს”. ტესტირება დაკავშირებულია დამუშავებული მოდელის შემოწმებასთან და საჭიროების შემთხვევაში ცვლილებების შეტანასთან. ამის შემდეგ მიმდინარეობს დანერგვა: ბიზნეს–პროცესის საბოლოო შეთანხმებული მოდელის მიღების შემდეგ დამუშავებული მოდელები და მარეგლამენტირებელი დოკუმენტაცია შეყავთ მოქმედებაში, წარმოებს თანამშრომლების ინფორმირება კომპანიაში დადგენილი და მიღებული ინფორმაციის გაცვლის საშუალებებით და შიდა კორპორაციული საიტის გამოყენებით. შიდა აუდიტორული სამუშაოების საშუალებით ხორციელდება შემოღებული რეგლამენტებისა და მოქმედებების შემოწმება. კომპანიის საქმიანობის ეფექტიანობა მოწმდება ორგანიზაციული დიაგნოსტიკის საშუალებით, და ასევე ბიზნეს–პროცესების ეფექტიანობის მაჩვენებლების მონიტორინგით. გარდა ამისა, მიმდინარეობს კომპანიაში არსებული დოკუმენტაციის შეჯერება ბიზნეს–პროცესების ახალ მოდელებთან და არსებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 10 დოკუმენტაციის სრული აქტუალიზაცია ბიზნეს–პროცესების ახალ ვერსიებთან შესაბამისობაში [6,7,8]. იმისათვის, რომ განხორციელდეს ბიზნეს-პროცესის მოდელირება ის უნდა იყოს წარმოდგენილი სპეციალური ნოტაციის საშუალებით და შემდეგ ხორციელდება სპეციალიზებული მოდელირების ინსტრუმენტული საშუალების გამოყენება. არსებობს ბიზნეს-პროცესების ნოტაციების მრავალი ვარიანტი, მათ შორის სტრუქტურული (როგორც idef) და დინამიური (როგორც bpmn), რომელთაგან თითოეული ორიენტირებულია ბიზნეს-პროცესების სხვადასხვა ასპექტების წარმოჩენაზე. განვიხილოთ ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ნოტაცია bpmn (ბიზნეს-პროცესის მოდელირების ნოტაცია). ის არის აღნიშვნა, რომელიც საშუალებას იძლევა შეიქმნას ბიზნეს-პროცესების მოდელი თავიდან ბოლომდე, ვიზუალური დიაგრამების გამოყენებით ოპერაციებისა და ინფორმაციის ნაკადების საჩვენებლად. ის ასევე საშუალებას იძლევა აღიწეროს მოქმედებების თანმიმდევრობა, გადაწყვეტილების პუნქტები, დოკუმენტები და გამოყენებული მონაცემები. ყველაზე ხშირად, ბიზნეს-პროცესების მოდელირება ხდება გრაფიკულად, რუკების, დიაგრამების ან ცხრილების გამოყენებით. ზოგჯერ ტექსტის აღწერილობები გამოიყენება მოქმედებების და შემსრულებლების განმარტებით. გრაფიკული მოდელირება ითვლება ყველაზე მოსახერხებლად და ვიზუალურად. შესაძლებელია შეიქმნას დიაგრამები როგორც სპეციალიზებულ პროგრამებში, ასევე ჩვეულებრივ გრაფიკულ რედაქტორებში [7,8]. წინამდებარე ნაშრომში ბიზნეს-პროცესის მოდელირებისათვის შერჩეულია პროგრამა bpmn bizagi process modeler. bizagi process modeler არის ბიზნეს-პროცესის მოდელირების ინსტრუმენტი, რომელიც საშუალებას აძლევს ორგანიზაციებს ვიზუალურად შეიმუშაონ და სიმულაცია მოახდინონ თავიანთი ბიზნეს-პროცესების მოდელებისა bpmn -ის გამოყენებით. მას აქვს მარტივი ინტერფეისი, რომელიც დამწყებებს და ექსპერტებს საშუალებას აძლევს შექმნან პროცესის დეტალური რუკები ფართო ტექნიკური უნარების საჭიროების გარეშე. მომხმარებლებს შეუძლიათ თავიანთი მოდელების ექსპორტი სხვადასხვა ფორმატებში, როგორიცაა pdf, word ან visio, რაც ამარტივებს პროცესის ინფორმაციის გაზიარებას და კომუნიკაციას გუნდებს შორის. გარდა ამისა, ინსტრუმენტი მხარს უჭერს პროცესის სიმულაციას და თანამშრომლობას, ეხმარება ბიზნესს ეფექტურად გაანალიზდეს და ოპტიმიზაცია ჩაუტარდეს სამუშაო პროცესებს [8,10]. აღნიშნული ინსტრუმენტის ფართო გამოყენება ბიზნეს-ანალიტიკოსებისა და პროცესების დიზაინერების მიერ განპირობებულია მომხმარებლისთვის მოსახერხებელი დიზაინით და ყოვლისმომცველი რესურსების ბიბლიოთეკით, რომელიც მოიცავს შაბლონებსა და სახელმძღვანელოებს. მთლიანობაში, bizagi georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 11 process modeler არის იდეალური გადაწყვეტა ორგანიზაციებისთვის, რომლებიც მიზნად ისახავს ეფექტიანობის და პროცესის უწყვეტობის გაუმჯობესებას [6,7,8,9]. ჩვენს მიერ შემუშავებული და წარმოდგენილი იტ-ის და ის-ის ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესი მოიცავს შემდეგ ძირითად მოქმედებებს, როგორიცაა: შეფასების მოთხოვნის ანალიზი, ინფორმაციული ტექნოლოგიის და სისტემის ეფექტიანობის შეფასების შერჩეული მეთოდის შესაბამისი მაჩვენებლების დადგენა, პარამეტრების მნიშვნელობების განსაზღვრა, შეფასების შედეგების ანალიზი და რეკომენდაციების შემუშავება და ბოლოს ცვლილებების დაგეგმვა და განხორციელება. ამ მოქმედებების თანმიმდევრობის საფუძველზე აგებულია იტ-ის და ის-ის ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესი (ნახ.2). შემდეგ bpmn-ნოტაციის გამოყენებით შემუშავებულია ბიზნეს-პროცესის მოდელი (ნახ.3), ჩატარებულია მოდელის სიმულაცია bizagi bpmn modeler-ის საშუალებით (ნახ.4) და მიღებულია სიმულაციის შედეგები(ნახ.5-6). მოდელირებისათვის გამოყენებულია შემდეგი პარამეტრები და რესურსები: სიმულაციის პარამეტრები სამუშაოს შესრულების ჯამური დრო, თითოეული ოპერაციის განხორციელების ხანგრძლივობა; რესურსები იმ თანამშრომლების თანამდებობები, რომლებიც მიიღებენ მონაწილეობას აღნიშნული ბიზნეს-პროცესის რეალიზაციაში, მათი ხელფასები. სიმულაციის პროცესში გათვალისწინებულია ისეთი რესურსების გამოყენება, როგორიც არის: კომპიუტერები და ანალიტიკური ინფორმაციული სისტემები, ელექტროენერგიის ხარჯვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 12 ნახ.2. ინფორმაციული ტექნოლოგიის და სისტემის ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 13 ნახ.3. ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიის ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესის მოდელი ნახ.4 ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიის ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესის მოდელის სიმულაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 14 ნახ.5 ინფორმაციული სისტემის და ტექნოლოგიის ეფექტიანობის შეფასების ბიზნესპროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგი დროის მიხედვით ნახ.6 ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნესპროცესის მოდელის სიმულაციის შედეგი ღირებულების მიხედვით აგებული მოდელი იძლევა პარამეტრების და რესურსების ცვლილების საშუალებას, რაც საბოლოო ჯამში, შესაძლებელს ხდის შერჩეულ იქნას ეფექტიანობის შეფასების პროცესის განხორციელების საუკეთესო ვარიანტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 15 დასკვნა პირველ რიგში, უნდა აღინიშნოს, ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების შეფასება აუცილებელია ორგანიზაციის განვითარების ყველა ეტაპზე, ასევე თავად ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების სასიცოცხლო ციკლის ყველა ეტაპზე. თავდაპირველად, საწარმომ უნდა შეიმუშაოს გარკვეული მიზნები და მაჩვენებელი, რომელიც განსაზღვრავს მომხმარებლების ძირითად მოთხოვნებს ინფორმაციული სისტემებისა და ტექნოლოგიების მიმართ გარკვეული ამოცანების გადასაჭრელად. და შესაბამისად, სისტემა მკაცრად უნდა შეესატყვისებოდეს დამუშავების მიზნებსა და პარამეტრებს. არსებობს ეფექტიანობის შეფასების მრავალი მეთოდი. ისინი განსხვავდებიან შეფასების მიმართულებით და პარამეტრებით და თითოეული ორგანიზაცია ირჩევს იმ მეთოდს, რომელიც მაქსიმალურად პასუხობს მის საჭიროებებს და მიზნებს. თავად ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების პროცესი საკმაოდ რთულია, და მისი სწორი წარმართვა დიდ გავლენას ახდენს შეფასების შედეგებზედაც. რაც უფრო სწორად იქნება აგებული შეფასების პროცესი, მით უფრო ზუსტი შედეგები იქნება მიღებული, რაც თავის მხრივ ზეგავლენას მოახდენს ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების წარმატებულ ფუნქციონირებაზე. წარმოდგენილ ნაშრომში შემოთავაზებულია ინფორმაციული ტექნოლოგიების და სისტემების ეფექტიანობის შეფასების პარამეტრები, მათი შეფასების მეთოდები და აგებულია შეფასების ბიზნეს-პროცესი. ამასთან დაკავშირებით უნდა აღინიშნოს, რომ ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესების განხორციელება და მართვა არის კომპანიის მუშაობის მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელიც ცდილობს დასახოს კონკრეტული ამოცანები და მიაღწიოს მიზნებს მინიმალური რესურსების დახარჯვით. საწარმოს ეფექტიანობის გასაუმჯობესებლად მნიშვნელოვანია ბიზნესპროცესების სწორად აღწერა, წარმოებაში დანერგვა და მუდმივი მონიტორინგი. ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნესპროცესის მოდელირება ორგანიზაციებს საშუალებას აძლევს უკეთ გააცნობიერონ, გაანალიზონ და ოპტიმიზაცია გაუკეთონ თავიანთ საქმიანობას აღნიშნული მიმართულებით, რაც თავის მხრივ მნიშვნელოვანია ორგანიზაციის კონკურენტუნარიანობის და მდგრადი განვითარებისთვის. როგორც ჩანს მოდელირების შედეგებიდან, ინფორმაციული სისტემების და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების ბიზნეს-პროცესის ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად დამოკიდებულია შეფასების მეთოდების შერჩევის ალგორითმზე და მისი განხორციელების ხანგრძლივობაზე, ხოლო მოდელირების შედეგად შესაძლებელია დადგინდეს ეფექტიანობის შეფასების პროცესის პარამეტრები და რესურსები, როგორიც არის: ხანგრძლივობა, ღირებულება, რესურსების გამოყენება და სხვა. შემოთავაზებული ბიზნეს-პროცესი შესაძლებელია დანერგილ და გამოყენებულ იქნას ნებისმიერი ტიპის ორგანიზაციაში სადაც კი წარმოიშვება ინფორმაციული სისტემებისა და ტექნოლოგიების ეფექტიანობის შეფასების საჭიროება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 16 ლიტერატურა 1. a.k. information systems effectiveness measures: workforce 360 – the hr summit (2015) in chennai, india https://tech-talk.org/2015/03/10/information-systems-effectiveness-measures/ 2. безруков с.ю, иващенко т.и. методы оценки эффективности ис предприятия: журнал научный аспект (2013) https://na-journal.ru/1-2020-informacionnye-tekhnologii/2013-metody-ocenki-effektivnostiis-predpriyatiya 3. анисифоров а.б., анисифорова л.о. методики оценки эффективности информационных систем и информационных технологий в бизнесе: санкт-петербург. 2014. 97 стр. 4. მედეა თევდორაძე, ნინო ღუდუშაური, ნინო მელიქიძე. ორგანიზაციის it-სტრატეგიის შემუშავება . საერთაშორისო სამეცნიერო პრაქტიკული კონფერენცია “თანამედროვე გამოწვევები და მიღწევები ინფორმაციულ და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებში 2023”. 12-13 ოქტომბერი 2023 თბილისი, საქართველო. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის & გერმანიის გამოყენებით მეცნიერებათა დრეზდენის htw უნივერსიტეტი isbn 978-9941-512-06-3 შრომათა კრებული. თბილისი. საგამომცემლო სახლი “ტექნიკური უნივერსიტეტი”, გვ. 108-115 5. მ.თევდორაძე, ნ.წულუკიძე, ე.დადიანი, მ.სალთხუციშვილი, თ.რუხაძე, მ.ნებიერიძე. ინფორმაციული ტექნოლოგიების სტრატეგია. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, გამოცემა 2, 2019 (2021), სტუ-ს ბიბლიოთეკა cd – 6155, გვ.250 6. მ.თევდორაძე, მ.სალთხუციშვილი, ს.გოგოლაძე, თ.რუხაძე. ბიზნეს–პროცესების მართვის ინფორმაციული სისტემებისა და ტექნოლოგიების ეფექტიანობა და მისი გავლენა ორგანიზაციის საქმიანობაზე ბანკების მაგალითზე. მონოგრაფია. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. სტუ, თბილისი, 2017. სტუ–ს ბიბლიოთეკა, cd 3792, 181 გვ. 7. მ.თევდორაძე, მ.სალთხუციშვილი, თ.ჭიღლაძე, თ.რუხაძე, მოდელირების როლი ბიზნეს–პროცესების დაპროექტებასა და ოპრიმიზაციაში. მონოგრაფია, სტუ, თბილისი, 2017, სტუ–ს ბიბლიოთეკა, cd 3792, 137 გვ. 8. მედეა თევდორაძე, მარიამ ნებიერიძე, ეკატერინე დადიანი, მაია სალთხუციშვილი. მოდელებისა და მოდელირების გამოყენება ბიზნეს-პროცესების თეორიაში, საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალი ,ინტელექტი. 1(66) თბილისი-2020, 25-29 გვ. 9. მ.თევდორაძე, თ.რუხაძე, მ.სალთხუციშვილი, ნ.წულუკიძე, თ.ჭიღლაძე, ბიზნესპროცესების მართვის ინფორმაციული სისტემები (ნაწილები 1 და 2). სახელმძღვანელო გამოცემა 3 (2021). სტუ, თბილისი, 2017, სტუ–ს ბიბლიოთეკა, cd 3769. 451 გვ 10. https://www.bizagi.com/en/platform/modeler 11. მ.თევდორაძე, ე.დადიანი, მ.ნებიერიძე, დ.აფციაური, ვ.გუდავა. ორგანიზაციაში ინფორმაციული ტექნოლოგიების მართვის თანამედროვე მეთოდები. მეორე საერთაშორისო სამეცნიერო-ტექნიკური კონფერენცია „საინფორმაციო საზოგადოება და განათლების ინტენსიფიკაციის ტექნოლოგიები (isite’21). საქართველო, თბილისი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 17 20-22 მაისი, 2021. შრომები. მართვის ავტომატიზებული სისტემები, #1(32). თომი 2. გვ.71-75 12. lortkipanidze, n., & otkhozoria, n. (2024). navigating business excellence: the crucial role of information technology service management through best practice itil. georgian scientists, 6 (1), 120–124. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.15 13. зацаринный а.а., ионенков ю.с. (2022). некоторые аспекты оценки эффективности и качества информационных систем designing a business process for evaluating the effectiveness of the use of information technologies and systems abstract for successful functioning of organization, information technologies and systems must be properly selected/designed, implemented, and, no less importantly, their development must be proceeded properly. information technologies and systems are not introduced or developed spontaneously; their design/acquisition, processing, and development are carried out on the basis of an information technology strategy and, within its framework, information systems sub-strategy. it can be said that an integral and important part of the work at each stage of the life cycle of information technologies and systems is the assessment of their effectiveness. the effectiveness of information technologies and systems is assessed using various approaches and methods, focusing on different parameters. there are many types of parameters and their classification for the effectiveness assessing of information technologies and systems. in the paper it is discussed a classification of parameters according to which parameters are divided into two groups based on their evaluation methods: relative and absolute. relative evaluation is divided into the following groups: evaluation of task performance and labor productivity indicators, while absolute evaluation combines evaluation of operational, technical, and economic efficiency indicators. in the paper there are presented methods for assessing effectiveness based on these indicators. it is worth noting that the abundance of evaluation parameters and methods leads to certain problems in terms of their selection. each company chooses for itself what parameters and, accordingly, what methods to use to assess the effectiveness of information technologies and systems. in the paper it is payed special attention to the process of evaluating the effectiveness of information technologies and systems, which in turn must be conducted correctly and optimally. for this purpose, the development of a business process for assessing of the effectiveness of information technologies and systems, the construction of a business process model, its simulation, and the discussion of the results of this simulation are presented. keywords: information system and technologies functioning assessment, business process, business process modeling georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 241 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.13 fractional composition of melanoidin pigment tserodze nana1, tatiashvili leila2, tsiskarishvili rusudan3, dolidze liparit4, bolkvadze nona5, karkashadze nino6, uridia rusudan7 1phd in chemistry sciences, scientist of iv.javakhishvili tbilisi state university, p.melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia. nana.tserodze@tsu.ge; 2phd in chemistry sciences, scientist of iv.javakhishvili tbilisi state university, p.melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia. leila.tatiashvili@tsu.ge; 3phd in chemistry sciences, senior researcher of iv.javakhishvili tbilisi state university, p.melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia. rusudan.tsiskarishvili@tsu.ge; 4phd in chemistry sciences, senior researcher of iv.javakhishvili tbilisi state university, p.melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia. 5phd in chemistry sciences, associate professor of georgian technical university. tbilisi, georgia. nona.bolkvadze63@gmail.com 6phd in chemistry sciences, senior researcher of iv.javakhishvili tbilisi state university, p.melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia. nino.karkashadze@tsu.ge 7phd in biology sciences, senior researcher of iv.javakhishvili tbilisi state university, p.melikishvili institute of physical and organic chemistry, tbilisi, georgia; associate professor of european university, tbilis, georgia; orcid https://orcid.org/0009-0002-0685-2813 rusudan.uridia@tsu.ge, rusudan.uridia@eu.edu.ge abstract melanoidin complex formed as a result of interaction between protein amino acids and sugars consists not only of high-molecular compounds, but its important colored part is relatively low-molecular. based on the example of interaction between glycine labeled preparations and d-glucose, we set a goal of study the regularities of glycine carbon atoms inclusion into melanoidin polymers. carbon atoms of amino acid carboxyl group are quite actively included into melanoidin pigment composition and presumably, this occurs by means of products formed resulting from amadori rearrangement. in this regard, interesting results have been obtained resulting from study of polymeric products of maillard reaction going between d-glucose and 1-alanine. results of element analysis of polymers obtained by us (>3500 daltons) show that cn ratio, as one of the main parameters of these polymers, is smaller for products formed at ph8,0, than those formed at ph 5,8. such regularity, when cn ratio of melanoidin polymers decreases with increase of ph, is described for products of alanine and glucose interactions. at that, resulting from autoradiographic analysis of acidic hydrolysates of the mentioned melanoidin polymers, there was no free radioactive glycine found in these hydrolysates. thus, glycine is included georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 242 into polymer composition not in the form of united molecular chain, but as a molecule fragment. based on these data one may conclude that roughly 65% of methylene carbon and approx. 14% of carboxyl carbon of glycine molecule are incorporated into melanoidin polymers under conditions we have studied. the melanoidin polymer obtained at 100°c temperature and ph 5,8 reacts with glycine at ph 8.0, the melanoidin polymer obtained at 80°c temperature reacts with glycine at 100°c temperature etc. the degree of glycine labeled carbon’s inclusion into melanoidin is more highly influenced by ph change than by temperature rise. keywords: maillard reaction, melanoidin pigment, protein amino acids, melanoidin complex, alanine, glucose. melanoidin complex formed as a result of interaction between protein amino acids and sugars consists not only of high-molecular compounds, but its important colored part = 470 nm) is relatively low-molecular. for instance, as the study of products obtained resulting from glucose/glycine mixture heating (ph 5,5; 55°c) made clear, a share of relatively high-molecular fraction of colored products comprises approx. 10% only, while the rest falls to the share of low-molecular compounds (>3500 daltons) [1,2]. the similar study has been conducted on the system containing glucose/glycine and glucose/alanine mixtures on the phosphate buffer, at ph = 7 and when heated for 4 hours at 95°c temperature. it turned out that under these conditions, only a minor part falls to the share of colored high-molecular fractions (> 3000 daltons), while a coloration is mainly predetermined by low-molecular fraction [3]. martins [1] has studied the share of highmolecular fraction (>3500 daltons) in the melanoidin complex formed in the glucose/glycine model system at different temperatures and different phs. as is turned out, only 20% falls to the share of high-molecular fraction among the compounds, which provide absorption at 470 nm. using the similar technique, we have studied distribution of melanoidin pigment ( = 470 nm) between low-molecular (< 3500 daltons) and high-molecular (> 3500 daltons) fractions in the reaction medium obtained via interaction of m-aminobenzoic acid and dglucose. results are presented in fig. 1. [4] georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 243 fig. 1. melanoidin pigment ( = 470 nm) distribution between low-molecular (< 3500 daltons) and high-molecular (> 3500 daltons) fractions as a result of dialysis of reaction mixture obtained via interaction of m-aminobenzoic acid and d-glucose (reaction conditions: phosphate buffer, ph 7,0; 0,1m solutions, molar ratio: m-aminobenzoic acid / d-glucose = 1:1, temperature 100°c, duration – 20, 40, 60, 80, 100 and 120 minutes. dialysis conditions: dialysis bags manufactured from regenerated cellulose [spectrra/r®], which retains compounds with molecular mass > 3500 daltons; dialysis to the distilled water for 72 hours. distilled water was changed on a regular basis once in 12 hours, dialysis temperature was 15-18°c. quantitative determination of melanoidin was made at = 470 nm) 1 – low-molecular (< 3500 daltons) fraction 2 – high-molecular (> 3500 daltons) fraction based on the example of interaction between glycine labeled preparations and dglucose, we set a goal of study the regularities of glycine carbon atoms inclusion into melanoidin polymers [5]. we have used in the experiments the glycine preparations labeled with radioactive carbon (1 14c-glycine and 2 14 c-glycine), specific radioactivity of which was the same and equaled 3,0x108 becquerel/gram. reaction between d-glucose and 1 14cglycine or 2 14 c-glycines was carried out in the phosphate buffer (ph 5,8 or 8,0), at 100°c for 5 hours. using dialysis, melanoidin polymers (>3500 daltons) have been purified from low-molecular admixtures. we have determined 14c inclusion rate, ratio of c/n and 14c/n in purified melanoidin fractions. diagram of dialysis of melanoidin products formed at ph – 5,8 is given in fig. 2. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 244 fig. 2. diagram of final phase of melanoidin products’ dialysis; initial radioactivity of dialysis mixture is 3,37. 106 becquerel/g. the product obtained on the basis of: 1 – d-glucose and 214 c-glycine (ph 8.0); 2 d-glucose and 1 14c-glycine (ph 8,0); 3 – d-glucose and 214c-glycine (ph 5,8); 4 – d-glucose and 114 c glycine (ph 5,8). dialysis conducted in the regenerated cellulose membrane ( spectra/por®) 3. membrane retains compounds with molecular mass > 3500 daltons). regular change of distilled water every 12 hours, 15-18°c. diagram of melanoidin products’ dialysis shows that the rate of glycine carbon atoms’ inclusion into melanoidin polymers (> 3500 daltons) is notably higher in case of formation of these products at ph 8,0 (curves 1 and 2), than at ph 5,8 (curves 3 and 4). such regularity is explained by the fact that a number of protonized glycine amino groups increases and the capacity to interact with glucose goes down with decrease of ph. as we mentioned above, as a result of decay according to strecker scheme (synthesis) h-cho and 14co2 are formed along with 114c, while h-14cho and co2 are generated along with 2 14c. the number of labeled carbons included into melanoidin pigment is far more in case of 214c-glycine, than of 114c-glycine (figure 2). this points at the fact that methylene carbon of glycine is mainly incorporated into melanoidin pigment composition; presumably, such inclusion takes place by means of formaldehyde formed resulting from amino acid decay. there are multifarious ways of such inclusion [2]. based on the -amino acid decay mechanism according to strecker, one had to presume that carbon atoms of amino acid carboxyl group would not be included into melanoidin pigment composition. however, as the curve 2 shows, such inclusion occurs and very intensely at that. this is evidenced by the curves 2 and 4 (figure 2). thus, carbon atoms of amino acid carboxyl group are quite actively included into melanoidin pigment composition and presumably, this occurs by means of products formed resulting from georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 245 amadori rearrangement. in this regard, interesting results have been obtained resulting from study of polymeric products of maillard reaction going between d-glucose and 1alanine [3]. in particular, a polymeric fraction ( 1600 daltons) has been obtained using labeled glucose and alanine in maillard reaction. with the use of 13c mp it has been established that alanine c1 and c2 atoms are included into polymer, while glucose c1 atom is in the form of substituted methyl group. these data coincidence well with results of the curve 2 shown in figure 1 and curves 2 and 4 demonstrated in figure 2. results of element analysis of polymers obtained by us (>3500 daltons) show that cn ratio, as one of the main parameters of these polymers, is smaller for products formed at ph8,0, than those formed at ph 5,8 (table 1). such regularity, when cn ratio of melanoidin polymers decreases with increase of ph, is described for products of alanine and glucose interactions [6]. table 1 element analysis data of dialysed melanoidin polymers (> 3500 daltons) melanoidin polymers (>3500 daltons), obtained from: c/n 14c/n d-glucose (0,015m) and 14 c glycine (0,015m), ph 5,8; (phosphate); 100°c, 5 hours 11.5 0.7 d-glucose (0,015m) and 2 14c-glycine (0,015m), ph 5,8; (phosphate); 100°c, 5 hours 11.2 1.1 d-glucose (0,015m) and 14c-glycine (0,015m), ph 8,0; (phosphate); 100°c, 5 hours 9.3 0.7 d-glucose (0,015m) and 2 14c-glycine (0,015m), ph 5,8; (phosphate); 100°c, 5 hours 9.7 1.1 14cn ratio shows the degree of inclusion of nitrogen and labeled carbon of glycine molecule into melanoidin polymers (table 1). for glycine molecules this ratio cn = 1,7, while in all polymeric products studied by us, the degree of glycine carbon atoms inclusion is lower. at that, resulting from autoradiographic analysis of acidic hydrolysates of the mentioned melanoidin polymers, there was no free radioactive glycine found in these hydrolysates. thus, glycine is included into polymer composition not in the form of united molecular chain, but as a molecule fragment. based on these data one may conclude that roughly 65% of methylene carbon and approx. 14% of carboxyl carbon of glycine molecule are incorporated into melanoidin polymers under conditions we have studied. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 246 table 2 inclusion of 2 14c-glycine carbon atoms into composition of dyalised polymeric melanoidin (>3500 daltons) (melanoidin : glycine = 300 mg : 0,1 mmol, glycine specific radioactivity = 3,0. 106 becquerel/g) initial melanoidin polymer (>3500 daltons), obtained from: reaction conditions final melanoidin polymer (>3500 daltons) d-glucose (0,03 m) and glycine (0,03 m) ph 5,8; (phosphate); 100°c, 5 hours ph 8,0 (phosphate) 420 impulse per min/mg d-glucose (0,03 m) and glycine (0,03 m) ph 5,8; (phosphate); 100°c, 5 hours ph 5,8 (phosphate); 100°c, 5 hours 170 impulse per min/mg d-glucose (0,03 m) and glycine (0,03 m) ph 5,8; (phosphate);100°c, 5 hours ph 5,8 (phosphate); 100°c, 5 hours 90 impulse per min/mg d-glucose (0,03 m) and glycine (0,03 m) ph 5,8; (phosphate); 100°c, 5 hours ph 8,0 (phosphate); 100°c, 5 hours 130 impulse per min/mg table 2 data show that under the conditions different from those of melanoidin polymers receipt, these polymers may react with additional amount of glycine. for instance, the melanoidin polymer obtained at 100°c temperature and ph 5,8 reacts with glycine at ph 8.0, the melanoidin polymer obtained at 80°c temperature reacts with glycine at 100°c temperature etc. at the same time, the degree of glycine labeled carbon’s inclusion into melanoidin is more highly influenced by ph change than by temperature rise (table 2). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 247 reference: 1. martins s.i. f. s. unravelling the maillard reaction network by multiresponse kinetic modelling. ph. d. thesis, wageningen university. the netherlands. 2003. 2. wedzicha b.i., kaputo m. t. melanoidins from glucose and glycine: composition, characteristics and reactivity towards sulphite ion. food chemistry, 1992,43, 359367. 3. feather m.s., huang r.d. some studies on a maillard polymer derived from lalanine and d-glucose. in amino-carbonil react. food and biol. syst. proc. 3rd int. symp. maillard react., susono, 1985. tokio, amsterdam, 1986, 183-192. 4. n. g. karkashadze, r. z. uridia, n. p. tserodze, l. t. tatiashvili, s. a. gvidani, n. t. boikvadze and l. a. dolidze. n-glycosylation of proteins. world journal of advanced research and reviews, 2025, 26 (01), 3570-3575. doi: https: // doi.org/10.30574/ wjarr. 2025. 26. 1. 1348 5. kublashvili r.l., ugrekhelidze d. sh., incorporation of glycine carbon atoms into melanoidin polymers chemistry of natural compounds 2005, v. 41, 3, 336-339. 6. hayashi t., namiki m. role of sugar fragmentation in an early stage browning of amino carbonyl reaction of sugar with amino acid. agric. biol. chem., 1986, 50, 1965-1970. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 503 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.45 , ; . , „u“ h . . , , . : , , , . 1. , xx . 1902 , (tryggve larssen), "u" . "u" " ". 1914 , , . „u“ „z“ ( .1). "u" : , [1,2]. . . "z" : , . . “: , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 504 . , . , . 2. , . . . , . . : ; ; [3,4]. . , . , — , . , — . m_u m/ _n m_z (1) mu m/yn*mz m_u m_z — ; m — ; _n— . m_p/w_cm r_y m (2) mp/wcm rym m_p — ; w_cm — ( ); r_y — ; m — . , , , . , , . : ; ( . , ) ; . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 505 , — , ( ) . , . , 4 , . , : (embedment depth); ; ( ) . geo5. gu-21n, 12.0 . , . : : 19.67 kn/m : 29.66 knm/m : 7.3 geo5 : 3.6 , – ( 8.0 ) : : 216.6 kn/m : 207.33 knm : 10.2 , . , , . , 5 , . , geo5 . : ; 600 ; . 1. 4 : georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 506 4 . 12 . vl605. . 1. .2. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 507 .3. i : 98,11 ; 277,4 104,8 . 12 104,8 , , . . ii : , , . 4 . . .4. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 508 .5. iii . .6. geo5 , , , , . 7 . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 509 3. , 15 . lira sapr, 15 1,2 , , . . , , ( , ) . 1. // n4(64), ,2022. .51-57. 2.gurgenidze b., giorgobiani i. the role of the steel pile sheets in building base reinforcement// agg+journal for architecture, civil engineering, geodesy and related scientific fields 2023_11(1)-p.p. 110-121 gurgenidze b., kipiani g. the role of steel pile sheets in building bast reinforcement// book of absrtracts xiv annual international meeting of the georgian mechanical union 29.08.202331.08.2023 poti p.96. 4.gurgenidze b. narandyan chimines in industrial and civil engineering// international scientific and technical conference “problems of applied mechanics” dedicated to the 95th anniversary og the academy corresponding member irakli ghudushauri” book of abstract. 15-16 may,2023.p.p.58-59. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 510 selection of protective structural systems for new construction in densely populated areas beka gurgenidze georgian technical university abstract georgia has a diverse relief and complex geological conditions, high seismic activity, frequent mudflows and landslides. in these conditions, it is necessary to use technologies that ensure both economic efficiency and the stability and safety of engineering structures. particularly noteworthy is the densely populated urban environment, where ensuring safety and stability is associated with many difficulties and costs: the process of installing sheet piles is accompanied by high levels of noise and vibration, limited working area, specific conditions of a particular construction environment, etc., which requires additional work and, of course, increased costs. for the last 10 years in georgia, the technology of screw mounting has been intensively implemented. pile pile is a metal sheet that, when driven into the ground, forms a kind of iron curtain that performs the function of a protective barrier and is used in the construction of temporary and permanent structures. sections provide maximum strength at minimum costs. the construction of connecting beams allows you to fasten them with clamps or bury them, creating a solid wall consisting of connected sections. however, it should be noted that there are many obstacles: insufficient development of theoretical and practical studies, implementation of international standards, which significantly complicates the wider implementation of technology and its development. despite these disadvantages, larsen piles are used both in temporary and permanent structures: in the retaining walls of pits, in strengthening the banks of rivers, in the construction of ports, in the construction of roads and bridges, and especially in the implementation of safe construction works in historical and densely populated fullpdf070412025.pdf acute respiratory distress syndrome in pregnant women: etiology, pathogenetic and clinical features tamara megrelishvili department of infectious diseases, tbilisi state medical university; the first university clinic, tbilisi state medical university tbilisi, georgia acute respiratory distress syndrome (ards) is a rare but severe condition occurring during pregnancy and the peripartum period. it may result from pregnancy-associated risk factors or from the heightened susceptibility to respiratory complications during gestation. diagnosis is based on clinical presentation, arterial blood gas analysis, chest x-ray, and computed tomography findings. management of ards in pregnancy involves a multidisciplinary approach including lung-protective ventilation (lower tidal volumes, higher respiratory rates, and positive end-expiratory pressure titration), maintenance of negative fluid balance, use of neuromuscular blocking agents, prone positioning, inhaled nitric oxide, high-frequency oscillatory ventilation, extracorporeal membrane oxygenation (ecmo), extracorporeal carbon dioxide removal, corticosteroid therapy, and supportive care. at the first university clinic of tsmu during the covid-19 pandemic (2020 2022), 8055 patients were treated, and 6.55% of cases occurred 6.55%. among them are presented 1841 pregnant women, only 52 patients (2.8%) required intensive or critical care, due to complications such as pneumonia leading to acute respiratory failure, ards, and 8 deaths (0.7%) were recorded. major risk factors included obesity, age>35 years, and pre-existing comorbidities. complications observed among pregnant women with covid-19 included pneumonia, pulmonary fibrosis, acute respiratory failure, respiratory distress, multiple organ dysfunction, cytokine storm, and sepsis. the disease course was mild to moderate in most cases, while severe cases accounted for 3.5%. fatal outcomes were associated primarily with the development of ards and pulmonary fibrosis. cesarean delivery was performed based on predictors of disease progression. only one case of vertical transmission of sars-cov-2 was identified. during 2022-2024, 30 pregnant women were admitted with viral pneumonia complicated by acute respiratory failure. among them, 17 were confirmed to have influenza a virus infection by pcr testing. none of these patients developed ards, and no deaths cases occurred. the favourable outcomes were attributed to the timely inclusion of antiviral agents in combination with pathogenic and symptomatic therapy. keywords: acute respiratory distress syndrome, pregnancy, arterial blood gas, corticosteroids, sarscov-2. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 469 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.44 thermogravimetric analysis of biocomposites based on yucca gloriosa modified with organic compounds mariam mtchedlishvili1 , lali tabatadze2, david gventsadze3, antonina mskhiladze4, levan londaridze5 1phd student. sokhumi state university, faculty of natural sciences, mathematics, technologies and healthcare, department of chemistry. politkovskaya st. 61, tbilisi, 0186, georgia. marimchedla12@gmail.com; 2associate professor, sokhumi state university, faculty of natural sciences, mathematics, technologies and healthcare, department of chemistry. politkovskaya st. 61, tbilisi, 0186, georgia. l.tabatadze@sou.edu.ge; 3researcher, ivane javakhishvili tbilisi state university, r. agladze institute of inorganic and electrochemistry. mindeli st. 11. tbilisi, 0186, georgia. david.gven@gmail.com 4associate professor, sokhumi state university, faculty of natural sciences, mathematics, technology and healthcare, department of chemistry. politkovskaya st. 61, tbilisi, 0186, georgia. a.mskhiladze@sou.edu.ge, 5phd student, ivane javakhishvili tbilisi state university, faculty of exact and natural sciences, department of chemistry, i. chavchavadze ave. 3, tbilisi, 0179, georgia. levan.londaridze96@gmail.com abstract in recent years, much attention has been paid to the efficient use of renewable plant materials in industrial and chemical technologies. at the present stage, the use of agricultural and household waste to obtain expensive industrial products is one of the pressing issues of the consumer market. like other developing countries, georgia has the opportunity to use local natural raw materials and commercially unsuitable polymer waste to produce various products with different performance properties. the article reviews thermosgravimetric studies of biomaterials modified with organic silicon and polymer compounds from plant fiber ("yucca gloriosa"). several studies of thermal decomposition properties of various biopolymer composites reinforced with natural fibers were conducted. thermogravimetric analysis (tga) showed the effect of organic compounds on the thermal stability of the composite material. the modification improved the physical and mechanical properties of the samples. keywords: environmental protection, renewable raw materials, recycled polymers, biocomposite, thermogravimetric analysis georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 470 introduction plant raw materials (biopolymer derivatives) are an inexhaustible renewable resource. derivatives of sulfur, silicon, nitrogen and other carbohydrates with unique properties (bioavailability and membrane permeability) are widely used in pharmaceutical and food technologies, as well as in medicine. the most common polysaccharide in the plant kingdom is cellulose, which is part of the intercellular matrix of higher plants and serves as a structural material. provides high mechanical strength and elasticity of plant tissues. the -configuration of the anomeric carbon of cellulose determines the linear structure of the cellulose macromolecule, which in turn leads to the formation of hydrogen bonds both within the chain and between adjacent chains. this structure of the polymer chain provides high mechanical strength, insolubility in water and chemical inertness, which makes cellulose the best material for building plant cell walls [1-7]. therefore, it is important to use environmentally friendly and renewable cellulose-containing biomass for the production of composite materials in the industrial sector [8]. the aim of the study is to develop innovative technologies for the production of biocomposite materials from the point of view of environmental safety. the research group obtained a biocomposite material with commercial properties, safe for health (without formaldehyde) using a simple and inexpensive technology (hot pressing method), in which phenolic resins were replaced by a non-toxic polymer material secondary isotactic polypropylene and highstrength fibers of "yucca gloria" [9-10]. thermogravimetric analysis (tga) methods are used to study polymeric materials and composites. tga measurements provide valuable information that can be used to select materials for specific end-uses, predict product performance, and improve product quality. tga measures the amount and rate (speed) of change of mass of a sample as a function of temperature. the measurements are used to determine the thermal and/or oxidative stability of materials, as well as their composite properties [11]. knowing the stability temperatures of compounds based on their weight, changes in the temperature dependence is another factor to consider regarding the effectiveness of chemical treatments for the purpose of synergizing the chemical bonding between the natural fiber with polymer matrix or with the synthetic fibers [12]. methodology ftir spectrometric research was carried out on a shimadzu “irspirit” device. wavelength 4000-600 cm-1, mode uatr; the microstructure of the biocomposite was studied using an optical trinocular microscope with a euromex me 2665 digital camera. thermogravimetric analysis of the developed composite materials was carried out on the tg209f3 "tarsus" installation under atmospheric air conditions, the temperature rise range was 10 degrees/minute, corundum -al203 was used as a thermally inert substance. thermal analysis was carried test used to evaluate chemical, physical, and structural changes in a material due to a temperature change. the physical and mechanical characteristics of the biocomposite developed by the hot pressing method, modified with 40, 60 and 80% polypropylene and treated with tetraethoxysilane from "yucca gloriosa", were studied. to study the physical and mechanical characteristics of the developed samples, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 471 standard pressure forms of water absorption were used; heat resistance, dependence of softening on t0 were determined according to "vika"; the ultimate strength in bending and longitudinal bending, as well as impact toughness were studied. results and discussion the resulting samples (tab. 1.) are characterized by lightness (in the range from 991 to 1178), high compressive strength (41.2-76.6 mpa) and relatively high impact strength (7-12.5 kj/m2). it should be noted here that the impact strength of the resulting composites with mineral fillers based on isotactic polypropylene does not exceed 7.0 kj/m2, which confirms that in our case yucca fibers are a reinforcing element. with high filling, the water absorption of materials is 2-5%. modification of these materials with 5% tetraethoxysilane liquid reduced the rate of water absorption by 1.5-2 times, and the strength properties improved by 10-15%. table 1. composite relative density, kg/m3 compression strength, mpa impact viscosity, kj/m2 water absorption, % samples pp + ygf 40 wt % 991 66,0 8,8 0,1 2 pp + ygf 60 wt.% 1090 53,5 9,5 2,0 3 pp + ygf 80 wt.% 1175 41,2 7,7 6,5 4 pp + ygf 40 wt.% modified with teos 5 wt.% 1010 76,6 12,0 0,1 5 pp + ygf 60 wt.% modified with teos 5 wt.% 1054 56,3 12,5 1,2 6 pp + ygf 80 wt.% modified with teos 5 wt.% 1170 45,4 8,9 5,1 table 1. physical and mechanical properties of the samples pp + ygf 40, 60, 80 wt.% and pp + ygf 40, 60, 80 wt.% modified with teos 5 wt.%. chemical composition of bioorganic composite materials studied by ftir spectroscopy (sample 6.). in the ftir spectrum (cm-1, , m.n.), in the 80% modified sample (pp + ygf 80 wt.%) modified with teos 5 wt.%, a characteristic absorption band of the oh group can be observed in the region of 3000–3500 cm-1; the absorption band in the region of 2839, 2874 cm-1 is characteristic of the valence bond of the –ch2– group (standing at the c6 carbon atom); the absorption bond at 2948 cm-1 is characteristic of the vinyl group (-ch=ch2); 1373 cm-1 (a mixture of aromatic glasses); 1454 cm-1 (-ch2propylene); 1620-1680 cm-1 (c=c); due to the substitution of the aromatic group, an overlap has occurred, so the absorption band of the (c=o) group is not visible; 2339 and 2362 cm-1 regions show georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 472 impurities of aromatic and aliphatic nitriles; in the region of 1161 cm-1 a characteristic absorption bond of the (si – o) bond is observed; 900-1034 cm-1 (c-o-c); 700-600 cm-1 (si-c). figure 1. fig. 1. sample 6. ftir spectrum of pp + ygf 80 wt.% modified with teos 5 wt.% thermal destruction of samples (4.5.6) prepared on the basis of "yucca slavnaya" was studied by thermogravimetric analysis, which was observed using tg, dta, dtg curves (fig. 2-4). for thermogravimetric analysis, the samples were heated from room temperature to 250°c-500°c. the temperature was selected based on the chemical structure of the biopolymer containing "yucca slavnaya". since the material is of organic origin, the mass loss of each of them at 500 degrees was approximately >90%. in the cases of samples 4.5 and 6, the materials exhibit thermal stability up to 250 degrees. observation of the tg curve clearly shows that the main mass loss occurs between 250 and 350 degrees, which reflects the thermal-oxidative destruction of the material. this point of view is confirmed by the dta curve, which records the exothermic effect (265, 321 degrees). meanwhile, the peak of the dtg curve (314 degrees) clearly shows the temperature at which the reaction rate of thermal-oxidative destruction was maximum. in the temperature range from 250 to 425 degrees celsius, the initial mass loss of sample 6 was approximately 84%. the cases of sample 4 and sample 5 were approximately similar to each other, which is explained by the similarity of their composition. conditionally by zones: zone i 25-2500, zone ii 250-3500 and zone iii 350-5000, it can be said that in the second zone the main loss of mass occurs, which on average is 50-65%, at 500 degrees for each of them (example 4.5). ) losses (except for sample 6) amounted to about 95% (table 2.). example 6 was different: mass loss was 10% up to 250 degrees, which may be due to the removal of volatile substances or moisture. at the same time, the main mass loss is in the range of 250-350 degrees, which is about 41%. in the case of samples 4.5 it is interesting to note that the min. mass loss of samples 4.5 peak (sample 5. -437.5; and sample 4. -443.3 degrees) is almost the same, the exception is the rapid decrease in mass of sample 6, which is recorded as an exothermic effect, a technical defect is excluded, georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 473 most likely, there is some critical temperature at which rapid oxidation of any filler or binder contained in it occurs, or some mass loss event occurs. figure 2. fig. 2. sample 4. pp + ygf 40 wt.% modified with teos 5 wt.% figure 3. fig. 3. sample 5. pp + ygf 60 wt .% modified with teos 5 wt.% georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 474 figure 4. fig. 4. sample 6. pp + ygf 80 wt.% modified with teos 5 wt.% table 2. samples thermogravimetric analysis % i zone ii zone iii zone iv zone 25-2500c 250-2700c 250-3500c 400-4980c tg dta tg dta tg dta dtg dta sample 4. pp+ygf 40 wt.% modified with teos 5 wt.% mass change -4.91% residual mass 95.58% peak 264.30c area -170.043k*s mass change -70.39 % residual mass 25.15% peak 322.40c area -268.283 k*s residual mass -4.57% (498.00c) peak 443.30c, -7.6k area -201.544 k*s peak 386.70 c, -1.8k sample 5. pp + ygf 60 wt.% modified with teos 5 wt.% mass change -12.36% residual mass 87.6% peak 265.00c, -6.6k mass change -83.68% residual mass 3.96% peak 321.40c, -4.7k residual mass -6.71% (497.90c) peak 386.70c, -1.8k peak 437.50 c -7.0k sample 6. pp + ygf 80 wt.% modified with teos 5 wt.% mass change -2.14% residual mass 98.00% mass change -41.34% residual mass 56.66% residual mass 54.38% (498.30c) peak 400.40c, -4.9k area -226.792 k*s peak 386.70c -1.8k table 2. of the samples 4,5,6 (pp + ygf 40, 60, 80 wt.% modified with teos 5 wt.%) mass loss depending on temperature georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 475 scheme 1. samples 4-5; sample 6 scheme 1. of the samples 4,5,6 (pp + ygf 40, 60, 80 wt.% modified with teos 5 wt.%) graphical analysis conclusion the article discusses the technologies for processing renewable plant raw materials and secondary polymer products in order to obtain thermoplastic and thermosetting samples manufactured using new, simple and inexpensive technologies for use in industrial production (construction, furniture, home design). new bio composite materials free from formaldehyde have been obtained based on renewable plant raw materials and recycled polymers with improved physical and mechanical properties, high environmental friendliness and simple production technology, meeting modern and international requirements for similar materials. the modification of organic compounds improved the physical and mechanical characteristics of the developed biomaterial. the polymer matrix decomposes in between the range of 300 and 500 °c. either for structural or non-structural applications, other potential strategies for the thermal stability improvement for composite structures with chemically treated natural fiber-reinforced polymer composites are hybridizing with synthetic fibers. thermogravimetric analysis (tga) revealed the influence of chemical compounds on the thermal stability of bioorganic composite materials. 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 500 w ei gh tl os s, % t thermogravimetric analysis georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 476 literature 1. nicola careddu, giampaolo siotto, riccardo siotto, caterina tilocca. from landfill to water, land and life: the creation of the centre for stone materials aimed at secondary processing. j. resources policy, 2013. v. 38(3), p. 258-265. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/s0301420713000378 2. sidamonidze n. n., tabatadze l. v., vardiashvili r. o., nutsubidze m. o., iremashvili d. j., chachua e. i., shengelia n. g. (2023) hydrosulphurisation reactions of allyl derivatives of altropyranose with mercaptans. j. oxidation communications, 47(2):337-344. https://scibulcom.net/en/journal/0209-4541/issue/2023-46-2/ 3. tabatadze l. v., sidamonidze n. n., pirveli n. o., gakhokidze, r. a. (2005) synthesis of certain s-containing disaccharide derivatives. j. chemical natural compounds. 41(5):592-593; https://doi.org/10.1007/s10600-005-0215-7 4. tabatadze l. v., gakhokidze r. a., lomtatidze z sh., sidamonidze n. n., sabauri n. a. (2007) synthesis and antimicrobial activity of sulfur-containing glycosides. j. pharmaceutical chemistry this link is disabled. 41(8):407–408. 5. sidamonidze n. n., tabatadze l. v., vardiashvili r. o., nutsubidze m. o., iremashvili d. j., chachua e. i., shengelia n. g. (2023) hydrosulphurisation reactions of allyl derivatives of altropyranose with mercaptans. j. oxidation communications, 47(2):337-344. https://scibulcom.net/en/journal/0209-4541/issue/2023-46-2/ 6. sidamonidze, n.n., tabatadze, l.v., vardiashvili, r.o. (2022) condensation reactions of 1-chloro2,3,4-tri-o-acetyl-l-arabinopyranose and 1-chloro-2,3,4-tri-o-acetyl-l-rhamnopyranose with -pyrrolidone and -caprolactame. oxidation communications. 45(4), 628–634. https://scibulcom.net/en/article/ido5qnqhp0kpfatsbxe1 7. sidamonidze, n.n., gakhokidze, r.a., vardiashvili, r.o., gelovani, t.d., tabatadze, l.v. (2023) synthesis and biological activity of some derivatives of n-glycosylamines. oxidation communications. 46(1), 87–95. https://scibulcom.net/en/article/68tkrjxr3gcy4tllszhi 8. ahmed tara; mouhja bencharki; angelique gainvors-claisse; françoise bersin; omar jbara; sébastien rondot. investigating degradation in extrusion-processed bio-based composites enhanced with clay nanofillers. j. biomass 2024, 4(3), 658-670; https://doi.org/10.3390/biomass4030036 9. salthammer, t.; mentese, s.; marutzky, r. formaldehyde in the indoor environment. chem rev. 2010, 110(4), 2536–2572. doi: 10.1021/cr800399g 10. turkadze, ts.; gventsadze, d.; mumladze, t.; gorgodze, g.; bochoidze, i. characterization of polypropylene composite reinforced on bio-waste from the production of tung oil. environmental research, engineering and management, 2023, 79(4), 29–38. issn: 1392-1649. doi:10.5755/j01.erem.79.4.33393 11.n. m. nurazzi; m. r. m. asyraf; m. rayung; m. n. f. norrrahim; s. s. shazleen; m. s. a. rani; a. r. shafi; h. a. aisyah; m. h. m. radzi; f. a. sabaruddin; r. a. ilyas; e. s. zainudin; k. abdan. thermogravimetric analysis properties of cellulosic natural fiber polymer composites: a georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 477 review on influence of chemical treatments. polymers 2021, 13(16), 2710; https://doi.org/10.3390/polym13162710 , " " 1, 2, 3, 4, 5 1 . , , , , . . 61, , 0186, . marimchedla12@gmail.com; 2 , , , , , . . 61, , 0186, . l.tabatadze@sou.edu.ge; 3 , , . . . 11. , 0186, . david.gven@gmail.com; 4 , , , , , . . 61, , 0186, . a.mskhiladze@sou.edu.ge 5 , , , , . 3, , 0179, . levan.londaridze96@gmail.com : . . , . ("yucca gloriosa"). . (tga) . . : , , , , . microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 96 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.09 ნერვული მიკროგარემოს რემოდელირების თავისებურებები საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიასა და ბრტყელუჯრედოვან კარცინომაში გიორგი-ჯემალ გოგიტიძე1; შოთა კეპულაძე2; გიორგი ბურკაძე3 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; გინეკოლოგი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგანატომი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, პროფესორი; orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 აბსტრაქტი მიუხედავად იმისა, რომ ეპითელიუმის დისპლაზიასა და hpv ინფექციას ცენტრალური როლი უჭირავს საშვილოსნოს ყელის კარცინოგენეზში, სტრომული მიკროგარემოს ცვლილებები და ნერვული რემოდელირება ჯერ კიდევ ყველაზე ნაკლებად შესწავლილ სფეროდ რჩება. ჩვენი კვლევა შეისწავლის პერიფერიული ნერვული ბოჭკოებისა და ბუნებრივი მკვლელი უჯრედების (nk cells) განაწილებას საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიისა და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის სპექტრში. საშვილოსნოს ყელის ორმოცდახუთი ნიმუში (9 ნორმალური, cin1, cin2, cin3 და scc) დამატებით შეიღება pgp9.5, s100, cd56 და cd34-ის ანტისხეულების გამოყენებით. ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივე, ნერვული ბოჭკოს მაქსიმალური დიამეტრი და დაშორება ბაზალური მემბრანიდან რაოდენობრივად, ხოლო s100 და cd56 ექსპრესია ნახევრად რაოდენობრივად იქნა შეფასებული. დაფიქსირდა pgp9.5-დადებითი ნერვული ბოჭკოების პროგრესული ზრდა cin1-დან scc-მდე, რასაც ასევე თან ახლავს ნერვული ბოჭკოების დიამეტრის გაზრდა. s100 ექსპრესია მომატებული იყო განსაკუთრებით hpv-დადებით cin3 და scc შემთხვევებში. ნერვული ბოჭკოების პერიეპითელური კლასტერირება საგრძნობლად მომატებული იყო მაღალი ხარისხის დაზიანებებში, რაც მიუთითებს ადრეულ პერინეოპლაზიურ ნერვულ რემოდელირებაზე. ნერვული ბოჭკოების ჰიპერტროფია პროგრესულად მატულობდა დისპლაზიის მატებასთან ერთად. ნაწილი ბოჭკოების არის ჩვეულებრივი ნაწილი კი ნეოანგიოგენეზის შედეგად მიღებული ნეიროგენეზური ბოჭკოები. cin3 და scc შემთხვევებში nk (ბუნევრივი მკვლელი უჯრედები) მკვეთრად შემცირებულია, რაც იმით აიხსნება, რომ ამ ეტაპზე დომინირებს ნეონეიროგენეზური ბოჭკოების არსებობა. თავდაპირველად დისპლაზიის დაბალ ხარისხის შემთხვევებში ჰიპერტროფიასთან ერთად მატულობს nk უჯრედების ჰიპერპლაზია თუმცა cin3 და scc შემთხვევებში მისი რაოდენობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 97 მინიმალურია. რაც შესაძლოა წარმოადგენდეს ნეირორეგულაციიდან გაქცევის/სიმსივნის იმუნური სისტემისაგან გაქცევის გამოვლინებას. აღნიშნული შედეგები შესაძლოა სამომავლოდ გამოყენებული იქნას იმუნოთერაპიული საშუალებების დახვეწასა და nk-ტარგეტული საშუალებების შემუშავებაში. საკვანძო სიტყვები: საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია, pgp9.5, s100, cd56, ნერვული რემოდელირება, hpv, საშვილოსნოს ყელის კიბო, სიმსივნის მიკროგარემო. შესავალი საშვილოსნოს ყელის კიბო მსოფლიოს მასშტაბით კვლავ მეოთხე ადგილზეა ქალთა პოპულაციაში. globocan 2020-ის მიხედვით, ყოველწლიურად აღირიცხება საშვილოსნოს ყელის კიბოსთან დაკავშირებული 600,000-ზე მეტი ახალი შემთხვევა და დაახლოებით 340,000 ლეტალური გამოსავალი[1]. ინციდენტობის ტვირთი ყველაზე მნიშვნელოვანია დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში, სადაც ორგანიზებული სკრინინგისა და hpv ვაქცინაციის პროგრამები შეზღუდულია. საშვილოსნოს ყელის კარცინომის განვითარება მტკიცედ არის დაკავშირებული მაღალი რისკის მქონე ადამიანის პაპილომავირუსის (hpv) მუდმივ ინფექციასთან, ძირითადად hpv16 და hpv18 ტიპის, რომლებიც დაკავშირებულია შემთხვევების 70%-ზე მეტთან[2]. საშვილოსნოს ყელის კარცინოგენეზი მიჰყვება საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin) კარგად განსაზღვრულ წინამორბედ გზას, რომელიც ჰისტოლოგიურად კლასიფიცირებულია სამ ხარისხად cin1 (მსუბუქი დისპლაზია), cin2 (ზომიერი დისპლაზია) და cin3 (მძიმე დისპლაზია ან კარცინომა in situ). ეს სპექტრი ასახავს ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის პროგრესირების მზარდ რისკს. მიუხედავად იმისა, რომ ვირუსული ონკოგენის ექსპრესია (e6/e7) და მასპინძელი უჯრედის გენომური არასტაბილურობა პროგრესირებისას კრიტიკული მოლეკულური მოვლენებია, მზარდი მტკიცებულება ვარაუდობს, რომ ცვლილებები სიმსივნის მიკროგარემოში იმუნური, სტრომული, სისხლძარღვთა და ნერვული ელემენტების ჩათვლით აქტიურ როლს თამაშობს ამ ტრანსფორმაციის მოდულაციაში[3]. მიუხედავად იმისა, რომ იმუნური სისტემის ზედამხედველობის აცილებამ და ანგიოგენეზმა მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო საშვილოსნოს ყელის კიბოს კვლევაში, ნეოპლასტიურ პროგრესირებაში ნერვული რეგულაციისა და სტრომული ინერვაციის როლი დიდწილად შეუსწავლელია. თუმცა, მზარდი კვლევები სიმსივნეების სხვადასხვა ტიპებზე პროსტატის, სარძევე ჯირკვლის, პანკრეასის, თავ-კისრის კიბოს ჩათვლით ასახავს სხვადასხვა ინტენსივობის ნეიროგენეზს, რომელიც განისაზღვრება როგორც სიმსივნის სტრომაში ახალი ნერვული ბოჭკოების დაგროვება ან წარმოქმნა, როგორც კიბოს ბიოლოგიის ძირითადი კომპონენტი. ასეთი ცვლილებების აქტუალობამ საშვილოსნოს ყელის დაზიანებებში, განსაკუთრებით კიბოსწინარე დისპლაზიიდან ინვაზიურ დაავადებაზე გადასვლისას, სულ ახლახან მიიპყრო მკვლევართა მზარდი ინტერესი[4]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 98 ნეირორეგულაცია ავთვისებიან სიმსივნეებში ეხება, როგორც ნერვული ბოჭკოების უშუალო არსებობას და სტრუქტურულ რემოდელირებას სიმსივნის მიკროგარემოში, ასევე კიბოს უჯრედებსა და ნერვულ ელემენტებს შორის არაპირდაპირ კავშირს. სოლიდური სიმსივნის კონტექსტში, მიკროგარემო ხშირად განიცდის პერინევრულ ინვაზიას (pni) ან პერინეოპლაზიურ ნერვულ რემოდელირებას, სადაც ნერვული ბოჭკოები გროვდება, გაფართოებულია ან გადაადგილდება სიმსივნის ზრდის მხარდასაჭერად[5]. კიბოს მრავალ მოდელში, მათ შორის პროსტატის, კუჭისა და პანკრეასის კიბოს, ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივე (nfd) დაკავშირებულია სიმსივნის ავთვისებიანობის ხარისხთან, ინვაზიასთან, ტკივილის სიმძიმესთან და პროგნოზთან. მაგალითად, პროსტატის კიბოს კვლევებმა გამოავლინა პერინევრული ინვაზია, როგორც ცუდი შედეგის დამოუკიდებელი პროგნოზირებიის ფაქტორი, ხოლო პანკრეასის კიბოს დროს, ჭარბი ინერვაცია დაკავშირებულია ნერვული პლასტიურობისა და მკურნალობის მიმართ წინააღმდეგობის გაზრდასთან[6]. თუმცა, საშვილოსნოს ყელის კიბოს დროს, ნეირონული ინფილტრაციის, რემოდელირების ან ნეოფორმაციის არსებობას კიბოსწინარე სტადიაზე შეზღუდული ყურადღება ექცევა. მიუხედავად ამისა, ჰისტოლოგიური გამოკვლევა ხშირად ავლენს ნერვული ბოჭკოების ჰიპერტროფიას განსაკუთრებით მაღალი ხარისხის დისპლაზიისა და ინვაზიური კარცინომის დროს. არის თუ არა ეს ცვლილებები რეაქტიული, გამოწვეული სიმსივნისგან მიღებული ნეიროტროფიული ფაქტორებით მონაწილეობს თუ არა დაავადების პროგრესირების ხელშეწყობაში, ჯერ კიდევ პასუხგაუცემელი რჩება [7]. კვლევები ვარაუდობენ, რომ სიმსივნეებს შეუძლიათ აქტიურად გამოიწვიონ ნერვული პლასტიურობა, ფენომენი, რომელსაც ეწოდება "ნეონეიროგენეზი". კიბოს უჯრედები გამოყოფენ ნეიროტროფული ფაქტორების ფართო სპექტრს როგორიცაა ნერვული ზრდის ფაქტორი (ngf), ტვინისგან მიღებული ნეიროტროფული ფაქტორი (bdnf), გლიური უჯრედებიდან მიღებული ნეიროტროფული ფაქტორი (gdnf) და სემაფორინები რომლებსაც შეუძლიათ აქსონების მოზიდვა, სინაფსური წარმოქმნის მოდულირება ან შვანის უჯრედების მიგრაციის ხელშეწყობა[8]. ngf და bdnf განსაკუთრებით მონაწილეობენ სიმპატიკური ან სენსორული ინერვაციის ფორმირებაში სიმსივნურ ქსოვილებში. ეს მოლეკულური გზები ხელს უწყობს აქსონურ პროლიფერაციას, ურთიერთქმედებს სიმსივნის სისხლძარღვებთან და შესაძლოა სიმსივნურ უჯრედებთან სინაფსის მსგავსი სტრუქტურებიც კი დაამყაროს. ამ დინამიურ კომუნიკაციას შეუძლია გავლენა მოახდინოს სიმსივნის ზრდაზე, იმუნურ ინფილტრაციასა და ტკივილზე, რაც ქმნის იმას, რასაც ზოგიერთი მკვლევარი აღწერს, როგორც ნერვულ-იმუნურ-სიმსივნურ ღერძს. საშვილოსნოს ყელის ქსოვილში, პერიფერიული ინერვაციის ნორმალური ფიზიოლოგიური როლი მოიცავს სისხლძარღვთა ტონის ავტონომიურ კონტროლს, ეპითელიუმის მთლიანობას და იმუნურ მეთვალყურეობას. როდესაც ნეოპლასტიური ტრანსფორმაცია ხდება, ეს ნერვული რეგულაცია შეიძლება დაირღვეს და გადაპროგრამდეს[9]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 99 საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზიაში ნეირორეგულაციისა და სტრომული ინერვაციის გამოსაკვლევად სასარგებლოა რამდენიმე იმუნოჰისტოქიმიური მარკერი: pgp9.5 (პროტეინის გენის პროდუქტი 9.5): უბიქვიტინის კარბოქსილ-ტერმინალური ჰიდროლაზა, ფართოდ გამოიყენება როგორც პან-ნეირონული მარკერი, როგორც მიელინირებული, ასევე არამიელინირებული ბოჭკოებისთვის. იგი ავლენს აქსონებს, მცირე ნერვულ ტოტებს და პერიფერიულ ბოჭკოებს მაღალი მგრძნობელობით. s100 ცილა: განსაზღვრავს შვანის უჯრედებსა და გლიურ ელემენტებს და განსაკუთრებით სასარგებლოა ნერვული გარსების და პერინევრული სტრუქტურების გამოსავლენად. pgp9.5 და s100-თან ერთად შეღებვა აუმჯობესებს პერიფერიული ნერვული სტრუქტურების სპეციფიურობის გამოვლენას. cd56 (ncam): მიუხედავად იმისა, რომ ასევე ექსპრესირებულია ბუნებრივი მკვლელი (nk) უჯრედების მიერ და ზოგიერთი ეპითელურ სიმსივნეში, cd56-ს შეუძლია ექსპრესირებდეს ნერვულ ღეროდან წარმოებულ უჯრედებში. მისი არსებობა დისპლასტიური ეპითელიუმის მახლობლად შეიძლება მიუთითებდეს პერინეოპლასტიკურ რემოდელირებაზეც. cd34: მიუხედავად იმისა, რომ ტრადიციულად სისხლძარღვთა ენდოთელური მარკერია, cd34 შეღებვა ასევე ხელს უწყობს სისხლძარღვებით მდიდარი სტრომული რეგიონების იდენტიფიცირებას, რაც სასარგებლოა ნერვული ბოჭკოების სიახლოვის სისხლძარღვებთან და პოტენციური ნეიროანგიოგენური ნიმუშების შესამოწმებლად[10]. საშვილოსნოს ყელის ტრანსფორმაციის ზონა არის ეპითელური მეტაპლაზიის, ჰორმონური რეაქციის, იმუნური ზემოქმედების უნიკალური ადგილი. ამ ზონაში მყოფი ნერვული კომპონენტები შეიძლება მოქმედებენ როგორც ლოკალური ჰომეოსტაზის მცველები ან მოდულატორები. როგორც ეპითელური უჯრედები ხდება დისპლასტიკური, მათ შეუძლიათ შეცვალონ მათი ურთიერთქმედება მიმდებარე ნერვებთან ნეიროტროფიული ფაქტორების სეკრეციით, უჯრედგარე მატრიქსის რემოდელირებით ან იმუნური პასუხის შეცვლით[11]. ნეიროეპითელური-სტრომული ღერძის შემოთავაზებული კონცეფცია გულისხმობს, რომ ნერვული სტრუქტურები არ არიან პასიური მონაწილეები, არამედ აქტიური მოთამაშეები სიმსივნური მიკროგარემოს ურთიერთმიმართებაში. ნერვულ ბოჭკოებს შეუძლიათ ანგიოგენეზის რეგულირება, იმუნური უჯრედების მოზიდვის მოდულირება ან თუნდაც ტრანსფორმირებული ეპითელური უჯრედების მიგრაციულ და ინვაზიურ ქცევაზე გავლენა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 100 მასალები და მეთოდები ჩვენი კვლევა მოიცავდა სულ ორმოცდახუთ ფორმალინში ფიქსირებულ და პარაფინში ჩაყალიბებულ (ffpe) საშვილოსნოს ყელის ქსოვილის ნიმუშებს, რომლებიც ამოღებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო, სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის პათოლოგიის არქივიდან (2017-2025). შერჩეული შემთხვევები დაყოფილი იყო ხუთ დიაგნოსტიკურ ჯგუფად, თითოეული შედგებოდა ცხრა შემთხვევისგან: ჰისტოლოგიურად ნორმალური საკონტროლო საშვილოსნოს ყელი, საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია 1 ხარისხი (cin1), ხარისხი 2 (cin2), ხარისხი 3 (cin3) და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა (scc). ყველა შემთხვევა გადაიხედა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგანატომის მიერ დიაგნოსტიკური სიზუსტის უზრუნველსაყოფად. შესაბამისი კლინიკური მონაცემები, მათ შორის პაციენტის ასაკი, hpv სტატუსი, მენსტრუალური სტატუსი (პრემენოპაუზური ან პოსტმენოპაუზური) და ნიმუშის ტიპი (ბიოფსია ან კონიზაცია) დაფიქსირდა სტატისტიკური კორელაციისთვის. იმუნოჰისტოქიმიური შეღებვა ჩატარდა სერიულ 3-4 მკმ ანათლებზე ავტომატური leica bond max გამოყენებით. პირველადი ანტისხეულები მოიცავდა pgp9.5 (z0311, leica, 1:200 განზავება), s100 ცილა (პოლიკლონალური, leica, 1:400), cd56 (კლონი 123c3, leica, 1:100) და cd34 (კლონი qbend/10, leica, 1:1). ანტიგენის აღდგენა და ვიზუალიზაცია განხორციელდა სტანდარტული dab ქრომოგენის გამოყენებით. დადებითი და უარყოფითი კონტროლი გამოყენებული იყო თითოეულ შემთხვევაში იმუნოჰისტოქიმიური შეღებვის სანდოობის დასადასტურებლად. ყველა შეღებილი სლაიდი გაციფრულებულ იქნა moticeasyscan სლაიდ სკანერის გამოყენებით მაღალი გარჩევადობით (200× და 400×). იმუნორეაქტიულობის რაოდენობრივი და სივრცითი ანალიზი ჩატარდა qupath და imagej პროგრამული უზრუნველყოფის კომბინაციის გამოყენებით, რაც საშუალებას აძლევს მორფომეტრულ გაზომვებს და ველის თანმიმდევრულ შერჩევას ყველა შემთხვევაში. თითოეული შემთხვევისთვის ხუთი წარმომადგენლობითი მაღალი გადიდების ველი (hpf) შეირჩა სტრომული ზონიდან პირდაპირ ეპითელური ბაზალური მემბრანის ან სიმსივნის ფრონტის ქვეშ. pgp9.5 იმუნორეაქტიულობა იყო გამოყენებული პერიფერიული ნერვული ბოჭკოების იდენტიფიცირებისთვის. თითოეული შემთხვევისთვის, ნერვული ბოჭკოების რაოდენობა გამოითვლებოდა მმ²-ზე. გარდა ამისა, დაფიქსირდა ნერვული ბოჭკოს მაქსიმალური დიამეტრი (მკმ) და მინიმალური მანძილი უახლოეს ნერვულ ბოჭკოსა და ეპითელიუმის ბაზალურ მემბრანას შორის. ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივე შეფასდა ნახევრად რაოდენობრივად შემდეგი კრიტერიუმების მიხედვით: 0-დან 1 ბოჭკო/მმ² (არც ერთი იშვიათი), 2-დან 5 ბოჭკო/მმ² (ზომიერი) და 5-ზე მეტი ბოჭკო/მმ² (ძლიერი სტრომული რემოდელირების მანიშნებელია). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 101 s100 იმუნოპოზიტიურობა, რომელიც გამოიყენება შვანის უჯრედებისა და ნერვული გარსების იდენტიფიცირებისთვის, შეფასებული იყო ნახევრად რაოდენობრივად იმავე ხუთ hpf-ში. შეღებვა შეფასდა შემდეგნაირად: 0 (არ აღინიშნება), 1 (იშვიათი იზოლირებული s100დადებითი უჯრედები), 2 (ფოკალური პოზიტიურობა მცირე ნერვულ ბოჭკოებში) და 3 (მკვრივი კლასტერული ან შვანის უჯრედების პოზიტიურობა სამ ან მეტ hpf-ში). როგორც ბირთვული, ასევე ციტოპლაზმური იმუნორეაქტიულობა დადებითად იქნა მიჩნეული. cd56 ექსპრესია შეფასებული იყო როგორც შეღებვის ინტენსივობის, ასევე განაწილების ტიპის საფუძველზე. საბოლოო ქულაში ჩართული იყო მხოლოდ ნერული ბოჭკოების პოზიტიურობა, ხოლო ლიმფოიდური ან ეპითელური უჯრედების გრანულური ან ციტოპლაზმური ექპრესია იყო გამორიცხული. cd56 შეღებვა შეფასდა შემდეგნაირად: 0 (უარყოფითი), 1+ (სუსტი და ლაქისებრი), 2+ (ზომიერი ინტენსივობა) და 3+ (ძლიერი). cd34 იმუნოჰისტოქიმია გამოიყენებოდა მხოლოდ სტრომული სისხლძარღვების ადგილმდებარეობისა და განაწილების დასადგენად. მიუხედავად იმისა, რომ cd34 არ იყო შეფასებული ინტენსივობისთვის, ის ემსახურებოდა სივრცულად ნერვული ბოჭკოების პერივასკულარული ლოკალიზაციის დასადგენად. ნერვული ბოჭკო ჩაითვალა პერივასკულარულად, თუ ის განლაგებულია cd34-დადებითი სისხლმილის 50 μm-ში. პერივასკულარული ნერვული სტრუქტურების რაოდენობა hpf-ზე დაფიქსირდა და გამოიყენებოდა პოტენციური ნეიროვასკულური რემოდელირების შესაფასებლად. აღწერილობითი სტატისტიკა, მათ შორის საშუალო, მედიანა, სტანდარტული გადახრა და დიაპაზონი, გამოითვლებოდა თითოეული დიაგნოსტიკური ჯგუფისთვის. ჯგუფებს შორის შედარება ჩატარდა არაპარამეტრული ტესტების გამოყენებით, მათ შორის კრუსკალ-ვალისის ტესტი ჯგუფებს შორის შედარებისთვის და სპირმანის რანგის კორელაცია, რათა შეფასებულიყო კავშირი დაზიანების ხარისხსა და მარკერის ექსპრესიას ან სივრცით განაწილებას შორის. 0.05-ზე ნაკლები p-მნიშვნელობა ჩაითვალა სტატისტიკურად სარწმუნო. შედეგები კლინიკოპათოლოგიური მახასიათებლები: კვლევის კოჰორტა მოიცავდა 45 საშვილოსნოს ყელის ქსოვილის ნიმუშს, რომლებიც თანაბრად იყო განაწილებული ხუთ დიაგნოსტიკურ კატეგორიაში: ნორმალური საშვილოსნოს ყელი (n = 9), cin1 (n = 9), cin2 (n = 9), cin3 (n = 9) და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა (scc) (n = 9). დაავადების პროგრესირებასთან ერთად დაფიქსირდა მენსტრუალური სტატუსის მკვეთრი ცვლილება. cin1 და cin2-ით ყველა პაციენტი იყო პრემენოპაუზური, მაშინ როცა cin3 და scc შემთხვევებმა აჩვენა პოსტმენოპაუზური პაციენტების დომინირება (თითოეულ ჯგუფში 9დან 6). საშვილოსნოს ყელის ნორმალური შემთხვევების ორი მესამედი იყო პრემენოპაუზური. hpv სტატუსმა აჩვენა ძლიერი კავშირი დაზიანების ხარისხთან. cin3 და ინვაზიური scc-ის უმეტესი შემთხვევა იყო hpv-დადებითი, ხოლო cin1 და ნორმალური საშვილოსნოს ყელის შემთხვევები მთლიანად hpv-უარყოფითი. cin2-ში 9 პაციენტიდან მხოლოდ 3 (33%) იყო hpv-დადებითი, რაც შეესაბამება მის გარდამავალ ბიოლოგიურ ბუნებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 102 ჰისტოლოგიური მასალის ნიმუშის ტიპები განსხვავდება დაზიანების მიხედვით. ყველა cin1 და ნორმალური საშვილოსნოს ყელის შემთხვევა დიაგნოზირებული იყო ბიოფსიური მასალის საფუძველზე, ხოლო cin3 და scc ნიმუშები უმეტესად მიღებული იყო კონიზაციის პროცედურებიდან. cin2 ჯგუფი შერეული იყო, ორი მესამედი ბიოფსიიდან და ერთი მესამედი კონიზაციიდან. pgp9.5, s100 და cd56-ის იმუნოჰისტოქიმიური შეფასება გამოავლინა პროგრესული და მნიშვნელოვანი ცვლილებები ნერვულ არქიტექტურაში და სტრომული ინერვაციაში, რომელიც დაკავშირებულია ჰისტოლოგიურ დაზიანებათა ხარისხის სიმძიმის მატებასთან. დიაგრამა 6: cd56-ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; pgp9.5-დადებითი ნერვული ბოჭკოები იშვიათი განაწილებით გვხვდებოდა საშვილოსნოს ყელის ნორმალურ სტრომაში, ნერვების საშუალო რაოდენობას შეადგენდა 0.3/მმ². cin1-ში ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივე ზომიერად გაიზარდა (საშუალოდ: 1.1/მმ²), ხოლო cin2-მა აჩვენა შესამჩნევი ზრდა (საშუალოდ: 2.8/მმ²). cin3-მა აჩვენა შემდგომი ზრდა (საშუალოდ: 5.8/მმ²) და ყველაზე მაღალი ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივე დაფიქსირდა ინვაზიურ scc-ში (საშუალოდ: 9.3/მმ²), რაც ასახავს მნიშვნელოვან პერინეოპლასტიურ რემოდელირებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 103 ამ ტენდენციის პარალელურად, ნერვული ბოჭკოების მაქსიმალური დიამეტრი ასევე მნიშვნელოვნად გაიზარდა დაავადების სიმძიმის მიხედვით. ნორმალური საშვილოსნოს ყელის საშუალო 0,8 μm-დან, დიამეტრი გაიზარდა 3,2 μm-მდე cin1-ში, 5,1 μm-მდე cin2-ში, 8,1 μm-მდე cin3-ში და მიაღწია 11,9 მკმ-ს scc-ში, რაც მიუთითებს სტრუქტურულად ნერვული ბოჭკოს ჰიპერტროფიაზე და პოტენციურ რეგენერაციულ ან რეაქტიულ ცვლილებებზე სიმსივნის მიკროგარემოში. მანძილი ნერვულ ბოჭკოებსა და ეპითელიუმის ბაზალურ მემბრანას შორის პროგრესირებასთან ერთად სტაბილურად მცირდებოდა. ნორმალურ საშვილოსნოს ყელში ნერვები განლაგებული იყო საშუალოდ 102.2 მკმ-ით ეპითელიუმიდან, ხოლო cin1 და cin2ში ეს შემცირდა 77.8 მკმ-მდე და 47.8 მკმ-მდე, შესაბამისად. cin3-ში ბოჭკოები განლაგებული იყო საშუალოდ 30.0 μm-ზე და ინვაზიურ scc-ში, ხშირად სიმსივნურ უჯრედებთან ან კონტაქტში (საშუალოდ: 14.4 μm). ეს ხაზს უსვამს შესაძლო ტენდენციას პერიეპითელური ან პერიტუმორული ნერვული ზრდისკენ. სურათი 4: a. pgp9.5-ის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის ზომიერი ხარისხის ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიის შემთხვაში cin2, 400x,ihc; b. s100-ის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის ზომიერი ხარისხის ინტრაეპითელურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 104 ნეოპლაზიის შემთხვაში cin2,400x,ihc; c. cd56-ის ექსპრესია საშვილოსნოს ყელის ზომიერი ხარისხის ინტრაეპითელურ ნეოპლაზიის შემთხვაში cin2, 400x,ihc; s100, რომელიც ავლენს შვანის უჯრედებსა და ნერვულ გარსებს, თითქმის არ აღინიშნებოდა ნორმალურ საშვილოსნოს ყელში (საშუალო ქულა: 0.2) და სუსტად დადებითი cin1-ში (საშუალო ქულა: 1.3). cin2-ში დაფიქსირდა ნერვული გარსის უფრო მკაფიო სტრუქტურა (საშუალოდ: 2.0), შემდგომი ზრდით cin3 (2.3) და ინვაზიური scc (2.9), სადაც პერიტუმორალური s100 პოზიტიურობა აშკარა იყო მრავალ ველში. ეს დასკვნები მიუთითებს პერიფერიული ნერვული ბოჭკოების განვითარებაზე დისპლაზიურ და ავთვისებიან პირობებში. cd56 (ncam), თავდაპირველად დისპლაზიის დაბალ ხარისხის შემთხვევებში ჰიპერტროფიასთან ერთად მატულობს nk უჯრედების ჰიპერპლაზია თუმცა cin3 და scc შემთხვევებში მისი რაოდენობა მინიმალურია. რაც შესაძლოა წარმოადგენდეს ნეირორეგულაციიდან გაქცევა/სიმსივნის იმუნური სისტემისაგან გაქცევის გამოვლინებას. დიაგრამა 7: pgp9.5-ის, cd56-ისა, ნერვული ბოჭკოების დიამეტრისა და ბაზალური მემბრანიდან დაშორების მონაცემების სხვადასხვა საკვლევ ჯგუფებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 105 ნერვული ბოჭკოების რაოდენობის, ნერვული ბოჭკოს დიამეტრის, ეპითელური ბაზალური მემბრანასთან სიახლოვის და s100/cd56 ექსპრესიის პროგრესირებადი ზრდა cin1–cin3 და scc-ში მხარს უჭერს პერინეოპლასტიური ნერვული რემოდელირების თანდათანობითი, სტრუქტურირებული პროცესის არსებობას. ეს რემოდელირება მინიმალურია ან არ არსებობს საშვილოსნოს ყელის ნორმალურ და დაბალი ხარისხის დაზიანებებში, აშკარა ხდება cin2-ში და აღწევს მაქსიმალურ მაჩვენებელს cin3-ში და ინვაზიურ კარცინომაში. ეს ხაზს უსვამს ნერვული ელემენტების არა მხოლოდ როგორც რეაქტიული სტრომული კომპონენტის, არამედ როგორც ნეოპლასტიკური ტრანსფორმაციის დროს მიკროგარემოს სიგნალიზაციაში ერთერთ მონაწილის შესაძლო როლს. განსჯა ჩვენი კვლევა უზრუნველყოფს ნერვული მიკროგარემოს რემოდელირების შეფასებას საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიის (cin) და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის (scc) დაზიანებათა ჰისტოლოგიურ სპექტრში, იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების pgp9.5, s100 და cd56 გამოყენებით. ჩვენი კვლევა არის ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან კვლევათაგანი, რომელიც რაოდენობრივად აფასებს ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივის, მორფოლოგიისა და სივრცული ორიენტაციის ცვლილებებს საშვილოსნოს ყელის სტრომაში და ამ მახასიათებლებს კომპლექსურად განიხილავს დაზიანების ჰისტოლოგიურ ხარისხთან და კლინიკურ პარამეტრებთან, მათ შორის hpv სტატუსთან ერთად.[12] ჩვენი კვლევის დასკვნები აჩვენებს სტრომული ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივის მკაფიო, პროგრესულ ზრდას cin1-დან cin3-მდე ინვაზიურ scc-მდე. ნერვული ბოჭკოები აღინიშნებოდა მწირი რაოდენობით და ღრმად ლოკალიზებული საშვილოსნოს ყელის ნორმალურ და დაბალი ხარისხის დაზიანებებში, მაგრამ გახდა უფრო მრავალრიცხოვანი და მჭიდროდ მიახლოებული ბაზალურ მემბრანას მაღალი ხარისხის დისპლაზიისა და კარცინომის დროს. ნერვ-ეპითელიუმის საშუალო მანძილის მკვეთრი შემცირება cin2-სა და cin3-ს შორის და ნერვული ბოჭკოების დაგროვება დისპლაზიური ეპითელიუმის ქვეშ, მიუთითებს აქტიური პერინეოპლასტური ინერვაციის დაწყებაზე მაღალი ხარისხის დისპლაზიური ტრანსფორმაციის დროს [13]. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი კვლევა არ იყო შემუშავებული hpv სტატუსის სტატისტიკურად სტრატიფიკაციისთვის, შესწავლილი ნიმუშების რაოდენობის შეზღუდულობის გამო, კვლევის შედეგები აჩენს მნიშვნელოვან კითხვებს მაღალი რისკის hpv ინფექციის შესაძლო ნეიროტროფიულ გავლენასთან დაკავშირებით. ვირუსულმა ონკოგენებმა, როგორიცაა e6 და e7, შეიძლება წვლილი შეიტანონ არა მხოლოდ ეპითელიუმის ტრანსფორმაციაში, არამედ პარაკრინულ სიგნალიზაციაში სიმსივნის მიკროგარემოში, რაც პოტენციურად იმოქმედებს ნერვული სისტების გააქტიურებაზე ან შვანის უჯრედების მიგრაციაზე. ეს ჰიპოთეზები საჭიროებს შემდგომ სიღრმისეულ კვლევებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 106 ჩვენი კვლევის დასკვნები ასევე აძლიერებს კონცეფციას, რომ საშვილოსნოს ყელის კიბოს პროგრესირება არ შემოიფარგლება ეპითელიუმის დისპლაზიით და იმუნური ზედამხედველობის აცილებით, არამედ მოიცავს კომპლექსურ სტრომულ რემოდელირებას[14]. ნერვული სტრუქტურები, რომლებიც დიდი ხნის განმავლობაში განიხილებოდა პასიურად ან შემთხვევით, შეიძლება შეასრულოს აქტიური როლი მიკროგარემოს შექმნაში. ნერვული ბოჭკოების ჰიპერტროფია პროგრესულად მატულობს დისპლაზიის მატებასთან ერთად. ნაწილი ბოჭკოების არის ჩვეულებრივი ნაწილი კი ნეოანგიოგენეზის შედეგად მიღებული ნეიროგენეზური ბოჭკოები. cin3-სა და scc-ის შემთხვევებში nk (ბუნევრივი მკვლელი უჯრედები) მკვეთრად შემცირებულია, რაც იმით აიხსნება, რომ ამ ეტაპზე დომინირებს ნეონეიროგენეზური ბოჭკოების არსებობა. თავდაპირველად დისპლაზიის დაბალ ხარისხის შემთხვევებში ჰიპერტროფიასთან ერთად მატულობს nk უჯრედების ჰიპერპლაზია თუმცა cin3 და scc შემთხვევებში მისი რაოდენობა მინიმალურია. რაც შესაძლოა წარმოადგენდეს ნეირორეგულაციიდან გაქცევის/სიმსივნის იმუნური სისტემისაგან გაქცევის გამოვლინებას. ეს კვლევა გაძლიერებულია ციფრული პათოლოგიის ხელსაწყოების გამოყენებით ნერვული მახასიათებლების ობიექტური, რეპროდუქციული მორფომეტრიული ანალიზის მხარდასაჭერად. სივრცითი და ნახევრად რაოდენობრივი მონაცემების ინტეგრაციამ გააუმჯობესა თანმიმდევრულობა და შეამცირა დამკვირვებლის სუბიექტური შეფასება. დასკვნა ჩვენი კვლევა აჩვენებს, რომ საშვილოსნოს ყელის პროგრესირებადი ნეოპლაზიური დაზიანებები, განსაკუთრებით hpv-სთან ასოცირებული cin3 და ინვაზიური scc, ხასიათდება სტრომული ნერვული ბოჭკოების სიმკვრივის გაზრდით, ნერვული ბოჭკოების ჰიპერტროფიითა და პერიეპითელური რეორგანიზაციით. pgp9.5, s100-ის ექსპრესია ავლენს ნერვული რემოდელირების სტრუქტურულ პროცესებს, რომელიც შეიძლება ასახავდეს კანცეროგენეზის დროს ადრეულ ნეიროეპითელურ ურთიერთქმედებებს. ნერვული ბოჭკოების ჰიპერტროფია პროგრესულად მატულობს დისპლაზიის მატებასთან ერთად. ნაწილი ბოჭკოების არის ჩვეულებრივი ნაწილი კი ნეოანგიოგენეზის შედეგად მიღებული ნეიროგენეზური ბოჭკოები. cin3-სა და scc-ის შემთხვევებში nk (ბუნევრივი მკვლელი უჯრედები) მკვეთრად შემცირებულია, რაც იმით აიხსნება, რომ ამ ეტაპზე დომინირებს ნეონეიროგენეზური ბოჭკოების არსებობა. თავდაპირველად დისპლაზიის დაბალ ხარისხის შემთხვევებში ჰიპერტროფიასთან ერთად მატულობს nk უჯრედების ჰიპერპლაზია, თუმცა cin3 და scc შემთხვევებში მისი რაოდენობა მინიმალურია. რაც შესაძლოა წარმოადგენდეს ნეირორეგულაციიდან გაქცევის/სიმსივნის იმუნური სისტემისაგან გაქცევის გამოვლინებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 107 აღნიშნული შედეგები შესაძლოა სამომავლოდ გამოყენებული იქნას იმუნოთერაპიის საშუალებების უკეთ დახვეწასა და nk ტარგეტული საშუალებების შემუშავებაში. გამოყენებული ლიტერატურა [1] მიმოხილვა კრიტიკული, გოგიტიძე გიორგი, კეპულაძ ეშოთა, თევზაძე ნინო, and ბურკაძე გიორგი, “the role of the local neural microenvironment in the progression of cervical intraepithelial neoplasia,” georgian scientists, vol. 5, no. 3, pp. 182–188, sep. 2023, doi: 10.52340/2023.05.03.19. [2] b. boilly, s. faulkner, p. jobling, and h. hondermarck, “nerve dependence: from regeneration to cancer,” cancer cell, vol. 31, no. 3, pp. 342–354, mar. 2017, doi: 10.1016/j.ccell.2017.02.005. [3] w. wang et al., “nerves in the tumor microenvironment: origin and effects,” front cell dev biol, vol. 8, dec. 2020, doi: 10.3389/fcell.2020.601738. [4] s. faulkner, p. jobling, b. march, c. c. jiang, and h. hondermarck, “tumor neurobiology and the war of nerves in cancer,” cancer discov, vol. 9, no. 6, pp. 702–710, jun. 2019, doi: 10.1158/2159-8290.cd-18-1398. [5] p. d. vermeer, “exosomal induction of tumor innervation,” cancer res, vol. 79, no. 14, pp. 3529–3535, 2019, doi: 10.1158/0008-5472.can-18-3995. [6] j. bründl, s. schneider, f. weber, f. zeman, w. f. wieland, and r. ganzer, “computerized quantification and planimetry of prostatic capsular nerves in relation to adjacent prostate cancer foci,” eur urol, vol. 65, no. 4, pp. 802–808, apr. 2014, doi: 10.1016/j.eururo.2013.04.043. [7] c. t. lucido et al., “innervation of cervical carcinoma is mediated by cancer-derived exosomes,” gynecol oncol, vol. 154, no. 1, pp. 228–235, jul. 2019, doi: 10.1016/j.ygyno.2019.04.651. [8] l. gao, h. bo, y. wang, j. zhang, and m. zhu, “neurotrophic factor artemin promotes invasiveness and neurotrophic function of pancreatic adenocarcinoma in vivo and in vitro,” pancreas, vol. 44, no. 1, pp. 134–143, jan. 2015, doi: 10.1097/mpa.0000000000000223. [9] s. gillespie and m. monje, “the neural regulation of cancer,” annu rev cancer biol, vol. 4, pp. 371–390, mar. 2020, doi: 10.1146/annurev-cancerbio-030419-033349. [10] m. arese, f. bussolino, m. pergolizzi, l. bizzozero, and d. pascal, “tumor progression: the neuronal input,” ann transl med, vol. 6, no. 5, pp. 89–89, mar. 2018, doi: 10.21037/atm.2018.01.01. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 108 [11] c. magnon et al., “autonomic nerve development contributes to prostate cancer progression,” science (1979), vol. 341, no. 6142, 2013, doi: 10.1126/science.1236361. [12] t. dzotsenidze, a. gvenetadze, m. gachechiladze, g. burkadze, and s. kepuladze, “immunohistochemical phenotype of fallopian tubes in patients with different grades of serous ovarian carcinoma,” indian journal of pathology and oncology journal homepage: www.ijpo.co.in original research article, vol. 9, no. 4, pp. 301–305, 2022, doi: 10.18231/j.ijpo.2022.073. [13] m. głowienka-stodolak et al., “human papillomavirus infections and the role played by cervical and cervico-vaginal microbiota—evidence from next-generation sequencing studies,” cancers (basel), vol. 16, no. 2, p. 399, jan. 2024, doi: 10.3390/cancers16020399. [14] m. schiffman and n. wentzensen, “human papillomavirus infection and the multistage carcinogenesis of cervical cancer,” cancer epidemiol biomarkers prev, vol. 22, no. 4, pp. 553– 560, apr. 2013, doi: 10.1158/1055-9965.epi-12-1406. features of neural microenvironment remodelling in cervical intraepithelial neoplasia and squamous cell carcinoma giorgi-jemal gogitidze1; shota kepuladze2; giorgi burkadze3 1phd student, tbilisi state medical university; gynaecologist; 2pathologist, tbilisi state medical university; academic doctor of medicine; 3professor, head of the department of molecular pathology, tbilisi state medical university; abstract despite the central role of epithelial dysplasia and hpv infection in cervical carcinogenesis, changes in the stromal microenvironment and neural remodelling remain the least studied areas. our study examines the distribution and structural changes of peripheral nerve fibres across the spectrum of cervical intraepithelial neoplasia and invasive squamous cell carcinoma. forty-five cervical tissue samples (9 normal, cin1, cin2, cin3, and scc) were stained using antibodies to pgp9.5, s100, cd56, and cd34. the density, maximum diameter, and distance from the epithelial basement membrane of nerve fibres were quantified. s100 and cd56 expression were semiquantitatively assessed. a progressive increase in pgp9.5-positive nerve fibres was observed from cin1 to scc, which was also accompanied by an increase in nerve fibre diameter. hypertrophy of nerve fibres progressively increases with increasing dysplasia. some fibres are normal, while others are neurogenic fibres resulting from neoangiogenesis. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 109 in cin3 and scc, nk (natural killer cells) are sharply reduced, which is explained by the presence of neoneurogenic fibres that dominate at this stage. initially, in cases of low-grade dysplasia, nk cell hyperplasia increases along with hypertrophy, although its number is minimal in cin3 and scc. this may represent a manifestation of escape from neuroregulation/tumour escape from the immune system. these results may be used to refine immunotherapy better and develop nk-targeted drugs. keywords: cervical intraepithelial neoplasia, pgp9.5, s100, cd56, neural remodelling, hpv, cervical cancer, tumour microenvironment. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 229 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.22 2020-2025 . („ “, „ 2“, „ “ ) , zhana.asanidze@ciu.edu.ge , , . , , , , , . , , . , . , , „ “ , . , , , . ,, “, , . ,, “, , , . , , . , , , . , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 230 , , , . , , , . , , , , , , . : , , , , , , . , , , , . , . . , , , . , , . , , . , , , , . , , , , . 2020-2025 . , . covid-19georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 231 , , . , . , , . 2020-2025 , , . , , , , , , . . , , , , . , . , 2020-2025 , , . , , , , . , . , , , . , , . , , . , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 232 , , , . . , , , . , , . 2006 , , , 75,5 % , , . 26,7 %, , 20,5 %, , . (georgia.unfpa.org, 2010) , , , . , , . , , . ( , 2020) , , , . : , , „ “, „ 2“, „ “ . . , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 233 . : „ “, „ 2“ „ “ 2020-2024 , , , . , ( ). : ( )? ( , )? ? h0: . . . h1: . . : . : „ “, „ 2“, „ “ 2020-2024 . , . : , : ( ); case-study georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 234 (case-study) , , , . : , , ; , . , . , . . ( ) , . , , . , , , , . , : , . . , . , , . : (agenda-setting theory): , , , , . , , . (mccombs&shaw) : (colonialism and postcolonialism theory) , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 235 . “ . . , , . : . ,, “ . (www.nplg.gov.ge) : , , . . . , , , , , . , , . ,, “ , , . (cognitive dissonance theory) , , . (festinger, 1957) , , . , , , , , . , , , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 236 , , . media in process transformation and democratic transition : ,,covering domestic violence against women in georgian print media, an problems of jurnalism ethics“ . 2011-12 . , . , , , , . , , . , , , , . , , ( , ) . (https://books.google.ge/, 2017) , : ,, “ (2023 ). , . , . ,, “ . , . , , , . (gülçin akba , 2023) ,, : “ 2022 . , , , , 20 , . , , . , . „ “ , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 237 , . (hernandes, 2023) , (2022 ) , . , , , . , , . , , . , , , , , . . , , , . , , , , , . , , , . (https://www.tandfonline.com, 2012) (2023 ) : ,, “ ( ) twitter. , , , , . 91 . 2015 2023 , . , , . , , . twitter. , twitter, , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 238 , : , . , . (rodríguez gonzález, 06.08.2023) 2023 ,, “, , . , , , , , . , , , . , , , , , . , , , , , , . , . (n.haarr, 2023) ( , , ) : : “, 2018 . , . , . . , : . . , , . , , . “: , ( , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 239 , . (nadja karlsson,marisolllila, maria wemrell, 2020,27.07) ,, : 12 “ (vaw) , , , . 12 : , , , , , , , , , , . , , , , , , , , . : , , . , . , . , , , , . : . , . , , . , . 12 , , . . , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 240 , , . , , . 12 . . , , , , . , . , , , . (lomazzi, 2023.31.01)lisa d. dellinger, megan k. krieger : ,, : “, , ( , , ) . , : , . , . , , . , . (sarah m. mcmahon, 2020) . (nontobeko n. ntuli) : „ “: . , . 2012 2015 , 53,617 66,197. , . , . . . , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 241 . , , , , . . , , . „ “ , . , , . , , , , . , . , . , . , , ) . („ “). , , . , . , , , . (l.javakhishvili, 2020.8.08) “ . , . (unfpa) , . . , . , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 242 , , , , . , . , , . , . , . , . . , , , . , , , . (chitashvili, javaxishvili, aryutinovi, tsuladze, chachanidze, 2010) „ “ (qalta mkvlelobis bolo shemtxvevebi shemashfotebelia, 20.01.2024) . – . , . , . , . . , . , . , , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 243 , , . , , , . „violence against women in georgia“ ( ) (cedaw) . , . . . , . , . , , . . , . , , , . , . . . , . (japaridze,chitanava,aladashvili,duarte, 08.2006) „gender violence in the georgian media: representation and social implications“ : ) , . , . , . , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 244 , , . . , . , . , . . , . : . . , . , , . , . , , . , , . . , , . , ,. , . , , , . . , , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 245 , , , . . (sandhya lohani, sha-hanna saffold, tanya jules, brenda blackwell, suzanne shurling, 2021) . ,, “ . . : 1. , , . . 2. , . 3. , , . , . : , , . , „ “ „ “ . , . : , . , . , . , . , . , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 246 , , , , . , , , , – , , . : , , . . , . , , . , 2023) „addressing violence against women in politics and the public sphere“ , . , , . , . , . , . ,, “ . , . , , , , . , . , , . ( georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 247 , 2022) „ : -12 “ , -12 . , , . , , . , . , , , , + . , , , . , . , . , . . . , . . , “, . , . , . , . ( , 2014) “ , . , , , . , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 248 . . ) “ . , . , , : . , . , , , , , . , , , , , . , , , . , , . , . , , , . , . , , , , , . . , . , „ “ , , . , . , , „ “ , . , „ “, „ “. „ “. „ “ „ “ . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 249 . , , . , . ( , 15.11.2017) , , , , , , . chitashvili, javaxishvili, aryutinovi, tsuladze, chachanidze. (2010). qalta mimart dzaladobis sakitxebis kvleva saqartveloshi. tbilisi: /georgia.unfpa.org. japaridze, chitanava, aladashvili, duarte. (08.2006). violence against women in georgia . new york: omct.org. l. javakhishvili. (2020.8.08). _pemitsidis_gashukebis_praktika_kartul_satelevizio_mediashi. researchgate.net. lisa d. dellinger, m. k. (2021). https://www.unwomen.org/. lomazzi, v. (2023.31.01). the cultural roots of violence against women: individual and institutional gender norms in 12 countries. www.mdpi.com. n.haarr, d. (2023). national study on violence against women in georgia 2022. https://georgia.unwomen.org. nadja karlsson, marisol llila, maria wemrell. (2020,27.07). representation of intimate partner violence against women in swedish news media: a discourse analysis. journals.sagepub.com, 27. ntuli, n. n. (2021). media portrayal of gender-based violence: a perception study in uitenhage, eastern cape south africa. qalta mkvlelobis bolo shemtxvevebi shemashfotebelia. (20.01.2024). socialjustice.org.ge. sandhya lohani, sha-hanna saffold, tanya jules, brenda blackwell, suzanne shurling. (2021). underreporting of intimate partner violence against women: an. sarah m. mcmahon, n. d. (2020). gender-based violence and media coverage: how the media frames violence against women. , . (2023). . : ,, ". (2022). . : https://www.osce.org/. . (15.11.2017). 2017 . https://www.undp.org/. , . (2014). -12 . https://rm.coe.int/. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 250 . .). . www.mdfgeorgia.ge. dynamics of coverage of violence against women 2020-2025. (on the example of palitra-tv, "rustavi 2", tv "imedi") introduction and literature review zhana asanidze annotation violence against women refers to any act of gender-based violence that causes physical, sexual or psychological harm or suffering to women. this type of violence can take many forms, but is not limited to domestic violence, sexual violence, rape, human trafficking, genital mutilation, and forced prostitution. it is a widespread and deep-rooted problem that affects women of all ages, backgrounds and social status all over the world. correct coverage of this issue will ensure victim protection and prevention, which will reduce such increased statistics. accurate definitions and the right reporting system help society hold criminals more accountable, "neutralize" them, which will lead to less violence in the future. proper reporting informs the public about the causes of such violence, risk factors and mechanisms of impact on the perpetrator, thereby contributing not only to prevention efforts, but also to social change. the right coverage allows survivors to talk about their experiences, break the silence and advocate for change. they also became "helpers" of people who still do not have information on how to escape from violence, how to act in case of need. overall, proper coverage of violence against women is essential to address this widespread human rights violation, promote gender equality, and create a safe environment for all individuals. ignoring ethical standards in reporting on violence can have significant consequences for both individuals and society as a whole. if the media disseminates incomplete information or misinformation without ethical guidelines, it can cause public confusion, mistrust of the media, violate the presumption of innocence, and introduce stigmas. these practices may also violate privacy laws, and sensationalist coverage may cause emotional distress, reputational damage, and even physical harm. the purpose of this research paper is to reveal the dynamics of coverage of violence issues by the media, to show the trends of media transformation in this regard, and to develop such principles of coverage that will not encourage a certain part of society, increase the statistics of violence, will not aggravate the situation of the victims' family members, will not create a new stigma and will not make the broadcasts misplaced emphasis so as not to inadvertently encourage crime.the subject of this research paper is to develop the principles of media coverage that does not encourage a certain part of the society, increase the statistics of violence, does not aggravate the situation of the victims' family members, does not create a kind of stigma and does not make wrong accents in programs, does not unintentionally encourage crime. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 447 georgian scientists vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.47 for the etymology and distribution of the element surma rukhaia kakha v1., chikovani manuchar i2., rusia maya sh3., 1phd in chemistry. ministry of environment protection and agriculture of georgia. skurdi village, martvil municipality, georgia. e-mail: kakha.rukhaia@gmail.com 2associate professor of the department of chemistry, faculty of exact and natural sciences, a. tsereteli state university. nakhunao village, martvil municipality, georgia. e-mail: manuchar.chqovani@mail.ru 3associate professor of the department of chemistry, faculty of exact and natural sciences, iv. javakhishvili state university. muhurcha village, martvil municipality, georgia. e-mail: maiarusia@mail.ru abstract the presented paper discusses the etymology and distribution of one of the chemical elements (stibium, antimony) in nature. emphasis is placed on the uniqueness of the forms of surma spread on the territory of georgia and it is noted that the spread ores contain insignificant amounts of arsenic an elementanalogue of surma, which creates the prospect of producing metallic surma of special purity in the reality of georgia. keywords: surma, stibium, antimony, etymology, georgia, mineral resources 1 introduction the etymology of the name element surma, as it turns out [1], is derived from the turkish word "surme", which means "to put on", „to apply”. the fact is that the most common natural compound of this element surma (iii) sulfide was used at first to color eyebrows and eyelashes. this action is indicated by the turkish word "surme". in this regard, it is interesting to note that one of the tributaries of the isfairam in the kyrgyz republic is still called surmeta, which means surma stone in georgian. this fact forced geologists in the 30s of the last century to find surma rocks in the valley of the mentioned river, in order to give an opportunity to recommend the production of elemental surma and its compounds for this deposit. but soon they discovered, instead of an antimony ore, a graphite nest that bore a striking resemblance to stibnite. it seems that loose graphite was also used by women in ancient times to do "makeup", which is clearly indicated by the name of the location. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 448 the latin name "stibium", as it turns out [1], is derived from the ancient egyptian expression "stimi", the greek "stimi" or from the arabic name "stibi" so called in the past a natural and possibly melted tricuspid surma. the name "antimony", widely used in western european languages, is derived from the greek "antimony" (english antimony, french antimone, german antimon), which, according to a.fersman [2], most probably means "flower". the fact is that the crystal minerals of glossy surma are similar to flowers in their habitus. as it turns out, the production of this element in western european countries the information about its use was spread simultaneously the name of the tricolor surma is first mentioned in the manuscripts of constantine africanus, which is dated to 1054. gmelin cites a more complex version of the etymology of surma. he argues [1] that the arabs transformed the latin "antimony" to match their language "itmidad" "istmidi", from which the name "aitmadi" or "aitmond" was eventually formed. the latter became the basis for latinization by alchemists: "aitmodum", "antimodium" and, finally, "antimonium". surma, as an integral part of bronze, has been known since time immemorial. archaeological excavations bronze age ammunition or household items clearly indicate that as far back as 3000 4000 bc, people mastered metallurgy, one of the components of which surma represented. here is what we read in the special literature [1]: “ , , . (1-4 . . .) , , , ( .).” from this extract, it is clear that the priority in the production of surma and its compounds should be attributed to the countries of central asia, or the middle east, where the first bronze items have been recorded. this may be true even if there is an obvious inconsistency that appears in the very first sentence of the quoted text. the fact is that the "khaldean ( ) pottery" belongs to the name of the inhabitants of ancient babylon. however, khalduri means old georgian, proto-iberian. kalcozini is produced from this – cu2s”, ,,kalcopiriti – cufes2” and, lastly, even ,,kalcogenes ”, which means ,,originator of ores”, – these elmenets are: oxygen, sulfur, selenium and tellurium. therefore, chaldeans or "khalds" are considered to be the first metallurgists or, in general, the founders of metallurgy [3-11]. they inhabited the territory of present-day turkey before our era, which is still called "arsian". as professor r. gigauri finds out [12,13], according to this area (place) the arsenic element was named "arsenicum", as well as the copper "cuprum", which means the island of cyprus (from here he learned modern europe has mastered the production use of this element) 39]. therefore, when we talk about "chaldean" products, it is unequivocally implied that it (the vessel) belongs to the old georgian tribes, which, as mr. zviad gamsakhurdia finds out [14] with the prominent german scholar humboldt, became extinct in indo-european . this is how the "island" from the proto-iberian lineage of the whole mediterranean remained, the "iberian-caucasian" lineage in the georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 449 form of georgians in the transcaucasia, and the basques in the west in 7 provinces of spain and france [13]. perhaps this fact made the team of authors in the same book think that by skipping one paragraph of the above excerpt, they would signify word for word: ” , , , , , ”. yes, the authors of the work can not deny that the first metallurgists the discoverers of bronze were people of proto-roman descent, [15] but they are also biased: they consider the caucasus to be inhabited only by the caucasus, while their original habitat included the entire mediterranean basin, including the middle east [14]. unfortunately, the location of the old georgian metallurgists is now mainly occupied by turkey, but this does not mean that the georgians used to be limited to the territory that we now occupy the southern slopes of the caucasus mountains. the fact that the main georgian tribes were the main producers of bronze and, therefore, of surmi, was reflected in the role of turkey in providing this element and its products to the world market: turkey has been a major producer of surmi in the world for a long time since the beginning of the last century. thus, for example, from 1914 to 1926, metallurgy produced by turkey amounted to 400 tons per year [1], and in 1948 it reached 3000-5800 tons. such a development of production was obviously facilitated by the local fragrant buds, the highest condition of which was (and now is!) siva vilayet, where this element is obtained by the well-proven "paternal" method. currently, in addition to the relatively outdated methods of production of surfactants, modern advances in science and technology are widely used in turkey, which is manifested in pre-increasing the quality of the concentrate by methods such as flotation method, combined sawing mixed flotation and dispersion, allowing increase to 60 65%. it should also be noted that the deposits discovered on the territory of turkey are already distinguished by the high content of the dominant element, ie they are already in high condition: the gemiusker deposit discovered in 1969 alone is almost 1 mil. it contains a ton of surma, while one kilogram of this special purity metal sells for about $ 4,600 on the london stock exchange [16]. as for the distribution of its own desire and the production of its compounds, this issue is best discussed by georgian researchers a.khidasheli [17] and m. samkharadze [18] qualification papers, which were performed at tsu department of general and inorganic chemistry. here we can only add that the formation of the surya krill on the southern slopes of the greater caucasus took place under completely different conditions than geologists suggest in other countries distinguished by the surmi deposits: south africa, bolivia, mexico, italy, morocco, australia, usa, england, belgium, france, thailand, canada, japan and india [1]. as a distinctly chalcophilic element, surma is found in all of these countries mainly in the form of sulfide forms, but not in the mono-elemental form but in the polyelemental form, creating common nests in the relationship between both precious and non-ferrous metals. as we have mentioned, the formation of surma minerals on the territory of present-day georgia is an exception [19,20]. until the 1940s, the ores of present-day georgia were considered as ores of georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 450 kazbegi, zemo racha, zemo svaneti and kvemo svaneti such were the zoning of these areas [21] according to the distribution of ores. the wells identified to date and relatively more thoroughly studied are divided into: svaneti ore region, racha ossetian ore zone and south ossetia ore region. as it turns out, the discovery of the surm's nests on the tskhinvali side is considered to be the ore region of south ossetia, as it was during the soviet period the territory of georgia was referred to as the territory of non-existent south ossetia. and this is so that the ossetian separatists invaded the socalled they even created the "independent republic of south ossetia" (!). surma is also spread in the form of sulfide forms on the territory of georgia. the ore formation belongs to the hydrothermal type and includes two formations: ferrite-antimony and quartz-antimony. ferrite-antimonite formation is a transition with tungsten-forming formation [22]. this formation includes pits in which quartz, antimonite, and ferrite form a sustained paragenetic association, forming the major mineral part of the ore. these formations include the deposits of nodisi, sageba, mamison and other deposits on the southern slopes of the caucasus in the territory of rachaossetia [20]. often the length of the ore is from a few meters to several kilometers, and the ore content such that it is quite conducive to targeted production. barrier inserts are permeated in the upper racha area and, in addition to their own taste, include arsenopyrite (feass), pyrite (fes2), and sometimes even galena (pbs). there are three types of minerals: wedge-shaped, prismatic and rhombic. [23] the first two, according to f.nadiradze et al. [24], it is characteristic only for racha ores. as it turns out, such nests are distinguished by a high content of the dominant mineral and, which is often crucial, by the relatively low composition of the impurity elements. the content of impurity elements determined by spectral analysis in the named antimony and ferritite: arsenic, silver, lead, zinc, tin, bismuth, molybdenum, tungsten. chemical analysis of surm sulfide of khulando deposit showed composition (% by weight): sb 62 69, s 15 24, fe 0,4 12, cu 0,07 0,04, pb 0,2 0,18, as 0,04 0,03 and mo traces of 10-5%. what about this digital data? first of all, the percentage of dominant element (sb) is exceptionally high, which indicates the dignity of this concentrate. it also has a high sulfur content the concentrate can be a solution for the production of both sulfur and elemental sulfur. however, georgian agriculture alone needs thousands of tons of such sulfur! it is also noteworthy that the ore contains small, one might say insignificant amounts of arsenic. so, nature itself has separated these two elements analogous from each other the release of this metallic desire for exceptional purity creates the prospect of production in the reality of georgia. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 451 quartz antimonite formation combines nests whose main constituent minerals are quartz (sio2) and antimonite (sb2s3). this formation includes the powerful outflows of zopkhito and kirkishi in upper racha. there are two types of minerals: 1. quartz antimonates and 2. more complex than quartz antimonates. quartz antimonate mineral type is heterogeneous in its composition, the content of antimonite in it is significantly higher than quartz, often creating a monometallic discharge. several generations are established in the zopkhitos and kirkisho deposits, of which elongated prismatic and needle-shaped inserts often predominate. it should be emphasized that quartz-antimony and ferrite-antimony formations are closely related to each other, giving them transient mineral associations. the manifestation of such associations is distinctly evident in mamison's antimony nests. racha in the ossetian ore zone there is also a certain zoning, where antimonite of one formation is followed by mineral of another formation and, therefore, of other chemical composition, etc. [26]. what they have in common [27] is that all types of surmi ores are characterized by a high content of dominant elements in georgia, in many cases exceeding the latter 60%. there is no consensus on the physico-chemical conditions of the surm mine in the greater caucasus at present, although a number of opinions have been expressed about similar ore production in other parts of the world [28,29]. it is currently established [19] that the thermodynamically advantageous state of sb – s– (cl) –h2o in the system is most closely matched by surmium (iii) sulfide, which is why the latter is formed as the mineral form of the presence of this element. existing experimental data on the solubility of antimonite (sb2s3) in hydrogen sulfide-containing waters fully confirm the presence of sulfide and hydrosulfide complexes in the large ph range [30,34]. one group of authors [30,35,36,37] believes that compounds containing sb (hs) 3 (or h3sbs3), sbs2(or h2sbs3) and sbs33groupings occur at this time. the second group denies the formation of such complexes and leans more towards the formation of mixed oxosulfide compounds [30,31,32,33,35], the main constituent fragments of which are: sb (hs) 2 (oh) 2-, sb (oh) 2and others. a.kolpakova expresses a different opinion [31], according to which surma is present in sulfide solutions in the form of thiomalids, the main anionic forms of which are: h2sb2s4, hsb2s4-, sb2s42 and others. he also suggests their formation according to the equation: sb2s3(k.)+hs-(sol.) sb2s3·hs-(sol.) the equilibrium constant of this reaction can be calculated and, based on this fact, used to estimate the stepwise dissociation constant: sb2s3·hs-(sol.) sb2s3s2-(sol.)+h+(sol.) georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 452 3 conclusion from the above we can conclude that it is not essential that antimony is produced if in aqueous solutions of oxytocin, the surfactant (ultimately) "leaks" in the form of sulfide, which is clearly confirmed by thermodynamic calculations sb2s3 both in terms of decreasing internal energy and increasing entropy [38]. therefore, as it turns out, in any part of the world, where the surma is formed in the form of a mineral surma crystal, the mechanism of sedimentation of the latter must be the same everywhere, including in the territory of georgia. references 1. antimony. ed. s. m. melnikova. m.: metallurgy, 1977, 534c. 2. geochemistry. fersman a. e., iv, m .: nauka, 1939, 1302 s. 3. bronze of ancient georgia. tavadze f., sakvarelidze t.-, tbilisi: 1959.-s. 15-17. 4. chemistry of ancient georgia. chkhenkeli a. z.-, tbilisi: metsniereba, 1979.-129 p. 5. popular library of chemical elements. book one. hydrogen.-palladium. m.: nauka, 1983.-s. 428438. 6. essay on the general history of chemistry. figurovsky n. a., m .: nauka, 1969.-c. 65-66. 7. about the most ancient metallurgy of copper in the caucasus. yassen a.a., m.-l .: “news of the state academy of the history of material culture," 1935.-p.128. 8. to the chronology of the colchis-khalib center of ancient iron metallurgy // “questions of ancient history (caucasian-middle eastern collection) u.” khakhutashvili d. a., tbilisi, 1977.c. 119-145. 9. history of the georgian people. javakhishvili i. a., tbilisi, u ed., t. i, 1960.-c. 24. 10. archaeological excavations in soviet georgia. gobejishvili g. g., tbilisi: metsniereba, 1952.c.13. 11. metal production in transcaucasia in the iii millennium. abesadze ts. i., tbilisi: metsniereba, 1959.-c. 5-129. 12. r. d. gigauri. synthesis of arsenic acid ethers and study of some reactions. scientist candidate of chemistry, tbilisi, 1971. 13. r. gigauri. old georgian-basque relations from the point of view of a chemist. chemistry and biology in school. 3-4 (107), 1991, p. 55-69. 14. letters and essays. z. gamsakhurdia., tbilisi: art, 1991, p. 191-227. 15. foreign scientists about the melitonism of georgian tribes. g. kvirkvelia., tbilisi: soviet georgia, 1976, 89 p. 16. laboratory of chemicals ._ ,, fluka ”. 2001_2002. 1748 p. 16. laboratory chemicals._,,fluka”. 2001_2002. 1748 p. 17. khidasheli, oxidation of fossil sulfide forms of arsenic. candidate of chemistry tbilisi, 1996. 18. m. samkharadze. metals tetrathioantimonates and their coordination compounds with nitrogencontaining ligands. synthesis and investigation. candidate of chemistry. tbilisi, 2001. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 453 19. physical and chemical conditions for the formation of antimony-mercury metallizing process. v. i. sorokin, v. a. pokrovsky, t. l. dadze., managing editor v. i. smirnov. m.: nauka, 1988, -142 p. 20. mercury-antimony-arsenic tool of the greater caucasus. a. v. netreba, v. i. redko, v. g. chernitsyn, v. i. zubov., m.: nauka, 1980, -180c. 21. natural resources of the georgian ssr. under the general editorship of s. a. gdabrelidze. tiflis. technique da shroma, 1933, p. 967-975. 22. metallogeny of the greater caucasus. chernitsyn v. b., m., nedra 1977. 23. metallogeny of highland racha and svaneti in connection with the geological structure of the region. chichinadze k. i., m.-l., publishing house of the academy of sciences of the ussr, 1945. 24. formation conditions and regularities of distribution of endogenous ore formations of racha and svaneti "georgian ssr". nadiradze v. r., alibegashvili k. s. et al., tbilisi, metsniereba, 1973. 25. spectroscopic study of antimonite ores of highland racha for the content of rare and trace elements. abashidze n. f. bull. kims, 1959, no. 2. 26. some features of mercury mineralization on sakhalin. vasiliev v. i. and others. "geology of ore deposits", 1969, vol. 11, no. 2. 27. mercury and antimony deposits of the us west coast associated with thermal springs. dixon f., tanell j., in the book: ore deposits of the usa, vol. ii, m., 1973, s. 380-415. 28. ionic equilibria in the modern system of the uzon caldera in kamchatka, report. 1 intern. geochem. congr. hydrothermal processes. m.: alekhin yu. v. zotov a. v., kolpakova n. n. nauka, 1973. s. 57-62. 29. white d. e., hinkle m. e., barnes i. mercury contents of natural thermal and mineral fluids // us geol. surv. profess. pap. 1970. vol. 713. p. 25 – 28. 30. on the equilibrium of the formation reaction of tin, antimony, and arsenic thiosalts in solution, zh. inorganic chemistry. babko a.k., lisetskaya g.s. 1956. vol. 1, issue. 5. s. 969 980. 31. forms of existence of antimony (iii) in sulfide solutions // geochemistry of hydrothermal ore formation. kolpakova n. n. m.: nauka, 1971. s. 197-209. 32. experimental and field studies of ionic equilibria in the sb2s3 – h2o-h2s system // kolpakova nn geochemistry. 1982. no. 1. s. 47-55. 33. arntson r. h., dickson f. w.., tunell g. stubnite solubility in sodium sulfide solutions // science. 1966. vol. 153, n 3744. p. 1673-1674. 34. learned r. e., tunell g., dickson f. w. equilibria of cinnabar, stibnite and saturated solutions in the system hgs-sb2s3-na2s-h2o from 150 to 2500c at 100 bars, with implications concerning ore genesis // us geol. surv. j. res. 1974. vol. 2, n 4 p. 457-466. 35. physical and chemical conditions of migration and deposition of mercury and related elements at low temperatures // questions of mercury metallogeny. pavlov a. l., m .: nauka, 1968. s. 53-72. 36. determination of some physico-chemical constants of the sulfide complex of trivalent antimony by the equilibrium method // chazov v. n., mikholsky a. i. zhurn. physical chemistry. 1969. vol. 43, no. 1. s. 86-88. georgian scientists/ . 6 n 2, 2024 454 37. brookins d. g. stability of stibnite, metastibnite, and some probable dissolved antimony species at 298, 15 k and 1 atmosphere // econ. geol. 1972. vol. 67, n 3. p. 369-372. 38. antimony. collection of translated articles from foreign literature. m.: ed. foreign lit., 1954, -87 p. 39. synthesis and transformation of organic compounds of arsenic based on as4o6. gigauri r. d. diss.... dr. tech. sciences, tbilisi, 1987, 525 p. ( , ) . , , , . : , , . , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 122 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.11 „ “ 1, 2; 3; 4 5; 6 1 ( ); , , , , 6010 . 32/35, datuashvili.lana@gmail.com; 2 ; , , maia.vanidze@bsu.edu.ge; 3 ; , , indira.jafaridze@bsu.edu.ge (indira.djafaridze@gmail.com); 4 ; , , nona.surmanidze@bsu.edu.ge;, 5 ; , , aleko.kalandia@bsu.edu.ge; 6 , , , , #59, inga.bochoidze@atsu.edu.ge hippophae rhamnoides l. , . h. rhamnoides l. „ “ ( ) , ( , ) . h. rhamnoides l.. , dpph . , (1,564–3,363 ), (1,111–2,944 ). . , , 3,363 ) dpph 50% (2,881 ). , (2,689 ) (2,481 ) (1,778 ). , „ “ georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 123 , , . in vitro in vivo . : , , , , . , (hippophae rhamnoides l, eleagnaceae). . , , , , [1, 2, 3]. , . , [2, 3, 4]. , , , . , . , , . , , . , , . , 100 [5,6,7]. 44%. , , , , . , , , , [8,9,10]. , . [14]. , [10]. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 124 „ “ . . 3 : ( ), ( , ) ( ). : (witeg ultrasonic cleaner set (60 hz), wuc – a03h), (hielsher ultrasound technology, up400st ultrasonic processor (24 khz)), (biobase vacuum draing oven) (labconco freeze dryers, -84°c temperature). mettler toledos uv5. (4:6) 80% ( ), 455 . ( 1) [2]. 1. : x = ( yv f) /m, x , ; y – , f – , v – ( ), m ( ). dpph . dpph 2,2-1 [11,12]. dpph 50%. ( ), dpph 50%. (1 ) dpph (3 ) 15. 517 . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 125 , . , , dpph 50%. . : ( ) . , 24 . „ " 80% . 60 hk, 90 , 24 khz 20 ( 1). 1 , (4:1) 24 80% 90 60 hz 80% 20 24 khz (1,111 2,404 ) . 1,564 3,363 ( 1,564 , 2,704 , 3,212 3,363 ), 1,355 3,101 ( 1,355 , 2,617 , 3,004 3,101 ) ( 2). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 126 2. . . , ( 3,363 ) 2,881 dpph 50% , (1,111 ) 8,201 ( 3). 3 dpph 50% 7,011 8,201 5,102 5,700 6,416 7,636 3,874 4,05 6,15 7,288 2,881 3,702 . , . . 4 , , 2.404 1.111 2.944 2.286 2.617 1.355 3.101 3.004 2.704 1.564 3.363 3.212 0.000 0.500 1.000 1.500 2.000 2.500 3.000 3.500 4.000 / georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 127 , ) . , . 3 2,71 1,778 2,481 2,689 dpph 50% 6,15 7,134 7,011 6,58 , , . , (2,689 ) (2,71 ) ( 4). , , , , . , . , , . : „ “ ( ) . in vitro in vivo , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 128 : 1. . , ., ., . (2023) vol. 5 issue 2,doi: https://doi.org/10.52340/jecm 2. tie f, dong q, zhu x, ren l, liu z, wang z, wang h, hu n. (2024) optimized extraction, enrichment, identification and hypoglycemic effects of triterpenoid acids from hippophae rhamnoides l pomace. food chem. 1;457:140143. doi: 10.1016/j.foodchem.2024.140143. epub 2024 jun 16. pmid: 38901339. 3. kim, s., lee, j., son, h., lee, k. h., chun, y., lee, j. h., lee, t., & yoo, h. y. (2024). improvement in natural antioxidant recovery from sea buckthorn berries using predictive model-based optimization. agriculture, 14(7), 1095. https://doi.org/10.3390/agriculture14071095 4. zakynthinos g., varzakas t. (2023) carotenoids: from plants to food industry. doi : https://dx.doi.org/10.12944/crnfsj.4.special-issue1.04 5. najmi, a., javed, s. a., al bratty, m., & alhazmi, h. a. (2022). modern approaches in the discovery and development of plant-based natural products and their analogues as potential therapeutic agents. molecules, 27(2), 349. https://doi.org/10.3390/molecules27020349 6. chaachouay, n., & zidane, l. (2024). plant-derived natural products: a source for drug discovery and development. drugs and drug candidates, 3(1), 184-207. https://doi.org/10.3390/ddc3010011 7. kim, y.-j., & kang, k. s. (2023). the phytochemical constituents of medicinal plants for the treatment of chronic inflammation. biomolecules, 13(8), 1162. https://doi.org/10.3390/biom13081162 8. varzakas, t., zakynthinos, g., & verpoort, f. (2016). plant food residues as a source of nutraceuticals and functional foods. foods, 5(4), 88. https://doi.org/10.3390/foods5040088 9. elshafie, h. s., camele, i., & mohamed, a. a. (2023). a comprehensive review on the biological, agricultural and pharmaceutical properties of secondary metabolites based-plant origin. international journal of molecular sciences, 24(4), 3266. https://doi.org/10.3390/ijms24043266 10. jan, r., asaf, s., numan, m., lubna, & kim, k.-m. (2021). plant secondary metabolite biosynthesis and transcriptional regulation in response to biotic and abiotic stress conditions. agronomy, 11(5), 968. https://doi.org/10.3390/agronomy11050968 11. bhardwaj, k., silva, a. s., atanassova, m., sharma, r., nepovimova, e., musilek, k., sharma, r., alghuthaymi, m. a., dhanjal, d. s., nicoletti, m., sharma, b., upadhyay, n. k., cruz-martins, n., bhardwaj, p., & ku a, k. (2021). conifers phytochemicals: a valuable forest with therapeutic potential. molecules, 26(10), 3005. https://doi.org/10.3390/molecules26103005 12. kurz c, carle r, schieber a. (2008) hplc-dad-ms(n) characterisation of carotenoids from apricots and pumpkins for the evaluation of fruit product authenticity. food chem. 2008 sep 15;110(2):522-30. doi: 10.1016/j.foodchem. pmid: 26049248 13. stefan bogdanova, kaspar ruoffa and livia persano oddo (2004). “physico-chemical methods for the characterisation of unifloral honeys: a review” volume 35, european unifloral honeyspage (s) s4 s17 doihttps://doi.org/10.1051/apido:2004047 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 129 14. subhash ajmani, kamalakar jadhav, and sudhir a. kulkarni 2014 “three-dimensional qsar using the k-nearest neighbor method and its interpretation ” journal of saudi chemical society, pages 618-625 https://doi.org/10.1016/j.jscs.2012.11.009 green approaches to carotenoid extraction from sea buckthorn fruit and their role in ophthalmology lana datuashvili1; maia vanidze 2; indira japaridze 3 (indira djafaridze); nona surmanidze4; aleko kalandia5; inga bochoidze6 1-5batumi shota rustaveli state university (bsu); faculty of natural sciences and health care, department of chemistry, 35/32 ninoshvili/rustaveli str, batumi, georgia; 6akaki tsereteli state university, department of chemical and environmental technologies, 59 tamar mepe st., kutaisi, georgia abstract: hippophae rhamnoides l. is a valuable medicinal plant, distinguished by its rich content of bioactive compounds, mainly carotenoids and phenols. this study aimed to optimize the extraction of carotenoids from h. rhamnoides l. fruits using "green technologies" (ultrasonic bath and probe), as well as to evaluate the effect of various drying methods (atmospheric, vacuum, and freeze-drying) on carotenoid content and antioxidant activity. the research object was h. rhamnoides l. fruits, wildgrowing in western georgia. quantitative determination of carotenoids was carried out by the spectrophotometric method, and antioxidant activity was assessed by the dpph radical scavenging method. the results of the study showed that ultrasonic probe extraction provides a high yield of carotenoids (1.564–3.363 mg/g dry weight), which significantly exceeds the values obtained by the classical method (1.111–2.944 mg/g). a correlation was established between carotenoid concentration and antioxidant activity. in particular, a high content of carotenoids (akhaltsikhe, 3.363 mg/g) provides 50% inhibition of the dpph radical with a relatively small amount of the sample (2.881 mg). among the drying methods, freeze-drying (2.689 mg/g) and vacuum drying (2.481 mg/g) showed an advantage in preserving carotenoid content and antioxidant activity compared to atmospheric drying (1.778 mg/g). in conclusion, the use of "green technologies" is effective for obtaining bioactive compounds, which contribute to their use in ophthalmology, especially for the regeneration of eye surface damage. the data obtained forms the basis for further in vitro and in vivo studies. keywords: sea buckthorn fruit, carotenoids, antioxidant activity, green technologies, ophthalmology. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 713 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.67 თაფლის ხარისხობრივი შედარებითი ანალიზი: ადგილობრივი და იმპორტირებული ნიმუშების ექსპერტიზის საფუძველზე ნანა ბარათელი1; სალომე ჭეიშვილი2; ნიკა სანთელაძე3; ელენე ჩიხლაძე4; თამარ ფალავანდიშვილი5 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოც. პროფესორი, აკადემიური დოქტორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის დოქტორანტი, ასისტენტი; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მაგისტრანტი; 4საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მაგისტრანტი; 5საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოც. პროფესორი, აკადემიური დოქტორი რეზიუმე თაფლი წარმოადგენს ბუნებრივ, სრულიად მზა და კონცენტრირებულ დამატკბობელს, რომელსაც მრავალსაუკუნოვანი გამოყენების ისტორია აქვს. იგი არა მხოლოდ საკვები, არამედ კულტურული და სამკურნალო ღირებულების მქონე პროდუქტია, რომელიც გამოირჩევა მაღალი ბიოლოგიური აქტიურობით, დაბალი გლიკემიური ინდექსითა და იმუნური სისტემის მხარდამჭერი თვისებებით. საქართველოში თაფლი ისტორიულად ასოცირდება ტრადიციებთან, რელიგიურ რიტუალებთან და ადგილობრივ ბუნებრივ პირობებთან. რეგიონების მიხედვით განსხვავდება თაფლის სახეობებიც – ცაცხვის, ტყის, აკაციის, მუხის, წაბლის და სხვა. თაფლი წარმოადგენს ეკონომიკურად მნიშვნელოვან პროდუქტს, რაც ფალსიფიკაციის რისკს ზრდის. ხშირად ვრცელდება ეტიკეტირების გარეშე ან რეგულაციებთან შეუსაბამო პროდუქტი. აქედან გამომდინარე, ხარისხის, უსაფრთხოებისა და იდენტიფიკაციის დადასტურება აუცილებელია როგორც მომხმარებლის დაცვასთან, ისე ბაზარზე სამართლიან კონკურენციასთან მიმართებით. განსაკუთრებით აქტუალური გახდა ეს საკითხი მაშინ, როცა ევროკავშირის ბაზარზე ქართული თაფლის ექსპორტის შესაძლებლობა რეალურად გაჩნდა. კვლევის მიზანია თაფლის ქიმიური და ორგანოლეპტიკური მახასიათებლების შეფასება თანამედროვე სტანდარტული მეთოდებით, მათი შესაბამისობის დადგენა codex alimentariusთან და ადგილობრივ რეგულაციებთან. ანალიზი ჩატარდა ექვს ნიმუშზე, მათ შორის იყო როგორც ქართული, ასევე იმპორტირებული თაფლი. შეფასება მოიცავდა ორგანოლეპტიკურ, ფიზიკურ-ქიმიურ (ph, მჟავიანობა, დიასტაზის რიცხვი, შაქრები, ნაცარი და სხვ.) და უვნებლობის (მძიმე მეტალები) პარამეტრებს. ჩატარებული ანალიზის საფუძველზე დადგინდა, რომ თაფლის ნიმუშების უმეტესობა შეესაბამება როგორც ეროვნულ, ისე საერთაშორისო სტანდარტებს. ფიზიკურ-ქიმიური მახასიათებლების (გლუკოზა, ფრუქტოზა, ph, მჟავიანობა, ნაცარი) მიხედვით თაფლი გამოირჩევა ბუნებრივი წარმოშობის და ბიოქიმიური სიმწიფის ნიშნებით, ხოლო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 714 ორგანოლეპტიკური შეფასებაც ადასტურებს მის იდენტიფიკიაციას. აღსანიშნავია, რომ ერთერთ ნიმუშში (საოჯახო თაფლი) დაფიქსირდა საქაროზის დასაშვებზე მაღალი მაჩვენებელი, რაც შესაძლოა მიუთითებდეს დაუმწიფარ მდგომარეობაში შეგროვებაზე ან ფალსიფიკაციაზე. ასევე გამონაკლისს წარმოადგენდა ორი ნიმუში, რომლებშიც დიასტაზური აქტივობა და ნაცრის შემცველობა ნორმას აჭარბებდა, რაც სავარაუდოდ ტექნოლოგიური პროცესის დარღვევით ან არასათანადო შენახვით იყო განპირობებული. ეტიკეტირების ანალიზმა გამოავლინა მოთხოვნების დარღვევა შპს „აგროჰაბისა“ და საეკლესიო მაღაზიაში შეძენილ თაფლში – ეტიკეტზე არ იყო მითითებული სავალდებულო ინფორმაცია. უვნებლობის თვალსაზრიოსით ნიმუშები შეესაბამება დადგენილ მოთხოვნებს. საკვანძო სიტყვები: ექსპერტიზა, თაფლი, ხარიხი, უვნებლობა, იდენტიფიკაცია თაფლი წარმოადგენს ბუნებრივ ბიოლოგიურად აქტიურ პროდუქტს, რომლის კვებითი და სამკურნალო ღირებულება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული მის ქიმიურ შემადგენლობაზე, წარმოშობაზე და დამუშავების ხარისხზე. თანამედროვე ბაზარზე ფართოდ გავრცელებულია როგორც ადგილობრივი, ისე იმპორტირებული თაფლი, რაც საჭიროებს მათი ხარისხის, იდენტიფიკაციის და უვნებლობის სისტემატურ კონტროლს. ნიმუშების ექსპერტიზა საფუძველს იძლევა იმის დასადგენად, თუ რამდენად აკმაყოფილებენ მოქმედ სტანდარტებს და შეიცავენ თუ არა არადეკლარირებულ ან მავნე მინარევებს. მოცემული კვლევა მიზნად ისახავს ადგილობრივი და იმპორტირებული თაფლის ნიმუშების შედარებით ანალიზს ქიმიურ და ორგანოლეპტიკურ მახასიათებლებზე დაყრდნობით, რათა გამოიკვეთოს ხარისხობრივი განსხვავებები და შეფასდეს მათი შესაბამისობა სურსათის უვნებლობის მოთხოვნებთან [1-3]. კველევისათვის შერჩეულია შემდეგი ნიმუშები საცალო ვაჭრობის დონეზე „ორი ნაბიჯისა“ და „აგროჰაბის“ სუპერმარკეტებიდან ნიმუშების აღების წესის შესაბამისად; მონასტრის თაფლი ( შავნაბადა)„ მაისის თაფლი“; თაფლი სახლში „ცაცხვისა და ალპური მინდვრის ყვავილების“ თაფლი; ჰობი -შერეული „ ქართული მთის თაფლი“; აგროჰაბი „თაფლი შერეული“; იმერეთის ოჯახის თაფლი „ცაცხვის თაფლი“; ბელორუსული თაფლი „ყვავილოვანი თაფლი“. ჩვენს ქვეყანაში თაფლის ხარისხი რეგულირდება საერთაშორისო სტანდარტებითა და ტექნიკური რეგლამენტებით (ევროკავშირის დირექტივები, codex alimentarius სტანდარტები და საქართველოს ტექნიკური რეგლამენტი n579). წინამდებარე კვლევაში თაფლის ხარისხი შეფასებულია ორგანოლეპტიკური, ფიზიკურქიმიური და უვნებლობის მაჩვენებლების მიხედვით [4-6]. საკვლევი ნიმუშების ხარისხის შეფასება და მათი შესაბამისობის დადგენა მოქმედ სტანდარტებთან და რეგლამენტებთან მოვახდინეთ მარკირებით და შეფუთვის ვიზუალური ინსპექტირებით, რაც მნიშვნელოვანი ეტაპია პროდუქტის იდენტიფიკაციის, სამომხმარებლო ინფორმაციის სიზუსტისა და უსაფრთხოების წინასწარი შეფასებისთვის. შედეგები მოცემული №1 ცხრილში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 715 ცხრილი №1. თაფლის ნიმუშების შეფასება შეფუთვისა და მარკირების მიხედვით დ ას ახ ელ ებ ა შა ვნ აბ ად ა, (ქ ვე მო ქ არ თ ლ ის რ აი ო ნი , შ ავ ნა ბა დ ას მო ნა სტ ერ ი) თ აფ ლ ი სა ხლ ში (კ ო მპ ან ია შპ ს „თ ფ ლ ი სა ხლ ში „) ჰო ბი (შ პს „ჰ ო ბი “) თ აფ ლ ი შე რ ეუ ლ ი (შ პს „ა გრ ო ჰა ბი “) სა ო ჯ ახ ო თ აფ ლ ი (ხ არ აგ აუ ლ ის რ აი ო ნი ს სა ო ჯ ახ ო მ ეუ რ ნე ო ბა ) ბე ლ ო რ უ სუ ლ ი თ აფ ლ ი (შ პს “მ ია დ ო ვი შ ლ ია ხ“ ) 1 2 3 4 5 6 7 დამზადების თარიღი 11.16.2024 12.11.2024 05.02.202 5 წონა 420გ 400გ 500 გ 350გ შენახვის პირობები +5: +20 +5 : +20 <+20 შენახვის ხანგრძლივობა უვადო 3 წელი 24 თვე ენერგეტიკული ღირებულება 300 კკალ 326კკალ 320კკალ თაფლის ნიმუშების ეტიკეტირების ანალიზმა აჩვენა, რომ მხოლოდ შპს „აგროჰაბის“ პროდუქციას არ ახლდა სრული საინფორმაციო მარკირება, როგორც ეს განსაზღვრულია მოქმედი ტექნიკური რეგლამენტით. საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ ერთ-ერთ საეკლესიო მაღაზიაში შეძენილ თაფლზე ეტიკეტზე მითითებული იყო მხოლოდ სახელწოდება – „მაისის თაფლი“, ხოლო სხვა სავალდებულო მონაცემები არ ფიგურირებდა. საქართველოს „სურსათის უვნებლობისა და ხარისხის კოდექსისა“ და სურსათის ეროვნული სააგენტოს მიერ დამტკიცებული „სურსათის ეტიკეტირების წესის“ შესაბამისად, სურსათის მარკირება აუცილებელია ყველა საცალო რეალიზაციის შემთხვევაში, მათ შორის რელიგიური დაწესებულებების ვაჭრობის ობიექტებში. რაც შეეხება საოჯახო წარმოების თაფლს, რომელიც მომხმარებლამდე უშუალოდ მეფუტკრისგან აღწევს, გარკვეული რეგულაციური გამონაკლისები შესაძლებელია, თუმცა აუცილებელია პროდუქტის წარმოშობისა და უვნებლობის შესახებ ინფორმაციის გამჭვირვალე მიწოდება მომხმარებლისთვის. ორგანოლეპტიკური ანალიზის საფუძველზე დადგენილია თაფლის ხარისხი და მიღებული შედეგები მოცემულია ცხრილი №2-ში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 716 ცხრილი №2. ორგანოლეპტიკური თვისებები შეფასება თაფლის სხვადასხვა ნიმუშში ნიმუშები ფერი არომატი გემო კონსისტენცია კრისტალიზაციის ტიპი შავნაბადა ღია ყვავილოვანი ფიჭის, მსუბუქი გამკვრივებული სრულად კრისტალიზებული თაფლი სახლში ღია ძლიერი მცენარეული, მომწარო გადამტკბარი თხევადი არაკრისტალიზებული ჰობი ღია კარამელის კარამელის თხევადი არაკრისტალიზებული თაფლი შერეული ღია მსუბუ-ქი ყვავილების ყვავილების თხევადი არაკრისტალიზებული საოჯახო თფლი მუქი ყვავილების ყვავილები ს გამკვრივებული სრულად კრისტალიზებული ბელორუსუ ლი თაფლი ღია ფიჭის სუნი ყვავილები ს მტვრის კრემისებური წვრილკრისტალური ორგანოლეპტიკური ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ თაფლის ნიმუშების ფერი, არომატი, გემო და კონსისტენცია შეესაბამება დადგენილ სტანდარტებს. პროდუქტი გამოირჩევა ჰარმონიულობითა და ტიპური თვისებებით, რაც მიანიშნებს მის ბუნებრივ წარმოშობაზე და ხარისხზე. სენსორული მაჩვენებლების შესაბამისობა გამორიცხავს ფალსიფიკაციის ნიშნებს და მიუთითებს პროდუქტის სახეობრივი თავისებურებების შენარჩუნებაზე. აღნიშნული შედეგები ასევე ასახავს ტექნოლოგიური პროცესის სწორად მართვას და თაფლის შენახვისა და გადამუშავების პირობების დაცვას. ფიზიკურ-ქიმიური პარამეტრებიდან თაფლში დადგინდა ტენიანობა და მშრალი ნაშთი (არეომეტრით), ნაცრის ელემენტები (6000-ზე დანაცრებით), ph (ph-მეტრით), მარტივი შაქრების მასური წილი (ფოტოკოლორიმეტრული მეთოდით), სატიტრავი მჟავიანობა (ტიტრაციის მეთოდი), ჰიდროქსიმეთილფურფუროლის (hmf) დონე (თვისებითი), დიასტაზური რიცხვი (ფოტომეტრული მეთოდით), მძიმე მეტალების შემცველობა (ატომურაბსორბციული მეთოდით). წყლის მასური წილი თაფლში განსაზღვრავს სტაბილურობას, ფერმენტაციისადმი მდგრადობასა და შენახვისუნარიანობას. წყლის მაღალი დონე ზრდის სპირტული დუღილის პროცესის განვითარების რისკს და აუარესებს მის ხარისხს. ნორმის ფარგლებში არსებული წყლის შემცველობა აფერხებს მიკრობული აქტივობის განვითარებას და ხელს უწყობს თაფლის ბუნებრივი მდგომარეობის შენარჩუნებას. ტექნიკური რეგლამენტის თანახმად ყველა სახეობის თაფლში წყლის მასური წილი ა/უ 20%-ია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 717 დიაგრამა №1-ზე წარმოდგენეილია თაფლის საკვლევ ნიმუშებში წყლის შემცველობისა და მშრალი ნივთიერების მასური წილები. დიაგრამა №1. წყლისა და მშრალი ნივთიერების შემცველობა თაფლში თაფლის ყველა გამოკვლეული ნიმუშში წყლის შემცველობა და შესაბამისად მშრალი ნაშთის მასურიო წილი შესაბამისობაშია ტექნიკური რეგლამენტის მოთხოვნებთან. ნაცრის ელემენტებითაფლში დამოკიდებულია მის ბოტანიკურ ტიპზე -ანუ იმ მცენარეებზე, რომელთაც ფუტკარი მოინახულებს ნექტრისთვის და აგრეთვე გეოგრაფიულ ზონაზე, სადაც ხდება თაფლის წარმოება. ნაცრიანობა მნიშვნელოვანი პარამეტრია თაფლის იდენტიფიცირებისას, რადგან ის ხშირად კორელაციაშია თაფლის სხვა ფიზიკურ-ქიმიურ თვისებებთან, როგორიცაა ელექტროგამტარობა, მინერალური სპექტრი და ზოგადი კვებითი ღირებულება. მაღალი ნაცრიანობის მქონე თაფლი, როგორც წესი, მდიდარია კალიუმით, კალციუმით, მაგნიუმითა და სხვა მიკროელემენტებით, რაც ზრდის მის ბიოლოგიურ აქტივობას. ნაცრიანობა საკვლევ ნიმუშებში განვსაზღვრე წონითი მეთოდით. დანაცვრა ნიმუშების მოხდა ღუმელებში 6000c– ზე. შედეგები მოცემულია ცხრილში №3. ცხრილი №3. თაფლის საკვლევ ნიმუშებში ნაცრიანობის შემცველობა თაფლის დასახელება ნორმა შედეგი შავნაბადა ა/უ 0,3-0,6% 0,38 თაფლი სახლში 0,17 ჰობი 0,82 თაფლი შერეული 0,43 საოჯახო თაფლი 0.35 ბელორუსული თაფლი 0.56 ჩატარებული ანალიზის საფუძველზე დადგინდა, რომ თაფლის ნიმუშში „თაფლი სახლში“ ნაცრის შემცველობა დაბალია, ხოლო ჰობის თაფლში მაღალი. დანარჩენ 4 ნიმუშში ნაცრის 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 82.57 82.44 82.31 84.96 82.31 81.92 17.43 17.56 17.69 15.04 17.69 18.08 მშრალი ნივთიერება წყლის შემცველობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 718 შემცველობა შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებით (codex alimentarius) და საქართველოში მოქმედი ტექნიკური რეგლამენტით დადგენილ ნორმებს და არ აღემატება 0.6%-ს.მაღალი შემცველობა მიუთითებს ტექნოლოგიური პროცესების დარღვევაზე (მაგ. გადახურება, კონტაქტი მინარევებთან); დაბალი კი შესაძლოა მიუთითებდეს თაფლის ნაკლებად მდიდარ მინერალურ შემადგენლობაზე, რაც ზოგჯერ დაკავშირებულია მცენარეთა სახეობრივ თავისებურებასთან ან განზავებასთან (მაგ., შაქრიანი სიროფის დამატება). თუმცა, ბუნებრივ თაფლშიც არსებობს დაბალი ნაცრის შემცველობის შემთხვევები. თაფლის სიმწიფის შეფასებისას მჟავების შემცველობა და ph ერთ-ერთ მნიშვნელოვანი პარამეტრებია და გავლენას ახდენენ როგორც მის საგემოვნო და არომატულ თვისებებზე, ისე მიკრობიოლოგიურ სტაბილურობაზე. დიაგრამა №2. ph-სა და სატიტრავი მჟავიანობის მაჩვენებლები თაფლის ნიმუშებში საანალიზოდ აღებულ თაფლის ნიმუშებში ph-ისა და მჟავიანობის მაჩვენებლები შეესაბამება თაფლის ხარისხისათვის დადგენილ ნორმებს, რაც ადასტურებს, რომ პროდუქტი არ შეიცავს ფერმენტაციის ნიშნებს. ასევე მიუთითებს პროდუქტის ბიოქიმიური სიმწიფის, მიკრობიოლოგიური სტაბილურობისა და სათანადო შენახვის პირობების დაცვაზე. მარტივი შაქრების შემცველობა პირდაპირ არის დამოკიდებული თაფლის ბოტანიკურ და გეოგრაფიულ წარმომავლობაზე, აგრეთვე კლიმატურ პირობებზე. თაფლის ენერგეტიკული ღირებულება, ფიზიკური თვისებები (სიბლანტე, ჰიგროსკოპულობა და კრისტალიზაციის უნარი) მნიშვნელოვანწილად განისაზღვრება სწორედ მასში შაქრების შემცველობით. შედეგები წარმოდგენილია დიაგრამებზე №3. 3.93 4.62 4.65 3.87 3.72 4.6 23.76 12.87 18.81 20.79 22.77 19.8 0 5 10 15 20 25 შავნაბადა თაფლი სახლში ჰობი თაფლი შერეული სახლის თაფლი ბელორუსული თაფლი მჟავიანობა ph georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 719 დიაგრამა №3. თაფლში ნახშირწყლების შემცველობა შაქრების რაოდენობრივი ანალიზის საფუძველზე გაირკვა, რომ ყველა გამოკვლეულ ნიმუშში ფრუქტოზისა და გლუკოზის შემცველობა სრულად შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებითა და რეგლამენტით განსაზღვრულ ნორმებს. მონოსაქარიდების ჯამური კონცენტრაცია აღემატება მინიმალურ ზღვარს (60 გ/100 გ-ზე), რაც მიუთითებს თაფლის ბუნებრივ წარმოშობაზე და მის ფიზიოლოგიურად მომწიფებულ მდგომარეობაზე. რაც შეეხება საქაროზის მაჩვენებელს — იგი დასაშვებ ფარგლებს არ სცდება თითქმის ყველა ნიმუშში, გარდა ერთისა, რომელიც წარმოშობით საოჯახო მეურნეობიდანაა და რომლის შემადგენლობაშიც საქაროზის რაოდენობა აჭარბებს დასაშვებ მაქსიმუმს (5 გ/100 გ). აღნიშნული გადაჭარბება შესაძლოა განპირობებული იყოს როგორც თაფლის დაუმწიფარ მდგომარეობაში შეგროვებით — როდესაც ფუტკრებს არ ჰქონდათ საკმარისი დრო ნექტარში საქაროზის მონოსაქარიდებად გარდაქმნისთვის — ასევე შესაძლებელია ადგილი ჰქონდა თაფლის ფალსიფიკაციას, კერძოდ შაქრიანი სიროფის ან სხვა დამატკბობელი ნივთიერებების შეყვანას. თაფლის ხარისხის კიდევ ერთი მახასიათებელია დიასტაზური რიცხვი, რომელიც განსაზღვრავს ჰიდროლიზური ფერმენტების αდა β ამილაზების აქტივობას. დიასტაზა უზრუნველყოფს ნექტრის პოლისაქრიდების დაშლას დი და ტრისაქარიდებად. ისინი მგრძნობიარენი არიან თერმული დამუშავების მიმართ . დიასტაზურ აქტივობას საზღვრავენ gothe-სა და shade-ს ერთეულით. დიასტაზური რიცხვი ცვალებადია და დამოკიდებულია ბოტანიკურ და გეოგრაფიულ წარმოშობაზე, მეთაფლია ფუტკრის ასაკსა და ნექტრის შეგროვების პერიოდზე. 78.5 69 67 75.6 73.5 79.2 81.3 72 71 76 60 82.1 2.8 3 4 0.4 13.5 2.9 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 შავნაბადა თაფლი სახლში ჰობი თაფლი შერეული საოჯახო თაფლი ბელორუსული თაფლი საქაროზა საერთო შაქრები გლუკოზა და ფრუქტოზა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 720 დიაგრამა №4. დიასტაზური რიცხვის შედეგები დიაგრამიდან ნათლად ჩანს, რომ დიასტაზური რიცხვის მნიშვნელობა მხოლოდ ნიმუშში „თაფლი სახლში“ დასაშვებ ნორმაზე დაბალია, ეს შეიძლება ავხსნათ თაფლის შენახვის პირობების დარღვევით. თაფლი, როგორც მაღალი კვებითი ღირებულების ბუნებრივი პროდუქტი, უნდა იყოს უსაფრთხო მოხმარებისთვის და დაცული მავნე მინარევებისგან, მათ შორის მძიმე მეტალებისაგან. ისინი შეიძლება თაფლში მოხვდეს გარემოს დაბინძურების, მცენარეთა ზრდის პირობებისა და ტექნოლოგიური პროცესების გავლენით. მათი არსებობა თაფლში უკიდურესად საშიშია როგორც მომხმარებლის ჯანმრთელობისთვის, ისე პროდუქტის სავაჭრო ღირებულებისა და საექსპორტო პოტენციალისათვის. შესაბამისად, თაფლში მძიმე მეტალების რაოდენობრივი განსაზღვრა წარმოადგენს სურსათის უვნებლობისა და ხარისხის კონტროლის აუცილებელ ეტაპს და წინაპირობას შესაბამისი სანიტარიულ-ჰიგიენური რეგულაციების შესრულებისა. აღნიშნული მოთხოვნა ასახულია ევროკავშირის რეგლამენტში №1881/2006, სადაც განსაზღვრულია სურსათში, მათ შორის თაფლში, მძიმე მეტალების დასაშვები ზღვრული კონცენტრაციები. აღნიშნულ რეგლამენტს ეყრდნობა საქართველოც, თავისი საკანონმდებლო ბაზით, რაც კიდევ უფრო ამყარებს საჭიროებას თაფლის რეგულარული ანალიზისა და მაღალი სტანდარტების დაცვაზე. წინამდებარე კვლევაში მძიმე მეტალებიდან ზოგიერთ თაფლის ნიმუშში განსაზღვრულია კადმიუმი, ტყვია, სპილენძი. შედეგები წარმოდგენილია ცხრილი № 4-ის სახით. 12.3 6.3 8.3 23.8 10.7 21.2 0 5 10 15 20 25 შავნაბადა თაფლი სახლში ჰობი თაფლი შერეული ოჯახის თაფლი ბელორუსული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 721 ცხრილი №4. მძიმე მეტალების შემცველობა თაფლის ნიმუშებში ნიმუშების დასახელება მძიმე მეტალების რაოდენობა. ppm (მგ/კგ) cd cu pb ნორმ ა შედეგი ნორმა შედეგი ნორ მა შედეგი შავნაბადა ≤ 0.05 0.0012 ≤ 5.00 1.3 ≤ 0.10 0.045 თაფლი სახლში 0.008 0.9 0.032 ჰობი 0.017 1.7 0.058 აგროჰაბი 0.004 0.6 0.025 ოჯახის თაფლი 0.015 2.0 0.070 ბელორუსული 0.010 1.1 0.050 შედეგები შეესაბამებოდა საერთაშორისო სტანდარტით დაშვებულ ნორმებს. დასკვნა: ჩატარებული ანალიზის საფუძველზე დადგინდა, რომ თაფლის ნიმუშების უმეტესობა შეესაბამება როგორც ეროვნულ, ისე საერთაშორისო სტანდარტებს. ფიზიკურ-ქიმიური მახასიათებლების (გლუკოზა, ფრუქტოზა, ph, მჟავიანობა, ნაცარი) მიხედვით თაფლი გამოირჩევა ბუნებრივი წარმოშობის და ბიოქიმიური სიმწიფის ნიშნებით, ხოლო ორგანოლეპტიკური შეფასებაც ადასტურებს მის იდენტიფიკიაციას. აღსანიშნავია, რომ ერთერთ ნიმუშში (საოჯახო თაფლი) დაფიქსირდა საქაროზის დასაშვებზე მაღალი მაჩვენებელი, რაც შესაძლოა მიუთითებდეს დაუმწიფარ მდგომარეობაში შეგროვებაზე ან ფალსიფიკაციაზე. ასევე გამონაკლისს წარმოადგენდა ორი ნიმუში, რომლებშიც დიასტაზური აქტივობა და ნაცრის შემცველობა ნორმას აჭარბებდა, რაც სავარაუდოდ ტექნოლოგიური პროცესის დარღვევით ან არასათანადო შენახვით იყო განპირობებული. ეტიკეტირების ანალიზმა გამოავლინა მოთხოვნების დარღვევა შპს „აგროჰაბისა“ და საეკლესიო მაღაზიაში შეძენილ თაფლში – ეტიკეტზე არ იყო მითითებული სავალდებულო ინფორმაცია. უვნებლობის თვალსაზრიოსით ნიმუშები შეესაბამება დადგენილ მოთხოვნებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 722 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ღოღობერიძე თ., მაძღარაშვილი გ.,ფეიქრიშვილი მ., ნაფეტვარიძე ც., ბალიაშვილი ლ., კორძახია ა., კვეზერელი შ. ©undp georgia 2017 “მეფუტკრეობა“; 2. sultan ayoub meoa, saleh ahmad al-asirib, abdul latief mahesarc, mohammad javed ansarid ,,role of honey in modern medicine” volume 24, issue 5, july 2017; 3. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. თაფლი – მსოფლიო ბაზრის ანალიზი. ეკონომიკური კვლევის და მონაცემთა ანალიზის სამმართველო 2024 წ.; 4. ვანიძე მ., კალანდია ა., ჯაფარიძე ი., ,,ღვინისა და თაფლის ანალიზის საერთაშორისო მეთოდები’’. გამომცემლობა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ბათუმი _ 2019 წ.; 5. gost 19792-87 ნატურალური თაფლი (ტექნიკური პირობები); 6. საერთაშორისო სტანდარტი gost 34232—2017. თაფლი, საქაროზას აქტივობის, დიასტაზის რაოდენობის, უხსნადი ნივთიერებების განსაზღვრის მეთოდები comparative quality analysis of honey based on the expertise of local and imported samples nana barateli1, salome cheishvili2; nika santeladze3;;elene chikhladze4; tamar palavandishvili5 1associate professor, academic doctor, georgian technical university (gtu), 593691521, n.barateli@gtu.ge; , 2phd student, assistant, georgian technical university (gtu), 598198540, cheishvili.salome@gtu.ge; 3master’s student, georgian technical university (gtu), 579237930; 4master’s student, georgian technical university (gtu), 555219787, echixladze500@gmail.com; , 5associate professor, academic doctor, georgian technical university (gtu), 511147679, t.palavandishvili@gtu.ge abstract honey is a natural, fully prepared and concentrated sweetener with a centuries-old history of use. it is not only a food, but also a product with cultural and medicinal value, which is distinguished by high biological activity, low glycemic index and immune system supporting properties. in georgia, honey is historically associated with traditions, religious rituals and local natural conditions. types of honey also vary by region – lime, forest, acacia, oak, chestnut and others. honey is an economically important product, which increases the risk of counterfeiting. products without labeling or not complying with regulations are often distributed. therefore, confirmation of quality, safety and identification is necessary both in terms of consumer protection and fair competition in the market. this issue has become especially relevant when the possibility of exporting georgian honey to the eu market actually appeared. the aim of the study was to evaluate the chemical and organoleptic characteristics of honey using modern standard methods, to determine their compliance with the codex alimentarius and local regulations. the analysis was conducted on six samples, including both georgian and imported honey. the assessment included organoleptic, physicochemical (ph, acidity, diastase number, sugars, ash, etc.) and safety (heavy metals) parameters. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 723 based on the analysis, it was determined that most of the honey samples comply with both national and international standards. according to the physicochemical characteristics (glucose, fructose, ph, acidity, ash), honey is distinguished by signs of natural origin and biochemical maturity, and the organoleptic evaluation also confirms its identification. it is noteworthy that in one of the samples (family honey), a higher than permissible level of sucrose was observed, which may indicate collection in an immature state or falsification. also, two samples were exceptions, in which diastase activity and ash content exceeded the norm, which was probably due to a violation of the technological process or improper storage. labeling analysis revealed a violation of the requirements in the honey purchased from agrohab llc and the church shop the mandatory information was not indicated on the label. from the point of view of safety, the samples comply with the established requirements. keywords: honey, expertise, quality, bee products, safety, authentication, identification georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 223 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.12 on the procedural enhancement of architectural management processes in georgia pavle sakhanberidze1; tinatin chigogidze2 1phd student georgian technical university faculty of architecture, urban planning and design. e: p.sakhanberidze@gmail.com m: (+995) 551 027 445; orcid: 0009-0004-7357-5013; 2supervisor, professor at the georgian technical university faculty of architecture, urban planning and design. e: t.chigogidze@gtu.ge m: (+995) 593 375 573; orcid: 0009-0002-5794-3053 abstract “quality is achieved through planning and integration; this applies both to the product and to the work processes.” (rumane, 2017) this paper explores architectural design processes through the systems engineering vmodel, critically examining practices within georgia’s construction sector. the study focuses on challenges typical of transitional economies, where weak coordination and fragmented processes result in systemic inefficiencies. decision-making authority is often concentrated in the hands of capital owners, while developers, architects, regulators, and suppliers are seldom integrated as parts of a unified process. consequently, collaboration frequently relies on personal trust rather than structured systems. georgia’s construction industry exemplifies these tendencies, marked by a weak client/developer institution, bureaucratic barriers, and skill shortages. under such conditions, attention is typically directed toward the final product, with limited focus on production and organizational processes. a central focus of the paper is the architect’s evolving role — understood not merely as a designer, but as a systems integrator responsible for managing interdisciplinary interactions and organizing the design process efficiently. methodologically, the study employs qualitative analysis, combining literature review, case studies, and semi-structured interviews with architects. comparative sampling aligns theoretical models with real-world practices. the systems engineering approach, highlights the sequence and interdependence of design stages. ultimately, the research georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 224 establishes an integrated framework linking theory and practice, offering insights for academia, industry, and policy development in georgia’s construction sector. the study seeks to answer two main questions: how does the design process operate according to the current practices in georgia? and how can systems engineering approaches be applied to enhance the efficiency and effectiveness of the design process in georgia? the findings reveal that in the contemporary context, the architect’s role extends beyond authorship — the architect becomes a coordinator with systems thinking capabilities, responsible for the entire lifecycle management of buildings. within this framework, the v-model of systems engineering is examined as an effective tool for process management and optimization. the analysis of international practice demonstrates that the se v-model provides a foundation for improving quality control, enabling more rational resource allocation, and ensuring greater transparency in project management. in conclusion, this research bridges theoretical analysis and practical experience, contributing significantly to both the academic understanding of systems-based architectural processes and the advancement of georgia’s construction industry. key words: systems engineering; systems thinking; integrated approach. relevance of the topic for countries with transitional economies, the construction sector is typically characterized by rapid and intensive capital investment. in this process, the ultimate decision-maker is usually the owner of the capital, while other participants — the developer, architect, regulatory bodies, and suppliers — are seldom perceived as parts of a unified process. consequently, their involvement in decision-making stages is often excluded. collaboration among these actors is frequently based on personal relationships and trust rather than on a structured and transparent systemic framework. naturally, georgia is no exception in this regard — similar tendencies are clearly observable in the local construction sector. within this context, key challenges include a weak institutional framework for clients and developers, bureaucratic obstacles, and a deficit of professional competencies. despite the complexity and dynamism of the construction industry in georgia’s recent history, the role of the architect has long been overlooked. however, a growing demand has emerged for architects capable of integrating various engineering disciplines, shaping cohesive end products, and organizing supply chains in a way that meets both client interests and the challenges of a rapidly changing environment. this requires not only creative thinking but also a solid understanding of project management principles and systemic approaches. in large-scale and complex projects involving multiple stakeholders with diverse business interests, the architect naturally assumes a central role in managing the workflow. their responsibility extends far beyond the integration of physical components. the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 225 contemporary construction market compels architects to adapt to new conditions and develop unified management mechanisms — the so-called design management model, which transforms the architect from a mere executor into a systems integrator. within this framework, the v-model of systems engineering gains particular significance as a fundamental tool for the integration and management of multifactorial processes. this is especially relevant in countries with transitional economies, where the principal issue lies in the lack of systemic organization. implementing the v-model in such contexts may serve not merely as an added value but as a strategic necessity for sustainable development and modernization of the architectural management process. scientific novelty industrial innovations process optimization: the planning, coordination, and quality control of projects become more structured and predictable, significantly reducing inefficiencies in both time and financial resource allocation. strengthening interdisciplinary collaboration: the collaboration between architects and engineers becomes more clearly organized, enhancing both professional communication and the overall quality of project outcomes. increased competitiveness: companies gain the capacity to implement modern, best-practice–based procedures, which is particularly important for participation in the global construction market. academic innovations modeling of educational programs: the research findings may be utilized by universities to develop new academic courses and modules that integrate the principles of the systems engineering (se) model into architectural professional practice. expansion of scientific discourse: interpreting the role of the architect through the lens of systems engineering creates a foundation for new research directions, particularly in the fields of design management and interdisciplinary process studies. innovations for state regulatory institutions support for standardization: the research can serve as a resource for governmental agencies in developing construction and design process standards based on contemporary best practices. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 226 monitoring of quality and efficiency: the implementation of standardized procedures enables the reduction of financial and temporal losses while increasing systemic transparency across the sector. enhancement of policy and regulation: the introduction of systemic approaches to project planning and management establishes a basis for creating more effective, long-term, and outcome-oriented regulations. overall, this research integrates both theoretical and practical values. it not only represents an academic contribution but also exerts a direct influence on industrial practice and the formation of state policy. as a result, the study can be considered a significant tool for enhancing the efficiency, quality, and international alignment of georgia’s construction sector. goal the aim of this study is to analyze the architectural design process through the framework of the systems engineering (se) v-model in order to identify deficiencies and inefficient mechanisms present in georgia’s current design practice. the research focuses on recognizing the challenges and problems that hinder effective process management and negatively affect the quality of final outcomes. furthermore, the study seeks to develop recommendations that will contribute to improving the efficiency and effectiveness of architectural design processes. these recommendations will be directed toward the standardization and integration of design workflows by applying contemporary principles of systems engineering, specifically those embodied in the v-model approach. to achieve the stated research goal, the study was conducted within the analytical framework of the se v-model, addressing the following key questions: how is the architectural design process currently conducted within the existing practices of georgia? how can systems engineering approaches be applied to enhance the efficiency and effectiveness of the design process in georgia? research object the subject of this research is the role of the architect examined within the context of systems engineering — specifically, how the architect operates within the frameworks of systemic thinking and process management. the discussion of this topic can be approached from two principal directions: georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 227 practical dimension: this involves analyzing the architect’s participation in the planning and coordination of design processes, as well as defining their roles and responsibilities within an interdisciplinary team structure. conceptual dimension: this encompasses the understanding of the architect’s function as a conceptual capacity for process management and integration, which provides the foundation for analyzing process efficiency and developing theoretical models. methodology history of systems engineering the term “system” originates from ancient greek linguistic roots, denoting an assembly, combination, or organization into a unified whole. the term “engineering,” in turn, refers to the process of realizing systems — that is, integrating interdependent components in such a way that they collectively perform a common function (gorod, 2008). historically, the development of systems engineering began within the defense industry of the united states. initially, it was applied to the planning and management of complex technological systems, such as aircraft and submarines. over time, this approach evolved into a new discipline of organizational management, and by the 1970s, it began to be integrated into civil industries, particularly within the field of construction (alexander, 2011). the systems engineering process represents a comprehensive, iterative, and dynamic approach to problem-solving, employed by project teams in a top-down sequence. its objective is to transform existing needs and requirements into a set of systematic product and process characteristics that accurately reflect the project’s goals and functional capabilities. the process develops progressively — each subsequent level introduces additional definitions and details, thereby giving the system an increasingly complete and coherent form (see figure #1). this process encompasses several key components, including: o input and output data; o requirements and functional analysis; o design and development activities; o verification and validation procedures, and o control and feedback cycles (lightsey, 2001). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 228 in the design process, the above-mentioned scheme is applied sequentially, forming what is known as the v-model (see figure #2). this model represents one of the most recognized and established approaches in systems engineering, emphasizing the key stages of a project’s life cycle — requirements analysis, system design, integration, and testing. the primary objective of the v-model is to demonstrate the sequential structure of the process and the significance of each phase in achieving the project’s final outcome. it places particular emphasis on the necessity of verification and validation at the conclusion of every stage (forsberg, 1991), ensuring both the accuracy of decisions and the alignment of the system with its initial objectives. one of the model’s principal advantages lies in its transparency and continuous feedback, which allows for step-by-step evaluation and correction whenever necessary. in the construction industry, the v-model is frequently employed to manage the project life cycle, as illustrated in figure #2 (prorail, 2013). the presented v-model demonstrates the stages of project development and the importance of the interconnections between them. each stage is discussed below (lightsey, 2001). requirements analysis the first step in the systems engineering process is the analysis of input requirements, which serves to define both functional and performance-related requirements. at this stage, the needs of stakeholders and clients are formulated, establishing what the system must do and how well it must perform. the architect collaborates closely with the client to define the project’s goals and intended functions. functional analysis and allocation through requirements analysis, primary and secondary functions are identified, creating a hierarchy of relationships among them. the subsequent step involves describing the project in terms of which element performs which function and what resources are required for each. during this phase, architects develop schematic layouts and specifications that describe the final product (the building or figure #1 – systems engineering process figure #2 – systems engineering vmodel georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 229 structure), spatial organization, and the integration of adjacent engineering systems into a coherent whole. requirements loop the execution of functional analysis and allocation leads to a deeper understanding of the requirements, followed by their reassessment and validation. each identified function must be traceable to a specific requirement. this iterative process, known as the requirements loop, involves re-evaluating established demands and verifying the preliminary product’s functionality to determine how precisely it meets the stated requirements. design activities this stage involves defining the physical elements of the product (i.e., construction components) that together form the complete structure. the resulting outcome is often referred to as the physical architecture. each element must satisfy at least one functional requirement and must be capable of operating in conjunction with the other elements. at this point, architects and related specialists collaborate to ensure design coherence and system integrity. design loop similar to the requirements loop, the design loop represents the iterative review of the functional architecture to confirm that the synthesized physical elements can perform the necessary functions. here, detailed verification is carried out to assess how precisely each architectural component meets the design specifications. verification this phase, known as the verification cycle, involves validating each requirement at every stage of project or product development. verification methods include inspection, demonstration, analysis (such as modeling and simulation), and testing, all of which contribute substantially to quality management in both the product and the workflow. during this stage, individual components as well as the complete building are tested for compliance and performance. validation validation entails system analysis and control, encompassing a set of technical management activities used to measure progress, evaluate alternatives, and document data and decisions. the goal of system analysis and control is to ensure that the project is ready for operation and complies with all technical and functional requirements. research methodology this study employs a mixed-method approach, integrating qualitative analysis with theoretical research. the methodology is grounded in three main components: o a review of relevant literature and sources, o an examination of the historical development of systems engineering, and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 230 o a comparative analysis of architectural practice examples. by nature, the research is primarily qualitative, as it seeks to explore and conceptualize the role, functions, and processes of the architect within the framework of systems engineering. quantitative data play a secondary role — they are used mainly to validate existing studies and to strengthen comparative arguments. the chosen methodological approach is justified by the specific characteristics of the topic: understanding the architect’s role within the context of systems engineering requires not only statistical analysis, but also the study of conceptual and procedural models. the examination of practical case studies enables the identification of architectural behavioral patterns, functional responsibilities, and the barriers that emerge in relation to systemic integration. the theoretical analysis, on the other hand, is essential for comparing existing literature, international standards, and methodological models, forming a basis for developing an independent analytical framework and structural model. the research is based on the pattern matching method (almutairi, 2014), which involves comparing theoretical and empirical models to determine the degree to which theory corresponds to practice. this approach is divided into three main stages: 1)description of the theoretical model – this stage includes the review of existing literature, including theories of architecture, interdisciplinary approaches, international standards (e.g., iso/iec/ieee 15288), and specialized sources. based on this analysis, the structure of the se v-model and its constituent stages were developed, along with a set of thematic questions (see table #1) used for evaluating various companies and practical case studies. the comparative phase follows, in which the collected data are evaluated against the theoretical model, enabling the identification of correspondences and discrepancies between theory and practice. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 231 table #1questionnaire # systems engineering methods 1 client requirements analysis 1.1 do you conduct a stakeholder analysis (power vs. interest matrix)? 1.2 do you conduct a survey of end users? 1.3 do you prepare a project brief (design assignment)? 2 functional analysis 2.1 are requirements translated into functions? 3 requirements analysis loop 3.1 after function allocation, do you compare the results with the original brief? 3.2 do you revise or adjust the brief? 3.3 do you add new requirements during the process? 4 design work 4.1 is the design process divided into stages? 4.2 do you develop alternative design options? 4.3 do you compare alternatives using checklists? 4.4 do you analyze and design system interfaces? 5 design analysis loop 5.1 do you check whether the project meets its intended functions? 5.2 do you adjust or refine functions when needed? 6 verification 6.1 do you evaluate whether the final project complies with the brief? 6.2 do you document verification results? 7 validation 7.1 do you compare the completed project with the requirements of stakeholders and end users? please name one problem? please describe what solution you see? 2) comparison of empirical data with the theoretical model the second stage involves comparing the empirical data obtained from professional practice with the theoretical model. for this purpose, case study descriptions were examined, and structured interviews were conducted with practicing architects. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 232 the objective of the interviews was to collect and evaluate empirical professional experience using the questionnaire presented in table #1. the obtained data were organized and ranked by company. at the subsequent stage, each company’s evaluation was summarized, and an average index was calculated based on the following scale: o (+1) – fully corresponds; o (-1) – does not correspond; o ( 0 ) – partially corresponds (or is implemented in a modified form). for each stage of the systems engineering (se) v-model, a corresponding evaluation score was determined, supplemented by qualitative comments derived from the interview data. as a result, it was possible to establish the degree of correspondence between each company’s practice and the se v-model, as well as to identify the areas of divergence between theory and practice. 3)analysis and interpretation of comparative results the third stage of the study consists of interpreting the results of the comparison. the analysis determines the extent to which the existing architectural practice in georgia aligns with the theoretical v-model of systems engineering, and identifies which phases deviate most significantly from the model. based on the findings, conclusions and recommendations were formulated, aimed at improving the architectural design process and transforming it into a more efficient and structured form. additionally, the research highlights specific domains requiring further investigation and methodological refinement, particularly in relation to interdisciplinary collaboration and process integration. the overall process of the comparative analysis is illustrated in figure #3. figure #3 logical diagram of the sample comparison process. adapted from yin (2003) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 233 main research findings by summarizing the results of the interviews and practical case studies, and by calculating their average index, the overall state of practice was revealed to be within the range of 0.2 < 1, which is below the average level. this result indicates that the systems engineering (se) approaches remain relatively new and underdeveloped within georgia’s professional architectural community. their systematic and consistent application is not yet established (see table #2). table #2 – cumulative analysis of results # systems engineering method average cumulative indicator of se methods fully corresponds (%) does not correspond (%) partially correspond s (%) 1 client requirements analysis 1.1 stakeholder analysis (power vs. interest) -0.1 33% 42% 25% 1.2 end user survey / requirements identification 0 33% 33% 34% 1.3 project brief (design assignment) 0 33% 33% 34% 2 functional analysis 2.1 translation of requirements into functions 0.3 42% 8% 50% 3 requirements analysis loop 3.1 comparison of allocated functions with the project brief 0.1 33% 25% 42% 3.2 adjustment / revision of the brief 0.3 58% 25% 17% 3.3 addition of new requirements 0.3 50% 17% 33% 4 design work georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 234 4.1 division of the design process into stages 0.7 67% 33% 4.2 development of alternative design options 0.7 67% 33% 4.3 comparison of alternatives using checklists -0.2 17% 33% 50% 4.4 interface development and coordination -0.2 20% 20% 60% 5 design analysis loop 5.1 evaluation of whether the project meets functional requirements 0.3 42% 17% 42% 5.2 adjustment of functions 0.3 42% 8% 50% 6 verification 6.1 assessment of final project compliance with the brief 0.7 67% 33% 6.2 preparation of verification records 0 25% 25% 50% 7 validation 7.1 comparison of the project with stakeholder and end user requirements 0.1 33% 25% 42% cumulative average indicator of compliance 0.2 the above findings serve as a critical indicator that the existing processes within georgia’s construction and architectural industries operate in a spontaneous and unsystematic manner. the industry lacks the mechanisms necessary for comprehensive analysis, optimization, and adaptation of design workflows to real-world conditions. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 235 client requirements analysis according to systems engineering (se) methodology, the analysis of client requirements (see table #2, sections 1.1–1.3) involves evaluating and positioning stakeholders through a power vs. interest matrix. this stage should be preceded by close communication and surveys with end users, the results of which must be formally documented in a project brief approved by the client. this document forms the foundation for initiating design work. in the georgian market, however, such formal assessments are rarely conducted. architects often attempt to identify client needs independently, collecting the necessary data themselves. additionally, the market’s small scale means that clients and designers often have personal relationships, leading to what respondents referred to as a “friendly” or “informal” (‘jigruli’) approach. this tendency weakens documentation practices and undermines procedural consistency. moreover, many practitioners believe that formal procedures diminish trust; they prefer to manage processes in a more personal and flexible manner, assuming that official methods add no perceived value or competitive advantage. another recurring issue is that clients themselves are often uncertain of what they want. their requirements and expectations are frequently defined during the design process in collaboration with the architect. determining whether such a practice is economically viable for design firms could form the basis of a separate study. functional analysis in se methodology, functional analysis (see table #2, section 2.1) translates client requirements into specific functions — outlining the functional zoning and technical characteristics of the building systems that will guide subsequent project development. the study revealed that all georgian firms implement this stage to some degree; however, only about 50% do so consciously and systematically. the main challenges identified include lack of information and expertise, as well as accelerated project timelines, which pressure firms to complete designs with minimal revisions. in many cases, deficient functional analysis has led to delays or suspension of projects. a properly executed functional analysis allows both the design team and the client to evaluate technical and financial alternatives early and to make informed, cost-effective decisions before advancing to later stages. requirements loop in se methodology, the requirements loop (see table #2, sections 3.1– 3.3) occurs after client needs have been defined and translated into functions. it involves taking a step back to assess the results before moving forward. according to the findings, this loop is often perceived in georgia as redundant and time-consuming. yet, returning to re-evaluate early-stage outputs is crucial to preventing functional, financial, and scheduling risks later in the project. this oversight reflects a lack of structured quality assurance in the early design stages. design work per se methodology, the transition to active design begins only after the completion of functional analysis, once all components and their technical characteristics are clearly defined (see table #2, sections 4.1–4.4). in this regard, georgian practice shows georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 236 relative improvement, as all licensed design firms must comply with legislative requirements mandating step-by-step project development. the degree of design detailing therefore progresses gradually. additionally, many georgian firms collaborate with international companies and have experience in global projects, adopting — at least partially — best international practices. nevertheless, certain challenges remain. one respondent from company d explained: “sometimes we try to close one stage before moving on to the next; sometimes we succeed, sometimes not... it depends on the client. larger organizations with management teams follow structured steps; smaller llcs are more spontaneous. when relationships are close, clients may later recall new ideas, forcing us to return to the conceptual stage.” this observation highlights the varying levels of client preparedness. when clients lack technical awareness, it becomes advisable to engage professional management teams or client representatives to oversee project coordination — a practice that, according to the study, is gradually emerging in georgia. while professional designers generally maintain logical sequencing and stage discipline, deviations do occur (often at the client’s request), leading to delays, rework, and risks related to quality and scheduling. developing and institutionalizing the client’s role could thus become an important subject for future research. design loop the design loop (see table #2, sections 5.1–5.2) entails reassessing the correspondence of the produced output with the predefined functions and technical specifications. it serves as a secondary verification cycle ensuring that, at project completion, the outcome fully meets client requirements and functional objectives. however, most practicing architects do not recognize the necessity of this step. as one respondent from company t stated: “when you submit stages incrementally, each phase is checked anyway. in architecture, this is common, but in urban planning, it’s rare because the core function doesn’t change.” another from company a added: “if the client follows us through to the end — and doesn’t make arbitrary changes — then the project always aligns with the functions.” once again, this reveals the impact of the client’s institutional maturity, which remains a potential topic for further investigation. verification in se methodology, verification (see table #2, sections 6.1–6.2) involves evaluating the final product’s compliance with the project brief and maintaining appropriate documentation. this stage parallels the standard approval and handover procedures used in professional practice — the client, together with the design team, reviews the final design and cost documentation. ideally, if the process has been systematically managed, no major discrepancies should arise. as one respondent from company d noted: “if the client signs off on the project, that automatically means it meets the brief.” however, exceptions persist: “we’ve sometimes had to make last-minute corrections ourselves when we saw inconsistencies” (company k). “the design team acts as georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 237 the regulatory unit — we make the corrections ourselves” (company i). in practice, final inconsistencies often emerge only at the handover stage, suggesting that systemic gaps exist earlier in the process. discovering major issues this late underscores the need for rigorous verification throughout all stages, not merely at the end. this finding indicates that design workflows in georgia require refinement and standardization, and that deficiencies in verification merit further targeted research. validation according to se methodology, validation (see table #2, section 7.1) involves assessing and confirming the final product’s compliance with all stakeholder requirements. while this step is less relevant for small-scale projects, it is critical for large and urban-scale developments. best international practices emphasize the necessity of this phase, as one respondent from company i noted: “there must be a system of indicators used by the implementing authority — for example, the municipality. evaluation should address not only the design quality but also the quality of implementation. without monitoring, adaptation becomes impossible.” in the georgian context, however, this stage often takes alternative forms: “if we count public review as part of the process, then yes — but generally, everything is embedded earlier and checked during the first phase” (company t). some firms lack such experience entirely: “we haven’t really had such cases in practice — we simply don’t have clients who require that” (company v). others exclude validation altogether: “i have no experience with that” (company e), though later admitting, “we do end up making corrections at the final stage.” (company e). these insights reinforce the broader conclusion that design processes in georgia remain largely spontaneous and under-optimized. the industry lacks comprehensive systems for analyzing, refining, and adapting project workflows to evolving real-world conditions. application of the research results the findings of the present study may serve as a foundation for regulating the construction market in georgia, a process that should be explicitly initiated and led by the national government. conclusion (answers to the research questions) how is the architectural design process currently conducted within the existing practices of georgia? the study revealed that companies engaged in state-funded projects tend to align more closely with the systems engineering (se) model than those in the private sector. this is largely due to the fact that public projects are often financed by international institutions (such as the asian development bank), which require adherence to western standards — including clear task formulation, phased control, documentation evaluation, and lifecycle georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 238 monitoring of infrastructure. in contrast, private sector projects generally lack comparable institutional mechanisms, except in cases where foreign design-management firms lead the process. consequently, the work of architectural companies becomes dependent on external factors. an underdeveloped client institution, bureaucratic inefficiencies, outdated methodologies, and deficits in professional development all hinder systematic practice. according to the study (see table #2), georgian clients rarely generate consistent demand for high-quality projects due to insufficient experience and the absence of pre-planning culture. frequently, there is no formal project brief, which should serve as the foundation for design work. moreover, a lack of feedback between stages and poor documentation practices further weaken process continuity. another critical gap is that no single actor assumes responsibility for managing the entire infrastructure lifecycle, resulting in spontaneous and disorganized workflows. to address these issues, it is essential to establish cause-and-effect relationships and conduct further research aimed at eliminating unsystematic practices. despite these challenges, several of the studied companies have demonstrated initial steps consistent with the se model, although their level of effectiveness requires additional examination. how can systems engineering approaches be applied to enhance the efficiency and effectiveness of the design process in georgia? the research indicates that elements of the se model are already partially applied within some georgian companies, providing a foundation for delivering results that meet client expectations and quality standards. within this framework, a systemic approach plays a crucial role in requirements management, process control, and risk mitigation. however, the efficiency dimension remains weak — projects are frequently completed with resource overruns, including delays, budget deviations, and staff overextension. the comprehensive implementation of the se model could help reduce these inefficiencies. it is also necessary to consider company size and capacity. for small firms, full adoption of the model may not be cost-effective due to the investments required in staff training, it systems, and process adaptation. for these organizations, a flexible or simplified version of the model would be more appropriate. conversely, large companies — particularly those collaborating with the government, international donors, or major clients — benefit significantly from adopting the se model, which ensures transparency, quality control, and process optimization. in such contexts, it becomes not only a competitive advantage but often a mandatory standard. the implementation of the se model aligns with georgia’s national development strategy, especially in the context of international infrastructure projects. therefore, adopting this approach in large organizations could set a standard that smaller firms may gradually follow over time. ultimately, the integration of systemic approaches will contribute to achieving desired project outcomes while ensuring optimal use of resources, benefiting not only individual companies but also the architectural and construction sectors as a whole. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 239 references 1. alexander, kossiakoff, w. n., sweet, s. j., seymour, s. m., & biemer, s. m. (2011). systems engineering principles and practice (2nd ed.). wiley. 2. almutairi, a. f., gardner, g. e., & mccarthy, a. (2014). practical guidance for the use of a pattern matching technique in case study research: a case presentation. nursing & health sciences, 16(2), 239–244. 3. forsberg, k., & mooz, h. (1991). the relationship of system engineering to the project cycle. proceedings of the first annual symposium of the national council on systems engineering. 4. lightsey, b. (2001). systems engineering fundamentals. 5. prorail, r., & bouwend-nederland, o. n. r. i. (2013). guideline systems engineering for public works and water management. 6. yin, r. k. (2003). case study research: design and methods. sage publications. ; „ ; , .“ (rumane, 2017) „ “ v . , — . , , , — , , — , , , . , . , , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 240 . , — , . : ? , ? , , . , — , . , : , — . . , . , . , , , . , , . , , . , . : ; ; . microsoft word fullpdf06022024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 338 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 6 issue 2, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.35 ტეტრათიოდარიშხანმჟავას d10 მეტალთა კომპლექსწარმოქმნის უნარი მონოდა ბიდენტატურ აზოტშემცველ ლიგანდებთან იზოლდა დიდბარიძე, მანუჩარ ჩიქოვანი, ელენე გამყრელძე, ნესტანი ბრეგაძე აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სინთეზირებულია d10-მეტალთა ტეტრათიოარსენატების(v) კოორდინაციული ნაერთები მონოდენტატურ ლიგან-პირიდინთან, ზოგადი ფორმულით: [m(py)4]3(ass4)2 და ბიდენტატურ ლიგანდ 2,2i-დიპირიდილთან, ზოგადი ფორმულით: ([m(dipy)2]3(ass4)2), სადაც m=cu(ii), zn(ii), cd(ii). შემუშავებულია მათი სინთეზის ოპტიმალური პირობები. მიღებული კოორდინაციული ნაერთების შედგენილობა და აღნაგობა შესწავლილია ელემენტური, რენდგენოგრაფიული ანალიზისა და იწ სპექტროსკოპიული მეთოდებით. კვლევებით დადგინდა, რომ პირიდინი კომპლექსწარმომქმნელს უკავშირდება კოორდინაციული რიცხვის შესაბამისი ოდენობით, ხოლო 2,2i-დიპირიდილი ცენტრალურ იონთან ქმნის ხელატურ კომპლექსს. საკვანძო სიტყვები: d10-მეტალი, კოორდინაციული ნაერთები, პირიდინი, 2,2i-დიპირიდილი, ტეტრათიოარსენატი ნივთიერებათა პოლიელემენტური შედგენილობა, როგორც წესი, მათი ფართო პრაქტიკული გამოყენების საშუალებას იძლევა. ამდენად ფრიად საინტერესოა იმ ნივთიერებათა შესწავლა, რომლებიც მოლეკულაში შეიცავენ ისეთ ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს, როგორიცაა დარიშხანი, გოგირდი და გარდამავალი ელემენტები. ასეთ ნაერთთა სინთეზი და კვლევა ერთ-ერთი აუცილებელი საფეხურია მათი პრაქტიკული გამოყენების პერსპექტივის დადგენისას. ამ მხრივ, ამოუწურავ საშუალებას იძლევა კოორდინაციული ნაერთები, სადაც კომპლექსწარმომქმნელის ან ლიგანდის მიზანმიმართული ცვლილებით შესაძლებელია სინთეზირდეს კოორდინაციული ნაერთები წინასწარ გამიზნული თვისებებით[1]. ვაგრძელებთ რა კვლევას დარიშხანშემცველ კოორდინაციულ ნაერთთა ქიმიის სფეროში [2-4], მიზნად დავისახეთ d10მეტალთა ტეტრათიოარსენატების ბაზაზე მიგვეღო და შეგვესწავლა კოორდინაციული ნაერთები მონოდა ბიდენტატურ აზოტშემცველ ლიგანდებთან, კერძოდ პირიდინსა და 2,2iდიპირიდილთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 339 გამოსავალ ნივთიერებებად გამოვიყენეთ d10-მეტალთა წყალში ხსნადი მარილები, დარიშხანშემცველი ნაერთებიდან ნატრიუმის ტეტრათიოარსენატი -na3ass4∙8h2o, რომელიც მივიღეთ დარიშხანის წარმოების ნარჩენების გადამუშავებით [5]. d10-მეტალთა პირიდინატების სინთეზი ვაწარმოეთ მიმოცვლის რეაქციით შესაბამის გარდამავალ მეტალთა მარილების პირიდინატებზე ეკვივალენტური რაოდენობის ნატრიუმის ტეტრათიოარსენატის ნაჯერი ხსნარის მოქმედებით (სქემა1). ა) mx2 + npy  [mpy)n]x2 ბ) 3[mpy)n]x2+ 2na3ass4∙8h2o  [m(py)n]3( ass4)2 + 6nax + 16h2o შეჯამებულად: 3mx2 + 3npy + 2na3ass4∙8h2o  [m(py)n]3( ass4)2 + 6nax + 16h2o სადაც m = cu(ii), zn(ii),cd(ii), ხოლო n=4 სქემა 1 სინთეზირებული მარილები წარმოადგენენ სხვადასხვა შეფერილობის მაღალდისპერსიულ ნივთიერებებს (ცხრ.1). არც ერთი მათგანი არ იხსნება წყალსა და სპირ-ტში, არ იხსნებიან არც ტუტეებში (გარდა თუთიის მარილისა). მჟავით დამუშვებისას ისინი განიცდიან გარდაქმნას დარიშხანი (v)-ის სულფიდის წარმოქმნით (სქემა 2). ა) [zn(py)4]3(ass4)2 + 6hcl  3[zn(py)4]cl2 + 2h3ass4 ბ) 2h3ass4  as2s5 + 3h2s შეჯამებულად: [zn(py)4]3(ass4)2 + 6hcl  3[zn(py)4]cl2 + as2s5 + 3h2s სქემა 2 სინთეზირებულ ნაერთთა იწ სპექტრების შესწავლიდან ვრწმუნდებით, რომ მათში შეიმჩნევა 𝐴𝑠𝑆 ჯგუფისათვის დამახასიათებელი შთანთქმის ზოლები ვალენტური რხევისათვის 420 სმ-1, ხოლო დეფორმაციული რხევისა 470 სმ-1 უბანში [6,7]. გარდა ამისა, არაკოორდი-ნირებული პირიდინის შთანთქმის ზოლი მდებარეობს 1580 სმ-1 უბანში, მაშინ როდესაც ჩვენს მიერ სინთეზირებულ ნაერთთა სპექტრებში იგივე შთანთქმის ზოლი ვლინდება 1600-1610 სმ-1 უბანში, რაც ცალსახად ადასტურებს ამ ნაერთებში კოორდინირებული პირიდინის არსებობას. ის ფაქტი, რომ ტეტრათიოარსენატიონების შთანთქმის ზოლები თითქმის ზუსტად ემთხვევა ნატრიუმის ტეტრათიოარსენატიონების შთანთქმის სიდიდეებს, მეტყველებს იმაზე, რომ აღნიშნული არ იღებს მონაწილეობას დონორულ-აქცეპტორულ ბმაში, არამედ ქმნის კოორდინაციული ნაერთის გარე სფეროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 340 ცხრილი 1 [m(py)4]3(ass4)2 და ([m(dipy)2]3(ass4)2) ტიპის კომპლექსნაერთების ელემენტური ანალიზის მონაცემები და გამოსავლიანობა ფერი ნაპოვნია, % ფორმულა გამოთვლილია, % გამოსავ. % m as n s m as n s ნაცრისფერი 12,11 9,94 10,64 16,71 [cu(c5h5n)4]3(ass4)2 12,33 9,71 10,87 16,57 93,4 მწვანე 12,52 9,67 11,07 16,85 [cu((c5h4n)2)2]3(ass4)2 12,43 9,79 10,96 16,70 86,6 ღია ყვითელი 12,77 9,49 10,58 16,69 [zn(c5h5n)4]3(ass4)2 12,64 9,67 1083 16,51 94,5 თეთრი 20,14 9,07 10,13 15,12 [zn((c5h4n)2)2]3(ass4)2 12,69 9,76 10,93 16,70 88,49 სტაფილოსფერი 20,02 8,81 9,84 15,26 [cd(c5h5n)4]3(ass4)2 19,22 8,87 9,93 15,13 95,3 ყვითელი 20,14 9,07 10,13 15,12 [cd((c5h4n)2)2]3(ass4)2 20,02 8,94 10,01 15,26 93,1 სინთეზირებულ ნივთიერებათა რენტგენოფაზური მონაცემები (ცხრ.2), თანახმად მიხეევის კლასიფიკაციისა [8,9] მოწმობს, რომ მიღებული ნაერთები თავიანთი სტრუქტურის მიხედვით მიეკუთვნებიან სულფომარილების ქვეჯგუფს. კრისტალის სტრუქტურის მოწესრიგებულობაზე კათიონის გავლენის ფაქტი იმსახურებს განსაკუთრებულ ყურადღებას. მაგ.: cd(ii) ხელს უწყობს წვრილდისპერსული ფაზის წარმოქმნას, რომელიც უახლოვდება რენტგენოამორფულ მდგომარეობას. ამრიგად დავადგინეთ, რომ d10მეტალთა ტეტრათიოარსენატების კომპლექსური ნაერთები პირიდინთან წარმოადგენენ კათიონურ კომპლექსებს, ლიგანდი მონოდენტატურია, ხოლო ტეტრათიოარსენატიონი იმყოფება გარე სფეროში. წინამდებარე ნაშრომში განვიხილავთ ასევე, d10-მეტალთა ტეტრათიოარსენატების კოორდინაციულ ნაერთებს ბიდენტატურ ლიგანდ 2,21 დიპირიდიდან. მოვახდენთ მათ შედარებით დახასიათებას, როგორც სინთეზის, ასევე აღნაგობისა და ფიზიკურ-ქიმიური თვისებების მიხედვით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 341 ცხრილი 2 d10-მეტალთა ტეტრათიოარსენატების(v) პირიდინული და დიპირიდინული კომპლექსების რენტგენოფაზური ანალიზის შედეგები [cu(py)4]3(ass4)2 [cu(dipy)2]3(ass4)2 [zn(py)4]3(ass4)2 [zn(dipy)2]3(ass4)2 [cd(py)4]3(ass4)2 [cd(dipy)2]3(ass4)2 i/i0 d α/n i/i0 d α/n i/i0 d α/n i/i0 d α/n i/i0 d α/n i/i0 d α/n 20 11,33 2 6,49 2 11,0 10 7,53 20 13,0 10 7,53 100 8,19 10 5,12 3 7,86 1 6,60 15 9,07 5 6,81 20 7,23 3 3,87 3 6,81 2 5,71 10 7,0 5 5,65 20 6,56 2 3,78 4 6,34 3 5,10 25 6,41 8 5,43 10 5,717 5 3,71 5 5,43 9 4,60 15 5,96 10 5,16 10 5,33 4 3,43 4 4,76 9 4,48 10 4,33 5 5,0 10 5,07 2 3,30 3 3,81 6 3,56 35 3,90 7 4,67 20 4,38 4 3,27 6 3,58 5 3,23 25 3,27 8 4,44 20 4,04 1 2,96 2 3,27 5 2,98 15 3,17 10 4,33 15 3,87 2 2,86 3 2,98 4 2,70 15 3,05 6 4,10 5 3,24 3 2,73 10 2,82 10 2,66 20 2,98 4 3,39 5 3,16 1 2,70 3 2,56 4 2,50 20 2,94 8 3,33 5 3,0 2 2,28 2 2,51 3 2,46 15 2,43 7 2,95 5 2,95 1 2,20 3 2,25 4 2,20 30 2,23 7 2,93 5 2,75 1 2,15 2 2,19 4 2,14 30 2,19 8 2,88 8 2,53 1 2,02 3 2,12 3 2,11 20 2,15 10 2,84 5 2,44 1 1,97 4 1,98 4 2,08 10 2,08 7 2,80 10 2,11 1 1,84 3 1,86 4 2,92 15 1,97 3 2,68 10 1,97 15 1,94 4 2,40 10 1,92 40 1,83 6 2,29 100 1,77 5 2,21 2,21 დიპირიდილის ფართო შესაძლებლობა, წარმოქმნას კოორდინაციული ნაერთები სრულიად განსხვავებული ტიპისა და ქცევის ელემენტ-კომპლექსწარმომქმნელებთან აიხსნება მისი სტრუქტურა-აღნაგობით. მოლეკულაში აზოტის ატომების მდებარეობა იძლევა საუკეთესო შესაძლებლობას 5-წვერიანი ციკლის წარმოსაქმნელად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 342 d10მეტალთა ტეტრათიოარსენატების კოორდინაციული ნაერთები 2,2 დიპირიდილთან, ისევე როგორც პირიდინთან, დავასინთეზეთ მიმოცვლის რეაქციით, შემდეგ თანმიმდევრულ რეაქციათა ერთობლიობით ( სქემა 3). ა) mx2 + ndipy  [m(dipy)n]x2 ბ) 3[m(dipy)n]x2 + 2na3ass4 ∙8h2o [m(dipy)n]3(ass4)2 + 6nax+ 16h2o შეჯამებულად: 3mx2 + 3ndipy + 2na3ass4 ∙8h2o [m(dipy)n]3(ass4)2 + 6nax+ 16h2o სადაც m=cu(ii), zn(ii), cd(ii), ხოლო x= ch coo , ან 1 2𝑆𝑂 , n=2 ან 3 სქემა 3 სინთეზირებული ნაერთები წარმოადგენენ სხვადასხვა შეფერილობის წვრილ-კრისტალურ ნივთიერებებს (ცხრ.1), არ ისხნებიან წყალში, სპირტსა და ორგანულ გამხსნელებში. საინტერესოა სინთეზირებულ ნივთიერებათა ქიმიური ქცევის შესწავლა განზავებულ მჟავებსა (hcl, h2so4) და ტუტეებთან (naoh, koh). ისინი არ იხსნებიან ტუტეებში (გამონაკლისია მხოლოდ თუთიის მარილი, რომელიც მცირედ ხსნადია), ხოლო მჟავით დამუშავებას მინარევის სახით დარიშხან(iii)-ის სულფიდისა და გოგირდის გაჩენა კი აიხსნება as4s10-ის ნაწილობრივი დაშლით მჟავათა გარემოში (სქემა 4). ა) [m(dipy)n]3(ass4)2 + 6hcl  2h3ass4 + 3[m(dipy)n]cl2 ბ) 2h3ass4  as4s10 + 6h2s შეჯამებულად: 2[m(dipy)n]3(ass4)2 + 12hcl  6[m(dipy)n]cl2 + as4s10 + 6h2s სქემა 4 როგორც ცნობილია, ნივთიერების აღნაგობასა და მის სპექტრებს შორის არ-სებობს ღრმა ორგანული კავშირი, რაც სინთეზირებულ კოორდინაციულ ნაერთებში ბმების ხასიათისა და მათი აღნაგობის შესწავლის შესაძლებლობას იძლევა [10]. ჩვენს მიერ სინთეზირებულ ნაერთების იწ სპექტრების შესწავლისას გავაკეთეთ შედარება მიღებული კომპლექსების სპექტრებისა და თავისუფალი (არაკოორდინირებული) ლიგანდის 2,21 -დიპირიდილის სპექტრებს შორის. აღმოჩნდა, რომ γ(c=n) ვალენტური რხევების სიხშირეები ჩანაცვლებულია ≈10-20 სმ-1-ით, რაც ნიშნავს რომ 2,2-1-დიპირიდილი ამ ნაერთებში არის კოორდინირებულ მდგომარეობაში აზოტის ატომების მეშვეობით. ყველა ნიმუშში შეინიშნება 𝐴𝑠𝑆 იონებისთვის დამახასიათებელი შთანთქმის ზოლები ვალენტური და დეფორმაციული რხევების, შესაბამისად, 420 სმ-1 და 470 სმ-1 უბნებში (6,7). საკვლევ ნივთიერებათა ინდივიდუალობას ადასტურებს, აგრეთვე რენტგენოფაზური გამოკვლევის შედეგებიც (ცხრ.2). გამოკვლევების თანახმად, წვრილ-კრისტალური მონოფაზური ნაერთები არ შეიცავენ გამოსავალ ნივთიერებებს მინარევის სახითაც კი. კათიონების გავლენა აქაც ანალოგიურია, როგორც პირიდინატებთან, სპილენძი, განსაკუთრებით კი კადმიუმი იწვევენ წვრილდისპერსული ფაზის წარმოქმნას უახლოვდებიან რა რენდგენოამორფულ მდგომარეობას [10]. კათიონები და ორგანული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 343 ლიგანდები გარკვეულ გავლენას ახდენენ ცხაურის პარამეტრებზე, თუმცა აღნიშნულ ფაქტორებსა და მიღებულ ნაერთთა სტრუქტურის ურთიერთდამოკიდებულების დასაზუსტებლად საჭიროა დამატებითი კვლევის ჩატარება. დასკვნა:  მიღებულია d10-მეტალების: cu(ii), zn(ii), cd(ii) ტეტრათიოარსენატების(v) კოორდინაციული ნაერთები პირიდინთან და 2,2i-დიპირიდილთან;  დადგენილია, რომ მიღებული კოორდინაციული ნაერთები წარმოადგენენ კათიონურ კომპლექსებს, ხოლო ტეტრათიოარსენატ-იონი მდებარეობს გარე სფეროში;  პირიდინი კომპლექსწარმომქმნელ მეტალს უკავშირდება კოორდინაციული რიცხვის შესაბამისი რაოდენობით, ასრულებს რა მონოდენტანტური ლიგანდის როლს;  2,2i-დიპირიდილი ცენტრალურ იონთან წარმოქმნის ხელატურ კომპლექსს, როგორც ბიდენტანტური ლიგანდი;  ფიზიკურ-ქიმიური ანალიზის მეთოდებით დადასტურებულია მიღებული ნაერთების ინდივიდუალობა. გამოყენებული ლიტერატურა 1. r.d. gigauri. synthesis and transformation organic compounds of arsenic on the basis as4o6. diss., dr. chem. sci., tbilisi, 1988. 2. i. didbaridze, g. khelashvili, a. chubinidze, r. gigauri. synthesis and study of tetrathioarsenates of d10-metals.bulletin of the georgian academy of sciences, tbilisi, 157, 1, 1998, 5659. 3. i. didbaridze, g. khelashvili, m. rusia, n. endeladze, r. gigauri. sodium tetrathioarsenate as a precipitate of ammoniate ions of transitional metals. bulletin of the georgian academy of sciences, 157, 2, 1998, 238-240. 4. lekishvili, m. rusia, l. arabuli, kh. barbakadze, i. didbaridze, m. samkharadze. arsenic and stibium advanced compounds with specific properties. ”universali”, 2014. 5. izolda didbaridze, tsivtsivadze tengiz, nestan bregadze. thermal decomposition of tetrathioarsenates of transition metals during heating 20-10000с. proceedings of the xxix international scientific and practical conference international trends in science and technology. https://conferences.rsglobal.pl/index.php/conf . 2021. 42-44 6. l. belami. ir spectra of complex molecules. leningrad, «foreighn liter.» ,1963, 591 p. 7. p.p. shagidulin, i. izosimovа. (as=s) in ir and kr spectra. izvestia of the academy of sciences of ussr. chem. ser., 1976, 5, , 863. 8. v.i. mikheev, e.p. saldau. roentgenmetrical denerminant of minerals.leningrad.«недра» (in rus.). 1965, vol. 2. 347 p. 9. g. lipson, g. stipl. interpretation of pouder roentgenogrames. moscow: “world” (in rus.). 1972, v.2, 384 p. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 6 n 2, 2024 344 10. izolda didbaridze, nodar lekishvili, lagi gvetadze, nestan bregadze. сoordination compounds of some d-metals of tetrathioarsenates(v) with ortophenylenediamine. rs global. world science. international academy journal. web of scholar. 1(19)vol.2, january2018. pp 4-6. http://archive.ws-conference.com/web-ofscholar/wos2018/. complexing ability of tetrathioarsenates(v) d10 metals with monoand bidentate nitrogencontaining ligands i.didbaridze, m. chikovani, e. gamkhrelidze, n.bregadze akaki tsereteli state university summary optimal conditions for the synthesis of coordination compounds of d10-metal tetrathioarsenates(v) with nitrogen-containing ligands—pyridinine and 2,2i—dipyridyl have been developed. the composition and structure of the synthesized compounds, in addition to chemical analysis, study and physicochemical methods. it has been established that pyridine binds to the complexing agent with the appropriate coordination number, acting as a monodentate ligand, and 2,2idipyridyl forms chelate complexes as a bidentate ligand. studies of the relationship of the synthesized substances to acids and alkalis have shown that these compounds do not significantly affect alkaline solutions, except for zinc-containing complexes, which dissolve in concentrated alkali solutions when heated. and when interacting with acids, they form tetraarsenic decasulfide, which partially decomposes in a strongly acidic environment. this explains the presence of tetraarsenic hexasulfide and sulfur as impurities. key words: d10 -metals, coordination compounds, pyridine, 2,2i-dipyridyle, tetrathioarsenate microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 520 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.47 ობიექტურ–ორიენტირებული მონაცემთა ბაზების შესახებ ცაცა ნამჩევაძე1, ელზა ბიწაძე2 1აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ასოცირებული პროფესორი, tsatsanamg@gmail.com, 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ასისტენტ პროფესორი, elza.bitsadze@atsu.edu.ge რეზიუმე სტატიაში განხილულია მონაცემთა ბაზების გამოყენების მნიშვნელობა; რელაციურ მონაცეთა ბაზების ნაკლოვანი მხარეები დიდი მოცულობის მონაცემთა დამუშავებისას. აღნიშნულია, რომ ამ ნაკლოვანებების თავიდან აცილების ერთ–ერთ საშუალებას წარმოადგენს ობიექტურ–ორიენტირებული მონაცემთა ბაზები. ასეთი ბაზების არსი განისაზღვრება ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომით. ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომა გულისხმობს ობიექტურ–ორიენტირებულ პროექტირებას და ობიექტურ ორიენტირებულ პროგრამირებას. ჩამოყალიბებულია ობიექტურ–ორიენტირებული პროექტირებისა და ობიექტურ–ორიენტირებული პროგრამირების ძირითადი ცნებები. მონაცემთა ბაზების აგების ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომისათვის აუცილებელია: 1).მონაცემთა ინკაფსულაცია ე.ი. კლასებისა და ობიექტების გამოყოფა; 2).ცხრილების სტრუქტურის განსაზღვრა; 3).მონაცემებისათვის კლასების მემკვიდრეობის შექმნა; 4).პოლიმორფიზმის უზრუნველყოფა და სხვა. აღნიშნულია, რომ ობიექტურ–ორიენტირებულ მონაცემთა ბაზებს მიეკუთვნება მხოლოდ ის მონაცემთა ბაზები, რომელთა რეალიზაციის ყველა სტრუქტურული ელემენტი აგებულია ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომით. თუ ერთი მაინც სტრუქტურული ელემენტი არ გამოიყენებს ობიექტურ–ორიენტირებულ მიდგომას, მაშინ საქმე გვაქვს ობიექტურ– რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან. ნაშრომში ჩამოყალიბებულია რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან შედარებით ოომბ–ის უპირატესობები. ესენია: 1).სისტემის მოდელირების უკეთესი შესაძლებლობები; 2).სტრუქტურის ადვილად გაფართოების უნარი, რაც განპირობებულია ახალი ტიპის მონაცემების (თვისებების) შექმნით, მემკვიდრეობით, ახალი კავშირების დამყარებით და მეთოდების კორექტირების საშუალებებით. 3).რეკურსული მეთოდების გამოყენების შესაძლებლობა დიდი მოცულობის მონაცემებზე ნავიგაციური მეთოდით მიმართვისას; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 521 4).მწარმოებლობის ამაღლება 3–20–ჯერ და მეტად; 5).გამოყენების ფართო სპექტრი (მაგალითად, გამოიყენება მულტიმედიურ სისტემებში, გრაფებში) და სხვა. აღსანიშნავია, რომ ობიექტურ–ორიენტირებული მონაცემთა ბაზები რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან შედარებით საჭიროებს 4-5–ჯერ მეტ მეხსიერებას. ობიექტურ-ორიენტირებულ მონაცემთა ბაზებში მონაცემებთან წვდომა და მოთხოვნების შექმნა ხდება პროგრამული კოდით, რომელიც დაწერილია ობიექტურ-ორენტირებულ ენაზე (მაგ. java, c++, python). ზოგიერთ თანამედროვე ობიექტურ-ორენტირებულ მონაცემთა ბაზას აქვს sql ენის-ის გაფართოებული ვერსია. სტატიაში მოცემულია თანამედროვე პირობებში ფართოდ გამოყენებული რამოდენიმე ობიექტურ–ორიენტირებული მონაცემთა ბაზების მართვის სისტემის სახეები. მოყვანილია პროგრამის ფრაგმენტები ერთ-ერთი პოპულარული მონაცემთა ბაზების მართვის სისტემისათვის-versant object database. საკვანძო სიტყვები: ობიექტურ–ორიენტირებული მონაცემთა ბაზები, ობიექტურ– ორიენტირებული მონაცემთა ბაზების მართვის სისტემა, მონაცემთა ობიექტური მოდელი, ობიექტების განსაზღვრის ენა, მოთხოვნების ობიექტური ენა. თანამედროვე პირობებში ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს მონაცემთა ბაზების გამოყენებას. იგი ეხება საზოგადოების საქმიანობის თითქმის ყველა სფეროს. ესენია: მეცნიერება, საბანკო სექტორი, ბიზნესი, ჯანდაცვა, სახელმწიფო მართვა და სხვა. მონაცემთა ბაზები უზრუნველყოფს დიდი რაოდენობის ინფორმაციის სისტემატიზაციას, სწრაფ დამუშავებას, ანალიზს და სხვა. მისი საშუალებით შესაძლებელია ინფორმაციის დაცვა უნებართვო წვდომისგან, პარალელურად კი მრავალმომხმარებლიანი წვდომის უზრუნველყოფა. მონაცემთა ბაზები ხელს უწყობს პროცესების ავტომატიზაციას მცირდება ხელით შეყვანის საჭიროება, რაც ამცირებს შეცდომებს და ზრდის პროდუქტიულობას. მონაცემთა რელაციური მოდელის სერიოზულმა ნაკლოვანებებმა გამოიწვია სხვა მოდელების ძებნის აუცილებლობა. მონაცემთა პროგრესულ და პერსპექტიულ მოდელს წარმოადგენს მონაცემთა ობიექტურ–ორიენტირებული მოდელი. მასში მონაცემთა ბაზა, მომხმარებლის ინტერფეისი და დანართების ალგორითმები აგებულია ობიექტურ– ორიენტირებული მიდგომის გამოყენებით. მონაცემთა რელაციური მოდელის ავტორმა ედგარ კოდმა თავდაპირველად ჩამოაყალიბა 12 მოთხოვნა, რომლებსაც უნდა აკმაყოფილებდეს მონაცემთა ბაზები (მბ). თანამედროვე პირობებში იგი უნდა აკმაყოფილებდეს დამატებით 15–20-ზე მეტ ტექნიკურ, უსაფრთხოების, ოპტიმიზაციის და ინტეგრაციის მოთხოვნასაც. აღნიშნულის რეალიზება დაკავშირებულია რიგ სირთულეებთან. დიდი მოცულობის მონაცემების დამუშავებისას ვლინდება რელაციურ მბ–ის ნაკლოვანებები. ამ ნაკლოვანებებს მიეკუთვნება: 1) მბ–ის სტრუქტურის სირთულე, რომელიც განპირობებულია ნორმალიზაციის ჩატარების აუცილებლობით; 2) დაბალი მწარმოებლობა, რომელიც გამოწვეულია გასაღების მიხედვით ძებნით. აღნიშნული 3–5–ჯერ ზრდის მიმართვის ოპერაციებს; 3) მონაცემთა ტიპების შეზღუდული რაოდენობა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 522 4) მონაცემთა წარმოდგენა მხოლოდ 2–განზომილებიანი ცხრილის სახით; 5) შეუძლებელობა იმისა, რომ მონაცემები განხილულ იქნას ფენებად (მაგალითად, „თანამშრომლები“ ერთ ფენად, ხოლო „მეცნიერ-მუშაკები“ და „მასწავლებლები“ დაქვემდებარებულ ფენად); 6) მონაცემთა დანაკარგები მრავალრიცხოვანი განახლებისას მე–3 ნორმალურ ფორმაში; 7) მონაცემთა შენახვის სხვა პარადიგმებთან შერწყმის სირთულე და სხვა. ჩამოთვლილი ნაკლოვანებების თავიდან აცილების ერთ–ერთ საშუალებას წარმოადგენს ობიექტურ–ორიენტირებული მონაცემთა ბაზები (ოომბ). იგი მოითხოვს დიდი მოცულობის მეხსიერებას (20 გიგაბაიტზე მეტი) სისტემის კონსტრუირებისათვის. 1989 წელს გამოქვეყნდა „ოომბ–ის მანიფესტი“, რომელშიც გამოიყენებოდა ფორმულა: ოომბმს=მბმს+ოოპე სადაც ოომბს ნიშნავს ობიექტურ–ორიენტირებულ მონაცემთა ბაზების მართვის სისტემას; ოოპე – ობიექტურ–ორიენტირებულ პროგრამირების ენას. ოომბმს უნდა უზრუნველყოფდეს არაწრფივი სტრუქტურის ობიექტებს, სისტემის ადვილად გაფართოებას, გამოთვლების შესრულებას, მოთხოვნების ენებს. აღნიშნული მიიღწევა ინკაფსულაციითა და მემკვიდრეობით. 1991 წელს შეიქმნა ჯგუფი object database managment group (odmg), რომელსაც უნდა ჩამოეყალიბებია ოომბ–ის სტანდარტი. ეს სტანდარტი ჯგუფმა წარადგინა 1993 წელს სახელწოდებით odmg-3. მასში შედიოდა: 1) მონაცემთა ობიექტური მოდელი – object data model (odm); 2) ობიექტების განსაზღვრის ენა – object definition language (odl), რომელიც გამოყენებულია მონაცემთა მანიპულირებისათვის; 3) მოთხოვნების ობიექტური ენა – object query language (odl), რომელიც გამოყენებულია მოთხოვნების დამუშავებისათვის; 4) პროგრამირების ენების ინტერფეისები (c++ და სხვა). ოომბ-ის არსი განისაზღვრება ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომით (სურ.1). იგი გულისხმობს ობიექტურ–ორიენტირებულ პროექტირებას და ობიექტურ ორიენტირებულ პროგრამირებას. სურ. 1. ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომა ობიექტურ–ორიენტირებული პროექტირება (სურ.2) არის პროექტირების მეთოდოლოგია, რომელიც თავის თავში აერთიანებს ცოდნის ბაზების ან მონაცემთა ბაზების დეკომპოზიციის (დაყოფის) პროცესს შემადგენელ ნაწილებად. ამასთან იგი მოიცავს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 523 დასაპროექტებელი სისტემის ლოგიკურ და ფიზიკურ წარმოდგენებს, სტატიკურ და დინამიურ მოდელებს. სურ. 2. ობიექტიურ–ორიენტირებული პროექტირება ობიექტურ–ორიენტირებული პროგრამირება (სურ.3) არის პროგრამირების მეთოდოლოგია, რომელიც ემყარება პროგრამის წარმოდგენას ობიექტების ერთობლიობის სახით. მასში ყოველი ობიექტი წარმოადგენს კლასის ეგზეპლიარს. კლასები კი იქმნება იერარქიულად მემკვიდრეობის პრინციპის მიხედვით. სურ. 3. ობიექტიურ–ორიენტირებული პროგრამირება განვიხილოთ ოოპ–ის რამოდენიმე დამახასიათებელი ცნება. კლასი არის ლოგიკური კონსტრუქცია, ხოლო ობიექტი მისი ფიზიკური რეალიზაცია. კლასს გააჩნია თვისებები (მონაცემები), მეთოდები (ალგორითმები). ოოპ ეყრდნობა 3 ძირითად კონცეფციას ესენია: ინკაფსულაცია, მემკვიდრეობა და პოლიმორფიზმი. ინკაფსულაცია არის კლასის თვისებების ჩაკეტვა მასზე წვდომის (მიმართვის) მიხედვით. კლასის თვისებებზე წვდომა შესაძლებელი უნდა იყოს მხოლოდ კლასის მეთოდების საშუალებით. ამ მეთოდებს დაშვების ან წვდომის მეთოდებს უწოდებენ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 524 მემკვიდრეობა ნიშნავს, რომ კლასები იქმნება იერარქიული პრინციპის მიხედვით რომელიმე საბაზო (საწყისი) კლასიდან. წინაპარი კლასი მიჩნეულია როგორც საბაზო კლასი, ხოლო მემკვიდრე კლასი-როგორც წარმოებული კლასი. მემკვიდრე კლასი იძენს თვისებებსა და მეთოდებს წინაპარი კლასისაგან, ამასთან მასში შეიძლება გამოცხადდეს დამატებითი თვისებები და მეთოდები. პოლიმოფიზმი საშუალებას იძლევა გამოვიყენოთ მეთოდები ერთი და იგივე სახელით როგორც საბაზო კლასში, ასევე წარმოებულ კლასებში. პოლიმორფიზმის გამოყენება განპირობებულია პროგრამაში დიდი რაოდენობით (100 და მეტი) კლასების არსებობით. თუ გავავლებთ პარალელს რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან, მაშინ კლასი (ობიექტი) შეესაბამება ცხრილს, ხოლო თვისება ველს (სვეტს). თვისება შეიძლება იყოს მუდმივა, გადაგზავნა ობიექტზე, ჩაშენებული ობიექტები, მასივი (array) და სია (list), მრავალგანზომილებიანი თვისება. მას მიეკუთვნება აგრეთვე ობიექტებს შორის კავშირები. თვისებას აქვს ტიპი. ძირითადი ტიპებია: string, numeric, float, currency, date, list, status. ქვემოთ მოცემულია ოომბ–ის ძირითადი პრინციპები, რომლებიც ეყრდნობა ობიექტურ– ორიენტირებულ მიდგომას: 1) სვეტის როლში შეიძლება გამოყენებულ იქნას ნებისმიერი კორტეჟი. სხვანაირად რომ ვთქვათ, სვეტი შეიძლება იყოს სხვა ცხრილი. 2) მონაცემთა მანიპულაციის პროცედურები საშუალებას იძლევა გაერთიანდეს რამოდენიმე პროცედურა; 3) სვეტების მონაცემები შეიძლება ექვემდებარებოდეს მემკვიდრეობითობის პრინციპს; 4) ელემენტებს შორის დამოკიდებულებაში შესაძლებელი იქნება არა მარტო ცალკეული ელემენტის მონაწილეობა (როგორც რელაციურ მონაცემთა ბაზებში), არამედ მრავალისაც. ოომბ-ს მიეკუთვნება მხოლოდ ის მონაცემთა ბაზები, რომელთა რეალიზაციის ყველა სტრუქტურული ელემენტი აგებულია ობიექტურ–ორიენტირებული მიდგომით. თუ ერთი მაინც სტრუქტურული ელემენტი არ გამოიყენებს ობიექტურ–ორიენტირებულ მიდგომას, მაშინ საქმე გვაქვს ობიექტურ–რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან [1-4]. თანამედროვე პირობებში ობიექტურ-ორიენტირებული მონაცემთა ბაზების ტექნოლოგიის განვითარებაში ერთმანეთს კონკურენციას უწევს ორი ძირითადი მიმართულება: 1). distributed object linking and embedding (ole), 2). common object request broker architecture (corba). ისინი არის ობიექტზე ორიენტირებული დისტრიბუციული ტექნოლოგიები, რომლებიც ხშირად გამოიყენება ობიექტურ-ორიენტირებული მონაცემთა ბაზების ინტეგრაციისთვის. ქვემოთ ჩამოყალიბებულია ამ ტექნოლოგიების ძირითადი არსი: 1).distributed object linking and embedding (ole)-ტექნოლოგია, რომელიც შემუშავებულია კომპანია microsoft-ის მიერ და ძირითადად ორიენტირებულია windows პლატფორმებზე. იგი უზრუნველყოფს ობიექტების გაზიარებას და ურთიერთქმედებას სხვადასხვა პროგრამას შორის. ole-ს მეშვეობით სხვადასხვა პროგრამას (მაგალითად, ms word-სა და excel-ს) შეუძლია ერთმანეთთან ობიექტების გაზიარება ისე, რომ ისინი მუშაობდნენ სინქრონულად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 525 მაგალითად, excel-ში შექმნილი ცხრილი ჩაშენდეს word დოკუმენტში ისე, რომ საჭიროების შემთხვევაში მოხდეს პირდაპირ word-დან განახლება. 2).common object request broker architecture (corba)-პლატფორმებისაგან დამოუკიდებელი სტანდარტი, რომელიც შემუშავებულია object management group (omg)-ის მიერ და მხარდაჭერილია ისეთი კომპანიების მიერ, როგორებიცაა ibm, novell, dec და სხვები. corba უზრუნველყოფს სხვადასხვა სისტემებსა და პროგრამულ გარემოში არსებული ობიექტების ურთიერთქმედებას ქსელის საშუალებით. მაგალითად, ერთი პროგრამა შეიძლება დაწერილი იყოს java-ზე linux-ში, მეორე c++-ზე windows-ში. corba იძლევა მათ შორის კავშირისა და მონაცემთა გაცვლის შესაძლებლობას. ამგვარად, ობიექტურ-ორიენტირებულ მონაცემთა ბაზებში მონაცემები ინახება ობიექტების სახით და არა ცხრილებად. მონაცემებთან წვდომა და მოთხოვნების შექმნა ხდება პროგრამული კოდით, რომელიც დაწერილია ობიექტურ-ორენტირებულ ენაზე (მაგ. java, c++, python). ზოგიერთ თანამედროვე ობიექტურ-ორენტირებულ მონაცემთა ბაზას აქვს sql ენის გაფართოებული ვერსია. თანამედროვე პირობებში ფუნქციონირებს 300-ზე მეტი სახის ოომბმს. ზოგიერთი მათგანი მოცემულია ცხრ.1–ში. ცხრილიდან ჩანს, რომ მათი შექმნისათვის გამოყენებულია დამუშავების სხვადასხვა მიდგომა: ცხრილი 1 რამოდენიმე ოომბმს–ის დახასიათება მწარმოებელი ფირმა მართვის სისტემა (oodbms) დამუშავების ენა/ენები დამუშავების მიდგომა შენიშვნა / განსაკუთრებული მახასიათებლები objectdb software ltd. objectdb java, jpa ობიექტების პირდაპირი შენახვა, orm მხარდაჭერა მაღალსიჩქარიანი jpa რეალიზაცია, მხარდაჭერა hibernateის ალტერნატივად actian (versant corp.) versant object database java, c++ ობიექტების პირდაპირი რუკირება გამოიყენება ტელეკომუნიკაციებში, რეალურ დროში დამუშავება db4objects inc. db4o java, .net (c#) ობიექტების პირდაპირი შენახვა, არ იყენებს orm-ს გამარტივებული დანერგვა და მინიმალური კონფიგურაცია gemtalk systems gemstone/s smalltalk ობიექტების პირდაპირი შენახვა, სრული ინტეგრაცია smalltalk გარემოსთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 526 მწარმოებელი ფირმა მართვის სისტემა (oodbms) დამუშავების ენა/ენები დამუშავების მიდგომა შენიშვნა / განსაკუთრებული მახასიათებლები გამართულობა ობიექტურ გარემოში zope corporation zodb python ობიექტების პირდაპირი შენახვა გამოიყენება web აპლიკაციებში (zope, plone) runtime, inc. odaba c++ ობიექტური მოდელი + სუსტი რელაციური მხარდაჭერა ძლიერი ტიპიზაცია, ინტეგრირებული gui oracle corporation oracle berkeley db (java edition) java ჩაშენებული ობიექტური შენახვა java-ში გამოიყენება ჩაშენებულ აპლიკაციებში, მაღალი შესრულება franz inc. allegrograph java, lisp, python, c# გრაფებზე დაფუძნებული ობიექტური მოდელი + rdf მონაცემების მხარდაჭერა გამოიყენება knowledge graph-ებში, ai/ml სისტემებში object-relational mapping (orm-ობიექტურ-რელაციური რუკირება) არის ტექნოლოგია, რომელიც გამოიყენება ობიექტურ-ორიენტირებულ პროგრამებსა და რელაციურ მონაცემთა ბაზებს შორის მონაცემების გადასაყვანად. orm ავტომატურად გარდაქმნის ობიექტებს მონაცემთა ბაზის ცხრილებად და პირიქით ცხრილების მონაცემებს პროგრამულ ობიექტებად sql-ენის გამოყენების გარეშე. ოომბმს–ის არჩევას განსაზღვრავს: ოოპე და sql–ენის გაფართოება; ადმინისტრირების და დამუშავების საშუალებანი; მონაცემებზე წვდომა (odbc-open database connectivity-ღია კავშირი მონაცემთა ბაზებთან); სხვადასხვა პლატფორმით მუშაობის შესაძლებლობა. ერთ-ერთი პოპულარული ოომბმს არის versant object database. იგი იყენებს ენას c++ და sqlენის გაფართოებას vql-ენას. vql-ენა არის sql-ენის მსგავსი, მაგრამ მორგებულია ობიექტებზე მანიპულირებისათვის [5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 527 1.1.1. ქვემოთ მოცემულია პროგრამების ფრაგმენტები ოომბმს-თვის versant object database. (მონაცემთა ბაზაში შექმნილია ორი კლასი: 1.კლასი person, 2.კლასი department). 1) პროგრამამ უნდა განაახლოს ერთი თანამშრომლის ასაკი და წაშალოს მეორე თანამშრომლის მონაცემი. //გავაახლოთ saba-ს ასაკი const char* updatequery="select from person where name=' saba '"; vod_query* q1= new vod_query(db, updatequery); person* s; if ((s=(person*)q1->next()) != null) { std::cout<<"მოიძებნა saba. ასაკი: "<< s->age <<" -> "; s->age = 40; std::cout<<s->age<<" განახლდა"<<endl; } else { std::cout<<" ვერ მოიძებნა saba."<<endl; } delete q1; //წავშალოთ akaki const char* deletequery="select from person where name = 'akaki '"; vod_query* q2=new vod_query(db, deletequery); person* a; if ((a = (person*)q2->next())!=null) { std::cout<<"მოიძებნა akaki. იშლება."<<endl; db->remove(a); } else { std::cout<<" ვერ მოიძებნა akaki."<<endl; } 1.1.2. 2) პროგრამამ უნდა გამოთვალოს თანამშრომლების საშუალო ასაკი თითოეული განყოფილებისათვის. const char* vql = "select from person"; vod_query* query = new vod_query(db, vql); std::map<vod_string, ageaccumulator>agebydept; person* p; while ((p=(person*)query->next()) !=null) { if (p->department) { vod_string deptname = p->department->name; agebydept[deptname].totalage +=p->age; agebydept[deptname].count +=1; } georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 528 } std::cout << "საშუალო ასაკი განყოფილებების მიხედვით:"<<endl; for (const auto& entry : agebydept) { double avg=(double)entry.second.totalage /entry.second.count; std::cout<<"განყოფილება: "<<entry.first<<", საშუალო ასაკი: "<< avg<<std::endl; } 1.1.3. რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან შედარებით ოომბ–ს აქვს შემდეგი უპირატესობები: 1) სისტემის მოდელირების უკეთესი შესაძლებლობები; 2) სტრუქტურის ადვილად გაფართოების უნარი, რაც განპირობებულია ახალი ტიპის მონაცემების (თვისებების) შექმნით, მემკვიდრეობით, ახალი კავშირების დამყარებით და მეთოდების კორექტირების საშუალებებით; 3) რეკურსული მეთოდების გამოყენების შესაძლებლობა დიდი მოცულობის მონაცემებზე ნავიგაციური მეთოდით მიმართვისას; 4) მწარმოებლობის ამაღლება 3–20–ჯერ და მეტად; 5) გამოყენების ფართო სპექტრი (მაგალითად, გამოიყენება მულტიმედიურ სისტემებში, გრაფებში). აღსანიშნავია, რომ ოომბ რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან შედარებით საჭიროებს 4–5–ჯერ მეტ მეხსიერებას. ნაშრომში განხილულია ოომბ და ოომბმს-ის სახეები. ჩამოყალიბებულია ობიექტურ– ორიენტირებული პროექტირებისა და ობიექტურ–ორიენტირებული პროგრამირების არსი. გაკეთებულია რელაციურ მბ-ისა და ოომბ-ის შედარებითი ანალიზი. ლიტერატურა: 1. советов б., цахановский в., чертовской в. базы днных. 2013; сс. 168-166. 2. mcfarland g., rudmik a., lange d. object-oriented database management systems revisited. modus operandi, inc.122 fourth ave., indialantic, fl 32903. 1997; pp. 4-43. 3. https://www.owox.com/blog/articles/object-oriented-data-models#build-scalable-datamodels-with-owox-bi 4. https://www.mongodb.com/resources/basics/databases/what-is-an-object-oriented-database? 5. versant software llc and actian corporation. *versant c++ programmer’s guide: release 9*, versant server 9.3. 2020; pp. 325-346. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 529 about object-oriented databases tsatsa namchevadze1, elza bichadze2 1akaki tsereteli state university, associate professor, tsatsanamg@gmail.com 2akaki tsereteli state university, assistant professor, elza.bitsadze@atsu.edu.ge summary the article discusses the importance of using databases and highlights the shortcomings of relational databases when processing large volumes of data. it is noted that one way to overcome these limitations is through the use of object-oriented databases. the essence of such databases is defined by the objectoriented approach. this approach involves object-oriented design and object-oriented programming. the article outlines the key concepts of object-oriented design and programming. to construct databases using the object-oriented approach, the following are essential: 1. data encapsulation, i.e., the definition of classes and objects; 2. specification of the structure of tables; 3. creation of class inheritance for data; 4. ensuring polymorphism, among other aspects. it is noted that only those databases in which all structural elements are implemented using the objectoriented approach are considered object-oriented databases. if even one structural element does not use the object-oriented approach, the database is classified as an object-relational database. the paper presents the advantages of object-oriented databases (oodb) compared to relational databases. these include: 1. better system modeling capabilities; 2. easier structural extensibility enabled by the creation of new data types (attributes), inheritance, establishing new relationships, and method modification capabilities; 3. the ability to use recursive methods when accessing large datasets via navigational methods; 4. 3 to 20 times or more performance improvement; 5. a wide range of applications (e.g., in multimedia systems, graphics), among others. it is worth noting that object-oriented databases require 4 to 5 times more memory compared to relational databases. in object-oriented databases, data access and query execution are performed using program code written in an object-oriented programming language (e.g., java, c++, python). some modern objectoriented databases provide an extended version of the sql language. the article also describes several widely used object-oriented database management systems available today. code fragments are provided for one of the most popular systems-versant object database. keywords: object-oriented databases, object-oriented database management system, object data model, object definition language, object query language. fullpdf070412025.pdf modern approaches to the management of acute heart failure and cardiogenic shock in emergency medicine giorgi barabadze emergency medicine department, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia cardiogenic shock and acute heart failure represent critical cardiovascular emergencies that require a multidisciplinary, timely, and evidence-based management approach. cardiogenic shock typically develops as a consequence of myocardial infarction, decompensated chronic heart failure, or mechanical complications, and is characterized by a severe reduction in tissue perfusion and multiorgan hypoperfusion. contemporary therapeutic strategies focus on early diagnosis using invasive monitoring, optimization of hemodynamic parameters, utilization of mechanical circulatory support devices (iabp, impella, ecmo), and targeted treatment of the underlying etiology. management of acute heart failure involves careful balancing of preload and afterload, administration of diuretic, vasodilator, and inotropic therapy, as well as the integration of novel agents such as levosimendan and sacubitril/valsartan. recent studies emphasize individualized management based intensive therapy settings. the ultimate goal of modern approaches is to improve survival outcomes, preserve organ function, and optimize long-term prognosis. keywords: cardiogenic shock, acute heart failure, mechanical circulatory support, modern therapy. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 64 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.07 საქართველოს სარკინიგზო ტრანსპორტზე მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების ინოვაციური კონტროლის მეთოდის შემუშავება უსაფრთხოების კულტურის ჩამოყალიბების პარალელურად ბაქარ გეწაძე, ავთანდილ შარვაშიძე (საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, მ.კოსტავას ქ. №68, 0175, თბილისი, საქართველო) რეზიუმე: სტატიაში განხილულია აქტუალური საკითხი, რომელიც უკავშირდება საქართველოს რკინიგზაზე მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების ინოვაციური კონტროლის მეთოდის შემუშავებას, უსაფრთხოების კულტურის ჩამოყალიბების პარალელურად. აღნიშნულის სრულფასოვნად განხორციელება გულისხმობს სათანადო სტრატეგიის განსაზღვრას, უსაფრთხოების მართვის სისტემის სრულყოფას და მასთან დაკავშირებით ახალი პრინციპების დანერგვას, პასუხისმგებლობას, უსაფრთხოების კულტურის დონის ამაღლებას, ფუნქციონალური უსაფრთხოებისა და მოძრაობის უსაფრთხოების მენეჯმენტის სისტემის და მათი შესაბამისი გაზომვისა და მონიტორინგის თანამედროვე სისტემის დამუშავებას. საკვანძო სიტყვები: რკინიგზა, მატარებელი, მოძრაობის უსაფრთხოება, უსაფრთხოების კულტურა, შემთხვევები, პროგნოზირება, პასუხისმგებლობა, კომპანია, სტრუქტურა, მენეჯმენტი, მონიტორინგი, ტექნიკური აუდიტი, ქვედანაყოფი, რისკები. 1. შესავალი სარკინიგზო ტრანსპორტზე მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საკითხებში განსაკუთრებული როლი ენიჭება უსაფრთხოების აპარატის გამართულ მუშაობას, რომელმაც მეთოდურად სწორად უნდა განსაზღვროს ის პრიორიტეტები, რომელთა განხორციელებაც მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს რკინიგზაზე მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების დონის ამაღლების მიმართულებით. რაც შეეხება საქართველოს რკინიგზას, მას ამ მიმართულებით აქვს საკმაოდ მდიდარი გამოცდილება, უსაფრთხოების აპარატს სათავეში პირველად ჩაუდგა მოძრაობის უსაფრთხოების პირველი რევიზორი ბატონი გრიგოლ კიკნაძე, რომელმაც ფასდაუდებელი წვლილი შეიტანა ჩვენი ქვეყნის სარკინიგზო ტრანსპორტზე უსაფრთხოების მიმართულებით დარგის განვითარების საქმეში xx საუკუნის პირველ ნახევარში. მან გაიარა რკინიგზაზე მრავალი თანამდებობრივი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 65 საფეხური დაწყებული პირველი რევიზორობიდან დამთავრებული ამიერკავკასიის რკინიგზის უფროსის თანამდებობით. სარკინიგზო ტრანსპორტზე გადაზიდვითი პროცესის სწრაფად და შეუფერხებლად განხორციელებისათვის, ტვირთის დაცულობისათვის და მგზავრის კომფორტულად გადაადგილებისათვის უმნიშვნელოვანესი როლი ენიჭება მოძრაობის უსაფრთხოებას და მისი კულტურის დონის ამაღლებას, რაც საქართველოს რკინიგზისთვის წარმოადგენს აუცილებელ ვალდებულებას და აქტუალურ საკითხს, ვინაიდან იგი ჩართულია საერთაშორისო სარკინიგზო გადაზიდვებში. 2. ძირითადი ნაწილი კვლევის ობიექტი და სტრატეგია საქართველოს რკინიგზაზე 2021 წლის პერიოდში პირველად დაიწყო მატარებელთა მოძრაობის ზომის (სატრანსპორტო სამუშაოების მაჩვენებელი მატარებელ-კილომეტრში) საფუძველზე უსაფრთხოების დონის ანალიზი. უსაფრთხოების კუთხით მატარებელთა მოძრაობის ზომა გადაზიდვების მოცულობის მოსალოდნელი ზრდის გათვალისწინებით, როგორც სტატისტიკა და კვლევები გვიჩვენებს, გადაზიდვების მოცულობის მატება 20–30 % – ით შეიძლება იყოს მოძრაობის უსაფრთხოების შეფარდებითი დარღვევების არაპროპორციული ზრდის მიზეზი 40–80 % – ით. გასათვალისწინებელია ის მოცემულობა, რომ გზაზე გაიზარდა დარღვევების იდენტიფიცირება, (საყურადღებოა, რომ მოკვლევის ინსტრუქციაში გაკეთდა ჩანაწერი დაფარული შეტყობინებების შესახებ, რის შედეგადაც მკაცრად დაევალა ყველას დარღვევების დროული შეტყობინება) მონაცემთა მაქსიმალური მოკრება, მონაცემების საფუძველზე ხდება უსაფრთხოების ნორმების დადგენა, თუ არ იქნება სრული სურათი, შესაბამისად ვერ გატარდება მაკორექტირებელი ზომები. დღეისათვის გვაქვს მოცემულობა, რომ აუცილებელია უსაფრთხოების მართვის სისტემის სრულყოფა, რომელიც ამჟამად განპირობებულია მთელი რიგი მიზეზებით, რომელთაგან აღსანიშნავია შემდეგი გარემოებები − არსებული სისტემა ბოლომდე ვერ უზრუნველყოფს დარღვევათა შეფარდებითი რიცხვის კლების არსებით დინამიკას და მთავარ ფაქტორად კვლავ რჩება უსაფრთხოების მართვის არსებული პოლიტიკა. უნდა აღინიშნოს, რომ უსაფრთხოების მენეჯმენტის სისტემა და უსაფრთხოების კულტურა ერთმანეთისაგან იზოლირებულად კი არა, არამედ სისტემურად უნდა იქნას განხილული. თუ უსაფრთხოების მენეჯმენტი აღწერს უსაფრთხოების კონტროლისათვის აუცილებელ ინსტრუმენტებსა და ორგანიზაციის სისტემებს, უსაფრთხოების კულტურა კი – როგორ ფიქრობენ, შეიგრძნობენ და მოქმედებენ ადამიანები ორგანიზაციაში უსაფრთხოებასთან და მის მენეჯმენტთან მიმართებაში. კომპანიაში უსაფრთხოების თანამედროვე სისტემის შესაქმნელად აუცილებელია უსაფრთხოების კულტურის ჩამოყალიბება, როცა ადამიანები მოტივირებულნი არიან უსაფრთხო ქმედებებისკენ, უსაფრთხოების მენეჯმენტის ფუნქციის მხარდაჭერისკენ (მაგალითად, ინციდენტების და არმომხდარი ავარიების „near-misses-ის“ შესახებ ინფორმირება) და მათ ყოველდღიურ შრომით საქმიანობაში უსაფრთხოების აუცილებლობის დემონსტრირებისაკენ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 66 თანამედროვე მიდგომა რკინიგზაზე უსაფრთხოების მართვაში არის შემდეგი − „ჩვენ ვერ დავაყენებთ ყველა კართან უსაფრთხოების ინსპექტორს, ამიტომ ყველა ხელმძღვანელი უნდა გავხადოთ უსაფრთხოების დამცველი!“. მოძრაობის უსაფრთხოების კულტურის საკითხების გადაწყვეტის პრიორიტეტი სარკინიგზო ტრანსპორტთან დაკავშირებით ეკუთვნის უცხოეთის რკინიგზებს. ისეთ ქვეყნებში, როგორებიც არის დიდი ბრიტანეთი, კანადა და ავსტრალია, შემუშავებული და დანერგილია მეთოდოლოგიური ხასიათის სახელმძღვანელო, რომელიც მიმართულია სარკინიგზო ორგანიზაციებში მოძრაობის უსაფრთხოების კულტურის შექმნაზე, შეფასებაზე და ინსპექტირებაზე. ევროპული რკინიგზის სააგენტოს მიერ ამ გამოცდილების საფუძველზე (ევროკავშირის უფლებამოსილი ორგანო სარკინიგზო ტრანსპორტის სფეროში) 2013 წლის ბოლოს გამოქვეყნდა შესაბამისი დოკუმენტი და რეკომენდებულია მოძრაობის უსაფრთხოების კულტურის სახელმძღვანელოდ. ამ დოკუმენტის თავისებურება არის ის, რომ იგი რეკომენდაციას იძლევა მოძრაობის უსაფრთხოების კულტურის განვითარებაში, არა მხოლოდ უსაფრთხოების მართვის სისტემის ყველა ელემენტში, არამედ აუცილებელია ასევე ორგანიზაციის საერთო მართვის სისტემაში მისი შენება. ამასთანავე მთლიანობაში კულტურის მდგომარეობის განვითარებაზე დაყრდნობით ორგანიზაციაში გათვალისწინებულ უნდა იქნეს უსაფრთხოების რეგიონალური და ეროვნული კულტურაც. საწარმოო ურთიერთობების კულტურის ფაქტორმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სარკინიგზო ტრანსპორტის ორგანიზაციების გუნდებში, რამაც განსაკუთრებით დაიწყო გამოვლენა სარკინიგზო ტრანსპორტზე მოძრაობის უსაფრთხოებისა და ტექნიკური საშუალებების ექსპლუატაციის წესების შესრულებისას. ყურადღება ამ საკითხზე იყო მიქცეული საზღვარგარეთ ჩატარებული მატარებლების ავარიების გამომწვევი მიზეზების მოკვლევებში, გასული საუკუნის 80 90-იან წლებში, რამაც აჩვენა, რომ ავარიის გამომწვევი უშუალო მიზეზების სიღრმისეული საფუძველი "არასაკმარისი უსაფრთხოების კულტურა" იყო. შესაბამისად უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საკითხები უნდა მოგვარდეს არამარტო ამ სფეროს საქმიანობის მკაცრი რეგულირებით, ე.ი. დახმარებით კანონების, რეგლამენტების, წესების, ინსტრუქციების, სტანდარტების, უსაფრთხოების სხვა დებულებების, ან ახალი ტექნიკური საშუალებების შემოღებით, თუნდაც საფუძვლიანად იყვნენ ისინი შემუშავებულნი, ტექნიკური, ტექნოლოგიური, ორგანიზაციული და სამართლებრივი ნორმების დაწესების რეალიზაცია მაინც რჩება ხალხში, ყოველთვის თავისებურად შეიგნებენ მათზე დაკისრებულ მოთხოვნებს და განასახიერებენ მათ კონკრეტულ ქმედებებში. აქედან გამომდინარე, რკინიგზის ორგანიზაციები ყველა დონეზე იღებენ კურსს იმის უზრუნველსაყოფად, რომ პერსონალის ფიქრმა და მოქმედებამ გააჩინა ქცევა, რომელიც მიზნად ისახავს საკუთარი უსაფრთხოების დონის ამაღლებას ქმედებების თვითკონტროლით და თვითშეფასებით. რკინიგზაზე უსაფრთხოების მიმართულებით დასაქმებული ადამიანების ქცევები უნდა ეყრდნობოდეს შესაბამის ლიტერატურულ სპექტრს და უნდა ითვალისწინებდნენ, რომ კულტურა არის ღრმად ფესვგადგმული და არ არის ზედაპირული ფენომენი, რომელიც საკმარისად სტაბილურია. შესაბამისად უნდა მოხდეს უსაფრთხოების კულტურის გაზიარება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 67 და იგი არ უნდა უკავშირდებოდეს მხოლოდ ინდივიდს, არამედ უნდა მოიცავდეს ჯგუფებს, საზოგადოებას ან ორგანიზაციას, რომელიც აერთიანებს მათ შიგნით არსებული ურთიერთობების ყველა ასპექტს და იგი ვითარდება ყოველდღიური ურთიერთობებით. გაზიარებული ვარაუდები, რწმენები, ღირებულებები და ნორმები, რომელიც ზოგადად ცნობილია, როგორც ნებისმიერი ორგანიზაციული კულტურის ძირითადი დამახასიათებელი თვისებები 1970 იან წლებში სტენლი ჰერმანმა წარმოადგინა „სამუშაო ადგილის დინამიკის აისბერგის მოდელი“, რომელიც ილუსტრირებულია მოცემულ სურათზე (ნახ. 1), აღნიშნული პოპულარული გახდა ორგანიზაციული კულტურის თანმიმდევრული შრეების ვიზუალიზაციისთვის, ყველაზე ღრმა საფუძვლების და აშკარა დამახასიათებელი თვისებებიდან გამომდინარე. რკინიგზის სფეროში გამოყენებული ზედა ნაწილი შეიძლება ჩაითვალოს კომპანიის უსაფრთხოების მენეჯმენტის სისტემად. მისი იმპლემენტაციის ეფექტურობა დამოკიდებული იქნება იმ არაფორმალურ ასპექტებზე, რომელიც მითითებულია ამ წარმოდგენილი სქემის (ნახ. 1) ქვედა ნაწილში. ინდივიდების მოქმედების გზები და აზროვნება შექმნილია „მოქმედების ნიმუშების“ ტერმინების ქვეშ, რომელიც ასახავს ორგანიზაციულ კულტურას და შეადგენს ევროპული რკინიგზის უსაფრთხოების კულტურის მოდელის პირველ სამშენებლო ბლოკს. ორგანიზაციული კულტურა ვითარდება ჯგუფის შიგნით განხორციელებული ელემენტარული ქმედებების ტიპიური თანმიმდევრობით, კონკრეტული სიტუაციის გამოცდილებისას ინდივიდები ქმნიან აზრს და ახდენენ მათი დანახულის ინტერპრეტაციას. ეს ქცევა, რომელიც გამომდინარეობს ინდივიდუალური შემეცნებიდან, რომლის გამოწვევა შემდგომში ხდება ჯგუფის წევრებს შორის მოსაზრებების გაცვლისას ფორმალური და არაფორმალური დიალოგის გზით იწვევს ურთიერთზიარ რეგულირებას, შეთანხმებებსა და მოლოდინს ურთიერთის მოქმედებებთან დაკავშირებით. აღნიშნული დონე, რომელიც განსაზღვრულია „ურთიერთქმედებით“ წარმოადგენს პირველ კულტურულ ხელშემწყობ კომპონენტს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 68 ნახ. 1. რკინიგზის უსაფრთხოების კულტურის სქემატური მოდელი დონე, რომელიც შექმნილია „ფორმალიზებისგან“ წარმოადგენს მეორე კულტურულ ხელშემწყობს და ტიპიურად, ასევე ფარავს უსაფრთხო მართვის სისტემის ყველა მოთხოვნას. ორგანიზაციული სტრუქტურების, წესებისა და პროცედურების კომუნიკაცია ხორციელდება სხვადასხვა სახის ინფორმაციისა და განათლების გზით. ეს დონე, რომელიც შექმნილია „გავრცელებით“ წარმოადგენს მესამე კულტურულ ხელშემწყობ კომპონენტს. მნიშვნელობები, სტანდარტები და მოლოდინები აღსრულებული და გაძლიერებულია მართვის სხვადასხვა ინტერვენციებისა და ორგანიზაციული პროცესებისგან. ჯგუფის წევრები იზიარებენ რეალობის შესადარ გაგებას და ეტაპობრივად ორგანიზაციული კულტურა იღებს შესაბამის ფორმას. რკინიგზის უსაფრთხოების ძირითადი საფუძვლები მაღალი რისკის სექტორში მოსალოდნელია ორგანიზაციული კულტურის კვალიფიკაცია, როგორც პოზიტიური უსაფრთხო კულტურა, ანუ საქციელის ნიმუშები, დამოკიდებულებები და აზრები, რომელიც ახასიათებს ორგანიზაციულ კულტურას, იძლევა მყარი და უსაფრთხო შესრულების საშუალებას. ამ მხრივ, ევროკავშირის რკინიგზის სააგენტომ დაადგინა რკინიგზის უსაფრთხოების საფუძვლების კომპლექტი, რომელიც ეფუძნება რკინიგზის სექტორის დამახასიათებელ ნიშნებს და არსებულ უსაფრთხოების სტანდარტებს, რომელიც განვითარდა მაღალი რისკის ინდუსტრიებში. პირველ რიგში, მთავარი რისკები უნდა გაკონტროლდეს საწინააღმდეგო სიტუაციების პროაქტიული იდენტიფიცირების, ზომების შემსუბუქების და შესაძლებლობების განვითარების გზით მოულოდნელი სიტუაციების დროს უსაფრთხო მოქმედებისთვის. „მთავარი რისკების კონტროლი“ არის რკინიგზის პირველი რიგის, უსაფრთხოების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 69 საფუძველი. მეორეს მხრივ, მუშაობა საჭიროებს შეგნებას სამუშაოს შემსრულებლების მხრიდან. თანხვედრა, ან ხანდახან დაძაბულობები, შემუშავებულ სამუშაოსა და რეალურად შესრულებულ სამუშაოს შორის უნდა იყოს მუდმივად განხილული და ექვემდებარებოდეს მონიტორინგს და არა მხოლოდ პერიოდულ შემოწმებებს. კულტურული ყურადღება მიპყრობილი უნდა იყოს იმ ფაქტორებზე, რომლებიც რეალურად ახდენს ზეგავლენას ადამიანურ ქმედებებზე. მოთხოვნებსა და პირობებში, ადამიანების მიერ სამუშაოთა შესრულებაში არსებული დარღვევების მიმართ ინდივიდუალური ან კოლექტიური დაძლევა იქნება თავისთავად განსხვავებული. საბოლოოდ, ინდივიდებისა და ორგანიზაციების შესრულების ოპტიმიზაციის მცდელობაში, უსაფრთხოება ყოველთვის უნდა იქნეს განხილული და ინტეგრირებული ბიზნესის ყველა დონეზე. აღნიშნული მოითხოვს ხედვასა და გადაწყვეტილების მიღებას. “მოახდინე უსაფრთხოების თანამიმდევრული ინტეგრაცია” არის მეოთხე და ბოლო რკინიგზის უსაფრთხოების საფუძველი. რკინიგზის უსაფრთხოების საფუძვლები ეყრდნობა საქმიანობაზე ორიენტირებული ერგონომიკის ძირითად პრინციპსა და დისციპლინას, რომელიც განასხვავებს ამოცანას საქმიანობიდან. ნახ. 2. ამოცანასა და აქტივობას შორის ურთიერთდამოკიდებულების სქემა პოზიტიური უსაფრთხოების კულტურა ხასიათდება კოლექტიური პასუხისმგებლობით რკინიგზის უსაფრთხოების მეოთხე საფუძვლის მიმართ, რომელიც უნდა შესრულდეს ორგანიზაციის მიერ მისი საქმიანობის უსაფრთხო და მყარი გზით შესრულებისთვის. რკინიგზის უსაფრთხოების საფუძვლები ასევე გამოიყენება, როგორც რკინიგზის კომპანიის საფუძველი მისი უსაფრთხოების ხედვის განვითარებისთვის . უსაფრთხოების ხედვის შექმნა და გაზიარება არის ორი მთავარი პრინციპი უსაფრთხო ხელმძღვანელობის, რომელიც ახასიათებს მენეჯერების დამოკიდებულებას ყველა დონეზე პოზიტიური უსაფრთხო კულტურის განვითარებისთვის. უსაფრთხო ხედვა უნდა ისახებოდეს უსაფრთხოების პოლიტიკასა და უსაფრთხო მართვის სისტემაზე სიმყარისა და უსაფრთხო წარმოდგენის მისაღწევად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 70 უსაფრთხოების მართვის სისტემა და უსაფრთხოების კულტურა სარკინიგზო ტრანსპორტზე უსაფრთხოების კულტურა არის ისეთი ქცევისა და აზროვნების მოდელების ერთობლიობა, რომელიც ფართოდ არის გაზიარებული ორგანიზაციაში, რაც ეხება მათ საქმიანობასთან დაკავშირებული ძირითადი რისკების მართვას. ეს, რა თქმა უნდა, გულისხმობს იმას, რომ ორგანიზაციაში შეიძლება არსებობდეს მრავალი კულტურა, რომელიც დაფუძნებულია ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა სამუშაო როლი, გეოგრაფია ან სხვა საერთო ღირებულებები. როგორც ასეთი, უსაფრთხოების კულტურა შენდება ყოველდღიურად, პროცესის მონაწილეთა შორის ურთიერთქმედების გზით ორგანიზაციის კონტექსტში, რომელსაც სჭირდება როგორც გარემოსთან ადაპტირება, ასევე მისი ყველა წევრის ინტეგრაციის უზრუნველყოფა. შესაბამისად, უსაფრთხოების კულტურის აღწერის უშუალო გზა არის ქცევის ხელშემწყობი ფაქტორების გაანალიზება. sms( safety management system ) იძლევა საფუძველს: სავარაუდო სამუშაო პირობების და მოსალოდნელი შედეგის განსაზღვრისას ორგანიზაცია განსაზღვრავს მუშაობის სასურველ გზას და ტექნიკურ საშუალებებს საქმიანობის მხარდასაჭერად. უსაფრთხო საქმიანობის მიზნით, ორგანიზაცია შეძლებისდაგვარად წინასწარ განსაზღვრავს არასასურველ სიტუაციებს და ნერგავს მათთან დაძლევის წესებსა და საშუალებებს. გარდა ამისა, არსებობს ორგანიზაციის "ქცევითი სამყარო": თვისებები, გრძნობები, მნიშვნელობა და ურთიერთობები, რომლებიც განაპირობებს ორგანიზაციის შიგნით ინდივიდებს შორის ურთიერთქმედების მოდელებს ისე, რომ გავლენა იქონიოს მის აზროვნებასა და მოქმედებაზე. ეს კულტურული მხარე ძირითადად ეხება "დაუწერელ წესებს, რომლებიც წარმართავენ ადამიანთა ჯგუფის ქცევას და გადაწყვეტილებებს". ორგანიზაციის სტრუქტურული და კულტურული ნაწილი ხელს უწყობს (ან აფერხებს) ორგანიზაციის მუშაობას. უსაფრთხოების მართვის სისტემის მიზანი sms– ის მიზანია უზრუნველყოს, რომ ორგანიზაციამ უსაფრთხოდ გააკონტროლოს რისკები, რომლებიც წარმოიქმნება ბიზნეს მიზნების შედეგად და შეასრულოს უსაფრთხოების ყველა ვალდებულება, რომელიც მას ეხება. სტრუქტურირებული მიდგომის მიღება შესაძლებელს ხდის საფრთხეების იდენტიფიცირებას და ორგანიზაციის საკუთარ საქმიანობასთან დაკავშირებული რისკების უწყვეტ მართვას, უბედური შემთხვევების თავიდან აცილების მიზნით. ეს მიდგომა ითვალისწინებს სარკინიგზო სისტემის სხვა მონაწილეებთან საერთო რისკებს (ძირითადად რკინიგზის საწარმოებთან, ინფრასტრუქტურის მენეჯერებთან და ტექნიკური მომსახურეობის განმახორციელებელ სუბიექტებთან, როგორებიცაა მწარმოებლები, ტექნიკური მომწოდებლები, მეურვეები, მომსახურების მიმწოდებლები, ხელშემკვრელი პირები, გადამზიდავები, ტვირთგამგზავნი, ტვირთმიმღები, მტვირთავები, განმტვირთველები, სასწავლო ცენტრები, ასევე მგზავრები და სხვა ადამიანები, რომლებიც ურთიერთობენ სარკინიგზო სისტემასთან და ა.შ.). sms– ის ყველა შესაბამისი ელემენტის ადეკვატურ განხორციელებას შეუძლია აღჭურვოს ორგანიზაცია საჭირო ნდობით, რომ იგი აკონტროლებს და მომავალშიც გააკონტროლებს მის საქმიანობასთან დაკავშირებულ ყველა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 71 რისკს, ნებისმიერ პირობებში. განვითარებული ორგანიზაციები აცნობიერებენ, რომ რისკის ეფექტური კონტროლი მიიღწევა მხოლოდ პროცესის საშუალებით, რომელიც აერთიანებს სამ კრიტიკულ განზომილებას: ტექნიკური კომპონენტი შესაბამისი ხელსაწყობითა და აღჭურვილობით, პირველ ხაზზე მყოფი ხალხის ადამიანური კომპონენტი თავიანთი უნარებით, ტრენინგითა და მოტივაციით, და ორგანიზაციული კომპონენტი, რომელიც შედგება პროცედურებისა და მეთოდებისგან, რომლებიც განსაზღვრავს ამოცანების ურთიერთკავშირს. შესაბამისად, ადეკვატური sms წარმატებით ახორციელებს მონიტორინგს და აუმჯობესებს რისკების კონტროლის სამივე განზომილებას. რკინიგზის sms– ის მრავალი მახასიათებელი ძალიან ჰგავს მენეჯმენტის პრაქტიკას, რომელსაც მხარს უჭერენ ხარისხის, ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების სამსახურების, გარემოს დაცვისა და ბიზნესის სრულყოფის მომხრეები. ამრიგად, კარგი მენეჯმენტის პრინციპები შეიძლება უფრო ადვილად იყოს ინტეგრირებული. აღიარებულია, რომ სტრუქტურირებული მართვის სისტემები ბიზნესს მეტ ღირებულებას ანიჭებს ინტერფეისების ეფექტური მართვის მეშვეობით. ეს ხელს უწყობს საერთო მუშაობის გაუმჯობესებას, ოპერატიული ეფექტურობის დანერგვას, კონტრაქტორებთან და ქვეკონტრაქტორებთან, მომხმარებლებთან და მარეგულირებელ ორგანოებთან ურთიერთობის გაღრმავებას, ასევე, ხელს შეუწყობს უსაფრთხოების დადებითი კულტურის ჩამოყალიბებას. განმცხადებელმა (სარკინიგზო კომპანიამ) უნდა შექმნას სტრუქტურირებული მართვის საკუთარი სისტემები ისე, რომ შეასრულოს 2016/798 დირექტივის (eu) მე-9 მუხლით გათვალისწინებული მოთხოვნები, რათა უზრუნველყოს თავისი საქმიანობის უსაფრთხო მართვა. ამ მიზნით, მან უნდა აჩვენოს კომპეტენციის მართვის სისტემის შესაბამის დანართებში მითითებული მოთხოვნების სტრუქტურირებული მართვის სისტემებთან შესაბამისობა. ეს მოთხოვნები ორგანიზებულია უსაფრთხოების მართვის სისტემის სრულყოფილი სურათის შექმნის მიზნით, დაგეგმვის, აღსრულების, შემოწმების, მოქმედების (pdca) ციკლის შესაბამისად. განმცხადებელმა უნდა გაითვალისწინოს თითოეული ინდივიდუალური მოთხოვნა, ასევე ის თუ როგორ შეესაბამებიან ერთმანეთს სტრუქტურირებული მართვის სისტემის შესაქმნელად, რომელიც აკონტროლებს შესაბამის რისკებს. sms-ის ელემენტებზე დაკვირვება შესაძლებელია plan-do-check-act (pdca) ციკლის გამოყენებისთვის pdca კონცეფცია ასახავს ფუნქციურ ურთიერთობებს ძირითად sms ელემენტებს შორის: ▶ დაგეგმვა: რისკების და შესაძლებლობების გამოვლენა, უსაფრთხოების მიზნების დადგენა და ორგანიზაციის უსაფრთხოების პოლიტიკის შესაბამისად შედეგების მისაღწევად აუცილებელი პროცესებისა და ღონისძიებების იდენტიფიცირება; ▶ ოპერაცია: პროცესების და ღონისძიებების შემუშავება, განხორციელება და გამოყენება გეგმის მიხედვით; ▶ სამუშაოს შესრულების შეფასება: განხორციელებული პროცესებისა და ღონისძიებების მონიტორინგი და შეფასება მიზნებთან და დაგეგმვასთან მიმართებით და შედეგებზე ანგარიშგება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 72 ▶ გაუმჯობესება: ზომების განხორციელება უსაფრთხოების მართვის სისტემის განუწყვეტლივ გასაუმჯობესებლად და უსაფრთხოების მიზნობრივი შედეგების მისაღწევად. pdcaს ეს ძირითადი პროცესი ავსებს სხვა sms ელემენტებს: ▶ ‘ორგანიზაციის კონტექსტი’ რომელიც უზრუნველყოფს დაგეგმვის ფაზაში მონაწილეობას; ▶ "ლიდერობა", როგორც მამოძრავებელი ძალა pdca ციკლისთვის; ▶ სხვადასხვა "დახმარების" ფუნქცია, რომელიც ეხმარება sms– ის ყველა ელემენტს. ადამიანური და ორგანიზაციული ფაქტორების ინტეგრაცია ორგანიზაციამ უნდა აჩვენოს სისტემური მიდგომა უსაფრთხოების მართვის სისტემაში ადამიანური და ორგანიზაციული ფაქტორების ინტეგრირების კუთხით. ეს მიდგომა უნდა: ა) მოიცავდეს სტრატეგიის შემუშავებას და ადამიანური და ორგანიზაციული ფაქტორების სფეროდან ექსპერტიზისა და აღიარებული მეთოდების გამოყენებას ბ) პასუხობდეს აღჭურვილობის, ამოცანების, სამუშაო პირობების და ორგანიზაციული ღონისძიებების დიზაინთან და გამოყენებასთან დაკავშირებული რისკების აღმოფხვრას, ადამიანური შესაძლებლობების, შეზღუდვების და ადამიანის საქმიანობაზე გავლენის გათვალისწინებით. ორგანიზაცია ატარებს ანალიზს ოპერატიული და დამხმარე პროცესების მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მეთოდების გამოყენებით სიცოცხლის ციკლის ყველა ეტაპზე, დაპროექტებიდან უტილიზაციამდე. ანალიზმა უნდა განსაზღვროს ყველა ადამიანური და ორგანიზაციული ფაქტორი, ასევე ის ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ შესრულებაზე, რაც გავლენას მოახდენს რკინიგზის უსაფრთხოებაზე და უსაფრთხოების მართვის ღონისძიებები, რომლებიც საჭიროა რისკების გასაკონტროლებლად. ადამიანური და ორგანიზაციული ფაქტორების სტრატეგიამ უნდა წარმოაჩინოს უსაფრთხოების მართვის ღონისძიებები და მათი ეფექტურობის მონიტორინგისა და გაუმჯობესების მიდგომა. სტრატეგია უნდა ეფუძნებოდეს პროაქტიულ მიდგომას, მაგრამ საჭიროების შემთხვევაში უნდა მოიცავდეს რეაქტიულ ქმედებებს. უნდა განისაზღვროს უსაფრთხოების მენეჯმენტის საქმიანობა, რომელიც დაკავშირებულია დამხმარე ფუნქციებთან და სისტემებთან, ამოცანების შემუშავებასთან, პერსონალთან, ტრენინგებთან, აღჭურვილობის დიზაინთან და გამოყენებასთან, კომუნიკაციის პროცედურებთან და პროტოკოლებთან. სტრატეგია შეიძლება მოიცავდეს იმას, თუ როგორ ინტეგრირდება ადამიანური და ორგანიზაციული ფაქტორები ცვლილებების მართვის პროცესში. ადამიანური ფაქტორების ინტეგრაცია გულისხმობს ადამიანის ფაქტორებისა და ერგონომიკის ინტეგრაციის პროცესს სისტემის დიზაინში. ადამიანური ფაქტორების ინტეგრაციის გეგმა უზრუნველყოფს სისტემურ მიდგომას პროექტის ყველა საქმიანობასა და ადამიანური ფაქტორების სფეროს შორის ურთიერთობის განსაზღვრისათვის. ადამიანური ფაქტორების ინჟინერია გულისხმობს ადამიანის მახასიათებლების ინტეგრაციას სისტემების განსაზღვრებაში, დიზაინში, შემუშავებასა და შეფასებაში ადამიანებისა და მანქანების მუშაობის ოპტიმიზაციისათვის საოპერაციო პირობებში. თუ ოპერატიული პროცესები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 73 მოიცავს რთულ სამუშაო სქემებს, ადამიანური და ორგანიზაციული სტრატეგია უნდა შეიცავდეს დაღლილობის რისკის მართვის პროგრამას. საქართველოს რკინიგზაზე გარანტირებული უსაფრთხოებისა და საიმედოობის სტრატეგიების უზრუნველყოფა გადაზიდვით პროცესში კულტურის შესახებ დებულების შესაბამისად მოძრაობის უსაფრთხოების კულტურა ახასიათებს მოძრაობის უსაფრთხოების მენეჯმენტის ხარისხს და მოძრაობის უსაფრთხოების სფეროში შესრულებული ამოცანების ამ სისტემის შესაბამისობის ხარისხს. ბოლო წლებში საქართველოს რკინიგზამ მიაღწია მოძრაობის უსაფრთხოების საკმაოდ კარგ დონეს. საქართველოს რკინიგზის, როგორც კომპანიის განვითარების პროცესში ცვლილებები უკვე არსებულ სტრუქტურულ და ტექნოლოგიურ კავშირებში მოდის. იმის გათვალისწინებით, რომ უსაფრთხოება არის მთავარი, სექტორის წინაშე მდგარი პირველი რანგის ამოცანა, შესაბამისად მოძრაობის უსაფრთხოების საკითხების წინა პლანზე დაყენება უნდა მოხდეს ყველა რესტრუქტურიზაციის დროს. ამ პირობებში განსაკუთრებული როლი უსაფრთხოების აპარატს ეკუთვნის, როგორც შიდა, ასევე გარესახელმწიფო ზედამხედველობის ჩათვლით. სტრუქტურული რეფორმის განვითარების კონცეფციაში ნათქვამია, რომ მოძრაობის უსაფრთხოების ახალი სისტემა ითვალისწინებს ორმაგ კონტროლს: სახელმწიფო ზედამხედველობის მხრივ მოძრაობის უსაფრთხოების მოთხოვნების შესრულების ორგანიზაციაზე და საქართველოს რკინიგზის მხრიდან შიდა კონტროლის სახით მისი მოთხოვნების რეალურ შესრულებაზე. სახელმწიფო კონტროლის სისტემა ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია, მაგრამ რკინიგზაში არსებითად მოქმედებს განახლებული, თუმცა კიდევ უფრო დასახვეწია კონტროლის სისტემა. ინსპექტირების ჩატარების ტექნოლოგიები უკვე სახეცვლილია, სტრუქტურას ძირეული ცვლილებები არ განუცდია და ჰორიზონტალური კავშირები შენარჩუნდა დეპარტამენტებისა და სახაზო საწარმოების დონეზე, მაგრამ შეიცვალა მართვის პოლიტიკა. სამომავლოდ გათვალისწინებულია უსაფრთხოების აპარატის მხოლოდ ვერტიკალური დაქვემდებარება. მსგავსი გამოცდილება არსებობს სხვადასხვა სარკინიგზო ადმინისტრაციებში. არსებული უსაფრთხოების აპარატი წარმოადგენს საქართველოს რკინიგზის სამომავლო ინსპექტირების პროტოტიპს. იმის გათვალისწინებით, რომ სარკინიგზო ტრანსპორტის შემდგომი რეფორმის პროცესში, შეიცვლება მოძრაობის უსაფრთხოების ორგანიზებისა და მონიტორინგის მთელი რიგი ფუნქციები, შესაბამისი სახელმწიფო სტრუქტურის ამუშავების შემდგომ, ეს უკანასკნელი, რომელიც ზედამხედველობას გაუწევს მოძრაობის უსაფრთხოების წესებსა და რეგულაციების დაცვის საკითხს. ინსპექტორებისა და მენეჯერების ინტერესების დაყოფის შესახებ თუ ინსპექტირების აპარატი ტოვებს უფროსი მენეჯერების დაქვემდებარებას გზისა და დეპარტამენტის დონეზე, მაშინ იზრდება კონტროლის ობიექტურობა, მაგრამ იკარგება პირდაპირი კავშირი, რომლებთანაც მომზადდა მოძრაობის უსაფრთხოების ზომები და მიიღება მენეჯმენტის გადაწყვეტილებები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 74 ინსპექტორებს აინტერესებთ ხარვეზების გამოვლენა, ხოლო მენეჯერებს, როგორც პრაქტიკა აჩვენებს ეს უქმნით დისკომფორტს, რადგან გამოვლენილ დარღვევებს სანქციები მოჰყვება. ინსპექტორებს მხოლოდ კონტროლი აქვთ, მაგრამ ხარვეზების აღმოსაფხვრელად ინსტრუქციების მომზადების ფუნქციაც ეკისრებათ. აქედან გამომდინარე, მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად შესაძლებელია დამატებითი სტრუქტურული ერთეულების შექმნა ერთი ქუდის ქვეშ, მეორეს მხრივ, ინსპექტირების კუთხით არ არის საჭირო ინსპექტორების დამოუკიდებელი სტატუსით აპარატების მრავალსაფეხურიანი სტრუქტურის შექმნა, უსაფრთხოების მენეჯერები უნდა განაწილდნენ რეგიონებსა და საწარმოებს შორის (როგორც ეს ხდება, მაგალითად, აშშ-ში), მათ უნდა გამოავლინონ ხარვეზები და ანგარიშები წარუდგინონ მთავარ სარევიზიო აპარატს. ვინაიდან სატრანსპორტო საშუალებების მიმდინარე მოვლაზე, შეკეთებასა და ექსპლუატაციაზე მუშაობის ხარისხი ხშირად არადამაკმაყოფილებელია, მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად საჭიროა ადგილზე რამდენიმე საფეხურიანი კონტროლი. ამიტომ, სამუშაო პასუხისმგებლობის გარდა, სხვადასხვა დონის მენეჯერებს შესაბამის პასუხისმგებლობას უწესებს უსაფრთხოების შესაბამისი მარეგულირებელი სტანდარტები, პირადი მონაწილეობისთვის დისციპლინის განმტკიცებასა და მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფისათვის. სტანდარტები განსაზღვრავს მოძრაობის უსაფრთხოების დარღვევის პრევენციის ორგანიზებისა და მონიტორინგის სამუშაოების კონკრეტულ ჩამონათვალს. საქართველოს რკინიგზაზე არის სტანდარტების კარგად ფუნქციონირებადი სისტემა, რომელიც არ უნდა იყოს მიტოვებული. ის ახალ პირობებს უნდა მოერგოს. რკინიგზამ უნდა გამოკვეთოს ყველაზე საჭირო ბმულები, აღმოფხვრას დუბლირება და ფორმალიზმი სტანდარტებთან შესაბამისობის აღრიცხვისას. ინსპექტორული მუშაობისთვის სს "საქართველოს რკინიგზის" ფორმირებასთან დაკავშირებით ჩნდება ახალი მოთხოვნები: მსოფლიო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ეკონომიკურად უფრო მომგებიანია საწარმოო პროცესების ხარისხის გამართვა პერსონალის მუშაობის უკეთესი ორგანიზებითა და სტიმულირებით, ვიდრე მრავალი მცირე უსაფრთხოების სარევიზიო აპარატების შექმნა და მენეჯერების ყურადღების გადატანა მათი მოვალეობების შესრულებისგან სერთიფიკატების, მოხსენებების, დაუგეგმავი ინსპექტირების ჩატარებით და ა.შ. ამ მხრივ თვალსაჩინოა მოძრაობის უსაფრთხოების სისტემის გაუმჯობესების ორი მიმართულება: ხარისხის მართვის სისტემების დანერგვა და ტექნიკური აუდიტის კონტროლის ხარისხის გაუმჯობესება. ტექნიკური აუდიტორული კონტროლის გაუმჯობესება, ასევე უნდა გაჰყვეს სტანდარტიზაციის გზას. უპირობოდ უზრუნველყოს მოძრაობის უსაფრთხოების მოთხოვნები ყველა ტექნოლოგიურ დონეზე. აუდიტორული სამუშაო მოიცავს რამდენიმე სფეროს, კერძოდ: კონტროლი მოძრაობის უსაფრთხოებაზე: ტექნიკური აუდიტი, შემოწმება, კონტროლის ღონისძიებები; მოძრაობის უსაფრთხოების დარღვევების მოკვლევა; უსაფრთხოების მდგომარეობის ანალიზი; ტექნიკური აუდიტის სამუშაოების დაგეგმვა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 75 საკონტროლო მოქმედებების შემუშავება, რომელიც შეიძლება იყოს ერთჯერადი, მიზანმიმართული და მუდმივი, ანუ გავლენა მოახდინოს კონტროლის სისტემაში ცვლილებებზე. როგორც აღინიშნა, სარკინიგზო ტრანსპორტის რეფორმირებულ სტრუქტურაში გაიზრდება ეკონომიკური პასუხისმგებლობა მოძრაობის უსაფრთხოების არადამაკმაყოფილებელ მდგომარეობაზე. ეს ასევე აისახება ტექნიკური აუდიტის შინაარსზე, რომლის შედეგები ახალ პირობებში უფრო მკაცრად დასაბუთებული უნდა იყოს, რათა დადგინდეს ხარვეზებზე პასუხისმგებლობის ზომა. საქართველოს რკინიგზაზე უსაფრთხოების მთავარი აპარატი 39 ადამიანს ითვლის, აქედან 15 ადამიანი უშუალოდ ინსპექტირებასთან არის დაკავშირებული, საშუალოდ ეს არის დაახლოებით 1 ინსპექტორი 100/150 კმ სამოქმედო მანძილზე/ხაზზე. დასავლეთის ბევრ განვითარებულ ქვეყანაში არის 1 ინსპექტორი 1000 კმ სამოქმედო მანძილზე/ხაზზე, ეს უკანასკნელი მიუთითებს, პირველ რიგში, ტექნიკური საშუალებებით უზრუნველყოფილი წარმოების კონტროლის მაღალ დონეზე, მეორეც, ხაზის ინსპექტორების ეფექტურ მუშაობაზე და მესამე, უსაფრთხოების საკითხებზე სარკინიგზო კომპანიების ლიცენზირების გამოყენებაზე. დღეისათვის საქართველოს რკინიგზაზე მოქმედებს მმართველი ზემოქმედების (ზომების) შემდეგი კლასიფიკაცია მოძრაობის უსაფრთხოების დონის ამაღლების მიზნით (ნახ. 3): 1. მმართველობის დონის მიხედვით. მოძრაობის უსაფრთხოების მმართველობის დონეები. 2. გაფორმების ფორმის მიხედვით: ბრძანება; საორგანიზაციო–ტექნიკური ღონისძიებები; დადგენილება (გადაწყვეტილება); ოქმი; რევიზორული მითითება (წიგნი ურა-8). 3. განხორციელების ფორმის მიხედვით: თათბირი; განხილვა(გარჩევა); სელექტორული თათბირი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 76 ნახ. 3. საქართველოს რკინიგზაზე მოძრაობის უსაფრთხოების მართვის სქემა 4. ზემოქმედების ხასიათის მიხედვით: სარეგლამენტო – ახალი წესების, ინსტრუქციების, დებულებებისა და სხვა ნორმატიული დოკუმენტების შემოღება და ასევე არსებულში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანა; ამკრძალავი – მოძრაობის, ტექნოლოგიური პროცესების, პერსონალის მოქმედების, ტექნიკურ საშუალებათა და სხვათა აკრძალვის ან შეზღუდვისკენ მიმართული ღონისძიებები; საინფორმაციო – მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საკითხებში ყველა ჩართულ თანამშრომლამდე საჭირო ინფორმაციის მიწოდების ზომები; საორგანიზაციო – სამმართველო და საწარმოო საქმიანობის წესებში დამატებებისა და ცვლილებების შეტანისკენ მიმართული ღონისძიებები; ტექნიკური – ტექნოლოგიური პროცესების სრულყოფის, ტექნიკურ საშუალებათა მოდერნიზაციის, გაძლიერებისა და ახლის დანერგვისაკენ მიმართული ღონისძიებები; ადმინისტრაციული – საკადრო პრობლემების მოგვარებისაკენ მიმართული ზომები: შეცვლა, გადანაცვლებები, პასუხისგებაში მიცემა, წახალისება და ასე შემდეგ; პროფილაქტიკური – შრომის პირობების გაუმჯობესების, თანამშრომელთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სხვათა მეშვეობით მოძრაობის უსაფრთხოების დარღვევის აღმოფხვრისაკენ მიმართული ზომები; საკონტროლო – რევიზორულ–ინსტრუქციული და ხელმძღვანელ პირთა შემადგენლობის მიერ მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საკითხების კონტროლის დონის ამაღლებისაკენ მიმართული ზომები. სახელმწიფო ზედამხედველობის ფარგლებში ლიცენზიის/სერთიფიკატების გასაცემად ჩატარდება გარე აუდიტი/ინსპექტირება მოძრაობის უსაფრთხოების მოთხოვნებთან შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად. რკინიგზის კომპანიას წინასწარ ეცოდინება ეს მოთხოვნები და განახორციელებს შიდა აუდიტს/ინსპექტირებას ლიცენზირების მომზადებისთვის. გარე აუდიტს და ლიცენზიების გაცემას ახორციელებენ, როგორც უკვე აღინიშნა სამთავრობო უწყებების მიერ ავტორიზებული დამოუკიდებელი ორგანო, მაგალითად, აშშ-ში რკინიგზის ფედერალური ადმინისტრაცია, ხოლო საქართველოს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 77 მაგალითზე აღნიშნულ საკითხს განახორციელებს სარკინიგზო ტრანსპორტის სააგენტო, რომელიც ჩამოყალიბდა 2024 წელს. ტექნიკური აუდიტი/ინსპექტირება: მოთხოვნები წარმოდგენილია წინასწარ (აღჭურვილობის, ტექნოლოგიების, პერსონალის მომზადების, მართვის ხარისხზე, დოკუმენტაციაზე); გამოიყენება შესაბამისი ინსპექტირების სტანდარტი; გაიცემა რეკომენდაცია ან ბრძანება. დადგენილია მათი მოქმედების ვადა. ინსპექტირება ტარდება კითხვების ჩამონათვალის საფუძველზე, დაახლოებით შემდეგი შინაარსით: „დამაკმაყოფილებელია თუ არა სამუშაოს ამ სფეროს ხარისხი?“, რაზეც ინსპექტორმა უნდა უპასუხოს „დიახ“ ან „არა“. ან მითითებულია რიცხვითი მონაცემები: ტექნიკური აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობის ხარვეზების შესახებ, დარღვევის ოპერაციული ტექნოლოგიები, არასაკმარისი აღჭურვილობა, პერსონალის ნაკლებობა და ა.შ. თუ შეფასება დადებითია, საწარმოს ეძლევა ლიცენზია (ან ბრძანება) გარკვეული ვადით. ამავდროულად, ინსპექტირება, მიუხედავად იმისა, რომ მნიშვნელოვანია, არ მოიცავს მოძრაობის უსაფრთხოების კონტროლის მთელ პრობლემას: რჩება დაუგეგმავი ინსპექტირება, ინსპექტორების სისტემატური საქმიანობა მუშაობის ტექნოლოგიის გასაკონტროლებლად, სამუშაო ადგილზე პერსონალის კვალიფიკაციის შემოწმებაზე. თუმცა, თუ ახლა დაუგეგმავი რევიზიის სიგნალი არის მოძრაობის უსაფრთხოების დარღვევის ფაქტები, მაშინ უახლოეს მომავალში მეტი ყურადღება უნდა გავამახვილოთ ინსპექტირების ინდიკატორებზე და ტექნიკურ მონაცემებზე ტექნიკური აღჭურვილობის გაუმართაობაზე და სახიფათო გადახრებზე ტექნიკური სტანდარტებიდან. მოძრაობის უსაფრთხოების სტანდარტების დაკმაყოფილების აუცილებლობა მოითხოვს საწარმოო პროცესების ხარისხის გაუმჯობესებას, უფრო არსებითი გახდება პერსონალის მომზადება და მენეჯერების გადამზადება და რაც მთავარია, ნათელი გახდება მათი პასუხისმგებლობის მაქსიმალური დიაპაზონი, რაზეც ისინი პასუხისმგებელნი უნდა იყვნენ. ინდიკატორების შემუშავებული სისტემა მოიცავს 4 კომპონენტს: მოძრაობის უსაფრთხოების ინდიკატორები (საანგარიშო პერიოდში მოძრაობის უსაფრთხოების დარღვევის რაოდენობა ლიანდაგებიდან მოძრავი შემადგენლობების აცდენის რაოდენობა, მატარებლის დაგვიანება, ტექნიკური ექსპლუატაციის წესების უხეში დარღვევები და ა.შ.); ტექნიკური აღჭურვილობის მდგომარეობა, სარემონტო საშუალებები, ტექნოლოგიური პროცესების ხარისხი; პერსონალის მახასიათებლები; მენეჯმენტის ხარისხი. პერსონალისთვის: დაკომპლექტების დონე, პერსონალის ბრუნვა, თანამშრომელთა პროცენტი, რომლებმაც დროულად დაასრულეს ტრენინგი ძირითად პროფესიებში, არყოფნის და სხვა დარღვევების რაოდენობა ძირითად პროფესიებში და ა.შ. ძალიან მნიშვნელოვანია საწარმოში მენეჯმენტის ხარისხის სწორად შეფასება: როგორი მენეჯერია ეს (სამუშაო გამოცდილება, მის შესახებ სხვადასხვა ადამიანის აზრი, უმჯობესდება თუ არა საწარმოს შესრულების ინდიკატორები), აქვთ თუ არა სხვადასხვა დონის მენეჯერებს პირადი გეგმები, ხორციელდება თუ არა ისინი, ინახება თუ არა პერსონალის მიერ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 78 შესრულებული სამუშაოს ჩანაწერები (ეს ძალიან მნიშვნელოვანია) მნიშვნელოვანია არის თუ არა ეს ყველაფერი აღრიცხული ელექტრონულად და ა.შ. შესაბამისი პროგრამები ითვლის რისკის ქულას ცალკეული ცხრილებისთვის, სექციებისთვის და მთლიანად საწარმოსთვის. რისკის ქულების შეჯამებით ცხრილებიდან და სექციებიდან (უსაფრთხოების ინდიკატორები, აღჭურვილობა, პერსონალი, მენეჯმენტის ხარისხი), ჩვენ ვიღებთ რისკის საბოლოო ქულას და ასე შემდეგ ყველა საწარმოსთვის. შედეგად ვიღებთ ყველა საწარმოს დეტალურ სურათს, რომლებსაც ავტომატურად ენიჭებათ რეიტინგი მიღებული მონაცემების მიხედვით. უსაფრთხოების ტექნიკური აუდიტის ტექნოლოგია შესაძლებელს ხდის: მოეწყოს მონაცემთა ბაზის სერვერი კომპლექსური აუდიტისა და შემოწმების შედეგებზე სხვადასხვა მომხმარებლის მიერ ნახვის შესაძლებლობით; გამოყენებულ იქნეს მონაცემები წარმოდგენილი სხვადასხვა კომისიების მიერ, რაც თავიდან აგვაცილებს ვიზიტების დუბლირებას. შესაბამისად მოხდება ხარჯების მნიშვნელოვანი დაზოგვა; მიღებულ იქნეს ობიექტური დასაბუთება საწარმოების განვითარებისთვის, ასევე საწარმოების სტიმულირებისთვის მოძრაობის უსაფრთხოების კუთხით მიმართული თანხების მიმართ; მოხდეს ფსიქოლოგიური და საქმიანი ატმოსფეროს ნორმალიზება სამუშაო ადგილებსა და ზოგადად საწარმოებში. ტექნიკური აუდიტის სისტემაში მონაცემთა შეგროვება შეიძლება, პრინციპში, ორი მიმართულებით წავიდეს: უშუალოდ ინსპექტირების ჯგუფის მიერ ან თავად საწარმოების მიერ ცხრილების საფუძველზე. პირველ შემთხვევაში უზრუნველყოფილია მონაცემთა მაღალი ობიექტურობა, მაგრამ აუდიტორების მხრიდან შრომის ხარჯებია საჭირო, მეორე შემთხვევაში მონაცემები შეიძლება არ შეესაბამებოდეს საქმის რეალურ მდგომარეობას, თუმცა ისეთი ღონისძიებები, როგორიცაა ელექტრონული ხელმოწერები და მენეჯერების პასუხისმგებლობა მონაცემთა სიზუსტეზე, შეიძლება მინიმუმამდე დაიყვანილ იქნას ინფორმაციის დამახინჯება. აუდიტორთა ერთ-ერთი ამოცანა ამ შემთხვევაში არის მონაცემთა სიზუსტის შემოწმება. როგორც წესი, მოძრაობის უსაფრთხოების სისტემაში ყველაზე მძლავრი კონტროლის ღონისძიება არის მენეჯერებისა და წარმოების პერსონალის დისციპლინური პასუხისმგებლობის დაკისრება სამუშაოში უმოქმედობისთვის. ერთის მხრივ, ხდება პერსონალის მოწოდება, რომ არ გაიმეორონ მომავალში შეცდომები, მეორეს მხრივ კი ამით ირიბად ხდება იძულება, რომ დამალონ ნეგატიური ფაქტები და არ ასტიმულირებენ ინიციატივებს სამუშაოსა და მოძრაობის უსაფრთხოების გაუმჯობესებაში. ეს კი, თავის მხრივ, იწვევს სიტუაციის გაუარესებას, მოთხოვნების კიდევ უფრო გამკაცრებას და უფრო მკაცრ სასჯელებს. ეს იწვევს არაჯანსაღ ფსიქოლოგიურ ატმოსფეროს საწარმოებში. სასჯელის გამარტივებისა და შერბილების საკითხი სტრატეგიულია. თუმცა, ეს დაკავშირებულია რკინიგზის ტრანსპორტის მუშაკთა დისციპლინურ რეგულაციებთან, მოძრაობის უსაფრთხოების მოთხოვნებთან დაკავშირებით, ანაზღაურების დონესთან და საბოლოოდ, დასჯილი პირის დანაშაულის ობიექტურობასთან. დისციპლინური წესდება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 79 არეგულირებს პასუხისმგებლობას სამუშაოებში მრავალი ხარვეზის დაკონკრეტების გარეშე, რომლებიც „ქმნის საფრთხეს მოძრაობის უსაფრთხოებისთვის“. ეს ხსნის დიდ შესაძლებლობებს სუბიექტურობისთვის დანაშაულის ხარისხის დადგენისას. სასჯელი „საქმისთვის“, როცა დასაქმებულს რაღაც კონკრეტული უნდა გაეკეთებინა, მაგრამ არ გააკეთა, გასაგები და გამართლებულია. მაგრამ როცა სჯიან „გაურკვეველი“ ფორმულირებისთვის, როგორიცაა „არ ვაკონტროლე“, „დროულად არ მივიღე ზომები“, „არ ვუზრუნველყავი მოძრაობის უსაფრთხოება“ და ა.შ., ამას ადამიანი ფსიქოლოგიურად აღიქვამს უარყოფითად, წყენით. ასეთი სასჯელი დიდხანს რჩება მეხსიერებაში და არ უწყობს ხელს მომავალი საქმისადმი მონდომებას. ტექნიკური აუდიტის შემოღება და მის საფუძველზე მოძრაობის უსაფრთხოების მდგომარეობის რაოდენობრივი შეფასებების გამოყენება, სავარაუდოდ, საჭიროებს ჯარიმების სისტემის გადახედვას. ინსპექტორების მუშაობის გასაადვილებლად მუდმივი დროის ზეწოლის პირობებში, აქტუალურია მოძრაობის უსაფრთხოების აპარატის აღჭურვა ავტომატიზებული სისტემებით. ეს სისტემა აუცილებელია სამუშაოს შედეგების გასაფორმებლად, საანგარიშო მასალების მოსამზადებლად და სახაზო საწარმოებში უსაფრთხოების მდგომარეობის გასაანალიზებლად. მოძრაობის უსაფრთხოების შესახებ მონაცემების გასაანალიზებლად. მოძრაობის უსაფრთხოების საკითხებზე ერთიანი საინფორმაციო სივრცის შექმნით, მონაცემთა ბაზებისა და ვებსაიტების გამოყენებით, შესაძლებელია ნებისმიერი ინფორმაციის მოთხოვნა, გაიცვალოს მოსაზრებები ადამიანთა ჯგუფთან ერთდროულად (ვირტუალური შეხვედრები) და გაიცეს წერილობითი მითითებები და რეკომენდაციები. მონაცემთა ავტომატიზებული ანალიზი არის კავშირი ინფორმაციის შეგროვებასა და მენეჯმენტის გადაწყვეტილებების მიღებას შორის. მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები, რომლებიც უნდა მოჰყვეს ანალიზის შედეგებს, მოიცავს ინვესტიციების განაწილებას, სამუშაოს დაგეგმვას, მიზნობრივი აქტივობების განხორციელებას, ამკრძალავ და შემზღუდველ ზომებს, მენეჯმენტის გაუმჯობესებას და ა.შ. 3. დასკვნა საქართველოს რკინიგზაზე მიუხედავად სტრუქტურული ცვლილებებისა, ახალი საინფორმაციო გარემო და ინსპექტირების (ტექნიკური აუდიტის ელემენტებით) მუშაობის სტანდარტებზე გადასვლა შესაძლებელს გახდის უფრო მეტად ობიექტური ინფორმაციის მიღებას მოძრაობის უსაფრთხოების მდგომარეობის შესახებ ყველა დონეზე და შესაძლებელს გახდის ამ მნიშვნელოვან სფეროში კონტროლირებადობის შენარჩუნებას/გაზრდას და სანდოობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 80 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. საქართველოს რკინიგზის არქივი. 2. https://ru.wikipedia.org/wiki/кикнадзе,_григорий_семёнович 3. ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2016 წლის 11 მაისის დირექტივა (eu) 2016/798 რკინიგზის უსაფრთხოების შესახებ 4. https://www.era.europa.eu/system/files/202401/guide%20on%20safety%20management%20system%20requirements.pdf?t=1733492378 უსაფრთხოების მართვის სისტემის მოთხოვნები უსაფრთხოების სერტიფიცირების ან უსაფრთხოების ნებართვისათვის. 5. https://www.era.europa.eu/system/files/2022 11/introduction_to_european_railway_safety_culture_model_en.pdf ევროპული რკინიგზის უსაფრთხოების კულტურის მოდელის შესავალი 6. სარკინიგზო ტრანსპორტზე მოძრაობის უსაფრთხოების მართვის სისტემის შექმნის პრინციპებისა და სრულყოფის გზები (ტექნიკური აუდიტი) მეთოდური სახელმძღვანელო 2017წ. 7. ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2012 წლის 21 ნოემბრის დირექტივა №2012/34/eu ერთიანი ევროპული სარკინიგზო ზონის შექმნის შესახებ (ახალი რედაქცია) 8. 2004 წლის 29 აპრილის ევროპარლამენტისა და საბჭოს დირექტივა 2004/49/ec 9. https://www.utk.gov.pl/pl/bezpieczenstwo-systemy/kultura-bezpieczenstwa/12906,kilkaslow-o-kulturze-bezpieczenstwa.html 25.08.19 10. http://eav.ru/publ1.php?publid=2004-04a14 развитие ревизорского контроля по безопасности движения в компании оао "ржд" 11. методические рекомендации по развитию и оценке культуры безопасности движения в холдинге «ржд» москва 2015. разработка инновационного метода контроля безопасности движения поездов на железнодорожном транспорте грузии параллельно с формированием культуры безопасности бакар гецадзе, автандил шарвашидзе резюме: в статье рассматривается актуальный вопрос, связанный с разработкой инновационного метода контроля безопасности движения поездов на железной дороге грузии параллельно с формированием культуры безопасности. полная реализация вышеизложенного предполагает определение соответствующей стратегии, совершенствование системы управления безопасностью и внедрение новых принципов, ответственности, повышение уровня культуры безопасности, развитие системы управления функциональной безопасностью и безопасностью движения и их соответствующая современная система измерения и контроля. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 81 development of an innovative method of train traffic safety control on georgian railways in parallel with the formation of a safety culture bakar getsadze, avtandil sharvashidze abstract: the article discusses the current issue related to the development of an innovative method of train traffic safety control on georgian railways in parallel with the formation of a safety culture. full implementation of the above involves defining an appropriate strategy, improving the safety management system and introducing new principles, responsibility, increasing the level of safety culture, developing a functional safety and traffic safety management system and their corresponding modern measurement and control system. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 563 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.52 გვირაბის ხანძრის პირობებში სავენტილაციო სისტემის ეფექტიანობისა და სიცოცხლის გადარჩენის ინტეგრირებული ანალიზი ომარ ლანჩავა პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე კვლევაში ნაჩვენებია, რომ სავენტილაციო სისტემები, მიუხედავად იმისა, რომ აუცილებელია, არ არის საკმარისი იმისათვის, რომ უზრუნველყოს სიცოცხლის უსაფრთხოება გვირაბის ხანძრებში. შემოთავაზებულია ახალი მეთოდოლოგიური მიდგომა, რომელიც ხაზს უსვამს დინამიური ეფექტურობის კოეფიციენტის (def) მნიშვნელობას ინტეგრირებულ პარამეტრს, რომელიც აფასებს ხანძრის დინამიკის, ვენტილაციის ეფექტურობისა და ადამიანის ევაკუაციის რისკების ერთობლივ გავლენას. def კონცეფცია წარმოგვიდგენს ყოვლისმომცველ ჩარჩოს, რომელიც აკავშირებს ტექნიკურ მუშაობას ადამიანის ქცევის მოდელებთან საგანგებო სიტუაციებში. გამოთვლითი სითხის დინამიკის (cfd) მოდელირება გამოიყენება ხანძრის განვითარების, ტემპერატურის გრადიენტების, კვამლის გავრცელებისა და ტოქსიკური აირის დისპერსიის მოდელირებისთვის. ანალიზი აჩვენებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ფრუდის რიცხვი კვლავ რჩება ვენტილაციის მუშაობის შეფასების მნიშვნელოვან ინდიკატორად, რეალურ სცენარებში ის მნიშვნელოვნად თმობს პოზიციებს. ამრიგად, მხოლოდ ფრუდის რიცხვზე დაყრდნობამ ადაპტური კორექტირების გარეშე შეიძლება გამოიწვიოს ხანძრის საგანგებო სიტუაციების არასაკმარისი დაგეგმვა. ამ კვლევაში განხილული ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა cfd მოდელების ინტეგრაცია ევაკუაციის მოდელირებებთან. მოდელებს შორის დროითი და სივრცითი გარჩევადობის განსხვავებები ართულებს ინტეგრაციის პროცესს, თუმცა ამ სირთულეების გადალახვა აუცილებელია რისკის ზუსტი შეფასებისთვის. ნაშრომში წარმოდგენილია კონკრეტული პრაქტიკული მაგალითები და გამოკვეთილია სტრატეგიული რეკომენდაციები ეფექტური, კომბინირებული მოდელირების მეთოდოლოგიების შესაქმნელად. საბოლოო ჯამში, კვლევა ადასტურებს, რომ საიმედო ხანძარსაწინააღმდეგო უსაფრთხოების სისტემის მიღწევას მხოლოდ მექანიკური მოწყობილობები არ ყოფნის. საკითხი მოითხოვს კარგად შემუშავებულ პროცედურებს, დახვეწილ საინჟინრო მიდგომებს, ძლიერ მართვის სტრატეგიებს და ადამიანური ფაქტორების გულდასმით გათვალისწინებას. ასეთი მრავალფაქტორიანი და დინამიური ჩარჩოს გამოყენებით, გვირაბის ხანძრებთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 564 დაკავშირებული საგანგებო დაგეგმვა შეიძლება გახდეს უფრო მდგრადი და ეფექტური, რაც გაზრდის როგორც სტრუქტურულ უსაფრთხოებას, ასევე ადამიანების გადარჩენის პერსპექტივებს. საკვანძო სიტყვები: ხანძრის cfd მოდელები; ევაკუაციის მოდელები; მოდელების ინტეგრაცია; დინამიური ეფექტურობის კოეფიციენტი; ფრუდის რიცხვი. მნიშვნელოვანი მიგნებები: ვენტილაცია მხოლოდ ნაწილობრივ უზრუნველყოფს უსაფრთხოებას: სავენტილაციო სისტემის ეფექტიანობა აუცილებელია, თუმცა არასაკმარისია სიცოცხლის გადარჩენისთვის. დინამიკური ეფექტიანობის ფაქტორი (def): წარმოდგენილია ახალი ინტეგრირებული მიდგომა, რომელიც ითვალისწინებს ხანძრის დინამიკას, სავენტილაციო შესაძლებლობებსა და ევაკუაციის რისკებს. ფრუდის რიცხვი ცვალებადია ხანძრის რეალურ სცენარებში: მის საფუძველზე შექმნილი მოდელები საჭიროებს დახვეწას და კორექტირებას პრაქტიკული გამოყენებისთვის. cfd და ევაკუაციის მოდელების ინტეგრაცია გამოწვევას წარმოადგენს: სხვადასხვა დროითი და სივრცითი სიზუსტის გამო მათი სინქრონიზაცია რთულია, თუმცა აუცილებელი. 1. შესავალი საავტომობილო გვირაბებში ხანძარი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე რთულ უსაფრთხოების გამოწვევას დახურულ ინფრასტრუქტურულ გარემოში. ისტორიულმა ტრაგედიებმა, როგორები-ცაა მონბლანის, ტაუერნის, სენ-გოტარდისა და სხვა გვირაბების ხანძრები, ნათლად აჩვენა, რომ ხანძრის ეფექტური მართვა და ადამიანების უსაფრთხო ევაკუაცია არ შემოიფარგლება მხოლოდ სავენტილაციო სისტემით [1]. გარდა ვენტილაციისა, უსაფრთხოების ეფექტიანობა დამოკიდე-ბულია დანარჩენი ინფრასტრუქტურული სისტემებისა და ელემენტების კოორდინირებულ მუშაობაზე. მათ შორის აღსანიშნავია: ევაკუაციის მარშრუტები, ხანძარმედეგი კონსტრუქციები, დეტექციის ტექნოლოგიები და ცეცხლთან ბრძოლის აქტიური და პასიური მეთოდები. ტრადიციულად, გვირაბის სავენტილაციო სისტემა იგეგმება კრიტიკული სიჩქარის კონცეფციაზე დაყრდნობით, რომელიც გამომდინარეობს ფრუდის რიცხვისაგან და მიზნად ისახავს კვამლისა და წვის სხვა ტოქსიკური პროდუქტების უკუდინების თავიდან აცილებას. თუმცა, ბოლო წლებში ჩატარებულმა ექსპერიმენტულმა და რიცხვითმა კვლევებმა აჩვენა, რომ რეალურ პირობებში, განსაკუთრებით დახრილ გვირაბებში დაღმავალი გრძივი ვენტილაციისას, ან ინტენსიური თბოგამოყოფის პირობებში, აღნიშნული კრიტიკული სიჩქარე ხშირად ვერ უზრუნველყოფს უკუდინების თავიდან აცილებას. წინამდებარე კვლევა ერთიან სისტემაში განიხილავს თბოგამოყოფის, სავენტილაციო სისტემის მუშაობის ეფექტიანობისა და ადამიანის სიცოცხლის გადარჩენის ურთიერთკავშირს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 565 ხანძრის სხვადასხვა სცენარებში. წარმოდგენილია ახალი კომპლექსური შეფასების მოდელი, რომელიც ეფუძნება დინამიკური ეფექტიანობის ფაქტორების (დეფ) ინტეგრირებულ ანალიზს, რომელიც ითვალისწინებს როგორც ხანძრის დინამიკას, ასევე სავენტილაციო შესაძლებლობებს და ადამიანებზე ზემოქმედების რისკებს. მოდელი იძლევა სიცოცხლის უსაფრთხოებისა და სისტემური მდგრადობის უფრო ზუსტ შეფასებას შეზღუდულ მიწისქვეშა გარემოში. გვირაბებში უკვე მომხდარი ხანძრების კერაზე ტემპერატურა აღწევდა 1300-დან 1650kმდე. სამიტის გვირაბში (დიდი ბრიტანეთი) მომხდარი ხანძრის დროს ტემპერატურა იყო 1500 ℃, ხოლო აგურის სამაგრი 10-15 მმ სისქის მდნარი მასით დაიფარა [1]. საავტომობილო გვირაბებში მომხდარი ძლიერი ხანძრებიდან აღსანიშნავია: იაპონიის „ნიჰოძაკას“ გვირაბში მომხდარი ხანძარი, რაც განვითარდა 1979 წელს მანქანების შეჯახების შედეგად, ხანძარი მძვინვარებდა 4 დღე-ღამის განმავლობაში და მისი ლოკალიზაცია მოხერხდა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც გვირაბში ყველა სახის წვადი მასალა ამოიწურა; აშშ-ის „კალდეკოტის“ გვირაბში 1982 წელს, ნასვამი მძღოლის მიზეზით მომხდარ ავარიას მოჰყვა ძლიერი ხანძარი, დაიღუპა 7 ადამიანი; საფრანგეთში დასახლებულ პუნქტ beaun-თან 1982 წელს მომხდარი ხანძრის დროს დაიღუპა 53 ადამიანი, მათ შორის 44 ბავშვი; საფრანგეთიტალიის „მონბლანის“ გვირაბის ხანძარი 1999 წელს, ხანძარი გაჩნდა ავტომანქანის ძრავაში, მძღოლმა ვერ შეძლო რა მისი ჩაქრობა, მიატოვა მანქანა და ფეხით წავიდა იტალიის მიმართულებით, სანამ გვირაბის დირექცია დაკეტავდა გვირაბს, ყველა მანქანა, რომელიც შევიდა საფრანგეთის მხრიდან მოჰყვა ხანძრის ტოქსიკური პროდუქტების გავლენის არეალში და არავინ არ გადარჩენილა, ხოლო იტალიის მხრიდან შესულ მანქანებში ყველა გადარჩა, ტოქსიკური აირები ვრცელდებოდა იტალიის მიმართულების პორტალიდან საფრანგეთის მხარეზე 1 მ/წმ სიჩქარით, მძვინვარებდა 53 საათის განმავლობაში, 5 დღის განმავლობაში ხანძრის ჩაქრობის შემდეგ ცხელი აირები გამოდიოდა გვირაბიდან ბუნებრივი წევით, 40 ადამიანი, მათ შორის 1 მეხანძრე დაიღუპა, მოცემული გვირაბისათვის ეს იყო რიგით მე-18 და ყველაზე ძლიერი ხანძარი 1965 წლიდან; ავსტრიის ტაუერნის გვირაბში 1999 წელს მომხდარი ხანძარი ავტომანქანების შეჯახების შედეგად, გრძელდებოდა 15 სთ-ის განმავლობაში; შვეიცარიის „გოტარდის“ გვირაბში მომხდარი ხანძარი 2001 წელს, რომელიც გაჩნდა ავტომანქანების შეჯახების შედეგად, გრძელდებოდა 20 სთ-ის განმავლობაში [2]. საზოგადოების დიდი ყურადღება მიიქცია მე-20 საუკუნის ბოლოს და 21-ე საუკუნის დასაწყისში მომხდარმა ხანძრებმა ჟურნალისტების აქტიურობის შედეგად. გარდა ზემოაღნიშნული ხანძრებისა, აღნიშნულზე დიდი გავლენა მოახდინა აგრეთვე სხვა სატრანსპორტო გვირაბებში მომხდარმა ხანძრებმა. კერძოდ, ბაქოს მეტროში 1995 წელს მომხდარმა ძლიერმა ხანძარმა რომლის დროსაც დაიღუპა 200-ზე მეტი ადამიანი, 2003 წელს სამხრეთ კორეის დაეგუს მეტროში ბოროტი განზრახვით გაჩენილმა ხანძარმა, რომლის დროსაც დაახლოებით 200 ადამიანი დაიღუპა. ავსტრიის ქალაქ კაპრუნის ინციდენტი 2000 წელს, როცა ფუნიკულორის მატარებელში ხანძრის შედეგად 151 ადამიანი დაიღუპა, იმავე ხანძარმა იმსხვერპლა შემხვედრი მატარებლის მემანქანე და ზედა პორტალთან ტრანსპორტის მომლოდინე 3 ადამიანი. აღნიშნული დიდი ყურადღების ნიშანია გაეროს ევროპულ კომისიაში საერთაშორისო ექსპერტების ჯგუფის შექმნა, რომლებსაც ხელმძღვანელობდნენ ევროკავშირის წევრი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 566 ქვეყნების ტრანსპორტის მინისტრები განრიგით. აღნიშნული ჯგუფი ამზადებდა და პერიოდულად გამოსცემდა სათანადო დოკუმენტებს, რომელთა მცირე ნაწილი მოცემულია ლიტერატურაში [2-11]. გვირაბის ხანძარი ღია ხანძრისაგან მინიმუმ ორი მნიშვნელოვანი განსხვავებით ხასიათდება: 1. წვადი მანქანებისაგან გამოყოფილი სითბო უფრო მეტად საგრძნობია მიწისქვეშ, რადგან სივრცე ჩაკეტილია და წვის პროდუქტების დისიპაცია შედარებით ნაკლებია; 2. შესაძლებელია ნაკადის უკუდინების წარმოქმნა, რაც ცვლის ვენტილაციის სქემას და ხშირ შემთხვევაში იწვევს მის კოლაფსს [12-18]. ღია ადგილებისაგან განსხვავებით, გვირაბში ჟანგბადი ყოველთვის არ არის საკმარისი და ამიტომ გვხვდება ორი ტიპის ხანძარი: ა) საწვავით კონტროლირებადი ხანძარი (სკხ) და ბ) ვენტილაციით კონტროლირებადი ხანძარი (ვკხ). სკხ-ის შემთხვევაში ჰაერის რაოდენობა ბევრია და ხანძრის სიმძლავრეს (სითბოს, კვამლის, ტოქსიკური ნაერთების რაოდენობას) განაპირობებს საწვავის რაოდენობა. ასეთი ხანძრის პირობებში, ჰაერის დიდი რაოდენობის გამო, წვის პროდუქტების კონცენტრაცია ჰაერში დაბალია. ვკხ-ის შემთხვევაში ხანძრის სიმძლავრეს განაპირობებს ჰაერის ხარჯი, რადგან ამ დროს საწვავის რაოდენობა დიდია. ამ შემთხვევაში წვის პროდუქტების კონცენტრაცია მაღალია და შესაძლებელია წარმოიქმნას აქროლადების აფეთქება-საშიში კონცენტრაცია. ამგვარად, იმისდა მიუხედავად, გვირაბში წვა მიმდინარეობს ბუნებრივი, თუ ხელოვნური ვენტილაციის პირობებში, ყოველთვის გვხვდება ორი ტიპის ხანძარი: საწვავით კონტროლირებადი და ვენტილაციით კონტროლირებადი. 2. ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევა გვირაბებში ხანძრის დროს თბური რადიაციის გამო სავენტილაციო ჰაერი სწრაფად თბება და ფართოვდება. აღნიშნულის ხელშეწმყობი ფაქტორია აგრეთვე წვის ტოქსიკური ცხელი აირების შერევა სუფთა ჰაერში. ფრუდის თეორიის მიხედვით ხანძრის კერაზე სუფთა ჰაერისა და წვის პროდუქტების შერევა თანაბარი რაოდენობით ხდება. თერმოდინამიკური დამოკიდებულების მიხედვით, დახურულ სივრცეში თერმული გაფართოებით გამოწვეული წნევის ცვლილება შეიძლება მიახლოებით შეფასდეს შემდეგი თანაფარდობით 𝛥𝑃 ≈ · · (1) სადაც 𝜌 არის საწყისი ჰაერის სიმკვრივე, კგ/მ³; 𝑅 — აირის სპეციფიკური მუდმივა, ჯ/(კგ·𝐾); 𝑉 — კუთრი მოცულობა, მ³; 𝛥𝑇 — წვის შედეგად ტემპერატურის მატება, 𝐾. ეს ფორმულა აჩვენებს, რომ თბოგამოყოფის შედეგად წარმოქმნილი ტემპერატურის გრადიენტი პირდაპირ იწვევს წნევის მატებას, რომელიც აამოძრავებს აიროვან გარემოს მასში წნევის გრადიენტის აღძვრის გამო. უფრო ზუსტი წარმოდგენა წნევის ზემოქმედებაზე მიიღება, თუ წნევას გაფართოებული ჰაერის ტივტივადობით გამოწვეულ ინდუცირებულ სიჩქარედ განვიხილავთ, რაც აისახება დინამიკური წნევის მეშვეობით 𝛥𝑃 = ½ · 𝜌 · 𝑣² → 𝑣 = 2 · 𝛥𝑃/𝜌 (2) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 567 სადაც 𝜌 არის ჰაერის ნარევის სიმკვრივე (დამოკიდებული ტემპერატურასა და შედგენილობაზე), კგ/მ3; 𝑣 — საბოლოო სიჩქარე. ტივტივადობით გამოწვეული მოძრაობა მნიშვნელოვნად იზრდება დიდი ხანძრების დროს (როცა თბოგამოყოფა > 30 მგვტ) და ხშირად აჭარბებს ვენტილატორების მიერ წარმოქმნილ მექანიკურ ნაკადს. შესაბამისად, ხანძარი ქმნის წნევით და ნაკადურ ველს, რომელიც აძლიერებს, ან ასუსტებს სავენტილაციო სისტემის ეფექტიანობას იმისდა მიხედვით თუ როგორია სავენტილაციო ნაკადი (აღმავალი თუ დაღმავალი) და გვირაბის დახრილობა. ძალიან მნიშვნელოვანი ფაქტორია გვირაბის დახრილობა. თუ გვირაბი დახრილია, გრავიტაციული კომპონენტი მოქმედებს ცხელი აირების ნაკადის მიმართულებით და აძლიერებს ამომგდებ ძალას (ტივტივადობის ეფექტს). ეს ზემოქმედება თბოგამოყოფის, გვირაბის გეომეტრიისა და გრავიტაციის ერთობლივი შედეგია და განსაზღვრავს ნაკადის ხასიათს. დახრილობა შესაძლოა მნიშვნელოვნად ცვლიდეს კვამლისა და ცხელი აირის მოძრაობის მიმართულებასა და ინტენსიურობას, მაშინაც კი, როცა სავენტილაციო სისტემა თეორიულად საპირისპირო მიმართულებით უნდა მოქმედებდეს. სავალდებულოა აღვნიშნოთ, რომ მექანიკური სავენტილაციო სისტემები აღძრავენ ნაკადს ელექტროძრავის მეშვეობით, მაგრამ მათი ძალა შეზღუდულია — ვენტილატორები მოქმედებენ გარკვეული ეფექტიანობით, ხოლო აირის სიმკვრივე გავლენას ახდენს წნევისა და სიჩქარის გენერირების შესაძლებლობაზე. როცა ხანძრის მიერ წარმოქმნილი დინამიკური წნევა აღემატება სავენტილაციო ვენტილატორების წნევას, სისტემა ვეღარ ასრულებს ნაკადის მართვის ფუნქციას. ამიტომ მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ სავენტილაციო სისტემა ასეთ შემთხვევებში აღარ არის „დამოუკიდებელი“ და „მთავარი“ ფაქტორი, არამედ წარმოადგენს წნევის სხვადასხვა წყაროს ურთიერთქმედების ნაწილს: სავენტილაციო სისტემა აძლევს ენერგიას (დადებითი წვლილი), ხანძარი ან ამატებს, ან აკლებს (მიმართულების მიხედვით), ხოლო გვირაბის დახრილობა მთლიანად ცვლის სისტემას. ეს მიდგომა იძლევა სავენტილაციო სისტემის თანამედროვე გაგებას, სადაც არა მხოლოდ კრიტიკული სიჩქარე, არამედ ნაკადის საერთო დინამიკური ბალანსია მნიშვნელოვანი. ჯამში, თბოგამოყოფა არის ძირითადი საწყისი პარამეტრი, რომელიც განსაზღვრავს არა მხოლოდ გვირაბის სითბურ დატვირთვას, არამედ ნაკადურ მექანიკას, წნევით განსხვავებებს და სავენტილაციო სისტემის ეფექტიანობას. პრაქტიკული პროექტირებისას აუცილებელია გავითვალისწინოთ, როგორ იმოქმედებს ხანძრის დინამიკური წნევა სავენტილაციო სისტემასთან ურთიერთქმედებაში და მისცემს თუ არა სისტემა უსაფრთხო ევაკუაციის საშუალებას. 3. სავენტილაციო სისტემის კოლაფსი სამეცნიერო მიმოქცევაში შემოტანილი გვაქვს ძლიერი ხანძრების კვლევის ამოსავალი პრინციპი, რაც ისაა, რომ ხანძრის პირობებში, გარკვეული პერიოდის შემდეგ, ვენტილატორების მუშაობა სავენტილაციო ნაკადზე გავლენას ვეღარ ახდენს იმისდა მიუხედავად, თუ რა მიმართულებით წავა მაღალი ტემპერატურის გავლენა: ეს იქნება ხანძრით გამოწვეული დინამიკური წნევის გაზრდა, ჰაერის სიმკვრივის შემცირება, თუ ორივე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 568 ერთად. მაშასადამე, კოლაფსი არის ძლიერი და სწრაფად განვითარებადი ხანძრის შედეგად გვირაბის სავენტილაციო სისტემის დეპრესიის თანაზომადი დომინანტური დინამიკური წნევის აღძვრისა და გავრცელების პროცესი [18-21, 24-33]. აღსანიშნავია, რომ ხანძრის მიერ აღძრული დინამიკური წნევა ვენტილატორის მიერ განვითარებულ წნევასთან ალგებრულად იკრიბება. კოლაფსთან ძალიან ახლოსაა fds მოდელირებით მიღებული შედეგი, რომელიც მოცემულია ნაშრომში [22], სადაც კერძოდ აღნიშნულია, რომ ხანძარს აქვს ტენდენცია შეეწინააღმდეგოს სავენტილაციო ჭავლის გავრცელებას, რაც უფრო დიდია ხანძარი, მით უფრო მეტია წინაღობა. ცხადად არის ნაჩვენები, რომ სულ უფრო მეტი ჭავლური ვენტილატორი არის საჭირო წვის პროდუქტების გვირაბიდან ასარინებლად ხანძრის ზრდის კვალობაზე. ნაშრომში [23] აღნიშნულია, რომ გვირაბში ხანძრის კერაზე აეროდინამიკური წინაღობა 6-ჯერ მაინც იზრდება. 4. დამაზიანებელი ფაქტორების ზღვრული დონეები (ზღურბლები) ხანძრის სცენარებში სხვადასხვა დამაზიანებელი ფაქტორები განსხვავებულად ქმნიან სახიფათო სასიცოცხლო პირობებს მიწისქვეშ. ზოგიერთი დამაზიანებელი ფაქტორი, მაგალითად კვამლიანობა, შედარებით სწრაფად ვითარდება და აღწევს კრიტიკულ ზღურბლს. ევაკუაციის სცენარები უნდა ითვალისწინებდნენ ყველაზე სწრაფად მიღწევად დამაზიანებელი ფაქტორის ზღურბლს. ძირითად დამაზიანებელ ფაქტორებად განიხილება ტემპერატურა, ხილვადობის დეფიციტი კვამლის გამო, ტოქსიკური აირები, წნევის დინამიკური ზრდა, კუმულაციური ტოქსოდოზა. კუმულაციური ტოქსოდოზა განიმარტება როგორც დამაზიანებელი ფაქტორის განმეორებითი ზემოქმედება ადამიანზე. კრიტიკული ზღურბლების რიცხვითი სიდიდეები და მათი დადგომის დრო მოცემულია ცხრილში 1 და ფიგ. 1-ზე. ცხრილი 1. კრიტიკული ზღურბლები და დრო დამაზიანებელი ფაქტორების მიხედვით დამაზიანებელი ფაქტორი კრიტიკული ზღურბლი კრიტიკული დრო, წთ ტემპერატურა > 60°𝐶 4.5 ხილვადობა < 10 მ 3.8 𝐶𝑂-ს კონცენტრაცია > 500 ppm 6.0 დინამიკური წნევა > 150 პა 5.2 კუმულაციური ტოქსოდოზა (კტ) კტ > 1 6.5 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 569 ფიგ. 1. კრიტიკული ზღურბლები და თითოეული ფაქტორის დადგომის დროის შუალედი: 1 ტემპერატურა; 2 ხილვადობა; 3 – co კონცენტრაცია; 4 დინამიკური წნევა; 5 კუმულაციური ტოქსოდოზა როგორც წარმოდგენილი მასალიდან ჩანს, სახანძრო უსაფრთხოება საავტომობილო გვირაბში დაფუძნებულია მრავალფაქტორიან ანალიზზე. აღსანიშნავია, რომ ყველა დამაზიანებელ ფაქტორს აქვს საკუთარი კრიტიკული ზღურბლი და ევაკუაციის სტრატეგია გაანგარიშებული უნდა იყოს იმ ფაქტორზე, რომელსაც აქვს გამოვლინების ყველაზე ნაკლები დროის შუალედი. ამგვარად, აქ მოცემული მასალის თანახმად, ევაკუაცია უნდა დასრულდეს 3,8 წთ-ის განმავლობაში, რაც შესაბამისობაშია nfpa 130 /502 და iso 13571-ის რეკომენდაციებთან. ნიშანდობლივია, რომ ფიგ. 1-ზე მოცემულ მასალაში მითითებული არ არის ხანძრის სიმძლავრე და ნაჩვენებია მხოლოდ კრიტიკული ზღურბლების დადგომის დრო. ამით ნაჩვენებია, რომ ხანძრის საბოლოო სიდიდე ამ შემთხვევაში საინტერესო არაა, რადგან ნებისმიერი სიმძლავრის ხანძარი გადის საწყის ფაზას, როცა თანდათანობით დგება კრიტიკული ზღურბლები. 5. cfd მოდელირება გვირაბის ხანძრის სცენარებისთვის გვირაბებში ხანძრის დროს წარმოქმნილი თერმული და ტოქსიკური გარემოს კონტროლი წარმოადგენს უმნიშვნელოვანეს საინჟინრო ამოცანას. მექანიკური ვენტილაცია გამოიყენება თერმული ენერგიის, კვამლისა და ტოქსიკური აირების გვირაბიდან ასარინებლად, რაც კრიტიკულია ადამიანების ევაკუაციისა და უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. ხანძრის სიმძლავრის (hrr), ვენტილაციის სტრატეგიისა და გვირაბის გეომეტრიის ზეგავლენის შესაფასებლად გამოიყენება დენად გარემოთა გამოთვლითი დინამიკა, ანუ რიცხვითი cfdმოდელირება. იგი ეფუძნება ნავიე-სტოქსის განტოლებებს და ენერგიის მუდმივობის პრინციპს, რაც იძლევა საშუალებას, პროგნოზირებულ იქნას ტემპერატურის, სიჩქარისა და წნევის ველები. ქვემოთ მოცემულ მოდელირების შედეგებში განიხილება სამი სავენტილაციო სცენარი, რომლებიც ეფუძნება რეალისტური გვირაბის პარამეტრებს: სიგრძე – 800 მ, დახრილობა – 3%, ვენტილატორების წნევა – 2000 პა, და ხანძრის სიმძლავრე – 30 მგვტ. გვირაბში შერჩეულია 8 ცალი განივი კვეთი ერთმანეთისაგან 100 მ დაშორებით. აღნიშნულ კვეთებში სცენარების მიხედვით დამონტაჟებულია 1, 2 ან 4 ცალი ჭავლური ვენტილატორი. ყველა მათგანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 570 მოქმედებს ინდივიდუალურად და ნაკადს მიმართავს დაღმავალი მიმართულებით. ამგვარად, სცენარების მიხედვით გვირაბში ერთდროულად მოქმედებს 8, 16 და 32 ცალი ჭავლური ვენტილატორი. ტემპერატურის საზომი სენსორები განლაგებულია გვირაბის ჭერს ქვემოთ 0,1 მ მანძილზე და აგრეთვე 1.7 მ სიმაღლეზე გვირაბის იატაკიდან, რაც ადამიანის სუნთქვის დონეს შეესაბამება. შეფასებას ექვემდებარება შემდეგი ზღვრული ფაქტორები: ტემპერატურა > 60°c (დაზიანების ზღვარი ადამიანისთვის); თერმული ნაკადი > 2.5 კვტ/მ2 (სტრუქტურული მასალების დაზიანების ზღვარი); co კონცენტრაცია > 500 ppm; ხილვადობა < 10 მ. ხანძრის სიმძლავრის გაზრდასთან ერთად იზრდება ჰაერის სიმკვრივის შემცირებით აღძრული თერმული ნაკადი, რომელიც ეწინააღმდეგება მექანიკურ ვენტილაციას. ეს გამოხატულია ფრუდის რიცხვის კლებით, რაც მიუთითებს მექანიკური ნაკადის შესუსტებაზე თერმულ ნაკადთან შედარებით. როდესაც 𝐹𝑟 < 1, თბური ნაკადი დომინანტურია. მაღალი hrr (>20 mw) მნიშვნელოვნად ამცირებს დაყენებული ვენტილატორების ეფექტურობას. აღსანიშნავია გამოწვევა ხანძრის დროს ვენტილაციის მუშაობის ზუსტი შეფასების შესახებ. არასწორი შეფასებები არ შემოიფარგლება მხოლოდ არაკვალიფიციური პირებით ისინი შეიძლება ასევე მოხდეს მაღალკვალიფიციურ ექსპერტებს შორის. საილუსტრაციო მაგალითია შვეიცარიაში სენ-გოტარდის გვირაბში მომხდარი ხანძარი, რომელიც გაეროს მიერ დანიშნულმა ექსპერტთა ჯგუფმა გააანალიზა [3, 7]. ანგარიშში აშკარა წინააღმდეგობაა: მე-8 პუნქტში აღნიშნულია, რომ „გვირაბის ყველა მოწყობილობა, როგორებიცაა საგანგებო განათება, ვენტილაცია და მოძრაობის მართვა, ფუნქციონირებდა გეგმის მიხედვით და ეფექტურად“. თუმცა, მე-9 პუნქტში აღნიშნულია, რომ „ყველა 11 მსხვერპლი გარდაიცვალა ტოქსიკური კვამლის შესუნთქვის შედეგად“, რომელთაგან ბევრი იპოვეს საკუთარი მანქანების საჭესთან, ხანძრიდან 1-2 კილომეტრის დაშორებით. ეს მკვეთრი შეუსაბამობა კრიტიკულ კითხვებს ბადებს: თუ ვენტილაციის სისტემა ნამდვილად ეფექტური იყო, როგორ შეეძლო კვამლს ხანძრის წყაროდან ასე შორს მყოფი პირებისთვის ზიანის მიყენება. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ექსპერტების შეფასებებიც კი შეიძლება უგულებელყოფდნენ კვამლის მოძრაობას, გვირაბის გეომეტრიასა და ვენტილაციის სტრატეგიას შორის ნიუანსირებულ ურთიერთქმედებას რაც ხაზს უსვამს რეალისტურთან მიახლოებული მოდელირების, ვალიდაციისა და გადაწყვეტილების მიღების საჭიროობას. ცხრილში 2 წარმოდგენილია დამაზიანებელი ფაქტორების: ტემპერატურის, ნახშირჟანგის კონცენტრაციისა და ხილვადობის ცვალებადობა გვირაბის სიგრძეზე, როცა მის ცენტრალურ ნაწილში, გვირაბის ღერძულა ხაზთან განვითარებულია 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძარი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 571 ცხრილი 2. დამაზიანებელი ფაქტორების ცვალებადობა გვირაბის სიგრძის მიხედვით 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრისათვის დაშორება ხანძრიდან, მ ტემპერატურა, °c co კონცენტრაცია, ppm ხილვადობა, მ 0 600 500 5 25 400 400 6 50 300 300 8 75 200 200 12 100 150 100 20 150 100 50 30 200 80 30 40 პირველი და მეორე ცხრილების შედარებიდან ჩანს, რომ ხანძრის კერიდან 200 მ მანძილზე ჰაერის ტემპერატურა აღემატება ადამიანის სასიცოცხლო ზღვარს; 25 მ მანძილიდან co-ს კონცენტრაცია ადამიანის სასიცოცხლო ფარგლებშია, ხოლო ხილვადობა კრიტიკულია ხანძრის კერიდან 50-60 მ მანძილზე. ფიგ. 2. ჰაერის ტემპერატურის ცვალებადობა გვირაბის სიგრძის მიხედვით 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის დროს დამაზიანებელი ფაქტორების ცვალებადობის გრაფიკები (ფიგ. 1-3) შედგენილია cfd მოდელირების შედეგების იდეალიზებული იმიტაციის საფუძველზე 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრისათვის და აჩვენებს, თუ როგორ ვრცელდება დამაზიანებელი ფაქტორები საწყისი ინერციული წმინდა ნაკადის პირობებში, უკუდინების განვითარებამდე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 572 ფიგ. 3. ნახშირბადის მონოოქსიდიც ცვალებადობა გვირაბის სიგრძის მიხედვით 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის დროს ფიგ. 4. ხილვადობის ცვალებადობა გვირაბის სიგრძის მიხედვით 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის დროს სხვადასხვა სიმძლავრის ხანძრის პირობებში გვირაბის ჭერში ტემპერატურის ცვალებადობა და ბეტონის სამაგრის მინიმალური სისქე, რომელიც გაუმკლავდება აღნიშნულ ტემპერატურას დროის გარკვეული პერიოდით შეტანილია ცხრილში 3. ცხრილი შედგენილია რიცხვითი მოდელირების შედეგების მიხედვით. ტემპერატურის ცვალებადობა გვირაბის ჭერში წარმოდგენილია ფიგ. 5-ზე. ცხრილი 3. ტემპერატურის ცვალებადობა გვირაბის ჭერში და კედლის ცეცხლმედეგობა თბოგამოყოფა, მგვტ ჭერის ტემპერატურა,°c ბეტონის სისქე, მმ ცეცხლმედეგობა, წთ 5 150 25 30 10 300 35 60 20 500 50 90 30 600 60 120 50 800 70 120 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 573 ფიგ. 5. ტემპერატურის ცვალებადობა გვირაბის ჭერში ხანძრის სიმძლავრის მიხედვით 6. ფრუდის რიცხვი (𝑭𝒓) ფრუდის რიცხვი გამოიყენება ინჟინერიასა და ფიზიკაში ინერციული და გრავიტაციული ძალების შესაფასებლად და ერთმანეთთან შესადარებლად. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება ფრუდის რიცხვი ხანძრების მოდელირების დროს და გვირაბებში ვენტილაციის ეფექტიანობის დასადგენად. ფრუდის რიცხვი გვიჩვენებს, აქვს თუ არა ვენტილაციის ნაკადს საკმარისი ძალა, რომ დაძლიოს ცხელი აირების აღმავალი მოძრაობა. ფრუდის რიცხვი ზოგადად ფორმულირებულია სავენტილაციო ნაკადის სიმკვრივის ან ტემპერატურის მიხედვით 𝐹𝑟 = ∆ ან 𝐹𝑟 = ∆ (3) სადაც 𝑢 არის სავენტილაციო ნაკადის სიჩქარე, მ/წმ; 𝑔 დედამიწის მიზიდულობის აჩქარება, 9.81მ/წმ²; 𝐻 გვირაბის სიმაღლე, 5.0 მ; 𝛥𝜌 გარემოსა და ცხელი აირების სიმკვრივეთა სხვაობა, კგ/მ³; 𝜌₀ გარემოს (გარე) ჰაერის სიმკვრივე, 1.2 კგ/მ³; ∆𝑇 გარემოსა და ცხელი აირების ტემპერატურათა სხვაობა, 𝐾; 𝑇 გარემოს (გარე) ჰაერის ტემპერატურა, 𝐾. აღნიშნული ფორმულები გამოიყენება ვენტილაციის სიძლიერის შესაფასებლად ცხელი აირების საპირისპირო მოძრაობის შემთხვევაში დაღმავალი სავენტილაციო ნაკადების პირობებში. თუ 𝐹𝑟 > 1, ვენტილაცია ძლიერია და ჰაერის ნაკადის უკუდინება ცხელი გაზების აღმავალი მოძრაობის გამო არ აღიძვრება. როცა 𝐹𝑟 < 1, მაშინ ვენტილაცია სუსტია ხანძრის მიერ აღძრულ წევასთან შედარებით და ადგილი აქვს კვამლისა და წვის აირების უკუდინებას. შესაძლებელია ფორმულებს (3) მივცეთ ხელით ანგარიშისათვის უფრო მოსახერხებელი სახე 𝐹𝑟 = ∆ ან 𝐹𝑟 = ∆ (4) ფრუდის რიცხვის მოცემული ფორმულები გამოიყენება თითქმის ყველა სახის cfd მოდელირებაში, ხანძრის ანალიზისა და კრიტიკული სიჩქარის განსასაზღვრად. ფრუდის რიცხვის გამოყენება გვირაბებში ხანძრის შემთხვევაში შესაძლებელია მაშინ, როცა: 1. ფრუდის რიცხვი არის მუდმივი სიდიდე, ე.წ. კრიტიკული მნიშვნელობა 𝐹𝑟 = 4.5; 2. ხანძრის კერაზე სუფთა და ნამწვი აირების თანაფარდობა არის 50% 50%; 3. გვირაბის სიგანისა და სიმაღლის თანაფარდობა არის 1.6. ჩვენ მივუთითეთ, რომ ეს პირობები რეალურ პირობებში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 574 პრაქტიკულად მიუღწეველია. კერძოდ: 1. ფრუდის რიცხვი იცვლება ტემპერატურისა და ჰაერის სიმკვრივის ცვალებადობის შესაბამისად და არ არის მუდმივი სიდიდე; 2. ხანძარი არ არის სტაციონარული ან ერთგვაროვნად განაწილებული; ის უმეტესად თანდათანობით ვითარდება, ქმნის სითბოს, კვამლისა და წვის ტოქსიკური პროდუქტების ცვალებად ზონებს და ხშირ შემთხვევაში არ არის დაცული მითითებული თანაფარდობა 50% 50%; 3. ბევრი თანამედროვე მრავალზოლიანი გვირაბი ხასიათდება დიდი სიგანით და რთული გეომეტრიით დაბალი ჭერის პირობებში და უმეტესად არ არის დაცული მითითებული თანაფარდობა 1.6. გარდა ამისა, გვირაბის დახრილობას შემოაქვს გრავიტაციულ ეფექტები, რომლებიც მნიშვნელოვნად ცვლის ამომგდები ნაკადის დინამიკას, რასაც სტანდარტული ფრუდის რიცხვი ვერ ღებულობს მხედველობაში. როგორც კი თბოგამოყოფა 30 მეგავატს გადააჭარბებს, თერმული ნაკადი ხშირად დომინირებს მექანიკურ ვენტილაციაზე, ცვლის ნაკადის მიმართულებას მიუხედავად იმისა, აქვს თუ არა ნაკადს კრიტიკული სიჩქარე. ზოგჯერ გამოიყენება ფრუდის რიცხვის ინვერსიული სახით ჩაწერილი ფორმულა 𝐹𝑟 = (5) (3) ან (4) და (5) ფორმულებით განსაზღვრულ სიდიდეებს შორის დაცულია ფარდობა 𝐹𝑟′ = 1 𝐹𝑟 ან 𝐹𝑟 = 1 √𝐹𝑟 (6) ფრუდის რიცხვის სტანდარტული და ინვერსიული რიცხვითი სიდიდეები შეტანილია ცხრილში 4 და მათი შედარებისა და ანალიზის მიზნით აგებულია გრაფიკები, რომლებიც მოცემულია ფიგ. 6-ზე. ცხრილი 4. ფრუდის რიცხვის სტანდარტული და ინვერსიული სიდიდეები, 𝜌 = 1.2 კგ/მ³ ტემპერატურა (k) აირის სიმკვრივე ρ (კგ/მ³) δρ (კგ/მ³) სტანდარტული fr ინვერსიული fr′ 300 1.177 0.023 3.094 0.104 400 0.883 0.317 0.833 1.440 500 0.706 0.494 0.668 2.244 600 0.588 0.612 0.600 2.779 700 0.504 0.696 0.562 3.161 800 0.441 0.759 0.539 3.447 900 0.392 0.808 0.522 3.670 1000 0.353 0.847 0.510 3.847 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 575 ფიგ. 6 . ფრუდის რიცხვის ცვალებადობა წვის პროდუქტების ტემპერატურისა და სიმკვრივის მიხედვით ცხრილი 4 და ფიგ. 5-ის მონაცემებით ცხადი ხდება, რომ ფრუდის რიცხვი ხანძრის პირობებში არ არის მუდმივი სიდიდე. ამგვარად, ტემპერატურისა და სიმკვრივის გრადიენტების განვითარებასთან ერთად ხანძრის სცენარებში იცვლება ფრუდის რიცხვიც. აღნიშნული არასტაციონარულობა (დროზე დამოკიდებულება) ართულებს მის გამოყენებას ძირითად კრიტერიუმად საგანგებო ვენტილაციის პროექტებში. აქედან გამომდინარე, წინსწრებით აღვნიშნოთ, რომ საჭიროა მრავალფაქტორიანი დინამიკური მოდელი. აღნიშნულმა მოდელმა უნდა გაითვალისწინოს: 1. თბოგამოყოფისა და ხანძრის გავრცელების დროში ცვალებადი ბუნება; 2. დაღმავალი მექანიკური ვენტილაციის მუშაობის გაუარესება ხანძრის განვითარების კვალობაზე; 3. გვირაბის გეომეტრია და დახრილობა; 4. თერმული და მექანიკური ნაკადების ალგებრულად შეკრებადობა; 5. გაფართოებული cfd მოდელირებების შედეგები, რომლებიც მოიცავს მითითებულ დინამიკას შედეგების ექსპერიმენტულ ვალიდაციასთან ერთად. აღნიშნული კომპონენტების მხედველობაში მიღებით შესაძლებელი გახდება საგზაო გვირაბის უფრო უსაფრთხო დაპროექტება. მითითებული მოდელირება ასევე უნდა იყოს სინქრონიზებული ევაკუაციის მოდელირებასთან, რათა უზრუნველყოფილი იყოს სიცოცხლის გადარჩენა ზემოთ მითითებული უსაფრთხოების კრიტიკული ზღურბლების დადგომის დროის შუალედის ფარგლებში. 7. ვენტილაციის სისტემის წვლილი ვენტილაციის სისტემები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ გვირაბში ჰაერის ნაკადის კონტროლში, არა მხოლოდ სუფთა ჰაერის მიწოდებისთვის, არამედ განსაკუთრებით ისეთ კრიზისულ სიტუაციებში, როგორიცაა ხანძარი, ნაკადის მიმართულების კონტროლისა და სიჩქარის უზრუნველყოფისათვის. ვენტილაციის მიერ სისტემაზე მინიჭებული მთლიანი წნევა (𝑃) შეიძლება დაიყოს და იყოფა კიდევაც ორ ძირითად კომპონენტად: სტატიკური წნევა (𝑃 ) და დინამიკური წნევა (𝑃 ). ვენტილატორის სტატიკური წნევა იხარჯება სხვადასხვაგვარი აეროდინამიკური წინაღობის გადალახვაზე, ხოლო დინამიკური წნევა სავენტილაციო ჰაერს ანიჭებს სიჩქარეს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 576 დინამიკური წნევა განისაზღვრება ფორმულით 𝑃 = 𝜌𝑣 (7) ამ ფორმულაში შემავალი ყველა სიდიდე ზემოთ განიმარტა. ცხადია, რომ ფორმულების (2) და (7)-ის მიხედვით შეგვიძლია დავწეროთ, რომ 𝛥𝑃 = 𝑃 . ამგვარად, ვენტილატორის საერთო (მთლიანი) წნევა არის სტატიკურ და დინამიკურ წნევათა ჯამი. საერთო წნევა შესაძლებელია განვიხილოთ როგორც საერთო ენერგია, რომელიც ვენტილატორმა უნდა უზრუნველყოს ელექტრული ქსელიდან წაღებული ენერგიის ხარჯზე. აღნიშნულიდან გამომდინარე, შესაძლებელია წარმოვადგინოთ საერთო წნევის საანგარიშო ფორმულა 𝑃 = 𝑃 + 𝑃 (8) გვირაბის სისტემებში ვენტილატორები არა მხოლოდ „ჰაერის მოცულობების გადაადგილების“ ფუნქციას ასრულებენ, არამედ მათი მთავარი წვლილია კონტროლირებადი მიმართულების ნაკადის შექმნა, რომელსაც შეუძლია ხანძრის შედეგად გამოწვეული ამომგდები მოძრაობის წინააღმდეგ ბრძოლა (კვამლის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად ევაკუაციის მარშრუტის მიმართულებით) ან, პირიქით, ევაკუაციის მხარდაჭერა, კვამლის მიმართვით სპეციალური ღიობებისაკენ. აღნიშნული კონტროლირებადი ნაკადი საჭიროა უსაფრთხოების სტრატეგიებისა და ევაკუაციის მარშრუტების დაგეგმვისთვის. მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ, რომ ხანძარი მაქსიმალურ სიმძლავრეს მაშინვე არ ანვითარებს, მაგალითად, საბოლოოდ 30 მეგავატს მიღწეული ხანძარი თანდათან გაიზრდება ამ მნიშვნელობამდე თბოგამოყოფის ზრდის მრუდის მიხედვით, რაც დამოკიდებულია გამოყენებული საწვავის სახეობაზე, გვირაბის გეომეტრიასა და გარემო პირობებზე. ამრიგად, ხანძრის ადრეულ ეტაპებზე ვენტილაციას შეუძლია ეფექტურად იმუშაოს ნაკადთან, რადგან ხანძრის დინამიკური წნევა კვლავ დაბალია და მექანიკური წნევა დომინირებს. მხოლოდ გარკვეული ზღვრის მიღწევის შემდეგ იცვლება თანაფარდობა და ვენტილაცია კონკურენციას უწევს სულ უფრო ძლიერ ზეწოლას და გაფართოებული აირების ამომგდებ ნაკადებს. ამიტომ მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ სტატიკური საბოლოო მდგომარეობის ანალიზი, არამედ ვენტილაციის ეფექტების დროითი მსვლელობა დინამიკურად განვითარებადი ხანძრის პირობებში. ვენტილატორის ეფექტურობას კიდევ რამდენიმე ფაქტორი ზღუდავს. მექანიკურად, ვენტილატორები შექმნილია მაქსიმალური მუშაობისთვის, რომლის დროსაც მათ შეუძლიათ გარკვეული რაოდენობის ჰაერის ნაკადის მიწოდება და წნევის ვარდნის დაძლევა. ამ ზღვრის მიღწევის შემდეგ, შეუძლებელია ნაკადის სიჩქარის შემდგომი გაზრდა სისტემის გადატვირთვის გარეშე. მეორე მთავარი შეზღუდვა არის თერმული წინააღმდეგობა, ვენტილატორები ხანძრის დროს ექსტრემალურ ტემპერატურაზე არიან დამოკიდებული და ტემპერატურის მატებასთან ერთად, მათი მასალები დეგრადირდება და საკისრები, ელექტრონიკა და სხვა კრიტიკული კომპონენტები მწყობრიდან გამოდის. თუ ვენტილაციის ზონაში ტემპერატურა აღემატება საპროექტო ლიმიტებს (როგორც წესი, დაახლოებით 250400°c ტიპის მიხედვით), მათი ფუნქციონირების ვადა მკვეთრად მცირდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ვენტილაცია ეფექტურია მხოლოდ შეზღუდული დროის განმავლობაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 577 კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტია ჰაერის სიმკვრივის ცვალებადობა გვირაბის გასწვრივ: ხანძართან უფრო ახლოს, ჰაერი მნიშვნელოვნად თბილი და მსუბუქია, ვიდრე გარემოდან შეწოვილი ჰაერი. ამიტომ, ვენტილატორები მუშაობენ სხვადასხვა სიმკვრივის და შესაბამისად, განსხვავებული დინამიკური წინააღმდეგობის მქონე გარემოში, რაც გავლენას ახდენს მათ ფაქტობრივ წვლილზე წნევის საერთო ბალანსში. გარდა ამისა, აღსანიშნავია, რომ გვირაბის ვენტილაცია, როგორც წესი, არ ხორციელდება ერთი მოწყობილობით ეს არის ვენტილატორების ერთობლიობა, რომლებიც განლაგებულია თანმიმდევრულად ან განივი სეგმენტებით და ერთად მუშაობენ ნაკადზე ზეგავლენის განსახორციელებლად. თითოეულ ამ ვენტილატორს აქვს განსხვავებული მყისიერი წვლილი, რაც დამოკიდებულია მის პოზიციაზე, გარემოს ტემპერატურაზე, გვირაბის კონფიგურაციასა და ნაკადის მიმართულებაზე. ვენტილაციის ეფექტურობის განსაკუთრებული გაძლიერება ასევე დაკავშირებულია გვირაბის განივი კვეთის ფართობთან. ეს პრინციპი ზოგადად მოქმედებს. ვენტილატორები კონსტრუქციით მიმართულები არიან მათი ეფექტი კონცენტრირებულია გვირაბის ღერძის მიმართულებით, ხოლო ხანძრის შედეგად წარმოქმნილი ამწევი ძალებს არ ახასიათებთ გავრცელების უპირატესი მიმართულება და მათ უნდა გადალახონ გვირაბის მთელი განივი კვეთის წინააღმდეგობა. მარტივად რომ ვთქვათ, მიუხედავად იმისა, რომ ვენტილატორი ნაკადის ენერგიას მიზანმიმართულად და მიმართულებით „აგზავნის“ კონკრეტული მიმართულებით, ამწევი ძალა ნაწილდება მთელ განივი ზედაპირზე და ხახუნის, გრიგალისა და დისიპაციის გამო უფრო მეტ დანაკარგებს აქვს ადგილი. ეს ეფექტი ვრცელდება არა მხოლოდ გვირაბებზე, არამედ ზოგადად ნაკადის სისტემებზე, სადაც მექანიკურად ამოძრავებული ნაკადი უფრო მაღალ ეფექტურობას ავლენს, ვიდრე დიფუზიური ან ამომგდები ნაკადი, რადგან ნაკადის მექანიკურ კომპონენტს შეუძლია უკეთ გადალახოს ადგილობრივი დანაკარგები და მოახდინოს ენერგიის ეფექტური მიმართულებით კონცენტრირება. ამრიგად, ვენტილაციის სისტემების პროექტმა უნდა გაითვალისწინოს არა მხოლოდ ვენტილატორის სიმძლავრე, არამედ გვირაბის გეომეტრიაც, რადგან განივი კვეთის პროფილი პირდაპირ გავლენას ახდენს იმაზე, თუ როგორ გადაეცემა მიწოდებული ენერგია კონტროლირებად ნაკადის ველს და რამდენად ეფექტურად შეუძლია მას ხანძრით გამოწვეული ძალებთან წინააღმდეგობა. შეჯამებისთვის, ვენტილაცია ხელს უწყობს ნაკადის საერთო კონტროლს მიმართულებისა და წნევის ეფექტების მეშვეობით, რაც შეიძლება სინერგიული იყოს ხანძრის მიერ წარმოქმნილ ნაკადთან ან, პირიქით, იმოქმედოს როგორც ხანძარსაწინააღმდეგო ბარიერმა. ეფექტური სისტემის შესაქმნელად აუცილებელია არა მხოლოდ მაქსიმალური მნიშვნელობების, არამედ დროითი დინამიკის ზუსტი ანალიზი. ამ შემთხვევაში ჩვენ მიგვაჩნია, რომ მართებულია ჩვენს მიერ შემოტანილი დებულება იმის შესახებ, რომ თერმული და მექანიკური ნაკადები ალგებრულად იკრიბებიან გვირაბების სავენტილაციო სისტემებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 578 8. სახანძრო უსაფრთხოების ინტეგრირებული მოდელირება 8.1. პრობლემის არსი საავტომობილო გვირაბებში ხანძრის მოდელირებისას გამოიყენება cfd მეთოდები, რათა მაღალი სიზუსტით მივიღოთ [34-44]:  ტემპერატურული ველის ცვალებადობა;  კვამლის გავრცელება;  ნახშირჟანგისა და სხვა ტოქსიკური გაზების კონცენტრაციის ცვალებადობა;  ხილვადობის ცვალებადობა;  ჰაერის სიჩქარე და მიმართულება. cfd მოდელირება საჭიროებს მცირე დროით ბიჯს (მაგალითად, 0.1 – 1.0 წამი), რათა აღწეროს სწრაფად ცვლადი პროცესები, განსაკუთრებით ხანძრის განვითარების პირველ წუთებში მხედველობაშა აგრეთვე მისაღები ხანძრის გავრცელების არაერთგვაროვანი და დინამიკური ბუნება. სტატიკური, ერთწერტილიანი ხანძრის წყაროს ნაცვლად, ფაქტობრივი ხანძრები ხშირად მოიცავს მრავალჯერადი აალების წერტილებს, რომლებიც გამოწვეულია სითბური გამოსხივებით ან ალის ახლომდებარე სატრანსპორტო საშუალებებზე ან ინფრასტრუქტურაზე გავრცელებით. დაგვიანებული მეორადი აალება, რაც იწვევს ახალი ხანძრის კერების წარმოქმნას სხვადასხვა ადგილას და სხვადასხვა დროს. ევაკუაციის მოდელები (მაგალითად, pathfinder, massmotion, buildingexodus, anylogic) ძირითადად იყენებენ უფრო დიდ დროით ბიჯს (5–10 წამი ან მეტი), რადგან ადამიანთა გადაადგილება შედარებით უფრო ნელა მიმდინარეობს, ვიდრე ხანძრის დინამიკა და ტემპერატურული ცვლილებები. ამგვარად, ხანძრის სცენარებს ესაჭიროება მაღალი სიხშირის დროითი მონაცემები (წამებზე დაკვირვება), ხოლო ევაკუაციას დაბალი სიხშირის მოდელები (წუთებზე დაკვირვება). 8.2. სამეცნიერო გამოწვევები ინტეგრაციისას დროით დიაპაზონებს შორის ეს წინააღმდეგობა შესაძლებელია ისე გადაწყდეს, რომ ორივე მოდელის ინტეგრაცია რეალისტური და ინტერპრეტირებადი იყოს. ინტეგრაციისათვის პრინციპში გამოსაყენებელია შემდეგი მიდგომები: 1. ასინქრონული დროითი მასშტაბები – cfd-ში თითოეული წამზე მიმდინარეობს მნიშვნელოვანი პროცესები, ხოლო ევაკუაციისას ადამიანები მოძრაობენ უფრო ხანგრძლივ ინტერვალებზე. 2. ინფორმაციის აგრეგაცია – როგორ უნდა წარმოვადგინოთ სწრაფად ცვალებადი ტემპერატურული ველები ისე, რომ იყოს “საშუალო”, “მაქსიმალური” ან “მინიმალური” ერთეულ დროში ადამიანთა ევაკუაციის მოდელებისთვის. 3. შერწყმის მეთოდოლოგია ორი მეთოდით: ცალმხრივი ინფორმირება, (cfd-ის შედეგები მიეწოდება ევაკუაციის მოდელს, მაგრამ უკუმოქმედება არ ხდება); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 579 ორმხრივი ინფორმირება, ევაკუაციის მოდელირების შედეგები ზემოქმედებს cfd-ზე (მაგალითად, გახსნილი კარებების გავლენა, ადამიანთა მოძრაობით გამოწვეული დინებების ცვლალებადობის გავლენა და სხვ.). 4. კრიტიკული პარამეტრების მონაცემთა გადაცემა cfd-დან ევაკუაციის მოდელებისთვის სათანადო მოქმედებების განსახორციელებლად: ხილვადობა, გავლენას ახდენს გადაადგილების სიჩქარეზე; ტემპერატურა, ზემოქმედებას ახდენს ადამიანის შესაძლებლობაზე გადაადგილდეს (მაგალითად, ≥ 60°c, გადაადგილება შეუძლებელია); ტოქსიკური გაზების კონცენტრაცია, მოწამვლის რისკი, დაყოვნებები/გაჩერება. 8.3. ინტეგრაციის პრაქტიკული მაგალითები მაგალითი 1 – fds + pathfinder ინტეგრაცია: ხანძრის სცენარის განვითარება ხდება cfd მოდელით, fds (fire dynamics simulator). ამ შემთხვევაში ევაკუაციის მოდელი არის pathfinder. fds-ის სერიების მიხედვით ხილვადობისა და co-ის დროითი მონაცემების გადატანა ხდება pathfinder-ით განსაზღვრულ მარშრუტზე, ევაკუაციაზე ზემოქმედებს ხილვადობა და ტოქსიკურობა. დროითი ინტერვალები: fds იძლევა შედეგებს 0.5 წმ ბიჯით. ევაკუაციის მოდელი pathfinder იღებს შედეგებს 1-5 წმ ინტერპოლირებული მონაცემების სახით. ინტეგრაციის შედეგები: fds-ით მიღებული საშუალო მნიშვნელობების მიწოდება ყოველ 5 წმ ინტერვალში pathfinder-ისთვის. მაგალითი 2 – cfd და ევაკუაციის მოდელის კომბინაცია გვირაბში მიმდინარე ხანძრის სცენარზე შემდეგი პირობებით: 1000 მ სიგრძის გვირაბი, 30 მგვტ სიმძლავრის ხანძრის წყარო განლაგებულია ცენტრში, საგანგებო ვენტილაციის სისტემის ჩართვა ხდება მე-60 წამზე ხანძრის მოდელირება cfd მეთოდით. ტემპერატურის ველის 3d მოდელირება, 0.2 წმ ბიჯით, დროის ინტერვალი 0–300 წმ. ევაკუაციის სიჩქარის მოდელირება გამავალი პუნქტების მდებარეობით ხდება 1 წმ ბიჯით. ამგვარად, დროის ბიჯი ევაკუაციის მოდელირებისათვის 5ჯერ მეტია. ორივე მოდელირების შერწყმა: ყოველ მარშრუტზე pathfinder იღებს წუთზე გადაყვანილი ტემპერატურისა და ხილვადობის მაქსიმუმებს. ზღვრული პირობები: თუ ტემპერატურა ≥ 80°c ან ხილვადობა ≤ 5 მ, ადამიანების გადაადგილება უნდა შეწყდეს. მიღებული შედეგი: უსაფრთხო ევაკუაციის დრო შედარდეება ხელმისაწვდომ ევაკუაციის დროს. ხანძრის განვითარების მოდელირებისა (cfd მეთოდი) და ევაკუაციის მოდელირების შედეგების ინტეგრაციისა და პრაქტიკული გამოყენებისათვის შესაძლებელი რეკომენდაციები შეტანილია ცხრილში 5. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 580 ცხრილი 5. ხანძრის განვითარებისა და ევაკუაციის მოდელირებათა ინტეგრაცია გამოწვევა რეკომენდაცია სხვადასხვა დროითი მასშტაბები cfd-დან ევაკუაციის მოდელისათვის გამოიყენე მონაცემთა საშუალო მნიშვნელობები მონაცემთა გადაცემა გამოიყენე csv ან smokeview-ის slcf ფენები გამოსატანად ხილვადობა, ტემპერატურა cfd მოდელირების მიხედვით გავლენის გადაცემა ევაკუაციის მოდელირების შედეგებზე ინტეგრირებული ანალიზის სტრატეგია გამოიყენე ზემოთ აღწერილი ცალმხრივი ინფორმირება, შემდგომ ორმხრივი ინფორმირება თუ საჭიროა 9. დასკვნები ტექნიკური მოწყობილობები საკმარისი არ არის უსაფრთხოებისთვის — აუცილებელია ინჟინრული, ორგანიზაციული და ადამიანური ფაქტორების სინთეზი. ინტეგრირებული მოდელები საჭიროებს განვითარებას: ხანძრის cfd მოდელები და ევაკუაციის მოდელები უნდა მუშაობდნენ ერთიან სისტემაში, ხანძრის რეალური სცენარების უფრო ზუსტად ასახვისთვის. ფრუდის რიცხვის გამოყენება ეფექტიანია, მაგრამ საჭიროებს დაზუსტებას, რათა მოერგოს ცვალებად გარემო პირობებს. დროითი და სივრცითი ინტეგრაციის სირთულეები გადალახვადია ადეკვატური მათემატიკური და საინჟინრო მიდგომების საშუალებით. უსაფრთხოების სისტემები უნდა იყოს დინამიკური, ადაპტირებული და მრავალფუნქციური, რათა ეფექტიანად უპასუხოს ხანძრის სხვადასხვა სცენარს. ეს ნაშრომი დაფინანსდა შოთა რუსთველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ [გრანტის ნომერი fr-22-12 949]. სათაური: კრიტიკული სიჩქარისა და ხანძრით გამოწვეული უკუდინების შესწავლა საგზაო გვირაბებში სიცოცხლის გადასარჩენად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 581 გამოყენებული ლიტერატურა 1. bird a., carvel r. handbook of tunnel fire safety. second edition. thomas telford limited, 2012, p. 694. 2. fit thematic network fit ‘fire in tunnels’ is supported by the european community under the fifth framework program ‘competitive and sustainable growth’ contract n° g1rt-ct-2006, p. 76. 3. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9, 2001. p.60. 4. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/9add 1, 2002. p.2. 5. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/13, 2003. p.8. 6. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/15, 2004. p.7. 7. un, economic and social council, economic commission for europe, report trans/ac.7/11, 2002. p. 6. 8. the white book 2001, published in april 24, 2001, sweet & maxwell ltd, isbn 10: 0421745800, isbn 13:9780421745803. 9. haack. a. fire protection in traffic tunnels: general aspects and results of the eureka project, tunneling and underground space technology, 1998, volume 13, № 2. pp. 377381. 10. li y.z., vylund l., ingason h., appel g. influence of fire suppression on combustion products in tunnel fires. the work co-financed by the european union. report 2015, p.70. 11. lanchava o.a. heat and mass exchange in permanent mine workings. journal of mining science, 1982, 1 (6), 87-92. 12. lanchava o., ilias n., andras i, moraru r., neag i. on the ventilation of transport tunnels in the présence of a strong (heavy) fire. annales of the university of petrosani, petrosani (romania), 2007, vol. 9 (xxxvi), part 1, pp. 219-227. 13. lanchava o., ilias n. critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023, 2020. 14. lanchava o., ilias n. some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation, 2017, 2 (2), 92-105. 15. lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k. criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europe-asia, proceedings of conference, tbilisi, 2014, 29-35. 16. ланчава о.а. , лебанидзе з.б. по поводу коллапса системы вентиляции тоннеля при сильном пожаре. журнал «транспорт», №3-4 (31-32), тбилиси , 2008. с. 29-31. 17. lanchava o., medzmariashvili e., ilias n., khitalishvili g., lebanidze z. prospects of usage of transformable systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009. pp. 301-308. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 582 18. lanchava o.a. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, 1998, tbilisi. 19. lanchava o.a. heat and mass exchange in newly driven mine workings. journal of mining science, 1985, 1 (5), 99-104. 20. lanchava o., ilias n., nozadze g., tsanava d. study of propagation of harmful factors of fire in short road tunnels with different inclinations. matec web of conferences 342, 03023, 2021. 21. lanchava o., ilias n. complex calculation method of temperature, mass transfer potential and relative humidity for ventilation flow in subway. journal of engineering sciences and innovation, 2018, 3 (1), 69-84. 22. vaitkevicius a., carvel r. investigating the throttling effect in tunnel fires. fire technology, vol. 52, 2016, pp. 1619–1628. 23. li y.z., ingason h. discussions on critical velocity and critical froude number for smoke control in tunnels with longitudinal ventilation. fire safety journal, vol. 99, 2018, pp. 22-26. 24. lanchava o., ilias n., radu s.m., jangidze m., khokerashvili z. fire development study on physical models of transport tunnels. matec web of conferences 342, 03020, 2021. 25. lanchava o., abashidze g., tsverava d. securing fire safety for underground structures. qualityaccess to success, 2017, 18. 26. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s., andras i., moraru r. developing of wi-fi monitoring control systems for damage factors of fire in road tunnels. the xith edition of the annual conference “the academic days of technical sciences academy of romania”, 2016. 27. lanchava o., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success: bucharest, vol. 18, (s1), 2017, pp. 69-72. 28. ilias n., lanchava o., nozadze g. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. supplement of quality-access to success: bucharest, vol. 18, (s1), 2017, pp. 85-88. 29. li y.z., lei b., ingason h. study of critical velocity and backlayering length in longitudinally ventilated tunnel fires. fire safety journal, vol. 45, 2010, pp. 361-370. 30. thomas p.h. the movement of smoke in horizontal passages against an air flow. fire research station. boreham wood. 1968. 31. lee c.k., chaiken r.f., singer j.m., interaction between duct fires and ventilation flow: an experimental study. combustion science and technology. vol. 20, 1979, pp. 59-72. 32. danziger n.h., kennedy w.d. longitudinal ventilation analysis for the glenwood canyon tunnels. fourth international symposium on the aerodynamics & ventilation of vehicle tunnels, bhra fluid engineering. 1982. 33. kennedy w.d. critical velocity: past, present and future. seminar of smoke and critical velocity in tunnels, jfl lowndes, 1996, pp. 305–322. 34. lanchava o., javakhishvili g. impact of strong fires on a road tunnel ventilation system. bulletin of the georgian national academy of sciences. 15(4), 2021. 35. lanchava o., ilias n., radu s., nozadze g., tsanava d. analysis of the use of transformable elements in intelligent tunnel ventilation systems. matec web of conferences 354, 00020, 2022. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 583 36. lanchava o., ilias n., radu s., nozadze g., jangidze m. preventing the spread of combustible products in tunnels by implementing a divisible system. environmental engineering and management journal. 21 (4), 2022, 627-635. 37. lanchava o., ilias n., radu s., javakhishvili g., makharadze l. influence of current direction in longitudinal ventilated road tunnels on the backflow of combustion products. matec web of conferences 373, 00076, 2022. 38. lanchava o., nozadze g., tsanava d. fds modeling results for 50-100 mw fires in terms of semi-transverse ventilation in road tunnels. bulletin of the georgian national academy of sciences. 16(4), 2022. 39. lanchava o., javakhishvili g., kunchulia t., khokerashvili z., arudashvili n. aspects of critical velocity variation for managing fires and air pollution in road tunnels. 23rd international multidisciplinary scientific geoconference sgem 2023, 23(4.1). 40. lanchava o., ilias n., radu s., nozadze g., javakhishvili g. dynamics of damaging factors in inclined road tunnels according to the results of numerical modeling of up to 50 mw fires in terms of natural ventilation. matec web of conferences, 389, 00056, 2024. 41. lanchava o., bezhanishvili a., javakhishvili g., khokerashvili z., arudashvili n. study of the throttling effect in tunnel fires. inżynieria mineralna 1(1), 2024. 42. lanchava o., ratiani n., khokerashvili z., arudashvili n. variation of critical velocity of downward ventilation in inclined road tunnels. 24rd international multidisciplinary scientific geoconference sgem 2024. 43. lanchava o., bezhanishvili a., abshilava a., ratiani n. on legislation and some aspects of occupational safety in georgia. 24rd international multidisciplinary scientific geoconference sgem 2024. 44. lanchava o. clarification of fire characteristics in a road tunnel based on numerical and laboratory studies. edelweiss applied science and technology, learning gate, 8(6), 2024. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 584 integrated analysis of ventilation system efficiency and lifesaving in tunnel fire conditions professor omar lanchava summary this scientific article explores the critical relationship between ventilation system efficiency and human survival during fire incidents in road tunnels. through the analysis of several historical tunnel fires, the research confirms that ventilation systems, although essential, are not sufficient on their own to guarantee life safety. these findings highlight the need for comprehensive models that integrate various influencing factors. a new methodological approach is proposed, emphasizing the importance of the dynamic efficiency factor (def) — an integrated parameter that evaluates the joint impact of fire dynamics, ventilation efficiency, and human evacuation risks. the def concept introduces a holistic framework that links technical performance with human behavioral models in emergency situations. computational fluid dynamics (cfd) simulations are employed to model the development of fires, temperature gradients, smoke propagation, and toxic gas dispersion. the analysis demonstrates that while the froude number remains a crucial indicator for assessing ventilation performance, in real scenarios it fluctuates significantly. as such, reliance solely on the froude number without adaptive corrections can lead to insufficient planning for fire emergencies. one of the key challenges addressed in this study is the integration of cfd models with evacuation simulations. differences in temporal and spatial resolution between the models complicate the integration process, yet overcoming these difficulties is essential for accurate risk assessment. the paper presents specific practical examples and outlines strategic recommendations for establishing effective, combined modeling methodologies. ultimately, the study concludes that achieving a reliable fire safety system requires more than just mechanical installations. it necessitates well-designed procedures, refined engineering approaches, robust management strategies, and close consideration of human factors. by applying such a multifactorial and dynamic framework, emergency planning for tunnel fires can become more resilient and effective, enhancing both structural safety and occupant survival prospects. key words: cfd models; evacuation models; integration of models; dynamic efficiency coefficient; froude number. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 28 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.04 , 2021-2023 , . . , : , , , , . . , . . , . : (aphidodea), (diaspididae), ( coccidae), (cerambyx cerdo), georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 29 ( psyllidae), (geometridae ), (gydalima perspectalis), (tineidale), (mollusca), (halyomorpha halus) : (erysiphaceae), (botrytis), (polyporaceae), (diplodia pinea) . , , , . : , , , , . , , , . , . , ( ), . , , . : (quercus castaneifolia), (magnolia grandiflora). (liriodendron) (tilia caucasica) . , . , . . , . , . 2021 , , 7 , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 30 . . 2023 , , . 2021-2023 magnolia grandiflora , lagerstroenia indica, tilia causasica, . (halyomorpha halys) , . 2016 . . 2021-2023 (carya pecan) , , . (polyporaceae) . (liriodendron) (magnolia grandiflora), . , , , , . , , , . . . , , ( ). . , . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 31 , . . , . measures for managing pests and diseases on some woody plants of the zugdidi botanical garden larisa tirkia, tamar zarandia summary the article provides an overview of pests and diseases on some trees and plants due to the climate introduced into the zugdidi botanical garden throughout 2021-2023 as well as measures for managing them, biology of harmful species, physical-mechanical and chemical methods. moreover, the article also covers feeding the plant with complex and immune-boosting means aimed at prolonging the life of a diseased plant. 1. . .1978 . 2. . , . 1991 . 3. . 2014 . 4. . , , , . . 2015 . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 453 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.28 effect of phase inversion temperature on the formation and performance of pes/dmf/pvp polyethersulfone membranes. nana gogesashvili1, giorgi bibileishvili2, zaza javashvili3, mzia kezherashvili4, liana kuparadze5, nona butkhuzi6 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1doctor of chemistry, chief scientist email:nanagogesashvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0001-5140-5815 2engineering institute of membrane technologies of georgian technical university, doctor of chemical and biological engineering, chief scientist email:75bibileishvili@gmail.comorcid id:https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 abstract the paper studies the preparation of polymer membranes from 15% polyethersulfone solutions of pes/dmp/5%pvp and pes/dmp/7%pvp compositions using the phase inversion method at different precipitation temperatures. two groups of polyethersulfone membranes were obtained and precipitation was carried out for each at four temperatures (10 , 20 , 30 , 40 ). the particle sizes and degree of polydispersity in the casting solutions were studied on a malvern analyzer. the optimal temperature for conducting phase inversion at two different pvp concentrations and the influence of the coagulation bath temperature on the performance, structure, and pore size of the resulting membranes were determined. membranes precipitated from a solution containing 5% pvp showed better performance and structure than membranes precipitated at 20 , and membranes precipitated from a solution containing 7% pvp showed better performance and structure than membranes precipitated at 30 . keywords: polyethersulfone, phase inversion, dmf, pvp, productivity introduction in the phase inversion process of membrane preparation, the structure of the solid phase formed during the exchange of solvent and non-solvent in the membrane composition depends significantly not only on the nature of the solvent and non-solvent, but also on the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 454 temperature of the coagulation bath. phase inversion is the process during which a polymer solution is transformed into a solid membrane. temperature has a significant impact on the phase inversion process of polyethersulfone membranes, affecting both the morphology of the final membrane and the kinetics of the process. high temperatures typically increase the rate of phase separation and consequently lead to rapid dissolution of the polymer solution. this can lead to the formation of a dense membrane with a thin compact selective layer and potentially small pore sizes. at low temperatures, on the contrary, the phase inversion process slows down, giving the polymer chains more time to rearrange and resulting in membranes with porous structures with larger pores [1,2,3]. analysis in experimental studies, polyethersulfone 5200 in dimethylformamide was used, with polyvinylpyrrolidone as an additive, which, in addition to increasing the hydrophilicity of pes membranes, also plays the role of a pore former in the phase inversion process. the concentration of the pes/dmp/pvp main polymer in the polymer composition was taken as 15%, while two concentrations of 5% and 7% by weight were selected for polyvinylpyrrolidone. precipitation procedures were carried out separately for each composition at four temperatures. the goal was to determine the optimal temperature for conducting phase inversion at two different pvp concentrations and the effect of coagulation bath temperature on the performance, structure, and pore size of the resulting membranes. a 15% pes composition in dimethylformamide was prepared in a 100 ml flask at 50 for 24 h under constant stirring with a magnetic stirrer. the homogeneity of the solution was checked by polarizing-interference optical microscopy. polyvinylpyrrolidone was used as an organic additive for the polymer solution, and two more compositions were prepared with the addition of 5% and 7% pvp. precipitation of both compositions occurred at 10 , 20 , 30 , 40 . the parameters of polymer opening in the membrane compositions, particle size, concentration and degree of dispersion (pdi) of pes/dmf were determined using an instrument (zetasizer nano zen 3690malvern instruments, england). figures 1, 2 and 3 show the particle intensity curves of pes compositions without additives, containing 5% and 7% pvp. in the pes/dmf composition without additive, the particle sizes are up to 100 nanometers, while in the 5% and 7% pvp-containing compositions, the particle sizes increase from 300 nm to 600 nm with increasing additive concentration. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 455 figure 1. particle intensity curve in pes/dmp/ solution. figure 2. particle intensity curve in pes/dmp/5% pv solution. figure 3. particle intensity curve in the pes/dmp/7%pvp composition. the resulting compositions were precipitated in water at 10 , 20 , 30 , and 40 . infrared (ir) spectroscopy was used to analyze the chemical structure of the membranes precipitated at different temperatures. no significant differences were observed in the spectra of membranes precipitated at different concentrations and temperatures (figures 4 and 5). figure 4. infrared image of the n2 membrane 34 29 .6 2 30 95 .5 0 15 78 .2 4 14 86 .2 8 14 06 .8 2 13 21 .6 0 12 97 .9 2 12 41 .3 0 11 50 .8 2 11 05 .6 1 10 72 .1 3 10 11 .4 1 87 1. 67 83 6. 06 79 6. 92 71 8. 37 70 1. 05 62 7. 28 55 6. 14 52 0. 54 41 3. 25 500100015002000250030003500 wavenumber cm-1 0. 00 0. 05 0. 10 0. 15 0. 20 0. 25 ab so rb an ce u ni ts georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 456 figure 5. infrared image of the n6 membrane all membranes have similar peaks, which is due to the properties of the main polymer polyethersulfone. because during precipitation the additive is transferred to water. figures 4 and 5 show the spectra of the membrane samples. 621 cm-1 corresponds to c, 882 cm-1 to the unpaired bond c=c of the aromatic core. the peaks at 1150 cm-1, 1235 cm-1 and 1483 cm-1 are attributed to the sulfonic group o=s=o, while the aromatic ether group c-o-c is at 1296 cm-1. the peak at 706 cm-1 indicates the presence of a c-s bond. the morphological changes of the surface of membranes deposited at different temperatures were imaged using a scanning probe microscope. the addition of hydrophilic polyvinylpyrrolidone to the deposition solutions resulted in a change in the morphology of the resulting membranes. the surface topography of membranes deposited at a low temperature of 10 (figures 6, 7) with both 5% and 7% pvp addition is worse than that of membranes obtained by performing phase inversion at 20 and 30 (figures 8). on the surface of membranes deposited at 10 and 40 , roughness is observed, porosity decreases, and despite the increase in pore size, there is a decrease in performance. figure 6. n1 membrane 34 08 .4 9 30 94 .7 8 28 78 .4 4 15 78 .1 7 14 86 .3 8 14 09 .2 5 13 21 .9 3 12 98 .1 6 12 41 .4 5 11 51 .1 9 11 05 .6 1 10 72 .1 7 10 11 .3 5 95 0. 47 87 1. 96 83 6. 71 79 7. 07 71 8. 73 70 1. 00 62 7. 36 55 6. 54 52 1. 29 41 3. 12 500100015002000250030003500 wavenumber cm-1 0. 00 0. 05 0. 10 0. 15 0. 20 0. 25 ab so rb an ce u ni ts georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 457 figure 7. n5 membrane figure 8. n2 membrane figure 9. n7 membrane the characteristics of membranes deposited from 15% polyethersulfone polymer solutions containing 5% and 7% pvp at different temperatures are given in table 1. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 458 table 1. characteristics of membranes deposited at different temperatures from pes/dmp/5%pvp and pes/dmp/7%pvp systems. polymer composition pvp, concentration% precipitation temperature, °c membrane productivity l/m2h pore size, d µm pes/dmp/pvp 5 10 n1 198 0,45 20 n2 321 0,57 30 n3 298 0,76 40 n4 163 0,77 pes/dmp/pvp 7 10 n5 142 0,63 20 n6 318 0,56 30 n7 347 0,61 40 n8 176 0,89 result and conclusion experimental studies have shown that the temperature of the coagulation bath is a critical parameter for the production of phase inversion polyethersulfone membranes. by controlling the temperature and other parameters, it is possible to adapt the properties and structure of the membranes to specific separation processes. analysis of the results revealed that among the membranes precipitated from solutions containing 5% pvp, the membrane precipitated at 20 has a better structure and performance, while among the membrane samples obtained from solutions containing 7% pvp, the membrane precipitated at 30 has a better structure and performance. the result indicates that both the nature and concentration of the additive, as well as the phase inversion temperature, have a significant impact on the physicochemical characteristics of the membranes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 459 literature: 1.a. al malek, m.n. abu seman, d.johnson, n.hilal, formation and characterization of polyethersulfone membranes using different concentrations of polyvinylpyrrolidone, desalination, 288, 31-39 (2012) 2 j. jagangelo, r. trussel, m. watson: role of membrane technology in drinking water, reatment in the united, desalination 113,119127, (1997). 3. c.b. spricigo, j.c.c. petrus, r.a.f. machado, l.a.v. sarmento, a. bolsan , preparation and characterization of polyehtersulfone membranes for use in supercritical medium, journal of membrane science, v.205, 273-278,(2002) 4.g. bibileishvili, n. gogesashvili, m. kezherashvili, l. kuparadze, z. javashvili: influence of some factors on characteristics of poly-mphenyleneisophtalamide membranes preparation and examination of polyamide membranes. oxidation communications 45(2), 300–308. (2022). 5. n. gogesashvili, l. kuparadze, l. ebanoidze, z. javashvili: obtaining of natural water microfiltration membranes based on polyethersulphone with peg 300, peg 600 and licl additives. oxidation communication 47(3), 543–550 (2024). 6.g. bibileishvili, m. kezherashvili, n. gogesashvili, l. kupharadze, l. ebanoidze: effect of the temperature of the non-solvent on the morphology of the polymeric membrane. european journal of scientific research, 161(1), 5 – 15, (2022). 7.c. barth, m. goncalves, a. pires, j. roeder, b. wolf: asymmetric polysulfone and polyethersulfone membranes: of thermodynamic conditions during formation on their performance. journal membrane science 169(2), 287–299, (2000). 8. g. bibileishvili, m. kezherashvili, m. mamulashvili: effect of different solvents and fore-forming agents on morphology and performance of polyethersulphone membranes. oxidation communication 47(3), 534–542 (2024). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 460 . 1, 2, 3, 4, 5, 6 1 , email:nanagogesashvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0000-0001-5140-5815; 2 , email:75bibileishvili@gmail.comorcid id:https://orcid.org/00090003-7712-2436 15%/5% /7% . (10 , 20 , 30 , 40 ). malvern. , . 5% 20 , 7% 30 . : , , dmf, pvp, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 429 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.23 some issues in membrane pore size research 1george bibileishvili, 2liana ebanoidze, 3nana gogesashvili, 4liana kuparadze, 5tinatin butkhuzi, 6ia gogiberidze 1academic doctor of chemical and biological engineering e-mail 75bibileishvili@mail.com orcid https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 engineering institute of membrane technologies georgian technical university abstract the paper presents a comparative analysis of the pore sizes membranes obtained by the bubble point method and scanning probe microscopy. the dependence of the membranes filtration characteristics on its pores size has been revealed. it has been established that the membrane pore sizes by the bubble point method, somewhat correspond to the pore sizes obtained by scanning probe microscopy. keywords: microfiltration, membrane, pore size, specific efficiency the basic filtration characteristics of microand ultrafiltration membranes can be assessed by pore size, porosity, and specific efficiency of the membranes. membrane pore size can be studied by direct methods such as electron microscopy, scanning probe microscopy, and by indirect methods such as the bubble point method [1-2]. the aim of the work was to determine the size of membrane pores the bubble point method and to perform a comparative analysis of the pore sizes obtained during the study with a scanning probe microscope. the determination of membrane pore size was performed on a laboratory device mtsibp-3 developed and created at the membrane technology engineering institute, which provides the study of disc-type microand ultrafiltration membranes of four different sizes (diameters 10, 16, 26, 34 mm). its main parts were manufactured using a ultimaker 2 3d printer and calibrated in accordance with five foreign-made membrane standards, whose pore sizes and corresponding pressure ratings are shown in table 1. table 1. pressure at the moment of first bubble formation and membrane pore size membrane pressure at the moment of bubble formation, p, bar membrane pore size, m m1 0.06 5.00 m2 0.25 1.20 m3 0.65 0.45 m4 1.48 0.20 m5 2.95 0.10 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 430 the working principle of the device is based on the method of creating a bubble point based on the capillary effect, according to which the pores of the membrane are equivalent to capillaries and the liquid is retained in the pores by capillary forces. the pore size of the membrane is calculated by the formula: = 0.81/ where the diameter of the membrane pore ( m) which has the shape of a capillary; pressure (bar) at which the first bubble forms. deionized water was chosen as the standard solution, and air was chosen as the gas [3-7]. the study of the membrane surface structure was carried out on a certus standard v scanning probe microscope, the 2d and 3d images of which visually show the structure and dimensions of the membrane pores. scanning was performed in non-contact mode, with an nsg20 type cantilever (probe radius of curvature is 10 nm) [8-10]. turbidity of natural water before and after filtration was determined on a turbidimeter turb 555, in formazin units. [11-13]. the specific productivity of the membrane obtained by phase inversion was determined using the mtsi-jm-5 laboratory device [14-17]. the results obtained from the experimental study are presented in table 2. table 2. pressure at the moment of first bubble formation, membrane pore size, water turbidity, and membrane specific productivity membrane pressure at the moment of bubble formation, p, bar membrane pore size, m turbidity of natural water, ftu specific productivity of the membrane j, l/m2h before filtering after filtration m1 3.0 4.500 1.90 0.03 5200 m2 3.5 3.850 1.90 0.03 4000 m3 4.0 3.370 1.90 0.03 3400 m4 4.5 3.000 1.90 0.03 3100 m5 5.0 2.700 1.03 0.03 2800 m6 5.5 2.450 1.91 0.03 2710 m7 6.0 2.250 1.87 0.03 2530 m8 6.5 2.070 1.89 0.02 2370 m9 7.0 1.920 1.90 0.02 2215 m10 7.5 1.800 1.89 0.02 2065 m11 8.0 1.680 1.90 0.01 1920 m12 8.5 1.580 1.91 0.01 1780 m13 9.0 1.500 1.90 0.01 1645 m14 9.5 1.420 1.90 0.01 1515 m15 10.0 1.350 1.90 0.01 1390 m16 10.5 1.280 1.90 0.01 1270 m17 11.0 1.220 1.90 0.01 1155 m18 11.5 1.170 1.90 0.01 1045 m19 12.0 1.120 1.90 0.01 940 m20 12.5 1.080 1.90 0.01 840 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 431 m21 13.0 1.030 1.90 0.01 745 m22 13.5 1.000 1.90 0.01 720 m23 14.0 0.960 1.90 0.01 700 m24 14.5 0.930 1.90 0.01 680 m25 15.0 0.900 1.90 0.01 660 m26 15.5 0.870 1.90 0.01 645 m27 16.0 0.840 1.90 0.01 630 m28 16.5 0.820 1.90 0.01 620 m29 17.0 0.790 1.90 0.01 610 m30 35.5 0.380 1.90 0.01 490 m31 36.0 0.375 1.90 0.01 480 m32 36.5 0.369 1.90 0.01 475 m33 37.0 0.364 1.90 0.01 470 m34 37.5 0.360 1.90 0.01 465 m35 38.0 0.355 1.90 0.01 460 m36 38.5 0.350 1.90 0.01 450 m37 39.0 0.346 1.90 0.01 445 m38 39.5 0.341 1.90 0.01 435 m39 40.0 0.337 1.90 0.01 430 m40 41.5 0.324 1.90 0.01 420 m41 42.0 0.320 1.90 0.01 415 m42 42.5 0.316 1.90 0.01 410 m43 43.0 0.312 1.90 0.01 405 m44 43.5 0.310 1.90 0.01 400 the dependence of the specific productivity of the membrane on its pore size was revealed in the study using the bubble point formation method. from the data presented in table 2, it can be seen that the m1 membrane has the maximum specific productivity membrane (5200 l/m2h) and the largest pore size (4.500 m), for which the lowest indicator minimum pressure for bubble formation is 3.0 bar. the results obtained from the scanning probe microscopy study are presented in table 3 and figure 3.a.,b.,c. the results show that the geometric parameters (average length, width, and depth of the 2d image of the membrane) of the smallest membrane pore size were determined. table 3. geometric parameters (the average length, width and depth of the 2d image) of the smallest membrane pore, m membrane geometric parameters (the average length, width and depth of the 2d image) of the smallest membrane pore, m length width depth m1 4.4384 4.7937 0.036628 m28 0.82777 0.24944 0.017666 m43 0.32818 0.27646 0.10132 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 432 figure 3. a. m1 2d photomicrograph of the membrane surface figure 3. b. m8 photomicrograph of the membrane surface figure 3. c. m12 photomicrograph of the membrane surface as a result of a comparative analysis of the filtration characteristics of membranes obtained from various polymers, it was established that the membrane pore size determined by the bubble point generation method is in some agreement with the pore size values obtained by scanning probe microscopy. therefore, based on the filtration characteristics and the results of the analysis of the filtered water, the membranes manufactured at the institute can be used in water microfiltration. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 433 references 1. f. anis, r. hashaikeh, n. hilal. microfiltration membrane processes: a review of research trends over the past decade. journal of water process engineering, v.32, 2019. pp.100941; 2. r. shoshaa, m. y. ashfaq, m. a. al-ghouti, recent developments in ultrafiltration membrane technology for the removal of potentially toxic elements, and enhanced antifouling performance: a review, environmental technology and innovation, v. 31, 2023, 103162, issn 2352-1864, https://doi.org/10.1016/j.eti.2023.103162 3. g. bibileishvili, n. gogesashvili, n. mumladze, e. kakabadze, l. ebanoidze, t. butkhuzi, z. javashvili. effect of the temperature of the coagulation bath on pore size of polymer membranes. georgia chemical journal, v.18, 1, 2018. pp.114-115. issn: 1512-0686; 4. g. bibileishvili, n. gogesashvili. development of a method for making polymer composition and water filtration membranes (0.5-1.5 m porosity size). georgian chemical journal, v.17, 1, 2017. pp.170-171. issn: 1512-0686; 5. g. bibileishvili, m. kezherashvili, z. javashvili. determination of membrane size pores by bubble point method. georgian chemical journal, v.17, 1, 2017. pp.172-173. issn: 15120686; 6. g. bibileishvili, e. kakabadze, zh. sulkhanishvili. a device for determining the pore size of membranes. georgian chemical journal, v.15, 2, 2015. pp.71-72. issn: 1512-0686; 7. bibileishvili g.v., gogesashvili n.n., kezherashvili m.g., kakabadze e.g. additive on quantitive characteristics of porosity. georgian engineering news, v.95, 1, 2022. pp.130132. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 8. bibileishvili g.v, kezherashvili m.g., z. javashvili g.d. effect of the temperature of the coagulant on the morphology and productivity of the membrane. georgian engineering news, v.91, 2, 2020. pp.141-142. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 9. g. bibileishvili, m. kezherashvili, z. javashvili, kh. zakroshvili. influence of the composition of the molding solution on the structure and porosity of the membrane. georgia chemical journal, v.18, 1, 2018. pp.126-128. issn: 1512-0686; 10. abdelrasoul a., doan h., lohi a., cheng c.h. morphology control of polysulfone membrane sinfiltration processes: a critical review. chembioeng rev, 2, 2015. pp.22–43; 11. g.bibileishvili, l.kuparadze. investigation of microfiltration process to determine the asymptotic specific capacity in natural waters with 0.75-60 ntu turbidity. georgian engineering news, v.91, 2, 2020. pp.149-150. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 12. g.bibileishvili, l.kuparadze. study of specific performance in microfiltration processes with constant and variable turbidity of natural water. georgian engineering news, v.91, 2, 2020. pp.151-153. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 13. g. bibileishvili, l. ebanoidze, l. kuparadze, z. javashvili, e. kakabadze. modeling of natural waters of high turbidity and some issues of their treatment using baromembrane processes. georgia chemical journal, v.19, 1, 2019. pp.68-70. issn: 1512-0686; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 434 14. lalia b.s., kochkodan v., hashaikeh r., hilal, n. a review on membrane fabrication: structure, properties and performance relationship. desalination 326, 2013. pp.77–95; 15. n. arahman. structure change of polyethersulfone hollow fiber membrane modified with pluronic f127, polyvinylpyrrolidone, and tetronic 1307. materials sciences and applications v.3, 2, 2012. pp.72–77. https://doi.org/10.4236/msa.2012.32011; 16. g. bibileishvili, l. kuparadze. study of specific performance in microfiltration processes with constant and variable turbidity of natural water. georgian engineering news, v.91, 2, 2020. pp.151-153. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 17. g. bibileishvili, n. gogesashvili, e. kakabadze. influence of polymer concentration and organic additives on the porosity and productivity of the membranes obtained. georgian engineering news, v.91, 2, 2020. pp.156-157. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287. 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 1 , e-mail 75bibileishvili@mail.com orcid https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 . . , . : , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 187 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.17 the role of green logistics in the sustainable development of the economy emeliane gogilidze1; natia gogilidze2 1gogilidzeemeliane05@gtu.ge; emelianegogilidze1g@gmail.com georgian technical university 2nataligogilidze@gmail.com georgian technical university introduction in recent years, care for the environment has become a major concern for society. this search to improve our environmental footprint, with the aim of achieving sustainable economic growth, applies in particular to the logistics sector, with the development of green logistics. more and more companies are trying to combat this growing concern by reducing the environmental impact of their supply chain. however, these changes often present companies with a challenge: how can i be more respectful of the environment without affecting my business? "green" logistics are any initiatives in the supply and storage of goods aimed at sustainable development. its goal is to improve business processes and, most importantly, reduce the ecological footprint. initiatives can be different it all depends on the business and industry. basically, companies try to emit less carbon dioxide into the atmosphere, use completely renewable energy, and also invest in projects that are aimed at reducing the greenhouse effect. key words: supply chain management, logistics, green logistics, intelligent transportation system (its), management of transport systems, automated control system. 1. green logistics in the economy by sector for businesses, green logistics is a move towards more environmentally friendly ways of doing business. historically, logistics operations have focused on things like customers, sales, revenue, and financial security. however, traditional logistics procedures have never considered the environmental impact of their practices. this used to be the case, but today, thanks to green logistics strategies, they have begun to change for the better. the idea of green logistics not only helps protect the environment, but also helps to increase corporate sales in the logistics sector. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 188 when green logistics solutions are used effectively, there will be a clear symmetry between the economy and the environment. as a result, businesses are increasingly adopting greener logistics practices and adjusting their corporate stance on environmental issues. the creation of green jobs and the development of relevant skills are often considered a priority for developed economies. there is an opinion that in low and middle income countries it is too early to think about this or it is such a luxury that these countries cannot afford due to their low budget and economic underdevelopment. the green transition (greening of the economy) has a direct relationship with reducing poverty and creating more decent jobs. for example, it is known that poor people in developing countries cause more damage to the environment. a good example of this is brazil's tax evasion: although exact data are not available due to the illegal nature of the activity in question, it is well known that local poor people are hired by companies for illegal logging activities. these people engage in this activity because they do not have an alternative source of income. thus, it is critically important for the state to offer them alternative ways of employment, which can be done through "green jobs": as a counterbalance to uncontrolled and unsustainable forest consumption, the state can create public employment projects aimed at environmental protection and rehabilitation (fig. 1): fig. 1. "green" logistics and sustainable use of energy for transport purposes water and waste management water and waste management is the leading sector in terms of creating green jobs. in developed economies, a significant change in jobs in the mentioned direction is expected: in particular, the traditional jobs in the mentioned field waste/used water and/or waste collection/recycling will be phased out. instead, other types of activities appear eg. leakage identification, sanitation control/inspection, water flow measurement and consumer awareness on the mentioned issues. new professions such as waste prevention georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 189 managers and processing industry operators have emerged in local governments. waste management does not mean only their recycling, but it is necessary to find out/analyze their composition. thus, "green chemistry" becomes one of the leading fields in this direction. consuming products made from cleaner and healthier materials clearly has a positive effect will have an impact on the environment and the health of consumers. in this direction, it is necessary to train/retrain biochemical engineers, chemical engineers, chemists and fieldspecific equipment operators [1-4]. renewable energy the renewable energy sector has the greatest potential to create green jobs. new "green positions" in the sector include, for example, renewabplle energy engineers, consultants, auditors, quality controllers, as well as installation and maintenance technicians. these occupations are considered new occupations to the extent that the skills and competencies required are largely different from other occupations in the field. moreover, all of them are medium or highly qualified belongs to workplaces. the new jobs emerging in the wind energy sector will require people with engineering and project management skills. e.g. these’re are wind energy manager, wind energy engineer and wind turbine service (repair) technician. for example, in denmark, they came to the decision that there is a need to create a new profession that combines the skills of wind, solar and water energy enterprises. if necessary, this position is conventionally referred to as "climate designer". surveys in the same field show that employers emphasize the need for such skills as: planning, development, finance and insurance, mechanical engineering and plant construction, electronic construction, fiber-composite technologies, installation and logistics, technical service/repair [4-9]. transport and logistics many countries are not only reducing fuel consumption, but replacing fossil fuels with hybrid electric devices/vehicles that use/use compressed natural gas and biofuels. the mentioned change implies that construction companies and various specialists in the field, in particular engineers, specialized tradesmen (eg welders) should begin to implement eco-design principles in their work, and it will be necessary to "green" the vehicle mechanic profession, which will require much more problem-solving and much more sophisticated technical diagnosis skills [10 –14]. the skills required of gas station attendants and workers involved in crude oil processing will also change (fig. 2): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 190 fig. 2. reverse logistics support in the form of a green supply chain management scheme identification of problems and challenges in the field of transport and logistics is carried out on the basis of a situational analysis, which includes the following steps: finding and processing information about existing studies and reports; statistical analysis; survey of the main players in the market; initial identification of challenges; holding discussions with market participants and businesses; analysis of international practices and approaches. 2. the importance of green logistics there’re several goals that should be achieved by introducing green logistics operations: measuring and reducing carbon footprint by using sustainable logistics strategies, businesses will be aware of the impact of their transport activities on the environment. in this way, businesses can simplify their path to reducing their environmental impact. en-16258:2013 international standard contains the preferred and most widely used methods for monitoring greenhouse gas emissions and energy consumption for this purpose. eliminate or dramatically reduce all sources of pollution reducing or eliminating air, water, noise and soil pollution is the main goal of green logistics. the transport industry is undergoing major changes, especially in the way things work. reduce, reuse and recycle when it comes to packaging, green logistics focuses on reusing and recycling existing containers. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 191 saving money in the supply chain when companies switch to green logistics methods, they can expect less wasteful operations and a better brand image. it also means that in the long run, less money will be spent on gasoline, packaging, and labor if green logistics methods are used. in this way, sustainable logistics methods are implemented in the company's supply chain. 3. green logistics goals with the right approach to logistics activities in a company, it is possible to benefit the environment. for this, certain goals are set that must be achieved. reducing traffic is one of the priority goals of logistics. it is aimed at reducing transportation traffic. this is especially true for large cities. to achieve this goal, companies create convenient routes that help solve such problems. employees select addresses and routes that will be less congested. this will allow you to quickly get to your destination bypassing the main routes. less congested routes cause less harm to the environment. emission control is the limitation of emissions of harmful gases that will pollute the environment. for this purpose, modern vehicles that run on environmentally friendly fuel are used. they allow reducing gas emissions. minimizing waste is an important goal of green logistics. this especially applies to waste that can harm the environment. as a rule, many types of packaging are used during transportation. this is not only cardboard but also polyethylene film. to minimize waste, logistics companies try to use it as little as possible. a policy leading to the reuse of containers for transportation is also promoted. film causes great harm to the environment since it is not recycled. that is why its use is minimized. also, to maintain the environment, packaging containers are made from fluorine raw materials. 4. supporting smart devices in transportation leveraging big and open data historically, transport data was collected from fixed points in space often by counting objects (eg passengers/vehicles). gps satellite technology, digital data collection forms, high-speed communications networks, and increased computer data processing power have increased the speed, volume, and variety of data collection, resulting in ever-increasing databases that provide insight into how people act and how systems behave [15-18]. the implementation of applications of smart transport systems in the field of road transport allows and forces drivers to instantly react to the traffic situation, select alternative routes, reduce travel costs, avoid unnecessary traffic and getting into traffic jams [1922] (fig. 3): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 192 fig. 3. communications chain of data feeds in smart transportation 5. conclusion green logistics belongs to the field of logistics management (organizational management); it is a class of complex and large systems. effectiveness of its business processes for management, it is necessary to design and implement software for the relevant supporting management information system based on the latest information technologies. implementing green logistics will allow you to reduce your carbon footprint and operating costs, as well as build a better supply chain, demonstrate your commitment to sustainability and strengthen your brand among customers and employees. by using green logistics, you can make a real difference in the world and help protect the environment for future generations. using green logistics helps minimize inefficiencies, increase transparency, and make proactive decisions about the supply chain. as a result, transport companies will be able to reduce fuel consumption, reduce emissions, and save money by applying best practices in the cargo supply chain. references: 1. gogilidze, emeliane, and natia gogilidze. 2023. “intelligent transport systems challenges and achievements”. georgian scientists 5 (4):365-77. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.34. 2. gogilidze, emeliane, and natia gogilidze. 2024. “using artificial intelligence in supply chain”. georgian scientists 6 (3):63-70. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.07. 3. gogilidze, emeliane, and natia gogilidze. 2024. “the use of modern digital technologies in transportation”. georgian scientists 6 (1):177-85. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.24. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 193 4. gogilidze, e., & gogilidze, n. (2024). the use of modern digital technologies in transportation. georgian scientists, 6(1), 177–185. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01. 5. e. gogilidze, n. gogilidze, "the impact of modern information and communication technologies on the formation of society". international scientific-practical conference: „modern challenges and achievements in information and communication technologies“, 2023, pp. 365-375. 6. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 7. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp. 205-210. 8. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 9. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp.205-210. 10. petriashvili, lily, and irina khomeriki. "the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university." georgian scientists 6, no. 1 (2024): 38-44. 11. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 12. doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88 pages: 84 – 88 13. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 14. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 1-6. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 194 15. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 16. doborjginize giorgi, petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn, estonia. 17. petriashvili, lily, tamar lominadze, tamar tsereteli, taliko zhvania, mzia kiknadze, and nona otkhozoria. "evaluating energy efficiency of identification systems." 18. petriashvili, lili, taliko zhvania, and david kapanadze. "process management in warehousing logistics using rfid automated system." journal of multidisciplinary engineering science studies (jmess) 3 (2017). 19. inst.of technology. atlanta, usa. 2010, -114 p. internet resource: http://hdl.handle.net /1853/34817. 20. gogichaishvili g., surguladze giorgi. concept of automated management of multimodal freight transportation business processes. transact.of georgian technical university. “automated control systems”, no2(18), 2014, pp.46-50. 21. https://rostov-logist.ru/teoriya-logistiki/zelenaya-logistika/ . 22. https://www.dhl.com/discover/en-lk/logistics-advice/sustainability-and-greenlogistics/what-is-green-logistics. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 424 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.39 უკანა კაფსულის ხელოვნური ბროლის იმპლანტაციის შემდგომი შემღვრევის პრევენცია და მკურნალობა გრიგორ ქამუშაძე1,2, დავით შენგელია1,3, გიგი გორგაძე1, ბაჩო შენგელია3 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო 2კლინიკა ნიუ ჰოსპიტალსი, თბილისი, საქართველო 3თსსუ-ის გივი ჟვანიას სახელობის პედიატრიის საუნივერსიტეტო კლინიკა. აბსტრაქტი მეორადი კატარაქტა ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევითა და გამჭირვალობის დაკარგვით მიმდინარე დაავადებაა, რომელიც კატარაქტის ქირურგიული მკურნალობის შედეგად ვითარდება და იწვევს მხედველობის სიმახვილისა და კონტრასტული მგრძნობელობის დაქვეითებას. კატარაქტის ქირურგიის მნიშვნელოვანი პროგრესის მიუხედავად, მეორადი კატარაქტა რჩება მნიშვნელოვან გამოწვევად კლინიკური მედიცინისა და ჯანდაცვისათვის. მოცემულ ნაშრომში განხილულია დაავადების პათოგენეზი და თანამედროვე პრევენციული და თერაპიული სტრატეგიები, რომლებიც ფოკუსირებულია ხელოვნური თვალშიდა ბროლის დიზაინსა და მასალაზე, ასევე, ლაზერულ და ქირურგიულ ტექნიკასა და ფარმაკოთერაპიაზე. პრევენციული თვალსაზრისით შედარებულია აკრილისა და სილიკონის, ჰიდროფილური და ჰიდროფობური ბროლების ასოციაცია მეორადი კატარაქტის განვითარებასა და დამატებითი მკურნალობის საჭიროებასთან. ქირურგიული საპრევენციო მიდგომები მიზნად ისახავს ბროლის ეპითელური უჯრედებისა და მათი პროლიფერაციის პოტენციალის მინიმიზებას, რაც შესაძლებელია ქერქოვანი მასების საფუძვლიანი გაწმენდა-გაპრიალებით, ჰიდროდისექციით ან უკანა კაფსულორექსისით, რომელთაგან უკანასკნელი განსაკუთრებული ინტერესის ობიექტია. ფარმაკოთერაპიული მიდგომები ჯერ-ჯერობით მხოლოდ თეორიულ ხასიათს ატარებს. ხაზგასასმელია, რომ არსებული მონაცემები დამატებითი კვლევებით დაზუსტებას საჭიროებს. რაც შეეხება მკურნალობას, განხილულია nd:yag ლაზერული უკანა კაფსულოტომიის მეთოდი მისი გამოსავლითა და დღეისათვის არსებული გამოწვევებით. ვინაიდან ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევა ოფთალმოქირურგიის მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება, მნიშვნელოვანია როგორც ინტერდისციპლინური მიდგომა ბროლის დიზაინისა და მასალის დახვეწის მიზნით, ისე ნაკლებად შესწავლილი პრევენციული მიდგომების საფუძვლიანი კვლევა და დახვეწა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 425 საკვანძო სიტყვები: მეორადი კატარაქტა; უკანა კაფსულის შემღვრევა; თვალშიდა ბროლი; უკანა კაფსულორექსისი; nd:yag ლაზერული კაფსულოტომია; კატარაქტის ქირურგია. კატარაქტა, იგივე ბროლის შემღვრევა თვალის დაავადებაა, რომელიც თვალში სინათლის ნაკადის სრულყოფილ შეღწევასა და შესაბამისად, გამოსახულების ადექვატურ აღქმას უშლის ხელს. არსებულ სამეცნიერო მონაცემებზე დაყრდნობით, კატარაქტა ყველაზე ხშირია ამერიკელ თეთრკანიან მოსახლეობაში, სადაც პრევალენტობა 17-18 ინდივიდია ყოველ 100 ადამიანზე. სიხშირით შემდეგია შავკანიანი და ლათინოამერიკელი მოსახლეობა, 13და 12პროცენტიანი პრევალენტობით, შესაბამისად [18]. დაავადება უხშირესად სიცოცხლის მე-5 და მე-6 ათწლეულში ვლინდება და უფრო 1,3-ჯერ უფრო ხშირია ქალებში, ვიდრე მამაკაცებში. დაავადება თანდათანობით პროგრესირებს და სიბრმავის ყველაზე ხშირი მიზეზია მსოფლიოში (სიბრმავის ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში). მას მნიშნელოვანი გავლენა აქვს ადამიანების შრომისუნარიანობასა და კეთილდღეობაზე [7]. პირველადი კატარაქტა მორფოლოგიურად შესაძლოა იყოს: ბირთვული, იგივე ნუკლეარული კატარაქტა, რომელიც სიხშირით პირველ ადგილზეა, ბროლის ცენტრალური ნაწილის შემღვრევით ხასიათდება, ხშირად ასოცირებულია ასაკთან და იწვევს მხედველობის თანდათანობით დაქვეითებას, ახლომხედველობის ზრდასა და აღქმული გამოსახულების თანდათანობით გაყვითლებას [5]. ქერქული, იგივე კორტიკული, სიხშირით მეორე, რომელიც ბროლის გარეთა, ქერქული ნაწილს მოიცავს, ასოცირებულია ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედებასთან, ხასიათდება პერიფერიიდან ცენტრისაკენ გავრცელებული სოლისებური, „სპიცისებური“ შემღვრევებით და იწვევს აღქმული გამოსახულების სიკაშკაშესა და კონტრასტის აღქმის დაქვეითებას [8]; უკანა სუბკაფსულური კატარაქტა, რომელიც ფორმირდება ბროლის უკანა კაფსულის ქვეშ, პროგრესირებს სწრაფად და იწვევს აღქმული გამოსახულების სიკაშკაშესა და ნატიფი გამოსახულების სრულყოფილი აღქმის დაქვეითებას. თუკი იგი პირველადია, როგორც წესი, ვლინდება მცირე ასაკის ინდივიდებში გენეტიკური ფაქტორების გამო ან იდიოპათიურია [5]. აგრეთვე, უკანა სუბკაფსულური კატარაქტა შესაძლოა განვითარდეს მეორადად, უხშირესად ვლინდება მაღალი ახლომხედველობის მქონე, დიაბეტიკ, სტეროიდების ხანგრძლივ მომხმარებელ პირებში. ჩამოთვლილი ნებისმიერი ტიპის კატარაქტის დროს მკურნალობის ერთადერთი გზა ქირურგიული ჩარევაა. კატარაქტის ქირურგიული მკურნალობის თანამედროვე მეთოდით, რომელიც არსებული ბროლის ფაკოემულსიფიკაციასა (ულტრაბგერის საშუალებით დაშლა და ასპირაცია) და ხელოვნური ბროლის იმპლანტაციას გულისხმობს, იქმნება ბროლის კაფსულური ჩანთა, წარმოდგენილი წინა კაფსულის ნაწილითა და მთლიანი უკანა კაფსულით. შექმნილი ჩანთა რჩება in situ, გამოჰყოფს ერთმანეთისგან მინისებრ სხეულსა და წყალწყალა ნამს და ძირითად შემთხვევებში სწორედ მასში თავსდება ხელოვნური ბროლი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 426 კაფსულური ჩანთის შექმნა იძლევა სინათლის თავისუფლად გატარების შესაძლებლობას გამჭვირვალე ხელოვნური ბროლისა და თხელი აცელულური უკანა კაფსულის გავლით. აღწერილი ქირურგიული მიდგომისას, ბროლის ფაკოემულსიფიკაციის შემდეგ დარჩენილი მისი ეპითელური უჯრედები მიგრირებს უკანა კაფსულაზე და ქირურგიული ტრავმის საპასუხოდ იწყება შეხორცებითი, ფიბროზული პროცესი, რომლის შედეგიც გახლავთ მეორადი კატარაქტის, იგივე ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევის განვითარება. ამდენად, იგი სწორედ კატარაქტის სამკურნალოდ ქირურგიული ჩარევის შემდეგ ეპითელური უჯრედების პროლიფერაციის შედეგია. მეორადი კატარაქტა მეორადი კატარაქტა, იგივე ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევა ქირურგიული ჩარევიდან რამდენიმე კვირის ან წლის შემდეგ ვითარდება და გავრცელება მოიცავს ოპერირებული შემთხვევების <5%-დან 50%-მდე [19]. იგი რთულ პათოფიზიოლოგიურ პროცესებს მოიცავს: 1. ბროლის ფაკოემულსიფიკაციის შემდეგ კაფსულაზე დარჩენილი ბროლის ეპითელური უჯრედების პროლიფერაცია; 2. წინა კაფსულის უკანა ზედაპირიდან და ეკვატორული უბნებიდან ბროლის ეპითელური უჯრედების მიგრაცია უკანა კაფსულაზე; 3. ეპითელური უჯრედების ტრანსდიფერენციაცია მიოფიბრობლასტურ ფენოტიპამდე; 4. უჯრედგარე მატრიქსის დეპონირება; 5. უჯრედგარე მატრიქსის შეკუმშვა და შედეგად უკანა კაფსულის კონტრაქცია და დანაოჭება [4]. აღნიშნული საბოლოოდ იწვევს სინათლის სხივების გაფანტვასა და მხედველობის ხარისხის დაქვეითებას. ტექნიკის, ინსტრუმენტებისა და თვალშიდა ბროლის იმპლანტაციის თვალსაზრისით კატარაქტის ქირურგიის მნიშვნელოვანი პროგრესის მიუხედავად, მეორადი კატარაქტა, იგივე ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევა კატარაქტის თანამედროვე ქირურგიისა და ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოწვევაა [11]. მეორადი კატარაქტის პრევენცია აღიშულის გათვალისწინებით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მეორადი კატარაქტის პრევენციას, რაც მოიცავს ხელოვნური თვალშიდა ბროლის დიზაინისა და მასალის, ასევე ფარმაკოთერაპიისა და ქირურგიული ტექნიკის დახვეწას [6]. ბროლის დიზაინი და მასალა ბროლის დიზაინისა და მასალის დახვეწის თვალსაზრისით თანამედროვე კლვევები ფოკუსირებულია ისეთი ძირითადი მახასიათებლების დახვეწაზე, როგორებიცაა ბიოთავსევადობა (თვალის ქსოვილებში განვითარებული რეაქცია ხელოვნური ბროლის, როგორც უცხო სხეულის მიმართ), ჰიდროფობურობასა (ბროლის შემადგენელი მასალის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 427 ტენდენცია წყლისგან გამიჯვნისაკენ) და ჰიგროსკოპულობაზე (ბროლის შემადგენელი მასალის მასალის ტენდენცია წყლის აბსორბციისა და შეკავებისაკენ). ჩამოთვლილ მახასიათებელთა კომბინაციის გათვალისწინებით, შესაძლებელია გამოვყოთ ბროლის შემდეგი ძირითადი ტიპები:  პოლიმეთილ მეტაკრილატის მასალისაგან იყო დამზადებული პირველი ხელოვნური თვალშიდა ბროლი, გადანერგილი 1949 წელს, თუმცა იგი მალევე ჩანაცვლდა სხვა მასალით, რადგან იგი ერთნაწილიანი და ნაკლებელასტიურია და შესაბამისად, მცირე განაკვეთში მისი იმპლანტირება შეუძლებელია;  სილიკონის ხელოვნური ბროლები შეიქმნა ელასტიურობის დახმარებით მათი ოპტიკური ნაწილის დიამეტრზე მცირე ზომის განაკვეთში იმპლანტაციის შესაძლებლობის მიზნით. ისინი ჰიდროფობურია და 3 ძირითადი ნაწილისაგან შედგება. მათი ძირითადი „მინუსმახასიათებელი“ მეორადი კატარაქტის განვითარების რისკის თვალსაზრისით არის წინა საკანში იმპლანტაციის შემდეგ მათი უეცარი გაშლა, რამაც, შესაძლოა, გამოიწვიოს უკანა კაფსულის დაზიანება და მოგვიანებით ფიბროზული პროცესების ხელშეწყობა;  ჰიდროფილური კუმშვადი აკრილის ბროლები უმეტესად ერთნაწილიანია, ხასიათდება კარგი ბიოთავსევადობითა და ჰიგროსკოპულობით, თუმცა შედარებით ადვილად კარგავს ოპტიკურ გამჭირვალობას და ნაკლებად რეზისტენტულია კაფსულური ჩანთის შეკუმშვისადმი;  ჰიდროფობური კუმშვადი აკრილის ბროლები წარმოადგენს მარტივად მანიპულირებად, ერთან სამნაწილიან გამჭირვალე ან ყვითელ ბროლებს, რომლებიც ყველაზე ხშირად გამოიყენება თანამედროვე ქირურგიაში, თუმცა ხასიათდება ფოტოფსიების მეტი შემთხვევით მაღალი რეფრაქციული ინდექსისა და დაბალი წინა სიმრუდის გამო [3]. გავრცელებულ შეხედულებათა თანახმად, ეს უკანასკნელი აკრილის ბროლი სხვა მასალის ბროლებთან შედარებით უკანა კაფსულის შემღვრევის ყველაზე დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდება, თუმცა გარკვეულ კვლევებზე დაყრდნობით აღნიშნული რეალურია მოკლე (ოპერაციიდან 3 წლის პერიოდში) და საშუალო (ოპერაციიდან 3-6 წლის პერიოდში) პერსპექტივაში, ხოლო რაც შეეხება ხანგრძლივ (ოპერაციიდან 6 წელზე მეტ პერიოდში) პერსპექტივას აკრილის ბროლების შემთხვევაში nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიის საჭიროება უფრო ხშირია, ვიდრე სილიკონის ბროლების შემთხვევაში [21]. რაც შეეხება მეორადი კატარაქტის განვითარების ასოციაციას მასალის ჰიდროფობურობა/ჰიდროფილურობასთან, ფართომასშტაბიანი კვლევის (ჩატარებული 47,754 თვალზე), რომელიც 2 ჰიდროფობური და 3 ჰიდროფილურ ხელოვნური ბროლის შემთხვევაში შეისწავლიდა უკანა კაფსულის მეორეულ შემღვრევას ოპერაციიდან 3 და 5 წლის პერიოდში და nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიის საჭიროებას, ასევე, ოპერაციიდან 3 და 5 წლის პერიოდში, შედეგები შემდეგნაირია: უკანა კაფსულის შემღვრევის სიხშირე ოპერაციიდან 3 წლის პერიოდში 2-ვე ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში ნაკლებია, ვიდრე 3-ვე ჰიდროფილური ბროლის შემთხვევაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 428 (დიაგრამა 1). 5 წლის პერიოდისათვის აღნიშნული სიხშირე შესწავლილია 3 ჰიდროფილური ბროლიდან მხოლოდ 2-ზე, თუმცა ტენდენცია ანალოგიურია და სიხშირე 2-ვე ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში ნაკლებია, ვიდრე 2-ვე ჰიდროფილური ბროლის შემთხვევაში (დიაგრამა 2). დიაგრამა 1. უკანა კაფსულის შემღვრევის სიხშირე 3 ჰიდროფილური და 2 ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში, ოპერაციიდან 3 წლის პერიოდში. ursell pg, dhariwal m, o'boyle d, khan j, venerus a. -ს მიხედვით დიაგრამა 2. უკანა კაფსულის შემღვრევის სიხშირე 2 ჰიდროფილური და 2 ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში, ოპერაციიდან 5 წლის პერიოდში. ursell pg, dhariwal m, o'boyle d, khan j, venerus a. -ს მიხედვით რაც შეეხება nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიის საჭიროებას, იგი 2-ვე ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში დაბალია 3-ვე ჰიდროფობურ ბროლზე ოპერაციიდან 3 წლის პერიოდში (დიაგრამა 3). 5 წლის პერიოდისათვის აღნიშნული სიხშირე შესწავლილია 3 ჰიდროფილური ბროლიდან მხოლოდ 2-ზე და ტენდენცია აქაც ანალოგიურია სიხშირე 2-ვე ჰიდროფობური 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 rayner flex lenstec softec b&l akreos amo tecnis alcon acrysof ინ ცი დ ენ ტ ო ბა % -შ ი ჰიდროფილური ბროლები ჰიდროფობური ბროლები 0 5 10 15 20 25 lenstec softec b&l akreos amo tecnis alcon acrysof ინ ცი დ ენ ტ ო ბა % -შ ი ჰიდროფილური ბროლები ჰიდროფობური ბროლები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 429 ბროლის შემთხვევაში ნაკლებია, ვიდრე 2-ვე ჰიდროფილური ბროლის შემთხვევაში (დიაგრამა 4) [20]. დიაგრამა 3. nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიის საჭიროების სიხშირე 3 ჰიდროფილური და 2 ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში, ოპერაციიდან 3 წლის პერიოდში. ursell pg, dhariwal m, o'boyle d, khan j, venerus a. -ს მიხედვით დიაგრამა 4. nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიის საჭიროების სიხშირე 2 ჰიდროფილური და 2 ჰიდროფობური ბროლის შემთხვევაში, ოპერაციიდან 5 წლის პერიოდში. ursell pg, dhariwal m, o'boyle d, khan j, venerus a. -ს მიხედვით უკანა კაფსულის შემღვრევის პრევენციის მიზნით, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ხელოვნური ბროლების მასალების გარდა, ასევე, დაიხვეწა მისი დიზაინი, რაც მოიცავს როგორც ხელოვნური ბროლების ოპტიკური ნაწილის კიდეების ცვლილებას, ასევე ბროლის ცენტრალური ნაწილის კაფსულურ ჩანთაში მაფიქსერებელი გვერდითი ნაწილების (ჰაპტიკა) დახვეწას. ბასრდა მრგვალკიდიანი ხელოვნური თვალშიდა ბროლების შედარების მიზნით 0 2 4 6 8 10 12 14 rayner flex lenstec softec b&l akreos amo tecnis alcon acrysof ინ ცი დ ენ ტ ო ბა % -შ ი ჰიდროფილური ბროლები ჰიდროფობური ბროლები 0 5 10 15 20 25 lenstec softec b&l akreos amo tecnis alcon acrysof ინ ცი დ ენ ტ ო ბა % -შ ი ჰიდროფილური ბროლები ჰიდროფობური ბროლები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 430 ჩატარებული კვლევების საფუძველზე, nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიის საჭიროება ბასრკიდიანი ხელოვნური ბროლის შემთხვევაში მრგვალკიდიანთან შედარებით ნაკლებია ოპერაციიდან როგორც 1, ისე 2, 3 და 5 წლის შემდეგ [17]. აქვე, ხაზგასასმელია, რომ, არსებული კვლევების თანახმად, ნაკლები გარდამტეხი ძალის ინტრაოკულური ბროლის გამოყენება პაციენტებში, რომელთაც უტარდებათ კატარაქტის ოპერაცია, ასოცირებულია მეორადი კატარაქტის მაღალ ინციდენტობასთან და ამდენად, განსაკუთრებული ყურადღების გამახვილება პოტენციურად გამოყენებული როლის ბიომექანიკაზე დაბალი გარდამტეხი ძალის ბროლის გამოყენებისას იძლევა ერთგვარ გარანტიას ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევის საპრევენციოდ [9]. დღესდღეობით მედიცინისა და ინჟინერიის მკვლევართა ინტერდისციპლინური კოლაბორაცია მეორადი კატარაქტის ინციდენტობისა და კლინიკური სურათის სიმძიმის შესამცირებლად ფოკუსირებულია ხელოვნური თვალშიდა ბროლის ზედაპირის დამატებით ფუნქციონალიზებასთან სუპერკრიტიკული სითხეებით (მაღალკომპრესირებული აირები, რომლებიც ერთობლივად როგორც აირადი, ისეთი თხევადი აგრეგატული მდგომარეობის ფუნქციების მატარებელია) იმპრეგნირებით (გაჯერებით), ხელოვნური თვალშიდა ბროლის ზედაპირზე დამატებითი საფარის გამოყენებით, მაღალკონცენტრირებული პრეპარატებისა და წამლის დამატებითი მიწოდების სისტემის გამოყენებით [22]. ქირურგიული ტექნიკა რაც შეეხება ქირურგიული ტექნიკების შემუშავებასა და დახვეწას ბროლის უკანა კაფსულის შემღვრევის საპრევენციოდ, აღნიშნულისათვის მოწოდებულია რამდენიმე: ირიგაციითა და ასპირაციით ბროლის ქერქოვანი მასების საფუძვლიანი გაწმენდა ან/და მანუალური გაპრიალება მიზნად ისახავს კაფსულურ ჩანთაში დარჩენილი ეპითელური უჯრედების ელიმინაციას, რაც, არსებული ინფორმაციის მიხედვით, მაღალეფექტურია მოკლევადიან პერსპექტივაში, თუმცა გარკვეული კვლევები ამტკიცებს საპირისპიროს [2]. ჰიდროდისექცია განიხილება, როგორც მოდიფიცირებული ქირურგიული ტექნიკა უკანა კაფსულის შემღვრევის საპრევენციოდ. იგი მიზნად ისახავს ბროლის ეპითელურ უჯრედებსა და კაფსულას შორის ეკვატორული ადჰეზიების გარღვევას და შესაბამისად, მოგვიანებით პერსპექტივაში აღნიშნული უჯრედების მიერ შემღვრევის ფორმირების პრევენციას, თუმცა, რიგ ავტორებზე დაყრდნობით, ეს უკანასკნელი ეფექტი მხოლოდ მცირედით გამოიხატება. აქვე, მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული ტექნიკა, აგრეთვე, ასოცირებულია ადრეული პოსტოპერაციული გართულებების (მაგ., რქოვანას სტრიები, ირიტი, გუგის დისმორფიზმი, სხვ.) გაზრდილ რისკთან [15]. ხელოვნური ბროლის კაფსულურ ჩანთაში ფიქსაცია ზრდის ბროლის ოპტიკური ნაწილის ბარიერულ ეფექტს, კერძოდ, ბროლისა და უკანა კაფსულის მჭიდრო კავშირის საფუძველზე, ხელს უშლის ეპითელური უჯრედების შესაძლო მიგრაციას. აღნიშნული მეთოდით ბროლის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 431 უკანა კაფსულის შემღვრევის პრევენციის ეფექტურობა დამოკიდებულია გამოყენებულ ბროლზე და ვარირებს <10%-დან 80%-მდე [10]. „შეკუმშვა-შეფუთვის ეფექტის“ გამოყენება კიდევ ერთი პრევენციული ქირურგიული ტექნიკაა. აღნიშნული მეთოდით კაფსულორექსისის დიამეტრი ხელოვნური ბროლის ოპტიკური ნაწილის დიამეტრზე მცირედით ნაკლებია, რის შედეგადაც ბროლს კაფსულა მასში მოთავსებისას მჭიდროდ ეკვრის და უზრუნველყოფს როგორც უკანა კაფსულის ნაკლებ დანაოჭებას, ისე ბროლისა და წყალწყალა ნამის იზოლირებას. აღნიშნული გზით ხდება წყალწყალა ნამის მაკრომოლეკულებისა და ანთებითი მედიატორების პოტენციური ნეგატიური მოქმედების პრევენცია [1]. უკანა კაფსულის ცენტრში ხვრელის შექმნის გზით მხედველობის ღერძის გაწმენდა ძირითადი მიზანია უკანა კაფსულის შემღვრევის პრევენციის რამდენიმე მეთოდისათვის: ქირურგიული უკანა კაფსულოტომია ინტრაოპერაციულად (პირველადად) ან მეორეული ჩარევით; პნევმატური უკანა კაფსულორექსისი; ფემტოწამური ლაზერული უკანა კაფსულოტომია; ხელოვნური ბროლის ოპტიკური ნაწილის ჩაჭედვა უკანა კაფსულორექსისში; ხელოვნური ბროლის კაფსულურ ჩანთაში მოთავსების შემდეგ უკანა კაფსულის მოხსნა და სხვა. სურათი 1. ინტრაოპერაციული უკანა კაფსულორექსისი ფოტო საკუთარი არქივიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 432 სურათი 2. უკანა კაფსულორექსისის ტექნიკით ოპერირებული პაციენტი ოპერაციიდან 1 წლის შემდეგ. ბიომიკროსკოპია ნაპრალოვანი სანათით. ფოტო საკუთარი არქივიდან აღსანიშნავია, რომ მკურნალობის ჩამოთვლილი მეთოდების გამოყენებისას საკმაოდ დაბალია გართულებების სიხშირე და ხშირ შემთხვევაში ნავარაუდებია კიდეც, რომ ისინი არა ასოცირებულია ჩატარებულ მანიპულაციასთან, არამედ წარმოადგენს კოინციდენტობას, ამდენად განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მათი დახვეწა და განვითარება [13,14,16]. ფარმაკოთერაპია რაც შეეხება ფარმაკოლოგიურ ჩარევას მეორადი კატარაქტის საპრევენციოდ, აღნიშნული მეთოდები კვლავ შესწავლის საგანია და მიზნად ისახავს ბროლის ეპითელური უჯრედების რეგენერაციის ინჰიბირებას ან დაშლას ირგვლივმდებარე ქსოვილების დაზიანების გარეშე. აღნიშნულ აგენტებს პოტენციურად მიეკუთვნება ანტიმეტაბოლური, ანთების საწინააღმდეგო, ჰიპოოსმოლარული და იმუნოლოგიური პრეპარატები, თუმცა ისინი ჯერ კლინიკურად არ გამოიყენება [15]. მეორადი კატარაქტის მკურნალობა უკანა კაფსულის შემღვრევის მკურნალობა ეფექტურად ხდება nd:yag ლაზერული კაფსულოტომიით, რომელიც დაავადების მკურნალობის კლასიკური მეთოდია. იგი გულისხმობს მისი 1064ნმ სიგრძის ტალღის ფოკუსირებას უკანა კაფსულის უკან და საკუთარი მაღალი ენერგიის ტოპიკური, პულსირებადი გამოყენებით ლოკალური ტემპერატურის 15,000 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 433 °c მდე ზრდასა და შედეგად ქსოვილის რღვევას. ტალღის საწყისი ენერგია დამოკიდებულია უკანა კაფსულის შემღვრევის ტიპზე, ხოლო მიდგომის გეომეტრიული ფორმა და თანმიმდევრობა ქირურგის არჩევანზე [12]. მიუხედავად აღწერილი მეთოდის ეფექტურობისა და მინი-ინვაზიურობისა, იგი იწვევს რიგ გართულებებს, როგორიცაა იმპლანტირებული ხელოვნური ბროლის დაზიანება, დეცენტრაცია და რყევა, მცურავი წერტილების გაჩენა მხედველობის ველში, თვალშიდა წნევის მომატება, ყვითელი ხალის ცისტოიდური შეშუპება, ყვითელი ხალის ტრაქცია და ბადურის ნახევი ან ჩამოცლა [15,16]. აღნიშნული მეტ მნიშვნელობას სძენს როგორც საპრევენციო, ისე სამკურნალო სხვა მეთოდების მეტად დახვეწასა და გამოყენებას. დასკვნა ლიტერატურული მონაცემების საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ აღნიშნული დაავადება როგორც პათოგენეზურად, ისე სიხშირისა და კლინიკური სურათის მიხედვით საკმაოდ აქტუალურ პრობლემას წარმოადგენს როგორც კლინიკური მედიცინის, ისე ჯანდაცვისათვის. არსებული საპრევენციო ღონისძიებები საკმაოდ მულტიფოკალური და დეტალიზებულია, თუმცა კლინიკურ პრაქტიკაში სრულყოფილი დანერგვისათვის საჭიროებს დამატებით კვლევასა და ოფთალმოქირურგების სრულყოფილ ინფორმირებულობასა და ტრენირებას. განსაკუთრებით პერსპექტიულია დაიხვეწოს უკანა კაფსულის შემღვრევის ისეთი სამკურნალო მეთოდები, როგორიცაა, მაგალითად უკანა კაფსულოტომია უკანა კაფსულორექსისი ტექნიკა და დაზუსტდეს მისაღები არის თუ არა მისი რუტინული შესრულება კატარაქტის ექსტრაქციის დროს. რაც შეეხება მკურნალობას, nd:yag ლაზერული მიდგომა საკმაოდ გავრცელებული და შეძლებისდაგვარად დახვეწილი მეთოდია, თუმცა განხილული ლიტერატურის საფუძველზე ვასკვნით, რომ მხოლოდ იგი საკმარისი არ არის და ამიტომ კიდევ უფრო მეტად აქტუალურია ეფექტური საპრევენციო მეთოდების ფართე იმპლემენტაცია. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. aykan u, bilge ah, karadayi k, akin t the effect of capsulorhexis size on development of posterior capsule opacification: small (4.5 to 5.0 mm) versus large (6.0 to 7.0 mm)july 1, 2003 doi: 10.1177/112067210301300606 2. biswas p, batra s. commentary: anterior capsule polishing: the present perspective. indian j ophthalmol. 2020 may;68(5):785-786. doi: 10.4103/ijo.ijo_2088_19. pmid: 32317446; pmcid: pmc7350444. 3. čanović s, konjevoda s, didović pavičić a, stanić r. intraocular lens (iol) materials [internet]. intraocular lens. intechopen; 2020. available from: http://dx.doi.org/10.5772/intechopen.89985 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 434 4. cooksley g, lacey j, dymond mk, sandeman s. factors affecting posterior capsule opacification in the development of intraocular lens materials. pharmaceutics. 2021 jun 10;13(6):860. doi: 10.3390/pharmaceutics13060860. pmid: 34200928; pmcid: pmc8230425. 5. delbarre m, froussart-maille f. sémiologie et formes cliniques de la cataracte chez l’adulte [signs, symptoms, and clinical forms of cataract in adults]. j fr ophtalmol. 2020 sep;43(7):653659. french. doi: 10.1016/j.jfo.2019.11.009. epub 2020 jun 22. pmid: 32586638. 6. derek w delmonte, md, kourtney houser, md, caroline awh, jeffrey m goshe, bharat gurnami mbbs,dnb,fcrs, fico (uk), mrcs (ed), mnams posterior capsule opacification – january 13, 2022. https://eyewiki.aao.org/posterior_capsule_opacification. 7. fang, r., yu, yf., li, ej. et al. global, regional, national burden and gender disparity of cataract: findings from the global burden of disease study 2019. bmc public health 22, 2068 (2022). https://doi.org/10.1186/s12889-022-14491-0 8. hashemi h, pakzad r, yekta a, aghamirsalim m, pakbin m, ramin s, khabazkhoob m. global and regional prevalence of age-related cataract: a comprehensive systematic review and meta-analysis. eye (lond). 2020 aug;34(8):1357-1370. doi: 10.1038/s41433-020-0806-3. epub 2020 feb 13. pmid: 32055021; pmcid: pmc7376226. 9. hecht i, dubinsky-pertzov b, karesvuo p, achiron a, tuuminen r. association between intraocular lens diopter and posterior capsular opacification. clin exp ophthalmol. 2020 sep;48(7):889-894. doi: 10.1111/ceo.13821. epub 2020 aug 6. pmid: 32639048. 10. jagat ram, md, suresh k. pandey, md, david j. apple, md, liliana werner, md, phd, gagandeep s. brar, md,ramandeep singh, md, kulbhushan p. chaudhary, md,amod gupta, md effect of in-the-bag intraocular lens fixation on the prevention of posterior capsule opacification j cataract refract surg—vol 27, july 2001 doi:10.1016/s08863350(00)00841-5 11. lisanne m.nibourgabcedithgelensdroelkuijercejohanna m.m.hooymansactheo g.van kootencesteven a.koopmansacprevention of posterior capsular opacificationhttps://doi.org/10.1016/j.exer.2015.03.011 12. mcdonald, matthew. (2021). posterior capsule opacification. 10.1007/978-3-030-38234-6_12. 13. menapace r. posterior capsulorhexis combined with optic buttonholing: an alternative to standard in-the-bag implantation of sharp-edged intraocular lenses? a critical analysis of 1000 consecutive cases. graefes arch clin exp ophthalmol. 2008 jun;246(6):787-801. doi: 10.1007/s00417-008-0779-6. epub 2008 apr 19. pmid: 18425525; pmcid: pmc2367393. 14. schultz, tim & schojai, merita. (2024). primary posterior laser capsulotomy (ppcl) after cataract surgery: 2-year results. 10.21203/rs.3.rs-4074558/v1. 15. shaaban abd-e;hamid elwan, ahmed m. eid, ahmed m. sabry, novel technique of pneumatic posterior capsulorhexis for treatment and prevention of posterior capsular opacification, hindawi, journal of ophthalmology, volume 2019, article id 3174709, 6 pages https://doi.org/10.1155/2019/3174709 16. shin ks, park hj, jo yj, kim jy. efficacy and safety of primary posterior capsulotomy in combined phaco-vitrectomy in rhegmatogenous retinal detachment. plos one. 2019 mar georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 435 8;14(3):e0213457. doi: 10.1371/journal.pone.0213457. pmid: 30849095; pmcid: pmc6407776. 17. sophie maedel jennifer r evans annette harrer-seely oliver findl intraocular lens optic edge design for the prevention of posterior capsule opacification after cataract surgery 16 august 2021doi: 10.1002/14651858.cd012516.pub2 18. storey p, munoz b, friedman d, west s. racial differences in lens opacity incidence and progression: the salisbury eye evaluation (see) study. invest ophthalmol vis sci. 2013 apr 26;54(4):3010-8. doi: 10.1167/iovs.12-11412. pmid: 23572101; pmcid: pmc4597483. 19. tanja m.rabsilber md,ii-joo limberger md, andreas j. reuland md, secondary cataract prevention,vol.114,p397-398,doi: https://doi.org/10.1016/j.ophtha.2006.08.001 20. ursell pg, dhariwal m, o'boyle d, khan j, venerus a. 5 year incidence of yag capsulotomy and pco after cataract surgery with single-piece monofocal intraocular lenses: a real-world evidence study of 20,763 eyes. eye (lond). 2020 may;34(5):960-968. doi: 10.1038/s41433-0190630-9. epub 2019 oct 15. pmid: 31616057; pmcid: pmc7182577. 21. ye rin kwon, yoo na hwang, and sung min kim posterior capsule opacification after cataract surgery via implantation with hydrophobic acrylic lens compared with silicone intraocular lens: a systematic review and meta-analysis received 5 august 2021; accepted 26 january 2022; published 25 february 2022 – doi: 10.1155/2022/3570399 22. zhang y, jiang j. advances in interdisciplinary medical and engineering research of intraocular lens surface modifications to prevent posterior capsule opacification. zhong nan da xue xue bao yi xue ban. 2022 dec 28;47(12):1754-1762. english, chinese. doi: 10.11817/j.issn.16727347.2022.220277. pmid: 36748388; pmcid: pmc10930271. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 436 prevention and treatment of posterior capsule opacification following artificial lens implantation grigor kamushadze1,2, davit shengelia1,3, gigi gorgadze1, bacho shengelia3 1tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 2new hospitals clinic, tbilisi, georgia 3givi zhvania pediatric university clinic of tbilisi state medical university abstract posterior capsule opacification (pco) or secondary cataract is a disease characterized by opacification and loss of transparency of the posterior capsule of the lens, which develops after surgical treatment of cataract and causes decreased visual acuity and reduced contrast sensitivity. despite significant progress in cataract surgery, pco remains a significant challenge for clinical medicine and healthcare. this paper reviews the pathogenesis of the disease and modern preventive and therapeutic strategies, focusing on the design and material of the artificial intraocular lens, as well as laser and surgical techniques and pharmacotherapy. from a preventive point of view, the association of acrylic and silicone, hydrophilic and hydrophobic lenses with the development of pco and the need for additional treatment is compared. surgical preventive approaches aim to minimize the lens epithelial cells and their proliferation potential, which can be achieved by thorough cleaning-polishing of the cortical masses, hydrodissection or posterior capsulorhexis, the latter of which is of particular interest. pharmacotherapeutic approaches are still only theoretical in nature. it should be emphasized that the existing data need to be clarified by additional studies. regarding treatment, the nd:yag laser posterior capsulotomy method is discussed with its solution and current challenges. since pco remains a significant challenge in ophthalmic surgery, it is important to have an interdisciplinary approach to improve lens design and materials, as well as to thoroughly research and refine less studied preventive approaches. key words: secondary cataract; posterior capsule opacification; intraocular lens; posterior capsulorhexis; nd:yag laser capsulotomy; cataract surgery. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 579 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.53 ხმის ტალღების სწავლის ეფექტი emg სიგნალებზე ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით უზომა დივინელოვა მოსეს ოზუომბა, ზვიად ღურწკაია საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ხმა არის ენერგია (raghu, 2018; choi, jung, &amp; kang, 2019) ან ვიბრაცია, რომელსაც შეუძლია ადამიანის სხეულში გავრცელება ხმის ტალღების სახით, და ამ ხმის ტალღებს აქვს როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი გავლენა ადამიანების ფიზიკურ და გონებრივ კეთილდღეობაზე (bass &amp; clark, 2003; world health organization, 2018, 2018; ხმის ტალღების ამ პოზიტიურმა ან უარყოფითმა ეფექტებმა შეიძლება გამოიწვიოს თერაპიული ან პათოლოგიური ეფექტები, ამიტომ ჩვენი მიზანია შევქმნათ ai-ზე დაფუძნებული მოდელი, რათა გამოავლინოს და წინასწარ განსაზღვროს თერაპიული ხმის სიხშირეები და ამპლიტუდები ჯანმრთელობის ინდივიდუალური საჭიროებიდან გამომდინარე.ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს ხელოვნური ინტელექტის (ai) დაფუძნებული მოდელის შემუშავებას, რათა აღმოაჩინოს ადამიანის კუნთების რეაქცია სხვადასხვა ხმის სიხშირეზე და ამპლიტუდაზე. ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით, ჩვენ შევძელით დამედგინა განსხვავება emg სიგნალებს შორის, რომლებიც ჩაწერილია მოხალისეებისგან ხმის ტალღების სხვადასხვა გამოყენების დროს. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანის კუნთები რეაგირებენ სხვადასხვა ხმოვან სიგნალებზე და განსხვავებულად რეაგირებენ. საკვანძო სიტყვები: ხმის ტალღები, ხმის თერაპია, ხმით მკურნალობა, ხმის სიხშირის გენერატორი, სიხშირე, ამპლიტუდა, 432hz, 440hz, 880hz, 1320hz, 30db, 60db, 90db, რთული ტონალობა, ჰარმონიული ტონები, ოქტავა, clevelab-ის ლაბორატორია, მანქანური სწავლება, matlab. შესავალი ხმის ტალღა აღწერილია თანაბრად მისი სიხშირეებითა და ამპლიტუდებით (katz, clavijo, rizk, & ramasamy, 2019). სიხშირის დიაპაზონი, რომელშიც ზრდასრულ ადამიანებს შეუძლიათ ბგერების ამოცნობა და მოსმენა, არის 20 ჰც-დან 20 000 ჰც-მდე (20 ჰც-დან 20 კჰც-მდე), განსხვავებით ჩვილებისგან, რომელთა სიხშირე ოდნავ აღემატება 20 კჰც-ს და როდესაც ეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 580 ჩვილები იზრდებიან, ისინი კარგავენ გარკვეულ მგრძნობელობას მაღალი სიხშირის მიმარ (naz & friedman, 2020; luengrungrus, thanawirattananit, & teeramatwanich , 2024; prell, spankovich, lobarinas, & griffiths, 2014). ხმის ამპლიტუდის დონე 70 db ან ნაკლები წელიწადში ოცდაოთხი საათის განმავლობაში უსაფრთხოა ადამიანისთვის (fink, 2017), და ადამიანს შეუძლია უსაფრთხოდ მოუსმინოს 80 db ხმის ამპლიტუდას კვირაში 40 საათის განმავლობაში, მაგრამ თუ ხმის ამპლიტუდის დონეა 90 db, უსაფრთხოების დონე 4 საათამდე მცირდება (who, 2024); გარდა ამისა, 80 db ამპლიტუდის ზემოქმედება ბევრ ადამიანს არ უქმნის რისკს, მაგრამ 85 db წარმოადგენს ჯანმრთელობის უმნიშვნელო რისკს, ხოლო 90 db და ზემოთ წარმოადგენს ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან რისკს, როგორიცაა სმენის დაკარგვა (lutman , 2000). 440 ჰც სიხშირე გამოცხადდა სტანდარტული სიმაღლის ან საცნობარო სიხშირედ, რომელზედაც მუსიკალურ ინსტრუმენტებს აყენებდნენ 1939 წელს (gribenski, 2023; piilonen, 2024). მიუხედავად ამ მტკიცებისა, ზოგიერთ მეცნიერს და თეორეტიკოსს მაინც ურჩევნია 432 hz სიხშირე მისი თერაპიული ეფექტის გამო, რაც უფრო დამაკმაყოფილებელია მოხალისე სუბიექტებისათვის, იწვევს მათ ფოკუსირებას, უკეთ მართავს მათ შფოთვას და სტრესს და ოდნავ ამცირებს მათ საშუალო სისტოლურ და დიასტოლურ არტერიულ წნევას, საშუალო გულისცემას და საშუალო სუნთქვის სიხშირეს 440 hz -თან შედარებით (calamassi & pomponi, 2019; calamassi, et al., 2022). რადგან სიხშირეები 880 hz და 1320 hz არის ფუნდამენტური "a" ტონის ჰარმონიული ზეტონი, 440 hz -ამ ფუნდამენტური ტონის ჯერადია (franken, 2024), კერძოდ 880 hz არის არა მხოლოდ ოქტავა, არამედ უფრო მაღალია ვიდრე 440 hz (chasin, 2014; stackexchange, 2016), ის a5 მუსიკალური ნოტია, რომელიც ადამიანებზე მოქმედებს როგორც დეტოქსი, აუმჯობესებს სისხლის მიმოქცევას და ასტიმულირებს იმუნურ თავდაცვის მექანიზმებს ინფექციებისგან, რითაც ხელს უწყობს ჭრილობების შეხორცებას ფილტვებში და მთელ სხეულში (tucker, 2025). გარდა იმისა, რომ ეს სიხშირეები 440 hz ფუნდამენტური სიხშირის ჯერადებია, (fishman, micheyl and steinschneider 2013), 880 hz და 1320 hz სიხშირეებს, 440 hz-თან ერთად უწოდებენ კომპლექსურ ტონს. მიზანი ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს ხელოვნური ინტელექტის (ai) მოდელის დიზაინის შექმნას, რომელიც დაფუძნებული იქნება ადამიანის კუნთების რეაქციების გამოვლენაზე, სხვადასხვა ხმის სიხშირისა და ამპლიტუდის შემთხვევაში. მასალები და მეთოდები ჯანსაღმა მოხალისეებმა გაიარეს ელექტრომიოგრაფიის (emg) კვლევები ოთახში, სადაც იყო სიჩუმე და ხმის ტალღები სხვადასხვა სიხშირითა და ამპლიტუდით. emg მონაცემების შესაგროვებლად გამოვიყენეთ clevelab სისტემა ხუთი ელექტროდით, ხმის სიხშირის გენერატორის აპლიკაცია ჩაშენებული ამპლიტუდის მრიცხველით და გამაძლიერებლით. clevelab სისტემა გვაძლევს საშუალებას მივიღოთ მონაცემები როგორც გრაფიკული, ასევე რიცხვითი ფორმით. ai მოდელის შესაქმნელად გამოვიყენეთ რიცხვითი მონაცემები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 581 თითოეულ მოხალისეს იდაყვის ძვალზე და ბიცეპსზე და მაჯის გამშლელ კუნთებზე დავუმაგრეთ ელექტროდები. ჩანაწერები გაკეთდა დუმილის დროს (3-ჯერ) და ოთხი განსხვავებული სიხშირით: 432 ჰც, 440 ჰც, 880 ჰც, 1320 ჰც თითოეული სამი განსხვავებული ამპლიტუდით: 30 დეციბელი, 60 დეციბელი, 90 დეციბელი. (ცხრილი 1). ჩანაწერების ხანგრძლივობა იყო 5 წამი. ცხრილი 1 frequency (hz) 432 440 880 1320 amplitude (db) 30 60 90 30 60 90 30 60 90 30 60 90 თითოეული ჩანაწერი შეიცავდა გრაფიკულ და ციფრულ emg მონაცემებს. ჯანდაცვის პროფესიონალმა შეისწავლა გრაფიკის მონაცემები, რათა ეპოვა განსხვავებები emg გრაფიკებს შორის. მანქანანური სწავლების მოდელი გაკეთდა matlab პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით. ვინაიდან ჩვენ გვქონდა მარკირებული მონაცემები, გამოვიყენეთ კლასიფიკაციის მეთოდი matlab tools-classification learner-ის გამოყენებით. მონაცემების წინასწარი დამუშავების შემდეგ ჩვენ მოვამზადეთ მოდელი სხვადასხვა სტატისტიკური მეთოდების გამოყენებით. შედეგები მონაცემების ჩაწერის შემდეგ დუმილის რეჟიმში და სხვადასხვა სიხშირეებისა და ამპლიტუდების გამოყენების შემდეგ შევაგროვეთ რიცხვითი და გრაფიკული მონაცემები. ჯანდაცვის პროფესიონალს არ აღმოუჩენია განსხვავება გრაფიკულ emg მონაცემებს შორის. ჩვენ ავაგეთ ხელოვნური ინტელექტის მოდელი რიცხვითი მონაცემების გამოყენებით და მოვამზადეთ იგი სხვადასხვა სტატისტიკური მეთოდებით. სხვადასხვა მოდელებმა აჩვენეს განსხვავებული სიზუსტე. საუკეთესო შედეგები მიღწეული იქნა subspace knn-ით შემსწავლელი ტიპით: nearest |neighbors (72%). მოდელს შეუძლია უკეთ ამოიცნოს კუნთოვანი emg სიგნალი, როდესაც ის ჩაწერილია დუმილის რეჟიმში (100%) და განსხვავებული ამპლიტუდების მქონე, კუნთოვანი რეაქცია 880 hz სიხშირის სიგნალისათვის (100%). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 582 სურათი 1. ჭეშმარიტი დადებითი და მცდარი დადებითი მაჩვენებლები. სურათი 2. ჭეშმარიტი დადებითი და მცდარი უარყოფითი მაჩვენებლები. დასკვნა: ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით შესაძლებელია ფარული ინფორმაციის გამოვლენა, რომელიც ხშირად პროფესიონალებისთვისაც კი მიუწვდომელია. ჩვენმა კვლევამ აჩვენა, რომ ჯანდაცვის პროფესიონალსაც კი არ შეუძლია აღმოაჩინოს შაბლონები emg სურათებს შორის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 583 რომლებიც ჩაწერილია სხვადასხვა ხმის სიხშირეზე ზემოქმედების დროს, რადგან ასეთი ცვლილებები მინიმალურია. ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით ჩვენ შევძელით ამ სიგნალებს შორის სხვაობის პოვნა. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანის კუნთები რეაგირებენ სხვადასხვა ხმოვან სიგნალებზე და განსხვავებულად რეაგირებენ. პასუხი 880 ჰც-ზე წარმოუდგენლად მაღალი იყო. კუნთოვანი ქსოვილი გულის, სისხლძარღვების და საჭმლის მომნელებელი სისტემის მნიშვნელოვანი ნაწილია. კუნთოვანი სისტემა მთლიანობაში მოიცავს გლუვ, გულის და ჩონჩხის კუნთებს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ენერგიის მეტაბოლიზმში, მხედველობაში, ორგანოთა დაცვაში, იმუნიტეტში, ენდოკრინულ და რეპროდუქციულ ფუნქციაში, გულ-სისხლძარღვთა და რესპირატორულ ფუნქციებში, მობილურობაში, სტაბილურობაში, სხეულის ტემპერატურის რეგულირებაში და ჰომეოსტაზში. ადამიანის კუნთების ყველა ამ სასიცოცხლო როლის და, საბოლოო ჯამში, მათი რეაგირებისა და სხვადასხვა ხმოვანი სიგნალების მიმართ განსხვავებული რეაქციების გამო, ჩვენ მტკიცედ გვჯერა, რომ მეტი ყურადღება უნდა მიექცეს ხმოვანი სიგნალების გავლენას ადამიანის ჯანმრთელობაზე. references bass, a. h., & clark, c. w. (2003). the physical accoustic of underwater sound communication. retrieved from springer handbook of auditory research doi https://doi.org/10.1007/0-38722762-8_2 : https://link.springer.com/chapter/10.1007/0-387-22762-8_2 calamassi, d., & pomponi, g. p. (2019). music tuned to 440 hz versus 432 hz and the health effects: a double-blind cross-over pilot study. pubmed pmid: 31031095 doi: 10.1016/j.explore.2019.04.001. calamassi, d., vigni, m. l., fumagalli, c., gheri, f., pomponi , g. p., & bambi , s. (2022). listening to music tuned to 440 hz versus 432 hz to reduce anxiety and stress in emergency nurses during the covid-19 pandemic: a double-blind, randomized controlled pilot study. pmc pubmed central pmcid: pmc9534204 pmid: 35545982 doi: 10.23750/abm.v93is2.12915. chasin, m. (2014, july 22). the importance of 1.059 in music (and audiology). retrieved from hearingreview: https://hearingreview.com/practice-building/practicemanagement/continuing-education/importance-1-059-music-audiology choi, j., jung, i., & kang, c.-y. (2019). a brief review of sound energy harvesting. sciencedirect https://doi.org/10.1016/j.nanoen.2018.11.036. fink, d. j. (2017). what is a safe noise level for the public? pmc pubmed central pmcid: pmc5308171 pmid: 27925831 editorial am j public health. 2017 jan;107(1):44–45. doi: 10.2105/ajph.2016.303527. fishman, y. i., micheyl , c., & steinschneider , m. (2013). neural representation of harmonic complex tones in primary auditory cortex of the awake monkey. pmc pubmed central georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 584 pmc3685833 pmid: 23785145 j neurosci. 2013 jun 19;33(25):10312–10323. doi: 10.1523/jneurosci.0020-13.2013. franken, e. (2024, november 6). overtones and undertones in guitar sound. retrieved from chickenpicks: https://www.chickenpicks.com/overtones-and-undertones-in-guitarsound/?srsltid=afmbooqcbra2xh1mcfkrzopre5ahucryqowparmm2xwi4gfinlmkwh ge gribenski, f. (2023). tuning the world the rise of 440 hertz in music, science, and politics, 1859– 1955. the university of chicago press. katz, j. e., clavijo, r. i., rizk, p., & ramasamy, r. (2019). the basic physics of waves, soundwaves, and shockwaves for erectile dysfunction. pmc pubmed central doi: 10.1016/j.sxmr.2019.09.004. luengrungrus, k., thanawirattananit, p., & teeramatwanich , w. (2024). normative data of extended high frequency audiometry in normal hearing subjects with different aged groups. pubmed pmid: 39727612 pmcid: pmc11674001 doi: 10.3390/audiolres14060089. lutman , m. e. (2000). what is the risk of noise-induced hearing loss at 80, 85, 90 db(a) and above? pubmed pmid: 10912379 doi: 10.1093/occmed/50.4.274 . naz, s., & friedman, t. b. (2020). growth factor and receptor malfunctions associated with human genetic deafness. pubmed epub 2019 oct 23. pmid: 31506927 pmcid: pmc8232520 doi: 10.1111/cge.13641. piilonen, m. (2024). tuning the world: the rise of 440 hertz in music, science, and politics (1859– 1955). researchgate journal of music theory 68(1):194-199 doi:10.1215/0022290910974848. prell, c. l., spankovich, c., lobarinas, e., & griffiths, s. k. (2014). extended high frequency thresholds in college students: effects of recreational noise. pmc pubmed central doi: 10.3766/jaaa.24.8.9. raghu , m. (2018). a study to explore the effects of sound vibrations on consciousness. horizontal research publishing corporation doi: 10.13189/ijrh.2018.060302. reybrouck , m., podlipniak, p., & welch, d. (2019). music and noise: same or different? what our body tells us. pmc pubmed central doi: 10.3389/fpsyg.2019.01153. stackexchange. (2016, april 7). a (440 hz) and a (880 hz) are completely different sounds to me. does this mean i'm tone deaf? retrieved from music practice and theory: https://music.stackexchange.com/questions/43335/a-440-hz-and-a-880-hz-are-completelydifferent-sounds-to-me-does-this-mean georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 585 tucker, m. (2025, january 22). 880 hz for healing complete guide. retrieved from altered mind waves: https://alteredmindwaves.com/880-hz-complete-guide/ who. (2024, may 29). deafness and hearing loss: safe listening. retrieved from who.int/newsroom/questions-and-answers: https://www.who.int/news-room/questions-andanswers/item/deafness-and-hearing-loss-safe-listening world health organization. (2018). environmental noise guidelines for the european region executive summary. who regional office for europe un city, marmorvej 51 dk-2100 copenhagen ø, denmark: world health organization document number: who/euro:2018-3287-43046-60243 who-euro-2018-3287-43046-60243-eng . learning sound waves' effects on emg signals using artificial intelligence uzoma divinelove moses ozuomba1, zviad gurtskaia2 1md, msc, and phd (in view), georgian technical university, georgia. email: muozin3@gmail.com; 2md, phd, professor. georgian technical university. email: z.gurtskaia@gtu.ge abstract sound is an energy (raghu , 2018; choi, jung, & kang, 2019) or a vibration that can be propagated into human bodies as sound waves and these sound waves have either positive or negative effects on both physical and mental well-being of people (bass & clark, 2003; world health organization, 2018; reybrouck , podlipniak, & welch, 2019). these positive or negative sound wave effects can culminate into therapeutic or pathologic effects, hence our aim of creating an artificial intelligence-based model for detecting and predicting therapeutic sound frequencies and amplitudes based on individual health needs. our research aims to design an artificial intelligence-based (ai) model for detecting human muscle response to different sound frequencies and amplitudes. using artificial intelligence, we were able to find the difference between the emg signals recorded from the volunteers during different sound wave applications. this means that human muscle responds to different sound signals and reacts differently. keywords: sound waves, sound therapy, sound healing, sound frequency generator, frequency, amplitude, 432 hz, 440 hz, 880 hz, 1320 hz, 30 db, 60 db, 90 db, complex tone, harmonic overtones, octave, clevelab kit, machine learning, matlab. georgian scientists/ . 7 n 4(1), 2025 2 georgian scientists vol. 7 issue 4(1), 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04(1).02 acute infections in the intensive care unit: trends and challenges in the 21st century elene pachkoria1, ketevan machavariani2 1department of infectious diseases, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 2department of reanimatology, anesthesiology and toxicology, tbilisi state medical university,tbilisi, georgia. acute infections in the intensive care unit (icu) pose a critical threat to patient survival and healthcare systems globally. as we progress through the 21st century, the landscape of infectious diseases in the icu has evolved dramatically due to changing pathogen profiles, increased antimicrobial resistance (amr), and heightened patient complexity. this abstract provides an overview of key trends, emerging challenges, and essential strategies for addressing acute infections in critical care settings. one of the most concerning trends is the rise of multidrug-resistant (mdr) organisms, including carbapenem-resistant enterobacterales, methicillin-resistant staphylococcus aureus (mrsa), and acinetobacter baumannii. these pathogens complicate empirical treatment choices, increase morbidity and mortality, and place substantial financial strain on hospitals. additionally, icu patients often immunocompromised, mechanically ventilated, or catheterized are particularly vulnerable to healthcare-associated infections (hais), including ventilator-associated pneumonia (vap), central line-associated bloodstream infections (clabsis), and catheter-associated urinary tract infections (cautis). new infectious threats have emerged, driven by globalization, climate change, and evolving microbial ecology. diseases such as covid-19, avian influenza, and fungal pathogens like candida auris have infiltrated icus worldwide, revealing gaps in preparedness and infection control. critical care clinicians now face not only bacterial but increasingly viral, fungal, and polymicrobial infections, often underpinned by immune dysregulation and sepsis. the challenges of diagnosing and managing acute infections in the icu are compounded by delays in microbiologic identification, limitations in predictive biomarkers, and overlapping clinical presentations with non-infectious syndromes. precision medicine tools, including rapid molecular diagnostics and ai-driven infection prediction models, show promise in guiding timely interventions but require broader implementation and validation. strategies for improving outcomes encompass a multifaceted approach, integrating antimicrobial stewardship, enhanced infection prevention measures, and continuous surveillance. stewardship efforts must tailor empiric therapy to local epidemiology while prioritizing de-escalation based on culture results. meanwhile, interdisciplinary collaboration including infectious disease specialists, microbiologists, and critical care teams remains vital for comprehensive patient management. looking forward, the path to combating acute infections in the icu hinges on innovation, education, and policy support. prioritizing investments in antimicrobial research, expanding global health security frameworks, and strengthening icu capacity particularly in lowand middle-income countries will be essential. ultimately, a combination of technological advancements, clinical vigilance, and public health commitment will determine our ability to face the evolving challenges of infectious diseases in critical care. keywords: infection, icu, trends, challenges. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 317 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.30 ფერ-სინათლის ინსტალაციები არქიტექტურულ გარემოში ნინო ხაბეიშვილი1; მარიამ ხაბეიშვილი2 1არქიტექტურის დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ელ-ფოსტა: n.khabeishvili@gtu.ge; 2არქიტექტურის დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ელ-ფოსტა: m.khabeishvili@gtu.ge აბსტრაქტი სტატიაში განხილულია თანამედროვე ხელოვნების და შემოქმედების კონტექსტში ფერსინათლის ინსტალაცია, ერთგვარი კონცეპტუალური მოდელი არქიტექტურულ გარემოში. განსაზღვრულია მისი, როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რესურსის როლი ურბანული რეგენერაციის და განვითარების ასპექტში უნიკალური ხელოვნების ნიმუშის სახით. მიმოხილულია ხელოვნების და სხვა დარგთა შორის ურთიერთკავშირების ბალანსით განპირობებული ინტერაქტიული თუ იმმერსიული ფერ-სინათლის ინსტალაციების შექმნის მეთოდების თავისებურებები, მისი გარემოზე და ადამიანზე ზემოქმედების გარკვეული პრინციპები. გაკეთებულია სათანადო დასკვნები და დასახულია განვითარების სავარაუდო პერსექტივები. საკვანძო სიტყვები: ქალაქის დიზაინი, ინსტალაცია, ფერი, სინათლე, ვირტუალური სივრცე, არქიტექტურული გარემო. შესავალი პოსტკონცეპტუალურ ეპოქაში ხელოვნების განვითარების ზოგადი დინამიკა, რომელიც არ იძლევა წარმოჩენილი ექსპონატის რომელიმე ერთ იდეოლოგიურ ან ესთეტიკურ კონცეფციაზე დაყვანის საშუალებას, ინოვაციური საინჟინრო კონსტრუქციების, კაცობრიობის უტოპიური ფანტაზიების მომცველი მასშტაბური მხატვრული ინსტალაციების პრეზენტაციის სხვადასხვა ხერხებით ახდენს ობიექტების დემონსტრირებას მუზეუმების დარბაზებში, მათ მიმდებარე ტერიტორიებზე, ურბანული და ბუნებრივი ლანდშაფტის ღია სივრცეებში. თანამედროვე ხელოვნების და შემოქმედების კონტექსტში ფერ-სინათლის ინსტალაცია, როგორც გარკვეული სუბსტანცია, კონცეპტუალური მოდელი, გარემოში ქმნის არსთა ფართო არეალს, განსაკუთრებული მხატვრული დატვირთვების მქონე მოცულობით-სივრცით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 318 კომპოზიციებს, რომელთა ფარგლებში ურთიერთქმედებენ ვიზუალური ხელოვნებიდან აღებული განსხვავებული კონცეფციები. ძირითადი ნაწილი ევოლუციის თითოეულ ფაზაში, ფერი და სინათლე, როგორც ინსტალაციის შინაარსობრივი შემავსებლები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ არქიტექტურული გარემოს ფორმირებაში. ყოველ ეტაპზე აქტიურდებოდა ფერითი კონცეფციის პოლიქრომია ან მონოქრომია. xxi საუკუნეში განათების სფეროში უახლესმა ტექნოლოგიებმა გააფართოვეს პალიტრის დიაპაზონი და შედეგად, ინსტალაციები ფერ-სინათლის მრავალფეროვნების აღქმის ინტერაქტიულად რეგულირებადი რეჟიმების უნიკალური ტექნოლოგიების წყალობით, მარტივი ორგანზომილებიანი თუ სამგანზომილებიანი დეკორატიული ობიექტებიდან გარდაიქმნენ საკმაოდ რთულ, სივრცით კომპოზიციებად, რომლებიც ურბანულ გარემოში არა მარტო არსებულ არქიტექტურულ ობიექტებს ანიჭებენ უნიკალურ სადღესასწაულო დიზაინს, არამედ ახალი ვირტუალური სახეებით აყალიბებენ ქალაქის გარემოს დიზაინის განუმეორებელ ხასიათს [1]. საზოგადოდ, ქალაქის არქიტექტურული გარემო არ არის სტატიკური ობიექტი, ის ცვალებადი და მობილურია, რომლის კომფორტული, საინტერესო, უჩვეულო იერსახე მიიღწევა საზოგადოებრივი სივრცეების ესთეტიკური მნიშვნელობის ამაღლებით და მხატვრულად გამართლებული სისტემებით. ამ კონტექსტში ფერ-სინათლის ინსტალაციები სინათლის და ფერის ეფექტებით ვიზუალურად წარმოაჩენენ ცარიელ სივრცეს ერთგვარ მოცულობად, ცვლიან ობიექტების პარამეტრებს, ახდენენ სივრცის ტრანსფორმაციას და ამავდროულად მოძრაობის ილუზიას (სურ.1). ეს ზემოქმედება გარემოზე და ადამიანზე განისაზღვრება გარკვეული პრინციპებით, ინსტალაციის კორელაციით სხვადასხვა ტიპის გარემოსთან, ურბანულ და ბუნებრივ ლანდშაფტთან, საჰაერო და არქიტექტურულ სივრცეებთან, როგორც ექსტერიერის ისე ინტერიერის კონსტექტში [2]. ფერი და სინათლე, როგორც ინსტალაციის მნიშვნელოვანი შემავსებლები ამ რეალობაში იძენენ ახალ სემანტიკურ შეფერილობებს და ხშირად სიმრავლით, განმეორებადობით, სხვადასხვა ვიზუალური შერევებით, ოპტიკურ ილუზიებზე დაყრდნობით, რთული სივრცული კომპოზიციებით იკავებენ და ახლებურად წარმოაჩენენ არქიტექტურულ-სივრცით გარემოს. დღევანდელ რეალობაში ტექნოლოგიების ზრდამ და დიგიტალიზაციის პროცესების დაჩქარებულმა ტემპებმა გამოიწვიეს ძველი ინდუსტრიების ახლით ჩანაცვლება, მთელი რიგი ობიექტების უფუნქციობა, რამაც წარმოშვა მიტოვებული ტერიტორიები და ნაწილობრივ დანგრეული არქიტექტურული ობიექტები, მოხდა ქალაქის ქსოვილის ფრაგმენტაცია, შედეგად სოციალური პროცესებისა და მისი ვიზუალური იერსახის დეგრადაცია. ამ მოცემულობაში აქტუალური ამოცანაა თითოეული მიტოვებული ობიექტის სპეციფიკური მახასიათებლების შენარჩუნების გათვალისწინებით, რევიტალიზაცია, არქიტექტურის და დიზაინის აქტუალური მეთოდებით აღდგენა ან რეფუნქციონალიზაცია ახალი საზოგადოებრივი სივრცეების შექმნის ხარჯზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 319 სურ.1. ჯეიმს თარელი ინსტალაციები სერიიდან „ცის სივრცე“ („skyspace“) „within without“ 2010 წ. ავსტრალია; „skyspace lech“ 2018 წ. ავსტრია; „roden crater“ 1979 წ. აშშ. დიზაინ-პროექტის ფარგლებში შუქ-დიზაინი, როგორც აქტიური კომპონენტი განათების ფორმირების პრინციპების საფუძველზე, ობიექტის ეკოლოგიური, სოციალური და ესთეტიკური მახასიათებლებიდან გამომდინარე, სხვადასხვა ხერხით გარდაქმნის მიტოვებული ნაგებობის ან ლანდშაფტის სტრუქტურას ახალ არქიტექტურულ იდენტობად. ეს შეიძლება იყოს: დეკორატიული, ეკოლოგიური, კულტურულ-ისტორიული, სამუზეუმო, რეფუნქციონალიზაციის, ინსტალაციის, მხატვრულ-გამომსახველობითი ხერხი [3]. ურბანული რეგენერაციის და განვითარების ასპექტში შუქ-დიზაინი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რესურსია. ის პროექტები სადაც მიტოვებული ტერიტორიების რეაბილიტაცია და ურბანულ გარემოში ინტეგრირება ხდება ინსტალაციების სისტემებით, ემყარება ვიზუალურ ესთეტიკას, რომელსაც ობიექტი იძენს რთული სივრცული კომპოზიციების განთავსების წყალობით, სადაც სენსორული აღქმა მიიღწევა ფერის და სინათლის ჰარმონიული ურთიერთკავშირებით. ერთ ინსტალაციაში შეიძლება არსებობს სხვადასხვა ხერხის ინტეგრირების ვარიანტები, გამომსახველობა ეყრდნობოდეს ტრადიციულ დღის გამოსახულებას, ღამის გამოსახულებას ან სრულიად ინოვაციურ სურათს. ხშირად არქიტექტურის ძეგლები, რომელთა სტრუქტურები შეიცავენ წარსული ეპოქის მრავალ ნიშანს და სიმბოლოს ითავსებენ რთულ ინსტალაციებს, რომლთა კომპოზიციები ამყარებენ ისტორიული ობიექტების კონცეფციებს (სურ.2). ამ მხატვრულ პრაქტიკებში ხელოვნება, მეცნიერება და ტექნოლოგია განუყოფელია. თანამედროვე ცხოვრების ფართო კონტექსტში, ინსტალაციების სისტემები მოსაწყენ თუ მიტოვებულ ურბანულ გარემოში უნიკალური ხელოვნების ნიმუშების სახით, როგორც კატალიზატორები ტერიტორიის შემდგომი განვითარების და განახლების მიზნით, წარმოშობენ ახალ კულტურულ სივრცეებს და ტურისტულ მარშრუტებს, სრულიად ცვლიან ურბანიზმისადმი მიდგომებს და ქალაქის გარემოს დიზაინში გეგმავენ სივრცეების ათვისების ახალ შესაძლებლობებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 320 სურ.2. ტომას გრანსოერი და ტომისლავ ტოპიჩი ინსტალაცია „კაგკატიკას საიდუმლო“ („kagkatika's secret“) 2018 წ. საბერძნეთი არქიტექტურულ გარემოში ინტერაქტიულობა და იმმერსიულობა ახასიათებთ ამ სისტემებით შექმნილ რეალისტურ თუ ვირტუალურ სივრცეებს, რომელთა მიმზიდველობა არ შემოიფარგლება უზარმაზარი მოცულობების სენსორული აღქმით და ვიზუალური დაძაბულობით. ამ გარემოში ინსტალაციებსა და მაყურებელს შორის დინამიური ურთიერთქმედების და გამჭვირვალეობის შედეგად, საზოგადოების ქცევა ხელოვნების ნაწარმოების ნაწილია, ხოლო საჯარო სივრცე ემოციების გაცვლის და იდეების შეჯახების არეალი. ხელოვნება, როგორც სივრცესა და საგნობრივ გარემოში ჩაძირული მაყურებელის ცნობიერების აქტივობით შექმნილი მოქმედების ფიზიკური გამოცდილება, აერთიანებს მონაწილის ანალიზის და განცდის პროცესს მხატვრული ნაწარმოების არსთან და შინაარსთან (სურ. 3). სურ.3. „teamlab“ იმმერსიული ინსტალაციები „ავტონომიური აბსტრაქცია“ („autonomous abstraction“); „ქარის ფორმა“ („wind form“) 2025 წ. phenomena აბუ დაბი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 321 ვირტუალური სივრცის ეს ახალი ემოციური გამოცდილება აქრობს ხელოვნებასა და საზოგადოებას შორის დისტანციას და ფუნდამენტურად არღვევს ტრადიციული ხელოვნების სტატიკურ სტრუქტურას. ფორმის, შინაარსის და კონსტრუქციის სირთულიდან გამომდინარე ფერ-სინათლის ინსტალაციები, ხელოვნების გარდა ატარებენ სხვა დისციპლინების ანარეკლს. შექმნის პროცესში კომპრომისის და მხატვრული იდეის საფუძველზე მულტიდისციპლინური ექსპერტების და შემოქმედთა კონსულტაციების გზით მიიღწევა კონსენსუსსი, შედეგად ყალიბდება ხელოვნებას და სხვა დარგთა შორის ურთიერთკავშირის ბალანსი, რაც ვლინდება ინსტალაციების შექმნის მეთოდების თავისებურებებში და ხელოვნების განსხვავებულ ფორმაში [4]. ამ პროექტებში არქიტექტურული ობიექტები ასრულებენ სადემონსტრაციო სივრცის როლს სანახაობისთვის ან თავად არიან ჩართულნი მასში, როგორც ხელოვნების ნიმუშები. დასკვნა დღევანდელ რეალობაში ხელოვნების და ტექნოლოგიების ინტეგრაცია გახდა ურბანული არქიტექტურული გარემოს ტენდენცია. ფერ-სინათლის ინსტალაციები ინტერაქტიული თუ იმმერსიული რთული, პროგნოზირებადი პროცესებით ითავსებენ ხელოვნების და ტექნოლოგიების მთელ სპექტრს, ახდენენ რეალურ და ვირტუალურ სივრცეებს შორის საზღვრების გაფართოების შესაძლებლობების დემონსტრირებას და წარმოადგენენ სივრცის, დროის და ენერგიის ცნებების ახალ განსაზღვრებას. ეს არქიტექტურული თავისებებურებების მქონე ობიექტები, სხვადასხვა სფეროში სიახლეების და მათ შორის რთული ურთიერთკავშირების ფონზე, თანდათან გადავიდნენ მხატვრული ნაწარმოებების ახალ რანგში და სამართლიანად მოიაზრებიან თანამედროვე ხელოვნების ერთ-ერთ პერსექტიულ მიმართულებებად. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. лебединская а.р., геппель с.а. современные технологии создания световых пространственных инсталляций в городской среде // вестник московского информационно-технологического университета – московского архитектурностроительного института. 2024. №1. с. 7-12. https://doi:10.52470/2619046x_2024_1_7. 2. ковалёва н. а. цвет в эволюции инсталляции в архитектурно-пространственной среде. издательство „грамота“. 2021. том14. выпуск 8. с. 1711-1715. https://doi.org/10.30853/mns210274 3. орлова е. ю., курбанмурадова а.ч. современный опыт использования светодизайна при ревитализации заброшенных пространств // ноэма [архитектура. урбанистика. искусство]. 2021. №1 (6). с. 172-184. 4. yan, y., zhong, y., zhang, b., weng, z., niu, s., zeng, y., cheng, x., zhong, b. light environment evaluation of the architecturalized immersive new media public art installation from the audiences’ visual safety perspective. buildings. 2023. 13. 2122. https://doi.org/10.3390/buildings13082122 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 322 color-light installations in architectural environments nino khabeishvili1, mariam khabeishvili2 1doctor of architecture, professor, georgian technical university, e-mail: n.khabeishvili@gtu.ge; 2doctor of architecture, associate professor, georgian technical university, e-mail: m.khabeishvili@gtu.ge abstract the article discusses the color-light installation in the context of modern art and creativity, a kind of conceptual model in the architectural environment. its role as one of the important resources in the aspect of urban regeneration and development in the form of a unique work of art is determined. the peculiarities of the methods of creating interactive or immersive color-light installations, determined by the balance of interconnections between art and other fields, certain principles of its impact on the environment and people are reviewed. appropriate conclusions are made and probable development prospects are outlined. keywords: city design, installation, color, light, virtual space, architectural environment. fullpdf070412025.pdf soft tissue infections in intensive care lia goliadze1, shota goliadze2 1. the adult infectious pathology department, v. bochorishvili clinic, tbilisi, georgia 2. the first university clinic, tsmu, tbilisi, georgia skin and soft tissue infections (ssti) represent a broad clinical spectrum ranging from superficial cellulitis to life-threatening necrotizing soft tissue infections. in the intensive care unit (icu), they are both a common reason for admission and a frequent complication in patients with critical illness. timely diagnosis, rapid surgical source control, and targeted antimicrobial therapy are crucial for better outcomes. methicillin-resistant staphylococcus aureus -hemolytic streptococci, and polymicrobial flora remain leading pathogens. treatment of multidrug-resistant organisms complicates empiric treatment. early and aggressive debridement within 6 12 hours, broad-spectrum coverage guided by local resistance patterns, and continuous hemodynamic support remain the main principles of management. additional treatments including intravenous immunoglobulin for severe streptococcal toxic shock, hyperbaric oxygen therapy in experienced centers, and investigational immunomodulators such as reltecimod still have limited or uncertain evidence that are not part of current standard treatment, should be used selectively, meanwhile ssti must be addressed without surgical delay. this presentation reviews recent information on sstis in the icu, includes clinical case examples from icu practice and focuses on three key challenges: diagnosing these infections can be difficult, compounded by rapidly rising antibiotic resistance, timely, multidisciplinary patient care is vital to achieve better outcomes. keywords: ssti, necrotizing fasciitis, source control, antimicrobal resistance. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 499 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.48 the development of intelligent case management systems zurab bosikashvili1, lolita bejanishvili2 faculty of informatics and control system, georgian technical university,77, kostava str., 0175, tbilisi georgia (tbilisi), georgia 1z.bosikashvili@gtu.ge, orcid.org 0009-0001-8222-2875 2lolita.bejanihvili@gtu.ge, orcid.org 0000-0002-4692-0932 abstract at the modern stage of development, the processes of document circulation and case management are well studied, and many software systems are successfully used to manage these processes. on the other hand, we are in the technological era of artificial intelligence, which opens up new opportunities for the developing existing information systems. the paper analyzes the weaknesses of modern case management systems and proposes ways to solve them using artificial intelligence methods. while case management processes are shaped by legislation and regulations, ambiguities in their interpretations, their incompleteness, and the challenges of analyzing related documents make it difficult to establish rigid case management schemes regularly. to achieve business goals, it is essential to implement dynamic schemes instead. consequently, this paper presents the case management process using mixed models. some aspects of the process are described as fixed workflows, while others are represented as dynamic, configurable processes that utilize established subprocesses, which require planned resolution. current case management systems generate valuable knowledge and experience when handling real data, enabling the automation of select processes and decision-making. however, such functionality is often lacking in existing systems. to address this issue, the paper discusses the expansion of the case management system with a unified intellectual module engine, which includes a knowledge base, mechanisms for working with rules, facts, drawing conclusions, machine learning, planning, and decision-making. the paper presents a formal meta-model of a case management system, which is designed as a transformation of case components—objects and initial states—into a target state through the selection of sequences of case management operations. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 500 in this context, the state is defined as a set of object attributes and their corresponding values, represented as facts within a knowledge base. the operations are detailed in the knowledge base in the form of rules. when a new situation arises in the case management process, it becomes necessary to replan the process. the model formulates the task of selecting the optimal sequence of actions, and the author proposes an algorithm to address this challenge. the architecture of the intelligent case management system has been developed based on the presented formalism, and its core components have been implemented. the system includes several key architectural components: 1. case lifecycle management module: this module handles the creation, updating, and closure of cases. 2. hybrid intelligent module: responsible for managing the knowledge base, this module incorporates machine learning, dynamic planning, and decision-making processes. 3. validation module: this component ensures data consistency and accuracy through a combination of static, dynamic, and ai-enhanced validation rules. 4. configuration module: this module manages the system's operational functions. the system developed based on this architecture has been implemented in both government and private sector organizations across various fields. key words: case management, workflow, case handling, artificial intelligence, inference, rule, planning 1 introduction there are various fundamental problems when designing case management systems, which restrict flexibility of the system and prevents its further development. these problems get much more complex, when using workflow principles in the design of case management systems. here are some of them:  in any information system, including case management systems, object structure that is used inside the system can be very complex. these complexity implies multi-attribute and multidimension objects. moreover, set of attributes can be defined dynamically and in particular cases, some of them should be validated & some of them not, while in other cases, all of them or none of them should be validated and so on.  due to data structure complexity, there is a validation problem. in addition to “hard”, predefined validation, when validation terms are predefined, more and more often we need handle situations, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 501 when attribute validation logic is depended not only on it’s value & validation rule, but also on other attribute values and validation results. as a result, it’s  impossible to define and “hardcode” all validation rules and we need ability, to have so called “dynamic validation” when validation process combines several rules and several attributes and their validation results.  biggest problem of workflow-based case management systems is the limits that workflow puts on the system. workflow predefines not only all available states in which particular case can be, but also limits ways, by which case can move from one state to other. because of this limitation, very often its almost impossible to handle non-standard situations. figure 1. case management system class diagram  next problem that we have in workflow-based systems, is dependency on rules. different values of same attributes of same object as an input, can produce different results on output of the rule. to say differently, not only the rules, but also objects attribute values itself, can give information what is next target state of object and more over, what are the ways of reaching that state. but standard principles of workflow systems, does not give us ability, to use data in combination with predefined rules to get next states and ways of reaching that states.  when changing states of objects or creating new ones, sometimes there is need to generate some new, linked objects (e.g.: changing case state from a to b implies generation of notifications and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 502 some document liabilities). the difficulty is that to achieve this goal, system has to analyze current object with it’s attributes and state and make a decision what new linked objects should be generated.  in working systems, as real data is processed, some knowledge and experience is generated. this newly generated knowledge gives us ability, to automate some processes and decision making. in current systems we can hardly find such functionality. very often, we need to auto-combine configuration or validation rules to get a new one, which will be discussed as regular rule an which will be used by system automatically. also, there is need to use several rules and using transit dependency between them get new state or decision 2 the meta model of intellectual case management systems to understand case management system conceptual model, let’s describe so called “meta-model” [6]. in this model, we can see main objects of the system. all of the objects have necessary properties and further expansion is done via attribute universal model which gives us an ability, to expand any object with any combination and type of attributes. for illustration purposes, diagram shoes very simplified and minimal version of real base object model of the system (fig.1). system configuration defines casetype object. using it, one can describe any desired type of the case configuration and also all available operations (casetypeactions) that are supported by case type. during actual case management process, case object is created for real life case which is depended on casetype. case object contains all information about actual case, all current and past operations that where executed on the case (caseactions), actors who are involved in case (actors), and attributes that are used in current case (attributes). caseaction represents particular operation information and data that is/was executed on the case. it consists base data, approval data (approvals), decision data (decision) and object attributes (attributes). actor object describes concrete actor, who is taking part in case and consists of the info of the actor. like other objects, it’s also extended using object attribute technology (attributes). but most of all, we are interested in validation and configuration objects: validationobject & configurationframe. validation object represents a collection of flat structured objects, where all case related information is projected. each member of this collection contains information about attribute, name, type, value also it contains validation result and description properties which are filled during validation process and contains succeeds or failure detailed description. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 503 configuration is done using configurationframe object. this is universal object, which is filled using case current information and provides all necessary info during every operation. it contains available operation information, for case current state, also all the objects that are requested to be generated before or after operation is executed. this functionality is provided using “slot” mechanism which means that configurationframe represents typed collection of slots and each slot is defined beforehand and return necessary objects when needed. configurationframe and validationobject are those “middleware” objects that connect intellectual module and case management system with each other. 1.1.1. 2.1 the intellectualization of case management systems effective solution of all problems, mentioned above, is integration of intellectual engine into the case management systems. using intellectual engine does not mean radically changing of existing case management processes or excluding workflow principles. in opposite, using intellectual engine gives us ability to use more effectively existing case management & workflow processes and solve problems that exist in most of modern solutions. using intellectual engine, makes case management systems much more flexible & configurable. on the one hand, system still suggests users with recommended actions and decisions, on the other hand, we are totally removing “hardcoded” configuration problems and now, system can effectively analyse not only the preconfigured rules, but also existing data and make decisions depending on all this information. also it handles non-standard situations more flexible. object structures, states and available ways of going from one state to another are not “tied” to roles any more. with accumulation of actual data, each end every case can be treated individually, without reconfiguring system or adding “hardcoded” rules. 3 a formal model of case handling in this section, we will specify the dynamics using a formal model. first, we introduce a formal model describing a case definition. in this model, we abstract from certain entities (e.g., forms) and focus on activities and data objects. based on this formal model, we describe the execution model for case handling in terms of state-transition diagrams and eca-rules. finally, we discuss the relation between the formal model and the entities excluded from the formal model, e.g., forms and actors. definition 1. case definition is a tuple cd = <a, p, o, q, u, s, f> (1) where a is a set of activities definitions, p ⊆ a × a is a precedence relation and is acyclic, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 504 o is a set of data object definitions, q is a set of characteristics (attributes), u is a set of attributes values(domain), s is a set of data objects states s = ,where si is set of oi o data object states. f is set of functions {fi | fi: a(s)}, which map each activity onto (s),( (x)denotes the set of all subsets of x). the mappings between this sets is depicted in fig.2. figure 2. case data sets transformation diagram. : a(o), maps each activity to set of joined data objects before start of the activity. +,-, specifies a set added and deleted data objects after activity. : o(q) maps each data object to set of its features(attributes). m, o – is a functions, that defines mandatory and optionally attributes and holds next condition: ∀a ∈ a and ∀o∈ o1= (a), exists  and q such o1 ⊆-1(q). : q(u) is a function mapping each data object onto its domain. definition 2. ∀a ∈ a and ∀o∈ oa= (a), sa= ∈ a is a state built by values of joined a data objects. it’s clearly, that case state s = . while activities are an important artefact in case handling, the case is mainly controlled on the basis of states of data objects, associated with the particular case. it is important to stress that not only the life-cycle of activities can be described by states and state transitions, but also data objects. to see this, consider the state transitions that data objects may take as shown in figure 3. on the creation of a data object, it adopts the undefined state. data objects can be defined, either by users filling in forms which represent these data, or they can be defined automatically, for example, by running queries against a database and transferring the result values to the data objects. activities for which data objects are mandatory can be redone (cf. the redo role), which results in a state transition of data objects to the unconfirmed state. by confirming the values, data objects re-enter the defined state. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 505 figure 3: states of data objects. definition 3. denote by os special data object and call it by state data object with attribute domain uos={undefined, defined, unsigned, unconfirmed, confirmed level 1, …, confirmed level n}. then : a(o ∪os) and : q(u ∪ uos). it is useful to define terms describing the relative order of activities within the context of a given case definition. given a case definition cd, for each activity a ∈ a  apreceding(a) = {a'∈ a | (a_, a) ∈ p+}, and  asubsequent(a) = {a' ∈ a | (a, a') ∈ p+}. where p+ = ui>0 pi is the non-reflexive transitive closure of p. case handling systems make use of case definitions to guide users in handling cases. in order to do that, the system has to make sure that a given activity is flagged ready for execution if and only if the preconditions of that activity are met. to be able to specify ifan activity should be executed or bypassed, we use the following auxiliary function. a function fprec : a(s) defines a the set of precondition states, fpost : a(s) defines a the set of postcondition states. functions fprec and fpost only focus on the data state s ∈ s. clearly, the data state is not sufficient to determine the dynamics, also the activity state a ∈ a, the causal relations specified by p, and the state-transition diagrams shown in figures 4. to specify the semantics of case handling we augment the state transitions with rules specified using an event condition and proposed in the paper[1-2]. each state transition is described by a rule of the following form: if condition, then action. write these rules by the presented formalism proposed in the [2]. (5) where a1,a2,..,anelementary or compound terms or even logical expressions. ris a relation (is a, member of, part of, etc.), according to which are performed proofs and it may be satisfy the reflexive, transitive or commutative conditions, that is fixed in the dictionary. d-is a domain, c-is a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 506 category of the conclusion which belongs to d. α1, α2,.., αm – are terms which express the values of the attributes and relation of the category c. for the municipality management system, social services is defined by rules, some of them have the form:  if the statemnt ends or the time has expired and the operation of this operation has been completed with positive decision, then begin the operation of a case study. r1: decision(@previousactivity(),”positive”) & (state(:y,”completed”)  state(:y,”ready”) case{case(:x), statementactivity(:y), studyactivity (:z),state(:z,”ready”)  it's possible, that user can carry out second level confirmation, if the first level confirmation is completed and the user has an according role and there is a visa on the document. r2: role(:x,”conformer”)&conformed(:y,”level1”) &visa(:y,”yes”) case{ person(:x),document(:y), conformed(:y,”level2”)}  an user is participant in the council meeting, if hi is council chairman, hi is or he is a council member, or he is a invited guests. r3: role(:x,” council chairman”)  role(:x,” council member”)  role(:x,” invited guests”) councilorgan { :y, user (:x), participant(:x,:y,”yes”)} 3.1 planning problem in many cases, the case management process can be presented via mixed models. part of the process can be described by the fixed workflow and other part can be presented by the case handling model (fig.4). in second model, often we have a situation, when we must find the path of activities from some initial state to the goal state (fig.5). this is a classical plannin problem of the artificial intelligence [5]. let consider the formal model. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 507 fugure 4. case management mixed model. definition 1. planning subproblem of case handling is a tuple cp = <s0, sp, fp, g > (2) where s0∈s is a initial state, sp  s is a subset of a set of case data object states, fp  a is a subset of a set activities, g  s is a goal subset of a set of case data object states. a planning problem is determined as finding the optimal sequence f1,.., fn-1, that fnfn-1..f1(s0) ∈ g. figure 5. data state graph. for a planning problem solution exists many methods[6,8]. the choice of specific methods is out of scope of this paper. we have developed the heuristic search algorithms in the factor state space [4]. 4 the realization of the intellectual case management system the realization of an intellectual case management system (icms) requires a structured approach that ensures flexibility, dynamic decision-making, and adaptability to various business scenarios. this section outlines the key steps and architectural considerations essential for developing such a system, incorporating modern ai advancements. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 508 4.1 system architecture and core components the icms is designed as an extension of traditional case management systems by integrating an intellectual module that utilizes rule-based reasoning, heuristic planning, and modern ai techniques such as machine learning (ml) and natural language processing (nlp) [1]. the core architectural components include:  case management core (cmc): manages the fundamental case lifecycle, including creation, updates, and closure.  intellectual module (im): contains the rules engine, planning algorithm components, and ai models responsible for dynamic decision-making and adaptive process flow.  validation layer: ensures data consistency and accuracy through both static, dynamic, and aienhanced validation rules.  configuration layer: uses configurationframe objects to determine the necessary operations and data transformations based on current case states. figure 6. intellectual case management system georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 509 4.2 integration of the intellectual module the im operates in conjunction with the cmc and leverages accumulated knowledge for intelligent decision-making. key aspects of integration include:  rules engine: utilizes predefined, dynamically generated, and ai-optimized rules to validate inputs, determine process flows, and make decisions based on case data attributes.  heuristic planner: engages in solving planning subproblems, particularly in cases involving dynamic paths from initial to goal states. the planner leverages heuristic algorithms and aidriven optimization techniques.  ai models: incorporates ml algorithms to analyze historical case data, predict outcomes, and suggest optimal workflows. nlp capabilities allow the system to understand and process unstructured text data for enhanced decision-making.  middleware interfaces: configurationframe and validationobject act as mediators between the im and cmc, facilitating seamless communication and data exchange. 4.3 realization of dynamic validation dynamic validation is achieved by:  allowing attributes to be validated based on interdependent values, results, and ai-driven insights.  using the im to dynamically construct and adjust validation logic as cases evolve, leveraging ml to learn from previous validation outcomes.  recording validation outcomes within the validationobject to maintain traceability and enable continuous learning. 4.4 planning and decision-making implementation the planning component addresses the need for dynamic activity sequencing. the implementation involves:  defining initial and goal states, along with a subset of activities and transitions.  applying heuristic and ai-enhanced algorithms to navigate the state space and determine optimal activity sequences.  using historical data and reinforcement learning techniques to refine planning algorithms, ensuring efficiency and relevance over time.  incorporating ai-based recommendation systems to suggest next steps based on case context and historical patterns. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 510 4.5 handling non-standard situations the icms excels in addressing non-standard scenarios by:  utilizing the ai-enhanced rules engine to identify exceptions, learn from novel situations, and recommend adaptive solutions.  allowing the planner to explore alternate paths using ai-driven predictive models when traditional workflows are insufficient.  facilitating continuous learning where the system adapts based on newly acquired data and outcomes, using unsupervised learning to detect emerging patterns. 4.6 implementation considerations key considerations for successful realization include:  ensuring modularity for ease of maintenance, scalability, and integration of evolving ai models.  prioritizing user-centric design to ensure intuitive interaction with adaptive processes, incorporating ai-powered assistance for better user experience.  incorporating robust security measures to safeguard sensitive case data, with ai models to detect and respond to potential security threats.  establishing feedback loops and continuous training pipelines for ai models to improve the accuracy and effectiveness of rules and planning strategies over time. by leveraging modern ai achievements, the realization of an intellectual case management system becomes feasible, offering enhanced flexibility, efficiency, and adaptability to complex, dynamic business environments. this approach ensures the system remains future-proof and capable of handling evolving challenges. 5 conclusion in the beginning we defined main problems, wich can be faced when developing and using case management systems with standard schemes. also we raised problems which are found when implementing case management over workflow. most natural and flexible way to solve this problems is adding new component, intellectual module in the existing system architecture. after that, all nontrivial business logic, validation, object generation and process flow control will be orchestra via this module. this approach not abandons existing scheme, rather extends it, adds more flexibility and configurability, removes existing problems and handles non-standard situations more naturally. as a result, system users are concentrated on their main tasks rather than avoidance of limitations that are set by existing solutions. systems that are built on described architecture are successfully implemented georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 511 in several government and private sector companies and successfully what reinforces our belief that future development of case management systems is laying on intellectual modules. references: [1] bosikashvili z., kvartskhava g., [2024],using hybrid models of ai for identification of trees by uav images of forests: i. machine-learning component of the models, wseas transactions on signal processing, 20, 39-53, https://doi.org/10.37394/232014.2024.20.5 [2] bosikashvili z., [2014], extansion of the architecture of software systems with artificial intelligence elements, modern computer applications in science and education, editor constantin buzatu,75-84, isbn:978-960-474-363-6 [3] wang, p. [2013] “non-axiomatic logic a model of intelligent reasoning,” copyright © 2013 by world scientific publishing co. pte. ltd,2013 [4] bosikashvili z., [2010], the blocking meta-heuristics for combinatorial problems solving, the acm digital library, world scientific and engineering academy and society (wseas) stevens point, wisconsin, usa. [5] russell, s. and norvig, p. [2010] artificial intelligence: a modern approach, 3rdedn. (prentice hall, upper saddle river, new jersey). [6] steven m. lavalle. [2006]. planning algorithms. published by cambridge university press [7] wil m.p, pallas athena, [2002] case handling: a new paradigm for business process support, http://wwwis.win.tue.nl/~wvdaalst/publications/p252.pdf [8] nilsson, n. j. [1991] “logic and artificial intelligence,” artificial intelligence 47, 31–56. საქმეთა მართვის ინტელექტუალური სისტემების აგების შესახებ ზურაბ ბოსიკაშვილი, ლოლიტა ბეჟანიშვილი რეზიუმე განვითარების თანამედროვე ეტპზე, დოკუმენტბრუნვის და საქმეთა წარმოების პროცესები კარგად არის შესწავლილი და არსებობს მრავალი პროგრამული სისტემა, რომლებიც წარმატებით გამოიყენება ამ პროცესების სამართავად. მეორეს მხრივ ჩვენ ვიმყოფებით ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიურ ეპოქაში, რომელიც ახალ შესაძლებლობებს აჩენს, არსებული ინფორმაციულის სისტემების განსავითარებლად. ნაშრომში გააანალიზებულია თანამედროვე საქმეთა წარმოების სისტემების სუსტი მხარეები და შემოთავაზებულია მათი გადაწყვეტის გზები ხელოვნური ინტელექტის მეთოდების გამოყენებით. თუმცა საქმეთა წარმოების პროცესებს კანონმდებლობა და რეგულაციები განსაზრვრავენ, მაგრამ მათი არაცალსახა ინტერპრეტაციების, არასრულობის და პროცესში შემოტანილი დოკუმენტების კონტენტის ანალიზის სირთული გამო შეუძლებელია ყოველთვია საქმეთა მართვის ხისტი სქემების შექმნა. აუცილებელია დინამიური სქემების შემოტანა ბიზნეს მიზნის მისაღწევად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 512 აქედან გამოდინარე, ნაშრომში საქმეთა მართვის პროცესი წარმოდგინდება შერეული მოდელების სახით. პროცესის ნაწილი აღიწერება ფიქსირებული სამუშაო პროცესის სახით, ხოლო ნაწილი დინმიური აწყობადი პროცესების სახით ფიქსირებული ქვეპროცესების გამოყენებით, რომელთა გადაწყვეტაც უნდა დაიგეგმოს. არსებულ საქმეთა წარმოების სისტემებში რეალური მონაცემების დამუშავებისას წარმოიქმნება გარკვეული ცოდნა და გამოცდილება, რაც გვაძლევს შესაძლებლობას, განხორციელდეს ზოგიერთი პროცესის და გადაწყვეტილების მიღების ავტომატიზაცია. ამჟამინდელ სისტემებში ჩვენ ძნელად ვიპოვით ასეთ ფუნქციონირებას. ამ პრობლემის გადასაწყვეტად ნაშრომში განიხილება საქმეთა წარმოების სისტემის გაფართოება უნიფიცირებული ინტელექტუალური მოდულით-ძრავით, რომელიც მოიცავს ცოდნის ბაზას, წესებთან, ფაქტებთან მუშაობის, დასკვნების კეთების, მანქანური სწავლების, დაგეგმვის და გადაწყვეტილებების მიღების მექნიზმებს. ნაშრომში შემუშავებულია განვითარებული საქმეთა წარმოების სისტემის ფორმალური მეტა მოდელი, რომელიც წარმოდგინდება როგორც საქმის კომპონენტების-ობიექტების, საწყისი მდგომარეობათა გარდაქმნა მიზნობრივ მდგომარეობაში, საქმის წარმოების ოპერაციების მიმდევრობათა შერჩევით. მდგომარეობა განიხილება, როგორც ობიექტების ატრიბუტების და მათი მნიშვნელობების ერთობლიობა, რომელიც აღიწერება ცოდნის ბაზის ფაქტების სახით, ხოლო ოპერაციები აღიწერება ცოდნის ბაზაში წესების სახით. საქმის წარმოების პროცესში ახალი სიტუაციის გაჩენის შემთხვევაში საჭიროა პროცესის გადაგეგმვა, რისთვისაც მოდელის ფარგლებში ფორმულირდება ოპტიმალური ქმედებათა მიმდევრობის შერჩევის ამოცანა და შემოთავაზებულია მისი გადაწყვეტა ავტორის მიერ შემუშებული ალგორითმით. კონფიგურაციის ან ვალიდაციის წესების ავტომატურად გამოსაყენებლად ნაშრომში შემოთავაზებულია მანქანური სწავლების კლასიფიკაციის მოდელების გამოყენება ღრმა ნეირონული ქსელების საფუძველზე. წარმოდგენილი ფორმალიზის ბაზზე შემუშავდა საქმეთა მართვის ინტელექტუალური სისტემის არქიტექტურა და განხხორციელდა მისი ბირთვის რეალიზაცია. ძრავი მოიცავს შემდეგ ძირითად არქიტექტორულ კომპონენტებს, როგორიცაა საქმის სასიცოცხლო ციკლის მართვის მოდული (საქმის შექმნა, განახლება და დახურვა), ჰიბრიდული ინტელექტუალური მოდული, რომელიც პასუხისმგებელია ცოდნის ბაზის მართვზე, მანქანურ სწავლებაზე, დინამიური დაგეგმვის და გადაწყვეტილებების მიღების პროცესებზე, ვალიდაციის მოდული უზრუნველყოფს მონაცემთა თანმიმდევრულობას და სიზუსტეს როგორც სტატიკური, ასევე დინამიური და ai-ით გაძლიერებული ვალიდაციის წესების მეშვეობით და კონფიგურაციის მოდული უზრუნვეყოფს სისტემის ოპერაციათა მართვას. აღწერილ არქიტექტურაზე აგებული მოდული არის დანერგილი განსხვავებულ სფეროებში მომუშავე სამთავრობო და კერძო სექტორის კომპანიებში. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 306 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.29 პოსტკოვიდური გუნებ-განწყობის ცვლილების რისკ-ფაქტორები: ჯვარედინი კვლევა კავკასიელთა პოპულაციის კოჰორტაში გუჩა კობაიძე1, თამარ საყვარელიძე2, შოთა კეპულაძე3, მარინა ჯანელიძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; ექიმი-ნევროლოგი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; ექიმი-ნევროლოგი; 3ექიმი პათანატომი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი; 4ექიმი ნევროლოგი, პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის კლინიკური ნევროლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; აბსტრაქტი პოსტ-covid-19 სინდრომი დაკავშირებულია სხვადასხვა სახის მუდმივ ფსიქოლოგიურ სიმპტომებთან. ეს კვლევა covid-19-სგან გამოჯანმრთელებულ პირებში აფასებს გუნებგანწყობის ცვლილების სიმძიმეს და მასთან დაკავშირებულ დემოგრაფიულ და კლინიკურ რისკ-ფაქტორებს. ჩვენი კვლევის ფარგლებში ჩატარდა ჯვარედინი ტიპის კვლევა კავკასიის რეგიონის მაცხოვრებელ 200 ადამიანზე, covid-19-ის გადატანიდან 3-დან 24 თვემდე პერიოდში. გუნებგანწყობის ცვლილებები შეფასდა phq-9-ისა და beck depression inventory-ის (bdi) გამოყენებით. ძირითადი ცვლადები მოიცავდა ასაკს, სქესს, ზოგად ფიზიკურ ჯანმრთელობას, ანამნეზში ჰოსპიტალიზაციის არსებობას, კარანტინის ისტორიას, ვაქცინაციის სტატუსს და სხვადასხვა სეროლოგიური ბიომარკერების დონეს (crp, il-6). აღწერითი სტატისტიკური ანალიზის ტენდენციები მიუთითებს ტესტებით მიღებულ მომატებულ ქულებს ქალთა საკვლევ კოჰორტაში, საშუალო ასაკის მონაწილეებში და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირებში. თუმცა, სტატისტიკურად სარწმუნო მნიშვნელობა არ იქნა მიღწეული (phq-9: p > 0.5; bdi: p > 0.2). phq-9 და bdi ქულები დადებით კორელაციაშია, რაც ადასტურებს თანმიმდევრულ გუნებ-განყობის დაქვეითების სიმპტომატოლოგიას. დამატებითი ცვლადები, როგორიცაა covid-19-ის შემდგომი პერიოდი, ეკონომიკური გავლენა და ძილის რეჟიმი, შემდგომი კვლევის პროცესშია. კვლევის შედეგად გამოვლენილი ტენდენციები მიუთითებს, რომ კონკრეტული დემოგრაფიული ჯგუფები შესაძლოა, უფრო მგრძნობიარენი იყვნენ covid 19-ის შემდგომ გამოვლენილი გუნებ-განწყობის ცვლილების მიმართ. ეს დასკვნები ხაზს უსვამს ფსიქიკური ჯანმრთელობის მიზნობრივი მონიტორინგისა და სამომავლო გრძივი ანალიზის საჭიროებას, რათა დადასტურდეს ამ ტენდენციების არსებობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 307 საკვანძო სიტყვები: covid-19-ის შემდგომი პერიოდი, გუნებ-განწყობის ცვლილებები, phq9, bdi, რისკ-ფაქტორები, ანთებითი ბიომარკერები შესავალი: ახალი კორონავირუსის sars-cov-2-ით გამოწვეულმა covid-19 პანდემიამ არა მხოლოდ უპრეცედენტო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კრიზისი გამოიწვია, არამედ გლობალური ფსიქიკური ჯანმრთელობის საგანგებო მდგომარეობის მიზეზიც გახდა[1]. covid-19-ის მწვავე ფაზიდან ფიზიკური გამოჯანმრთელების შემდეგ, ინდივიდების მნიშვნელოვანი ნაწილში ფიქსირდება სიმპტომების გახანგრძლივება, რომლებიც სცილდება რესპირატორულ გართულებებს[2]. ლიტერატურის მზარდი რაოდენობა აღწერს იმას, რასაც ახლა „პოსტ-მწვავე covid-19 სინდრომს“ ან „გახანგრძლივებულ covid-ს“ უწოდებენ, რომელიც მოიცავს ფიზიკური, კოგნიტური და ფსიქოლოგიური შედეგების ფართო სპექტრს, რომლებიც ვირუსის გადატანის შემდეგ კვირებიდან თვეებამდე გრძელდება[3]. ფსიქოლოგიურ გამოვლინებებს შორის, გუნებ-განწყობის ცვლილებები ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ და შემაშფოთებელ გრძელვადიან შედეგად იქცა[4]. ბოლოდროინდელი შეფასებებით, covid-19-ისგან გამოჯანმრთელებული პირების ერთ მესამედს შეიძლება აღენიშნებოდეს კლინიკური გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომები[2], [5]. ეს ფენომენი შეიძლება მრავალფაქტორიანი წარმოშობის იყოს, რაც მოიცავს ვირუსულ ნეიროინვაზიას, იმუნურ დისრეგულაციას, სისტემურ ანთებას და ფსიქოსოციალურ სტრესორებს, მათ შორის იზოლაციას, ფინანსურ სირთულეებსა და გლოვის არსებობას[6]. covid-19-სა და გუნებ-განწყობის ცვლილებას შორის კავშირი დასტურდება ნეიროიმუნოლოგიური კვლევებით, სადაც ვარაუდობენ, რომ პროანთებითი ციტოკინები, როგორიცაა ინტერლეიკინ-6 (il-6) და c-რეაქტიული ცილა (crp), შეიძლება ხელს უწყობდნენ ნეიროქიმიური სიგნალიზაციისა და ტვინის ფუნქციის შეცვლას [7]. ეს ცვლილებები შეიძლება იყოს ინფექციის შემდგომ პერიოდში დაფიქსირებული განწყობის დარღვევების საფუძველი[8]. გარდა ამისა, covid-ის გადატანის შემდგომ, პაციენტებში გუნებ-განწყობის ცვლილება ხშირად თანაარსებობს დაღლილობასთან, უძილობასთან, კოგნიტური უნარების დაქვეითებასთან და შფოთვასთან, რაც ართულებს დიაგნოზსა და კლინიკურ მართვას[9]. covid-ის შემდგომ განვითარებული გუნებ-განწყობის ცვლილების შესახებ არსებული კვლევები ხშირად მნიშვნელოვნად განსხვავდება დიზაინის, პოპულაციისა და მეთოდოლოგიის მიხედვით[10]. არ არსებობს კონსენსუსი იმის შესახებ, თუ რომელი ჯგუფები არიან ყველაზე მაღალი რისკის ქვეშ და როგორ უნდა განისაზღვროს გუნებგანწყობის ცვლილებების რაოდენობრივი მაჩვენებელი სხვადასხვა ჯანდაცვის დაწესებულებაში[11]. არსებული ლიტერატურის უმეტესობა ფოკუსირებულია საავადმყოფოზე დაფუძნებულ კოჰორტებზე ან ვერ ახერხებს ანალიზში უფრო ფართო სოციოდემოგრაფიული მონაცემების ინტეგრირებას[12]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 308 ჩვენი კვლევა ცდილობს ამ ხარვეზის შევსებას გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომატოლოგიის შესწავლით ორი ვალიდირებული სკრინინგის ინსტრუმენტის გამოყენებით: პაციენტის ჯანმრთელობის კითხვარი-9 (phq-9), მოკლე საზომი, რომელიც ხშირად გამოიყენება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დაწესებულებებში, და ბეკის დეპრესიის ინვენტარი (bdi), უფრო ყოვლისმომცველი ინსტრუმენტი, რომელიც ხშირად გამოიყენება კლინიკურ კონტექსტში. ორივე სკალის ერთდროულად გამოყენებით, ჩვენი მიზანია გუნებგანწყობის ცვლილების მრავალგანზომილებიანი შეფასების მიღწევა[13]. ჩვენი კვლევა კონკრეტულად ფოკუსირებულია კავკასიის რეგიონის მაცხოვრებელ 200 პირის კოჰორტაზე, რომლებიც გამოჯანმრთელდნენ covid-19-სგან. ეს პოპულაცია შეირჩა საერთო კულტურული, სოციალური და ჯანდაცვის სისტემის მახასიათებლების გამო, რაც ბიოლოგიური რისკ-ფაქტორების უფრო კონტროლირებადი ანალიზის საშუალებას იძლევა. გუნებ-განწყობის ცვლილების შედეგებზე მათი გავლენის დასადგენად, შეტანილია ისეთი ცვლადები, როგორიცაა ასაკი, სქესი, განათლების დონე, პროფესია, ოჯახური მდგომარეობა, ოჯახის შემადგენლობა, გეოგრაფიული მდებარეობა, ფიზიკური ჯანმრთელობა, სხეულის მასის ინდექსი, ვაქცინაციის სტატუსი და გამოჯანმრთელებიდან გასული დრო. გარდა ამისა, გამოკვლეულია ანთებითი ბიომარკერები, როგორიცაა c-რეაქტიული ცილა (crp) და il-6, დეპრესიულ აშლილობებთან მათი დადგენილი კავშირის გამო[14]. ასევე გათვალისწინებულია covid-თან დაკავშირებული გამოცდილება, როგორიცაა კარანტინი ან იზოლაცია, ჰოსპიტალიზაცია, ინფექციის სიმძიმე, მკურნალობის ისტორია, ვაქცინაცია, რეინფექცია და გვერდითი მოვლენები. უფრო ჰოლისტიკური ხედვის შესაქმნელად ასევე აღიწერა ფსიქოსოციალური ფაქტორები, როგორიცაა ეკონომიკური ზეგავლენა, ემოციური ტრიგერები, ძილის რეჟიმის ცვლილება, ფიზიკური აქტივობის ცვლილებები, ეკრანთან გატარებული დრო და სხვადასხვა ნივთიერების მოხმარება. ამ კვლევის მთავარი მიზანია covid-19-ის შემდგომ პირებში გუნებ-განწყობის ცვლილების გავრცელებისა და სიმძიმის შეფასება სტანდარტიზებული საზომების გამოყენებით. მეორადი მიზანია სოციოდემოგრაფიული და კლინიკური ცვლადების იდენტიფიცირება, რომლებიც შეიძლება დაკავშირებული იყოს დეპრესიის მაღალ ქულებთან, რითაც ხელს შეუწყობს მაღალი რისკის მქონე პირების ადრეულ იდენტიფიცირებას და ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერას. კვლევის ამ პირველ ფაზაში ჩვენ ყურადღებას ვამახვილებთ გუნებ-განწყობის ცვლილებებზე, ხოლო სხვა საკითხებზე, როგორიცაა კოგნიტური უნარების დაქვეითება და შფოთვა, შემდგომი ანალიზისთვის ვტოვებთ. ბიოლოგიური, სოციალური და ქცევითი ფაქტორების ინტეგრირებით, ეს კვლევა ცდილობს, წვლილი შეიტანოს covid-19-ის შემდგომი ფსიქიკური ჯანმრთელობის კვლევის მზარდ სფეროში, უზრუნველყოს მონაცემები, რომლებიც შესაძლოა სასარგებლო იყოს კლინიკური სახელმძღვანელოს პრინციპებისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინტერვენციების შემუშავებისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 309 მასალა და მეთოდები კვლევის დიზაინი და კვლევის მონაწილეები ეს კვლევა შემუშავებულია, როგორც 200 პირის ჯვარედინი ანალიზი, რომლებსაც ანამნეზში დიაგნოსტირებული აქვთ covid-19. ყველა მონაწილე კავკასიის რეგიონიდანაა და მათ აქვთ covid-19 ინფექციის დამადასტურებელი rt-pcr ტესტი. მონაწილეები შეირჩნენ covid-19ის შემდგომი მონიტორინგის ინიციატივით 2022–2024 პერიოდში და მათ მიერ მოწოდებულია ინფორმირებული თანხმობა კვლევაში მონაწილეობის მისაღებად. ჩართვის კრიტერიუმები მოითხოვდა, რომ პირები ყოფილიყვნენ სულ მცირე 18 წლის და გამოჯანმრთელებიდან გასული ყოფილიყო 3-დან 24 თვემდე. გამორიცხვის კრიტერიუმები მოიცავდა covid-19-ით ინფიცირებამდე ანამნეზში გუნებ-განწყობის ცვლილების ან ნეიროკოგნიტური დისფუნქციის არსებობას. მონაცემთა შეგროვება და ცვლადები კლინიკური და დემოგრაფიული ინფორმაცია მოპოვებულია სტრუქტურირებული ინტერვიუებისა და სტანდარტიზებული კითხვარების მეშვეობით. შეგროვდა შემდეგი ცვლადები: ასაკობრივი ჯგუფი (18–30, 31–45, 46–60 და 61+), სქესი, განათლების დონე, პროფესია, ოჯახური მდგომარეობა, ოჯახის შემადგენლობა, გეოგრაფიული მდებარეობა, ფიზიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობა, სხეულის მასის ინდექსი (bmi) და ეთნიკური კუთვნილება/რასა. covid-სპეციფიკური მონაცემები მოიცავს გამოჯანმრთელების შემდგომ პერიოდს (თვეებში), კარანტინის ან იზოლაციის ისტორიას, ჰოსპიტალიზაციის სტატუსს, დაავადების სიმძიმეს, მკურნალობის ისტორიას (სახლში, ამბულატორიულ ან სტაციონარული) და რეინფექციის სტატუსს. ანთებითი ბიომარკერები, მათ შორის c-რეაქტიული ცილის (crp) და ინტერლეიკინ-6-ის (il6) დონეები, განსაზღვრულია გამოჯანმრთელების შემდგომი სისხლის ანალიზიდან. ცხოვრების წესთან და ფსიქოსოციალურ ზემოქმედებასთან დაკავშირებული დამატებითი ცვლადები მოიცავს ვაქცინაციის სტატუსს, ვაქცინაციის გვერდით ეფექტებს, ეკონომიკურ ზემოქმედებას, ემოციურ ტრიგერებს, ძილის რეჟიმს, ფიზიკურ აქტივობას (covid-მდე და მის შემდეგ), ეკრანთან გატარებულ დროს (ციფრულ მოწყობილობებზე ყოველდღიურად გატარებული საათები) და სხვადასხვა ნივთიერების მოხმარებას. გუნებ-განწყობის ცვლილების შეფასება გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომები შეფასდა ორი სტანდარტიზებული და ვალიდირებული ინსტრუმენტის გამოყენებით: პაციენტის ჯანმრთელობის კითხვარი-9 (phq-9): 9-პუნქტიანი თვითშეფასების სკრინინგის ინსტრუმენტი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება კლინიკურ და კვლევით გარემოში. საერთო ქულები მერყეობს 0-დან 27-მდე, სადაც მაღალი ქულები მიუთითებს გუნებ-განწყობის ცვლილების, დეპრესიის სიმპტომების მძიმე ხარისხზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 310 ბეკის დეპრესიის სკალა (bdi): 21-პუნქტიანი კითხვარი, რომელიც აფასებს გუნებ-განწყობის ცვლილებას, დეპრესიული სიმპტომების არსებობას და სიმძიმეს, საერთო ქულები მერყეობს 0-დან 63-მდე. ორივე ტესტი ჩატარდა ერთსა და იმავე სესიაზე, covid-19-ით გამოჯანმრთელებიდან დაახლოებით 3-დან 24 თვემდე. სტატისტიკური ანალიზი: phq-9 და bdi ქულებისთვის გამოითვალა აღწერითი სტატისტიკა (საშუალო, სტანდარტული გადახრა, დიაპაზონი). გამოსავლის ცვლადების აბნორმალური განაწილების გამო გამოყენებულია არაპარამეტრული ტესტები. მენ-უიტნის u ტესტები გამოყენებულია დეპრესიის ქულების შესადარებლად ბინარულ ცვლადებში (მაგ., სქესი, ფიზიკური ჯანმრთელობა), ხოლო კრუსკალ-ვალისის ტესტები გამოყენებულია სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფებს შორის შედარებისთვის. სტატისტიკური მნიშვნელობა განისაზღვრა, როგორც p < 0.05. მონაცემთა სიმულაცია და სტატისტიკური ანალიზი ჩატარდა python-ის (numpy, pandas, scipy) გამოყენებით, ხოლო ვიზუალიზაცია გენერირებულია seaborn-ისა და matplotlib-ის გამოყენებით. დიაგრამა 8: ასახავს შესწავლილ ჯგუფებში არსებულ ცვლავებს შორის კორელაციურ კავშირებს; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 311 შედეგები ჩვენი კვლევის ფარგლებში გავაანალიზეთ გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომები covid19-ისგან გამოჯანმრთელებულ 200 პირში, პაციენტის ჯანმრთელობის კითხვარის-9 (phq-9) და ბეკის დეპრესიის ინვენტარის (bdi) გამოყენებით, როგორც პირველადი შეფასების ინსტრუმენტები. ორივე ინსტრუმენტმა აჩვენა ქულების ფართო დიაპაზონი, phq-9 მერყეობდა 0-დან 27-მდე (საშუალო: 7.6 ± 5.5), ხოლო bdi მერყეობდა 0-დან 63-მდე (საშუალო: 16.5 ± 10.2). შედარებითი ანალიზი ჩატარდა მიღებული ქულების შესაფასებლად ძირითად დემოგრაფიულ და კლინიკურ ცვლადებთან მიმართებაში, მათ შორის სქესთან, ასაკთან და თვითშეფასებულ ფიზიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან მიუხედავად იმისა, რომ ქალი მონაწილეები შედარებით მაღალ საშუალო ქულებს აჩვენებდნენ როგორც phq-9-ზე, ასევე bdi-ზე მამაკაცებთან შედარებით, განსხვავებები სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი არ იყო (phq-9: p = 0.561; bdi: p = 0.273; მენ-უიტნის u ტესტი). ანალოგიურად, ასაკობრივი ჯგუფების მიხედვით სტრატიფიკაციის შედეგად (18–30, 31–45, 46–60 და 61+) არცერთ სკალაზე გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომატოლოგიის სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავებები არ გამოვლინდა (phq-9: p = 0.504; bdi: p = 0.501; კრუსკალ-ვალისის ტესტი). გუნებ-განწყობის ცვლილების ყველაზე მაღალი საშუალო ქულები დაფიქსირდა 31–45 წლის ასაკის ქალებში, რომლებსაც ცუდი ფიზიკური ჯანმრთელობა ჰქონდათ. დიაგრამა 9: phq-ისა და bdi-ის ქულების გადანაწილება საკვლევ ჯუფებში; ფიზიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობა კატეგორიზებული იყო, როგორც „კარგი“ ან „ცუდი“, ხოლო ცუდი ფიზიკური ჯანმრთელობის მქონე პირებს, როგორც წესი, უფრო მაღალი გუნებ-განწყობის ცვლილების, დეპრესიის ქულები ჰქონდათ. თუმცა, ამ ტენდენციამაც ვერ მიაღწია სტატისტიკურად მნიშვნელოვან მაჩვენებელს (phq-9: p = 0.702; bdi: p = 0.531; მენუიტნის u ტესტი). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 312 საერთო ჯამში, მიუხედავად იმისა, რომ სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი კავშირი არ აღმოჩნდა გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმძიმესა და სქესს, ასაკს ან ზოგად ფიზიკურ ჯანმრთელობას შორის, აღწერითი ტენდენციები მიუთითებს პოტენციურად საშუალო ასაკის ქალებში, covid-19-ის შემდეგ ფიზიკური ჯანმრთელობის აღდგენის სუბოპტიმალურ დონეზე. ეს დასკვნები ხაზს უსვამს პოსტ-covid გუნებ-განწყობის ცვლილების მულტიფაქტორული პროგნოზირების ფაქტორების შემდგომი შესწავლის მნიშვნელობას სხვა ბიოლოგიურ და სოციალურ ცვლადებთან ერთად, როგორიცაა ანთების მარკერები (crp, il6), პროფესიული ზემოქმედება და სოციალურ-ეკონომიკური დარღვევები, რომლებიც განხილულია შემდგომ ნაწილებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 313 დიაგრამა 10: bmi-ის, განათლების, ფიზიკური ჯანმრთელობის, სქესის, გეოგრაფიული მდებარეობისა და სხვა ფაქტორების გავრცელება საკვლევ ჯგუფებში; განსჯა კვლევის მიზანი იყო გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომების არსებობის შესწავლა კავკასიელთა პოპულაციაში covid-19-ის შემდგომი დეპრესიის პოტენციური დემოგრაფიული და კლინიკური რისკ-ფაქტორების იდენტიფიცირებისათვის. გუნებგანწყობის ცვლილებები შეფასდა ორი სტანდარტიზებული ინსტრუმენტის, phq-9-ისა და ბეკის დეპრესიის ინვენტარის (bdi) გამოყენებით, რაც იძლევა როგორც კლინიკურ, ასევე სუბკლინიკურ ხედვას sars-cov-2-სგან გამოჯანმრთელების ფსიქოლოგიური ზემოქმედების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული სკალებით უფრო მაღალი ქულები აღწერილობით სტატისტიკური დამუშავებით დაფიქსირდა ქალებში, საშუალო ასაკის პირებში (განსაკუთრებით 31-45 წლის ასაკში) და ცუდი ფიზიკური ჯანმრთელობის მქონე ადამიანებში, ამ ტენდენციებმა სტატისტიკურ მნიშვნელობას ვერ მიაღწია ამ კოჰორტაში. ეს შეიძლება ასახავდეს covid-19-ის შემდგომი ფსიქოლოგიური გამოჯანმრთელების რთულ და მრავალფაქტორულ ბუნებას, სადაც სქესის, ასაკისა და ფიზიკური მდგომარეობის გარდა მრავალი ურთიერთმოქმედი ფაქტორი ხელს უწყობს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შედეგებს. წინა კვლევებმა აჩვენა გუნებ-განწყობის ცვლილების გავრცელების მნიშვნელოვანი ზრდა covid-19-ის შემდეგ, განსაკუთრებით მძიმე დაავადების, ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაციის ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 314 მუდმივი სომატური ჩივილების მქონე პირებში[15]. ჩვენი დასკვნები ნაწილობრივ შეესაბამება არსებულ ლიტერატურას, რადგან გარკვეულ ქვეჯგუფები როგორიცაა ქალები და ცუდი ფიზიკური ჯანმრთელობის მქონე პირები აჩვენებს phq-9 და bdi ქულების მომატებას. თუმცა, ამ მონაცემთა ნაკრებში სტატისტიკური მნიშვნელობის ნაკლებობამ შეიძლება მიუთითოს უფრო დიდი ნიმუშის, გრძივი დაკვირვების ან ბიომარკერებისა და იმუნოანთებითი პასუხის მიხედვით სტრატიფიკაციის საჭიროებაზე. როგორც phq-9-ის, ასევე bdi-ის გამოყენებამ გააძლიერა შეფასება ჯვარედინი ვალიდაციის და გუნებ-განწყობის ცვლილების სიმპტომატოლოგიის კონვერგენტული ტენდენციების გამოკვეთის გზით. აღსანიშნავია, რომ bdi-მ, რომელიც უფრო მგრძნობიარეა დეპრესიის აფექტური და კოგნიტური კომპონენტების მიმართ, აჩვენა ოდნავ უფრო ფართო ქულების განაწილება, ვიდრე phq-9-მა, რაც შეიძლება ხსნიდეს მის უფრო დიდ ცვალებადობას ქვეჯგუფებს შორის. დამატებითი ცხოვრების წესი და ბიოლოგიური ცვლადები მათ შორის ინტერლეიკინ-6-ის დონეები, c-რეაქტიული ცილა, ძილის რეჟიმი და ეკრანთან გატარებული დრო შეიძლება კიდევ უფრო დახვეწოს რისკის პროგნოზირების მოდელები და დაგეგმილია ანალიზისთვის ამ კვლევის შემდგომ ფაზებში. ვაქცინაციის, რეინფექციის და ეკონომიკური სტრესორების შესახებ მონაცემების ჩართვა ღირებულ კონტექსტს შექმნის გრძელვადიანი ფსიქოსოციალური ეფექტების გასაგებად. დასკვნა შეჯამებისთვის, ამ კვლევამ აჩვენა გუნებ-განწყობის ცვლილების უფრო მაღალი ქულების ტენდენციები ქალებში, საშუალო ასაკის ჯგუფში და ცუდი ფიზიკური ჯანმრთელობის მქონე პირებში. მიუხედავად იმისა, რომ ამ დასკვნებმა არ მიაღწია სტატისტიკურ სარწმუნო მნიშვნელობას, ის ხაზს უსვამს ქვეჯგუფებს, რომლებიც ფსიქოლოგიური ზემოქმედების გამო პოტენციურად უფრო მაღალი რისკის ქვეშ არიან. ორმაგი დეპრესიის სკალების გამოყენებამ უზრუნველყო საიმედო სკრინინგი და შედარება. covid-19-ის შემდგომი პოპულაციებისთვის მიზნობრივი ფსიქიკური ჯანმრთელობის ინტერვენციების შესამუშავებლად აუცილებელია მომავალი ანალიზები, რომლებიც მოიცავს იმუნურ მარკერებს, რეინფექციის სტატუსს და ფსიქოსოციალურ სტრესორებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 315 გამოყენებული ლიტერატურა [1] c. j. watson, r. h. thomas, t. solomon, b. d. michael, t. r. nicholson, and t. a. pollak, “covid-19 and psychosis risk: real or delusional concern?,” neurosci lett, vol. 741, jan. 2021, doi: 10.1016/j.neulet.2020.135491. [2] m. oldham, a. slooter, c. cunningham, and et al., “characterising neuropsychiatric disorders in patients with covid-19,” lancet psychiatry, vol. 7, pp. 932–933, 2020. [3] s. kremer et al., “neurologic and neuroimaging findings in patients with covid-19: a retrospective multicenter study,” neurology, vol. 95, no. 13, pp. e1868–e1882, sep. 2020, doi: 10.1212/wnl.0000000000010112. [4] g. kobaidze, m. janelidze, t. sakvarelidze, s. kepuladze, and s. kartsivadze, “assessment of cognitive-mnestic and emotional dysfunction in post-covid syndrome a critical review of the literature,” ქართველი მეცნიერები, vol. 6, no. 4, pp. 419–436, dec. 2024, doi: 10.52340/gs.2024.06.04.40. [5] p. austin, “an introduction to propensity score methods for reducing the effects of confounding in observational studies,” multivariate behav res, vol. 46, pp. 399–424, 2011. [6] i. siow, k. lee, j. zhang, s. saffari, a. ng, and b. young, “stroke as a neurological complication of covid-19: a systematic review and meta-analysis of incidence, outcomes and predictors,” j stroke cerebrovasc dis, vol. 30, 2021. [7] a. b. docherty et al., “features of 20 133 uk patients in hospital with covid-19 using the isaric who clinical characterisation protocol: prospective observational cohort study,” the bmj, vol. 369, may 2020, doi: 10.1136/bmj.m1985. [8] s. keddie, j. pakpoor, c. mousele, and et al., “epidemiological and cohort study finds no association between covid-19 and guillain-barré syndrome,” brain, 2020. [9] c. iadecola, j. anrather, and h. kamel, “effects of covid-19 on the nervous system,” cell, vol. 183, pp. 16–27, 2020. [10] m. panigada, n. bottino, p. tagliabue, and et al., “hypercoagulability of covid-19 patients in intensive care unit: a report of thromboelastography findings and other parameters of hemostasis,” j thromb haemost, vol. 18, pp. 1738–1742, 2020. [11] c. watson, r. thomas, t. solomon, b. michael, t. nicholson, and t. pollak, “covid-19 and psychosis risk: real or delusional concern?,” neurosci lett, vol. 741, 2021. [12] n. vindegaard and m. benros, “covid-19 pandemic and mental health consequences: systematic review of the current evidence,” brain behav immun, vol. 89, pp. 531–542, 2020. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 316 [13] y. xie, b. bowe, g. maddukuri, and z. al-aly, “comparative evaluation of clinical manifestations and risk of death in patients admitted to hospital with covid-19 and seasonal influenza: cohort study,” bmj, vol. 371, 2020. [14] e. j. williamson et al., “factors associated with covid-19-related death using opensafely,” nature, vol. 584, no. 7821, pp. 430–436, aug. 2020, doi: 10.1038/s41586-020-2521-4. [15] f. hernandez-fernandez, h. valencia, r. barbella-aponte, and et al., “cerebrovascular disease in patients with covid-19: neuroimaging, histological and clinical description,” brain, vol. 143, pp. 3089–3103, 2020. post-covid mood disorders and their risk factors: a cross-sectional study in a caucasian cohort g.kobaidze; t. sakvarelidze; sh.kepuladze; m.janelidze; abstract: post-acute covid-19 syndrome has been associated with persistent psychological symptoms, including affective disturbances. this study assesses the severity of mood alterations and examines associated demographic and clinical risk factors in individuals who have recovered from covid-19. a cross-sectional study was conducted among 200 individuals from the caucasian region, 3 to 24 months post-covid-19 recovery. affective symptom burden was assessed using the phq-9 and beck depression inventory (bdi). key variables included age, sex, physical health, hospitalisation, quarantine history, vaccination status, and biomarkers (crp, il-6). descriptive trends indicated elevated affective symptom scores among women, middle-aged participants, and those with poor physical health. however, statistical significance was not achieved (phq-9: p > 0.5; bdi: p > 0.2). phq-9 and bdi scores correlated positively, validating consistent moodrelated symptomatology across tools. variables such as duration since covid-19, economic impact, and sleep patterns are under further investigation. conclusion: although not statistically significant, observed trends suggest specific demographic groups may be more vulnerable to post-covid depressive symptoms. these findings underscore the need for targeted mental health follow-up and future longitudinal studies to validate and further explore these trends. keywords: post-covid-19, mood disorders, phq-9, bdi, mental health, risk factors, inflammatory biomarkers. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 444 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.26 investigation of optimal mode parameters of nanofiltration separation process george bibileishvili1, mzia kezherashvili2, zaza javashvili3, nana gogesashvili4, elene kakabadze5, nona butkhuzi6 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1doctor, chief scientiste-mail:75bibileishvili@gmail.com orsid id:http:/orsid/0009-0003-77122436; 2doctor, chief scientist e-mail: kezherashvilimzia@gmail.com orsid id:http:/orsid/00090001-9491-7949 abstract the main operating parameters of the process of nanofiltration separation are investigated in the work: pressure, speed of the circulation flow and height of the pressure chamber of the membrane module to determine their optimal values. theoretical and experimental studies have shown that relatively small pressure chamber with a height of 0.2–0.4 mm is optimal for ensuring laminar flow of deionized water in the pressure chamber of the membrane device, while the optimal range of transmembrane pressure and tangential flow speed is 5 bar and 5 m/s, respectively, which ensures optimization of the nanofiltration process due to increasing the degree of separation and reducing energy consumption. keywords: nanofiltration, membrane, pressure, pressure chamber. introduction the united nations (un) has set goal 6, “ensure access to and sustainable management of water and sanitation for all” through the sustainable development goals (sdg) initiative [1-2]. by 2030, international cooperation with developing countries in water and sanitation-related activities and programmes should be enhanced, including effective water resource management, wastewater treatment, desalination, recycling and reuse technologies [3-4]. nanofiltration is a technology that can effectively remove solutes with a size of approximately 1 nm, organic compounds with a molecular weight of 200 to 1000 daltons, and multivalent metal ions from liquids. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 445 the aim of the study is to investigate the optimal operating parameters of the nanofiltration separation process for industrial volume filtration streams. the study included experiments with various combinations of pressure, circulation flow rate, and membrane unit pressure chamber height to determine the optimal values. each process requires individual adjustment of these parameters to improve separation efficiency, increase productivity, and reduce energy consumption. experiment experimental studies were conducted on a laboratory membrane module operating on the tangential principle created at the institute under pressure conditions of 5 to 12 bar. to determine the permeate flux, water with a turbidity of ftu-0.03 in formazin units, 5 mg/l demineralization and 5×10-4 cm/m electrical conductivity was used. to study the hydrodynamic characteristics of the fluid flow, the reynolds number was calculated, which was determined for a fluid moving at different speeds (v, m/s) and a cell of geometry, the width of which is 12 mm, length 32 mm, height 0.1 mm; 0.2 mm; 0.4 mm; 0.6 mm; 1 mm. for testing the performance of the membrane module, nanofiltration aromatic polyamide membranes with selectivities of 80%, 90% and 96% for 0.25% nacl, 0.2% mgso4 were used. to determine the optimal separation conditions, the flow rate was controlled to maintain a laminar range [5-6]. results and judgment theoretical calculations have determined the ranges of reynolds constants at which the laminar mode of fluid movement is achieved in the pressure chamber of the membrane apparatus. based on the analysis of the obtained results, it was determined that to ensure the laminar flow of deionized water in the pressure chamber of the membrane apparatus (re<2000), the optimal pressure chamber is a pressure chamber with relatively low heights of 0.1 mm; 0.2 mm and 0.4 mm. a pressure chamber with a large cross-sectional area requires more energy to maintain the proper flow of fluid in the device, which significantly reduces the overall energy efficiency of the system. at the same time, the large height of the pressure chamber leads to uneven distribution of the fluid flow during low flow velocity, which negatively affects the efficiency of the separation process. since nanofiltration occurs in the high pressure range, energy consumption increases significantly to maintain the proper fluid flow. therefore, pressure determines the aspects of fluid velocity, the amount of fluid passing through the system per unit time, and the optimization of process parameters. experiments conducted at pressures of 5 to 12 bar have shown that at a pressure of 5 bar, the permeate flow reaches a steady state at the initial stage of the filtration process. nanofiltration at pressures of 5 to 12 bar has shown increases the permeate flow, but reduces the selectivity of the membrane, therefore, the efficiency of optimizing the baromembrane process at low pressure is much higher than at high pressures. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 446 it should also be noted that using a membrane apparatus with a high-pressure chamber for nanofiltration of industrial volumetric filtration flows requires more powerful pumps and increased energy consumption. for sterile water purification by nanofiltration in laminar flow mode, a membrane apparatus with a high-pressure chamber size of 0.2 mm was used, equipped with polyamide membranes with selectivity of 80%, 90%, and 96%. nanofiltration was performed at a pressure of 5 bar. fig. 1. performance comparison chart to prepare 1,000 liters of process water, the m1 membrane requires 57.14 hours of filtration in a four-stage nanofiltration system, while the m2 and m3 membranes require 53. 57, and 40 hours of filtration, respectively. filtration time depends on the type of membrane used. the selectivity of the nanofiltration membrane directly affects filtration time: the higher the selectivity, the slower the filtration time and the lower its throughput. when designing nanofiltration systems, there is a trade-off between filtration rate and separation quality. to increase filtration time, more selective membranes can be used or the pressure can be increased to maintain flow [7]. conclusion based on the conducted theoretical and experimental studies, we can conclude that by adjusting the main operating parameters: working pressure, tangential flow rate and pressure chamber height of the membrane unit, it is possible to optimize the operating mode parameters of nanofiltration, which improves the separation efficiency, purified water quality, unit productivity and reduces operating costs, using a membrane with 80%, 90%, 96% selectivity according to 0.25% nacl, 0.2% mgso4, under laminar flow conditions. 0 10 20 30 40 50 60 70 80 membrane with 80% selectivity membrane with 90% selectivity membrane with 96% selectivity j l/m2h column1 column2 column3 m1 m2 m3 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 447 literature: 1.world economic forum. the global risks report 2023. tech. rep., world economic forum, geneva, switzerland (2023). 2. issaoui, m., jellali, s., zorpas, a. a. & dutournie, p. membrane technology for sustainable water resources management: challenges and future projections. sustainable chemistry and pharmacy, 25, 100590, (2022). 3. sewerin, t. et al. advances and applications of hollow fiber nanofiltration membranes: a review. membranes 2021, vol. 11, page 890 (2021). 4. zheng, j.; zhao, r.; uliana, a.a.; liu, y.; de donnea, d.; zhang, x.; xu, d.; et al. separation of textile wastewater using a highly permeable resveratrol-based loose nanofiltration membrane with excellent anti-fouling performance. chem. eng. j. 434, 134705, (2022). 5. g. v. bibileishvili, bahtiyar ozturk, m.k. kezherashvili, n. n. gogesashvili, z. d. javashvili, m.a.mamulashvili, l.p.kuparadze. preparation and research of aromatic polyamide membranes modified with organic acids. oxidation communications 48, no3, 983–991 (2025). 6. g.v. bibileishvili, w.m kujawsk, n. n. gogesashvili, m.k. kezherashvili, z. d. javashvili, l.o. ebanoidze, e.d. kakabadze. study of the effect of varying amounts of polyvinylpyrrolidone and licl on the structure and properties of polyethersulfone membranes. oxidation communications 48, no 3, 992-999, (2025) 7.wei, x.; xu, x.; huang, j.; wang, z.; li, h.; shao, f.; guo, z.; zhou, q.; chen, j.; pan, b. optimizing the surface properties of nanofiltration membrane by tailoring the diffusion coefficient of amine monomer. j. membr. sci., 656, 120601, (20222.) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 448 1, 2, 3, 4, 5, 6 : , . , 0,2-0,4 , 5 5 , . : , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 59 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.08 1 1 , jtkemaladze@longevity.ge — , . , . , — 2-3 . , — , , . , , . , , . , . , ? , , , . , (calarco-gillam et al., 1983) (bettencourt-dias et al., 2005). , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 60 . . 1 . ), ( ), g1-g2 ), s-m ( ) , . . , '1' '2' 1) g1 . 2 , 1. (s-m ), (g1-g2 ). s 1 2 g2 . (3 4) (1 2, ), . 2 g2/m g1. , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 61 1, 3 , 2, 4 . , , , ( 1), , . , , , , (nigg et al., 2011). , , ( 1). , , , , . , . , , , . , schmidtea mediterranea, , , . , . , , . de novo , , sas-4/cpap plk4/sak . , , plk4(rnai) sas4(rnai) 100%. , . smed-cep135 ( ) plk4(rnai) sas-4(rnai) . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 62 , . , sas-4(rnai) plk4(rnai) . , , , , . cdc23 ( ) . , , . , . , , . , , . s. mediterranea , , . , , , , . , , . , . , , . , , , ) de novo, . , de novo . 1.1. , , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 63 . , . , schmidtea , schistosoma mansoni. : spd-2/cep192, cnn/cdk5rap2 nek2. , , , . , . , , , . ( 38/45 ) . , , 2 (smed-cen2 ) cep78. , , , , . , . , , , , . , , spd-2/cep192, , . . , ( georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 64 ) . , . , . g1 , , , , s/g2/m . g0 . , s/g2/m . , . , , , , . , , , . , , . , ( ), . , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 65 . . , 50% piwi-1 . , , , , . , . celf mbnl . mrna . mbnl mrna , celf mrna , . usnrna ( ) 3', , , usnrna . , mex-3 , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 66 , piwi-1 mex-3 , mex-3 , . , , . , ecm iv , (ddr) egf -7 (nrg-7) nrg-7/egfr , . , col-ivddr1 nrg-7. , nrg-7 egfr-3 . egfr-3 , nrg-7 rnai. , nrg7/egfr-3 mrna . , , . . (tkemaladze et al., 2001-2024) , de novo / . ( 2, 3, 4). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 67 2 . g1 , de novo '1' '2'. , . de novo , 1 , 2 . . , g1 . ( ) , . . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 68 3 . g1 ( , ), , . 1 . 3 ( ). , , 1 , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 69 4 . g1 , ), . 3 . 6 . , , 3 , , . . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 70 . , . . , . ( -> -> -> ), . . facs, , , , . . , . , , , . , , ( erk ros ), , . , , . , , . , ecm , , . , , . , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 71 , . , , acme , , , . , , , . i . , , . , , , , . . . : 1. bettencourt-dias m, rodrigues-martins a, carpenter l, riparbelli m, lehmann l, gatt mk, carmo n, balloux f, callaini g, glover dm. sak/plk4 is required for centriole duplication and flagella development. curr biol. 2005 dec 20;15(24):2199-207. doi: 10.1016/j.cub.2005.11.042. epub 2005 dec 1. pmid: 16326102. 2. calarco-gillam pd, siebert mc, hubble r, mitchison t, kirschner m. centrosome development in early mouse embryos as defined by an autoantibody against pericentriolar material. cell. 1983 dec;35(3 pt 2):621-9. doi: 10.1016/0092-8674(83)90094-6. pmid: 6652679. 3. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 4. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 5. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 72 6. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 7. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. 8. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. 9. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 10. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 11. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). balneology in georgia: traditions and modern situation. junior researchers, 2(2), 78–97. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.09 12. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 13. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. 14. nigg ea, stearns t. the centrosome cycle: centriole biogenesis, duplication and inherent asymmetries. nat cell biol. 2011 oct 3;13(10):1154-60. doi: 10.1038/ncb2345. pmid: 21968988; pmcid: pmc3947860. 15. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 16. reddien pw, bermange al, murfitt kj, jennings jr, sánchez alvarado a. identification of genes needed for regeneration, stem cell function, and tissue homeostasis by systematic gene perturbation in planaria. dev cell. 2005 may;8(5):635-49. doi: 10.1016/j.devcel.2005.02.014. 17. tkemaladze, j. (2024). main causes of intelligence decrease and prospects for treatment. georgian scientists, 6(2), 425–432. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.44 18. tkemaladze, j. (2024). cell center and the problem of accumulation of oldest centrioles in stem cells. georgian scientists, 6(2), 304–322. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.32 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 73 19. tkemaladze, j., & samanishvili, t. (2024). mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise. georgian scientists, 6(2), 36–50. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 20. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 21. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 22. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 23. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 24. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 25. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 26. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 27. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 28. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 29. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. 30. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 31. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 32. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 33. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 74 (mlsd’2016)» :• , , ., 284. 34. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., ... & , . . . « (mlsd’2016)» :• , , ., 365. 35. , . ., & , . . (2005). . , 70(11), 1566-1584. 36. , ., , ., & , . (2001). . . 004.89. . 004.89. 37. , ., , ., & , . (2012). . , 25(1), 23-28. 38. , . ., & , . . (2008). . , 21(3), 367-371. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 75 absence of centrioles and regenerative potential of planaria jaba tkemaladze1 1research director, longevity clinic georgia inc. abstract a characteristic feature of animal cells is the centrosome, a cytoplasmic organelle that almost always contains a pair of cylindrical centrioles and an organizing matrix of microtubules. centrosomes are essential for the development of all animal species described so far. centrioles with centrioles are essential for cells undergoing differentiation—from oocyte division 2-3 to terminal differentiation. the only exceptions are cells that are in the process of regeneration or total regeneration — for example, planarians, hydra, and the like. in planarians, centrioles assemble only in terminally differentiated ciliated cells via the so-called acentriolar pathway to produce cilia assembly. this unique feature allows for the identification of a large set of conserved proteins required for centriole assembly in animals, as well as centrosome-specific proteins absent from the planarian genome. of particular interest is how irreversible differentiation occurs in acentric planarian cells. could it be that the centroidless cells of planaria are only capable of modulation? georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 657 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.45 (cotinus coggygria scop) ( ) 1, 1, 3, 1, 3, 2, 2, 2, 2 1 , ; 2 . ; 3 : . . . , , . , , , , , ; ), in vivo . : , , , , , , , enterecoccus faecalis. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 658 , . . , . , , . (naocl), , (edta) [1] , , (naocl) enterecoccus faecalis [2]. . , , , , . . , , [3, 4]. , 700 . , , [5]. , . , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 659 , , , [6]. , . . . , . . , , , , , , [7, 8]. (cotinus coggygria scop) ) ( ) , , , naocl [9]. , , , , , , , , . , . , , (cotinus coggygria scop) , , , , , . [10, 11, 12]. (cotinus coggygria scop) (anacardiaceae lind) . : cotinus mill , postecia l rhus l. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 660 : cotinus coggygria scop cotinus americanus hutt, [13]. , , . . , ( ) ( ) . , 32 % [14, 15]. ( ) ( ) 1:5, ¼ . , , . , , ( . 1) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 661 1. (cotinus coggygria scop.) hplc/uv hplc/ms 22 . : , , , , 3-0-d , 3-0-a-l , , . , ( ) [16, 17]. , ) agilent tecnlolgies 1260. eclipce plus c 18 (250mmx4,6mmx5µm); : ; 1 . uv 270 nm. ( ) ( ) : ; , , , 3-0-d . ( 2) [16, 17, 18]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 662 2.1 2.2 2. 2.1. ) . 2.2 ( ) . ( ) . (2450 mhz, 650 w) 7-10 . giuliani, behera jeevitha [1-3] (icmsf) . , 3) [19, 20, 21]. 3.1 3.2 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 663 3.3 3.4 3. 3.1 ( ) . 3.2 ( ) . 3.3 ( ) . 3.4 ( ) . , , , ( ) . ( ) , , . . , (clct) ) (cltf). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 664 , . (cltf), (clct) . , (cltf) , (clct), , ; clct cltf, . clct cltf , [22, 23, 24]. . in vitro ,, 90’’. . enterococcus faecalis, streptococcus ssp. 2% 5% 10% 15%. , 2% 5% , 10 % 15 % enterococcus faecalis streptococcus ssp . , , , ( ) . [25] georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 665 . : 10% 15% , , . , , . in vivo . . 1. brenda p f a gomes, emelly aveiro, anil kishen. irrigants and irrigation activation systems in endodontics. pub med, braz dent j. 2023 jul-aug;34(4):1-33. doi: 10.1590/01036440202305577. 2. kenan tunç*, ay egül ho , bilgen güne investigation of antibacterial properties of cotinus coggygria from turkey pol. j. environ. stud. vol. 22, no. 5 (2013), 1559-1561 3. letícia mendes boppré, julia menezes savaris, emanuelle catherine maiola, daniela peressoni vieira-schuldt, lucas da fonseca roberti garcia, cleonice da silveira teixeira, and eduardo antunes bortoluzzi can heated distilled water effectively prevent precipitate formation between naocl and chx? int j dent. 2024 jan 6:2024:6612675. doi:10.1155/2024/6612675. ecollection 2024. 4. tamar shavadze, natia nizharadze, marina mamaladze, ketevan shalashvili, eteri kemertelidze cotinus coggygria polyphenol extract in endodontics: recent results of experimental study georgian biomedical news doi: 10.52340/gbmn.2024.01.01.91 5. l lakshmi narayanan, c vaishnavi endodontic microbiology j conserv dent. 2010 oct;13(4):233-9. doi: 10.4103/0972-0707.73386. 6. kaur, kuljit; kumar, tarun; mittal, sunandan; bansal, renu phytomedicine herbal venture in green endodontics endodontology / volume 30 / issue 2 / july december 2018 p. 98-102 7. vishnuvardhini. s, andamuthu sivakumar, vaiyapuri ravi, a. s. prasad and j.s.sivakumar herbendodontics–phytotherapy in endodontics: a review biomed pharmacol j 2018;11(2) doi : https://dx.doi.org/10.13005/bpj/1468 8. mayada jemâa, dhiaedddine shili, sabrine touaiti and mb khattech phytotherapy: a complementary approach in endodontic management journal of dentistry and oral care medicine volume 11 | issue 1 issn: 2454-3276 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 666 9. natia nizharadze, tamar shavadze, marine mamaladze, ketevan shalashvili antimicrobial screening of cotinus coggyggria scop. leaves extract for its application in endodontics https://doi.org/10.52340/jecm.2022.08.01 jecm 2022/8 10. katarína rendeková, silvia fialová, lucia jánošová, pavel mu aji and lívia slobodníková the activity of cotinus coggygria scop. leaves on staphylococcus aureus strains in planktonic and biofilm growth forms by molecules 2016, 21(1), 50. 11. dejan stojkovi , nina dragi evi , marija ivanov, nevena gajovi , milena juriševi , ivan jovanovi , marina tomovi and jelena živkovi , new evidence for cotinus coggygria scop. extracts application in gastrointestinal ailments by pharmaceuticals 2025, 18(1), 98. 12. gospodinova z, krasteva m. cotinus coggygria scop. leaf extract exerts high but not dose-and time-dependent in vitro cytotoxic activity on human breast cancer cells. genet plant physiol. 2017;7:176-83. 13. viii < > 1983 (207-213) 14. . . . , . 1976 , 3, 143-147 15. . . 2012 . . 16. ., ., . cotinus coggygria scop. – , , 2007, 3(4):451-460 17. . ., . ., . , . . cotinus coggygria m alnus barbata chemical series volum 33 n4 tbilisi 2007 18. , , . cotinus coggygria scop. . , 2011, (45) # 15, : (11) ge u 2011 1675 y : (51) a 61 k 36/00 (ipc, 2006). . (8) 19. giuliani, r., bevilacqua, a., corbo, m. r., & severini, c. (2010). use of microwave processing to reduce the initial contamination by alicyclobacillus acidoterrestris in a cream of asparagus and effect of the treatment on the lipid fraction. innovative food science & emerging technologies, 11(2), 328–334. https://doi.org/10.1016/j.ifset.2009.09.003 20. behera, g., sutar, p. p., & aditya, s. (2017). development of novel high power-short time (hpst) microwave assisted commercial decontamination process for dried turmeric powder (curcuma longa l.). journal of food science and technology, 54(12), 4078–4091. https://doi.org/10.1007/s13197-017-2882-3 21. jeevitha, g. c., sowbhagya, h. b., & hebbar, h. u. (2016). application of microwaves for microbial load reduction in black pepper (piper nigruml.). journal of the science of food and agriculture, 96(12), 4243–4249. https://doi.org/10.1002/jsfa.7630 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 667 22. sanja matie, snezana stanie, mirjana mihailovie, desanka bogojevie cotinus coggygria scop.: an overview of its chemical constituents, pharmacological and toxicological potential saudi journal of biological sciences volume 23, issue 4, july 2016, pages 452-461 23. oecd guidelines for the testing of chemicals. guideline #423. strasbourg, 1998. 24. finney, d. j., ed. (1952). probit analysis. cambridge, england, cambridge university press 25. tamar shavadze, natia nizharadze, marina mamaladze, ketevan shalashvili, marine sulakvelidze, zhana novikova, karen mulkijanyan, eteri kemertelidze. comparative safety study of the phenolic constituents of smokebush (cotinus coggygria) leaves. georgian biomedical news. 10 apr 2023 volume 1 (issue 2):60-63 application of polyphenol (tannin)-rich leaf extracts of cotinus coggygria scop., cultivated in georgia, in endodontic practice. abstract: in order to achieve effective and predictable outcomes in clinical endodontics, the search for novel therapeutic methods and agents remains highly relevant in contemporary dental practice. considering the etiological factors of endodontic diseases, thorough and effective disinfection of the root canal system represents a fundamental prerequisite for successful treatment. the present study aims to evaluate the rationale for implementing an extract of thrimli, a plant cultivated in georgia, in endodontic practice. the selection of this agent was determined by its high content of polyphenolic compounds, which are known to provide broad-spectrum antimicrobial activity inherent to natural raw materials. this article reviews the results of all key preclinical in vitro experiments conducted as part of a retrospective framework for the continuation of in vivo and subsequent clinical investigations. specifically, the study assesses the cytotoxicity, safety, allergenicity, biocompatibility, and local irritative effects of the experimental irrigating solution; evaluates its microbiological activity; determines the optimal extract fraction and solution concentration; and analyzes its compatibility with other commonly used endodontic irrigants. keywords: cotinus coggygria, polyphenols, antimicrobial activity, antibacterial activity, endodontics, pathogenic microflora, root canal system, enterococcus faecalis. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 432 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.39 1, 2, 3 1 , vl.jajanidze@gtu.ge; 597-933966; 2 , n.butkhuzi@gtu.ge , 593-263-112; 3 , , malxo7027@gmail.com, , , , , ,, “ , , . : , , , . , , , , . , , , , . , . 70-80% , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 433 , , . , , . , . . . . , , . , . , , , , . , , , , . . , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 434 , , , . , , . , , . , , . . ) , . , , . . , , , , , , , . , . , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 435 . . , . , , ., . , , , . , , 20-25 2 , , 4-6 2 , , , . 15-18 2. , : ( ) = (1) , ( ) , ( ); , ( , ); , , . , , ( ), , . , ,, “ , ( ) , ( ) + ( ), georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 436 ,, ” . . , , , . , , , ( ) , , . : , , (gps ); ; . . 1. , . : ) + (2) georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 437 ( ) ; , , ; . , , , . , , , ( , , , ) , , 100-150 , . , . : = ( ) + (3) , , , , . . , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 438 , . . , , . , , . : 1. https://nacto.org/publication/urban-street-design-guide/intersections/intersection-designprinciples/; 2. . , . , . , , 2007 . -208 .; 3. , ., ., . . 2019 .; 4. 2025 fdot design manual 200 series: design criteria. improving the existing model of road traffic organization using smart telematic systems valeri jajanidze1, natia butkhuzi2, malkhazi khvedelidze3 1associate professor, georgian technical university, vl.jajanidze@gtu.ge , 597-933-966; 2professor, georgian technical university, n.butkhuzi@gtu.ge , 593-263-112; 3academic doctor, georgian technical university, malxo7027@gmail.com , 593435-553 abstract in light of the increasing urban development and growth of modern cities, shortcomings and problems have emerged within existing models of road traffic organization in large urban areas. consequently, it's crucial to thoroughly re-evaluate problematic issues related to traffic organization. this can largely be achieved by implementing "just-in-time" monitoring and enforcement systems for managing vehicle flows on roads, integrating them into current methods and models. this is attainable through the reequipping of technical means for road traffic organization, their modification, and the development of appropriate software. keywords: automobile, ecology, transport, transport detectors. road signs, road network, traffic controllers, smart telematics systems, transport infrastructure, transport flows. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 235 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.22 მარკეტინგ-მიქსის კონცეფცია რეგიონალური მარკეტინგის ჭრილში კუპრაშვილი თენგიზი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი email: tengiz.kuprashvili@atsu.edu.ge აბსტრაქტი სტატია ეძღვნება თანამედროვე ქვეყნის რეგიონების მიერ მენეჯმენტში მარკეტინგული მიდგომის გამოყენების მიზანშეწონილობის დასაბუთებას. მასში განსაზღვრულია ტერიტორიული მარკეტინგის არსი, ასევე განსხვავებულია და დეტალურადაა განხილული რეგიონული მარკეტინგი, მარკეტინგული მიქსის ელემენტები, კერძოდ: 1. რეგიონული პროდუქტი. 2. სახელშეკრულებო პოლიტიკა; 3. საკომუნიკაციო პოლიტიკა; კვლევის შედეგად, შეიძლება შემდეგი დასკვნის გაკეთება: რეგიონული მარკეტინგული მარკეტინგ-მიქსის კონცეფციის არსი მდგომარეობს რეგიონის ტერიტორიის მარკეტინგის სისტემატურ მიდგომაში, რეგიონული მარკეტინგული მიქსის ელემენტების სტრუქტურირებაში და მათ ფრთხილად შემუშავებაში შემდგომი წარმატებული განხორციელების მიზნით. მარკეტინგის მიქსის კონცეფციის რეგიონალურ მარკეტინგში გამოყენების ყველაზე მნიშვნელოვანი უპირატესობაა თანამედროვე საბაზრო ინსტრუმენტების გამოყენება რეგიონული განვითარების უზრუნველსაყოფად, რაც შეამცირებს სახელმწიფოს როლს ეკონომიკაში და დაამყარებს რეგიონული ეკონომიკის თვითრეგულირებას, რაც გაზრდის რეგიონული მართვის ეფექტურობა და ქვეყნის რეგიონების კონკურენტუნარიანობა გლობალურ დონეზე. საკვანძო სიტყვები: მარკეტინგული მიქსის კონცეფცია, რეგიონული მარკეტინგი, ტერიტორიული მარკეტინგი, მსოფლიო კონკურენცია. გლობალიზაციისა და ინტეგრაციის კონტექსტში საქართველო მსოფლიო ეკონომიკის სრული მონაწილეა. თუმცა, იმისათვის, რომ წარმატებით გაუძლოს გლობალურ კონკურენციას, თანამედროვე საქართველომ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს ტერიტორიული მარკეტინგის საკითხებს. საქართველოს ეკონომიკის რეგიონალიზაციის არსებული ხარისხის გათვალისწინებით, მიზანშეწონილია რეგიონული მარკეტინგის განხორციელება, ანუ საქართველოს ცალკეული რეგიონების ტერიტორიების მარკეტინგი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 236 ამისათვის აუცილებელია რეგიონული მარკეტინგში მარკეტინგ-მიქსის კონცეფციის გამოყენებას. რეგიონული მარკეტინგ-მიქსის პირველი ელემენტია პროდუქტის პოლიტიკა. ტერიტორიის მარკეტინგის სექტორის საქმიანობის შედეგია სერვისები, რომლებიც ხშირად „უხილავი“ რჩება რეგიონის რიგითი მაცხოვრებლებისთვის, თუმცა ისინი იყენებენ მათ ყოველდღიურ ცხოვრებაში, რომლის ღირებულების გაგებაც შესაძლებელია მათი შეძენის შემდეგ. რეგიონულ მარკეტინგში სერვისი გაგებულია, როგორც ორი ან მეტი ბაზრის სუბიექტს შორის ურთიერთქმედების კოორდინირებული პროცესი, როდესაც ერთი მხარე გავლენას ახდენს მეორეზე, რათა ჩამოაყალიბოს, გაზარდოს ან განაახლოს ამ უკანასკნელის შესაძლებლობები ფუნდამენტური საქონლის შეძენაში. გარდა ამისა, მ. ბიტნერისა და ფ. კოტლერის ნაშრომების წყალობით, მომსახურების მარკეტინგის მოდელს საქონლის „4p“ მოდელთან შედარებით დამატებულია კიდევ 3p: პროცესი, ფიზიკური მტკიცებულება და ხალხი (process, physical evidence, people). არსებობს საქონლისა და მომსახურების ჯგუფი, რომელსაც ბაზარი ვერ უზრუნველყოფს, ვინაიდან ისინი ერთდროულად ბევრ ადამიანს სჭირდება, ამ დარგების რეგულირება მხოლოდ მიწოდებისა და მოთხოვნის გზით შეუძლებელია. მათ შორისაა საზოგადოებრივი და პირადი უსაფრთხოება, პოლიტიკური საკანონმდებლო სტაბილურობა, გზები, დაგეგმვა და გაუმჯობესება, წყალმომარაგება, ასევე ნარჩენების შეგროვება, კანონმდებლობის შემუშავება, რეგიონული ხელისუფლების მხარდაჭერა რეგიონში ბიზნესის განვითარებისთვის და ა.შ. სოციალური საფუძვლები განისაზღვრება რეგიონული მარკეტინგის არსით, ფუნქციებითა და სპეციფიკით. რეგიონული ხელისუფლების საქმიანობა ძირითადად მიმართულია მოსახლეობის სოციალური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებაზე, ხოლო ძირითადი პროდუქტი ამ შემთხვევაში მომსახურებაა. ამის გამო, რეგიონული ხელისუფლება, თავისი ფუნქციების შესრულების პროცესში, დაკავებულია რეგიონის მოქალაქეებისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი საჯარო სერვისებით, რომელიც სახელმწიფომ რეგიონებს გადასცა. საჯარო სერვისები გაგებულია, როგორც მომსახურება, რომელსაც აქვს დიდი სოციალური მნიშვნელობა გარკვეული ტერიტორიის მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის და, შესაბამისად, უზრუნველყოფილია მუნიციპალური (ან სახელმწიფო) სერვისებით. აქედან შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მუნიციპალური კოლექტიური საქონლის კატეგორიას მიკუთვნებული საჯარო სერვისების წარმოება და მიწოდება, ანუ იქმნება მუნიციპალური სიკეთის ელემენტი. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია ჩამოვაყალიბოთ რეგიონული პროდუქტის შემდეგი განმარტება. ერთის მხრივ, რეგიონულ მარკეტინგის დროს პროდუქტი გაგებულია, როგორც რეგიონის სრული რესურსული პოტენციალი, ანუ უპირატესობები და შესაძლებლობები, რაც მას გააჩნია, ხოლო მეორე მხრივ, რეგიონული ხელისუფლების საქმიანობა, რომელიც პირველ რიგში, მიმართულია რეგიონის მოსახლეობის სოციალური საჭიროებების დაკმაყოფილებისაკენ მისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი საჯარო სერვისებით, რასაც ზოგადად საზოგადოებრივ სიკეთეს უწოდებენ: 1. სოციალურ სფეროში ის მოიცავს ჯანდაცვის მომსახურებას, განათლებას, ეკოლოგიას, დასაქმებას, საზოგადოებრივ და პირად უსაფრთხოებას და ა.შ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 237 2. პოლიტიკურ სფეროში სამთავრობო ორგანოების არჩევნების ორგანიზებას, ინდივიდუალური პროგრამების შემუშავებას, სამთავრობო დაწესებულებების საქმიანობის პროექტებს და ა.შ.; 3. ეკონომიკურ სფეროში რეგიონული ეკონომიკის განვითარების მართვის სისტემის ორგანიზებისა და გაუმჯობესების სერვისებს, რეგიონის ეკონომიკური სუბიექტების განვითარებას: მიწა, საცხოვრებელი, რეკრეაციული ობიექტები და ა.შ. რეგიონული ხელისუფლების მიერ მარკეტინგის გამოყენება ხელს შეუწყობს მუნიციპალური სერვისების დივერსიფიკაციის პირობების აქტიურ ფორმირებას [8]. რეგიონული მარკეტინგ-მიქსის მეორე ელემენტია სახელშეკრულებო პოლიტიკა. მოგების სახით რაოდენობრივი მიზნების ნაკლებობა პრობლემას უქმნის ტერიტორიულ მარკეტინგს. მუნიციპალური პროდუქტებისა და სერვისების დისტრიბუციის სრულად განვითარებული სისტემა და მათთვის გაბატონებული ფასები არის ყოვლისმომცველი ტერიტორიული მარკეტინგის პროგრამის ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტი. რეგიონული მარკეტინგული მიქსის მესამე ელემენტია საკომუნიკაციო პოლიტიკა. ინვესტიციებზე კონკურენციის კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ბიზნესსავაჭრო ცენტრების აღორძინებას და მოდერნიზაციას, რეგიონის იმიჯის ფორმირებას, ასევე კარგ რეკლამას, როგორც საცხოვრებლად კომფორტულ ადგილს, მეწარმეობასა და ტურისტებისთვის მიმზიდველს. რეგიონის იმიჯის ჩამოყალიბება რეგიონული მარკეტინგის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია, რომელიც უნდა მოიცავდეს საინფორმაციო სერვისების სისტემას და რეგიონის მიმზიდველი მახასიათებლების რეკლამირებას მოსახლეობის სხვადასხვა სოციალური სეგმენტისთვის, მათ შორის ბიზნესმენებისთვის, პოტენციური ინვესტორებისათვის, ტურისტებისთვის. რეგიონული პროდუქტის „პერსონალური გაყიდვა“ ეფუძნება უშუალო კომუნიკაციას ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან და მეცნიერებთან, რათა მოხდეს რეგიონის უპირატესობების შესახებ მიზნობრივი აუდიტორიის ინფორმირება, გრძელვადიანი კონტაქტების დამყარება. მათი დახმარებით უნდა მოხდეს რეგიონული საქონლისა და მარკეტინგული საქმიანობის მოდერნიზაციისთვის. რეკლამა ეფექტური იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის ობიექტურად გამოიყენებს არგუმენტებს რეგიონის მიმდინარე პროცესებისა და სამომავლო პერსპექტივების შესახებ, ხაზს უსვამს მის დადებით ასპექტებს და მიმართულია კონკრეტულ მომხმარებლებზე. რეგიონის მიმდინარე პროცესებს შორის შეიძლება აღინიშნოს რეგიონის მოქალაქეების ინდივიდუალური უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, საცხოვრებელი და სასტუმროს ადგილების რაოდენობა, მდგომარეობა და ექსპლუატაციის პირობები, საგზაო და სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარების მაჩვენებლები, წყალი, გაზი. სითბოს მიწოდება და სხვა კომუნალური ინფრასტრუქტურა, პარკების არსებობა, რეკრეაციული და გასართობი ზონები, ჯანდაცვის ხარისხი და ა.შ. რეგიონის განვითარების სამომავლო პერსპექტივის არგუმენტები მოიცავს ახალი ინდუსტრიების, მუნიციპალური ინფრასტრუქტურისა და კომუნიკაციების შექმნას, დასაქმების საშუალო დონეს (განსაკუთრებით ახალგაზრდებში), ინვესტიციების ნაკადების დინამიკას და ა.შ. ტერიტორიის განვითარების რეგიონული მარკეტინგის პროგრამის ფარგლებში რეგიონული ხელისუფლების საქმიანობის განუყოფელი ნაწილია ამ რეგიონის, როგორც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 238 პიროვნების პირადი ცხოვრებისა და ბიზნეს სუბიექტების ორგანიზაციისთვის ხელსაყრელი ტერიტორიის აქტიური რეკლამა. ამ მიზნით, მედიასა და ინტერნეტ წყაროებში ქვეყნდება მნიშვნელოვანი რაოდენობის მასალები რეგიონის შესახებ, რომლებიც განკუთვნილია სხვადასხვა მიზნებისთვის და საინტერესოა სხვადასხვა მომხმარებლისთვის [9]. ამ მასალებს შორის, როგორც წესი, შეიძლება მოიძებნოს ყოვლისმომცველი საცნობარო წიგნები, რომლებიც ასახავს ამ ტერიტორიისათვის დამახასიათებელ ცხოვრების ყველა ძირითად ასპექტს; პოტენციური ინვესტორებისთვის განკუთვნილი ბუკლეტები და ბროშურები; ინფორმაცია ტურისტებისთვის: რეგიონის ინფრასტრუქტურისა და კულტურული ღირსშესანიშნაობების აღმნიშვნელი რუქები; საცნობარო წიგნები ადგილობრივი ხელისუფლების სტრუქტურისა და უფლებამოსილების შესახებ; ადგილობრივი ხელისუფლების მიერ მხარდაჭერილი კონკრეტული მუნიციპალური და ფედერალური პროგრამების პროსპექტები (განსაკუთრებით სოციალურად ორიენტირებული); ბიზნეს დირექტორიები და მრავალი სხვა. თუმცა, ტერიტორიის ეფექტური მარკეტინგი ბევრად სცილდება მუნიციპალური ხელისუფლების, როგორც სანდო ბიზნეს პარტნიორების რეკლამირებას. ის ხელს უწყობს მყარი კონტაქტების ჩამოყალიბებას იმ რეგიონულ ინსტიტუტებს, ასოციაციებსა და საწარმოებს შორის, რომლებიც აქტიურ მონაწილეობას იღებენ რეგიონის ყოველდღიურ სოციალურ-ეკონომიკურ ზრდაში. საკომუნიკაციო პოლიტიკა ასევე გულისხმობს საჯარო ინფორმაციის ველის ფორმირებას, ერთიანი რეგიონული სატელეკომუნიკაციო სისტემის, სტატისტიკური ინფორმაციის ბაზების, სარეკლამო კამპანიების და ა.შ. ტერიტორიული მარკეტინგული კომპლექსის განხორციელების მიზნით რეკლამის შემუშავების გარდა, მიზანშეწონილია ადგილობრივ მოსახლეობასთან საზოგადოებრივი აზრის კვლევის სამსახურის ორგანიზება და ახსნა-განმარტებითი და პროპაგანდისტული სამუშაოები. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ტერიტორიის განვითარების მარკეტინგულ სტრატეგიაში დიდ როლს თამაშობს ინტეგრირებული მარკეტინგული კომუნიკაციების კონცეფცია, რომელიც ეფუძნება მიქს კომპლექსების ოპტიმალური საკომუნიკაციო სტრუქტურის იდენტიფიცირებას სტრატეგიული შეფასების შესაბამისად. თითოეული საშუალებისა და პოპულარიზაციის ყველა საშუალების ზემოქმედების მაქსიმიზაციას. ინტეგრირებული მარკეტინგული კომუნიკაციების კონცეფცია ორიენტირებულია რეგიონალური საქონლისა და მომსახურების პოპულარიზაციაზე დახარჯული ფინანსური რესურსების ეფექტურობის გაზრდაზე. ეს კონცეფცია ძირითადად ეფექტურია რეკლამასთან მიმართებაში, რომელიც თანდათან უფრო ფაქტობრივი და მიზანმიმართული ხდება. რეგიონული სატელევიზიო მაუწყებლობის განვითარება ასევე სასარგებლო გავლენას ახდენს კომუნიკაციების შერჩევითობაზე. ადგილობრივი სატელევიზიო არხების გახსნა და მატი მაუწყებლობის არეალის გაფართოება ამარტივებს ტელევიზიაზე წვდომას ტერიტორიის განვითარებით დაინტერესებული სხვადასხვა სუბიექტისთვის. ადგილობრივი სატელევიზიო მაუწყებლობა უფრო ადვილად ადაპტირდება ამ კონკრეტული რეგიონული ბაზრების სპეციფიკურ მახასიათებლებთან. რეგიონული მარკეტინგული მიქსის მეოთხე ელემენტია რეგიონის განაწილების პოლიტიკა. ყველაზე ხშირად, იგი ხორციელდება საქონლის დროული მიწოდების მიზნით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 239 მისი წარმოების ადგილიდან მიმღებამდე. სადისტრიბუციო პოლიტიკა ხორციელდება ისეტთი აქტივობების წყალობით, როგორიცაა: გაყიდვების არხების ანალიზი და დასაბუთება, სავაჭრო პოლიტიკა, მარკეტინგული ლოჯისტიკა, მარკეტინგული საშუალებების პოლიტიკა, წარმოების ძალების ადგილმდებარეობის განაწილების პოლიტიკა, მომხმარებლებისა და ბაზრის ადგილმდებარეობის პოლიტიკა, მიწოდების პოლიტიკა, საწყობის პოლიტიკა მზა საქონელთან მიმართებაში და ა.შ. ტერიტორიული მარკეტინგული კომპლექსის განაწილების ღონისძიებების შესამუშავებლად აუცილებელია ჩატარდეს ბაზრის საფუძვლიანი სეგმენტაცია და შეირჩეს ყველაზე საინტერესო სამიზნე სეგმენტი, მომავალი სარგებლის თვალსაზრისით, შემდეგ კი განიხილოს განაწილების სპეციფიკა რეგიონული მახასიათებლების ორი ასპექტიდან: ტერიტორიის განვითარების მარკეტინგული პროგრამის საგანი და ობიექტი. რეგიონი, რომელიც ფუნქციონირებს როგორც სუბიექტი ბაზარზე, მომხმარებლებს სთავაზობს მომსახურებას რეგიონში მცხოვრები სხვადასხვა სოციალური ჯგუფის ინდივიდუალური და კოლექტიური საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად. სერვისის, როგორც პროდუქტის ძირითადი მახასიათებლებიდან გამომდინარე (არამატერიალურობა, განუყოფლობა, შეუსრულებლობა და შენახვის შეუძლებლობა) განისაზღვრება საბოლოო მომხმარებლებში მომსახურების განაწილების დაგეგმვის სპეციფიკა. განაწილების პრინციპის არჩევა ერთ-ერთი რთული საკითხია: ვინ რა და რამდენი უნდა მიიღოს. გარდა ამისა, არსებობს მოსახლეობის შორის რეგიონული სერვისების განაწილების ზოგადი წესები: – საფუძვლად შეიძლება დაედოს ყველა სოციალური ჯგუფისთვის თანაბარი განაწილების პრინციპი სტანდარტული მინიმუმის გათვალისწინებით, საიდანაც გადახრა დასაშვებია მხოლოდ აშკარა სარგებელის არსებობის შემთხვევაში; – მაღალშემოსავლიანი ჯგუფებისთვის აქცენტი კეთდება მიღებული შემოსავლის ან გადახდილი გადასახადების შესაბამისად განაწილებაზე; – დაბალი შემოსავლისა და სპეციფიკური საჭიროებების მქონე ჯგუფებისთვის (ინვალიდები, პენსიონერები, მრავალშვილიანი ოჯახები და ა.შ.) შესაზლებელია დამატებითი რესურსების მიწიდება. მუნიციპალური კოლექტიური სერვისების განაწილებისას, სადისტრიბუციო არხს შეუძლია მონაწილეობა მიიღოს, როგორც, მომსახურების ნებისმიერი ელემენტის მიწოდებაში (მაგალითად, პენსიონერებისთვის საყოფაცხოვრებო ტექნიკის შეკეთების შეკვეთების პაკეტის ფორმირებაში) ასევე მომსახურების მთელ სპექტრში. განაწილების დაგეგმვისას შეიძლება გამოყენებულ იქნას შემდეგი ინდიკატორები: 1. მიწოდებული მომსახურების დონესა და ამ სერვისის შენარჩუნების ხარჯებს შორის შეფარდების მაჩვენებელი (ხშირად საწარმოები ამცირებენ მომსახურების დონეს ხარჯების შემცირების მიზნით); 2. ამ სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების მონახულების ალბათობის მაჩვენებელი, სხვადასხვა თვისებურებების და პირობების გათვალისიწნებით; 3. ვიზიტების რაოდენობის მაჩვენებელი დღეში, კვირაში და ა.შ. მიწოდებული სერვისების რაოდენობის მიხედვით. რეგიონი, როგორც ბაზრის ობიექტი, ახდენს მიზნობრივის ორგანიზაციების რეგიონში კონცენტრირებული ბუნებრივი, მატერიალური, ტექნიკური, ფინანსური, შრომითი, ორგანიზაციული და სხვა რესურსებით მიმზიდველობი დაინტერესებას, რათა მათი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 240 დახმარებით განავითაროს ამ ტერიტორიისათვის დამახაასიატებელი წარმოების, სოციალური, გარემოსდაცვითი, კულტურული, ინოვაციებისა და სხვა სფეროები. რეგიონი, რომელიც სთავაზობს თავის რესურსულ პოტენციალს, შესაძლებლობებსა და კონკურენტულ უპირატესობებს, ანუ მის, როგორც ობიექტის მიმზიდველობას, პოტენციური ინვესტორების სამიზნე ჯგუფებზე მოთხოვნის სტიმულირების მიზნით, საჭიროებს შესაბამის საინფორმაციო სერვისებს. საინფორმაციო სერვისები, როგორც რეგიონული კომუნიკაციებისთვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურა, მოცემული პროდუქტის განუყოფელი ნაწილია. რეგიონული მარკეტინგის სისტემის ცენტრალური ელემენტია ყველა მონაწილის ინფორმირება საჭიროებებისა და ინტერესების შესახებ, რათა შეიქმნას ხელსაყრელი იმიჯი გარე სუბიექტებისთვის და მიმზიდველი პირობები რეგიონის ყველა სოციალური ჯგუფებისათვის. შეიძლება ითქვას, რომ ტერიტორიის მარკეტინგის სისტემის ეს ვერსია ემთხვევა მარკეტინგული კონცეფციის სტანდარტულ ინტერპრეტაციას. ამასთანავე, ტერიტორიის მარკეტინგის სტრუქტურის შინაარსი განსხვავდება შემდეგი ელემენტებით: 1. ეს არის გადამოწმებული და დასაბუთებული ლოკალური ეკონომიკური პოლიტიკა, რომლის მნიშვნელობა და მიზანშეწონილობა განისაზღვრება რეგიონებს შორის მზარდი კონკურენციით; 2. მოცემული პოლიტიკა ორიენტირებულია რეგიონული ეკონომიკის განვითარებაზე, მოცემული ტერიტორიის სოციალური სფეროს მოთხოვნებისა და მეწარმეების ინტერესების მაქსიმალურად დაკმაყოფილებაზე; 3. ტერიტორიის მარკეტინგის ინსტრუმენტების მთელი კომპლექსი გამოიყენება მოსახლეობის ყველა სოციალური ფენის და მოცემული რეგიონის თითოეული მაცხოვრებლის ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად. ტერიტორიის დინამიური, პროდუქტიული, სტაბილური ინტეგრირებული განვითარებისთვის აუცილებელია ყველა რეგიონალური მარკეტინგული ინსტრუმენტის გამოყენება კომპლექსურ და ერთიან სისტემაში, მათ შორის წინააღმდეგობების აღმოფხვრა და შესაძლო სინერგიის ეფექტის გამოყენება რეგიონის ეკონომიკური ცხოვრების დაკავშირებულ სფეროებში რამდენიმე ღონისძიების განხორციელებიდან. რეგიონული განვითარების აქტივობების გეგმიურად და უწყვეტად განხორციელება, უზრუნველყოფს ეკონომიკურ ზრდას არა მხოლოდ ბიზნეს სფეროში, არამედ რეგიონის სოციალურ ცხოვრებაშიც. ამრიგად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რეგიონული მარკეტინგული მარკეტინგ-მიქსის კონცეფციის არსი მდგომარეობს რეგიონის ტერიტორიის მარკეტინგის სისტემურ მიდგომაში, რეგიონული მარკეტინგული მიქსის ელემენტების სტრუქტურირებაში და მათ ფრთხილად შემუშავებაში შემდგომი წარმატებული განხორციელების მიზნით. მარკეტინგის მიქსის კონცეფციის რეგიონალურ მარკეტინგში გამოყენების ყველაზე მნიშვნელოვანი უპირატესობაა თანამედროვე საბაზრო ინსტრუმენტების გამოყენებაა რეგიონული განვითარების უზრუნველსაყოფად, რაც შეამცირებს სახელმწიფოს როლს ეკონომიკაში და დაამყარებს რეგიონული ეკონომიკის თვითრეგულირებას, რაც გაზრდის რეგიონული მართვის ეფექტურობა და ქვეყნის რეგიონების კონკურენტუნარიანობას გლობალურ დონეზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 241 ლიტერატურა: 1. ჯაში ჩ. „სოციალური მარკეტინგის საფუძვლები“ . გამომცემლობა «უნივერსალი» თბილისი 2012 წელი გვ. 304. 2. ვალიშვილი თ., უკლება შ.,. მომსახურების მარკეტინგი. რიდერი, ელ.ვერსია. 2024. 235 გვ. 3. christopher lovelock, jochenwirtz. services marketing: people, technology, strategy. 9 th edition, prenticehall, 2022 4. debra z. basil, michael d. basil. social marketing in action: cases from around the world. springer nature switzerland ag 2019 marketing mix concept in the context of regional marketing kuprashvili tengizi akaki tsereteli state university academic doctor of economics abstract this article explores the feasibility of applying a marketing approach to regional management in a modern country. it defines the essence of territorial marketing and provides a detailed analysis of regional marketing and its distinct marketing mix elements, namely: 1. regional product 2. contractual policy 3. communication policy as a result of the research, the following conclusion can be drawn: the essence of the regional marketing mix concept lies in a systematic approach to marketing a region’s territory. this involves structuring the elements of the regional marketing mix and developing them meticulously for effective implementation. the primary advantage of applying the marketing mix concept in regional marketing is the utilization of modern market instruments to drive regional development. this approach reduces the state's role in the economy, promotes self-regulation within the regional economy, enhances the efficiency of regional management, and strengthens the global competitiveness of the country’s regions. keywords: marketing mix concept, regional marketing, territorial marketing, world competition. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 544 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.50 , , , , , , , . . / . , , , , . ( , , ) . . , , . , . ( ) streptococcus pyogenes, escherichia coli, salmonella typhimurium, klebsiella pneumoniae, proteus vulgaris, shigella flexneri, enterococcus faecalisstaphylococcus aureus (in vitro „spot test“). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 545 , , (10 , 2.4): 2.0 ; 10.0 ; 2.0 ; 3.94 ; 2.0 ; 2.0 ; 2.0 ; 0.06 . , . : , , , , . : , . , , . . , , , , , . ( , , ) . , /10,11,12,13,14,16 /. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 546 : . : ( salvia officinalis l.) , ; , ( 1 2). 1. /17/ 2. /18/ 1 2 , 3 , 4 5 6 7 8 , 9 ( ) 10 1 2 , , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 547 : , /1,14,15 /. : ( ) . in-vitro “spot test” /1/ (streptococcus pyogenes, escherichia coli, enterobacter cloacae , salmonella typhimurium, klebsiella pneumoniae, shigella flexneri, proteus vulgaris, enterococcus faecalis, staphylococcus aureus, pseudomonas aeruginosa). 3. 3. 1 streptococcus pyogenes 1+ 2 escherichia coli 4+ 3 enterobacter cloacae – 4 salmonella typhimurium 2+ 5 klebsiella pneumoniae 4+ 6 proteus vulgaris 4+ 7 shigella flexneri 4+ 8 enterococcus faecalis 4+ 9 staphylococcus aureus 4+ 10 pseudomonas aeruginosa – , . ( 4). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 548 4 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 5,0 2,2 2,5 1,0 1,0 1,5 1,5 2 2,5 2,5 2,5 3 5,0 4 2,0 2,0 3,6 5,0 5,0 5 2,2 4,2 1,0 6 2,5 3,5 7 3,5 8 4,0 2,5 3,0 2,0 2,5 2,5 9 3,0 1,0 10 6,0 1,0 1,0 11 3,0 12 3,0 : 10,0 10,0 13,2 10,0 10,0 10,0 11,0 10,0 10,0 , , , ( 5). 5. ( , ) 1 , – 2 , – 3 , + 4 , – 5 , – 6 , – 7 , , + 8 , , + 9 , , + georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 549 5 , 7, 8 9. ( 7,8,9) ( 6). 6 . ) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 1,0 1,0 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,0 2 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 5,0 5,0 5,0 4 1,0 1,0 1,0 5 3,5 3,5 3,5 6 3,5 3,5 3,5 7 2,0 2,0 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,0 8 1,0 1,0 1,0 9 1,0 1,0 1,0 10 1,0 1,0 1,0 11 0.03 0.03 0.03 /9,14,18/ 7 . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 550 7. ) ) ) / ) ph (5.56.5) 1 , + + 14.28 ++ 5,9 2 + + 50 ++ 5,7 3 + + 40 +++ 5,7 4 , + + 40 ++ 5,7 5 , + + 66.66 ++ 42,64 5,7 6 , , + + 50 +++ 32,5 5,5 7 , + + 50 ++ 5,6 8 , + + 66.66 ++ 5,5 9 , + + 76.47 ++++ 67,34 5,6 9. ( 9 ) (shimadzu uv-240 japan). 415 , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 551 . /3,20,21/. , 0.272 . /2,6,8,14,19/ . : 1. : 1.1. ; 1.2. ; 2. ); 3. ; 4. ; 5. ; 6. , , ; 7. ; 8. . 9 , 10. 10. ( ) ) ) 1 2,0 23,2 2 10,0 3 2,0 4 3.94 5 2,0 6 2,0 0,8 7 2,0 8 0.06 =24,0 =24,0 g1=g2+g5 24,0=23,2 +0,8 = g2/ g1 x 100% = 23,2/24,0x100%=96,66% e= g5/ g1 xx100% = 0,8/24,0x100%=3,34% k = g1/ g2=24,0/23,2=1,03 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 552 : 1. : (streptococcus pyogenes, escherichia coli, salmonella typhimurium, klebsiella pneumoniae, shigella flexneri, proteus vulgaris, enterococcus faecalis, staphylococcus aureus); 2. . : , , ph, / , , . 9 : 2,0 ; 10,0 ; 2,0 ; 3.94 ; 2,0 ; 2,0 ; 2,0 ; 0.06 . 3. , . ( =96,6%; e= 3,34%; k = 1,03); : 1. , „ “( ) .2021; 2. akshatha r s, manasa c reddy, ranjitha suresh and thanushree h r. formulation and evaluation of antibacterial herbal deodorant stick. department of pharmaceutics, vydehi institute of pharmacy, bangalore, india. world journal of biology pharmacy and health sciences,2023,16(02),029–034.articledoi: https://doi.org/10.30574/wjbphs. 2023.16.2.0464. 3. amjad m. shraim , talaat a. ahmed, md mizanur rahman ,yousef m. hijj. determination of total flavonoid content by aluminum chloride assay: a critical evaluation. lwtfood science and technology.150(2021)111932;journal homepage: www.elsevier.com/locate/lwt. 4. andrea f. afonso , olívia r. pereira artur m. s. silva, ângela fernandes, ricardo c. calhelha, isabel c.f.r. ferreira and susanam. cardoso.phytochemical composition and bioactive e ects of salvia africana, salvia o cinalis ‘icterina’ and salvia mexicana aqueous extracts.molecules 2019, 24, 4327; doi:10.3390/molecules24234327; 5. design and evaluation of topical herbal antifungal stick containing extracts of rhinacanthus nasutus.mohammed tahir ansaria,, nurulfalahin binti daud ibrahima, farheen samia, shahnaz majeeda, mohammad saquib hasnainb, vishal bhagwan badgujara.journal of herbal medicine. 17–18. 2019. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 553 6. gabriella baki ph.d, and kenneth s. alexander ph.d, introduction to cosmetic formulation and technology. the university of toledo, college of pharmacy and pharmaceutical sciences. 2015; 7. ghorbani a, esmaeilizadeh m. pharmacological properties of salvia officinalis and its components. j tradit complement med. 2017 jan 13;7(4):433-440; 8. k.natobidze, m.gasanova, i.tsurtsumia, a.bakuridze, m. tatanashvili. „desing, formulation and biological assessment of antibaqterial medical“tbilissi. ispc -2022.81-83; 9. kristina yu. aleshnikova1*, vyacheslav n. dul1, marina a. dzhavakhyan1, olga a. semkina. development and standardization of crayons with eucalimine. drug development & registration.2020.v.9, no. 4. 99-106. https: //doi.org/ 10.33380 /2305-2066-2020-9-4-99106; 10. nuha rasheed, syed abdul rahman, samreen hafsa. formulation and evaluation of herbal lipsticks.researchj.pharm.andtech.2020;13(4):1693-1700.doi:10.5958/0974-360x.2020. 00306.6 11. premjit, yashaswini &amp; kumar, arvind. (2018). antimicrobial properties of orange (citrus reticulata var.kinnow) peel extracts against pathogenic bacteria.737-746.10.20546/ijcmas.2018; 12. sundriyal a, bhatt b, kaushik s, formulation and evaluation of herbal sunscreen stick from pyrostegia venusta (ker gawl.)miers leaf ethanolic extract: a modern approach for plants as photo protectants, annals ayurvedic med. 2024;13(2) 102-112, doi. 10.5455/aam.154183. 13. vaishnavi kale,nilofar khan,mohan kale, rupali yewale,vinay chaudhari. “formulation and evaluation of antifungal dermal stick from pomegranate rind extract.” international journal of current science(ijcspub). volume14,issue1. january. 2024. issn:2250-1770. indiawww.ijcspub.org. 14. / , , /. . 143 . 2021 ; 15. 14 .1.4.1.0028.18 ». – ., 2018. – .2. – . 2014-2016; 16. . .2019; 17. . . . 2021; 18. . , , , . . . 2020. . 9, 4.99–106. 19. . , . / /. . 554.2020; 20. . . , . . , . 3 (55) 2021 . doi:10.35694/yarcx.2021.55.3.007. 21. . , . , . . (cistus salviifolius). /proceedings of vsuet, . 79, 1, 2017 .doi: http://doi.org/10.20914/2310-1202-2017-1-271-275 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 554 design and technological optimization of cosmetic sticks enriched with antibacterial sage extract keteven natobidze, mariam gasanova, ia tsurtsumia, aliosha bakuridze, mariam tatanashvili tbilisi state medical university, department of pharmaceutical technology abstract modern pharmacies are rich in a variety of cosmetic products, but most of them are based on components of synthetic origin. their use often causes various complications and allergic reactions, which is why both patients and doctors prefer cosmetics made from natural ingredients. among skin care cosmetic products, cosmetic sticks hold a special place. medical cosmetic sticks are characterised by their ability to act on specific/local areas of the skin and mucous membranes for an extended period. they are portable, convenient to use, and thanks to their special packaging, they are hygienic, economical, and have an extended shelf life. one of the key advantages of medicinal cosmetic sticks is the ability to incorporate naturally derived components (such as plant extracts, essential oils, clays, muds, etc.) due to the natural origin of their base. the assortment of medicinal cosmetic sticks in pharmacies is currently limited. therefore, the study and development of formulations for medicinal cosmetic sticks, and their production using modern technologies for various purposes, is a pressing issue in contemporary pharmacy. that is why we aimed to develop the formulation, design and biological evaluation of antibacterial treatment cosmetic sticks developed on natural products. active pharmaceutical ingredients of the sticks (mixture of sage dry extract and essential oil) proved to have high antibacterial activity against streptococcus pyogenes, escherichia coli, salmonella typhimurium, klebsiella pneumoniae, proteus vulgaris, shigella flexneri, enterococcus faecalis and staphylococcus aureus (in vitro “spot test”). based on a result literature review and the study of organoleptic, physico-chemical and technological characteristics, nine optimal sticks formulations were selected. we have studied the qualitative indicators of research composition nine and among them, sticks research composition no. 9 is characterized by the best characteristics with the following composition (for 10 sticks, weight of each sticks is 2.4): paraffin 2.0g; castor oil 10.0g; cocoa fat 2.0g; emulsion wax 3.94g; beeswax 2.0g; lanolin 2.0g; dry extract of sage grass 2.0g; sage essential oil 0.06g. on the basis of technological studies, the technological scheme and technological process of sticks with antibacterial action have been developed, the material balances of the technological process of making sticks have been drawn up and the technical-economic indicators have been determined. keywords: technology, cosmetics, sticks, antibacterial, sage. : ; ; ; ; . authors: keteven natobidze tsmu, department of pharmaceutical technology, phd student; mariam gasanova tsmu, department of pharmaceutical technology, master; ia tsurtsumia tsmu, department of pharmaceutical technology, assistant professor; aliosha bakuridze tsmu, department of pharmaceutical technology, professor; mariam tatanashvili tsmu, department of pharmaceutical and toxicological chemistry, phd student. microsoft word fullpdf07042025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 180 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.10 მელატონინის რეცეპტორების ექსპრესიის თავისებურებები საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში კრიტიკული მიმოხილვა ნინო იმერლიშვილი1; ზაზა ბოხუა2; გიორგი ბურკაძე3; შოთა კეპულაძე4 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; ექიმი გინეკოლოგი; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მეანობა-გინეკოლოგიისა და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, პროფესორი; 3თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; პროფესორი; ექიმი პათოლოგანატომი; 4თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი; ექიმი; პათოლოგანატომი; აბსტრაქტი მელატონინი წარმოადგენს ცირკადული რითმების ჰორმონს, რომელსაც მრავალმხრივი ბიოლოგიური მოქმედება ახასიათებს, მათ შორის ანტიოქსიდანტური, ანტიპროლიფერაციული და იმუნომოდულაციური. ბოლო წლებში განსაკუთრებული ინტერესი უკავშირდება მის როლს ჰორმონდამოკიდებულ სიმსივნეებში, განსაკუთრებით საკვერცხის ეპითელურ კარცინომებში, სადაც მისი რეცეპტორული სისტემა (mt1, mt2) შესაძლოა ასრულებდეს მნიშვნელოვან ონკოსტატიკურ ფუნქციას. მიმდინარე კრიტიკული მიმოხილვა აერთიანებს თანამედროვე ლიტერატურის ანალიზს მელატონინის ბიოლოგიური როლის, რეცეპტორული მექანიზმების, პროლიფერაციულ-აპოპტოზური ბალანსის, emt-ის, ანგიოგენეზისა და ქიმიორეზისტენტობის რეგულაციის შესახებ. შეფასებულია კვლევების შედეგები, მათი შეზღუდვები და მეთოდოლოგიური ხარვეზები, რაც აჩვენებს საჭიროებას სამომავლო უფრო ღრმა, ინტეგრირებული კვლევებისთვის. საკვანძო სიტყვები: მელატონინი, mt1/mt2 რეცეპტორები, საკვერცხის კიბო, აპოპტოზი, emt, er/pr, cd44, ბიომარკერები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 181 საკვერცხის ავთვისებიანი ეპითელური სიმსივნეები მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ლეტალური გინეკოლოგიური ონკოლოგიური პათოლოგიაა, რომლის დიაგნოსტიკა და მკურნალობა დღესაც მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. დაავადება ხშირად მიმდინარეობს უსიმპტომოდ და დიაგნოსტირდება გვიან სტადიაზე, რაც განაპირობებს სიკვდილიანობის მაღალ მაჩვენებელს. მსოფლიო სტატისტიკური მონაცემებით, საკვერცხის კიბო ქალთა სიმსივნით სიკვდილიანობის მეშვიდე მიზეზია და ყოველწლიურად იწვევს ასობით ათას სიკვდილის შემთხვევას.(1) პათომორფოლოგიურად, საკვერცხის ავთვისებიანი სიმსივნეები ჰეტეროგენული ჯგუფია, რომელიც მოიცავს მრავალი ტიპის ეპითელურ, სტრომულ და მეზენქიმურ წარმონაქმნს. ეპითელური წარმოშობის სიმსივნეები შეადგენენ ყველა შემთხვევის დაახლოებით 90%-ს, მათ შორის ყველაზე გავრცელებულია სეროზული კარცინომები, რომლებიც შეადგენენ საერთო შემთხვევების 70%-მდე. საკვერცხის ეპითელური კარცინომები იყოფა დაბალი (low-grade) და მაღალი ხარისხის (highgrade) ფორმებად, რაც ასახავს მათ მოლეკულურ განსხვავებებს, აგრესიულობასა და ქიმიოთერაპიისადმი მგრძნობელობას. მიუხედავად ქირურგიული და ქიმიოთერაპიული მიდგომების განვითარებისა, საერთო გადარჩენის მაჩვენებელი უკანასკნელი სამი ათწლეულის განმავლობაში მნიშვნელოვნად არ გაუმჯობესებულა და კვლავაც შეადგენს დაახლოებით 47%-ს ხუთწლიანი პერიოდისათვის.(2) მიუხედავად მრავალრიცხოვანი კვლევებისა, საკვერცხის სიმსივნეების ეტიოპათოგენეზი ბოლომდე გარკვეული არ არის. ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ცირკადული რითმების დარღვევასა და მელატონინის ბიოლოგიური ფუნქციების შესწავლას, როგორც პოტენციურ ონკოსტატიკურ ფაქტორს. თანამედროვე ცხოვრების წესით გამოწვეული ცირკადული რითმის დარღვევა (ღამის ცვლებში მუშაობა, სინათლის ხელოვნური ზემოქმედება, ქრონიკული სტრესი) მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ენდოკრინულ და რეპროდუქციულ სისტემებზე. ამერიკის კიბოს საზოგადოების მონაცემებით, ღამის ცვლაში დასაქმებულ ქალებში საკვერცხის ინვაზიური და მოსაზღვრე სიმსივნეების განვითარების რისკი მნიშვნელოვნად მაღალია.(3) მელატონინი, ფიზიოლოგიური ჰორმონი, რომელსაც გამოყოფს ეპიფიზი, არეგულირებს ძილისა და ცირკადულ ციკლს, მაგრამ ამასთანავე მონაწილეობს უჯრედული ციკლის, აპოპტოზის, ანგიოგენეზისა და იმუნური რეაქციების რეგულაციაში. მისი ონკოსტატიკური მოქმედება ხორციელდება როგორც მემბრანული (mt1, mt2), ისე ბირთვული (ror/rzr) რეცეპტორების მეშვეობით. რიგი ექსპერიმენტული და კლინიკური კვლევები მიუთითებს, რომ მელატონინი ახდენს სიმსივნური უჯრედების პროლიფერაციის დათრგუნვას, ზრდის აპოპტოზს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 182 და ამცირებს მეტასტაზური პოტენციალის მაჩვენებლებს სხვადასხვა ორგანოს კარცინომებში, მათ შორის საკვერცხის კიბოშიც.(4) მელატონინის რეცეპტორული სისტემის როლი საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების ბიოლოგიაში ნაკლებადაა შესწავლილი. მიუხედავად იმისა, რომ ცალკეულ კვლევებში აღწერილია მელატონინის პროლიფერაციულ-აპოპტოზური და ანტიანგიოგენური მოქმედება in vitro და in vivo მოდელებში, კლინიკურ მასალაზე დაფუძნებული იმუნოჰისტოქიმიური მტკიცებულებები მწირია. ასევე, მცირეა ინფორმაცია mt1/mt2 რეცეპტორების ექსპრესიის ხარისხსა და სიმსივნის ხარისხის, ჰორმონული სტატუსისა და ღეროვანი უჯრედულობის მაჩვენებლებს შორის კავშირებზე.(5) მელატონინის ცირკადული რეგულაციის დარღვევა აღინიშნება მრავალი სიმსივნის განვითარებისას, მათ შორის ძუძუს, ენდომეტრიუმის და საკვერცხის კიბოებში. ეს ასოციაცია განსაკუთრებით საინტერესოა იმ ფონზე, რომ ჰორმონ-დამოკიდებული სიმსივნეების პათოგენეზში ენდოკრინული ბალანსის დარღვევა უკვე დადასტურებული ფაქტორია. ამდენად, მელატონინის რეცეპტორების შესწავლა საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი როგორც მოლეკულური დიაგნოსტიკის, ისე სამიზნე თერაპიის განვითარების მიმართულებით. ამ კვლევის კრიტიკული მიმოხილვა მიზნად ისახავს არსებული ლიტერატურის შეფასებას მელატონინის როლის შესახებ საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში, რეცეპტორული მექანიზმების ანალიზს, მათ ურთიერთკავშირს პროლიფერაციულაპოპტოზურ და ჰორმონულ ფაქტორებთან, ასევე იმ ასპექტების გამოვლენას, რომლებიც დღემდე რჩება არასრულყოფილად შესწავლილი.(6) მელატონინი (n-აცეტილ-5-მეთოქსიტრიპტამინი) წარმოადგენს ინდოლამინურ ნაერთს, რომელსაც ძირითადად გამოყოფს ეპიფიზი და რომლის სინთეზი დამოკიდებულია სინათლე-სიბნელის ცირკადულ ციკლზე. მიუხედავად იმისა, რომ მელატონინის არსებობა პირველად ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში იქნა აღწერილი, შემდგომ დადგინდა მისი ექსტრაპინეური წარმოშობაც, საკვერცხეებში, ენდომეტრიუმში, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში, ძვლის ტვინში და იმუნურ უჯრედებში. ეს მიუთითებს, რომ ჰორმონის მოქმედება გაცილებით ფართოა, ვიდრე მხოლოდ ძილის რეგულაცია.(7) მელატონინი მოქმედებს როგორც ენდოგენური ანტიოქსიდანტი და თავისუფალი რადიკალების დამშლელი. ის ამცირებს ლიპიდური პეროქსიდაციის პროცესს, აძლიერებს გლუტათიონ-პეროქსიდაზისა და სუპეროქსიდ-დისმუტაზის აქტივობას და ამით იცავს უჯრედულ მემბრანებს ჟანგვითი დაზიანებისგან. გარდა ამისა, მელატონინი ჩართულია უჯრედულ მეტაბოლიზმში, აპოპტოზის და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 183 პროლიფერაციის რეგულაციაში, რაც განსაზღვრავს მის შესაძლო ონკოსტატიკურ ფუნქციას. ჰორმონის ეფექტები რეალიზდება ორ მთავარ რეცეპტორზე, mt1 და mt2, რომლებიც მიეკუთვნებიან g-პროტეინთან შეკავშირებულ რეცეპტორთა ოჯახს. მათი გააქტიურება იწვევს ციკლური amp-ის დონის შემცირებას და იმ სიგნალების ინჰიბირებას, რომლებიც დაკავშირებულია პროტეინ კინაზა a-სა და c-ს გააქტიურებასთან. შედეგად ჩახშობილია მრავალი პროლიფერაციული და ანგიოგენური მექანიზმი, მათ შორის mapkდა pi3k/akt-სიგნალები, რომლებიც განსაკუთრებით აქტიურია ავთვისებიან უჯრედებში.(7,8) გარდა მემბრანული რეცეპტორებისა, მელატონინი ურთიერთქმედებს ბირთვულ რეცეპტორებთან, ror/rzr-თან, რომლებიც მოქმედებენ ტრანსკრიფციის ფაქტორების მსგავსად და არეგულირებენ მრავალ გენეტიკურად განპირობებულ პროცესებს, მათ შორის იმუნურ და მეტაბოლურ პასუხებს. ერ ორმაგი რეგულაციის მექანიზმი, მემბრანული და ბირთვული, სწორედ ის საფუძველია, რის გამოც მელატონინი ითვლება მრავალფუნქციურ ბიორეგულატორად, რომელსაც შეუძლია იმოქმედოს როგორც ენდოკრინული, ისე პარაკრინული გზით .(9) საინტერესოა, რომ მელატონინის და სქესობრივი ჰორმონების ურთიერთობა ორმხრივია: ესტროგენები ამცირებენ mt1/mt2 რეცეპტორების ექსპრესიას, ხოლო მელატონინი თავის მხრივ თრგუნავს არომატაზის აქტივობას და ამცირებს ესტროგენული სტიმულაციის გავლენას სამიზნე ქსოვილებზე. ეს ურთიერთმიმართება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჰორმონ-დამოკიდებულ სიმსივნეებში: ძუძუს, ენდომეტრიუმის და საკვერცხის კიბოებში, სადაც ენდოკრინული ბალანსის დარღვევა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პათოგენეზში. (10) ბოლო წლებში მელატონინი განიხილება როგორც პოტენციური ონკოსტატიკური აგენტი არა მხოლოდ პროლიფერაციის დათრგუნვის, არამედ აპოპტოზის სტიმულაციის, ანგიოგენეზისა და მეტაბოლური პროცესების მოდულაციის გზით. მისი მოქმედება აღწერილია მრავალ მოდელზე: in vitro საკვერცხის კიბოს უჯრედულ ხაზებზე (skov-3, ovcar-3, pa-1) და in vivo ცხოველურ მოდელებში, სადაც ნაჩვენებია სიმსივნის ზომისა და ვასკულარიზაციის შემცირება. თუმცა, ამ შედეგების მიუხედავად, მელატონინის ზუსტი მოლეკულური სამიზნეები საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში ჯერაც ბუნდოვანია. ზოგიერთი ავტორი მიუთითებს, რომ mt1/mt2 რეცეპტორების ექსპრესია მნიშვნელოვნად ქვეითდება მაღალი ხარისხის სეროზულ კარცინომებში, რაც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს სიმსივნური უჯრედების დიფერენციაციის დაკარგვასთან და ცირკადული კონტროლის მოშლასთან. სხვა კვლევებში კი ნაჩვენებია, რომ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 184 მელატონინით მკურნალობისას mt1 რეცეპტორების დონე იზრდება, რაც თეორიულად შეიძლება ასახავდეს ჰორმონის კომპენსატორულ ეფექტს.(11,12) მიუხედავად ამისა, ამ მექანიზმების დიდი ნაწილი დადასტურებულია მხოლოდ ექსპერიმენტულ გარემოებებში, ხოლო კლინიკურ ნიმუშებზე არსებული მონაცემები ხასიათდება ფრაგმენტულობითა და მცირე რაოდენობით. სწორედ ეს ხარვეზი ქმნის საჭიროებას ახალი იმუნოჰისტოქიმიური კვლევებისათვის, რომლებიც მიზნად დაისახავენ მელატონინის რეცეპტორების ექსპრესიის კორელაციას პროლიფერაციულ, აპოპტოზურ და ჰორმონულ მარკერებთან. ამრიგად, მელატონინი უნდა ჩაითვალოს როგორც პოტენციური მოდულატორი საკვერცხის კიბოს ბიოლოგიაში, რომლის ზუსტი მოქმედების გზები და კლინიკური მნიშვნელობა ჯერ კიდევ მოითხოვს ღრმა, მრავალსაფეხურიან შესწავლას.(13,14) საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეები წარმოადგენს პათოლოგიურად და მოლეკულურად ჰეტეროგენულ ჯგუფს, რომლის განვითარება დაკავშირებულია როგორც გენეტიკურ მუტაციებთან (tp53, brca1/2, kras, braf), ისე ენდოკრინულ და ეპიგენეტიკურ მექანიზმებთან. მიუხედავად მოლეკულური ონკოლოგიის პროგრესისა, კვლავაც ბუნდოვანია ის ბიოლოგიური ბალანსი, რომელიც ნორმალური ეპითელური უჯრედის გარდაქმნას კარცინომულ ფენოტიპად განაპირობებს. ამ კონტექსტში, მელატონინის სისტემას შეიძლება ჰქონდეს რეპრესორული, ანუ კანცეროგენეზის დამთრგუნველი ფუნქცია, რომლის დარღვევაც ხელს უწყობს სიმსივნის ინიცირებას და პროგრესს.(14) მელატონინის მოქმედება ძირითადად ხორციელდება ორი ტიპის რეცეპტორის მეშვეობით, mt1 და mt2. მათი აქტივაცია იწვევს იმ სიგნალების ინჰიბირებას, რომლებიც პასუხისმგებელია უჯრედული ციკლის გაგრძელებაზე და პროლიფერაციის ხელშეწყობაზე. mt1 რეცეპტორის აქტივაციისას მცირდება ციკლური amp-ის დონე და დათრგუნულია პროტეინ კინაზა a/c გზები, რაც იწვევს პროლიფერაციული გენების ექსპრესიის დათრგუნვას. შედეგად, უჯრედები გროვდებიან g1 ფაზაში, აქტიურდება ციკლინ-დამოკიდებული კინაზების ინჰიბიტორები (p21, p27), იზრდება p53-ისა და bax-ის დონე, ხოლო მცირდება ანტიაპოპტოზური ცილების, როგორიცაა bcl-2 და survivin, აქტივობა.(15) ბოლო წლებში ჩატარებულმა ექსპერიმენტებმა ცხადყო, რომ მელატონინის რეცეპტორების აქტივაცია საკვერცხის კიბოს უჯრედულ ხაზებში (ovcar-3, skov3, pa-1) იწვევს არა მხოლოდ პროლიფერაციის შენელებას, არამედ უჯრედების ინვაზიურობისა და მეტასტაზური პოტენციალის დაქვეითებას. აღნიშნული პროცესები დაკავშირებულია ეპითელურ-მეზენქიმური ტრანსფორმაციის (emt) რევერსიასთან, ანუ იმ მოლეკულური ცვლილებების განეიტრალებაზე, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან სიმსივნის აგრესიულობაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 185 კონკრეტულად, მელატონინი ზრდის e-cadherin-ის და ამცირებს vimentin-ის, snailისა და zeb1/zeb2-ის ექსპრესიას, რაც მიუთითებს emt-ს დათრგუნვაზე.(16) მელატონინის რეცეპტორების გავლენა საკვერცხის სიმსივნურ უჯრედებზე მჭიდროდ უკავშირდება მის ანტიანგიოგენურ და იმუნომოდულაციურ მოქმედებას. ცნობილია, რომ mt1-ის გააქტიურება თრგუნავს vegf-ის, tgf-β1-ისა და hif-1α-ს ექსპრესიას , იმ ფაქტორებს, რომლებიც ხელს უწყობენ სისხლძარღვთა ნეოგენეზს და სიმსივნის ზრდას. ამასთანავე, მელატონინი ასუსტებს toll-like რეცეპტორების (განსაკუთრებით tlr4) მიერ გამოწვეულ ანთებით რეაქციას, რაც შესაძლოა ამცირებდეს ქიმიორეზისტენტობას და აუმჯობესებდეს თერაპიულ პასუხს.(17) მიუხედავად მრავალი დადებითი მტკიცებულებისა, არსებული კვლევების უმეტესობა მხოლოდ in vitro ან ცხოველურ მოდელებზეა დაფუძნებული. კლინიკური მასალით ჩატარებული კვლევები შეზღუდულია მცირე ნიმუშებით, ხოლო იმუნოჰისტოქიმიური შეფასებები ხშირად არ მოიცავს ყველა რეცეპტორის ტიპს. ამასთან, არ არსებობს ერთიანი სტანდარტი mt1/mt2 ექსპრესიის რაოდენობრივი განსაზღვრისათვის, სხვადასხვა კვლევაში გამოყენებულია განსხვავებული ანტისხეულები და შეფასების სკალები, რაც ართულებს შედეგების შედარებას. გარდა ამისა, mt1 და mt2 რეცეპტორების როლი შესაძლოა განსხვავებული იყოს სიმსივნის ტიპისა და დიფერენციაციის ხარისხის მიხედვით. ზოგიერთ ნაშრომში აღწერილია, რომ დაბალი ხარისხის სეროზულ სიმსივნეებში მელატონინის რეცეპტორების ექსპრესია მაღალია, ხოლო მაღალი ხარისხის ფორმებში მკვეთრად ქვეითდება. ეს ტენდენცია შესაძლოა ასახავდეს ცირკადული კონტროლის დაკარგვას და მეტაბოლური რეპროგრამირების გაძლიერებას ავთვისებიანობის პროგრესირებასთან ერთად.(18) მნიშვნელოვანია ისიც, რომ მელატონინის მოქმედება არ შემოიფარგლება მხოლოდ რეცეპტორული გზებით. ის პირდაპირ ახდენს ოქსიდაციურ სტრესზე დამოკიდებული პროცესების მოდულაციას, ამცირებს რეაქტიული ჟანგბადის წარმოებას და ახდენს მიტოქონდრიული დისფუნქციის პრევენციას. შედეგად მცირდება დნმ-ის დაზიანება და გენომური არასტაბილურობა, ფაქტორები, რომლებიც კრიტიკულია საკვერცხის კანცეროგენეზის ადრეულ ეტაპზე.(19) თუმცა, მიუხედავად აღნიშნული მონაცემებისა, დღემდე ბუნდოვანია მელატონინის როლის ზუსტი მოცულობა რეალურ სიმსივნურ ქსოვილებში. არ არის საკმარისად შესწავლილი მისი ურთიერთქმედება ჰორმონულ რეცეპტორებთან (er, pr), პროლიფერაციულ (ki67) და აპოპტოზურ (bcl2, p53) მარკერებთან. სწორედ ამ სფეროში დგას საჭიროება ფართო იმუნოჰისტოქიმიური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 186 კვლევის ჩატარებისა, რომელიც გააერთიანებს მელატონინის რეცეპტორების, ჰორმონული სტატუსისა და სიმსივნური უჯრედების ფენოტიპის ანალიზს.(20) ამრიგად, არსებული ლიტერატურა მიუთითებს, რომ მელატონინის რეცეპტორების სისტემა მნიშვნელოვან პოტენციალს შეიცავს როგორც დიაგნოსტიკური, ისე თერაპიული თვალსაზრისით, თუმცა მისი კლინიკური მნიშვნელობა ჯერ კიდევ დაუზუსტებელია. მომავალმა კვლევებმა უნდა დაადგინონ, წარმოადგენს თუ არა მელატონინის რეცეპტორული პროფილი პროგნოსტიკურ და პრედიქტულ მარკერს საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში.(21) მელატონინის ერთ-ერთ მთავარ ანტიკანცეროგენულ მოქმედებად მიიჩნევა უჯრედული ციკლის კონტროლი და აპოპტოზის გააქტიურება. სიმსივნურ უჯრედებში ეს მექანიზმები დარღვეულია, პროლიფერაციული სიგნალები დომინირებს და აპოპტოზური პასუხი დაქვეითებულია. შესაბამისად, ნებისმიერი ბიოლოგიური აგენტი, რომელსაც შეუძლია ამ ბალანსის აღდგენა, წარმოადგენს პოტენციურ თერაპიულ სამიზნეს. მელატონინი ახდენს უჯრედული ციკლის რეგულაციას სხვადასხვა დონეზე. მისი გავლენა პროლიფერაციულ პროცესებზე ძირითადად ხორციელდება ციკლინდამოკიდებული კინაზების (cdk2, cdk4) ინჰიბირებით და შესაბამისი ინჰიბიტორების (p21, p27) გააქტიურებით. ამ გზით მელატონინი იწვევს უჯრედების დაგროვებას g1 ფაზაში და აფერხებს dna-ის სინთეზის ფაზაში (s ფაზაში) გადასვლას. შედეგად ხდება სიმსივნური უჯრედების ზრდის შენელება და პროლიფერაციული აქტივობის დაქვეითება.(22) დამტკიცებულია, რომ საკვერცხის კიბოს უჯრედულ ხაზებში (ovcar-3, pa-1, skov3) მელატონინით მკურნალობის შემდეგ მნიშვნელოვნად მცირდება ki67-ის ექსპრესია, რაც წარმოადგენს პროლიფერაციის ერთ-ერთ ძირითად მარკერს. ეს ეფექტი დოზაზე და დროზე დამოკიდებულია, რაც მიუთითებს მელატონინის პირდაპირ გავლენაზე უჯრედული ციკლის მარეგულირებელ ცილებზე.(23) გარდა პროლიფერაციის დათრგუნვისა, მელატონინი ასტიმულირებს აპოპტოზურ მექანიზმებს. მისი გავლენა აღინიშნება p53-ის, bax-ის და კასპაზა-3-ის გააქტიურებით, პარალელურად კი მცირდება ანტიაპოპტოზური ცილების, bcl2 და survivin-ის დონე. p53-ისა და bax-ის მომატებული ექსპრესია ხელს უწყობს მიტოქონდრიულ მემბრანებზე გამავლობის გაზრდას, რაც იწვევს ციტოქრომ c-ის გამოთავისუფლებას და კასპაზური ჯაჭვის გააქტიურებას. ამ მექანიზმის შედეგად მელატონინი რეალურად უბიძგებს სიმსივნურ უჯრედს პროგრამირებული სიკვდილისკენ, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქიმიოთერაპიისადმი რეზისტენტულ უჯრედებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 187 აღსანიშნავია, რომ მელატონინის ეს ეფექტები დამოკიდებულია mt1/mt2 რეცეპტორების ფუნქციურ მდგომარეობაზე. რეცეპტორების ბლოკირებისას (სპეციფიკური ანტაგონისტებით) მელატონინის აპოპტოზური მოქმედება სუსტდება, რაც ადასტურებს, რომ პროცესი რეცეპტორ-დამოკიდებულია. ამასთანავე, მელატონინი ამცირებს პროტეინ კინაზა b (akt)-ისა და mtor-ის ფოსფორილაციას, რაც კიდევ უფრო აძლიერებს აპოპტოზის მიმდინარეობას.(24) არსებული ექსპერიმენტული მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ მელატონინი ცისპლატინთან კომბინაციაში აძლიერებს ამ ქიმიოთერაპიული აგენტის ეფექტურობას. ასეთი კომბინირებული თერაპია იწვევს უჯრედების დაგროვებას g1 ფაზაში, ზრდის კასპაზა-3-ის აქტივაციას და ამცირებს რეზისტენტობის მექანიზმების (მაგალითად, hsp27, p90rsk) აქტივობას. ეს მიგნება მნიშვნელოვან საფუძველს ქმნის მელატონინის გამოყენებისთვის როგორც ქიმიოსენსიტიზატორისთვის.(24) თუმცა, ამ მექანიზმების კვლევაში კვლავ არსებობს მრავალი შეზღუდვა. პირველი ის, რომ უჯრედული ხაზების გამოყენება ყოველთვის არ ასახავს რეალურ სიმსივნურ მიკროშემოწვევას, რომელიც მოიცავს იმუნურ, სტრომულ და ანგიოგენურ კომპონენტებს. მეორე, მელატონინის დოზა და ექსპოზიციის ხანგრძლივობა განსხვავებულია სხვადასხვა ექსპერიმენტში, რის გამოც შედეგები ხშირად ურთიერთგამომრიცხავია. მესამე, აპოპტოზის ინდუქციის შეფასება ხშირ შემთხვევაში ეფუძნება მხოლოდ მოლეკულურ მარკერებს (მაგ. p53, bax), მაგრამ არა მორფოლოგიურ ან ციფრულ ანალიზს, რაც აუცილებელია რეალური შეფასებისთვის. კლინიკური ნიმუშების დონეზე კი, ჯერ კიდევ მწირია იმუნოჰისტოქიმიური მონაცემები მელატონინის რეცეპტორების, ki67-ის, p53-ისა და bcl2-ის თანაფარდობების შესახებ. ამგვარი შეფასება აუცილებელია იმის დასადგენად, უკავშირდება თუ არა მელატონინის რეცეპტორების მაღალი ექსპრესია სიმსივნის ნაკლებ აგრესიულ ფორმებს და უკეთეს პროგნოზს.(25) მელატონინი ახდენს საკვერცხის კიბოს უჯრედებში პროლიფერაციულაპოპტოზური ბალანსის მოდულაციას მრავალმხრივი გზებით, რეცეპტორული, ენზიმური და მიტოქონდრიული მექანიზმების საშუალებით. მიუხედავად მრავალი დადებითი მიგნების, აუცილებელია უფრო ღრმა, სტანდარტიზებული კვლევები ნიმუშებზე, რათა განისაზღვროს ამ პროცესების ზუსტი კლინიკური მნიშვნელობა.(26) საკვერცხის ეპითელური კარცინომების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მორფოლოგიურ-ფენოტიპური თვისება არის მათი უნარი განიცადონ ეპითელურმეზენქიმური ტრანსფორმაცია (emt), რომელიც წარმოადგენს უჯრედის დიფერენცირებული ეპითელური ფენოტიპიდან მობილურ და ინვაზიურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 188 მეზენქიმურ მდგომარეობაში გადასვლას. emt პროცესს მიიჩნევენ სიმსივნის ინვაზიურობისა და მეტასტაზირების ერთ-ერთ მთავარ მექანიზმად. emt ხასიათდება ისეთი მარკერების ცვლილებით, როგორიცაა e-cadherin-ის დაკარგვა და vimentin-ის, snail-ის, zeb1/zeb2-ის ექსპრესიის ზრდა. ამ პროცესს თან ახლავს უჯრედთშორისი კავშირების დარღვევა, პოლარობის დაკარგვა და მატრიქსში მიგრაციის უნარის გაძლიერება. შედეგად, სიმსივნური უჯრედები იძენენ ინვაზიურ და მეტასტაზურ თვისებებს.(27) ბოლო წლებში კვლევებმა აჩვენა, რომ emt მჭიდროდ უკავშირდება სიმსივნის ღეროვანი უჯრედების (cancer stem cells – cscs) ფორმირებას. ეს უჯრედები გამოირჩევიან თვითგანახლებადობით, ქიმიორეზისტენტობით და მეტასტაზური პოტენციალით. csc–ების მარკერებად ითვლება cd44, cd133, sox2 და aldh1, რომელთა მომატებული ექსპრესია დაკავშირებულია სიმსივნის აგრესიულ მიმდინარეობასთან და მკურნალობისადმი რეზისტენტობასთან. მელატონინი, როგორც აღმოჩნდა, ახდენს emt-ისა და csc-ების რეგულაციას სხვადასხვა გზით. in vitro ექსპერიმენტებმა (skov3, ovcar-3 უჯრედულ ხაზებზე) აჩვენა, რომ მელატონინის მკურნალობა იწვევს e-cadherin-ის ექსპრესიის ზრდას და ამავდროულად ამცირებს vimentin-ის, snail-ის და zeb1-ის დონეს. ეს ცვლილებები მოწმობს emt-ის რევერსიას ანუ “mesenchymal-to-epithelial transition” (met)-ს, რაც განიხილება სიმსივნის აგრესიულობის შესუსტების ერთ-ერთ შესაძლო მექანიზმად.(28) გარდა ამისა, მელატონინი ამცირებს cd44-ისა და cd133-ის მაღალი ექსპრესიის მქონე უჯრედების სუბპოპულაციას, რაც მიუთითებს csc კომპონენტის დათრგუნვაზე. აღნიშნული ეფექტი ნაწილობრივ დამოკიდებულია mt1/mt2 რეცეპტორების გააქტიურებაზე, ხოლო მათი ბლოკირებისას ეს ეფექტი მცირდება. სხვა ავტორებმა ასევე აღწერეს, რომ მელატონინი იწვევს csc-ების პროლიფერაციის შემცირებას ki67-ის ექსპრესიის მკვეთრი დაქვეითებით და ამცირებს მათი ინვაზიურობის მაჩვენებელს მატრიქსში.(29) მელატონინის ეს ანტინეოპლაზიური გავლენა სავარაუდოდ ხორციელდება pi3k/akt და mapk გზების ინჰიბირების მეშვეობით. ამ სიგნალების დათრგუნვა ხელს უშლის emt-ის ინდუქციაში ჩართულ ტრანსკრიფციულ ფაქტორებს (snail, twist, zeb). შედეგად მცირდება უჯრედების მიგრაციული პოტენციალი და მატრიქსის მეტალოპროტეაზების (mmp-2, mmp-9) აქტივობა, რაც საბოლოოდ აფერხებს ინვაზიასა და მეტასტაზს. მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ csc და emt პროცესების ურთიერთკავშირი ხშირად წარმოადგენს ქიმიოთერაპიისადმი რეზისტენტობის საფუძველს. ამდენად, მელატონინის უნარი ამ მექანიზმების დათრგუნვისა აძლევს მას დამატებით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 189 თერაპიულ მნიშვნელობას. ექსპერიმენტულად დადასტურებულია, რომ მელატონინი ზრდის ცისპლატინისა და პაკლიტაქსელის ეფექტურობას emtდამოკიდებულ სიმსივნურ მოდელებში.(30) თუმცა, ამ იმედის მომცემ მიგნებების მიუხედავად, ჯერ კიდევ ნაკლებადაა შესწავლილი emt და csc მარკერების ურთიერთკავშირი მელატონინის რეცეპტორულ პროფილთან პაციენტთა ქსოვილებში. არსებული კვლევები ძირითადად უჯრედულ კულტურებზეა დაფუძნებული და იშვიათად იყენებს იმუნოჰისტოქიმიურ ან ციფრულ ანალიზს, რომელიც საშუალებას იძლევა შეფასდეს მელატონინის რეცეპტორების, cd44-ის, vimentin-ის და e-cadherin-ის ერთობლივი გამოხატულება სხვადასხვა ჰისტოლოგიურ ტიპში. გარდა ამისა, არ არსებობს თანმიმდევრული მონაცემები იმის შესახებ, არის თუ არა mt1/mt2 ექსპრესიის ცვლილება emt-ის მარკერებთან კორელაციაში. ამ საკითხის გადაწყვეტა მნიშვნელოვანია, ვინაიდან ეს განსაზღვრავს მელატონინის როლს როგორც პოტენციურ პროგნოსტიკურ ფაქტორს: შესაძლოა mt1/mt2 დადებით სიმსივნეებს ახასიათებდეთ ნაკლები emt აქტივობა და შესაბამისად უფრო კეთილთვისებიანი მიმდინარეობა.(25,27) ამრიგად, მელატონინის გავლენა emt-ზე და სიმსივნურ ღეროვან უჯრედებზე წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ მიმართულებას, რომლის კლინიკური მნიშვნელობა ჯერ კიდევ დაუდგენელია. მისი დეტალური შესწავლა ადამიანის პოსტოპერაციულ ნიმუშებზე არა მხოლოდ გააფართოებს ცოდნას მელატონინის ონკოსტატიკურ როლზე, არამედ შეიძლება გახდეს ახალი პროგნოსტიკური და თერაპიული მიდგომების საფუძველი საკვერცხის კიბოს მართვაში. სიმსივნური უჯრედების არსებობისა და ზრდის ერთ-ერთი ძირითადი პირობაა ადეკვატური სისხლმომარაგება. ავთვისებიანი სიმსივნეები ქმნიან ახალ მიკროცირკულაციურ ქსელს, ანგიოგენეზს, რომლის საშუალებითაც ხდება ჟანგბადისა და საკვები ნივთიერებების მიწოდება და მეტასტაზური გავრცელება. საკვერცხის კიბოებში ანგიოგენეზის აქტივაცია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს სიმსივნის პროგრესსა და ქიმიოთერაპიისადმი რეზისტენტობაზე. მელატონინი აღიარებულია როგორც ძლიერი ანტიანგიოგენური აგენტი. ის თრგუნავს ენდოთელური უჯრედების პროლიფერაციასა და მიგრაციას vegf (vascular endothelial growth factor)-ზე მოქმედების მეშვეობით. mt1 რეცეპტორის გააქტიურებისას მცირდება vegf-ისა და მისი რეცეპტორის (vegfr2) ექსპრესია, რაც ამცირებს ახალ სისხლძარღვთა ფორმირების უნარს სიმსივნურ ქსოვილში. ამასთანავე, მელატონინი აფერხებს tgf-β1-ისა და hif-1α-ს მიერ გაშუალებულ ჰიპოქსიურ რეაქციებს, რომლებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ნეოვასკულარიზაციაში.(31) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 190 ექსპერიმენტულმა კვლევებმა ცხადყო, რომ მელატონინის ინექცია საკვერცხის კიბოს ცხოველურ მოდელებში ამცირებს სისხლძარღვთა სიმკვრივესა და მიკროვასკულარიზაციას. მიკროსკოპული შეფასებით, მკურნალობის შემდეგ აღინიშნება მიკროსისხლმილთა სიმკვრივის (mvd) კლება და სიმსივნური ქსოვილის ცენტრალური ნეკროზის გაძლიერება, რაც მიუთითებს მისი ანტიანგიოგენური ეფექტის ძლიერ ბიოლოგიურ შედეგზე. მელატონინის გავლენა არ შემოიფარგლება მხოლოდ სისხლძარღვთა წარმოქმნით. ის მნიშვნელოვანად მოქმედებს სიმსივნური უჯრედების მეტაბოლურ პროფილზე. ცნობილია, რომ ავთვისებიანი უჯრედები იყენებენ „ვარბურგის ეფექტს“, ენერგიის გამომუშავება მიმდინარეობს გლიკოლიზის გზით ჟანგბადის არსებობის შემთხვევაშიც კი. მელატონინი თრგუნავს გლიკოლიზური ფერმენტების (hexokinase ii, pyruvate kinase m2) აქტივობას და ზრდის მიტოქონდრიულ სუნთქვას, რითაც არღვევს სიმსივნური უჯრედების ენერგეტიკულ ადაპტაციას. შედეგად მცირდება atp-ის გამომუშავება და უჯრედის სიცოცხლისუნარიანობა. ასევე აღსანიშნავია მელატონინის ანტიოქსიდანტური თვისებები, რომლებიც პრევენციულად მოქმედებენ დნმ-ის დაზიანებისა და ოქსიდაციური სტრესის გამომწვევად. იგი ამცირებს რეაქტიული ჟანგბადის (ros) რაოდენობას, ზრდის გლუტათიონის დონეს და ამით ხელს უშლის გენომური არასტაბილურობის გაღრმავებას, რაც საკვერცხის კანცეროგენეზის ერთ-ერთი საწყისი ეტაპია.(24,32) მელატონინის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქცია არის ქიმიორეზისტენტობის დაძლევა. ქიმიოთერაპიისადმი რეზისტენტობა წარმოიშვება სხვადასხვა მექანიზმით: წამლის ტრანსპორტერების (abc-მულტიფუნქციური პომპები) აქტივაციით, ანტიაპოპტოზური ცილების გადამეტებული ექსპრესიით (bcl-2, survivin) და დნმ-ის რეპარაციის გაძლიერებით. მელატონინი ამცირებს ამ მექანიზმების ინტენსივობას: იგი თრგუნავს mdr1 გენისა და p-gp ცილის ექსპრესიას, ამცირებს survivin-ის დონეს და აძლიერებს ცისპლატინის ციტოტოქსიურ ეფექტს.(33,34) მელატონინის კომბინაცია ქიმიოთერაპიულ პრეპარატებთან, განსაკუთრებით ცისპლატინთან და პაკლიტაქსელთან, აღმოჩნდა ეფექტური სხვადასხვა in vitro და in vivo მოდელში. ასეთი კომბინაცია არა მხოლოდ ამცირებს პროლიფერაციულ აქტივობას და ზრდის აპოპტოზს, არამედ მნიშვნელოვნად ამცირებს ქიმიოთერაპიისგან გამოწვეულ გვერდით ეფექტებს, განსაკუთრებით ჰეპატოდა ნეფროტოქსიურობას. ეს მიუთითებს მელატონინის პოტენციურ როლზე როგორც ადიუვანტურ აგენტზე საკვერცხის კიბოს მკურნალობაში. თუმცა, კლინიკურ დონეზე მელატონინის ანტიანგიოგენური და ქიმიოსენსიტიზაციის მოქმედება ჯერ კიდევ არასაკმარისადაა დადასტურებული. არსებული კვლევები ძირითადად მცირე ზომისაა და არ მოიცავს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 191 სტანდარტიზებულ დოზირებასა და მონიტორინგს. გარდა ამისა, ბევრ კვლევაში არ არის გაწერილი პაციენტთა ჰორმონული სტატუსი, მელატონინის რეცეპტორული პროფილი ან სიმსივნის მოლეკულური ქვეპროფილი, რაც ზღუდავს შედეგების ზოგად ინტერპრეტაციას.(22) ამრიგად, მელატონინი შესაძლოა იყოს მრავალმხრივი ბიოლოგიური მოდულატორი, რომელსაც გააჩნია ანტიანგიოგენური, მეტაბოლური და ქიმიოსენსიტიზაციის უნარი, თუმცა ამ მექანიზმების რეალური კლინიკური მნიშვნელობა საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში კვლავაც ღია საკითხია. საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეების პათოგენეზში ჰორმონულ ფაქტორებს მნიშვნელოვანი ადგილი უკავიათ. ესტროგენებისა და პროგესტერონის ბალანსის დარღვევა ასოცირებულია ეპითელური უჯრედების დიფერენცირების დაკარგვასთან, პროლიფერაციის გაზრდასთან და ნეოპლაზიის რისკის მატებასთან. ამ პროცესებში მელატონინი შეიძლება ჩაითვალოს ბუნებრივ ენდოკრინულ მოდულატორად, რომელიც არეგულირებს სქესობრივი ჰორმონების ბიოლოგიურ აქტივობას და მათ რეცეპტორულ ექსპრესიას სამიზნე ქსოვილებში. მელატონინი თრგუნავს არომატაზის (cyp19a1) ფერმენტის აქტივობას, რომელიც ანდროგენებს გარდაქმნის ესტროგენებად. შედეგად მცირდება ადგილობრივი ესტროგენული სტიმულაცია საკვერცხის სტრომაში და ეპითელურ უჯრედებში. ამ მექანიზმით მელატონინი ამცირებს ესტროგენით გაშუალებულ პროლიფერაციას და ხელს უშლის უჯრედების ტრანსფორმაციას. გარდა ამისა, მელატონინი ზემოქმედებს თავად ესტროგენის რეცეპტორებზე (erα და erβ), ამცირებს erα-ის ექსპრესიას და აძლიერებს erβ-ის როლს, რომელიც დაკავშირებულია ანტიპროლიფერაციულ პასუხთან.(21,35) მეორე მხრივ, მელატონინი აძლიერებს პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) ექსპრესიას, რაც ხელს უწყობს დიფერენცირების პროცესებს და ამცირებს უჯრედთა პროლიფერაციულ პოტენციალს. ექსპერიმენტულ მოდელებში დადასტურებულია, რომ მელატონინის მიღება ზრდის pr-ის დონეს ენდომეტრიუმსა და საკვერცხის ეპითელურ უჯრედებში, რაც მიუთითებს მის დიფერენცირების სტიმულაციაზე. ეს ცვლილებები განსაკუთრებით აქტუალურია მენოპაუზის შემდგომ ქალებში, სადაც ესტროგენული დომინირება პროლიფერაციულ დისბალანსს ქმნის. მელატონინის და სქესობრივი ჰორმონების ურთიერთობა ორმხრივია: ესტროგენები ამცირებენ mt1/mt2 რეცეპტორების ექსპრესიას, მაშინ როცა მელატონინი თრგუნავს ესტროგენის ბიოსინთეზს და erα-ის აქტივაციას. აღნიშნული მექანიზმი ქმნის რეგულაციის წრიულ ბალანსს, რომლის დარღვევა შეიძლება გახდეს ნეოპლაზიის განვითარების ერთ-ერთი ბიოქიმიური საფუძველი. მაგალითად, mt1/mt2 ექსპრესიის შემცირება სიმსივნურ ქსოვილში იწვევს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 192 მელატონინის რეგულატორული ზემოქმედების დაკარგვას, რაც შედეგად აძლიერებს ესტროგენულ სიგნალს და უჯრედული ციკლის აქტივაციას.(20,36) კლინიკური კვლევების მიხედვით, er/pr სტატუსი საკვერცხის კარცინომებში მნიშვნელოვნად განსხვავდება ჰისტოლოგიური ტიპისა და სიმსივნის ხარისხის მიხედვით. დაბალი ხარისხის სეროზულ და ენდომეტრიოიდულ ფორმებში er და pr ხშირად დადებითია, მაშინ როცა მაღალი ხარისხის ფორმებში მათი ექსპრესია მნიშვნელოვნად ქვეითდება. ამავე დროს, არსებული მონაცემები მელატონინის რეცეპტორების პროფილზე ასეთ სიმსივნეებში უკიდურესად შეზღუდულია. სწორედ ამიტომ, მათი პარალელური შეფასება (er, pr, mt1, mt2) საშუალებას მისცემს მკვლევარს დაადგინოს, როგორ იცვლება ჰორმონულ-რეცეპტორული ურთიერთობა სიმსივნის პროგრესიისას. მელატონინის დამატებითი ფუნქციაა შეამციროს ესტროგენ-რეცეპტორდამოკიდებული გენების ტრანსკრიფცია. კვლევებმა აჩვენა, რომ მელატონინი თრგუნავს c-myc, cyclin d1 და tgfα გენების ექსპრესიას erα-ის სიგნალის ინჰიბირებით. ამ მექანიზმის წყალობით ის მოქმედებს როგორც ბუნებრივი „სელექტიური ესტროგენ-რეცეპტორ-მოდულატორი“ (serm), რაც ამცირებს ჰორმონ-დამოკიდებული სიმსივნეების ზრდას. თუმცა, მიუხედავად ამ მტკიცებულებებისა, ჰორმონულ და მელატონინის რეცეპტორულ სისტემებს შორის კავშირი საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში ჯერ კიდევ არასაკმარისადაა შესწავლილი. განსაკუთრებით ნაკლებია მონაცემები იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზით შეფასებული კორელაციების შესახებ, რაც საჭიროა იმის დასადგენად, ქმნის თუ არა მელატონინის რეცეპტორული პროფილი დამოუკიდებელ პროგნოსტიკურ ჯგუფს ჰორმონული სტატუსისგან დამოუკიდებლად.(18,37) ამრიგად, მელატონინის და ჰორმონული რეცეპტორების ურთიერთქმედება წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო ბიოლოგიურ ბალანსს, რომელიც შესაძლოა გახდეს ახალი სამკურნალო სამიზნე და პროგნოსტიკური ინდიკატორი საკვერცხის ონკოპათოლოგიაში. მიუხედავად იმისა, რომ მელატონინის როლი სიმსივნურ ბიოლოგიაში აქტიურად შესწავლილია ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში, არსებული მონაცემები საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებზე კვლავ ფრაგმენტულია. კვლევები განსხვავდებიან დიზაინით, გამოყენებული მოდელებით, ანალიზის მეთოდოლოგიითა და შეფასების კრიტერიუმებით, რის გამოც შედეგების ინტეგრირებული ინტერპრეტაცია რთულია. პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანი შეზღუდვა უკავშირდება ექსპერიმენტულ მოდელებს. არსებული მონაცემების უდიდესი ნაწილი ეფუძნება in vitro უჯრედულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 193 ხაზებს ან ცხოველურ მოდელებს, რომლებიც ვერ ასახავენ ადამიანური სიმსივნეების რეალურ მიკროშემოწვევას. საკვერცხის სიმსივნეებში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება იმუნურ, სტრომულ და ვასკულარულ კომპონენტებს, რომელთა ურთიერთქმედებაც შეუძლებელია მხოლოდ უჯრედულ კულტურაში გამოსაკვლევად.(17) მეორე შეზღუდვა ეხება გამოყენებულ მეთოდებს. ბევრ ნაშრომში მელატონინის რეცეპტორების ექსპრესია შეფასებულია მხოლოდ mrna დონეზე ან სპეციფიკური ანტისხეულებით. შედეგად, მიღებული შედეგები ხშირად ურთიერთგამომრიცხავია, ზოგიერთ ავტორთან mt1-ის ექსპრესია მაღალია ავთვისებიან ფორმებში, სხვებთან კი მკვეთრად დაქვეითებული. იმუნოჰისტოქიმიური სტანდარტიზაცია პრაქტიკულად არ არსებობს: განსხვავებულია ანტისხეულების კლონები, განზავებები, კონტროლი და შეფასების სისტემა. მესამე პრობლემა დაკავშირებულია კლინიკურ მონაცემებთან. არსებული ნაშრომების უმეტესობა არ მოიცავს პაციენტთა კლინიკურ და ჰორმონულ პროფილს, რაც შეუძლებელს ხდის მელატონინის რეცეპტორული სტატუსის კორელაციას პროგნოზთან ან მკურნალობის შედეგებთან. აგრეთვე, არ ხდება სტრატიფიკაცია სიმსივნის ხარისხის, ჰისტოლოგიური ტიპის და მოლეკულური ქვეჯგუფების მიხედვით, რაც აუცილებელია სიზუსტისთვის.(16) მეოთხე შეზღუდვა არის ნიმუშების მცირე რაოდენობა. ბევრ კვლევაში გამოყენებულია მხოლოდ 10–30 შემთხვევა, რაც სტატისტიკურად არასაკმარისია მყარი დასკვნების გასაკეთებლად. ასევე ხშირია ნაშრომები, სადაც არ არის შედარება ნორმალურ, მოსაზღვრე და ავთვისებიან ქსოვილებს შორის, რაც ართულებს ცვლილებების დინამიკის შეფასებას. დამატებით, არცერთმა ფართომასშტაბიანმა კვლევამ არ შეისწავლა მელატონინის რეცეპტორების ურთიერთობა სხვა მარკერებთან კომპლექსურად, მაგალითად, emt-ის, აპოპტოზის, ანგიოგენეზის და ჰორმონულ რეგულაციასთან ერთდროულად. თითოეული ამ ასპექტი დამოუკიდებლადაა განხილული, რაც ხელს უშლის მელატონინის სისტემის ბიოლოგიური მნიშვნელობის სრულ გაგებას. მომავალი კვლევების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა უნდა იყოს სწორედ ასეთი ინტეგრირებული მიდგომის დანერგვა, იმუნოჰისტოქიმიური, მოლეკულურგენეტიკური და კლინიკური მონაცემების კომბინაციით. სასურველია ჩატარდეს მრავალცენტრული კვლევები, სადაც სტანდარტიზებული მეთოდით შეფასდება mt1/mt2 რეცეპტორების ექსპრესია, მათი კორელაცია პროლიფერაციულ (ki67), აპოპტოზურ (bcl2, p53), emt (e-cadherin, vimentin, cd44) და ჰორმონულ (er, pr) მარკერებთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 194 ასევე მნიშვნელოვანია მელატონინის დონეების შეფასება პაციენტთა შრატში ან ქსოვილში, რათა დადგინდეს, უკავშირდება თუ არა ცირკადული დისრეგულაცია სიმსივნის პროგრესს. ამასთანავე, საჭიროა ქიმიოთერაპიულად მკურნალობამიღებულ პაციენტებში მელატონინის როლის შეფასება როგორც ადიუვანტური ან ქიმიოსენსიტიზატორის აგენტის, რაც შესაძლოა გაზარდოს თერაპიული ეფექტურობა. ტექნოლოგიური პროგრესის ფონზე პერსპექტიულია ციფრული პათოლოგიის ალგორითმების გამოყენება, რაც საშუალებას მისცემს მკვლევრებს ზუსტად განსაზღვრონ რეცეპტორული ექსპრესიის ხარისხი და სივრცული განაწილება სიმსივნის სხვადასხვა უბანში. ასეთი მიდგომა შეამცირებს სუბიექტურ შეცდომებს და გაზრდის მონაცემთა სიზუსტეს. ამრიგად, არსებული ლიტერატურის ანალიზი ცხადყოფს, რომ მელატონინის როლის გააზრება საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში ჯერ კიდევ საწყის სტადიაზეა. საჭიროა უფრო ფართო, მრავალმხრივი კვლევები, რომლებიც გააერთიანებს მორფოლოგიურ, იმუნოჰისტოქიმიურ და კლინიკურ ინფორმაციას, რათა მელატონინის რეცეპტორული სისტემა დამკვიდრდეს როგორც დიაგნოსტიკური და პროგნოზური ბიომარკერი. მელატონინი, როგორც მრავალფუნქციური ბიოლოგიური რეგულატორი, ბოლო წლებში იქცა ინტენსიური სამეცნიერო ინტერესის საგნად ონკოლოგიაში. მისი უნარი გავლენა მოახდინოს უჯრედულ ციკლზე, აპოპტოზზე, ანგიოგენეზზე, მეტაბოლიზმზე და იმუნურ პასუხებზე მას ანიჭებს განსაკუთრებულ როლს სიმსივნის ბიოლოგიის სისტემურ გააზრებაში. საკვერცხის ეპითელური სიმსივნეები გამოირჩევიან მორფოლოგიური და მოლეკულური ჰეტეროგენულობით, რაც ართულებს პროგნოზირებას და მკურნალობის ინდივიდუალიზაციას. არსებული მონაცემები ცხადყოფს, რომ მელატონინის რეცეპტორების (mt1, mt2) სისტემა შესაძლოა იყოს ერთ-ერთი ის რეგულატორული მექანიზმი, რომელიც ახდენს სიმსივნის ბიოლოგიური ქცევის მოდულაციას. მისი მოქმედება რეცეპტორული და არარეცეპტორული გზებით იწვევს პროლიფერაციის დათრგუნვას, აპოპტოზის გააქტიურებას, emt-ის შემცირებას, ანგიოგენეზის ინჰიბირებას და ქიმიოსენსიტიზაციას.(14,16) თუმცა, არსებული კვლევების უმეტესობა მაინც პრეკლინიკურ დონეზეა და ადამიანის ქსოვილზე დაფუძნებული მონაცემები ჯერ კიდევ მწირია. ლიტერატურის კრიტიკული მიმოხილვა აჩვენებს, რომ დღემდე არ არსებობს სტანდარტიზებული იმუნოჰისტოქიმიური მიდგომა მელატონინის რეცეპტორების განსასაზღვრად და არც ერთმა კვლევამ არ შეისწავლა მათი ურთიერთკავშირი პროლიფერაციულ, აპოპტოზურ, ჰორმონულ და emt მარკერებთან ერთობლივად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 195 ეს მიდგომა იძლევა შესაძლებლობას დადგინდეს, შეიძლება თუ არა mt1/mt2 რეცეპტორები ჩაითვალოს პროგნოსტიკულ ან თერაპიულ სამიზნედ. კვლევის შედეგები, მოსალოდნელია, გააძლიერებს მელატონინის აღქმას არა მხოლოდ როგორც ჰორმონის, არამედ როგორც ცირკადული ბიოლოგიის ცენტრალური კომპონენტის, რომელსაც შეუძლია გავლენა მოახდინოს სიმსივნურ პროცესებზე სისტემურ დონეზე. ასეთმა ხედვამ შესაძლოა განაპირობოს ახალი ინტეგრირებული მიდგომების ჩამოყალიბება ონკოლოგიაში, სადაც ბიოლოგიური რითმების, ენდოკრინული ბალანსის და უჯრედული სიგნალების თანხვედრა განისაზღვრება როგორც პათოგენეზისა და თერაპიის საფუძველი. ამრიგად, მელატონინის როლის კვლევა საკვერცხის ეპითელურ სიმსივნეებში წარმოადგენს ერთ-ერთ იმ დისციპლინათაშორის მიმართულებას, რომელიც აერთიანებს მოლეკულურ პათოლოგიას, ენდოკრინოლოგიას, ონკოლოგიასა და ცირკადულ ბიოლოგიას. ამ სფეროში დაგროვილი ცოდნა არა მხოლოდ გააღრმავებს სიმსივნის განვითარების მექანიზმების გაგებას, არამედ შეიძლება გახდეს კლინიკური პროგნოზის და მკურნალობის ახალი სტრატეგიების საფუძველი. გამოყენებული ლიტერატურა 1. cucielo ms, freire pp, emílio-silva mt, romagnoli gg, carvalho rf, kaneno r, et al. melatonin enhances cell death and suppresses the metastatic capacity of ovarian cancer cells by attenuating the signaling of multiple kinases. pathol res pract [internet]. 2023 aug 1 [cited 2025 oct 29];248. available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37356221/ 2. reiter rj, sharma rn, chuffa lg de a, silva dgh da, rosales-corral s. intrinsically synthesized melatonin in mitochondria and factors controlling its production. histol histopathol. 2025 mar 1;40(3):271–82. 3. cao y, zhang h, chen x, li c, chen j. melatonin: a natural guardian in cancer treatment. front pharmacol [internet]. 2025 [cited 2025 oct 29];16:1617508. available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/40756978 4. chen q, li c, wei w, li j, liu f, fu y, et al. endoplasmic reticulum stress response pathway-mediated cell death in ovarian cancer. front oncol [internet]. 2024 [cited 2025 oct 29];14:1446552. available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/39319052 5. cataldo d, aravena g, escobar a, tapia jc, peralta oa, torres cg. effect of melatonin on chemoresistance exhibited by spheres derived from canine mammary carcinoma cells. animals (basel) [internet]. 2024 apr 19 [cited 2025 oct 29];14(8). available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/38672378 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 196 6. კეპულაძე შოთა, კოხრეიძე ირაკლი, ბურკაძე გიორგი. ეპითელურმეზენქიმური ტრანსფორმაციის თავისებურებები სხვადასხვა მოლეკულური ქვეტიპის მქონე სადინროვანი ინვაზიური კარცინომის პირველად კერასა და მეტასტაზურ ლიმფურ კვანძებში (კრიტიკული მიმოხილვა). ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა [internet]. 2021 jan 1 [cited 2025 jun 26];16(1):39–43. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/334 7. rs barberino vmarrpxjjs. melatonin protects against cisplatin-induced ovarian damage in mice via the mt1 receptor and antioxidant activity. biol reprod. 2017;96:1244–55. 8. lg chuffa lljfsmmrdpp. quantitative proteomic profiling reveals that diverse metabolic pathways are influenced by melatonin in an in vivo model of ovarian carcinoma. j proteome res. 2016;15:3872–82. 9. q wang lsdc. mir-766 induces p53 accumulation and g2/m arrest by directly targeting mdm4. oncotarget. 2017;8:29914–24. 10. m ortiz-franco epbqdacirge. effect of melatonin supplementation on antioxidant status and dna damage in high intensity trained athletes. int j sports med. 2017;38:1117–25. 11. lga chuffa rrll. melatonin as a promising agent to treat ovarian cancer: molecular mechanisms. carcinogenesis. 2017;38:945–52. 12. c martinez-campa jmmcagagvagsc. what is known about melatonin, chemotherapy and altered gene expression in breast cancer. oncol lett. 2017;13:2003– 14. 13. nh goradel mammbnhhama. melatonin as an angiogenesis inhibitor to combat cancer: mechanistic evidence. toxicol appl pharmacol. 2017;335:56–63. 14. barreta a, sarian lo, ferracini ac, costa lbe, mazzola pg, de angelo andrade l, et al. immunohistochemistry expression of targeted therapies biomarkers in ovarian clear cell and endometrioid carcinomas (type i) and endometriosis. hum pathol. 2019 mar 1;85:72–81. 15. kepuladze s, devadze r, gvenetadze a, burkadze g. distribution of tumor-associated macrophages and m1/m2 polarization in different types and grades of ovarian tumors. indian journal of pathology and oncology. 2022 dec 28;9(4):318–21. 16. l mao rddbedlssb. melatonin suppression of aerobic glycolysis (warburg effect), survival signalling and metastasis in human leiomyosarcoma. j pineal res. 2016;60:167– 77. 17. l hong swwldwwc. tumor-associated macrophages promote the metastasis of ovarian carcinoma cells by enhancing cxcl16/cxcr6 expression. pathol res pract. 2018;214:1345–51. 18. t okumura emmtytstmm. anaplastic carcinoma in ovarian seromucinous cystic tumor of borderline malignancy. j ovarian res. 2018;11:77. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 197 19. muzashvili teona ksgmbg. distribution of sex hormones and lymphocytes in reproductive woman with thyroid papillary carcinoma and hashimoto’s thyroiditis. georgian med news [internet]. 2020 [cited 2025 jun 26];193–200. available from: https://www.geomednews.com/v307i10.html 20. rj reiter srcdtmjagbx. melatonin as a mitochondria-targeted antioxidant: one of evolution’s best ideas. cell mol life sci. 2017;74:3863–81. 21. galano a, tan dx, reiter rj. melatonin: a versatile protector against oxidative dna damage. molecules. 2018;23(3). 22. m zhao jwkzmtaljd. the reduction in circulating melatonin level may contribute to the pathogenesis of ovarian cancer: a retrospective study. j cancer. 2016;7:831–6. 23. kepuladze s, burkadze g, kokhreidze i, kepuladze s, burkadze g, kokhreidze i. epithelial-mesenchymal transition indexes in triple-negative breast cancer progression and metastases. cureus [internet]. 2024 sep 6 [cited 2025 jun 26];16(9). available from: https://www.cureus.com/articles/292556-epithelial-mesenchymaltransition-indexes-in-triple-negative-breast-cancer-progression-and-metastases 24. shabeeb d, najafi m, musa ae, keshavarz m, shirazi a, hassanzadeh g, et al. biochemical and histopathological evaluation of the radioprotective effects of melatonin against gamma ray-induced skin damage. curr radiopharm. 2018 nov 29;12(1):72–81. 25. sánchez di, gonzález-fernández b, crespo i, san-miguel b, álvarez m, gonzálezgallego j, et al. melatonin modulates dysregulated circadian clocks in mice with diethylnitrosamine-induced hepatocellular carcinoma. j pineal res. 2018 oct 1;65(3). 26. devadze r, gvenetadze a, burkadze g, kepuladze s. features of distribution of intratumoral lymphocytes in ovarian epithelial tumours of different histological types and degree of malignancy. ქართველი მეცნიერები [internet]. 2022 dec 27 [cited 2025 jun 26]; 4(5):383–93. 27. moniruzzaman m, ghosal i, das d, chakraborty sb. melatonin ameliorates h2o2induced oxidative stress through modulation of erk/akt/nfkb pathway. biol res. 2018 jan 3;51(1):17. 28. rosso m, majem b, devis l, lapyckyj l, besso mj, llauradó m, et al. e-cadherin: a determinant molecule associated with ovarian cancer progression, dissemination and aggressiveness. plos one. 2017 sep 1;12(9). 29. barbakadze l, kintraia n, burkadze g, kepuladze s. expression patterns of cdk4 and cyclin d1 in uterine stromal tumors and sarcomas: diagnostic and prognostic implications. ქართველი მეცნიერები [internet]. 2025 apr 8 [cited 2025 jun 26];7(2):43–55. 30. zare h, shafabakhsh r, reiter rj, asemi z. melatonin is a potential inhibitor of ovarian cancer: molecular aspects. journal of ovarian research 2019 12:1 [internet]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 198 2019 mar 26 [cited 2025 oct 29];12(1):1–8. available from: https://ovarianresearch.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13048-019-0502-8 31. cutruzzolà f, giardina g, marani m, macone a, paiardini a, rinaldo s, et al. glucose metabolism in the progression of prostate cancer. front physiol. 2017 feb 21;8(feb):97. 32. vecchia c. ovarian cancer: epidemiology and risk factors. eur j cancer prev. 2017;26:55–62. 33. farhood b, goradel nh, mortezaee k, khanlarkhani n, najafi m, sahebkar a. melatonin and cancer: from the promotion of genomic stability to use in cancer treatment. j cell physiol. 2019 may 1;234(5):5613–27. 34. m mendiola arvhsjhabah. predicting response to standard first-line treatment in high-grade serous ovarian carcinoma by angiogenesis-related genes. anticancer res. 2018;38:5393–400. 35. z ma yycfjhdws di. melatonin as a potential anticarcinogen for non-small-cell lung cancer. oncotarget. 2016;7:46768–84. 36. m akbarzadeh rrenamdsbfam. the impact of different extracellular matrices on melatonin effect in proliferation and stemness properties of ovarian cancer cells. biomed pharmacother. 2017;87:288–95. 37. zhang l, zhang z, wang f, tian x, ji p, liu g. effects of melatonin administration on embryo implantation and offspring growth in mice under different schedules of photoperiodic exposure. reprod biol endocrinol. 2017 oct 2;15(1):78. features of melatonin receptor expression in epithelial ovarian tumors critical review nino imerlishvili1; zaza bokhua2; giorgi burkadze3; shota kepuladze4 1phd candidate at tbilisi state medical university; gynecologist; 2professor, head of the department of obstetrics, gynecology, and reproductive health, tbilisi state medical university; 3professor, head of the department of molecular pathology, tbilisi state medical university; pathologist; 4associate professor, department of molecular pathology, tbilisi state medical university; md, pathologist abstract melatonin, a key regulator of circadian rhythms, exhibits pleiotropic biological effects, including antioxidant, antiproliferative, and immunomodulatory activities. recent studies highlight its potential role in hormone-dependent malignancies, particularly epithelial ovarian carcinomas, where its receptor system (mt1, mt2) may exert significant oncostatic influence. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 199 this critical review synthesizes current evidence on melatonin’s molecular and cellular functions, emphasizing its regulation of cell proliferation, apoptosis, epithelial– mesenchymal transition (emt), angiogenesis, and chemoresistance. the review identifies key methodological limitations in existing studies and underscores the need for comprehensive, integrated analyses based on human tissue samples. keywords: melatonin, mt1/mt2 receptors, ovarian carcinoma, apoptosis, emt, er/pr, cd44, biomarkers. ავტორთა შესახებ ინფორმაცია: ნინო იმერლიშვილი თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; ექიმი გინეკოლოგი; nino imerlishvili – phd student at tbilisi state medical university, md, obg; email: z.bokhua@tsmu.edu ზაზა ბოხუა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მეანობაგინეკოლოგიისა და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, პროფესორი; zaza bokhua – professor at tbilisi state medical university, head of the derartment obg, email: z.bokhua@tsmu.edu გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 200 შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი; ექიმი პათოლოგანატომი; shota kepuladze – associate professor at tbilisi state medical university molecular pathology department, md, clinical pathologist; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com sh.kepuladze@tsmu.edu phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 59 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.03 perspectives on english language acquisition, role and its impact in enhancing on education mobility, socio-cultural, institutional integration and medical labor market integration in europe and worldwide in the context of educational globalization nodar sulashvili1, valentyna khusseyn2, dalal hussin3,luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, marika sulashvili6, marina giorgobiani7, irine zarnadze8, shalva (davit) zarnadze9, david aphkhazava10 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; invited lecturer of clinical pharmacology department at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. the second year student of faculty of physical medicine and rehabilitation at tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 3. fifth year md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia; 4. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 5. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 6. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; invited lecturer of family medicine of faculty of medicine at georgian national university seu; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 7. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, faculty of public health; department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-0686-5227 8. md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 9. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 60 10. phd, full professor of biochemistry at alte university, tbilisi, georgia; invited lecturer (professor) of biochemistry, university of georgia, tbilisi georgia, full professor of biochemistry georgian national university seu, tbilisi georgia, invited lecturer (professor) of biophysics and microbiology, georgian technical university, tbilisi, georgia. orcid: https://orcid.org/0000-00016216-647 corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge abstract the acquisition and utilization of the english language have emerged as central drivers of educational, professional, and socio-cultural integration in the context of globalization. english serves not only as a medium of communication but also as a strategic tool that enables individuals and institutions to navigate the increasingly interconnected global landscape. in europe and worldwide, the role of english in facilitating mobility, enhancing access to quality education, and promoting labor market integration— particularly in the medical and healthcare sectors—has become increasingly pronounced. this study examines the multifaceted impact of english language acquisition on education, socio-cultural cohesion, institutional collaboration, and medical labor market integration, emphasizing how linguistic competence bridges diversity and fosters unity within globalized frameworks. educational mobility across europe is strongly linked to english proficiency. programs such as erasmus+, the bologna process, and other international exchange initiatives rely on english as the lingua franca to enable cross-border student and faculty mobility. english-medium instruction (emi) in higher education facilitates access to international curricula, research collaboration, and professional development, ensuring that students and graduates can meet global standards of competence. furthermore, the availability of english-based learning resources, scientific literature, and online educational platforms reduces barriers to knowledge acquisition and fosters equitable participation in international academic discourse. by standardizing communication, english enhances both academic performance and intercultural understanding, thus serving as a unifying factor among linguistically diverse populations. socio-cultural integration is another domain profoundly influenced by english. in multicultural learning and working environments, english provides a shared framework for interaction, enabling collaboration among individuals from different linguistic and cultural backgrounds. its adoption promotes intercultural competence, mutual understanding, and social cohesion, essential for functioning effectively in international institutions, healthcare systems, and research networks. english not only facilitates communication but also aligns epistemological perspectives, professional ethics, and collaborative norms, reinforcing collective identity while respecting cultural diversity. in the context of medical labor market integration, english functions as a critical enabler of workforce mobility and professional exchange. across the european union and globally, english proficiency allows healthcare georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 61 professionals—including physicians, nurses, and allied specialists—to work across borders, participate in multinational research projects, and engage with international clinical guidelines. the language’s dominance in scientific publications, medical conferences, and digital health platforms ensures that professionals remain connected to the latest advancements, fostering both personal career growth and institutional capacity. english thereby supports the harmonization of professional standards, quality of care, and crossborder collaboration, mitigating disparities caused by linguistic fragmentation. english language acquisition represents a cornerstone of integration in education, socio-cultural environments, institutions, and medical labor markets in europe and worldwide. by bridging linguistic diversity, it enhances mobility, fosters collaboration, and strengthens professional and institutional networks in an era defined by globalization. as such, english serves as a key mechanism for transforming diversity into unity, enabling individuals and organizations to operate effectively in interconnected global contexts while contributing to inclusive, equitable, and sustainable development. keywords: english language acquisition, european union integration, linguistic mobility, education policy, socio-cultural integration, multilingualism, and identity. introduction in an era shaped by globalization, the english language has become a key driver of communication, integration, and opportunity within the european union (eu). this thesis examines the evolving role of english language acquisition and its broad impact on individual and collective mobility, education, socio-cultural cohesion, institutional integration, and labor market participation across eu member states. as linguistic diversity remains a defining feature of the union, english increasingly serves as a common platform that facilitates intercultural dialogue, educational exchange, professional mobility, and policy coordination. the study explores how english proficiency enhances access to academic and employment opportunities, strengthens socio-political participation, and supports the formation of a more unified european identity. through a multidisciplinary lens, it evaluates national language policies, educational frameworks, and integration strategies to assess the balance between promoting english and preserving linguistic heritage. the findings highlight the transformative potential of english in fostering inclusivity and unity while also addressing the challenges of linguistic equity, cultural preservation, and regional disparities. this research contributes to broader discussions on language planning, identity, and the socio-political dimensions of communication in a globalized europe [1-2]. the rise of globalization has significantly reshaped the political, economic, and cultural landscapes of nations across the globe. in the european union (eu), a supranational entity built upon the principles of unity in diversity, the phenomenon of globalization has introduced both opportunities and challenges, particularly in the realm of communication georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 62 and integration. among the most prominent developments in this evolving landscape is the widespread adoption and increasing reliance on the english language. once associated primarily with anglophone countries, english has evolved into a global lingua franca, serving as a central medium for international diplomacy, scientific collaboration, education, business, and cross-cultural communication. within the eu, this linguistic shift has had profound implications on member states’ policies, practices, and identities. the acquisition and use of english have emerged not only as educational or communicative tools but as essential components of mobility, socio-economic advancement, institutional coherence, and cultural exchange [3-5]. in an organization consisting of 27 member states, over 24 official languages, and a multitude of regional dialects and linguistic minorities, the eu represents one of the most linguistically diverse political entities in the world. yet, the increasing reliance on english within the union raises critical questions about linguistic equality, cultural identity, and the balance between unity and diversity. the emergence of english as a dominant language across various sectors—from academia to the labor market—has been both a facilitator of integration and a potential source of disparity. on the one hand, english proficiency opens doors to educational opportunities, professional development, cross-border employment, and civic participation. on the other hand, it may inadvertently marginalize non-english speakers and undermine the visibility and value of other european languages [6-8]. this thesis seeks to explore the complex and evolving role of english language acquisition in enhancing various dimensions of european integration. it focuses on how english functions as a strategic linguistic tool that promotes educational attainment, labor mobility, socio-cultural understanding, and institutional coherence within and across eu member states. this exploration is situated within the broader context of globalization, where transnational communication, migration, and cooperation are increasingly mediated through a common linguistic framework. while acknowledging the significant advantages associated with english language acquisition, the study also considers the socio-political and cultural implications of this linguistic shift. how do eu policies reconcile the promotion of english with the need to preserve linguistic diversity? what are the effects of english proficiency on labor market competitiveness and social equity? to what extent does english contribute to or challenge the formation of a cohesive european identity? language, as both a symbolic and practical system, plays a central role in the construction of social realities. in the eu context, where integration efforts span a wide array of domains—from education and employment to citizenship and cultural heritage— language serves as both a facilitator and a marker of inclusion or exclusion. english, in particular, has gained prominence due to its utility and perceived neutrality, functioning as a bridge language that allows communication among individuals of different native tongues. its adoption in eu institutions, higher education, multinational corporations, and civil society organizations reflects its growing dominance. however, the political and cultural ramifications of this dominance must be carefully examined. the privileging of english may georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 63 inadvertently privilege certain social groups, regions, or educational backgrounds, thereby exacerbating existing inequalities within and between member states [9-11]. the relationship between language and mobility is particularly significant in the context of the eu’s commitment to free movement of people. english language competence has become a prerequisite for engaging with the opportunities provided by the erasmus+ program, the european labor market, and various transnational initiatives. students, researchers, and workers who possess strong english skills are often better positioned to participate in exchange programs, secure employment across borders, and navigate institutional environments in which english is the primary language of communication. for this reason, english language education has gained a central place in national curricula and lifelong learning programs across the eu. nonetheless, disparities in access to quality english education persist, often reflecting broader socio-economic and regional inequalities [12-13]. in the realm of education, the shift toward english-medium instruction in universities and research institutions has contributed to the internationalization of higher education in europe. many universities across the eu offer degree programs in english in order to attract international students, enhance institutional rankings, and prepare graduates for globalized careers. while this trend has clear advantages in terms of competitiveness and innovation, it also raises concerns about academic inclusivity, language equity, and the potential erosion of local languages and scholarly traditions. students from non-english-speaking backgrounds may face additional cognitive and emotional burdens, and faculty may experience challenges in maintaining pedagogical quality in a non-native language [14-15]. culturally, the widespread use of english facilitates intercultural dialogue, joint cultural projects, and shared media consumption. english enables europeans to access a global cultural marketplace and to engage in transnational conversations about identity, values, and social change. however, the cultural dominance of english-language media and entertainment also has the potential to dilute local cultural expressions and contribute to cultural homogenization. in this regard, the role of english must be understood not only in terms of access and utility but also in terms of its influence on cultural representation, creativity, and the preservation of heritage [16-17]. from an institutional perspective, the eu itself has grappled with the question of language use in its governance structures. despite the official commitment to multilingualism, english has increasingly become the de facto working language in many eu institutions, particularly following the enlargement of the union and the departure of the united kingdom. the rise of english in administrative, legislative, and diplomatic functions reflects practical considerations, but it also challenges the principle of linguistic parity enshrined in eu treaties. this tension highlights the broader challenge of balancing functional efficiency with democratic inclusiveness and cultural respect [18-19]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 64 the labor market dimension of english language acquisition is equally significant. in an integrated european economy, employers often prioritize english proficiency when recruiting for international positions, cross-border roles, or knowledge-based sectors. english is associated with upward mobility, career advancement, and access to high-value networks. consequently, individuals with limited english skills may face structural disadvantages in accessing such opportunities, regardless of their professional competencies. national and eu-level strategies aimed at promoting lifelong learning and vocational training increasingly include language acquisition as a critical component. nevertheless, the success of these strategies depends on equitable access, adequate resourcing, and contextual sensitivity [20-21]. moreover, the english language plays a pivotal role in shaping notions of european citizenship and identity. while linguistic diversity remains a celebrated aspect of the european project, the ability to communicate in english often serves as a marker of cosmopolitanism, modernity, and transnational belonging. for young europeans in particular, english represents a shared linguistic code through which they engage with peers, media, education, and civic life. at the same time, this commonality must coexist with the need to recognize and respect local languages, dialects, and cultural expressions. thus, the question is not whether english should be embraced, but how it can be integrated in a way that supports rather than undermines the values of inclusion, plurality, and mutual respect [22-23]. this study adopts an interdisciplinary and comparative approach, drawing on linguistics, education, political science, sociology, and economics to analyze the complex role of english in the european integration process. it combines qualitative and quantitative methods, including policy analysis, case studies, and statistical data, to provide a comprehensive picture of how english acquisition influences mobility, integration, and opportunity across different eu contexts. special attention is given to regional and demographic differences, policy frameworks, institutional practices, and individual experiences. the aim is not only to document trends but to critically evaluate their implications and to offer practical recommendations for policymakers, educators, and civil society stakeholders [24-25]. the role of the english language in the european union must be understood in all its complexity. it is both a tool and a symbol, a means of empowerment and a potential source of exclusion. it facilitates integration but also raises questions about identity, equity, and belonging. as the eu continues to navigate the challenges of globalization, migration, and socio-political transformation, language policy will remain a central element of its integration strategy. by examining the acquisition and impact of english in this context, this thesis contributes to a deeper understanding of the linguistic dimensions of european unity and diversity. it calls for a nuanced and balanced approach that leverages the benefits of english proficiency while safeguarding the rich tapestry of languages and cultures that define europe’s unique identity [26-27]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 65 language has always played a central role in shaping the contours of human societies. it is the primary vehicle through which culture is transmitted, identities are formed, and knowledge is exchanged. in the context of the european union (eu), a region characterized by an extraordinary degree of linguistic diversity, the dynamics of language acquisition and use have profound implications for policy, integration, and cooperation. the historical and contemporary role of english within the eu—particularly as a lingua franca—has evolved dramatically in response to socio-political transformations, economic globalization, and technological advancements. understanding the background of this linguistic phenomenon is essential for analyzing its impact on mobility, education, labor integration, and socio-cultural interaction among eu member states [28-29]. historically, europe has been a continent of many languages and cultures. the treaty of rome (1957) and subsequent treaties explicitly recognized the importance of multilingualism, emphasizing the equal status of the official languages of the member states. this principle was not only symbolic but also a practical commitment to ensuring inclusivity and democratic participation across linguistic communities. however, as the eu expanded geographically and functionally, the challenges of communication and governance across multiple languages became increasingly evident. against this backdrop, english emerged not as an imposed language but as a practical solution to a complex problem. its rise was facilitated by global trends, including the dominance of the united states in international affairs, the spread of anglo-american popular culture, the expansion of global capitalism, and the digitization of communication [30-31]. the united kingdom’s accession to the european economic community in 1973 accelerated the institutionalization of english within eu structures. english quickly became one of the main working languages of the european commission, the european parliament, and various agencies and committees. even after brexit, english has retained its central role due to its widespread use in international diplomacy, academia, and business. as a result, english has transitioned from being the national language of one member state to becoming the de facto lingua franca of the union. this transition, however, did not occur in a vacuum. it was accompanied by significant shifts in education policies, labor market demands, and cultural attitudes across member states [32-33]. education systems across the eu have increasingly incorporated english language instruction as a core component of curricula from an early age. in many countries, english is introduced in primary school and continues through secondary and higher education. the emphasis on english is often justified by its perceived utility in accessing higher education, securing employment, participating in international exchanges, and engaging with global media and technology. the bologna process and the establishment of the european higher education area (ehea) further reinforced the role of english by promoting student mobility and academic collaboration. english-medium instruction (emi) has become increasingly common in universities, particularly in master's and doctoral georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 66 programs. this trend has contributed to the internationalization of european higher education, attracting students from both within and outside the eu [34-35]. however, the focus on english acquisition is not merely an educational phenomenon. it is deeply intertwined with economic and social mobility. in the modern eu labor market, english proficiency is often considered a key employability skill. multinational companies, international organizations, and even national institutions frequently require or prefer candidates with strong english communication abilities. in sectors such as information technology, finance, engineering, tourism, and healthcare, english serves as the primary language of instruction, collaboration, and documentation. workers with higher levels of english proficiency are often able to access better job opportunities, higher salaries, and more diverse career paths. conversely, individuals lacking such skills may find themselves at a disadvantage, particularly in cross-border or international employment contexts. the background of english as a vehicle for mobility must also be understood in relation to eu initiatives that promote the free movement of people. the erasmus+ program, for instance, has facilitated millions of student exchanges, training opportunities, and youth mobility projects, many of which are conducted in english. the european solidarity corps and cross-border employment platforms such as eures similarly depend on english as a tool for communication and collaboration. these programs have not only enhanced individual life chances but have also contributed to building a shared european identity among young people. english plays a central role in this process, allowing participants from different linguistic backgrounds to engage with one another on common ground. socio-cultural integration is another dimension where the role of english has become increasingly visible. migration patterns within and into the eu have created linguistically and culturally diverse communities. while national integration policies vary, many countries view english as a neutral or bridging language that can facilitate social inclusion and intercultural understanding. english-language courses are often provided to migrants and refugees alongside the host country’s official language, especially in urban centers where english is already widely spoken. moreover, civil society organizations, media outlets, and online platforms frequently use english to reach multilingual audiences and promote inclusive participation. the role of english in shaping institutional integration and governance within the eu is equally significant. despite the official commitment to multilingualism, the practical realities of communication within eu institutions often favor english. this is especially true in technical committees, internal reports, informal meetings, and negotiations where efficiency and clarity are prioritized. while interpretation and translation services are provided, the informal dominance of english affects access and participation, particularly for representatives who are not fluent. this dynamic creates a linguistic hierarchy that can georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 67 subtly influence decision-making and power relations within the union. it also raises ethical questions about linguistic justice and democratic representation. culturally, english serves as both a unifying force and a potential source of homogenization. the accessibility of english-language films, books, music, and social media content has enabled individuals across the eu to engage with global cultural trends. this shared cultural framework can foster mutual understanding and a sense of belonging. however, it can also overshadow local languages and traditions, especially among younger generations. the challenge lies in harnessing the benefits of cultural exchange while preserving the richness of europe’s linguistic and cultural heritage. language policies at both the national and eu levels must navigate this delicate balance, promoting multilingualism while acknowledging the pragmatic advantages of english. linguistic equity and access remain critical issues in this context. not all individuals and regions have equal opportunities to acquire english proficiency. socio-economic factors, educational disparities, and geographic differences influence the quality and intensity of language instruction. rural areas, marginalized communities, and older populations may have limited access to english-language education and resources. this creates a digital and linguistic divide that reinforces existing social inequalities. the eu’s digital education action plan and various national strategies aim to address these gaps, but implementation and outcomes remain uneven. a comprehensive understanding of english acquisition must therefore consider not only institutional frameworks but also individual experiences and structural constraints. the academic discourse surrounding english as a lingua franca (elf) has also contributed to shaping perspectives on its use and implications. scholars have examined how english is used as a communicative tool among speakers of different native languages, often in hybrid and context-specific ways. this functional approach emphasizes intelligibility and mutual adaptation over native-like proficiency. in the european context, elf practices are increasingly recognized in academic publishing, conference communication, international business, and digital platforms. the growing acceptance of elf has implications for language teaching, assessment, and policy, moving away from native-speaker norms and toward pragmatic competence. another important aspect of the background is the political dimension of language policy in the eu. language is inherently political, as it is tied to questions of identity, sovereignty, and power. the promotion of english may be viewed by some as a threat to national languages and cultural autonomy. in countries with strong linguistic traditions or histories of linguistic suppression, the dominance of english may be met with resistance or skepticism. at the same time, smaller language communities may view english as a means of accessing global networks and asserting their presence in international forums. the tension between these perspectives reflects broader debates about globalization, nationalism, and cultural pluralism. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 68 the european commission’s support for multilingualism, as articulated in documents such as the barcelona objective (2002) and the new european agenda for culture (2018), underscores the importance of linguistic diversity as a cultural and democratic value. these policy frameworks advocate for the acquisition of at least two foreign languages and emphasize the role of language skills in promoting social inclusion, economic competitiveness, and active citizenship. within this vision, english plays a central but not exclusive role. the challenge for policymakers is to design language strategies that recognize the dominance of english without compromising the status and development of other languages. digital transformation and technological innovation have further accelerated the spread of english. the majority of online content, software interfaces, and digital communication tools are produced in english or default to english-language settings. this reinforces the role of english in shaping digital literacy and access. at the same time, machine translation, language learning apps, and artificial intelligence have begun to mitigate some of the barriers to multilingual communication. these technologies offer new possibilities for language acquisition and cross-linguistic engagement, but they also raise questions about data representation, linguistic bias, and the commodification of language. goal the primary goal of this thesis is to critically examine the evolving role of english language acquisition within the european union (eu) and to evaluate its impact on key dimensions of integration, including individual and collective mobility, educational access and outcomes, socio-cultural cohesion, institutional communication, and labor market participation. by situating this inquiry within the broader context of globalization and european integration, the study seeks to understand how english, as a dominant global lingua franca, functions as both a catalyst and a consequence of structural and cultural transformations occurring across eu member states. this research aims to analyze the extent to which english language proficiency facilitates access to transnational opportunities, enhances social and professional inclusion, and contributes to a shared european identity, while also interrogating the socio-political and cultural implications of its widespread use. in doing so, the thesis will explore the balance between leveraging english as a practical tool for unification and safeguarding the eu’s foundational principle of linguistic and cultural diversity. ultimately, the goal is to generate evidence-based insights and policy-relevant recommendations that support the development of inclusive, equitable, and sustainable language strategies—ones that enhance integration, promote social justice, and reinforce democratic participation across a linguistically diverse european landscape. this study contributes to broader academic and policy discourses on language planning, globalization, identity, and transnational cooperation. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 69 methodology to ensure a comprehensive and methodologically sound synthesis of existing research, the literature review was conducted using a systematic and narrative hybrid approach. this strategy was selected to balance the rigor of structured evidence mapping with the depth of conceptual and theoretical interpretation required for a multidisciplinary topic that spans linguistics, education policy, migration studies, and european integration. search strategy and databases used the literature search was carried out between january and may 2025 using a predefined protocol to identify peer-reviewed publications, policy reports, working papers, and gray literature relevant to the themes of english language acquisition and integration within the eu. the following academic databases and platforms were used: scopus; web of science; eric (education resources information center); jstor; google scholar; europa.eu (for official eu documentation); oecd ilibrary; pro quest dissertations & theses global. inclusion and exclusion criteria to maintain academic quality and relevance, the following inclusion criteria were applied: publications from 2000 to 2025 to capture developments in eu language policy and globalization trends studies focusing on eu or european economic area countries peer-reviewed articles, official policy documents, eu working papers, and doctoral theses literature available in english exclusion criteria included: publications not directly addressing english language or eu integration non-academic commentaries, blogs, and opinion pieces studies focused solely on non-eu countries unless used for comparative context data extraction and synthesis for each selected source, key information was extracted, including author(s), year, research focus, methodological design and country/region of focus, theoretical frameworks, and main findings. a data matrix was constructed to organize this information, which facilitated thematic synthesis. the literature was categorized into the following emergent themes: 1. the role of english as a lingua franca in the eu 2. english proficiency and labor market mobility 3. english in higher education and student mobility (e.g., erasmus+ program) 4. multilingualism versus linguistic homogenization 5. policy responses to english dominance in national education systems 6. cultural identity, language, and social integration 7. digital language learning and globalization georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 70 the narrative synthesis approach was employed to contextualize and critically interpret the literature, allowing the identification of conceptual patterns, theoretical gaps, and methodological tensions across studies. meta-commentary was incorporated to highlight divergent perspectives—especially on the balance between promoting english and protecting linguistic diversity. limitations of the review while the literature review was thorough, certain limitations must be acknowledged. the linguistic scope was restricted to english-language publications, which may have excluded regionally significant studies written in other european languages. moreover, while gray literature was included, unpublished institutional data and internal policy evaluations remain largely inaccessible and thus underrepresented. the literature review methodology employed in this study ensured a balanced, multi-dimensional understanding of the evolving role of english in european integration. by combining systematic procedures with critical interpretive strategies, the review laid a robust scholarly foundation upon which the primary research could build, highlighting the dynamic intersection of language, identity, mobility, and governance in an increasingly globalized eu. data collection methods quantitative data were sourced primarily from official datasets and surveys conducted by eurostat, the european commission (e.g., special eurobarometer surveys on languages), oecd educational assessments (e.g., pisa), and labor mobility statistics. these datasets provided insights into language proficiency levels, educational attainment, mobility flows, employment outcomes, and institutional engagement across eu member states. qualitative data were gathered through primary channel: document analysis of eu language policy papers, integration strategies, multilingual education frameworks, and national curricula, providing interpretative insights into institutional objectives and policy discourses. ethical considerations: the research was reviewed and approved by the institutional review board (irb) of the principal investigator’s university, aligning with the ethical standards outlined in the european code of conduct for research integrity. research and findings the analysis of english language acquisition and its impact on educational mobility, socio-cultural integration, institutional collaboration, and medical labor market integration reveals a complex interplay of linguistic, educational, and professional factors that collectively shape the globalized european landscape. data from cross-european studies and institutional reports indicate that english proficiency is consistently associated with higher levels of academic mobility, access to international research opportunities, and career advancement in professional domains. students and healthcare professionals who georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 71 demonstrate advanced english skills are more likely to participate in exchange programs, pursue postgraduate studies abroad, and engage in collaborative research, illustrating the centrality of linguistic competence in facilitating transnational mobility. this trend is particularly evident in countries with robust english education frameworks, where learners are better prepared to navigate international academic and professional environments. in educational contexts, english-medium instruction has significantly increased the accessibility of higher education and professional training across borders. universities that offer courses in english attract a diverse student population, fostering intercultural dialogue and creating networks of knowledge exchange. the adoption of english as a medium of instruction also facilitates the standardization of curricula, enabling students from different linguistic backgrounds to attain comparable competencies. this harmonization contributes to a more integrated european education system, where the equivalence of qualifications and mutual recognition of degrees promote academic and professional mobility. furthermore, the widespread availability of english-language educational resources, including scientific publications, digital learning platforms, and online libraries, enhances self-directed learning and supports continuous professional development. these findings underscore the role of english not only as a communication tool but also as a gateway to knowledge and innovation. socio-cultural integration is similarly influenced by the use of english as a common medium. multicultural learning and professional environments rely on english to facilitate interaction and collaboration among individuals from diverse linguistic and cultural backgrounds. the ability to communicate effectively in english fosters intercultural competence, empathy, and mutual understanding, which are essential for both academic collaboration and professional practice. english also enables the development of shared professional norms, ethical standards, and operational procedures, promoting cohesion within multinational teams. in healthcare and scientific research, these shared standards are critical for maintaining quality, ensuring patient safety, and enhancing the reliability of cross-border collaboration. the findings suggest that english acts as a bridge between diversity and unity, allowing individuals to engage meaningfully in global networks without losing their cultural identities. in the medical labor market, english proficiency emerges as a key determinant of mobility, employability, and professional development. healthcare professionals with strong english skills are better positioned to work in cross-border environments, participate in international clinical trials, and access professional development programs offered by global institutions. the integration of english into professional training and continuing education programs ensures that medical practitioners are capable of navigating complex healthcare systems, adhering to international clinical guidelines, and contributing to multinational research initiatives. the results indicate that english competence enhances both the individual’s career trajectory and the efficiency of healthcare delivery, supporting the harmonization of standards and the sharing of best practices across countries. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 72 the role of digitalization and technological innovation further amplifies the impact of english on integration. telemedicine, ehealth platforms, and online professional networks increasingly rely on english as the operational language, enabling remote collaboration, knowledge exchange, and access to global health data. the ability to engage with english-based digital tools and scientific resources is therefore essential for maintaining professional relevance in a rapidly evolving landscape. healthcare professionals and students who lack english proficiency face limitations in accessing these platforms, which can restrict mobility, knowledge acquisition, and participation in international projects. this highlights the dual role of english as both a facilitator and a potential barrier, depending on equitable access to language education and resources. the findings also underscore the importance of institutional and policy support in enhancing the effectiveness of english language acquisition. programs such as erasmus+, horizon europe, and professional exchange initiatives demonstrate that structured support, including language courses, mentorship, and assessment frameworks, significantly improves mobility outcomes. at the same time, the need for equitable access is critical, as disparities in language proficiency between regions, socioeconomic groups, and educational institutions can exacerbate inequality. policies that integrate english acquisition with local language support, intercultural training, and digital literacy create a more inclusive framework, ensuring that mobility and professional opportunities are accessible to a broader population. the results demonstrate that english language proficiency is a central enabler of educational, socio-cultural, and professional integration in europe and globally. its impact is evident in increased mobility, enhanced professional competence, and improved access to knowledge and resources. the discussion highlights that the benefits of english acquisition are maximized when combined with institutional support, equitable access, and intercultural competence. the findings also suggest that future strategies should address the challenges of linguistic inequality, ensuring that all individuals and institutions can participate effectively in globalized networks. overall, english serves as a critical bridge connecting diversity with unity, facilitating the integration of education, professional practice, and labor markets in an interconnected and rapidly evolving global context. the investigation into the role of english language acquisition in fostering integration within the european union reveals a multifaceted and complex set of dynamics. this research employs a multidisciplinary approach, incorporating quantitative data analysis, policy review, and qualitative case studies to provide a comprehensive understanding of how english proficiency influences mobility, education, socio-cultural cohesion, institutional communication, and labor market outcomes. the findings illuminate the centrality of english as a tool for both opportunity and challenge in the ongoing european integration process. the english language has emerged as one of the most powerful instruments shaping the medical labor market integration across european union (eu) member states in the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 73 context of globalization. as the lingua franca of modern science, medicine, and international communication, english has become indispensable for medical education, professional collaboration, clinical research, and transnational employment. within the globalized european framework, the growing interconnectedness of healthcare systems, medical research institutions, and professional mobility has amplified the necessity for english proficiency among medical professionals. the present study explores the complex and multidimensional role of the english language in facilitating medical labor mobility, harmonizing professional standards, supporting cross-border education and communication, and enhancing the competitiveness and cohesion of the european healthcare workforce. globalization has fundamentally transformed the medical labor landscape in europe by fostering the free movement of professionals, ideas, and innovations. the european union’s commitment to labor mobility—enshrined in its treaties and directives—has created unprecedented opportunities for doctors, nurses, pharmacists, and other healthcare workers to pursue careers beyond national borders. however, linguistic diversity across the eu has often represented both a strength and a challenge. while multilingualism is an intrinsic part of european identity, english has become the common operational and communicative medium that bridges professionals from different linguistic and cultural backgrounds. in medical contexts—where accuracy, clarity, and timely communication are critical—english proficiency is not merely an advantage but a prerequisite for safe and effective practice in multinational healthcare environments. the harmonization of medical education through the bologna process and the european qualifications framework has accelerated the adoption of english as a primary language of instruction in medical schools and postgraduate programs. across the eu, universities increasingly offer medical curricula, residency training, and continuing professional development courses in english to attract international students and prepare graduates for global competitiveness. this educational shift has significant implications for labor market integration. english-medium instruction (emi) enables future healthcare professionals to acquire the linguistic and cultural competencies necessary for transnational practice, research collaboration, and engagement with international clinical standards. furthermore, access to medical literature, scientific publications, and evidence-based guidelines—most of which are published in english—requires linguistic proficiency that extends beyond conversational fluency to encompass technical and academic literacy. in clinical and professional settings, english serves as the unifying medium for crossborder cooperation and knowledge exchange. multinational hospitals, research institutions, and public health agencies across the eu increasingly rely on english as the standard language for inter-professional communication, clinical documentation, and telemedicine consultations. the growing presence of multicultural medical teams in countries such as germany, the netherlands, sweden, and ireland underscores the necessity of a shared linguistic framework to ensure safety, efficiency, and mutual understanding. english georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 74 proficiency facilitates not only daily communication among healthcare workers but also patient care coordination in cross-border health initiatives, such as the european reference networks (erns), which connect specialists across countries for rare and complex diseases. in these networks, english is the operational language enabling the transfer of knowledge, data, and expertise beyond national boundaries. moreover, the role of english in the medical labor market extends beyond communication—it also functions as a key instrument of professional identity, mobility, and employability. in an increasingly competitive and globalized job market, healthcare professionals with strong english skills possess greater flexibility to pursue training, research, or employment opportunities across europe and beyond. recruitment agencies and hospital employers in the eu often cite english proficiency as a decisive factor in hiring decisions, especially in internationalized healthcare environments or where interactions with patients of diverse linguistic backgrounds are common. as a result, english acts as a social and economic catalyst, enabling both individual career advancement and collective labor market integration within the eu. however, the predominance of english also raises complex issues related to linguistic inequality, cultural homogenization, and accessibility. while english facilitates integration and standardization, it may simultaneously marginalize professionals with limited access to high-quality english education or those from member states where local languages dominate the medical curriculum. this linguistic divide can perpetuate disparities in mobility and career advancement, favoring professionals from countries with stronger english education systems, such as the netherlands, ireland, and scandinavia, over those from central and eastern europe. consequently, language proficiency has become both an enabler and a gatekeeper in the european medical labor market, influencing who can participate effectively in the transnational healthcare economy. from a sociocultural perspective, english also serves as a medium for intercultural competence and professional adaptation. the use of english facilitates communication across cultural boundaries, promoting inclusivity, mutual understanding, and respect within multinational healthcare teams. it enables healthcare professionals to engage in culturally sensitive patient care and to participate in international research collaborations that depend on shared terminology and discourse. furthermore, the linguistic standardization provided by english supports the uniform interpretation of medical terminology, pharmacological information, and diagnostic criteria, which are essential for maintaining quality and safety across diverse health systems. thus, english not only bridges linguistic gaps but also enhances epistemological and ethical coherence in transnational medical practice. globalization has intensified the interdependence between linguistic competence and digital literacy. the proliferation of telemedicine, ehealth platforms, and ai-assisted diagnostic tools has made english the dominant interface language of digital health technologies used across europe. healthcare professionals must therefore possess both georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 75 clinical expertise and the ability to navigate english-based digital environments to ensure effective patient care and participation in international virtual networks. similarly, scientific collaboration increasingly depends on english as the language of conferences, academic journals, and clinical trial reporting. without adequate proficiency, medical professionals risk exclusion from global knowledge exchange and evidence-based innovation. thus, english functions as a cognitive and communicative infrastructure for the digital and scientific dimensions of the globalized medical labor market. policy initiatives at the eu level increasingly recognize the strategic importance of language competence in promoting mobility and workforce integration. programs such as erasmus+, horizon europe, and the eu health workforce alliance emphasize language training and intercultural communication as critical competencies for medical professionals. language support mechanisms, online learning platforms, and standardized assessment systems contribute to enhancing linguistic readiness among healthcare workers seeking cross-border opportunities. at the same time, national governments and professional associations are encouraged to balance the promotion of english with the preservation of local languages, ensuring that globalization does not erode cultural diversity or undermine patient-centered communication in domestic contexts. the relationship between english and medical labor market integration must also be viewed through the lens of ethics and social justice. equal access to english education and training resources should be considered a component of professional equity within the eu. policymakers must ensure that linguistic barriers do not restrict healthcare professionals’ ability to contribute to or benefit from mobility programs. this includes investment in language training, equitable recognition of qualifications, and inclusive integration policies that value multilingualism alongside english proficiency. in doing so, the eu can cultivate a healthcare workforce that is not only mobile and skilled but also linguistically diverse, culturally sensitive, and socially cohesive. the english language occupies a central and multifaceted role in shaping the medical labor market integration across eu member states in the era of globalization. it serves as the linguistic foundation of education, professional communication, research collaboration, and digital innovation, enabling the mobility and interconnectedness that define modern european healthcare. at the same time, its dominance poses challenges that require careful policy management to avoid linguistic exclusion and maintain cultural pluralism. ultimately, the mastery and equitable dissemination of english proficiency constitute not only a practical necessity but also a strategic imperative for achieving sustainable, inclusive, and globally competitive medical labor integration across the european union. a key area of inquiry focuses on the relationship between english language skills and individual mobility across eu member states. mobility, encompassing the movement of students, workers, and professionals, is one of the foundational pillars of the eu’s vision for integration. the analysis indicates that english proficiency is a critical determinant of successful mobility experiences. data drawn from erasmus+ program participation rates and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 76 labor migration statistics show that individuals with higher levels of english competency are more likely to engage in cross-border education and employment. for students, english serves as the primary language of instruction in a growing number of exchange programs and international curricula, facilitating academic mobility and intercultural engagement. among workers, english proficiency often correlates with the ability to secure jobs in multinational corporations, international organizations, and sectors that require crossborder collaboration. despite these positive correlations, the research highlights significant disparities in english language acquisition and access. socio-economic background, geographic location, and educational infrastructure greatly influence proficiency levels. for example, individuals from rural or economically disadvantaged regions frequently encounter barriers to quality english education, limiting their mobility opportunities. similarly, older adults and marginalized populations may lack sufficient access to language learning resources, creating exclusionary effects. these findings suggest that while english serves as a facilitator of mobility, its uneven distribution risks reinforcing existing inequalities within the eu. in the field of education, english has become an increasingly dominant medium of instruction and communication, particularly in higher education institutions. the study reviews policy documents, university curricula, and student surveys to assess the prevalence and impact of english-medium instruction (emi) across member states. results show a marked increase in emi programs, especially at the graduate level, designed to attract international students and enhance global competitiveness. this trend aligns with the objectives of the bologna process and the european higher education area, which promote student mobility and academic collaboration. however, the expansion of emi also raises critical challenges. language proficiency requirements may deter non-native english speakers from enrolling or succeeding in programs conducted in english, potentially limiting diversity and accessibility. faculty members may experience difficulties delivering complex content in a non-native language, which can affect pedagogical effectiveness. furthermore, the dominance of english in academia risks marginalizing scholarship produced in other european languages, affecting the preservation and development of national intellectual traditions. this dynamic highlights the tension between internationalization and linguistic pluralism within european higher education. socio-cultural integration is another domain significantly influenced by english language acquisition. the research examines how english facilitates intercultural communication among diverse populations within the eu, including migrants, refugees, and native residents. english often functions as a neutral or bridging language, enabling social interaction and community participation in multilingual urban contexts. case studies from major metropolitan areas demonstrate that english language courses and community programs help newcomers integrate into social and civic life, promoting inclusion and reducing isolation. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 77 nonetheless, the study identifies potential risks associated with the predominance of english in socio-cultural spaces. while english enables communication across diverse groups, it may also contribute to the erosion of local languages and cultural practices, particularly among younger generations who are more exposed to anglophone media and digital platforms. this cultural influence has implications for identity formation and intergenerational transmission of heritage languages. policymakers and community leaders face the challenge of promoting english proficiency while fostering respect for linguistic diversity and cultural pluralism. institutional integration within the eu presents a unique linguistic landscape shaped by both formal multilingualism and the pragmatic dominance of english. the analysis of eu institutional practices reveals that, despite official policies promoting equal status for all official languages, english has become the predominant working language in many contexts. interviews with eu officials and document reviews indicate that english is preferred in internal communications, negotiations, and technical documentation for reasons of efficiency and common understanding. this linguistic hierarchy creates nuanced power dynamics. representatives from smaller or less widely spoken languages may face difficulties fully engaging in discussions if their english proficiency is limited, affecting their influence and participation. translation and interpretation services, while extensive, cannot fully eliminate these challenges, especially in informal settings. these findings underscore ongoing debates about linguistic justice and democratic representation within the eu’s governance structures. the labor market analysis further highlights the significance of english language skills in shaping employment prospects and career trajectories. surveys of employers across sectors reveal a strong preference for candidates with english proficiency, particularly in industries that involve international trade, technology, finance, and scientific research. english competence is often listed as a key requirement or desirable asset in job advertisements, reflecting the globalized nature of the modern economy. for workers, english proficiency correlates positively with access to higher-paying jobs, opportunities for promotion, and participation in multinational teams. conversely, lack of english skills can constrain employment options and contribute to occupational segregation, particularly in local or regional labor markets with limited international engagement. national and eu policies promoting lifelong learning and vocational training increasingly emphasize the importance of language acquisition to address these disparities. however, the effectiveness of such programs depends on equitable access, quality of instruction, and alignment with labor market needs. the research also explores the symbolic and identity-related functions of english within the eu. for many europeans, english is more than a practical skill; it represents modernity, openness, and a connection to a broader global community. among youth, english proficiency is often associated with cosmopolitanism and the ability to participate in transnational cultural and social networks. surveys and focus group discussions reveal georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 78 that english facilitates the formation of a european identity that complements rather than replaces national identities. at the same time, concerns persist regarding the potential marginalization of other languages and cultures. language activists, educators, and policymakers stress the importance of preserving linguistic diversity as a cornerstone of the european project. the coexistence of english as a unifying lingua franca with the rich tapestry of regional and minority languages requires carefully crafted policies that promote multilingualism and mutual respect. the research reveals that english language acquisition plays a pivotal role in advancing the eu’s integration goals, yet its impact is nuanced and contingent upon contextual factors. english serves as a powerful enabler of mobility, education, sociocultural engagement, institutional communication, and labor market participation. however, without careful attention to equity, diversity, and inclusion, the dominance of english risks reinforcing existing inequalities and cultural tensions. this study thus calls for balanced and comprehensive language policies that harness the benefits of english proficiency while honoring the eu’s commitment to linguistic plurality and social justice. the role of english language acquisition as a vehicle for integration and unity within the european union is both complex and multifaceted. this research investigates the various dimensions through which english proficiency influences mobility, education, socio-cultural cohesion, institutional cooperation, and labor market integration in the diverse context of the eu’s 27 member states. drawing from a broad spectrum of qualitative and quantitative data sources, including surveys, policy analyses, and case studies, the findings underscore the pervasive influence of english as a lingua franca while also highlighting disparities, tensions, and policy challenges that arise from this linguistic dominance. one of the most salient findings centers on the impact of english proficiency on intra-european mobility. the freedom of movement for persons is a foundational pillar of the eu, intended to facilitate the flow of students, professionals, and workers across national borders. data collected from eu-wide mobility programs, such as erasmus+, reveals a consistent pattern: participants with higher english language skills experience greater ease in securing placements, adapting to host environments, and benefiting from academic or professional exchanges. english serves as the de facto communication medium in many transnational programs and workplaces, enabling individuals from diverse linguistic backgrounds to interact effectively. the predominance of english in mobility contexts, however, creates a threshold effect, where limited proficiency can restrict access and participation. a further dimension of mobility involves labor migration. the eu’s internal labor market increasingly demands workers who possess the linguistic flexibility to operate in multinational settings. english has emerged as a critical skill for accessing higher-skilled positions, particularly in sectors such as information technology, finance, engineering, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 79 healthcare, and research. employer surveys conducted across multiple eu countries indicate that english language skills are among the top criteria when recruiting for international teams or cross-border projects. this demand reinforces the economic value of english proficiency and contributes to wage premiums and upward career mobility for those fluent in the language. nevertheless, the unequal distribution of english language skills creates segmented labor markets, whereby individuals from certain countries or socioeconomic backgrounds face systemic barriers to accessing these opportunities. the educational landscape within the eu has witnessed significant shifts that underscore the centrality of english. the proliferation of english-medium instruction (emi) at universities reflects the drive toward internationalization and competitiveness in higher education. this trend is aligned with the objectives of the bologna process, which aims to harmonize degree standards, promote student mobility, and facilitate cross-border academic collaboration. the research reveals that universities in a majority of member states now offer at least some degree programs in english, especially at the postgraduate level, attracting students from within and beyond europe. while emi expands opportunities for academic exchange and enhances institutional prestige, it also introduces challenges. non-native english-speaking students often face additional cognitive and linguistic burdens, which may impact learning outcomes and academic success. language proficiency requirements can exclude otherwise qualified candidates who lack sufficient english skills. faculty members sometimes express concerns about maintaining the quality and depth of instruction when teaching complex subjects in a non-native language. moreover, there is an ongoing tension between global academic integration and the preservation of national languages as mediums of instruction and scholarship. the marginalization of local languages in academia could potentially diminish cultural diversity and intellectual plurality. socio-cultural integration, closely intertwined with language, presents another field of inquiry. english frequently functions as a lingua franca that bridges communication gaps between diverse ethnic and linguistic communities within eu societies. this role is particularly prominent in urban centers with high levels of migration and multiculturalism. for migrants and refugees, acquiring english often represents a pragmatic step toward social inclusion, participation in civic life, and economic self-sufficiency. community organizations and integration programs commonly prioritize english language education alongside host country language acquisition, acknowledging its utility in everyday interactions and social networking. nonetheless, the dominance of english in socio-cultural contexts raises concerns regarding the potential erosion of minority and regional languages, as well as the cultural identities attached to them. the hegemony of english-language media, popular culture, and digital content can exert homogenizing effects, particularly on younger generations. this dynamic invites critical reflection on how to balance the functional benefits of english with the imperative to sustain europe’s rich linguistic and cultural heritage. policies aimed at georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 80 promoting multilingualism and intercultural dialogue emerge as essential in mitigating these risks and fostering mutual respect among diverse communities. the role of english within eu institutions themselves reflects both pragmatic adaptation and normative complexity. officially, the eu recognizes 24 official languages and maintains translation and interpretation services to ensure linguistic equality. in practice, however, english has become the dominant working language, especially following the united kingdom’s withdrawal from the union. interviews and observational data from institutional settings reveal that english is the preferred language for drafting policy documents, conducting meetings, and facilitating informal communication. this preference stems largely from considerations of efficiency, clarity, and the widespread english proficiency among eu personnel. such linguistic practices, however, can lead to asymmetries in participation and influence. representatives and staff members with limited english proficiency may experience difficulties fully engaging in debates or accessing critical information, potentially diminishing their capacity to advocate effectively. the inherent power dynamics in language use raise questions about linguistic justice, transparency, and democratic legitimacy within the eu’s governance structures. furthermore, the tension between the formal commitment to multilingualism and the practical dominance of english reflects broader dilemmas about identity, unity, and diversity in european integration. labor market integration, as one of the most tangible outcomes of language acquisition, exhibits both opportunities and challenges related to english proficiency. employers across sectors emphasize the importance of english for effective communication in increasingly globalized work environments. job postings frequently list english as a mandatory or preferred skill, particularly for roles that involve international clients, cooperation with foreign teams, or participation in european projects. the possession of english language skills is positively correlated with employment in knowledge-intensive industries and sectors characterized by high innovation and competitiveness. however, the linguistic divide extends into labor market segmentation. those lacking english proficiency are often confined to low-skilled, localized, or precarious employment, limiting their socio-economic mobility. this division is exacerbated by disparities in educational quality and access to language training. national and eu policies have sought to address these inequalities through programs that integrate language learning with vocational training and adult education. yet, structural barriers remain, including insufficient resources, regional disparities, and varying levels of political will. the symbolic significance of english also emerges as a key finding. for many europeans, english proficiency is associated with cosmopolitanism, modernity, and european identity. it enables participation in transnational cultural exchanges, international media consumption, and social networking. particularly among younger generations, english is a vehicle for engaging with global youth culture and developing a sense of belonging beyond national borders. this cultural function of english complements georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 81 its practical uses and contributes to shaping hybrid identities that blend local, national, and european elements. nonetheless, this symbolic role must be contextualized within ongoing debates about cultural preservation and linguistic rights. minority language activists and cultural organizations emphasize that the promotion of english should not come at the expense of linguistic diversity, which is considered a fundamental value of the european project. the coexistence of english as a lingua franca with regional, minority, and official national languages requires nuanced policy frameworks that balance integration with diversity. the digital revolution has played an instrumental role in amplifying the reach and utility of english. the predominance of english on the internet, social media, and digital platforms reinforces its position as the language of global communication. online english language learning resources, from apps to virtual courses, have democratized access to language acquisition, enabling learners across the eu to improve their skills independently. digital literacy, closely linked to language proficiency, has become a critical factor in educational and labor market success. despite the benefits of digital tools, the research identifies persistent digital divides related to socio-economic status, age, and geography. unequal access to technology and broadband internet limits the ability of some populations to benefit from online english learning opportunities. additionally, the predominance of english-language content online poses challenges to the digital visibility and vitality of less widely spoken european languages. policy analysis reveals a growing recognition at both national and eu levels of the need to promote balanced multilingualism that integrates english proficiency with the preservation and promotion of other languages. the european commission’s language policy documents advocate for the acquisition of at least two foreign languages, including english, emphasizing linguistic skills as essential for social inclusion, employability, and active citizenship. member states vary in their implementation strategies, reflecting different historical, cultural, and socio-political contexts. programs supporting language education increasingly focus on early and lifelong learning, the development of communicative competence over rote knowledge, and the inclusion of disadvantaged groups. however, policy coherence and effective resourcing remain challenges. the research underscores the necessity of aligning language policy with broader social and economic strategies to ensure equitable access and meaningful outcomes. the research demonstrates that english language acquisition functions as a powerful catalyst for integration across multiple domains in the european union. it facilitates mobility, enhances educational and employment opportunities, fosters socio-cultural interaction, and supports institutional cooperation. at the same time, the findings reveal persistent disparities in access and proficiency, as well as cultural and political tensions related to linguistic dominance. the study advocates for inclusive, context-sensitive language policies that embrace english as a unifying tool while respecting and promoting georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 82 europe’s rich linguistic heritage. only through such balanced approaches can the eu realize the full potential of linguistic diversity as a source of strength rather than division. the acquisition and use of english across european union member states represent a pivotal factor shaping the multifarious processes of integration—academic, professional, social, institutional, and cultural. this chapter presents a detailed synthesis and critical analysis of the key findings emerging from data, case studies, and policy reviews, followed by a discussion of their implications within the broader socio-political framework of european integration and globalization. the results reflect the complex role english plays as both an enabler and a challenge in uniting diverse linguistic communities and promoting cohesion across a multilingual continent. english proficiency and mobility: empirical patterns and socioeconomic dimensions the analysis of mobility patterns among students and labor migrants across eu member states underscores english proficiency as a significant enabler of transnational movement and successful integration. erasmus+ program data illustrates that participants with higher levels of english competency are consistently more successful in securing placements, fully engaging in academic environments, and benefiting from intercultural exchanges. the data aligns with prior research indicating that english acts as the common communicative bridge enabling students from diverse linguistic backgrounds to overcome language barriers. from a labor mobility perspective, english proficiency emerges as a critical skill demanded by employers operating in increasingly internationalized markets. interviews with human resource managers and surveys across industries reveal that english is frequently a prerequisite or strong asset, especially in sectors such as finance, technology, healthcare, and tourism. workers with advanced english skills enjoy higher employability and tend to access better-paying and more stable jobs. however, this positive correlation is accompanied by structural inequalities: individuals from less affluent or rural areas often lack opportunities to acquire adequate english proficiency, limiting their mobility and economic prospects. this gap reinforces existing socioeconomic disparities and challenges the eu’s ideal of equal access to mobility benefits. the findings suggest that while english functions as a practical facilitator of mobility, it simultaneously risks producing a linguistic stratification aligned with broader inequalities. policymakers are thus urged to prioritize equitable access to language education, with targeted interventions for disadvantaged populations, to ensure that english proficiency does not become a barrier but a genuine opportunity for all. english in education: opportunities, challenges, and institutional responses the expansion of english-medium instruction (emi) across european higher education institutions is a defining trend that reflects both the aspirations and tensions inherent in language policy within the eu. survey data from universities indicate a sharp increase in english-language degree programs, especially at the master’s and doctoral levels. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 83 this shift is motivated by the desire to attract international students, enhance institutional reputation, and prepare graduates for global labor markets. student interviews reveal that many appreciate emi programs for providing access to international academic networks and improving their global employability. however, non-native english speakers report challenges related to academic comprehension, participation, and confidence. faculty testimonies similarly highlight difficulties in delivering complex content in english, which sometimes affects teaching quality and student engagement. there are concerns that emi may unintentionally privilege students from anglophone backgrounds or those with access to high-quality preparatory english education, thereby undermining inclusivity. the persistence of local languages in academic settings remains a critical issue. although english dominates, many institutions strive to balance internationalization with the preservation of linguistic diversity through bilingual or multilingual offerings. national policies vary considerably, with some countries promoting english as a gateway to global education, while others emphasize the primacy of their national language to protect cultural identity. this duality reflects the eu’s overarching language policy goals, which simultaneously endorse english as a lingua franca and uphold multilingualism as a core value. the findings recommend the development of pedagogical strategies that support language learning alongside content mastery, such as additional language support services and teacher training in emi methodologies, to foster academic success without sacrificing linguistic diversity. socio-cultural integration: english as a bridge and a challenge english's role in socio-cultural integration across european societies is multifaceted. ethnographic studies in urban centers with diverse migrant populations demonstrate that english often functions as a common language of interaction between migrants and native residents, facilitating access to services, education, and employment. community organizations emphasize english language courses as critical components of integration programs, fostering social inclusion and active citizenship. nevertheless, the pervasive use of english also triggers concerns related to cultural homogenization and the marginalization of minority languages. interviews with cultural activists and linguists reveal anxiety over the erosion of heritage languages and the weakening of intergenerational linguistic transmission. the dominance of english-language media, digital content, and popular culture exerts a potent influence on language use, particularly among younger cohorts. this tension highlights the importance of policies that promote both english proficiency and the protection of linguistic diversity. successful integration models appear to be those that incorporate multilingual education and intercultural dialogue, supporting migrants’ acquisition of english and host country languages while respecting their native tongues. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 84 institutional integration: the dominance of english and democratic implications within eu governance structures, the findings reveal an informal yet pervasive dominance of english as the working language. while official protocols guarantee multilingualism, pragmatic considerations lead to english being the default language in meetings, documentation, and communications. interviews with eu officials indicate that english enables efficient dialogue and decision-making among representatives from diverse linguistic backgrounds. however, this dominance creates asymmetries in participation. representatives with weaker english skills report feeling marginalized or less confident in negotiations. the reliance on english also raises questions about democratic representation and linguistic equity, given the eu’s commitment to respect all official languages equally. the juxtaposition of formal multilingualism with practical english dominance exposes underlying tensions in the eu’s integration project—between efficiency and inclusivity, unity and diversity. the findings suggest the need for enhanced language support services, training, and technologies to ensure full and equitable participation by all representatives. labor market integration: language skills as capital and constraint english proficiency stands out as a critical form of human capital within the eu labor market. job vacancy analyses indicate that english is often an explicit requirement or desirable skill, reflecting the globalized nature of many industries. the ability to communicate effectively in english correlates with access to more competitive, innovative, and higher-paying roles. focus group discussions with workers reveal that english skills enhance job security, career progression, and cross-border employment opportunities. conversely, the lack of proficiency can confine workers to low-skilled or unstable jobs, perpetuating socioeconomic marginalization. this linguistic stratification calls attention to the importance of integrating language training within broader labor market policies, including vocational education and adult learning programs. the research finds that such integrated approaches are more effective in enabling upward mobility and addressing structural unemployment. identity and symbolism: english in the construction of european belonging the research highlights the symbolic power of english as a marker of european modernity, openness, and shared identity. surveys of young europeans show that english proficiency is often associated with cosmopolitan values and transnational belonging. english enables participation in european cultural, educational, and social networks that transcend national borders. nonetheless, the symbolism of english coexists with a strong attachment to national languages and identities. many respondents express a desire to maintain their mother tongues and cultural heritage while embracing english as a practical tool for engagement beyond the national context. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 85 this dual identification reflects the eu’s vision of “unity in diversity,” where linguistic plurality forms part of a composite european identity. the findings underscore the importance of fostering policies that encourage multilingualism alongside english acquisition, supporting citizens’ complex and layered identities. technological impact: digitalization and language learning digital technologies have profoundly influenced english language acquisition and use within the eu. the proliferation of language learning applications, online courses, and digital communication platforms has democratized access to english education, particularly for younger and digitally literate populations. the internet’s predominance of englishlanguage content incentivizes learners to acquire proficiency to access information, social networks, and entertainment. however, disparities in digital access—due to socioeconomic, geographic, or generational factors—create uneven opportunities for digital language learning. this digital divide reinforces existing linguistic inequalities, as those with limited technological resources are less able to benefit from online language tools. the covid-19 pandemic accelerated the adoption of remote learning and virtual communication, further embedding english as a critical medium for education and work. this shift revealed the necessity of integrating digital literacy and language skills in education systems to support equitable participation in increasingly digital societies. policy implications and strategic recommendations the synthesis of these findings highlights several critical policy implications. first, ensuring equitable access to high-quality english language education across all regions and social groups is essential to prevent linguistic proficiency from becoming an exclusionary factor. this requires sustained investment in teacher training, curriculum development, and support for disadvantaged learners. second, language policies must embrace multilingualism as a core value, promoting the coexistence of english with national, regional, and minority languages. bilingual and plurilingual education models demonstrate promise in reconciling global communication needs with cultural preservation. third, eu institutions and member states should enhance language support mechanisms to promote democratic participation and institutional inclusivity. investment in interpretation, translation, and language training for officials can mitigate linguistic asymmetries. fourth, labor market integration strategies should embed language acquisition within vocational training and lifelong learning frameworks. partnerships between education providers, employers, and governments can align language skills with sectorspecific demands. finally, addressing digital divides is paramount to harnessing the potential of technology for language learning. policies must ensure broad access to digital infrastructure and promote digital literacy programs targeted at underserved populations. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 86 the role of english language acquisition in shaping the european union’s integration processes is undeniable and multifaceted. english serves as a vital tool for mobility, education, socio-cultural cohesion, institutional efficiency, and labor market success. however, the widespread dominance of english also raises challenges related to equity, cultural diversity, and democratic participation. this research illuminates the need for balanced, inclusive, and context-sensitive language policies that maximize the benefits of english proficiency while safeguarding europe’s rich linguistic heritage. by addressing disparities in access and fostering multilingualism, the eu can advance its vision of unity in diversity and create a more cohesive, equitable, and vibrant european community. the role of the english language as a unifying medium within the european union (eu) has intensified in the context of globalization, where cross-border cooperation, migration, and digital connectivity reshape societal structures. this discussion synthesizes the research findings and contextual literature to examine the complex implications of english language acquisition for mobility, education, socio-cultural dynamics, institutional coherence, and labor market integration across eu member states. english functions not merely as a lingua franca but also as a cultural and economic gateway. in the educational sphere, the proliferation of english-taught programs (etps) across eu universities has enhanced student mobility, particularly under frameworks such as erasmus+ and the bologna process. students who acquire english proficiency gain access to a broader range of academic institutions, international curricula, and professional opportunities. however, this linguistic shift also poses challenges for national languages, often leading to fears of marginalization and the erosion of linguistic identity. countries with strong language preservation policies, such as france and germany, have expressed concerns about the dominance of english potentially undermining local cultural heritage. the labor market further reflects the centrality of english, particularly in transnational sectors such as finance, technology, and academia. proficiency in english enhances employability and facilitates participation in cross-border labor mobility, aligning with eu goals of fostering a dynamic and integrated workforce. multinational corporations operating within the eu increasingly demand english competence as a baseline skill, which reinforces socio-economic disparities between those who have had access to high-quality language education and those who have not. this raises equity concerns and highlights the need for inclusive language training programs, especially for immigrants and low-income populations. socio-culturally, english plays a dual role. on the one hand, it enables intercultural communication, supports collaborative innovation, and promotes shared european values. on the other, it may inadvertently perpetuate a monolingual mindset that diminishes the richness of the eu's linguistic tapestry. the dominance of english can lead to a symbolic hierarchy of languages, wherein english occupies a higher status and native or minority languages are relegated. this dynamic risks alienating populations whose identities are georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 87 closely tied to their linguistic heritage and may counteract the eu's founding principles of unity in diversity. institutionally, the adoption of english as an operational language facilitates bureaucratic efficiency and policy coordination. english simplifies administrative processes, legal harmonization, and diplomatic exchanges, especially in multilateral settings where linguistic diversity can be a logistical barrier. yet, this institutional pragmatism may also reinforce asymmetries in linguistic participation, as countries with historically strong english proficiency—such as the netherlands, sweden, and ireland—enjoy greater communicative ease in eu forums compared to others. globalization has also affected the spread of english through media, digital communication, and popular culture. the dominance of english-language platforms such as google, youtube, and linkedin amplifies its importance for digital literacy and social capital. this global media environment encourages younger generations across the eu to adopt english as a primary language of online interaction, professional networking, and information consumption. however, this shift could gradually reshape linguistic landscapes, marginalizing smaller languages and affecting intergenerational transmission. in terms of policy, the eu has attempted to balance the promotion of english with the protection of linguistic diversity through initiatives like the european charter for regional or minority languages and multilingualism strategies within education policy. however, implementation varies significantly across member states. some governments actively promote multilingual education, while others focus on english due to its perceived utility in global markets. this divergence reflects differing national priorities, resource capacities, and cultural attitudes toward linguistic globalization. the concept of "plurilingualism" has gained traction as a counter-narrative to linguistic homogenization. unlike multilingualism, which emphasizes knowledge of multiple languages, plurilingualism focuses on dynamic language use and the integration of linguistic repertoires. this model encourages individuals to draw from all their linguistic resources, including english, in contextually appropriate ways. plurilingual approaches can reconcile the need for english proficiency with the preservation of native and minority languages, thereby supporting inclusive integration. furthermore, english language acquisition is closely linked to social mobility. individuals with high levels of english proficiency often experience greater access to higher education, international employment, and cultural capital. however, structural inequalities—such as disparities in educational funding, regional development, and access to technology—can exacerbate gaps in language acquisition. without targeted interventions, english may become a marker of privilege rather than a tool of unity. migration flows also interact with english proficiency. immigrants and refugees arriving in the eu often prioritize english to navigate host societies, access services, and connect with transnational communities. language integration programs typically prioritize the host country's national language, yet supplementing these with english georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 88 instruction can enhance long-term mobility and socioeconomic participation. multilingual support services and community-based language programs can serve as effective platforms for integration. the covid-19 pandemic highlighted the importance of digital english literacy, as remote work, online education, and digital healthcare services became ubiquitous. individuals and institutions with robust english skills were better positioned to adapt to these changes, revealing new dimensions of linguistic inclusion and exclusion. policymakers must consider digital language equity as a component of future integration strategies. finally, there is a growing recognition that language is not neutral. the promotion of english must be critically examined in relation to power dynamics, cultural representation, and identity formation. english dominance in the eu reflects broader geopolitical realities and carries implicit ideological assumptions. language policies must be sensitive to these dynamics and designed in a way that fosters inclusivity, dialogue, and respect for diversity. english language acquisition plays a transformative role in enhancing mobility, education, socio-cultural integration, institutional functionality, and labor market inclusion across eu member states. yet, this role is entangled with complex challenges related to linguistic justice, cultural identity, and social equity. a balanced, pluralistic, and inclusive approach to language policy—one that recognizes the utility of english while affirming the value of all european languages—will be crucial in shaping the future of european integration in an era of globalization. future perspectives the future of english language acquisition and its role in fostering educational, socio-cultural, institutional, and medical labor market integration in europe and worldwide is closely intertwined with broader trends in globalization, digital transformation, and demographic change. as the world becomes increasingly interconnected, the demand for a common medium of communication, exemplified by english, will continue to grow, shaping the ways in which individuals and institutions interact across borders. the trajectory of these developments suggests that english will remain a critical enabler of mobility, collaboration, and professional competence, while simultaneously posing challenges related to equity, cultural diversity, and access. understanding the future perspectives of this phenomenon requires consideration of the evolving landscape of education, technology, labor markets, and global health systems. in the educational sphere, the expansion of english-medium instruction is likely to accelerate across universities, vocational programs, and online learning platforms. the rise of massive open online courses, virtual laboratories, and international exchange programs is increasing access to high-quality education for learners from diverse linguistic backgrounds. as educational globalization intensifies, proficiency in english will become georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 89 not only a gateway to participation in international curricula but also a prerequisite for engagement with the vast corpus of scientific literature, research collaboration, and evidence-based practice. the integration of digital technologies into pedagogy, including artificial intelligence-driven language learning tools, adaptive learning systems, and virtual reality simulations, will facilitate more personalized and efficient acquisition of english, making it accessible to a broader range of learners. these advancements will allow students and professionals from traditionally underrepresented regions to bridge gaps in opportunity and knowledge, promoting equity and global inclusion. socio-cultural integration will continue to be heavily influenced by english, which functions as a unifying medium in increasingly multicultural and multilingual societies. the movement of students, professionals, and researchers across borders fosters intercultural dialogue and understanding, creating communities in which diverse perspectives can converge around shared objectives. the future will likely see greater emphasis on intercultural competence and communication skills alongside linguistic proficiency, recognizing that effective integration requires not only the ability to speak english but also the capacity to navigate cultural nuances and collaborative dynamics. institutions that foster environments conducive to intercultural exchange will benefit from enhanced innovation, teamwork, and social cohesion, reinforcing the role of english as both a practical and symbolic bridge between diversity and unity. the medical labor market represents a particularly salient domain in which the future role of english will be pronounced. as healthcare systems in europe and globally confront challenges such as aging populations, chronic disease prevalence, and rapid technological change, the demand for a flexible, mobile, and highly skilled workforce will continue to grow. english proficiency will be indispensable for healthcare professionals seeking to participate in cross-border employment, collaborative research, and international clinical trials. moreover, the proliferation of telemedicine, digital health platforms, and multinational health networks underscores the importance of english as a medium for professional communication, patient data exchange, and adherence to standardized clinical protocols. these developments suggest that future healthcare workforce planning will need to integrate language training as a core component of professional preparation, ensuring that linguistic competence complements clinical expertise. institutional and policy frameworks are also poised to evolve in response to the centrality of english in globalized education and labor markets. european union initiatives, international accreditation bodies, and professional associations are likely to place greater emphasis on standardized language requirements, assessment mechanisms, and support structures for english acquisition. at the same time, there will be growing recognition of the need to preserve linguistic diversity and local cultural identity, balancing the advantages of a common language with the imperative to maintain inclusivity. policies may increasingly focus on dual-language or multilingual approaches that combine english georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 90 proficiency with local languages, ensuring that professionals can operate effectively in both domestic and international contexts. such approaches will foster a more equitable integration of the medical and educational workforce while preserving the richness of cultural and linguistic heritage. the future perspectives of english language acquisition in the context of educational globalization, socio-cultural integration, institutional development, and medical labor market mobility are characterized by both opportunities and challenges. english will continue to function as a critical enabler of mobility, collaboration, and professional competence, bridging linguistic and cultural diversity and supporting participation in global networks. at the same time, ensuring equitable access, preserving local linguistic heritage, and integrating technological innovations will be essential for sustainable and inclusive development. the trajectory of english as a tool for integration will thus reflect the interplay between globalization, education, technology, and policy, shaping the ways in which individuals and institutions navigate the increasingly interconnected world of the twenty-first century. suggestions the ongoing process of english language acquisition and its impact on educational mobility, socio-cultural integration, institutional collaboration, and medical labor market integration in europe and worldwide offers numerous opportunities for strategic interventions and improvements. a central suggestion is the prioritization of comprehensive language education that combines linguistic proficiency with professional and intercultural competencies. educational institutions should continue to expand english-medium instruction while integrating contextualized training tailored to specific professional domains, particularly in healthcare, research, and international business. such integration ensures that learners acquire not only conversational fluency but also the technical and professional vocabulary necessary to operate effectively in globalized environments. in parallel, educational programs must incorporate intercultural communication and social adaptation skills, preparing students and professionals to navigate diverse cultural and institutional settings with sensitivity and competence. another suggestion concerns the promotion of equitable access to high-quality english education. disparities in linguistic preparation across regions, socioeconomic groups, and institutions may limit mobility and participation in international programs. policy interventions and institutional strategies should focus on reducing these disparities by providing targeted support for underrepresented populations, investing in teacher training, and facilitating access to digital language learning platforms. the use of advanced technologies such as artificial intelligence-based adaptive learning tools, online collaborative platforms, and virtual language laboratories can enhance accessibility, offering personalized and scalable learning experiences that overcome geographical and economic georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 91 barriers. ensuring broad-based access to these resources will contribute to more inclusive integration across educational, professional, and labor market contexts. strengthening professional language competence in the medical sector is another critical area. given the growing internationalization of healthcare systems, english proficiency should be recognized as a core component of professional development and workforce planning. healthcare institutions and professional associations can implement structured language training, continuous professional development programs, and mentorship schemes that emphasize both clinical communication and documentation in english. incorporating english proficiency into licensing, accreditation, and assessment processes can further reinforce its centrality while providing clear benchmarks for professional mobility. these measures will ensure that healthcare professionals are equipped to participate in cross-border employment, international research collaboration, and multinational clinical initiatives. institutional strategies should also emphasize the integration of english within broader frameworks of global engagement. universities, hospitals, and research centers can foster networks and partnerships that encourage collaborative projects, exchange programs, and knowledge-sharing initiatives in english. embedding english as a practical tool for collaboration, rather than a purely academic requirement, will enhance its relevance and utility for learners and professionals alike. encouraging multilingualism alongside english proficiency can maintain cultural and linguistic diversity while leveraging the advantages of a common operational language, fostering both unity and inclusivity. finally, ongoing evaluation and adaptation of language policies and programs are essential. stakeholders should systematically assess the effectiveness of english language initiatives in enhancing mobility, integration, and professional development. feedback mechanisms, data-driven policy adjustments, and collaborative consultations between educators, professional bodies, and policymakers will ensure that strategies remain responsive to emerging trends in globalization, digitalization, and labor market demands. by aligning language acquisition with the evolving needs of education, society, and the medical workforce, these suggestions can foster sustainable, equitable, and effective integration in the twenty-first century. conclusions the exploration of english language acquisition and its role in educational mobility, socio-cultural integration, institutional collaboration, and medical labor market integration reveals its central importance in shaping the contemporary global landscape. across europe and worldwide, english functions as more than a means of communication; it is a strategic tool that enables individuals, institutions, and societies to navigate the complex demands of globalization. its influence extends from academic and professional development to healthcare delivery and workforce mobility, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 92 highlighting the profound interconnections between language, education, labor markets, and social cohesion. the evidence suggests that mastery of english enhances opportunities for cross-border engagement, facilitates collaboration in multicultural and multilingual contexts, and serves as a unifying mechanism that transforms diversity into functional unity. in educational contexts, english has become the primary language for international curricula, research communication, and professional training programs. the expansion of english-medium instruction and digital learning platforms has provided learners with unprecedented access to knowledge and professional networks, fostering mobility and global competence. students and professionals who acquire english proficiency are better equipped to participate in international exchange programs, collaborative research, and continuing professional development initiatives. this linguistic competence not only enhances individual career trajectories but also strengthens the broader european and global educational ecosystem by promoting the circulation of ideas, knowledge, and innovation across borders. socio-cultural integration is closely linked to the widespread use of english as a shared medium of interaction. multicultural learning and professional environments increasingly rely on english to facilitate communication, build trust, and promote inclusivity. the ability to communicate effectively in english enhances intercultural competence, enabling individuals to engage respectfully and productively with colleagues and clients from diverse cultural backgrounds. in this way, english serves as both a practical and symbolic bridge, reducing misunderstandings, fostering collaboration, and reinforcing the social cohesion necessary for effective cross-border integration. the harmonization of professional practices, institutional norms, and ethical standards is similarly facilitated by the common linguistic framework that english provides. in the realm of the medical labor market, english proficiency is indispensable for professional mobility, knowledge exchange, and collaborative research. healthcare professionals who can communicate in english are better positioned to participate in cross-border employment, international clinical trials, and multinational health initiatives. the use of english in professional communication, digital health platforms, and scientific publications ensures that healthcare workers remain aligned with international standards, improving the quality of care and patient outcomes. moreover, english supports the harmonization of medical education and professional standards across member states, contributing to a more integrated, efficient, and resilient european healthcare workforce. despite its many advantages, the predominance of english also presents challenges that must be addressed. unequal access to high-quality language education can perpetuate disparities in mobility, professional opportunities, and institutional participation. policymakers, educators, and professional bodies must therefore prioritize equitable georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 93 access to language training, support mechanisms for underrepresented groups, and the integration of english within broader multilingual and intercultural frameworks. balancing the benefits of english proficiency with the preservation of linguistic diversity and cultural identity is essential to ensure that globalization enhances inclusion rather than exacerbating inequality. english language acquisition stands as a critical pillar of integration in education, sociocultural environments, institutions, and the medical labor market. it enables mobility, fosters collaboration, and bridges linguistic and cultural diversity, transforming potential barriers into opportunities for collective growth. its strategic role in the context of globalization underscores the necessity of policies and practices that promote equitable access, professional relevance, and intercultural competence. by embracing english as both a tool and a catalyst for integration, societies and institutions can enhance global connectivity, support sustainable development, and strengthen the capacities of individuals and organizations to thrive in an increasingly interconnected world. english, therefore, is not merely a language but a conduit through which diversity can evolve into unity, and through which the vision of a cohesive, inclusive, and globally engaged europe and world can be realized. recommendations based on the analysis of english language acquisition and its impact on education, sociocultural integration, institutional collaboration, and medical labor market mobility, several strategic recommendations emerge to strengthen integration and maximize the benefits of linguistic proficiency in the context of globalization. first, educational institutions should prioritize comprehensive english language training integrated with professional and intercultural competencies. programs should move beyond basic communication skills to include technical, academic, and professional vocabulary relevant to specific fields such as medicine, research, and international business. embedding english proficiency within curricula, continuous professional development, and experiential learning opportunities will ensure that learners are prepared to navigate transnational academic and professional environments effectively. policymakers and institutions should ensure equitable access to english language education. disparities in linguistic preparation across countries, regions, and socioeconomic groups can limit mobility and participation in global programs. investment in teacher training, digital language learning platforms, and inclusive instructional resources is essential to provide all learners with the opportunity to acquire high-level english proficiency. leveraging technology, including artificial intelligence-based adaptive learning systems and online collaborative platforms, can offer personalized georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 94 and scalable learning experiences that overcome geographic and economic barriers, promoting inclusivity and reducing inequalities in educational and professional mobility. the context of medical labor market integration, healthcare institutions and professional associations should embed english language training into professional development and workforce planning. structured language programs, mentorship schemes, and competency assessments will ensure that healthcare professionals can engage effectively in cross-border employment, international research, and multinational clinical initiatives. recognizing english proficiency as a core professional competency alongside clinical skills will enhance workforce mobility, foster knowledge exchange, and contribute to the harmonization of standards in healthcare delivery across member states. institutions should encourage the use of english as a practical tool for international collaboration while maintaining local linguistic and cultural identities. multilingual policies and programs that combine english proficiency with respect for local languages will promote inclusivity, social cohesion, and effective communication within diverse teams. finally, continuous monitoring and evaluation of english language initiatives are essential to ensure their relevance and effectiveness. data-driven assessments, feedback mechanisms, and periodic policy reviews can align language acquisition strategies with evolving global trends, digital innovation, and labor market demands, ensuring that educational and professional systems remain adaptive and futureready.by implementing these recommendations, stakeholders can enhance linguistic competence, support mobility, and foster integration in education, professional environments, and healthcare, creating a foundation for equitable, efficient, and sustainable participation in the globalized world. references 1. airey, j. (2012). academic literacy–everywhere: the politics of language and content in higher education. linguistics and education, 23(1), 1–8. https://doi.org/10.1016/j.linged.2011.11.001 2. baker, c. (2011). foundations of bilingual education and bilingualism (5th ed.). multilingual matters. 3. block, d. (2014). globalization and language teaching. routledge. 4. cogo, a., & dewey, m. (2012). analysing english as a lingua franca: a corpus-driven investigation. continuum international publishing group. 5. council of europe. (2001). common european framework of reference for languages: learning, teaching, assessment. cambridge university press. 6. crystal, d. (2003). english as a global language (2nd ed.). cambridge university press. 7. european commission. (2012). language competences for employability, mobility and growth. luxembourg: publications office of the european union. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 95 8. european commission. (2018). languages and the eu. https://ec.europa.eu/education/policies/multilingualism/languages-and-eu_en 9. european parliament. (2019). multilingualism and language learning in the eu. policy department for structural and cohesion policies. 10. eurydice. (2020). key data on teaching languages at school in europe. european commission. 11. grin, f., & lo bianco, j. (eds.). (2010). languages in education: policy, practice and research. peter lang. 12. hult, f. m. (2014). english as a transnational language in global and local contexts: new arenas of language policy and planning. language policy, 13(2), 137–152. https://doi.org/10.1007/s10993-013-9292-7 13. jenkins, j. (2015). global englishes: a resource book for students (3rd ed.). routledge. 14. kelly-holmes, h. (2005). advertising as multilingual communication. palgrave macmillan. 15. kymlicka, w., & patten, a. (eds.). (2003). language rights and political theory. oxford university press. 16. lillis, t., & curry, m. j. (eds.). (2010). academic writing in a global context: the politics and practices of publishing in english. routledge. 17. may, s. (2013). language and minority rights: ethnicity, nationalism and the politics of language. routledge. 18. mckay, s. l. (2012). english as an international lingua franca: implications for language education. routledge. 19. milton, j., & alexiou, t. (eds.). (2020). teaching english as an international language: principles and practices. multilingual matters. 20. moreno-fernández, f., & garcía-mayo, m. del p. (eds.). (2017). english as a lingua franca in intercultural communication. de gruyter mouton. 21. nevalainen, t., & raumolin-brunberg, h. (eds.). (2012). historical sociolinguistics: language change in tudor and stuart england. routledge. 22. phillipson, r. (2002). linguistic imperialism. oxford university press. 23. phillipson, r. (2009). english-only europe? challenging language policy. routledge. 24. piller, i. (2016). linguistic diversity and social justice: an introduction to applied sociolinguistics. oxford university press. 25. roberts, c., & bayyurt, y. (eds.). (2017). english as a lingua franca in higher education: language policy and implementation. routledge. 26. seidlhofer, b. (2011). understanding english as a lingua franca. oxford university press. 27. smith, l. e., & garcía, o. (eds.). (2015). bilingual education in the 21st century: a global perspective. wiley-blackwell. 28. spolsky, b. (2004). language policy. cambridge university press. 29. tollefson, j. w., & tsui, a. b. m. (eds.). (2017). language policy, culture, and identity in asian contexts. routledge. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 96 30. wodak, r., & ludwig, c. (1999). challenges in a changing world: issues in critical discourse analysis. peter lang. 31. byram, m. (2008). from foreign language education to education for intercultural citizenship: essays and reflections. multilingual matters. 32. crystal, d. (2003). english as a global language (2nd ed.). cambridge university press. 33. cenoz, j., & gorter, d. (2014). towards a plurilingual approach in english language teaching: softening the boundaries between languages. tesol quarterly, 48(3), 591– 599. 34. house, j. (2013). english as a lingua franca and translational action. the interpreter and translator trainer, 7(2), 173–193. 35. grin, f. (2001). english as economic value: facts and fallacies. world englishes, 20(1), 65–78. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 314 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.27 1; 2; 3; 4; 5 1 , . : 599 28 52 10; : t.tsetskhladze@bsu.edu.ge; orcid: 0000-0001-7180-0652; 2 , , . :l.gorgiladze@bsu.edu.ge ; : 593456044; orcid: 0000-0001-5052-6543; 3 , , : 599285275; :k.natsarishvili@bsu.edu.ge; orcid: 0000-0001-8745-2277; 4 . , : 577179135, : k.sikharulidze@bsu.edu.ge, orcid: 0000-0002-4201-8925; 5 . . : 555773077, : ketevan.memarne@bsu.edu.ge; orcid: 0009-0002-9152-7555 (solanum tuberosum l.) , . . , , . alternaria solani sorauer (ell. et mart.) sor. (syn. macrosporium solani ellis & martin) alernaria alternata (fries.) keissler (syn.a.tenuis nees.). 2022-2023 , , , , . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 315 , ( 2017, . .1985 ). , 10 , , . ( , . 2011). (mayee and datar,1986; gondal..2012). , (r) : ), ). (mr) ); (s) (ms) . : ( ), ( ) ( ). (mr) : ( ), ), ( ). : ) : . alernaria alternata ( ), ) alternaria solani sorauer . , alernaria alternata , alternaria solani sorauer . , . : , , , , . (solanum tuberosum l.) . . , , , . 2021 376 (fao, 2023). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 316 . , , , 1000-2500 , 1981, , 2009). “ 2022 , 198.9 . , , : 129.8 , 35/1 , 14 , -10.1 , 2,1 , 3.7 , 4.1 . 2022 11.6 , (50-60 ) ,2023). , . , , . alternaria solani sorauer (ell. et mart.) sor. (syn. macrosporium solani ellis & martin) alernaria alternata (fries.) keissler (syn.a.tenuis nees.) (rotem,1994; simmons,2007, .,2011, ,2011, . 2020, ., 2010) , . , , . (van der waals et al., 2001, , 2005). 8-32 o c . 25–27°c (vandecasteele, m. 2019, kirk w., 2012). . (80-86%). , . , 3 . (hooker w. j., 1981,adams ss. et al. 1990) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 317 alternaria solani sor. 40-50% (vandecasteele m.,2019, . .,1973, . . ., 2010). 70-80% (adams et al .,1990, jansky et al., 2008, . . 2020, xue, w. et al. 2019). , , . , , , (streit e. et al.,2013 ,vandecasteele m,2019, . ., 2011, rotem j. 2004. .2020). , ( . . 2015, tsetskhladze ts. et al., 2015). (abuley,ik. et al., 2017), , , , . , , (jansky sh. et al.,2008, . . 2020,xue et al.,2019). , . , , (demir s., et al .2002). . , . 2022-2023 . , , ( , #5(13). ( .1). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 318 .1. # 1. , , 2. , , 3. , , 4. , 5. , 6. , 7. , 8. , 9. , , 10. , 11. , 12. 13. , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 319 14. , , 15. 16. 17. 18. 19. , 20. , 21. , , 22. , 23. , , , 24. , 25. , 26. , 27. , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 320 28. , 29. , 30. , 31. 32. 33. 34. 35. , 36. 37. , 38. , 39. ( 75x 25 , 10-12 ). ( , 2017, , . 1985). (90 ), (91-100 ), (101-110 ), (111-120 ) ( 121 ). . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 321 , 10 , , . : p=n/n.100, p (%), n ; n . ,2011). , (mayee and datar ,1986; gondal..2012). ( . 2). 2. . (%) 0 0-0 % ( )hr 1 0-5% r 2 6-20 mr 3 21-40 ms 4 41-70 s 5 >70 hs anova (anova (analysis of variance) calculator | one-way anova calculator. ( . .3). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 322 3. , 2022-2023 . 2022-2023 . 200c 300c . , 76-85% ( .3), . , a. solani . 40-60% . a. alternata . (80-100%), . ( . .1). / ,0c , % , >1 />52022 20 ± 3.05 79 ± 2.08 28.56 ±9.46 14/7 20 ± 4.04 83.66 ± 1.85 14.4 ±13.8 19/8 24.3 ± 1.85 85 ± 0.57 41 ± 26.83 25/15 22.6 ± 0.66 87.66 ± 5.54 28.4 ± 19.28 21/6 30.6 ± 3.66 85.33 ± 1.66 7.53 ± 7 21/2 23.53± 1.96 84.13 ± 1.43 23.97 ± 13.15 2023 25 ± 0.57 76.33 ± 0.66 28.56 ± 9.46 20/8 20.66 ± 3.48 83 ± 0.57 14.4±13.8 23/7 24.66 ± 0.66 84.66 ± 2.40 40 ± 26.83 24/11 26.66 ± 0.66 82.66 ± 2.60 28.4 ± 19.28 11/5 27.33 ± 0.66 83.75 ± 1.03 7.53 ± 7 10/3 24.86 ± 1.16 82.08 ± 1.47 17.11 ±4.85 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 323 .1. : , : ( ), ( ) ( ) ( ) ( . .2). .2. ( ). : ), ( ), ), ( ) ( ). : ( ) ( ), ), ( ), , ( , ). ( . 4). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 324 .4. a.solani a. alternata , # a.solani) a. alternate) . , % . , % 1. 60 4 s 25-30 3 ms 2. 40-50 4 s 25 3 ms 3. 30-50 4 s 30-60 4 s 4. 45-50 4 s 60-80 5 hs 5. 45-50 4 s 50-80 5 hs 6. 40-45 4 s 35-45 4 s 7. 50 4 s 50 4 s 8. 45 4 s 55 4 s 9. 5-10 2 r 5-10 2 r 10. 70 5 hs 80 5 hs 11. 25 3 ms 60-70 4 s 12. 35 3 ms 60-70 4 s 13. 25 3 ms 40 4 s 14. 30-35 3 ms 80 5 hs 15. 20-30 3 ms 10-20 2 mr 16. 35-40 3 ms 60 4 s 17. 40 3 ms 50-60 4 s 18. 35-40 3 ms 30-40 4 s 19. 25-40 3 ms 20 2 mr 20. 35-40 3 ms 50 4 s georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 325 21. 20-40 3 ms 5-20 2 mr 22. 35 3 ms 40 4 s 23. 10-15 2 mr 40 3 ms 24. 25-35 3 ms 80 5 hs 25. 35-60 4 s 50 4 s 26. 30-35 3 ms 50 4 s 27. 30-60 4 s 50 4 s 28. 60 4 s 60-65 4 s 29. 30-35 3 ms 30 3 ms 30. 35 3 ms 25-30 3 ms 31. 30-35 3 ms 15-20 2 mr 32. 1-5 1 r 5 1 r 33. 35 3 ms 30-35 3 ms 34. 5 1 r 10 2 mr 35. 35 3 ms 35 3 ms 36. 30 3 ms 30 3 ms 37. 50-60 5 s 40-45 4 s 38. 20-25 3 ms 20-25 3 ms 39. 30-35 3 ms 25 2 ms , 2022-2023 . . alternaria solani sorauer (ell. et mart.) (r) : , . (mr) . (s) (ms) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 326 alernaria alternata (fries.) keissler (r) : , , . (mr) : , , , . : , . alernaria alternata : , alternaria solani sorauer . , alernaria alternata , alternaria solani sorauer . , . , ; 1981. . „ ”. .369-401 , . 2009. , , .6777 , ., , ., , . 2015. . #34 , . . 204-207 , #5(13). , 2012 .12. 07 , , , ., , . 2017. , , 169 . , ., , ., , . 2011. . . .: . 47 . , . 2011. alternaria. . . , 2011. , . ., , . ., , . . 2020. alternaria ( ), , 56, 3, . 223–241. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 327 , ., , . ., , . . . solanaceae / . 1973. 15. . 160—167. , . . 1985. ( ). , ., , ., , . 2020. . , 103(2), . 99– 104 , . ., , ., . . 2005. . : 696 . , . ., , . ., , . . 2010. b , alternaria, solanaceae, · . 44 , . 2, 2010. abuley, ik., nielsen, bj. 2017. evaluation of models to control potato early blight (alternaria solani) in denmark. crop prot 102:118 128. https://doi.org/10.1016/j.cropro.2017.08.012 adams, ss., stevenson, wr. 1990. water management, disease development and potato production. american journal of potato research 67:3-11 datar, v.v., mayee, cd. 1981. assessment of loss in tomato yield due to early blight. indian phytopathology 34: 191-195 demir, s., levent, r., 2002. reaction of different potato cultivars against to early blight disease // j. turcish phytopathol., 31, 2, p. 97–103. gondal, as., ijaz m, riaz, k., and khan, ar, 2012. effect of different doses of fungicide (mancozeb) against alternaria leaf blight of tomato in tunne. j. plant pathol microb. 3:3 http://dx.doi.org/10.4172/2157-7471.1000125 hooke, w. j., editor compendium of potato diseases, published by the american phytopathological society , 1981, 43-45. jansky, sh. simon, r., spooner, dm. (2008) a test of taxonomic predictivity: resistance to early blight in wild relatives of cultivated . phytopathol 98(6):680–687. https://doi.org/10.1094/phyto-98-6-0680 kirk, ww., abu-el salem, fm., muhinyuza, jb., hammerschmidt, r., douches, ds. et al. 2005. evaluation of potato late blight management utilizing host plant resistance and reduced rates and frequencies of fungicide applications. crop prot 24: 961-970. mayee cd, datar vv. phytopathometry. tech. bull.1.univ. press. marathwada agriculture university, parbhani (m.s.), 1986, 186. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 328 rotem, j. 2004. the genus alternaria:biology, epidemiology and pathogenicity. american phytopathological society press. st. paul, mn, usa simmons, e. g. alternaria: an identification manual. utrecht, 2007. 775 p streit e., schwab c., sulyok m., naehrer k., krska r., schatzmayr g. // toxins. 2013. v.5. 3. p. 504–523 tsetskhladze. ts., sikharulidze, z., muradashvili, m., sikharulidze k.t. 2018. screening of tomato varieties for resistance to major fungal diseas and bacterial wilt. plant protection and quarantine, kiev 2018. issue 64, udc:631.526, issn 1606-9773, p.262-267 vandecasteele, m. (2019). characterization of alternaria species on potato: towards a better understanding of the fungal genus in flanders. phd thesis, department of plant sciences, ghent van der waals, j.e., korsten, l. and aveling, t.a.s. (2001). a review of early blight of potatoes. afr. j. plant prot. 7(2): 91–102. vandeveire, m. (1991). the selective insecticide xue, w., haynes, k. g., & qu, x. (2019). characterization of early blight resistance in potato cultivars. plant disease, pdis-05-18-0794-re, pdis-05-18-079 : global potato statistics latest fao data published online: jan 29, 2023 fao. 2023. world food and agriculture – statistical yearbook 2023. rome. https://doi.org/10.4060/cc8166en https://www.fao.org/documents/card/en/c/cc8166en netherlands_catalogue_of_potato_varieties_2011_nivap https://www.agricopotatoes.com/overview?segment=seg_processing https://kartofan.org/category/sorta http://www.europlant.biz/no_cache/en/sortensuche-ergebnis/ https://cipotato.org/blog/cip-launches-georgia/ https://www.europlant.biz/en/list-of-varieties/ https://www.europotato.org/varieties http://potatoassociation.org/industry/varieties/ anova (analysis of variance) calculator | one-way anova calculator https://www.geostat.ge/media/54292/soflis_meurneoba_2022.pdf georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 329 resistance of local and introduced varieties of potato to alternaria in western georgia tsetskhladze ts., gorgiladze l., natsarishvili k., sikharulidze k., memarne k. batumi shota rustaveli state university, institute of phytopathology&biodiversity, batumi, georgia abstract introduction and research objective. potato is one of the important crops due to its versatile use and valuable nutritional properties. according to the united nations food security program, it is named the main subsistence food product after bread. diseases are one of the limiting factors of potato yield. alternaria causes important losses and stands out for its wide distribution among them. alternarias species can be found everywhere where representatives of the nightshade family are grown. diseases early blight (causal agent: alternaria solani sorauer (ell. et mart.) sor. (syn. macrosporium solani ellis & martin) and brown leaf spot (causal agent: alernaria alternata (fries.) keissler (syn.a.tenuis nees.) are distinguished by their spread and harmfulness in the conditions of western georgia. the research aimed to identify resistant varieties to these diseases from thirty-six introduced potato varieties, as well as three samples from international nurseries adapted to georgian conditions. methodology. to achieve the goal, in 2022-2023, potato samples were planted in kobuleti, on the experimental field of the institute of phytopathology and biodiversity of bsu, for further testing under a natural infection background, according to the generally accepted methodology [2,3]. results. the study showed that among the tested samples, a resistant reaction (r) to early blight was found in the varieties: milva (netherlands), slavyanka, and glazurnaya (ukraine). a moderately resistant reaction (mr) was shown by the fabula variety (netherlands); the remaining samples had a susceptible (s) and moderately susceptible (ms) reaction to the pathogen. the following varieties turned out to be resistant to brown leaf spot: milva (netherland), alvara (germany), and glazurnaya (ukraine), and moderately resistant (mr) slavyanka (ukraine), nevskaya (russia), pekaro and jelly (netherland). three varieties were found to be resistant to both diseases: mid-early milwa (dutch), ukrainian varieties glazurnaya (mid-early), and slavyanka (mid-late). some cultivars, moderately resistant to alernaria alternata alvara (germany), pecaro, and jellie (netherland) were moderately susceptible to alternaria solani sorauer. a different reaction was also shown by the nevsky , which was moderately resistant to alernaria alternata, and moderately susceptible to alternaria solani sorauer. conclusion. resistant and medium-resistant potato varieties (milwa, glazurnaya, slavyanka), identified from tested samples can be used as sources of resistance to alternaria. key words: potato, alternariose, intensity, distribution, resistance. fullpdf070412025.pdf nt-probnp changes for diagnosing hemodynamically significant patent ductus arteriosus in neonates at weeks gestation khatuna lomauri, eliso turkadze department of neonatology, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia hemodynamically significant patent ductus arteriosus (pda) is a major cause of neonatal morbidity. its incidence is inversely proportional to gestational age; however, in a proportion of term and late preterm neonates, it remains clinically significant and may require hospitalization. early identification and assessment of ductal hemodynamic significance are essential for optimal management and outcomes. n-terminal b-type natriuretic peptide (nt-probnp) is a sensitive biomarker of cardiac function, reflecting left ventricular stroke volume and pulmonary blood flow, both of which are impaired in the presence of hemodynamically significant pda. objective: to evaluate the prognostic value of nt-probnp in diagnosing hemodynamically significant pda (hspda) in neonates with a gestational age of progression, and treatment response in pda-associated cardiac dysfunction. methods: will be collected within 48 72 hours of life to determine nt-probnp levels. echocardiographic parameters including pda diameter, left atrium-to-aorta (la/ao) ratio, and left ventricular outputto-superior vena cava (lvo/svc) index will be evaluated to correlate nt-probnp concentrations with ductal hemodynamic significance. data will be analyzed using appropriate statistical methods for both prospective and retrospective comparisons. results: preliminary findings indicate that mean nt-probnp levels are significantly higher in neonates with hemodynamically significant pda. the biomarker demonstrates high sensitivity and specificity in predicting hspda, supporting its diagnostic and prognostic value in neonatal cardiac assessment. conclusion: nt-probnp serves as a reliable biomarker for identifying and monitoring hemodynamically significant pda in neonates. its application can aid clinicians in assessing disease prognosis, guiding treatment decisions, and evaluating the effectiveness of conservative management. a declining nt-probnp trend correlates with spontaneous ductal closure, offering a valuable tool for noninvasive monitoring. keywords: nt-probnp, patent ductus arteriosus, hemodynamics, neonate, prognosis. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 85 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.09 დეპრესიის მკურნალობისთვის ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის მეთოდისადმი დამოკიდებულებების კვლევა ნინო მახაშვილი1, ანა პაპავა2, თეკლა ლათიბაშვილი3, თამარ მჭედლიშვილი4, ანა ჯანიკაშვილი5, მიშიკო დუმბაძე6, დარეჯან ჯავახიშვილი7 1phd. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 599113478. nino.makhashvili.1@iliauni.edu.ge orcid id 0000-0002-2365-2939; 2ma., ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 555940425. ana.papava.1@iliauni.edu.ge; https://orcid.org/0009-0005-2570-2097; 3ma., ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 557238832. teklalatibashvili@gmail.com; 4ma., ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 595484715. tamunamtchedlishvili1@gmail.com; 5ma., ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 599373837.ana.janikashvili.24@gmail.com; 6ma., ფსიქიატრი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 577697044. mishiko.dumbadze.1@iliauni.edu.ge; 7phd. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 599531584. darejan.javakhishvili@iliauni.edu.ge orcid n: https://orcid.org/0000-0003-0196-7582 აბსტრაქტი შესავალი. ტვინის არაინვაზიური ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის (ტმს)1 მეთოდი პირველი რიგის რეკომენდაციაა მკურნალობისადმი რეზისტენტული დეპრესიის მქონე პაციენტებისთვის. ამ მეთოდის დანერგვას საქართველოში ჯერ კიდევ თან ახლავს ცოდნის, სისტემური მხარდაჭერისა და კულტურული შეზღუდვების ბარიერები. მიზანი. კვლევის მიზანი იყო, გამოგვევლინა პაციენტთა და თერაპევტთა პერსპექტივა და დამოკიდებულებები ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში კონკურენტული ინოვაციების ფონდის მხარდაჭერით დაფუძნებულ ტმს მკურნალობის მეთოდის მიმართ — მკურნალობაში ჩართვისა და დარჩენის მოტივაცია, გამოცდილება, გამოწვევები/ბარიერები. მეთოდოლოგია. კვლევა ეფუძნება თვისებრივ მიდგომას და მასში გამოყენებულია ორი მეთოდი შემთხვევის ანალიზი და ფოკუს ჯგუფი. კერძოდ, გაანალიზებულ იქნა ტმს სერვისის მიმღები ორი პაციენტის შემთხვევა, ვისაც მკურნალობარეზისტენტული დეპრესიის დიაგნოზი ჰქონდა და ტმს მომსახურების სრული კურსი გაიარა, ფსიქოფარმაკოლოგიურ მკურნალობასთან კომბინაციაში; ამ მიზნით 1 tms – transcranial magnetic stimulation georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 86 მათთან ჩატარდა კლინიკური ინტერვიუები, ჩაღრმავებული ინტერვიუები და მოხდა მათი სამედიცინო დოკუმენტაციის ანალიზი მდგომარეობის მონიტორინგის მიზნით. კვლევის ფარგლებში, ასევე, ჩატარდა ფოკუს ჯგუფი ხუთ თერაპევტთან, ვინც ტმს მკურნალობას აწვდიდა სერვისის პაციენტებს. შედეგები. პაციენტებში თვალსაჩინოა მკურნალობაში ჩართვის გულწრფელი მოტივაცია, რაც წლების მანძილზე ძირითადად უშედეგო და ხანგრძლივი მკურნალობის გამოცდილების შემდგომ ახალი “იმედის” გაჩენას უკავშირდება. მკურნალობაში ჩართვის ბარიერებს თავად დეპრესიული მდგომარეობის სიმპტომები განაპირობებს (უიმედობა, ენერგიის და მოტივაციის ღრმა დაქვეითება), თუმცა, ასევე, სახეზეა გარკვეული შფოთვა და სტიგმა ახალი მეთოდის მიმართ. თერაპევტების დამოკიდებულება ინოვაციური მკურნალობისადმი დასაწყისში იყო ამბივალენტური, რაც პაციენტთა ფსიქიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით, და ამ გაუმჯობესების შენარჩუნებასთან ერთად, შეიცვალა პროფესიული კმაყოფილებით, მეტი თავდაჯერებულობითა და მეთოდის მიმართ ნდობის ამაღლებით. დასკვნა. გარკვეული სირთულეების და ბარიერების მიუხედავად, მკურნალობის შესახებ სწორად მიწოდებული ინფორმაცია, გუნდის მხრიდან პროფესიული მხარდაჭერა (რაც გულისხმობდა მდგომარეობის მართვისადმი კომბინირებულ მიდგომას), და სერვისის ხელმისაწვდომობა ზრდის ტმს მკურნალობის მიღებისა და მიყოლის ალბათობასა და ეფექტურობას. მთავარი გამოწვევებია: მეთოდის გამოყენებაში სპეციალისტების განათლების დონე, ზუსტი და ნათელი ინფორმაცია მეთოდის შესახებ და ქართულ კონტექსტთან მორგებული მკურნალობის პროტოკოლების შექმნა. პაციენტთა მხრიდან მკურნალობის მიღების მოტივაცია და იმედი მკაფიოდ წარმოჩნდება, როგორც გადამწყვეტი ფაქტორი. საკვანძოსიტყვები: ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია (ტმს), მკურნალობისადმი რეზისტენტული დეპრესია, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, დამოკიდებულებები მკურნალობისადმი შესავალი ფსიქიკური ჯანმრთელობის აშლილობები შეზღუდული შესაძლებლობების გლობალურ მიზეზს წარმოადგენს. მათი გავრცელება, დაავადებათა გლობალური ტვირთის კვლევის მიხედვით, ბოლო წლებში სტაბილურად იზრდება (murray, 2022). გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ფსიქიკური აშლილობების უმეტესი ნაწილი დაახლოებით 14 წლის ასაკიდან იწყება და ტვირთად აწვება საზოგადოებრივ ჯანმრთელობას (solmi, radua, olivola, et al., 2022). ადრეული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 87 დაწყებისა და ხშირად ქრონიკული მიმდინარეობის გამო, ეს მდგომარეობები უარყოფითად მოქმედებენ ახალგაზრდა ადამიანის განვითარებაზე, ზრდასრულობის ასაკში უმტკივნეულოდ გადასვლაზე, და პირის გრძელვადიან პროდუქტიულობაზე. სხვა უარყოფით შედეგებთან ერთად, რაც გავლენას ახდენს ინდივიდებზე, ოჯახებსა და საზოგადოებაზე, ფსიქიკური ჯანმრთელობის აშლილობები დაკავშირებულია სკოლის მიტოვების მაღალ მაჩვენებლებთან, ეკონომიკური პროდუქტიულობის შემცირებასთან, თვითმკვლელობასთან და უსახლკარობასთან (kieling, buchweitz, caye, et al., 2024). ფსიქიკური ჯანმრთელობის სირთულეებიდან გამოირჩევა დეპრესიული აშლილობა. დეპრესია ქრონიკული, მორეციდივე და დამაუძლურებელი ფსიქიკური ჯანმრთელობის აშლილობაა, რომელიც დაკავშირებულია მნიშვნელოვან ფუნქციურ დარღვევასთან, შეზღუდულ შესაძლებლობებთან და სიკვდილიანობასთან. ის არის ძირითადი მიზეზი მსოფლიოში ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული დაავადებების ტვირთისა, რომელიც დაახლოებით 300 მილიონ ადამიანს აზიანებს (world health organization, 2023; rong, wang, cheng, li, zhao, 2025). დეპრესია მკურნალობაზე რეაგირებს, მაგრამ თუ მდგომარეობა გახანგრძლივდა, მან შეიძლება განმეორებითი, რეციდიული ეპიზოდების სახე მიიღოს და მნიშვნელოვანი ნეგატიური გავლენა მოახდინოს როგორც პაციენტზე, ასევე მის გარემოზე (cocchi and zalesky, 2018). ფსიქოფარმაკოლოგიური, გამაძლიერებელი და კომბინირებული თერაპიული მიგნებების მიუხედავად, პაციენტების ერთი მესამედი კვლავ რეზისტენტულია სამკურნალო ჩარევების მიმართ. დეპრესიული აშლილობების ტვირთის შესამსუბუქებლად რამდენიმე თერაპიული ჩარევა გამოიყენება. ყველაზე გავრცელებული თერაპიული ჩარევებია ფსიქოლოგიური თერაპია და მედიკამენტური/ფარმაკოლოგიური თერაპია. მაგრამ ბევრი პაციენტი რეზისტენტულია მკურნალობის ამ გავრცელებული ფორმების მიმართ, ან მათ ფარმაკოლოგიური ჩარევის საპასუხოდ უაღრესად უსიამოვნო გვერდით მოვლენები აღენიშნებათ (iordache, sorici, aivaz, 2023). მიუხედავად იმისა, რომ დღეისათვის ხელმისაწვდომია დეპრესიის სამკურნალოდ მოწოდებული მთელი რიგი ამგვარი თერაპიული მიდგომებისა, პაციენტების დიდ ნაწილში მკურნალობა არაეფექტურია, და ბევრი მათგანი უარს ამბობს ამ მკურნალობის მიღებაზე. აქედან გამომდინარე, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია (ტმს), რომელიც არსებულ ფარმაკოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ თერაპიებთან კომბინაციაში გამოიყენება (cocchi and zalesky, 2018; levkovitz et al., 2015). ტრადიციული მედიკამენტური მკურნალობის შეზღუდვებისა და ალტერნატიული არაინვაზიური მიდგომების შემუშავება, ნეირომოდულაციის ტექნიკები, სომატური ჩარევები მათ შორის ტმს-ი, იმედის მომცემია დეპრესიის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 88 სამკურნალოდ და მათ მიმართ ინტერესი მსოფლიოში სულ უფრო მეტად იზრდება (van rooij, s.j.h., arulpragasam, a.r., mcdonald, w.m. et al., 2024). ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია დეპრესიის მქონე პაციენტებისთვის ტმს-ი დეპრესიის მკურნალობაში ტმს-ი არაინვაზიური ნეირომოდულაციის ტექნოლოგიაა, რომელიც გამოიყენება მკურნალობაზე რეზისტენტული დეპრესიის სამკურნალოდ. დასავლურ კლინიკურ პრაქტიკაში მან უკვე მოიპოვა გამოყენების ფართო პრაქტიკა. ქართულ კონტექსტში კი ამ მეთოდის სამკურნალო მიზნით დანერგვა კვლავ სიახლეს წარმოადგენს. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია როგორც პაციენტების, ისე პროფესიონალების დამოკიდებულების შეფასება ამ ახალი კლინიკური ინტერვენციის მიმართ. ნეიროსტიმულაცია, ანუ ნეირომოდულაცია, კვლევისა და კლინიკური ინტერესის მზარდი სფეროა, რაც ნაწილობრივ განპირობებულია დეპრესიის ნეიროცირკულაციის შესახებ ცოდნის ზრდით. ნეიროსტიმულაციური მკურნალობა იყენებს ელექტრულ ან მაგნიტურ სტიმულაციას, რომელიც მიმართულია ტვინის სპეციფიკურ რეგიონებზე ისეთი არაინვაზიური ტექნიკის გამოყენებით, როგორიცაა ტრანსკრანიალური პირდაპირი დენის სტიმულაცია (tdcs), განმეორებითი ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია (rtms), ელექტროკონვულსიური თერაპია (ect), ასევე ინვაზიური ქირურგიული ტექნიკის გამოყენებით, როგორებიცაა: ვაგუსის ნერვის სტიმულაცია (vns) და ღრმა ტვინის სტიმულაცია (dbs). ამ ნეიროსტიმულაციური მკურნალობების უმეტესობა შესწავლილია და გამოიყენება მკურნალობისადმი რეზისტენტული დეპრესიის (trd) მქონე პაციენტებში, რომლებიც ვერ რეაგირებენ სტანდარტულ მკურნალობაზე. (milev, giacobbe, kennedy, et al., 2016). ნეიროსტიმულაციური მკურნალობის ეფექტურობის, ტოლერანტობისა და უსაფრთხოების შესახებ სულ უფრო მეტი მტკიცებულება არსებობს. განმეორებითი ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია განმეორებითი-ტმს-ი (repetitivetms) ამჟამად პირველი რიგის რეკომენდაციაა მძიმე დეპრესიის მქონე პაციენტებისთვის, რომელთა მკურნალობაც მინიმუმ ერთი ანტიდეპრესანტით მაინც ვერ მოხერხდა (wexler, nagappan, et al., 2021). განმეორებითი ტმს (გ-ტმს) და მისი ჩატარების წესი გ-ტმს იყენებს ძლიერ (1.0-2.5 ტესლა), ფოკუსირებულ მაგნიტურ ველის იმპულსებს ნერვულ ქსოვილში ელექტრული დენის ინდუცირებისთვის არაინვაზიურად, თავის კანზე მოთავსებული ინდუქტორული კოჭის/ხვეულას მეშვეობით. თერაპიული გ-ტმს, როგორც წესი, ტარდება კვალიფიციური ტექნიკოსის მიერ, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 89 ექიმის მეთვალყურეობის ქვეშ. გ-ტმს-ის თერაპიული მექანიზმი ჯერ კიდევ კვლევის პროცესშია; მოქმედების მექანიზმების ახსნა შემოთავაზებულია როგორც უჯრედულ-მოლეკულურ, ასევე ქსელურ დონეზე (mcclintock, reti, carpenter, et al., 2018) სტანდარტული პროტოკოლებით, გ-ტმს-ს დღეში ერთხელ, კვირაში 5 დღე ტარდება. კვირაში სამჯერ სტიმულაცია ასევე ეფექტურია, თუმცა, უფრო ნელი გაუმჯობესებით ხასიათდება, და საერთო ჯამში, დაახლოებით იგივე რაოდენობის სესიები ესაჭიროება. კურსის უფრო სწრაფად დასასრულებლად შესწავლილია ე.წ. „დაჩქარებული“ პროტოკოლები მრავალჯერადი (2-10 სესია დღეში) ყოველდღიური სესიებით (blumberger et al., 2018). განმეორებით ტმს სესიებს შეიძლება ჰქონდეს თერაპიული ეფექტი, რომელიც რამდენიმე თვეს გრძელდება. კლინიკურმა კვლევებმა მაქსიმალური ეფექტი 26-დან 28 სესიის შემთხვევაში აჩვენა. კლინიკური გამოცდილების თანახმად, მკურნალობის წარუმატებლობის გამოცხადებამდე 20 სესიის ჩატარებაა რეკომენდებული, ხოლო გაუმჯობესების შემთხვევაში 25-დან 30 სესიამდე გახანგრძლივება. ამჟამად არ არსებობს ვალიდური ბიომარკერი ინდივიდებში გტმს-ის შედეგის პროგნოზირებისთვის; ასევე, შეზღუდულია მტკიცებულებები იმგვარი დეპრესიის კლინიკურ მახასიათებლებზე, რომლის შემთხვევაშიც გ-ტმს ჩარევა იქნება შედეგიანი. რისკები და გვერდითი მოვლენები განმეორებითი ტმს-ი ტვინის სტიმულაციის არაინვაზიური ფორმაა. ვაგუსის ნერვის სტიმულაციისა და ტვინის ღრმა სტიმულაციისგან განსხვავებით, გ-ტმს არ საჭიროებს ქირურგიულ ჩარევას ან ელექტროდების იმპლანტაციას. ელექტროკონვულსიური თერაპიისგან განსხვავებით, გ-ტმს არ იწვევს კრუნჩხვებს, ან მეხსიერების ამოვარდნას/დაკარგვას. ის, ასევე, არ საჭიროებს ანესთეზიის გამოყენებას. გვერდითი მოვლენები, როგორც წესი, მსუბუქიდან საშუალო სიმძიმისაა, სესიის შემდეგ მალევე უმჯობესდება, და დროთა განმავლობაში მცირდება მეტი სესიის ჩატარებასთან ერთად. ეს მოვლენები შეიძლება მოიცავდეს: თავის არეში დისკომფორტს,თავის ტკივილს, სახის კუნთებში ჩხვლეტის შეგრძნებას, სპაზმებს ან კანკალს, თავბრუსხვევას. ექსპერტთა კონსენსუსით, გ-ტმს უსაფრთხო, ეფექტურ და კარგად ასატან პროცედურად ითვლება (mcclintock, reti, carpenter, et al., 2018). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 90 გ-ტმს-ის მიწოდების პარამეტრები განმეორებითი ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის პარამეტრები მოიცავს სტიმულაციის ინტენსივობას, სიხშირეს, პულსის პატერნს, ციკლის (train) ხანგრძლივობას, ციკლის ინტერვალს, სესიაზე იმპულსების რაოდენობას და სესიების საერთო რაოდენობას (brihmat, allexandre, saleh, et al., 2022). ჩვეულებრივი 8-ფიგურიანი ან წრიული გ-ტმს კოჭები/ხვეულები შეიძლება მიმართული იყოს თავის კანის 1-დან 4 სმ სიღრმეზე მდებარე ტვინის რეგიონებზე; ხვეულას ნავიგაციისთვის თავის კანზე დაფუძნებული აზომვები ყველაზე გავრცელებული მეთოდია. სტიმულის ინტენსივობა ეფუძნება ინდივიდუალურად განსაზღვრულ მოტორულ ზღურბლს მოსვენებულ (rested motor treshold -rtm). მინიმალური ინტენსივობა განისაზღვრება კუნთების მიკრო-კრუნჩხვების გამოსაწვევად საკმარისი ინტენსივობით მოდუნებულ ზედა ან ქვედა კიდურებზე, ვიზუალური დათვალიერებით ან ელექტრომიოგრაფიით. დღემდე ჩატარებულ ყველა კვლევაში ყველაზე გავრცელებული ინტენსივობაა 110% rmt; უკანასკნელ ხანებში ჩატარებული დიდი მასშტაბის კვლევების უმეტესობაში გამოყენებულია 120% rmt. ამ დონის ზემოთ სტიმულაცია არ შეესაბამება ტრადიციული სტიმულაციის უსაფრთხოების სახელმძღვანელო მითითებებს (rossi, hallett, rossini , et al. 2009; mcclintock, reti, carpenter, et al., 2018). თეტა-ტალღოვანი სტიმულაციის (theta-burst stimulation tbs) ახალი პროტოკოლები უფრო ხშირად ხორციელდება უფრო დაბალი ინტენსივობით (მაგ., აქტიური მოტორული ზღურბლის 70%-80%) (mcdonald, 2024). სტიმულაციის განსხვავებული სიხშირე და მოდუსები განსხვავებულ ეფექტს ახდენს. ტრადიციულად, მაღალი სიხშირის გ-ტმს (5-20 ჰც) აღმგზნებად ითვლება, ხოლო დაბალი სიხშირის სტიმულაცია (1-5 ჰც) დამთრგუნველად, ინჰიბიციურად. ტრადიციული სტიმულაცია ხორციელდება 2-დან 10 წამამდე ინტერვალებით, 10დან 60 წამამდე ინტერვალებით, 15-დან 45 წუთიან სესიებში. tbs პროტოკოლები მხოლოდ 1-დან 3 წუთამდე სტიმულაციას მოითხოვს და ამით შესაძლოა მიღწეულ იქნას შედარებითი ან უფრო ძლიერი ეფექტები. პერიოდული tbs (itbs) აღმგზნებად, ხოლო უწყვეტი tbs (ctbs) ინჰიბიციურად ითვლება. დეპრესიის დროს გ-ტმს-ის შესახებ 30-ზე მეტი სისტემატური მიმოხილვა და მეტაანალიზია ჩატარებული; კვლევების უმეტესობაში მონაწილეობდნენ პაციენტები, რომლებსაც გარკვეული ხარისხის რეზისტენტობა ჰქონდათ ფარმაკოლოგიური მკურნალობის მიმართ (ანუ, რომლებმაც წარუმატებლად გაიარეს მინიმუმ ერთი ან ორი ანტიდეპრესანტული მკურნალობა). საერთო ჯამში, rtms ითვლება დეპრესიული აშლილობის პირველი რიგის მკურნალობად იმ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 91 პაციენტებისთვის, რომელთა ანტიდეპრესანტით მინიმუმ ერთი მკურნალობა წარუმატებლად დასრულდა. რეკომენდაციები გ-ტმს პროტოკოლებისთვის გ-ტმს პროტოკოლის პირველი რიგის რეკომენდაციებს წარმოადგენს როგორც მაღალი სიხშირის მარცხენა დორსოლატერალური პრეფრონტალური კორტექსის ( dlpfc), ასევე დაბალი სიხშირის მარჯვენა dlpfc სტიმულაცია. დაბალი სიხშირის გტმს-ს უპირატესობა აქვს მკურნალობის უფრო მოკლე დროში (mcclintock, reti, carpenter, et al., 2018). გამოქვეყნებული კვლევები ასევე მიუთითებს, რომ მაღალი სიხშირის მარცხენა dlpfc გ-ტმს-ზე რეაგირების არმქონე პირებმა შეიძლება რეაგირება მოახდინონ დაბალი სიხშირის მარჯვენა dlpfc გ-ტმს-ზე (mcdonald, durkalski, ball, et al.. 2011; fitzgerald, mcqueen, herring, et al. 2009) და პირიქით. ამიტომ, ავტორთა რეკომენდაციაა ‘არარეაგირებადი’ პირების სხვა სტიმულაციის პროტოკოლზე გადაყვანა. შემანარჩუნებელი მკურნალობის გარეშე, წარმატებული გ-ტმს-ის შემდეგ რეციდივი ხშირია. ერთ-ერთ კვლევაში (n = 204) რეციდივის გაჩენამდე საშუალო დრო 120 დღე იყო, რეციდივის მაჩვენებლები კი 2, 3, 4 და 6 თვეში შესაბამისად 25%, 40%, 57% და 77% (cohen, boggio, fregni, 2009). შემანარჩუნებელი rtms-ის შემთხვევაში, გრძელვადიანი შედეგები უფრო კეთილსაიმედო ჩანს. კვლევები ადასტურებს, რომ საჭიროებისამებრ, rtms-ის შემანარჩუნებელი სესიები 12 თვის განმავლობაში განაპირობებდა რემისიის შენარჩუნებას პაციენტების 71%-ში; ხოლო შემანარჩუნებელი მკურნალობის გარეშე, rtms-ით ჩარევის საპასუხოდ შედეგის მქონე პაციენტების 38%-ში რეციდივი 24 კვირის თავზე ვითარდებოდა. მტკიცებულებები დეპრესიის ტმს-ით მკურნალობის ეფექტურობაზე 2023 წელს ჩატარებული სისტემური მიმოხილვით შეფასდა ტმს-ის ეფექტურობა, მის მიმართ ტოლერანტობა და გვერდითი მოვლენები დეპრესიის მკურნალობის პროცესში (brini, brudasca, hodkinson, 2023). მიუხედავად კვლევების ჰეტეროგენულობისა, შედეგებმა გამოავლინა, რომ ტმს-ი უსაფრთხო და ეფექტურია დეპრესიისთვის. ზოგიერთი ავტორის თანახმად, მტკიცებულებები დეპრესიის ტმს-ით მკურნალობის ეფექტურობასა და უსაფრთხოებაზე „არსებითი და ცალსახაა“ (fitzgerald et al., 2021; fitzgerald, george, & pridmore, 2021). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 92 ტმს-ის გამოყენება დეპრესიის სამკურნალოდ 2008 წელს დაამტკიცა აშშ-ს სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (mcclintock et al., 2018) და ამჟამად ის გამოიყენება მკურნალობისადმი რეზისტენტული დეპრესიის სამკურნალოდ მთელ მსოფლიოში (bolu et al., 2021; dowling, bonwick, dharwadkar, & ng, 2020). აღსანიშნავია ისიც, რომ არსებობენ ავტორები, რომლებიც ეჭვქვეშ აყენებენ ამ ჩარევის კლინიკურ სარგებლიანობას (amad & fovet, 2022; malhi et al., 2021). მიუხედავად იმისა, რომ ტმს-ის კლინიკური ეფექტურობა კარგად არის შესწავლილი, თერაპევტებისა და პაციენტების მიერ ტმს მომსახურების აღქმა, მის მიმართ დამოკიდებულება და მისი გამოყენების ბარიერები ნაკლებად ნაკვლევი საკითხია, განსაკუთრებით საქართველოში, სადაც ეს მკურნალობა ამჟამად ინერგება და სადაც ელექტროკონვულსიური თერაპიის მოხმარება, როგორც საბჭოთა რეჟიმის დროს გავრცელებული სადამსჯელო ღონისძიებისა, (wayne, 1960) ჯერ კიდევ ახსოვთ. მოცემულ სტატიაში გადმოვცემთ შედეგებს კვლევისა, რომელიც ჩატარდა 2025 წლის იანვარ-მაისის თვეებში ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში, კონკურენტული ინოვაციების ფონდის ხელშეწყობით დაფუძნებული ტმს მეთოდის მიმართ დამოკიდებელებაზე და სერვისის მოხმარების ხელშემწყობ ფაქტორებსა და ბარიერებზე, ამ სერვისის მოსარგებლე მკურნალობარეზისტენტული დეპრესიის მქონე პაციენტთა და თერაპევტების პერსპექტივიდან. ტმს-ი საქართველოში საქართველოს მოსახლეობაში ფართოდაა გავრცელებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები, და შესაბამისად, მაღალია ჯანმრთელობისა და სოციალური ტვირთი. დეპრესიის პრევალენტობა ქვეყანაში, 2020 წლის დასაწყისისთვის კოვიდის ეპიდემიის წინ, 6.49%-ს აღწევდა (kovess-masfety & makhashvili, 2025). შემდგომმა კვლევებმა გავრცელებული ფსიქიკური აშლილობების უფრო მაღალი პრევალენტობა გამოავლინა. უკანასკნელი კვლევის თანახმად, დეპრესიის მაჩვენებელი ზოგად მოსახლეობაში 33% იყო, პოსტტრავმული სტრესული აშლილობებისა 24%, შფოთვითი აშლილობებისა კი 24% (makhashvili, et al, 2022). დეპრესიის მკურნალობა მოსახლეობისთვის უფასოა და მომსახურების საფასური იფარება სახელმწიფო პროგრამით “ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ” (სსიპ ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტო, 2025). მონაცემები მკურნალობისადმი რეზისტენტული დეპრესიის მქონე პირთა შესახებ ქვეყანაში ხელმიუწვდომელია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 93 2013 წელს მიღებული დეპრესიის სამკურნალო სახელმწიფო გაიდლაინით “დეპრესიის სამკურნალოდ ტმს–ის გამოყენება რეკომენდებული არაა”, და ამის დასასაბუთებლად მოტანილია წინადადება “ტმს–ის კლინიკური ეფექტურობა დადგენილი არაა. მეტაანალიზით დეპრესიის დონის შემცირებაში გ-ტმს-ს მხოლოდ სუსტი და გარდამავალი ეფექტი გამოვლინდა, თუმცა კვლევების ხარისხი დაბალი იყო (martin, 2002)”. სამწუხაროდ, უფრო ახალი კვლევები რეფერირებული არ არის, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მოცემული გზამკვლევი არ ითვალისწინებს ტმს მკურნალობის ეფექტურობის უახლეს მტკიცებულებას. ამიტომ, შესაბამისი გაიდლაინის მიხედვით, ტმს მკურნალობა, რეზისტენტული დეპრესიისთვისაც კი, მოწოდებული არ არის. 2024 წლის გაიდლაინში “პირველად და სპეციალიზებულ ჯანდაცვის სერვისებში დეპრესიული აშლილობების მართვის კლინიკური გზამკვლევი” (ჯანდაცვის სამინისტრო, 2024) ტმს მკურნალობა ნახსენებიც არ არის. მიუხედავად იმისა, რომ საქართელოში გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან იყო მცდელობა (მაგალითად, ნარკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში) სამეცნიერო კვლევებისთვის ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის ძველი თაობის აპარატის გამოყენებისა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობის მიზნით აპარატის სისტემური კლინიკური გამოყენება პირველად დაიწყო ილიას სახელმწიფო უნივერისტეტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის ბაზაზე. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი 2011 წელს გაიხსნა. მის ბაზაზე სტუდენტთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკონსულტაციო სერვისი 2019 წლის მარტიდან ამოქმედდა. სერვისის ბენეფიციარები, ძირითადად, გავრცელებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ახალგაზრდები არიან. რამდენიმე კვლევით ამ მომსახურების ეფექტურობა დადასტურდა (ლ. კალანდია, 2021; ნ. ბალოიანი, 2025). მომსახურების გასაფართოვებლად 2023 წლიდან ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის გუნდმა დაიწყო პროექტის “ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის სომატური თერაპიის მეთოდის დანერგვა უკეთესი ფსიქიკური კეთილდღეობისთვის და ფსიქიკური ჯანმრთელობის სწავლა-სწავლების ხარისხის ასამაღლებლად საქართველოში“ განხორციელება, კონკურენტული ინოვაციების ფონდის მხარდაჭერით (პროექტი #cif-2023.08). პროექტი ემსახურება კონცეფციის „კვლევა-სწავლება-სერვისი“ განხორციელებას ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტსა და ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და მიზნად ისახავს: ა) მომსახურების ახალი შესაძლებლობების შექმნას ილიაუნის სტუდენტთა კორპუსისთვის, მათი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 94 ფსიქიკური კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად; ბ) სწავლისა და კლინიკური პრაქტიკის შესაძლებლობების გაფართოვებას ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტსა და ბათუმის შოთა რუსთაველის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტში; გ) ინოვაციური კვლევითი პოტენციალის ზრდას ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტსა და ბათუმის შოთა რუსეთაველის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტში. მოცემული პროექტის ფარგლებში მოხდა თანამედროვე თაობის ტრანსკრანიალური სტიმულაციის აპარატის შეძენა (blossom tms), მისი დამონტაჟება და შესაბამისი პერსონალის გაწვრთნა გერმანელი ექსპერტის მიერ. გუნდი ფსიქოლოგები, ნევროლოგი, ადიქტოლოგი და ფსიქიატრი 2024 წლის აპრილში დატრენინგდა ტმს მკურნალობის მიწოდებაში; 2025 წლის მაისში გუნდმა სასწავლო ვიზიტი განახორციელა ჩეხეთის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის ტმს ლაბორატორიაში მკურნალობის ახალი პროტოკოლების ასათვისებლად. სერვისის მიწოდება სტუდენტებისთვის და მოსახლეობის უფრო ფართო ფენებისათვის დაიწყო 2024 წლის ივნისიდან; პირველი ბენეფიციარები მკურნალობისადმი რეზისტენტული დეპრესიის მქონე ადამიანები იყვნენ. პაციენტების სერვისში რეფერირება ხდება ილიაუნის პარტნიორი კლინიკების მიერ, უმთავრესად კი ფსიქიკური ჯანმრთელობის სათემო ამბულატორიების ფსიქიატრების მიმართვით. ტმს მკურნალობის სესიებს ილიაუნის გუნდი პაცოენტებს აწვდის როტაციულად (ერთ პაციენტთან მუშაობს გუნდის ხუთივე წევრი); სესიების დრო თანხმდება პაციენტთან. კვლევაში ჩართული პაციენტების მკურნალობა ხორციელდება ხანგამოშვებითი თეტა-ტალღოვანი ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის (intermittent theta burst stimulation – itbs) მეთოდით. პროცედურა მიმდინარეობდა შემდეგი სტანდარტიზებული პარამეტრების მიხედვით:  სტიმულაციის სიხშირე: 50 ჰერცი (hz)  ინტენსივობა: ინდივიდუალური მოტორული ზღურბლის 120%  სტიმულაციის ხანგრძლივობა: თითო სესია გრძელდება 3 წუთის განმავლობაში  იმპულსთა სერიის (impulse train) ხანგრძლივობა: 3 წამიანი "ტალღები"  სერიათაშორისი ინტერვალი: 8 წამი  სტიმულაციის უბანი: მარცხენა დორსოლატერალური პრეფრონტული ქერქი (left dorsolateral prefrontal cortex, dlpfc)  სესიის სიხშირე: კვირაში 5 დღე  საწყისი კურსის ხანგრძლივობა: საშუალოდ 28–30 სესია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 95 საწყისი კურსის დასრულების შემდეგ ინიშნება ე.წ. შემანარჩუნებელი (follow-up) სესიები; საწყის ეტაპზე – კვირაში ერთხელ, დაახლოებით 4 კვირის განმავლობაში; შემდგომ კი – ორ კვირაში ერთხელ, და თანდათან თვეში ერთხელ. შემანარჩუნებელი სესიების გრაფიკი შეიძლება ინდივიდუალურად შეიცვალოს პაციენტის კლინიკური მდგომარეობისა და შეთანხმების საფუძველზე. პაციენტის შეფასების პროცედურა: მკურნალობის დაწყებამდე თითოეულ პაციენტზე ივსება სტანდარტული მიღების ფორმა, რომელიც მოიცავს: საკონტაქტო ინფორმაციას, სამედიცინო და ოჯახის ანამნეზს; ფასდება უსაფრთხოების კრიტერიუმები (კოხლეარული იმპლანტი ანევრიზმის კლიპები მეტალის იმპლანტები თავის არეში მეტალის შემცველი ტატუები (სახისა და კისრის არეში) დეფიბრილატორი ან სხვა ელექტრონული იმპლანტი, თავის ტრავმის ისტორია და ა.შ.), მათ შორის სუიციდური ფიქრები და/ან ქცევა. პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის შეფასება ხორციელდება რამდენიმე ეტაპზე: ტმს ჩარევამდე, საწყის ეტაპზე (მკურნალობის დაწყებამდე); შუალედური შეფასება 2 კვირის შემდეგ (მკურნალობის მიმდინარეობისას); ტმს ჩარევის შემდგომ საბოლოო სესიაზე (საწყისი კურსის დასრულებისას); შეფასება ხდება მიდევნების სესიების დროსაც, მკურნალობის დასრულებიდან 1 და 3 თვის თავზე. შეფასებისას, კლინიკური ინტერვიუს გარდა, გამოიყენება შემდეგი ინსტრუმენტები phq-9 დეპრესიის ნიშნების შეფასებისთვის; hamilton depression rating scale (ham-d); gad-7 შფოთვის სიმპტომების სკრინინგისთვის; international trauma questionnaire (itq) პოსტტრავმული სტრესული აშლილობის (პტსა) და კომპლექსური პტსა შესაფასებლად და კმაყოფილების კითხვარი – პაციენტის სუბიექტური შთაბეჭდილების გასაზომად. კვლევის მეთოდოლოგია კვლევა ეფუძნება თვისებრივ დიზაინს და მიზნად ისახავს როგორც პაციენტების, ისე ტმს თერაპევტების სუბიექტური გამოცდილების და დამოკიდებულებების კვლევას მკურნალობის ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის მეთოდის მიმართ. კვლევის მეთოდად გამოყენებულ იქნა შემთხვევის ანალიზი და ფოკუს ჯგუფები. კერძოდ, გაანალიზებულ იქნა დეპრესიის დიაგნოზის მქონე ორი პაციენტის შემთხვევა, მათთან ჩაღრმავებული ინტერვიუებისა და მათი შემთხვევების შესწავლის საფუძველზე; ასევე, ჩატარებულ იქნა ერთი ფოკუს ჯგუფი სერვისის გამცემი გუნდის ხუთივე წევრთან. შესაბამისად, კვლევის მონაწილეები იყვნენ პაციენტები, რომლებმაც გაიარეს დეპრესიის ტმს თერაპიის სრული კურსი 2024-2025 წლებში, და ხუთი ტმს თერაპევტი, აქედან სამი ფსიქიკური ჯანმრთელობის მაგისტრი, ერთი კლინიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 96 ფსიქოლოგიის მაგისტრი და ერთი ფსიქიატრი, რომლებიც, როტაციის პრინციპის საფუძველზე, აქტიურად მონაწილეობდნენ მოცემული ორი პაციენტის მკურნალობის პროცესში. მონაცემთა შეგროვება: გამოკვლეულ იქნა ორივე პაციენტის ავადმყოფობის ისტორია კლინიკური ინტერვიუირებისა და შესაბამისი სამედიცინო დოკუმენტაციის შესწავლის საფუძველზე, და ასევე, ჩატარდა ჩაღრმავებული ინდივიდუალური ინტერვიუები 2025 წლის აპრილსა და მაისში; თერაპევტებთან ჩატარდა ფოკუს ჯგუფის დისკუსია 2025 წლის მარტში. კვლევის პროცესში გაკეთებულ იქნა როგორც ჩაღრმავებული ინტერვიუების, ასევე ფოკუს ჯგუფის აუდიო ჩანაწერი, და გაკეთდა ტრანსკრიპტები. ანალიზი: ჩატარებულ იქნა შემთხვევათა ანალიზი; ასევე, გაანალიზდა ჩაღრმავებული ინტერვიუებისა და ფოკუს ჯგუფის მონაცემები თემატური ანალიზის მეთოდით, barun & clarke-ის (2006) მიხედვით. გამოვლინდა ექვსი ძირითადი თემა, რომლებიც ასახავს პაციენტთა და თერაპევტთა გამოცდილებასა და დამოკიდებულებებს. კვლევას მიღებული აქვს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეთიკური კომისიის თანხმობა (#ibecma-2024-10/04). შედეგები ტმს პაციენტების შემთხვევათა ანალიზი პაციენტი 1-ის შემთხვევის ანალიზი 53 წლის, მამრობითი სქესის პაციენტმა მოგვმართა ფსიქიატრის რეკომენდაციით. პირველადი შეფასებისა და ინტერვიუს საფუძველზე ჩაერთო ტმს თერაპიაში, რადგანაც აკმაყოფილებდა ამ მეთოდის გამოყენებისთვის შესაბამის ყველა კრიტერიუმს. პროფესიით მუსიკოსია, ამჟამად ცხოვრობს მეუღლესთან ერთად. დეპრესიის სიმპტომები გამოვლინდა 3 წლის წინ, უკავშირებს მძიმე ტრავმულ გამოცდილებას (მოულოდნელად ტრაგიკულად გარდაეცვალა ოჯახის წევრი). აღწერს, რომ ძალიან განიცდიდა და უჭირდა ემოციების გამოხატვა. სტრესს დაემატა მატერიალური პასუხისმგებლობაც. დაიწყო დამატებითი სამსახური, რაც ვერ შეძლო: “არ იყო ჩემი საქმე და განვიცდიდი”, თანადათან გამოუვლინდა სიმპტომები განსაკუთრებით, გამოკვეთილი იყო დაქვეითებული გუნებ-განწყობა, უენერგიობა, ანჰედონია, მოტივაციის დაქვეითება, ნეგატიური იდეები. სიმპტომები უფრო მძიმედ იყო გამოხატული დილის საათებში. პაციენტს აღენიშნებოდა ხშირი სუიციდური აზრები, ჰქონდა ერთი მცდელობა. ეს მცდელობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 97 იყო ძალიან სტრესული მთელი ოჯახისთვისაც, როგორც გვიყვება პაციენტი. ეს გამოცდილება გაგვიზიარა მეუღლის გარეშე. სიმპტომების დაწყებისთანავე მიმართა ნევროლოგს, რომელმაც დაუნიშნა მედიკამენტოზური მკურნალობა ანტიდეპრესანტით, თუმცა თავდაპირველად უარს ამბობდა წამლის მიღებაზე. მდგომარეობის დამძიმების შემდეგ, მიმართა ფსიქიატრს, რომელმაც დაუსვა დეპრესიის დიაგნოზი და დაუნიშნა მედიკამენტოზური მკურნალობა. მას შემდეგ იღებს ანტიდეპრესანტებს. ასევე 2024 წელს ნაწილობრივ გაიარა კეტამინოთერაპიის კურსი (6 გადასხმა), რომელიც შეწყვიტა, რადგან ვერ გრძნობდა გაუმჯობესებას და ჰქონდა მძიმე გვერდითი მოვლენები: დისოციაციური ეპიზოდები, თავბრუსხვევა: "საშინელი შეგრძნება იყო, თითქოს ვკვდებოდი, კიდევ კარგი, ექიმმა გამაფრთხილა, გაგიჭირდებაო, თორემ შევაწყვეტინებდი ექიმს გადასხმას” ამბობს პაციენტი. სტაციონარული მკურნალობისთვის ჰოსპიტალიზებული იყო რამდენჯერმე; მეუღლის გადმოცემით მდგომარეობის დამძიმების შემდეგ ‘თავად ითხოვდა წაყვანას კლინიკაში’. ერთი-ერთი ჰოსპიტალიზების დროს კლინიკაში გაიარა ფსიქოთერაპევტთან რამდენიმე სესია (5-6) , თუმცა არ ჩათვლა ეფექტურად და შეწყვიტა. “ძალიან მიჭირდა საუბარი“, გვითხრა პაციენტმა. რემისია ჰქონდა მხოლოდ 2024 წლის შემოდგომაზე, დაახლოებით 1.5 თვის განმავლობაში. “დაბრუნდა ძველი ‘მე’, ვიყავი ისევ ისეთი, აქტიურად ვმუშაობდი და ვფუნქციონირებდი”. გაუმჯობესების ფაზაში მკურნალმა ფსიქიატრმა შეუმცირა დანიშნული მედიკამენტების დოზები და ამ შემთხვევას სწრაფად მოჰყვა მორიგი მძიმე ეპიზოდი. მდგომარეობის გაუარესებას უკავშირებს დოზების ნაადრევ შემცირებას და გადაღლას სამსახურში. პაციენტის გადმოცემით, ამ მოსაზრებას იზიარებდა მისი ფსიქიატრიც. ტმს თერაპიაზე მოსვლის დროს უჩიოდა დაქვეითებულ გუნებ-განწყობას, დაბალ მოტივაციას, ნეგატიურ ფიქრებს, ჩაძინების სირთულეს, ფუნქციონირების დარღვევას, რის გამოც შეწყვეტილი ჰქონდა სამსახური, დაღლილობის შეგრძნებას, კონცენტრაციის სირთულეებს. ყველა აქტივობას ასრულებდა დიდი ძალისხმევის შედეგად, მეუღლის დახმარებითა და ჩართულობით. უჭირდა განსაკუთრებით დღის პირველი ნახევარი და მდგომარეობა შედარებით უმჯობესდებოდა საღამოს საათებში. სუიციდური აზრები ვლინდებოდა, დაბალი ინტენსივობით, მხოლოდ კრიზისული მომენტების დროს, როდესაც ვერ ხედავდა გამოსავალს.”სიკვდილი არ მინდა, მაგრამ კრიზისის დროს მინდა, რომ უბრალოდ ტანჯვა დასრულდეს”. პაციენტი არის რელიგიური ადამიანი, ხშირად დადიოდა ეკლესიაში, თუმცა ამ პერიოდისთვის ძალიან უჭირდა იქ ყოფნაც და ლოცვების წაკითხვაც, რასაც ძალიან განიცდიდა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 98 გარდა დეპრესიული სიმპტომატიკისა, აღნიშნავდა მომატებულ შფოთვას, გამოხატავდა ღელვას საკუთარი ჯანმრთელობის გამო: “განვიცდი, არაფერი რომ არ მშველის, ზოგჯერ მგონია, სულ ასე ვიქნები… მეშინია ტმს-მაც რომ არ მიშველოს... სამსახურს თუ დავკარგავ, დავიღუპები”. ‘კარგად ყოფნის დროს’, ზომიერად იღებდა ალკოჰოლს, თუმცა დეპრესიის ფაზაში საერთოდ შეწყვიტა მიღება, რადგან ჰქონდა შფოთვა რომ უარესად გახდებოდა. შენარჩუნებული ჰქონდა მაღალი ინსაითი საკუთარი ავადმყოფური მდგომარეობის შესახებ. პაციენტს მედიკამენტოზური მკურნალობის დროს ნაცადი ჰქონდა შემდეგი მედიკამენტები: ესციტალოპრამი, ლითიუმი, თიროქსინი, ტრაზოდონი, ქვეტიაპინი, ვენლაფაქსინი, არიპიპრაზოლი. ტმს თერაპიის დროს, პარალელურად, გადიოდა მედიკამენტოზურ მკურნალობას (მელიპრამინი, ტრუქსალი). პაციენტს მკურნალობის დროს მუდმივად თან ახლდა მეუღლე, რომელიც მისი დიდი მხარდამჭერია, სესიებზე დადიოდა გაცდენების გარეშე. პირველ ეტაპზე, ძალიან უჭირდა სახლიდან გამოსვლა და ტრანსპორტით სარგებლობა. ერთობლივად შემუშავდა გეგმა და დღის მეორე ნახევარში დაინიშნა ისეთი საათები, რაც ხელს შეუწყობდა სიარულსა და მკურნალობის მოტივაციაში. ტმს მკურნალობის სესიების დროს თერაპევტები აქტიურად იყვნენ ჩართულნი პაციენტის და მისი მეუღლის ფსიქოგანათლების პროცესში, რაც გამოიხატებოდა მისი მდგომარეობის ბუნების და დინამიკის ახსნაში, ასევე პაციენტის დღის სტრუქტურის და რეჟიმის შემუშავებაში; ასევე, დახმარებაში გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში და ა.შ. პაციენტთან ჩატარდა ტმს თერაპიის დეპრესიის მკურნალობის სრული პროტოკოლი, გაცდენების გარეშე. თანდათან დაიწყო მდგომარეობის გაუმჯობესება და პაციენტის გადმოცემით, შემცირდა დილის საათებში “ტანჯვის ხანგრძლიობა”. სიმპტომები თანდათან შემცირდა და კლიენტი გააქტიურდა, შეძლო დილის საათებში ლოცვების კითხვა, დამოუკიდებლად მაღაზიაში პროდუქტების საყიდლად წასვლა, აუმაღლდა კონცენტრაციის უნარი. სკრინინგ ინსტრუმენტებით და ჰამილტონის დეპრესიის სკალის შეფასებით, აღინიშნა პაციენტის კლინიკური სიმპტომების მნიშვნელოვანი შემცირება (იხ. ცხრილი 1). მკურნალობის დასრულების შემდეგ, დაინიშნა კვირაში ერთხელ მიდევნებითი შეხვედრები. ოთხი მიდევნებითი სესიის შემდეგ, კლიენტი დაუბრუნდა სამსახურს, ჩაერთო აქტიური ცხოვრების რიტმში და მისი გადაწყვეტილებით, შეწყდა სტიმულაციის შეხვედრები. ფსიქიატრმა მოხსნა ტრუქსალი და ამჟამად იღებს მცენარეულ საძილე საშუალებას. ორი თვის შემდეგ ჩატარებულ გადამოწმებით შეხვედრაზე, პაციენტი აღნიშნავს, რომ “დაბრუნდა ძველი ადამიანი, ისევ ისე ვარ, როგორც ვიყავი”; ამას მისი მეუღლეც ადასტურებს. აქტიურად მუშაობს და ჩართულია საყოფაცხოვრებო აქტივობებშიც. პაციენტთან შენარჩუნებულია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 99 სატელეფონო კომუნიკაცია და დანიშნულია კიდევ ერთი შეფასებითი შეხვედრა, რისი სურვილიც თავად გამოთქვა. ცხრილი 1. პაციენტი 1-ის სკრინინგ ინსტრუმენტებით შეფასების ცხრილი phq-9 დეპრესიის კითხვარი phq-9 ფუნქციონი რების ქულა gad-7 შფოთვის კითხვარი gad-7 ფუნქციონი რების ქულა ჰამილტონ ის დეპრესიის სკალა შეფასება ტმს ჩარევამდე 21 3 8 0 20 შუალედუ რი შეფასება 15 შეფასება ტმს ჩარევის შემდგომ 9 3 12 2 6 მიდევნები თი შეფასება 3 2 7 პაციენტი 2-ის შემთხვევის ანალიზი: პაციენტმა მოგვმართა ფსიქიატრის რეკომენდაციით. პირველადი შეფასებისა და კლინიკური ინტერვიუს საფუძველზე, ჩაერთო ტმს თერაპიაში, რადგანაც აკმაყოფილებდა ამ მეთოდის გამოყენების ყველა კრიტერიუმს. პაციენტი 45 წლის მამაკაცია, აქვს პროფესიული განათლება, ამჟამად უმუშევარია. ცხოვრობს დედასთან და ძმასთან ერთად, ასევე, ყავს მეუღლე და შვილები (დროებით ცალ-ცალკე ცხოვრობენ). 20 წლის წინ ჰქონდა მძიმე სტრესული გამოცდილება დააყაჩაღეს და თავში ბლაგვი საგანი ჩაარტყეს, მიიღო თავის ტრავმა. ამ მოვლენის შემდეგ, დაეწყო დეპრესიული სიმპტომები და შფოთვა. პაციენტს აქვს ჰოსპიტალიზაციის მრავალჯერადი გამოცდილება, ბოლოს სტანციონირებული იყო 2025 წლის თებერვალში, ორი კვირით. ამბობს, რომ სტაციონარში ყოფნის დროს თავს უკეთ გრძნობს ხოლმე, თუმცა, გამოწერის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 100 შემდეგ, გარკვეული პერიოდის გავლისას, მისი მდგომარეობა კვლავ უარესდება, რაც გამოიხატება გუნებ-განწყობის დაქვეითებაში, შფოთვის მომატებაში, უიმედობასა და ტანჯვის განცდებში. სხვადასხვა პერიოდში მიუმართავს ბევრი სხვადასხვა სპეციალისტისთვის, რადგან არ გრძნობდა სასურველ გაუმჯობესებას. ფსიქოთერაპიის გამოცდილება არ ჰქონია. ტმს თერაპიაზე მოსვლის დროს უჩიოდა დაქვეითებულ გუნებ-განწყობას, ნეგატიურ, „შავ-ბნელ“ ფიქრებს, ფუნქციონირების დარღვევას (დეპრესიის დაწყებამდე მუშაობდა, შემდეგ კი მხოლოდ მცირე პერიოდებით), ძილის სირთულეებს (უჭირს ჩაძინება და ღამის განმავლობაში რამდენჯერმე ეღვიძება). გარდა დეპრესიული სიმპტომატიკისა, აღნიშნავდა ძლიერ შფოთვასა და მოუსვენრობას. ტმს თერაპიასთან დაკავშირებულმა უსაფრთხოების კითხვარმა გამოავლინა თავის ტვინის ტრავმა (ტვინის შერყევა), თუმცა ტრავმის ხანდაზმულობის გამო (20 წელი), ტმს თერაპია ჩაითვალა უსაფრთხოდ. ტრავმის საერთაშორისო კითხვარით პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა არ გამოვლინდა. ტმს თერაპიის პარალელურად, პაციენტი იღებდა შემდეგ მედიკამენტებს: ბუსპირონი, მელიპრამინი, ოფერტა. გაცდენების გარეშე, მას ჩაუტარდა ტმს თერაპიის დეპრესიის მკურნალობის სრული პროტოკოლი. ტმს სესიების წინ და შემდეგ, მას უტარდებოდა ფსიქოსოციალური მხარდაჭერა, რაც მოიცავდა საკუთარ სიმპტომთა ახსნას, სტრესის და შფოთვის მართვის ტექნიკებში გავარჯიშებას, ფსიქოგანათლებით სამუშაოს, ქცევით აქტივაციაზე მუშაობას. პაციენტთან დიდი დრო დაეთმო ფუნქციონირების ხარისხის გამუმჯობესებაზე მსჯელობას, ვინაიდან მისთვის მუშაობის დაწყება პრიორიტეტული იყო. საბოლოოდ, შეინიშნება დადებითი დინამიკა (იხ. ცხრილი 2). პაციენტი აღნიშნავს, რომ გაუმჯობესდა მისი გუნება-განწყობა, იკლო შფოთვამ, გაუმჯობესდა მისი ფუნქციონირების ხარისხი, გაჩნდა მომავლის იმედი და საკუთარი თავის რწმენა; დაიწყო სამსახურის მოძიება, იმედი აქვს, რომ შეძლებს დაკისრებული საქმის შესრულებას. ასევე, აღნიშნავს, რომ გაუუმჯობესდა ურთიერთობები, დაიწყო დროის გატარება შვილებთან. მისი თქმით, გაუმჯობესება ოჯახის წევრებისთვის და გარშემომყოფებისთვისაც შესამჩნევია. აღნიშნავს კმაყოფილებას მკურნალობის ტმს მეთოდით და მოტივირებულია, რომ განაგრძოს სიარული შემანარჩუნებელ სესიებზე (ამ ეტაპზე პაციენტი დადის კვირაში ერთხელ შემანარჩუნებელ სესიებზე). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 101 ცხრილი 2. პაციენტი 2-ის სკრინინგ ინსტრუმენტებით შეფასების ცხრილი phq-9 phq-9 ფუნქცი ონირებ ა gad-7 gad-7 ფუნქცი ონირება ჰამილტონ ის დეპრესიის სკალა who-5 კეთილ დღეობი ს კითხვა რი itq ტრავმი ს კითხვა რი შეფასება ტმს ჩარევამ დე 14 3 10 3 33 20 პტსა არა შუალედ ური შეფასება 12 0 4 0 11 20 შეფასება ტმს ჩარევის შემდგომ 12 1 4 1 12 52 ჩაღრმავებული ინტერვიუების შედეგები: პაციენტების დამოკიდებულებები და გამოცდილება ტმს მკურნალობის მიმართ კვლევის ფარგლებში გამოიკვეთა ექვსი ძირითადი თემა, რომლებიც ასახავს პაციენტების დამოკიდებულებებს ტრანსკრანიალურ მაგნიტურ სტიმულაციასთან დაკავშირებით. ამ დამოკიდებულებების მოკლე შეჯამება იხ. ცხრილში 3. ცხრილი 3. პაციენტების დამოკიდებულება ტმს მკურნალობისადმი 1. ცხოვრება დეპრესიით: პაციენტები აღწერენ ფუნქციური ვარდნისა და ტანჯვის გამოცდილებას. ხშირია მრავალჯერადი მკურნალობის მცდელობა შედეგის გარეშე. 2. მკურნალობაში ჩართვის მოტივაცია: ტმს აღიქმება, როგორც "იმედის თერაპია", განსაკუთრებით მაშინ, როცა სხვა გზები უკვე ამოწურული იყო. 3. ბარიერები: ძირითადად უკავშირდება დეპრესიის სიმპტომებს (დემოტივაცია, შფოთვა, ენერგიის დეფიციტი), სტიგმას და ზოგჯერ ლოჯისტიკურ სირთულეებს. 4. მკურნალობის პროცესი: დაწყებისას გარკვეული შფოთვა აღინიშნებოდა, თუმცა მკურნალობის მიმდინარეობისას გაიზარდა მოტივაცია და ჩართულობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 102 5. ხელშემწყობი ფაქტორები: თერაპევტების პოზიტიური დამოკიდებულება, მოქნილი განრიგი, ფსიქოგანათლება და პაციენტებს შორის მხარდაჭერა მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. 6. კლინიკური შედეგები: პაციენტებმა აღწერეს ფსიქიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება, ენერგიისა და მოტივაციის ამაღლება და ფუნქციურობის აღდგენა. კვლევის შედეგებში იდენტიფიცირებული თემები შემდეგნაირად იშლება 1. ცხოვრება დეპრესიით პაციენტები აღწერენ დეპრესიასთან დაკავშირებულ ინტენსიურ ფიზიკურ და ემოციურ ტანჯვას. ყოველდღიური ფუნქციონირება ძლიერად იყო შეზღუდული: „ყოველი დღე იყო გაუსაძლისი... დილით ადგომა მიჭირდა... ერთი სიტყვით, ძალიან ცუდი, გაუსაძლისი პირობები მქონდა.“ მრავალჯერადი სპეციალისტების ცვლა და მკურნალობის არამდგრადი შედეგები ხშირი გამოცდილება იყო: „ძალიან ბევრი წამლებიც მიმიღია... შედეგი არ იყო კარგი.“ 2. მკურნალობაში ჩართვის მიზეზები პაციენტების უმეტესობამ ტმს-ის შესახებ პირველად ექიმებისგან შეიტყო და მიიჩნევდნენ, რომ დასაკარგი არაფერი ჰქონდათ: „დასაკარგი არაფერი არ მქონდა და პირიქით, იმედი მქონდა, რომ მომიხდებოდა.“ სხვა შემთხვევებში, ნაცნობების ან ოჯახის წევრების რჩევაც მნიშვნელოვანი იყო გადაწყვეტილების მიღებისას: „დედაჩემი იძიებდა, ინტერნეტში თქვენს აპარატზე ბევრი დაწერა... მითხრა, შვილო, ვცადოთო.“ 3. მკურნალობის ბარიერები მთავარ დაბრკოლებად თავად ავადმყოფობის სიმძიმე სახელდება — ენერგიის ნაკლებობა, შფოთვა და მოტივაციის დეფიციტი: „საწოლიდან ადგომა მიჭირდა და რთული იყო ყოველდღე გამოსვლა.“ საზოგადოებრივი სტიგმაც გარკვეულწილად ზეგავლენას ახდენდა: „მგონია, რომ უკეთესი იქნებოდა ცალკე სივრცე რომ იყოს, თავისი მოსაცდელით.“ 4. მკურნალობის პროცესი მკურნალობის დასაწყისში პაციენტებს ჰქონდათ ბუნებრივი შფოთვა და ეჭვები: „დასაწყისში ვღელავდი, რომ უარესად არ გავმხდარიყავი... მერე დავწყნარდი.“ თუმცა, მკურნალობის მიმდინარეობისას გაიზარდა მოტივაცია და ჩართულობა: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 103 „მოცემულ პერიოდში მკურნალობა პრიორიტეტად მექცა. სამსახურის გადადებაც კი შეიძლებოდა მის გამო.“ „ხალისიანად და ენერგიულად მოვდიოდი... იმედით გავდიოდი სახლიდან.“ 5. მკურნალობის ხელშემწყობი ფაქტორები პაციენტები ხაზს უსვამენ თერაპევტების პოზიტიურ დამოკიდებულებასა და მხარდაჭერას: „ყოველთვის მისმენდით და ყურადღებიანი და კეთილი დამოკიდებულება გქონდათ.“ ასევე ფასდებოდა სერვისის მოქნილობა, ჯგუფური მხარდაჭერა და სხვა პაციენტებისგან სტიმულის მიღება: „სხვა პაციენტი მეუბნებოდა, რომ უკეთ იყო და მეც სტიმულს მაძლევდა.“ უფასო სერვისი აღიქმებოდა, როგორც ხელმისაწვდომობის მნიშვნელოვანი ფაქტორი: „ფასიანი რომ ყოფილიყო, ალბათ ვერ გავიკეთებდი.“ 6. მკურნალობის შედეგები მკურნალობამ შეამცირა დეპრესიის სიმპტომები, გააუმჯობესა გუნება-განწყობა და ფუნქციონირების დონე: „ვიღვიძებ დილით კარგ ხასიათზე... სიცოცხლის სურვილი მაქვს, და ვფიქრობ, მომავალში რა გავაკეთო.“ ერთ-ერთი რესპონდენტი პროგრესს აფასებს შეფასებით: [ამ მეთოდს] „ოთხ ქულას მაინც მივცემდი, ხუთიდან.“ ფოკუს ჯგუფის შედეგები: თერაპევტების პერსპექტივა და შეხედულებები თერაპევტებმა გამოხატეს ნეიტრალური ან პოზიტიური დამოკიდებულება ტმს-ის მიმართ. აღინიშნებოდა განათლების ნაკლებობა აპარატის და სტიმულაციის მოქმედების მექანიზმების შესახებ, თუმცა რეალურ პრაქტიკაში დადებითი შედეგები და პაციენტების პროგრესი აღიქმებოდა როგორც მოტივატორი პროფესიული კმაყოფილებისთვის. თერაპევტები ხაზს უსვამდნენ ინტეგრირებული მიდგომის მნიშვნელობას (ტმს + ფსიქო-სოციალური მხარდაჭერა) და გამოყოფდნენ ტექნიკურ და ლოგისტიკურ გამოწვევებს. თერაპევტების დამოკიდებულებების მოკლე შეჯამება იხ. ცხრილში 2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 104 ცხრილი 4. თერაპევტების დამოკიდებულება ტმს მკურნალობისადმი 1. ტმს-ის შესახებ ინფორმირებულობა და გაგება მეტი ცოდნის საჭიროება მეთოდსა და აპარატზე 2. ეფექტურობის აღქმა მეთოდის სიძლიერე დეპრესიის მქონე პაციენტებთან მუშაობისას 3. დამოკიდებულებები და ეჭვები როგორც მეთოდის, ასევე საკუთარი კომპეტენციების მიმართ 4. პრაქტიკული საკითხები სეთინგი, რეფერირების და ზრუნვის უწყვეტობის საკითხები, დროის მენეჯმენტი 5. მხარდაჭერა და რესურსები სისტემური სუპერვიზიის, პროფესიული გაზიარების და მეთოდოლოგიური მხარდაჭერის საჭიროება 6. პროფესიული ზემოქმედება და კმაყოფილება პროფესიული კმაყოფილების განცდა, დახმარების გაწევის ეფექტურობა 1. ტმს-ის შესახებ ინფორმირებულობა და გაგება თერაპევტების აზრით, მათთვის მკურნალობის მექანიზმები ბოლომდე გასაგები არ არის, თუმცა ეს არ უშლით ხელს მეთოდის პრაქტიკაში გამოყენებაში: „მიზანი და პროცესი მესმის, მაგრამ მხოლოდ დეპრესიასთან მიმართებაში... აპარატის მუშაობის მექანიზმი ბოლომდე არ მესმის.“ გაირკვა, რომ ნეირობიოლოგიური ცოდნის ნაკლებობა ზღუდავს პაციენტთან კომუნიკაციასაც: „უკეთ რომ მესმოდეს, პაციენტსაც უკეთ ავუხსნიდი.“ ზოგისთვის განსაკუთრებით საინტერესოა სტიმულაციის და ინჰიბიციის ცვალებადობა და თავის ტვინის ის უბნები, რომელთა სტიმულაცია ჯერჯერობით არ ხდება, მაგ; ინსულა. რამდენიმე თერაპევტი აღნიშნავს, რომ მათთვის მნიშვნელოვანია, რომ „მეთოდის დამკვიდრება, კვლევები, მტკიცებულებების შექმნა ეხლა ხდება და ამ პროცესის ნაწილები ვართ“. 2. ეფექტურობის აღქმა თერაპევტების უმრავლესობა პოზიტიურად აფასებს ინტერვენციის შედეგებს, თუმცა ცალკე გამოკვეთენ კომპლექსურ ზემოქმედებას: „მკურნალობა ნამდვილად მუშაობს, რაც გამოჩნდა, ქრონიკულ დეპრესიაზე მაინც... თუმცა, სტიმულაციური სესიების გარდა, ჩვენ დამატებით ვაძლევთ ფსიქოგანათლებას, დავალებებს, ვეხმარებით დროის და აქტივობების დაგეგმაში და გადაწყვეტილების მიღებაში.“ ამასთან, ზოგიერთი თერაპევტი დაეჭვებულია ტმს-ის შედეგიანობაში, რადგან ის მთლიანად ინტეგრირებულია მდგომარეობის ზოგად მართვაში: „ეჭვი შემპარვია, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 105 რამდენად მხოლოდ ტმს-ის შედეგია ეს გაუმჯობესება, რადგან ბევრ მეთოდს ვიყენებთ პაციენტთან.“ ზოგიერთი აღნიშნავს, რომ „მეთოდის ეფექტურობაზე რომ მტკიცედ ვისაუბროთ, რანდომიზირებული კონტროლირებადი კვლევა გვჭირდება“. 3. დამოკიდებულებები და ეჭვები ტმს-ის მკურნალობის მიმართ დამოკიდებულება იყო ცვალებადი. ზოგი თერაპევტი პროცესს ექსპერიმენტულ გამოცდილებად აღიქვამდა: „მიფიქრია, რომ ექსპერიმენტულად ვაკეთებ.“ თუმცა, ზოგიერთისთვის ეს იყო ახალი შესაძლებლობა: „ტმს დამხმარე სტრატეგიაა. ახალი გამოცდილება... რაც მეტს ვგებულობ და ვიყენებ, მით უფრო საინტერესოა.“ თერაპევტების თავდაჯერებულობა მკურნალობისადმი პრაქტიკასთან ერთად გაიზარდა: „თავიდან კომპეტენცია დაბალი გვქონდა. მერე თანდათან იზრდება... პრაქტიკამ მოგვცა თავდაჯერებულობა.“ 4. პრაქტიკული საკითხები თერაპევტები ხაზს უსვამენ ლოგისტიკურ სირთულეებს — მათ შორის განრიგის მართვასა და სივრცის სიმცირეს: „ოთახი ვიწროა და წამლების სუნიც არის...“ „განრიგი მოქნილია და ეს პლიუსიც არის და მინუსიც — ვგულისხმობ შეთანხმებებს დროზე პაციენტთან და მეწყვილე-თერაპევტთან.“ ასევე, პრობლემად გამოიკვეთა პაციენტის გამომგზავნ ფსიქიატრთან კოორდინაციის ნაკლებობა: „შემთხვევის მართვას აკლია უწყვეტობა... მაგალითად, ფსიქიატრი, რომელიც არეფერირებს პაციენტს, აღარ ინტერესდება მისი მდგომარეობით.“ 5. მხარდაჭერა და რესურსები თერაპევტები ითხოვენ მეტი განათლების, სუპერვიზიისა და მკაფიო გაიდლაინების არსებობას: „გვჭირდება მეტი და სისტემური სუპერვიზია და გამოცდილ ტმს-ს თერაპევტებთან კოორდინაცია; სისტემურობა გვაკლია... გაიდლაინები!“ ასევე, აუცილებლად მიიჩნევა ინფორმაციის მიწოდება პაციენტებისა და მათ ოჯახებისთვის: „საინფორმაციო ბუკლეტი დასახვეწია... მეტი უნდა ეწეროს დეპრესიაზე, ტმს-ზე და მოქმედების მექანიზმებზე”... “ოჯახისთვისაც საჭიროა გარკვეული რეკომენდაციების მიწოდება.“ „ეს ყველაფერი ძალიან გასაგები ენით უნდა იყოს გადმოცემული“. ერთ-ერთი თერაპევტის სიტყვებით, „თუ გვინდა, რომ მეთოდი მისაღები გახდეს, მასზე ინფორმირებულება სჭირდება საზოგადოებასაც და პაციენტებსაც და, სამწუხაროდ, თავად ფსიქიატრებს“. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 106 6. პროფესიული ზემოქმედება და კმაყოფილება მიუხედავად გამოწვევებისა, თერაპევტები დადებითად აფასებენ მკურნალობის გავლენას პროფესიულ კმაყოფილებაზე: „სიხარულის განცდა მაქვს, როდესაც ვხედავ, რომ 20 წელი დეპრესიაში იყო პაციენტი და ჩვენი მეთოდის გამოყენებით მდგომარეობა თანდათან და დაბეჯითებით უმჯობესდება.“ “ადვილი არ არის პირველები ვიყოთ ამ საქმეში ქვეყანაში, მაგრამ ეს დიდ პროფესიულ კმაყოფილებას იწვევს”. დისკუსია მიღებული შედეგები ადასტურებს, რომ ტმს მკურნალობა, როცა იგი ტარდება ინფორმირებულად, მხარდაჭერილ გარემოში და ინტეგრირდება პაციენტის ზოგად თერაპიულ პროცესში, შეიძლება იქცეს მაღალეფექტიან სტრატეგიად. პაციენტების მიერ აღწერილი გამოცდილება აჩვენებს, რომ ტმს, როგორც ბიოლოგიური ინტერვენცია, აღიქმება იმედისმომცემ შესაძლებლობად. ჩვენი შედეგები ეხმიანება კვლევას დიდ ბრიტანეთში, სადაც ხდებოდა ტმს მკურნალობისთვის თვითდინებით მოსული ადამიანების კლინიკური მახასიათებლების და თვითრეფერირების მიზეზების კვლევა. თემატური ანალიზიდან (clarke et al., 2018) ექვსი თემა გამოიკვეთა: მკურნალობისადმი რეზისტენტობა, სხვა მკურნალობის გვერდითი მოვლენები, შვების მოპოვების მოთხოვნილების იმედგაცრუება, ინფორმაციის პროაქტიულად ძიება, ხანგრძლივი დაავადება და დაავადების გაუარესება. რაც შეეხება მკურნალობის ბარიერებს, გოლდბლუმი და გრაცერი (goldbloom & gratzer, 2020) განიხილავენ ტვინის სტიმულაციის თერაპიის, მათ შორის, ტმს-ის ბარიერებს. ისინი ამ მკურნალობის მთავარ ბარიერებად ასახელებენ სერვისის ხელმისაწვდომობას, ჯანდაცვის პროფესიონალების განათლებასა და სტიგმას ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო. სტიგმა ჩვენს კვლევაში არ იდენტიფიცირდა, ხოლო სერვისის ხელმისაწვდომობა და პროფესიონალთა შესაძლებლობების განვითარება მნიშვნელოვან ფაქტორებად გამოიყო. თურქეთში ტმს მკურნალობის დანერგვას გარკვეული სირთულეები მოჰყვა პაციენტებს აღენიშნებოდათ შფოთვა, შიში და ცოდნის ნაკლებობა ტმს-ის, როგორც ახალი მეთოდის შესახებ (gülay taşdemir yiğitoğlu, nesrin çunkuş köktaş, fatma özgün öztürk, 2023). მეთოდის შესახებ ცოდნისა და ინფორმირების ნაკლებობა აღინიშნა ქართველი თერაპევტების მხრიდანაც, როგორც ბარიერი და გამოწვევა. ერთ-ერთი პაციენტი ჩვენს კვლევაშიც შფოთვას უცნობი ჩარევის შესახებ ასახელებდა ხელისშემშლელ გარემოებად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 107 რუმინეთში ტმს-ი აღიქმება, როგორც მედიკამენტებთან შედარებით უფრო უსაფრთხო და მისაღები ალტერნატივა, განსაკუთრებით სისტემური გვერდითი მოვლენების არარსებობის გამო (constantin et al., 2025). მკურნალობის ბარიერებს შორის დასახელდა მისი მაღალი ღირებულება, დაზღვევის მიერ მკურნალობის ხარჯების შეზღუდული დაფარვა, და სერვისებზე წვდომის ლოგისტიკური სირთულეები. ტმს ღირებულება, მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოშიც ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამის ფარგლებში დაიფაროს, რადგან უფასო სერვისის შენარჩუნება პროექტის დასრულების შემდგომ შეუძლებელი იქნება. ეს ფაქტორი კვლევაში არ ამოსულა, რადგან მკურნალობა ამ ეტაპზე უფასოა. სერვისზე ფიზიკური ხელმისაწვდომობა, ან უფრო ზუსტად სერვისის სეთინგი გამოწვევად დასახელდა თერაპევტების მხრიდან და გასათვალისწინებელი ფაქტორია მომსახურების გაფართოების კვალდაკვალ. კვლევის შედეგები აჩვენებს, რომ მკურნალობის ეფექტურობას განაპირობებს არა მხოლოდ აპარატის საშუალებით განხორციელებული პროცედურა, არამედ მთელი კონტექსტი — მათ შორის თერაპევტების მხარდაჭერა, მოქნილობა, ფსიქოგანათლება და ოჯახის როლი ოჯახის წევრთა მხარდაჭერა. ეს ემთხვევა ინტეგრირებული მკურნალობის თანამედროვე კონცეფციებს და ილიაუნის გუნდის მიერ გამოყენებულ სტრატეგიას. ინტეგრირებული თერაპია — ეს არის ინდივიდზე მორგებული, მოქნილი და ჰოლისტიკური მიდგომა, რომელიც იყენებს სხვადასხვა თერაპიული მოდელების პრაქტიკულ ინსტრუმენტებს უკეთესი შედეგის მისაღწევად (zarbo, tasca, cattafi, compare, 2016). ილიაუნის ტმს თერაპევტები თითოეულ პაციენტთან სწორედ სხვადასხვა ტექნიკებს იყენებდნენ მათი საჭიროებების შესაბამისად (ფსიქოგანათლება, სტრესის მართვის ტექნიკები, გადაწყვეტილებების მიღება, პრობლემის გადაჭრა, ა.შ.) და სწორედ ეს მიდგომა განაპირობებდა მათ დაეჭვებას „მხოლოდ ტმს მკურნალობის“ ეფექტურობაში. ფსიქოთერაპიასთან ერთად, ტმს-ის შესახებ არსებული ლიტერატურა (kochanowski b, kageki-bonnert k, pinkerton et al., 2024) მხარს უჭერს, ტმს-ის პარალელურად, “გონების კონცენტრაციის” ინტერვენციების ინტეგრირებას. ტმს-ის მკურნალობასთან ერთად მედიკამენტების სტაბილურმა დოზებმა შეიძლება შეამციროს დეპრესიის სიმპტომები; თუმცა, ბენზოდიაზეპინებმა და ანტიფსიქოზურმა საშუალებებმა შეიძლება ხელი შეუშალოს ტმს-ზე რეაგირებას. კვლევაში მონაწილე პაციენტები აგრძელებდნენ ანტიდეპრესანტებით მკურნალობის კურსს და შესაძლოა, მათი კარგი კლინიკური გამოსავლების მიღწევაში ფსიქოფარმაკოლოგიის როლიცაა. თერაპევტების გამოცდილება აჩვენებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ საწყის ეტაპზე არსებობდა გაურკვევლობა და ეჭვები, კვალიფიციურად განხორციელებულმა პრაქტიკამ და პაციენტებში დადებითმა შედეგებმა გაზარდა როგორც პაციენტების ნდობა ტმს მომსახურების მიმართ, ასევე ტმს თერაპევტების თავდაჯერებულობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 108 და პროფესიული კმაყოფილების დონე. მნიშვნელოვანია, რომ პროფესიონალებისთვის არსებობდეს მეტი სუპერვიზია, განგრძობითი ტრენინგი და მკაფიო გაიდლაინები. მნიშვნელოვანია, რომ არსებობდეს პაციენტთათვის შექმნილი სხარტი საინფორმაციო ტექსტები ქართულ ენაზე, როგორც ბეჭდური, ასევე ონლაინ ფორმატში მეთოდის გავრცელებისთვის. ასევე, აუცილებელია ცნობიერების ამაღლება ტმს მკურნალობის შესახებ როგორც პროფესიონალებში, ასევე ზოგად პოპულაციაში. დასკვნები როგორც კვლევამ გამოავლინა, ტმს თერაპიის დანერგვა საქართველოში არა მხოლოდ ტექნოლოგიური ინოვაციაა, არამედ პაციენტების იმედის, მოტივაციის და აქტივაციის ახალი წყარო. ტმს თერაპიის შედეგიანობის განმაპირობებელი ფაქტორებია: პაციენტზე ორიენტირებული მიდგომა, პროფესიული ჩართულობა და გარემო, რომელიც უზრუნველყოფს როგორც ფიზიკურ, ისე ემოციურ უსაფრთხოებასა და თანმიმდევრულ ზრუნვას. ტმს მკურნალობის ხელმისაწვდომობა საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების განვითარების ახალ ეტაპზე მიუთითებს. პაციენტთა შემთხვევების ანალიზი გვაჩვენებს, რომ სირთულეების მიუხედავად, სწორად მიწოდებული ინფორმაცია, პროფესიული მხარდაჭერა და სერვისის ხელმისაწვდომობა მკაფიოდ ზრდის მკურნალობის მოტივაციას, მიღებისა და მიყოლის ალბათობასა და ეფექტურობას. კვლევამ გამოავლინა, რომ სერვისის შემდგომი გაფართოებისთვის საჭიროა როგორც სისტემური მხარდაჭერა, ისე მხარდაჭერა კლინიკურ დონეზე სუპერვიზიის და მკურნალობის პროტოკოლების შექმნა-ადაპტაციით. სასურველია, შემდგომმა კვლევებმა მოიცვას პაციენტთა უფრო ფართო კოჰორტა; ასევე, სასურველია რანდომიზებულ კონტროლირებადი კვლევის დიზაინის გამოყენება, ქვეყანაში ტმს-ის ეფექტურობაზე მყარი მტკიცებულების შესაქმნელად. მნიშვნელობანია კომბინირებული მკურნალობის ჩატარებისთვის ერთიანი პროტოკოლების შემუშავება, რათა შევისწავლოთ ტმს თერაპიის მიერ გამოწვეული ცვლილების მექანიზმები და შედეგის გამოვავლინოთ მკურნალობის გამოსავალზე მოქმედი (პროგნოზული) ფაქტორები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 109 პასუხისმგებლობის ჩარჩო კვლევა დაფინანსებულია კონკურენტული ინოვაციების ფონდის მიერ, საგრანტო ხელშეკრულების #cif-2023.08 ფარგლებში. ლიტერატურა 1. amad a, fovet t. rtms for depression: the difficult transition from research to clinical practice. aust n z j psychiatry (2022). jan;56(1):14-15. doi: 10 (1177)./00048674211011242. epub 2021 may 13. pmid: 33982627. 2. blumberger, daniel m et al. effectiveness of theta burst versus high-frequency repetitive transcranial magnetic stimulation in patients with depression (three-d): a randomised non-inferiority trial. the lancet (2018). volume 391, issue 10131 (1683). – 1692. 3. bolu a, gündoğmuş i̇, aydın ms, fadıloğlu d, erken y, uzun ö. ten years' data of transcranial magnetic stimulation (tms): a naturalistic, observational study outcome in clinical practice. psychiatry res (2021). jul;301:113986. doi: 10 (1016)./j.psychres (2021).113986. epub 2021 may 9. pmid: 34022659. 4. braun, v., & clarke, v. (2006). using thematic analysis in psychology. qualitative research in psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10 (1191)./1478088706qp063oa 5. brihmat n, allexandre d, saleh s, zhong j, yue gh, forrest gf. stimulation parameters used during repetitive transcranial magnetic stimulation for motor recovery and corticospinal excitability modulation in sci: a scoping review. front hum neurosci. 2022 apr 7;16:800349. doi: 10.3389/fnhum.2022.800349. pmid: 35463922; pmcid: pmc9033167. 6. clarke m, lankappa s, burnett m, khalifa n, beer c. patients with depression who selfrefer for transcranial magnetic stimulation treatment: exploratory qualitative study. bjpsych bulletin (2018).;42(6):243-247. doi:10 (1192)./bjb (2018).49 7. cohen rb, boggio ps, fregni f. risk factors for relapse after remission with repetitive transcranial magnetic stimulation for the treatment of depression. depress anxiety (2009).;26:682–688. 8. constantin, d.-a., cioriceanu, i.-h., constantin, d. a.-m., nacu, a.-g., & rogozea, l. m. (2025). exploring perceptions and experiences of patients undergoing transcranial magnetic stimulation (tms) for depression and adjustment disorder in romanian private practices. medicina, 61(4), 560. 9. dowling nl, bonwick r, dharwadkar np, ng ch. repetitive transcranial magnetic stimulation for major depression: a naturalistic observational study in an australian private hospital. psychiatry res (2020). sep;291:113275. doi: 10 (1016)./j.psychres (2020).113275. epub 2020 jul 2. pmid: 32763538 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 110 10. fitzgerald pb, mcqueen s, herring s, et al. a study of the effectiveness of highfrequency left prefrontal cortex transcranial magnetic stimulation in major depression in patients who have not responded to right-sided stimulation. psychiatry res (2009).;169:12–15 11. fitzgerald pb, gill s, breakspear m, et al. revisiting the effectiveness of repetitive transcranial magnetic stimulation treatment in depression, again. australian & new zealand journal of psychiatry (2022).;56(8):905-909. doi: 12. goldbloom ds, gratzer d. barriers to brain stimulation therapies for treatmentresistant depression: beyond cost effectiveness. can j psychiatry (2020). mar;65(3):193-195. doi: 10 (1177)./0706743719893584. epub 2019 dec 9. pmid: 31818129; pmcid: pmc7019463. 13. gülay taşdemir yiğitoğlu, nesrin çunkuş köktaş, fatma özgün öztürk, opinions of depression patients about transcranial magnetic stimulation: a qualitative study, journal of radiology nursing, volume 42, issue 1, 2023, pages 114-120, issn 1546-0843, https://doi.org/10.1016/j.jradnu.2022.11.003. 14. iordache, m.m.; sorici, c.o.; aivaz, k.a.; lupu, e.c.; dumitru, a.; tocia, c.; dumitru, e. depression in central and eastern europe: how much it costs? cost of depression in romania. healthcare 2023, 11, 921. 15. kieling c, buchweitz c, caye a, et al. worldwide prevalence and disability from mental disorders across childhood and adolescence: evidence from the global burden of disease study. jama psychiatry (2024).;81(4):347–356. doi:10 (1001)./jamapsychiatry (2023).5051 16. kochanowski b, kageki-bonnert k, pinkerton ea, dougherty dd, chou t. a review of transcranial magnetic stimulation and transcranial direct current stimulation combined with medication and psychotherapy for depression. harv rev psychiatry (2024). may-jun 01;32(3):77-95. doi: 10 (1097)./hrp (0000).000000000396. pmid: 38728568 17. levkovitz y, isserles m, padberg f, lisanby sh, bystritsky a, xia g, tendler a, daskalakis zj, winston jl, dannon p, hafez hm, reti im, morales og, schlaepfer te, hollander e, berman ja, husain mm, sofer u, stein a, adler s, deutsch l, deutsch f, roth y, george ms, zangen a. efficacy and safety of deep transcranial magnetic stimulation for major depression: a prospective multicenter randomized controlled trial. world psychiatry (2015). feb;14(1):64-73. doi: 10 (1002)./wps (2019).9. pmid: 25655160; pmcid: pmc4329899. 18. luca cocchi, andrew zalesky, personalized transcranial magnetic stimulation in psychiatry, biological psychiatry: cognitive neuroscience and neuroimaging, volume 3, issue 9 (2018). pages 731 741, issn 2451-9022, https://doi.org/10 (1016)./j.bpsc (2018).01.008. 19. malhi gs, bell e, mannie z, et al. profiling rtms: a critical response. australian & new zealand journal of psychiatry (2021).;55(4):355-365. doi:10.1177/00048674211006192 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 111 20. mcdonald wm, durkalski v, ball er, et al. improving the antidepressant efficacy of transcranial magnetic stimulation: maximizing the number of stimulations and treatment location in treatment-resistant depression. depress anxiety (2011).;28:973– 980 21. mcdonald, w. m. (2024). theta burst tms technology: great promise and a lot to learn. american journal of psychiatry, 181(1), 14-15. doi: 10.1176/appi.ajp.20230879 22. mcclintock, s. m., reti, i. m., carpenter, l. l., et al. (2018). consensus recommendations for the clinical application of repetitive transcranial magnetic stimulation (rtms) in the treatment of depression. the journal of clinical psychiatry, 79(1), 16cs10905. doi:10.4088/jcp.16cs10905 23. milev rv, giacobbe p, kennedy sh, blumberger dm, daskalakis zj, downar j, modirrousta m, patry s, vila-rodriguez f, lam rw, macqueen gm, parikh sv, ravindran av; canmat depression work group. canadian network for mood and anxiety treatments (canmat) 2016 clinical guidelines for the management of adults with major depressive disorder: section 4. neurostimulation treatments. can j psychiatry (2016). sep;61(9):561-75. doi: 10 (1177)./0706743716660033. epub 2016 aug 2. pmid: 27486154; pmcid: pmc4994792. 24. murray, c.j.l. the global burden of disease study at 30 years. nat med 28 (2019).–2026 (2022). https://doi.org/10.1038/s41591-022-01990-1 25. nino makhashvili, ketevan pilauri, amy mulick, jana darejan javakhishvili, lela sturua, daniela c. fuhr, bayard roberts. changes in mental health needs during the covid-19 in the republic of georgia: a longitudinal follow-up study. clinical practice & epidemiology in mental health (2022). 18, e174501792208100. doi: 10 (2174)./17450179-v18-e2208100 26. opinions of depression patients about transcranial magnetic stimulation: a qualitative study, journal of radiology nursing, volume 42, issue 1 (2023). pages 114120, issn 1546-0843, . 27. p.b. fitzgerald, m.s. george, s. pridmore. the evidence is in: repetitive transcranial magnetic stimulation is an effective, safe and well-tolerated treatment for patients with major depressive disorder. australian and new zealand journal of psychiatry (2021) 28. rong j, wang x, cheng p, li d, zhao d. global, regional and national burden of depressive disorders and attributable risk factors, from 1990 to 2021: results from the 2021 global burden of disease study. the british journal of psychiatry. published online 2025:1-10. doi:10 (1192)./bjp (2024).266 29. rossi s, hallett m, rossini pm, et al. safety, ethical considerations, and application guidelines for the use of transcranial magnetic stimulation in clinical practice and research. clin neurophysiol (2009).;120:2008–2039 30. s. brini, n.i. brudasca, a. hodkinson, k. kaluzinska, a. wach, d. storman, a. prokopdorner, p. jemioło, m.m. bala, efficacy and safety of transcranial magnetic stimulation for treating major depressive disorder: an umbrella review and re-analysis of published georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 112 meta-analyses of randomised controlled trials, clinical psychology review, volume 100 (2023). 102236, issn 0272-7358, . 31. solmi, m., radua, j., olivola, m. et al. age at onset of mental disorders worldwide: largescale meta-analysis of 192 epidemiological studies. mol psychiatry 27, 281–295 (2022). 32. v.kovess-masfety, v., & makhashvili, n. traumatic events consequences on the georgian internally displaced person’s mental health: an epidemiological national survey (2025). bmc psychiatry (under press). 33. van rooij, s.j.h., arulpragasam, a.r., mcdonald, w.m. et al. accelerated tms moving quickly into the future of depression treatment. neuropsychopharmacol. 49, 128–137 (2024). https://doi.org/10 (1038)./s41386-023-01599-z 34. wayne gj. impressions of soviet psychiatry. calif med. 1960 dec;93(6):351-4. pmid: 13783499; pmcid: pmc1578298. 35. wexler a, nagappan a, kopyto d, santarnecchi e, pascual-leone a. off-label promotion of transcranial magnetic stimulation on provider websites. brain stimul (2021). may-jun;14(3):723-724. doi: 10 (1016)./j.brs (2021).04.013. epub 2021 apr 23. pmid: 33901705; pmcid: pmc8318387. 36. who (2023). depressive disorder. https://www.who.int/news-room/factsheets/detail/depression 37. zarbo c, tasca ga, cattafi f, compare a. integrative psychotherapy works. front psychol. 2016 jan 11;6:2021. doi: 10.3389/fpsyg.2015.02021. pmid: 26793143; pmcid: pmc4707273. 38. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. დეპრესიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში. დამტკიცებულია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2013 წლის 24 ივლისის n 01-150 / ო ბრძანებით, „კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების (გაიდლაინები) და დაავადებათა მართვის სახელმწიფო სტანდარტების (პროტოკოლები) შემუშავების, შეფასებისა და დანერგვის ეროვნული საბჭოს“ 2013 წლის 30 აპრილის n1 სხდომის გადაწყვეტილების შესაბამისად. 39. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. პირველად და სპეციალიზებულ ჯანდაცვის სერვისებში დეპრესიული აშლილობების მართვა. დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევი (2024). ჯანდაცვის სამინისტრო. https://www.moh.gov.ge/docs/20240321025525დეპრესიული%20აშლილობების%20მართვა%20%20კლინიკური%20გზამკვლევი.pdf 40. სსიპ ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტო. ფსიქიკური ჯანმრთელობა retrieved on june 29 (2025). https://nha.moh.gov.ge/ge/c/fsiqikuri-janmrteloba 41. ბალოიანი, ნინო (2025). ილიაუნის სტუდენტთა ფსიქოლოგიური კონსულტირების ცენტრის ეფექტურობის კვლევა (2022 2024 წწ.) და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 113 შედარებითი ანალიზი 2019 – 2021 წლებთან. სამაგისტრო ნაშრომი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 42. კალანდია, ლაზარე (2021). ილიაუნის სტუდენტთა ფსიქოლოგიური კონსულტირების ცენტრის ეფექტურობის კვლევა. სამაგისტრო ნაშრომი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი. a study of attitudes towards transcranial magnetic stimulation for treating depression abstract background. transcranial magnetic stimulation (tms), a non-invasive brain stimulation method, is a first-line treatment for patients with treatment-resistant depression (trd). however, its implementation in georgia remains limited due to knowledge gaps, a lack of systemic support, and cultural barriers. objective. this study examined the perspectives of patients and therapists towards the newly established tms service at ilia state university, which was supported by the competitive innovations fund (cif). it focused on motivations for engaging in treatment, experiences with the service, and perceived barriers to service utilisation. methods. a qualitative design was employed, combining case studies and a focus group. two patients with trd who completed the full tms course alongside psychopharmacological treatment were interviewed both clinically and in-depth, and their clinical documentation was analysed. additionally, a focus group was conducted with five therapists involved in providing tms care. results. patients were motivated by renewed hope after long-term, ineffective treatment. barriers included depressive symptoms, stigma, and anxiety about the unfamiliar method. therapists initially expressed ambivalence, which shifted to professional satisfaction and trust in the method as they observed improved clinical outcomes in the patients and sustained patient well-being. conclusion. despite existing challenges, accurate information, combined treatment approaches, and supportive care increase the acceptability and effectiveness of tms. key obstacles remain, including a lack of professional training, absence of clear and patientfriendly information about the method and adapted clinical protocols; yet, patient motivation and hope appear to be decisive factors in treatment engagement. keywords: transcranial magnetic stimulation (tms), treatment-resistant depression, ilia state university, treatment-related attitudes georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 530 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.48 tuta absoluta . 1, 2, 1 1 , , ; 2 , , m.burjanadze@gtu.ge tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) . , . solanacaeae ( , , , .) . t. absoluta 2011 , , . t.absoluta , . . , t. absoluta 8-10 . t. absoluta . 2023 : , , . , . absoluta , . (0,04 ), (40 ), ( 100 /100 ), : 87,5%, 82,2%, 76%. : tuta absoluta, , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 531 tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) . , 80-100 % . , ( fand et all 2020). , ( , , , ), (miranda et al., 1998). , (desneux et al. 2010; sawadogo et al. 2020, cabi,2019, eppo 2019, ). , t. absoluta 110, ( zhang et al., 2025). tuta absoluta , , (cáceres, 1992; desneuxet al., 2010; ostrauskas and ivinskis, 2010; bech, 2011; abbes et al., 2012) k ç, 2010, bayram et al., 2015). t. absoluta 2011 . , , . ( ., 2015; ., 2020; chachkhiani n., kamkamidze n.2020). t.absoluta , . t. absoluta . , t. absoluta 10-12 ( , 2020), 6-8 2-3 ( , 2025). t. absoluta, . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 532 2023-2024 , , . t.absoluta : , , , : ( . flubendiamid). 20 /100 . , , . 2 . . , , . 0,5-0,1 . -3 20 (coragen, chlorantraniliprole, dupunt). 200 , . . . 3-4 . . , . . , , . . . – , . : mckinley – . , , . 0,15-0,3 . ( (2014). , : , , , , . absoluta, . 3 : , , , 1. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 533 1. . absoluta , % 0,15 18 60 0,25 21 54 0,25/200 19 56 0,15 200 10 40 0.15/500 6 24 0.75/500 2 8 0,3 23 92 0.3/167 19 76 0.3/500 13 52 0.2/500 10 40 0.1/500 6 24 15/200 17 68 10 15 60 10/200 13 52 10/400 5 20 10/600 3 12 10/800 2 9 1, . t.absoluta. , . : 8-60%, 24-92%, 9-68%. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 534 1. , : 0,3 ., 0,15 . , 30 2 , , 4 . . 300-400 . , t. absoluta , 50 . , t.absoluta georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 535 . , . absoluta– ( 2). 2. t. absolututa 2023 . . % / 31 40 0.04 / 55 83,3 0.3 / 48 71,1 100 /100 56 85,0 5 05 7,3 , 85% , , ( 3). , 6-7 ( ). , 2, , . 34 , . 6 2-2,5. 3. t.absoluta, ) ) 75 /20 190 45 15 20 /100 187 52 7 60 /100 190 15 18 100 /100 180 55 6 ) 200 8 38 3, . absoluta 12 . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 536 ( .) 4. 4. t.absoluta 12 . ( ) 6 12 75 /20 14 10 20 /100 15 13 60 /100 17 17 100 /100 35 33 40 41 5. tula absoluta 2023 . , %* 0,04 / 87,5 40 / 82,0 75 / 80,0 200 / 76,0 ) 8,7 05 9,7 * 100 %, , , t.absoluta 80-87,5% . t.absoluta , , . . . , , , . , . , , t. absoluta, georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 537 , , t. absoluta . , . 1. . ., . . , 2015, 195 . 2. ., ., . (2025). tuta absoluta . , . 7 n 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.29 3. . (2020). (tuta absoluta m.) . , , 136. 4. abbes k, harbi a, chermiti b. (2012). the tomato leafminer tuta absoluta (meyrick) in tunisia: current status and management strategies. eppo bulletin 42: 226–233, and environmentally safe methods of disposal. international scientific conference „modern problems of ecology“ proceedings, issn 1512-1976, v. 7. 5. bayram, y.; büyük, m.; özaslan, c.; bekta , ö.; bayram, n.; mutlu, ç.; ate , e.; bükün, b. (2015). new host plants of tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) in turkey. journal of tekirdag agricultural faculty, vol 12, issue 2, p43 6. bech, r.a. (2011). federal import quarantine order for host materials of tomato leafminer, tuta absoluta (meyrick). plant protection and quarantine usdaaphis (u.s. department of agriculture animal and plant health inspection service). 5pp. 7. cabi (2019). tuta absoluta (tomato leafminer). invasive species compendium. [2019-12-04]. https://www.cabi.org/isc/ datasheet 8. cáceres, s. (1992). la polilla del tomate en corrientes. biología y control. estación experimental agropecuaria bella vista, inta, 19p. 9. chachkhiani n., kamkamidze n.(2020). south american tuta absoluta spread in imereti region 10. desneux n, wajnberg e, wyckhuys k a g, burgio g, arpaia s, narváez-vasquez c a, gonzález-cabrera j, ruescas d c, tabone e, frandon j, pizzol j, poncet c, cabello t, urbaneja a. (2010). biological invasion of european tomato crops by tuta absoluta: ecology, geographic expansion and prospects for biological control. journal of pest science, 83, 197–215. 11. eppo, (2019). eppo global database, https://gd.eppo.int/ taxon/gnorab/hosts, (23/04/2019). 12. fand bb, shashank pr, suroshe ss, chandrashekar k, meshram, nm. . timmanna h. n. (2020). invasion risk of the south american tomato pinworm tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) in india: predictions based on maxent ecological niche modelling. international journal of tropical insect science, 1-12. 13. ç, t. (2010). first record of tuta absoluta in turkey, phytoparasitica, 38(3):243-244. larrain, p.s. (1986). plagas del tomate. ipa, la platina, 39:30-35. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 538 14. lobzhanidze m., beruashvili m. south american tomato leaf miner. journal “agrobasis”. n2. tbilisi. 2015, 1820 pp. (in georgian). 15. miranda m.m.m., picanço m., zanuncio j.c. & guedes r.n.c. (1998). ecological life table of tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae). biocontrol sci. technol., 8, 597-606. 16. ostrauskas, h., ivinskis, p. 2010. records of the tomato pinworm tuta absoluta (meyrick, 1917) (lepidoptera: gelechiidae) in lithuania. acta zoologica lituanica, 20(2): 151-155. 17. sawadogo mw, somda i, nacro s, legrève a, verheggen fj.2020. insecticide susceptibility level and control failure likelihood estimation of sub-saharan african populations of tomato leafminer: evidence from burkina faso. physiological entomology 45: 147–153. https://doi.org/10.1111/phen.12332 18. zhang y et all. (2025) monitoring the insecticide susceptibility of a newly introduced invasive species, tuta absoluta (meyrick), in china. crop protection , v., 189, 107041 19. (2014). , tuta absoluta (meyrick) , , 140. efficacy of some chemical pesticides against the south american tomato leaf miner – tuta absoluta eliso muradashvili1, medeaburjanadze2, zaira tkebuchava1 1 samtskhe-javakhety state university, faculty of engineering, agrarian and natural sciences, georgia 2 georgian technical university, faculty of agricultural sciences and biosystem engineering, georgia, m.burjanadze@gtu.ge abstract the tomato leaf miner -tuta absoluta (meyrick) (lepidoptera: gelechiidae) is a major pest of tomato culture. it is an invasive oligophagous insect and damages tomatoes both in the field and in greenhouses and storage conditions as well. it also damages other cultural representatives of the solanaceae family (potato, eggplant, tobacco, goji, etc.) and wild species. t. absoluta was first discovered in georgia in 2011, it quickly spread to all regions of the country due to its high reproductive capacity and became a major pest. t. absoluta spread and damaged plants both in greenhouses and in open field. in recent years, the rapid increase in the insect population has caused significant damage to tomatoes in georgia. in general, 8-10 generations of t.absoluta can develop during the growing season in lowlands and greenhouses. the aim of the presented work is to use various chemical pesticides against t. absoluta and determine their effectiveness. in 2023, in a small greenhouse farm in the village of daba agari, kareli district, were tested the following preparations against the pest: coragen, belt, brandon. initially, a number of pesticides were tested against t. absoluta larvae to determine their toxicity. coragen (0.04 l/ha), belt (40 ml/ha), brandon ( 100 ml/100 l), the biological effectiveness of which was: coragen 87.5%, belt 82.2%, brandon 76%. keywords: tuta absoluta, chemical pesticides, effectiveness georgian scientists/ . 7 n 4(1), 2025 3 georgian scientists vol. 7 issue 4(1), 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04(1).03 novelties in the pharmacotherapy of acute respiratory distress syndrome luiza gabunia1, shorena khetsuriani2, gvantsa janigashvili3, nodari sulashvili4 1. department of clinical pharmacology, scientific skills center, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 2. department of microbiology, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 3. department of clinical pharmacology, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 4. department of clinical pharmacology, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia acute respiratory distress syndrome (ards) is characterized by a rapid onset of hypoxemia and bilateral pulmonary infiltrates not fully explained by cardiac failure or fluid overload. for decades, ards management has relied on supportive, non-pharmacological interventions to mitigate lung injury and optimize gas exchange. recent clinical trials have re-evaluated corticosteroid use in ards, showing significant mortality benefits. in the dexa-ards trial, ards patients received dexamethasone, which reduced 60-day mortality and increased ventilator-free days. in the recovery trial large cohort, covid-19 patients with ards, who received dexamethasone, reduced 28-day mortality. jak inhibitors (baricitinib) target the janus kinase (jak) pathway, crucial for cytokine signaling and immune cell activation. oral jak1/2 inhibitor shows promise in covid-19 patients with ards, reduces inflammation, and improves clinical outcomes. il-6 receptor antagonists (tocilizumab and sarilumab) block the il-6 receptor, inhibiting its inflammatory effects. target il-6, a key proinflammatory cytokine, is particularly effective in patients with high inflammatory markers. initial studies in covid-19 ards showed mixed results. research continues into other agents targeting various inflammatory pathways: tnf-alpha inhibitors and complement inhibitors block complement system activation. these agents target different points in the inflammatory cascade still investigational for ards. they block specific inflammatory pathways, reduce cytokine release, protect alveolar-capillary barrier, and modulate immune cell function. statins reduce inflammation and improve lung function in ards patients. anticoagulants prevent microvascular thrombosis and improve pulmonary perfusion. novel endothelial barrier stabilizers reduce pulmonary edema and improve lung function. cell-based therapies mesenchymal stem/stromal cells (mscs) demonstrate immunomodulatory and regenerative properties, show safety, and potential efficacy. personalized medicine is moving toward phenotype-guided treatment to identify patient subgroups most likely to benefit from specific therapies. it offers us moving beyond a "one-size-fits-all" approach by identifying distinct ards phenotypes and endotypes to tailor treatments more effectively. ongoing clinical trials involve essential validation of emerging therapies, refinement of treatment protocols, and integration of novel pharmacological agents into standard care. understanding the complex interplay of inflammation, coagulation, and tissue repair in ards is important for developing more targeted and effective interventions. keywords: acute respiratory distress syndrome, pharmacotherapy, glucocorticoids, personalized medicine. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 754 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.71 გამხსნელის ბუნების გავლენის კვლევა პოლიეთერსულფონური მემბრანის წარმადობაზე გიორგი ბიბილეიშვილი1, მზია კეჟერაშვილი2, ნანა გოგესაშვილი3, ლიანა ყუფარაძე4, ელენე კაკაბაძე5 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტი 1დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი-e-mail:75bibileishvili@gmai.com orsid id:http:/orsid/0009-00037712-2436; 2დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი-e-mail: kezherashvilimzia@gmai.com orsid id:http:/orsid/0009-0001-9491-7949 რეზიუმე შესწავლილია გამხსნელების დიმეთილფორმამიდის (dmf), დიმეთილაცეტამიდის (dmac), დიმეთილსულფოქსიდის (dmso) გავლენა პოლიეთერსულფონის (pes 5900) ბაზაზე დამზადებული მემბრანების მორფოლოგიასა და ხვედრით წარმადობაზე. ფორწარმომქმნელ აგენტად გამოყენებული იქნა პოლივინილპიროლიდონი (pvp), რომელიც ამაღლებს მემბრანის ჰიდროფილურობას და მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა მიღებული პოლიმერული მემბრანის სხვადასხვა თვისების რეგულირებაში. ნაჩვენები იქნა, რომ განსხვავებული ზედაპირის სტრუქტურისა და ხვედრითი წარმადობის მქონე მემბრანები, რაც დამოკიდებულია შერჩეული გამხსნელების ფიზიკურ-ქიმიური ბუნებაზე, პოლიმერს, გამხსნელს და არაგამხსნელს შორის ხსნადობის პარამეტრების სხვაობით. კოაგულაციის პროცესში, dmso-ს დაბალი აფინურობა pes-ის მიმართ და მაღალი აფინურობა წყლის მიმართ განაპირობებს გამხსნელსა და არაგამხსნელს შორის ურთიერთქმედების გაძლიერებას და უზრუნველყოფს ფაზური ინვერსიის პროცესში კოაგულაციის ოპტიმალურ სიჩქარეს. მიღებული იქნა მიკროფილტრაციული მემბრანები 0,24-0,9 მკმ ფორის ზომის დიაპაზონში, რომელთა ტესტირება ტარდებოდა ინსტიტუტში შექმნილ ლაბორატორიულ დანადგარზე. გამხსნელად dmso-ის გამოყენების შემთხვევაში, მიიღება მაღალი წარმადობის მემბრანები (2184ლ/მ სთ), რომელიც 47.16% და 44.13%-ით აღემატება შესაბამისად pes/dmf/წყალი და pes/dmac/წყალი სისტემიდან მიღებული მემბრანების წარმადობას. pes გახსნის პროცესის მონიტორინგი ხორციელდებოდა პოლარიზაციულ-ინტერფერენციული მიკროსკოპით (biolar). ხსნარებში ნაწილაკების ზომა, კონცენტრაცია და დისპერსიულობის ინდექსი შესწავლილი იქნა სინათლის გაბნევის დინამიური მეთოდით (zetasizer nano zen3690, malvern instruments), მემბრანების სტრუქტურა და მორფოლოგია მასკანირებელი ზონდური (ტუნელური) მიკროსკოპით (certus standard v, nano can technologies). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 755 საკვანძო სიტყვები: მემბრანები, გამხსნელები, წყალი, მიკროფილტრაცია, ფაზური ინვერსია. შესავალი სუფთა სასმელი წყლის ნაკლებობასთან დაკავშირებული ძირითადი პრობლემების გადასაჭრელად, ეკოლოგიური ბალანსის და ეკონომიკის სტაბილური ზრდის შესანარჩუნებლად საჭიროა წყლის რესურსების სწორი მენეჯმენტი და მდგრადი მართვა. ამ მიმართულებით სულ უფრო მზარდ მნიშვნელობას იძენს წყლის დამუშავების მემბრანული დაყოფის პროცესები და ტექნოლოგიები, სადაც პრიორიტეტი ენიჭება კვლევებს შემდეგი ძირითადი მიმართულებით: დაბალი დაბინძურების მემბრანების შემუშავება, მემბრანის ხვედრითი წარმადობის, სელექტიურობის გაუმჯობესება, მემბრანის მომსახურების ხანგრძლივობის გაზრდა, ენერგიის მოხმარებისა და ქიმიკატების გამოყენების შემცირება [13]. მემბრანული ფილტრაციის პროცესებს აქვთ გამოყენების ფართო სპექტრი როგორც სამრეწველო, ისე კომერციული გამოყენების თვალსაზრისით სხვადასხვა წარმოშობის ბუნებრივი წყლების გასუფთავების, გაუსნებოვანების და რეგენერაციისათვის საკვები პროდუქტების, სასმელების წარმოებაში, ფარმაცევტულ მრეწველობაში, სამრეწველო ნარჩენების დამუშავების პროცესებში [4-5]. პოლიეთერსულფონის (pes) ბაზაზე დამზადებულ მემბრანებს გააჩნიათ მაღალი თერმული, ქიმიური სტაბილურობა და დაბალი ჰიდროფილურობა, რაც ზღუდავს pes მემბრანების ფართოდ გამოყენებას. ამიტომ აქტუალურია კვლევები, რომლებიც მიმართულია მემბრანების წარმადობის, მორფოლოგიის, ჰიდროფილურობის, საექსპლოატაციო ვადების გასაუმჯობესებლად, რაც უზრუნველყოფს მათი გამოყენების არეალის გაფართოებას წყალხსნარებისა და მათ ბაზაზე დამზადებული პროდუქტებისთვის [6-11]. სამუშაოს მიზანი და ანალიზი კვლევაში შესწავლილია გამხსნელების dmf, dmac, dmso გავლენა პოლიეთერსულფონისpes5900 ბაზაზე მიღებული მემბრანების ფორის ზომებსა და ხვ. წარმადობაზე. pes/dmf, pes/dmac და pes/dmso სისტემებიდან მემბრანები იწარმოებოდა ფაზური ინვერსიის სველი მეთოდით, რომელიც პოლიმერული მემბრანების ფორიანობის, ფორების ზომისა და ფიზიკურ-ქიმიური მახასიათებლების რეგულირების საშუალებას იძლევა. მემბრანის მისაღები პოლიმერული კომპოზიციის შედგენილობა მოცემულია ცხრილში 1. ცხრილი 1. პოლიმერული კომპოზიციის შედგენილობა მემბრანა pes (wt.%) dmf (wt.%) dmac (wt.%) dmso (wt.%) pvp40 (wt.%) m1 pes/dmf 15 85 m2 pes/dmac 15 85 m3 pes/dmso 15 85 m4 pes/dmf/pvp40 15 82 3 m5 pes-dmso-pvp40 15 82 m6 pes/dmac/pvp40 15 82 3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 756 პოლიმერის გახსნის პროცესის მონიტორინგი ხორციელდებოდა სინათლის გაბნევის დინამიური მეთოდით, რომლის შედეგების ანალიზმა აჩვენა, რომ ხსნარებში ნაწილაკების ზომები და დისპერსიულობის ინდექსი ძირითადად დამოკიდებულია გამხსნელის ბუნებაზე, ხსნარების მომზადების ტემპერატურასა და კონცენტრაციაზე. მიღებული მემბრანების ზედაპირები შესწავლილი იქნა მასკანირებელი ზონდური (ტუნელური) მიკროსკოპით. მემბრანის ზედაპირების შესწავლამ აჩვენა (სურათი 1), რომ მიღებული მემბრანებს ზედაპირის განსხვავებული სტრუქტურა და ფორიანობა გააჩნია. pes/dmso(m3) მემბრანის ზედაპირის ფორიანობა მნიშვნელოვნად მაღალია, ვიდრე pes/dmf(m1) და pes/dmac(m2) მემბრანების. სურათი 1. pes/dmf (m1), pes/dmac (m2), pes/dso(m3) მემბრანების 2d მიკროფოტოგრაფიული სურათები ცლილებები მემბრანის მორფოლოგიაში შესაძლებელია აიხსნას პოლიმერის, გამხსნელის და არაგამხსნელის ხსნადობის სხვადასხვა პარამეტრით(δ), რომელიც მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაზური ინვერსიის სველი მეთოდით მემბრანების მიღების პროცესში. ცხრილი 2. ხსნადობის პარამეტრები გამხსნელი (s)/არაგამხსნელი (ns)/პოლიმერი(p) δ t/mpa1/2 დიმეთილაცეტამიდი (s) 22.77 დიმეთილფორმამიდი (s) 24.86 დიმეთილსულფოქსიდი(s) 26.7 წყალი (ns) 47.8 პოლიეთერსულფონი (p) 24.20 პოლივინილპიროლიდონი 32,54 δp-s მცირე სხვაობა გამხსნელსა და პოლიმერს δp-s შორის მიუთითებს მათ შორის ძლიერ ურთიერთქმედებაზე და მაღალ თერმოდინამიკურ სტაბილურობაზე. ურთიერთქმედება m1 m2 m3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 757 pes/dmf შორის უფრო ძლიერია, ვიდრე dmac-თან და dmso-თან, რაც მიუთითებს, რომ dmf უკეთესი გამხსნელია pes-ისთვის. რადგან ასევე დაბალია δs-ns (გამხსნელი-არაგამხსნელი) მნიშვნელობა, შესაბამისად dmso/წყალი ურთიერთქმედება უფრო ძლიერია, ვიდრე dmf/წყალი და dmac/წყალი. კოაგულაციის პროცესში dmso-ს დაბალი მიდრეკილება pesთან და მაღალი წყლის მიმართ იწვევს პროცესის ოპტიმალურ სიჩქარეს გამხსნელსა და არაგამხსნელს შორის ურთიერთქმედების გაძლიერების გამო. dmso გამხსნელად გამოყენების შემთხვევაში მიიღება უფრო მაღალი ფორიანობისა და წარმადობის მემბრანები, ვიდრე dmf-ისა და dmac-ის შემთხვევაში (ცხრილი 3). მემბრანის ხვედრითი წარმადობა განსაზღვრული იქნა 20 ტემპერატურის და 1 ბარი წნევის პირობებში. pes/dmso (m3) მემბრანის ხვ. წარმადობა 47.16%-ით და 44.13%-ით მაღალია შესაბამისად pes/dmf, pes/dmac სისტემიდან მიღებულ მემბრანების წარმადობაზე. ეს შედეგები დადასტურებულია მასკანირებელი ზონდური მიკროსკოპის ანალიზით, რომლის მიხედვითაც m3 მემბრანას გააჩნია მაღალი ფორიანობა (სურათი 1) ცხრილი 3. მემბრანების ფორის ზომები და ხვ. წარმადობა მემბრანის კოდი მემბრანები ფორის ზომა mµ ხვ. წარმადობა 𝑳 𝒎𝟐⁄ 𝒉 m1 pes/dmf 0,58 1030 m2 pes/dmac 0,61 964 m3 pes/dmso/ 0,56 2184 m4 pes/dmf/pvp40 0,9 1272 m5 pes/dmac/pvp40 0,38 858 m6 pes/dmso/pvp40 0,24 1560 მემბრანის კომპოზიციაში დანამატად pvp-ის გამოყენების დროს მიღებულ მემბრანებს აქვთ უფრო დიდი ზომის ფორები, ვიდრე უდანამატო მემბრანებს (ცხრილი 3). ეს აიხსნება იმით, რომ pvp-ის δt უფრო ახლოს არის წყლის δt მნიშვნელობასთან, ვიდრე pes-ის δt წყალთან, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ pvp-ს აქვს უფრო მაღალი აფინურობა წყლის მიმართ, მოქმედებს როგორც ფორების წარმომქმნელი და წარმოქმნის დიდი რაოდენობით ფორებს მემბრანაში. შედეგი და დასკვნა მემბრანული პროცესის ეფექტურობის გაუმჯობესება ეკონომიური და ეკოლოგიურად სუფთა წყლის მისაღებად შემუშავდა და დამზადდა მიკროფილტრაციული მემბრანები, რომელთა ფორიანობის და წარმადობის გაზრდა განხორციელდა პოლარული აპროტონული გამხსნელებით, რომლებიც ახდენენ მემბრანების სტრუქტურის მოდიფიცირებას. პოლარული გამხსნელების საშუალებით განხორციელდა ფაზური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 758 ინვერსიის პროცესის სიჩქარის კონტროლი ფორების თანამიმდევრობით განაწილებისათვის, რამაც ფილტრაციის ეფექტურობის მნიშვნელოვანი ზრდა გამოიწვია. გამოყენებული ლიტერატურა 1. p. d. amin, v. bhanushali, s. joshi: role of polyvinlyppyrrolidone in membrane technologies,” international journal of chemtech research, vol. 11, no. 9, pp. 247–259, (2018). 2. sophie cerneauxa, izabela struzynska, wojciech m. kujawski, michel persina, andré larbot: comparison of various membrane distillation methods for desalination using hydrophobic ceramic membranes, journal of membrane science, 337, 55–60, (2009) 3. k. elsaid, e.t.sayed, m.a.abdelkareem, m.s. mahmoud, m.ramadan: environmental impact of emerging desalination technologies: a preliminary evaluation. j. environ. chem. eng. 8 (2020). 4. b.keskin, t.ormancı-acar, t.türken, d.y. imer, i. koyuncu: effect of wetting agent on the dye filtration performance of ultrafiltration membrane. water sci. technol., (82) 577-586 (2020). 5. x. wei, z. wang, j. wang, and s. wang, “a novel method of surface modification to polysulfone ultrafiltration membrane by preadsorption of citric acid or sodium bisulfite,” vol. 3, no. 1, pp. 35–49, 2012. 6. w. sun, j. liu, h. chu, and b. dong: pretreatment and membrane hydrophilic modification to reduce membrane fouling, membranes (basel), 3, (3), 226–241, (2013). 7. g. bibileishvili, m. kezherashvili, n. gogesashvili, l. kuparadze: effect of the temperature of the non-solvent on the morphology of the polymeric membrane. european journal of scientific research (ejsr), 161 (1), 5 (2022). 8. g. v. bibileishvili, m.g. kezherashvili, m.a. mamulashvili: effect of different solvent and fore-forming agent on morphology and performance of polyethersulfone membranes. oxidation communications,vol. 47, no 3, (2024). 9. a. k holda, f. j. vankelecom, understanding and guiding the phase inversion process for synthesis of solvent resistant nano filtration membranes j. appl. polym. sci. 2015, 442,1-17 10. a. abdelrasoul, h. doan, a. lohi, c.h. cheng, morphology control of polysulfone membrane sinfiltration processes: a critical review, chembioeng rev., 2, 22–43, (2015) 11.g.bibileishvili, m.kezherashvili, n.gogesashvili, l.kuparadze: influence of some factors on characteristics of poly-m-phenylene-isophthalamide membranes-preparation and examination of polyamide membranes. oxidation communications, 45 (2), 300 (2022). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 759 study of the influence of the nature of the solvent on the performance of polyethersulfone membranes georgi bibileishvili1, mzia kezherashvili2, nana gogesashvili3, liana kuparadze4, elene kakabadze5 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract the influence of solvents dimethylformamide (dmf), dimethylacetamide (dmac), dimethyl sulfoxide (dmso) on the morphology and specific productivity of membranes made on the basis of polyethersulfone (pes 5900) was studied. polyvinylpyrrolidone (pvp) is used as a pore-forming agent, which increases the hydrophilicity of the membrane and plays an important role in regulating various properties of the resulting polymer membrane. it is shown that membranes with different surface structure and specific productivity depending on the physicochemical nature of the selected solvents, the difference in the solubility parameters of the polymer, solvent and non-solvent. during the coagulation process, the low affinity of dmso for pes and the high affinity for water lead to increased interaction between the solvent and non-solvent and ensure an optimal coagulation rate during the phase inversion process. microfiltration membranes in the pore size range of 0.24-0.9 µm were obtained and tested on a laboratory setup created at the institute. in the case of using dmso as a solvent, highperformance membranes (2184 l/m2 h) were obtained, which is 47.16% and 44.13% higher than the productivity of membranes obtained from pes/dmf/water and pes/dmac/water systems, respectively. the process of pes dissolution was monitored using a polarization interference microscope (biolar). the particle size, concentration and dispersion index in solutions were studied by dynamic light scattering (zetasizer nano zen3690, malvern instruments), the structure and morphology of the membranes were studied by scanning probe (tunneling) microscopy (certus standard v, nano can technologies). key words: membranes, solvents, water, microfiltration, phase inversion georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 24 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.04 m1 m2 1; 2; 3; 4 1 ; 2 ; 3 ; ; 4 , ; . , m1/m2 . m1/m2 , (tils) . 120 , : , . m1/m2 er/pr . , m1/m2 : 2.0) ( : 0.5, p <0.01) , (m1 ) (m2 ) . . m1/m2 , til er/pr . . . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 25 : ; ; ; ; m1/m2 ; tils; , , , [1]. , , , . , , [2]. 2022 , 420 000 97 000 . , , . , (tcga) , , .[3], [4] , . . , , , , . , , , , .[4], [5], [6] georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 26 ( ., 18-45 46-55 ) , (who) . , , . , , 15 45 . , . , . , , . .[7] , ( ., 18-45 46-55 ) who. , , . . , t , b , (nk) . , . , . , m1 ( , ) m2 ( , ) . m2 , . , m1 , . [6] . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 27 . , ki-67 , -3, , . , , .[8], [9] . , , . , lactobacillus spp. , . , .[10], [11] , m1 m2 , . . , m1 m2 . , . (ihc) , m1 m2 . 2017 2025 , , , , , . : , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 28 , 2017-2025 . , , . : 40 ; 40 ; 40 ; : , . . ; : . ( ., 18-45 46-55 ). , (ffpe) . 2-4 . (h&e) . (ihc): m1 : anti-cd68 m2 : anti-cd163; novolink polymer detection system. leica. ihc : . (ph 6.0) 20 . 3% 10 . 4°c. , (hrp) 30 . 3,3'georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 29 (dab) . : , ; : (m1 m2 ) (400 x hpf) qupath. h&e international tils working group. m1 m2 . : m1/m2 . anova kruskal-wallis. . p <0.05. spss ( 26.0). . . , . , . 35% 65% . 60%, 40%. . m1/m2 : m1/m2 1.22 (sd: 0.84). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 30 ( : 2.0), ( : 0.75) ( : 0.5; p <0.01). 1: ; ; ; pt; tils%. tils, tils% ( : 15%, p <0.01). er/pr (er: 80%, pr: 70%), (er: 60%, pr: 50%) (er: 30). %, pr: 20% p <0,05). 50%, (5%), (10%) (25%). 45%, p <0.05). : m1/m2 : ( : 1.8) (1.1, p <0.05). tils%: tils ( : 18%, p <0.01) . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 31 er/pr : (er: 75%, pr: 65%) (er: **50%, pr: 40%; p <0.05). 2: , ; : m1/m2 (2.0, p <0.01) til (0%) er/pr . : m1/m2 (0.75) til (5-10%), er/pr (p <0.05). : m1/m2 (0.5, p <0.01) til (15%, p <0.01) . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 32 1: a. cd68 ihc 400x; b. cd163 ihc 400x; c. cd68 ihc 400x; d. cd163 ihc 400x; e. cd68 ihc 400x; f. cd163 ihc 400x; e. , . m1/m2 . m1 georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 33 (m1/m2 : 2.0) [12]. m1 . m2 (m1/m2 : 0.5, p <0.01) [13], . til. til (15%, p <0.01) cunha et al[14], til . , , makker et al[7]. er/pr . (er: **80%, pr: 70%) , bochman [7]. , pr (pr: 20%, p <0.01) amanth and other , [15]. m1/m2 : m1/m2 , . 1: boxplots ; georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 34 til: til . : pr . : , , . : (n=120) . ( ., pole; msi ); 2:m1 m2 m1/m2 . . m1/m2 . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 35 til, . m1/m2 , til er/pr . , . . [1] j. tu et al., “growth arrest-specific transcript 5 represses endometrial cancer development by promoting antitumor function of tumor-associated macrophages,” cancer sci, vol. 113, no. 8, pp. 2496–2512, aug. 2022, doi: 10.1111/cas.15390. [2] s. mei et al., “prmt5 promotes progression of endometrioid adenocarcinoma via er and cell cycle signaling pathways,” journal of pathology: clinical research, vol. 7, no. 2, pp. 154–164, mar. 2021, doi: 10.1002/cjp2.194. [3] m. bied, w. w. ho, f. ginhoux, and c. blériot, “roles of macrophages in tumor development: a spatiotemporal perspective,” cell mol immunol, vol. 20, no. 9, pp. 983–992, sep. 2023, doi: 10.1038/s41423-023-01061-6. [4] h. tong et al., “tumor-associated macrophage-derived cxcl8 could induce er suppression via hoxb13 in endometrial cancer,” cancer lett, vol. 376, no. 1, pp. 127–136, jun. 2016, doi: 10.1016/j.canlet.2016.03.036. [5] b. allard, m. s. longhi, s. c. robson, and j. stagg, “the ectonucleotidases cd39 and cd73: novel checkpoint inhibitor targets,” immunol rev, vol. 276, no. 1, pp. 121–144, mar. 2017, doi: 10.1111/imr.12528. [6] a. s. uduwela, m. a. k. perera, l. aiqing, and i. s. fraser, “endometrial-myometrial interface: relationship to adenomyosis and changes in pregnancy,” obstet gynecol surv, vol. 55, no. 6, pp. 390–400, jun. 2000, doi: 10.1097/00006254-200006000-00025. [7] c. ozturk, g. askan, s. duman ozturk, o. okcu, b. sen, and r. bedir, “high tumor infiltrating lymphocytes are associated with overall survival and good prognostic parameters in endometrial endometrioid carcinoma patients,” turkish journal of pathology, vol. 39, no. 1, p. 75, 2023, doi: 10.5146/tjpath.2022.01596. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 36 [8] a. camboni and e. marbaix, “ectopic endometrium: the pathologist’s perspective,” int j mol sci, vol. 22, no. 20, oct. 2021, doi: 10.3390/ijms222010974. [9] x. f. jiang et al., “tumor-associated macrophages correlate with progesterone receptor loss in endometrial endometrioid adenocarcinoma,” journal of obstetrics and gynaecology research, vol. 39, no. 4, pp. 855–863, apr. 2013, doi: 10.1111/j.1447-0756.2012.02036.x. [10] x. f. jiang et al., “tumor-associated macrophages correlate with progesterone receptor loss in endometrial endometrioid adenocarcinoma,” journal of obstetrics and gynaecology research, vol. 39, no. 4, pp. 855–863, apr. 2013, doi: 10.1111/j.1447-0756.2012.02036.x. [11] a. vanderstraeten, s. tuyaerts, and f. amant, “the immune system in the normal endometrium and implications for endometrial cancer development,” j reprod immunol, vol. 109, pp. 7–16, jun. 2015, doi: 10.1016/j.jri.2014.12.006. [12] y. pan, y. yu, x. wang, and t. zhang, “tumor-associated macrophages in tumor immunity,” front immunol, vol. 11, p. 583084, dec. 2020, doi: 10.3389/fimmu.2020.583084/bibtex. [13] x. song, r. na, n. peng, w. cao, and y. ke, “exploring the role of macrophages in the progression from atypical hyperplasia to endometrial carcinoma through single-cell transcriptomics and bulk transcriptomics analysis,” front endocrinol (lausanne), vol. 14, 2023, doi: 10.3389/fendo.2023.1198944. [14] a. mantovani, f. marchesi, a. malesci, l. laghi, and p. allavena, “tumour-associated macrophages as treatment targets in oncology,” nat rev clin oncol, vol. 14, no. 7, pp. 399–416, jul. 2017, doi: 10.1038/nrclinonc.2016.217. [15] á. lópez-janeiro et al., “the association between the tumor immune microenvironments and clinical outcome in low-grade, early-stage endometrial cancer patients,” j pathol, vol. 258, no. 4, pp. 426–436, dec. 2022, doi: 10.1002/path.6012. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 37 the role of m1 and m2 macrophages in the progression of endometrial hyperplasia to endometrioid adenocarcinoma paata zhorzholiani1; zaza bokhua2; shota kepuladze3; giorgi burkadze4 1phd student at tbilisi state medical university; 2associate professor at tbilisi state medical university department of obstetrics-gynecology and reproductive health; 3anatomical and clinical pathologist at tbilisi state medical university;, phd; 4professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 abstract background: the progression of endometrial pathologies, from benign hyperplasia to malignant adenocarcinoma, involves complex interactions between the immune microenvironment, hormonal receptor dynamics, and systemic conditions. this study aims to evaluate immune markers, such as m1/m2 macrophage ratios and tumour-infiltrating lymphocytes (tils), alongside estrogen (er) and progesterone (pr) receptor expression in different endometrial conditions. methods: this retrospective study included 120 cases categorised into three groups: endometrial hyperplasia without atypia, hyperplasia with atypia, and endometrial endometrioid adenocarcinoma. immune markers (m1/m2 ratio, tils) and hormonal receptors (er, pr) were assessed using immunohistochemistry. statistical comparisons were conducted across diagnostic groups stratified by age and systemic conditions. results: the m1/m2 ratio declined progressively from hyperplasia without atypia (mean: 2.0) to adenocarcinoma (mean: 0.5, p < 0.01), indicating a shift from a pro-inflammatory to an immunosuppressive microenvironment. tils %: minimal in hyperplasia without atypia (0%), increasing significantly in adenocarcinoma (mean: 15%, p < 0.01). er/pr expression decreased from hyperplasia without atypia (er: 80%, pr: 70%) to adenocarcinoma (er: 30%, pr: 20%, p < 0.01). premenopausal women exhibited higher receptor expression than postmenopausal women (p < 0.05). conclusion: this study demonstrates the critical role of immune and hormonal markers in the progression of endometrial diseases. the decline in m1/m2 ratios, rising tils, and reduced er/pr expression correlate with disease severity and systemic conditions. these findings suggest the potential of targeting the immune microenvironment and hormonal pathways for personalised therapeutic strategies. future research should explore the molecular mechanisms underlying these changes and validate these biomarkers in prospective studies. keywords: endometrial cancer; endometrial hyperplasia; immune microenvironment; macrophage polarization; m1/m2 ratio; tumor-infiltrating lymphocytes (tils); microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 56 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.06 სისხლძარღვთა რემოდელირების თავისებურებები საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიისა და ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის შემთხვევებში: ციფრულ პათოლოგიაზე დაფუძნებული მორფომეტრული და იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზი გიორგი გოგიტიძე; შოთა კეპულაძე; გიორგიბურკაძე; თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ანგიოგენეზი სიმსივნის პროგრესირების მნიშვნელოვანი კომპონენტია, მაგრამ მისი როლი საშვილოსნოს ყელის კიბოსწინარე დაზიანებებში ჯერ კიდევ არ არის კარგად შესწავლილი. საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin) 1-დან cin3-მდე წარმოადგენს ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომის (scc) განვითარების ჰისტოლოგიურ თანმიმდევრობას, რომელიც ძირითადად გამოწვეულია თანმხლები მაღალი რისკის ადამიანის პაპილომავირუსის (hpv) ინფექციით. ეს კვლევა შეისწავლის სისხლძარღვთა რემოდელირებას cin-ის სპექტრსა და scc-ის შემთხვევებში მორფომეტრული და იმუნოჰისტოქიმიური (ihc) ტექნოლოგიის გამოყენებით. საარქივო ნიმუშები ამოღებულია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ლაბორატორიიდან. კლინიკური მონაცემები მოიცავდა პაციენტის ასაკს, hpv სტატუსს და მენსტრუალურ სტატუსს. ჩატარდა ihc cd34-ისთვის. ციფრული პათოლოგიის ანალიზმა moticeasyscan-ის, qupath-ისა და imagej-ის გამოყენებით შეაფასა მიკროსისხლძარღვების სიმკვრივე (mvd), სისხლმილთა დიამეტრი, სისხლძარღვთა ორიენტაცია, პერივასკულარული ლოკალიზაცია, ანთება და ფიბროზი. cd34-ზე დაფუძნებული mvd თანდათან გაიზარდა ნორმალური საშვილოსნოს ყელიდან (90 სისხლმილი/მმ²) ინვაზიურ scc-მდე (250 სისხლმილი/მმ²). სისხლმილის დიამეტრი გაიზარდა ნორმალურ ქსოვილის 4მკმ-დან 20მკმ-მდე cin3-ში. სისხლძარღვთა ყველა მახასიათებელმა აჩვენა ძლიერი დადებითი კორელაცია cin სიმძიმესთან (spearman ρ > 0.89; p <0.01). კრუსკალ-ვალის ტესტმა დაადასტურა მნიშვნელოვანი განსხვავებები ჯგუფებს შორის (p <0.01 mvd-სთვის, დიამეტრი). ეს კვლევა ხაზს უსვამს სისხლძარღვთა პროგრესირებად რემოდელირებას, როგორც cin-ის პროგრესირებისა და ინვაზიურ კარცინომაზე გადასვლის ძირითად მახასიათებელს. კომბინირებული მორფომეტრიული და ihc ანალიზი ავლენს ადრეულ ცვლილებებს საშვილოსნოს ყელის სტრომის მიკროვასკულატურაში, რაც გავლენას ახდენს ადრეულ დიაგნოსტირებაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 57 საკვანძო სიტყვები: საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია, ანგიოგენეზი, cd34, ციფრული პათოლოგია, მიკროსისხლძარღვთა სიმკვრივე, hpv, ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა, იმუნოჰისტოქიმია; მიმოხილვა საშვილოსნოს ყელის კიბო რჩება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან გამოწვევად მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. იგი მეოთხე ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნეა ქალთა პოპულაციაში[1], [2]. კიბოს გლობალური სტატისტიკის მიხედვით (globocan 2020), 600,000-ზე მეტი ახალი შემთხვევა და 340,000-ზე მეტი ლეტალური გამოსავალი გამოწვეულია საშვილოსნოს ყელის კიბოს შემთხვევებით, არაპროპორციულად მოქმედებს დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებზე. საშვილოსნოს ყელის კიბოს პათოგენეზი მჭიდროდ არის დაკავშირებული მაღალი რისკის მქონე ადამიანის პაპილომავირუსის (hpv) ტიპის მუდმივ ინფექციასთან, განსაკუთრებით hpv-16 და hpv-18, რომლებიც მონაწილეობენ ინვაზიური შემთხვევების 70%-ზე მეტის პათოგენეზში[3]. საშვილოსნოს ყელის კიბოს განვითარება, როგორც წესი, მიჰყვება კარგად დახასიათებულ ჰისტოპათოლოგიურ თანმიმდევრობას, დაწყებული საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზიიდან (cin)[4]. cin კლასიფიცირდება სამ ხარისხად, ეპითელიუმის დაზიანების პროპორციის მიხედვით, რომელიც ავლენს დისპლაზიურ ცვლილებებს: cin1 (მსუბუქი დისპლაზია), cin2 (ზომიერი დისპლაზია) და cin3 (მძიმე დისპლაზია ან კარცინომა in situ). ეს კლასიფიკაცია არა მხოლოდ განსაზღვრავს კლინიკურ მენეჯმენტს, არამედ ასახავს ბიოლოგიურ პროგრესს ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომისკენ (scc). cin1 დაზიანებები ხშირად სპონტანურად რეგრესირდება, მაშინ როცა cin2 და cin3 პროგრესირების მნიშვნელოვნად მაღალი რისკი აქვთ, განსაკუთრებით მაღალი რისკის hpv გენოტიპების არსებობისას[5]. მაღალი რისკის hpv-ის ონკოგენური პოტენციალი მდგომარეობს ვირუსული ონკოპროტეინების e6 და e7 მოქმედებაში, რომლებიც ახდენენ სიმსივნის სუპრესორული ცილების p53 და რეტინობლასტომის (rb) ინაქტივაციას[6], [7]. ეს იწვევს უჯრედული ციკლის კონტროლის დარღვევას, აპოპტოზის დაქვეითებას, გენომიურ არასტაბილურობას და გაძლიერებულ პროლიფერაციულ სიგნალიზაციას. თუმცა, ეპითელური დისრეგულაციის მიღმა, მზარდი ყურადღება მიექცა სტრომული მიკროგარემოს როლს, განსაკუთრებით ანგიოგენეზს, ინტრაეპითელური ნეოპლაზიიდან ინვაზიურ დაავადებაზე გადასვლაში[8]. ანგიოგენეზი, ახალი სისხლძარღვების წარმოქმნა უკვე არსებული სისხლძარღვებიდან, კიბოს დამახასიათებელი ნიშანია. ის უზრუნველყოფს სიმსივნური უჯრედების საკვები ნივთიერებებითა და ჟანგბადით მომარაგებას და ხელს უწყობს ნარჩენების მოცილებას. საშვილოსნოს ყელში, ანგიოგენეზი არა მხოლოდ ინვაზიური კარცინომის დამახასიათებელია, არამედ უფრო მეტად აღიარებულია, როგორც ადრეული მოვლენა cin პროგრესირებაში[9]. კვლევებმა აჩვენა, რომ cin1 დაზიანებებსაც კი შეუძლიათ აჩვენონ მიკროსისხლძარღვთა სიმკვრივის (mvd) მომატებული მაჩვენებელი, უფრო გამოხატული სისხლძარღვოვანი ცვლილებები შეინიშნება cin2-3-ში. ეს ცვლილებები მოიცავს გაფართოებულ კაპილარებს, სისხლძარღვთა განშტოების გაზრდას და პერივასკულარულ კლასტერირებას დისპლაზიური ეპითელიუმის მახლობლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 58 ენდოთელური მარკერები, როგორიცაა cd34 და cd31, ჩვეულებრივ გამოიყენება იმუნოჰისტოქიმიაში (ihc) mvd და სისხლძარღვთა მორფოლოგიის შესაფასებლად. cd34, ტრანსმემბრანული გლიკოპროტეინი, რომელიც ექსპრესირებულია ენდოთელური პროგენიტორულ უჯრედებზე, არის განსაკუთრებით მგრძნობიარე მარკერი მცირე და უმწიფარი სისხლმილების გამოსავლენად. cd31 (pecam-1), თუმცა ნაკლებად მგრძნობიარეა, მაგრამ ადასტურებს ენდოთელიუმის იდენტობას და ხშირად გამოიყენება შედარებითი ანალიზისთვის. გარდა ამისა, სისხლძარღვთა ენდოთელური ზრდის ფაქტორი (vegf) არის ცენტრალური პრო-ანგიოგენური ციტოკინი, რომლის ექსპრესია დაკავშირებულია დაზიანების ხარისხთან და mvd-სთან საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზიაში. vegf რეგულირდება hpv e6/e7-ით და კიდევ უფრო ძლიერდება ჰიპოქსიით, ანთებითი შუამავლებით და მატრიქსის რემოდელირებით[10]. წინა კვლევებმა აჩვენა, რომ vegf-ის გადაჭარბებული ექსპრესია დაკავშირებულია cin-ის უფრო მაღალ ხარისხთან და ცუდ პროგნოზთან საშვილოსნოს ყელის კარცინომის დროს, და რომ ანტიანგიოგენურ აგენტებს, როგორიცაა ბევაციზუმაბი, შეუძლიათ კლინიკური სარგებელი მისცენ საშვილოსნოს ყელის კიბოს მკურნალობის დროს. მიუხედავად ამ შეხედულებებისა, ნაკლები კვლევა არის ფოკუსირებული სისხლძარღვთა მორფომეტრიულ და სივრცულ რეორგანიზაციაზე cin პროგრესირების დროს, განსაკუთრებით ეპითელურსტრომულ ინტერფეისზე, სადაც იწყება ნეოპლაზიური ინვაზია[11]. საშვილოსნოს ყელის ეპითელიუმს მჭიდროდ უჭერს მხარს სტრომული კომპონენტი, რომელიც შედგება ფიბრობლასტების, იმუნური უჯრედების, კოლაგენის მატრიქსისა და მიკროსისხლძარღვებისგან. ნეოპლაზიური ტრანსფორმაციის დროს ეს სტრომული არქიტექტურა განიცდის რემოდელირებას. ერთ-ერთი თვალსაჩინო მახასიათებელია მიკროსისხლძარღვების პერივასკულარული ლოკალიზაციის ზრდა დისპლაზიური ეპითელიუმის ბაზალური შრის მახლობლად, ხშირად ბაზალურის მემბრანიდან 50 მკმ-ის ფარგლებში. ითვლება, რომ ეს სიახლოვე ხელს უწყობს ეპითელურ-ენდოთელური სიგნალის გადაცემას და, შესაძლოა, ნეოვასკულარულ პროლიფერაციას, რომეიც ასევე გამოწვეულია სტრომული vegf და ანთებითი ციტოკინებით[12], [13]. გარდა ამისა, სტრომული სისხლძარღვების ორიენტაცია ჩვეულებრივ ბაზალური მემბრანის პარალელურად იცვლება მაღალი ხარისხის დაზიანებებსა და ინვაზიურ სიმსივნეებში. სისხლმილების პერპენდიკულარული და ქაოტური განლაგება შეიძლება ასახავდეს ბაზალური მემბრანის დესტაბილიზაციას, ფიბრობლასტების გააქტიურებას ან ეპითელურმეზენქიმურ გადასვლას (emt), თუმცა ეს მოსაზრებები ჯერ კიდევ რჩება აქტიური შესწავლის პროცესში[13]. ანგიოგენეზის ტრადიციული ჰისტოლოგიური შეფასება შემოიფარგლება დამკვირვებელთა სუბიექტურობით და ცვალებადობით. ციფრული პათოლოგიის ბოლოდროინდელმა მიღწევებმა, მათ შორის მთლიანი სლაიდების სკანირებამ და გამოსახულების ანალიზის პლატფორმებმა (მაგ., qupath, imagej), საშუალება მოგვცა ამ პროცესების მეტად ობიექტურად შეფასების[14]. ციფრული ალგორითმები საშუალებას გვაძლევს ზუსტად განსაზღვროთ: მიკროსისხლძარღვების სიმკვრივე (სისხლმილი/მმ²); სისხლმილის დიამეტრი (მკმ); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 59 სისხლძარღვთა ორიენტაცია (კუთხე ეპითელიუმთან მიმართებით); პერივასკულარული ლოკალიზაცია. ციფრული ხელსაწყოების გამოყენებით, მორფომეტრიული გაზომვები ახლა შეიძლება დავაკავშიროთ კლინიკურ და მოლეკულურ მონაცემებთან სტატისტიკური ანალიზისათვის. ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს შეისწავლოს სისხლძარღვთა არქიტექტურისა და ანგიოგენური აქტივობის დეტალური თავისებურებები, ციფრული ანალიზის დახმარებით cin სპექტრის მასშტაბით და საშვილოსნოს ყელის ინვაზიური კარცინომის შემთხვევებში. cd34-ის ექსპრესიის შეფასებით, მორფომეტრულ პარამეტრებთან ერთად, როგორიცაა mvd, სისხლმილის დიამეტრი, ორიენტაცია და პერივასკულური კლასტერირება. მასალა და მეთოდები კვლევა წარმოადგენს რეტროსპექტულ კოჰორტულ კვლევას, რომელიც ჩატარდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის (თსსუ) პათოლოგიის სასწავლო, სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის ბაზაზე. კვლევა მოიცავდა საშვილოსნოს ყელის დაზიანებათა საარქივო ნიმუშებს, რომლებიც დამუშავებული იყო 2017-დან 2025 წლებში. ყველა პროცედურა ჩატარდა ეთიკური პრინციპებისა და ჰელსინკის დეკლარაციის შესაბამისად. კვლევა მხარდაჭერილია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომისიის მიერ. შერჩეული იყო შემთხვევები, რომელიც მოიცავდა საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზიური პროგრესირების ჰისტოპათოლოგიურ სპექტრს: საშვილოსნოს ყელის ნორმალური ქსოვილი, საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელური ნეოპლაზია (cin) 1, 2 და 3 ხარისხის და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა (scc). კლინიკური მონაცემები აღებული იქნა სამედიცინო ჩანაწერებიდან და მოიცავდა: პაციენტის ასაკი, hpv სტატუსი (დადებითი ან უარყოფითი), მენსტრუალური მდგომარეობა (პრემენოპაუზური, პოსტმენოპაუზური). ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოზი ეფუძნებოდა ბიოფსიის ან კონიზაციის ნიმუშებს. ყველა h&e შეღებილი ანათალი პირველადად განხილული იყო ორი დამოუკიდებელი პათანატომის მიერ ჰისტოლოგიური დიაგნოზის დასადასტურებლად და სტრომული ცვლილებების შესაფასებლად. შემდეგი პარამეტრები შეფასდა ნახევრად რაოდენობრივად: ანთება : 0 = არ არის; 1 = მსუბუქი (გაფანტული ანთებითი უჯრედები); 2 = ზომიერი; 3 = მძიმე (ლიმფოიდური ფოლიკულები ან პლაზმური უჯრედების აგრეგატები); ფიბროზი: 0 = არ არის; 1 = მსუბუქი (სტრომის მინიმალური ფიბროზი); 2 = ზომიერი (ინტერსტიციული კოლაგენიზაცია); 3 = მაღალი (მკვრივი, ფიბროზული სტრომა); ყველა შეღებილი ანათალი დასკანირებული იყო moticeasyscan მთლიანი სლაიდების სკანერის გამოყენებით (motic medical diagnostic systems co., ltd., ჩინეთი) 40 × გადიდებით. ციფრული სლაიდები გაანალიზდა qupath (ვერსია 0.5) და imagej (nih) პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით. მორფომეტრიული გაზომვები აღებული იყო სამ ,,ცხელ წერტილში’’ თითო შემთხვევისთვის, შეირჩა რეგიონები მიკროსისხლძარღვების ყველაზე მაღალი სიმკვრივით. სერიული ანათლები (3-4 μm) მომზადდა ფორმალინით დაფიქსირებული, პარაფინით ჩაყალიბებული (ffpe) ბლოკებისგან დეპარაფინიზაციისა და რეჰიდრატაციის შემდეგ, ანტიგენის აღდგენა განხორციელდა ციტრატის ბუფერის გამოყენებით (ph 6.0). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 60 გამოყენებული იქნა შემდეგი ანტისხეული: cd34 (კლონი qbend/10, leica biosystems) – პანენდოთელური მარკერი. იმუნოჰისტოქიმიური ანალიზი ჩატარდა leica bond-max ავტომატურ შეღებვაზე bond polymer refine detection kit-ის გამოყენებით (leica biosystems). რაოდენობრივი და ნახევრად რაოდენობრივი ანალიზი 1. სისხლმილების სიმკვრივე (mvd) თითოეულ შემთხვევაში ×200 გადიდებით cd34-დადებითი ენდოთელური სტრუქტურები დათვლილი იყო სამ ცხელ წერტილში. mvd მაჩვენებლად განისაზღვრა სისხლმილების საშუალო რაოდენობა მმ²-ზე. 2. სისხლმილის დიამეტრი თითოეული cd34-დადებითი სისხლმილის მაქსიმალური დიამეტრი გაზომილი იყო მიკრომეტრებში (მკმ) მის ყველაზე განიერ წერტილში imagej-ის გამოყენებით. დაფიქსირდა საშუალო დიამეტრი თითო შემთხვევაზე. 3. სისხლძარღვთა ორიენტაცია qupath-ის გამოყენებით, თითოეული სისხლმილის კუთხე გაზომილი იყო ეპითელურსტრომულ ღერძთან მიმართებაში. ორიენტაცია დაყოფილი იყო შემდეგნაირად: პარალელური (0°–30°); ირიბი (31°–60°); პერპენდიკულარული (>60°); დეზორგანიზებული/ქაოტური (ორგანიზებული განლაგების დაკარგვა). სურათი 2: a.qupathის ალგორითმით შეფასებული სისხლმილთა სანათურის მაქსიმალური დიამეტრი და სისხლმილთა განაწილება ihc, 400x cin3; b. qupathის ალგორითმით შეფასებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 61 სისხლმილთა სანათურის მაქსიმალური დიამეტრი და სისხლმილთა განაწილება ihc, 400x cin3/carcinoma in situ; სტატისტიკური ანალიზი მონაცემები გაანალიზებულია spss ვერსიის 26.0 (ibm corp.) გამოყენებით. აღწერითი სტატისტიკა (საშუალო, sd, დიაპაზონი) გამოითვლებოდა ყველა რაოდენობრივი პარამეტრისთვის. ჰისტოპათოლოგიურ დიაგნოზსა და სისხლძარღვთა მახასიათებლებს შორის კავშირი შეფასდა: კრუსკალ-ვალის ტესტით მრავალჯერადი ჯგუფის შედარებისთვის; spearman-ის კორელაცია უწყვეტი ცვლადი ასოციაციებისთვის; p-მნიშვნელობა <0.05 ჩაითვალა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი. გრაფიკები შეიქმნა graphpad prism-ისა და spssის გამოყენებით. შედეგები კლინიკური და ჰისტოლოგიური მახასიათებლები: სულ რეტროსპექტულად შესწავლილი იქნა 45 საშვილოსნოს ყელის სხვადასხვა ნოზოლოგიათა ქსოვილის, რომელიც მოიცავდა ხუთ დიაგნოსტიკურ კატეგორიას: ნორმალური საშვილოსნოს ყელი (n = 9), cin1 (n = 9), cin2 (n = 9), cin3 (n = 9) და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომა (scc) (n = 9). პაციენტების ასაკი მერყეობდა 28-დან 62 წლამდე, საშუალო ასაკის პროგრესული ზრდით ჯგუფებში: 30.0 წელი cin1-ში, 34.0 წელი cin2-ში, 45.3 წელი cin3-ში და 53.3 წელი ინვაზიური scc-ში. ნორმალური საშვილოსნოს ყელის ჯგუფში საშუალო ასაკი იყო 41,7 წელი. რაც შეეხება მენსტრუალურ სტატუსს, ყველა პაციენტი cin1 და cin2 იყო პრემენოპაუზური. ამის საპირისპიროდ, cin3 და scc ჯგუფები მოიცავდა პოსტმენოპაუზის ქალების უმრავლესობას (თითოეულ ჯგუფში 9 შემთხვევიდან 6). ნორმალური საშვილოსნოს ყელის ჯგუფი მოიცავდა როგორც პრეასევე პოსტმენოპაუზურ შემთხვევებს. cin3 და ინვაზიური scc-ის ყველა შემთხვევა იყო hpv-დადებითი, ხოლო hpv უარყოფითი იყო ყველა cin1 და ნორმალური საშვილოსნოს ყელის შემთხვევაში. cin2 ჯგუფში hpv პოზიტიურობა დაფიქსირდა 9 შემთხვევიდან 3-ში (33%). ყველა ნორმალური საშვილოსნოს ყელის და cin1 ნიმუში იქნა მიღებული ბიოფსიით, ხოლო cin3 და scc შემთხვევების უმეტესობა დიაგნოზირებული იყო კონიზაციის ნიმუშებიდან. cin2 მოიცავდა ორივე ტიპის მასალებს ბიოფსიას (n = 6) და კონიზაციას (n = 3). სისხლძარღვთა რემოდელირება გაანალიზდა იმუნოჰისტოქიმიის ტექნოლოგიის გამოყენებით cd34 ანტისხეულის გამოყენებით. ფოკუსირებული იყო სამ ძირითად პარამეტრზე: მიკროსისხლძარღვთა სიმკვრივე (mvd), სისხლმილთა დიამეტრი და პერივასკულარული ლოკალიზაცია. აღწერილობითი სტატისტიკა საკვლევი ჯგუფების მიხედვით შეჯამებულია ქვემოთ (ცხრილი1): არაპარამეტრულმა ანალიზმა კრუსკალ-ვალის ტესტის გამოყენებით დაადასტურა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავებები ყველა სისხლძარღვთა პარამეტრში ხუთი დიაგნოსტიკური კატეგორიის მიხედვით. კონკრეტულად, cd34-ით შეფასებული მიკროსისხლძარღვების სიმკვრივე (mvd) მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა ჯგუფებს შორის (p = 1.51 × 10-7). ანალოგიურად, სისხლმილის დიამეტრი და პერივასკულარული განაწილება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 62 ასევე მნიშვნელოვნად იცვლებოდა ჰისტოლოგიურ სპექტრში, p მნიშვნელობებით 1.85 × 10-8 და 1.90 × 10-8, შესაბამისად. დიაგნოზი mvd (საშუალო ± sd) სისხლმილთა დიამეტრი (µm, mean ± sd) ვასკულური განაწილება (mean ± sd) საკონტროლო ჯგუფი 90.0 ± 0.0 4.0 ± 0.0 0.0 ± 0.0 cin1 113.3 ± 2.5 10.0 ± 0.0 1.0 ± 0.0 cin2 130.0 ± 0.0 11.3 ± 0.5 2.0 ± 0.0 cin3 181.7 ± 58.1 16.7 ± 2.5 2.7 ± 0.5 ინვაზიური scc 248.3 ± 6.6 19.3 ± 2.0 3.0 ± 0.0 ცხრილი 1: აღწერილობითი სტატისტიკა საკვლევ ჯგუფებში სისხლმილთა განაწილების სიმკვრივის, სისხლმითა დიამეტრისა და პერივასკულური ლოკალიზაციის შეფასებით. დაზიანების სიმძიმესა და სისხლძარღვთა რემოდელირებას შორის კავშირის შემდგომი შესაფასებლად ჩატარდა სპირმანის რანგის კორელაციის ანალიზი. რომელმაც გამოავლინა ძლიერი დადებითი კორელაცია დაზიანების ჰისტოლოგიურ ხარისხსა და mvd-ს (ρ = 0.89, p <0.01), სისხლმილის დიამეტრს (ρ = 0.97, p <0.01) და პერივასკულარულ ქულას (ρ = 0.97, p <0.01) შორის. ეს დასკვნები ერთობლივად აჩვენებს, რომ დაზიანების სიმძიმის ხარისხის გაზრდა მჭიდროდ არის დაკავშირებული სისხლძარღვების რაოდენობასთან და მორფოლოგიურ კომპლექსურობასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 63 სურათი 3. a. cd34-ის ექსპრესია cin3 ის საკვევ ჯგუფში 200x ihc; b. cd34-ის ექსპრესია cin2 ის საკვლევ ჯგუფში 400x ihc; c. cd34-ის მაღალი ხარისხის ექსპრესია cin3 ის საკვლევ ჯგუფში 200x ihc; d. cd34-ის მაღალი ხარისხის ექსპრესია და სისხლმილთა დიზორგანიზაცია cin2 ის საკვლევ ჯგუფში 200x ihc; e. cd34-ის ექსპრესია cin3ის საკვლევ ჯგუფში carcinoma in situ-ს თანაარსებობით 200x ihc; სისხლძარღვთა ორიენტაციისა და სივრცითი განაწილების ხარისხობრივი ცვლილებები ასევე შეინიშნებოდა ნორმალურ საშვილოსნოს ყელსა და cin1-ში. სტრომული სისხლძარღვები აღინიშნებოდა მცირე ზომის, ერთგვაროვანი და, როგორც წესი, პარალელური იყო ეპითელური-სტრომული შეერთების, ინარჩუნებდა მოწესრიგებულ სისხლძარღვთა არქიტექტურას. cin2 დაზიანებების დროს გამოვლინდა დეზორგანიზაციის ადრეული ნიშნები, სისხლძარღვები აჩვენებდნენ არარეგულარულ ორიენტაციას, დიამეტრის ზომიერ ზრდას და საწყისი პერივასკულარული კლასტერირებას ბაზალური მემბრანის მახლობლად. პროგრესირებას cin3-მდე და ინვაზიურ ბრტყელუჯრედოვან კარცინომამდე თან ახლდა გამოხატული სისხლძარღვთა განაწილების დარღვევა, აღინიშნებოდა ქაოტური სისხლძარღვთა განაწილება, სისხლძარღვები მდებარეობდა ეპითელიუმის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 64 პერპენდიკულარულად ან დახრილად, აღინიშნებოდა სანათურის გაფართოება და მკვრივი კლასტერირება დისპლაზიის უბნების ქვეშ. ეს სივრცითი და არქიტექტურული დიზორგანიზაცია, სავარაუდოდ, ასახავს აქტიურ ანგიოგენურ პროცესს სტრომული მიკროგარემოს ფარგლებში მატრიქსის რემოდელირებასთან და ეპითელურ-სტრომული კავშირების დაკარგვასთან ერთად. ასეთმა ცვლილებებმა შეიძლება ხელი შეუწყოს მეტაბოლური პროცესების გაზრდას, ეპითელურმეზენქიმურ ურთიერთქმედებებს და, შესაძლოა, სიმსივნის შეჭრის ადრეულ მექანიზმებს. დიაგრამა 5: მიკროვასკულატურის სიმკვრივის, სისხლმილთა დიამეტრისა და პერივასკულური განლაგების განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; განსჯა ჩვენი კვლევა ხაზს უსვამს სისხლძარღვთა რემოდელირების თავისებურებებს საშვილოსნოს ყელის ინტრაეპითელიურ ნეოპლაზიასა და ინვაზიურ კარცინომაში, რომელიც რაოდენობრივად განსაზღვრულია იმუნოჰისტოქიმიისა და ციფრული მორფომეტრიული ხელსაწყოების მეშვეობით. mvd-ის, სისხლმილთა დიამეტრისა და ვასკულარული ლოკალიზაციის მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა საკვლევ ჯგუფებს შორის ნორმალური ეპითელიუმიდან ინვაზიურ sccმდე. ეს ცვლილებები იყო სტატისტიკურად სარწმუნო რაც მხარს უჭერდა ჰიპოთეზას, რომ ანგიოგენეზი არ არის მხოლოდ ინვაზიური კიბოს მახასიათებელი, არამედ თანდათანობით ჩნდება დისპლაზიური ტრანსფორმაციის დროს. მნიშვნელოვანია, რომ ციფრული პათოლოგიის მიდგომა არა მხოლოდ უზრუნველყოფდა ობიექტურ შეფასებას, არამედ საშუალებას გვაძლევდა სისხლმილების მორფოლოგიის ვიზუალიზაციას. ჩვენი კვლევის შედეგები ემთხვევა წინა კვლევებს, რომლებიც ვარაუდობენ, რომ სტრომული რეპროგრამირება წინ უსწრებს ეპითელიუმის ინვაზიურ მდგომარეობამდე გადასვლას და პერივასკულარული განაწილების კორელაცია cin ხარისხთან შეიძლება დაეხმაროს კლინიცისტებს უფრო მაღალი ავთვისებიანი პოტენციალის cin2/3 მქონე დაზიანებების იდენტიფიცირებაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 65 დასკვნა ჩვენი კვლევა აჩვენებს, რომ სისხლძარღვთა რემოდელირება არის საშვილოსნოს ყელის ნეოპლაზიური ტრანსფორმაციის პროგრესული და რაოდენობრივი მახასიათებელი. cd34 იმუნოჰისტოქიმიის გამოყენებით ციფრულ პათოლოგიასთან ერთად, ჩვენ გამოვავლინეთ მიკროსისხლძარღვების სიმკვრივის, სისხლმილის დიამეტრის და პერივასკულარული სივრცითი განაწილების მნიშვნელოვანი ზრდა ნორმალური საშვილოსნოს ყელიდან cin1cin3-მდე და ინვაზიური ბრტყელუჯრედოვანი კარცინომამდე განვითარებაში. ეს სისხლძარღვთა ცვლილებები ძლიერ კორელაციაშია ჰისტოლოგიურ დაზიანებათა სიმძიმესთან და განსაკუთრებით გამოხატულია მაღალი ხარისხის დაზიანებებში, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ანგიოგენეზი იწყება დისპლაზიის დასაწყისში და ძლიერდება პროგრესირებისას. ჩვენი კვლევის შედეგები ხაზს უსვამს ციფრული მორფომეტრიული ანალიზის მნიშვნელობას საშვილოსნოს ყელის პათოლოგიაში და მხარს უჭერს სისხლძარღვთა მახასიათებლების პოტენციურ პრედიქტურ როლს, როგორც დიაგნოსტიკური ასევე პროგნოზული თვალსაზრისით. მომავალი კვლევები, რომლებიც მოიცავს მიკროგარემოს იმუნურ და ნერვულ კომპონენტებს, არსებითი იქნება საშვილოსნოს ყელის კარცინოგენეზში სისხლძარღვთა-სტრომული თავისებურებებისა და მისი კლინიკური სარგებლობის სრულად გამოსავლენად. გამოყენებული ლიტერატურა [1] t. svanadze, s. kepuladze, n. tevzadze, and g. burkadze, “assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 2, pp. 275–287, jun. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.02.35. [2] a. alrajjal, v. pansare, m. s. r. choudhury, m. y. a. khan, and v. b. shidham, “squamous intraepithelial lesions (sil: lsil, hsil, ascus, asc-h, lsil-h) of uterine cervix and bethesda system,” cytojournal, vol. 18, p. 16, 2021, doi: 10.25259/cytojournal_24_2021. [3] a. harsh, r. tondon, h. k. harsh, and e. professor, “utility of agnor count in non-neoplastic and neoplastic lesions of the uterine cervix,” original research article, vol. 198, no. 1, pp. 198–201, 2018, doi: 10.21276/ijmrp.2018.4.1.039. [4] b. boilly, s. faulkner, p. jobling, and h. hondermarck, “nerve dependence: from regeneration to cancer,” cancer cell, vol. 31, no. 3, pp. 342–354, mar. 2017, doi: 10.1016/j.ccell.2017.02.005. [5] s. a. hong, s. h. yoo, j. choi, s. j. robboy, and k.-r. kim, “a review and update on papillary immature metaplasia of the uterine cervix: a distinct subset of low-grade squamous intraepithelial lesion, proposing a possible cell of origin.,” arch pathol lab med, vol. 142, no. 8, pp. 973–981, aug. 2018, doi: 10.5858/arpa.2017-0267-oa. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 66 [6] s. faulkner, p. jobling, b. march, c. c. jiang, and h. hondermarck, “tumor neurobiology and the war of nerves in cancer,” cancer discov, vol. 9, no. 6, pp. 702–710, jun. 2019, doi: 10.1158/21598290.cd-18-1398. [7] მიმოხილვაკრიტიკული, გოგიტიძეგიორგი, კეპულაძეშოთა, თევზაძენინო, and ბურკაძეგიორგი, “the role of the local neural microenvironment in the progression of cervical intraepithelial neoplasia,” georgian scientists, vol. 5, no. 3, pp. 182–188, sep. 2023, doi: 10.52340/2023.05.03.19. [8] h. k. mehdi, k. raju, and s. r. sheela, “association of p16, ki-67, and cd44 expression in highgrade squamous intraepithelial neoplasia and squamous cell carcinoma of the cervix,” j cancer res ther, vol. 19, no. supplement, pp. s260–s267, apr. 2023, doi: 10.4103/jcrt.jcrt_43_21. [9] c. magnon et al., “autonomic nerve development contributes to prostate cancer progression,” science (1979), vol. 341, no. 6142, 2013, doi: 10.1126/science.1236361. [10] m. arese, f. bussolino, m. pergolizzi, l. bizzozero, and d. pascal, “tumor progression: the neuronal input,” ann transl med, vol. 6, no. 5, pp. 89–89, mar. 2018, doi: 10.21037/atm.2018.01.01. [11] s. gillespie and m. monje, “the neural regulation of cancer,” annu rev cancer biol, vol. 4, pp. 371–390, mar. 2020, doi: 10.1146/annurev-cancerbio-030419-033349. [12] l. gao, h. bo, y. wang, j. zhang, and m. zhu, “neurotrophic factor artemin promotes invasiveness and neurotrophic function of pancreatic adenocarcinoma in vivo and in vitro,” pancreas, vol. 44, no. 1, pp. 134–143, jan. 2015, doi: 10.1097/mpa.0000000000000223. [13] c. t. lucido et al., “innervation of cervical carcinoma is mediated by cancer-derived exosomes,” gynecol oncol, vol. 154, no. 1, pp. 228–235, jul. 2019, doi: 10.1016/j.ygyno.2019.04.651. [14] j. bründl, s. schneider, f. weber, f. zeman, w. f. wieland, and r. ganzer, “computerized quantification and planimetry of prostatic capsular nerves in relation to adjacent prostate cancer foci,” eur urol, vol. 65, no. 4, pp. 802–808, apr. 2014, doi: 10.1016/j.eururo.2013.04.043. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 67 vascular remodeling across the spectrum of cervical intraepithelial neoplasia and squamous cell carcinoma: a digital pathology-based morphometric and immunohistochemical analysis abstract angiogenesis is a critical component of tumour progression, yet its role in precancerous lesions of the cervix remains underexplored. cervical intraepithelial neoplasia (cin) grades 1 to 3 represent a histological continuum toward invasive squamous cell carcinoma (scc), primarily driven by persistent high-risk human papillomavirus (hpv) infection. this study investigates vascular remodelling across the cin spectrum and scc using morphometric and immunohistochemical (ihc) approaches. methods: archival cervical tissue samples (n=5; normal cervix, cin1–cin3, invasive scc) were retrieved from the tbilisi state medical university laboratory. clinical data included patient age, hpv status, and menstrual status. ihc for cd34 and cd31 was performed. digital pathology analysis using motic easyscan, qupath, and imagej assessed microvessel density (mvd), vessel diameter, vascular orientation, perivascular localisation, inflammation, and fibrosis. results: cd34-based mvd increased progressively from the normal cervix (90 vessels/mm²) to invasive scc (250 vessels/mm²). vessel diameter expanded from 4 µm in normal tissue to 20 µm in cin3. vascular orientation shifted from parallel to chaotic. perivascular clustering and vegf expression also intensified with lesion grade. all vascular features showed a strong positive correlation with cin severity (spearman ρ > 0.89; p < 0.01). kruskal-wallis testing confirmed significant differences across groups (p < 0.01 for mvd, diameter). this study highlights progressive vascular remodelling as a key feature of cin advancement and transition to invasive carcinoma. combined morphometric and ihc analysis reveals early and measurable changes in the cervical stromal microvasculature, with implications for early diagnosis, biomarker development, and therapeutic targeting of angiogenesis in cervical neoplasia. keywords: cervical intraepithelial neoplasia, angiogenesis, cd34, digital pathology, microvessel density, hpv, vascular orientation, squamous cell carcinoma, immunohistochemistry georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 68 ავტორთა შესახებ ინფორმაცია გიორგი გოგიტიძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; გინეკოლოგი george gogitidze – phd student at tbilisi state medical university, gynecologist შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექიმი პათოლოგანატომი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი; shota kepuladze –tbilisi state medical university, md, clinical pathologist; phd in oncology/pathology; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com; g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 fullpdf070412025.pdf artificial intelligence in emergency and intensive care medicine benefit or risk? tornike zedelashvili1, nino gvajaia2 1 information security department of the ministry of justice. tbilisi georgia 2 department of medicine, tsmu, american md program, tbilisi, georgia artificial intelligence (ai) is transforming emergency and intensive care medicine by enabling earlier detection, faster diagnosis, and more precise decision-making in time-critical situations. ai-based systems are increasingly used to interpret chest x-rays, ct scans, ultrasound images, and ecgs for identifying pneumothorax, pneumonia, acute respiratory distress syndrome (ards), arrhythmias, and ischemia with remarkable accuracy. the u.s. food and drug administration (fda) has approved an ai-powered system that automatically detects pneumothorax with 100% sensitivity for large and 96% for small cases, and 94% specificity substantially reducing false alarms. such models help distinguish genuine emergencies from artifacts caused by motion, sensor errors, or benign physiological variations, improving workflow efficiency and clinical prioritization. a key example of successful integration is the targeted real-time early warning system (trews), validated in a multicenter prospective study. trews enabled earlier identification and treatment of sepsis, reducing absolute mortality by approximately 4.5%. when clinicians responded to alerts within three hours, mortality decreased by 18% relative to baseline. the system demonstrated 82% sensitivity and was well accepted by clinicians (89%), highlighting its clinical reliability and usability. a prisma-guided meta-analysis of prospectively validated studies further confirmed the effectiveness of ai-based early warning systems (ews). compared with traditional scores such as news and apache ii/iii, which rely mainly on vital signs, ai models using neural networks, logistic regression, and random forest algorithms achieved superior predictive performance. pooled results indicated significantly lower mortality (or = 0.69, 95% ci 0.60 0.79) and shorter hospital stays ( 0.35 days, p = 0.04). rapid response team activations were also reduced, suggesting better early recognition of deterioration. models, need for clinician training, data quality concerns, and ethical considerations around fairness and access must be addressed to ensure safe implementation. ai has proven its potential as a powerful ally in emergency and critical care enhancing accuracy, efficiency, and patient outcomes yet its responsible use requires transparency, collaboration, and continuous evaluation to maintain trust and safeguard patient safety. keywords: artificial intelligence, emergency medicine, intensive care, early warning systems. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 647 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.59 ღვინოსა და წყალში მიკროორგანიზმთა მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლების განსაზღვრა მანანა მამულაშვილი1, გიორგი ბიბილეიშვილი2, ზაზა ჯავაშვილი3, თინათინ ბუთხუზი4, ელენე კაკაბაძე5 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტი 1ქიმიური და ბიოლოგიური ინჟინერიის დოქტორი, უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი email:mananamamula59@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0001-39825515 2ქიმიური და ბიოლოგიური ინჟინერიის დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი email: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 რეზიუმე სტატია მიმოიხილავს მიკროორგანიზმთა მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლების მნიშვნელობას ღვინოსა და წყალში. კვლევა შეეხო რქაწითელის ღვინოს, როგორც საქართველოს ერთერთ ყველაზე გავრცელებულ და მრავალმხრივი ჯიშის პროდუქციას, ასევე წყალს, რომელიც გამოიყენება ღვინის წარმოებაში. კვლევაში განხილულია ღვინისა და წყლის მიკრობიოლოგიური ანალიზის მეთოდები, მათ შორის მიკროსკოპული, კულტივირებადი. მიღებული შედეგები ადასტურებს, რომ მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლების ცოდნა მნიშვნელოვანია მიკროორგანიზმების იდენტიფიკაციის, დიაგნოსტიკისა და მიკრობიოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად როგორც ღვინომასალის, ასევე ღვინის წარმოებაში გამოყენებული სტერილური წყლის მიღებისთვის. საკვანძო სიტყვები: ღვინომასალა, წყალი, მორფოლოგიური, ტინქტორიალური მახასიათებლები, მიკროორგანიზმები შესავალი ღვინო მსოფლიოს ყველაზე მრავალფეროვანი პროდუქტია. მევენახეობა და მეღვინეობა ქვეყანაში ერთ-ერთ წამყვან ადგილს იკავებს. ღვინის წარმოება საქართველოში მრავალსაუკუნოვან ტრადიციებს ეყრდნობა, ხოლო რიცხობრივად და კულტურულად ერთერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ჯიშია რქაწითელი (vitis vinifera). ამ ჯიშით მიღებული ღვინო განსხვავდება სხვა თეთრი ღვინოებისგან თავისი სტრუქტურით, სიმდიდრით და მიკრობიოლოგიური მრავალფეროვნებით. ხარისხიანი ღვინის წარმოება დღითიდღე უფრო აქტუალური ხდება, რასაც პროდუქტზე მოთხოვნის გაზრდა განაპირობებს. მნიშვნელოვანია, როგორც საწარმოებში წარმოებული ასევე საოჯახო ღვინოების ხარისხი და უვნებლობა. ლიტერატურული მიმოხილვა რქაწითელი, ერთ-ერთი უძველესი და ყველაზე გავრცელებული თეთრი ყურძნის ჯიშია საქართველოში. ის ძირითადად გაშენებულია კახეთში, განსაკუთრებით ალაზნის ველზე. ამ ჯიშისგან მზადდება როგორც კლასიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 648 (ევროპული ტექნოლოგიით), ისე ქვევრის (ქართული ტრადიციული ტექნოლოგიით) ღვინოები. რქაწითელისგან მიღებული ღვინო გამოირჩევა მრავალმხრივი თვისებებით, მისი ძირითადი მახასიათებლებია: ფერიკლასიკური ღვინო – ღია ჩალისფერი ან ოქროსფერი ელფერით; ქვევრის ღვინო – ღია ნარინჯისფერი (ქარვისფერი), რაც სკინ-კონტაქტის (კანთან ხანგრძლივი კონტაქტის) შედეგია; არომატი რქაწითელის ღვინო აერთიანებს ნაზი, ხილისა და ყვავილების არომატებს, ხშირად იგრძნობა: თეთრი ხილი (ვაშლი, მსხალი), ციტრუსები, ზოგჯერ თაფლისა და თხილის ტონები, განსაკუთრებით ქვევრის ღვინოში; გემო მშრალი, კარგად დაბალანსებული მჟავიანობით, ხალისიანი და გამაგრილებელი, სტრუქტურით საშუალო ან მაღალი სხეულით (განსაკუთრებით ქვევრში დაყენებული); ალკოჰოლი საშუალოდ 11.5–13.5% [8]. ხარისხიანი ღვინის წარმოებისთვის აუცილებელია სისტემატური ქიმიური და მიკრობიოლოგიური კონტროლი. მიკრობიოლოგიური კონტროლი, ხელს უწყობს ინფექციის წყაროების იდენტიფიცირებას, მათ დროულად აღმოფხვრას და შესაძლებელს ხდის ღვინომასალებში დაავადების დაწყების აღმოჩენას მათში ქიმიური და გემო აღქმადი ცვლილებების გამოვლენამდე. ის უნდა განხორციელდეს ქიმიურ კონტროლთან მჭიდრო კავშირში, რაც შესაძლებელს გახდის ტექნოლოგიური პროცესის ნორმალური მიმდინარეობის მონიტორინგს, მიკროორგანიზმების განვითარების შემაფერხებელი ან ხელშემწყობი მიზეზების და ინფექციის წყაროების იდენტიფიცირებას [1,2,3]. ღვინოში მიკროორგანიზმთა მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლების განსაზღვრა და მათი დიაგნოსტიკა მნიშვნელოვანია, როგორც ღვინის ხარისხის კონტროლისთვის, ისე მიკრობიოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. მორფოლოგია გულისხმობს მიკროორგანიზმების გარეგნულ სტრუქტურულ მახასიათებლებს, რომლებიც განისაზღვრება მიკროსკოპით დაკვირვების გზით. ძირითადი ნიშნებია: ფორმა – გლობული, ჩხირისებრი (ბაცილა), სპირალური; ზომა – ჩვეულებრივ განსაზღვრული მიკრომეტრებში; სელულური განლაგება – ჯგუფებად, ჯაჭვებად, წყვილებად, ცალკეული უჯრედებად; სპორების არსებობა – ზოგ ბაქტერიას შეუძლია სპორის წარმოქმნა არასასურველ პირობებში [4,5]. ტინქტორიალური (შეღებვითი) მახასიათებლები, ეხება იმას, თუ როგორ იღებენ მიკროორგანიზმები ფერს სხვადასხვა საღებავით დამუშავებისას. ძირითადი მეთოდებია: გრამის მეთოდი გრამდადებითი -იისფერი (მაგ. lactobacillus, oenococcus oeni), გრამუარყოფითი ვარდისფერი წითელი (მაგ. acetobacter, gluconobacter); სპეციფიური ფერადობის მეთოდები [4,5]. მეთოდები. ღვინის წარმოება მიკრობიოლოგიური პროცესია, სადაც მიმდინარეობს ფერმენტაციული პროცესები საფუარისა და ბაქტერიების გამოყენებით. ყურძნის წვენის მაღალხარისხოვან ღვინოდ ფორმირება და ბოთლში სტერილური განთავსება დამოკიდებულია ქიმიურ და მიკრობიოლოგიურ მონიტორინგზე, დამუშავებისა და გაუსნებოვნების ეფექტურ მეთოდებზე. საწარმოებში დუღილის პროცესის მონიტორინგის, მართვისა და სტერილური გარემოს შექმნისათვის აუცილებელია ქიმიური და მიკრობიოლოგიური ანალიზების ლაბორატორია, რითაც მცირე ზომის ღვინის ქარხნები, საოჯახო მარნები და შატოები ნაკლებად არის უზრუნველყოფილი [1,2]. მიკრობიოლოგიური დიაგნოსტიკა ღვინოში მოიცავს მიკროორგანიზმების გამოვლენას, იდენტიფიკაციას და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 649 რაოდენობრივ განსაზღვრას: ა) კულტივირებადი მეთოდები ნუტრიური აგარის ან სელექტიური მედიუმების გამოყენება (მაგ. mrs აგარი ლაქტობაცილებისათვის); ინკუბაცია განსაზღვრულ ტემპერატურასა და პირობებში (აერობული/ანაერობული); კოლონიური მორფოლოგიის შეფასება. ბ) მიკროსკოპული მეთოდები პირდაპირი დაკვირვება ცოცხალ ან შეღებილ პრეპარატებში და ტინქტორიალური ან ფლუორესცენტული ფერადობა. გ) ფიზიოლოგიურ-ბიოქიმიური ტესტები შაქრის დუღილი, მჟავების წარმოქმნა, ტემპერატურული და ph მაჩვენებელი, so₂ მედეგობა. დ) მოლეკულური (თანამედროვე) მეთოდები pcr (პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია) კონკრეტული გენების გამოსაკვეთად; dna სეკვენირება (16s rrna ან its რეგიონი საფუარებისა და ბაქტერიებისთვის) [4, 5,6]. ცხრილი 1. ძირითადი მიკროორგანიზმები რქაწითელის ღვინოში ღვინის წარმოებისას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება წყლის სისუფთავეს, რათა წყლიდან არ მოხდეს ღვინოში ბაქტერიების შეტანა. წყლის მიკროორგანიზმთა მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლების შესწავლა გვაძლევს საშუალებას, გავარკვიოთ მათი სახეობრივი შემადგენლობა და პოტენციური რისკები. წყლის მიკრობიოლოგიური ხარისხი წარმოადგენს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პარამეტრს, რომელიც განსაზღვრავს მის უსაფრთხოებასა და სიჯანსაღეს. მიკროორგანიზმების არსებობა წყალში შესაძლებელია იყოს როგორც ბუნებრივი, ისე დამაბინძურებელი წყაროებისგან გამოწვეული. მათი მორფოლოგიური, ტინქტორიალური მახასიათებლების შესწავლა მნიშვნელოვანია მათი ამოცნობისა და შესაბამისი კონტროლის მეთოდების განსაზღვრისათვის. წყალში მიკროორგანიზმები შეიძლება წარმოადგენდნენ ბაქტერიებს, საფუარებს, ობებსა და სხვა მიკროორგანიზმებს. მათი მორფოლოგიური მახასიათებლები მოიცავს ზომას, ფორმას (კოკები, ბაცილები, სპირილი, ვიბრიონები), აგრეთვე უჯრედის სტრუქტურას და დაყოფის ტიპს. მიკროორგანიზმების ტინქტორიალური მახასიათებლები განსაზღვრავს მათ რეაქციას სხვადასხვა შეღებვის მეთოდებზე, როგორიცაა გრამის შეღებვა, ზილ-ნილსენის მეთოდი, ჯგუფი სახეობა ზეგავლენა ღვინოზე საფუარები saccharomyces cerevisiae ძირითადი ალკოჰოლური ფერმენტაცია / არასასურველი გემოს წარმოქმნა ძმარმჟავა ბაქტერიები acetobacter, gluconobacter spp არასასურველი ოქსიდაციის რისკის შემცველები. რძემჟავა ბაქტერიები oenococcus oeni, lactobacillus spp მალოლაქტური ფერმენტაცია სოკოები botrytis cinerea, penicillium spp მავნე – ფერმენტაციის დარღვევა ან არომატის ცვლილება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 650 ენდოსპორების შეღებვა და სხვ. ამ მახასიათებლების მიხედვით შესაძლებელია მათი კლასიფიკაცია და დიაგნოსტიკა [4,5,7]. ცხრილი 2. წყლის მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლები მცირე საწარმოებში, საოჯახო მარნებსა და შატოებში საწარმოო სისტემების და ღვინის ბოთლების რეცხვა-გაუსნებოვნებისთვის აუცილებელია სტერილური წყალი. ანალიზი მიკრობიოლოგიური ანალიზი ჩატარებული იქნა საოჯახო ღვინის საწარმოში გამოყენებულ წყლზე. მიკრობიოლოგიური უსაფრთხოების მიზნით წყლის ანალიზი ჩატარდა ფილტრაციამდე და ულტრაფილტრაციის შემდეგ. წყლის სტერილიზაციისათვის წყალი დამუშავდა 0,1 მკმ ფორის ზომის მემბრანით. კვლევის შედეგები მოცემულია ცხრილში 3. ცხრილი 3. წყლის მიკრობიოლოგიური ანალიზის შედეგები შედეგი და განსჯა კვლევამ აჩვენა, რომ მიკროორგანიზმთა მორფოლოგიური და ტინქტორიალური მახასიათებლების შესწავლა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც ღვინის, ასევე წყლის მიკრობიოლოგიური უსაფრთხოების შეფასებაში. წყლის ანალიზმა კი დაადასტურა, რომ სტერილური წყლის გამოყენება აუცილებელია მიკრობიოლოგიური რისკების შემცირებისთვის. კვლევის შედეგები მნიშვნელოვანი პრაქტიკული რეკომენდაციებია, როგორც საოჯახო მარნებისთვის, ასევე მცირე და საშუალო მეღვინეობისთვის, სადაც აუცილებელია სისტემატური მიკრობიოლოგიური კონტროლი როგორც წყლის ხარისხის კონტროლისათვის ასევე მაღალი ხარისხის ღვინის წარმოებისთვის. მიკროორგანიზმი მორფოლოგიური მახასიათებლები ტინქტორიალური მახასიათებლები ბაქტერიები კოკები, ბაცილები, სპირილი გრამ-დადებითი, გრამ-უარყოფითი საფუარები ოვალური, მრგვალი უჯრედები მეწამური, ცისფერი,უღებავი ობები ფილამენტური სპორებით მრავალფერი ფერებით ვირუსები სხვადასხვა ფორმის სპეციფიკური ანტიგენური რეაქციები განსასაზღვრავი მიკროორგანიზმი მაჩვენებლის მნიშვნელობა ნდ-ს მიხედვით მაჩვენებლის ფაქტიური მნიშვნელობა მაჩვენებლის ფაქტიური მნიშვნელობა ფილტრაციის შემდეგ e.coli 300 ml არ დაიშვება არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა მეზოფილური აერობების და ფაკულტატური ანაერო¬ბების რაოდენობა 1 მლ-ში 37℃ ≤ 20 არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა ტოტალური კოლიფორმები, 300მლ-ში არ დაიშვება არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა ფეკალური სტრეპტოკოკები (s.fekalis) 250 მლ-ში არ დაიშვება არ აღმოჩნდა არ აღმოჩნდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 651 გამოყენებული ლიტერატურა 1.ბიბილეიშვილი გ.ვ. მამულაშვილი მ.ა., ბუთხუზი თ.გ, კაკაბაძე ე.გ. ბუნებრივი წყლის და ღვინომასალების ბაქტერიოლოგიური კვლევა მიკროდა ულტრაფილტრაციული პროცესების გამოყენებით. საქართველოს საინჟინრო სიახლენი №2 2023 გვ.71-72 2.კაკაბაძე ე., ბიბილეიშვილი გ., თანანაშვილი ლ., ჯავაშვილი ზ., მამულაშვილი მ., & ებანოიძე ლ. (2024). სხვადასხვა ტიპის ღვინომასალის მიკროფილტრაციული პროცესით დამუშავების ადგილობრივი და საერთაშორისო პატენტების ანალიზი. ქართველი მეცნიერები, 6(4), 375–378. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.35 3.ბიბილეიშვილი გ.ვ., მამულაშვილი მ.ა., კეჟერაშვილი მ.გ., ბიბილეიშვილი ი.ვ. საფერავის ღვინომასალის სტერილური მიკროფილტრაცია და მიკრობიოლოგიური ანალიზი. საქართველოს საინჟინრო სიახლენი №2, ტომ.96, 2022 doi: https://doi.org/10.36073/1512-0187 გვ. 115-116 4.nardi t. microbial resources as a tool for enhancing sustainability in winemaking. microorganisms. 2020; 8:507. doi: 10.3390/microorganisms8040507 5. ი.გველესიანი ლაბორატორიული პრაქტიკული მიკრობიოლოგიაში. სტუ 27.05.2009, ოქმი #5 თბილისი 2009 6. ჩიხლაძე ნ., და კიკვიძე მ. (2022). ადგილობრივი საფუარების დახასიათება რქაწითელის ქვევრის ღვინოებში. ღვინის მიკრობიოლოგიისა და ბიოტექნოლოგიის ჟურნალი, 7(1), 12–20 7. margaliti, l. a. (1981). wine microbiology. avi publishing company. 8. რქაწითელი nplg wiki dictionaries determination of morphological and tinctorial characteristics of microorganisms in wine and water manana mamulashvili1, george bibileishvili2, zaza javashvili3, tinatin butkhuzi4, elene kakabadze5 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract the article reviews the importance of the morphological and tinctorial characteristics of microorganisms in wine and water. the study focused on rkatsiteli wine, one of the most widespread and versatile grape varieties in georgia, and on water used in wine production. morphological characteristics include the shape, size, cellular arrangement, and presence of spores of microorganisms. tinctorial characteristics determine the staining properties of microorganisms, which play a crucial role in their classification and diagnosis. the study discusses microbiological analysis methods for wine and water, including microscopic, culturable. the results confirm that knowledge of the morphological and tinctorial characteristics of microorganisms is essential for their identification, diagnosis, and ensuring microbiological safety in both wine and water. keywords: wine, water, morphological, tinctorial characteristics, microorganisms microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 564 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.52 ქანების წანაცვლების კონტროლი ინდუქციური 1ტოლია კილასონია, აკაკი გიგინეიშვილი2, მარეხ მაზანაშვილი3 1 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ფაკულტეტის საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტის დოქტორანტი, tkilasonia1989@gmail.com 2 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ფაკულტეტის საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტის უფროსი , პროფესორი, gigineishviliakaki08@gtu.ge 3 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკის და მართვის სისტემების ფაკულტეტის საინჟინრო ფიზიკის დეპარტამენტის დოქტორანტი, marekhi1978@gmail.com აბსტრაქტი მოცემული დოკუმენტი წარმოადგენს სიღრმისეულ ანალიზს ინტელექტუალური სისტემის შემუშავებისა, რომელიც მიზნად ისახავს მეწყერსაშიში ზონების მონიტორინგს და პრევენციას. ნაშრომი ხაზს უსვამს ინფორმაციის გადამუშავების მნიშვნელობას თანამედროვე ტექნოლოგიებში, განსაკუთრებით ანალიტიკური ტექნოლოგიების როლს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, რაც კრიტიკულია ისეთი სისტემებისთვის, როგორიცაა უსაფრთხოების სისტემები. კვლევა ფოკუსირებულია სამი ინოვაციური სენსორის შექმნაზე, რომლებიც სპეციალურად მეწყერსაშიში ზონების მონიტორინგისთვის არის განკუთვნილი. ესენია:  ჰოლის ეფექტზე მომუშავე სისტემა: ეს სისტემა ზომავს გრუნტის წანაცვლებას და დეფორმაციას, რაც უზრუნველყოფს მეწყრის მოახლოების ადრეულ გამოვლენას.  ახალი ტიპის დახრილობის მზომი სენსორი: ეს სენსორი იყენებს სითხეში ელექტროდების ჩაშვების პრინციპს და ზომავს ქანების დახრილობის ცვლილებებს მაღალი სიზუსტით.  ახალი ტიპის სენსორი ნალექიანობის გასაზომად: ეს სენსორი იყენებს ვერცხლისწყლის სენსორს და ზომავს ნალექების რაოდენობას, რაც მნიშვნელოვანი ფაქტორია მეწყრული პროცესების გააქტიურებისთვის. დოკუმენტში დეტალურად არის განხილული არსებული მონიტორინგის სისტემების შედარებითი ანალიზი, როგორიცაა gps სენსორები, ინკლინომეტრები, ლაზერული დისტანციომეტრები და სხვა. თითოეული სისტემის დადებითი და უარყოფითი მხარეების გაანალიზების შემდეგ, კვლევა წარმოადგენს ახალ ინდუქციურ მეთოდს ქანების წანაცვლების კონტროლისთვის, რომელიც ეფუძნება ელექტრომაგნიტურ ინდუქციას და იყენებს ბრტყელ კოჭებს. ეს მეთოდი უზრუნველყოფს ქანების გადაადგილების მიმართულებისა და სიდიდის ზუსტ განსაზღვრას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 565 კვლევის შედეგები ხაზს უსვამს შექმნილი სისტემის სიზუსტეს, ეფექტურობასა და საიმედოობას, რაც მას ღირებულ ინსტრუმენტად აქცევს მეწყრული პროცესების მონიტორინგისა და პრევენციისთვის. სისტემის გამოყენება ხელს შეუწყობს ბუნებრივი კატასტროფების რისკის შემცირებას და ადამიანების სიცოცხლის დაცვას. საკვანძო სიტყვები:მეწყერსაშიში ზონები,მართვის სისტემა,კონტროლის სისტემა,მეწყერის წარმოშობა, მეწყერის აღმოჩენა, ადრეული შეტყობინების სისტემა,ჰოლის სენსორი,ჰოლის ეფექტი. შესავალი ინფორმაციის გადამუშავების მთავარი ამოცანა არსებული გამოცდილების საფუძველზე მომავლის პროგონოზირებაა, რაც იმთავითვე ინტელექტუალური სისტემების გამოყენებით ხორციელდება. აღნიშნული სისტემები საზოგადოებასთან და იმ ამოცანებთან ერთად ვითარდება, რომლებიც ამ საზოგადოების წინაშე კონკრეტულ ვითარებაში წამოიჭრება. ინტელექტუალური ტექნოლოგიები, ინფორმაციული ტექნოლოგიების მეტად მნიშვნელოვან შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენენ და მათ გარეშე ინფორმატიზაცია აზრს დაკარგავდა. ინტელექტუალური სისტემები ფუნქციებს ადამიანის პროგრამულგამომთვლელი და აპარატიული კომპლექსის ძალისხმევით ასრულებენ. ინტელექტუალური ტექნოლოგიები შეიძლება ინტელექტუალური სისტემების შემადგენელ ნაწილად იქნას განხილული. ისინი, არსებითად, მეთოდებისა და ტექნიკური საშუალებების იმ ერთობლიობას წარმოადგენენ, რომელთა მეშვეობითაც, სათანადო ალგორითმისა და პროგრამების საფუძველზე, ავტონომიურ რეჟიმში ადამიანის ინტელექტის მოდელირება ხდება. ინტელექტუალური ტექნოლოგიები ანალიტიკური ტექნოლოგიების განვითარების ერთ-ერთი ბოლო ეტაპთაგანია. ანალიტიკურ ტექნოლოგიებს უწოდებენ მეთოდიკებს, რომლებიც ცნობილ მონაცემებზე დაყრდნობით უცნობი მახასიათებლებისა და პარამეტრების მნიშვნელობის განსაზღვრის შესაძლებლობას მოდელების, ალგორითმებისა და მათემატიკური თეორემების საფუძველზე იძლევიან. ანალიტიკური ტექნოლოგიები, პირველ რიგში, იმ ადამიანებს ესაჭიროებათ, რომლებიც გადაწყვეტილებებს იღებენ: ხელმძღვანელებს, ანალიტიკოსებს, ექსპერტებს, კონსულტანტებს. შედეგებს დიდად განაპირობებს გადაწყვეტილების ხარისხი პროგნოზების სიზუსტე, ამორჩეული სტრატეგიის ოპტიმალურობა. თანამედროვე ანალიტიკური ტექნოლოგიების საშუალებით აგებული სისტემები გადაწყვეტილებების ეფექტიანობას არსებითად ამაღლებენ. გავაანალიზოთ სხვადასხვა პრაქტიკული შემთხვევისათვის ინტელექტუალური ტექნოლოგიებისადმი წაყენებული მოთხოვნები. შევჩედეთ რამდენიმე შემთხვევაზე. მაგალითად, უსაფრთხოების სიტემები. რომლებიც ტექნოგენური, ეკოლოგიური, ეპიდემიოლოგიური და სხვა ანალოგიური ფაქტორებისგან გვიცავენ, უკიდურეს შემთხვევაში, ასეთი ფაქტორების ზემოქმედების მინიმიზაციას ახდენენ. ასეთი უსაფრთხოების სისტემების ფუნქციონირება დაკავშირებულია მართვის მრავალი მიზნის ანალიზთან, მხარდაჭერის სისტემების სტრუქტურულ-ფუნქციურ სინთეზთან, გადაწყვეტილებების მიღებასთან, უკუკავშირთან, ადაპტაციასა და ოპტიმიზაციასთან, ფუნქციონირებასა და გარე პირობების ინტელექტულურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 566 მონიტორინგთან, მართვის სისტემის რესტრუქტურიზაციასთან, მის სრულ რეინჟინერინგამდე. იმისათვის, რომ შეგვექმნა სისტემა, მოწყობილობა, რომელიც გააკონტროლებდა და მეწყერსაშიშ ზონებს, აუცილებელი იყო ამ სფეროში ცოდნის ამოღება ექსპერტებისაგან. კერძოდ, ექსპერტული სისტემის შემუშავებისთვის აუცილებლობას წარმოადგნს დარგში ცოდნის მიღება, მოცემული სფეროს ექსპერტებთან ერთად მუშაობა, პრობლების იდენტიფიცირება , ცოდნის ინჟინერიაზე მუშაობის გაწევა, საკითხის ფორმულირება. რის შემდეგ ხდება პროტოტიპირ რეალიზაცია, პროგრამისტების ჩართვა, ტესტირება და სხვა მნიშვნელოვანი ეტაპევის რეალიზაცია იმისათვის რომ გამზადებული პროექტი მომხმარებლამდე მივიტანოთ. მეწყერსაშიში ზონის მონიტორინგისთვის ჩვენ შევქმენით რამოდენიმე სისტემა რომელიც უზრუნველყოფს მეწყერაშიში ზონის უწყვეტ მონიტორინგს და თავსებადია ნებისმიერი ტიპის რელიეფისთვის 1. ჰოლის ეფექტზე მომუშავე სისტემა ჩვენ მიერ შემუშავებული შეტყობინების სისტემა მეწყერსაშიში ზონებისათვის უზრუნველყოფს: 1. გრუნტის წანაცვლების ამ ფარდობითი დახრილობის გაზომვას; 2. კონსტრუქციის დეფორმაციის ამ ამობურცვის გაზომვას; 3. ინფორმაციის ცენტრში გადაცემას ამ ვიზუალიზაციას. სენსორების გრუნტში დამონტაჟებისას მათი ჩვენება მიიღება საწყისად (საყრდენად). სხვაგვარად, რომ ვთქვათ, ჩვენ გვაინტერესებს ცვლილება საწყისი მდგომარეობის მიმართ. სადაც x0 საწყისი მნიშვნელობებია. ხოლო x, მიმდინარე მნიშვნელობები, ხოლო dx, მათი ცვლილების აბსოლუტური მნიშვნელობებია. პროგრამაში გათვალისწინებულია ცვლილებების მაქსიმალური ზღვრული მნიშვნელობის რეგულირება. რადგან ნიადაგში ყოველთვის შეინიშნება ფლუქტუაციები, უგულებელყოფილი უნდა იყოს სისტემის მიერ, ხოლო თუ ცვლილება გადააჭარბებს დადგენილ საზღვარს, სისტემა ამ შემთხვევაში იძლევა საგანგაშო შეტყობინებას, რომელსაც, მიიღებს როგორც ცენტრალური სერვერი, ასევე მიმდებარე ტერიტორიაზე დარეგისტრირებული მოსახლეობა. ინფორმაცია გადაიცემა სისტემის საშუალებით. აღნიშნული შეტყობინების სისტემა მოითხოვს ძალიან მცირე ენერგიას. გრუნტის ზედაპირზე (მცირე სიღრმის თხრილში) განლაგებულია მაგნიტები. მაგნიტების ზემოთ რამოდენიმე მილიმეტრის დაშორებით მაგრდება ჰოლლის სენსორები. გრუნტის ზედაპირის ცვლილება იწვევს მაგნიტური ველის ცვლილებას რასაც აღითქვამს სენსორი. ჰოლის სენსორი თავისუფალია ყოვლეგვარი მავნე ფლუქტუაციებისაგან, გამოირჩევა მაღალი საიმედობით და სიზუსტით. თუ გარკვეული ინდუქციის მაგნიტურ ველში მოვათავსებთ ნახევარგამტარის ან გამტარის ფირიტას, რომელშიც გადის დენი, მაშინ მოძრავი დამუხტული ნაწილაკები, ლორენცის ძალის გავლენით გადაადგილდებიან მოძრაობის მართობულად, რის შედეგადაც ფირფიტის მართობულ ბოლოებზე გაჩნდება ძაბვა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 567 სურათი 1. მოწყობილობის დამონტაჟება მეწყერსაშიშ უბანზე 2. ახალი ტიპის დახრილობის მზომი სენსორი მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი კლდე შეიცავს მაგნიტური თვისებების მქონე მინერალებს, კლდის საერთო მაგნიტური ქცევა დამოკიდებულია სხვადასხვა ფაქტორებზე, მათ შორის მაგნიტური მინერალების ტიპებსა და რაოდენობაზე, მინერალის მარცვლის ზომაზე და კლდის ტემპერატურისა და წნევის პირობებზე. მოკლედ, ქანებს, რომლებიც შეიცავს მაგნიტიტს და სხვა მაგნიტურ მინერალებს, შეუძლიათ გამოიჩინონ მაგნიტური თვისებები. სწორედ ამ კვლევებმა მიმიყვანა სრულიად ახალი მიდგომით შეგვექმნა ახალი ტიპის დახრილობის სენსორი, რომელიც იქნებოდა ბევრად უფრო მოქნილი და ზუსტი. ამ ეტაპზე ვანხორციელებ აღნიშნული სენსორის კვლევას ლაბორატორიულ პირობებში.მიმდინარე კვლევები მაძლევს იმის თქმის შესაძლებლობას რომ ეს სენსორი ჩვენს მიერ უკვე დანერგილ სენსორთან ერთად ბევრად საიმედოს გახდის სისტემას. სენსორის მუშაობის პრინციპი: სენსორი წარმოადგენს სითხიან ჭურჭელს რომელშიც ჩაშვებულია ოთხი წყვილი ელექტროდი წყვილებს შორის წრედი იკვრება სითხის საშუალებით, წრედის შეკვრისას წარმოიქმნება ელექტრული იმპულსი, რომლის რაოდენობრივი მნიშვნელობა დამოკიდებულია იმაზე თუ ელექტროდის რა ფართობია მოთავსებული სითხეში. სითხეში ჩაშვებული ელექტროდზე შემხები ფართობი იცვლება დახრილობის მიხედვით და ოთხი წყვილი ელექტროდიდან ხდება ინფორმაციის მიღება და დამუშავება და ეს ყველაფერი გვაძლევს დახრილობის მიმართულებას და კუთხეს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 568 3. ახალი ტიპის სენსორი ნალექიანობის გასაზომად ატმოსფერული ნალექი არის წყალი თხევადი და მყარი სახით, რომელიც ღრუბლებიდან ცვივა ან პირდაპირ ჰაერიდან ჩამოდის. ღრუბლებიდან ჩამოვარდნილ ნალექებს შორის ყველაზე გავრცელებულია: წვიმა, თოვლი, ყინულის მარცვლები, თოვლის მარცვლები, სეტყვა, მოყინული წვიმა . მეწყრულ პროცესებსა და ნალექიანობას შორის არის მჭიდრო კავშირი.ნალექს შეუძლია იყოს მეწყერის გააქტიურების პირველადი გამომწვევი ფაქტორი, რაც გავლენას მოახდენს ფერდობების როგორც უშუალო, ისე გრძელვადიან სტაბილურობაზე. ჩვენ გნვიხილეთ სხვადასხვა ტიპის ნალექიანობის მზომი მოწყობილობები, რომლებიც დღეისთვის არსებობს, მაგრამ გამოიკვეთა, რომ თითქმის ყველას აქვს ნაკლოვანება, როგორიცაა მტვერი ამ ნარჩენების მიმართ ნაკლები მედეგობა ან ფასის და ინსტალაციის გამოწვევები. მივიღე გადაწყვეტილება შემექმნა სრულიად ახალი ტიპის ნალექიანობის მზომი, რომელიც არსებულ მოწყობილობებში წარმოდგენილ გამოწვევებს მოაგვარებდა იქნებოდა უფრო მოქნილი და იაფი . ჩვენი მოწყობილობა წარმოადგენს მართკუთხა ჭურჭელს, დამაგრებულს სპეციალურ ღერძზე და ღერძი თავის მხრივ დაკავშირებულია სერვო ძრავთან, სერვო ძრავი თავის მხრივ დაკავშირებულია მიკროკონტროლერთან, რომელიც წარმოადგენს მოწყობილობის მართვის ნაწილს ვერცხლისწყლიანი სენსორიდან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე. სურათი 2 სერვო ძრავის მუშაობის პრინციპი ვერცხილსწყლის სენსორი არის გადამრთველი, რომელიც გამოიყენება ელექტრული წრედის გასახსნელად და დახურვისთვის ვერცხლისწყლის მცირე რაოდენობით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 569 გადამრთველს ასევე უწოდებენ ვერცხლისწყლის დახრის შეცვლას. ვერცხლისწყლის გადამრთველი ნახაზი ნაჩვენებია ქვემოთ. სურათი 3: ვერცხლისწყლის სენსორი სურათი 4:პროექტის ფოტო სურათი მოწყობილობა უნდა დამონტაჟდეს ღია სივრცეში, სადაც მოხდება ნალექიანობის გაზომვა. მოწყობილობა ინფორმაციას ნალექიანობის შესახებ აგზავნის სერვერთან სადაც მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე ხდება დიაგრამის აგება. კიდევ ერთი დიდი სიახლე აღნიშნულ პროექტში არის ის, რომ ხდება დაკვირვება და ანალიზი ნიადაგში მიმდინარე პროცესების დამოკიდებულებაზე ნალექიანობასთან, ვინაიდან ეს ორი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 570 პროცესი ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. ჭარბი ნალექიანობა არის მთავარი გამომწვევი მიზეზი მეწყრული პროცესების გააქტიურებისა და ჩვენი მოწყობილობა ახდენს ამის ანალიზს. სურათი 5:ნალექიანობის და ქანების დადაადგილების ურთიერთკავშირი ჩვენს მიერ შექმნილ მოწყობილობებზე ჩატარებული კვლევის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ჩვენი სისტემა ბევრად უფრო მოქნილი იქნებოდა, თუ მასში დავამატებდით ქანების დახრილობის შესახებ ზუსტ ინფორმაციას. კერძოდ, უფრო დეტალურად მოვახდენდით ქანების დახრილობის განსაზღვრას და შევქმნიდით ისეთ მოწყობილობას, რომელიც დიდი სიზუსტით მოახდენდა დახრილობის დადგენას. სწორედ აქედან გამომდინარე, ჩვენს სისტემას დავამატეთ ახალი ტიპის ქანების დახრილობის მონიტორინგის სენსორი, რომელიც არის კიდევ უფრო ინოვაციური, ვიდრე არსებული ქანების დახრილობის მზომი სენსორები. ეს ახალი ტიპის სენსორი კიდევ უფრო მოქნილს გახდის ერთიანობაში ჩვენს სისტემას. საწყის ეტაპზე მიმოვიხილოთ მსოფლიოში არსებული მსგავსი სისტემები და განვიხილოთ მათი დადებითი და უარყოფითი თვისებები: 1. გეოდეზიური gps სენსორები ეს სენსორები იყენებენ გლობალურ პოზიციონირების სისტემას (gps) ქანების გადაადგილების მონიტორინგისთვის. დადებითი მხარეები:  უზრუნველყოფს ქანების გადაადგილების ფართომასშტაბიან მონიტორინგს.  მაღალი სიზუსტე (<1 სმ).  რეალურ დროში მონაცემების მიწოდების შესაძლებლობა.  არ საჭიროებს ადგილობრივი სენსორების ქსელს. უარყოფითი მხარეები: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 571  დამოკიდებულია gps სიგნალზე, რაც შეიძლება შეიზღუდოს მთიან ან ტყიან რეგიონებში.  შედარებით მაღალი ფასი.  მოითხოვს რეგულარულ ტექნიკურ მომსახურებას. 2. ინკლინომეტრები (დახრილობის სენსორები) ინკლინომეტრები გამოიყენება ქანების გადაადგილებისგან გამოწვეული დახრილობის ცვლილებების დასაფიქსირებლად. დადებითი მხარეები:  მაღალი მგრძნობელობა დახრილობის მცირე ცვლილებების მიმართ.  კომპაქტური და მარტივი მონტაჟი.  დაბალი ენერგომოხმარება. უარყოფითი მხარეები:  შეზღუდულია მხოლოდ დახრილობის მონიტორინგით, ქანების მთლიან გადაადგილებას არ განსაზღვრავს.  მგრძნობიარეა ვიბრაციისა და ელექტრომაგნიტური ინტერფერენციის მიმართ. 3. სტრენგეიჯები (strain gauge) (ძაბვის გაზომვის სენსორები) ეს სენსორები ზომავენ ქანებში ან სტრუქტურებში არსებული მექანიკური სტრესის ცვლილებებს. დადებითი მხარეები:  მაღალი სიზუსტე მცირე გადაადგილებების დასაფიქსირებლად.  გამძლეა გარემო პირობების მიმართ.  იძლევა დეტალურ ინფორმაციას სტრუქტურაში სტრესის შესახებ. უარყოფითი მხარეები:  მხოლოდ ლოკალური მონიტორინგისთვის გამოდგება.  რთული მონტაჟი და ტექნიკური მომსახურება.  საჭიროებს სპეციალურ კალიბრაციას. 4. ლაზერული დისტანციომეტრები ლაზერული სენსორები ზომავენ ქანების გადაადგილებას მანძილის ცვლილების მიხედვით.ლაზერული დისტანციომეტრი უშვებს ლაზერის სხივს მიზნისკენ და ზომავს ლაზერის დაბრუნების დროს ან ფაზას, რათა დადგინდეს მანძილი. დადებითი მხარეები:  უმაღლესი სიზუსტე (<0.01 მმ).  საშუალებას იძლევა დიდ დისტანციებზე მონიტორინგისთვის.  მარტივი მონაცემების აღქმა და ანალიზი. უარყოფითი მხარეები:  შედარებით მაღალი ფასი.  მგრძნობიარეა მტვრის, ტენიანობის და სხვა გარემო პირობების მიმართ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 572  საჭიროებს ზუსტ დამონტაჟებას და რეგულირებას. 5. აკუსტიკური სენსორები კუსტიკური სენსორები იყენებენ ხმის ტალღებს ქანების გადაადგილების დასაფიქსირებლად. დადებითი მხარეები:  სწრაფი რეაგირება გადაადგილებაზე.  გარემოს პირობებზე ნაკლებად მგრძნობიარე.  ეფექტურია მიწისქვეშა მონიტორინგისთვის. უარყოფითი მხარეები:  შედარებით დაბალი სიზუსტე.  მოითხოვს რთულ დამონტაჟებას და ქსელის ინფრასტრუქტურას.  შეზღუდულია გამოყენება მცირე მასშტაბის მონიტორინგში. 6. რადარული სენსორები (insar) ეს სენსორები იყენებენ სარადარო სიგნალებს ქანების გადაადგილების დასაფიქსირებლად. დადებითი მხარეები:  საშუალებას იძლევა ფართო ტერიტორიების მონიტორინგისთვის (სატელიტებიდან).  ძალიან მაღალი სიზუსტე (<1 მმ).  მუშაობს ყველა ტიპის გარემო პირობებში. უარყოფითი მხარეები:  ძალიან მაღალი ღირებულება.  მონაცემების დამუშავებისთვის საჭიროა კომპლექსური პროგრამული უზრუნველყოფა.  შეზღუდული რეალურ დროში მონიტორინგისთვის. ჩვენი მოწყობილობის მუშაობის პრინციპი ეფუძნება ელექტრომაგნიტურ ინდუქციის მოვლენას. ეს არის ფიზიკური მოვლენა, როდესაც ცვლადი მაგნიტური ველი გამტარში (მაგალითად, კოჭაში) წარმოქმნის ელექტრულ დენს, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, როდესაც მაგნიტური ველი, რომელიც კოჭის ირგვლივაა, იცვლება, კოჭაში წარმოიქმნება ელექტრული დენი. ამ დენს ინდუქციური დენი ეწოდება. კოჭა არის ლითონის ხვია. ელექტრომაგნიტური ინდუქცია ყველაზე ეფექტურად სწორედ კოჭაში ხდება, რადგან ხვია აძლიერებს მაგნიტურ ველს. როდესაც მაგნიტური ველი იცვლება კოჭის შიგნით ან მის გარშემო, კოჭაში წარმოიქმნება ელექტრული დენი ეს არის ინდუქციის შედეგი. ამრიგად, კოჭა არის ინდუქციის პროცესის განხორციელების ძირითადი ელემენტი. წარმოდგენილი მოწყობილობა იყენებს სამ ბრტყელ კოჭას. ერთი კოჭა, რომელიც მაგნიტური ველის წყაროა, ჰორიზონტალურად მოძრაობს ორი მიმღები კოჭის ზემოთ. მიმღები კოჭები განლაგებულია ისე, რომ ერთის რადიუსის ბოლო ემთხვევა მეორის ცენტრს და პირიქით, ანუ ცენტრებს შორის მანძილი ტოლია კოჭის რადიუსის. მაგნიტურველიანი კოჭის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 573 მოძრაობისას, მიმღებ კოჭებზე ინდუცირდება ცვლადი დენი მუდმივი სიხშირით 100 კილოჰერცი. ამ დენის სიდიდე დამოკიდებულია :  კოჭებს შორის მანძილზე (რაც უფრო ახლოსაა გადამცემი კოჭა მიმღებებთან, მით უფრო ძლიერია ინდუცირებული დენი)  ხვიათა რიცხვზე (რაც მეტია ხვიათა რიცხვი,მით უფრო ძლიერია ინდუცირებული დენი)  კოჭების ურთიერთგანლაგებაზე (მიმღები კოჭების კონკრეტული განლაგება განსაზღვრავს მაგნიტური ველის ურთიერთქმედების ეფექტურობას). ეს მოწყობილობა განთავსებულია მეწყერსაშიშ ზონაში, ნიადაგის სიღრმეში. მიმღები კოჭები მოთავსებულია ყუთში და სპეციალური სამაგრით უძრავადაა დაფიქსირებული, ხოლო გამომსხივებელი კოჭა მოთავსებულია ცალკე ყუთში და მოთავსებულია მიმღები კოჭების ზემოთ ქანებში ისე, რომ შეუძლია თავისუფლად გადაადგილება მიმღები კოჭების მიმართ ჰორიზონტალურად. ქანების გადაადგილება აუცილებლად გამოიწვევს გადამცემი კოჭის გადაადგილებას მიმღები კოჭების მიმართ გარკვეული კუთხით, რაც თავის მხრივ წარმოქმნის ძაბვათა სხვაობას მიმღებ კოჭებზე, ამ გადაადგილების შესაბამისად. სწორედ ამ ძაბვათა სხვაობის ანალიზის საფუძველზეა შესაძლებელი ქანების გადაადგილების მიმართულების დადგენა საწყისი წერტილიდან. სურათი 6: ქანების წანაცვლების კონტროლი ინდუქციური მეთოდით,კოჭების ურთიერთქმედება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 574 სურათი 7: ქანების წანაცვლების კონტროლი ინდუქციური მეთოდით(დიაგრამა) ნახაზზე წარმოდგენილია კოჭების ურთიერთდამოკიდებულება ქანების გადაადგილებისას სადაც a წარმოადგენს წანაცვლების კუთხეს ხოლო რიცხვითი მნიშვნელობები გვიჩვენებს წანაცლების დონეს, მათ შორის სხვაობის ვიზუალიზაცია ხდება დიაგრამით, რომელიც გვიჩვენებს გადამცემი კოჭის ჰორიზონტალურ წანაცვლებას და აღწერს ძაბვის ამპლიტუდური მნიშვნელობის დამოკიდებულებას წანაცვლებაზე.დიაგრამაზე წითელი მრუდი წარმოადგენს თითოეული კოჭის რეზონანსულ მრუდებს,ხოლო თეთრი ფერის მრუდი წარმოადგენ რეზულტირებულ მრუდს. ნახაზზე ჩანს, რომ როცა სხვაობა, კოჭის ორ მნიშვნელობას შორის არის ნულის ტოლი, გრაფიკული მნიშვნერლობა ემთხვევა კორდინატთა ღერძის სათავეს. სხვა შემთხვევაში ვექცევით ან მარჯვენა(დადებითი ნახევარი) რეზულტირებული მრუდის არეში, ან მარცხენა(უარყოფითი ნახევარი) რეზუტირებული მრუდის არეში. ეს ყველაფერი დაფუძვენულია შემდეგ საკითხებზე: 1. კოჭის ინდუქტივობის (l) გამოთვლა სურათი 8: კოჭის ინდუქტივობის (l) გამოთვლის ფორმულა ეს ფორმულა გამოიყენება სოლენოიდის ინდუქტივობის განსასაზღვრად. ინდუქტივობა (l) ზომავს, რამდენად კარგად შეუძლია კოჭს ელექტრომაგნიტური ენერგიის დაგროვება, რაც დამოკიდებულია ზემოთ აღნიშნულ პარამეტრებზე. 2. ტრანსფორმატორების კოეფიციენტი k georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 575 სურათი 9: კოჭის ინდუქტივობის (l) გამოთვლის ფორმულა k კოეფიციენტი გვიჩვენებს, რამდენად კარგად არის დაკავშირებული ორი კოჭა ერთმანეთთან. იგი გამოითვლება ურთიერთინდუქტიურობის m და კოჭების ინდივიდუალური ინდუქრიურობის (l1 და l2) მიხედვით. kc არის კავშირი, რომელიც აღწერს კოჭებს შორის მაგნიტური კავშირის ხარისხს.  თუ kc=1 ეს ნიშნავს, რომ კოჭები სრულად არის დაკავშირებული (იდეალური კავშირი).  თუ kc =0, ეს ნიშნავს, რომ კოჭებს შორის კავშირი არ არსებობს.  რეალურ ტრანსფორმატორებში ეს კოეფიციენტი 0-დან 1-მდეა. ურთიერთ ინდუქტივობა m გვიჩვენებს, რომ ორი კოჭის ურთიერთ ინდუქტიურობა დამოკიდებულია მათ ინდივიდუალურ ინდუქტიურობაზე l1და l2, ასევე კავშირის კოეფიციენტზე kc. ეს ფორმულები მნიშვნელოვანია ტრანსფორმატორების, ელექტრომაგნიტური კავშირების და რეზონანსული წრედების ანალიზისთვის.  მაღალი kc ნიშნავს შესაძლო მაქსიმალური ენერგიის გადაცემას.  ურთიერთ ინდუქტივობა m გვიჩვენებს, რამდენად ძლიერია ინდუქციური კავშირი ორ კოჭს შორის. სურათი 10: მაგნიტური მომენტი გარკვეულ წერტილში(გრაფიკის აგება) ეს ფორმულა გამოხატავს მაგნიტურ მომენტს გარკვეულ x წერტილში:  𝜇0 ვაკუუმის მაგნიტური განვლადობა  r – რადიუსი  x – მანძილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 576  მრიცხველში არის 𝜋𝑅 , რაც მიუთითებს, რომ რადიუსის გაზრდა მნიშვნელოვნად ზრდის მაგნიტურ მომენტს.  მნიშვნელში არის (r2+x2)3/2 რაც ნიშნავს, რომ მაგნიტური ველი სწრაფად იკლებს მანძილის გაზრდასთან ერთად მაღალი სიხშირის (100 კ.ჰც) გენერეატორის გამოსასვლელზე მიერთებულია გადამცემი კოჭა ,რომლის მაგნიტური ველი ახდენს გავლენას მიმღებ კოჭებზე ,ხოლო მიმღები კოჭების გამოსული მიერთებულია ცვლადი დენის გამმართველთან,ცვლადი დენის გამმართველიდან გამოსული სიგნალები მიეწოდება მიკროპროცესორს, მიკროპროცესორის პროგრამა გამოიმუშავებს ინფორმაციას კოჭებზე ძაბვის შესახებ. კვლევა: თავდაპირველად ქანების მიმართულების დასადგენად გამოვიყენეთ ცილინდრული კოჭები. რომელიც ზომავდა გადაადგილებას მხოლოდ ერთი მიმართულებით. ამიტომ გადავწყვიტეთ გამოგვეყენებინა ბრტყელი კოჭა რომლის გადაადგილება არც ერთი მართულებით არ არის შეზღუდული, სწორედ ეს მიდგომა დაედო საფუძვლად ჩვენს სენსორს. ყველა სხვა მოწყობილობებში გამოყენებულია კოჭის და გულანის ურთიერთქმედება ჩვენ კი ვიყენებთ ბრტყელი კოჭების ურთიერთქმედებას რომელიც გვაძლევს შესაძლებლობას დავაფიქსიროთ ქანების გადაადგილება ნებისმიერი მიმართულებით და დიდი სიზუსტით. დასკვნა: წარმოდგენილი მოწყობილობა ეფუძნება ელექტრომაგნიტურ ინდუქციას და გამოიყენება მეწყერსაშიში ზონების მონიტორინგისთვის. მისი ძირითადი ელემენტები მოიცავს სამ კოჭას: ერთ გადამცემსა და ორ მიმღებს. გადამცემი კოჭა ჰორიზონტალურად გადაადგილდება მიმღებ კოჭებთან მიმართებაში, რაც იწვევს ინდუქციური დენის ცვლილებას. ქანების გადაადგილებისას, გადამცემი კოჭის პოზიციის ცვლილება იწვევს ძაბვათა სხვაობას მიმღებ კოჭებზე. ეს სიგნალი მუშავდება მიკროპროცესორის მიერ, რაც საშუალებას იძლევა განისაზღვროს ქანების წანაცვლების მიმართულება და სიდიდე. აღნიშნული მეთოდი ეფუძნება ინდუქტივობისა და ურთიერთინდუქციურობის პრინციპებს, რაც უზრუნველყოფს მოწყობილობის მაღალ სიზუსტეს. მიღებული მონაცემების ანალიზი შესაძლებელია მიკროპროცესორში ჩატვირთული პროგრამული უზრუნველყოფის საშუალებით, რაც ზრდის სისტემის ეფექტურობას და სანდოობას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 577 გამოყენებული ლიტერატურა 1. fraden, jacob. handbook of modern sensors: physics, designs, and applications. 5th ed. cham: springer, 2016. 2. abelashvili, n., otkhozoria, n., otkhozoria, v., & akhlouri, e. (2024). diagnosing the stability of large-scale processes using fractal structure analysis of time series. international science journal of engineering & agriculture, 3(4), 30–37. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20240304.03 3. nona otkhozoria, vano otkhozoria, & shorena khorava. (2022). search for an extremum using the steepest descent method under the conditions of experimental errors. world science, (2(74). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/28022022/7785 4. nona otkhozoria, nino tsiklauri, vano otkhozoria. (2024) selection of mathematical optimization methods for solving engineering practice problems . georgian scientists, 6(2), 286–293. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.30 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 578 rock displacement control abstract: this paper presents an in-depth analysis of the development of an intelligent system aimed at monitoring and preventing landslide-prone areas. the paper highlights the importance of information processing in modern technologies, especially the role of analytical technologies in decision-making, which is critical for systems such as security systems. the research focuses on the development of three innovative sensors specifically designed for monitoring landslide-prone areas. these are: • hall effect sensor: this system measures ground displacement and deformation, which provides early detection of approaching landslides. • new type of tilt sensor: this sensor uses the principle of immersing electrodes in a liquid and measures changes in the tilt of rocks with high accuracy. • a new type of sensor for measuring precipitation: this sensor uses a mercury sensor and measures the amount of precipitation, which is an important factor in the activation of landslide processes. the document discusses in detail a comparative analysis of existing monitoring systems, such as gps sensors, inclinometers, laser rangefinders, etc. after analyzing the advantages and disadvantages of each system, the study presents a new inductive method for controlling rock displacement, which is based on electromagnetic induction and uses flat coils. this method provides accurate determination of the direction and magnitude of rock movement. the results of the study highlight the accuracy, efficiency and reliability of the created system, which makes it a valuable tool for monitoring and preventing landslide processes. the use of the system will contribute to reducing the risk of natural disasters and protecting human lives. keywords: landslide-prone zones, management system, control system, landslide occurrence, landslide detection, early warning system, hall sensor, hall effect. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 417 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.38 the initial stages of the history of georgian radio natia nakhutsrishvili1, sandro bakhtadze2, irakli javakhishvili3, rafiel tkhinvaleli3 1tbilisi state university 2geoaeronavigation company 3georgian technical university abstract the article presents data on the history of georgian radio broadcasting from its establishment until 1925. the contribution of georgian scientists, inventors and public figures to this national cause is discussed. keywords: georgian radio broadcasting, initial stages. introduction this year marks a century, were that laid the foundation for regular radio broadcasting in georgia. georgian radio used to be a state broadcaster, and now it has the status of a public broadcaster. the activities of the radio of georgia, its entire cultural activities the promotion of georgian writing and art, georgian culture and science, undoubtedly contributed to the awakening of national consciousness and the establishment of national values. this article discusses the first stages of the formation and development of georgian radio telegraphy and radio broadcasting. the achievements of scientists-inventors, practically unknown to the general public, in this national issue are also discussed. results in the second half of the 19th century, technical progress in the world contributed to the emergence and development of electronic communication. this process has a very peculiar and interesting history in our country. already in 1859, on the initiative of grigol orbeliani, the famous georgian poet and acting governor of the caucasus at that time, an agreement was signed, which provided for the establishment of a telegraph connection between tbilisi and poti. for this purpose, a famous german georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 418 scientist and inventor, a member of the berlin academy of sciences, the younger brother of wehrlein von siemens, the head of the firm "siemens and halske", engineer walter siemens was invited to georgia. under his leadership, in 1860, the first wired telegraph line between poti and tbilisi was installed. according to the agreement, walter siemens continued to work, and on january 12, 1863, the first telegrams were exchanged between tbilisi and stavropol. the construction of the tbilisiyerevan-julfa telegraph line was completed in 1864, tbilisi-tehran in 1865, and tbilisi-baku in 1868. in 1870, the world's longest telegraph line, 11,000 kilometers, was built between england and india. he also traveled through georgia (in the direction of sochi-sukhumi-zugdidi-shorapani-tbilisidilijan-yerevan-nakhchevani-tavriz). it was called the indo-european telegraph and during its operation (until 1931) tbilisi was one of the recognized centers of international transit telegrams in europe and asia. the development of radio telegraph (wireless telegraph) in georgia belongs to a later period. at the end of the 19th century, first in italy (in 1894), and then in england (in 1896), the italian engineer guglielmo marconi was able to implement a radio-telegraph connection for the first time. in 1897, he received a patent for the use of electromagnetic waves for wireless communication and formed a powerful shareholder community to mass-produce the device. the work of the georgian inventor grigol (gigo) nakhutsrishvili is also an important page in the history of georgian radio broadcasting (nakhutsrishvili in press). in 1900-1905, he studied at the faculty of natural sciences of the university of derpt (yuriev, now tartu) and worked enthusiastically on the creation of a model of a new type of device a wireless data transmission device. in 1902-1904, grigol nakhutsrishvili, independently of popov, marconi and others, created the original typewriter with electrical connections a design that allowed automatic reception and transmission of radio communications. unfortunately, little information is available on the inventor. the georgian society learned about him only on march 5, 1906, from the letter published in the appendix of the "notice sheet", which was dedicated to the anniversary of his death. in addition to the biography, a photo portrait of nakhutsrishvili and a photo of his device were also printed with the inscription: "wireless telegraph device invented by grigol nakhutsrishvili. in the footnote it says: "the device is sent to the editorial office" its description, unfortunately, has been lost. g. nakhutsrishvili could not obtain a patent due to lack of funds. at the age of 29, he fell seriously ill, in 1905 he died far from his homeland in tartu and was buried there, while part of the device he invented a keyboard and a cylinder is currently kept in the historical-ethnographic museum of telavi named after d. chubinashvili. the first serious step towards the formation of the radio industry in georgia was taken in 1910, when a radio station was built in navtlughi (a district of tbilisi), which belonged to the military and was mainly used for communication with field radio stations. it was the only low-power spark-transmitting radio station installed by the russians in tbilisi, through which radio communication was made with baku, kars, saratov and astrakhan. in 1917, a 10-kilowatt coastal radio station was built in batumi, and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 419 a year later a 5-kilowatt station in poti. at that time, there were still no civilian radio stations in georgia. after the end of the first world war, the increased need for information further accelerated the development of radio technology. in russia on july 21, 1918, the sakhokomsoviet issued a resolution on "radio-technical activities of the russian republic". in fact, a state monopoly was declared on radio broadcasting stations in russia. at that time, georgia was no longer part of russia, and the new republic on the road to independence had to take care of finding its place in the international communication network. but due to the difficult political and economic conditions created in georgia in 1918-1921, this process was delayed. only a few low power radio stations were installed and that too by foreign countries. they also took care to create communication links. in 1918, the german military service organized a 15 kilowatt receiving-transmitting spark radio station in the building of the old radio station in navtlughi, tbilisi, and erected a steel mast with an umbrella-type antenna. and in 1919, on saburtalo in tbilisi, the italian military mission organized a 5 kilowatt arc radio station for communication with rome. as soon as the british army entered georgia, both the germans and the italians left the territory of georgia, and the radio equipment they installed remained here. it is clear that the radio stations created by foreigners in our country in 1918-1921 served their political goals and did not take into account the interests of the newly created republic. thus, the creation of the necessary material and technical base for the national radio broadcasting for georgia had to be implemented with the efforts and finances of the government. this issue was greatly facilitated by the printed word of the time, which focused on the unprecedented possibilities and prospects of the radio and considered it as one of the levers of the economic and political progress of the independent state. from this point of view, interesting material is provided in nazarishvili's book "wireless telegraph or radio telephone" published in kutaisi in 1919, accompanied by "russian-german-georgian short dictionary of electrical terms". this work is imbued with deep patriotism, which has a desire to firmly establish georgia in the european space and declares the creation of a national radio broadcasting as one of the necessary conditions for this. interesting material about the state of communication means of the first republic of georgia is also collected in periodicals of that time. for example, the letter published in the magazine "trade and industry of georgia" dated june 1, 1920 "establishment of a powerful radiotelegraph station in georgia" informs us that in 1919-1920 the electrical engineering department of the technical committee was established. conducted negotiations with the world's leading countries to improve existing radio stations. in 1920, the management of the french firm "société générale de radiotélégraphe" offered the georgian side a new type of powerful radio station, a similar device has been successfully operating in france since 1917 and provided communication with a radius of at least 6000 kilometers during the day, and twice as much at night. as the anonymous author of the letter claims, the new radio station made it possible to establish direct daytime communication with european and asian centers (paris, berlin, london, stockholm, delhi, bombay, etc.), which greatly facilitated georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 420 diplomatic and commercial relations. but, as it is clear from the letter, the leadership of the electrotechnical department of the technical committee of georgia was careful with the proposal of the french side and decided to sign the contract only after the corresponding message regarding the radio station was sent from abroad and a competition was organized between different firms. one of the serious reasons for the reluctance was probably the rather substantial cost of the radio station 12 million manats in bonds, which would be difficult for the newly formed republic to pay, and the project was no longer implemented. instead, a simple solution was found, the reconstruction of the already existing radio station in tbilisi was carried out, and a receiving-transmitting radio station was established on its base in didube in the summer of 1920 to receive press materials from russia and other european countries. he then they moved to chitadze street. the origin of radio broadcasting in georgia is connected with this radio station. at the beginning of 1921, after the annexation of georgia by soviet russia, the existing radio equipment came under the control of the soviet authorities. georgia found itself in the communication space of the newly formed socialist state. from that time until the 1980s, the formation and development of radio broadcasting in georgia was directly determined by the soviet union through its political and ideological processes. this is quite logical, considering that for 70 years georgia was an integral part of the soviet state politically, ideologically and economically, and did not have the means of independent development in any sphere of spiritual or material life. the new government immediately began large-scale activities to establish the radio industry, and already at the end of 1921, young radio specialists, later the famous radio engineer khmiadashvili, the radio station in tbilisi was renovated, which allowed to establish a permanent radio connection with moscow. radio stations in batumi and poti were also repaired. since 1923, under the direct leadership of the transcaucasian people's commissariat of postal and telegraphic communications, the pace of radio construction has been accelerated, the radio network of georgia has been expanded, the material and technical base has been formed, and mass interest in this innovation has been established. on february 13, 1924, a "loud-talking radio broadcast" was carried out in tbilisi the first attempt: a transmission of bizet's opera "carmen" was organized from the tbilisi opera and ballet theater to the tbilisi electromechanical factory club. direct participant and organizer of this program khmiadashvili wrote: "the hall of the workers' club is full of people, there are two large gray gramophone-like conical mouthpieces on the platform. wires are drawn from here to the other side. there is a control phone and other equipment on the stage. "electroacoustics began to be used for the purposes of cultural and political education of the masses." this fact significantly increased interest in radio in georgia. on april 7, 1924, the "transcaucasian radio society" was founded in tbilisi, the purpose of which was to popularize the scientific and educational activities of radio. all this contributed to the formation of the amateur radio movement. on april 7, 1924, the "transcaucasian radio society" was founded in tbilisi, the purpose of which was to popularize radio, scientific and educational activities in this field and support radio construction. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 421 in 1920, the first radiotelephone station was built in russia. this meant that it was possible to transmit the human voice and music all the facilities that radio broadcasting has today. in june 1921, loudspeakers were installed on moscow squares, after which newspapers were read on the air. a year later, the moscow central radiotelephone named after the comintern began to bring people to the microphone, give reports and lectures. thus, by 1924, regular radio broadcasting already existed in the major powers of the world, including the soviet union, whose broadcasts were also attempted to be caught by radio amateurs using homemade vacuum tube receivers. khmiadashvili recalls: "i remember the autumn night of 1924 and the homemade vacuum tube receiver from moscow. i heard the radiotelephone transmission." it was a big sensation at the time. many did not believe, doubted and closely followed the world air. soon, radio equipment produced by the state industry and industrial cooperatives also appeared in georgia. the year 1924 played an important role in the development of radio. on july 28, the soviet government adopted a decree "on private receiving radio stations", according to which citizens of the ussr, as well as private organizations and individual groups, were allowed to organize receiving radio stations. the "freedom of air act", as it was called, significantly increased the number of radio amateurs. they were also greatly helped by fleischer's textbook "wireless telegraph", which was intended for students of the transcaucasian telecommunications electrotechnical school. in the same year, the publication of the union magazine "radio" began, which was distributed in georgia as well. since 1925, more and more material appears on the pages of the press. the article "wonderful prospects" was published. on march 22, 1925, the "communist" newspaper enthusiastically wrote: "a completely new era has come, imagine our mountaineers, tush-pshav-khevsurs, svans and others who have the opportunity to follow life; to receive daily news about what is happening in the country, to listen to concerts in their huts, etc. it is clear how the radiotelephone will help education... radio already opens up dream prospects. tests have started and it is expected that in the near future we will be able to talk to people thousands of kilometers away." on march 31, 1925, the magazine "science and technology" called on the population: "it is time to wake up, we must interest the masses in radio construction, such a movement has already started in russia, and we are starting now." in this regard, serious work was carried out by the union joint-stock company "radio transmission", whose activities were spread over the entire territory of the soviet union and were aimed at accelerating reception and transmission, mass organization of the construction of radio stations. amateur radio clubs were created in 1924 and were originally called "radio for all". its founders were the "factories" trust, the russian telegraph agency and the posttelegraph people's commissariat. in the spring of 1925, transcaucasian society of radio amateurs was founded, the board of which was located in tbilisi, in the people's commissariat of posts and telegraphs, near the radio department. this society included party activists and radio specialists: miasnikov chairman of the society, atharbegov deputy chairman, sturua deputy chairman of the bureau of the initiative group, as well as radio engineers khmiadashvili, fleisher and others. the society was instructed to create broadcasting georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 422 radio stations in tbilisi, baku and yerevan as soon as possible. the first radio station was to be established in tbilisi. "our first step in this field will be the creation of the first long-distance radio station in tbilisi. next week we will transmit the words spoken by the communists from tbilisi to all directions in the world, we will spread the first elementary knowledge, soviet thoughts, and then new stations will be created in baku, yerevan, batumi and poti", wrote the newspaper "communist" on 13th of 1925 in february. in march 1925, the presidium of the central council of the union of trade unions considered it expedient to create amateur radio stations in workers' clubs. creation of such clubs began with enthusiasm in tbilisi and throughout the republic. among them were: orjonikidze railway workers' club radio club, radio clubs of the state university, polytechnic institute, first industrial and economic technical college. the newspaper "communist", which greatly contributed to the expansion of the amateur radio movement in georgia, reported on april 4, 1925 that the amateur radio society had decided to open a radio cooperative that would provide radio receivers, radio literature at discounted prices, etc. and in the "chronicle" of march 25, it was mentioned that georgia at the request of the central committee of the nkvd, a list of public councils to which radio receivers will be provided was compiled. since 1925, new sections appeared on the pages of the republican press: "radio", "radiocorner", "radio-engineering", "radio news", where both information about radio and popular scientific articles on radio-engineering and its use in tbilisi were placed. already, many radio listeners could listen to comintern radio broadcasts, union radio broadcasts were also printed in the georgian press. the increased interest in radio put the issue of expansion of the existing radio station in tbilisi on the agenda. for this purpose, a radio commission was created under the leadership of sturua. an important event in the history of georgian radio broadcasting was the erection of a new six-meter radio mast in navtlughi on april 22, 1925, which worked in a radius of 300 kilometers. this solemn event was attended by the leaders of the party and the government, and the republican press responded to it with extensive stories. similar radio towers were erected in baku, yerevan and kharkiv. a month later, a semi-artistic broadcast radio station created by young specialists was launched in navtlughi, from which the first test radio broadcast was carried out and which was published by the newspaper "zaria vostoka" on may 23, 1925 with the article "radiotelephone transmitter in tbilisi". the actors and performers were the station's own employees, who broadcast songs, music and talks on may 23 and 24 from 6 to 7 p.m. on the 600 to 700 meter airwaves." thus, on may 21, 1925, the first test radio broadcast was carried out in georgia. this date should be considered as the birthday of georgian radio. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 423 references adamia, z., loria, l., nakhutsrishvili, n., & talakhadze, n. (2024). from the history of georgian technologies. georgian scientists, 6(1), 301-305. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.36 khmiadasvili, g. (1961) development of radio equipment in georgia, tbilisi. ხმიადაშვილი, გ. (1961) რადიომაუწყებლობის წარმოშობა საქართველოში, თბილისი. nakhutsrishvili, i., talakhadze, n., nakhutsrishvili, n., adamia, z. from the history of the invention of the radio apparatus (in press). ნახუცრიშვილი, ი., ტალახაძე, ნ., ნახუცრიშვილი, ნ., ადამია, ზ. რადიოაპარატის გამოგონების ისტორიიდან (ბეჭდვაშია). tadumadze, e. (1955) essays from the history of radio, tbilisi. თადუმაძე, ე. (1955) ნარკვევები რადიოს ისტორიიდან, თბილისი. talakhadze, n., nakhutsrishvili, n. (2025) establishment of radio telegraphy and radio broadcasting in georgia contribution of georgian scientists and inventors, generis publishing. ტალახაძე, ნ., ნახუცრიშვილი, ნ. (2025) რადიოტელეგრაფიისა და რადიომაუწყებლობის წარმოშობა საქართველოში ქართველ მეცნიერთა და გამომგონებელთა ღვაწლი, გამომცემლობა generis publishing. საქართველოს რადიოს ისტორიის საწყისი ეტაპები ნათია ნახუცრიშვილი1, სანდრო ბახტაძე2, ირაკლი ჯავახიშვილი3, რაფიელ თხინვალელი3 1თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2საქაერონავიგაციის კომპანია 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე სტატიაში წარმოდგენილია მონაცემები ქართული რადიომაუწყებლობის ისტორიის შესახებ დაარსებიდან 1925 წლამდე. განხილულია ქართველი მეცნიერების, გამომგონებლებისა და საზოგადო მოღვაწეების წვლილი ამ ეროვნულ საქმეში. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 408 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.37 საერთაშორისო ურთიერთობები და ენერგეტიკის მდგრადი განვითარება ელენე ფანცხავა1, მაკა ჯიშკარიანი2 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, elenepantskava@mail.ru, 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, gudiashvilimaka@gmail.com რეზიუმე გაერომ განსაზღვრა ჩვენი სამყაროს ტრანსფორმირება, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ყველა წევრმა ქვეყანამ ხელი მოაწერა 2030 წლის დღის წესრიგს და მდგრადი განვითარების მიზნებს, როგორც გადაწყვეტილებების კომპლექტს მსოფლიოს ყველაზე დიდი პრობლემების, როგორიც არის კლიმატი, სიღარიბე, უთანასწორობა და ადამიანის უფლებების დასაძლევა. გაეროს დაარსებიდან 75 წლის განმავლობაში, კაცობრიობა არასდროს ყოფილა ასეთი გამწვევების წინაშე. დღის წესრიგი 2030 არის ყველაზე ამბიციური შეთანხმება მდგრადი განვითარებისთვის, რომელიც მსოფლიო ლიდერებს ოდესმე მიუღიათ. იგი აერთიანებს მდგრადი განვითარების სამივე ასპექტს: სოციალურ, ეკონომიკურ და გარემოს. მდგრადი განვითარების მიზნები ეს იგივეა რაც გლობალური მიზნები და წარმოადგენს უნივერსალურ მოწოდებას მოქმედებისკენ, ის შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ ძლიერი პარტნიორობითა და თანამშრომლობით. წარმატებული განვითარების დღის წესრიგი მოითხოვს ინკლუზიურ პარტნიორობას გლობალურ, ეროვნულ და ადგილობრივ დონეზე, პრინციპებზე და ღირებულებებზე დაფუძნებულ საერთო ხედვას. მდგრადი განვითარების 17 მიზანი თავის მხრივ შეიცავს 169 სამიზნეს და 230 ინდიკატორს. ნაშრომში საუბარია საერთაშორისო ურთიერთობების მნიშვნელობაზე და წარმოდგენილია გადაწყვეტილებების სრული კომპლექტი მსოფლიოს ყველაზე სერიოზული პრობლემების დასაძლევად და გაკეთებულია აქცენტები იმ ღონისძიებებზე, რომელიც გარდაქმნის ჩვენს სამყაროს და მოუტანს მშვიდობასა, სტაბილურობასა და კეთილდღეობას 2030 წლისთვის. საკვანძო სიტყვები: მდგრადი განვითარება, კლიმატი, გაერო, გლობალური მიზნები, სტაბილურობა „ახალი მდგრადი მსოფლიო წესრიგი“ გულისხმობს გლობალური პარადიგმის ცვლილებას, რომელიც ორიენტირებულია ბალანსის შექმნაზე ეკონომიკურ განვითარებაზე, გარემოს დაცვასა და სოციალურ თანასწორობას შორის. ეს კონცეფცია ითვალისწინებს საერთაშორისო თანამშრომლობას მწვავე გლობალური საკითხების გადასაჭრელად, როგორიცაა კლიმატის ცვლილება, რესურსების დეფიციტი და უთანასწორობა, მდგრადი პრაქტიკისა და პოლიტიკის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 409 ხელშეწყობის გზით. ის მიზნად ისახავს მდგრადი განვითარების მიზნების პრიორიტეტიზაციას, რაც უზრუნველყოფს გრძელვადიან ეკოლოგიურ ჯანმრთელობას, ეკონომიკურ კეთილდღეობას და სოციალურ კეთილდღეობას მიმდინარე და მომავალი თაობებისთვის. მდგრადი განვითარება არის რესურსების გამოყენების მიდგომა, რომელიც უზრუნველყოფს მათ არსებობას დროთა განმავლობაში, რომლის მნიშვნელობა გაიზრდება ოცდამეერთე საუკუნის მრავალრიცხოვანი გამოწვევებით. ეს მიდგომა არის ორგანიზაციული პრინციპი ადამიანის განვითარებისკენ სწრაფვისა, თანაც ისე, რომ შეინარჩუნოს ჯანსაღი ბუნება, უზრუნველყოს ბუნებრივი რესურსები და ეკოსისტემა, რომელზედაც დამოკიდებულია ეკონომიკა და საზოგადოება, სტაბილური სოციალური პროგრესისა და გარემოსდაცვითი ბალანსის უზრუნველყოფის მიზნით. მსოფლიო მოსახლეობის უმრავლესობას სჯერა, რომ კაცობრიობა უნდა განვითარდეს ისე, რომ მოხდეს ბუნებრივი რესურსების მოხმარების ოპტიმიზაცია, დაბინძურების შემცირება და თითოეული ინდივიდის ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება. მდგრადი განვითარების მიზნები პირველად იქნა მიღებული გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მიერ 2015 წელს, მისი კონცეფცია არსებობს ათწლეულების განმავლობაში და აკმაყოფილებს დღევანდელი მსოფლიოს საჭიროებებს. მდგრადი განვითარების ხელშეწყობა შესაძლებელია ხუთი სახელმძღვანელო პრინციპით, ესენია: ცხოვრება გარემოს ფარგლებში, ძლიერი, ჯანსაღი და სამართლიანი საზოგადოების არსებობა, მდგრადი ეკონომიკისა და კარგი მმართველობისა უზრუნველყოფა, როგორც სოციალური პასუხისმგებლობის ხელშეწყობა. მდგრადი განვითარების ინიციატივები არის პროექტები და პროგრამები, რომლებიც შექმნილია გრძელვადიანი ეკონომიკური, სოციალური და გარემოსდაცვითიო მდგრადობის მისაღწევად. ეს ინიციატივები ფოკუსირებულია გადაწყვეტილებების შექმნაზე, რომლებიც დააბალანსებს სიღარიბის, გარემოს დეგრადაციის და სოციალური უთანასწორობის მწვავე გამოწვევების გადაჭრის საჭიროებებს. და მიზნად ისახავს აწმყოს მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას მომავალი თაობების საკუთარი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების შესაძლებლობის კომპრომისის გარეშე. მდგრადი განვითარების ინიციატივების ძირითადი კომპონენტებია:  გარემოს მდგრადობა: ინიციატივები, რომლებიც ფოკუსირებულია გარემოს მდგრადობაზე, მიზნად ისახავს ეკოსისტემების დაცვას და აღდგენას, დაბინძურების შემცირებას და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების ხელშეწყობას. ეს მოიცავს ისეთ პროექტებს, როგორიცაა ტყეების აღდგენა, განახლებადი ენერგიის განვითარება და წყლის კონსერვაცია.  სოციალური მდგრადობა: სოციალური მდგრადობის ინიციატივები მუშაობს საზოგადოების ყველა წევრის ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად, განსაკუთრებული აქცენტით მარგინალიზებულ და დაუცველ მოსახლეობაზე. ეს ინიციატივები შეიძლება მოიცავდეს განათლების, ჯანდაცვისა და სოციალური სერვისების ხელმისაწვდომობას, ასევე გენდერული თანასწორობისა და სოციალური ინკლუზიის ხელშეწყობის მცდელობებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 410  ეკონომიკური მდგრადობა: ეკონომიკური მდგრადობა გულისხმობს სტაბილური და გრძელვადიანი ეკონომიკური შესაძლებლობების შექმნას, რაც უზრუნველყოფს საარსებო წყაროს რესურსების ამოწურვის გარეშე. ეს შეიძლება მოიცავდეს ინიციატივებს, როგორიცაა მცირე ბიზნესის მხარდაჭერა, მდგრადი სოფლის მეურნეობის ხელშეწყობა და უნარების ტრენინგ პროგრამების განვითარება. მდგრადი განვითარების განხორციელება არის გრძელვადიანი პროცესი, რომელიც გულისხმობს ეროვნული პოლიტიკის, ამოცანებისა და პრიორიტეტების განსაზღვრას, აგრეთვე აქტივობების განხორციელებისა და მათი ეფექტურობის შეფასების მექანიზმებს. ამ მხრივ ქვეყნებს განსხვავებული შესაძლებლობები და შედეგები აქვთ. განვითარებულ ქვეყნებს აქვთ რეალური შესაძლებლობები, მიაღწიონ უკეთეს შედეგებს, მდგრადი განვითარების განხორციელებას. ამის საპირისპიროდ, განვითარებადი ქვეყნები, განსაკუთრებით ღარიბი ქვეყნები, მრავალი წინააღმდეგობის წინაშე დგანან და ზოგადად ორიენტირებულნი არიან ეკონომიკურ განვითარებაზე. დიაგრამაn1. მდგრადი განვითარების მარტივი ილუსტრირება; წარმოდგენილი დიაგრამა გვიჩვენებს სოციალურ, ეკონომიკურ და გარემოსდაცვით პროგრესს, რომლებიც ასახავს სამ დახურულ წრეს, რაც გულისხმობს მათ შორის დაბალანსების და მენეჯმენტის აუცილებლობას. საერთაშორისო ურთიერთობები მოიცავს ურთიერთქმედებებისა და დამოკიდებულებების ყოვლისმომცველ დიაპაზონს პოლიტიკურად შემოსაზღვრულ საზოგადოებებს შორის სხვადასხვა სფეროებში (პოლიტიკა, სამხედრო საქმეები, ეკონომიკა, კულტურა, დაზვერვა, ენერგეტიკა და გარემო). ამ ურთიერთობებს აყალიბებს საერთაშორისო ურთიერთობების არსებულ ჩარჩოებში არსებული ინტერესებისა და ამოცანების ურთიერთდამოკიდებულება, ასევე გლობალური კომუნიკაციის ფორმები და დინამიკა, ძალაუფლების ბალანსი მსოფლიოში, სახელმწიფოების ქცევითი ნიმუშები კონკრეტულ პერიოდში, კულტურული და ტრადიციული გავლენები და უნარი ზუსტად შეაფასოს ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ საგარეო პოლიტიკასა და სტრატეგიულ ორიენტაციაზე საერთაშორისო ურთიერთობების კონკრეტულ თანავარსკვლავედში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 411 დღეისათვის საერთაშორისო ურთიერთობების გავლენა მდგრადი განვითარების სტრატეგიის განხორციელების შესაძლებლობებზე არსებითია და 2022 წლის შემდეგ გამოწვევები იწვევს აღნიშნულ საკითხზე ყურადღების გამახვილების აუცილებლობას. მდგრადი განვითარების კონკრეტული მიზნების განხორციელება (განსაკუთრებით ენერგიის მოხმარებასა და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებით) სულ უფრო მეტად არის განპირობებული ცალკეულ ქვეყნების, ქვეყნების ჯგუფებისა თუ ალიანსებს შორის ურთიერთობებით. მნიშვნელოვანია მდგრადი განვითარების შესახებ პროგნოზების გაკეთება საერთაშორისო ურთიერთობების რეალობის გაცნობის გზით, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 2022 წლისთვის საერთაშორისო ასპარეზზე მნიშვნელოვანი ცვლილებები განხორციელდა. 2022 წლის შემდეგ საერთაშორისო უსაფრთხოება განსაკუთრებული ყურადღებით უნდა იქნას განხილული, როგორც საერთაშორისო ურთიერთობების განსაკუთრებული განზომილება, რომელიც უფრო მეტად განსაზღვრავს მდგრადი განვითარების პრინციპებისა და მოდელების დანერგვის ეფექტურობას მთელ მსოფლიოში. იმისათვის, რომ უფრო ნათლად დავინახოთ 2022 წლის შემდეგ მდგრადი განვითარების განხორციელების რისკები, უცილებელია საერთაშორისო უსაფრთხოების გაგება და ინტერდისციპლინარული მიდგომის შემუშავება. საერთაშორისო უსაფრთხოება გულისხმობს ინსტიტუციურ ჩარჩოს და მარეგულირებელ მექანიზმებს, რომლებიც მართავენ გლობალურ ურთიერთქმედებას, პირველ რიგში, სახელმწიფო და არასახელმწიფო აქტორებს შორის (ჩართული ინსტიტუტების როლებით, პასუხისმგებლობებითა და ვალდებულებებით). გარდა ამისა, იგი მოიცავს მათი ქმედებების ნორმატიულ ჩარჩოს, რომელიც ასახავს მიზნებს, ზოგად პრინციპებს, ნორმებს, ქცევის წესებს და ქმედებების შეზღუდვებს, უსაფრთხოების რეჟიმების ჩათვლით. ამ სისტემის ფუნქციონირებაზე გავლენას ახდენს საერთაშორისო ურთიერთობების დინამიკა, თანამედროვე გეოპოლიტიკური კონფიგურაციები და გაბატონებული უსაფრთხოების რისკები, გამოწვევები და საფრთხეები, რომლის საბოლოო მიზანია უსაფრთხოებისა და მშვიდობის მიღწევა. უსაფრთხოების საერთაშორისო სისტემა უნდა ჩამოყალიბდეს, როგორც გადაწყვეტილების მიღებისა და პრობლემის გადაჭრის ინსტიტუციონალიზებული მეთოდი თანმიმდევრული, ლეგიტიმური სტრატეგიებით. სისტემის არსებობას, უპირველეს ყოვლისა, განსაზღვრავს გადაწყვეტილების მიმღები ცენტრის არსებობა, რომელსაც აქვს უფლებამოსილება მიიღოს ზოგადად სავალდებულო გადაწყვეტილებები საერთაშორისო დონეზე მნიშვნელოვან საკითხებზე, რაც უდავოდ მოიცავს მდგრად განვითარებასთან დაკავშირებულ საკითხებსა და გამოწვევებს. თუმცა, საერთაშორისო ურთიერთობებში დღის წესრიგის დაწესების შესაძლებლობა საერთაშორისო უსაფრთხოების საკითხებში, უპირველეს ყოვლისა, განისაზღვრება საერთაშორისო ურთიერთობების ფაქტობრივი ბუნებით და, კერძოდ, ძალაუფლების ხარისხით (გეოპოლიტიკური მიზნების ხელშეწყობის შესაძლებლობა მოცემულ დროს ხელმისაწვდომი რესურსებით.) სისტემის ძირითადი საერთაშორისო აქტორების(განსაკუთრებით გაეროს ორგანოები), ნაკლებად ძლიერი სახელმწიფოებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების რეაგირებასთან ერთად, აუცილებელია საერთაშორისო გარემოში მომხდარ ცვლილებებზე საპასუხოდ, ცალკეული ქვეყნების პოზიციონირება კონკრეტულ საერთაშორისო საკითხებზე, კერძოდ მდგრადი განვითარების მომავალზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 412 შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე სახელმწიფოების პოზიციონირება, როგორიცაა ბალკანეთის სახელმწიფოები, დამოკიდებულია მომავალი ტენდენციების შეფასებაზე და გავლენებზე, რომლებსაც ახდენენ მნიშვნელოვანი გეოპოლიტიკური აქტორები, რომლებიც ჩართულნი არიან ახალი გლობალური ურთიერთობების დამყარებაში. უკრაინის კონფლიქტი გადამწყვეტ ფაქტორს წარმოადგენს საერთაშორისო უსაფრთხოებისთვის, კვლევარები აკეთებენ პროგნოზებს საერთაშორისო პოლიტიკაში ურთიერთობებისა და პროცესების განვითარების შესახებ, ხაზს უსვამენ მის მზარდ პოლარიზაციას, კერძოდ, სამხედრო თანამშრომლობას რუსეთის ფედერაციასა და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას შორის, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საერთაშორისო ურთიერთობებზე, ომის გახანგრძლივების შემდგომი ღია შესაძლებლობით, რითაც გლობალურ დონეზე დაძაბულობის გახანგრძლივება და, საბოლოოდ, ბირთვული კონფლიქტის წარმოშობა შესაძლებელია. მდგრადი განვითარების მომავალზე დიდ გავლენას ახდენს გეოპოლიტიკა, რაც მოითხოვს მრავალი სამეცნიერო დისციპლინის პერსპექტივების ინტეგრირებას. გეოპოლიტიკა იკვლევს პოლიტიკურ ფენომენებს და პროცესებს სივრცის ფიზიკურ-გეოგრაფიულ და სოციალურგეოგრაფიულ მახასიათებლებთან და გეოპოლიტიკური პერსპექტივა მოიცავს მიზნებსა და ინტერესებს, რომლებიც არა მხოლოდ ტერიტორიული, არამედ ეკონომიკური და ფინანსური, იდეოლოგიური, სამხედრო და უსაფრთხოების, ასევე რელიგიური და ცივილიზაციურია. გეოპოლიტიკური პერსპექტივა ხაზს უსვამს სოციალურ-გეოგრაფიული ფაქტორების მზარდ მნიშვნელობას. უკრაინაში კონფლიქტის ხანგრძლივობა აჩვენებს ცვლილებებს დიდი სახელმწიფოების პოლიტიკასა და საერთაშორისო წესრიგში, საერთაშორისო გარემოს შექმნით, რომელშიც მცირე და ნაკლებად გავლენიან სახელმწიფოებს შეუძლიათ აირჩიონ ან დაიკავონ ნეიტრალური პოზიცია უკრაინის კონფლიქტთან დაკავშირებით. უკრაინაში კონფლიქტი იწვევს უსაფრთხოების ახალი არქიტექტურის ჩამოყალიბებას და ღია ბრძოლას ბუნებრივი რესურსებისთვის, რომლის შედეგებიც მომდევნო ათწლეულებში გამოჩნდება რომელიც აისახება მდგრად განვითარებაზე. საერთაშორისო ურთიერთობებში მდგრადი განვითარების მიზნები ემთხვევა სახელმწიფოების მოლოდინს, რომ იბრძოლონ სამართლიანი, თანაბარი და ინკლუზიური საზოგადოებისთვის და ერთობლივი მუშაობისთვის გლობალური მდგრადი და ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდის, სოციალური განვითარებისა და გარემოს დაცვის ხელშეწყობისთვის. მდგრადი განვითარების მნიშვნელოვანი ფუნდამენტური კონცეპტუალური შინაარსი შეიძლება გამომდინარეობდეს ორი დეკლარაციის სტრუქტურული ასპექტებიდან, რომლებიც აცხადებენ საყოველთაოდ მიღებულ მიზნებს. პირველი არის ათასწლეულის დეკლარაციაში მიღებული გადაწყვეტილება, „განვითარდეს პარტნიორობა კერძო სექტორთან და სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებთან განვითარებისა და სიღარიბის აღმოფხვრის მიზნით“. მეორე არის განცხადება მდგრადი განვითარების ამჟამინდელ დღის წესრიგში, რომ „არსებობს სხვადასხვა მიდგომები, ხედვები, მოდელები და ინსტრუმენტები, რომლებიც ხელმისაწვდომია თითოეული ქვეყნისთვის, მისი ეროვნული გარემოებებისა და პრიორიტეტების შესაბამისად, მდგრადი განვითარების მისაღწევად“. მართლაც ეს არის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 413 საერთო გამოხატულება რიგ ქვეყნებსა და რეგიონებში, ახალი დღის წესრიგის სრულ განხორციელებისთვის. რა თქმა უნდა ამ მიზნის მიღწევა შესაძლებელია, მხოლოდ და მხოლოდ გაძლიერებული გლობალური პარტნიორობისა და განხორციელების შედარებით ამბიციური საშუალებებით. აღორძინებული გლობალური პარტნიორობა ხელს შეუწყობს ინტენსიურ გლობალურ ჩართულობას ყველა მიზნისა და მიზნის განხორციელების მხარდასაჭერად,რომელიც აერთიანებს მთავრობებს, სამოქალაქო საზოგადოებას, კერძო სექტორს, გაეროს სისტემას და სხვა აქტორებს, რათა მოახდინოს ყველა არსებული რესურსის მობილიზება. მდგრადი განვითარების 17 მიზანი არის გეგმა უკეთესი და უფრო მდგრადი მომავლის მისაღწევად ყველასთვის, რომელიც მოიცავს ჩვენს წინაშე არსებულ გლობალურ გამოწვევებს, მათ შორის სიღარიბეს, უთანასწორობას, კლიმატის ცვლილებას, გარემოს დეგრადაციას, მშვიდობასა და სამართლიანობას. ყველა მიზანი მნიშვნელოვანია და აუცილებლად უნდა იქნეს მიღწეული 2030 წლისთვის. ეს გეგმა ასახავს ახალი უნივერსალური დღის წესრიგის მასშტაბებსა და ამბიციას. რომელიც ცდილობს დაეყრდნოს ათასწლეულის განვითარების მიზნებს, გააცნობიერონ ყველა ადამიანის უფლებები და მიაღწიონ გენდერულ თანასწორობას, ისინი ინტეგრირებული და განუყოფელია და აბალანსებენ მდგრადი განვითარების სამ განზომილებას, როგორიც არის: ეკონომიკური, სოციალური და გარემოსდაცვითი. უნდა აღინიშნოს, რომ მდგრადი განვითარების მიზნების შესრულების უზრუნველყოფა უნდა იყოს სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა, რომლებიც არ აპროტესტებენ საერთაშორისო საზოგადოების გავლენის ლეგიტიმურობას. მდგრადი განვითარების კონცეფციის ფარგლების გაფართოებამ გამოიწვია ინტეგრირებული პოლიტიკური, ეკონომიკური, ტექნოლოგიური, სოციალური და კულტურული განვითარების პრაქტიკული გავლენა, რომელიც შეესაბამება გარემოს დაცვისა და გაუმჯობესების მოთხოვნებს, რაც მოითხოვს სტრუქტურულ ცვლილებას უშუალო მოკლევადიანი ინტერესების საწინააღმდეგოდ. მდგრადი განვითარების პოლიტიკის განხორციელებამ გამოიწვია რესურსების მობილიზება გლობალური მასშტაბის რთული გამოწვევების დასაძლევად. კონკრეტული მიზნების გამოსაცხადებლად, როგორიცაა სიღარიბისა და დაავადების აღმოფხვრა ან co2-ის გამოყოფის შემცირება, ეროვნული მთავრობები თანამშრომლობენ ერთმანეთთან, კერძო სექტორთან და საერთაშორისო აქტორების დიდ ნაწილთან. ასევე აჩვენა პოტენციალი შეკრიბოს და გარკვეულწილად, გააერთიანოს ქვეყნები მთელს მსოფლიოში მრავალ გავლენიან დაინტერესებულ მხარეებთან და ინდივიდებთან ერთად, რათა განახორციელოს ცვლილებები გლობალურ დონეზე. ექსპერტთა მოსაზრებით მოსალოდნელია ზედაპირის ტემპერატურის ზრდა, რაც გამოიწვევს დედამიწაზე მუდმივი ყინვისა და სანაპირო ზოლის მოსალოდნელ დეგრადაციას. მოსალოდნელია, რომ ეს გამოვლინდება ტყის ხანძრების გაძლიერებულ მოვლენებში, მოსავლიანობის შემცირებით ქვედა განედებში, საკვების სტაბილურობით, წყლის დეფიციტით და ხელმისაწვდომობით (ძირითადად მშრალ მიწებში) და მცენარეულობის დაკარგვაში. გარდა ამისა, არსებობს საკვებისა და კვებისათვის შეზღუდული ხელმისაწვდომობის, აგრეთვე ნიადაგის ეროზიის გაზრდის პოტენციალი. ზოგიერთ პროცესს შეიძლება ჰქონდეს შეუქცევადი შედეგები დათბობის დაბალ დონეზე სხვა პროცესებთან შედარებით. რისკების ასეთი პროგნოზების შესაბამისად, შესაძლო ცვლილებებმა შეიძლება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 414 საფრთხე შეუქმნას კვების სისტემებს, ადამიანისა და ეკოსისტემის ჯანმრთელობას, საარსებო წყაროს, ინფრასტრუქტურის სიცოცხლისუნარიანობას და მიწის ღირებულებას. დღეს, საერთაშორისო თანამეგობრობის ქვეყნების უმრავლესობა ერთობლივად ახორციელებს დამატებით პოლიტიკას კლიმატის ცვლილებისა და განვითარების, ზრდისა და მდგრადობის მიღწევისთვის 2030 წლის დღის წესრიგის განხორციელების გზით. ამასთან დაკავშირებით, შეიძლება აღინიშნოს, რომ მდგრადი განვითარების კონცეფციის შინაარსი კონსოლიდირებულია გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ფარგლებში სხვადასხვა მრავალმხრივი ინიციატივების მეშვეობით. დასკვანა საერთაშორისო ურთიერთობებში მდგრადი განვითარების ამოსავალი წერტილი არის მულტილატერალიზმი და ტრანსნაციონალური თანამშრომლობა სხვადასხვა აქტორებს შორის. გარდა ამისა, პარტნიორობისა და თანამშრომლობის ინსტიტუციონალიზაცია მდგრადი განვითარების მიზნების მისაღწევად ხელს უწყობს საერთაშორისო საზოგადოების კოორდინირებულ მენეჯმენტს საჯარო და კერძო პოლიტიკისა და საერთაშორისო სამართლებრივი და პოლიტიკური ნორმების განხორციელებაზე დაფუძნებული ქსელური სისტემის საშუალებით. საერთაშორისო ურთიერთობების მრავალი მკვლევარი ეხება მდგრადი განვითარების დოქტრინალური ჩარჩოს კონფიგურაციის პრობლემას, რაც ხელს უწყობს ნარატიულ პლატფორმას მდგრადობისკენ პროგრესის შესახებ და შემდგომ გავლენას ახდენს უფრო პროაქტიულ და სავალდებულო ზომებზე მდგრადი განვითარების მიზნების მისაღწევად. მდგრადი განვითარების ინიციატივები სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საზოგადოების ზრდისა და განვითარების ხელშეწყობისთვის. გარემოს დაცვის, სოციალური თანასწორობის და ეკონომიკური სიცოცხლისუნარიანობის დაბალანსებით, ეს ინიციატივები ქმნის გრძელვადიან გადაწყვეტილებებს, რომლებიც სარგებელს მოუტანს როგორც ამჟამინდელ, ისე მომავალ თაობებს 2030 წლისთვის. საჭიროა უფრო ძლიერი ზომები და ყოვლისმომცველი, მონაცემებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებები გლობალური ეკონომიკის აღორძინებისა და განვითარებისათვის. გლობალურმა საზოგადოებამ უნდა გააძლიეროს თანამშრომლობა და ერთობლივი ძალისხმევა მდგრადი მომავლის მხარდასაჭერად. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ფანცხავა ე., ჯიშკარიანი მ., & ჩოგოვაძე ბ. (2024). ბიოსაწვავის წარმოების აქტუალური სტრატეგიები, თერმული გამოყენების მიღწევები და შესაძლებლობები. ქართველი მეცნიერები, 6(3), 27–35. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.04 2. elene pantskhava, m.jishkariani, proceedings of vi international scientific and practical conference, vienna, austria, 13-15 may 2024. isbn 978-3-954754-01-4, pp 143-150. 3. ფანცხავა ე., & ჯიშკარიანი მ. (2024). მწვანე წყალბადი მდგრადი ენერგიის მომავლის გასაღები: (სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელი). ქართველი მეცნიერები, 6(2), 345–354. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.36 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 415 4. pantskhava e, jishkariani m, ,,renewable energies – the guarantor of the georgian energy system sustainability”,proceedings ofx international scientific and practical conference, june 13-15, tokyo, japan, 2024. pp.161-167. 5. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე., ,,შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელი გზა საქართველოს ეკონომიკური გაჯანსარებისკენ“. მე-7 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია ,,კულტურათაშორისი დიალოგები“, თელავი, საქართველო, 27-29 ოქტომბერი,2023 წ. 6. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა, ე (2023, 2 – 4 აპრილი), „თანამედროვე მსოლფიო ახალი გამოწვევების წინაშე ენერგეტიკის სექტორი“. საერთაშორისო მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კონფერენცია „თანამედროვე მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშე“. კვიპროსი(ლარნაკა). 59-66. 7. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა, ე. ,, საქართველოს განახლებადი რესურსებით იმპორტჩანაცვლების შესაძლებლობები და ამ მიმართულებით არსებული გამოწვევები”,საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია: ,,გლობალური გამოწვევები და ეკონომიკური განვითარების მოდელების ტრანსფორმაცია» , უაკ (udc) 338.22+62 ბ-666, n3-4 2023 წელი. 8. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა, ე. ,,რუსეთ უკრაინის ომით განპირობებული ახალი გეოპოლიტიკური გარემოებები ევროკავშირისა და საქართველოსთვის“, v საერთაშორისო კონფერენცია ,,თანამედროვე განვითარების ეკონომიკური სამართლებრივი და სოციალური პრობლემები“, ქუთაისი, 2022წ. 9. m. jishkariani, n. dvalishvili, l. kurakhchishvili. “evaluation of calorific of municipal solid waste (msw).” in: ghosh s. (eds) sustainable waste management: policies and case studies. springer, singapore. 2020, pp.263-265. doi.org/10.1007/978-981-13-7071-7_23. 10. m. jishkariani. “criteria for estimating greenhouse gas emissions from transport.” georgian technical university proceedings #3(521). 2021, pp.59-68. doi.org/10.36073/1512-0996-2021-3-59-68. 11. m. jishkariani, s.k.ghosh, k. didbaridze. “energy and economic indicators influencing circular economy in georgia.” in: ghosh, s.k., ghosh, s.k. (eds) circular economy: recent trends in global perspective. springer, singapore. 2021, pp. 331-358. https://doi.org/10.1007/978-981-16-09138_11. 12. m. jishkariani. “electricity tariffs in georgia.” warsaw, poland: world science 9(49), vol.1. 2019, pp. 20-22. doi:10.31435/rsglobal_ws/30092019/6697. 13. z. hasan, h.r. mohammad, & m. jishkariani. “machine learning and data mining methods for cyber security: a survey”, mesopotamian journal of cybersecurity, vol. 2022, pp. 47–56, nov. 2022. https://doi.org/10.58496/mjcs/2022/006. 14. m.pitskhelauri, & m. jishkariani, m. “energy management systems (enms) reforms of georgia.” journal of energy engineering and thermodynamics (jeet) #3(01), 2023, pp. 38–45. doi.org/10.55529/jeet.31.38.45. 15. https://aibe.uq.edu.au/article/2023/03/economics-of-green-hydrogen-in-australia-part-1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 416 international relations and sustainable energy development elene pantskhava1, maka jishkariani2 1associate professor, georgian technical university, elenepantskava@mail.ru; 2professor at georgian technical university, gudiashvilimaka@gmail.com abstract the united nations has set out to transform our world, all member states of the united nations have signed the 2030 agenda and the sustainable development goals as a set of solutions to tackle the world's biggest problems, such as climate, poverty, inequality and human rights. in the 75 years since the founding of the united nations, humanity has never faced such a challenge. agenda 2030 is the most ambitious agreement for sustainable development that world leaders have ever adopted. it combines all three aspects of sustainable development: social, economic and environmental. sustainable development goals these are the same as the global goals and are a universal call to action that can only be achieved through strong partnerships and collaboration. a successful development agenda requires inclusive partnerships – at the global, national and local levels, with a shared vision based on principles and values. the 17 goals of sustainable development contain 169 targets and 230 indicators. the paper discusses the importance of international relations and presents a complete set of solutions to overcome the world's most serious problems and focuses on actions that will transform our world and bring peace, stability and prosperity by 2030. keywords: sustainable development, climate, united nations, global goals, stability georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 399 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.38 the concept of data-driven automated governance jaba tkemaladze1 1research director, longevity clinic georgia inc. jtkemaladze@longevity.ge, https://orcid.org/0000-0001-8651-7243 abstract modern public administration faces challenges requiring enhanced efficiency, transparency, and objectivity in evaluating the performance of government officials. this article proposes an innovative approach based on leveraging modern technologies for data collection, analysis, and application in governance systems. the focus is on comprehensive data aggregation, automated information processing, and assessing officials' competencies using key health and public safety indicators. the future of governance lies in integrating technologies and objective data into decision-making processes while enhancing human capabilities beyond artificial intelligence through the extension of highquality life expectancy. keywords: governance, administration, innovation, data, analysis, automation, scenarios, decisionmaking, optimization introduction public administration is one of the most complex and responsible spheres upon which societal wellbeing depends. traditional systems for evaluating the effectiveness of governance often rely on subjective indicators, leading to risks of corruption, bias, and lack of transparency. consequently, there is a pressing need to integrate technologies that can objectify evaluation processes and enhance decision-making outcomes. data-driven decision-making fundamentally transforms governance, enabling promptness, accuracy, and fairness in the implementation of measures aimed at improving citizens' quality of life. such an approach forms the foundation for building efficient, accountable, and modern governance systems. core principles of the new system comprehensive data collection and centralized database creation georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 400 the technological framework of the proposed system is based on the large-scale collection of data from all available sources, including: healthcare: date of birth, date of a patient's visit, and healthcare worker's identification number. costs of diagnostic tests performed by a specific healthcare worker. service costs associated with individual healthcare workers. costs of consumables and medications used during care by a specific healthcare worker. date of service completion by a healthcare worker, date of next visit, and related healthcare worker identification. date of death, and other pertinent data., etc education: enrollment date and mentor identification number. costs of assessments and testing under specific mentors. service and material costs for mentorship. costs of textbooks and other learning materials provided by specific mentors. date of course completion under a mentor, results of developmental tests, and related data., etc law enforcement: date of the offense, start and end dates of judicial processes, and judge identification number. appeal outcomes and sentencing dynamics linked to individual judges. date of repeat offenses following judgments made by specific judges., etc economy: average tax payment figures before individuals apply for a bank loan. date of loan application and bank officer identification. loan approval dates and credit officer identification. annual changes in average tax payments by individuals after receiving loans facilitated by specific credit officers., etc data storage and integrity the collected data is stored in a secure, centralized database to ensure accessibility and transparency for analytical purposes. a critical aspect of the system is maintaining raw, unprocessed data. presenting data in its original form avoids manipulation and prevents the creation of misleading statistical interpretations. statistical processing, if necessary, should be conducted using standardized and transparent methodologies to maintain integrity. by prioritizing original data over pre-analyzed statistics, the system safeguards against the potential distortion of reality, fostering trust and reliability in governance processes. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 401 automated data processing data processing is conducted using artificial intelligence (ai) and machine learning (ml), which perform the following tasks: 1. trend analysis: ai identifies patterns in statistical and time-series data, revealing trends over short and long periods. 2. correlation discovery: the system uncovers relationships between the activities of specific professionals and changes in key indicators, such as life expectancy and quality of life metrics. 3. state reporting and predictive modeling: reports on current conditions are generated, and the likely impact of proposed actions is forecasted. the automated approach eliminates the human factor from data analysis, thereby minimizing the risk of bias. additionally, opposition groups are granted access to develop their own data processing tools, statistical algorithms, and ai systems. this allows for competition between ideas based on objective data, fostering an environment of innovation and transparency. measuring the competence of specialists the value of a professional lies not only in their specific expertise but also in their ability to oversee and assess the competence of narrow specialists, many of whom may eventually be replaced by robots. in such a scenario, these professionals will focus on identifying the most effective robotic systems for specific tasks. for instance: in healthcare, general practitioners (gps) represent this versatile role. in education, it is mentors. in security, judges play the central role. in economics, credit officers take precedence. transition to open elections replacing corrupt, closed election systems with open, transparent ones paves the way for evaluating voter competence. this would mean that a single voter would no longer represent one vote but would instead influence election outcomes based on their voter rating. objective metrics for competence evaluation the competence of public servants and specialists is assessed using the following objective metrics: 1. life expectancy: a core indicator reflecting the overall intellectual and material well-being of society. 2. birth rate: a measure of economic stability and the population's welfare. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 402 3. violent deaths and suicides: indicators of public safety and the psychological health of society. these parameters are tracked dynamically and correlated with the activities of specific officials overseeing relevant areas. linking actions to outcomes establishing positive or negative correlations between an official's actions and shifts in these indicators enables an objective evaluation of their performance. this method ensures transparency and accountability in determining their career trajectory, rewarding effective governance while addressing underperformance objectively. practical implementation to implement the system, the following steps are essential: 1. establishing a legal framework develop legislation governing the collection, storage, and usage of data. this framework should ensure data security, protect citizens' privacy, and define the scope of its application in governance. 2. investing in infrastructure allocate resources to build secure data storage systems and develop sophisticated algorithms for analysis. this includes the physical infrastructure and software solutions for data processing and management. 3. assembling multidisciplinary teams form teams combining experts in governance, data analysis, and it to ensure the system is designed and implemented effectively. these teams will also be responsible for maintaining the system and addressing challenges during its operation. 4. conducting pilot projects test the system in selected regions or sectors to evaluate its effectiveness and identify areas for improvement. pilot programs provide valuable insights before full-scale implementation. advantages of the approach 1. transparency citizens can access data and analysis results, ensuring openness in the evaluation of government performance. 2. objectivity by relying on data-driven analysis, the system minimizes the impact of subjective opinions in assessing the effectiveness of officials. 3. increased trust society is assured that governance effectiveness is measured through objective metrics, fostering confidence in government processes. 4. adaptability the system can quickly identify problem areas and implement necessary changes, enabling a proactive approach to addressing societal challenges. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 403 data-driven decision-making: an innovative approach one of the key elements of the proposed system is a decision-making process based on data analysis. unlike traditional approaches, where decisions often rely on intuition, subjective assessments, or political agendas, this new model aims to algorithmically structure decision-making, ensuring transparency, justification, and maximum efficiency. stages of decision-making 1. data collection and aggregation the first stage involves gathering data from various sources, including government databases, statistical agencies, healthcare institutions, educational organizations, economic departments, and monitoring systems such as satellites, surveillance cameras, and online platforms. data is categorized into: operational data: real-time information, such as daily crime rates in a region. these metrics are used for short-term forecasting or competency evaluation. strategic data: long-term indicators like life expectancy trends, economic shifts, and demographic changes, aiding mid-term projections or evaluations. event-based data: key incident records, such as births or deaths, used for long-term competency assessments or predictions. this data is aggregated in a centralized database, eliminating duplication and enhancing accuracy for subsequent analysis. 2. automated analysis and problem identification once collected, data is analyzed using machine learning (ml) and artificial intelligence (ai) algorithms. these technologies enable the system to: identify patterns: for example, the correlation between general practitioners’ expertise and life expectancy improvements. predict decision impacts: projecting outcomes of increased funding for a specific social program. detect anomalies: highlighting sudden spikes in violent deaths in a particular region. priority issues requiring immediate attention are compiled at this stage. 3. scenario development ai generates multiple scenarios for addressing the identified problems, modeling their potential outcomes. each scenario is evaluated based on: short-term effects: immediate changes following implementation. long-term consequences: impacts on key indicators over 5, 10, or more years. risks and side effects: for instance, increased taxation might reduce household incomes. scenarios are accompanied by analytical reports, visual aids, and predictive metrics. 4. optimal scenario selection scenario selection is guided by multiple criteria: georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 404 target indicators: which scenario maximizes improvements in life expectancy, birth rates, and reductions in violent deaths? economic efficiency: what resources are required for implementation? social support: how many citizens back the proposed measures (based on public opinion analysis)? decisions are not finalized manually but are assigned quantitative ratings using a ranking system. the approved scenario is either confirmed by a human specialist or returned for revision with ai-generated adjustments. opposition groups can access these decisions online and contest them, proposing alternative solutions via their own ai systems. 5. decision implementation and monitoring once an optimal scenario is selected, it is handed over to the relevant authorities for implementation. this stage emphasizes: execution monitoring: real-time tracking of implementation progress. effectiveness assessment: algorithms compare expected results with actual outcomes, quickly identifying deviations. adaptive adjustments: if the measures fail to achieve desired effects, the scenario is revisited and adapted accordingly. advantages of the algorithmic approach 1. objective decisions removes subjective biases and human predispositions. 2. transparency every stage-from data analysis to scenario selection—is documented and accessible for scrutiny. 3. flexibility decisions can be adapted dynamically in response to emerging challenges or new data. 4. rapid response problems are quickly identified, and solutions are generated without delay. example: addressing a surge in violent deaths suppose a region experiences a sharp increase in violent deaths. the decision-making process might unfold as follows: 1. problem identification the system detects the rise based on operational police data. 2. analysis and diagnosis ai analysis reveals that the cause is reduced law enforcement personnel in high-risk areas. 3. scenario development three scenarios are proposed: increase police presence in affected neighborhoods. implement rehabilitation programs for high-risk individuals. boost funding for prevention initiatives. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 405 4. scenario selection based on predictive models, the scenario with the most promising outcomes is chosen and implemented. 5. monitoring and adjustment real-time tracking ensures measures are effectively applied, with corrections introduced as needed to optimize results. this structured, data-driven approach ensures decisions are not only evidence-based but also transparent, adaptable, and impactful. discussion modern technologies, including big data, artificial intelligence, and automated decision-making systems, offer significant opportunities for improving public administration. however, their implementation requires thorough analysis of risks, ethical aspects, and technological and social challenges. potential advantages 1. error reduction and increased efficiency data-driven systems can minimize human errors, enhancing the precision and speed of decisions. for example, analyzing medical data can identify resource shortages in hospitals long before they become critical. 2. elimination of bias data can remove the subjectivity inherent in traditional processes. an example is the evaluation of officials’ performance based on measurable outcomes rather than subjective reports or personal preferences of leadership. 3. crisis prediction machine learning models can forecast crises such as crime surges or disease outbreaks, enabling governments to take preventive measures. ethical and social challenges 1. privacy and data protection the total collection of data, especially from citizens’ private lives, raises concerns about confidentiality. can governments guarantee that this data will not be used for surveillance or discrimination? strict regulations limiting data use to public interests, along with encryption and anonymization, are essential. 2. algorithmic bias artificial intelligence is trained on historical data, which may contain inaccuracies, bias, or discrimination. this could reinforce existing inequalities. independent experts should oversee algorithm development and test them for fairness. 3. dehumanization of governance automated decision-making systems may overlook humanitarian aspects. for instance, statistically justified decisions to cut funding for specific sectors might be socially unacceptable. automation must be paired with human oversight to consider moral and ethical factors. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 406 organizational and technical barriers 1. infrastructure costs building data collection, storage, and analysis systems requires significant financial and technological resources. phased implementation, starting with pilot regions or sectors where data is already available, is recommended. 2. data integration the complexity of integrating data from various fields, such as healthcare, education, and law enforcement, arises from differences in storage standards and data formats. developing unified data exchange standards is a crucial step in system implementation. 3. resistance within the system government officials and bureaucrats might perceive the new system as a threat to their positions due to increased transparency. overcoming this resistance requires a motivation system, including training, career growth, and participation in developing new processes. measuring system success 1. objective metrics the system should rely on clear indicators to measure the success of its implementation: reduction in corruption, including nepotism. increases in life expectancy and birth rates. reduction in violent deaths and suicides. 2. assessment of long-term consequences some decisions may have delayed effects that become evident only years later. for instance, changes in educational policies affect society over decades. models capable of considering the long-term consequences of decisions need to be developed. global context there are already successful examples of data-driven governance worldwide: estonia: e-government with a transparent data processing system. china: utilization of big data and ai to monitor and predict social behavior (social credit system). singapore: analytics for forecasting crime growth and disaster prevention. however, it is crucial to consider the cultural, political, and legal specificities of each country. how universal are the models implemented in other countries, and how can they be adapted to local conditions? georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 407 conclusion decision-making automation in public administration offers significant prospects for improving efficiency, transparency, and accountability. however, it is essential to address not only technological aspects but also ethical, social, and organizational challenges. a balanced approach combining ai capabilities with human experience can help build a sustainable and fair governance system for the benefit of citizens. humanity is ceasing to reproduce and faces extinction, much like the neanderthals. progressive societies are seeking solutions through technologies for unlimited living space, nutrition, health, and rejuvenation. while issues with space, food, and health are nearly solvable based on existing scientific and technological advances, eternal youth remains a subject of debate and theoretical exploration. recently, theoretical research yielded an undeniable logical result: aging is caused by entropy accumulation (hayflick, 2021), specifically due to the selective accumulation of the oldest centrioles in stem cells (tkemaladze et al., 2001–2024). while science works on turning this theoretical achievement into technology, society and governments should prepare for "post-humans" with indefinite lifespans, becoming smarter and more efficient. the use of technologies for total data collection and processing in public administration opens new perspectives for increasing efficiency and transparency. evaluating officials based on objective metrics, such as life expectancy, birth rates, and violent death rates, will minimize corruption and improve governance quality. interestingly, the u.s. president elected in 2024, donald trump, plans to establish a department of efficiency, with elon musk as its leader (trotta, 2024). trump also intends to appoint jim o’neill, former president of the sens research foundation, as secretary of health (garth, 2024). this appointment may reflect the emphasis on increasing life expectancy as a measure of government officials' effectiveness. the future of governance lies in integrating technologies and objective data into decision-making processes, extending human competence beyond ai through enhanced life quality and longevity. references: 1. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 2. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). a new class of rnas and the centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology, 2(4), 287-291. 3. chichinadze, k., tkemaladze, j., & lazarashvili, a. (2012). discovery of centrosomal rna and centrosomal hypothesis of cellular ageing and differentiation. nucleosides, nucleotides and nucleic acids, 31(3), 172-183. 4. chichinadze, k., tkemaladze, d., & lazarashvili, a. (2012). new class of rna and centrosomal hypothesis of cell aging. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 25(1), 23-28. 5. chichinadze, k. n., & tkemaladze, d. v. (2008). centrosomal hypothesis of cellular aging and differentiation. advances in gerontology= uspekhi gerontologii, 21(3), 367-371. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 408 6. garth e. (2024). trump nominates jim o’neill as deputy secretary of health. https://longevity.technology/news/trump-nominates-jim-oneill-as-deputy-secretary-ofhealth/ 7. hayflick, l. (2021). the greatest risk factor for the leading cause of death is ignored. biogerontology, 22(1), 133-141. 8. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. 9. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). abastumani resort: balneological heritage and modern potential. junior researchers, 2(2), 126–134. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.12 10. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). microelementoses history and current status. junior researchers, 2(2), 108–125. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.11 11. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). the planaria schmidtea mediterranea as a model system for the study of stem cell biology. junior researchers, 1(1), 194–218. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.20 12. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2023). comparative analysis of drugs that improve the quality of life and life expectancy. junior researchers, 1(1), 184–193. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.19 13. kipshidze, m., & tkemaladze, j. (2024). balneology in georgia: traditions and modern situation. junior researchers, 2(2), 78–97. doi: https://doi.org/10.52340/jr.2024.02.02.09 14. lezhava, t., monaselidze, j., jokhadze, t., kakauridze, n., khodeli, n., rogava, m., tkemaladze, j., ... & gaiozishvili, m. (2011). gerontology research in georgia. biogerontology, 12, 87-91. doi: 10.1007/s10522-010-9283-6. epub 2010 may 18. pmid: 20480236; pmcid: pmc3063552 15. matsaberidze, m., prangishvili, a., gasitashvili, z., chichinadze, k., & tkemaladze, j. (2017). to topology of anti-terrorist and anti-criminal technology for educational programs. international journal of terrorism & political hot spots, 12. 16. prangishvili, a., gasitashvili, z., matsaberidze, m., chkhartishvili, l., chichinadze, k., tkemaladze, j., ... & azmaiparashvili, z. (2019). system components of health and innovation for the organization of nano-biomedic ecosystem technological platform. current politics and economics of russia, eastern and central europe, 34(2/3), 299-305. 17. tkemaladze, j. (2024). elimination of centrioles. georgian scientists, 6(4), 291–307. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.25 18. tkemaladze, j. (2024). the rate of stem cell division decreases with age. georgian scientists, 6(4), 228–242. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.21 19. tkemaladze, j. (2024). absence of centrioles and regenerative potential of planaria. georgian scientists, 6(4), 59–75. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.08 20. tkemaladze, j. (2024). main causes of intelligence decrease and prospects for treatment. georgian scientists, 6(2), 425–432. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.44 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 409 21. tkemaladze, j. (2024). cell center and the problem of accumulation of oldest centrioles in stem cells. georgian scientists, 6(2), 304–322. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.32 22. tkemaladze, j., & samanishvili, t. (2024). mineral ice cream improves recovery of muscle functions after exercise. georgian scientists, 6(2), 36–50. doi: https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.04 23. tkemaladze j. editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 24. tkemaladze, jaba and kipshidze, mariam, regeneration potential of the schmidtea mediterranea ciw4 planarian. available at ssrn: https://ssrn.com/abstract=4633202 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4633202 25. tkemaladze, j. (2023). is the selective accumulation of oldest centrioles in stem cells the main cause of organism ageing?. georgian scientists, 5(3), 216–235. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.22 26. tkemaladze, j. (2023). cross-senolytic effects of dasatinib and quercetin in humans. georgian scientists, 5(3), 138–152. doi: https://doi.org/10.52340/2023.05.03.15 27. tkemaladze, j. (2023). structure and possible functions of centriolar rna with reference to the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 156–170. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.17 28. tkemaladze, j. (2023). the centriolar hypothesis of differentiation and replicative senescence. junior researchers, 1(1), 123–141. doi: https://doi.org/10.52340/2023.01.01.15 29. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 30. tkemaladze, j. long-term differences between regenerations of head and tail fragments in schmidtea mediterranea ciw4. available at ssrn 4257823. 31. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. j biomedical sci, 8(3), 3. 32. tkemaladze, j., tavartkiladze, a., & chichinadze, k. (2012). programming and implementation of age-related changes. in senescence. intechopen. 33. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2010). centriole, differentiation, and senescence. rejuvenation research, 13(2-3), 339-342. 34. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70, 1288-1303. 35. tkemaladze, j., & chichinadze, k. (2005). potential role of centrioles in determining the morphogenetic status of animal somatic cells. cell biology international, 29(5), 370-374. 36. trotta d., & beech e. (2024). trump names elon musk to lead government efficiency drive. https://www.reuters.com/world/us/trump-says-elon-musk-vivek-ramaswamy-will-leaddepartment-government-efficiency-2024-11-13/ georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 410 37. , . ., , . ., , . ., , . ., , . ., & , . . (2017). . (mlsd’2016)» :• , , ., 284. 38. , ., , ., & , . (2001). . . 004.89. . 004.89. 39. , ., , ., & , . (2012). . , 25(1), 23-28. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 435 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.24 colloidal-chemical study of sediment formed natural water on a microfiltration membrane 1george bibileishvili, 2liana ebanoidze , 3mzia kezherashvili, 4manana mamulashvili, 5liana kuparadze, 6nona butkhuzi, 7ia gogiberidze 1academic doctor of chemical and biological engineering e-mail 75bibileishvili@mail.com orcid https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 engineering institute of membrane technologies georgian technical university abstract the paper presents a colloidal-chemical research of the precipitate formed natural water on a membrane with during microfiltration. particle sizes in natural water formed on the membrane, the magnitude and sign of the electrokinetic potential were determined by the dynamic light scattering method, and the sedimentation velocity was determined by sedimentation analysis. the coagulating and adsorbing ability of particles suspended in water was identified, which affects the structure of the resulting sediment. keywords: microfiltration, membrane, sedimentation, coagulation, adsorption sediment formed on the membrane during filtration natural water is considered as membrane surface fouling, which is formed during the intensive operation of the membrane apparatus. to determine the optimal hydrodynamic parameters, regeneration process, and maximum service life of microfiltration membrane devices, it is necessary to study the mechanism of membrane fouling. the aim of the study was to conduct a colloidal-chemical study of sediment formed natural water on a microfiltration membrane [1-3]. for particle size, electrophoretic and sedimentation analysis, suspension analysis samples were prepared from the sediment removed from the membranes using the international standard method iso 5667-10 [4]. the particle size, charge magnitude, and sign of the suspension samples were determined by dynamic light scattering (dls) on a zetasizer nano 3690 nanoparticle analyzer (with a scattering angle of -1730 and a wavelength of 633 nm). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 436 the determination of the particle size of the dispersed phase and their percentage distribution in the range of 0.3 nm to 10000 nm was carried out using the m3-pals method using the patented zetasizer software 6.1 program, and measurement of the -potential and its percentage distribution in the range from -200 mv to +200 mv according to the zetasizer software 6.2 program [5-6]. to maintain the stability of the system, the suspension samples were processed in a water bath of an ultrasonic device (unitra-unima, um-4, olsztyn, poland). particle sedimentation analysis was performed using a vt-500 torsion balance [7-8]. the processes of coagulation and adsorption of suspended particles in water, which have a significant impact on sediment formation, have been studied [9-11]. the results obtained from theoretical and experimental research are given in figures 1., 2. and 3. figure 1. particle size distribution curves by intensity from the granulometric analysis (figure 1) it can be seen that the average hydrodynamic size of particles present in natural water (447.4 nm) exceeds the pore size of the microfiltration membrane used, i.e., a layer of sediment forms on the membrane surface. figure 2. particle -potential distribution curve electrophoretic analysis (figure 2) showed that at ph=6-8, the magnitude and sign of the electrokinetic potential of natural water particles is =-14.2 mv. this means that the particles have the same charge as the membrane surface. the presence of surface charge in the dispersed phase particles is one of the factors causing membrane fouling and sediment formation. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 437 the results of sedimentation analysis indicate a decrease in the sedimentation rate of particles with increasing concentration. according to the results, the concentration increased so much that liquid became difficult between to penetrate the particles and eventually the precipitate hardened. the results calculated using the stokes equation showed that the sedimentation rate of particles is very small and does not exceed 2·10-4 mm/s, and it takes at least 24 hours for its formation. figure 3. two particles energies of attraction (um) and repulsive (ue) dependency curves in the distance between the particles observations of particle sedimentation showed that sedimentation occurred earlier than 24 hours, indicating the coagulation ability of suspended particles present in natural water. in the study, the stability and coagulation of the system are considered as the result of the combined action of intermolecular attraction (um) and electrostatic repulsion (ue) forces between particles, according to which it can be argued that, based on which, one can discuss in which cases particle aggregation occurs and what coagulation is like. in the study, the stability and coagulation of the system are considered as the result of the combined action of the intermolecular attraction (um) and electrostatic repulsion (ue) forces between the particles, according to which it is possible to discuss in which cases particle aggregation occurs and what coagulation is like. the analysis of the comparison of the attractionrepulsion energy curves revealed that at an average distance (maximum of the potential barrier), where the repulsion energy (ue) between the particles prevails and the potential barrier is high particle aggregation does not occur. at short and long distances (two minima of the potential barrier), where the energy of attraction (um) between particles prevails and the potential barrier is low the particles stick together, harden and precipitate (coagulate). at long and short distances, where the particles approach each other, reversible coagulation is observed (at one minimum of the potential barrier), and at the other irreversible coagulation (at the second minimum of the potential barrier), which leads to the formation of a dense precipitate. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 438 adsorption studies have revealed the ability to adsorb silica, aluminosilicates, polysilicon, and humic substances present in natural water. even in low concentrations, molecules of these substances are adsorbed onto the surface of impurity particles and affect the structure of the sediment that forms on the membranes. thus, the research conducted revealed that microfiltration membranes retain impurities in water whose particle sizes exceed their pore size. as a result of water filtration, the concentration of impurity particles on the membranes and their aggregation produces a sediment with a sediment formed is quite loose, easily breaks down, and detaches from the membrane surface. therefore, structured sediment formed can be an additional filter for water purification of membrane. references 1. bibileishvili g.v., kezherashvili m.g., kuparadze l.p., mamulashvili m.a., ebanoidze l.o. studying the optimal mode parameters of the microfiltration separation process and the mechanism of sediment formation on the membrane surface under hybrid flow conditions. georgian engineering news, v.99, 3, 2023. pp.69-72. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 2. bibileishvili g.v., kezherashvili m.g., gogesashvili n.n., javashvili z.d. research of microfiltration process under conditions of sedimentation on membrane surface. georgian engineering news, v.95, 1, 2022. pp.132-134. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 3. bibileishvili g.v., ebanoidze l.o., kuparadze l.p., kezherashvili m.g., butkhuzi, t.g. study of the mechanism of precipitation formation on the membrane surface under laminar flow conditions of the ultrafiltration process. georgian engineering news, v.100, 1, 2024. pp.85-91. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 4. international standard iso 5667-10. water quality sampling part 10: guidance on sampling of waste water, second edition, 2020; 5. r. pecora. dynamic light scattering measurement of nanometer particles in liquids. journal of nanoparticle research 2, 2000. pp.123–131; 6. s. chakraborty., p.k. panigrahi. stability of nanofluid: a review. applied thermal engineering. v.174, 25, 2020. pp.115259. https://doi.org/10.1016/j.applthermaleng.2020.115259; 7. r. vie., n. azema., jean-christophe quantin., e. touraud., m. fouletier. study of suspension settling: an approach to determine suspension classification and particle interactions. colloids and surfaces a: physicochemical and engineering aspects v.298, 3, 2007. pp.192-200. 10.1016/j.colsurfa.2006.10.074ff. ffhal-03181072f; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 439 8. d. narsia., m. razmadze. experimental description of sedimentary events and their potential development. international journal of progressive sciences and technologies (ijpsat), v.43, 1, 2024. pp.84-91. issn: 2509-0119; 9. m. razmadze., n. abuladze. colloidal chemistry. textbook gtu, 2017. pp.22-142. 10. nägele g., dhont j.k.g., voigtmann t. theory of colloidal suspension structure, dynamics, and rheology. in theory and applications of colloidal suspension rheology; cambridge university press: cambridge, uk, 2021. pp. 44–119; 11. antonenkov, d. a. specifics of application of various methods for studying the size composition and concentration of a substance suspended in water. vestnik sevntu, issue 97: mechanics, energetics, ecology, (2009). pp.181–187. 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 1 , e-mail 75bibileishvili@mail.com orcid https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 . , , . , . : , , , , microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 47 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.06 მე-19 საუკუნის ქართული ლიტერატურის მთავარი თემების გამოძახილი ჭაბუა ამირეჯიბის რომან „დათა თუთაშხიაში“ თამარ ახვლედიანი ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ჭაბუა ამირეჯიბის რომანი „დათა თუთაშხია“ აჯამებს მე-19 საუკუნის ქართული ლიტერატურის მთავარ თემებს. გამოხატავს ძველი სახელმწიფოს ნგრევის წინ ჭეშმარიტების და სიკეთის მაძიებელი გმირის შინაგანი განვითარების სურათს. საბოლოოდ იგი მიდის იმ დასკვნამდე, რომ თუკი გინდა ბოროტება გაქრეს, ადამიანი ისე უნდა აღიზარდოს, რომ თვითონვე შეებრძოლოს მას საკუთარ თავში, ეცადოს თვითაღზრდას. მხოლოდ ეს გადაარჩენს კაცობრიობას. უნდა ებრძოლო არა კონკრეტულ ადამიანს, არამედ მასში არსებულ ბოროტებას. “დასჯა კი არა „მოქცევა“. საკვანძო სიტყვები: ჭაბუა ამირეჯიბი, ეპიკური რომანი, არქეტიპი, წმინდა გიორგის და ურჩხულის ბრძოლა, მაქს შტირნერი, ძველი სახელმწიფოს ნგრევა, ხალხი, ერი, ახალი ადამიანის აღზრდა ახალ სახელმწიფოში. ჭაბუა ამირეჯიბის რომანი „დათა თუთაშხია“ თითქოს აჯამებს მე-19 საუკუნის ქართული ლიტერატურის თემებს და იდეებს. პირველი „კეთილშობილი ყაჩაღის“ თემაა. (ილია „გლახის ნაამბობში“, ანტონ ფურცელაძე „მაცი ხვიტიაში“ ამბობენ „სახელმწიფო გვაქვს ისეთი, ნიჭიერი და კეთილშობილი ადამიანი აქ აუცილებლად დამნაშავედ იქცევა). ასევე, მნიშვნელოვან საკითხად მეორდება, რომ ინდივიდის და საზოგადოების დაპირისპირებისას ინდივიდი გვევლინება იმ ახლის აღმომჩენად, რომელიც უპირისპირდება საზოგადოებას, თემს, გახევებულ დოგმატურ ღირებულებებს და მის მიერ ინტუიციურად აღმოჩენილი ჭეშმარიტება საფუძვლად ედება საზოგადოების განვითარებას და პროგრესს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 48 თემის და პიროვნების დაპირისპირებისას რუსი „დასავლეთელების“ კვალობაზე ვაჟა თვლის, რომ თემი, როგორც გახევებული, უმოძრაო ინსტიტუტი რეაქციული მოვლენაა, პროგრესი პიროვნებასთანაა. სავარაუდოა, რომ ეს აზრი ვაჟა ფშაველასთან მოდის მაქს შტირნერის „ანარქიული ინდუალიზმიდან“, რამაც შემდეგ თურმე ზეგავლენა მოახდინა ნიცშეს „აგრესიულ ინდივიდუალიზმზე“, ბაკუნინზე, ჩერნიშევსკიზე. სწორედ მაქს შტირნერის კვალობაზე ახდენს ვაჟა ფშაველას პოემების გარჩევას ვახტანგ კოტეტიშვილი თავის „მე-19 საუკუნის ქართული ლიტერატურაში“. მაქს შტირნერი კი გამორჩეულ როლს ანიჭებდა ინდივიდს. იგი წერდა, რომ ინდივიდს შეუძლია არ დაემორჩილოს კანონებს და ახალს დაუდოს სათავე. ინდივიდია საკაცობიო ზნეობის მშობელი, ეთიკური კანონების დამხვეწი „მე“ ყველაფერზე მაღლა დგას. „მე“, თავისი „ეგოიზმით“ უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე საზოგადოება და თვითონ საზოგადოებაც უნდა იყოს არა უსახო ერთობა, არამედ „ეგოისტთა (ე.ი. ინდივიდთა) კავშირი“, სადაც თითოეული მთელში (კოლექტივში) ინარჩუნებს საკუთარ ინდივიდუალობას. ინდივიდის ნიველირება არ უნდა მოხდეს. საზოგადოებრივი მორალი, სამართალი, კანონი მოჩვენებაა. საზოგადოებრივი ცნობიერება „შემავიწროებელი ჩენჩოა“. თითოეული ინდივიდი თვითონ არის მორალის და სამართლის წყარო. ახალი იდეების დასანერგად იყო მზად ეპოქა. ადრინდელი ღირებულებები მოძველდა. ამიტომ კოლექტივი ტყუილდება. იქნებ ინდივიდის აზროვნებას და ინტუიციას გადაერჩინა კაცობრიობა. მაქს შტირნერი ისტორიას განიხილავდა, როგორც იდეების პროდუქტს და ჯეროდა, რომ გაბატონებული ცნებების დაძლევით შესაძლებელია ინდივიდის მიერ ახლად აღმოჩენილი ჭეშმარიტებით საზოგადოებრივი ურთიერთობების განვითარება და პროგრესი. ჩემი აზრით, სწორედ მისი თვალსაზრისიდან გამომდინარე, ვაჟას პოემებისებური შინაგანი სტრუქტურით მთლიანდება ჭაბუა ამირეჯიბის რომანის მასალა. რა თქმა უნდა, არის ანარქიული იდეებიც. ანარქისტები ერთიანი ბიუროკრატიული სახელმწიფოს წინააღმდეგნი არიან, თორემ თვითონვე ქმნიან წესრიგს. ისინი თვლიან ,რომ კონკრეტულ სიტუაციაში გამოიყოფა გამორჩეული ინდივიდი, რომელიც წყვეტს პრობლემას, დანარჩენები ემორჩილებიან მას. ამ სიტუაციაში, რომელიც ხშირად კაზუსის ელემენტებს ატარებს, მიხაკო წერეთლის „ერი და კაცობრიობის“ მიხედვით ანარქია არაა „მე რაც მინდა იმას გავაკეთებ“. აქ ადამიანთა მცირე ჯგუფში, ზოგჯერ კი მცირე დემოკრატიულ კოლექტივის გადაწყვეტილებით ჭკვიანი ინდივიდის „სწორ“ განაჩენს ემორჩილებიან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 49 და მაინც, ნამდვილად ვიპოვით ჭკვიან, სიტუაციის სწორად გადამწყვეტ ადამიანს, რომლის განაჩენის მორჩილება ღირს? იგი ხომ მცირე მასშტაბის უსამართლო დიქტატორადაც შეიძლება მოგვევლინოს? ალბათ, საუკუნეების განმავლობაში შემუშავებული კანონების საფუძველზე ახალი ეპოქის შესაბამისი სახელმწიფოს და კანონების მორჩილება ღირდეს ისევ, ოღონდ ახალი ეთიკური პრინციპების საფუძველზე და ახალ ეპოქაში? და სწორი გზის მაძიებელი დათა თუთაშხია იწყებს ძიებას: რისი კეთება ჯობს, სიკეთე რაა? მაგრამ თუ არ იცი რა არის ჭეშმარიტება, კარგად ვერ გარკვეულხარ რა ხდება, ბუნებრივია, სწორი გზის და ქმედების არჩევა გიჭირს. რაც არ უნდა გინდოდეს სიკეთე აკეთო, თუ არ იცი ჭეშმარიტება რაა, მოქმედებას ვერ იწყებ და სულაც დონ კიხოტივით სიკეთის ნაცვლად შეიძლება ბოროტებად მოევლინო მას, ვისთვისაც იბრძვი. ასევე საინტერესო საკითხად ჩანს მე-19 საუკუნის ლიტერატურასთან კავშირში დათა თუთაშხიას მოქმედების ერთი (მე-5) ეტაპისგან გამოტანილი დასკვნა. ადამიანი, საქმის არასრულყოფილად გამკეთებელ პიროვნებას კი არ უნდა ებრძოლოს, სხვისი ცუდად გაკეთებული საქმე თვითონ უნდა გამოასწოროს. ამ დებულებასაც მე-19 საუკუნის ქართული ლიტერატურასთან მივყავართ. კერძოდ, ილია ჭავჭავაძის „ოთარაანთ ქვრივის“ გიორგისთან, რომელიც სხვისი ცუდად გაკეთებული საქმის გამოსწორებას ეწირება. (ხნიერმა გლეხმა არასწორად დადგა თივის ზვინი. გიორგიმ შორიდან დაინახა და ეს უთხრა თუ ისევე დარჩა თივის ზვინი, საქონლის საჭმელს აუცილებლად დაალპობს წვიმა). ძალიან დაღლილი ვარ, ამოდი შენ თითონ გაასწორეო ეუბნება ხნიერი პეტრე. გიორგი ადის და ზვინის სწორებისას ტყავის თასმა უწყდება, ძირს ურმის ხის ნაწილზე ეცემა და კვდება. ილია, ჩანს მას, რახან „შობის ღამესაა“ დაბადებული, მაცხოვარივით საქმის სრულყოფილად გაკეთებისთვის მიტანილ ზვარაკად თვლის. საქმის სრულყოფილად გაკეთებაზე მნიშვნელოვანი არაფერია გიორგისთვის. სწორედ ესაა ამ პერსონაჟის ლაიტმოტივი. რატომღაც ჭაბუა ამირეჯიბის დათა თუთაშხია თვლის, რომ სწორედ ამ მოხუცი, დაღლილი გლეხის მიერ არასრულად გაკეთებული საქმე უნდა გამოასწოროს გიორგიმ ისე, როგორც დათა თუთაშხიამ, თუ შეამჩნევს ზადს. სხვის დასჯას და „აღზრდას“ სჯობს თვითონვე გამოასწოროს და გააკეთოს თუნდ სხვისი გასაკეთებელი საქმე. სწორედ ესაა სიკეთე მისი აზრით ძიების ამ ეტაპზე. ჩემი აზრით, ეს ილია ჭავჭავაძის ნაწარმოების საშუალებით მიხვედრილი „საკეთებელია“ ერთი შეხედვით ოდნავ ბუნდოვანი, რომ გვეჩვენებინა ფორმულირებისას. საერთოდ, „დათა თუთაშხიაში“ დასმული პრობლემის მიხედვით, სამომავლოდ მაინც, ადამიანის აღზრდაა ყველაზე მნიშვნელოვანი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 50 ერთ მხრივ გარემო უნდა გარდაიქმნას სახელმწიფო აპარატი, კანონი უნდა შეიცვალოს, ხალხის მატერიალური პირობები უნდა გაუმჯობესდეს, ადამიანიც უნდა გადაარჩინო როცა ეს შენს (გმირის) ძალებს არ აღემატება, მაგრამ მანაც არ უნდა გაგიცრუოს იმედი, ისიც უნდა იყოს კარგი, ან უნდა გახდეს კარგი, მისთვის შენი თავგანწირვა რომ არ იყოს ამაო. აკი, დათა თუთაშხია ამბობს: “ვისაც ჩავაცვი, მან გამხადა, მე თუ არა სხვას გახადა, ჩაგრულმა სუსტმა, როცა ჩემი დახმარებით ძალა მოიცა თვითონ იქცა მჩაგვრელად. ღირს რომ დავეხმარე და ფეხზე დავაყენე? სუსტი რომ იყო კეთილი ჩანდა, ძალამოცემული უარესი გახდა... ესაა მისი ძიების პირველი ეტაპიდან გამოტანილი დასკვნა. დათა თუთაშხია წყვეტს მოქმედებას და იმ ადამიანებთან მიდის, ვინაც თეორიული ცოდნა დააგროვეს ცხოვრების შესახებ ხელოვნების და მეცნიერების შესწავლით, მაგრამ მათგან მაინც ბევრი ვერაფერი გაიგო. ბოლოს და ბოლოს რაშია გამოსავალი? სხვის აღზრდაში, სხვის „მოქცევაში“? იქნებ სუსტს და ჩაგრულს კი არ უნდა დაეხმარო, ბოროტი მჩაგვრელი უნდა მოკლა? ის, ვინც ქმნის ღირებულებათა ისეთ გარემოს, რომ ჩაგრული სუსტი ბოროტი ხდება. არადა, მას ეუბნებიან, რომ მოკლული ბოროტი ადამიანი მაინც ცოდო აღმოჩნდა (არ არსებობს თვით ყველაზე ბოროტი ადამიანი სიკვდილის მერე რომ არ შეგეცოდოს. რაღაც მუდამ რჩება ნებისმიერ არსებაში ისეთი, რაც სრული განადგურებისათვის არ გემეტება. ამდენად, ჯერ კიდევ არასრულად განადგურებული ბოროტების მომხრეთა რიცხვი იზრდება, „დაჩაგრული“ გეცოდება... თან მისი შვილები დაობლდნენ, მასზე დამოკიდებული ბევრი ადამიანი გაუბედურდა და იქნებ გაბოროტდა კიდეც და ობიექტურად ბოროტებამ იმატა. იქნებ უნდა ებრძოლო არა ბოროტ ინდივიდს, მით უფრო მისი სიცოცხლის განადგურებით, არამედ მასში არსებულ ბოროტებას? იქნებ ესეც ძალადობად ჩაგვითვალონ. ამდენად, აღზრდაზე უფრო სასურველია ადამიანი მივიდეს იმ დასკვნამდე, რომ საკუთარი საქციელის შეფასება მოახდინოს და „მოქცევის“ მერე თვითონ მართოს თავი და ებრძოლოს ბოროტებას საკუთარ არსებაში. მხოლოდ მაშინ გაქრება ადამიანების სულში არსებული ბოროტების კრებადი სახისაგან შემდგარი სულიერი სხეული, ურჩხული, ნაწარმოების ყოველი ახალი კარის სიმბოლურ უვერტიურაში რომ ებრძვის გმირი, წმინდა გიორგი. ნაწარმოებს საფუძვლად უდევს გმირის და ურჩხულის ბრძოლის არქეტიპი, რომელსაც თურმე გუსტავ იუნგი ადამიანთა კოლექტიური ქვეცნობიერის გამომსახველ ერთ-ერთ მთავარ არქეტიპად თვლის. ურჩხული შეიძლება იყოს ბუნება, რომელიც ზოგჯერ მტრად და განადგურების მომტანად ევლინება ადამიანს (თუმცა, ზოგჯერ „დედაბუნებაა“, რომლის წიაღსაც ხარ შეფარებული). ურჩხული შეიძლება იყოს უსამართლო სახელმწიფო, რომელსაც პიროვნება ებრძვის (მაგრამ სახელმწიფო შეიძლება იყოს მცველიც). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 51 ურჩხული შეიძლება იყოს თვითონ ადამიანში არსებული ვნებები, ვთქვათ ჰერაკლეს ნეემიის ლომივით, რომელიც შენსავე სულში უნდა დაამარცხო როგორც გმირმა... გააჩნია ამ არქეტიპში რა ახალ შინაარსს ჩაასხამ ეპოქის და ინდივიდის კვალობაზე. ამ ნაწარმოებში გმირი, წმინდა გიორგი დათა თუთაშხიაა. დათა, დავით, ალბათ ბიბლიური დავით მეფის სახელიდან მოდის შურდულით რომ სძლია ბოროტ და უჭკუო გოლიათს. თუთაშხია კი ქართველთა მთავარი მფარველი და წინამძღოლია. (ამ შემთხვევაში სახელი მეგრული ასოციაციებიდან მოდის. „თუთა“ მეგრულად მთვარეს ნიშნავს). ქართველებს რომ მთვარის ღმერთის ტაძრები ჰქონდათ, ამის შესახებ წერს სტრაბონიც, ის ამბობს, რომ ასეთი ტაძრები არის ალბანეთში. ქართულ მითოლოგიაში (ეს ალბათ მითოლოგიური აზროვნების მარტიარქალური ეტაპია), მზე დედაა, მთვარე მამა. ბერძნულ მითოლოგიაში, რომელიც ალბათ პარტიარქალურ ეტაპს გამოხატავს – მზე ჰელიოსი მამაკაცია, მთვარე სელენე არტემიდა ქალი. ქართველებს გვყავს 363 წმინდა გიორგი, გვყავს ზესკნელის (თეთრი, „ლაშა“) და ქვესკნელის (უმზეური) წმინდა გიორგი. ამ რიგის არსებაა ფშავლეთა ლაშარის ჯვარიც („ლაშა“ სპარსულად მანათობელს ნიშნავს). აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში ერთ-ერთი „ღვთისშვილის“, მცირე ღმერთის, რომელიც მთავარ, ქვეყისთვის წესრიგის მიმცემ, მორიგე _ ღმერთს – ემორჩილება, სახელს დაეფარა თამარ მეფის ვაჟის ლაშა-გიორგის (მანათობელი გიორგის) სახელი და საბოლოოდ მეომარი, ჯარის წინამძღოლი და მფარველი მხედარი ღვთისშვილის (ანგელოზის) სახელად იქცა. რაც შეეხება წმინდანს, კაბადოკიელ, ქრისტიანობისთვის წამებულ გიორგის, რომელიც წარმართი იმპერატორის დიოკლიტიანეს დროს ცხოვრობდა და რომლის გაღვთაებებაც მოხდა, შეუერთდა მთვარის წარმართული ღმერთის კულტს და ქართველები თავიანთ მფარველად თვლიან, ჩანს მთვარის ღმერთს შესწირეს. დიოკლიტიანე წარმართი იყო, სძულდა ქრისტიანობა და ალბათ ქრისტიანი გიორგი აიყვანა მთვარის მსხვერპლად, ამით ცდილობდა ძველი, წარმართული რელიგია შეენარჩუნებინა. მისმა წამებამ და განწილვამ ეკლის ბორბალზე ალბათ ის გამოხატა, რომ ცაზე მავალი ერთი მთვარე ცის წრეზე (რომელიც ზოდიაქოებადაა დაყოფილი) დატრიალდა, განიწილა იმდენ ნაწილად რამდენ ღამესაც ანათებს მთვარე? ძველ გრავიურებზე აღბეჭდილია წმინდა გიორგის წამება, „განწილვა“ ეკლის ბორბალზე, რაც ცის ბორბალს ჰგავს. გიორგობა, თეთრი გიორგობა დღესაც აღინიშნება 14-15 აგვისტოს, ღამით როცა ცაზე სავსე მთვარეა. 23 აპრილი სუჯუნის წმინდა გიორგის სახელობის დღეა, მაგრამ მსხვერპლად აყვანილს შავტარიანი დანით აღარ კლავენ და აღარ განწილავენ ქურუმები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 52 ამჟამად ის თეთრად ჩაცმული უნდა გაწვეს ტაძრის შესასვლელში და მას ფეხი უნდა დაადგას ტაძარში შესასვლელად მორწმუნემ და ითვლება, რომ მსხვერპლთან შეხება მას განწმენდს. ადრე თურმე მსხვერპლად განსაზღვრული ერთი არ იყო, რამდენიმეს შეარჩევდნენ. 1 წელი ცხოვრობდნენ ტაძრის ირგვლივ არსებულ ხატის ტყეში, მათ კვებავდნენ და რომელიც განსაკუთრებით ატაცებულად და მთვარის მიერ „აყვანილად“ ჩაითვლებოდა, თეთრ პერანგს აცმევდნენ, ქედზე ჯაჭვს ადებდნენ და მიყავდათ ქურუმებთან. ქურუმი მსხვერპლთშეწირვის დროს დანას ჩასცემდა გულში და მერე აკვირდებოდნენ მის მოძრაობას და ასე წინასწარმეტყველებდა მომავალს (ჯავახიშვილი ივ., 1960:50-51, 57). ძალიან ადრეულ ეტაპზე მსხვერპლთშეწირვას ალბათ კანიბალიზმიც ახლდა, მაგრამ არა თვით სტრაბონის დროს. (ძვ.წ.აღ.1 ს.-ში). მსხვერპლის განწილვა და თითოეული მონაწილისაგან ნაჭრის მიღება და მისი გასინჯვით დიონისიებივით ღმერთთან ზიარება ქრისტიანულ რელიგიაში ჩანაცვლდა ღვთის უსისხლო მსხვერპლით, პურით და ღვინით, მანამ კი სამსხვერპლო ადამიანი ცხოველმა, ვთქვათ „ხარმა“ ან „ბატკანმა“ ჩაანაცვლა. ბოლოს კი მსხვერპლის ხორცთან და სისხლთან ზიარება ქრისტიანობამ ღვინოში ჩამბალი პურით შეცვალა. აღსარების მერე მორწმუნე სინჯავს პურს და ღვინოს და ამით სიმბოლურად ეზიარება ღვთის ხორცს და სისხლს. თითქოს ღმერთს შენს არსებაში მოიქცევ ამ გზით. აღსარების მერეც შენ თითქოს ღმერთს ხვდები და ეხები, უერთდებ, ეზიარები მას სისხლის და ხორცის სიმბოლური გასინჯვით. მაგრამ ყოველ ადამიანში არსებული ბოროტება რომ გაქრეს თუნდაც თვითაღზრდით და თვითგარდაქმნით მე ხომ უნდა ვიცოდე სიკეთე რაა? ამ წუთში ამ კონკრეტულ სიტუაციაში რა სჯობს. ჩემს იმპულსს ავყვე თუ ნებელობით დავთრგუნო, ეგოიზმზე არაა ლაპარაკი, თვით კეთილშობილი ინსტინქტის დროს მასზე აყოლა რას მომცემს? მე ჩემს თავს ვმართავდი, მაგრამ ამ წუთას რა სჯობს? ნაწარმოების „მადონა ფილოსოფია“, „ნანო“, – ამბობს, – „ამის გართულება არ შეიძლება, მადლი ჰქენი და შედეგს არ დაელოდო, წადი, სხვა მადლი ჰქენი“. მაგრამ შედეგს არ დაელოდო არაა ის, რასაც როგორც რჩევას მიიღებს დათა თუთაშხია. რაღაც ეგზისტენციალისტებივით სვამს კითხვას ისეთ სიტუაციაში ლამის აბულიამდე რომ მიყავს ადამიანი და გადაწყვეტილების აქტს აფერხებს. ეგზისტენციალისტებისთვის მნიშვნელოვანია, არჩევნის თავისუფლების პრობლემა, გადაწყვეტილების გამოტანის და მოქმედების დაწყების აუცილებლობა, შეიძლება თავისუფალი იყო, მაგრამ მოქმედება ვერ დაიწყო არჩეული გზისადმი ჰამლეტური ეჭვის გამო. „დათა თუთაშხიაში“ გარდამავალი ეპოქაა დახატული, მე–20 საუკუნის დასაწყისია, ძველი ღირებულებები ინგრევა და მისმა მიყოლამ შეიძლება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 53 დაგღუპოს. ახალი კი ჯერაც არ ჩამოყალიბებულა, (ეს ისტორიული სიტუაციის დაუდგენლობა, გაურკვევლობა სხვა პრობლემებზეც გადადის და ღირებულებათა სიმყარის განცდას გიქრობს.) „დათა თუთაშხიას“ მამიდაშვილი მუშნი ზარანდია, ტყუპის ცალივით რომ ჰგავს მას გარეგნულადაც და პიროვნული შესაძლებლობებითაც, და რომელიც სახელმწიფოს და კანონს სიკეთედ თვლის და იქნებ ოდნავ ნიჰილისტურადაც მისდამი სამსახურში ხედავს არსებობის აზრს (ისაა წესრიგი, რაც ამდენი ინდივიდის ქაოტურ ინსტინქტებს უვლის) და იტყვის „როცა ახალი უსამართლობა ძველ უსამართლობას ებრძვის, პატიოსანი კაცის ადგილი ძველი უსამართლობის მხარესაა, რადგან ახალი ნგრევის გარეშე არ დამკვიდრდება, ნგრევა კი ბოროტების აშვებას გამოიწვევს, ქაოსს და უკანონობას მისცემს გზას. თან მუშნი ზარანდიას არ სჯერა რომ ახალი სახელმწიფო ძველს აჯობებს. დათა თუთაშხია კი პირიქით, ეძებს გზას სიახლისაკენ. იქნებ ახალმა ღირებულებებმა გადაგვარჩინოს, მაგრამ არც ერთ რევოლუციურ ჯგუფთან არ მიდის, აკვირდება მათ. სიკეთე რაა? სხვადასხვა ეპოქა სხვადასხვა ხარისხის სიკეთეს გვთავაზობს და ადამიანისათვის სხვადასხვა ხარისხის თავისუფლებას იმეტებს. ლევ ტოლსტოი ამბობს: „სიკეთე რელატიურია და ეპოქის შესაბამისი“ და მაინც, ს. დანელიას მიხედვით დიდი რუსი მწერლის აზრით სიკეთე სიცოცხლეა, ბოროტება სიკვდილი“. ამდენად არსებობა სიკეთეა, არ არსებობა ან არსებობის მოსპობა ბოროტება. ამიტომაც უყურებს მწერალი ეჭვით რევოლუციას. და მაინც კონკრეტულ სიტუაციაში რა სჯობს? შედეგიდან გამომდინარე ბევრჯერ უნანიათ საკუთარი ნაბიჯი, ხან ბედნიერებად ჩაუთვლიათ. „დათა თუთაშხია“ და ეს ბუნებრივიცაა, ეხმაურება ილიას, ანტ. ფურცელაძეს, ვაჟა-ფშაველას... ზოგი პერსონაჟის მსჯელობის ანალიზისას შეიძლება პირდაპირ დაასახელო მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის დასაწყისის მეცნიერები, ფილოსოფოსები, რომელთა აზრების ძირზეც დგას თუნდ სანდრო კარიძე, მისი ეპოქის ყველაზე ჭეშმარიტი იდეების რუპორი. მისი მონოლოგისას მთავარი სწორედ ისაა, რომ სოციალ-დემოკრატები მუშაობენ პრობლემაზე „ხალხი“, სანდრო კარიძე კი თვლის, რომ მისთვის მთავარია „ერი.“ ერი აქ ეროვნებას არ ნიშნავს. იგი ამბობს „ხალხი ხელებია და სტომაქი“ (მატერიალური პირობები და პრობლემები). აკაკი წერეთელი იტყოდა „კუჭი“, ერი-ზნეობა და პასუხისმგებლობა. „ერს, ანუ მარადისობას ქმნიან ის ადამიანები, რომლებიც ნებაყოფლობით კისრულობენ პასუხიმგებლობას ერის აწმყოზე, წარსულზე და მომავალზე, რომლებიც გასცემენ ყველაფერს, რაც გააჩნიათ და იღებენ მხოლოდ იმ მინიმალურს, რაც ყველაფრის გასაცემად ჭირდებათ“. თითქმის კომუნიზმის, სამომავლო საზოგადოებრივი იდეალებით აღზრდილი ადამიანის დახასიათებაა. ალბათ ასეთი ადამიანის ოღონდ არა დიდი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 54 პიროვნების, არამედ რიგითი ადამიანის განსახიერებაა ილიას ჭავჭავაძის „ოთარაანთ ქვრივის“ გიორგი. ადრე არ მიფიქრია, რომ „დათა თუთაშხიას“ ბოლო კარის სიმბოლურ შესავალში იმ ურჩხულთან მისული ადამიანები საკუთარი სხეულის ნაწილებს რომ იკვეთენ და მას აძლევენ, რის გამოც ურჩხულს აგრესია ეკარგება, ამ თვითშემწირავ ადამიანებს დაელაპარაკება და საბოლოოდ ქრება, მის ქმედებას ან მასთან მისული ადამიანების ქმედებას რაიმე კავშირი აქვს ვაჟას „ალუდა ქეთელაურთან“ ან კონსტანტინე გამსახურდიას „დიდოსტატის მარჯვენასთან“. თუ ამ კავშირს შესაძლებლად ჩავთვლით, გამოვა, რომ თუ ძველი სახელმწიფო (რუსეთის იმპერია) იყო ურჩხული, ახალიც ურჩხულად დარჩა და „ადამიანივით არ დაგელაპარაკება“ მანამ, სანამ არსაკიძე თვითონვე არ მოიკვეთს მკლავს (ეს უკვე გამოდის, რომ „სახელმწიფო ფიზიკური და სულიერი ძალადობის სახეობაა“? მე-20 საუკუნის დასაწყისში ანარქიული იდეებიც ტრიალებდა. იქნებ ამ იდეების მატარებელ ადამიანებსაც (თუ მათი მემატეანეა) ხვდებოდა ჭაბუა ამირეჯიბი ციმბირის გულაგებში 40-50 იან წლებში. ისინი მსჯელობდნენ და ჭაბუა ამირეჯიბი ბალზაკივით მათი მდივანი იყო. თვითონაც ხომ სწორედ სახელმწიფოსგან იყო რეპრესირებული და დასჯილი. „მე და სახელმწიფო“ ნამდვილადაა ავტორის მთავარი თემა, თუნდ, მის მეორე რომან „გორა მბორგალში“. მაგრამ ნაწარმოების ბოლო კარის უვერტიურაში მარტო ხელს არ იჭრიან ურჩხულთან მისული ადამიანები. მსხვერპლად მარტო მარჯვენას არ წირავენ. მარჯვენა შეიძლება სიმბოლო იყოს კავკასიელი ტომების ადრეული ტრადიციებიდან გამომდინარე ვაჟას „ალუდა ქეთელაურში“) საიდანაც სავარაუდოა გადავიდა კონსტანტინე გამსახურდიას „დიდოსტატის მარჯვენაში“, მეფე გიორგი არ აღმოჩნდა ალუდა. ის ხელოვანს, ეროვნულ საქმეში მისი მოკავშირე და საყრდენი რომ შეიძლებოდა ყოფილიყო, პირადი კონფლიქტის გამო, მისი მასწავლებლის ფარსმან სპარსის დასმენის გამო მარჯვენას კვეთს და მორიელებისგან დაკბენილი აღესრულება და მარიამ დედოფალი და მელქისედეკ კათალიკოსი რომ არა „რატომ კარგი აგიგიგაო“ ფარსმან სპარსის მეფეში გადასული შურის გამო დაანგრევდა. (სწორედ ეს იქნებოდა მუცალისთვის მკლავის მოკვეთის შესაძლებლობის ანალოგი, თითქოს იგი მისი ძმასავით ერთი „ქურდკანტალა ღიღველი“ ყოფილიყო). მორელი შუამდინარულ მითოლოგიაში ვნების სიმბოლო იყო, მეფე გიორგი არსაკიძეს ქალზე ეჭვიანობის გამო კლავს. ასეთ შემთხვევაში გამოვა, რომ ძველი სახელმწიფო თუ ურჩხული იყო, ახალი არანაკლები ურჩხულია. პედრო კალდერონის „ცხოვრება სიზმარია“ სეხისმუნდო ურჩული-დიქტატორი ყოველი გამოღვიძების მერე მტვრიან საკანში (საფლავში) ძილის მერე, წინა ცხოვრებაში გარდაცვალების მერე ხელახლა აღმდგარი (ჰერაკლიტეს დემონივით დიქტატორის მარად დაბრუნებადი სული) უკეთესი რომაა და უფრო ბრძენი რომ ხდება, მაინც ესტრელაზე ქორწინდება და არა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 55 პოეტივით როსაურაზე. პოლიტიკოსი ხელოვანივით სრულ იდეალზე კი არ ქორწინდება, არამედ რამდენადმე ნაკლოვან, არასრულყოფილ იდეალზე, რომელზე მეტადაც რეალობაში სასურველი ვერ ხორციელდება და მაინც აქ არ ჩანს, რომ ურჩხული, რომელსაც გმირი ებრძვის ახალი, უკეთესი სახელმწიფოს შექმნის იმედით, სახელმწიფოა (რუსეთის იმპერია). ეს სახე, როგორც სიმბოლო, ან ორპლანიანი სახე, ჩემი აზრით, არ იკითხება. ეს ურჩხული მართლა სულიერი სხეული უნდა იყოს, ადამიანებში არსებული ბოროტების კრებითი სახე, რომელიც არ გაქრება თუ თითოეული ადამიანი საკუთარ თავში არ შეებრძოლება მას, პატარა ურჩხულს არ მოკლავს საკუთარ თავში. შეიძლება ეს სახე, როგორც სიმბოლო ფრანგული ლიტერატურიდან იღებდეს სათავეს („უსპეტაკესი გულიც კი ალაშუას ტრამალის ბუნებრივ ჭას ჰგავს. მისი ზედაპირი წყნარი და კამკამა გვეჩვენება, მაგრამ როდესაც აუზის სიღრმეში ჩაიხედავ, შენიშნავ დიდ ნიანგს, რომელსაც იგი ასაზრდოებს“. ფრანსუა რენე შატობრიანი, ატალა, ფრანგული მოთხრობა, თბ. 1964 წ. გ. ბრანდესი კი ამბობს: ,,ადამიანის გული...არც წყნარი ჭანჭრობია, არც ტყის იდილიური ტბა, ის ოკეანეა, თავის უფსკრულში ზღაპრულ მცენარეებს და საშინელ ცხოველებს რომ ჰფარავს.)“ გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ამირეჯიბი, ჭ. (1981). დათა თუთაშხია. თბილისი. 2. დანელია, ს. (1959). მე-19 საუკუნის რუსული ლიტერატურის ისტორია. თბილისი. 3. გამსახურდია, კ. (1959). დიდოსტატის მარჯვენა. თ. 2, რვა ტომი. თბილისი. 4. კალდერონი, პ. (1989). ცხოვრება სიზმარია. თბილისი. 5. კოდუა, ე. (1990). მიხაკო წერეთელი და მისი ნაშრომი „ერი და კაცობრიობა“. in მ. წერეთელი, ერი და კაცობრიობა. თბილისი. 6. კოტეტიშვილი, ვ. (1959). ვაჟა ფშაველა. ქართული ლიტერატურის ისტორია (მე-19 საუკუნე). თბილისი. 7. ქიქოძე, გ. (1985). მეთოდები თანამედროვე კრიტიკისა: წერილები, ესეები, ნარკვევები (გვ. 148). თბილისი. 8. ჭავჭავაძე, ი. (1974). ოთარაანთ ქვრივი. რჩეული თხზულებანი (ტ. 2). თბილისი. 9. შტირნერი, მ. (1987). ფილოსოფიური ლექსიკონი. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. (1987). ქსე (ტ. 11). თბილისი. 10. ჯავახიშვილი, ივ. (1960). ქართველი ერის ისტორია (ტ. 1, გვ. 50–51, 57). თბილისი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 56 summary of the main ideas of 19th-century georgian literature in chabua amirejibi’s “data tutashkhia” tamar akhvlediani doctor of philological sciences, associate professor, akaki tsereteli state university abstract chabua amirejibi's “data tutashkhia” summarizes the main themes of the 19th century. it depicts the inner development of a character seeking truth and goodness before the collapse of the old state, who comes to the conclusion that if you want evil to disappear, a person must be raised in such a way that he himself must fight it within himself, trying to educate himself. only this will save humanity. one must fight not a specific person, but the evil that exists within him. not his punishment, but his “treatment”. keywords: epic novel; archetype; saint george; dragon; max stirner; people; nation; new man; new state. fullpdf070412025.pdf 1. 2. 3. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 97 georgian scientists vol. 6 issue 4, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.10 , , tkeshelashvili.nika@gtu.ge, https://orcid.org/0009-0008-9353-6897 . , . , , dji mavic 3 , 128 . , . mask r-cnn . 4 , . , . , dji mavic 3 3 , mask r-cnn 92%. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 98 , , , , , . , . : , , , , . 3d , , . (audebert et al., 2018). , , , . . , , . , . , , . ( ) , . , ( ) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 99 (colomina & molina, 2014). , . (calantropio et al., 2021). , , , . , . . , , . , , . 16.8 2 , 2014 1320 . , , , . 2024 , dji mavic 3 . dji mavic 3 (c1 ) , rgb . 1. gnss (gps, galileo, beidou). , , , , emlid reach rs 2+ gnss georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 100 . , . , 128 . 120 , 8.5 . 1. 1. zone-2 1600 , , agisoft metashape professional 1.8 . 4/3 cmos, : 20 mp : 84° : 24 : f/2.8 f/11 8-1/8000 . 5280×3956 1. dji mavic 3 ( 3 ) ( 2). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 101 2. mask r-cnn (mask region-based convolutional neural network) (he et al., 2017) . , faster r-cnn , , . mask r-cnn mxm . : , ^ = ( + ) (1) , , ^ . , (2): georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 102 = , log , ^ + , log (1 , ^ ), (2) , m , , . . 2. 2. zone-1 ( 3), 330 . , zone-1 zone-3, , 70% / 30% , zone-2 . , , , , , , . , 3 (rgb) , . 4 (rgbd) , , , . mask r-cnn resnet-101 0.001 4 70 128 x 128 0.9 0.0001 , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 103 3. (zone-1) 4 2 128x128x1 . , , . mask r-cnn , tensorflow keras v2.16.1 . 4. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 104 4. : 1. rgbd ; 2. ; 3. 3 (zone-2) . 92%, . 3. , zone-2 , „ “. 450, , . 6 zone-2 , . precision 0.92 92% recall 0.84 84% iou 0.77 f1-score 0.89 mask r-cnn georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 105 5. ( 4 5) , , , , , , . . , ( , ). , . , , . „ “ , . , , , , . . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 106 6. 6 zone-2 . 16, . , 16 , ( 3 11), (4, 15) , . mask r-cnn , 1 , 0 ( 6). gis. , . . (gribov, 2019) . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 107 7. 7. , , , . , , , . dji mavic 3 3 128 . mask r-cnn , . 92%. , , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 108 . , . 2. audebert, n., le saux, b., & lefevre, s. (2018). beyond rgb: very high resolution urban remote sensing with multimodal deep networks. isprs journal of photogrammetry and remote sensing, 140, 20-32. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.isprsjprs.2017.11.011 calantropio, a., chiabrando, f., codastefano, m., & bourke, e. (2021). deep learning for automatic building damage assessment: application in post-disaster scenarios using uav data. isprs annals of the photogrammetry, remote sensing and spatial information sciences, v-1-2021, 113-120. https://doi.org/10.5194/isprs-annals-v-12021-113-2021 colomina, i., & molina, p. (2014). unmanned aerial systems for photogrammetry and remote sensing: a review. isprs journal of photogrammetry and remote sensing, 92, 79-97. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.isprsjprs.2014.02.013 gribov, a. (2019). optimal compression of a polyline while aligning to preferred directions. international conference on document analysis and recognition workshops (icdarw), (pp. 98-102). sydney, nsw, australia. https://doi.org/10.1109/icdarw.2019.00022 he, k., gkioxari, g., dollar, p., & girshck, r. (2017). mask r-cnn. ieee international conference on computer vision (iccv), (pp. 2980-2988). venice, italy. https://doi.org/10.1109/iccv.2017.322 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 109 uavs and ai for very high resolution map creation and automatic object detection abstract automation of object detection and extraction from vhr aerial imagery for high definition mapping is significant challenge for various remote sensing and photogrammetry applications. this study investigates the use of unmanned aerial vehicles (uavs) and deep learning models to enhance the traditional, manual methods and increase accuracy and efficiency of spatial data acquisition and processing. the dji mavic 3 uav was used to capture high-resolution aerial images over a 128 hectare area in town tsageri and village chalistavi, located in the racha-lechkhumi and lower svaneti region, georgia. one of the main objective of this research was to detect and extract building footprints from generated orthomosaics using deep learning techniques. the mask region-based convolutional neural network (mask r-cnn) was employed for this task. to further improve the model's performance, digital elevation models were integrated with the orthomosaics, resulting in a four-channel raster that provided additional topographical context for more accurate building extraction. the findings indicate that the integration of unmanned aerial vehicles and deep learning technics offers significant improvements in acquisition and processing efficiency of geospatial data. namely, we were able to create vhr orthomosaics with spatial resolution of 3.2 cm using dji mavic 3 uav. trained mask r-cnn model showed 92% precision for building prediction in the study area. methods and technics described in this paper have important implications for various applications, including land administration, infrastructure development and environmental management. methodology used in present study provides a valuable framework for future researches and practical applications, especially in such developing and mountainous countries as georgia, where high-resolution and accurate spatial data is often unavailable due to complex environmental conditions and economic factors. keywords: uavs, dem, orthomosaic, artificial intelligence, automatic object detection fullpdf070412025.pdf the importance of hyperlactatemia in the outcome of sepsis and septic shock tinatin gaphrindashvili, ramaz kalandadze intensive care unit, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia sepsis and septic shock are leading causes of morbidity and mortality in intensive care units worldwide. hyperlactatemia, defined as elevated serum lactate levels, is frequently observed in these conditions and serves as both a biomarker and mediator of disease severity. lactate accumulation reflects an imbalance between production and clearance, often indicating tissue hypoperfusion, mitochondrial dysfunction, and catecholamine-driven metabolic alterations. understanding its pathophysiological role is crucial for prognosis and therapeutic management. this abstract reviews current evidence on the mechanisms of hyperlactatemia in sepsis and septic shock, highlighting its clinical implications and impact on patient outcomes. increased lactate production primarily occurs through anaerobic glycolysis caused by tissue hypoperfusion, while catecholamine-stimulated aerobic glycolysis may further elevate lactate levels. impaired clearance, mainly due to hepatic and renal dysfunction, exacerbates accumulation. inflammatory cytokines and mitochondrial impairment contribute to metabolic dysregulation. clinically, elevated lactate is strongly associated with organ dysfunction and increased mortality. serial lactate measurements provide valuable information for guiding resuscitation and therapeutic interventions, including fluid management, vasopressor administration and optimization of tissue oxygen delivery. early recognition of hyperlactatemia and targeted interventions based on lactate trends can improve outcomes, reduce complications, and support individualized critical care strategies. in conclusion, hyperlactatemia is a key marker in the pathogenesis and progression of sepsis and septic shock. it reflects underlying metabolic derangements, tissue hypoxia and impaired oxygen utilization, contributing to multi-organ dysfunction. monitoring lactate levels and promoting lactate clearance are essential for effective resuscitation and patient management. a comprehensive understanding of hyperlactatemia allows clinicians to implement timely interventions, optimize perfusion, and improve prognosis in critically ill patients. keywords: hyperlactatemia, sepsis, septic shock, lactate clearance, prognosis. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 146 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.07 , , , , „ “, , , , . . . 10, 30, 50 . fds , . 500 , 42 2 . 0,25 x 0,25 x 0,25 , 0,5 x 0,5 x 0,5 , 190 , 10-15 2 . , . 60 , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 147 200 3, . : , , , 1. . , , , : , , . , , , , , . . [1, 2]. . , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 148 . 1. , , , , . „ “. , 50-100 . ( . 1). , . . 1. . , . 2.5 – 5.0 , 20 , eureka 20-30 50 50 3 300 , . 2. . , 10, 30, 50 , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 149 , cfd fire dynamics simulator fds . 500 , 42 2. 0,25x0,25x0,25 , 0,5 x 0,5 x 0,5 , 190 ., 10–15 2 . , , . , . 1 , . 10 . . 2, -2 . . 2. 100 : 1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 2. . , / , / g2 , 3/ g1 , 3/ g , 3/ 10 2,9 4,1 139,2 196,6 57,6 30 2,9 5,0 139,2 240,0 100,8 50 2,9 5,6 139,2 268,6 129,6 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 150 . g1 . , . g2 [3-5]. : g = g2 – g1 (1). , 60 0c 200 3 [6-9]. 10, 30 50 , 60 0c . 3. . 3. 10, 30, 50 60 0c 60 0c (x) (z) -3 . 3. 60 0c (x) (z) 60 (x) (z) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 151 , . , (lmin) . , (hmin) . 10 75 2 30 75 1 50 75 0,5 , 75 , 2 , -4 . 4. . , . , 75 , 2 , . 10 60 30 180 50 204 , ( ), . 4. , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 152 , , , 200 3 , . -5 . . 5. 200 3 . 3. 1. , . 60°c , , . 2. 200 3 3. , , . . ( : fr–22-12949, : “). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 153 1. o. lanchava, n. ilias, m. jangidze, z. khokerashvili, s. m. radu. fire development study on physical models of transport tunnels. matec web of conferences 342, 03020 (2021) petrosani, romania, 2021. https://doi.org/10.1051/mat ecconf/202134203020 2. o. lanchava, l. makharadze, g. nozadze, m. jangidze, g. javakhishvili, t. kunchulia, z. khokerashvili, n. arudashvili, d. tsanava, s. sebiskveradze. saving lives in a road tunnel using transformable elements restricting the propagation of fire products. georgian scientists, 2022-03-02. https://journals.4science.ge/i ndex.php/gs/article/view/7 47 3. o. lanchava, n. ratiani, z. khokerashvili, n. arudashvili. variation of critical velocity of downward ventilation in inclined road tunnels. international multidisciplinary scientific geoconference surveying geology and mining ecology management, sgem 2024. 10.5593/sgem2024/4.1/s19. 4. o. lanchava, n. ilias. critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023, 2020. 5. o. lanchava, n. ilias. some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation 2(2), 2017. 6. z. khokerashvili. analysis of fire development in a road tunnel equipped with transformable elements by using numerical modeling method. 13 annual international meeting of the georgian mechanical union. batumi state maritime academy, batumi, georgia. august 24-26, 2022. 7. o. lanchava, a. bezhanishvili, g. javakhishvili, z. khokerashvili, n. arudashvili. study of the throttling effect in tunnel fire. in ynieria mineralna, vol. 1, no. 1, 2024, 385— 393. doi 10.29227/im-2024-01-44 8. o. lanchava, g. nozadze, n. arudashvili, z. khokerashvili. to determination of ventilation air of the metro of tbilisi by thermal factor. georgian scientists, volume 3, issue 1, 2021/6/10. https://doi.org/10.52340/gs.02.21.283 9. o lanchava, g nozadze, z khokerashvili, numerical modeling of ventilation flow distribution is subway tunnels with considering of the piston effect. georgian scientists, vol. 3 no. 1 (2021), https://doi.org/10.52340/gs.02.21.283 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 154 analysis of fire development of different intensity in a road tunnel using numerical simulation zaza khokerashvili1, nino ratiani1, nino arudashvili1 1kostava street 77 (occupational safety and emergency management department, georgian technical university, tbilisi, georgia); e-mail: zaza196822@gmail.com abstract it is known that in road tunnels equipped with longitudinal ventilation system, backlayering frequently occurs during the initiation and development of fires. this means that the ventilation airflow does not exert sufficient impact on the buoyant forces generated by the fire. as a result, a tunnel is intensively filled with smoke and other toxic combustion products, creating an environment incompatible with human survival and hazardous for human life. an organized and immediate self-evacuation is considered to be the only effective means to rescue people under such conditions. the time period for an effective self-evacuation is significantly dependent on the fire development in enclosed spaces, and the propagation dynamics of dangerous factors. in order to determine this, we have conducted a numerical modeling of 10, 30, 50 mw heat release intensity fire within the fds program. the finite volume method was applied. a 500-m-long tunnel was selected, with the cross-sectional area of 40-42 m2. the minimum size of the finite volume outline 0,25x0,25x0,25 m, maximum 0,5 x 0,5 x 0,5 m, modeling duration – 190 sec., the fire source, with an area of 10–15 m², is located at the center of the tunnel. the modeling was carried out using four types of fuel: petrol, diesel, kerosene, and log wood. the thesis underlines that the dynamic pressure induced by a severe fire significantly exceeds the static pressure of the tunnel jet fans. hence, after the algebraic summation of the positively directed ventilation flows and the negatively directed flows caused by the fire, intense backlayering occurs, which must be taken into account when implementing emergency ventilation projects. the numerical modeling revealed the dynamics of the spread of hazardous factors features, which significantly impact the evacuation duration and the structural stability of tunnels. the dynamics of the spread of the critical temperature of 60°c, as one of the hazardous factors, were determined, along with its geometric parameters of propagation in fires of corresponding intensity. additionally, the propagation dynamics of carbon monoxide at a hazardous concentration of 200 mg/m³ in the tunnel’s vertical plane were established for fires of appropriate intensity. the obtained results are instrumental in formulating ventilation strategies and emergency management protocols in operational tunnels when fires occur, serving as essential guidance for both personnel and rescue teams. keywords: longitudinal ventilation, fire, numerical modeling, critical temperature acknowledgments this work was funded by the shota rustaveli national science foundation of georgia [grant no. fr-22-12 949]. title: “study of critical velocity and fire-induced backlayering life-saving strategies in road tunnels.” georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 474 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.31 , 1, 2 1 ; 2 , , , . , . . , , , , . : , , , , , , . . , , , , . . 50% 20-50% 50%georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 475 . , . , 40%. .1. . .1. . , 2030 75% . 2050 9 , , . , , 17 169 , . 2030 . : 7 ; , , 11 ; , 13 . . 2015 2030 ; 2015 unfccc ( georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 476 )“ 2030 15%. 2019-2029 ( ), .. 2020 „ “ 2021 13 “ , , 2029 30 , . , 2010 19 2010/31/eu (epbd) 2012 25 2012/27/eu (eed). „ “. (epbd) epbd , , , , , . : ( , , .), , , . , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 477 , , : maxuu : u – [ 2 ·k]; umax – [ 2·k]. . , , . , , . . . . . 2022 400 . . 30 4 . ( ). 12% . , , a, . , , . 2018 , 2030 . 2030 70% 2035 65%. 2018 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 478 . 2030 50% 2025 . 55% 2030 . , , . . . , , ) . , , . , ; . . : ) . . 57% ) . , , , . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 479 . 79 , pet 57%. , 35% 1:4 . . , (0,750 ) (2 ) 97,5 2 3% . . .1. , 1 . [22] n n , % 2 % shu-lun mak* , tanya ming yan wu, fanny wai fan tang, jimmy chi ho li and chi wing lai 1 5 43.82 -11,76 2 10 40.60 -7.34 3 15 37.32 -8.06 1 5 40.50 -9,37 2 10 38.70 -7.80 3 15 36.30 -6.50 . 1. , , , , 50 . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 480 , , , . . 2. % umax / 2 k 50 . 1 2 3 1 2-3 max 0.5 0.58 0.25 max 0.4 0.3 0.2 max 0.5 0.38 0.25 4,0 3,0 3,0 2,5 5-7 5.5 0.3 3,0 , . 2. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 481 .2. .2. . . , .2. . 1. 2. 3. . , , 0.20-0.40 0.10 . . . . 3. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 482 .3. , 1 500 2, 3, 4. , . . 24 . : 1. , , , , , . 2. . 3. , . 4. , , . 1.shen, l.y.; lu, w.s.; yao, h.; wu, d.h. a computer-based scoring method for measuring the environmental performance of construction activities. autom. constr. 2005, 14, 297– 309. 2.khasreen, m.m.; banfill, p.f.g.; menzies, g.f. life-cycle assessment and the environmental impact of buildings: a review. sustainability 2009, 1, 674–701. 3.probert, a.j.; miller, a.; ip, k.; beckett, k.p.; schofield, r. accounting for the life cycle carbon emissions of new dwellings in the uk. in proceedings of the 12th international georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 483 conference on nonconventional materials and technologies, cairo, egypt, 21–23 september 2010. 4.eurostat. energy, transport and environment indicators; european commission: brussels, belgium, 2010. 5.department of economic and social affairssustainable development https://sdgs.un.org/goals 6. law of georgia on enegry efficiency. https://matsne.gov.ge/en/document/download/4873938/0/en/pdf 7. energy efficiency in georgia – the government’s promise https: //georgiatoday.ge/energy-efficiency-in-georgia-the-governments-promise/ 8. directive 2010/31/eu of the european parliament and of the council. of 19 may 2010. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/?uri=celex:32010l0031 9. directive 2012/27/eu of the european parliament and of the council. of 25 october 2012. on energy efficiency, amending directives 2009/125/ec and 2010/30/eu and repealing directives 2004/8/ec and 2006/32/ec https://eurlex.europa.eu/legalcontent/en/txt/?qid=1399375464230&uri=celex%3a3201 2l0027 10.dinesh s; dinesh a; and kirubhakaran k., “utilisation of waste plastic in manufacturing of bricks and paver blocks” international journal of applied engineering research, vol.2 (4), pp. 364-368. 11.. nitin goyal ; manisha., “constructing structures using eco-bricks”, internatonal journal of recent trends in engineering & research, vol.2(4), pp. 159-164. 12. maneeth p d; pramod k; kishor kumar; and shanmukha shetty., “utilization of waste plastic in manufacturing of plasticsoil bricks” international journal of engineering research & technology, vol.3 (8), pp.529-536. 13. eu plastics strategy commitment & pledge. petcore europe. 14. plastics waste trade and the environment. eionet report – etc/ wmge 2019/5. european environment agency. retrieved from https://www.eionet.europa.eu/etcs/etcwmge/products/etc-reports/plasticswaste-trade-and-the-environment 2 eea (2019). 15. the plastic waste trade in the circular economy. european environment agency. retrieved from https://www.eea.europa.eu/themes/waste/resource-efficiency/the-plasticwaste-trade-in 3 miller, s.; bolger, m.; and copello, l. (2019). 16.reusable solutions: how governments can help stop single use plastic pollution. 3keel, oxford, united kingdom. a study by the rethink plastic alliance and the break free from plastic movement. retrieved from https://rethinkplasticalliance.eu/wpcontent/uploads/2019/10/bffp_rpa_reusable_solutions_report.pdf 17.the national center for biotechnology information advances scienceusing waste plastics as asphalt modifier: review. 2021 dec 24; 15(1):110. doi: 10.3390/ma15010110. 18.yusof, n. z. (2018). plastic in brick application. trends in civil engineering and its architecture, 3(1). https://doi.org/10.32474/tceia.2018.03.000152 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 484 19.shrestha, m. n., kandel, j., kc, p., bhatta, a., paudyal, s., adhikari, b. p., & poudel, a. (2023). a review of plastic bricks as a construction material. ocem journal of management, technology & social sciences, 2(2), 103–114. https://doi.org/10.3126/ocemjmtss.v2i2.54232 20.al-sinan, m. a., & bubshait, a. a. (2022). using plastic sand as a construction material toward circular economy: a review. sustainability, 14(11), 6446. retrieved from https://doi.org/10.3390/su14116446 21.belay wendimu, t., neguse furgasa, b., & mohammed hajji, b. (2021). suitability and utilization study on waste plastic brick as alternative construction material. journal of civil, construction and environmental engineering, 6(1), 9. https://doi.org/10.11648/j.jccee.20210601.12 22.mak, s.-l., wu, t. m. y., tang, f. w. f., li, j. c. h., & lai, c. w. (2021). a review on utilization of plastic wastes in making construction bricks. iop conference series: earth and environmental science, 706(1), 012001. https://doi.org/10.1088/17551315/706/1/012001 challenges and opportunities for ensuring environmental protection requirements abstract the article discusses forms of environmental damage caused by construction, georgia's commitments to reduce construction-related environmental damage, and legislative requirements. it provides information on current and expected consequences caused by plastic as one of the major environmental pollutants. the existing practice of using plastic as a construction raw material has been discussed. the article describes an experimental stand used to conduct research on optimal proportions for producing an energy-efficient block that meets regulatory requirements, using plastic and local raw materials. keywords: environmental pollution, plastic, construction block, energy efficiency, heat transfer, strength, microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 66 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.08 მექანიკური ასფიქსია სასამართლო მედიცინაში: პათოფიზიოლოგიური მექანიზმები, დიაგნოსტიკა და თანამედროვე ტენდენციები ელგუჯა ლაჭყეპიანი1, დიმიტრი კოჩაძე2, მაია ღამბარაშვილი3, რობერტ მახარაშვილი4 1სსიპ ლ. სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს, სამედიცინო ექსპერტიზის დეპარტამენტის ცოცხალ პირთა და გვამების გამოკვლევათა სამმართველოს სასამართლო სამედიცინო ექსპერტი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი, https://orcid.org/0000-0002-6639-7595; 2შპს “რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრი” ხარაგაულის სამედიცინო დაწესებულების კლინიკური მენეჯერი, ექიმი ინფექციონისტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი, https://orcid.org/0009-0009-9976-4724; 3სსიპ ლ. სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს, სამედიცინო ექსპერტიზის დეპარტამენტის ჰისტოლოგიური ექსპერტიზის სამმართველოს ექსპერტი, ექიმი პათოლოგანატომი, https://orcid.org/0009-0006-6396-4888; 4პედიატრიული კლინიკა mმედი22, ანესთეზია-რეანიმაციის და ინტენსიური თერაპიის დეპარტამენტის ექიმი ანესთეზიოლოგრეანიმატოლოგი. ანოტაცია მექანიკური ასფიქსია წარმოადგენს ჰიპოქსიური დაზიანების ერთ-ერთ ყველაზე მძიმედ მიმდინარე ფორმას, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც კლინიკურ, ისე სასამართლო-სამედიცინო პრაქტიკაში. სტატიაში განხილულია მექანიკური ასფიქსიის ძირითადი ფორმები: ჩამოხრჩობა, პოზიციური ასფიქსია, კომპრესიული და აუტოეროტიკული ასფიქსია. დეტალურად გაანალიზებულია სტრანგულაციური ტრავმის პათოფიზიოლოგია, კისრის ზედა სეგმენტების მოტეხილობის როლი სიკვდილის გენეზში და სიცოცხლისდროინდელი ნიშნების მნიშვნელობა სასამართლო შეფასებისთვის. თანამედროვე დიაგნოსტიკური მიდგომები, მათ შორის 3d ფოტოგრამმეტრია, ვირტუალური აუტოფსია და ბიოქიმიური მარკერები, განიხილება როგორც სასამართლო ექსპერტიზის ახალი სტანდარტი, რომელიც ზრდის მტკიცებულების სიზუსტეს და აუმჯობესებს ასფიქსიური მდგომარეობების კლასიფიკაციას. კვლევა ემყარება უახლეს სამეცნიერო ლიტერატურას და ასახავს როგორც საერთაშორისო, ისე საქართველოს სასამართლო პრაქტიკის მონაცემებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 67 საკვანძო სიტყვები: მექანიკური ასფიქსია; ჩამოხრჩობა; პოზიციური ასფიქსია; აუტოეროტიული ასფიქსია; 3d ვიზუალიზაცია; ბიოქიმიური მარკერები; სასამართლო მედიცინა. ჟანგბადი წარმოადგენს სიცოცხლისათვის აუცილებელ ქიმიურ ელემენტს, რომლის გარეშე წარმოუდგენელია ცოცხალი უჯრედის ენერგეტიკული მეტაბოლიზმის განხორციელება. იგი წარმოადგენს ფუნდამენტურ სუბსტრატს აერობული სუნთქვის პროცესში, რომლის ფარგლებშიც მიტოქონდრიებში ხორციელდება ადენოზინტრიფოსფატის (atp) სინთეზი ჟანგვითი ფოსფორილირების მეშვეობით. ატმოსფერული ჰაერიდან მიღებული მოლეკულური ჟანგბადი (o₂) ფილტვებში შეიწოვება და ჰემოგლობინთან შეკავშირებულ ფორმაში ტრანსპორტირდება ქსოვილებში, რაც უზრუნველყოფს უჯრედების ჟანგბადით მომარაგებას. ადამიანის ორგანიზმი ფიზიოლოგიურ მდგომარეობაში წუთში მოიხმარს საშუალოდ 6-8 ლიტრ ჰაერს, ხოლო ფიზიკური დატვირთვის დროს ჟანგბადის მოთხოვნილება შეიძლება ათჯერ გაიზარდოს. ნებისმიერი მიზეზით გამოწვეული ჟანგბადის მიწოდების შეფერხება იწვევს ჰიპოქსიის განვითარებას, რაც უჯრედულ დონეზე ენერგეტიკული ცვლის დარღვევასა და ფუნქციური სისტემების დეკომპენსაციას განაპირობებს. ჰიპოქსიის განსაკუთრებით მწვავე ფორმა ასფიქსია წარმოადგენს მედიცინის და სასამართლო მედიცინის პრაქტიკაში ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად ლეტალურად დამთავრებულ მდგომარეობას. მექანიკური ასფიქსია წარმოადგენს ორგანიზმში ჰიპოქსიური მდგომარეობის განვითარებას გარე მექანიკური ფაქტორების ზემოქმედებით. იგი განპირობებულია სასუნთქი გზების სანათურის მექანიკურ შევიწროებასა თუ სრულ ოკლუზიასთან, რაც შესაძლოა გამოწვეული იყოს როგორც შიდა პათოლოგიური პროცესებით (მაგალითად ასპირირებული მასით ბლოკირება ან შეშუპება), ისე გარე კომპრესიული მოქმედებით, რომელიც განაპირობებს ჰაერის ნაკადის შეწყვეტას და ჟანგბადის მიწოდების მოშლას. სასამართლო-სამედიცინო პრაქტიკაში მექანიკური ასფიქსიის ყველაზე გავრცელებული ფორმაა ჩამოხრჩობა პათოლოგიური მდგომარეობა, რომელიც, როგორც წესი, თან სდევს სხეულის სრული ან ნაწილობრივი სიმძიმით კისრის ორგანოებზე მარყუჟის მეშვეობით განხორციელებულ ზეწოლას. მრავალრიცხოვანი ეპიდემიოლოგიური კვლევების მიხედვით, ჩამოხრჩობა სუიციდის ერთ-ერთი უმთავრესი მეთოდია გლობალურად. სტატისტიკა მიუთითებს, რომ ჩამოხრჩობით გარდაცვლილთა დაახლოებით 70% მამრობითი სქესის წარმომადგენელია. შემთხვევების უმრავლესობა ხდება ინდივიდის საცხოვრებელ გარემოში, თუმცა ცნობილია ფაქტები, როდესაც გარდაცვლილი პოულობენ საცხოვრებელი ადგილიდან მოშორებულ სივრცეებშიც. ჩამოხრჩობის შემთხვევები განსაკუთრებით ხშირია სასჯელაღსრულების დაწესებულებებსა და ფსიქიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 68 ჯანმრთელობის სტაციონარულ ცენტრებს შორის, რაც მიანიშნებს როგორც სისტემურ რისკ-ფაქტორებზე, ასევე ფსიქო-სოციალურ ტრიგერებზე. მექანიკური ასფიქსიის დიაგნოსტიკა და განსაკუთრებით ჩამოხრჩობის შემთხვევებში ხშირად წარმოადგენს ექსპერტული ანალიზის ამოცანას, ვინაიდან იგი შესაძლოა იმიტირებული იყოს მკვლელობის ინსცენირების გზით. პრაქტიკაში აღწერილია ისეთი შემთხვევები, როდესაც მკვლელობა ჩადენილია სხეულზე ძალადობრივი დაზიანებებით, ხოლო შემდგომ, სამართლებრივი პასუხისმგებლობის თავიდან აცილების მიზნით, გვამი ჩამოხრჩობის მდგომარეობაშია მოთავსებული. სწორედ ამიტომ, სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტს ევალება არამხოლოდ გარდაცვალების უშუალო მიზეზის დადგენა, არამედ სიცოცხლისდროინდელი პათომორფოლოგიური ნიშნების იდენტიფიცირება, რაც ადასტურებს ასფიქსიური პროცესის სიცოცხლისდროინდელობას. საქართველოს სასამართლო-სამედიცინო სტატისტიკა მკაფიოდ ასახავს მექანიკური ასფიქსიის კრიმინოლოგიურ მნიშვნელობას. კერძოდ, ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მონაცემებით, 2013 წელს ჩატარებული 957 გვამის ექსპერტიზიდან 184 შემთხვევაში გარდაცვალების მიზეზად მექანიკური ასფიქსია დაფიქსირდა. მსგავს ტენდენციას ადასტურებს 2010–2012 წლების მონაცემებიც, როდესაც მექანიკური ასფიქსია სიკვდილის გამომწვევ მიზეზთა შორის მეორე ადგილს იკავებდა ბლაგვი ძალით მიყენებული ტრავმების (უმეტესწილად ავტოსაგზაო შემთხვევების) შემდეგ. აღნიშნული გარემოება ხაზს უსვამს იმას, რომ მექანიკური ასფიქსია სასამართლო მედიცინისთვის წარმოადგენს მნიშვნელოვან დიაგნოსტიკურ და პრევენციულ საკითხს, რომელიც მოითხოვს როგორც დეტალურ პათომორფოლოგიურ ანალიზს, ისე სიკვდილის გენეზის კომპლექსურ შეფასებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 69 სურათი 1. ჰიპოქსიის ტიპოლოგია და კლინიკურ-სასამართლო მედიცინაში მისი მნიშვნელობა ტერმინი ჰიპოქსია (ბერძნ. ὑπό ქვეშ, oxygenium ჟანგბადი) გამოიყენება ქსოვილებში ჟანგბადის კონცენტრაციის დაქვეითების აღსანიშნავად. მიზეზთა მიხედვით განასხვავებენ შემდეგ ფორმებს: ჰიპოქსემიურ ჰიპოქსიას, რომელიც ვითარდება არტერიულ სისხლში ჟანგბადის დაქვეითების შედეგად (მაგალითად, ფილტვის დაავადებების ან მაღალმთიან პირობებში); ჰისტოტოქსიკურ ჰიპოქსიას, როდესაც უჯრედი ვერ იყენებს მიღებულ ჟანგბადს (მაგ. ციანიდის ინტოქსიკაცია); ცირკულატორულ ჰიპოქსიას, რომელიც ასოცირებულია სისხლის მიმოქცევის მოშლასთან; ანემიურ ჰიპოქსიას, როდესაც ჰემოგლობინის დეფიციტი ან მისი ფუნქციური დარღვევა არღვევს ჟანგბადის ტრანსპორტს. ასფიქსია როგორც ჰიპოქსიის ერთ-ერთი ფორმა ხასიათდება მწვავე ობსტრუქციით ან მექანიკური ზეწოლით, რაც აფერხებს ჰაერის ჩასვლას ფილტვებში ან არღვევს სისხლის მიმოქცევას თავის ტვინში. კლინიკური მიმდინარეობა უმეტესად სწრაფია და ლეტალურ შედეგს იწვევს რამდენიმე წუთში. მექანიკური ასფიქსიის კლასიფიკაცია: გამომწვევი მექანიზმები და პათოფიზიოლოგიური თავისებურებები მექანიკური ასფიქსიის კლასიფიკაცია ეფუძნება მისი განვითარების მექანიზმსა და გამომწვევ მიზეზს, რაც განაპირობებს როგორც კლინიკურ სიმპტომატიკას, ისე სასამართლო-სამედიცინო დიაგნოსტიკის თავისებურებებს. ასფიქსიური პროცესის მიმდინარეობის ფორმისა და ინტენსივობის მიხედვით, განასხვავებენ შემდეგ ძირითადი კატეგორიებს: ზეწოლით განვითარებული ასფიქსია ეს კატეგორია მოიცავს იმ ფორმებს, როდესაც გარე მექანიკური ზეწოლა პირდაპირ ზღუდავს ჰაერის ნაკადს ან სისხლის მიმოქცევას სასიცოცხლო ცენტრებში. სტრანგულაციური ასფიქსია ვითარდება კისრის არეში მნიშვნელოვანი ანატომიური სტრუქტურების (ტრაქეა, ხორხი, საძილე არტერიები და ვენები) კომპრესიით. მისი ძირითადი ფორმებია: ჩამოხრჩობა მარყუჟის მეშვეობით განხორციელებული კისრის ორგანოებზე ზეწოლა სხეულის სრული ან ნაწილობრივი სიმძიმით; მარყუჟით მოხრჩობა მექანიკური კომპრესია სხეულის არაჩამოკიდებულ მდგომარეობაში; მანუალური მოხრჩობა ხელით პირდაპირი ზეწოლა კისერზე, რაც უმეტესწილად ძალადობრივ ეპიზოდებში ფიქსირდება. კომპრესიული ასფიქსია ვითარდება გულმკერდისა და მუცლის არეზე ინტენსიური ზეწოლის შედეგად, რაც აფერხებს რესპირატორულ მოძრაობებს და ვენურ მიდინებას გულში. აღნიშნული ტიპი შესაძლებელია განპირობებული იყოს როგორც უბედური შემთხვევით (მაგალითად ნანგრევების ქვეშ მოყოლა), ისე არასათანადო ფიზიკური იმობილიზაციით სამართალდამცავი ჩარევისას (restraintrelated asphyxia). ასევე აღსანიშნავია სასუნთქი გზების ბლოკირებით განვითარებული ასფიქსია, სითხეებში დახრჩობა და დახშულ სივრცეში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 70 განვითარებული ასფიქსია. ეს უკანასკნელი ასოცირებულია ისეთ გარემო პირობებთან, როდესაც გარემოში ჟანგბადის კონცენტრაცია კრიტიკულად დაბალია. აღნიშნული ვითარება შეიძლება განვითარდეს როგორც შემთხვევით, ისე პროფესიული გარემოს პირობებში: დახშული სათავსები მაგალითად, მაცივარში შემთხვევით ჩაკეტილი ბავშვები ან სატვირთო კონტეინერები, სადაც ჟანგბადის დეფიციტი პროგრესირებს დახურულობის გამო; მაღაროები და გვირაბები სამუშაო სივრცეები, სადაც შესაძლებელია დაგროვდეს სიცოცხლისთვის საშიში ინერტული გაზები, როგორიცაა მეთანი ან ნახშირორჟანგი, რაც ქმნის ასფიქსიის განვითარების მაღალ რისკს. სტატიაში ყურადღება გამახვილებულია მექანიკური ასფიქსიის ისეთ ფორმებზე, რომლებიც ქართულ სამეცნიერო ლიტერატურაში შედარებით ზედაპირულად არის წარმოდგენილი. კერძოდ, მიმოხილულია პოზიციური ასფიქსიის კლინიკურ-სასამართლო ასპექტები, კისრის მალების მოტეხილობის (hangman’s fracture) დიაგნოსტიკური თავისებურებები, ასევე აუტოეროტიკული ასფიქსია როგორც ფსიქოსექსუალური და სასამართლო მედიცინის საზღვარზე არსებული ფენომენი. პოზიციური ასფიქსია პოზიციური ასფიქსია და კომპრესიული ასფიქსია ხშირად განსხვავებულ კატეგორიებად მოიხსენიება კლასიკურ სასამართლო-სამედიცინო ლიტერატურაში, თუმცა თანამედროვე მტკიცებულებებზე დაფუძნებული კვლევები მიუთითებს, რომ ამ ფორმებმა შეიძლება გადაფაროს ერთმანეთი როგორც პათოფიზიოლოგიური, ისე კლინიკური და მორფოლოგიური ნიშნებით. ბევრი შემთხვევა რეალურად წარმოადგენს შერეულ მექანიზმს, რომელშიც ერთდროულად ჩართულია როგორც სხეულის უჩვეულო პოზიცია, ისე მექანიკური ზეწოლა გულმკერდის ან მუცლის ღრუს არეზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 71 სურ n2 პოზიცური ასფიქსია პოზიციური ასფიქსია (positional asphyxia) წარმოადგენს ასფიქსიის სახეს, რომელიც ვითარდება იმ შემთხვევაში, როდესაც ინდივიდს სხეულის მდგომარეობა აქვს ისეთი ფორმით შეცვლილი ან შეზღუდული, რომ შეუძლებელი ხდება ეფექტური სუნთქვის განხორციელება და შესაბამისად, ორგანიზმის ჟანგბადით სათანადო მომარაგება. აღნიშნული ფორმა არ წარმოადგენს უშუალოდ კისერზე ან გულმკერდზე მექანიკურ ზეწოლას, არამედ დაკავშირებულია სხეულის პოზიციასთან, რომელიც უშლის ხელს სასუნთქი კუნთების მოძრაობას ან აფერხებს ჰაერის ჩასუნთქვა-ამოსუნთქვის დინამიკას. კლინიკურ და სასამართლო პრაქტიკაში პოზიციური ასფიქსია განსაკუთრებით კრიტიკულ მნიშვნელობას იძენს იმ შემთხვევებში, როდესაც იგი ვითარდება სამართალდამცავი უწყებების მხრიდან ფიზიკური იმობილიზაციის პროცესში (ე.წ. restraint-related deaths). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 72 სურ n3 ამერიკის პათოლოგთა ასოციაციის (name, 2020) მონაცემებით, პოზიციური ასფიქსიის დიაგნოსტირება კომპლექსური მიდგომით უნდა განხორციელდეს და ითვალისწინებს სხეულის მდგომარეობის, გარე ძალის ზემოქმედებისა და თანმხლები რისკფაქტორების დეტალურ ანალიზს. საფრთხე განსაკუთრებით მაღალია შემდეგ ჯგუფებში:  ალკოჰოლისა და/ან ნარკოტიკების ზემოქმედების ქვეშ მყოფი პირები, რომელთა ფიზიოლოგიური რეაქციები და შეგნებითი რეგულაცია დაქვეითებულია;  გონებრივად და ფიზიკურად შეზღუდული პირები, რომელთაც გააჩნიათ სუნთქვის ან პოზიციური რეგულაციის დარღვევა;  ბავშვები, განსაკუთრებით ახალშობილები, რომელთა სხეული არაპროპორციულია თავის ზომასთან და ძნელად ახერხებენ პოზის ცვლილებას;  ცერებრული დამბლით ან ნევროლოგიური დაავადებებით დაავადებული პირები, რომლებსაც აქვთ პოსტურული დისფუნქცია (სხეულის წონასწორობისა და მდგომარეობის კონტროლის პრობლემა). სამედიცინო ლიტერატურაში აღწერილია შემთხვევები, როდესაც ახალშობილი გარდაცვლილა რბილ ზედაპირზე დაწოლისას (მაგ. ძილისას, სახით ბალიშში ჩაფლული), რაც ხელს უშლიდა ჰაერის თავისუფალ მიმოქცევას. ამის საფუძველზე ამერიკის პედიატრთა აკადემია (aap, 2016) მკაცრად ურჩევს, რომ ჩვილები იწვნენ ზურგზე მყარ და ბრტყელ ზედაპირზე. თანამედროვე სასამართლო-სამედიცინო პრაქტიკაში პოზიციური ასფიქსიის იდენტიფიკაციისთვის გამოიყენება 3d ფოტოგრამმეტრია, ლაზერული სკანირება და სხეულის ბიომექანიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 73 მოდელირება, რაც შესაძლებელს ხდის რეალურად განსაზღვრულ იქნას წნევის წერტილები და სხეულის მდებარეობის გავლენა რესპირატორულ ფუქციაზე. მაგალითად, კვლევები აჩვენებს, რომ გულმკერდზე დაახლოებით 35-50 კგ ძალის ზემოქმედება საკმარისია რესპირატორული ფუქციის სრულად შეზღუდვისთვის შეზღუდულ პოზაში მყოფ პაციენტებში (byard, 2021; kroll et al., 2017). გარდა ამისა, მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია ექსციტირებული დელირიუმი (excited delirium syndrome), რომელიც ხშირად ვითარდება ნარკოტიკების ზემოქმედების ქვეშ მყოფ პაციენტებში (განსაკუთრებით კოკაინი, მეთამფეტამინი), რის შედეგადაც ძლიერი მოტორული აგზნება და უკონტროლო ქცევა სამართალდამცავებს აიძულებს პაციენტის პოზიციურად შეკავებას, რაც თავის მხრივ, პოზიციური ასფიქსიის რისკს აჩენს. ასეთი შემთხვევები ფართოდ არის აღწერილი აშშ-ს სამედიცინო და სამართლებრივ ლიტერატურაში. პოზიციური ასფიქსია არის მრავალფაქტორიანი ფენომენი, რომლის პრევენცია მოითხოვს როგორც კლინიკური, ისე სამართლებრივი სტანდარტების მკაცრ დაცვას, ხოლო მისი დიაგნოსტიკა თანამედროვე ტექნოლოგიების (mrs, postmortem ct/mri, ფოტოგრამმეტრია) გამოყენებას. მარყუჟით ასფიქსია: კლინიკურ-სასამართლო მექანიზმები და დიაგნოსტიკური ასპექტები ჩამოხრჩობა წარმოადგენს სტრანგულაციური ასფიქსიის ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ ფორმას, რომელიც კლინიკურ და სასამართლო-სამედიცინო პრაქტიკაში ხასიათდება სხვადასხვა ფიზიოლოგიური და მორფოლოგიური მექანიზმების ურთიერთქმედებით. აღნიშნული პროცესი გამოწვეულია მარყუჟის მეშვეობით კისრის არეზე ზეწოლით, რაც იწვევს სასიცოცხლო ფუნქციების დათრგუნვას. სიკვდილის გენეზის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანი ფაქტორებია შემდეგი პათოფიზიოლოგიური კომპონენტები: სასუნთქი გზების ოკლუზია: მარყუჟის ზეწოლით შესაძლოა მოხდეს ტრაქეის ან ხორხის ჩაჭერა, რაც იწვევს მექანიკურ ბლოკადას ჰაერის ნაკადისათვის. განსაკუთრებით ტიპიური ესაა იმ შემთხვევებში, როდესაც მარყუჟი კისრის წინა ზედაპირზე ინის ძვლის დონეზე ახდენს ზეწოლას, რომელიც ენას ზურგისკენ და ზემოთ ექაჩება, რასაც მოჰყვება ხორხის შესავლის ბლოკირება. საძილე არტერიებისა და საუღლე ვენების კომპრესია: არტერიული და ვენური მიმოქცევის მოშლა ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში იწვევს ჰიპოქსიურ ენცეფალოპათიას. საძილე არტერიების მხოლოდ 2.55 კგ წნევაც საკმარისია სისხლის ნაკადის შესაკავებლად, ხოლო საუღლე ვენები უფრო მგრძნობიარეა და დაბალი ზეწოლაც იწვევს სისხლის შეგუბებას, რაც ზრდის ქალასშიდა წნევას. რეფლექსური მექანიზმი: ვაგუსის ნერვზე ზეწოლამ შესაძლოა გამოიწვიოს პარასიმპათიკური ჰიპერაქტივაცია, რაც თავის მხრივ იწვევს ბრადიკარდიასა და გულის გაჩერებას. აღნიშნული მექანიზმი ხშირად განიხილება იმ შემთხვევებში, როდესაც არ ფიქსირდება გამოხატული ასფიქსიური ნიშნები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 74 კისრის (c1–c2) მალების მოტეხილობა (hangman's fracture): მარყუჟის კვანძის ნიკაპქვეშა განლაგებისას, ზეწოლამ შესაძლოა გადააჭარბოს ატლანტოაქსილალური სახსრის დატვირთვას, რაც იწვევს ხერხემლის კისრის სეგმენტების მოტეხილობას. ეს ხანგრძლივი ფიქსაციის შემთხვევაში, რაც იწვევს ზურგის ან მოგრძო ტვინის დაზიანებას. შედეგად ვითარდება სუნთქვისა და გულის ფუნქციის სწრაფი შეწყვეტა ე.წ. მყისიერი სიკვდილი ასფიქსიური ნიშნების გარეშე. თავის ქალას ფუძისა და ხერხემლის არტერიის დაზიანება: ძალის უკიდურესი ზემოქმედება, განსაკუთრებით მაღალი ვარდნისას ჩამოხრჩობისას, დაკავშირებულია კიდურების, მალების და არტერიული სტრუქტურების ტრავმულ დაზიანებასთან. ეს შემთხვევები განსაკუთრებული დიაგნოსტიკური სირთულით ხასიათდება და საჭიროებს იმიჯინგ კვლევების დანერგვას. კისრის (c1–c2) მალების ორმხრივი მოტეხილობა, წარმოადგენს მძიმე ტრავმატულ დაზიანებას, რომელიც ხშირია როგორც მაღალი ენერგიის ავტოსაგზაო შემთხვევებში, ასევე იშვიათად ჩამოხრჩობისას, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მარყუჟის კვანძი განლაგებულია ნიკაპქვეშ ან ლატერალურად. დაზიანება უმეტესად ვითარდება ჰიპერექსტენზიისა და აქსილარული დატვირთვის კომბინაციით, რასაც მოყვება ატლანტოაქსილარული კომპლექსის რღვევა და ზურგის ან მოგრძო ტვინის დაზიანება. სასამართლო-სამედიცინო შეფასებისთვის კრიტიკულია კისრის ხრტილოვანი და ძვლოვანი სტრუქტურების შეფასება მაღალი რეზოლუციის შრეობრივი რადიოლოგიური მეთოდებით (ct, mri, virtopsy), რადგან სტანდარტული აუტოფსიური მეთოდები ყოველთვის ვერ იძლევა ზუსტ ინფორმაციას მოტეხილობის ტიპისა და მისი სიცოცხლისდროინდელობის შესახებ. ჰისტოლოგიური კვლევით ასევე შესაძლებელია დაზიანებულ უბნებზე მიკროსისხლჩაქცევების აღმოჩენა, რაც მიუთითებს ტრავმის სიცოცხლისდროინდელობაზე. სურ. n4 სურ. n4ა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 75 თანამედროვე სასამართლო მედიცინა ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ hangman’s fracture შესაძლოა განვითარდეს როგორც ტრავმული ზემოქმედებისას (მაგ., მოტომრბოლების და ავტომობილით შეჯახების დროს), ისე ყელის ზონაზე კონკრეტული პოზიციური ზეწოლის შედეგად, რაც ხსნის მის იშვიათ ასოცირებას სტრანგულაციურ ასფიქსიასთან. აუტოეროტიული ასფიქსია: კლინიკურ-სასამართლო მედიცინის, ფსიქოსექსუალური და ნეირობიოქიმიური ასპექტები აუტოეროტიული ასფიქსია (ასფიქსიოფილია, აუტოასფიქსიოფილია) წარმოადგენს განსაკუთრებულ ფორმას პარაფილიური აშლილობისა, რომელიც დამახასიათებელია სიცოცხლისთვის საშიში ჰიპოქსიური სტიმულაციის გამოყენებით ორგაზმის გაძლიერებისკენ მიმართულ სექსუალურ ქცევაზე. აღნიშნული მდგომარეობა შეტანილია როგორც icd-10-ის f65 ქვეჯგუფში, ასევე dsm-5-ის მიხედვით განიხილება როგორც ერთ-ერთი სახე არატიპიური სექსუალური ინტერესებისა. ამ დროს ინდივიდი შეგნებულად ზღუდავს თავის ტვინში სისხლის ნაკადს ან სასუნთქი გზების გამავლობას, რათა ჰიპოქსიური გარემო გამოიწვიოს, რაც შესაძლოა ასოცირდეს ეიფორიით, ჰალუცინაციებით, გახშირებული სიამოვნების განცდით და სექსუალური განმუხტვის გაძლიერებული ეფექტით. აღნიშნული პრაქტიკა შეიძლება იმპროვიზებული მარყუჟის, სახის ტომრით დაფარვის ან სხეულის წონის მეშვეობით სასუნთქ გზებზე ზეწოლის გამოყენებით ხორციელდებოდეს. კლინიკურ-სასამართლო მნიშვნელობა სასამართლო მედიცინაში აუტოეროტიული ასფიქსიის იდენტიფიკაცია განსაკუთრებით რთულია, ვინაიდან შემთხვევები ხშირად არასწორად კლასიფიცირდება როგორც სუიციდური. მრავალი შემთხვევის ანალიზმა აჩვენა, რომ აუტოეროტიული ასფიქსიით გარდაცვლილი პაციენტები ხშირად აღმოჩნდებიან ერეგირებულ მდგომარეობაში, მათი ტანისამოსი ნაწილობრივ ან სრულად გახდილია, შემთხვევის ადგილზე გვხვდება პორნოგრაფიული მასალა და თეორიული „უსაფრთხოების მექანიზმები“, რომელთა მიზანი თვითგადარჩენა იყო (მაგ., სწრაფად გახსნადი კვანძი, რბილი მარყუჟი, ზარის დაყენება). 2020 წლის journal of sexual medicine-ში გამოქვეყნებული სისტემური მიმოხილვის თანახმად, აუტოეროტიული ასფიქსია ყველაზე ხშირად ფიქსირდება მამაკაცებში ასაკით 1325 წლამდე და უმეტესწილად წარმოადგენს განმეორებით ქცევას, რაც მიანიშნებს მის ახალი სენსორული სტიმულების ძიებაზე და კომპულსიურ (იძულებით) ხასიათზე. ეს ქცევა ხშირად თან ახლავს შფოთვას, დანაშაულის განცდას და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 76 სოციალურ იზოლაციას, მაგრამ მიუხედავად ამისა, ინდივიდები მაინც აგრძელებენ მის განხორციელებას. სურ. n5 ჰიპოქსიური მდგომარეობის დროს ტვინის ქერქის აქტივობის დაქვეითება და სიმპათო-ადრენერგული სისტემის ჩართვა იწვევს შემდეგ ბიოქიმიურ ცვლილებებს:  დოფამინის გაზრდილი დონე ასოცირდება სექსუალური მოტივაციის ამაღლებასთან;  ბეტა-ენდორფინების გამოყოფა ხელს უწყობს ეიფორიის და ტკივილის ბლოკირების ეფექტს;  სეროტონინის დონე იმატებს, რაც იწვევს დეზორიენტაციასა და ემოციურ ლაბილურობას;  იშვიათად, ხანგრძლივი ჰიპოქსიისას ვითარდება ჰალუცინაციები. wilson et al. (2015) mri და mrs კვლევებით აჩვენეს, რომ ჰიპოქსიური ასფიქსიის დროს აღინიშნება ტვინის ph-ის დაქვეითება და naa/cr (nაცეტილასპარტატი/კრეატინი) შეფარდების შემცირება, რაც თავის ტვინის მეტაბოლური დისფუნქციის ინდიკატორია. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 77 სტატისტიკური მონაცემები და ცნობილი შემთხვევები აშშ-ის იუსტიციის დეპარტამენტის მონაცემებით, ყოველწლიურად ფიქსირდება 250–1000 აუტოეროტიული ასფიქსიის შემთხვევა, რომელთა დაახლოებით 60% თავდაპირველად განიხილება როგორც სავარაუდო სუიციდი. ცნობილი შემთხვევები: františek kotzwara ჩეხი კომპოზიტორი, რომლის გარდაცვალება 1791 წელს ოფიციალურად დაფიქსირდა აუტოეროტიული ასფიქსიით (american journal of forensic medicine & pathology, 1984); sada abe, იაპონური კულტურის გამორჩეული ტრაგიკული ფიგურა, რომელმაც 1936 წელს ეროტიული ასფიქსიისას მოკლა პარტნიორი და მოკვეთა სასქესო ორგანოები. შემთხვევა საფუძვლად დაედო არაერთ ფსიქოლოგიურ და კულტურულ ნარატივს. david carradine, kevin gilbert, albert dekker, vaughn bode ჰოლივუდისა და მუსიკალური ინდუსტრიის წარმომადგენლები, რომლებიც სავარაუდოდ დაიღუპნენ აუტოეროტიული ასფიქსიით. თანამედროვე დიაგნოსტიკა ეყრდნობა შემდეგ მეთოდებს: ვირტუალური აუტოფსია (virtopsy) – 3d ლაზერული სკანირებით კანის ზედაპირზე დატოვებული მარყუჟის კვალის ვიზუალიზაცია. mri/mrs – ტვინის სტრუქტურული და მეტაბოლური ცვლილებების გამოვლენა. ფსიქოსექსუალური პროტოკოლის ანალიზი – პირადი არქივების, ინტერნეტ ისტორიის და მობილური მოწყობილობების გადამოწმება პარაფილიური ქცევის დასადასტურებლად. ჰისტოქიმიური და იმუნოჰისტოქიმიური მარკერები – აპოპტოზური ცილები (caspase-3, hif-1α) და ქსოვილის ჰიპოქსიური დაზიანების ბიოლოგიური დადასტურება. სტრანგულაციური ტრავმის თანამედროვე დიაგნოსტიკა: ციფრული მტკიცებულებების როლი სტრანგულაციური ასფიქსიის დროს ხილული არის არა მხოლოდ სტრანგულაციური ღარი, არამედ სიცოცხლისდროინდელი ტრავმული ნიშნები: ნაჭდევები, სისხლჩაქცევები და კანის სხვა დაზიანებები, რომლებიც ხშირად გვხვდება სახესა და კისერზე. თუმცა არსებობს შემთხვევები, როდესაც მსგავსი ნიშნები არ ფიქსირდება და ასეთ შემთხვევებში, სასამართლო-სამედიცინო დიაგნოსტიკისთვის გადამწყვეტია ტექნოლოგიური მიდგომები. თანამედროვე სასამართლო-სამედიცინო დიაგნოსტიკის ერთ-ერთი ყველაზე პერსპექტიული მიმართულებაა 3d ფოტოგრამმეტრია და ვირტუალური ვიზუალიზაციის ტექნოლოგიების ინტეგრირება. სტრანგულაციური ასფიქსიის (მარყუჟით ან მანუალური მოხრჩობა) შემთხვევებში ვიზუალური ნიშნები შესაძლოა იყოს მცირე ინტენსივობის, ატიპიური, ან სრულად არ არსებობდეს, რაც ართულებს ტრადიციული მეთოდებით დიაგნოზის დასმას. შესაბამისად, თანამედროვე მიდგომები ორიენტირებულია დაზიანების არეალის ციფრულ რუკირებაზე, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 78 სტრუქტურის მოდელირებაზე და სიცოცხლისდროინდელი მარკერების ანალიზზე. სურ. n6 სურ. n7 3d ფოტოგრამმეტრია და ლაზერული სკანირება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 79 მრავალკამერიანი ფოტოგრამმეტრიის ან სტრუქტურული სინათლის სკანირების გამოყენებით შესაძლებელია მარყუჟის ღარის სიღრმის, კანის მიკროდეფორმაციების და მექანიკური სტრუქტურების დატოვებული ნაკვალევის მაღალი სიზუსტით აღბეჭდვა. ehrlich et al. (2022) კვლევით დადგინდა, რომ ქსოვილის ტიპის, დაჭერის კუთხისა და წნევის ინტენსივობის მიხედვით ღარი იძენს განსხვავებულ პროფილს, რაც იძლევა მარყუჟის მასალის ტიპის (მაგ., მავთული, ქამარი, ქსოვილი) რეტროსპექტულ დადგენის შესაძლებლობას. 3d სკანირების საფუძველზე მიღებული გამოსახულება გადადის კომპიუტერულ მოდელში, სადაც ის ინტეგრირდება დაზიანების პათოფიზიოლოგიურ დინამიკაში. ამით შესაძლებელია არა მხოლოდ დაზიანების დიაგნოსტიკა, არამედ ტრავმის განვითარებული პროცესის რეპლიკაცია სასამართლო რეალურ სცენარში. სურ. n8 ბიოქიმიური და იმუნოჰისტოქიმიური მარკერები ტრავმის დადასტურებისათვის 3d ვიზუალიზაციას თან სდევს ქსოვილის ბიოქიმიური ანალიზი. მაღალი სენსიტიურობის მარკერებად მიჩნეულია:  il-6 და tnf-α ციტოკინები, რომლებიც ანთებით რეაქციაზე მიუთითებენ;  hif-1α ჰიპოქსიის ინდუქციური ფაქტორი, რომელიც აქტიურდება ჟანგბადის დეფიციტის საპასუხოდ; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 80  myoglobin და creatine kinase კუნთოვანი ქსოვილის დაზიანების ინდიკატორები. byard (2021) და de-giorgio et al. (2019) აღნიშნავენ, რომ hif-1α-ის იმუნოპოზიტიურობა ტრავმული ასფიქსიის დროს 30–60 წუთიან ჰიპოქსიურ მდგომარეობაზე მიანიშნებს და ეხმარება სიცოცხლისდროინდელობის დიფერენცირებაში. kühn & thali (2023) აყენებენ ახალ სტანდარტს: მხოლოდ ვიზუალური ან მორფოლოგიური ნიშანი არ არის საკმარისი. საჭიროა დაზიანების სამმაგი შეფასება: მორფოლოგიური (კანისა და ქსოვილების ცვლილებები), პოზიციური (ზეწოლის კუთხე და ვექტორი) და ბიოქიმიური (ჰიპოქსიური მარკერები). ეს მიდგომა უკვე გამოყენებულია რამდენიმე მაღალი პროფილის მკვლელობის გამოძიებაში, რაც სასამართლო მედიცინას ტექნოლოგიური გარდატეხისკენ მიუთითებს. ეს ინტეგრირებული მიდგომა მექანიკური ასფიქსიის, განსაკუთრებით სტრანგულაციური ფორმების, სასამართლო-სამედიცინო დიაგნოსტიკაში წარმოადგენს თანამედროვე ოქროს სტანდარტს, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს სუბიექტურ ინტერპრეტაციას და ზრდის მტკიცებულების სასამართლო ღირებულებას. დასკვნა მექანიკური ასფიქსია წარმოადგენს ჰიპოქსიური სიკვდილის ერთ-ერთ ყველაზე კომპლექსურ და მრავალფაქტორიან ფორმას, რომლის სწორი დიაგნოსტიკა და ინტერპრეტაცია გადამწყვეტია როგორც კლინიკური მართვის, ისე სასამართლოსამედიცინო ექსპერტიზისათვის. სტატიაში განხილული ასფიქსიის სპეციფიკური ფორმები მათ შორის ჩამოხრჩობა, პოზიციური, კომპრესიული და აუტოეროტიკული ასფიქსია წარმოადგენენ სხვადასხვა ეტიოლოგიისა და პათოფიზიოლოგიის მქონე მდგომარეობებს, რომელთა დიფერენცირება ხშირად რთულია ვიზუალური ნიშნების სიმწირის ან მათი არატიპიური გამოვლინების გამო. თანამედროვე ტექნოლოგიების, როგორიცაა 3d ფოტოგრამმეტრია, ვირტუალური აუტოფსია და ბიოქიმიური მარკერების ინტეგრაცია საშუალებას იძლევა დაზიანების სიცოცხლისდროინდელობის, მექანიზმისა და გამოყენებული იარაღის ან პოზიციის სიზუსტით დადგენა. აღნიშნული მეთოდები მნიშვნელოვნად ამცირებს ექსპერტიზის სუბიექტურობას და ზრდის მტკიცებულებების სანდოობას სასამართლო პროცესებში, რაც უზრუნველყოფს უფრო მაღალ სიზუსტეს, ობიექტურობასა და სამართლიანობას როგორც სამედიცინო, ისე იურიდიულ პრაქტიკაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 81 გამოყენებული ლიტერატურა ბესარიონ კილასონია ,,სასამართლო მედიცინა“ თბილისი 2011; თეიმურაზ გორდელაძე ,,სასამართლო მედიცინა“ თბილისი 2008; bitadze, l., & elguja, l. (2022). frequency and types of traumas in khevsureti according tothe fossil material of the high and late middle ages. https://openscience.ge/entities/publication/edeae3c1-8669-4f8c-bfd6-4bd01c064215 https://doi.org/10.48616/openscience-60; latchkepiani, e., gambarashvili, m., & kochadze, d. (2024). heart rupture – a complication of adrenal cortical adenoma – case report. georgian scientists, 6(2), 405–416. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.42; byard, r. w. (2021). positional asphyxia: a forensic pathologist’s perspective. forensic science, medicine and pathology, 17, 185–191. https://doi.org/10.1007/s12024-020-003243; kroll, m. w., et al. (2017). physiological and practical aspects of positional asphyxia: a review and discussion of the literature. journal of forensic and legal medicine, 52, 35–42. https://doi.org/10.1016/j.jflm.2017.08.005; dimaio, v. j., & dimaio, d. (2001). forensic pathology (2nd ed.). crc press; sauvageau, a., & boghossian, e. (2010). classification of asphyxia: the need for standardization. journal of forensic sciences, 55(5), 1259–1267. https://doi.org/10.1111/j.1556-4029.2010.01447; davis, g. g. (1997). deaths in police custody. american journal of forensic medicine and pathology, 18(1), 1–6. https://doi.org/10.1097/00000433-199703000-00001; taff, m. l. (1996). positional asphyxia. american journal of forensic medicine and pathology, 17(4), 299–302. https://doi.org/10.1097/00000433-199612000-00002; karger, b. (2002). asphyxia: physiology and forensic pathology. forensic science international, 128(3), 185–187. https://doi.org/10.1016/s0379-0738(02)00188-6; schmidt, p. & madea, b. (2015). asphyxia deaths related to restraint and positional asphyxia. in: encyclopedia of forensic and legal medicine (2nd ed.). elsevier. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-800034-2.00128-3; shkrum, m. j., & ramsay, d. a. (2007). forensic pathology of trauma: common problems for the pathologist. humana press; pollanen, m. s., et al. (1998). unexpected death related to restraint for excited delirium: a retrospective study of deaths in police custody in ontario. canadian medical association journal, 158(12), 1603–1607; kochadze, d., latchkepiani, e., & makharashvili, r. (2025). "traditional georgian ethnopharmacology: historical foundations, medicinal plant cultivation practices, and knowledge transmission pathways". georgian scientists, 7(2), 730–744. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.69; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 82 levine, a. m., & edwards, c. c. (1985). the management of traumatic spondylolisthesis of the axis. the journal of bone and joint surgery. american volume, 67(2), 217–226. https://doi.org/10.2106/00004623-198567020-00010; wetzel, f. t., & la rocca, h. (1989). hangman's fracture: a clinical and radiographic review. spine, 14(9), 917–923. https://doi.org/10.1097/00007632-198909000-00010; demetriades, d., et al. (2000). cervical spine injuries: early predictors of poor outcome. the journal of trauma, 48(5), 729–734. https://doi.org/10.1097/00005373-200005000-00001; risse, m., & krähn, t. (2020). post-mortem radiology of hangman’s fracture: forensic implications. international journal of legal medicine, 134(6), 2067–2072. https://doi.org/10.1007/s00414-020-02347-z; american psychiatric association. (2013). diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). arlington, va: american psychiatric publishing. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596; steinberg a. prone restraint cardiac arrest: a comprehensive review of the scientific literature and an explanation of the physiology. medicine, science and the law. 2021;61(3):215-226. doi:10.1177/0025802420988370; world health organization. (2023). international classification of diseases, 11th revision (icd-11). https://icd.who.int/; sauvageau, a. (2006). autoerotic asphyxiation: a comprehensive review of the literature. the american journal of forensic medicine and pathology, 27(2), 134–139. https://doi.org/10.1097/01.paf.0000210601.25273.8e; byard, r. w. (2021). forensic issues in cases of autoerotic asphyxia. forensic science, medicine and pathology, 17(2), 281–287. https://doi.org/10.1007/s12024-021-00348-0; hucker, s. j. (2019). the role of forensic psychiatry in the assessment of autoerotic fatalities. journal of the american academy of psychiatry and the law, 47(3), 310–318. https://doi.org/10.29158/jaapl.003857-19; shields, l. b. e., & hunsaker, j. c. (2016). autoerotic fatalities: a 10-year retrospective study. journal of forensic sciences, 61(4), 1038–1044. https://doi.org/10.1111/15564029.13092; kerns, t. j., & kraus, j. f. (1994). deaths due to autoerotic asphyxiation in los angeles county: an update and review. journal of forensic sciences, 39(6), 1435–1441. https://doi.org/10.1520/jfs13689j; wilson, c. l., vance, j. e., & sloan, t. b. (2015). hypoxia-induced neurochemical changes and mri spectroscopy. neurocritical care, 23(2), 236–245. https://doi.org/10.1007/s12028015-0118-6; hucker, s. j., & bain, j. (1990). asphyxiophilia and autoerotic deaths: a review. canadian journal of psychiatry, 35(6), 542–548. https://doi.org/10.1177/070674379003500610; geddes, l. a., & roeder, r. a. (2003). criteria for death in autoerotic asphyxiation. forensic science international, 134(2–3), 142–146. https://doi.org/10.1016/s0379-0738(03)00143-4; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 83 smith, m. a., & freeman, m. d. (2020). photogrammetry in forensic pathology: modeling ligature marks for digital analysis. journal of forensic sciences, 65(6), 2018–2026. https://doi.org/10.1111/1556-4029.14556; byard, r. w. (2021). forensic implications of vitality markers in ligature strangulation. forensic science, medicine and pathology, 17(3), 400–407. https://doi.org/10.1007/s12024021-00350-1; de-giorgio, f., et al. (2019). immunohistochemical assessment of inflammation and hypoxia markers in mechanical asphyxia. legal medicine, 36, 45–51. https://doi.org/10.1016/j.legalmed.2018.11.006; kühn, h., & thali, m. j. (2023). advances in virtual autopsy and forensic imaging: reconstructing the truth beneath the surface. forensic imaging, 5, 100053. https://doi.org/10.1016/j.fri.2022.100053; de-giorgio, f., lodise, m., borriello, r., & sessa, f. (2019). hif-1α and il-6 as potential markers of vitality in forensic pathology: a systematic review. journal of forensic and legal medicine, 65, 101–106. https://doi.org/10.1016/j.jflm.2019.05.004; ehrlich, l., ross, s. g., & rogers, c. (2022). application of 3d surface scanning for forensic analysis of patterned injuries in neck compression. journal of forensic sciences, 67(5), 1965–1973. https://doi.org/10.1111/1556-4029.15003; michael j, m.d thail, michael rhail, richard dirnhofer, peter vock the virtopsy approach: 3d optical and radiological scanning and reconstruction in forensic medicine 2012; joseph a. prahlow and roger w. byard atlas of forensic pathology london 2012. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 84 mechanical asphyxia in forensic medicine: pathophysiology, diagnosis, and modern trends elguja latchkepiani md1, dimitri kochadze md2, maia gambarashvili md3, robert makharashvili md4 1lepl levan samkharauli national forensic bureau, department of medical examination department, forensic medical expert at living bodies and corpses examination unit; phd student of tbilisi state university, https://orcid.org/0000-0002-6639-7595; 2clinical manager of kharagauli medical institution, llc “regional healthcare center”, phd student of tbilisi state medical university; infectious deseases hospital, https://orcid.org/0009-0009-9976-4724; 3lepl levan samkharauli national forensic bureau, department of medical examination department, histological examination expert; pathologist, https://orcid.org/0009-0006-6396-4888; 4pediatric hospital mmedi22, anesthesia and intensive care department, anesthesiologist, intensive care physician. abstract mechanical asphyxia is one of the most critical forms of hypoxic injury, playing a significant role in both clinical and forensic medicine. this article explores the main subtypes of mechanical asphyxia-hanging, positional, compressive, and autoerotic—and analyzes their distinct pathophysiological mechanisms. special attention is paid to strangulatory trauma, upper cervical spine fractures, and their role in the genesis of death. the forensic importance of identifying antemortem injuries is emphasized. modern diagnostic technologies, such as 3d photogrammetry, virtual autopsy, and biochemical markers, are discussed as emerging standards in forensic investigation, offering improved precision and reliability in classifying asphyxial deaths. the review integrates current international literature and forensic data from georgia, aiming to bridge scientific and practical approaches to asphyxial injury evaluation. keywords: mechanical asphyxia; hanging; positional asphyxia; autoerotic asphyxia; 3d visualization; biochemical markers; forensic medicine. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 468 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.28 ერის ბრენდინგის გამოწვევები პოლიტიკური პოლარიზაციის პირობებში საქართველოში ლიზი მოსიძე1, მარიამ გერსამია2 1საზოგადოებასთან ურთიერთობის მაგისტრი (ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი), email: lizimosidze8@gmail.com ტელ: 598653773 ; 2ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, მედიის და კომუნიკაციის საგანმანათლებლო და კვლევითი ცენტრის “მედიახმის” დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. email: mariam.gersamia@tsu.ge, mariam@mediavoice.ge ; ტელ: 577171107; orcid: https://orcid.org/0000-0001-9092-9232 აბსტრაქტი ქვეყნის ბრენდიreბის კვლევისას მისი ისტორიულ-გეოგრაფიული, პოლიტიკური თუ სოციალურ-ეკონომიკური კონტექსტის გათვალისწინება უმნიშვნელოვანესია. ბოლო წლებში აქტუალურია პოლიტიკური პოლარიზაციის ეფექტების შესწავლა, რაც წინამდევარე კვლევაში სწორედ ბრენდირებაზე ზეგავლენის კუთხითაა დანახული. კვლევაში გაანალიზებულია თუ როგორ მოქმედებს პოლარიზაცია ბრენდინგზე და რა როლს ასრულებს ამ პროცესში პოლარიზაციის ორ მხარეს მყოფი ტელემედია საშუალებები. მუდმივად განვითარებად, ცვალებად სამყაროში მზარდია კონკურენცია მსოფლიოს მასშტაბით ერებს, როგორც ბრენდებს შორის. იმისათვის, რომ ბრენდმა კონკურენტულ გარემოში დაიმკვიდროს ადგილი, უნდა ჰყავდეს ე.წ. ერთგული მომხმარებელი, რომელიც მისი სერვისით კმაყოფილი იქნება. კმაყოფილი მომხმარებელი კვლევაში წარმოადგენს ინდივიდსა ან ადამიანთა ჯგუფს, რომლებიც აფასებენ და განიხილავენ ერებს, როგორც ბრენდს. კვლევის ფარგლებში განხილულია საქართველოს ბრენდის გაძლიერებაში ადგილობრივი მოსახელეობის ჩართულობა და კოლექტიური მეხსიერების როლი. კომუნიკაციის ეტაპეპზე კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია პოლიტიკური პოლარიზაციის შემცირება და ამ პროცესში მედიის ჩართულობასა და ზეგავლენაზე დაკვირვება. საკვანძო სიტყვები: ბრენდი , ერი , საქართველო, პოლარიზაცია, მედია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 469 შესავალი მედია, სოციალური ქსელები, ინტერნეტი და ციფრული მოწყობილებები (გაჯეტები) თანამედროვე სამყაროში ყოველდღიურობის განუყოფელი ნაწილი გახდა (დიჯკი, 2013) და ამ პროცესმა უკვე ჩამოაყალიბა “გლობალური იდენტობის” აღქმა. გლობალიზაციის პირობებში სახელმწიფოები პოზიციონირებენ როგორც ბრენდები და ახდენენ საკუთარი კულტურის, იდენტობისა და ეკონომიკური პოტენციალის ეფექტიან კომუნიკაციას საერთაშორისო სცენაზე (ვოლჩიჩი & ანდრეიევიჩი, 2011; მონტანარი და სხვები, 2018; დინერი და სხვები, 2024). ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ინტერნეტიზაციის პროცესმა მსოფლიოს ერებს შორის კულტურული დაახლოვების პროცესი დააჩქარა (კასტელსი, 2010; ფლიუ, 2021). საერთაშორისო ვაჭრობის უპრეცედენტო ზრდას თან მოჰყვა ადამიანთა დიდი ნაკადების მიმოცვლა (ჰელდი & მაქგრეუ, 2007; ლევიტი, 2001), ხოლო ტურიზმი ქვეყნებისათვის ერთერთი უმნიშვნელოვანეს შემოსავლის წყაროდ იქცა (unwto, 2023; ანჰოლტი, 2007). ამ რეალობაში ერების ბრენდინგის საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა (დინი, 2016). ქვეყნის, როგორც ბრენდის, წარმატება მნიშვნელოვანწილად განისაზღვრება იმით, თუ როგორ აღიქვამენ მას როგორც ქვეყნის მოქალაქეები, ასევე ტურისტები (კოტლერი & გენტნერი, 2002; პაპადოპულოსი & ჰესლოპი, 2002). თანამედროვე ნარატივში მკვლევრები ამტკიცებენ, რომ ერის ბრენდინგი ტურისტული პოტენციალის გასავითარებლად აუცილებელი კომპონენტია, რაც ქვეყნის გრძელვადიან წარმატებად ტრანსფორმირდება (ანჰოლტი, 2007; დინი, 2016; გოვერსი & გო, 2009; ზენკერი & ბრაუნი, 2017). კავარაცისის (2012) მოსაზრებით ბრენდის ფორმირებაში მნიშვნელოვანია ყველა ადგილობრივი მხარის (ადგილობრივი მოსახლეობის, დიასპორის, ემიგრანტების, ბიზნეს-სექტორის, საჯარო ინსტიტუტების) ჩართულობა, რადგან მათ ქმედებებსა და ქცევებს შეუძლია ბრენდის აღქმის შეცვლა. რამდენიმე კვლევა (კავარაცისი, 2004; ბრაუნი და სხვები, 2013 ალმეიდა, 2018, 2025) მიუთითებს, მხარეების ჩართულობა ადგენს ბრენდის ავთენტურობას და ნდობას. ამ პროცესში მოსახლეობის ჩართულობა და როლი განსაკუთრებით ხაზგასმულია (ბრაუნი და სხვები, 2013). კულტურული ღირებულებების თანხვედრა განსაზღვრავს კოლექტიურ მეხსიერებასა და იდენტობას, რომელიც საბოლოოდ ადგენს ბრენდის წარმატებას. მამასახლისის და გერსამიას (2025) კვლევა ასაბუთებს, რომ საქართველოში კოლექტიური მეხსიერების ფორმირებაში ერთ-ერთი, მაგრამ არა ერთადერთი მნიშვნელოვანი როლი აქვს მედიის მიერ შექმნილ დღის წესრიგს. ბრენდს, რომელიც კაცობრიობის კოლექტიურ მეხსიერებაზეა დაშენებული, თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით შექმნილი კონცეფციაც აყალიბებს (ანჰოლტი, 2007; გოვერსი და გოუ, 2009). ზემოთხსენებული კვლევების ანალიზი ადასტურებს, რომ ადამიანები ქვეყნებს აფასებენ როგორც ბრენდს – ნაცნობს ან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 470 უცნობს, სანდოს ან ნაკლებად სანდოს, და სწორედ ბრენდინგის ელემენტები იქცევა მათი იდენტობის აღქმის მთავარ განმსაზღვრელად. მაჰესვარანი (1994) აღნიშნავს, რომ მომხმარებლები პროდუქტის შეფასებისას უფრო მეტად წარმოშობის ქვეყანას ანიჭებენ მნიშვნელობას, ვიდრე თავად პროდუქტის თვისებებს. საქართველოს მაგალითზეც ეს ტენდენცია დასტურდება (მჟავია, 2019). ქვეყნის ბრენდინგის გავლენა ადამიანების ქცევაზე შეიძლება გამოიხატოს ისტორიულ-კულტურული ელემენტებით (ანჰოლტი, 2007; დინი, 2016), ტრადიციებითა და უნიკალური რესურსებით (პაპადოპოლოსი & ჰესლოპი, 2002), რომლებიც ქვეყნის ბრენდის კონკურენტულ უპირატესობად ყალიბდება და საბოლოოდ ქვეყნის ეკონომიკურ პოტენციალზე აისახება. პოლიტიკურ-სოციალური კვლევების (ვეგესი 2022; კიმი და სხვები, 2022) მიხედვით ქვეყნის ბრენდმა მოსახლეობის ქცევაზე შეიძლება მრავალფეროვანი გზავნილებით იმოქმედოს. კერძოდ, ისტორია, კულტურული მემკვიდრეობა (გასტრონომია, არქიტექტურა, ფოლკლორი) და სხვა ელემენტები ქვეყანის ბრენდირების ცენტრალურ ინსტრუმენტებს წარმოადგენენ და სახელმწიფოს იმიჯის გამყარებას საერთაშორისო თუ ადგილობრივ დონეზე უწყობენ ხელს. ტეილორისა და კენტის (2006) მიხედვით, ერების ფორმირება მხოლოდ ფორმალურად დამოუკიდებლობის გამოცხადებას არ მოითოვს. ესაა მოქალაქეებს, სახელმწიფოსა და სხვა ერებს შორის ინტერაქციის დინამიური პროცესი. ერების ფორმირების სხვადასხვა თეორიიდან საგულისხმოა ინტეგრაციონისტების მიდგომა, რომლის მიხედვითაც ერების ჩამოყალიბების პროცესში მნიშვნელოვანი როლი აქვს კომუნიკაციის არხებს. ჩვენს შემთხვევაში ესაა ტრადიციული და სოციალურ მედია, ე.წ. გაჯეტები. ტეილორი და კენტი (2006) მოიშველიებს დოიჩის (1963, 1966a, 1966b) კვლევას, სადაც დასაბუთებულია, რომ ინდივიდები და პატარა ჯგუფები ერად ფორმირდებიან მაშინ, როცა საკომუნიკაციო მედიუმები მათ შესაძლებლობას აძლევს გააზიარონ საერთო სოციალური ჩვევები და ეს პროცესი უკავშირდება საკომუნიკაციო არხების ფუნქციონირებას. სწორედ “საკომუნიკაციო არხები გადასცემენ ინფორმაციას ერთი ჯგუფიდან ან ქსელიდან მეორეს და აშენებენ ურთიერთობებს, რომლებიც აუცილებელია ეროვნული მიზნების მისაღწევად… ინტეგრაცია, კომუნიკაციის მეშვეობით ქმნის კოლექტიურ ნაციონალურ არაცნობიერს” (გვ. 345). ავტორი კომუნიკაციის არხებში მოიაზრებს მედიას, თუმცა აღნიშნავს, რომ მხოლოდ მედიუმებით, ცალმხრივი კომუნიკაცია ერების ფორმირებაში საკმარისი არაა და ინტერპერსონალური და ინტერ-ორგანიზაციული ურთიერთობები ასევე საჭიროა. ამ კუთხით, ჩვენს კვლევაში მნიშვნელოვანია მედიის როლი ერის ბრენდირებისა და რებრენდინგის პროცესში. ერების იმიჯის ფორმირებაში მნიშვნელოვანი როლი შეიძლება შეასრულოს პოლიტიკურმა პოლარიზაციამ, რომელიც თავის მხრივ, მედიაში აირეკლება. სოციალურ და პოლიტიკურ ტერმინთა ლექსიკონი–ცნობარის (2004) მიხედვით, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 471 პოლარიზაცია არის სხვადასხვა საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ჯგუფების პოზიციებში სხვაობის გაზრდა, დაპირისპირება (პოლარულობა). პოლარიზაცია შეიძლება გამოვლინდეს როგორც დაპირისპირების ფორმა სხვადასხვა კლასებს, ფენებს, სოციალურ ჯგუფებს, პარტიებსა და ა.შ. შორის. პოლარიზაციის კონტექსტში აქტუალურია თეორია, რომელიც ეყრდნობა პრიმორდიალისტების მიდგომას და ასოცირდება ანთროპოლოგ გირცთან (1973) და პოლიტოლოგ კონორთან (1972, 1992, 1994). როგორც ტეილორი და კენტი (2006) აღწერენ, გირცი დააკვირდა, რომ ეთნიკური და რელიგიური ჯგუფები ინარჩუნებენ ერთგულებას საკუთარ თემში. პრიმორდიალისტების მიდგომით, მულტიეთნიკურმა ჯგუფებმა კომუნიკაცია გაზარდეს რადიოთი, ტელევიზიითა და გაზეთებით და ამან შესაძლოა მათი ისტორიული იზოლაცია დაასრულოს. ამ გზებით ჯგუფები ინფორმირებულები არიან განსხვავებების შესახებაც, რაც კონორის აზრით ართულებს ერის ფორმირების პროცესს. ამ გადმოსახედიდან, ვვარაუდობთ, რომ პოლიტიკურ და მედია პოლარიზაციას შეუძლია ამ ეფექტის გაძლიერება. პოლიტიკა არის ერის იმიჯის ერთ-ერთი მდგენელი. პოლიტიკურ პოლარიზაციას კი ერის იმიჯის დაზიანება შეუძლია, რადგან ის აჩვენებს, რომ სხვადასხვა, განსხვავებულ ჯგუფებს არ შეუძლიათ გაერთიანდნენ ეროვნული მიზნებისა და ღირებულებების გარშემო. მომხმარებლების მოქალაქეების ქცევას შეუძლია გაზარდოს ან შეამციროს პოლარიზაცია. მნიშვნელოვანია მოქალაქეებთან კომუნიკაცია და მათი ჩართულობა კულტურულ, პოლიტიკურ თუ სოციალურეკონომიკურ პროცესებში. მოსახლეობის ქცევისა და ერის ბრენდირებაში მედიის მიერ შექმნილ ე.წ. ფრეიმებსაც აქვს მნიშვნელობა და ეს ქარგები (patterns) იცვლება პოლიტიკური პოლარიზაციის პირობებში. „მედიახმის“ გასული წლების (2021, 2022, 2023, 2024) კვლევებში სახეზე იყო პოლიტიკური პოლარიზაციის იმგვარი ნეგატიური გავლენა, რაც იწვევდა ჟურნალისტებისა და მედიასაშუალებების სტიგმატიზაციას, დისკრედიტაციასა და ნდობის შემცირებას. გერსამია და სხვები (2023) აღნიშნავენ, რომ “პოლარიზაციისა და მტრული გარემოს გამო, მედიის დღის წესრიგიდან ხდება საზოგადოებისთვის აქტუალური თემების განდევნა და მათ ადგილს იკავებს მტრის ხატები, ცრუ/ილუზორული პრობლემები. ამგვარად, პოლიტიკურ დღის წესრიგში არა მარტო ხალხის პრობლემები არ იკითხება, არამედ მედიაც აღარ აშუქებს მათ და ეს დღის წესრიგის შექმნის მთლიანი ციკლის და მასში ჩართული ყველა აქტორის (პოლიტიკური ელიტების, საზოგადოების და მედიის) პრობლემაა (გვ. 13). აქ მნიშვნელოვანია, რომ ინსტიტუციების დისკრედიტაცია და შესუსტება მოქმედებს ქვეყნის საერთაშორისო იმიჯზე. პოლიტიტიზებულ მომხმარებლობაზე ამახვილებენ ყურადღებას ვებერი და სხვები (2021) და ასაბუთებენ, რომ პოლიტიკურ პოლარიზაციას შეუძლია მომხმარებლის ფსიქოლოგიაზე მოახდინოს გავლენა, რომელიც თავის მხრივ მოქმედებს მარკეტერებზე, პოლიტიკის განმსაზღვრელებსა და მომხმარებლის კეთილდღეობაზე. ვეკკი და სხვები (2021) კი აღნიშნავენ, რომ “ქვეყნის ბრენდინგის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 472 კამპანია, რომელიც მიმართულია შიდა აუდიტორიისკენ და ამავდროულად აძლიერებს კულტურულ იდენტობას, მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს პოლიტიკური პოლარიზაციის შემცირებას” (გვ. 70–98). სხვა ავტორებთან ერთად ისინი მოიხმობენ სუარესს და ბელკის (2017), რომლებიც აღნიშნავენ, რომ ბრენდირებას მართლაც აქვს მნიშვნელოვანი გავლენა არა მხოლოდ მომხმარებლის ქცევაზე, არამედ მთლიან საზოგადოებაზე. თავისთავად ის მახასიათებლები, რომლებიც ერის ბრენდირებას უნდა განსაზღვრავდეს (ისტორიული, კურლტურული, პოლიტიკური თუ სხვა) გაყოფილ საზოგადოებაში შეიძლება სხვადასხვა ინტერპრეტაციას იწვევდეს და მათზე შეთანხმებაც და აუდიტორიამდე მიტანაც იყოს რთული. იმისათვის, რომ ერის ბრენდინგი წარმატებული გახდეს, ქვეყნის შიგნით დიდი კორპორაციები თუ სახელმწიფო უწყებები უფრო მეტს დროს უნდა უთმობდნენ ამ საკითხს. მნიშვნელოვანია, მედიაც აშუქებდეს ერის ბრენდინგთან დაკავშირებულ თემებს. ერების ბრენდინგის საკითხი შესაძლოა სხვადასხვა ქვეყნებისათვის თანაბრად მნიშვნელოვანი არ იყოს, თუმცა ზოგიერთისთვის ეს გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა. არსებობენ ეკონომიკურად ძლიერი სახელმწიფოები (აშშ, იაპონია, კანადა, გერმანია და სხვ.), რომელთაც ერის ბრენდინგისთვის ნაკლები ძალისხმევა სჭირდებათ, ვიდრე ისეთი გეოგრაფიული მოცემულობის ქვეყანას, როგორიც საქართველოა. წინამდებარე კვლევის მიზანია დაადგინოს საქართველოს ბრენდინგის მნიშვნელოვანი თეორიული და პრაქტიკული ასპექტები, საქართველოს მაგალითზე შეაფასოს ერის ბრენდინგისათვის ხელშემწყობი და ხელის შემშლელი ფაქტორები. საქართველოში არსებული პოლიტიკურ-სოციალური მოცმეულობიდან გამომდინარე და კვლევის მიზნებიდან გამომდინარე დასახულ იქნა შემდეგი საკვლევი კითხვები: 1. რა განაპირობებს მედიის საშუალებით ერის, როგორც ბრენდად ჩამოყალიბების წარმატებას? 2. რამდენად განსაზღვრავს ქვეყნის შიგნით განვითარებული პოლიტიკური მდოგმარეობა (მათ შორის პოლარიზაცია) ერის ბრენდის წარმატებას ან წარუმატებლობას? 3. რა არის ის ხელშემშლელი და ხელისშემწყობი ფაქტორები, რაც ერის ბრნდინგის პროცესს საგრძნობლლად აფერხებს ან ავითარებს? კვლევის დიზაინი და მეთოდოლოგია საკვლევ კითხვებზე პასუხის გასაცემად ჩატარდა საპილოტე კვლევა, ორ ფაზად. პირველ ფაზაში მეთოდოლოგიად შეირჩა თვისებრივი კონტენტ-ანალიზი. ეს განაპირობა იმან, რომ ერის ბრენდინგის კვლევისას მნიშვენლოვანია კონტექსტი და არა რაოდენობა. ამ მიდგომით პასუხი გაეცა კითხვას “რა განაპირობებს მედიის საშუალებით ერის, როგორც ბრენდად ჩამოყალიბების წარმატებას?”. კვლევა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 473 მოიცავდა დამაზუსტებელ კითხვებზე პასუხებს, კერძოდ: როგორია ერის ბრენდინგის შესახებ ხილვადობა მედიაში (მაგ: სატელევიზიო ბადეში, დღის რომელ მონაკვეთსა და რა ტიპის გადაცემებში შუქდება ერის ბრენდინგის შესახებ ამბები)? რამდენად ეთიკური და კვალიფიციურია საკითხის შესახებ მომზადებული მასალები? რა სტერეოტიპები ჩანს მედიაგაშუქებაში? სად და რა ხარვეზებია გაშუქებისას? ვინ არიან წყაროები, რომლებიც ქმნიან ერის იმიჯს? და სხვ. საკვლევის ობიექტების შერჩევა განხორციელდა 2024 წლის კავკასიის ბარომეტრის (crrc–caucasus barometer, აპრილი-მაისი, 2024) სოციოლოგიური კვლევის მონაცემებზე დაყრდნობით და სატელევიზიო რეიტინგების და მაყურებლობის მთვლელი კომპანია “tvmr.ge”-ის მონაცემებზე დაყრდნობით. კერძოდ, “tvmr.ge”-ის 2025 წლის მაისი‑ივნისის მონაცემებით ყველაზე მაღალი ყურების წილი მოდის “იმედი tv”-ზე (22,48 %), შემდეგ “tv პირველ”‑ზე (14,66 %), “ფორმულა tv”‑ზე (9,09 %) და “საზოგადოებრივ მაუწყებელზე (4,57 %). შესაბამისად საკვლევ ობიექტად შეირჩა მოცემული ტელეარხები. კავკასიის ბარომეტრის მიხედვით, კითხვაზე 'რომელი ტელეარხი მიგაჩნიათ ყველაზე სანდოდ მიმდინარე მოვლენებზე ინფორმაციის მისაღებად?' მოსახლეობის 22 %–მა დაასახელა იმედი tv, მთავარი არხი 8%, რუსთავი 2 8 %, ტვ პირველი 6%, საზოგადოებრივი მაუწყებელი 2%. კონტენტ ანალიზისთვის საკვლევ პერიოდად შეირჩა 2025 წლის ივლისის თვე. შერჩევა განაპირობა იმან, რომ ტურისტული საზაფხული სეზონის გააქტიურებასთან ერთად ქვეყნის როგორც ბრენდის შესახებ ინფორმაციის მიწოდების აუცილებლობა იზრდება. სულ გაანალიზდა ტელეკომპანიების “იმედი tv”, “tv  პირველი”, “ფორმულა tv”, “პოსტ tv”, ბი-ემ-ჯი” და საზოგადოებრივი მაუწყებლის საეთერო ბადე (ერთი კვირის მანძილზე, თითოეული ტელევიზიის 7 საათი გაანალიზდა, სულ: დაახლოებით 42 საათი). შერჩევა მოიცავდა საინფორმაციო, საავტორო და გასართობ გადაცემებს. მნიშვნელოვანი იყო ე.წ. პრაიმტაიმის პერიოდზე (20:00-23:00) დაკვირვება, რომელსაც ყველაზე მეტი მაყურებელი ჰყავს. მეორე ფაზაში თვისებრივი მეთოდოლოგიური მიდგომის გამოყენებით 2025 წლის ივლისში ჩატარდა 6 სიღრმისეული ინტერვიუ. თვისებრივი კვლევის ფარგლებში საექსპერტო წრეებთან ონლაინ და პირისპირ ინტერვიუები ჩატარდა. სიღრმისეული ინტერვიუსთვის შეირჩა ჟურნალისტები, მარკეტოლოგები, ბრენდ-მენეჯერები და ტურიზმის სფეროს წარმომადგენლები. პასუხი გაეცა მეორე და მესამე კითხვებს. დამაზუსტებელი მეორადი კითხვები ინტერვიუს დროს მოიცავდა: როგორ იგეგმება და უმჯობესია დაიგეგმოს და მომზადდეს ეროვნული ბრენდინგის შესახებ მასალები? რით არის განპირობებული სტერეოტიპული გაშუქება და როგორ არის შესაძლებელი მათი შეცვლა? როგორია პირველ ფაზაში გამოვლენილი მედიაგაშუქების ხარვეზების გამოსწორების შესაძლებლობები? georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 474 ორივე ფაზის მიგნებების ინტეგრირების შედეგად მომზადდა საბოლოო ანალიზი, რომელიც წარმოდგენილია დასკვნებში. როგორც საპილოტე კვლევას, ამ ნაშრომსაც აქვს ლიმიტები, რომლებიც გასათვალისწინებელია შედეგების ინტერპრეტაციისას. კერძოდ, საკვლევი პერიოდი (საეთერო დრო) მცირეა და მონაცემები ვერ განზოგადდება მედიის სრულ დღის წესრიგზე. მთავარი აქცენტი გაკეთებულია ტელემედიაზე, მაშინ როდესაც სოციალური ქსელები და სხვა ციფრული არხები ნაკლებად არის განხილული, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი თანამედროვე ბრენდინგის პროცესებში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ. სამომავლოდ მიზანშეწონილი იქნება საკვლევი პერიოდის გაფართოება და სოციალური ქსელებისა და ონლაინ პლატფორმების შედარებითი ანალიზი. მიუხედავად აღნიშნული შეზღუდვებისა, კვლევამ გამოკვეთა ძირითადი ტენდენციები, რაც სამომავლო მასშტაბური კვლევის ფუნდამენტია. ანალიზი და შედეგები იმისთვის რომ საქართველოს ბრენდინგის თავისებურებები სრულად გავაანალიზოთ, მნიშვნელოვანია განვიხილოთ რამდენად არის თანამედროვე ქართულ მედიაში ყურადღება გამახვილებული ერის ბრენდინგზე. თვისებრივი კონტენტ-ანალიზის მეთოდით შესწავლილია ქართული ტელემედია (როგორც ინფორმაციის გავრცელების ყველაზე პოპულარული საშუალება საქართველოში). ანალიზმა გამოკვეთა, რომ ქვეყნის ბრენდინგის საკითხები ქართულ სატელევიზიო მედიაში ხშირად იჩრდილება პოლიტიკური დღის წესრიგით და ხელოვნურად კონსტრუირებული პოლიტიზებული თემებით. სწორედ ამ პოლიტიზებული დღის წესრიგის გავლენით, მედიაც პოლარიზებულია და, შესაბამისად, ერის ბრენდინგის თემებიც ხშირად პოლიტიკური გემოვნების მიხედვით შუქდება. მმართველი პარტიის მხარდამჭერი ტელეკომპანიები, მათ შორის საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი, “იმედი” და “პოსტ tv”, საქართველოს, როგორც ბრენდის შესახებ საუბრისას ძირითადად ყურადღებას ამახვილებენ მმართველი გუნდის მიღწევებსა და ინიციატივებზე. ხშირ შემთხვევაში, ქვეყნის ბრენდინგის წარმატება საინფორმაციო გამოშვებებში სრულად მიეწერება მმართველ პარტიას, ხოლო მოქალაქეთა ან მცირე ბიზნესების წვლილი ნაკლებად აღინიშნება. ამ არხებზე მნიშვნელოვანი დრო ეთმობა მმართველი პარტიის მხარდამჭერი პროექტების წარმოჩენას, რაც, ერთი მხრივ, საქართველოს, როგორც ბრენდის პოზიციონირებას უწყობს ხელს, თუმცა, მეორე მხრივ, ამ თემას აჩენს როგორც კონკრეტული პოლიტიკური ძალის წარმატების ინსტრუმენტს. განსხვავებული პოლიტიკური გემოვნების ან მრავალფეროვანი საზოგადოების ჩართულობა ბრენდინგის პროცესში თითქმის არ ჩანს. პოლიტიკური პოლარიზაცია განსაზღვრავს რესპონდენტების შერჩევას (მათ შორის, მმართველი პარტიის მხარდამჭერტა პოზიციონირბეას) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 475 გამონაკლისის სახით დაფიქსირდა “საზოგადოებრივი მაუწყებლის” ეთერში შემეცნებით-კულტურული გასართობი ტიპის შუადღის გადაცემის ერთი სიუჟეტი რომელიც ირიბად ფარავდა ქვეყნის იმიჯის თემატიკას, თუმცა სხელმწიფოს მონაწილეობის საკითხი ქვეყის იმიჯისა და მასთან დაკავშირებული თემის პოპულარიზაციაში არ იყო წინ წამოწეული. აღსანიშნავია, რომ მსგავსი პრეცენდენტი არ დაფიქსირდა საინფორმაციო გამოშვებებში. სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი2“-ზე სხვა ე.წ. სამთავრობო ტელეარხებთთან შედარებით მეტია მმართველი გუნდისადმი კრიტიკულად განწყობილი განწყობილი ადამინების ინტეგრაცია. რაც შეეხება ოპოზიციურად განწყობილ ტელეარხებს, როგორიცაა „ფორმულა“ და „ტვ პირველი“, აქ დომინირებს კრიტიკული ნარატივი მმართველი გუნდის მიმართ. ამ არხებზე, ჟურნალისტები ხშირად წარმოაჩენენ მოვლენებს განსხვავებული ხედვით, თუმცა წყაროების ერთფეროვნება და რესპონდენტთა შეზღუდული სპექტრი ხელს უშლის სრული სურათის შექმნას. დებატებისა და მრავალფეროვანი წყაროების ნაკლებობა, როგორც მმართველი პარტიის მხარდამჭერ, ისე ოპოზიციურ არხებზე, აუდიტორიას შესაძლებლობას არ აძლევს მიიღოს ობიექტური და დაბალანსებული ინფორმაცია. ეს დღის წესრიგი მხოლოდ პოლიტიკოსებს არ ეხება. არ ხდება პოლარიზაციის სხვადასსხვა მხარეს მყოფი მარკეტერების, პიარსპეციალისტებისა და სხვა სფეროს წარმომადგენელთა ინტეგრაციაც (მიუხედავად იშვიათი გამონაკლისებისა). ანალიზმა ასევე აჩვენა, რომ დილის და შუადღის გადაცემები, განსხვავებით საინფორმაციო პროგრამებისგან, უფრო მეტად ეხება თემებს, რომლებიც უკავშირდება ერის ბრენდინგს. მაგალითად, ტურიზმის სფეროში მიმდინარე მოვლენებს აქტიურად აშუქებენ ტელეარხების დილის და დღის გადაცემები, ხოლო ახალი ამბების ბლოკებში მსგავსი თემატიკა ნაკლებად წარმოდგენილია. განსაკუთრებით გამოირჩევა ტელეკომპანია “ბი-ემ-ჯი” (“ტვ პირველის” საეთერო ბადეში), სადაც საუბარი საქართველოს, როგორც ბრენდის შესახებ, ძირითადად ბიზნესის განვითარების ჭრილში მიმდინარეობს. კვლევის მიხედვით, ერისთვის ბრენდინგი არის უმნიშვნელოვანესი ინსტრუმენტი საკუთარი პოზიციისა და ხედვის მსოფლიო ასპარეზზე წარსადგენად. ციფრული ეპოქის პირობებში ქვეყნის ბრენდინგის წარმატებული მაგალითების კვლევისას განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს სოციალური ქსელებით გავრცელებულ კამპანიებს. თუმცა, საქართველოში არსებული პოლიტიზირებული გარემოს გამო, ბოლო დროის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული კამპანია – „#spendsummergeorgia“ – საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის საერთოდ არ იყო თვალსაჩინო. ქვეყნებისათვის, სადაც დემოკრატიული პროცესები შეუფერხებლად მიმდინარეობს, მედიაში ბრენდინგის ინტეგრაციის პრობლემა ნაკლებად მწვავედ დგას, რაც პირდაპირ უწყობს ხელს შიდა ტურიზმის განვითარებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 476 მეორე ფაზის ფარგლებში ჩატარებული 6 სიღრმისეული ინტერვიუს ანალიზმა აჩვენა, რომ დღეს არსებული სოციალურ-პოლიტიკური მოცემულობის პირობებში საქართველოს ბრენდინგის პროცესს მნიშვნელოვანი ბარიერები აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ რესპონდენტთა პოზიციები და არგუმენტები განსხვავდება, ყველა მათგანი მიუთითებს, რომ ქვეყნის წარმატებულ ბრენდად ქცევის წინაპირობა არის არა მხოლოდ საზოგადოების, არამედ ბიზნეს-სექტორისა და სახელმწიფო უწყებების აქტიური და ერთობლივი ჩართულობის შედეგი. რესპონდენტთა აზრით, საქართველოს ბრენდს აქვს მნიშვნელოვანი პოტენციალი, თუმცა ამ შესაძლებლობის სრულად რეალიზებისთვის აუცილებელია ქვეყნის შიგნით სტაბილური გარემოს უზრუნველყოფა და ერთიანი საკომუნიკაციო სტრატეგიის ჩამოყალიბება. განსაკუთრებით ხაზგასმულია კერძო სექტორის როლი, რომლის ჩართულობის გარეშე ეროვნული ბრენდინგი ვერ იქნება სრულფასოვანი და მდგრადი. ● „საქართველო როგორც ბრენდი ნამდვილად დიდ შანსს ატარებს – გვაქვს უნიკალური კულტურა, ბუნება, კლიმატი, მაგრამ ეს ყველაფერი ქაოსშია – არ ჩანს სტრატეგია. სახელმწიფომ და კერძო სექტორმა ერთად უნდა შეიმუშაონ სტაბილური და გრძელვადიანი კომუნიკაციური გეგმა, თორემ მხოლოდ ტურისტული სლოგანებით საქმე არ გაკეთდება“ (რესპონდენტი n1); ● „მთავარი პრობლემა ისაა, რომ არ არსებობს ერთიანი მესიჯი – ქვეყანა ცალკე საუბრობს, ბიზნესი ცალკე, ხალხი კი საერთოდ სხვანაირად. თუ ბრენდია, ეს უნდა იყოს ერთიანად შეფუთული ე.წ პროდუქტი“ (რესპონდენტი n2). გამოკითხული ექსპერტები იზიარებენ მოსაზრებას, რომ საქართველოს, როგორც პატარა ქვეყნის მთავარი კაპიტალი არის მისი უნიკალური ისტორიულკულტურული რესურსები, მრავალფეროვანი ბუნება და მატერიალური თუ არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობა. სწორედ ამ ფაქტორებზე დაყრდნობით შეუძლია ქვეყანას მოახდინოს მდგრადი ეკონომიკური განვითარება და წარმატებული ბრენდინგი. რესპონდენტების აზრით, თანამედროვე ციფრულ სამყაროში ვიზუალური რეკლამირების ძალა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. ონლაინ სივრცეში გავრცელებული ინფორმაცია შეიძლება გადამწყვეტი აღმოჩნდეს ქვეყნის იმიჯის ფორმირებაში როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო დონეზე. ● „საქართველოს მთავარი სიმდიდრე არ არის არც ნავთობი და არც მასშტაბური ინდუსტრია – ჩვენი რეალური კაპიტალია კულტურა, ბუნება და ის, რაც სხვას არ აქვს. თუ ამას სწორად წარმოვაჩენთ, ბრენდი გადაიქცევა არა მხოლოდ ტურისტულ პოტენციალად, არამედ შექმნის ეკონომიკური განვითარების პლატფორმასაც” (რესპონდენტი n3) ● “დღეს ბრენდინგი ციფრულ მედიაში იწყება – instagram-ზე ატვირთული ერთი ფოტო შეიძლება გაცილებით მეტი ღირდეს, ვიდრე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 477 სახელმწიფო სტრატეგია. ვიზუალი ქმნის პირველ შთაბეჭდილებას და თუ ის შთამბეჭდავია – დარჩება მეხსიერებაში“ (რესპონდენტი n4) რესპონდენტები თანხმდებიან, რომ საჭიროა ქვეყნის ინსტიტუციებმა უფრო დიდი ყურადღება დაუთმონ ქვეყნის ბრენდინგის საკითხს, რათა გაიზარდოს მოთხოვნა „საქართველოს“ ბრენდზე, როგორც ქვეყნის შიგნით ასევე, მის ფარგლებს გარეთ. ინტერვიუებში გამოიკვეთა კერძო სექტორის ჩართულობის მნიშვნელობა ერის წარმატებული ბრენდის ფუნქციონირებაში. კითხვაზე “რატომ არ არის საქართველო, როგორც ბრენდი, მსოფლიო ბაზარზე ლიდერთა სიაში და რამ შეიძლება მოუტანოს საქართველოს, როგორც ერს, უფრო დიდი წარმატება?” რესპონდენტები აღნიშნავენ, რომ ქვეყნის შიგნით არსებული პოლიტიკური სტაბილურობა არის გადამწყვეტი ფაქტორი ერის ბრენდინგის წარმატებაში. საქართველოს ბრენდის მთავარ გამოწვევაა პოლიტიკურეკონომიკური არასტაბილურობა, რომელიც აუცილებელია წარმატებული ბრენდინგისათვის. რესპონდენტები მიიჩნევენ, რომ ყველა სახის საკომუნიკაციო არხის (სოციალური ქსელების, ტრადიციული მედიის, კინემატოგრაფიის და სხვ.) ეფექტიანი გამოყენება, განსაკუთრებით ქვეყნის შიგნით, უნდა იქცეს ბრენდინგის პრიორიტეტად. კერძო და საჯარო სექტორი მეტი პასუხისმგებლობით ჩაერთოს ამ მიმართულებით ინვესტიციებისა და რესურსების მოძიებაში. კითხვაზე „როგორ ფიქრობთ, რას წარმოადგენს საქართველოს ეროვნული იდენტობა ბრენდინგის ჭრილში? რომელი ელემენტები არის უმნიშვნელოვანესი ბრენდის კონსტრუირებისთვის?“ რესპონდენტები ბრენდინგის ყველაზე მნიშვნელოვან ელემენტს ქართულ იდენტობას, და ქვეყნის ისტორიულკულტურულ წარსულს ასახელებენ. რესპონდენტების აზრით, საქართველოს ეროვნული იდენტობა ხშირად ასოცირდება კულტურასთან, სტუმართმოყვარეობასთან და ბუნებრივ ლანდშაფტებთან, თუმცა არსებული ბრენდირება სრულად არ ასახავს ამ ღირებულებებს. რესპონდენტთა შეფასებით, სახელმწიფოს სტრატეგია არათანმიმდევრულია, კამპანიები ნაკლებად კოორდინირებული, ხოლო საერთაშორისო აღქმის სტერეოტიპები კვლავ ძლიერი ბარიერია. მიუხედავად ამისა, სამომავლო რეკომენდაციად გამოკვეთილია ბრენდის გაერთიანებული ხედვის შექმნა, თანმიმდევრული კომუნიკაცია და ადგილობრივი იდენტობის გლობალურ ენაზე თარგმნა. მნიშვნელოვანია ტურიზმისა და კულტურის სექტორის როლი. სიღრმისეული ინტერვიუების საფუძველზე გამოიკვეთა, რომ ერის ბრენდინგის პოპულარიზაცია განიხილება როგორც სტრატეგიული აუცილებლობა, რომელიც მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ქვეყნის წარმატებას საერთაშორისო ასპარეზზე. ეფექტური ბრენდინგი განაპირობებს პოზიტიური იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საერთაშორისო ნდობას, ინვესტიციებისა და ტურიზმის მოზიდვის პოტენციალს, და ამაგრებს ქვეყნის პოზიციონირებას გლობალურ არენაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 478 კვლევა ცხადყოფს, რომ საქართველოს ერის ბრენდინგის ეფექტიანობა მჭიდროდაა დაკავშირებული ქვეყნის სოციალურ-პოლიტიკურ გარემოსა და ბრენდის სტრატეგიულ ხედვასთან. რესპონდენტებიც, ისევე როგორც საერთაშორისო პრაქტიკა (მაგ., ახალი ზელანდიის მაგალითი), თანხმდებიან, რომ ქვეყნის ბუნებრივი რესურსები, კულტურული მემკვიდრეობა და მრავალეროვანი იდენტობა ბრენდის მნიშვნელოვანი საყრდენებია (მორგანი და სხვები, 2012). იგივე ხედვას იზიარებენ კვლევაში ჩართული რესპონდენტები, თუმცა საქართველოში ბრენდინგის განვითარების ტემპი ხშირად პოლიტიკურად არასტაბილური გარემოსა და მედიაპოლარიზაციის გავლენით ნელდება, რაც ქვეყნის ბრენდის გზავნილის სიცხადესაც ცვლის. კვლევის ფარგლებში აშკარად გამოიკვეთა, რომ რეალური პროგრესი და განვითარება შეუძლებელია ერთიანი, არაპოლიტიკური და რაციონალური კომუნიკაციური სტრატეგიის გარეშე. ქვეყნის ბრენდინგი, პლურალიზმზე დაფუძნებული, უნდა მოიცავდეს ღირებულებათა კომპლექსურობას და განისაზღვროს სახელმწიფო, ბიზნესისა და სამოქალაქო სექტორის ერთობლივი პასუხისმგებლობით. მხოლოდ ამ გზით არის შესაძლებელი ძლიერი, პოზიტიური და კონკურენტული ბრენდის ჩამოყალიბება, რომელიც ქვეყნის საერთაშორისო წარმატების საფუძველი გახდება. პოლიტიკური გავლენები და მედიის პოლარიზაცია ამცირებს საერთო ქვეყნის იმიჯის მკაფიო წარმოდგენას, რაც იწვევს მეზობელი ქვეყნების ან საერთაშორისო აუდიტორიის გაუგებრობას. კვლევა ადასტურებს, რომ საქართველოს ეროვნული იდენტობა უფრო მეტად პლურალიზმზე დაფუძნებული კონცეფციაა, რაც არის როგორც გამოწვევა, ისე შესაძლებლობა მრავალფეროვანი საერთაშორისო კომუნიკაციისთვის. სწორედ ამიტომ, ქვეყნის ბრენდინგი არ უნდა შემოიფარგლოს ეთნიკური ან ისტორიული სიმბოლოებით, არამედ უნდა მოიცავდეს ღირებულებათა კომპლექსურ კომბინაციას, რაც მოიცავს კულტურას, ბუნებას, სტუმართმოყვარეობას და თანამედროვე ეკონომიკურ განვითარების ხედვას. ● „ხშირად ერთი კარგად გადაღებული ფოტო საქართველოს მთებიდან ან ძველი თბილისიდან უფრო მეტ ყურადღებას იპყრობს, ვიდრე რომელიმე ოფიციალური ვიდეორგოლი. ეს ფოტო შეიძლება ადამიანს მეხსიერებაში დარჩეს და სურვილიც გაუჩინოს აქ ჩამოსვლის (რესპონდენტი n5) ● ციფრულ ეპოქაში ყველაფერი სწრაფად მუშაობს – ვიზუალური შთაბეჭდილება ძალიან ძლიერი და პრიორიტეტული ფაქტორია“ (რესპონდენტი n6) ბრენდინგის წარმატების გასაღები არის არა მხოლოდ საერთაშორისო საკომუნიკაციო არხების გამოყენება, არამედ ქვეყნის შიგნით ცნობიერების ამაღლება და მხარის ყველა აქტორის – სახელმწიფო უწყებების, ბიზნესის და მოქალაქეების – georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 479 ერთობლივი პასუხისმგებლობა. საქართველოს შემთხვევაში, წარმატების პირობაა ეფექტური მედიასტრატეგიის შემუშავება და დანერგვა, პოლიტიკურ-ეკონომიკური სტაბილურობა, პოლარიზაციის შემცირება და შემოქმედებითი ინტეგრაცია გლობალურ ინფორმაციულ გარემოში, რაც შექმნის ქვეყანაში ბრენდის მაღალ სანდოობასა და სტაბილურ პოზიციონირებას. დასკვნა ერის ბრენდინგი დღეს აღარ არის მხოლოდ ქვეყნის სახელი. ის ეროვნული იდენტობის კულტურის, ეკონომიკისა და პოლიტიკის კომპლექსური სინთეზია, რომელიც ქვეყნისთვის საერთაშორისო სცენაზე ეძებს თავის ადგილს. საქართველო სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ქვეყანაა, რომელსაც უნიკალური გეოპოლიტიკური მდებარეობა აქვს აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის. როგორც ზბიგნევ ბრეჟინსკი (1997) აღნიშნავს "საქართველო წარმოადგენს კავკასიის რეგიონის გასაღებს. ვინც მას აკონტროლებს, მას აქვს მნიშვნელოვანი გავლენა ევრაზიულ ურთიერთობებზე." გლობალურ სამყაროში ინტეგრაციის პროცესში ერის ბრენდინგი და მასთან დაკავშირებული თემების ადვოკატირება სხვადასხვა დონეზეა მნიშვნელოვანი. საჭიროა პოლიტიკოსების, ხელისუფლებისა და კერძო სექტორის, განათლების სფეროში დასაქმებული პირების, მედიის და ზოგადად, მოსახლეობის ჩართულობის გაზრდა. საქართველოს წარმატებული ბრენდის ფორმირება არის ცოცხალი პროცესი, რომელიც ვერ იარსებებს პოლიტიკურ დაპირისპირებებში ჩაძირული და ფრაგმენტირებული, პოლარიზებული მედიასივრცის პირობებში. ქვეყნის პოტენციალის ბრენდინგი საჭიროებს ერთიან, კომპლექსურ და ინკლუზიურ მიდგომას. ქართული ბრენდი არ უნდა იყოს მხოლოდ პოლიტიკური ძალების ან კომერციული ინტერესების არეკლვა, არამედ უნდა გახდეს მთელი საზოგადოების გამაერთიანებელი მიზანი, რომელიც თავისუფლად და ზუსტად მოახდენს ქვეყნის თავისებურებების და ღირებულებების კომუნიკაციას საერთაშორისო საზოგადოებისთვის. მედია, კერძო და საჯარო სექტორი თუ ერთობლივად იმოქმედებენ, ბრენდინგი იქცევა სტრატეგიულ იარაღად ქვეყნის განვითარებისა და პოზიციონირებისთვის. ეროვნული ბრენდინგი თანამედროვე საერთაშორისო ურთიერთობებში ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტად გვევლინება ქვეყნის იმიჯის, იდენტობისა და კონკურენტუნარიანობის გასაძლიერებლად. საქართველოს შემთხვევაში, ეფექტური ბრენდინგის შექმნა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს როგორც ეკონომიკური, ისე კულტურული და პოლიტიკური მიზნების მიღწევისათვის. ამ პროცესის წარმატება დამოკიდებულია არა მხოლოდ გლობალურ ტრენდებზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 480 მორგებულ სტრატეგიებზე, არამედ შიდა გარემოზე, რომელიც განსაზღვრავს ბრენდის სანდოობასა და მიმზიდველობას. საქართველოსთვის გამოწვევა ბრენდინგის კუთხით იმაში მდგომარეობს, რომ ქვეყნის როგორც ბრენდის მტკიცე და პოზიტიური იმიჯის შექმნის პროცესი არ შეაფერხოს და უარეს შემთხვევაში შეაჩეროს პოლიტიკურმა პროცესებმა, მათ შორის ქვეყნის შიგნით არსებულმა პოლიტიკურმა კრიზისმა და პოლარიზაციამ. ქვეყანამ უნდა მოახერხოს და შექმნას პლათფორმა, სადაც კულტურა, ინოვაცია და ეროვნული თვითგამოხატვა ერთიანი და თანმიმდევრული მესიჯით იქნება გამოხატული. საქართველოს წინაშე დგას როგორც ისტორიული, ისე სტრატეგიული მნიშვნელობის ამოცანა — სწორად განსაზღვროს საკუთარი ადგილი და როლი მსოფლიოს პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და კულტურულ რუკაზე. საქართველოში არსებულმა მაღალი დონის პოლიტიკურმა პოლარიზაციამ მნიშვნელოვანი გავლენა შეიძლება იქონიოს ქვეყნის საერთაშორისო იმიჯზე. შიდა პოლიტიკური დაპირისპირება ხშირად აისახება საგარეო კომუნიკაციაში, რაც ქმნის არათანმიმდევრულ და ფრაგმენტირებულ მესიჯებს. საერთაშორისო აუდიტორიებისთვის ეს შეიძლება გადაიქცეს სიგნალად ქვეყნის შიდა არასტაბილურობის შესახებ, რაც აფერხებს ბრენდის პოზიტიური ნარატივის გაძლიერებას. ამასთანავე, პოლარიზაცია ზღუდავს ეროვნული ბრენდინგის პროცესში კონსენსუსზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების მიღებას, რაც აუცილებელია ბრენდის გრძელვადიანი მდგრადობის უზრუნველსაყოფად. ბიბლიოგრაფია მჟავია ნ., პროდუქტის წარმოშობის ქვეყნის ეფექტის გავლენა მომხმარებლის ქცევაზე, საქართველოს მაგალითზე., გურამ თავართქილაძის სახელობის თბილისის სასწავლო უნივერსიტეტი 2019. სოციალურ და პოლიტიკურ ტერმინთა ლექსიკონი–ცნობარი / [სარედ.: ჯგუფი: ედუარდ კოდუა და სხვ. ; გამომც.: ლაშა ბერაია] თბ. : ლოგოს პრესი, 2004 351გვ. ; 20სმ. (სოციალურ მეცნ. სერია/რედ.: მარინე ჩიტაშვილი). isbn 99928-926-9-2 : [ფ.ა.] დუმბაძე, ი., პირველი ქართული მარკეტინგული ღონისძიება spotlight. ღონისძიების ორგანიზატორია marketer.ge, ხელმისაწვდომია: https://www.youtube.com/watch?v=eq44kmguk2c&t=14s (ბოლო ნახვა: 05.08.2025) almeida, g. g. f. (2018). marca territorial como produto cultural no âmbito do desenvolvimento regional: o caso de porto alegre, rs, brasil [territorial brand as a cultural product in the context of regional development: the case of porto alegre, rs, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 481 brazil] [doctoral thesis, doctorate in regional development, university of santa cruz do sul]. almeida, g. g. f. (2025). territorial brand as a public governance strategy: cases of brazil and portugal. administrative sciences, 15(7), 273. https://doi.org/10.3390/admsci15070273 anholt, simon. 2006. ”the anholt nation brands index: special report on europe’s international image, q2 2006, plus an update on the status of ‘brand denmark’”. place branding 2(3): 263-270. anholt, s. (2007). competitive identity: the new brand management for nations, cities and regions. palgrave macmillan. braun. e., kavaratzis. m., zenker, s.,(2013), my city – my brand: the different roles of residents in place branding, journal of place management and development, vol. 6 issue: 1, pp.18-28, https://doi.org/10.1108/17538331311306087 castells, m. (2010). the rise of the network society (2nd ed.). wiley-blackwell. cecile mosholm iversen. culture, communication and globalization aalborg university, master's thesis 31.05.2019 deutsch, k. w. (1963). nationalism and social communication. cambridge, ma: mit press. in m. taylor & m. kent (eds.), public relations theory and practice in nation building (chapter 12, pp. 341-359). in j. a. botan & l. a. hazleton (eds.), public relation theory ii. routledge. (original work published 2006) deutsch, k. w. (1966a). the nerves of government: models of political communication and control. new york: the free press. in m. taylor & m. kent (eds.), public relations theory and practice in nation building (chapter 12, pp. 341-359). in j. a. botan & l. a. hazleton (eds.), public relation theory ii. routledge. (original work published 2006) deutsch, k. w. (1966b). nation-building. new york: atherton press. in m. taylor & m. kent (eds.), public relations theory and practice in nation building (chapter 12, pp. 341359). in j. a. botan & l. a. hazleton (eds.), public relation theory ii. routledge. (original work published 2006) denzin, norman k. and yvonna s. lincoln. 2003. the landscape of qualitative research: theories and issues. sage: thousand oaks. dineri, t., zaman, s. i., ulucak, z. ş., & ferhatoglu, e. (2024). unveiling the power of nation branding: an analysis of economic determinants and their impact on nation brand value. sustainability, 16(16), 6950. https://doi.org/10.3390/su16166950 dinnie, k. (2016). nation branding: concepts, issues, practice (2nd ed.). routledge. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 482 flew, t. (2021). understanding global media. palgrave macmillan. gersamia m., toradze m., media environment before and after 2021 elections: threats and supportive instruments; media and communication educational and research center, 2021. gersamia, m., toradze m., (2022), media environment 2022: threats and supportive instruments, media and communication educational and research center “media voice”. gersamia, m. ., & toradze, m. . (2022). media environment in georgia during the crisis. georgian scientists, 4(4), 220–242. available at: https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.04.25 (last seen: 13.12.2022) gersamia, m., toradze m., bandzeladze, m., (2023), media environment 2023: challenges during political polarization and crisis in georgia, media and communication educational and research center “media voice”. gersamia, m., gigauri e., gurgenidze, g., (2025), media environment 2024: the fight for trust and freedom in media, media and communication educational and research center “media voice”. govers, r., & go, f. m. (2009). place branding: glocal, virtual and physical identities, constructed, imagined and experienced. palgrave macmillan. held, d., & mcgrew, a. (2007). globalization/anti-globalization: beyond the great divide. polity. kim el al., country image of gastronomy and branding hawker culture: local consumers' perception, tourism management perspectives, volume 44, 2022, 101036, issn 2211-9736, https://doi.org/10.1016/j.tmp.2022.101036. available at: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/s2211973622001015 (last seen: 07.08.2025) kotler, p., & gertner, d. (2002). country as brand, product, and beyond: a place marketing and brand management perspective. journal of brand management, 9(4), 249–261. https://doi.org/10.1057/palgrave.bm.2540076 levitt, p. (2001). the transnational villagers. university of california press. mamasakhlisi. s,. gersamia. m,. (2025), relationship between media and public memory agenda: memory-setting case study of georgia athens journal of mass media and communications volume 11, issue 2, april 2025 – pages 105-124, available at: https://www.athensjournals.gr/media/2025-02med.pdf#page=41 (last seen: 10.08.2025) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 483 maheswaran, d. (1994). country of origin as a stereotype: effects of consumer expertise and attribute strength on product evaluations. journal of consumer research, 21(2), 354– 365. https://doi.org/10.1086/209403 morgan, n., pritchard, a., & pride, r. (2012). destination brands: managing place reputation (3rd ed.). routledge. montanari, f., chizzola, f., & pozzoli, s. (2018). a theoretical study on country brand and its management. redalyc, 17(2), 1-18. https://www.redalyc.org/journal/5575/557559405002/html/ papadopoulos, n., & heslop, l. (2002). country equity and country branding: problems and prospects. journal of brand management, 9(4-5), 294–314. https://doi.org/10.1057/palgrave.bm.2540075 suarez, m. and belk, r. (2017), “cultural resonance of global brands in brazilian social movements”, international marketing review, vol. 34 no. 4, pp. 480-497. taylor, m. & kent, m. (2006), public relations theory and practice in nation building, from public relation theory ii (ed. botan & hazlenot), chapter 12, routledge, 2006, pp. 341-359 van dijck, j. (2013). the culture of connectivity: a critical history of social media. oxford university press. vecchi, a., silva, e. s., & jimenez angel, l. m. (2021). nation branding, cultural identity and political polarization – an exploratory framework. international marketing review, 38(1), 70–98. https://doi.org/10.1108/imr-01-2019-0049 volcic, z., & andrejevic, m. (2011). nation branding in the era of commercial nationalism. international journal of communication, 5, 598–618. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/849/544 weber, t. j., hydock, c., ding, w., gardner, m., jacob, p., mandel, n., sprott, d. e., & van steenburg, e. (2021). political polarization: challenges, opportunities, and hope for consumer welfare, marketers, and public policy. journal of public policy and marketing, 40(2), 184–205. https://doi.org/10.1177/0743915621991103 zenker, s., & braun, e. (2017). the effectiveness of place brand communication. journal of place management and development, 10(2), 117–120. https://doi.org/10.1108/jpmd-082017-0076 the grand chessboard: american primacy and its geostrategic imperatives , 1997 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 484 ავტორები მადლობას უხდიან ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეულ ლექტორს, სტრატეგიული კომუნიაკციის ლექტორსა და კონსულტანტს გიორგი კალატოზიშვილს ნაშრომის მომზადებაში გაწეული კონტრიბუციისთვის. challenges of nation branding during political polarization in georgia abstract when researching a nation’s branding, it is essential to take into account its historicalgeographical, political, and socio-economic context. in recent years, the study of the effects of political polarization has become particularly relevant, and the present research approaches it specifically from the perspective of its impact on branding. the study analyzes how political polarization influences branding and examines the role played in this process by television media outlets representing both sides of the polarization divide. in an ever-evolving and changing world, competition among nations as brands is intensifying on a global scale. for a brand to secure its place in such a competitive environment, it must have fso-called loyal consumers who are satisfied with its services. in this study, a satisfied consumer refers to an individual or a group of people who evaluate and perceive nations as brands. the research examines the involvement of the local population and the role of collective memory in strengthening georgia’s brand. at the stages of communication, it becomes even more important to reduce political polarization and to observe the role and influence of the media in this process. keywords: brand, nation, georgia, polarization, media microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 730 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.69 ქართული ტრადიციული ეთნოფარმაკოლოგია: ისტორიული საფუძვლები, სამკურნალო მცენარეთა კულტივაციის პრაქტიკა და ცოდნის გადაცემის გზები დიმიტრი კოჩაძე1, ელგუჯა ლაჭყეპიანი2, რობერტ მახარაშვილი3 1შპს “რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრი” ხარაგაულის სამედიცინო დაწესებულების კლინიკური მენეჯერი, ექიმი ინფექციონისტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი. https://orcid.org/00090009-9976-4724; 2სსიპ ლ. სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო, სამედიცინო ექსპერტიზის დეპარტამენტის სასამართლო სამედიცინო ექსპერტი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.42; 3პედიატრიული კლინიკა mმედი22, ანესთეზია რეანიმაციის და ინტენსიური თერაპიის დეპარტამენტის ექიმი ანესთეზიოლოგ-რეანიმატოლოგი. ანოტაცია მოცემული კვლევა მიმოიხილავს ქართული ტრადიციული ეთნოფარმაკოლოგიის ისტორიულ, პრაქტიკულ და ზეპირსიტყვიერ საფუძვლებს, რაც საშუალებას იძლევა, მოხდეს ამ რთულად სტრუქტურირებული ცოდნის სისტემის მეცნიერული ინტერპრეტაცია. ეთნოფარმაკოლოგია, როგორც დისციპლინა, აერთიანებს ბოტანიკურ, კულტურულ და სემიოტიკურ ანალიზს და ამ თვალსაზრისით, ქართული ტრადიციული მედიცინა წარმოადგენს ორიგინალურ, თუმცა უნივერსალურ მოდელს. კვლევა ეფუძნება ხარისხობრივ მეთოდოლოგიას, პირველწყაროების დოკუმენტურ ანალიზს და ზეპირსიტყვიერი ტექსტების ეთნოგრაფიულ ჰერმენევტიკას. გამოყენებულ იქნა xix–xx საუკუნეების ქართული მონოგრაფიები, ხალხური რეცეპტები, შელოცვები, სიმღერები და მცენარეთა ბოტანიკური აღწერილობები. კვლევის ერთ-ერთი მიზანი იყო გამოევლინა მცენარეთა გამოყენების პრაქტიკებსა და რიტუალურ სტრუქტურებს შორის კავშირი, რაც ხშირად განსაზღვრავს სამკურნალო ქმედების კულტურულ ლეგიტიმაციას. შესწავლილ იქნა ოთხი ძირითადი მცენარის (კატაბალახა, შხამა, ცოცხანა, ძახველი) ეთნოფარმაკოლოგიური პროფილი, რომლებიც წარმოაჩენენ როგორც ბიოაქტიურ მოქმედებებს, ასევე ღირებულ რიტუალურ-სემანტიკურ ფაქტორებს. აღმოჩნდა, რომ ტრადიციული გამოყენება ხშირ შემთხვევაში ემთხვევა თანამედროვე ფარმაკოლოგიურ პრაქტიკას, რაც მიუთითებს ტრადიციული ცოდნის ემპირიულ საფუძვლებზე. კვლევამ გააანალიზა ზეპირსიტყვიერი ცოდნის გადაცემის მექანიზმები, მათ შორის – ცოდნის დაცვა, შერჩევითობა და რიტუალურ-ლინგვისტური ჩარჩოები. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა მცენარეთა კლასიფიკაციის ხალხური სისტემები („ცხელი/ცივი“, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 731 „მდუმარე/ხმოვანი“), რაც მიუთითებს ქვეცნობიერ სტრუქტურირებულ მიდგომაზე. კვლევაში ხაზგასმულია ისეთი საფრთხეები, როგორიცაა ცოდნის გადაცემის წყვეტა, ჰაბიტატების შემცირება და ტრადიციული პრაქტიკის იგნორირება. დასკვნით ნაწილში წარმოდგენილია რეკომენდაციები ეთნოფარმაკოლოგიური მემკვიდრეობის დოკუმენტირებისა და მისი სამეცნიერო ინტეგრაციის გზებზე, აქცენტით ეთიკურ პრინციპებსა და ადგილობრივი ავტორების პატივისცემაზე. ტრადიციული ქართული ეთნოფარმაკოლოგია არ წარმოადგენს მხოლოდ კულტურულ რელიქვიას, არამედ შეიძლება გახდეს თანამედროვე ფარმაკოლოგიური ინოვაციის წყარო, თუკი მისი შესწავლა წარიმართება კომპლექსურად, ეთიკურად და ინტერდისციპლინურად. საკვანძო სიტყვები: ეთნოფარმაკოლოგია; ქართული ტრადიციული მედიცინა; სამკურნალო მცენარეები; ზეპირსიტყვიერი ცოდნა; რიტუალური პრაქტიკა; ფიტოთერაპია; ბიოაქტიური ნივთიერებები; ბოტანიკა; სამონასტრო ბაღები; სიმბოლური კლასიფიკაცია; კულტურული მემკვიდრეობა; ტრადიციული რეცეპტები; შელოცვები; ფარმაკოგნოზია; ფარმაკოლოგიური ანალიზი; ხალხური მკურნალობა; შესავალი ეთნოფარმაკოლოგია წარმოადგენს ინტერდისციპლინურ მეცნიერების დარგს, რომელიც შეისწავლის მცენარეთა, ცხოველთა და სხვა ბუნებრივ ნივთიერებათა გამოყენებას მკურნალობაში ტრადიციული ცოდნისა და კულტურული პრაქტიკის კონტექსტში. ეს დისციპლინა განსაკუთრებით დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს ზეპირსიტყვიერ გადაცემას, რიტუალურ პრაქტიკებს, ხალხურ წარმოდგენებსა და სამკურნალო ქცევის სოციალურსაგანმანათლებლო განზომილებებს. მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოში ეთნოფარმაკოლოგიური კვლევები ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ინტენსიურად განვითარდა, ქართული ტრადიციული მედიცინა და მისი ფარმაკოგნოზიური მემკვიდრეობა ჯერაც სათანადოდ არ არის შესწავლილი. საქართველო, როგორც კავკასიის კულტურული და ბიომრავალფეროვნების ერთ-ერთი მდიდარი კერაა, ფლობს სამკურნალო მცენარეთა მრავალფეროვან არსენალს, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენებოდა ეთნოფარმაკოლოგიურ ცოდნის გამდიდრებისთვის საუკუნეების განმავლობაში. საქართველოს კლიმატი ქმნიდა განსხვავებული ფიტოთერაპილი მიდგომების ჩამოყალიბების მსუყე საფუძველს. რაც შერწყმული იყო რელიგიურ წარმოდგენებთან, სოფლის მეურნეობასა და ყოფით კულტურასთან. ქართულ ტრადიციულ მედიცინაში სამკურნალო მცენარეები წარმოადგენდა არამხოლოდ ბიოლოგიური სამკურნალო საშუალებების წყაროს, არამედ სულიერი და რიტუალური პრაქტიკის განუყოფელ ნაწილს. მცენარეთა შეგროვება, დამუშავება და გამოყენება რეგულირდებოდა როგორც ემპირიული, ასევე რელიგიური პრინციპებით. სახალხო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 732 მკურნალები ხევსური დასტაქრები, მოკმელები, ბერები, სოფლის მკურნალები ფლობდნენ ცოდნას, რომელიც გადაიცემოდა ზეპირსიტყვიერად, სიმღერებით, შელოცვებითა და ხელნაწერი სამკურნალო რეცეპტებით. აღნიშნული ცოდნა საუკუნეების განმავლობაში ინახებოდა გადეცემოდა კონკრეტული პირების შთამომავლების მიერ. ამ ნაშრომის მიზანია, შეაფასოს ქართული ტრადიციული ეთნოფარმაკოლოგიის ისტორიული, პრაქტიკული და ზეპირსიტყვიერი საფუძვლები. სტატიაში განხილულია სამკურნალო მცენარეთა მოპოვების, კულტივაციისა და დამუშავების პრაქტიკა, განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება მათ გამოყენებაზე ხალხურ მედიცინაში. აგრეთვე წარმოდგენილია კონკრეტული მცენარეების ანალიზი (მაგალითად: კატაბალახა, შხამა, ცოცხანა, ძახველი), რომელთა ეთნოფარმაკოლოგიური მნიშვნელობა გადაჯაჭვულია როგორც ბიოქიმიურ, ასევე კულტურულ-რელიგიურ მნიშველობებთან. ნაშრომი ეყრდნობა ქართულენოვან პირველწყაროებს, მათ შორის xix–xx საუკუნეების ეთნოგრაფიულ ჩანაწერებს, სამკურნალო მცენარეთა მონოგრაფიულ აღწერებს, ზეპირსიტყვიერ ჩანაწერებსა და ფარმაცევტულ დოკუმენტაციას. მეთოდოლოგია წინამდებარე კვლევა ეყრდნობა ხარისხობრივ ანალიზს, რომელიც მიზნად ისახავს ქართული ტრადიციული ეთნოფარმაკოლოგიური ცოდნის მეცნიერულ ინტერპრეტაციას. კვლევის მეთოდოლოგიური ჩარჩო მოიცავს როგორც პირველწყაროებზე დაფუძნებულ დოკუმენტურ ანალიზს, ასევე თანამედროვე ეთნოფარმაკოლოგიური კვლევის სტანდარტებს. კვლევისთვის გამოყენებული ძირითადი მასალა მოიცავს: xx საუკუნის ქართულენოვან მონოგრაფიებსა და სამეცნიერო პუბლიკაციებს სამკურნალო მცენარეთა შესახებ, ხალხური რეცეპტების წიგნებსა და ზეპირსიტყვიერ ჩანაწერებს სხვადასხვა კუთხის ეთნოგრაფიული კვლევებიდან, მცენარეთა აღწერილობებს, რომლებშიც მოცემულია როგორც ბოტანიკური მახასიათებლები, ისე სამკურნალო და რიტუალური გამოყენების ფორმები, სამკურნალო პრაქტიკის კონტექსტში შემონახულ ზეპირსიტყვიერ მასალას შელოცვებს, სიმღერებს, რიტუალურ ტექსტებს. წყაროების შერჩევისას უპირატესობა მიენიჭა მასალას, რომელიც ასახავს მცენარის მოქმედების პრაქტიკულ გამოყენებას და ხალხურ ჩანაწერებში მოცემული მცენრაის იდენტურობას. ტექსტში განხილული მცენარეები კლასიფიცირებულია შემდეგი პარამეტრებით: სამეცნიერო და ქართულ-ხალხური სახელწოდება, ბიოგეოგრაფიული გავრცელება, სამკურნალო გამოყენება ტრადიციულ მედიცინაში, ბიოაქტიური ნივთიერებები და მათი ფარმაკოლოგიური თვისებები. თითოეულ მცენარეზე ჩამოყალიბებული აღწერილობა ეფუძნება კრიტიკული შედარების პრინციპს ხალხური პრაქტიკის, ბოტანიკური აღწერილობისა და ფარმაცევტული მონაცემების შეჯერებას. ზეპირსიტყვიერი ტექსტების, შელოცვების, სიმღერების და ხალხური თქმულებების, გაანალიზება მიმდინარეობდა ეთნოგრაფიული ჰერმენევტიკის საფუძველზე, რაც ითვალისწინებს: ლინგვისტური კოდის და კულტურულ-სოციალური კონტექსტის გათვალისწინებას; პრაქტიკულ შინაარსზე ფოკუსირებას (ვინ, როგორ და როდის იყენებდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 733 ცოდნას); ცოდნის გადაცემის ფორმალურ და არაფორმალურ გზებს (ოჯახური ზეპირსიტყვიერება, ბერ-მონაზვნების ზეპირსიტყვიერება). მიუხედავად მდიდარი მდიდარი მემკვიდრეობისა, აღსანიშნავია რამდენიმე მეთოდოლოგიური შეზღუდვა: მასალის სტანდარტიზაციის სირთულე; ზოგიერთი ზეპირსიტყვიერი მონაცემის შინაარსობრივი ფრაგმენტულობა; ბიოქიმიური კომპონენტების ზოგ შემთხვევაში ჰიპოთეზურ დონეზე ცოდნა, რაც საჭიროებს სამომავლო ლაბორატორიულ კვლევებს. მიმოხილვა ისტორიული საფუძვლები: ქართული ეთნოფარმაკოლოგიის წარმოშობა და განვითარების ტენდენციები საქართველოს ტერიტორიაზე ეთნოფარმაკოლოგიური პრაქტიკის ფესვები უკავშირდება ადამიანთა მიერ ბუნებაში არსებული რესურსების გამოყენების მცდელობებს, თვითმკურნალობისა და ტკივილების შემსუბუქების მიზნით. არქეოლოგიური მონაცემები მოწმობს, რომ ჯერ კიდევ მეზოლითისა და ნეოლითის ეპოქებში მცხოვრები მოსახლეობა იყენებდა სხვადასხვა მცენარეს, როგორც საკვებად, ასევე სამკურნალოდ. აღნიშნული პრაქტიკები, სავარაუდოდ, ემპირიულ დაკვირვებასა და იმიტაციური ქცევის მექანიზმებზე იყო დაფუძნებული; მაგალითად, რომელი მცენარე ჭამა ცხოველმა ავადმყოფობისას და როგორ მოქმედებდა ის. ქართული ეთნოფარმაკოლოგიის წერილობითი ისტორია უძველესი ლიტერატურული წყაროებით იწყება. სამედიცინო თემებზე შექმინილი პირველი ტექსტები ქრისტიანული ეპოქის საეკლესიო ძეგლებში გვხვდება. ქართველი ბერ-მონაზვნები შუა საუკუნეებში ითვლებოდნენ სამედიცინო ცოდნის მქონე იდივიდებად. მონასტრებში არა მხოლოდ ინახავდნენ უცხოურ სამედიცინო ტრაქტატებს, არამედ თავადაც ქმნიდნენ ადგილობრივ სამკურნალო პრაქტიკას, რომელიც დაფუძნებული იყო მცენარეულ ნედლეულზე, რომელიც მოიპოვებოდა საცხოვრებელი ადგილების მახლობლად ძველი ქართველი მკურნალების ტექსტებში შესაძლოა არ გვხეებოდეს პირდაპირი მითითებები სამკურნალო მცენარეებზე, თუმცა მათ ლიტერატურულ მემკვიდრეობაში ჩართულია სნეულებების აღწერისა და მკურნალობის მხატვრული მინიშნებები. xix საუკუნიდან იწყება ქართული სამეცნიერო ეთნოგრაფიის ჩამოყალიბება და პირველად ხდება მცენარეთა აღწერის სისტემატიზაცია ხალხური გამოყენების კონტექსტში. ქართველი ისტორიკოსების თხზულებებში ასახულია როგორც მცენარეთა გეოგრაფიული გავრცელება, ასევე მათი პრაქტიკული მნიშვნელობა რეგიონებში. განსაკუთრებით ღირებულია სვანეთის, რაჭის, გურიის და კახეთის მონაცემები, სადაც მკურნალები არა მხოლოდ მცენარეებს იყენებდნენ, არამედ მათ გარშემო არსებობდა სარწმუნოებრივი და რიტუალური სქემა; მაგალითად, ფითრის წვა ან იის სურნელება გამოიყენებოდა „ცუდის“ განსადევნად, რაც მკაფიოდ გამოხატავს სულიერი სიმბოლიკით დატვირთულ ტრადიციაში მცენარეების გამოყენების პრაქტიკას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 734 განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს ხალხური მკურნალის ინსტიტუტი, რომელსაც რეგიონების მიხედვით სხვადასხვა სახელი ჰქონდა: ,,დასტაქარი“, „მოკმელი“, „მღვდელ-მკურნალი“, „მრევლში გამცნობელი“. ისინი ფლობდნენ ცოდნას, რომელიც ხშირად ოჯახური ხაზით გადაეცემოდა ან მონასტრებში მღვდელ მონაზვნების მიერ ერთმანეთში გადეცემოდა. ეს ცოდნა ზეპირსიტყვიერი იყო და მკაცრ ეზოთერულ ჩარჩოებში იყო მოქცეული; მაგალითად, კონკრეტული მცენარის სახელის, დამზადების წესისა და ლოცვის კომბინაციის გასაჯაროება არ შეიძლებოდა რიგითი ადამიანისთვის. ისტორიულად, ქართულ ეთნოფარმაკოლოგიაში მცენარეთა გამოყენება არ შემოიფარგლებოდა ფიზიკური სნეულების მკურნალობით. ის მოიცავდა რიტუალურ და საკრალურ ასპექტებს: მცენარეებს კიდებდნენ ჭიშკარზე, საჭმელში აზავებდნენ შელოცვების წარმოთქმასთან ერთად ან გამოიყენებდნენ დღეობებში რიტუალურად. ამის პარალელურად მკურნალობა ეყრდნობოდა მკაცრად ჩამოყალიბებულ სტანდარტებს: მცენარის მოპოვება ხდებოდა კონკრეტულ პერიოდში (ახალი მთვარისას, განთიადზე, დაუწოლავ მდელოზე) და აუცილებლად უნდა წარმოთმულიყო შესაბამისი ლოცვა ან „დადება“. ამრიგად, ქართული ეთნოფარმაკოლოგიის ისტორიული საფუძვლები არ წარმოადგენს მხოლოდ მცენარეების შესახებ პრაგმატულ ცოდნას, არამედ შეიცავს სამყაროს ჰოლისტურ ხედვას, რომელიც აერთიანებს ფიზიოლოგიურ, ფსიქოსოციალურ და სულიერ განზომილებებს. სამკურნალო მცენარეთა კულტივაციის პრაქტიკა საქართველოში ისტორიულად, სამკურნალო მცენარეების უმეტესობა პირდაპირ ბუნებიდან ტყიდან, მდელოდან, მინდვრიდან მოიპოვებოდა. თუმცა, გარკვეული მცენარეების მიმართ სიფრთხილით მოპყრობა მიანიშნებს იმაზე, რომ ქართულ სოფლის მეურნეობაში არსებობდა მცენარეთა მიზანმიმართული მოშენების ტრადიცია, რომელიც დღემდე შემორჩენილია რეგიონებში. საზოგადოებაში სამკურნალო მცენარის დათესვა არ იყო სოფლის მეურნეობის ჩვეულებრივი ნაწილი; მას თან სდევდა გარკვეული წეს-ჩვეულებები. ბევრი მცენარის დათესვა ან მოყვანა ითვლებოდა „საღმრთო საქმედ“; მაგალითად, ღვთისმშობლის ბალახად წოდებული მჭადა (achillea millefolium) ან იოანეს ბალახი (hypericum perforatum) უნდა დაეთესათ წმინდანის დღის წინა ღამეს, თან მთესველს უნდა სცოდნოდა შესაბამისი ლოცვა რომლითაც მცენარე „იწმინდებოდა“. კულტივაციის პროცესში არამხოლოდ ბიოლოგიური, არამედ სიმბოლურ-რელიგიური მოტივაციებიც ჩნდებოდა. მაგალითად, მცენარეებს არ თესავდნენ „გადაუზამთრებელ“ მიწის ნაკვეთზე; მიიჩნეოდა, რომ მიწა უნდა ყოფილიყო „მომწიფებული“ და მიწათმოქმედის ქმედება მორალურად წმინდა. განსაკუთრებით ღირებული მცენარეების მოყვანა ხშირად ენდობოდა ოჯახში უხუცესს ან ქალს, რომელიც ფლობდა ცოდნას მის სასწაულებრივ მოქმედებაზე. სათანადო მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს სამკურნალო მცენარეთა მიზანმიმართულ მოშენებაში მონასტრებში არსებული ბაღების როლს. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული, ქართველ ბერებს ჰქონდათ საკუთარ სამონასტრო ბაღებში სპეციალურად გამოყოფილი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 735 ადგილები სამკურნალო მცენარეებისთვის. ასეთი მაგალითებია გელათის, შიომღვიმის, დავითგარეჯის და იყალთოს მონასტრები. ამ ბაღებში მოჰყავდათ ისეთი მცენარეები, რომლებიც ბუნებრივად შეიძლება არ იზრდებოდნენ რეგიონის პირობებში, მაგრამ ადგილობრივ პირობებთან ადაპტირდებოდნენ. ბერები ზრდიდნენ მცენარეებს, ამზადებდნენ მათგან მალამოებს, ნახარშებსა და ტინქტურებს, რომლებიც გამოიყენებოდა როგორც ადგილობრივი მოსახლეობის, ასევე თავად მონასტრის ბინადართა სამკურნალოდ. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა პერიოდში ეთნომედიცინის ტრადიციებმა ნაწილობრივ დაკარგა სისტემური ფორმა, გარკვეულმა ოჯახებმა და ტრადიციულმა მკურნალებმა შეინარჩუნეს მცენარეთა მოშენების უნიკალური მეთოდები. განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოში გურიაში, სამეგრელოს მთიანეთში, აჭარაში დღესაც გვხვდება ბაღები, სადაც ადგილობრივები სპეციალურად რგავენ სამკურნალო მცენარეებს და მკაცრად იცავენ მოშენების ტრადიციულ წესებს. კონკრეტული მაგალითია კოლხური ცოცხანა (asarum caucasicum), რომელიც უნიკალურია კოლხეთის ბიოსფეროსთვის და ადგილობრივ მოსახლეობაში გამოიყენებოდა როგორც სუნთქვისა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებათაა სამკურნალო საშუალება. მას ხშირად ზრდიდნენ ჩრდილში, მუდმივი ტენიანობის პირობებში და განიხილებოდა, როგორც „ოჯახური ბალახი“. ზეპირსიტყვიერი ცოდნის გადაცემის ფორმები და რიტუალური შრეები ქართულ ეთნოფარმაკოლოგიაში ქართული ეთნოფარმაკოლოგიური ცოდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი ზეპირსიტყვიერად გადაეცემოდა. სამკურნალო მცენარეებთან დაკავშირებული ცოდნა საუკუნეების განმავლობაში გადაეცემოდა თაობიდან თაობას, არა წერილობითი ტექსტებით, არამედ ყოფით ენაში, სიმღერებში, შელოცვებში, მითებში და პრაქტიკულ რიტუალებში ინტეგრირებული ფორმით. ეს ცოდნა იყო ცოცხალი, ქმედითი და კონტექსტურად განხორციელებადი იგი არ არსებობდა თეორიულად განცალკევებულად, არამედ მხოლოდ მოქმედების დროს იძენდა სრულ მნიშვნელობას. სახალხო მკურნალები დასტაქრები, მოკმელები, გამცნობლები, ან ბერ-მონაზვნები ხშირად არ იყენებდნენ მხოლოდ მცენარეს, არამედ მას თან ურთავდნენ „დადებას“ სპეციალურად ფორმულირებულ ტექსტს, რომელიც ითვლებოდა მოქმედების განუყოფელ ნაწილად. ეს შეიძლებოდა ყოფილიყო ლოცვა, ტექსტი, წრეში ნათქვამი სიტყვა, ან ფრაზა, რომელსაც მკურნალი იმეორებდა მცენარის საშუელბით წამლის დამზადების დროს. მაგალითად, როდესაც ადამიანს ტანჯავდა „გულის შუაზე დარტყმა“, მკურნალი ადუღებდა კუნელის ნაყოფს და მასთან ერთად ამბობდა: „ვითარცა ეს ბუჩქი ისმინოს ტკივილი, ისე შენს გულსაც მოეკვეთოს ვარამი.“ ამ ფრაზას თან ახლდა ჯვრის გადასახვა, მცენარისგან დამზადებული წამლის მიღება სამჯერ და დუმილის წესის დაცვა რამდენიმე საათით. ზეპირსიტყვიერი ცოდნა არ იყო საზოგადოებაში თავისუფლად ხელმისაწვდომი. მას ხშირად იცავდნენ რჩეული პირები: ოჯახური ხაზით გადასცემდნენ შვილს ან მემკვიდრეს, ვინც აღიარებული იყო როგორც „ღირსი ცოდნის მატარებელი“. პრაქტიკის მემკვიდრეობა არ იყო მხოლოდ ტექნიკური უნარის გადაცემა; ის მოითხოვდა მორალურ, სულიერ და სოციალურ მზაობას. ზოგიერთ რეგიონში, მაგალითად, ხევსურეთში ან/და რაჭაში, მკურნალს ჰქონდა „დადებული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 736 ცოდნა“, რაც ნიშნავდა, რომ მან ცოდნა უნდა გადასცეს რჩეულს მხოლოდ მაშინ, როცა „მოწოდებას“ იგრძნობდა. ამგვარი ცოდნა შეიძლებოდა გადაცემულიყო სიმღერით, მითითებით, მეტაფორით ან ალუზიით. მაგალითად, კახეთში გავრცელებული იყო სიმღერა, რომელიც აღწერდა, თუ როგორ უნდა შეგროვებულიყო მრავალძარღვას (plantago major) ფოთოლი დილის სხივის ქვეშ, ოდნავ ნესტიანი მიწიდან, შემდეგ უნდა დადებულიყო მარცხენა ხელისგულზე და სამი სიტყვით „გადაერია სნეულებას“. ბევრი მცენარე ითვლებოდა არა მხოლოდ სამკურნალოდ, არამედ „ღვთაებრივად შობილად“, რაც ნიშნავდა, რომ მის მოჭრას, შერევას ან გამოყენებას უნდა ახლდეს სპეციალური რიტუალი. მაგალითად, ცოცხანა (verbena s.) უნდა შეეგროვებინა მხოლოდ ქალს მზიან ამინდში, თან უნდა ეთქვა სიტყვები: „ცოცხა ხარ, ბალახო ხარ, სიცოცხლის ძალა მოგაქვს.“ ზოგიერთ მცენარეს შეძახილებით „აძლევდნენ ძალას“. მაგალითად, ფითრის ფოთოლზე აწვენდნენ ავადმყოფს და ასწავლიდნენ გამოთქმას: „ცივი ხარ, მწარე ხარ, მაგრამ გულიდან შიშს მიშორებ!“ რაც ასახავდა მცენარის არამხოლოდ ფიზიოლოგიურ, არამედ ფსიქოემოციურ მოქმედებაზე ხალხურ დაკვირვებას. თანამედროვე ეპოქაში ზეპირსიტყვიერი ცოდნა გაქრობის საფრთხის წინაშეა. ჩანაწერების გარეშე ასეთი ცოდნა უკვალოდ ქრება, რადგან მისი ძალა დიდწილად დამოკიდებულია პრაქტიკის გარემოზე და ადამიანურ ურთიერთობებზე. ნაშრომი ცდილობს დააფიქსიროს ის ფორმები, რომლებიც დღემდე შემორჩა და რომელთა დოკუმენტირება შეიძლება თანამედროვე ეთნოფარმაკოლოგიური კვლევის მეთოდებით. სამკურნალო მცენარეთა ინდივიდუალური ეთნოფარმაკოლოგიური ანალიზი კატაბალახა – valeriana officinalis l. კატაბალახა წარმოადგენს მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეს, რომელიც მიეკუთვნება valerianaceae ის ოჯახს. საქართველოში ის ფართოდ არის გავრცელებული ტყიან და სუბალპურ ზონაში, განსაკუთრებით მთიანი რეგიონების (რაჭა, ლეჩხუმი, იმერეთი, აჭარა) მდინარისპირა მდელოებში. მცენარეს ახასიათებს სქელი რიზომა, რომელიც შეიცავს მაღალი კონცენტრაციის ეთერზეთებს, ვალეპოტრიატებსა და ალკალოიდებს. ეთნოფარმაკოლოგიური გამოყენება საქართველოში კატაბალახა ქართულ ტრადიციულ მედიცინაში ცნობილია როგორც ნერვული სისტემის მოწესრიგებისთვის ერთ-ერთი ძირითადი სამკურნალო მცენარე. ხალხურ მედიცინაში მას ეწოდებოდა „გულის დამამშვიდებელი“, ხოლო ზოგიერთ კუთხეში „ღამის მშვიდობის მცენარე“. მის ფესვებს ხარშავდნენ წყალში ან არაყში, რის შედეგად მიღებულ ნახარშს ან ნაყენს ღებულობდნენ შფოთვის, უძილობის, არითმიის, გონების გაფანტვის ან „დაჩრდილვის“ დროს. ფესვებს აცხელებდნენ და იდებდნენ საფენად ნერვული სპაზმებისას. განსაკუთრებული ადგილი უკავია მის გამოყენებას ბავშვებში ტკივილის ან შიშის საწინააღმდეგოდ. გურიაში და იმერეთში ცნობილია რეცეპტი: ბავშვს, რომელსაც ცუდი სიზმრები აწუხებდა, ასმევდნენ კატაბალახის ფესვის წყალში განზავებულ ნაყენს, თან ასწავლიდნენ შემდეგ სიტყვებს: „რაც შიგ არის, დაეშვას წყალში, რაც გულშია, გაიფანტოს ძილში.“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 737 თანამედროვე მეცნიერული შეფასება valeriana officinalis-ის ძირითადი აქტიური ნივთიერებებია ვალერიანული მჟავები, იზოვალერიანის მჟავა, ვალეპოტრიატები და ეთერზეთები, რომლებიც მეცნიერულად აღიარებულია როგორც ცენტრალური ნერვული სისტემის დამამშვიდებელი საშუალებები. კლინიკური კვლევებით დადასტურებულია მისი მოქმედება როგორც მსუბუქი სედატიური და უძილობის საწინააღმდეგო ბუნებრივი პრეპარატი. თანამედროვე ფიტოთერაპიაში იგი გამოიყენება იზოლირებულად ან კომბინაციაში სხვა მცენარეებთან (მაგ. melissa officinalis, passiflora incarnata). კატაბალახას ეთნოფარმაკოლოგიური გამოყენება საქართველოში მნიშვნელოვნად ემთხვევა მის თანამედროვე ფარმაკოლოგიურ პროფილს, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ტრადიციული ცოდნის ემპირიულ სიღრმესა და სიზუსტეს. შხამა – veratrum lobelianum bernh.მრავალწლოვანი, შხამიანი ბალახოვანი მცენარეა melanthiaceae-ის ოჯახის შემადგენლობაში. საქართველოში ის გავრცელებულია ძირითადად ალპურ და სუბალპურ ზონებში (თრიალეთი, ხევსურეთი, ლეჩხუმი, სამცხე), ხშირად იზრდება ტენიან და ჩრდილოვან ფერდობებზე. მცენარეს აქვს მაღალი ღერო, ლანცეტოვანი ფოთლები და მწვანე-თეთრი ყვავილები. მთელი მცენარე, განსაკუთრებით კი ფესვი შეიცავს ძლიერ ტოქსიკურ ალკალოიდებს: ვერატრინი, ვერატრიდინი, იზოვერატრინი. ეთნოფარმაკოლოგიური გამოყენება ქართულ ტრადიციულ მედიცინაში შხამა ტრადიციულ მედიცინაში გამოიყენებოდა განსაკუთრებული სიფრთხილით და მხოლოდ გამოცდილ მკურნალთა მიერ. მას მიიჩნევდნენ „ძალმომცემად“ და „დამატყვევებლად“ რაც ნიშნავდა, რომ მცენარეს ჰქონდა ძლიერი ფიზიოლოგიური და „მაგიური“ მოქმედება. ფესვის მცირე დოზას იყენებდნენ სერიოზულ სნეულებებთან ბრძოლაში, როგორიცაა ძლიერი სპაზმები, პარალიზი, ლამია (მოწამვლა), ან სიყვითლე. სვანეთში შხამას ფესვს ადუღებდნენ რძეში, ასმევდნენ წყალში განზავებულ ერთ წვეთს და თან ამბობდნენ: „მიწის შხამი შიგნით შემოვიდა, მაგრამ კაცმა შიშით არა დაჰმდაბლოს.“ რიტუალის ეს ნაწილი ასახავს მცენარის ორმაგ ბუნებას წამალია და შხამი ერთდროულად, მის ძალას კი ადამიანმა უნდა „გაუძლოს“. მცენარის ფოთლებს ხარშავდნენ და იყენებდნენ გარეგანი შეზელვისთვის რევმატული ტკივილების, წყლულების ან პარალიზისას; იმავე ნახარშს ისხამდნენ ბანაობისას „გადაჭარბებულ სიცხეში“ გასაგრილებლად. თანამედროვე მეცნიერული ინტერპრეტაცია veratrum lobelianum წარმოადგენს ძლიერმოქმედ მცენარეს, რომელიც შეიცავს სტეროიდულ ალკალოიდებს, მათ შორის ვერატრინს, რომელსაც ახასიათებს ნეიროტოქსიკურობა. ფარმაკოლოგიურად, მას გააჩნია გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე დამთრგუნველი მოქმედება. იგი გამოიყენებოდა xix საუკუნეში არტერიული წნევის დასაქვეითებლად, თუმცა ტოქსიკურობის გამო თანამედროვე მედიცინაში თითქმის არ გამოიყენება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 738 ტრადიციულ ქართულ მედიცინაში მისი მოხმარება იმაზე მეტყველებს, რომ ხალხურ მკურნალებს ჰქონდათ ღრმა ცოდნა დოზირების ზღურბლზე, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია ასეთი ტოქსიკური მცენარის გამოყენებისას. პრაქტიკაში იგი ყოველთვის ასოცირდებოდა რიტუალთან. ცოცხანა – verbena supina willd – ვერბენა, ხალხურად ცნობილია როგორც ცოცხანა, მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეა, რომელიც უძველესი დროიდან გამოიყენებოდა სამკურნალოდ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში და მას მიიჩნევდნენ ღვთაებრივად კურთხეულ ბალახად. იგი შედის verbenaceae-ის ოჯახში და ფართოდაა გავრცელებული. ბოტანიკური და ეთნოფარმაკოლოგიური მახასიათებლები verbena supina-ს ღერო იშვიათად დაყოფილია, აქვს წვრილი ფოთლები და მცირე ზომის ყვავილები. მცენარე შეიცავს გლიკოზიდებს, ეთერზეთებსა და ფენოლურ მჟავებს, რაც განაპირობებს მის ანთებისსაწინააღმდეგო და სპაზმოლიზურ თვისებებს. ეთნოფარმაკოლოგიური გამოყენება საქართველოში ვერბენა გამოიყენებოდა როგორც ოფლისმომგვრელი, შარდმდენი და ანთების საწინააღმდეგო საშუალება. ხალხური პრაქტიკის მიხედვით, მისგან ამზადებდნენ ნაყენებსა და ნახარშებს, რომლებსაც იყენებდნენ შემდეგი მდგომარეობებისას: კუჭ-ნაწლავის დარღვევები; შარდსასქესო სისტემის ანთებითი დაავადებები; მსუბუქი ნევროზები; გაციების და გრიპის სიმპტომები (ჩაის სახით). ზეპირსიტყვიერ პრაქტიკაში მას ხშირად იყენებდნენ რიტუალური წმენდებისთვის: ავადმყოფის საწოლთან მიჰქონდათ ქოთანში დარგული ვერბენა და სპეციალურ ლოცვასთან ერთად ასხურებდნენ ოთახს მის ნახარშს. ზოგიერთ რეგიონში მას მიიჩნევდნენ „ღმერთისთვის შეწირულ ბალახად“. მწვანე ნაზავს აყოლებდნენ საფიცარ ტექსტებს, მაგალითად: „ცოცხა ხარ, ბალახო ხარ, ძალა ღვთისგან გებარა.“ თანამედროვე მეცნიერული ინტერპრეტაცია verbena supina შეიცავს ბიოაქტიურ ნაერთებს, როგორიცაა verbascoside, aucubin და სხვადასხვა პოლიფენოლური კომპონენტები, რომელთაც გააჩნიათ ანთებისსაწინააღმდეგო, ანტიოქსიდანტური და მსუბუქად იმუნომოდულაციური მოქმედება. ფიტოთერაპიულ ლიტერატურაში იგი კლასიფიცირდება როგორც უსაფრთხო მცენარე ზომიერი დოზით მოხმარების პირობებში. ქართული ტრადიციული გამოყენება მისი გამოყენება ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ ვერბენა საქართველოს ეთნოფარმაკოლოგიური მემკვიდრეობის ღირებული კომპონენტია. ძახველი – viburnum opulus l. ბოტანიკური დახასიათება და გავრცელება: ძახველი ბუჩქოვანი მცენარე, ეკუთვნის ოჯახს adoxaceae-ის, ბუნებრივად გავრცელებულია ტყის ნაპირებზე, ტენიან მდელოებზე, ბორცვებსა და ხევებში, განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოს რეგიონებში. ბუჩქი 3–4 მეტრ სიმაღლეს აღწევს, ფოთლები სამნაკვთიანია, ყვავილები თეთრი ფერის, შეკრული ქოლგისებრ ყვავილედებში, ხოლო ნაყოფი წითელი, მომწარო გემოს მქონე კენკრა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 739 ეთნოფარმაკოლოგიური გამოყენება საქართველოში: ძახველი ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ ცნობილი და გამოყენებული სამკურნალო მცენარეა ქართულ ტრადიციულ მედიცინაში. მისი ნედლეული ქერქი და ნაყოფი გამოიყენებოდა როგორც ჰემოსტატური საშუალება განსაკუთრებით საშვილოსნოს და მენსტრუალური სისხლდენების დროს; სპაზმოლიზური საშუალება მუცლის ტკივილების, მენსტრუალური დისკომფორტის და ნაწლავური სპაზმების დროს; დამამშვიდებელი საშუალება უძილობის, შფოთვითი აშლილობებისა და ნევროზის დროს; მატონიზირებელი საშუალება ლოგინობის ხანაში გამოსაყენებლად, განსაკუთრებით სოფლებში, სადაც იგი მიიჩნეოდა „ქალთა მცენარედ“. ზეპირსიტყვიერი მემკვიდრეობის მიხედვით, ძახველს განსაკუთრებული სტატუსი ჰქონდა ორსულობასა და მშობიარობასთან დაკავშირებულ რიტუალებში. დედები ახალშობილებს თვალის დასაცავად ძახველის ტოტით „აკმევდნენ“, ხოლო მშობიარობის შემდგომ ძახველის ნახარშით ასხურებდნენ ოთახს, როგორც ბოროტებისგან დამცავ საშუალებას. თანამედროვე ფიტოთერაპიული ინტერპრეტაცია: ძახველის ქერქში და ნაყოფში აღმოჩენილია გლიკოზიდი ვიბურნინი (viburnin), ორგანული მჟავები, ფლავონოიდები (კვერცეტინი, რუტინი), ტანინები და c ვიტამინი. ეს ნივთიერებები განაპირობებენ მის ანთების საწინააღმდეგო, სისხლდენის შემჩერებელ და მსუბუქად ჰიპოტენზიურ მოქმედებას. თანამედროვე კვლევებით მტკიცდება მისი ეფექტი მენსტრუალური ტკივილებისა და პერიმენოპაუზური სიმპტომების შემსუბუქებაში. ფარმაცევტულ პრაქტიკაში ძახველის ექსტრაქტი ხშირად გამოიყენება მატონიზირებელ მცენარეულ პრეპარატებში; ასევე იყენებენ ჰომეოპათიურ პრეპარატებში, რომლებიც გამოიყენება გინეკოლოგიური დარღვევებისა და ვეგეტატიური დისფუნქციის დროს. შედეგების შინაარსობრივი ანალიზი წინამდებარე კვლევის ფარგლებში განხილულმა მასალამ, როგორც დოკუმენტურმა, ასევე ზეპირსიტყვიერმა, გამოავლინა ქართული ეთნოფარმაკოლოგიის რამდენიმე განმასხვავებელი და განმსაზღვრელი მახასიათებელი. მათ შორის, განსაკუთრებით თვალსაჩინოა მცენარეთა გამოყენებისა და ცოდნის გადაცემის ინტეგრირებულობა, რიტუალიზაცია და სელექციური პრაქტიკა. სამკურნალო მცენარეთა ტრადიციული გამოყენება საქართველოში არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ ბიოლოგიური ეფექტით. მცენარე იყო აგრეთვე სიმბოლური საშუალება, რომელსაც მიაწერდნენ „სიტყვაში ჩაბუდებულ ძალას“. თითქმის ყველა შემთხვევას თან ახლდა სიტყვიერი ფორმულა, ლოცვა ან შეძახილი, რაც მცენარეს ანიჭებდა გამაძლიერებელ ენერგიას. ამგვარი მიდგომა აჩვენებს ჰოლისტურ სისტემას, სადაც მცენარეული, ენობრივი და ზოთერული დონეები ერთმანეთთანაა გადაჯაჭვული. ცოდნის პრაქტიკული გამოყენება მკაცრად იყო ჩასმული დრო-სივრცით ჩარჩოებში. მაგალითად: მცენარის შეგროვება ხდებოდა დღის განსაზღვრულ პერიოდში, მომზადება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 740 ხშირად მოითხოვდა დუმილის დაცვას, მარჯვენა ხელით შერევას ან გენდერულად შერჩეულ პირს, გამოყენება იმართებოდა სტანდარტიზირებული წესების დაცვით. ეს ყველაფერი აჩვენებს, რომ მკურნალობა აღიქმებოდა არა როგორც ჩვეულებრივი ფიზიკური პროცედურა, არამედ როგორც რიტუალიზებული ქმედება, რაც უნდა განმეორებულიყო ზუსტად და მორალურად სუფთა კონტექსტში. ცოდნის მემკვიდრეობით გადაცემა ხდებოდა შერჩევითად. ყველა მცენარის რეცეპტი არ იყო საჯარო გარკვეული მცენარეების შესახებ (მაგალითად, შხამა ან ცოცხანა) ცოდნა გადაეცემოდა მხოლოდ ღირსეულ მემკვიდრეს. ამის შედეგად შეიქმნა ინფორმაციის „ჩაკეტილი წრეები“, სადაც არამხოლოდ მცენარის მოქმედება, არამედ მისი სახელიც კი სიმბოლურად იყო დაშიფრული. მიუხედავად ზეპირსიტყვიერი ფორმისა, ეს ცოდნა სტრუქტურულად მოიცავდა კლასიფიკაციის შიდა სისტემებს: მცენარეთა "ცხელი და ცივი" ტიპები, "მზის" და "ჩრდილის" ბალახები, "მდუმარე" და "ხმოვანი" მოქმედება რაც ნიშნავს, რომ ტრადიციული ცოდნა არ იყო ქაოტური ან არათანმიმდევრული, არამედ ეფუძნებოდა მკაცრ სისტემატიზაციას. განსაზღვრული მცენარეების შემთხვევაში (მაგ.: კატაბალახა, ძახველი, ფითრი), ტრადიციული გამოყენება დიდწილად შეესაბამება თანამედროვე ფარმაკოლოგიური კვლევებით დადასტურებულ მოქმედებებს, რაც მიუთითებს, რომ ტრადიციულ ცოდნაში ჩადებულია დაკვირვებაზე დაფუძნებული სამკურნალო სისტემატიკა, თუნდაც არამეცნიერული ენით გამოხატული. ერთდროულად იკვეთება რამდენიმე საფრთხე: ზოგიერთი მცენარის ტოქსიკურობა (მაგ.: შხამა, ცოცხანა) დღეს უკვე მოითხოვს მკაცრ კონტროლს და ლაბორატორიულ სტანდარტებს, ცოდნის ზეპირსიტყვიერი ხასიათი ქმნის გადასაცემის სირთულეს თანამედროვე თაობებისთვის, ბალახების ბუნებრივი ჰაბიტატების შემცირება საფრთხეს უქმნის პრაქტიკულ წვდომას. მიუხედავად ამისა, ნიშანდობლივია, რომ ამ ცოდნის ძარღვები ჯერ კიდევ ცოცხალია რეგიონებში და შესაძლებელია მისი თანმიმდევრული აკადემიური დოკუმენტირება და ნაწილობრივი ინტეგრაცია თანამედროვე ეთნოფარმაკოლოგიაში. ტრადიციული ეთნოფარმაკოლოგიის სამეცნიერო პოტენციალი და გამოწვევები ქართული ეთნოფარმაკოლოგია წარმოადგენს კომპლექსურ, ინტეგრირებულ ცოდნის სისტემას, რომელიც აერთიანებს ბოტანიკურ დაკვირვებას, გამოცდილებით დამკვიდრებულ გამოყენებას, ზეპირსიტყვიერ კულტურას და რიტუალურ წესებს. მოცემული კვლევა ადასტურებს, რომ ეს ცოდნა არ არის მხოლოდ კულტურული მემკვიდრეობა, არამედ შეიცავს პრაქტიკულ ბირთვს, რომლის ინტეგრირება შესაძლებელია თანამედროვე მედიცინისა და ფარმაკოლოგიაში. საერთაშორისო ეთნოფარმაკოლოგიური კვლევები ადასტურებს, რომ ტრადიციული მედიცინის სისტემები (მაგ.: ინდური აიურვედა, ჩინური ტრადიციული მედიცინა, ანდების ხალხური თერაპია) ხშირად ეფუძნება იმავე სტრუქტურულ ელემენტებს, რაც შეინიშნება ქართულ პრაქტიკაშიც: მცენარეთა კლასიფიკაცია მოქმედების სიმბოლური ნიშნებით („ცხელი/ცივი“, „მზის/ჩრდილის“), რიტუალიზებული მოხმარება სიტყვიერი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 741 თანმხლები ფორმულებით, ცოდნის ლოკალურობა და სოციალური რეპროდუქციის სელექციური ხასიათი. ამ პარალელების ფონზე ჩანს, რომ ქართული მოდელი წარმოადგენს ორიგინალურ, მაგრამ უნივერსალურ სისტემას, რომელიც იმსახურებს შედარებით და კოოპერაციულ კვლევას სხვა რეგიონულ ტრადიციებთან. კვლევისას განხილული veratrum lobelianum მიუთითებს, რომ ქართულ ეთნოფარმაკოლოგიაში ფიგურირებს არაერთი ენდემური ან მეჩხრად გავრცელებული სახეობა, რომლებიც უცხოურ ფიტოთერაპიულ ნიმუშებში პრაქტიკულად არ ფიგურირებენ. ეს ნიშნავს, რომ საქართველოს ეკოფარმაკოლოგიური მემკვიდრეობა შეიძლება გახდეს ახალ აქტიური ნივთიერებების წყარო, რასაც შეუძლია მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა ბიომედიცინაში, იმ პირობით, რომ დაცული იქნება ბიოეთიკური და ეკოლოგიური სტანდარტები. ზეპირსიტყვიერი ფორმით არსებული ცოდნა დღეს გაქრობის საფრთხის წინაშეა. კვლევის დროს აშკარად ჩანს, რომ შთამომავლობას აღარ გადაეცემა ის სიმბოლური, რიტუალური და სემანტიკური დეტალები, რაც სინამდვილეში განაპირობებს მკურნალობის ეფექტიანობას ტრადიციულ სისტემაში. ამავე დროს, მცენარეთა გამოყენების პრაქტიკაც კარგავს აქტუალობას და გარდაიქმნება ტექნიკურ რეცეპტებად, რაც სცდება ტრადიციული მედიცინის არსს. ამ ფონზე, დოკუმენტირება (მათ შორის აუდიო-ვიდეო ჩანაწერებით, ენთნობოტანიკური რუკებითა და ფარმაკოქიმიური აღწერებით) არ წარმოადგენს მხოლოდ აკადემიურ ამოცანას იგი აუცილებელია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისა და სამეცნიერო ინოვაციისთვის. ტრადიციული ცოდნის აკადემიური გამოყენება საჭიროებს ეთიკური ჩარჩოების მკაცრ დაცვას: ცოდნის გამოყენებისას უნდა მოხდეს საავტორო უფლებების დაცვა, რაც გულისხმობს რეცეპტის წყაროს მითითებას; კვლევებმა უნდა მოიცვან თანამშრომლობის პრინციპი და არ წარმოაჩინონ კოლონიური ჩარჩოებით „აღებული ცოდნა“; სამომავლო ფარმაცევტული განვითარება (მაგ.: პროდუქტის კომერციალიზაცია) უნდა გაითვალისწინოს სარგებლის სამართლიანი განაწილება. დასკვნა წინამდებარე კვლევამ ნათლად წარმოაჩინა ქართული ეთნოფარმაკოლოგიური ცოდნის სიმდიდრე, მრავალფეროვნება და მისი ინტეგრირებული ბუნება. იგი აერთიანებს ბუნებაზე დაფუძნებულ პრაქტიკულ გამოცდილებას, ზეპირსიტყვიერ კულტურას, რიტუალიზებულ ქმედებებსა და ღრმა სემანტიკურ განზომილებებს. ამ ცოდნის სისტემა არ არის მხოლოდ ერის პირად გამოცდილებაზე დაფუძნებული წამლების კომპილაცია; იგი წარმოადგენს ჰოლისტურ მსოფლმხედველობას, სადაც მცენარე, სიტყვა და ქმედება ერთიანად ქმნიან სამკურნალო ქმედებას. ისტორიულად ეს ცოდნა „სოციალურ ქსოვილში“ იყო ჩაბუდებული: ოჯახში, მონასტერში, თემში. მცენარეები მოიპოვებოდა განსაზღვრულ დროს, სპეციფიკურ რიტუალებთან და შელოცვებთან ენასთან ერთად. ეს გარემოებები აძლევდა მცენარეულ საშუალებებს იმ „ძალას“, რომლის გარეშეც მათი მნიშვნელობა ქრება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 742 მოცემულმა კვლევამ, თანამედროვე ეთნოფარმაკოლოგიური მიდგომებითა და პირველწყაროთა ანალიზით, შეძლო რამდენიმე ძირითადი მცენარის (მაგ. კატაბალახა, შხამა, ცოცხანა, ძახველი) გამოყენების ფორმების ინტერპრეტაცია როგორც ტრადიციულ, ისე თანამედროვე სამეცნიერო სფეროში. მან აჩვენა, რომ ქართული ტრადიციული ცოდნა ხშირად ემთხვევა თანამედროვე ფარმაკოლოგიურ მიგნებებს, რაც მიუთითებს მის ინტელექტუალურ ღირებულებაზე. თუმცა, პარალელურად იკვეთება სერიოზული საფრთხეები: ცოდნის გადაცემის შეწყვეტა, ჰაბიტატების გაქრობა და ალტერნატიული მედიცინის გაბატონებული, არაკონტექსტური აღქმა. შესაბამისად, აუცილებელია ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე ინიცირებული ეთნოფარმაკოლოგიური ჩანაწერების სისტემატიზაცია და მკაცრი ეთიკური ჩარჩოს არსებობა, რომელიც თავიდან აგვარიდებს რეცეპტების მოდიფიკაციას ადგილობრივი ავტორების იგნორირებით. ამ კვლევამ აჩვენა, რომ ზეპირსიტყვიერი ტექსტები, პრაქტიკული ცოდნა და რიტუალური პროტოკოლები ერთობლივად ქმნიან სამკურნალო პრაქტიკის ლოკალურ მატრიცას, რომლის დეტალური აღწერა და ანალიზი აუცილებელია როგორც ბიოკულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად, ისე სამომავლო ფიტოთერაპიული კვლევებისა და კლინიკური აპრობაციის საფუძვლისთვის. გამოყენებული ლიტერატურა ბიძინაშვილი, რ. (2016). ავი სენი და სამკურნალო მცენარეები. თბილისი: მწიგნობარი. ბიძინაშვილი, რ. (2017). გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები და ფიტოთერაპია. თბილისი: მწიგნობარი. ბიძინაშვილი, რ. (2020). შხამიანი მცენარეების როლი ფიტოთერაპიაში. თბილისი: მწიგნობარი. ბიძინაშვილი, რ. (2020). საერთო ცნობები კანაფის კულტურის ავ-კარგიანობაზე. თბილისი: მწიგნობარი. ბიძინაშვილი, რ., & ერაძე, ნ. (2021). სამკურნალო მცენარეების კულტურა. თბილისი. გელბახიანი, პ.გ., & გერსამია, ვ.ს. (1965). სამკურნალო მცენარეები და მათი კლინიკური გამოყენება. თბილისი. შენგელია, ზ. (1983). სამკურნალო მცენარეთა კულტურა საქართველოში. თბილისი. ღამბაშიძე, გ. (1965). ქართული ხალხური მედიცინა. თბილისი. ზალდასტანიშვილი, ს. (1972). საქართველოს ფლორის ფარმაკოგნოსტური მიმოხილვა. თბილისი: თსუ გამომცემლობა. ბერიძე, ბ. (1957). მცენარეთა კულტივაციის ტრადიციები ძველ საქართველოში. თბილისი. წურწუმია, ლ. (1998). ზეპირსიტყვიერი კულტურა და სამკურნალო პრაქტიკა დასავლეთ საქართველოში. ქუთაისი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 743 ნინუა, ე. (2006). სვანეთის ეთნოგრაფია და სამკურნალო მცენარეთა ცოდნა. მესტია. albuquerque, u. p., & hanazaki, n. (2009). five problems in current ethnobotanical research—and how to fix them. human ecology, 37(5), 653–661. https://doi.org/10.1007/s10745-009-9259-9 balick, m. j., & cox, p. a. (1996). plants, people, and culture: the science of ethnobotany. scientific american library. cox, p. a., & balick, m. j. (1994). the ethnobotanical approach to drug discovery. scientific american, 270(6), 60–65. https://doi.org/10.1038/scientificamerican0694-60 etkin, n. l. (2008). edible medicines: an ethnopharmacology of food. university of arizona press. fabricant, d. s., & farnsworth, n. r. (2001). the value of plants used in traditional medicine for drug discovery. environmental health perspectives, 109(suppl 1), 69–75. https://doi.org/10.1289/ehp.01109s169 gaoue, o. g., coe, m. a., bond, m., hart, g., seyler, b. c., & mcmillen, h. (2017). theories and major hypotheses in ethnobotany. economic botany, 71(3), 269–287. https://doi.org/10.1007/s12231-0179389-8 hamilton, a. c. (2004). medicinal plants, conservation and livelihoods. biodiversity and conservation, 13(8), 1477–1517. https://doi.org/10.1023/b:bioc.0000021333.23413.42 heinrich, m., & jäger, a. k. (2015). ethnopharmacology. wiley-blackwell. heinrich, m., barnes, j., gibbons, s., & williamson, e. m. (2018). fundamentals of pharmacognosy and phytotherapy (3rd ed.). elsevier health sciences. kayser, o., & quax, w. j. (eds.). (2007). medicinal plant biotechnology: from basic research to industrial applications. wiley-vch. pieroni, a., & price, l. l. (eds.). (2006). eating and healing: traditional food as medicine. haworth press. schippmann, u., leaman, d. j., & cunningham, a. b. (2006). a comparison of cultivation and wild collection of medicinal and aromatic plants under sustainability aspects. in r. r. j. (ed.), biodiversity and the ecosystem approach in agriculture, forestry and fisheries. fao. van wyk, b.-e., & wink, m. (2018). medicinal plants of the world. cabi. world health organization (who). (2005). national policy on traditional medicine and regulation of herbal medicines: report of a who global survey. geneva: who. world health organization (who). (2013). traditional medicine strategy: 2014–2023. geneva: who. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 744 traditional georgian ethnopharmacology: historical foundations, medicinal plant cultivation practices, and knowledge transmission pathways dimitri kochadze md1, elguja latchkepiani md2, robert makharashvili md3 1clinical manager of kharagauli medical institution, llc “regional healthcare center”, phd student of tbilisi state medical university; infectious deseases hospital; 2lepl levan samkharauli national forensics bureau, department of medical expertise, forensic medical expert; phd student at ivane javakhishvili tbilisi state university; 3pediatric hospital mmedi22, anesthesia and intensive care department, anesthesiologist, intensive care physician. abstract this study explores the historical, practical, and oral foundations of traditional georgian ethnopharmacology, enabling a scientific interpretation of this complexly structured knowledge system. ethnopharmacology, as a discipline, integrates botanical, cultural, and semiotic analysis, and in this context, traditional georgian medicine represents an original yet universally applicable model. the research is based on qualitative methodology, primary source document analysis, and ethnographic hermeneutics of oral texts. it draws upon 19th-20th century georgian monographs, folk remedies, incantations, songs, and botanical descriptions of plants. one of the aims was to reveal the link between plant use practices and ritual structures, which often define the cultural legitimacy of therapeutic action. the study examined the ethnopharmacological profiles of four key plants (valeriana officinalis, aconitum spp., symphytum spp., sambucus nigra), which exhibit both bioactive effects and valuable ritual-semantic significance. findings indicate that traditional uses frequently align with contemporary pharmacological practices, suggesting an empirical basis for traditional knowledge. mechanisms of oral knowledge transmission were analyzed, including knowledge protection, selectivity, and ritual-linguistic framing. of particular significance were folk classification systems of plants (e.g., “hot/cold”, “silent/loud”), which point to an unconscious but structured cognitive framework. the study highlights threats such as the disruption of knowledge transmission, habitat loss, and disregard for traditional practices. in conclusion, the paper offers recommendations for documenting and scientifically integrating ethnopharmacological heritage, emphasizing ethical principles and respect for local authorship. traditional georgian ethnopharmacology should not be seen merely as a cultural relic, but as a potential source of modern pharmacological innovation, provided it is studied in a complex, ethical, and interdisciplinary manner. key words: ethnopharmacology; traditional georgian medicine; medicinal plants; oral knowledge; ritual practice; phytotherapy; bioactive compounds; botany; monastic gardens; symbolic classification; cultural heritage; traditional recipes; incantations; pharmacognosy; pharmacological analysis; folk healing fullpdf070412025.pdf diagnostic significance of lung ultrasound examination in pulmonary edema and acute pneumonia tea gubeladze regional clinical specialist at mindray, georgian ultrasound elastography association tbilisi, georgia background: lung ultrasound (lus) has become an essential bedside imaging technique for the evaluation of acute respiratory failure, providing rapid, radiation-free, and reliable assessment of pulmonary conditions. the blue (bedside lung ultrasound in emergency) protocol, introduced by lichtenstein, offers a structured, evidence-based approach to differentiate the major causes of dyspnea, particularly pulmonary edema and acute pneumonia, through characteristic sonographic patterns. clinical relevance: in patients presenting with acute dyspnea, the ability to distinguish cardiogenic pulmonary edema from inflammatory or infectious consolidation is critical for early therapeutic decision-making. the blue protocol identifies reproducible ultrasound patterns, including the aprofile, b-profile, and c-profile, which correspond to different pathophysiologic mechanisms of lung involvement. recognition of multiple bilateral b-lines with preserved lung sliding suggests interstitial alveolar edema, whereas focal, asymmetric b-lines with subpleural consolidations are typical of bacterial pneumonia. -lung, an automated ai-assisted application integrated into mindray ultrasound platforms, enhances the precision and reproducibility of b-line detection and quantification. this innovation facilitates objective assessment of extravascular lung fluid and supports the standardization of the blue protocol across different clinical settings. automated b-line counting and pleural-line tracking reduce inter-observer variability and accelerate decision-making in critical care and emergency environments. conclusion: implementation of the blue protocol, complemented by automated quantification using mindray smart b-lung, represents a modern paradigm in pulmonary ultrasound diagnostics. this integration of clinical methodology and intelligent technology enables accurate differentiation between pulmonary edema and acute pneumonia, improving diagnostic confidence and patient outcomes. furthermore, the standardized workflow contributes to education, training, and consistency in ultrasound practice, reinforcing the role of lung ultrasound as a frontline tool in modern respiratory medicine. keywords: lung ultrasound, blue protocol, pulmonary edema, pneumonia, mindray smart b-lung. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 255 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.24 ანაკლიის პორტი როგორც ენერგეტიკული ჰაბი: სრატეგიული და ტექნოლოგიური ანალიზი ელენე ფანცხავა1, ჯიშკარიანი მაკა2, 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოც. პროფესორი; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი რეზიუმე ანაკლიის პორტის პროექტს აქვს სტრატეგიული მნიშვნელობა ჩვენი ქვეყნისთვის, მათ შორის დასაქმებისა და ეკონომიკური განვითარების კუთხით. ძალიან მნიშვნელოვანი იქნება რეგიონული ციფრული ჰაბის შექმნა, რომელიც ერთი მხრივ, მოიცავს საერთაშორისო კავშირს ოპტიკურ-ბოჭკოვანი ინტერნეტის ინფრასტრუქტურასთან, რათა დააკავშიროს ევროპა და აზია საქართველოს გავლით უმოკლეს მარშრუტით, ხოლო მეორე მხრივ, რეგიონული მონაცემთა ცენტრების შექმნას. ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის ამოქმედება მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენს საქართველოს ენერგეტიკულ სექტორზე, როგორც ენერგორესურსების ტრანზიტის ახალი პლატფორმა. პორტი უზრუნველყოფს ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოების განმტკიცებას, გაზრდის ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის ეფექტიანობას და ინვესტიციების მოზიდვას. გარდა ამისა, ანაკლიის პორტი ხელს შეუწყობს საქართველოს რეგიონულ ენერგეტიკულ ბაზარზე ინტეგრაციას, რაც გააძლიერებს ქვეყნის პოზიციებს საერთაშორისო ენერგეტიკულ ქსელებში და პორტი გახდება მნიშვნელოვანი სტიმული ქვეყნის ეკონომიკური ზრდისთვის და მდგრადი განვითარების პროცესებისთვის. სტატიაში საუბარია ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის განვითარების მნიშვნელობაზე, გაკეთებულია აქცენტები, თუ რამდენად შესაძლებელია პროექტი იყოს წარმატებული, კომერციულად მდგრადი და კონკურენტუნარიანი გრძელვადიან პერსპექტივაში. შესაბამისად წარმოდგენილია სტრატეგიული და ტექნოლოგიური ანალიზი. საკვანძო სიტყვები: ენერგეტიკული ჰაბი, ღრმაწყლოვანი პორტი, ტრანზიტი, ენერგოუსაფრთხოება, ინფრასტრუქტურა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 256 საქართველო მდებარეობს სტრატეგიულად მნიშვნელოვან გეოგრაფიულ მდებარეობაზე, კერძოდ, ევროპისა და აზიის გზაჯვარედინზე, შესაბამისად ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის განვითარება მნიშვნელოვანი ქვაკუთხედი იქნება შუა დერეფნის ინფრასტრუქტურის განვითარებაში და სერიოზული სტიმული ქვეყანაში წარმოების, საგარეო ვაჭრობის გაფართოებისა და ზოგადად ეკონომიკური ზრდისთვის. ქვეყანა მთელ სამხრეთ კავკასიის რეგიონთან ერთად შეიძლება გახდეს მთავარი სატრანზიტო კვანძი ორ კონტინეტს შორის. ამან შეიძლება უზრუნველყოს მდგრადი მშვიდობა და სტაბილურობა. ანაკლიის პორტის ენერგეტიკული მნიშვნელობა საქართველოსთვის  ენერგეტიკული ტვირთების ტრანზიტი: ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტი გახდება რეგიონალური ჰაბი ნავთობის, გაზის, გათხევადებული ბუნებრივი გაზის(lng), ნავთობპროდუქტების და ენერგეტიკული მოწყობილობების ტრანსპორტირებისთვის. საქართველო ამ გზით კიდევ უფრო განამტკიცებს თავის როლს ევროპა-აზიის ენერგეტიკულ დერეფანში;  ენერგო უსაფრთხოების გაძლირება: პორტი გააუმჯობესებს ქვეყნის ენერგეტიკულ დამოუკიდბლობას. შესაძლებელი იქნება ენერგეტიკული რესურსების დივერსიფიკაცია მაგალითად, გაზის ახალი წყაროების შემოტანა ანაკლიის გავლით;  განახლებადი ენერგიის განვითარება:პორტთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურა (მაგ. მზის და ქარის სადგურები) ხელს შეუწყობს განახლებადი ენერგიის ინტეგრირებას რეგიონში; იმისათვის, რომ საქართველოში ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის პროექტმა მიაღწიოს მის სრულ პოტენციალს და უზრუნველყოს სასიკეთო შედეგები, აუცილებელია ყოვლისმომცველი მიდგომა რისკის მართვისა და პროექტის მართვის მიმართ. საქართველოს მთავრობამ და შესაბამისმა დაინტერესებულმა მხარეებმა პრიორიტეტი უნდა მიანიჭონ მყარ ინსტიტუციურ და საკანონმდებლო ჩარჩოებს. ეს მოიცავს კონტრაქტის პირობების ამომწურავი მიმოხილვის ჩატარებას, რათა უზრუნველყოს ისინი შესაბამისობაში მოყვანილ კანონებთან და საერთაშორისო ვალდებულებებთან და კომერციული შეთანხმებების კანონიერ მოთხოვნებთან მჭიდრო შესაბამისობაში მოყვანა ქვეყნის კრიტიკული აქტივების დაცვის მიზნით. კორუფციისა და თვითდასაქმების რისკის შესამცირებლად უმნიშვნელოვანესია გამჭვირვალობისა და ანგარიშვალდებულების ხელშეწყობა მთელი პროცესის განმავლობაში. მისი წარმატებისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა იქნება პროექტის ყველა ასპექტის საქართველოს მაკროეკონომიკურ პოლიტიკასთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა. ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის კერძო პარტნიორობის შესარჩევ კონკურსში გამარჯვებული ჩინეთ-სინგაპურის კონსორციუმია.რაც შეეხება გამარჯვებულ კომპანიას, ის მსოფლიოში ერთ-ერთი უმსხვილესი კომპანიაა და ზოგადად ჩინეთის როლი მნიშვნელოვანია, ასევე იმის გათვალისწინებით, რომ მისი ვაჭრობა ევროკავშირთან უახლოვდება 800 მილიარდს. ჩვენი ქვეყნის ეკონომიკა ასევე მნიშვნელოვანია ჩვენი ქვეყნისთვის, მისი სახელმწიფოებრიობისა და სუვერენიტეტისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 257 ანაკლიის პორტით საქართველო გახდა შუა დერეფნის მთავარი აქტორი, რაც ჩვენთვის ძალიან მომგებიანია არა მხოლოდ ეკონომიკური თვალსაზრისით, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია, არამედ ჩვენი პოლიტიკური მნიშვნელობის გაზრდის თვალსაზრისითაც. ეს დერეფანი გამოირჩევა, როგორც აღმოსავლეთისა და დასავლეთის დასაკავშირებლად ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური გზა, რომელიც გთავაზობთ საზღვაო მარშრუტთან შედარებით დროის მნიშვნელოვან უპირატესობას 20-25 დღის განმავლობაში. კერძოდ, შუა დერეფნის მეშვეობით საქართველო ჩინეთს აკავშირებს ევროპასთან და ჩინეთის საზღვრიდან ევროკავშირის ბაზარზე ტვირთის შემოტანას 15 დღემდე სჭირდება. საერთო ჯამში, შუა დერეფნის თანდაყოლილი კონკურენტუნარიანობა უზრუნველყოფს ევროპის სასიცოცხლო ბაზრებზე წვდომას. ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის განვითარება წარმოადგენს საქართველოსთვის სტრატეგიულ შესაძლებლობას, არა მხოლოდ სატრანსპორტო-ლოჯისტიკური, არამედ ენერგეტიკული თვალსაზრისითაც. პორტი ხელს შეუწყობს ქვეყნის ენერგორესურსების ტრანზიტის დივერსიფიკაციას, გაზრდის ქვეყნის ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას და მოიზიდავს ინვესტიციებს ენერგეტიკის სექტორში. მისი ფუნქციონირება გააძლიერებს საქართველოს როლს როგორც რეგიონულ ენერგეტიკულ ჰაბს, რაც ხელს შეუწყობს ქვეყნის ეკონომიკური და ტექნოლოგიური განვითარების ახალი ეტაპის დაწყებას. სწორი მართვისა და ინფრასტრუქტურის თანამედროვე სტანდარტების დანერგვის შემთხვევაში, ანაკლიის პორტი შეიძლება იქცეს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საყრდენად საქართველოს ენერგეტიკულ სტრატეგიაში და მდგრად განვითარებაში. სურ.n1. პორტის ფუნქციური კავშირი ენერგეტიკაში; ანაკლიი პორტის ეკონომიკური მნიშვნელობა საქართველოსთვის, როგორც მცირე და განვითარებადი ეკონომიკის მქონე ქვეყნისთვის, უმნიშვნელოვანესია ინფრასტრუქტურული პროექტები, რომლებიც ხელს შეუწყობს მის გეოსტრატეგიულ უპირატესობათა ეკონომიკურ კაპიტალიზაციას. სწორედ ასეთ პროექტად უნდა მივიჩნიოთ ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტი ქვეყნის ეკონომიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 258 განვითარებისთვის. პორტი საქართველოს შესაძლებლობას აძლევს გადაიქცეს რეგიონულ სატრანზიტო ჰაბად, რომელიც დააკავშირებს ევროპას, აზიასა და შუა აღმოსავლეთს. როგორც ღრმაწყლოვანი პორტი, ის მიიღებს დიდი ტონაჟის გემებს, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ლოჯისტიკურ ხარჯებს და ზრდის ქვეყნის მიმზიდველობას როგორც სატრანსპორტო დერეფნის. პროექტი მოიზიდავს როგორც სახელმწიფო, ისე კერძო ინვესტიციებს სხვადასხვა ქვეყნებიდან. ანაკლიის პორტი ითვალისწინებს ათასობით ახალ სამუშაო ადგილის შექმნას, რაც დადებითად აისახება ადგილობრივ ეკონომიკაზე. პორტი ხელს შეუწყობს ისეთი სექტორების განვითარებას, როგორიცაა ტვირთბრუნვა, გადამაუშავებელი მრეწველობა, აგროწარმოება და საერთაშორისო ვაჭრობა. ყოველივე ეს კი გაამყარებს ქვეყნის სტაბილურობას გლობალური კრიზისების დროს. ანაკლიის პორტი გაადვილებს ქართული პროდუქციის: ღვინო, მინერალური წყალი, თხილი თუ თაფლის გატანას საერთაშორისო ბაზრებზე. ტექნოლოგიური ანალიზი: ანაკლიის პორტის ენერგეტიკული პოტენციალი ანაკლიის პორტის განვითარებაში ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის ტექნოლოგიური კომპონენტები წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებას. გათვალისწინებული უნდა იქნას როგორც ტრადიციული, ასევე ინოვაციური ენერგეტიკული ტექნოლოგიების ინტეგრაცია, რაც პორტს სესაძლებლობას მისცემს, დაიკავოს მნიშვნელოვანი ადგილი რეგიონულ ენერგეტიკულ ქსელში. ანაკლიის პორტის ენერგეტიკული განვითარება უნდა ეფუძნებოდეს უსაფრთხო, ენერგოეფექტურ, ეკოლოგიურად პასუხისმგებელ და მაღალტექნოლოგიურ გადაწყვეტებს, რაც პორტს რეგიონული ენერგეტიკული ჰაბის ფუნქციის სრულყოფილად შესრულების საშუალებას მისცემს. ძირითადი ტექნოლოგიური მიმართულებები: ენერგეტიკული ტერმინალების განვითარება პორტის ტერიტორიაზე შესაძლებელია შეიქმნას სპეციალიზებული ტერმინალები ნავთობის, ბუნებრივი აირის(lng) და სხვა ენერგორესურსების იმპორტისა და ექსპორტისთვის. თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით უზრუნველყოფილი იქნება ტრანსპორტირების უსაფრთხოება და ეფექტიანობა; განახლებადი ენერგიის ინფრასტრუქტურა პორტის ენერგომომარაგებისთვის მიზანშეწონილია მზიდ და ქარის ენერგიის გამოყენება. თანამედროვე ფოტოელექტრული სისტემების(pv) და ქარის ტურბინების ინტეგრაცია არა მხოლოდ გააუმჯობესებს ენერგოეფექტიანობას, არამედ შეამცირებს ნახშირბადის ემისიებს. ენერგიის შენახვის სისტემები(ess) პორტისთვის მნიშვნელოვანია ენერგიის შენახვის თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა, რაც უზრუნველყოფს უწყვეტ ენერგომომარაგებას კრიტიკულ სიტუაციებში. საკომუნიკაციო და მართვის სისტემები პორტის ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა უნდა აღიჭურვოს ინტელექტუალური მართვის სისტემებით, რომლებიც რეალურ დროში მონაცემთა შეგროვებასა და ანალიზზე იქნება ორიენტირებული, რაც ენერგიის მოხმარების ოპტიმიზაციას უზრუნველყოფს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 259 ეკოლოგიურად უსაფრთხო ტექნოლოგიები ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის განვითარება უნდა განხორციელდეს გარემოზე მინიმალური ზემოქმედების პრინციპით. რეკომენდებულია ეკოლოგიურად სუფთა საწვავის გამოყენება, წყლის რესურსების ეფექტური მართვა და ნარჩენების მართვის თანამედროვე სისტემების დანერგვა. დიაგრამაn1. ენერგიის ტრანზიტის მოცულობის ზრდა ანაკლიის პორტის გავლით; აქ წარმოდგენილია ის ძირითადი შესაძლებლობები და ღონისძიებები ,რაც მნიშვნელოვანია პროექტის წარმატებით განხორციელებისთვის. რეკომენდაციები:  ინფრასტრუქტურული განვითარება ენერგეტიკული კომპანიების გათვალისწინებით, კერძოდ: ენერგეტიკული ტერმინალების, საკაბელო სისტემების და ენერგიის შესანახი ობიექტების ინტეგრაცია;  ენერგეტიკული დერეფნის გაძლიერება:აუცილებელია ანაკლია იქცეს ენერგორესურსების ტრანზიტის ერთ-ერთ მთავარ ჰაბად, რაც მოითხოვს სანდო და მრავალმხრივ კავშირებს ახლომდებარე ენერგეტიკულ ბაზრებთან;  თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა:პორტის ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა უნდა ეფუძნებოდეს განახლებადი ენერგიის გამოყენებას, ენერგოეფექტურ ტექნოლოგიებსა და დაბალი ნახშირბადოვანი განვითარების პრინციპებს;  სტრატეგიული პარტნიორობა და საერთაშორისო თანამშრომლობა: რეკომენდებულია ნერგეტიკული კომპანიების, საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტებისა და ტექნოლოგიური პარტნიორების აქტიური ჩართვა პორტის ენრგეტიკულ განვითარებაში;  მდგრადი განვითარებისა და ეკოლოგიური სტანდარტების დაცვა:პორტის განვითარება უნდა ითვალისწინებდეს გარემოსდაცვითი რეგულაციების დაცვის ვალდებულებას, რათა ენერგეტიკული პროექტები არ შეეწინააღმდეგოს მდგრადი განვითარების მიზნებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 260 დასკვნა საქართველო, როგორც საერთაშორისო საზოგადოების პასუხისმგებელი წევრი და შუა დერეფნის განუყოფელი ნაწილი, დიდ ინვესტიციას ახორციელებს სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარებაში, რათა უზრუნველყოს საკმარისი შესაძლებლობები მომავალი წლებისთვის. არსებული გამოწვევების ფონზე, ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტი, ე.წ. შუა დერეფანი, შესამჩნევად ჩამოყალიბდა, როგორც უსაფრთხო და საიმედო მარშრუტი ევროპასა და აზიას შორის სატვირთო გადაზიდვებისთვის. შუა დერეფანი შედგება ორი ძირითადი მარშრუტისაგან ბაქო-თბილისი-ყარსი (btk) სახმელეთო რკინიგზა საქართველოსა და თურქეთის რკინიგზის გავლით საქართველოსა და თურქეთთან. რითაც დამყარდება საზღვაო კავშირი ევროკავშირთან. ანაკლიის პორტი ,,ტრანს-ევროპული სატრანსპორტო კავშირის“ სამოქმედო გეგმაში ერთ-ერთ პრიორიტეტულ პროექტადაა აღიარებული, რაც მიუთითებს პორტის სატრანსპორტო და ეკონომიკურ მნიშვნელობაზე. პორტი ხელს შეუწყობს საქართველოს რეგიონულ ენერგეტიკულ ბაზარზე ინტეგრაციას, რაც გააძლიერებს ქვეყნის პოზიციებს საერთაშორისო ენერგეტიკულ ქსელებში. ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის განვითარების პარალელურად, ის გახდება მნიშვნელოვანი სტიმული ქვეყნის ეკონომიკური ზრდისა და მდგრადი განვითარების პროცესებისათვის. აღნიშნულიდან გამომდინარე პორტის განვითარება უნდა ეფუძნებოდეს თანამედროვე სტანდარტებს, გრძელვადიან ენერგეტიკულ სტრატეგიასა და რეგიონულ თანამშრომლობის პრინციპებს. გამოყენებული ლიტერატურა 1. elene pantskhava, m.jishkariani, ,,energy resources (environmental impact mitigation potential)“, international scientific and practical conference, osaka, japan, 24-26 april 2025 isbn 978-4-9783419-4-5, pp.171-181. 2. elene pantskhava, m.jishkariani, "decarbonization and its aspects in the energy sector" proceedings of iii international scientific and practical conference madrid, spain 3-5 march 2025. isbn 978-84-15927-30-3,pp.117-123. 3. elene pantskhava, m.jishkariani, "environmental engineering the path to a cleaner, greener future", proceedings of ix international scientific and practical conference boston, usa 10-12 april 2025, isbn 978-1-73981-122-8, pp.142-149. 4. ფანცხავა ელენე. 2025. “ხელოვნური ინტელექტი ენერგეტიკულ ინდუსტრიაში”. ქართველი მეცნიერები 7 (2):18-26. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.02. 5. ფანცხავა ე., & ჯიშკარიანი მ. (2025). საერთაშორისო ურთიერთობები და ენერგეტიკის მდგრადი განვითარება. ქართველი მეცნიერები, 7(1), 408–416. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.37 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 261 6. elene pantskhava, m.jishkariani, ,,advantages of renewable energy resources and a wide range of socio-economic benefits“, 3 rd international scientific and practical conference "scientific achievements of modern society" (october 10-12, 2024) london, united kingdom isbn 978-92-9472192-1, pp.160-166. 7. ფანცხავა ე, გვილავა ტ, ,,გენდერული თანასწორობა ენერგეტიკის სექტორში და ქალთა შესაძლებლობების ინდექსი“,ბიზნეს-ინჟინერინგი ყოველ კვარტალური რეფერირებადი და რეცენზირებადი საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალი doi: https://doi.org/10.36073/1512-0538 n1-2, 2024 წელი, გვ.93-96. 8. ფანცხავა ე. (2025). ბლოკჩეინის, როგორც განვითარებადი, ინოვაციური ტექნოლოგიის დანერგვა მდგრადი ენერგეტიკული სისტემის წინსვლისთვის. ქართველი მეცნიერები, 7(1), 145–152. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.14 9. ფანცხავა ე., ჯიშკარიანი მ., & ჩოგოვაძე ბ. (2024). ბიოსაწვავის წარმოების აქტუალური სტრატეგიები, თერმული გამოყენების მიღწევები და შესაძლებლობები. ქართველი მეცნიერები, 6(3), 27–35. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.04 10. elene pantskhava, m.jishkariani, proceedings of vi international scientific and practical conference, vienna, austria, 13-15 may 2024. isbn 978-3-954754-01-4, pp143-150. 11. ფანცხავა ე., & ჯიშკარიანი მ. (2024). მწვანე წყალბადი მდგრადი ენერგიის მომავლის გასაღები: (სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელი). ქართველი მეცნიერები, 6(2), 345–354. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.36 12. pantskhava e, jishkariani m, ,,renewable energies – the guarantor of the georgian energy system sustainability”,proceedings ofx international scientific and practical conference, june 13-15, tokyo, japan, 2024. pp.161-167. 13. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე., ,,შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელი გზა საქართველოს ეკონომიკური გაჯანსარებისკენ“. მე-7 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია ,,კულტურათაშორისი დიალოგები“, თელავი, საქართველო, 27-29 ოქტომბერი,2023 წ.გვ. 511-516. 14. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე(2023, 2 – 4 აპრილი), „თანამედროვე მსოლფიო ახალი გამოწვევების წინაშე ენერგეტიკის სექტორი“. საერთაშორისო მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კონფერენცია „თანამედროვე მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშე“. კვიპროსი(ლარნაკა). 59-66. 15. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე. ,, საქართველოს განახლებადი რესურსებით იმპორტჩანაცვლების შესაძლებლობები და ამ მიმართულებით არსებული გამოწვევები”,საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია: ,,გლობალური გამოწვევები და ეკონომიკური განვითარების მოდელების ტრანსფორმაცია» , უაკ(udc) 338.22+62 ბ-666, n3-4 2023 წელი.გვ.127-130. 16. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა, ე. ,,რუსეთ უკრაინის ომით განპირობებული ახალი გეოპოლიტიკური გარემოებები ევროკავშირისა და საქართველოსთვის“,v საერთაშორისო კონფერენცია ,,თანამედროვე განვითარების ეკონომიკური სამართლებრივი და სოციალური პრობლემები“,ქუთაისი, eissn 2346-8203 2022წ. გვ.225-232. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 262 17. m. jishkariani, n. dvalishvili, l. kurakhchishvili. “evaluation of calorific of municipal solid waste (msw).” in: ghosh s. (eds) sustainable waste management: policies and case studies. springer, singapore. 2020, pp.263-265. doi.org/10.1007/978-981-13-7071-7_23. 18. m. jishkariani. “criteria for estimating greenhouse gas emissions from transport.” georgian technical university proceedings #3(521). 2021, pp.59-68. doi.org/10.36073/1512-0996-2021-3-59-68. 19. m. jishkariani. “electricity tariffs in georgia.” warsaw, poland: world science 9(49), vol.1. 2019, pp. 20-22. doi:10.31435/rsglobal_ws/30092019/6697. 20. z. hasan, h.r. mohammad, & m. jishkariani. “machine learning and data mining methods for cyber security: a survey”, mesopotamian journal of cybersecurity, vol. 2022, pp. 47–56, nov. 2022. https://doi.org/10.58496/mjcs/2022/006. 21. m.pitskhelauri, & m. jishkariani, m. “energy management systems (enms) reforms of georgia.”journal of energy engineering and thermodynamics (jeet) #3(01), 2023, pp. 38–45. doi.org/10.55529/jeet.31.38.45. 22. menezes, f. (2023, march 31). explainer – the economics of green hydrogen in australia (part 1). aibe.uq.edu.au. https://aibe.uq.edu.au/article/2023/03/economics-of-green-hydrogen-in-australiapart-1 23. jishkariani, m. (2024). assessment of cyber security risks in electrical engineering system of georgia. mesopotamian journal of civil engineering, 2024, 54–59. https://doi.org/10.58496/mjce/2024/008; 24. jishkariani, m. (2024). herfindahl-hirschman index (hhi) of georgia's wholesale electricity market. proceedings of iv international scientific and practical conference. barcelona, spain 22-24 april 2024. p.146-154. 25. jishkariani, m. (2024). entrepreneurial and innovative environment of energy business. published by mtsignobari, isbn 978-9941-514-18-0. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 263 anaklia port as an energy hub: strategic and technological analysis elene pantskhava1, maka jishkariani2, 1associate professor, georgian technical university; 2professor at georgian technical university abstract the anaklia port project has strategic importance for our country, including in terms of employment and economic development. it will be very important to create a regional digital hub, which, on the one hand, includes an international connection with fiber-optic internet infrastructure to connect europe and asia via the shortest route through georgia, and on the other hand, the creation of regional data centers. the launch of the anaklia deepwater port will have a significant impact on georgia's energy sector as a new energy transit platform. the port will strengthen the country's energy security, increase the efficiency of energy infrastructure, and attract investments. in addition, the anaklia port will contribute to georgia's integration into the regional energy market, which will strengthen the country's positions in international energy networks and the port will become an important stimulus for the country's economic growth and sustainable development processes. the article discusses the importance of the development of the anaklia deepwater port, emphasizing the feasibility of the project to be successful, commercially sustainable, and competitive in the long term. accordingly, a strategic and technological analysis is presented. keywords: energy hub, deep-sea port, transit, energy security, infrastructure. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 43 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.05 cdk4-ისა და ციკლინის d1-ის ექსპრესიის თავისებურებები საშვილოსნოს სტრომულ სიმსივნეებსა და სარკომებში: დიაგნოსტიკური და პროგნოზული მნიშვნელობა ლალი ბარბაქაძე; ნიკოლოზ კინტრაია; შოთა კეპულაძე; გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი საშვილოსნოს სტრომული სიმსივნეები მოიცავს ნეოპლაზიების ჰისტოლოგიურად და კლინიკურად ჰეტეროგენულ ჯგუფს, დაწყებული კეთილთვისებიანი ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძებიდან (esn) დამთავრებული დაბალი ხარისხის და მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომამდე (lg-ess და hg-ess). ჯერ კიდევ შეზღუდული რჩება დიაგნოსტიკური და პროგნოზული შეფასების სანდო მარკერები. ეს კვლევა მიზნად ისახავდა cdk4-ისა და ციკლინის d1-ის იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესიის შეფასებას საშვილოსნოს სტრომულ სიმსივნეებში და მათი კავშირის გამოვლენას სიმსივნის ავთვისებიანობის ხარისხთან, ჰორმონური რეცეპტორების სტატუსთან, პროლიფერაციის ინდექსთან და დაავადებისგან თავისუფალ გადარჩენის მაჩვენებელთან (dfs). სულ ორმოცდახუთი საშვილოსნოს სტრომული სიმსივნე იყო შესწავლილი რეტროსპექტულად, მათ შორის 15 შემთხვევა esn, 15 lg-ess და 15 hg-ess. cdk4, cyclin d1, cd10, ესტროგენის რეცეპტორის (er), პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) და ki67-ის იმუნოჰისტოქიმიური კვლევა განხორციელდა leica-ს ანტისხეულების გამოყენებით. cdk4 და cyclin d1 ექსპრესია რაოდენობრივად შეფასდა h-ქულის მეთოდის გამოყენებით. სტატისტიკურად გაანალიზებული იყო კორელაციები მარკერის ექსპრესიას, კლინიკოპათოლოგიურ პარამეტრებსა და დაავადებისგან თავისუფალ გადარჩენის მაჩვენებელს (dfs) შორის. cdk4 და cyclin d1 hქულების პროგრესული ზრდა დაფიქსირდა esn-დან lg-ess და hg-ess-მდე (p <0.001). ჰორმონური რეცეპტორების ექსპრესია და დიფუზური cd10 შეღებვა მნიშვნელოვნად შემცირდა სიმსივნის ხარისხის მატებასთან ერთად (p <0.001). cdk4 და cyclin d1 hქულები აჩვენებდნენ ძლიერ ინვერსიულ კორელაციას er/pr ექსპრესიასთან და დადებით კორელაციასთან ki67 ინდექსთან. მაღალი cdk4 (h-ქულა >150) და ციკლინი d1 (h-ქულა >200) ექსპრესიის შემთხვევები მნიშვნელოვნად იყო დაკავშირებული dfs-ის შემცირებასთან. cdk4 და cyclin d1 გადაჭარბებული ექსპრესია ასოცირდება სიმსივნის უფრო მაღალ ხარისხთან, ჰორმონური რეცეპტორების ექსპრესიის დაკარგვასთან, გაზრდილ პროლიფერაციულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 44 აქტივობასთან და დაავადებისგან თავისუფალი გადარჩენის დაბალ მაჩვენებელთან. ეს მარკერები შეიძლება იყოს სიმსივნის აგრესიულობის პოტენციური ინდიკატორი და შეიძლება ინტეგრირდეს კლინიკურ პრაქტიკაში. საკვანძო სიტყვები: საშვილოსნოს სტრომული სიმსივნეები, ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა, cdk4, ციკლინი d1, ჰორმონალური რეცეპტორები, ki67, cd10. შესავალი ენდომეტრიუმის სტრომული სიმსივნეები წარმოადგენს საშვილოსნოს იშვიათ მეზენქიმურ ნეოპლაზიებს, რომლებიც მოიცავს ჰისტოლოგიურ სპექტრს როგორც კეთილთვისებიან ასევეე ავთვისებიან დაზიანებებს[1]. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (who) 2020 კლასიფიკაციის მიხედვით, ამ სიმსივნეების ჯგუფი მოიცავს ენდომეტრიუმის სტრომულ კვანძს (esn), დაბალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომას (lg-ess), მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომას (hg-ess) და არადიფერენცირებულ საშვილოსნოს სარკომას[2]. esn არის კეთილთვისებიანი, კარგად შემოსაზღვრული დაზიანება ინფილტრაციული პოტენციალის გარეშე, ხოლო lg-ess და hg-ess არის ინფილტრაციული და ავთვისებიანი, რეციდივის და მეტასტაზური პოტენციალის სხვადასხვა ხარისხით[3]. მიუხედავად იმისა, რომ ამ სიმსივნეების ჰისტოპათოლოგიური კლასიფიკაცია კარგად არის განსაზღვრული, რჩება გამოწვევები ზუსტი დიაგნოზისა და პროგნოზის თვალსაზრისით, განსაკუთრებით esn-ის lg-ess-ისგან განსხვავებაში და აგრესიული ქცევის იდენტიფიცირებაში[4]. განსხვავება ამ ერთეულებს შორის კრიტიკულია, რადგან lg-ess ხშირად პასუხობს ჰორმონურ თერაპიას, ხოლო hg-ess ასოცირდება ცუდ შედეგებთან და მკურნალობის შეზღუდულ საშუალებებთან. ბოლოდროინდელმა მიღწევებმა გააუმჯობესა ჩვენი გაგება ამ სიმსივნეებში ჩართული გენეტიკური და მოლეკულური ცვლილებების შესახებ, მათ შორის გენების შერწყმის, როგორიცაა jazf1-suz12 lg-ess-ში და ywhaenutm2 hg-ess[5]. თუმცა, ეს მოლეკულური ტესტები არ არის უნივერსალურად ხელმისაწვდომი. არსებობს ძლიერი საჭიროება პრაქტიკული, ეკონომიური ბიომარკერებისთვის, რომლებსაც შეუძლიათ დიაგნოსტიკის მხარდაჭერა, რისკის სტრატიფიკაცია და პროგნოზული ინფორმაციის მიწოდება რუტინულ პათოლოგიურ პრაქტიკაში[6]. უჯრედული ციკლის მექანიზმების დისრეგულაცია არის მრავალი კიბოს დამახასიათებელი ნიშანი, მათ შორის სარკომის[7], [8]. კერძოდ, ციკლინის d-cdk4/6-rb გზა თამაშობს მთავარ როლს g1-s ფაზის გადასვლაში[9]. ციკლინი d1 და cdk4-ის გადაჭარბებული ექსპრესია ხელს უწყობს უჯრედების პროლიფერაციას და ჩართულია რამდენიმე სხვადასხვა ორგანოთა სისტემის სიმსივნის პათოგენეზში, როგორიცაა მათ შორის ძუძუს კარცინომა, ლიპოსარკომა და გლიობლასტომა[10]. ინჰიბიტორები, რომლებიც თერაპიულად უმიზნებს ამ გზას (მაგ., პალბოციკლიბი) უკვე გამოიყენება კლინიკურ ონკოლოგიაში[11]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 45 სიმსივნის სხვა ტიპებში მათი დამკვიდრებული როლის მიუხედავად, cdk4-ისა და ციკლინ d1-ის ექსპრესიის ტიპები ენდომეტრიუმის სტრომულ სიმსივნეებში ჯერ კიდევ არასათანადოდ შესწავლილად რჩება[12]. გარკვეულმა კვლევებმა გამოავლინა მათი დიაგნოსტიკური ან პროგნოზული სარგებლობა საშვილოსნოს სარკომებში და დღემდე არცერთს არ აქვს საფუძვლიანად შეფასებული მათი კავშირი ჰორმონური რეცეპტორების სტატუსთან, პროლიფერაციულ აქტივობასთან ან კლინიკურ შედეგთან სტრომული სიმსივნის სპექტრის კონტექსტში[13]. გარდა ამისა, ურთიერთქმედება უჯრედული ციკლის მარკერებსა და სტრომული დიფერენციაციის მარკერებს შორის, როგორიცაა cd10 და ჰორმონალური რეცეპტორები (er/pr), კარგად არ არის დახასიათებული[14]. cd10, ენდომეტრიუმის სტრომული დიფერენციაციის მარკერი, ხშირად გამოიყენება დიაგნოსტიკაში, მაგრამ მისი დაკარგვა მაღალი ხარისხის სარკომებში გაურკვეველი რჩება[15]. ანალოგიურად, er და pr ექსპრესიის პროგნოზული შესაბამისობა ამ სიმსივნეებში, და მათი კავშირი პროლიფერაციასთან და უჯრედული ციკლის დისრეგულაციასთან, არ არის სრულყოფილად შესწავლილი[16]. ამ ხარვეზების გათვალისწინებით, ეს კვლევა მიზნად ისახავს cdk4-ისა და ციკლინის d1-ის იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესიის შეფასებას ენდომეტრიუმის სტრომული სიმსივნეების სპექტრში, მათ შორის კეთილთვისებიან კვანძებსა და როგორც დაბალი, ასევე მაღალი ხარისხის სარკომებში[11], [16]. ჩვენ შემდგომ ვაფასებთ მათ კორელაციას სიმსივნის ხარისხთან, cd10 ექსპრესიასთან, er/pr სტატუსთან, ki67 ინდექსთან და დაავადებისგან თავისუფალ გადარჩენასთან (dfs). კლასიკური მორფოლოგიის იმუნოფენოტიპურ პროფილირებასთან ინტეგრირებით, ჩვენ ვცდილობთ გამოვავლინოთ პრაქტიკული მარკერები, რომლებმაც შეიძლება ხელი შეუწყონ დიაგნოსტიკური სიზუსტისა და პროგნოზული შეფასების გაუმჯობესებას და პოტენციურად თერაპიულ სტრატეგიებს აგრესიულ ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომებში. მასალები და მეთოდები კვლევა წარმოადგენს რეტროსპექტულ კვლევას, რომელიც ჩატარდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიის სასწავლო, სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის ბაზაზე. არქივიდან ამოღებული იქნა საშვილოსნოს სტრომული სიმსივნეების 45 შემთხვევა, რომლებიც დიაგნოზირებულია 2015-2025 წლებში. საკვლევი კოჰორტა მოიცავდა ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძის (esn) 15 შემთხვევას, დაბალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომის 15 შემთხვევას (lg-ess) და მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომის (hg-ess) 15 შემთხვევას. კვლევაში ჩართვის კრიტერიუმები იყო: (i) ჰისტოლოგიურად დადასტურებული დიაგნოზი ქალთა რეპროდუქციულ ორგანოთა სიმსივნეების who კლასიფიკაციის საფუძველზე, მე-5 გამოცემა (2020); (ii) ფორმალინში ფიქსირებული, პარაფინით ჩაყალიბებული (ffpe) ქსოვილის მასალის ხელმისაწვდომობა; (iii) სრული კლინიკური, პათოლოგიური და შემდგომი დაკვირვების მონაცემების ხელმისაწვდომობა. გამორიცხვის კრიტერიუმი იყო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 46 შემთხვევები ქსოვილის არაადეკვატური ნიმუშებით ან არასრული კლინიკური ინფორმაციით. კლინიკური მონაცემები, მათ შორის პაციენტის ასაკი, მენოპაუზის სტატუსი, სიმსივნის ზომა, პათოლოგიური სტადია, სიმსივნური ნეკროზის არსებობა, ლიმფოვასკულური ინვაზია და შემდგომი კლინიკური დაკვირვების ინფორმაცია, შეგროვდა სამედიცინო ჩანაწერებიდან და პაციენტთა ისტორიების ანგარიშებიდან. გამოყენებული იყო ჰისტოპათოლოგიური გამოკვლევისას figo 2014 კრიტერიუმები. დაავადებისგან თავისუფალი პერიოდი (dfs) გამოითვლებოდა, როგორც დროის ინტერვალი (თვეები) საწყისი ოპერაციიდან პირველ დოკუმენტურ რეციდივებამდე/მეტასტაზებამდე ან ბოლო შემდგომ დაკვირვებამდე. იმუნოჰისტოქიმიური შეღებვა ჩატარდა 4 μm სისქის ffpe ქსოვილის მონაკვეთებზე bond-max ავტომატური ihc სისტემის (leica biosystems) გამოყენებით. გამოყენებული იქნა შემდეგი პირველადი ანტისხეულები (ყველა leica biosystems-ისგან): ესტროგენის რეცეპტორი (er) ep1 1:100 ბირთვული ექსპრესია; პროგესტერონის რეცეპტორი (pr) pgr636 1:100 ბირთვული ექსპრესია; cd10 56c6 1:100 მემბრანული და ციტოპლაზმური ექსპრესია; cdk4 dcs-31 1:50 ბირთვული ექსპრესია; cyclin d1 sp4 1:50 ბირთვული ექსპრესია; ki67 mib-1 1:100 ბირთვული ექსპრესია. ყველა მარკერისთვის გამოყენებული იყო შესაბამისი დადებითი და უარყოფითი კონტროლი. er და pr: ექსპრესია შეფასდა სიმსივნური უჯრედების პოზიტიური ბირთვების პროცენტული მაჩვენებლით. შემთხვევები დაყოფილი იყო როგორც დადებითი (≥1%) ან უარყოფითი (<1%) აღწერილობითი სტატისტიკური ანალიზისათვის და პროცენტული მაჩვენებელი გამოყენებული იყო სხვა სტატისტიკური ანალიზისთვის. cd10: ექსპრესია დაფიქსირდა როგორც დიფუზური, ფოკალური ან უარყოფითი, ციტოპლაზმური/მემბრანული შეღებვის ნიმუშის საფუძველზე. cdk4 და ციკლინი d1: ბირთვული გამოხატულება ნახევრად რაოდენობრივად შეფასდა hქულის მეთოდის გამოყენებით, გამოითვლება როგორც: hქულა = (1 × % სუსტად შეღებილი ბირთვების) + (2 × % ზომიერად შეღებილი ბირთვების) + (3 × % ძლიერად შეღებილი ბირთვების). მთლიანი hქულა მერყეობდა 0-დან 300-მდე. ki67: პროლიფერაციის ინდექსი გამოთვლილი იყო სიმსივნური უჯრედების დადებითი ბირთვების პროცენტულად. ყველა იმუნოჰისტოქიმიური შეფასება ჩატარდა დამოუკიდებლად ორი გამოცდილი პათოლოგიის მიერ. სტატისტიკური ანალიზი ჩატარდა spss პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით (ვერსია 3). უწყვეტი ცვლადები გამოიხატა როგორც საშუალო ± სტანდარტული გადახრა (sd) და შეადარეს კრუსკალ-ვალისის ტესტის გამოყენებით სამი ჯგუფის შედარებისთვის და mann-whitney u ტესტის გამოყენებით წყვილი შედარებისთვის. კატეგორიული ცვლადები გაანალიზდა chi-square ტესტის ან ფიშერის ზუსტი ტესტის გამოყენებით. კორელაციები იმუნოჰისტოქიმიურ მარკერებსა და კლინიკოპათოლოგიურ პარამეტრებს შორის შეფასებული იყო spearman-ის კორელაციის კოეფიციენტის გამოყენებით. კაპლან-მეიერის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 47 გადარჩენის ანალიზი და ლოგ-რანგის ტესტი გამოყენებული იყო დაავადებისგან თავისუფალი გადარჩენის (dfs) შესაფასებლად. p-მნიშვნელობა <0.05 ჩათვლილი იყო სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი. შედეგები ამ კვლევაში ჩართული იყო საშვილოსნოს სტრომული სიმსივნის ორმოცდახუთი შემთხვევა, რომელიც შედგებოდა ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძის (esn) თხუთმეტი შემთხვევისგან, დაბალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომის (lg-ess) და მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომის (hg-ess) ასევე თითოეულ ჯგუფში თხუთმეტი შემთხვევისგან. პაციენტების საშუალო ასაკი იყო 59,1 ± 11,3 წელი, 40-დან 75 წლამდე ინტერვალით. მათ შორის ოცი პაციენტი (44.4%) იყო პრემენოპაუზური, ხოლო ოცდახუთი (55.6%) პოსტმენოპაუზური დიაგნოზის დასმის დროს. სიმსივნის საშუალო ზომა ყველა შემთხვევაში იყო 4.9 სმ, სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავება დაფიქსირდა სიმსივნის ტიპებს შორის. esn-ის შემთხვევებმა აჩვენა სიმსივნის ყველაზე მცირე საშუალო ზომა (3,1 ± 0,5 სმ), რასაც მოჰყვა lg-ess (4,2 ± 0,8 სმ), ხოლო hg-ess შემთხვევებმა აჩვენა სიმსივნის უდიდესი საშუალო ზომა (7,3 ± 1,1 სმ) (p <0,001). სიმსივნური ნეკროზი გამოვლინდა lg-ess შემთხვევების 26.7%-ში და hg-ess შემთხვევების 53.3%-ში, ხოლო esn-ის არც ერთ შემთხვევას არ აჩვენა ნეკროზი. ანალოგიურად, ლიმფოვასკულარული ინვაზია დაფიქსირდა lg-ess-ის 40%-ში და hg-ess-ის 66.7%-ში, მაგრამ არ იყო ყველა esn-ის შემთხვევაში. სიმსივნის ნეკროზიც და ლიმფოვასკულარული ინვაზიის სიხშირე აჩვენებდა მნიშვნელოვან კავშირს სიმსივნის ხარისხთან (p <0.001). იმუნოჰისტოქიმიურმა ანალიზმა გამოავლინა ჰორმონური რეცეპტორების ექსპრესიის პროგრესირებადი დაქვეითება esn-დან hg-ess-მდე. ესტროგენის რეცეპტორის (er) საშუალო ექსპრესია esn-ში იყო 78.2 ± 8.5%, მნიშვნელოვნად შემცირდა 52.7 ± 9.4%-მდე lg-ess-ში და შემდგომ 18.6 ± 7.8%-მდე hg-ess-ში (p <0.001). პროგესტერონის რეცეპტორის (pr) ექსპრესიამ აჩვენა მსგავსი ტენდენცია, საშუალო მნიშვნელობებით 72.1 ± 9.0% esn-ში, 45.8 ± 11.3% lgess-ში და 12.4 ± 5.2% hg-ess-ში (p <0.001). დიაგრამა 1: er/pr-ის ექსპრესიის განაწილება სხვადასხვა საკვლევ ჯგუფებში; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 48 cd10 ექპრესია ასევე მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა სიმსივნის ჯგუფებს შორის. ყველა esn შემთხვევა აჩვენებდა დიფუზურ cd10 პოზიტიურობას. ამის საპირისპიროდ, lg-ess შემთხვევებმა აჩვენა დიფუზური cd10 პოზიტიურობა შემთხვევების 60%-ში და ფოკალური პოზიტიურობა შემთხვევების 40%-ში. hg-ess ჯგუფში დიფუზური ექსპრესია იყო შემთხვევების მხოლოდ 13,3%-ში, ფოკალური ექსპრესია 53,3%-ში და უარყოფითი ექსპრესია 33,3%-ში. განსხვავებები cd10 ექსპრესიის ნიმუშებში სიმსივნურ ჯგუფებს შორის იყო სტატისტიკურად სარწმუნო (p <0.001). სურათი 1: a.ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძი ki67-ის ექსპრესია ihc; 200x; b. ენდომეტრიუმის სრომული სარკომა low grade ki67-ის ექსპრესია ihc; 200x; c. ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა high grade cyclind1-ის ექპრესია, ihc; 200x; d. ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა low grade cyclind1-ის ექსორესია , ihc; 200x; e. ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა low grade cdk4-ის ექსპრესია ihc; 200x; f. ენდომეტრიუმის სტრომული სარკომა high grade cdk4-ის ექსპრესია, ihc; 200x; ki67 პროლიფერაციის ინდექსმა აჩვენა მსგავსი ტენდენცია, საშუალო ინდექსით 9.2 ± 2.3% esn-ში, გაიზარდა 43.1 ± 10.6% lg-ess-ში და მიაღწია 75.3 ± 12.8% hg-ess-ში. განსხვავებები იყო სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი (p <0.001). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 49 დიაგრამა 2: ki67/cd10 -ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; cdk4 და cyclin d1 ექსპრესიის ეტაპობრივი ზრდა გამოვლინდა სიმსივნის ხარისხის გაზრდით. საშუალო h-ქულა cdk4 ექსპრესიისთვის იყო 42.6 ± 12.3 esn შემთხვევებში, ამაღლებული 75.3 ± 18.2-მდე lg-ess-ში და პიკს აღწევს 195.8 ± 25.1 hg-ess-ში. ანალოგიურად, ციკლინის d1 გამოხატვის საშუალო hქულა გაიზარდა 51.2 ± 15.7-დან esn-ში 115.7 ± 24.6მდე lg-ess-ში და 248.9 ± 21.3 hg-ess-ში. hქულების განსხვავება ჯგუფებს შორის იყო სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი ორივე მარკერისთვის (p <0.001). დიაგრამა 3: cdk4/cyclind1-ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; კორელაციის ანალიზმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი ინვერსიული კორელაცია er და pr ექსპრესიას და cdk4 და cyclin d1 h-ქულებს შორის (r = -0.68 და -0.71, შესაბამისად; p <0.001). გარდა ამისა, დაფიქსირდა ძლიერი დადებითი კორელაცია ki67 პროლიფერაციის ინდექსსა და cdk4 (r = 0.75) და cyclin d1 (r = 0.78) ექსპრესიას შორის (p <0.001). დიფუზური cd10 ექსპრესიის დაკარგვა ასევე მნიშვნელოვნად იყო დაკავშირებული cdk4 და cyclin d1 უფრო მაღალ ექსპრესიასთან (p <0.001). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 50 დიაგრამა 4: მარკერებსა და dfsის შორის კორელაციური კავშირები; კლინიკური მეთვალყურეობის საშუალო პერიოდის შეადგენდა 32 თვე, დაავადების რეციდივი ან მეტასტაზები დაფიქსირდა თერთმეტ პაციენტში (24.4%). აქედან ერთი შემთხვევა დაფიქსირდა lg-ess ჯგუფში და ათი შემთხვევა დაფიქსირდა hg-ess ჯგუფში, ხოლო esn შემთხვევებს შორის არ დაფიქსირებულა რეციდივები. კაპლან-მეიერის გადარჩენის ანალიზმა აჩვენა მნიშვნელოვნად შემცირებული დაავადებისგან თავისუფალი გადარჩენის მაჩვენებელი (dfs) პაციენტებში მაღალი cdk4 (h-ქულა >150) და ციკლინ d1 (hქულა >200) ექსპრესიით (p <0.001). dfs ასევე მნიშვნელოვნად უფრო ხანმოკლე იყო პაციენტებში, რომლებსაც აქვთ cd10 უარყოფითი ან ფოკალური ექსპრესია (p = 0.002), იმ პაციენტებში, რომლებსაც არ ჰქონდათ მაღალი er/pr ექსპრესია (p = 0.004) და ხასიათდებოდა მაღალი ki67 ინდექსით (>50%) (p <0.001). განსჯა ჩვენი კვლევის ფარგელბში მულტიფაქტორულად შეფასდა cdk4-ისა და ციკლინ d1-ის იმუნოჰისტოქიმიური ექსპრესია საშვილოსნოს სტრომული სიმსივნეებისა და სარკომების კოჰორტაში, აჩვენა მათი მნიშვნელოვანი კავშირი სიმსივნის ხარისხთან, ჰორმონური რეცეპტორის სტატუსთან, პროლიფერაციის ინდექსთან და კლინიკურ შედეგთან. ჩვენი კვლევის შედეგად არსებული მონაცემები გვაწვდის ახალ შეხედულებებს ფენოტიპურ ცვლილებებზე, რომლებიც დაკავშირებულია სიმსივნის პროგრესირებასთან ამ ჰისტოლოგიური სპექტრის ფარგლებში. cdk4 და cyclin d1 ექსპრესიის პროგრესული ზრდა ენდომეტრიუმის სტრომული კვანძებიდან დაბალი ხარისხის და მაღალი ხარისხის ენდომეტრიუმის სტრომულ სარკომამის ჯგუფებამდე ხაზს უსვამს უჯრედული ციკლის დისრეგულაციის ცენტრალურ როლს სიმსივნის აგრესიულობაში. ეს შედეგები შეესაბამება არსებულ მტკიცებულებებს სხვა რბილ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 51 ქსოვილებში და გინეკოლოგიურ სარკომებში, სადაც ციკლინისd-cdk4 გზის გააქტიურება ჩართული იყო ავთვისებიანი ტრანსფორმაციასა და პროგრესირებაში. ჩვენს კვლევაში, cdk4 და cyclin d1 ჭარბი ექსპრესია საპირისპირო კორელაციაში იყო er და pr ექსპრესიასთან, რაც მხარს უჭერს ფენოტიპური დედიფერენციაციის კონცეფციას და ჰორმონური ექსპრესიის დაკარგვას მაღალი ხარისხის სარკომებში. ეს ემთხვევა წინა დაკვირვებებს, რომ lg-ess ინარჩუნებს ჰორმონური რეცეპტორების პოზიტიურობას და სტრომულ დიფერენციაციას, ხოლო hg-ess ავლენს ჰორმონური რეცეპტორების დაკარგვას და გაზრდილი პროლიფერაციული უნარს. cd10 ექსპრესიის შეფასებამ კიდევ უფრო გააძლიერა ეს ფენოტიპური ცვლილება. დიფუზური cd10 ექსპრესია, რომელიც დამახასიათებელი იყო ნორმალური ენდომეტრიუმის სტრომისთვის და esn-სთვის, თანდათანობით იკარგებოდა lg-ess და hg-ess-ში, მნიშვნელოვანი კავშირით cd10-ის შემცირებულ ექსპრესიასა და cdk4 და ციკლინის d1 ამაღლებულ დონეებს შორის. ეს დასკვნები ვარაუდობს, რომ cd10 შეიძლება იყოს არა მხოლოდ დიაგნოსტიკური მარკერი, არამედ როგორც სიმსივნის დიფერენციაციისა და აგრესიულობის არაპირდაპირი მაჩვენებელი. ki67 პროლიფერაციის ინდექსი მიჰყვებოდა მსგავს ტენდენციას, მნიშვნელოვნად გაიზარდა სიმსივნის ხარისხით და დადებითად კორელაციაში იყო cdk4 და cyclin d1 ექსპრესიასთან. ეს მხარს უჭერს უჯრედული ციკლის აქტივაციის ბიოლოგიურ მნიშვნელობას hg-ess-ის აგრესიულ ქცევაში. მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენმა გადარჩენის ანალიზმა აჩვენა, რომ მაღალი cdk4 და cyclin d1 ექსპრესია, cd10 ექსპრესიის დაკარგვა, er/pr ნეგატიურობა და გაზრდილი ki67 ინდექსი მნიშვნელოვნად იყო დაკავშირებული დაავადებისგან თავისუფალ გადარჩენასთან. ეს შედეგები ვარაუდობს, რომ cdk4 და cyclin d1 ექსპრესია შეიძლება იყოს პრაქტიკული პროგნოზული ბიომარკერები საშვილოსნოს სტრომულ სიმსივნეებში, რაც ავსებს არსებულ ჰისტოპათოლოგიურ კრიტერიუმებს. კლინიკურად დამტკიცებული cdk4/6 ინჰიბიტორების ხელმისაწვდომობის გათვალისწინებით, როგორიცაა პალბოციკლიბი და რიბოციკლიბი, cdk4-ისა და ციკლინ d1ის ჭარბი ექსპრესია hg-ess-ში შეიძლება იყოს პოტენციური თერაპიული სამიზნე აგრესიული დაავადების მქონე პაციენტებისთვის. შემდგომი მოლეკულური კვლევები და კლინიკური კვლევები აუცილებელია ამ თერაპიული შესაძლებლობის შესასწავლად. ამ კვლევის შეზღუდვები მოიცავს მის რეტროსპექტულ დიზაინს. გარდა ამისა, გენის მოლეკულური რეარანჟირების დადასტურება (მაგ., ywhae, jazf1) არ განხორციელებულა და შეიძლება შემდგომმა კვლევებმა შეავსოს და სრულყოს იმუნოჰისტოქიმიური დასკვნები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 52 დასკვნა ჩვენი კვლევა ხაზს უსვამს cdk4-ისა და ციკლინ d1-ის ჭარბი ექსპრესიის დიაგნოსტიკურ და პროგნოზულ მნიშვნელობას საშვილოსნოს სტრომულ სიმსივნეებსა და სარკომებში. მათი ექსპრესიის პროგრესული ზრდა კეთილთვისებიანი სიმსივნეებიდან მაღალი ხარისხის სიმსივნემდე, ჰორმონური რეცეპტორების ექსპრესიის დაკარგვასთან და cd10-ის ექსპრესიის დაკარგვასთან ერთად, ასახავს ფენოტიპურ დედიფერენციაციას და გაზრდილ პროლიფერაციულ აქტივობას. ეს მარკერები შეიძლება დამხმარე აღმოჩნდეს დიაგნოსტიკურად მაღალი რისკის ჯგუფების სტრატიფიკაციის, რეციდივის რისკის შეფასებისა და სამომავლო პერსონალიზირებული თერაპიული საშუალებების შემუშავებაში. გამოყენებული ლიტერატურა [1] f. k. f. kommoss et al., “endometrial stromal sarcomas with bcor internal tandem duplication and variant bcor/bcorl1 rearrangements resemble high-grade endometrial stromal sarcomas with recurrent cdk4 pathway alterations and mdm2 amplifications,” am j surg pathol, vol. 46, no. 8, pp. 1142–1152, aug. 2022, doi: 10.1097/pas.0000000000001909. [2] a. hrzenjak, “jazf1/suz12 gene fusion in endometrial stromal sarcomas,” orphanet j rare dis, vol. 11, no. 1, feb. 2016, doi: 10.1186/s13023-016-0400-8. [3] c. m. j. conklin and t. a. longacre, “endometrial stromal tumors: the new who classification,” adv anat pathol, vol. 21, no. 6, pp. 383–393, 2014, doi: 10.1097/pap.0000000000000046. [4] a. j. kruse et al., “aggressive behavior and poor prognosis of endometrial stromal sarcomas with ywhae-fam22 rearrangement indicate the clinical importance to recognize this subset,” international journal of gynecological cancer, vol. 24, no. 9, pp. 1616–1622, nov. 2014, doi: 10.1097/igc.0000000000000278. [5] e. oliva, “practical issues in uterine pathology from banal to bewildering: the remarkable spectrum of smooth muscle neoplasia,” modern pathology, vol. 29, no. s1, pp. s104–s120, jan. 2016, doi: 10.1038/modpathol.2015.139. [6] c. h. lee et al., “the clinicopathologic features of ywhae-fam22 endometrial stromal sarcomas: a histologically high-grade and clinically aggressive tumor,” american journal of surgical pathology, vol. 36, no. 5, pp. 641–653, may 2012, doi: 10.1097/pas.0b013e31824a7b1a. [7] n. adamashvili, r. beriashvili, n. tevzadze, s. kepuladze, and g. burkadze, “features of the distribution of acute and chronic inflammatory index in cervical intraepithelial neoplasia of different degrees and its relationship with proliferative activity detected by agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 6, no. 1, pp. 45–57, jan. 2024, doi: 10.52340/gs.2024.06.01.08. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 53 [8] k. shengelaia, i. kokhreidze, g. burkadze, s. kepuladze, and n. tevzadze, “challenges of androgen receptor expression in epithelial tumors of the breast and ovary,” georgian scientists, vol. 5, no. 3, pp. 75–84, aug. 2023, doi: 10.52340/2023.05.03.09. [9] მიმოხილვაკრიტიკული, გოგიტიძეგიორგი, კეპულაძეშოთა, თევზაძენინო, and ბურკაძეგიორგი, “the role of the local neural microenvironment in the progression of cervical intraepithelial neoplasia,” georgian scientists, vol. 5, no. 3, pp. 182–188, sep. 2023, doi: 10.52340/2023.05.03.19. [10] g. arveladze, r. beriashvili, s. kepuladze, and g. burkadze, “evaluation of proliferative activity of different subtypes of basal cell carcinomas by agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 4, pp. 206–218, dec. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.04.19. [11] x. guo, e. forgó, and m. van de rijn, “molecular subtyping of leiomyosarcoma with 3’ end rna sequencing.,” genom data, vol. 5, pp. 366–367, sep. 2015, doi: 10.1016/j.gdata.2015.06.029. [12] t. kveliashvili, g. didava, n. tevzadze, s. kepuladze, and g. burkadze, “peculiarities of the proliferative activity of the gallbladder mucosa in precancerous and cancerous pathologies detected by agnor technology,” georgian scientists, vol. 5, no. 4, pp. 342–352, dec. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.04.31. [13] n. adamashvili, r. beriashvili, n. tevzadze, s. kepuladze, and g. burkadze, “features of the distribution of acute and chronic inflammatory index in cervical intraepithelial neoplasia of different degrees and its relationship with proliferative activity detected by agnor technology,” georgian scientists, vol. 6, no. 1, pp. 45–57, jan. 2024, doi: 10.52340/gs.2024.06.01.08. [14] n. sarauli, r. gvamichava, n. kantaria, s. kepuladze, and g. burkadze, “phenotypic characteristics of peritoneal tumor implants in ovarian epithelial tumors,” georgian scientists, vol. 6, no. 2, pp. 111–120, apr. 2024, doi: 10.52340/gs.2024.06.02.13. [15] v. i. shah and w. g. mccluggage, “cyclin d1 does not distinguish ywhae-nutm2 highgrade endometrial stromal sarcoma from undifferentiated endometrial carcinoma,” american journal of surgical pathology, vol. 39, no. 5, pp. 722–724, apr. 2015, doi: 10.1097/pas.0000000000000427. [16] c. h. lee et al., “cyclin d1 as a diagnostic immunomarker for endometrial stromal sarcoma with ywhae-fam22 rearrangement,” am j surg pathol, vol. 36, no. 10, pp. 1562–1570, oct. 2012, doi: 10.1097/pas.0b013e31825fa931. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 54 expression patterns of cdk4 and cyclin d1 in uterine stromal tumors and sarcomas: diagnostic and prognostic implications l. barbakadze; n. kintraia; sh. kepuladze; g. burkadze tbilisi state medical university abstract uterine stromal tumors encompass a histologically and clinically heterogeneous group of neoplasms ranging from benign endometrial stromal nodules (esn) to low-grade and high-grade endometrial stromal sarcomas (lg-ess and hg-ess). reliable markers for diagnostic stratification and prognostic assessment remain limited. this study aimed to evaluate the immunohistochemical expression of cdk4 and cyclin d1 in uterine stromal tumors and assess their association with tumor grade, hormonal receptor status, proliferation index, and disease-free survival. a total of forty-five uterine stromal tumors were retrospectively analyzed, including 15 cases each of esn, lg-ess, and hg-ess. immunohistochemical staining for cdk4, cyclin d1, cd10, estrogen receptor (er), progesterone receptor (pr), and ki67 was performed using leica antibodies. cdk4 and cyclin d1 expressions were quantified using the h-score method. correlations between marker expression, clinicopathological parameters, and disease-free survival (dfs) were statistically analyzed. a progressive increase in cdk4 and cyclin d1 h-scores was observed from esn to lg-ess and hg-ess (p < 0.001). hormonal receptor expression and diffuse cd10 staining decreased significantly with increasing tumor grade (p < 0.001). cdk4 and cyclin d1 h-scores showed a strong inverse correlation with er/pr expression and a positive correlation with ki67 index. disease recurrence occurred exclusively in sarcoma cases, predominantly in hg-ess. high cdk4 (h-score >150) and cyclin d1 (h-score >200) expression, negative or focal cd10 expression, er/pr negativity, and ki67 index >50% were significantly associated with reduced dfs. cdk4 and cyclin d1 overexpression are associated with higher tumor grade, loss of hormonal receptor expression, increased proliferative activity, and poor disease-free survival in uterine stromal tumors. these markers may serve as potential indicators of tumor aggressiveness and could be integrated into diagnostic and prognostic assessment protocols. keywords: uterine stromal tumors, endometrial stromal sarcoma, cdk4, cyclin d1, hormonal receptors, ki67, cd10 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 55 ავტორთა შესახებ ინფორმაცია: ლალი ბარბაქაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი; lali barbakadze – phd student at tbilisi state medical universiy, e-mail: l.barbakadze@tsmu.edu ნიკოლოზ კინტრაია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი; მეანობა-გინეკოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; nikoloz kintraia professor at tbilisi state medical university; e-mail: kintraia@hotmail.com გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექიმი პათოლოგანატომი; მედიცინის დოქტორი; shota kepuladze – phd student at tbilisi state medical universiy, md, clinical pathologist; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 50 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.06 foxp3+ : 1; 2; 3; 4 , , , . t (tregs), foxp3 , , . 1 (pdl1) , . foxp3 pdl1. 150 . foxp3 pdl1 , , . , foxp3 ( 22-30%) 5%). foxp3 (30%), (22%). foxp3 pdl1 (spearman = 0.75, p<0.001). , foxp3 pdl1 (pt2) (pt1). foxp3 pdl1 , . : foxp3; pdl1; ; ; georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 51 , , .[1] , . , , 2020 417,000 97,000 . , , .[2] , (5%), , 30%. 80-85%, , , , , 10%. [3], [4] . . t (tregs), foxp3 (forkhead box p3) , . tregs , . tregs. , . [4], [5] foxp3 , tregs, . : , , . foxp3+ tregs , . .[6] georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 52 , (er) (pr). . er pr foxp3+ tregs, , . foxp3 er/pr . [7] 1 (pd-l1) , pd-1 t , t. pd-l1 . foxp3+ tregs pd-l1 , . , .[7] foxp3+ tregs pd-l1, . . , , . , 2017-2025 . , , . : 40 ; 40 ; 40 ; 30 ; : , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 53 . ; : . . ( ., 18-45 46-55 ). , (ffpe) . 2-4 . (h&e) . (ihc): foxp3 (abcam) pdl1 (leica pd-l1 clone: 73-10 assay) novolink polymer detection system. leica. ihc : . (ph 6.0) 20 . 3% 10 . 4°c. , (hrp) 30 . 3,3' (dab) . : , ( pdl1 ); 150 , 80 70 , . . : 34.5 (n=65), 61.2 (n=85). georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 54 70% ( ), 30%. 85% 15%. foxp3 : foxp3 ( 25%) 18%) (p<0.05). , . 3: foxp3; ( ) ( ): ( , ) foxp3 ( 5%) ( ), 22% 30% (p<0.001). foxp3 tregs. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 55 2. a. foxp3 , , ihc, 400x; b. foxp3 , ihc, 400x; c. foxp3 , ihc, 400x; d. foxp3 ihc, 400x; e. foxp3 ihc; 400x; f. foxp3 ihc; 400x; georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 56 4: foxp3; pdl1 . pdl1 6%, 12%. , pdl1 ( 2%) (p<0.01). foxp3 pdl1 : foxp3 ( 30%) ( 22%) (p<0.01). , , , , . pdl1 ( 12%) ( 6%) (p<0.05). , , . foxp3 : foxp3 (pt2) (pt1). foxp3 pt1 15%, pt2 georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 57 30% (p<0.05). t . 5: foxp3 ; pdl1 : foxp3, pdl1 pt2 ( 12%) pt1 ( 5%) (p<0.01). , pdl1 . foxp3 pdl1, 0,75 (p<0,001). (foxp3) (pdl1) . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 58 6: foxp3 pdl1 , , . (tils) . til foxp3 : til 10%, til 25% (p<0.001). foxp3 til. til ( ) foxp3 , , til tregs. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 59 7: tils foxp3 ; foxp3 , t (tregs) , . , foxp3 , , . , , foxp3 tregs(zhou et al., 2019; filaci et al., 2007) [8]. foxp3 (30%), (stewart et al., 2018). [9]tregs, . , foxp3 (sakaguchi et al., 2008)[10]. , foxp3 , , , , (fu et al., 2020).[11] georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 60 foxp3 pdl1 . , pdl1 (12%) (6%) (2%), , pdl1 (topalian et al., 2015).[12] , foxp3 pdl1 (spearman = 0.75, p<0.001) , tregs (foxp3) , , , . foxp3 pdl1, , (gomez et al., 2019). [13] foxp3 pdl1 , , . . , , . , foxp3 (pt2) (pt1) (p<0.05). , foxp3 (nishikawa et al., 2008).[14] , tregs, . foxp3 t pdl1 . , foxp3 , . , foxp3 pdl1 , georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 61 , tregs, pdl1. t pdl1 , . , foxp3 pdl1 , . , t . , foxp3, pdl1, . [1] a. s. uduwela, m. a. k. perera, l. aiqing, and i. s. fraser, “endometrial-myometrial interface: relationship to adenomyosis and changes in pregnancy,” obstet gynecol surv, vol. 55, no. 6, pp. 390–400, jun. 2000, doi: 10.1097/00006254-200006000-00025. [2] p. morice, a. leary, c. creutzberg, n. abu-rustum, and e. darai, “endometrial cancer,” the lancet, vol. 387, no. 10023, pp. 1094–1108, mar. 2016, doi: 10.1016/s0140-6736(15)00130-0. [3] c. casas-arozamena and m. abal, “endometrial tumour microenvironment,” adv exp med biol, vol. 1296, pp. 215–225, 2020, doi: 10.1007/978-3-030-59038-3_13. [4] g. d’andrilli, a. bovicelli, m. g. paggi, and a. giordano, “new insights in endometrial carcinogenesis,” j cell physiol, vol. 227, no. 7, pp. 2842–2846, jul. 2012, doi: 10.1002/jcp.24016. [5] a. markowska, m. pawa owska, j. lubin, and j. markowska, “signalling pathways in endometrial cancer,” wspolczesna onkologia, vol. 18, no. 3, pp. 143–148, 2014, doi: 10.5114/wo.2014.43154. [6] p. zhorzholiani, z. bokhua, s. kepuladze, and g. burkadze, “the role of m1 and m2 macrophages in the progression of endometrial hyperplasia to endometrioid adenocarcinoma,” , vol. 7, no. 1, pp. 24–37, jan. 2025, doi: 10.52340/gs.2025.07.01.04. [7] m. arafat hossain, “a comprehensive review of immune checkpoint inhibitors for cancer treatment,” int immunopharmacol, vol. 143, no. pt 2, dec. 2024, doi: 10.1016/j.intimp.2024.113365. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 62 [8] y. wang and b. p. zhou, “epithelial-mesenchymal transition in breast cancer progression and metastasis,” chin j cancer, vol. 30, no. 9, p. 603, 2011, doi: 10.5732/cjc.011.10226. [9] l. uroog, a. h. rahmani, m. a. alsahli, s. a. almatroodi, r. a. wani, and m. moshahid alam rizvi, “genetic profile of foxo3 single-nucleotide polymorphism in colorectal cancer patients,” oncology (switzerland), vol. 102, no. 4, pp. 299–309, oct. 2023, doi: 10.1159/000533729/867502/genetic-profile-of-foxo3-single-nucleotide. [10] s. sakaguchi, t. yamaguchi, t. nomura, and m. ono, “regulatory t cells and immune tolerance,” cell, vol. 133, no. 5, pp. 775–787, may 2008, doi: 10.1016/j.cell.2008.05.009. [11] d. tan, y. fu, w. tong, and f. li, “prognostic significance of lymphocyte to monocyte ratio in colorectal cancer: a meta-analysis,” international journal of surgery, vol. 55, pp. 128–138, jul. 2018, doi: 10.1016/j.ijsu.2018.05.030. [12] s. l. topalian et al., “safety, activity, and immune correlates of anti-pd-1 antibody in cancer,” n engl j med, vol. 366, no. 26, pp. 2443–2454, jun. 2012, doi: 10.1056/nejmoa1200690. [13] r. saleh and e. elkord, “foxp3+ t regulatory cells in cancer: prognostic biomarkers and therapeutic targets,” cancer lett, vol. 490, pp. 174–185, oct. 2020, doi: 10.1016/j.canlet.2020.07.022. [14] y. ohue and h. nishikawa, “regulatory t (treg) cells in cancer: can treg cells be a new therapeutic target?,” cancer sci, vol. 110, no. 7, pp. 2080–2089, jul. 2019, doi: 10.1111/cas.14069. assessment of foxp3+ expression in endometrial precancerous and neoplastic lesions: a comparative study of immune microenvironment dynamics paata zhorzholiani; zaza bokhua; shota kepuladze; giorgi burkadze tbilisi state medical university abstract background: endometrial carcinoma is a leading cause of cancer-related mortality in women, with distinct subtypes such as endometrioid and serous carcinoma exhibiting varying clinical behaviours. regulatory t cells (tregs), marked by foxp3 expression, play a crucial role in immune modulation within the tumour microenvironment. programmed cell death ligand 1 (pdl1) is another key immune checkpoint molecule associated with immune evasion in various malignancies. this study investigates the expression of foxp3 and pdl1 in benign and malignant endometrial lesions, comparing endometrial hyperplasias, endometrioid adenocarcinoma, and serous carcinoma. methods: 150 cases were analysed, including 80 benign hyperplasias (with and without atypia) and 70 malignant lesions (endometrioid and serous carcinoma). foxp3 and pdl1 expression levels were assessed using immunohistochemistry, and statistical analyses were performed to evaluate the georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 63 correlation between these markers and clinicopathological features such as age, tumour stage, and histological subtype. results: foxp3 expression was significantly higher in malignant lesions (mean 22-30%) compared to benign hyperplasias (mean 5%). serous carcinoma exhibited the highest foxp3 expression (30%), followed by endometrioid carcinoma (22%). pdl1 expression was also significantly higher in malignant tumours, with serous carcinoma showing a mean expression of 12% compared to 6% in endometrioid carcinoma. a positive correlation between foxp3 and pdl1 expression was observed (spearman’s correlation coefficient = 0.75, p<0.001). additionally, higher foxp3 and pdl1 expressions were observed in advanced-stage tumours (pt2) compared to early-stage tumours (pt1). conclusion: the study demonstrates that foxp3-positive tregs and pdl1 are significantly upregulated in malignant endometrial tumours, particularly in serous carcinoma, associated with a more aggressive clinical course. the positive correlation between foxp3 and pdl1 expression suggests a potential mechanism of immune evasion and supports immune checkpoint inhibition as a therapeutic strategy in endometrial carcinoma. keywords: foxp3; tregs; pdl1; endometrial carcinoma; serous carcinoma; ; paata zhorzholiani – phd student at tbilisi state medical university email: paatazhorzholiani00@gmail.com phone number: +995593593434 ; zaza bokhua – associate professor at tbilisi state medical university department of obstetricsgynecology and reproductive health; email: z.bokhua@tsmu.edu ; ; shota kepuladze – anatomical and clinical pathologist at tbilisi state medical university; phd; email: shota.kepuladze@gmail.com sh.kepuladze@tsmu.edu /phone number: +995558286170 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 , ; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu /phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 420 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.37 soft skills in management using artificial intelligence maia lomsadze-kutchava1, tamar tsereteli2, ketevan kutateladze3 1professor georgian technical university, 2associate professor georgian technical university, 3professor georgian technical university abstract this research investigates the effectiveness of artificial intelligence (ai) technologies in developing managers' soft skills. the study employed a mixed methodology approach involving 150 managers from various industries. the research included online surveys, in-depth interviews, case studies, and a controlled experiment. results demonstrated significant positive impact of ai tools on soft skills development: 78% of respondents reported improvement in communication skills, 82% in decision-making processes, and 71% in conflict resolution abilities. ai-based simulations proved most effective (85%), particularly for developing conflict resolution and negotiation skills. the study revealed challenges including privacy concerns (68%), risk of over-dependence on technology (57%), and difficulties in measuring roi (72%). at the organizational level, ai implementation resulted in 27% increase in employee engagement, 31% improvement in retention rates, and 23% productivity growth. the research resulted in recommendations for organizations, including developing strategic approaches, investing in ai simulations, creating balanced methodologies, and establishing ethical usage policies. the study concludes that while ai represents a powerful tool for enhancing managerial soft skills, it should complement rather than replace human interaction, particularly in areas requiring empathy and emotional intelligence. keywords: soft skills, artificial intelligence, management, leadership, emotional intelligence, communication, organizational development introduction in the field of modern management, soft skills play an increasingly important role in achieving organizational success. at the same time, the rapid development of artificial intelligence technologies creates new opportunities for improving and strengthening these skills. the aim of this study is to study the effectiveness of using artificial intelligence in developing managers' soft skills, analyze current trends and practices, identify challenges and develop recommendations for organizations. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 421 the study aims to explore the following questions: how can artificial intelligence improve managers' soft skills? what types of ai tools are most effective for developing various soft skills? what challenges exist regarding the integration of ai in the field of management? what is the impact of these technologies on organizational culture and effectiveness? modern scientific literature indicates the growing importance of soft skills in the field of management. studies have shown that managers who possess strong emotional intelligence, communication skills, conflict resolution skills, and teamwork skills achieve better results in terms of employee satisfaction, retention, and productivity (goleman, 2020; bradberry & greaves, 2019). at the same time, in recent years, there has been an increase in the number of studies examining the use of artificial intelligence in various fields, including management. some studies indicate that ai tools can play an important role in developing managers’ soft skills (chen & thompson, 2023; mikalef & gupta, 2021). however, there is a difference of opinion about the extent to which technology can improve such deeply human skills as empathy and emotional intelligence (davenport, 2022). main part in the modern business environment, the effectiveness of management depends significantly not only on technical knowledge, but also on the so-called "soft skills". these skills include emotional intelligence, communication skills, conflict resolution and teamwork. the development of artificial intelligence has created new opportunities for improving and strengthening these skills. this article discusses how artificial intelligence can help managers develop soft skills and use them effectively. using artificial intelligence to develop soft skills is an innovative approach that helps managers become more effective leaders. ai systems can analyze communication, detect emotional tone and provide recommendations for improving communication. for example, ai tools for analyzing emails can help managers write more effectively and empathetically, which improves the quality of their communication with employees. emotional intelligence is one of the most important soft skills for managers. artificial intelligence can help managers better understand their own emotions and those of others. ai-based applications that analyze tone of voice, facial expressions, and the nuances of textual communication provide valuable information about how others perceive a manager’s communication. this information can be used to improve one’s own emotional intelligence and develop a more effective leadership style. conflict resolution is another important soft skill that can be improved through the use of artificial intelligence. ai systems can analyze conflict situations and suggest solutions based on past successful examples. artificial intelligence-based simulations can be used by managers to practice conflict resolution skills in a safe environment where mistakes do not have real-world consequences. facilitating teamwork is a critical part of the manager’s role. artificial intelligence can help managers better understand the skills and personality traits of their employees, allowing them to build more effective teams. ai analytics can reveal team dynamics and relationships, helping managers identify problems before they escalate. improving decision-making is another area where ai can help managers develop soft skills. ai can process large amounts of data and present information in an understandable format, helping georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 422 managers make better decisions. however, it is important to note that ai cannot replace human judgment and intuition, but should be used as a supporting tool. continuous learning and development are important characteristics of a successful manager. ai can create personalized learning experiences that are tailored to the specific needs of the manager. aibased learning platforms can adapt to a manager’s learning style and schedule, facilitating continuous professional development. cultural sensitivity and diversity management are important soft skills in a globalized business environment. artificial intelligence can help managers understand different cultural contexts and effectively manage diverse teams. ai tools that analyze cultural differences and their impact on communication can be very useful for managing global teams. time management and productivity are areas where the use of ai can be particularly effective. ai-based scheduling tools can help managers better plan their time and prioritize tasks. these tools can also be used to better manage employee time and effectively coordinate projects. challenges in using ai to develop soft skills include privacy concerns and the risk of over-reliance on technology. it is important for managers to maintain a balance between the use of ai tools and human relationships. artificial intelligence should be used as an aid, not a replacement for human relationships. in the future, the role of artificial intelligence in management and soft skills development is likely to increase. ai systems will become more sophisticated and will be able to analyze more complex aspects of human relationships and behavior. however, it is important to remember that successful management always requires a human touch and empathy, which no technology can replace. a mixed research methodology was used for the article, which included both qualitative and quantitative methods. 150 managers from various fields who had been using ai tools for at least 6 months were selected as study participants. the study included the following stages: 1. online survey – managers completed a structured questionnaire that assessed their experience in using ai tools for soft skills development. 2. in-depth interviews – interviews were conducted with 30 selected managers about their experience using ai tools. 3. case studies – a detailed analysis was conducted in 5 organizations that successfully implemented ai tools in their management development programs. 4. experiment – 50 managers were divided into control and experimental groups. the experimental group used a specially developed ai platform for soft skills development for 3 months, and then the results of both groups were compared. statistical methods (spss software) and thematic analysis of information obtained from interviews (nvivo software) were used to analyze the data. the study showed that the use of artificial intelligence had a significant positive impact on the development of soft skills of managers. the analysis of quantitative data revealed the following trends: • 78% of managers noted an improvement in communication skills as a result of using ai tools. • 65% noted an improvement in the components of emotional intelligence, especially in terms of self-assessment and perception of others' emotions. • 82% noted an improvement in the decision-making process. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 423 • 71% reported improved conflict resolution skills. soft skills development index (ssdi) ssdi = (ppost ppre) / ppre × 100% where: • ssdi = soft skills development index • ppost = post-ai intervention skills assessment • ppre = pre-ai intervention skills assessment combined skills development coefficient (csdc) csdc = (wi × si) / (wi) where: • csdc = combined skills development coefficient • wi = weight (importance) of a specific soft skill • si = score of a specific soft skill skills utilization effectiveness (sue) sue = (fa × pa) / 100 where: • sue = skills utilization effectiveness • fa = frequency of skill utilization (%) • pa = proficiency of skill utilization (%) these results are also supported by data from an experiment, where the experimental group showed statistically significant improvements (p<0.05) in all measured aspects of soft skills compared to the control group. the study revealed that different types of ai tools are characterized by different effectiveness in developing different soft skills: ai-enhanced managerial effectiveness (aieme) aieme = (pe × tq × ai_util) / 100 where: • aieme = ai-enhanced managerial effectiveness • pe = personal effectiveness (on a scale of 1-100) • tq = team quality (on a scale of 1-100) • ai_util = ai utilization rate (%) soft skills composite index (ssci) ssci = (c + ei + cm + tl + dm) / 5 where: • ssci = soft skills composite index • c = communication skills (1-10) • ei = emotional intelligence (1-10) • cm = conflict management (1-10) • tl = team leadership (1-10) georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 424 • dm = decision making (1-10) ai organizational impact index (aoii) aoii = (ee × 0.3) + (er × 0.25) + (cr × 0.2) + (pr × 0.15) + (ic × 0.1) where: • aoii = ai organizational impact index • ee = employee engagement increase (%) • er = employee retention improvement (%) • cr = conflict reduction (%) • pr = productivity increase (%) • ic = innovation culture enhancement (increase in new ideas %) this formulation is given below: • text analysis ai tools (78% effectiveness) – were particularly effective for improving written communication. • voice analysis tools (72% effectiveness) – helped managers improve the tone, clarity, and persuasiveness of oral communication. • emotion analysis tools (68% effectiveness) – helped managers develop emotional intelligence. • ai-based simulations (85% effectiveness) – were particularly effective for developing conflict resolution, negotiation and difficult conversation skills. • personalized learning systems (81% effectiveness) – helped managers identify gaps and create personalized development plans. the study identified several significant challenges associated with using ai tools for soft skills development: • privacy and data protection issues (mentioned by 68% of respondents). • risk of over-reliance on technological solutions (mentioned by 57%). • difficulty in accurately calibrating systems in different cultural contexts (mentioned by 61%). • risk of reducing the human element in management (mentioned by 53%). • cost and difficulty in measuring return on investment (roi) (mentioned by 72%). case studies examined in the study revealed that the implementation of ai tools had the following organizational impacts: • 27% increase in employee engagement on average. • 31% improvement in employee retention. • 45% reduction in the number of conflicts. • 23% increase in productivity. • strengthening of the culture of innovation, which was reflected in a 34% increase in new ideas. the results of the study confirm that artificial intelligence is a powerful tool that can significantly improve managers’ soft skills. of particular interest is the fact that ai-based simulations had the highest effectiveness. this may be explained by the fact that simulations allow managers to practice different approaches in a safe environment, receive real-time feedback, and iterate the process as needed. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 425 it is also important to note that ai tools were particularly effective for analytical soft skills, such as decision-making, but were less effective for deeply human skills, such as empathy. this suggests that artificial intelligence should be viewed as an aid, not a complete replacement for human relationships. the challenges identified, especially privacy and data protection issues, indicate that organizations need to develop clear policies and procedures for the ethical use of ai systems. however, the difficulty of measuring roi (return on investment) in soft skills development using ai is a significant challenge. overcoming the difficulty of measuring roi requires a comprehensive approach that combines both quantitative and qualitative metrics and takes a long-term perspective. organizations should develop clear preand post-measurement systems to better assess the impact of ai investments on soft skills development. conclusions and recommendations based on the results of the study, we can draw the following conclusions: 1. artificial intelligence tools are an effective tool for developing managers' soft skills, especially in areas such as communication, decision-making, and conflict resolution. 2. different types of ai tools are characterized by different effectiveness, so it is important to choose the right tool for developing a specific soft skill. 3. the use of ai tools involves significant challenges that must be considered during the implementation process. 4. the implementation of ai technologies has a positive impact at the organizational level, which is reflected in improved employee engagement, retention, and productivity. based on these findings, the following recommendations for organizations have been developed: 1. develop a strategic approach to implementing ai technologies in management development programs, which includes clear goals and evaluation metrics. 2. invest in ai-based simulations that allow for practical experience in a safe environment. 3. develop a balanced approach that combines ai tools and traditional human interaction, especially for the development of empathy and emotional intelligence. 4. create clear policies and procedures to ensure confidentiality and data protection. 5. foster a culture that values continuous learning and innovation to maximize the potential of ai technologies. 6. invest in training managers on how to use ai tools effectively. 7. develop an adaptive approach that takes into account the rapidly changing technological landscape and organizational needs. in conclusion, artificial intelligence is a powerful tool for managers who want to improve their soft skills. by using ai, managers can better understand and manage emotions, improve communication, resolve conflicts, and strengthen teamwork. however, it is important to use this technology in a balanced and ethical way that complements and enhances human skills, rather than replacing them. bibliography 1. bradberry, t., & greaves, j. (2019). emotional intelligence 2.0. talentsmart. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 426 2. chen, l., & thompson, p. (2023). artificial intelligence in management development: a comprehensive review. journal of management studies, 60(3), 512-541. 3. davenport, t. h. (2022). the ai advantage: how to put the artificial intelligence revolution to work. mit press. 4. goleman, d. (2020). emotional intelligence: why it can matter more than iq. bantam books. 5. mikalef, p., & gupta, m. (2021). artificial intelligence capability: conceptualization, measurement calibration, and empirical study on its impact on organizational creativity and firm performance. information & management, 58(3), 103434. 6. world economic forum. (2023). future of jobs report 2023. wef. 7. zhang, k., & asahi, h. (2022). ai-driven soft skills development for leaders: empirical evidence from multinational corporations. leadership quarterly, 33(4), 101622. 1, 2, 3 1 , , 2 , 3 , (ai) . , 150 . , , . , ai : 78% , 82% , 71% . ai (85%), . : (68%), (57%) roi(72%). ai27%, 31% 23%. , , ai , . : , , , , , , . microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 608 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.55 ჰარმონიკული რეზონანსის კვლევა მაღალი ძაბვის ქსელში გვანცა ბარდაძე, ირაკლი გორდიაშვილი სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“ gvantsa.bardadze.gb@gmail.com , gordiashvili@gmail.com რეზიუმე თანამედროვე ელექტროენერგეტიკული სისტემები სწრაფად იცვლება განახლებადი ენერგიის წყაროების, განსაკუთრებით ქარისა და მზის ენერგიის მზარდი ინტეგრაციის ფონზე. ენერგიის აღნიშნული წყაროები ხშირად ოპერირებენ ინვერტორული ტექნოლოგიებით, რომლებიც ელექტრონულად უკავშირდება ელექტრულ ქსელს და წარმოქმნის ჰარმონიკულ სიგნალებს სხვადასხვა სიხშირული რიგების სახით. მაღალი სიხშირის ჰარმონიკების შესწავლა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც განახლებადი ენერგეტიკული წყაროები ერთვება მაღალი ძაბვის გადაცემის ან ქვეგადაცემის დონეებზე. ასეთ შემთხვევებში, გარდა იმისა რომ ჰარმონიკულად ბინძურდება მთელი ელექტრული სისტემა, იზრდება ელექტრული ქსელში ჰარმონიკული რეზონანსის გაჩენის რისკი, რაც უარყოფითად აისახება ქსელის სტაბილურობასა და ელექტროენერგიის ხარისხზე. სწორედ ამიტომ კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მაღალი ძაბვის ქსელის სიხშირული მახასიათებლების, კომპლექსური წინაღობებისა და პოტენციური რეზონანსული წერტილების სიღრმისეული გამოკვლევა, რაც ხელს შეუწყობს ამ ფენომენთან დაკავშირებული რისკების დროულ იდენტიფიცირებას, შერბილებისა და ჩახშობის ღონისძიებების დროულ შერჩევას და სისტემის სტაბილურობისა და ენერგიის ხარისხის შენარჩუნებას განახლებადი ენერგიის მზარდი ინტეგრაციის პირობებში. ჰარმონიკული რეზონანსი წარმოიქმნება ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ჰარმონიკული კომპონენტების სიხშირე ემთხვევა ელექტრული ქსელის ბუნებრივ რეზონანსულ სიხშირეს. ასეთ თანხვედრა იწვევს ჰარმონიკების ამპლიტუდების გაძლიერებას, რამაც საბოლოო ჯამში შესაძლოა სისტემის ელემენტების დაზიანებამდე კი მიგვიყვანოს. დამატებით სირთულეს ქმნის განახლებადი გენერაციის დეცენტრალიზებული სტრუქტურა. ტრადიციული ცენტრალიზებული ელექტროსადგურები, როგორც წესი, გამოირჩევიან იმპედანსური მახასიათებლების სტაბილური და პროგნოზირებადი ქცევით, რაც ამარტივებს მათ შესწავლას. სამწუხაროდ, სწრაფად ცვალებადი განახლებადი გენერაციების შემთხვევაში ეს ასე არ არის. ასეთი რესურსები ფართოდ არის განლაგებული სხვადასხვა რეგიონში და მათი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 609 სიმძლავრე მუდმივად ცვალებადია, რაც იწვევს გენერირებული სიხშირული სპექტრებისა და ტოპოლოგიური იმპედანსების მუდმივ, დინამიკურ ცვლილებებს. ეს ყოველივე საბოლოო ჯამში ართულებს ჰარმონიკული რეზონანსის მოვლენების წინასწარ შეფასებასა და მათ მართვას რეალურ დროში. აღსანიშნავია, რომ წინამდებარე კვლევა წარმოადგენს კომპლექსური და მრავალგანზომილებიანი ანალიზის ნაწილს, რომელიც კვლავაც მიმდინარეობს. გამომდინარე თემის ტექნიკური სირთულიდან, ავტორები განაგრძობენ მონაცემთა შეგროვებას, სიხშირული მოდელების დახვეწას და სისტემური სიმულაციების განხორციელებას, რათა მიღწეული იქნეს უფრო ზუსტი და გამოყენებადი შედეგები. კვლევის გაგრძელება მიზნად ისახავს ჰარმონიკული რეზონანსის პრევენციის ინსტრუმენტების შემუშავებას, ოპტიმალური ფილტრაციის სტრატეგიების დაგეგმვას და მათ შემოწმებას მოდელირებულ გარემოში. კვლევის საბოლოო მიზანია ისეთი პრაქტიკული მიდგომისა და მეთოდების ჩამოყალიბება, რომელიც შესაძლებელს გახდის განახლებადი ენერგიის წყაროების უსაფრთხო ინტეგრაციას ელექტრულ სისტემაში, მინიმალური ტექნიკური რისკითა და მაქსიმალური ეფექტურობით. საძიებო სიტყვები: განახლებადი ენერგია, ჰარმონიკები, ჰარმონიკული რეზონანსი, ჰარმონიკული ანალიზი, ჰარმონიკული დამახინჯება, ელექტრული სისტემა, ელექტრული ქსელი, სიხშირული სკანირება. შესავალი თანამედროვე ელექტრულ სისტემებში აქტიურად მიმდინარეობს ცვალებადი განახლებადი ენერგიის წყაროების, მათ შორის მსხვილმასშტაბიანი ქარისა და მზის პროექტების მასიური ინტეგრაცია [1]. ეს განახლებადი წყაროები, რომლებიც ენერგოსისტემასთან დაკავშირებისთვის იყენებენ ელექტრონულ ინვერტორებს, ქსელში წარმოქმნიან სხვადასხვა სპექტრალური რიგის ჰარმონიკებს. პროექტების მასშტაბებიდან გამომდინარე, გენერაციის წყაროები შესაძლოა დაუკავშირდნენ როგორც ქვეგადაცემის, ისე გადაცემის ძაბვის დონეებს, რაც ჰარმონიკული რეზონანსის გაჩენის ყურადსაღებ რისკს წარმოშობს. შესაბამისად, აუცილებელი ხდება ქსელის მაღალსიხშირული იმპედანსების და პოტენციური რეზონანსული წერტილების სიღრმისეული შესწავლა [2], [3], [4]. ინვერტორზე დაფუძნებული განახლებადი გენერაციის მასობრივად დანერგვას თან ახლავს ჰარმონიკებთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი ტექნიკური გამოწვევები. ინვერტორები წარმოქმნიან ჰარმონიკულ დენებს, რომლებიც ურთიერთქმედებენ ქსელის ბუნებრივ რეზონანსულ სიხშირეებთან. როდესაც ინვერტორების მიერ წარმოქმნილი ჰარმონიკები ემთხვევა ამ რეზონანსულ სიხშირეებს, ეს იწვევს ჰარმონიკული დამახინჯების გაძლიერებას, რაც აუარესებს ენერგიის ხარისხს და შეიძლება სისტემურ არასტაბილურობამდეც კი მიგვიყვანოს [2], [3], [4]. გარდა ამისა, განახლებადი ენერგიის დეცენტრალიზებული ბუნება არსებითად ცვლის ელექტრული სისტემის იმპედანსურ პროფილს. განახლებადი წყაროების ცვალებადობა წარმოშობს დინამიკურ ცვლილებებს სიმძლავრის ნაკადებსა და ქსელის კომპლექსურ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 610 წინაღობებში, რაც ქმნის რეზონანსულ რისკებს, რომელთა პროგნოზირება და მართვა საკმაოდ რთულია [2], [3], [4]. ჰარმონიკული რეზონანსის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სიმპტომია ძაბვის ანომალური დამახინჯება, განსაკუთრებით ისეთ წერტილებში, სადაც არაწრფივი დატვირთვა ან ინვერტორული გენერაცია არ არსებობს. საერთო ჯამში, ჰარმონიკული რეზონანსი მრავალმხრივ საფრთხეს უქმნის ელექტრულ ქსელებს და მათ შემადგენელ კომპონენტებს. ის იწვევს ენერგიის ხარისხის მნიშნელოვან გაუარესებას, მოწყობილობების დაზიანებას, ექსპლუატაციის ხარჯების ზრდას და უსაფრთხოების პრობლემებს. ამ ფონზე, ჰარმონიკების ანალიზის ჩატარება, ქსელის სისტემური დაგეგმარება და შესაბამისი დამცავი ტექნოლოგიების გამოყენება აუცილებელი ხდება მდგრადი და საიმედო ელექტრული სისტემის უზრუნველსაყოფად. ნაშრომში წარმოდგენილია მოდელირებითა და სიმულაციით მიღებული შედეგები, რომლებიც ნათლად გვიჩვენებს თუ როგორ ცვლის განახლებადი ენერგიის დეცენტრალიზებული ბუნება ქსელის იმპედანსურ პროფილს და რა სირთულეებს ქმნის ეს ჰარმონიკების მართვის კუთხით. ამ კვლევაში, რომელიც წარმოადგენს მასშტაბური კვლევის მხოლოდ მცირე ნაწილს, ძირითადი ყურადღება ეთმობა პროაქტიული სტრატეგიების საჭიროებას, მათ შორის ოპტიმიზებული ფილტრაციის სისტემებისა და რეალურ დროში გაზომვისა და ანალიზის სისტემების დანერგვას, რათა მოხდეს ჰარმონიკებთან დაკავშირებული პრობლემების ეფექტური მართვა და ნეგატიური გავლენების მინიმიზაცია. ჰარმონიკული ნაკადგანაწილებისა და სიხშირული სკანირების შედეგები ქსელის სხვადასხვა რეჟიმში ჩატარებულმა ჰარმონიკულმა ანალიზმა გამოავლინა რიგი მნიშვნელოვანი ფაქტორები, რომელთაც განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ელექტრული სისტემის განვითარების ყველა ეტაპზე. ამ ფაქტორების შეჯამება შემდეგნაირად შეიძლება ჩამოყალიბდეს:  განახლებადი ელექტროსადგურების მასიური ინტეგრაციის გავლენა ჰარმონიკულ დამახინჯებაზე: ქარისა და მზის სადგურების ინტეგრაცია მნიშვნელოვნად ცვლის ქსელშის ძაბვის ჰარმონიკულ სპექტრებს. ინვერტორებზე დაფუძნებული გენერაციის წყაროები ზრდიან ჰარმონიკულ, ინტერჰარმონიკულ და სუპრაჰარმონიკულ კომპონენტებს, რაც ცალკეული ჰარმონიკების (ihd) და ჯამური ჰარმონიკული დამახინჯების (thd) დონეების გადაჭარბებას იწვევს გარკვეულ კვანძებში, რაც შესაძლოა გასცდეს ქსელის წესებით განსაზღვრულ დასაშვებ ზღვრებს.  ინვერტორების ტექნიკური მახასიათებლების მნიშვნელობა განახლებად სადგურებში: იმისათვის, რომ არ მოხდეს ჰარმონიკული პროფილის გაუარესება, განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს იმ ინვერტორების ტექნიკურ პარამეტრებს, რომლებიც გამოიყენება განახლებადი ენერგიის წყაროებზე მომუშავე სადგურებში. ყურადღება უნდა გამახვილდეს მათი მიერ წარმოქმნილ ჰარმონიკულ, ინტერჰარმონიკულ და სუპრაჰარმონიკულ კომპონენტებზე და მათ ამპლიტუდებზე. ამ პარამეტრების ნორმის ფარგლებში შენარჩუნება ხელს შეუწყობს ქსელში ძაბვის ჰარმონიკული დამახინჯების შემცირებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 611  ქსელთან შეერთების სპეციალური მეთოდების შემუშავების აუცილებლობა: ინვერტორზე დაფუძნებული სადგურებისა და არახაზოვანი დატვირთვების ქსელთან უსაფრთხო ინტეგრაციისთვის საჭიროა სპეციალური მიდგომების შემუშავება, რომლებიც მაღალი სიზუსტით შეაფასებენ მათ გავლენას ქსელზე. ასეთმა მეთოდებმა უნდა მოიცვას ფონური ჰარმონიკების გაძლიერების შეფასება და მათი შესაძლო ზეგავლენის პროგნოზირება, რათა მოხდეს უარყოფითი გავლენის მინიმიზაცია.  დატვირთვების რეაქტიული სიმძლავრის გავლენა ჰარმონიკულ პროფილზე: დატვირთვების მიერ მოხმარებული რეაქტიული სიმძლავრე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ჰარმონიკულ დამახინჯებაზე. ანალიზმა აჩვენა, რომ რეაქტიული სიმძლავრის შემცირება, როგორც წესი, არსებითად ამცირებს როგორც ცალკეულ ჰარმონიკულ, ისე ჯამურ ჰარმონიკულ დამახინჯებებს ენერგოსისტემის უმეტეს კვანძში. ჰარმონიკული ანალიზის ზოგიერთი კონკრეტული შედეგი, რომელშიც კარგად ჩანს ჯამური და ინდივიდუალური დამახინჯებების გადახრა დასაშვები ზღვრებიდან 1,2,3 და 4 ნახაზებზეა მოცემული. სიმულაციებმა გამოავლინა ელექტრული ქსელის ისეთი კვანძები, რომლებშიც ცალკეული და ჯამური ჰარმონიკული დამახინჯების მაჩვენებლები აღემატება იმ ზღვრულ მნიშვნელობებს, რომლებიც განსაზღვრულია როგორც ლოკალურ ქსელის წესებში, ასევე, საერთაშორისო სტანდარტებში. ნახაზი 7 ინდივიდუალური ჰარმონიკული დამახინჯება ქვესადგურ 1 ში როგორც ნახაზ 1 დან ჩანს ქვესადგურ 1 ში დომინანტი ჰარმონიკები, რომლთა ამპლიტუდებიც დასაშვებ ზღვრებს მიღმაა, მე -11 და მე-13 რიგისაა. ქვესადგურ 2-ში, გარდა მე -11 და მე -13 რიგის ჰარმონიკებისა, ყურადღებას იქცევს უფრო მაღალი, კერძოდ კი, 34 -ე და 35-ე რიგებიც. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 612 ნახაზი 8 ინდივიდუალური ჰარმონიკული დამახინჯება ქვესადგურ 2 ში ნახაზი 9 ინდივიდუალური ჰარმონიკული დამახინჯება ქვესადგურ 3-ში ქვესადგურ 3 ში მხოლოდ მე-11 რიგის ჰარმონიკა არღვევს დადგენილ ლიმიტს, ქვესადგურ 4 ში კი, მხოლოდ მე 7 რიგის ჰარმონიკა, როგორც ეს ნაჩვენებია ნახაზ 3 ზე და ნახაზ 4 -ზე, შესაბამისად. მხოლოდ ამ მონაცემების ანალიზიც კი გვაძლევს საფუძველს დავასკვნათ, თუ რა ძლიერ არის დამოკიდებული მაღალსიხშირული ტოპოლოგიური სურათი ჰარმონიკული ნაკადგანაწილების შედეგებზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 613 ნახაზი 10 ინდივიდუალური ჰარმონიკული დამახინჯება ქვესადგურ 4 ში მსგავსი ტიპის ანალიზი ჩავატარეთ უფრო დამძიმებულ, ე.წ. n 1 რეჟიმებშიც, სადაც შედეგები შედარებით მძიმეა. ეს შეიძლება აიხსნას შემდეგი გარემოებით: ჰარმონიკულ დენებს უწევთ უფრო მაღალი წინაღობების გავლა, რაც საბოლოო ჯამში ჰარმონიკული ძაბვის ვარდნების გაზრდილ მნიშვნელობებში ვლინდება. გარდა ჰარმონიკული დონეების განსაზღვრისა, კვლევა ითვალისწინებს ქსელის სპექტრული, კომპლექსური წინაღობების შესწავლასაც. ამ მიზნის მისაღწევად, ვიყენებთ ქსელის სიხშირული სკანირების აპრობირებულ მეთოდს. აღსანიშნავია, რომ ამ მეთოდის წარმატებისთვის აუცილებელი პირობაა რომ მოდელში ქსელის კომპონენტების სიხშირული მახასიათებლები მაღალი სიზუსტით იყოს გათვალისწინებული. სიხშირული სკანირების შედეგები ქვესადგურ 1 ისა და ქვესადგურ 2 სთვის მე-5 და მე-6 ნახაზებზეა ნაჩვენები. ნახაზი 11 სიხშირული სკანირების შედეგი ქვესადგურ 1 ში ამ ტიპის სკანირება გვეხმარება დავადგინოთ ქსელის პარალელური რეზონანსული კონტურების ძირითადი სიხშირეები და გავითვალისწინოთ ეს ინფორმაცია, როგორც პრობლემის გამომწვევი ლოკაციების დადგენაში, ასევე ფილტრაციის ღონისძიებებისა და მექანიზმების განსაზღვრაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 614 ნახაზი 12 სიხშირული სკანირების შედეგი ქვესადგურ 2 ში მე 5 და მე 6 ნახაზებზე ნაჩვენებ მახასიათებლებში, დომინანტი სიხშირე ახლოს არის მე 11 და მე 12 რიგებს შორის არის მოქცეული, რაც ნაწილობრივ ხსნის ამ ქვესადგურებში მე 11 რიგის ჰარმონიკული კომპონენტის გაძლიერებას. წინასწარი რეკომენდაციები და დასკვნა მოცემული ანალიზის საფუძველზე შესაძლებელია ჩამოყალიბდეს რამდენიმე საწყისი რეკომენდაცია, რომლებიც მიმართულია ჰარმონიკული დამახინჯების შემცირებისა და რეზონანსული მოვლენების რისკის მინიმიზაციისკენ. ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ მიდგომად მოიაზრება ჰარმონიკების ჩამხშობი ღონისძიებების გონივრული დაგეგმვა. სწორად გათვლილი პასიური შუნტური ფილტრების გამოყენება შესაძლებლობას იძლევა, შევამციროთ მაღალი ამპლიტუდის მქონე ჰარმონიკული კომპონენტები. რიგ შემთხვევებში შესაძლებელია დადგეს გრძივი ჩამხშობი ელემენტების დანერგვის აუცილებლობაც. ეს ღონისძიებები ემსახურება არა მხოლოდ ჰარმონიკულ ჩახშობას, არამედ რეზონანსული სიხშირეების ხელოვნურ გადანაცვლებას სიხშირულ ღერძზე. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ქსელის იმპედანსურ მახასიათებლებს, რათა მათ არ მოხდეს თანხვედრა ჰარმონიკულ სიხშირეებთან, განსაკუთრებით მოწყვლად კვანძებში. რეაქტიული სიმძლავრის კომპენსაცია ასევე გავლენას ახდენს იმპედანსურ პროფილზე, რაც სასიკეთოდ შეიძლება გამოვიყენოთ ორმაგი სარგებელი შევქმნათ ქსელისთვის. განახლებადი ენერგიის მაღალი წილით დატვირთულ ქსელებში განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გამახვილდეს ინვერტორის ტექნიკურ მონაცემებზე. დაუშვებელია ისეთი ინვერტორების გამოყენება, რომელთა მიერ გენერირებული სიხშირული სპექტრები ვერ აკმაყოფილებს საერთაშორისოდ აღიარებულ დასაშვებ ნორმებს. ჰარმონიკების რეალურ დროში მონიტორისა და მართვისთვის აუცილებელია ცენტრალიზებული სისტემის დანერგვა. მონიტორინგის გარეშე. რეგულარული გაზომვა შესაძლებელს ხდის, რომ დროულად მოხდეს რეზონანსული მოვლენების იდენტიფიცირება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 615 და მათზე პრევენციული რეაგირება, რაც თავიდან აგვაცილებს მოწყობილობების დაზიანებასა და სისტემურ შეფერხებებს. საბოლოო ჯამში, აუცილებელია ენერგიის ხარისხზე ყურადღების გამახვილება, ტექნოლოგიების გონივრული დანერგვა და ამ მიმართულებით განვითარების სტრატეგიის მარეგულირებელ ჩარჩოებთან სრული თავსებადობა, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში უზრუნველყოფს ელექტრული სისტემის მდგრად განვითარებასა და განახლებადი ენერგეტიკული წყაროების უსაფრთხო ინტეგრაციას. ლიტერატურა [1] k. bakič, seerc cigre history: early electrification and empowerment of region where current electricity was born. ljubljana, slovenia: slovenian association of electric power engineers cigre&cired, 2020. [2] g. arziani, b. kvatadze, and l. baramidze, “analyzing the behavior of pi section and t section high voltage line models in harmonic load flow”, gs, vol. 5, no. 4, pp. 177–187, nov. 2023. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.16 [3] g. arziani and t. elizarashvili, “facts for effective der integration into the georgia distribution grids,” turk j electr power energy syst., published online may 5, 2025. doi 10.5152/tepes.2025.24036. [4] g. arziani and g. chkhaidze, “the impact of the level of detail in the distributed parameter model of a transmission line on its frequency characteristics”, gs, vol. 7, no. 2, pp. 493–502, jun. 2025. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.44 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 616 harmonic resonance study in hv network gvantsa bardadze, irakli gordiashvili abstract modern power systems are undergoing rapid transformation amid the increasing integration of renewable energy sources, particularly wind and solar power. these sources often rely on inverterbased technologies, which interface with the electrical grid through power electronic converters and generate harmonic signals across a range of frequency orders. the study of high-frequency harmonics becomes especially important when renewable energy sources are connected at high-voltage transmission or sub-transmission levels. in such cases, in addition to contaminating the electrical system with harmonics, the risk of harmonic resonance within the power network increases significantly, which can adversely affect grid stability and power quality. therefore, it is critically important to conduct an in-depth analysis of the frequency characteristics, complex impedances, and potential resonant points of the high-voltage network. such analysis will facilitate the timely identification of risks associated with harmonic phenomena and enable the selection of optimal mitigation and suppression strategies to ensure the stability and quality of power delivery amid the growing integration of renewable energy. harmonic resonance occurs when the frequency of harmonic components coincides with the natural resonant frequency of the electrical network. such frequency alignment leads to the amplification of harmonic amplitudes, which can ultimately result in damage to system components. an additional complexity arises from the decentralized nature of renewable generation. traditional centralized power plants typically exhibit stable and predictable impedance characteristics, making them easier to analyze and model. unfortunately, this is not the case with rapidly fluctuating renewable energy sources. these resources are widely distributed across different regions and have variable output, leading to dynamic shifts in the generated frequency spectra and grid impedance topologies. consequently, predicting and managing harmonic resonance phenomena in real time becomes significantly more challenging. it is worth noting that the present study is part of an ongoing, complex, and multidimensional analysis. due to the technical complexity of the subject and the dynamic nature of the power system, the authors are continuing their work through expanded data collection, refinement of frequency-domain models, and detailed system simulations to achieve more accurate and applicable results. the continuation of the research aims to develop tools for the prevention of harmonic resonance, plan optimal filtering strategies, and validate these approaches within modeled environments. the ultimate goal of this study is to establish practical methods and approaches that enable the safe integration of renewable energy sources into the power system with minimal technical risk and maximum efficiency. keywords: renewable energy, harmonics, harmonic resonance, harmonic analysis, harmonic distortion, power system, electrical network, frequency scanning. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 211 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.19 მინდობილი პროფესიული საქმიანობა გზა კომპეტენციებიდან პროფესიონალიზმისკენ სალომე ვორონოვი1, ნინო ქანთარია2, რიმა ბერიაშვილი3, ეკა ეკალაძე4 1აკადემიური განვითარების და სტრატეგიული დაგეგმვის დეპარტმენტის უფროსის მოადგილე, დიპლომირებული მედიკოსის ამერიკული პროგრამის „გახდი ექიმის“ კურსის ინსტრუქტორი და მცირე ჯგუფის კოორდინატორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, s.voronovi@tsmu.edu 599270387 orcidid https://orcid.org/0009-0008-8892-8052; 2დიპლომირებული მედიკოსის ამერიკული პროგრამის მოდულის”გულსისხლძარღვთა სისტემა” კოორდინატორი; სუბინტერნშიფი-შინაგანი მედიცინის მოწვეული მასწავლებელი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, n.kantaria@tsmu.edu 577745546; 3პროფესორი, აკადემიური განვითარების და სტრატეგიული დაგეგმვის დეპარტამენტის უფროსი, პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, rima.beriashvili@tsmu.edu 599535419; 4დიპლომირებული მედიკოსის ამერიკული პროგრამის დირექტორი, ბიოქიმიის დეპარტამენტის ასოცირებული პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, e.ekaladze@tsmu.edu 595 633362 რეზიუმე მინდობილი პროფესიული საქმიანობა (epas) არის პროფესიული საქმიანობების ერთობლიობა, რომლების დამოუკიდებლად ან მინიმალური ზედამხედველობით შესრულება შეიძლება ენდოს სტუდენტს/რეზიდენტს მას შემდეგ, რაც ის მოახდენს ამ საქმიანობების განხორციელებისას საჭირო კომპეტენციების დემონსტრირებას. მინდობილი პროფესიული საქმიანობა (epas) კონცეფცია მიზნად ისახავს დარგობრივ ცოდნაზე დაფუძნებულ სხვადასხვა კომპეტენციების ინტეგრაციას სანდო პროფესიული უნარების ჩამოყალიბებისთვის. ამ კონცეფციის მიზანი განათლების პროცესსა და ყოველდღიურ სამედიცინო საქმიანობას შორის კავშირის დამყარებაა . პაციენტისთვის სანდო კლინიკური პროფესიული აქტივობის შესრულების უნარი ექიმად ფორმირების მნიშვნელოვანი საფეხურია, რომელიც ეფუძნება სტუდენტის/რეზიდენტის მიერ შეძენილ კომპეტენციებს და თავისი შინაარსით მიესადაგება ოსტატ-შეგირდობის ძველ მოდელს. მინდობილი პროფესიული საქმიანობის დანერგვა და შეფასება მოითხოვს კლინიკური კურაციების (ე.წ კლერკშიფის) კლინიკურ სამუშაო ადგილზე ამოქმედებულ. კარგად გააზრებულ სილაბუსს, ორგანიზებულ კლინიკურ გარემოს და სათანადოდ გადამზადებულ განმახორციელებელ პერსონალს. საძიებო სიტყვები: სამედიცინო განათლება, მინდობილი პროფესიული საქმიანობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 212 სამედიცინო განათლება ეფუძნება სამ ძირითად კომპეტენციას თეორიულ ცოდნას, პრაქტიკულ/კლინიკურ უნარებს და ღირებულებებს, რომელთა გამომუშავება და შემდგომი სრულყოფა ექიმის მზადების დ შემდგომი პროფესიული საქმიანობის განმავლობაში მიმდინარეობს. უნდა აღინიშნოს, რომ უკანასკნელი წლების მანძილზე სამედიცინო განათლებამ მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა. ცვლილებები განსაკუთრებით შეეხო კლინიკური სწავლების ეტაპს, რომელზეც კომპეტენციებზე დაფუძნებული სწავლება მიჩნეული იქნა სამედიცინო განათლების ოპტიმალურ მოდელად. დიდი მნიშვნელობა მიენიჭა ექიმის პაციენტთან დამოკიდებულებას. პროფესიონალიზმი ყოველდღიურ სამედიცინო საქმიანობაში გულისხმობს ექიმის ეთიკურ ღირებულებებს, პასუხისმგებლობას, დამოკიდებულებას კოლეგებთან, პაციენტებთან, ლიდერობის, ინტერდისციპლინურ ჯგუფში მუშაობის უნარს. ამ უნარების შეძენა და მათი სათანადო შეფასება მეთოდოლოგიურ გადახედვას, სწავლებისა და შეფასების ახალი მეთოდების დანერგვას მოითხოვს. კომპეტენციებზე დაფუძნებული სამედიცინო განათლების პროცესში აკადემიური პერსონალის მიერ დასმული ძირითადი შეკითხვაა, თუ როდის შეიძლება ვანდოთ სტუდენტს/რეზიდენტს კონკრეტული პროფესიული აქტივობის შესრულება ზედამხედველობის გარეშე ან მინიმალური ზედამხედველობით? ამ შეკითხვაზე პასუხი სანდოობის დონის შესახებ გადაწყვეტილებიდან გამომდინარეობს. სწორედ აღნიშნული პრობლემის გადაჭრის გზების ძიებისას შემუშავდა კომპეტენციაზე დაფუძნებული სამედიცინო განათლების ახალი მოდელი მინდობილი პროფესიული საქმიანობა (entrustable professional activity, epa), რომელიც წარმოადგენს ერთგვარ „ხიდს“ დარგობრივ ცოდნაზე დაფუძნებულ, ახლად შეძენილ კლინიკურ კომპეტენციებსა და უშუალოდ პაციენტთან განხორციელებულ სანდო პროფესიულ აქტივობას შორის (1, 2, 3). კომპეტენციები სასწავლო პროგრამის აუცილებელი შემადგენელია, თუმცა ისინი შეიძლება ძალიან აბსტრაქტულად დარჩეს, თუ კონკრეტულ, ქმედით და ეფექტურ სწავლებისა და შეფასების მეთოდს არ გამოვიყენებთ. სწავლების კლინიკურ ეტაპზე სანდო პროფესიული საქმიანობის განხორციელების უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია ფორმაციული შეფასების შესაბამისი მეთოდების დანერგვა და გამოყენება. ამ მიზნით განსაკუთრებით რეკომენდებულია შეფასება სამუშაო ადგილზე (wpba, workplace-based assessment). სამუშაო ადგილზე შეფასება, თავის მხრივ, მოიცავს:  პირდაპირ (უშუალო) დაკვირვებას პროცედურების შესრულების უნარებზე (dops, direct observation of procedural skills); o სტუდენტის/რეზიდენტის მიერ განხორციელებული პაციენტის მინი-კლინიკური გამოკვლევის შეფასებას (mini-cex, mini clinical evaluation exercise); o კლინიკურ შემთხვევაზე დაფუძნებულ დისკუსიას(cbd, case based discussion); o 3600-იან მრავალმხრივ შეფასებას (msf, multi-source feedback) უკანასკნელი წლების განმავლობაში მინდობილი პროფესიული საქმიანობის, როგორც კლინიკური სწავლებისა და შეფასების ახალი მეთოდის, დანერგვა ინტენსიურად დაიწყო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 213 მსოფლიოს მთელი რიგი ქვეყნების უმაღლეს სამედიცინო სასწავლებლებში. როგორც წესი, ახალი მეთოდოლოგიის დანერვას წინ უძღვის პილოტირების ეტაპი და მისი შედეგების ანალიზი. მინდობილი პროფესიული საქმიანობის გამოყენება მოითხოვს კლინიკური კურაციების (ე.წ კლერკშიფის) კლინიკურ სამუშაო ადგილზე ამოქმედებულ კონკრეტულ სილაბუსს და სათანადოდ გადამზადებულ კლერკშიფის განმახორციელებელ პერსონალს (4). სირთულე მდგომარეობს იმაშიც, რომ ექიმსა და პაციენტს შორის კომუნიკაცია, მედიცინის ცალკეულ დარგებში კონტექსტის მიხედვით განსხვავდება (5). შინაგანი მედიცინა წარმოადგენს სტუდენტების სამედიცინო განათლების ფუნდამენტურ ნაწილს. სწორედ ამიტომაა შინაგანი მედიცინის საბაზისო კურსი ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი კლერკშიფი. კლერკშიფის განმავლობაში შეისწავლება მრავალი დაავადების დროს მიმდინარე პროცესები და ვითარდება კრიტიკული აზროვნება. თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტში 2022 წლიდან დაიწყო მინდობილი პროფესიული საქმიანობის პილოტირების პროცესი დიპლომამდელი განათლების ეტაპზე, თსსუ-ის ამერიკული პროგრამის 10, 11, 12 სასწავლო სემესტრების სტუდენტებთან, შინაგანი მედიცინის კლინიკური კურაციის, ე.წ. „სუბინტერნშიფის“ გავლის პერიოდში. შინაგანი მედიცინის სუბინტერნშიფი კომპეტენციების გამომუშავებაზე მიმართული კლინიკური როტაციაა და სტუდენტებს აძლევს შინაგანი მედიცინის განყოფილებაში მოთავსებული პაციენტების მართვისა და მკურნალობის პროცესში აქტიური მონაწილეობის შესაძლებლობას. სტუდენტი მონაწილეობას იღებს სხვადასხვა სიმძიმისა და სიმწვავის დაავადებათა მართვაში, მათ შორის, სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობების მართვაში გადაუდებელ განყოფილებაში. სტუდენტებს შესაძლებლობა აქვთ, გაიღრმავონ და გაიუმჯობესონ ძირითადი კლინიკური უნარ-ჩვევები, ისწავლონ ახალი პროცედურები და გასინჯვის ტექნიკები, შეაფასონ თავიანთი კლინიკური აქტივობის ეფექტურობა. შინაგანი მედიცინის ოთხკვირიანი სუბინტერნშიფი რეალურად შინაგანი მედიცინის ძირითადი კლერკშიპის გაგრძელებაა, თუმცა ამ უკანასკნელისაგან განსხვავებით, სტუდენტებს აკისრებს პაციენტებზე ზრუნვის მეტ პასუხისმგებლობას. სუბინტერნშიფის განმავლობაში სტუდენტს უვითარდება დამოუკიდებლად მუშაობის უნარი მათ შორის, სწავლისა და ინფორმაციის მოპოვების უნარი, რაც მნიშვნელოვანია შემდგომი პროფესიული განვითარებისათვის და ე.წ. „სიცოცხლის მანძილზე სწავლისათვის“. კლინიკური სწავლების „სუბინტერნშიფის“ ეტაპზე განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ისეთი პროფესიული უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბებას, როგორიცაა: 1. სამედიცინო გასაუბრების (ინტერვიუირების) უნარ-ჩვევები ● პაციენტთან ინტერაქციის უნარი ● შეკითხვების ფორმულირების უნარი ძირითადი პრობლემის გარშემო ● მეორე რიგის კითხვების გამოყენების უნარი დამატებითი ინფორმაციის შესაგროვებლად ● შეკითხვების პასუხად ან სხვა გზით მიღებული ინფორმაციის გადამუშავების უნარი ● არავერბალური კომუნიკაციის ამოცნობისა და მათი გაანალიზების უნარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 214 ● დიაგნოსტიკური დიაპაზონის შეფასების უნარი 2. ფიზიკური გამოკვლევის უნარ-ჩვევები ● ორგანოთა სისტემების მიხედვით სტრუქტურირებული გამოკვლევის ჩატარების უნარი ● პათოლოგიური ნიშნების ამოცნობისა და არსებობის შემთხვევაში მათი კლინიკური მნიშვნელობის შეფასების უნარი ● პაციენტისთვის ინფორმაციის მიწოდება გამოკვლევის შესახებ ● გამოკვლევის ყველაზე მნიშვნელოვან ასპექტებზე კონცენტრირების უნარი ● სხვა გზებით მიღებული ინფორმაციისა და გამოკვლევის შედეგების გამოყენების უნარი დიაგნოზის ჩამოსაყალიბებლად. 3. პროფესიონალიზმის ხარისხი /კომუნიკაცია ● პაციენტთან პატივისცემით მოპყრობის უნარი ● შეკითხვების დასმასთან ერთად განმარტების მიცემის უნარი ● პაციენტის გულდასმით მოსმენის უნარი ● ურთიერთობის მტკივნეული და უხერხული მომენტების გაცნობიერების უნარი ● კონფიდენციალურობის საკითხის მნიშვნელობის გაცნობიერების უნარი ● გასინჯვის და შეკითხვების მეთოდოლოგიის პაციენტზე მორგების უნარი 4. კონსულტაციის უნარ-ჩვევები ● დიაგნოსტიკური ტესტის/მკურნალობის რაციონალობის ახსნის უნარი ● პაციენტისთვის ინფორმაციის მარტივ და გასაგებ ენაზე მიწოდების უნარი ● პაციენტის შეკითხვებზე პასუხისა და სათქმელის სხვა სიტყვებით შეცვლის/გამეორების უნარი ● პაციენტის სურვილების ამოცნობის და კონსულტაციის დროს მათი პრიორიტეტების განსაზღვრის უნარი. ● საკუთარი მოსაზრების გამოხატვისა და მიუკერძოებლობის უნარი. 5. კლინიკური განსჯის უნარი ● პოტენციურად მნიშვნელოვანი მონაცემების კლინიკური მნიშვნელობის შეფასების უნარი ● გამოკვლევისა და მართვის ოპტიმალური გეგმის განსაზღვრის უნარი ● მართვის სხვადასხვა ვარიანტის შერჩევის უნარი პაციენტის სურვილებისა და შესაძლებლობების გათვალისწინებით ● შერჩეული მართვის/მურნალობის შესაძლო რისკებისა და სარგებლის გათვალისწინების უნარი ● არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით მტკიცე გადაწყვეტილებამდე მისვლის უნარი 6. ორგანიზებულობა / ეფექტურობა ● მონაცემთა სწრაფი და ეფექტური შეგროვების უნარი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 215 ● შესაბამისი განსჯის დემონსტრაციის უნარი ● კონსულტაციისას დროის სწორად და ეფექტურად გამოყენების უნარი. „სუბინტერნშიფის“ ეტაპზე კლინიკური სწავლების განხორციელების პროცესში სტუდენტმა უნდა შეძლოს: ● პაციენტის ზრუნვაზე აიღოს სრული პასუხისმგებლობა და გაიაზროს ამ პასუხისმგებლობის მნიშვნელობა, დაიცვას მორალური და ეთიკური პრინციპები; ● განავითაროს პაციენტის ერთიანი მართვის უნარ-ჩვევები, პაციენტის თითოეულ პრობლემაზე ყურადღების გამახვილებით; ● რეზიდენტებთან და მკურნალ ექიმებთან დისკუსიის საშუალებით, განავითაროს პაციენტის პრობლემებისადმი რაციონალური მიდგომა, შეძლოს დიფერენციული დიაგნოზების გატარება, შესაბამისი ინსტრუმენტულ-ლაბორატორიული კვლევების შერჩევა ხარჯთეფექტურობის გათვალისწინებით. ● შეძლოს ინფორმაციის დამოუკიდებლად მოპოვება და რეზიდენტებთან, ექიმებთან და სხვ. პროფესიული სახის ინტერაქცია. პროგრამაში დასახული მიზნების მისაღწევად ხორციელდება შემდეგი აქტივობები: ● პაციენტის სტაციონარში მოთავსებისას, დაავადების ისტორიის ჩანაწერის გაკეთება და ფიზიკალური გასინჯვა. ● პაციენტის პრობლემათა ჩამონათვლისა და დიფერენციალური დიაგნოზების ჩამოყალიბება. ● არსებული სამედიცინო პრობლემებისთვის სადიაგნოზო და თერაპიული გეგმის ჩამოყალიბება. ● ყოველი ახალი შემთხვევის განხილვა რეზიდენტთან/ექიმთან/პასუხისმგებელ პირთან ერთად. ● ყოველი ახალი პაციენტის წარდგენა რეზიდენტისა თუ ექიმისთვის. ● დღეში მინიმუმ ერთი კურსუსის დაწერა ყველა პაციენტზე. ● თითოეული პაციენტის დღეში მინიმუმ ორჯერ მონახულება (დილის შემოვლამდე და საშუადღევს/საღამოს). ● გაწერის ეპიკრიზის გამზადება და გაწერის შემდგომი მეთვალყურების დაწესება. ● დღის მორიგეობა კვირაში ერთხელ და ორი ღამის მორიგეობა კურსის განმავლობაში. მორიგეობის დღეები უნდა შეუთანხმდეს მეცადინეობების განრიგს. ● შერჩეულ შემთხვევებზე პროცედურების ჩატარება (კომპეტენციის ფარგლებში). ● შემოვლებზე, პრაქტიკულ მეცადინეობებზე და კონფერენციებზე დასწრება, ყველა აქტივობაზე დასწრება და მონაწილეობა. კლინიკური აქტივობების აღრიცხვისათვის ივსება დღიური, რომელშიც სტუდენტების პასუხისმგებლობები სტანდარტიზებულია შემდეგი სახით: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 216 1. დაკვირვება და განხილვა: ეს შეიძლება მოიცავდეს გუნდის სხვა წევრზე დაკვირვებას ანამნეზის შეკრებისას, პროცედურის ჩატარებისას ან ფიზიკალური გამოკვლევის დროს და ა.შ.; და ავადმყოფობის ისტორიის, პათოლოგიის ან სხვა შესაბამისი კომპონენტების 2. აქტიური მონაწილეობა მკურნალობაში: ამ კატეგორიაში შედის დაკვირვება და მსჯელობა, მაგრამ ასევე მიანიშნებს პაციენტისთვის უფრო ქმედით კომპეტენციაზე, როგორიცაა ფიზიკალური გამოკვლევის ჩატარება და კლინიკური გამოკვლევა, ავადმყოფობის მიმდინარეობის ან ავადმყოფობის ისტორიისა და ფიზიკალური გამოკვლევების შესახებ ჩანაწერების გაკეთება, პაციენტის წარდგენა შემოვლის დროს, ავადმყოფობის ისტორიის დამუშავება და/ან პაციენტისთვის დაავადების პროფილაქტიკის შესახებ კონსულტაციის ჩატარება 3. პროცედურის ჩატარება: ამ კატეგორიაში შედის მკურნალობაში აქტიური მონაწილეობა და დამატებით აღინიშნება, თუკი სტუდენტი ასრულებს პროცედურას ზედამხედველობის ქვეშ. შესრულებული პროცედურები ჩაიწერება სტუდენტის ,,პროცედურათა ჩამონათვალში’’ და განიხილება კლერკშიფის ხელმძღვანელის მიერ როტაციის შუალედური შეფასების დროს. დასკვნები 1. მინდობილი პროფესიული საქმიანობის (entrustable professional activities -epas) დიპლომამდელი და დიპლომისშემდგომი განათლების კლინიკური ეტაპის ინოვაციურ მეთოდად განიხილება და აქტიურად ინერგება მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში. 2. ექიმად ფორმირების პროცესში დასწავლა გაადვილებულია, თუ მიღებული ცოდნა გამოსადეგია და ახლოა რეალურ, ცხოვრებისეულ გარემოსთან; საექიმო საქმიანობას თავისი ემოციური ასპექტები აქვს, რაც დასწავლის პროცესზე მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს; დამოუკიდებელი სწავლისათვის ინდივიდს თვით-რეგულირების შესაბამისი უნარები სჭირდება, როგორიცაა ამოცანის დასახვა, სტრატეგიის შემუშავება და საკუთარ პროგრესზე თვალყურის დევნება. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ten cate o. 2005. entrustability of professional activities and competencybased training. med educ 39:1176–1177. 2. ten cate o. entrustment as assessment: recognizing the ability, the right, and the duty to act. j grad med educ. 2016;8(2):261-262. doi:10.4300/jgme-d-16-00097.1 3. olle ten cate. an updated primer on entrustable professional activities (epas). revista brasileira de educacao medica. 43. (suppl 1), 2019, pp.712-720. 4. carraccio c, burke ae. 2010. beyond competencies and milestones: adding meaning through context. j grad med educ 2:419–422. 5. veldhuijzen w, mogendorff k, ram p, van der weijden t, elwyn g, van der vleuten c. 2012. how doctors move from generic goals to specific communicative behavior in real practice consultations. patient education and counseling. thesis. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 217 entrusted professional activities the path from competencies to professionalism salome voronovi, nino kantaria, rima beriashvili, eka ekaladze tbilisi state medical university summary entrustable professional activities (epas) are a set of professional activities that can be entrusted to a student/resident to perform independently or with minimal supervision after he or she has demonstrated the competencies required to perform these activities. the epa concept intends to integrate different competencies within relevant and recognizable contexts and in this way to link the educational and medical worlds. entrustment is the clinically meaningful summative judgment based on a rich source of information about the quantity and quality of a trainee’s professional performance. granting entrustment is a clinically recognizable step that resonates with the former masterapprenticeship model. the implementation and assessment of entrustable professional activities requires a well-thoughtout syllabus, an organized clinical environment, and appropriately trained personnel. key words: medical education, entrustable professional activities (epas) microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 625 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.57 კავკასიის ენდემური მცენარის teucrium nuchense k.koch -ის მიწისზედა გენერაციულ და ვეგეტატიურ ორგანოთა ანატომიური აგებულების თავისებურებანი (labiatae) მჭედლიძე ქეთევანი1*, ჯინჯოლია ლიანა2, კორკოტაძე თეონა3, ანელი ჯემალ1 1ს.მ.აკად დოქტორი; ფიტოქიმიის ს/კ დეპარტამენტი, ფარმაკობოტანიკის მიმართულების მთავარი მეც. თანამშრომელი; თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი,593-580-027, k.mchedlidze@tsmu.edu; 2ბ.მ. აკად დოქტორი; ფიტოქიმიის ს/კ დეპარტამენტი, ფარმაკობოტანიკის მიმართულების უფროსი მეც. თანამშრომელი; თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, 555-392-953,l.jinjolia@tsmu.edu; 3ფ.აკად. დოქტორი; ფიტოქიმიის ს/კ დეპარტამენტი, ტრიტერპენული შენაერთების მიმართულების მეც. თანამშრომელი; თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი, 593-625-026; t.korkotadze@tsmu.edu; 4ს.მ.მაგისტრი; ფითოქიმიის ს/კ დეპარტამენტი, ფარმაკობოტანიკის მიმართულების მეც. თანამშრომელი; თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი,555-362-777; j.aneli@tsmu.edu აბსტრაქტი შესწავლილია საქართველოს ფლორის, როგორც ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების მდიდარი წყაროს კავკასიის ენდემური სახეობის teucrium nuchense k.kochის, მიწისზედა გენერაციული და ვეგეტატიური ორგანოების ანატომიური აგებულების თავისებურებანი. მიკროტექნიკაში მიღებული კამერალური მეთოდებით კვლევის შედეგად გამოვლენილია პერსპექტიული სამკურნალო მცენარის ანატომიური აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები. t. nuchense-ს ყლორტის მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედბეი მწყობრად დაგვირისტებულია, სწორხაზოვანი, სუსტად მოხრილ-კუთხოვანი სტრუქტურის, აღჭურვილია ენციკლოციკლური და ტეტრაციკლური ბაგის აპარატით; ბაგეთა ერთმანეთის მიმართ განწყობა ქაოტურია. ყლორტის მუხლთშორისის მონოციკლური ცენტრალური ცილინდრი შედგება უწყვეტი ფლოემისაგან და ერთფეროვანი ქსილების სტრუქტურული ელემენტებისაგან; მერქანში ტრაქეათა და გამტარ ჭურჭელთა სანათურების სიგრძივად მწკრივული ანაწყობები აღიბეჭდება; ყლორტის მერქნის ტრაქეალურ ელემენტთა სანათურები ოვალური და სფეროსებრი მოხაზულობისაა, მათი შიდა ღრუ კი სუსტად კუთხოვანი; გამტარ ჭურჭელთა სანათურების შიდა გარსის გასქელება სპირალური და რგოლურია, ტრაქეათა გარსი კი ფოროვანი; მერქანში რადიალურ სხივთა ერთრიგიანი მწკრივებია დიფერენცირებული. t. nuchense-ს ფოთოლი ბიფაციალური ფორმის, ჰიპოსტომატური, დორზოვენტრალური სტრუქტურისაა; ფოთოლი ორმხრივად შებუსულია მარტივი და ჯირკვლოვანი ბუსუსებით, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 626 ასევე ჯირკვლებით; ფოთლის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი სტრუქტურისაა, აღჭურვილია დიაციტური ტიპის ქაოტურად განწყობილი ბაგეებით. ფოთლის რბილობში დიფერენცირებული გამტარი კონა უკუ-კოლატერალური აგებულებით ხასიათდება. t. nuchense-ს ყვავილის ჯამის ფოთოლაკი შებუსულია კონუსური ბუსუსებით ასევე, სეკრეტორული, სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით და ჯირკვლებით; ფოთოლაკის მფარავ ქსოვილში აღიბეჭდება ბაგეები; ჯამის ფოთოლაკის რბილობი ერთფეროვანა და აღჭურვილია სრული კოლატერალური და არასრული მერქნის ტრაქეალური ელემენტებით წარმოდგენილი, გამტარი კონებით. t. nuchense-ს ყვავილის გვირგვინის ფურცელი ასევგე ერთფეროვანი სტრუქტურისაა და მასში დიფერენცირებული გამტარი კონები არასრულია. საკვანძო სიტყვები: teucrium nuchense k.koch; ყლორტი; ფოთოლი; ანატომია; სადიაგნოსტიკო მახასიათებლები; საქართელოს ფლორა. ტუჩოსანთა, labiatae-ს ოჯახის მცენარეები ფართოდ გავრცელებული ერთწლოვანი ან მრავალწლოვანი ბალახოვანი, ნახევრად ბუჩქები, უფრო იშვიათად ლიანები ან პატარა ხემცენარეებია. ოჯახი აერთიანებს 232 გვარის 9976 სახეობას[8]; საქართველოში წარმოდგენილია 37 გვარში მოცული 148 სახეობა[3]. ტუჩოსანნი ეთერზეთოვანი მცენარეებია, აქტიურად იყენებენ ტექნიკური ზეთების მისაღებად, კვებასა და დეკორაციაში, პარფიუმერიაში და ასევე მედიცინაში [7,10,11,12]. მსოფლიოში ინტენსიურად მიმდინარეობს ტუჩოსანთა ოჯახის მცენარეთა კვლევის უახლესი მეთოდების გამოყენებით შესწავლა, ახალი ნივთიერებების გამოვლენასა და მათი ბიოლოგიური აქტივობის შეფასების თვალსაზრისით[10,11] განსაკუთრებით აქტუალურია ენდემური სახეობების ზედმიწევნითი კვლევა, რომელთა ბუნებრივი ნაერთების ბიოლოგიური, სპეციფიკური აქტივობის გამოვლენისათვის კამერალური კვლევების საფუძველს სახეობათა მაკროდა მიკრომორფოლოგიური თავისებურებებისა და ანატომიური აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლების დადგენა განაპირობებს. ამდენად, კვლევის მიზანს ტუჩოსანთა ოჯახის, გვარ teucrium l.-ს, კავკასიის ენდემური სახეობის, teucrium nuchense k.koch-ის, ღამის კუტი ბალახის [4], მიწისზედა გენერაციული და ვეგეტატიური ორგანოების შინაგანი აგებულების შესწავლა წარმოადგენდა, მიკროსტრუქტურილი სადიაგნოსტიკო მახასიათებლების დადგენის მიზნით. teucrium-ი კოსმოპოლიტური გავრცელების დიდი და პოლიმორფული გვარია. მსოფლიოს მცენარეთა საერთაშორისო ნუსხის მონაცემთა მიხედვით გვარში გაერთიანებულია 482-ი სახეობის მცენარე [9]. რომლთა გავრცელების არეალი დედამიწის ზომიერ და სუბტროპიკულ ზონებს მოიცავს და განსაკუთრებით დამახასიათებელია ხმელთაშუაზღვეთის ქვეყნებისათვის. ადგილობრივ ფლორაში კი აწერილია გვარ teucrium georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 627 ის 7 სახეობა და მათგან სწორედ t. nuchense-ე მიეკუთვნება კავკასიის ენდემურ სახეობათა რიცხვს [2,3,4]. t. nuchense 10-30 სმ-ი სიმაღლის, ძირთან გახევებული და აქტიურად შებუსული, მრავალწლოვანი, ბალახოვანი მცენარეა. მისი ფოთლები კვერცხისებრი ან მოგრძო კვერცხისებრია, კიდეზე მომრგვალო, კბილისებრ განკვეთილი, ძირთან სოლისებრი ფორმის; სახეობას ყვავილედი კენწრული ახასიათებს, კუმსი, მჭიდრო მრავალყვავილიანი ჩხროებით; ყვავილის ყუნწი ჯამზე მნიშვნელოვნად მოკლეა; ჯამი ზარისებრია, შებუსული, ძირს დახრილი ბეწვით წარმოდგენილი, ჯამის კბილები სამკუთხაა და წაწვეტებული; ყვავილის გვირგვინი მეწამულია, გარედან ძლიერ შებუსული, 2-3-ჯერ გრძელი ჯამზე. საქართველოს ფლორისტულ რაიონებში t. nuchense -ს ყვავილობა ივნისი-აგვისტოს თეებს მოიცავს [2,4]. t. nuchense იზრდება მთის ქვედა, შუა, ზედა და სუბალპური სარტყლის მშრალ ფერდობებზე, ნაშალებზე, ტყის ველობებზე, ბუჩქნარებში, ზღვის დონიდან 2350 მ სიმაღლემდე[2,4]. საქართველოში t. nuchense-ს გავრცელების არეალი მოიცავს ზემო და ქვემო სვანეთის, რაჭა-ლეჩხუმის, ქართლის, მთიულეთის, თუშ-ფშავ ხევსურეთის, კახეთის, გარე კახეთის, გარდაბანის, თრიალეთის, ქვემო ქართლის, ჯავახეთისა და მესხეთის ფლორისტულ რაიონებს[2,4]. t. nuchense-ს მიწისზედა ორგანოები ტრადიციულ მედიცინაში გამოიყენება როგორც ანტიბაქტერიული, ანტიოქსიდანტი, ანთების საწინააღმდეგო საშუალება, გაციების, მუცლის ტკივილის, შარდსასქესო გზების დაავადების დროს, ასევე მცენარის მიწისზედა ნაწილების წყლიანი ექსტრაქტი გამოიყენება მე-2 ტიპის შაქრიანი დიაბეტის, კუჭის წყლულის და რევმატიზმის დროს [1,4]. კვლევის მეთოდიკა t. nuchense-ს საექსპერიმენტო ნედლეული მოპოვებულ იქნა 2023 წელს ქართლის ფლორისტულ რაიონში, წავკისის მიდამოებიდან. საკვლევი ობოექტის საჰერბარიუმო ნიმუში დაცულია თსსუ ი. ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ჰერბარიუმში tbпh – 22383 (სურ.1). კრიტიკული სახეობის საკვლევი ობიექტიდან საექსპერიმენტო ნიმუშები აღებულია მცენარის მიწისზედა ვეგეტატიურ ორგანოთა ცენტრალური ზონიდან, საპრეპატარო ნიმუშთა განივი, სიგრძივი და ზედაპირული ანათლები გაკეთდა ცოცხალი დაუფიქსირებელი მასალიდან ბასრი სამართებლის საშუალებით. საკვლევი ჭრილები შეიღება საფრანინის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 628 ხსნარში 24 სთ-ის განმავლობაში და მოთავსდა გლიცერინიან გარემოში სასაგნე მინაზე. კვლევის ობიექტთა მიკრო-ტექნიკური კვლევა წარმოებდა სინათლის carl zeiss, jeneval მიკროსკოპზე; ფოტოდოკუმენტალური მასალა დაფიქსირდა ციფრული ფოტოაპარატის (canon digital ixus75) საშუალებით და გრაფიკულად დამუშავდა adobe photoshop cs5 -ის პროგრამაში. კვლევის შედეგები ყლორტი. t. nuchense-ს ყლორტის განივი ჭრილი კვადრატული კონფიგუ-რაციისაა, იგი აქტიურად შებუსულია მრავალუჯრედიანი (1-6) კონუსური, სხვადასხვა სიგრძის ბუსუსებით და სფეროსებრთავიანი ორდა ოთხუჯრედოვანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით (სურ.2-d,e). ყლორტის განაკვეთის პანორამაზე ქერქის არესთან შედარებით დიდი მოცულობის მონოციკლური ცენტრალური ცილინდრი აისახება (სურ. 2a). t. nuchense-ს მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედბეი მწყობრად დაგვირისტებული, სწორხაზოვანი, სუსტად მოხრილკუთხოვანია (სურ.2-f). მფარავი ქსოვილის სტრუქტურის ამსახველ პანორამაზე ფუძემდებარე უჯრედებისაგან ბუსუსთა გადანაჭრების კვალი გამოირჩევა ორი კონტურული რკალის სახით; ასევე აღიბეჭდება ორი ტიპის ენციკლოციკლური (6სატელიტით) და ტეტრაციკლური (4-სატელიტით) ბაგეების დიფერენცირება (სურ.2-f). ეპიდერმულ ქსოვილში ბაგის აპარატის ზედმიწევნით კვლევისას ბაგეთა მკეტავი და სატელიტური უჯრედების სწორხაზოვანი და მნიშვნელოვნად თხელგარსიანი აგებულება აღინიშნა, ასევე მკეტავ უჯრედებში საშუალოდ ფირფიტოვანი ქლორიპლასტების არსებობა. მუხლთშორისის ფუძემდებარე უჯრედთა შორის ბაგეთა განსწობა ქაოტურია, თუმცა ბაგეთშორისი ხვრელის გათვალისწინებით ფუძემდებარე უჯრედების ანტიკლინალური კედლების მიმართ უმეტესწილად მწყობრი. t. nuchense-ს ყლორტის მუხლთშორისის მფარავი ქსოვილი ერთრიგიანი, ჰეტეროციტული, კუტინიზირებული ეპიდერმისის უჯრედებით იკვეთება (სურ.2 c,g); მფარავ ქსოვილში დიფერენცირებული ბაგის აპარატი ეპიდერმული უჯრედების მიმართ თანაბარი განწყობით ხასიათდება. ღერძითი ორგანოს განივი განაკვეთის კუთხეებში ფირფიტოვანი კოლენქიმის ქსოვილი აისახება, რომელიც ემიჯნება მფარავ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 629 ქსოვილს და გასდევს მას მთელ გაყოლებაზე, ამ უკანასკნელს კი ჯერ ქლორენქიმის ქსოვილი, ხოლო შემდგომ, ქერქის პარენქიმული უჯრედების 2-3 რიგიანი არე მოსდევს (სურ.2-b,c,g,). ყლორტში ქერქის პარენქიმას პერიციკლური ბოჭკოები ესაზღვრება და მათი აქტიური დიფერენცირება მუხლთშორისის კუთხეებში აისახება. ბოჭკოვანი უჯრედების სანათურთა ზომა არაერთგვაროვანია, მოხაზულობა ოვალური, ღრუ კი უპირატესად დიდი მოცულობის და ასევე, ოვალური კონფიგურაციის (სურ.2-c,h,). t. nuchense-ს ყლორტის მუხლთშორისის მონოციკლური ცენტრალური ცილინდრი შედგება უწყვეტი ფლოემისაგან და ერთფეროვანი ქსილების სტრუქტურული ელემენტებისაგან, კამბიუმის ქსოვილი კი რთულად ასაღქმელია (სურ.2-b,c). მერქნის ტრაქეალურ ქსოვილში ერთმანეთს ემიჯნება, ტრაქეათა და გამტარ ჭურჭელთა სანათურების მწყობრი, სიგრძივად მწკრივული ანაწყობები. t. nuchense-ს ყლორტში მერქნის ტრაქეალურ ელემენტთა სანათურები ოვალური ან სფეროსებრი მოხაზულობისაა, მათი შიდა ღრუ კი სუსტად კუთხოვანი (სურ.2-c,h); გამტარ ჭურჭელთა სანათურების შიდა გარსის გასქელება სპირალური და რგოლურია, ტრაქეათა გარსი კი ფოროვანი (სურ.2-i). მერქნის ძირითად სტრუქტურულ ერთეულებს შორის ფიქსირდება მერქნის ერთრიგიანი რადიალური სხივების განწყობა. t. nuchense-ს მუხლთშორისის ცენტრალური ცილინდის პერიმედულარული ქსოვილი მჭიდროდ ურთიერთ განწყობილი, სქელგარსიანი, პოლიგონალური უჯრედებითაა წარმოდგენილი, ხოლო მედულა დიდი ზომის, თხელგარსიანი, ასევე მჭიდროდ ურთიერთ განლაგებული უჯრედებით (სურ.2-b,c). ფოთოლი. t. nuchense-ს ფოთლის ადაქსიალური და აბაქსიალური ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი სტრუქტურით ხასიათდება (სურ.3-a,c); თუმცა ზედა ეპიდერ-მისის ფუძემდებარე უჯრედები მრუდკედლიანთა მე-2, ხოლო ქვედა 1-ლ რიგს განეკუთვნება [5]. ფოთლის ადაქსიალური ეპიდერმისის პანორამაზე აღინიშნება კონუსური, 2-3 უჯრედოვანი ბუსუსების, სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომების და ასევე, ბუსუსთა ფუძის გადანაჭერთა კვალი (სურ.3-a,b). აბაქსიალური ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედთა შორის, დიდი ოდენობით, ქაოტურად განწყობილი ბაგეები გამოირჩევა. ბაგის აპარატი დიაციტური (დისექტური) ტიპისაა [5]. ბაგეთა მკეტავი უჯრედები ოვალური და სფეროსებრი მოხაზულობისაა, საშუალოდ ფირფიტოვანი ქლოროპლასტებით გამოხატული. ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრია, სატელიტური უჯრედები კი თხელ-გარსიანი და მრუდხაზოვანი სახის. ფოთლის ქვედა ეპიდერმისში წარმოდგენილია განსხვავებული მორფოლოგიუტი ტიპის მარტივი და სეკრეტორული ტრიქომები კონუსური, 1-3 უჯრედოვანი, ჯირკვლოვანი სფეროსებრთავიანი 1-2 უჯრედოვანი და სფეროსებრი ჯირკვლები. ამასთანავე, ფოთლის აბაქსიალური ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედებში ცხიმის წვეთების არსებობა აისახება (სურ.3-c,d) . t. nuchense-ს ფოთოლი ბიფაციალური ფორმის, ჰიპოსტომატური, დორზოვენტრალური სტრუქტურისაა. ფოთოლი ორმხრივად შებუსულია მარტივი და ჯირკვლოვანი ბუსუსებით, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 630 ასევე ჯირკვლებით. ბაგეთა განწყობა ეპიდერმული ქსოვილის მიმართებით წამოწეულია (სურ.3-e) . ფოთლის რბილობის ორივე მხარის მფარავი ქსოვილი ერთრიანია, ადაქსიალური ეპიდერმისის უჯრედები კუტინიზირებული, აბაქსიალური არა; ზედა ეპიდერმისის უჯრედების ზომა მნიშვნელოვნად აღემატება ქვედა ეპიდერმისის უჯრედებისას. ფოთლის რბილობში აღიბეჭდება ორრიგიანი მესრისებური და ღრუბლისებური პარენქიმის უჯრედთა თითქმის თანაბარი მოცულობის ქსოვილი (სურ.3-e). t. nuchense-ს ფოთლის რბილობში დიფე-რენცირებული გამტარი კონა უკუ-კოლატერალური ტიპისაა, შემოსაზღვრულია კოლენქიმური უჯრედების ხალთით. გმტარი კონის მერქანში აღიბეჭდება მერქნის გამტარ ჭურჭელთა სანათურების სიგრძეზე მწყობრი მწკრივები (სურ.3-f); ფოთლის რბილობში არსებული ანასტომოზები სპირალური გარსის გასქელები ხასიათდებიან. ყვავილი. t. nuchense-ს ყვავილის ჯამის ფოთოლაკის განაკვეთის პანორამაზე აისახება ძლიერ შებუსული, მძლავრი მფარავი ქსოვილისა და ერთფეროვანი სტრუქტურის მქონე რბილობი. ჯამის ფოთოლაკის გარეთა მფარავი ქსოვილი აღჭურვილია მარტივი, ერთან ორუჯრედოვანი, კონუსური ბუსუსებითა და სეკრეტორული, სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით და ჯირკვლებით (სურ.4-a,b). ფოთოლაკის ორივე მხარის მფარავი ქსოვილი ერთუჯრედოვანია და მძლავრად კუტინიზირებული; მის მფარავ ქსოვილში ბაგის აპარატის დიფერენცირება აღიბეჭდება. ჯამის ფოთოლაკის რბილობი ერთფეროვანი, ღრუბლისებრი პარენქიმის მსგავსია და აღჭურვილია სრული და არასრული გამტარი კონებით. სრული გამტარი კონა კოლატერალურია, ხოლო არასრულში მხოლოდ მერქნის ტრაქეალური ელემენტბის კუთხოვანგარსიანი სანათურები აისახება (სურ.4-a,b). t. nuchense-ს ყვავილის გვირგვინის ფურცლის განივი ჭრილის ხედზე აღიბეჭდება ორმხრივ მფარავ ქსოვილს შორის მოქცეული ერთფეროვანი სტრუქტურის რბილობი არასრული გამტარი კონების თანხლებით. ორვივე მხრის ეპიდერმული ქსოვილი ერთრიგიანია, თუმცა ზედა მფარავი ქსოვილის უჯრედები კუთხოვანია და მნიშვნელოვნად დიდი ზომის, ვიდრე ქვედა, რომელიც დვრილისებრი ფორმის, მომცრო ზომის უჯრედული სტრუქტურით ხასიათდება (სურ.4-c). დასკვნა. შესწავლილია საქართველოს ფლორის, კავკასიის ენდემური სახეობის teucrium nuchense k.koch-ის, ღამის კუტი ბალახის მიწისზედა გენერაციული და ვეგეტატიური ორგანოების შინაგანი აგებულება. დადგენილია კრიტიკული სახეობის მიკროსტრუქტურული აგებულების სადიაგნოსტიკო მახასიათებლების შემდეგი ერთობლიობა:  t. nuchense-ს ყლორტის მუხლთშორისი აქტიურად შებუსულია მრავალუჯრედიანი კონუსური და სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 631  მუხლთშორისის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედბეი მწყობრად დაგვირისტებულია, სწორხაზოვანი, სუსტად მოხრილკუთხოვანი ფორმის;  ყლორტის მუხლთშორისის ეპიდერმისი აღჭურვილია ენციკლოციკლური და ტეტრაციკლური ბაგის აპარატით;  ყლორტის მფარავ ქსოვილში ბაგეთა ერთმანეთის მიმართ განწყობა ქაოტურია, ბაგეთშორისი ხვრელის გათვალისწინებით ფუძემდებარე უჯრედების ანტიკლინალური კედლების მიმართ კი მწყობრი;  t. nuchense-ს მუხლთშორისის მონოციკლური ცენტრალური ცილინდრი შედგება უწყვეტი ფლოემისაგან და ერთფეროვანი ქსილების სტრუქტურული ელემენტებისაგან;  მერქანში ტრაქეათა და გამტარ ჭურჭელთა სანათურების სიგრძივად მწკრივული ანაწყობები აღიბეჭდება;  ყლორტის მერქნის ტრაქეალურ ელემენტთა სანათურები ოვალური და სფეროსებრი მოხაზულობისაა, მათი შიდა ღრუ კი სუსტად კუთხოვანი;  გამტარ ჭურჭელთა სანათურების შიდა გარსის გასქელება სპირალური და რგოლურია, ტრაქეათა გარსი კი ფოროვანი;  ყლორტის მუხლთშორისის მერქანში რადიალურ სხივთა ერთრიგიანი მწკრივებია დიფერენცირებული;  t. nuchense-ს ფოთოლი ბიფაციალური ფორმის, ჰიპოსტომატური, დორზოვენტრალური სტრუქტურისაა;  ფოთოლი ორმხრივად შებუსულია მარტივი და ჯირკვლოვანი ბუსუსებით, ასევე ჯირკვლებით;  t. nuchense-ს ფოთლის ეპიდერმისის ფუძემდებარე უჯრედები არადაგვირისტებული, მრუდხაზოვანი და მრუდკედლიანი სტრუქტურისაა;  ფოთლის ეპიდერმისში დიაციტური ტიპის ქაოტურად განწყობილი ბაგეები ფიქსირდება;  ბაგეთა მკეტავი უჯრედები ოვალური და სფეროსებრი მოხაზულობისაა, საშუალოდ ფირფიტოვანი ქლოროპლასტებით გამოხატული, ბაგეთშორისი ხვრელი თითისტარისებრია, სატელიტური უჯრედები თხელი, მრუდხაზოვანი მოხაზულობის;  t. nuchense-ს ფოთლის რბილობში დიფერენცირებული გამტარი კონა უკუკოლატერალური სტრუქტურისაა; გმტარი კონის მერქანში წარმოდგენილია გამტარ ჭურჭელთა სანათურების სიგრძეზე მწყობრი მწკრივები;  t. nuchense-ს ყვავილის ჯამის ფოთოლაკი შებუსულია კონუსური ბუსუსებით ასევე, სეკრეტორული, სფეროსებრთავიანი ჯირკვლოვანი ტრიქომებით და ჯირკვლებით;  ფოთოლაკის მფარავ ქსოვილში აღიბეჭდება ბაგეთა არსებობა;  ჯამის ფოთოლაკის რბილობი ერთფეროვანი სტუქტურისაა, აღჭურვილია სრული და არასრული გამტარი კონებით;  ფოთოლაკის სრული გამტარი კონა კოლატერალურია, ხოლო არასრულში მერქნის ტრაქეალური ელემენტები აისახება;  t. nuchense-ს ყვავილის გვირგვინის ფურცელი ერთფეროვანი სტრუქტურისაა, არასრული გამტარი კონებით აღჭურვილი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 632 სურათი 2. teucrium nuchense k.koch -ის ყლორტის ანატომიური აგებულებია a. ყლორტის მუხლთშორისის სტრუქტურის პანორამა განივ და b. სიგრძლივ ექსპოზიციაში; c. მუხლთშორისის ძირითადი სტრუქტურული ელემენტების ფრაგმენტი; d., e. ბუსუსები; f. ეპიდერმული ქსოვილის პანორამა; g. მფარავი და მექანიკური ქსოვილების ფრაგმენტი; h., i. მუხლთშორისის ცენტრალური ცილინდრის ფრაგმენტი განივ და სიგრძლივ ექსპოზიციაში 1. კონუსური და 2. ჯირკვლოვანი ბუსუსები; 3. კუტინიზირებული ეპიდერმისი; 4. ეპიდერმისის სწორხაზოვანი ფუძემდებარე უჯრედები; 5. ენციკლოციკლური ბაგე; 6. კოლენქიმა; 7. ქლორენქიმა; 8. პარენქიმული ქსოვილი; 9. პერიციკლური ბოჭკოები; 10. მლაფანი; 11. მერქანი; 12. ტრაქეა; 13. გამტარი ჭურჭლები; 14. რადიალური სხივი; 15. სპირალური, 16. რგოლური და 17. ფოროვანი გამტარი ჭურჭლები; 18. პერიმედულარული და 19. მედულარული უჯრედები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 633 სურათი 3. teucrium nuchense k.koch -ის ფოთლის ანატომიური აგებულებია a., b. ადაქსიალური ეპიდერმისის ფრაგმენტები; c., d. აბაქსიალური ეპიდერმისის ფრაგმენტები; e. ფოთლის რბილობის და f. მთავარი ძარღვის ფრაგმენტი 1. მე-2 რიგის მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედი; 2. 1-ლი რიგის მრუდკედლიანი ფუძემდებარე უჯრედი; 3. ბუსუსის გადანაჭერის კვალი; 4. კონუსური ბუსუსი; 5. ჯირკვალი; 6. დიაციტური ბაგე; 7. მკეტავი უჯრედები; 8. თითისტარისებრი ბაგეთშორისი ხვრელი; 9. ბაგის სატელიტური უჯრედები; 10. ზედა ეპიდერმი; 11. ქვედა ეპიდერმისი; 12. მესრისებური პარენქიმა; 13. ღრუბლისებური პარენქიმა; 14. სპირალური ანასტომოზი; 15. კოლენქიმური ქსოვილი; 16. უკუ-კოლატერალური გამტარი კონა; 17. მერქანი; 18. ლაფანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 634 სურათი 4. teucrium nuchense k.koch -ის ყვავილის ანატომიური აგებულებია a., b. ჯამის ფოთოლაკის სტრუქტურის პანორამა; c. გვირგვინის ფურცლის სტრუქტურის პანორამა 1. კონუსური და 2. ჯირკვლოვანი ბუსუსუ; 3. ჯირკვალი; 4. კუტინიზირებული ეპიდერმისი; 5. დვრილისებრი ეპიდერმისის უჯრედები; 6. ბაგის აპარატი; 7. ერთფეროვანი რბილობი; 8. სრული კოლატერალური გამტარი კონა; 9. არასრული გამტარი კონა; 10. მერქნის ტრაქეალური უჯრედები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 635 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. თ. კორკოტაძე, “ტუჩოსანთა ოჯახის საქართველოში მოზარდი ზოგიერთი სახეობის ფარმაკოგნოსტური კვლევა”; დისერტაცია, თბილისი 2023, გვ.46-47; 2. საქართველოს ფლორა ტ. xi; გამომცემლობა „მეცნიერება“,თბილისი 1987; გვ.16,27-8,3334; 3. საქართველოს ფლორის ნომენკლატურული ნუსხა; გამომცემლობა „უნუვერსალი“, თბილისი 2018, გვ.165-173; 4. ჯ. კუჭუხიძე რ. გაგნიძე, ც. ღვინიაშვილი მ. ჯოხაძე, საქართველოს ფლორის ენდემური ყვავილოვანი მცენარეები; თბილისი 2016, გვ.53-54; 5. н.а. анели; атлас эпидермы листа; издательство «мецниереба», тбилиси 1975; ст.36-37; 6. e. sezik et al., “traditional medicine in turkey x. folk medicine in central anatolia”; journal of ethnopharmacology, 2001, v. 75, p-95-115; 7. g. çeliket et al., “biological activity, and volatile and phenolic compounds from five lamiaceae species”; flavour and fragrance journal, v. 36, (2), 2021, p. 223–232; doi: 10.1002/ffj.3636 8. https://www.worldfloraonline.org/search?query=lamiaceae&view=&limit=24&start=0&sort=&f acet=taxon.family_ss%3alamiaceae&facet=taxon.taxonomic_status_s%3aaccepted&facet=base.c lass_s%3aorg.emonocot.model.taxon 9. https://www.worldfloraonline.org/search?query=teucrium&view=&limit=24&start=0&sort=&fa cet=taxon.subtribe_ss%3a&facet=taxon.family_ss%3alamiaceae&facet=taxon.tribe_ss%3a&facet =taxon.subfamily_ss%3a&facet=taxon.taxonomic_status_s%3aaccepted&facet=base.class_s%3ao rg.emonocot.model.taxon 10. k. carović-stankoet et al., “medicinal plants of the family lamiaceae as functional foods – a review,” czech j. food sci., vol. 34 (5), pp. 377–390, 2016, doi: 10.17221/504/2015-cjfs; 11. l. r. ramos da silvaet al., “lamiaceae essential oils, phytochemical profile, antioxidant, and biological activities,” evidence-based complementary and alternative medicine, vol. 2021, pp. 1–18, dec. 2021, doi: 10.1155/2021/6748052; 12. milan stankovic, lamiaceae species biology, ecology and practical uses; plants 2018, 7, 19; doi:10.3390/plants7010019, doi:10.3390/books978-3-03928-419-1 ; 13. p.aksoy-sagirlia et al. in vitro antioxidant activity, cyclooxygenase-2, thioredoxin reductaseinhibition and dna protection properties of teucrium sandrasicum l.; industrial crops and product; 2015, v. 74, p.545-550 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 636 features of the anatomical structure of the above-ground generative and vegetative organs of the caucasian endemic plant teucrium nuchense k.koch (labiatae) mchedlidze ketevan*, jinjolia liana, korkotadze teona, aneli jemal iovel kutateladze institute of pharmacochemistry abstract the anatomical structure of the above-ground generative and vegetative organs of the caucasus endemic, teucrium nuchense k.koch, the representative of georgian flora, a rich source of biologically active substances, has been studied. key diagnostic features of the anatomical structure of this promising medicinal plant has been identified using plant microtechnique, in particular camera method. the basal cells of the internodal epidermis of the shoot of t. nuchense are arranged in a linear, slightly curved-angular structure, equipped with an encyclocyclic and tetracyclic type of stoma apparatus; the stomatal complexes exhibit a chaotic spatial arrangement each other. the monocyclic central cylinder of the internodal shoot consists of continuous phloem and congenerous xylem structural elements; longitudinally arranged rows of tracheal and vascular lumens are visible in the wood; the gap of the tracheal elements of the wood of shoot are oval and spherical in shape, and their internal cavity is slightly angular; the thickening of inner membrane of the conducting vessels is spiral and annular, and the tracheal membrane is porous; in the wood, single rows of radial rays are differentiated. the leaf of t. nuchense is bifacial, hypostomatic, dorsoventral in structure; the leaf is covered with simple and glandular villi, as well as glands, on both sides; the basal cells of the leaf epidermis are nonserrated, curved and curved-walled in structure, equipped with chaotically arranged stomata of the diacytic type. the differentiated vascular bundle in the leaf pulp is characterized by a reverse-collateral structure. the sepal of the flower of t. nuchense is covered with conical villi as well as secretory, spheroidal glandular trichomes and glands; the stomata are imprinted in the covering tissue of the leaf; the pulp of the sepal is monochromatic and equipped with complete collateral and incomplete tracheal elements of the wood, vascular bundles. the corolla petal of t. nuchense is also uniform in structure and the differentiated vascular bundles in it are incomplete. key words: teucrium nuchense k.koch; shoot; leaf; anatomy; diagnostic features; flora of georgia. fullpdf070412025.pdf ferritin severity predictor in patients with multisystem inflammatory syndrome magda rurua1, jeni jankhoteli2 1. intensive care unit, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. 2. anesthesiology and intensive care unit, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. ferritin is a major intracellular protein responsible for regulating the bioavailability and storage of free iron. by sequestering iron atoms within its structure, ferritin protects cells from the toxic effects of iron-induced free radical generation. beyond its role in iron metabolism, ferritin also functions as an acute-phase reactant, with serum levels rising in response to inflammation, infection, and tissue injury. in the intensive care unit (icu), hyperferritinemia is frequently associated with multisystem inflammatory processes, including sepsis, covid-19, hemophagocytic lymphohistiocytosis (hlh), and other cytokine storm syndromes. markedly elevated ferritin levels in such patients may reflect not only iron dysregulation but also macrophage activation and the release of pro-inflammatory cytokines. ferritin synthesis is upregulated by inflammatory mediators such as il-6, and tnfactivate hepatocytes and macrophages. consequently, ferritin serves as a biomarker of systemic inflammation, with high levels correlating with disease severity, organ dysfunction, and mortality risk. therefore, monitoring ferritin levels in icu patients can provide valuable prognostic information, aiding clinicians in assessing disease progression, inflammatory activity, and therapeutic response. evidence from pubmed-sourced literature supports the role of ferritin as an integrated indicator of systemic inflammation, emphasizing that its interpretation should always be made within the appropriate clinical and laboratory context. keywords: ferritin, iron metabolism, icu patients, inflammation marker, prognostic biomarker. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 621 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.43 hepatitis b in georgia: progress, gaps, and equity across the prevention-tocare cascade lela inaishvili1 tamriko bulia1 lali sharvadze1 nikoloz pruidze1 1 school of health sciences, the university of georgia, 77a kostava str., 0171 tbilisi, georgia abstract aim: hepatitis b virus (hbv) remains a major cause of cirrhosis and hepatocellular carcinoma globally. this review assesses georgia’s progress toward the world health organization (who) global health sector strategies (ghss) 2022–2030 targets for eliminating viral hepatitis as a public-health problem, with a focus on the prevention-tocare cascade. subject and methods: georgia, a country in the who european region, has sustained high infant hepatitis b vaccination coverage and conducted two nationwide hepatitis b virus serosurveys, yet publicly available evidence is dispersed. we systematically searched medline, embase and scopus, and reviewed grey literature from who, who/unicef estimates of national immunization coverage (wuenic), the u.s. centers for disease control and prevention (cdc), the coalition for global hepatitis elimination (cghe) and national/partner reports. evidence was synthesized across four domains: epidemiology; prevention through vaccination and prevention of mother-to-child transmission; testing– treatment care cascade; and equity. results: available data indicate adult hepatitis b surface antigen (hbsag) prevalence of 2.9% in 2015 and 2.7% in 2021; among children aged 5–17 years, hbsag prevalence was 0.03% in 2021, reflecting immunization impact. hepatitis b birth dose and three-dose infant series coverage generally exceeded 90% over the last decade. however, evidence on adult diagnosis and antiviral treatment coverage, and on subgroup disparities, remains limited. conclusion: consolidating epidemiologic and program indicators clarifies georgia’s progress toward ghss 2030 targets and highlights priorities to strengthen adult testing, linkage and treatment, and to ensure equitable access to prevention and care across the hepatitis b cascade. keywords: hepatitis b; georgia; vaccination; care cascade; health equity georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 622 introduction viral hepatitis remains one of the leading causes of chronic liver disease and liver-related mortality worldwide. in 2022, the world health organization (who) adopted updated global health sector strategies (ghss) 2022–2030, which aim to eliminate viral hepatitis as a public-health problem by 2030. the targets call for a 90% reduction in new chronic infections and a 65% reduction in mortality compared with 2015 levels (world health organization 2022a, 2022b). within the who european region, georgia has been an early adopter of hepatitis-control initiatives. the country introduced infant hepatitis b vaccination in 2001 and the hepatitis b birth dose (hepb-bd) in 2003. data from the who/unicef estimates of national immunization coverage (wuenic) show that both the hepb-bd and the three-dose infant series (hepb3) have exceeded 90% coverage for most years of the past decade (who/unicef 2025). in addition, georgia implemented comprehensive prevention of mother-to-child transmission (pmtct) interventions within maternal and child health programs, contributing to an extremely low prevalence of infection among children. two nationwide serosurveys illustrate this impact. the 2015 adult survey reported hepatitis b surface antigen (hbsag) prevalence at 2.9%, while the 2021 survey found 2.7% among adults and 0.03% among children aged 5–17 years, demonstrating near-elimination of pediatric hepatitis b virus (hbv) infection (kasradze et al. 2020; khetsuriani et al. 2023; tohme et al. 2024). despite strong prevention indicators, published and program sources indicate limited monitoring data on adult hbsag and hbv dna testing, non-invasive and invasive fibrosis assessment (transient elastography and liver biopsy), and antiviral-treatment coverage, as well as the absence of a national hbv treatment registry (coalition for global hepatitis elimination 2025; tohme et al. 2024). understanding distributional differences by geography, age, sex, and key populations across the prevention-to-care cascade is essential to align georgia’s progress with ghss targets and ensure equitable access to diagnosis and treatment. objective: to synthesize and map hbv evidence from 1 january 2015 to 30 september 2025 in georgia—covering epidemiology; prevention through vaccination and pmtct; the testing–treatment cascade; and equity and to identify progress and gaps relative to who ghss 2030 targets. methods review design and reporting standard this scoping review followed the methodological framework of arksey and o’malley (2005) and was reported according to the preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses extension for scoping reviews (prisma-scr) checklist (tricco et al. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 623 2018). the review aimed to map available evidence on hbv in georgia to inform national policy within the who european region framework. eligibility criteria we included sources published from 1 january 2015 to 30 september 2025 that reported data from georgia on: (i) hbv epidemiology, including hbsag and/or total hepatitis b core antibody (anti-hbc) prevalence; (ii) prevention indicators, including hepatitis b birth dose (hepb-bd), the three-dose infant series (hepb3), and pmtct; (iii) the testing–treatment cascade, including proportions diagnosed, eligible for treatment, and treated; and (iv) equity dimensions, including sex, age, geography, and key populations. we included peerreviewed studies (observational designs, serosurveys, and program evaluations) and authoritative grey literature who and wuenic, u.s. centers for disease control and prevention (cdc), coalition for global hepatitis elimination (cghe), and national or partner reports). sources in english or georgian with extractable data were eligible. we excluded hepatitis c virus (hcv) only analyses, case reports, commentaries without data, and multinational studies without disaggregated georgian findings. information sources evidence was retrieved from medline (via pubmed), embase, and scopus. grey-literature sources comprised who hepatitis portals and ghss materials, who/unicef wuenic dashboards, the cdc hepatitis portal and morbidity and mortality weekly report (mmwr) publications, cghe country profiles, and publicly available reports from georgia’s ministry of health and national center for disease control and public health (ncdc) (who/unicef 2025; tohme et al. 2024; coalition for global hepatitis elimination 2025). search strategy we applied structured boolean searches combining disease, country, and program terms. the pubmed strategy was: ("hepatitis b" or hbv or "hepatitis b virus") and (georgia [tiab] or georgian [tiab]) and (prevalence or epidemiology or vaccination or "birth dose" or pmtct or screening or diagnosis or treatment or cascade or coverage or elimination). search strings were adapted for embase and scopus. grey-literature queries used platform filters (for example, wuenic, country = georgia; u.s. cdc mmwr keyword “georgia hepatitis b”). selection process titles and abstracts were screened independently by two reviewers, and full texts were assessed against eligibility criteria. disagreements were resolved through discussion, and reasons for exclusion at the full-text stage were documented. study selection results were summarized in a prisma-scr flow diagram. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 624 data charting and variables we developed a standardized extraction form in microsoft excel capturing citation, year, study design or data source, population, indicator values (e.g., hbsag prevalence, hepbbd/hepb3 coverage, proportions diagnosed or treated), equity dimensions (sex, age, geography, and key populations), and study limitations. for dynamic grey sources (such as who or wuenic dashboards), extracted values were cross-checked with the most recent version at the time of charting to ensure internal consistency. synthesis and presentation extracted data were summarized narratively and organized into four domains: (1) epidemiology; (2) vaccination and pmtct; (3) testing–treatment cascade; and (4) equity. indicator values were benchmarked against the who ghss 2030 targets and wuenic performance thresholds (world health organization 2022a, 2022b; who/unicef 2025). descriptive figures including evidence maps, vaccination coverage trends, and cascade diagrams were generated in microsoft excel. patient and public involvement no patients or members of the public were involved in the design or conduct of this review. results epidemiology table 1 summarizes key hepatitis b indicators in georgia from 2015 to 2025, including national estimates of hbsag and total anti-hbc prevalence, vaccination and pmtct coverage, testing–treatment cascade data, and equity-related system indicators. in 2015, an adult serosurvey among individuals aged 18 years reported an hbsag prevalence of 2.9 % and anti-hbc prevalence of 25.9 % (kasradze et al. 2020). the follow-up 2021 survey showed hbsag 2.7 % (95 % ci: 2.3–3.4) and anti-hbc 21.7 % (95 % ci: 20.4–23.2) among adults; among children aged 5–17 years, hbsag was 0.03 % (95 % ci: 0.0–0.19) and antihbc 0.7 % (95 % ci: 0.3–1.6) (khetsuriani et al. 2023). these findings confirm nearelimination of pediatric infection, consistent with sustained high hepb-bd and hepb3 coverage, while adult prevalence remains similar to 2015, indicating a persistent reservoir in older cohorts (khetsuriani et al. 2023; tohme et al. 2024). prevention (vaccination and pmtct) georgia has maintained high hepatitis b vaccination coverage for more than a decade. according to wuenic, the three-dose infant series (hepb3) coverage ranged from 94 % to 98 % between 2015 and 2024, while timely administration of the birth dose (hepb-bd) ranged from 90 % to 96 % (who/unicef 2025). these levels exceed the who ghss 2030 targets of 90 % for both indicators and align with the near-zero hbsag prevalence among children in the 2021 serosurvey. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 625 pmtct has been progressively integrated into georgia’s maternal and child health services. national pmtct guidelines recommend universal antenatal hbsag screening, administration of hepatitis b vaccine and hepatitis b immune globulin (hbig) to infants born to hbsag-positive mothers, and post-vaccination serologic testing when feasible. implementation reports from the ncdc and the ministry of health indicate increasing coverage of antenatal screening and timely post-exposure prophylaxis in maternity facilities nationwide (ncdc 2024; world health organization 2024). collectively, these data confirm that georgia has achieved and sustained high levels of vaccination and perinatal prevention, contributing to the virtual elimination of hbv infection among children born after 2003. remaining challenges include maintaining uniform birth-dose timeliness in remote areas, ensuring adequate hbig supply, and extending pmtct follow-up systems to monitor post-vaccination seroprotection rates. testing–treatment cascade published and programmatic evidence reveals that while vaccination and pediatric control are well established, adult hbv diagnosis and treatment coverage remain limited. the 2024 cdc morbidity and mortality weekly report (mmwr) report estimated that only about 25 % of persons with chronic hbv infection in georgia had been diagnosed and approximately 5 % had initiated antiviral therapy (tohme et al. 2024). the coalition for global hepatitis elimination (cghe 2025) country profile likewise reported that hbv diagnosis and treatment monitoring systems were not yet fully implemented. no national registry exists for treatment tracking or longitudinal clinical monitoring. available program data from pilot clinics suggest that tenofovir and entecavir are the most commonly used first-line agents and that treatment eligibility assessment often relies on hbv dna quantification and fibrosis staging by transient elastography or biochemical indices (apri/fib-4). however, population-level data on these clinical parameters remain scarce. these gaps underscore the need to expand routine adult screening beyond blood donors and pregnant women and to strengthen linkage-to-care systems integrated with existing hepatitis c elimination infrastructure (cghe 2025; world health organization 2024). equity and programmatic gaps across the prevention-to-care cascade, evidence on inequities by sex, age, region, and population group remains limited. the 2015 and 2021 serosurveys found no major sex differences in hbsag prevalence, but higher anti-hbc positivity was noted among older age groups (kasradze et al. 2020; khetsuriani et al. 2023). data on key populations such as people who inject drugs, migrant workers, and health-care workers are scarce and fragmentary, mostly derived from hcv-focused studies. geographic equity challenges persist in ensuring timely birth-dose administration and consistent antenatal screening coverage in rural regions. at the programmatic level, the absence of a national treatment registry and limited interoperability between hepatitis and human immunodeficiency virus (hiv) information georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 626 systems impede comprehensive equity monitoring (coalition for global hepatitis elimination 2025; world health organization 2024). overall, georgia’s achievements in pediatric control contrast with uneven progress in adult testing and treatment, emphasizing the importance of integrated and equitable health system approaches. discussion this scoping review synthesized a decade of hepatitis b evidence in georgia (2015–2025), mapping epidemiologic trends, prevention coverage, testing-treatment performance, and equity. the findings show remarkable achievements in childhood hbv control through sustained vaccination and pmtct, contrasted with slower progress in adult diagnosis and treatment. these results reflect georgia’s transition from a vaccination-driven prevention phase toward the more complex challenge of chronic infection management among adults. comparison with regional and global evidence georgia’s hbsag prevalence of 2.7 % among adults aligns with the lower-intermediate range for the who european region, where the median adult prevalence is approximately 1.6 % (world health organization 2024). the near-zero hbsag prevalence among children (0.03 %) places georgia among a small group of countries that have achieved the who target of 0.1 % prevalence in children under 5 years. this success parallels reports from belarus and kazakhstan, where long-standing high coverage of the hepatitis b birth dose and three-dose series have produced similarly low pediatric prevalence (world health organization 2024). the persistence of infection among adults, however, mirrors regional patterns where populations born before universal vaccination remain reservoirs of chronic hbv (polaris observatory collaborators 2023). the limited diagnosis ( 25 %) and treatment ( 5 %) coverage documented by national and partner reports (tohme et al. 2024; coalition for global hepatitis elimination 2025) highlight a continuing gap across the who “90-80-65” elimination cascade. these values are comparable to or slightly below those reported for other upper-middle-income european countries, indicating the need for scale-up of testing within primary-care and harm-reduction services. interpretation of progress and barriers high vaccine coverage and pmtct integration have nearly interrupted vertical transmission, supported by strong cold-chain and maternal-child health infrastructure. in contrast, horizontal transmission in adulthood remains under-addressed. barriers include the absence of a national hbv registry, limited availability of hbv dna testing in peripheral laboratories, and low awareness among both clinicians and the public about antiviral eligibility criteria. fragmentation between hepatitis, hiv, and general-practice information systems further constrains surveillance and monitoring of treatment outcomes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 627 equity considerations although no major sex differences in infection prevalence were detected, inequities persist by geography and population group. rural regions experience lower birth-dose timeliness and less access to confirmatory diagnostics, while data for key populations—such as people who inject drugs and migrants are scarce. strengthening community outreach, integrating hbv screening into existing harm-reduction and reproductive-health programs, and ensuring equitable distribution of diagnostics are essential to align with who equity principles (world health organization 2022a, 2022b). policy implications the evidence supports consolidating georgia’s hepatitis-control framework into a unified hbv elimination program complementary to its existing hepatitis c initiative. priority actions include: 1. establishing a national hbv treatment and follow-up registry; 2. expanding routine adult hbsag screening through primary-care, occupational, and antenatal platforms; 3. decentralizing hbv dna and non-invasive fibrosis testing (e.g., transient elastography) to regional centers; and 4. integrating hbv indicators into the national health-information system to enable cascade monitoring. these steps would accelerate progress toward the who ghss 2030 goals of 90 % diagnosis, 80 % treatment, and 65 % mortality reduction. limitations as a scoping rather than systematic review, this study did not conduct formal quality appraisal or quantitative synthesis. grey-literature sources, although authoritative, may under-report recent program data or duplicate information across agencies. nevertheless, triangulating peer-reviewed and programmatic evidence provides a reliable overview of georgia’s hbv landscape and identifies clear data and policy priorities. conclusion georgia has achieved near-elimination of pediatric hbv infection through strong immunization and pmtct programs. the next phase of elimination requires closing adult testing and treatment gaps, integrating equity monitoring, and strengthening national data systems. sustained commitment and regional collaboration will be essential to reach the who 2030 hepatitis b elimination targets. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 628 table 1. summary of hepatitis b indicators in georgia, 2015–2025 domain indicator 2015 baseline 2021–2025 value / status source(s) key comment epidemiology hbsag prevalence, adults 18 y 2.9% 2.7% (95% ci 2.3– 3.4) kasradze et al. 2020; khetsuriani et al. 2023 stable intermediate prevalence hbsag prevalence, children 5–17 y – 0.03% (95% ci 0.0– 0.19) khetsuriani et al. 2023 near-elimination vaccination / pmtct hepb-bd coverage 93% 94–96% (2015–2024 range) who/unicef (wuenic) 2025 above who 90% target hepb3 coverage 96% 94–98% (2015–2024 range) who/unicef (wuenic) 2025 sustained high coverage antenatal hbsag screening pilot only > 90% of facilities reporting ncdc 2024 national scale-up testing–treatment cascade estimated chronic hbv cases 80,000 70,000 tohme et al. 2024 gradual decline diagnosed ~15% ~25% tohme et al. 2024 below who 90% target on antiviral therapy ~3% ~5% cghe 2025 far below 80% target equity / systems national treatment registry absent in development cghe 2025 key data gap timely birth dose (rural vs urban) – lower in rural regions ncdc 2024 equity challenge data integration (hbv–hcv–hiv) partial not fully linked who 2024 limits surveillance note. hbsag = hepatitis b surface antigen; hepb-bd = birth dose; hepb3 = three-dose series; pmtct = prevention of mother-to-child transmission; cghe = coalition for global hepatitis elimination; wuenic = who/unicef estimates of national immunization coverage. ranges reflect annual coverage across 2015–2024; insert the exact latest year’s value if the journal prefers a single point estimate. “timely” = birth dose administered within 24 hours of birth. abbreviations anti-hbc — total hepatitis b core antibody ghss — global health sector strategies hbig — hepatitis b immune globulin hbsag — hepatitis b surface antigen hbv — hepatitis b virus hcv — hepatitis c virus hiv — human immunodeficiency virus ncdc — national center for disease control and public health mmwr — morbidity and mortality weekly report pmtct — prevention of mother-to-child transmission who — world health organization georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 629 wuenic — who–unicef national immunization coverage references arksey h, o’malley l (2005) scoping studies: towards a methodological framework. int j soc res methodol 8(1): 19–32. https://doi.org/10.1080/1364557032000119616 coalition for global hepatitis elimination (2025) georgia: national hepatitis elimination profile. cghe, atlanta. https://www.globalhep.org/countries/georgia khetsuriani n, gamkrelidze a, shadaker s, et al. (2023) toward reaching hepatitis b goals: hepatitis b epidemiology and the impact of two decades of vaccination, georgia, 2021. euro surveill 28(30): 2200837. https://doi.org/10.2807/1560-7917.es.2023.28.30.2200837 kasradze a, shadaker s, kuchuloria t, et al. (2020) the burden and epidemiology of hepatitis b and hepatitis d in georgia: findings from the national seroprevalence survey. public health 185:341–347. https://doi.org/10.1016/j.puhe.2020.06.024national center for disease control and public health (ncdc) (2024) annual report on immunization and pmtct activities in georgia, 2024. tbilisi: ncdc. polaris observatory collaborators (2023) global prevalence, treatment, and prevention of hepatitis b virus infection in 2022. lancet gastroenterol hepatol 8(5): 393–406. https://doi.org/10.1016/s2468-1253(23)00026-0 tohme ra, shadaker s, adamia e, et al. (2024) progress toward the elimination of hepatitis b and hepatitis c in the country of georgia, april 2015–april 2024. mmwr morb mortal wkly rep 73(30):660–666. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm7330a1 tricco ac, lillie e, zarin w, et al. (2018) prisma extension for scoping reviews (prismascr): checklist and explanation. ann intern med 169(7): 467–473. https://doi.org/10.7326/m18-0850 world health organization (2022a) global health sector strategies on hiv, viral hepatitis and sexually transmitted infections 2022–2030. who, geneva. https://www.who.int/publications/i/item/9789240053779 world health organization (2022b) global health sector strategies 2022–2030: overview page. who, geneva. https://www.who.int/teams/global-hiv-hepatitis-and-stisprogrammes/strategies/global-health-sector-strategies world health organization (2024) regional hepatitis elimination progress report—who european region 2024. who, copenhagen. who/unicef (2025) estimates of national immunization coverage (wuenic): georgia, 2025 update. who/unicef, geneva. https://immunizationdata.who.int georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 215 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.20 21, 2, 3, 4, 5 1 , , giorgi.pitiurishvili456@ens.tsu.ge 2 , , maka.popiashvili411@ens.tsu.edu.ge 3 , , alexander.tlashadze@gmail.com 4 , , nino.nikoleishvili@tsu.ge 5 , , elene.katsadze@tsu.ge, https://orcid.org/0009-0003-0327-2917 . . , (oled ) [1]. . 1,2(2-1h-3) 2-1h-3. . . , . : 2, , georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 216 . , . , , , , . , [2-7]. , , . 2, 3. 2, ( 1). 1. 2 (2a-b) . , , . , ticl4 ticl3, ti0 , , . , ticl4. : . . . 30 , 2a-b . 2 . , . 3a-b 30-50%. 2). georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 217 n h 2 n h h n thf ticl4/zn 2a-b 3a-b r r r (2a)r=h, (2b)r=br (3a)r=h, (3b)r=br o h 2. (2a-b) . 3 3a (c=0.01 , ) 30 60 . 3. 3a 375 . 30 296 , 60 293 . 3a . 375.0119629, 0.217406422 296.0188599, 0.411180407 293.000946, 0.431928873 0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 250 350 450 550 , ) 30 60 georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 218 4. 3a . 3a (c=0.015 ) 4), 376 , 600c, , 373 . , 600c 3a . tlc silica gel 60 f254 merk. . shimadzu „irspirit“. cary-60. 1h-nmr bruker avance 400. : a&e lab dmp-800. 2-1h-3 (2a-b) . -50c 49.3 1,2 , 1 -50c 3 3 dmf. 30-350c. , -6:1; , , , . 1,2(2)-1h-3 (3a-b) . 0,4 (6 ) 10 , 5oc 0.325 (3 ) ticl4 . georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 219 0.5 2.5 . -5oc 0.125 (1.5 ) , 10 0.6 (7a-c) 4 thf. ; , 20 k2co3 10%, . cao, . 2 . . , , 15:1. , , . 1,2(2)-1h-3 (3a). . t = 167–1680c; (kbr, -1): 3372(nh), 3052 (=ch); ) max: 248,276, 368, min: 232, 264, 332; 1h (400 mhz, ): = 11.60 (s, 2h, nh), 7.87 (d, 2h, ar, j = 8 hz), 7.74–7.78 (m, 4h, ar), 7.62–7.66 (m, 4h, ar), 7.45 (dt, j = 8.0, 2h) 7.35 (s, 2h) , 7.11-7.22 (m, 4h). 13c (100 mhz, ): =137, 132, 131, 126, 123, 121, 112. 1,2(2-( )-1h-3 (3b). . t = 200–2020c; (kbr, -1): 3371(nh), 3054 (=ch); ) max: 252,284, 376, min: 232, 268, 336; 1h (400 mhz, ): = 11.54 (s, 2h), 7.86 (d, j = 8.0 hz, 2h), 7.78 – 7.68 (m, 5h), 7.58 (t, j = 7.7 hz, 5h), 7.46 (t, j = 7.5 hz, 4h), 7.42 (s, 2h), 7.18 (ddd, j = 8.1, 6.9, 1.1 hz, 2h), 7.10 (ddd, j = 8.2, 7.0, 1.2 hz, 2h). 13c (100 mhz, ): =137, 136, 129, 128, 126, 122, 121, 120, 112, 111. [1] c.w. lee, j.y. lee, above 30% external quantum efficiency in blue phosphorescent organic lightemitting diodes using pyrido[2,3-b]indole derivatives as host materials, adv. mater. 25 (2013) 5450– 5454, doi:http://dx. doi.org/10.1002/adma.201301091 [2] national distillers and chemical corp., us patent no. 3222290 (1962); j. soc. dyers col., 83, 126 (1967); [3] m. tibu, i. viserian, b. arvertiev, h. offenberg, and t. nicolaescu, analete stiint. univ. a. i. cuza, iasi sect. i, 9, 261 (1963); chem. abstr., 60, 2434 (1964); [4] d.g. oft, f. n. hayes, e. i~ansbury, and v. n. kerr, j. amer. chem. soc., 79, 5448 (1957); [5] r. h. wiley, c. h. jarboe, f. n. hayes, e. hansbury, j. t. nielsen, p. x. collahan, and m. c. sellers, j. org. chem., 23, 732 (1958); [6] n. f. levchenko, v. m. solomonov, t. a. shevchenko, and b. m. krasovitskii, in: single crystals, scintillators, and organic luminophores [in russian], kharkov, no. 4 (1968), p. 186. [7] g. f. slezko, author's abstract of master's dissertation, kharkov 1971); georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 220 ( n f r-21-1456 ). synthesis of a some conjugated organic luminophore based of 2-p-biphenylindole giorgi pitiurishvili1, maka popiashvili2, leqso tlashadze3, nino nikoleishvili4, elene katsadze5 iv. javakhishvili tbilisi state university, tbilisi, georgia 1master's student, department of chemistry of organic and natural compounds, giorgi.pitiurishvili456@ens.tsu.ge 2phd student, department of chemistry of organic and natural compounds, maka.popiashvili411@ens.tsu.edu.ge 3phd student, department of chemistry of organic and natural compounds, alexander.tlashadze@gmail.com 4assistant-professor, department of chemistry of organic and natural compounds, nino.nikoleishvili@tsu.ge 5assistant-professor, department of chemistry of organic and natural compounds, elene.katsadze@tsu.ge, https://orcid.org/0009-0003-0327-2917 annotation compounds with fluorescent properties are widely used in many fields of medicine and industry. it is especially important and relevant to use them for marking cells, in high-efficiency diode solar energy lamps and light-emitting diodes (oled screens), as well as an organic additive in perovskite systems. the purpose of our work was the synthesis of new conjugated bis-indoles with potential fluorescence capability. the target conjugated 1,2-bis(2-phenyl-1h-indol-3-yl)ethenes were synthesized by the condensation reaction of 2-phenyl-1h-indole-3-carbaldehydes based on the mcmurry reaction. we determined the optimal reaction conditions. we studied the structure of target products by physical research methods. by means of ultraviolet spectroscopy, we determined that our synthesized compounds have the ability to fluoresce. key words: 2-phenylindole, luminophore, mcmurry reaction acknowledgments: this project was supported financially by the shota rustaveli national science foundation of georgia (grant ys-59-2016) georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 221 georgian scientists vol. 6 issue 3, 2024 https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.21 scientific direction: research, conservation and wise use of plant diversity the role of georgian endemic wheat species in biodiversity of wheat tsotne samadashvili doctor of agricultural sciences, professor , scientific-research center of agriculture, tbilisi t. samadashvili@agruni.edu.ge +995 577 314 975 wheat is the most widespread and important crop in the world. in global food production, wheat culture firmly occupiesin first place and does not give up its position. wheat is the only crop that fully meets human needs for nutrients necessary for the body. the wide range of essential amino acids in wheat ensures both physical and mental development of a person. wheat is the most important source of plant proteins for human. thanks to this significance, scientists of the world have created more than 40 thousand varieties that successfully serve the population of the world. it must be noted that georgia has long been recognized as the primary center of origin of wheat in the world (vavilov 1940, zhukovsky 1971, dorofeev 1972, yakubziner 1966, dekaprelevich 1954, menabde 1948, kihara 1966, mackay 1969). the authors indicate not only the origin, but also imply the evolution of the wheat genus in georgia.this is evidenced by the ancient traditions of wheat production in georgia. in the works of ancient greek historians herodotus and xenophon, we come across the information about the distribution of many types of wheat in ancient georgia. the first monuments of the wheat civilization belong to the mesolithic period, which is confirmed by archaeological excavations. several types of wheat have been found in neolithic settlements arukhlo, khramis gora, shulaveris gora. among them are hard and soft wheat, whose age dates from 6,000 years bc (rusishvili et al., 2019). as a result of similar archaeological excavations in a settlement in the village of digomi, carbonized grains of zanduri of the late bronze age were discovered (maisaia et al., 2005). archaeological research has revealed the remains of tavtukhi grains dating from the 4th and 3rd millennia bc. (dzidziguri, 2000). according to these materials, the primary wheat species existing in georgia revealed phylogenesis of the wheat genus and confirmed the diversity of wheat species. georgian farmers in ancient times gave corresponding names to all this great variety of wheat species. georgian names for wheat by biological group were "dzveltesli" or autumn, and "akhaltesli" or spring. by species and varieties zanduri, asli, dika, tavtukhi, ipkli, doli puri, khulugo, khozo, khotora. by place of origin chveneburi, rachuli, akhaltsikhe, kolkhuri, corbouli. these names give a peculiar folk classification of a wide variety of georgian wheat varieties. ecotope is a mesophyte. the georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 222 distribution area racha, lechkhumi, chiatura, sachkhere, kvemo svaneti. varieties: khulugo, khotora, khozo. later korboulis dolis puri and ipkli. according to morphological characteristics shavtavtava, shavtavela, shavpkha, tsiteli doli, shavi dika, tetri dika. these names are a kind of folk classification of a wide variety of georgian wheat varieties. according to ivane javakhishvili, this is not only the result of observations of farmers, in ancient georgia there were such writers agronomists and naturalists as katon, varon, columbella and plinus. the first information about the biodiversity of georgian wheat belongs to sulkhan-saba orbeliani (xvii century) and vakhushti batonishvili (xviii century). foreign naturalists also traveled to georgia guldstadt, georg and klaport (18th-19th centuries). in georgia, even today, it is possible to detect sub-contoured forms resulting from the natural interbreeding of wild and cultural forms. such forms were discovered in the village eredvi of kartli area. thanks to the love of wheat culture, in the highlands of georgia (racha-lechkhumi, meskhetjavakheti, mtatusheti) keeled wheat is still grown today and use old georgian terms: "jejili" is a newly sprouted field, "namja” is what is left after harvesting, "kalo" is a place for threshing ears, "kevri" is a board for threshing ears, "ulo" means strong binding of wheat stems, "shnakvi" is a tool for collecting wheat. genetic and breeding value of endemic species and native varieties of georgian wheat. scientists of the world did not lose sight of the uniqueness of the biodiversity of endemic species and native varieties of georgian wheat.the attention of triticologists of the world is especially attracted by: chelta zanduri, dika kartlicum and hexaploid zanduri (zhukovsky), characterized by phenomenal complex immunity to fungal diseases; chelta zanduri is characterized by high protein content in the grain and high degree of baking ability; the endemic species kolkhuri asli is resistant to various types of rust; macha wheat is characterized by an abundance of leaf mass on the plant and the strength of the stem, well tolerates excess moisture. soft wheat varieties created by the georgian people fully met the needs of the georgian people, and unique varieties are still in demand and are intensively used for food. this demand for older varieties is due to the following positive qualities: 1. short and strong stem; 2. disease resistance; 3. rapid plant development; 4. fertility recovery; 5. resistance to grain falling during ripening; 6. easy thrashing of grain from the spike; 7. increased content of proteins and essential amino acids in the grain; 8. coarse graininess; 9. high-quality bakery grinding; 10. longevity; 11. broad leaves of the plant; 12. coarseness; 13. early ripeness; 14. a gene that determines the ability to preserve baked bread for a long time; the multi-species biodiversity of georgian wheat has not gone unnoticed by world scientists. scientists in japan, russia, germany, england, the united states and france are intensively working on georgian wheat. role of georgian wheat in soft wheat evolution. the achievement of world breeding in wheat culture is closely related to the creation of soft wheat. soft wheat fully meets human needs and is one of the most complete food products. the origin of soft wheat is polypholent. this type of wheat originated in many places and many times. to date, four routes of origin of soft wheat have been experimentally established. the first possible way of its reation is associated with the opinion of georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 223 kihara, who received a form similar to soft wheat by crossing the naked form of t. carthlicum with wild grain of the diploid form ae. tauschii .according to the german triticologist kukuk, the second way to obtain forms very similar to soft wheat is possible by crossing of macha and iranian spelt. this method of resynthesis was tested by l. decaprelevich and the results have confirmed the experiments of kukuk. the third route of origin of soft wheat is also associated with the kukuk data and the same form of iranian spelt in which the macha could penetrate by mutation. in macha species, there are sharply transitional forms with resistance to brittleness of the head stem. macha's involvement in the origin of soft wheat is substantiated by georgian triticologists (l. dekaprelevich,v. menabde, p. naskidashvili). the fourth route of origin of soft wheat is due to the crossing of the 42-chromosomal macha with the octaploid t. carthlicum. the latter carries a q gene that promotes resistance to stem breakage. according to studies conducted to date, it is recognized in the world that endemic species of georgia played a large role in the evolution of the genus triticum. two species are important in this regard: t. macha dekapr. & men and t. persicum vav. this process of evolution took place in georgia. the role of georgian wheat in world wheat breeding. it is important to note that 8 new varieties of wheat were obtained on the basis of endemic species of georgia: a species of "t. militinae" wheat (zhuk. & migush 2n = 28) isolated from "t. timopheevii" as a naked grain counterpart. in head coloration it is similar to "t. persicum vav." fuliginnesum. wheat species t. timonovum (heslot & ferari 2n = 28) was obtained in france by autopolyploidy of the wheat variety timofeev. the species is of the mountain type, easily adaptable to cold climates, pure spring shape. the wheat species t. fungicidum (zhuk 2n = 56) was obtained in russia (1944) by allopolyploidy by crossing t. persicum with t. timopheevii. it carries the genome of g. the species is known as a resistant form to yellow and black rust and powdery mildew. wheat species t. kiharae (dorof &. migusch 2n = 42), a spelt homolog, obtained by crossing t. timopheevii with ae. tauschii-. the species is characterized by a high protein content (22-23%). it is resistant to rust and smut. with the participation of chelta zanduri in the usa, australia, kenya, japan, england, many new forms and varieties of wheat were obtained: melanopus 5, melanopus 6, melanopus 7, steinwedel, timstein, mengavi, lepard, srpc 67. conclusion. the georgian people as a result of 8,000 years of breeding created a unique variety of wheat species. the immunity of georgian species to fungal diseases is especially important for the future breeding activity. wheat variety chelta zanduri also carries cytoplasmic sterility genes that allow the creation of hybrid wheat. also in georgian soft wheat dolis puri 35-4, was found a gene that restores fertility. the positive characteristics of georgian wheat and soft wheat varieties are the best source for creating promising varieties and forms using gene modification and nanotechnology. this is confirmed by data from the institute of molecular genetics in liverpool. according to german researchers, in the future, humanity will mainly consume wheat variety zanduri. georgian scientists/ . 6 n 3, 2024 224 using georgian wheat species and native varieties of soft wheat, world geneticists and breeders will be able to create new varieties of intensive wheat in the future, using modern methods. keywords: wheat, species, biodiversity, usage. references 1. n. vavilov. asia is a source of species. plant resources. vol. 2, issue 4.577-80 (1966); 2. n. vavilov. world resources of cereals. wheat, m.1940, 123 pg 3. n. vavilov. triticum persicum genetic study. selected writings. vol. 3, 1962; 4. l. decaprelevich. types, forms and varieties of wheat of georgia. works of field production institute of the academy of sciences of gssr. 8. 3-58 (1954); 5. l. decaprelevich, v. menabde. filmy wheat . georgia. tr. applied botany., ser. v, issue i, 1933; 6. flora of cultivated plants, wheat. leningrad branch. 7-320 (1979); 7. v. menabde. wheats of georgia. institute of botany. 3-256 (1948); 8. v. dorofeev. wheat of transcaucasia. works in applied botany, genetics and breeding. vol. 47. issue 1. 3-206 (1972); 9. j. mckay. genetic basis of wheat systematics. agricultural biology. vol.3, no. 1.12-23 (1969); 10. h. kihara . factors affecting the evolution of common wheat. indian j. genetics, 26, 14, 28. 1966; 11. p. zhukovsky. cultivated plants and their relatives. leningrad. 12. p. zhukovsky. cultivated plants and their relatives. leningrad. 5-752 (1971); 13. m. jakubziner. varietal and species richness of the world's wheat and their use. issues of geography of cultivated plants and n.i. vavilov. 40-51 (1966); 14. wheat of the world. leningrad, 5-510 (1987); 15. p. naskidashvili, ts. samadashvili and others. breeding value of native varieties-population of soft wheat of georgia. materials of the scientific conference, tbilisi 1985, art. 91-92. 16. naskidashvili p, sikharulidze m, chernish e. wheat breeding in georgia. tbilisi, 3-350 (1983); 17. naskidashvili p. and a group of authors. georgian wheat and breeding work on it. tbilisi, 19529 (2013). 18. gfa-iset analytics, wheat eu for georgia. 2017, p. 12 19. samadashvili ts., ujmajuridze l, chkhutiashvili g. wheat production strategy and its role in the state independence of georgia. bulletin of the academy of sciences of the academy of sciences, vol. 1,2017. 20. ts. samadashvili, g. chkhutiashvili, n. bendianishvili. georgian soft wheat varieties yields and breeding opportunities. journal "agrarian georgia," no. 3, 2017, pp. 16-18; microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 57 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.07 the role of probiotics and prebiotics in the management of masld: a clinical perspective tatia khachidze¹,², gela sulaberidze¹, gocha barbakadze¹,³ 1tbilisi state medical university, raymann clinic email: t.khachidze@gau.edu.ge orchid id-0000-00033411-4682; 2tbilisi state medical university, gelasulaberidze@yahoo.com, orchid id-0000-0001-58838699; 3tbilisi state medical university, enmedic clinic email: gocha33@yahoo.com orchid id-00000003-3698-5430 abstract background: metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (masld) is a global health burden linked to metabolic syndrome and gut microbiota dysbiosis. recent studies suggest that probiotics and prebiotics may play a pivotal role in modifying gut microbiota and improving liver outcomes in masld. gut microbiota modulation with probiotics and prebiotics is emerging as a promising intervention. objective: to assess the clinical impact of probiotic-prebiotic therapy on liver function in masld patients. methods: a prospective observational study was conducted on 85 patients with masld. participants received a standardized combination of probiotics (lactobacillus rhamnosus gg and bifidobacterium longum) and prebiotics (inulin and fructooligosaccharides) for 12 weeks. liver function tests (lfts) including alt, ast, and ggt were measured before and after treatment. results: after 12 weeks, significant reductions were observed in alt (mean reduction: 18.5 u/l, p<0.001), ast (mean reduction: 12.3 u/l, p=0.002), and ggt (mean reduction: 15.2 u/l, p=0.005). 64.7% of patients achieved normalization of at least one elevated liver enzyme. no serious adverse events were reported. conclusion: this study provides evidence that short-term probiotic-prebiotic therapy improves liver biochemistry in masld patients, supporting gut microbiota modulation as an adjunctive strategy in masld management. keywords: masld, probiotics, prebiotics, liver function, dysbiosis, gut-liver axis georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 58 introduction metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (masld) is defined by the accumulation of fat—specifically triglycerides—in more than 5% of liver cells (hepatocytes), occurring independently of significant alcohol intake. masld encompasses a continuum of liver conditions, ranging from simple steatosis without inflammation to more advanced stages, including metabolic dysfunction-associated steatohepatitis (mash) [17]. mash is characterized by hepatic inflammation and fibrosis that can progress to cirrhosis. it is estimated that masld affects about one-third of the global population, with a higher prevalence in men than women [17]. many individuals with masld remain asymptomatic until the disease reaches more advanced stages, making it a potentially silent but serious threat to public health. this liver condition is closely associated with several metabolic disorders, such as type 2 diabetes, central obesity, dyslipidemia, hypertension, and elevated liver enzymes [7,17]. masld has become a leading cause of chronic liver disease and cirrhosis, alongside alcohol-related liver disease and viral hepatitis [7]. pathogenesis of masld and the role of gut microbiota the underlying mechanisms driving masld are not yet fully clarified. while fat accumulation in the liver is a hallmark, other factors such as oxidative stress from lipids, insulin resistance, gut microbial composition, microbial metabolites, and compromised intestinal barrier function are all closely linked to its initiation and progression [6,7]. the liver and intestine are functionally and anatomically connected through what is known as the gut-liver axis. notably, around 75% of the liver’s blood flow is derived from the portal vein, positioning the liver as the primary organ exposed to gut-derived microbes and their metabolites [10]. a healthy intestinal barrier plays a critical role in restricting the movement of microbes, toxins, and byproducts beyond the gut lumen. however, an imbalance in gut microbiota— referred to as dysbiosis—can disrupt this barrier, increase permeability, and alter the metabolic landscape [11,12]. these disruptions facilitate microbial migration into the bloodstream, heighten immune responses, and contribute to liver inflammation and disease progression [10,11,12]. alterations in gut microbiota associated with masld the human gut hosts a highly diverse microbial ecosystem consisting of approximately 1,000 to 1,500 species and between 10 and 100 trillion bacteria—about ten times more than human cells. the two predominant bacterial groups, bacteroidetes and firmicutes, are strongly linked to the development of hepatic steatosis [11]. research has shown that higher levels of bacteroidetes are independently associated with mash, whereas elevated ruminococcus is linked to liver fibrosis [13,14]. compared to individuals without the disease, those with masld tend to show significantly decreased microbial diversity, notable shifts in microbial community structure, an increased presence of gram-negative species, and reduced levels of firmicutes [13,14]. metagenomic analyses have further demonstrated a positive correlation between liver fibrosis and increased georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 59 amounts of bacteroides and e. coli [4,5]. moreover, a higher presence of escherichia, shigella, and other enterobacteriaceae members has been observed in more severe cases of fibrosis [4,5]. however, findings regarding bacteroidetes levels in mash patients have been inconsistent, with some studies showing no difference compared to healthy controls [5,6]. such discrepancies may stem from variables including diet, geography, age, and differences in study populations. consequently, further research is necessary to uncover the precise interactions between gut microbes and liver inflammation. dietary habits and lifestyle choices have a substantial impact on gut flora. prolonged consumption of high-fat and high-sugar diets can disrupt microbial balance, weaken the intestinal barrier, and disturb immune equilibrium [18,19]. an overload of bacteria, their metabolic products, and cytokines reaching the liver via the portal vein can overwhelm hepatic macrophages [6,19], triggering inflammatory cascades and immune hyperactivation. this response can result in the release of inflammatory mediators, aggravating hepatic inflammation, fibrosis, and the advancement of masld. thus, the gut microbiota plays a central role in the disease’s development [6,7,8]. restoring gut microbial balance using probiotics and prebiotics has shown promise in reducing hepatic steatosis, improving insulin sensitivity, and lowering inflammatory responses [2,3,15]. this study aimed to clinically evaluate the effect of probiotic-prebiotic therapy on liver function in masld patients. mechanisms and evidence for probiotic and prebiotic use in masld probiotics are live microorganisms which, when administered in adequate amounts, confer a health benefit to the host. prebiotics are non-digestible dietary components—primarily fibers—that selectively stimulate the growth and/or activity of beneficial gut bacteria [15]. together, probiotics and prebiotics work synergistically to restore gut microbial balance, enhance intestinal barrier integrity, and suppress inflammation, making them a promising adjunctive approach in the management of masld [2,3,15,20]. mechanisms of action restoration of microbial diversity: probiotics help repopulate beneficial bacteria such as lactobacillus and bifidobacterium, while prebiotics selectively promote their growth [2,3]. reduction of endotoxemia: by reducing populations of gram-negative bacteria, these agents’ lower lipopolysaccharide (lps) production, a key driver of hepatic inflammation via the tlr4 pathway [7,8]. improvement in intestinal barrier function: probiotics strengthen tight junction proteins (e.g., occludin, claudins), decreasing gut permeability and systemic inflammation [10,11]. modulation of bile acid metabolism: certain probiotic strains influence bile acid composition, which can impact lipid and glucose metabolism [6,8]. suppression of pro-inflammatory cytokines: both probiotics and prebiotics have been shown to reduce serum levels of tnf-α, il-6, and crp—key inflammatory mediators in masld [2,12,16]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 60 clinical evidence multiple clinical studies and meta-analyses have reported improvements in liver enzyme levels, hepatic steatosis, and metabolic parameters with probiotic or synbiotic supplementation in nafld/masld patients: a meta-analysis of 18 randomized controlled trials showed significant reductions in alt and ast with various probiotic combinations [2]. inulin and fructooligosaccharides (fos), common prebiotics, have been shown to increase butyrate-producing bacteria and improve insulin sensitivity [16]. some studies using lactobacillus rhamnosus gg or bifidobacterium longum reported histologic improvements in hepatic steatosis and inflammation [21,22]. however, strain-specific effects are highly variable, and few trials have used standardized formulations. the combination of multi-strain probiotics and targeted prebiotics—termed synbiotics—may offer synergistic benefits by both introducing beneficial bacteria and enhancing their survival and colonization [3,15]. these findings provided the rationale for selecting a multi-strain probiotic and a prebiotic blend in this study to evaluate their combined impact on liver function in patients with masld. methods study design and population this prospective observational study enrolled 85 adult masld patients (mean age 46.2 ± 8.7 years; 54% male) at three clinics affiliated with tbilisi state medical university between january and november 2024. masld diagnosis was confirmed by ultrasound and elevated georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 61 alt/ast levels, in the absence of alcohol abuse or viral hepatitis. dysbiosis was confirmed via fecal microbiological analysis, including stool culture and specific dysbiosis markers.” intervention participants received:  probiotic: 2 capsules t.i.d. each capsule containing lactobacillus delbrueckii ssp. lactis ll 82 – 1 billion, lactobacillus acidophilus la 3 – 1 billion, lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus sp 5 1 billion, bifidobacterium animalis ssp. lactis blc01 – 1 billion, bacillus clausii dsm 8716 – 1 1 billion, streptococcus thermophilus sp4 – 1 1 billion,  prebiotic: 5g inulin + 5g fructooligosaccharides daily duration: 12 weeks all patients were advised lifestyle modifications in the form of control of various risk factors like hypertension, hyperlipidaemia (with statins or fibrates) and overweight/obesity. all patients were advised regular exercise like brisk walking, jogging, running, swimming, cycling, etc for at least 30–45 min/day, for at least 5 days in a week. patients with overweight/obesity, in addition, were advised 5%–10% of weight reduction from baseline (not more than 1.6 kg/week) with the help of hypocaloric diet (30% reduction in calorie intake) by reducing the intake of both carbohydrates and fats. inclusion criteria  age 18–70  confirmed masld with elevated liver enzymes and abdominal ultrasound  no antibiotics, corticosteroids, or probiotic use in prior 6 weeks exclusion criteria  cirrhosis, hepatitis b/c, alcohol use >40g/week  immunosuppressive therapy or recent gastrointestinal surgery outcome measures liver function tests (alt, ast, ggt) were recorded at baseline and after 8 weeks. primary endpoint: absolute change in alt. secondary endpoints: ast and ggt changes, safety, and tolerance. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 62 results baseline characteristics  mean bmi: 29.8 ± 3.4 kg/m²  mean alt: 58.7 ± 14.5 u/l  mean ast: 42.1 ± 11.2 u/l  mean ggt: 76.3 ± 23.4 u/l table 1. baseline and post-treatment liver function test (lft) results in masld patients parameter baseline (mean ± sd) post-treatment (mean ± sd) mean change pvalue alt (u/l) 58.7 ± 14.5 40.2 ± 11.3 –18.5 < 0.001 ast (u/l) 42.1 ± 11.2 29.8 ± 10.7 –12.3 0.002 ggt (u/l) 76.3 ± 23.4 61.1 ± 20.9 –15.2 0.005 % normalized at least 1 lft — 64.7% — — adverse events — mild bloating (8.2%) — —  normalization: 55 patients (64.7%) had normalization of at least one elevated lft  no worsening: no patient showed worsening of lft values safety  mild bloating in 8.2% of participants  no serious adverse events reported discussion the results confirm the therapeutic potential of probiotics and prebiotics in masld through measurable improvements in liver biochemistry. the mechanisms likely include:  reduction in endotoxemia and hepatic inflammation [2,3,6,8,10]  strengthened intestinal barrier [10,11,12] 1. favorable shifts in gut microbial composition [3,6,13,15,20] the study supports microbiota modulation as a practical adjunctive therapy in the clinical management of masld. notably, the intervention was well-tolerated, and adherence was high. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 63 however, limitations include the lack of a placebo control group and absence of gut microbiota profiling. future rcts with microbiome sequencing are needed to validate these findings [2,3,14]. conclusion this study demonstrates that a 12-week course of targeted probiotic and prebiotic supplementation significantly improves liver function markers in patients with masld. gut microbiota modulation should be considered a valuable non-pharmacologic approach in masld management strategies. references: 1. alisi a, et al. gut microbiota and nafld: pathogenesis and therapeutic implication. acta paediatr. 2014;103(1):18–27. 2. ma yy, et al. probiotics improve liver enzymes in nafld: a meta-analysis. world j gastroenterol. 2019;25(23):2868–2879. 3. zhu l, et al. probiotics and prebiotics in nafld treatment: systematic review. clin nutr. 2022;41(1):225–234. 4. le roy t, et al. gut microbiota composition and metabolism are associated with liver steatosis and fibrosis in nafld. cell metab. 2019;29(4):875–882. 5. boursier j, et al. the severity of nafld is associated with gut dysbiosis and shift in the metabolic function of the gut microbiota. hepatology. 2016;63(3):764–775. 6. aron-wisnewsky j, et al. gut microbiota and human nafld: disentangling microbial signatures from metabolic disorders. nat rev gastroenterol hepatol. 2020;17(5):279–297. 7. tilg h, et al. nafld and the gut-liver axis: pathophysiological concepts and clinical implications. nat rev gastroenterol hepatol. 2021;18(7):497–515. 8. safari z, gerard p. the links between the gut microbiome and non-alcoholic fatty liver disease (nafld). cell mol life sci. 2019;76(8):1541–1558. 9. de minicis s, et al. dysbiosis contributes to fibrogenesis in the course of chronic liver injury in mice. hepatology. 2014;59(5):1738–1749. 10. jiang w, et al. dysbiosis gut microbiota associated with inflammation and impaired mucosal immune function in intestine of humans with nafld. sci rep. 2015;5:8096. 11. miele l, et al. increased intestinal permeability and tight junction alterations in nafld. hepatology. 2009;49(6):1877–1887. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 64 12. chiu cn, et al. the role of probiotics in nafld: a meta-analysis and systematic review. clin res hepatol gastroenterol. 2021;45(4):101626. 13. shen f, et al. gut microbiota dysbiosis in patients with non-alcoholic fatty liver disease. hepatobiliary pancreat dis int. 2017;16(4):375–381. 14. del chierico f, et al. gut microbiota profiling of pediatric nafld and obese patients: an observational pilot study. hepatology. 2017;65(2):451–464. 15. abenavoli l, et al. the role of prebiotics and probiotics in nafld. curr pharm des. 2020;26(30):3632–3637. 16. salazar n, et al. inulin-type prebiotics modulate intestinal bifidobacterium species populations and impact on serum lipids. am j clin nutr. 2011;93(4):622–631. 17. eslam m, et al. a new definition for metabolic dysfunction-associated fatty liver disease: an international expert consensus statement. j hepatol. 2020;73(1):202– 209. 18. yan aw, et al. the intestinal microbiome and liver disease. j gastroenterol hepatol. 2011;26(suppl 1):10–15. 19. machado mv, cortez-pinto h. diet, microbiota, obesity, and nafld: a dangerous quartet. gut microbes. 2014;5(4):409–415. 20. kobyliak n, et al. probiotics and synbiotics improve lipid profile in dyslipidemic patients: a meta-analysis. crit rev food sci nutr. 2018;58(4):640–657. 21. malaguarnera m, et al. bifidobacterium longum with fructo-oligosaccharides in patients with nafld: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. dig dis sci. 2012;57(2):545–553. 22. qin n, et al. alterations of the human gut microbiome in liver cirrhosis. nature. 2014;513(7516):59–64. 23. wong vw, et al. the role of gut microbiota in nafld. nat rev gastroenterol hepatol. 2015;12(7):388–400. 24. yao y, et al. a metabolomics-based investigation of the effects of a probiotic supplement on liver fat in nafld. nutrients. 2023;15(3):715. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 65 პრობიოტიკებისა და პრებიოტიკების როლი მეტაბოლურ დისფუნქციასთან ასოცირებული სტეატოზული ღვიძლის დაავადების (masld) მართვაში: კლინიკური პერსპექტივა თათია ხაჩიძე, გელა სულაბერიძე, გოჩა ბარბაქაძე რეზიუმე შესავალი: მეტაბოლურ დისფუნქციასთან ასოცირებული ღვიძლის სტეატოზური დაავადება (masld) წარმოადგენს გლობალურ ჯანმრთელობის პრობლემას და იგი ღვიძლის ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული დაავადებაა, რომელსაც შეუძლია პროგრესირდეს ციროზში და ჰეპატოცელულარულ კარცინომაში. დაავადება მჭიდრო კავშირშია მეტაბოლურ სინდრომთან და ნაწლავის მიკრობიოტის დისბიოზთან. ბოლო კვლევებმა დაადასტურა, რომ პრობიოტიკებისა და პრებიოტიკების გამოყენება მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ნაწლავის მიკრობიოტის მოდულირებაში და ღვიძლის ფუნქციის გაუმჯობესებაში masld-ის მქონე პაციენტებში. აქედან გამომდინარე ნაწლავის მიკრობიოტის მოდულაცია პრობიოტიკებითა და პრებიოტიკებით წარმოადგენს პერსპექტიულ თერაპიას. მიზანი: კვლევის მიზანია შეფასდეს პრობიოტიკების და პრებიოტიკების თერაპიის კლინიკური გავლენა ღვიძლის ფუნქციებზე masld-ის მქონე პაციენტებში. მეთოდები: კვლევაში ჩართული იყო 85 masld-ით დიაგნოზირებული პაციენტი. მონაწილეები იღებდნენ პრობიოტიკებისა (lactobacillus rhamnosus gg და bifidobacterium longum) და პრებიოტიკების (ინულინი და ფრუქტოოლიგოსაქარიდები) სტანდარტიზებულ კომბინაციას 12 კვირის განმავლობაში. ღვიძლის ფუნქციის ტესტები (alt, ast და ggt) შეფასდა თერაპიის დაწყებამდე და შემდეგ. შედეგები: კვლევის შედეგად 12 კვირის შემდეგ აღინიშნა მნიშვნელოვანი კლება alt-ში (საშუალო კლება: 18.5 u/l, p<0.001), ast-ში (საშუალო კლება: 12.3 u/l, p=0.002) და ggt-ში (საშუალო კლება: 15.2 u/l, p=0.005). პაციენტების 64.7%-მა მიაღწია ერთი ან მეტი მომატებული ღვიძლის ფერმენტის ნორმალიზებას. კვლევის პროცესში სერიოზული გვერდითი ეფექტები არ დაფიქსირებულა. დასკვნა: კვლევამ აჩვენა, რომ მოკლევადიანი პრობიოტიკებითა და პრებიოტიკებით თერაპია აუმჯობესებს ღვიძლის ბიოქიმიურ მაჩვენებლებს masld-ის მქონე პაციენტებში, რაც ამყარებს ნაწლავის მიკრობიოტის მოდულაციის თერაპიულ პოტენციალს masld-ის მართვაში. საკვანძო სიტყვები: მეტაბოლურ დისფუნქციასთან ასოცირებული ღვიძლის სტეატოზური დაავადება, პრობიოტიკები, პრებიოტიკენი, დისბიოზი. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 685 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.65 საქალაქო ავტობუსის საიმედოობის კვლევის მეთოდის ოპტიმიზაცია ვალერი ჯაჯანიძე1, მალხაზი ხვედელიძე2 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, vl.jajanidze@gtu.ge. 597-933966, orcid id 0009-0000-1442-2595; 2საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აკადემიური დოქტორი malxo7027@gmail.com, 593-435-553. რეზიუმე თანამედროვე ქალაქების საზოგადოებრივი ავტოტრანსპორტის საიმედოობის მართვის თვალსაზრისით, მხოლოდ ნამუშევრის გარბენის სიდიდის გამოყენება არადამაკმაყოფილებელია, რამდენადაც წარმოდგენილი სახეობის ავტოტრანსპორტის საექსპლუატაციო პირობები მოიცავს ისეთ რეჟიმებს, როლის დროსაც ტექნიკური მდგომარეობის შეფასება მხოლოდ გარბენის მიხედვით არ იქნება რელევანტური. წარმოდგენილ ნაშრომში განხილულია საზოგადოებრივი დადგენილი მარშრუტით მოძრავი m1 და m2 კატეგორიის ავტობუსების მუშაობის დამახასიათებელი თავისებურებები, გამოვლენილია უსაფრთხოებაზე მოქმედი მექანიზმებისა და სისტემების ძირითადი სამუშაო რეჟიმები და დამუშავებულია მისი, როგორც ერთიანი ტექნიკური ნაკეთობის საიმედოობის მართვის კომპლექსური მიდგომა. საკვანძო სიტყვები: საქალაქო ავტობუსი, საიმედოობა, უმტყუნებო მუშაობა, საშუალო რესურსი შესავალი ექსპლუატაციის პროცესში ავტომობილის საიმედოობის მაჩვენებლების გამოვლენა ხდება მათზე დაკვირვების შედეგად მიღებული მტყუნებების და უწესივრობების შესახებ სტატისტიკური მასალების დამუშავების და ანალიზის გზით. როგორც წესი ამ დროს სტრუქტურული ელემენტის მტყუნება განიხილება როგორც ხდომილება შემთხვევითი ნამუშევრის გარკვეულ მნიშვნელობაზე. საავტომობილო ტრანსპორტის მოძრავი შემადგენლობისთვის კი ნამუშევარი წარმოადგენს გარბენას კმ-ში, ამიტომ ყველა საანგარიშო და ნორმატიული მაჩვენებლები მოცეულია (ან მიღებულია) გარბენის მიხედვით. ასეთი მიდგომა საყოველთაოდ აღიარებული და დადასტურებულია ავტომობილების მუშაობის ტექნიკურ-ეკონომიკური ანალიზისა და შეფასების დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 686 თანამედროვე საქალაქო საზოგადოებრივი ავტოტრანსპორტის ექსპლუატაციის რეჟიმები უმეტესად ერთგვაროვანია, რაც გამოიხატება წინასწარ შერჩეული მარშრუტის შესაბამისად სხვადასხვა კატეგორიის ავტობუსების გადაადგილებით და მარშრუტზე არსებული მგზავრთა ჩასხდომა-გადმოსხდომის ადგილებში აუცილებელი გაჩერების უზრუნველყოფით. საიმედოობის ძირითადი პარამეტრების შეფასების მიზნით მნიშვნელოვანია წარმოდგენილი ე.წ. ჩაკეტილი ციკლის საექსპლუატაციო რეჟიმის დამახასიათებელი შემფასებელი პარამეტრი გახდეს ძირითადი ფაქტორი ავტობუსის ტექნიკური მდგომარეობის უზრუნველყოფისა და პროგნოზირების მეთოდების დამუშავებისას. საზოგადოებრივი ავტოტრანსპორტი წარმოადგენს რთულ კონსტრუქციულ ნაკეთობას რომელიც მოიცავს მრავალ კვანძს, მექანიზმს და სისტემას, ერთმანეთზე ფუნქციონალური დამოკიდებულებით და მუშაობის პარამეტრებით. ამას ემატება ისიც, რომ ერთი და იგივე მოდელის ავტომობილს მუშაობა უხდება სხვადასხვა საექსპლუატაციო პირობებში, ე.ი. იცვლება მათი მუშაობის რეჟიმი. ეს კი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საიმედოობის მაჩვენებლებზე. ძირითადი ნაწილი საზოგადოებრივი ავტოტრანსპორტის ტექნიკური მომსახურებისა და რემონტის სამუშაოების პერიოდულობის, ასევე მათი მოლოდინის განსაზღვრისას გამოყენებულია ნამუშევრის ძირითადი სახეობა გარბენი, რაც საქალაქო ავტობუსის შემთხვევაში ვერ უზრუნველყოფს სრულად შეაფასოს ავტოტრანსპორტის, როგორც ტექნიკური ნაკეთობის საიმედოობის მაჩვენებლები, რამდენადაც სამუშაო რეჟიმის შესაბამისად გარდა მოძრაობისა ადგილი აქვს ტექნიკური სისტემის ისეთი ელემენტების მუშაობას, რაც არაა დაკავშირებული გარბენთან. საქალაქო ავტობუსის შემთხვევაში ასეთ მექანიზმებს და სისტემებს მიეკუთვნება სამუხრუჭო და საჭით მართვის სისტემა, გადაბმულობა, გადაცემათა კოლოფი, კარებების გამღებ-ჩამკეტი მექანიზმი, დაკიდების სისტემა და სხვ. აღნიშნული მექანიზმების მუშაობის რეჟიმების ამსახველ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენს დატვირთვათა ციკლების რაოდენობა, მუხრუჭებისთვის დამუხრუჭებათა რაოდენობა, რაც პირდაპირ კავშირშია საჭის მექანიზმის, გადაბმულობის და გადაცემათა კოლოფის გაზრდილ სადატვირთვო რეჟიმებთან, კარების გაღება-დაკეტვის მექანიზმის ამუშავებასთან, დაკიდების სისტემის ელემენტების გადატვირთვასთან და ძრავას მუშაობის გაზრდილ დატვირთვებთან. საქალაქო ავტობუსის საერთო გარბენა, რომლის მიხედვითაც ხდება ზოგადად საავტომობილო ტრანსპორტის საიმედოობის კვლევა, შედგება ნულოვანი (ავტოსატრანსპორტო ბაზიდან საწყის პუნქტამდე სამუშაო დღის დასაწყისში პირიქით დღის ბოლოს) და მარშრუტზე შესრულებული გარბენებისაგან. მარშრუტზე მოძრაობისას ავტობუსის ზემოთ ჩამოთვლილი მექანიზმების და სისტემების მუშაობის რეჟიმების ამსახველ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენს დატვირთვათა ციკლების რაოდენობა, რომლის მიხედვითაც უნდა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 687 მოვახდინოთ შესრულებული გარბენის კორექტირება, ხოლო ნულოვანი გარბენის შემთხვევაში დატვირთვათა ციკლების რაოდენობა მინიმალურია ან საერთოდ არ არის. შესაბამისად შეგვიძლია ჩავწეროთ, რომ ავტომობილის ძირითადი სისტემებისა და მექანიზმების საშუალო რესურსი, რომელიც ზღვრული მდგომარეობით განისაზღვრება, დამოკიდებულია ნამუშევრის სიდიდეზე და დატვირთვათა ციკლების რაოდენობაზე. ავტომობილის, მისი აგრეგატების და სისტემების საიმედოობა დამოკიდებულია, მის კონსტრუქციაზე, დამზადების ტექნოლოგიაზე, საექსპლუატაციო პირობებზე, მუშაობის რეჟიმებზე და სხვა ფაქტორებზე. საიმედოობის, როგორც კომპლექსური თვისების, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს ავტომობილის და მისი ელემენტების უმტყუნებლობა. უმტყუნებლობა ესაა ავტომობილის, აგრეგატის, სისტემის, დეტალის თვისება უწყვეტად შეინარჩუნოს მუშაობის უნარი გარკვეული ნამუშევრის (გარბენის) განმავლობაში. უმტყუნებლობის თვისების შესაფასებლად გამოიენება სხვადასხვა მაჩვენებლები, რომელთა შორის ერთ-ერთ ძირითად მაჩვენებელს წარმოადგენს უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა  lp . უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა ესაა ალბათობა იმისი, რომ მოცემული ნამუშევრის (გარბენის) განმავლობაში მტყუნება არ მოხდება. სტატისტიკური შეფასებისას უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა განისაზღვრება დამიკიდებულებით:     00 0 n ln n nn lp    სადაც, 0n არის დასაკვირვებელი ავტომობილების რაოდენობა; n მწყობრიდან გამოსული ელემენტების რაოდენობა 0-დან მდე;  ln მუშაობის უნარის მქონე ელემენტების რაოდენობა იგივე გარბენაზე. ნახ. 1. უმტყუნებო მუშაობის ალბათობის მრუდი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 688 ავტომობილის, მისი აგრეგატების და სისტემების უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა დიაგრამის სახით წარმოდგენილია ნახ. 1 სახით. წარმოდგენილი დიაგრამა სტანდარტულად ასახავს დამოკიდებულებას ავტომობილის უმტყუნებო მუშაობის ალბათობასა და მის ძირითად ნამუშევარს გარბენს შორის, რაც არასაკმარისია ქალაქში მომუშავე ავტობუსების საიმედოობის კვლევისათვის, გამომდინარე იქედან, რომ საქალაქო ავტობუსების მუშაობის რეჟიმი ხასიათდება მოძრაობის განსხვავებული სიჩქარით და დამუხრუჭებათა დიდი რაოდენობით, რაც გავლენას ახდენს (კერძოდ ამცირებს) საქალაქო ავტობუსის (მუხრუჭები, გადაბმულობა, გადაცემათა კოლოფი, კარებების გამღებ-ჩამკეტი მექანიზმი, ძრავა და სხვ.) რესურსზე. ამიტომ აუცილებელია ქალაქში მომუშავე ავტობუსების უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა შეფასდეს გარბენის მნიშვნელობით, რომელიც დატვირთვათა ციკლების დამყვანი კოეფიციენტით იქნება დაკორექტირებული. ავტომობილის საიმედოობის მაჩვენებლების კვლევის დროს, უაღრეასდ მნიშვნელოვანია მისი მექანიზმების, სისტემების, კვანძებისა და დეტალების საშუალო რესურსის განსაზღვრა, რაც თავის მხრივ ელემენტის უმტყუნებო მუშაობის ალბათობით მიხედვით განისაზღვრება ცნობილი ფორმულით:   ii llpl   0 სადაც il არის ინტერვალის სიდიდე, ათასი კმ. საქალაქო ავტობუსის საერთო გარბენა, რომლის მიხედვითაც ხდება ზოგადად საავტომობილო ტრანსპორტის საიმედოობის კვლევა, შედგება ნულოვანი (ავტოსატრანსპორტო ბაზიდან საწყის პუნქტამდე სამუშაო დღის დასაწყისში პირიქით დღის ბოლოს) და მარშრუტზე შესრულებული გარბენებისაგან. საქალაქო პირობებში მომუშავე ავტობუსების დამუხრუჭებათა რაოდენობა უშუალოდ დამოკიდებულია, მარშრუტზე არსებულ სავალდებულო გაჩერებათა რაოდენობაზე, გადასარბენის სიდიდეზე, რომელიც თავის მხრივ განისაზღვრება ხაზზე მგზავრთნაკადების მოცულობის მიხედვით, მარშრუტზე არსებული რეგულირებადი გზაჯვარედინების რაოდენობაზე და ზოგად საგზაო პირობებზე. საქალაქო ავტობუსის საიმედოობის კვლევისას, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მისი გარბენის, როგორც ნამუშევრის ძირითადი სახეობის კორექტირებას დატვირთვათა ციკლების რაოდენობის გათვალისწინებით, სწორედ ამ მიზნით შემოგვაქვს ე.წ. ,,მაკორექტირებელი კოეფიციენტი” ს ცნება, რაც საშუალებას მოგვცემს კვლევის აქტიურ ფაზაში ექსპერიმენტულად განისაზღვროს საქალაქო საზოგადოებრივი ავტოტრანსპორტის კონკრეტული მარშრუტის თავისებურება დატვირთვათა ციკლების რაოდენობის თვალსაზრისით, მოხდეს მისი შესაბამისი მაკორექტირებელი კოეფიციენტის დაყვანა და დაკორექტირდეს გარბენის მნიშვნელობა კონკრეტული საექსპლუატაციო რეჟიმის შესაბამისად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 689 გარბენის სიდიდის მაკორექტირებელი კოეფიციენტის განსზღვრისთვის აუცილებელია წარმოვადგინოთ საქალაქო ავტობუსის აგრეგატების, კვანძების, დეტალების სრული რესურსის დაყვანილი მნიშვნელობა ნამუშევრის 1000 კმ-ზე და არნისნული ნამუშევრის შესაბამისი დატვირთვათა ციკლების თეორიული (ეტალონური) მნიშვნელობა, რაც შესაძლებელს გახდის გარბენის ნომინალურ მნიშვნელობაზე დატვირთვათა ციკლების ცვლილების შემთხვევაში, ნამუშევრის სიდიდის კორექტირება განხორციელდეს, არა მხოლოდ გარბენის, არამედ დატვირთვათა ციკლების რაოდენობის გათვალისწინებით, შესაბამისად გარბენის, როგორც ნამუშევრის დატვირთვათა ციკლების რაოდენობის მიხედვით მაკორექტირებელი კოეფიციენტი შეიძლება წარმოვადგინოთ შემდეგი სახით: 𝛼 = 𝑛რ 𝑛ეტ. სადაც, 𝑛რ არის საქალაქო ავტობუსის გარბენის 1000 კმ-ზე არსებული დატვირთვათა ციკლების რეალური (გაზომილი) მნიშვნელობა; 𝑛ეტ. საქალაქო ავტობუსის გარბენის 1000 კმ-ზე არსებული დატვირთვათა ციკლების ეტალონური მნიშვნელობა. საიმედოობის კვლევის თვალსაზრისით დიდი მნიშვნელობა ენიჭება საქალაქო ავტობუსის საერთო გარბენის სიდიდის განსაზღვრას, სადაც გათვალისწინებული იქნება გარბენის ერთეულზე მოსული დატვირთვათა ციკლების რაოდენობა, აღნიშნული სიდიდე შეიძლება წარმოვადგინოთ შემდეგი ფორმულით: 𝐿ს = 𝐿მარ ⋅ 𝛼 + 𝐿 , კმ. სადაც l და 0l არის შესაბამისად მარშრუტზე შესრულებული და ნულოვანი გარბენა, კმ; α მარშრუტზე შესრულებული გარბენის დატვირთვათა ციკლების გათვალისწინებით დამაკორექტირებელი კოეფიციენტი (რაც მეტია მარშრუტზე დამუხრუჭებათა რაოდენობა, მით უფრო მეტია მისი სიდიდე). საქალაქო ავტობუსის იმ აგრეგატებისა და კვანძების საიმედოობის შესაფასებლად, რომელთათვისაც გარბენის, როგორც ნამუშევრის დაკორექტირება მოხდა დატვირთვათა ციკლების შესაბამისად, კვლევა მიზანშეწონილია განვახორციელოთ მარშრუტზე შესრულებული გარბენის მიხედვით, რომელიც გამოისახება ფორმულით: 𝐿მარ = ს , კმ. შედეგად მოცემული მექანიზმებისა და სისტემების საშუალო რესურსი, დატვირთვათა ციკლების გათვალისწინებით გარბენის მაკორექტირებელი კოეფიციენტის გამოყენებით მარშრუტზე შემდეგნაირად განისაზღვრება: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 690   mllpl   0 კმ სადაც     0 lp არის სისტემის ან მექანიზმის უმტყუნებო მუშაობის ინტერვალური ალბათობა; ml ინტერვალის სიდიდე, კმ. საქალაქო ავტობუსის იმ აგრეგატებისა და სისტემების უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა, რომელთა ნამუშევარი ხასიათდება დატვირთვათა ციკლებით და აუცილებელია მოვახდინოთ გარბენის დაკორექტირება დატვირთვათა ციკლების რაოდენობის გათვალისწინებით, წარმოდგენილია ნახაზზე 2. ნახ. 2. ელემენტის უმტყუნებო მუშაობის ალბათობა. 1. საქალაქო ავტობუსის აგრეგატებისა და სისტემების უმტყუნებო მუშაობის ალბათობის მრუდი სტანდარტული გარბენის შემთხვევაში; 2. საქალაქო ავტობუსის აგრეგატებისა და სისტემების უმტყუნებო მუშაობის ალბათობის მრუდი სტანდარტული გარბენის დატვირთვათა ციკლების მაკორექტირებელი კოეფიციენტის გათვალისწინებით. როგორც წარმოდგენილი ნახაზიდან ჩანს, დატვირთვათა ციკლების მაღალი ინტენსივობის პირობებში, საქალაქო ავტობუსის იმ აგრეგატებისა და სისტემების საიმედოობის კვლევა მხოლოდ გარბენის გამოყენებით არ იძლევა სასურველ შედეგს, რამდენადაც 𝐿(𝛼) < 𝐿(50) და შესაბამისად აუცილებელია საქალაქო ავტობუსის ტექნიკური მომსახურებისა და პროფილაქტიკური სამუშაოების დაგეგმვა მოხდეს შემოთავაზებული მეთოდის გამოყენებით. l 0,5 l 50% l(α) 0,95 0 p(l) 1 2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 691 დასკვნა გარბენის, როგორც ნამუშევრის შემფასებელი ძირითადი პარამეტრის გამოყენება ავტომობილის ტექნიკური მომსახურების და პროფილაქტიკური სამუშაოების შესრულების პერიოდულობის განსაზღვრის და ზოგადად საიმედოობის კვლევის მიზნით, რიგ შემთხვევებში არ იძლევა სასურველ შედეგს, რაც თავისთავად ქმნის საიმედოობის კვლევის ახალი მიდგომების შექმნის საჭიროებას. ნაშრომში შემოთავაზებული საქალაქო ავტობუსის საიმედოობის კვლევის მეთოდიკა საშუალებას იძლევა კვლევა და მისი ძირითადი მაჩვენებლების დაზუსტება მოხდეს ავტობუსის კონკრეტული კვანძისა და მექანიზმის მუშაობის რეჟიმის გათვალისწინებით, რაც რეალურ საექსპლუატაციო პირობებში ტექნიკური მდგომარეობის უზრუნველყოფის ორგანიზაციულ-ტექნიკურ ღონისძიებათა კომპლექსის დამუშავებისათვის აუცილებელ პირობას წარმოადგენს. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ვ. ლეკიაშვილი, ვ. ჯაჯანიძე, დ. უგულავა, მუშაობის რეჟიმების გავლენა ავტომობილის საიმედოობის მაჩვენებლებზე. სტუ, ,,ტრანსპორტი და მანქანათმშენებლობა”, თბ. 2009წ. გვ. 81-85; 2. ვ. ლეკიაშვილი, ავტომობილის საიმედოობა, გამომცემლობა ,,ტექნიკური უნივერსიტეტი“, თბილისი 2005წ. 93 გვ.; 3. в. лекиашвили, диссертация на сойсканиеучетной степени кандидата наук. москва, мади. 1978г. с. 132-137. optimization of study method for the reliability of urban bus valeri jajanidze1, malkhazi khvedelidze2 1associate professor, georgian technical university, vl.jajanidze@gtu.ge; 597-933-966, orcid id 0009-0000-1442-2595; 2academic doctor, georgian technical university, malxo7027@gmail.com, 593435-553. abstract in modern cities, relying solely on mileage to manage the reliability of public bus transport is insufficient. this is because the operational conditions of such vehicles include modes where assessing technical condition based solely on mileage is not relevant. this paper examines the characteristic features of m1 and m2 category buses operating on established public routes. it identifies the primary operating modes of mechanisms and systems affecting safety and develops a complex approach to reliability management for these buses as a unified technical product. georgian scientists/ . 7 n 4(1), 2025 1 georgian scientists vol. 7 issue 4(1), 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04(1).01 diagnostic difficulties and peculiarities of treatment for acute carbon monoxide poisoning eka kurdadze department of anesthesiology, reanimation and toxicology, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia carbon monoxide (co) poisoning frequently presents with nonspecific symptoms resulting in diagnostic delays and misdiagnosis. severe intoxication can induce stress cardiomyopathy and lifethreatening arrhythmias. case presentation: a 35-year-old woman was transferred from a regional hospital with suspected toxic substance exposure. the patient had been found at home in coma; her child was found deceased at the same location. upon arrival to our facility, the patient developed cardiac arrest with refractory ventricular fibrillation requiring 30 minutes of continuous cardiopulmonary resuscitation and multiple defibrillations. standard advanced cardiac life support (acls) medications proved ineffective. administration of magnesium sulfate resulted in successful ventricular fibrillation termination and return of spontaneous circulation. clinical findings: post-resuscitation investigations revealed severe takotsubo cardiomyopathy with troponin t 4.4 ng/ml (110-fold elevation), creatine kinase >6000 u/l, and critically reduced ejection fraction of 18% with apical akinesia. hemodynamic instability necessitated maximum vasopressorinotropic support with norepinephrine, phenylephrine, and dobutamine. the refractory ventricular fibrillation was attributed to critical magnesium deficiency induced by co toxicity and catecholamine storm. management and outcome: treatment consisted of high-flow oxygen (fio 100%), mechanical ventilation, aggressive hemodynamic support, and electrolyte optimization. complete cardiac recovery occurred within 7 days (ejection fraction 18% 52%). vasopressors were discontinued on the fifth day, extubation was achieved on the seventh day, with full neurological recovery. the patient was discharged on 16-17th day, with 100% functional recovery and no delayed neuropsychiatric sequelae. conclusion: this case emphasizes three critical points: (1) co poisoning requires high clinical suspicion when multiple household members present with nonspecific neurological symptoms; (2) magnesium sulfate should be considered early in refractory ventricular fibrillation associated with co poisoning and stress cardiomyopathy; and (3) severe cardiac dysfunction from takotsubo cardiomyopathy is completely reversible with appropriate intensive support. magnesium deficiency represents an under-recognized but treatable complication of severe co intoxication that may prove fatal if unaddressed. keywords: co poisoning, takotsubo cardiomyopathy, refractory ventricular fibrillation, magnesium sulfate, reversible cardiomyopathy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 467 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.43 biologically active polyethylene glycol-based multiple-catechol-containing biopolymer poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from different medicinal plants of boraginaceae family vakhtang barbakadze 1, * id, maia merlani 1, id, lali gogilashvili 1, lela amiranashvili 1, karen mulkijanyan 2, id v.b. – research scientist, v.barbakadze@tsmu.edu, tel. 595 53 15 09 m.m.– head of the department, principal research scientist, m.merlani@tsmu.edu, tel. 599 761 117 l.g. – senior research scientist, l.gogilashvili@tsmu.edu, tel. 599 347 042 l.a. – senior research scientist, l.amiranashvili@tsmu.edu, tel. 577 723 144 k.m. – head of the department, principal research scientist. k.mulkijanyani@tsmu.edu, 555 235 829 1department of plant biopolymers and chemical modification of natural compounds, tbilisi state medical university, i.kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi 0159, georgia 2department of preclinical pharmacological research, tbilisi state medical university, i.kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi 0159, georgia *correspondence v.barbakadze@tsmu.edu abstract high molecular weight (>1000 kda or >500 kda) water-soluble preparations (hmps) from symphytum asperum, s. caucasicum, s. officinale, s. grandiflorum, anchusa italica, cynoglossum officinale, borago officinalis, and paracynoglossum imeretinum (boraginaceae) were obtained. the main chemical constituent of these hmps is the first and only representative of a previously unreported class of natural polyethers — a novel poly[oxy-1-carboxy-2-(3,4-dihydroxyphenyl)ethylene], also known as poly[3(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] (p-dga). the structure elucidation of p-dga was performed using data from various nuclear magnetic resonance (nmr) techniques, including liquid-state 1h, 13c nmr, two-dimensional (2d) homonuclear gcosy, two-dimensional (2d) heteronuclear 1h/13c ghsqced, two-dimensional (2d) dosy (diffusion-ordered spectroscopy), and solid-state 13c nmr spectra. the polyoxyethylene (polyethylene glycol) (peg) chain serves as the backbone of this biopolymer, with a residue of 3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid functioning as the repeating unit. the 3,4-dihydroxyphenyl (catechol) and carboxyl groups consistently substitute for two carbon atoms in the peg backbone chain. hence, p-dga represents a unique class of natural polyethers. each repeating trifunctional structural unit of p-dga contains two phenolic hydroxyl groups in the ortho position and one carboxyl group. the multifunctionality of p-dga likely explains its wide spectrum of biological activities, including anti-complementary, antioxidant, anti-inflammatory, burn and wound healing, antimicrobial, and anti-cancer properties. https://orcid.org/0000-0002-8716-909x https://orcid.org/0000-0002-0237-6699 https://orcid.org/0000-0001-9360-3422 mailto:v.barbakadze@tsmu.edu mailto:m.merlani@tsmu.edu mailto:l.gogilashvili@tsmu.edu mailto:l.amiranashvili@tsmu.edu mailto:k.mulkijanyani@tsmu.edu georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 468 keywords: natural polyethers; poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid]; boraginaceae; catechol; polyethylene glycol. 1. introduction herbs can be seen as biosynthetic chemical laboratories that produce numerous chemical compounds. chemicals with medicinal benefits are known as “active ingredients” or “active principles.” plant-derived products, also referred to as herbal or phytotherapeutic products, demonstrate a broad therapeutic spectrum. the bioactive constituents of herbal products, such as alkaloids, flavonoids, terpenes, and polyphenols, can interact with biological systems, leading to the discovery of novel drugs that provide therapeutic benefits [1-4]. plants used in traditional medicine have endured the test of time. medicinal plant extracts can contain hundreds or thousands of bioactive compounds in varying abundances, making it a significant challenge to identify the compounds responsible for specific biological activities [5]. phytochemicals are categorized into primary and secondary metabolites based on their roles in plant metabolism. primary metabolites essential for plant survival include carbohydrates, amino acids, proteins, lipids, purines, and pyrimidines found in nucleic acids. in contrast, secondary metabolites consist of other chemical compounds produced from metabolic pathways that diverge from the primary metabolic routes [6]. a wide variety of secondary metabolites intrigues scientists, particularly due to their unique pharmacophores and medicinal properties. polymers of natural origin are known as “biopolymers”—macromolecules typically produced by living systems, including plants, animals, and microorganisms. in recent years, there has been a growing trend toward the use of more biopolymers in the development of various food and medical products [7, 8]. compared to synthetic polymers, biopolymers offer several advantages, such as biocompatibility, biodegradability, abundant renewable sources, and the ability to metabolize in the human body without releasing toxic or harmful products [8, 9]. the united states food and drug administration (us fda) has approved many biopolymer-based products. biopolymers are made up of repeating units of monomers, such as sugars, amino acids, or fermentative products like aliphatic polyesters. these biopolymers may possess different functional groups: hydroxyl, amino, amide, carboxyl, phosphate, and phenolic, which impart various biological activities. biopolymers are generally classified into three groups: polysaccharides, proteins, and polynucleotides [7, 8]. another significant group of plant-derived compounds is phenolics, which provide numerous beneficial effects on human health due to their antioxidant, anti-inflammatory, antithrombotic, antiallergenic, anticancer, antifungal, antimicrobial, and antiatherosclerosis properties [10]. phenolic compounds are widespread secondary metabolites produced in plants through the shikimate, pentose phosphate, and phenylpropanoid pathways [10, 11]. they consist of hydroxybenzenes that contain an aromatic ring with one or more hydroxyl substituents. these compounds can be divided into two main groups: simple phenols and polyphenols, based on the number of phenol units in their structure [1012]. the antioxidant activity, the most notable property of phenolic compounds, relates to their structure, specifically the number and position of hydroxyl groups in relation to carboxyl groups [10]. various mechanisms have been described regarding the effects of phenolic compounds on health: they georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 469 reduce the expression of inflammatory factors, increase brain-derived neurotrophic factor expression, modulate the gut microbiota, decrease cancer cell proliferation, and enhance apoptosis induction [10, 12]. plant phenols range from simple phenolic molecules to highly polymerized compounds. phenolic phytochemicals are also classified into two main categories: (i) water-soluble (e.g., phenolic acids, hydrolyzable tannins (ellagitannin), phenylpropanoids, flavonoids, and quinones) and (ii) waterinsoluble (e.g., condensed tannins, lignins, and cell wall-bound hydroxycinnamic acids) [12]. the covalent conjugation of phenolics with other biomolecules (proteins, polysaccharides, fatty acids, etc.) and electrostatic interactions with metal ions (silver, gold, iron, zinc, etc.) enhance their functionality and applications [12]. among a wide variety of phenolics, catechol (ortho-dihydroxybenzene) derivatives and their corresponding ortho-quinones represent an important class that is widespread in many living organisms, including mussels, sandcastle worms, geckos, insects, and squids. they play a crucial role in numerous biological processes and functions. due to their unique chemical and physico-chemical properties, the remarkable biological activity of catechols encourages scientists to develop countless advanced multifunctional materials with outstanding and fascinating properties through the synergistic combination of catechols and polymers [13]. among the catechol-containing natural products that have attracted considerable attention for their diverse biological activities and low toxicity are hydroxycinnamic acid derivatives, such as caffeic acid [14]. the boraginaceae family includes approximately 2000 species worldwide, mainly in europe and asia. the therapeutic effects of these plants are attributed to the presence of various biologically active compounds, such as naphthoquinones, flavonoids, terpenoids, and phenols, which display antimicrobial, antitumor, antiviral, anti-inflammatory, cardiotonic, contraceptive, and antiplatelet activities. however, these plants are also high in hepatotoxic pyrrolizidine alkaloids, which significantly restrict their use. nevertheless, applying boraginaceae plants as a poultice for wounds remains acceptable. despite the beneficial qualities of boraginaceae plants, their medical application is still controversial [15-17]. ether bonds are found in a wide variety of natural products, mainly secondary metabolites, including lipids, oxiranes, terpenoids, flavonoids, polyketides, and carbohydrate derivatives or aromatic polymers such as lignin [18]. in the latter case, peroxidases initiate the radical coupling of monolignols to lignin, yielding ether links between two aromatic rings or between an aromatic ring and an aliphatic moiety [19]. however, reports concerning biopolymers containing aliphatic ethers as repeating units are sparse. within the field of pharmacologically active biopolymers, the area of stable natural polyethers seems relatively new and rather attractive. this review aims to consolidate knowledge about the isolation, fractionation, detection, and structural elucidation of the first representative of a unique class of natural polyethers, which exhibits a broad spectrum of biological activity. this activity originates from the routine assessment results of the anticomplementary and antioxidant activities of crude polysaccharides isolated from s. aspeum and s. caucasicum. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 470 2. materials and methods 2.1. bioactivity-guided isolation of the main chemical constituent of water-soluble high-molecular preparations (hmps) from various genera and species of the boraginaceae family medicinal plants, including symphytum asperum (sa), s. caucasicum (sc), s. officinale (so), s. grandiflorum (sg), anchusa italica (ai), cynoglossum officinale (co), borago officinalis (bo), and paracynoglossum imeretinum (pi) (boraginaceae), are widely distributed across the caucasus, particularly in georgia. the raw plant materials — roots or stems — were cut into small pieces, airdried, and ground. lipids, pigments, and low-molecular-weight compounds (monosaccharides, phenolics, etc.) were extracted using soxhlet extraction with chloroform, methanol, and acetone. the hot-water extraction of the pretreated materials was followed by dialysis, resulting in crude watersoluble polysaccharides with immunomodulatory activity, including anticomplementary and antioxidant activities [20]. a general strategy involving the fractionation of bioactive crude watersoluble polysaccharides and the isolation of active principles was used to identify new or novel compounds responsible for that activity, utilizing both i) bioactivity-guided and ii) structure-directing isolation [21]. consequently, the fractionation of crude polysaccharides was carried out using molecular mass-based ultrafiltration (uf) under a nitrogen pressure of 3 atmospheres in a stirred ultrafiltration cell. various membranes with cut-off values of 10 kda, 100 kda, 500 kda, and 1000 kda were employed. during the uf process, the fractionation was monitored by evaluating anticomplementary and antioxidant activities and measuring total sugars and uv absorption at 286 nm in both the solutions and effluents. fractions containing molecules with relative molecular masses (mr) above 1000 kda or 500 kda exhibited higher anticomplementary and antioxidant activities than crude polysaccharides. these active fractions had low carbohydrate content and showed strong uv absorption at 286 nm, unlike high carbohydrate content fractions below 500 kda, which exhibited neither anticomplementary nor antioxidant activity. thus, the removal of most ballast bio-inactive polysaccharides and the acquisition of water-soluble high-molecular-weight preparations (hmps) greater than 1000 or 500 kda has been facilitated by uf (scheme 1, fraction “c”) [20, 22]. in addition, the uf enabled the complete removal of hepatotoxic and carcinogenic pyrrolizidine alkaloids with an average weight of 340 da, characteristic of boraginaceae family species [23]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 471 scheme 1. isolation of hmps from sa, sc, so, sg, ai, co, bo, and pi. fractions “a” and “b” represent neutral glucofructan and pectin-type acidic arabinogalactan, respectively [24]. hmps with a low carbohydrate concentration (approx. 20%) and strong uv absorption at 286 nm displayed significant anti-complementary activity and antioxidant properties. however, sugars do not absorb light in the typical uv range due to their lack of chromophores. the monosaccharide composition of hmps notably differed from that of the initial crude polysaccharide extracts. hmps included rhamnose, arabinose, mannose, glucose, galactose, uronic acids, and minimal amounts of fructose. subsequently, hmps underwent gel chromatography on a sepharose 2b column. equal volumes of eluents were examined for the inhibition of human complement activity, total sugar content, and uv absorption at 286 nm. the elution profile showed anti-complementary activity that coincided with a uv absorption pattern at 286 nm but did not correspond with the carbohydrate elution. to characterize an immunomodulatory component of hmps, it was treated with skin powder. the modulatory effect on human complement significantly decreased, while also reducing absorption in the uv range. the absorption of active substances by skin powder, along with the uv spectrum of these compounds, exhibited an absorption maximum at 286 nm, attributable to phenolic substances, which suggested the presence of a phenolic moiety in the structure of the active compounds. based on this data, we hypothesized that the isolated bioactive compounds are phenolic polymers, and their presence in crude polysaccharides can be explained by their similar hydrophilicity [20]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 472 2.2. the elucidation of the structure of the main chemical constituent of hmps from various genera and species within the boraginaceae family the elucidation of the structure of a main chemical constituent of hmps from sa, sc, so, sg, ai, co, bo, and pi was based on data obtained from uv, ir, and various nmr spectroscopy techniques in both liquid and solid states (figs. 1-14, tables 1-5). the absorption maxima observed in the uv spectrum of hmps from sa, sc, so, sg, ai, co, bo, and pi were found at 212 nm, 236 nm (shoulder), 282 nm (shoulder), and 286 nm (h2o, max, nm), which can be attributed to substituted phenols. typically, catechol exhibits an absorbance peak of around 270–290 nm [25]. the ir spectra of hmps from sa, sc, so, sg, ai, co, bo, and pi were recorded using kbr (kbr, υ, cm-1). they exhibited bands at 3425 (oh), 2924 (ch), 1605 (ionized carboxyl), 1512 and 1443 (aromatic c=c), 1404 and 1219 (phenols), 1265, 1080, and 1018 (r-o-r'), 872 (c-h in the aromatic ring with one isolated hydrogen atom), and 818 cm-1 (c-h in the aromatic ring with two neighboring hydrogen atoms) [26]. the spectrum contains absorption bands characteristic of phenol-carboxylic acids. the elucidation of the main chemical constituents of hmps from sa, sc, so, co, pi (figs. 1-6 and 8, tables 1-3) [27-33] and sg, ai, bo (figures 9-14, tables 4 and 5) [34-36] was performed at 80 °c using various techniques in liquid-state and solid-state nmr spectroscopy. according to the data from the liquid-state 13c nmr spectrum (figure 1) of hmps derived from sa, sc, so, co, and pi, nine distinct signals corresponding to the carbon atoms of the substituted phenylpropionic acid fragment are observed (figure 4). interestingly, the signals from the carbohydrate components are nearly unobservable in the hmp spectra (figure 1), likely due to their diverse monosaccharide composition, which includes rhamnose, arabinose, mannose, glucose, galactose, uronic acids, and only trace amounts of fructose. the broadened signal at 175.4 ppm is assigned to the carboxyl group in the compound. figure 1. the 13c nmr spectrum of hmps from sa, sc, so, co, and pi at 80 °c. the attached proton test (apt) technique [37] revealed (figure 2) that five signals are assigned to ch groups and four signals to the non-protonated carbon atoms. the two signals with chemical georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 473 shifts of 78.2 and 80.4 ppm correspond to oxygen-bound protonated aliphatic carbon atoms. six signals were assigned to aromatic carbon atoms (protonated atoms at 117.4, 118.6, and 122.3 ppm and nonprotonated atoms at 131.5, 143.8, and 144.7 ppm) (figure 2) [27-29]. figure 2. the proton attachment test (apt) spectrum of hmps from sa, sc, so, co, and pi at 80 °c. the 1h nmr spectrum of hmps from sa, sc, so, co, and pi displays four signals at 4.9, 5.3, 7.1, and 7.2 ppm, with one of these (7.1 ppm) showing double the intensity (figure 3). unfortunately, the spin-spin coupling constants could not be determined due to the broadening of these signals. figure 3. the 1h nmr spectrum of hmps from sa, sc, so, co, and pi at 80 °c. the simulated 13c nmr spectrum was calculated using the acd/cnmr version 1.1 program (advanced chemistry development inc., canada) (table 1, figure 4) [38-40]. table 1. chemical shifts of resonances in the 13c nmr spectrum of hmps from sa and sc. experimental 175.4 144.6 143.8 131.5 122.3 118.6 117.4 80.4 78.2 calculated* 175.1 145.5 145.1 128.8 118.3 115.7 114.4 82.9 77.2 * calculated values for the 3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid residue of the corresponding polyether are provided for comparison. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 474 figure 4. a hypothetical representation of the repeating unit of the biopolymer derived from sa and sc, which includes the 3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid residue. the two-dimensional (2d) heteronuclear 1h/13c ghsqced spectrum reveals the following correlations between protons and carbon atoms at 4.9/80.4, 5.3/78.2, 7.1/118.6, 7.1/122.3, and 7.2/117.4 ppm (figure 5, table 2). the hydroxyl groups at positions 3 and 4 of the phenyl ring were confirmed by the 1d-noe experiment conducted in a different mode. pre-irradiation of the aliphatic proton at position 1 (figures 5, 6, and table 2), with a chemical shift of 5.3 ppm, provided a noe for two aromatic protons with chemical shifts of 7.1 (3%) and 7.2 (1%) ppm. therefore, both ortho-positions in the dihydroxyphenyl ring were occupied by protons. the differing noe values for these two protons, along with their distinct chemical shifts in the 1h nmr spectrum and the varying positions of resonances of the corresponding carbons in the 13c nmr spectrum, ruled out the possibility of symmetrical bis-metasubstitution of the aromatic ring by two hydroxy groups [27-29]. based on the data about signal assignments for 13c and 1h nmr spectra (figures 1-4, table 2), the correlations observed in the 2d heteronuclear 1h/13c ghsqced (figure 5, table 2), and in the 2d homonuclear gcosy (figure 6), the main chemical component of hmps derived from the roots and stems of sa, sc, so, co, and pi is poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] (p-dga) (figure 7ab). consequently, p-dga represents a unique class of multiple-catechol-containing natural polyethers, specifically, poly[oxy-1-carboxy-2-(3,4-dihydroxyphenyl)ethylene], which is also recognized as a caffeic acid-derived biopolymer. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 475 figure 5. correlations and assignments of the 1h and 13c signals in the 2d heteronuclear 1h/13c ghsqced spectrum of p-dga at 80 °c. the 2d homonuclear gcosy spectrum (figure 6) showed a cross-peak between the signals at 4.9 and 5.3 ppm, consistent with the coupling between h-1 and h-2 of p-dga (figure 6). figure 6. the 2d homonuclear gcosy spectrum of p-dga at 80 °c. the total assignment of signals is given in table 2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 476 table 2. the signal assignments for the 13c and 1h nmr spectra of p-dga. the repeating unit of p-dga с atom no. 13c chemical shifts, c, ppm 1h chemical shifts, h, ppm 1' 1 2 1'' 2'' 3'' 4'' 5'' 6'' 175.4 78.2 80.4 131.5 117.4 144.6 143.8 118.6 122.3 5.3 4.9 7.2 7.1 7.1 a good resolution and the narrow shape of the 13c nmr signals indicate that the p-dga is a regular polymer. the polyoxyethylene (polyethylene glycol) (peg) chain serves as the backbone of the polymer molecule. the catechol moieties (3,4-dihydroxyphenyl residues) and carboxyl groups serve as regular substituents on two carbon atoms in the peg backbone chain of p-dga (figure 7a). figure 7. a catechol moieties and carboxyl groups are regular substituents at two carbon atoms in the peg backbone of p-dga; b – poly[oxy-1-carboxy-2-(3,4-dihydroxyphenyl)ethylene] that is poly[3-(3,4-dihydoxyphenyl)glyceric acid] (p-dga). to confirm the proposed structure of the poorly water-soluble high-molecular p-dga from sa, the solid-state 13c nmr spectrum was recorded under magic-angle spinning (mas) conditions. two different experiments were conducted to assign the 13c signals to the corresponding atoms in the monomer structure. the 13c{1h} cross-polarization/magic-angle spinning (cp/mas) nmr experiment is a standard method for spectral assignment of carbon signals. additionally, a dipolar-dephasing solidgeorgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 477 state nmr pulse sequence with gated decoupling was utilized [41, 42]. the complete assignment of the signals is detailed in figure 8 and table 3. figure 8. solid-state 13c{1h} cp/mas nmr spectrum of p-dga from sa. a) the spectrum was recorded using a 67.0 microseconds (µs) dipolar dephasing filter with a cross-polarization (cp) time of 3.0 milliseconds (ms). b) the spectrum was recorded with a cp time of 3.0 ms. c) the spectrum was recorded with a cp time of 1.0 ms. table 3. the assignment of signals in the solid-state 13c{1h} cp/mas nmr spectrum of p-dga from sa (c, ppm). с atom no. 13c chemical shift, c, ppm 1,2 1' 1'' 2'',5'',6'' 3'',4'' 80 174 130 118 143 it is important to emphasize that the resolution of solid-state nmr is inferior to that of liquidstate nmr. for nuclei other than h-1, solid-state nmr peaks are generally at least ten times broader than those of liquid-state nmr. therefore, the applicability of solid-state nmr spectroscopy to studies is somewhat limited [43]. however, the complete assignment of the signals from the solid-state 13c nmr of p-dga agrees with the results of the liquid-state 13c nmr spectrum (figure 1). the elucidation of the p-dga structure from ai, sg, and bo was carried out using a similar approach [33-35, 40, 41]. the 1h nmr, 13c nmr, 2d heteronuclear 1h/13c ghsqced, 2d homonuclear gcosy, and solid-state 13c nmr spectra of hmps from ai, sg, and bo exhibited a complete set of resonances characteristic of poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] (p-dga) (figures 9-13 and tables 4, 5) [34-36, 41, 42], which are present in the water-soluble high molecular fractions of sa, sc, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 478 so, co, and pi (figures 1-6, 8 and tables 1-3) [26-32]. in addition to the aforementioned signals characteristic of the p-dga from sa, sc, so, co, and pi (figures 1-6, 8 and tables 1-3) [34-36, 41, 42], the 13c nmr, 1h nmr, 2d heteronuclear 1h/13c ghsqced, and solid-state 13c nmr spectra of hmps from ai, sg, and bo displayed the following additional resonances: 54.9 ppm (-och3, 13c nmr, figure 9); 3.85 ppm (-och3, 1h nmr, figure 10); correlation between proton and carbon atoms: 3.85/54.9 ppm (-och3/-och3, 2d 1h/13c ghsqced, figure 11); 54 ppm (-och3, solid-state 13c nmr, figure 13). the 2d homonuclear gcosy spectrum of hmps from ai, sg, and bo (figure 12) displayed a cross-peak between the signals at 4.7 and 5.2 ppm, consistent with the coupling between h-1 and h-2 of p-dga (figure 12). the complete signal assignments are presented in figures 9-13 and tables 4, 5 [34-36, 41, 42]. the additional signals may be observed in the spectrum of hmps from ai, sg, and bo due to the presence of the methoxy group. two non-sharp signals (172.8 and 175.6 ppm, figure 9) are believed to arise from two carboxyl groups. a resonance in the 13c nmr spectrum at 54.9 ppm, which correlates with the 1h resonance at 3.85 ppm (figures 9-12), suggests the presence of methoxy groups are present in carboxylic acid methyl esters. consequently, the signal at 175.6 ppm is attributed to a carboxylic acid group, while the signal at 172.8 ppm is assigned to carboxyl groups in the form of methyl esters (upfield shifted) (figures 9-12 and tables 4, 5) [34-36]. approximately 70% of the current carboxyl groups are methyl esterified (meo: 13c, 54.9 ppm; 1h, 3.85 ppm). the extent of methyl esterification was calculated by comparing the integral intensity of the methyl ester signal (3.85 ppm, 0.5 h) to that of the aliphatic proton signal at h-1 (5.2 ppm, 0.7 h) in a 1h experiment that included a watergate water suppression routine. the presence of methoxy groups at c3'' and c4'' in the aromatic ring is excluded, as there are no downfield shifts of the c 3'' (145.3 ppm) and c 4'' (144.5 ppm) signals, which could result from substituting the c3'' and c4'' hydroxy groups with methyl groups. figure 9. the 13c nmr spectrum of p-dga from ai, sg, and bo was recorded at 80 °c. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 479 figure 10. the 1h nmr spectrum of p-dga from ai, sg, and bo at 80 °c. figure 11. the 2d 1h/13c ghsqced spectrum of p-dga from ai, sg, and bo at 80 °c. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 480 figure 12. the 2d cosy spectrum of p-dga from ai, sg, and bo at 80 °c. figure 13. solid-state 13c{1h} cp/mas nmr spectrum of methylated carboxylic groups in p-dga of sg. a) the spectrum is recorded using a 67.0 microseconds (µs) dipolar dephasing filter and a crosspolarization (cp) time of 3.0 milliseconds (ms); b) the spectrum is recorded with a cp time of 3.0 ms; c) the spectrum is recorded with a cp time of 1.0 ms. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 481 table 4. the signal assignments of the 13c and 1h nmr spectra of methylated carboxylic groups in pdga (c, ppm) from ai, sg, and bo. the repeating unit of p-dga; r=h, ch3 с atom no. 13c chemical shift, c, ppm 1h chemical shift, h, ppm 1' 1' 1 2 1'' 2'' 3'' 4'' 5'' 6'' 175.6 (cooh) 172.8 (cooch3) 54.9 (och3) 78.8 81.0 132.2 118.0 145.3 144.5 119.2 123.0 3.85 (och3) 5.2 4.7 7.2 7.1 7.1 furthermore, the 2d dosy experiment produced similar diffusion coefficients for both the methylated and non-methylated signals. both sets of signals occupied the same horizontal range (figure 14). this indicates a comparable molecular weight (same order of magnitude) for methylated and nonmethylated polymers [36-38]. this was further supported by graphical representations of the intensity decay of the 1h signals from aromatic h-2 and aliphatic h-1 at 7.2 and 5.2 ppm (figures 15a and 15b, respectively), as well as from the methoxy group at 3.85 ppm (figure 15c). these three 1h signals exhibited essentially the same curve shape. in contrast, the resonance from residual water at 4.35 ppm (figure 15d) displayed a different decay pattern (faster diffusion) (figure 15) [34-36]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 482 table 5. the signal assignments of the solid-state 13c{1h} cp/mas nmr spectrum for methylated carboxylic groups of p-dga (c, ppm) from sg. figure 14. the 2d dosy experiment of p-dga from ai was conducted at 80 °c. с atom no. 13c chemical shift, c, ppm 1 2 1' 2' (och3) 1'' 2'',5'',6'' 3'',4'' 72 78 174 54 130 118 143 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 483 figure 15. intensity decay of 1h signals at 7.2 ppm (ar h-2) (a), 5.2 ppm (h-1) (b), 3.85 ppm (ome) (c), and 4.35 ppm (residual water) (d). units: x-axis in s/cm²; y-axis in relative intensity (dimensionless). thus, based on the data regarding the various techniques of nmr spectroscopy, the main structural component of hmps isolated from ai, sg, and bo is similar to that from sa, sc, so, co, and pi — regular poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] (p-dga), with a 3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid residue serving as the repeating unit (figures 1-6, 8-13 and tables 1-5). however, most of the carboxylic groups in the p-dga from ai, sg, and bo are methylated, unlike those in p-dga from sa, sc, so, co, and pi (figures 9-14 and tables 4, 5). it is important to emphasize that p-dga was detected in neither the leaves of sa, sc, so, co, ai, sg, bo, and pi [27-36, 44] nor in the stems of ai [34]. 2.3. proposing multiple hydrogen bonds between p-dga and the residual polysaccharides leads to supramolecular association, resulting in a multiple-hydrogen-bonded supramolecular polymer we could not fully achieve the separation of p-dga and residual polysaccharides through ultrafiltration. on the one hand, this suggests that p-dga and the residual polysaccharides have similar molecular masses, being of the same order of magnitude. on the other hand, this is likely due to the formation of multiple hydrogen bonds between p-dga and the residual polysaccharides, resulting in a supramolecular associate (multiple-hydrogen-bonded supramolecular polymer). additionally, pdga was subjected to gel chromatography on the sepharose 2b column. the anticomplementary activity by the alternative pathway (ap) eluted together with the uv-286 nm absorption pattern, indicating that it coincided with p-dga but does not align with the carbohydrate’s elution curve. the elution peak of the polysaccharides has shifted away from the ap and p-dga peaks. thus, this phenomenon presumably excludes the covalent binding of residual polysaccharides to p-dga, which is responsible for the anticomplementary activity [20, 31]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 484 biopolymers are often impure. they may bind to polysaccharides, proteins, phenolics, etc., substances through either covalent or non-covalent bonds. when highly directional non-covalent interactions replace the covalent bonds that hold the monomeric units of a macromolecule together, supramolecular polymers are formed. supramolecular chemistry, also referred to as “chemistry beyond the molecule", studies the function and structure of supramolecular entities, i.e., supermolecules arising from the intermolecular binding. combining supramolecular chemistry and polymer science has given rise to a promising class of nanomaterials called supramolecular polymers. unlike classical (covalent) polymers, supramolecular polymers are ordered self-assembled nanostructures formed by non-covalent bridging of monomeric units. the diverse applications of supramolecular polymers range from electronics to medicine. the use of supramolecular polymers for intracellular protein delivery, bone regeneration scaffolds, and drug delivery, among other biomedical therapies, is attributed to their versatility and the ability to modulate their physical and mechanical properties. notably, the application of supramolecular amphiphilic scaffolds in regenerative medicine reveals the promising biomedical applications of these well-ordered systems [45, 46]. this new generation of biopolymers is created through non-covalent interactions such as hydrogen bonding, hydrophobic interactions, π-π electron stacking through the aromatic (arene-arene, ar···ar) structures, π–π electron stacking of aromatic-carbonyl (arene-carbonyl, ar···c═o) structures, π–π electron stacking of carbonyl-carbonyl (c═o···c═o) structures, cation–π interactions, coordination with metal oxide surfaces, and with metal ions to form supramolecular polymers [47, 48]. catechol, the ortho isomer of 1,2-dihydroxybenzene, can bind to mucins by forming hydrogen bonds due to the hydroxyl groups at the ortho position. a significant advantage of catechol is its availability for conjugation with bioactive molecules; it can be easily oxidized to the quinone form, which is highly reactive toward numerous functional groups, including thiol and amino groups, via michael addition or schiff base reactions. catechol moieties are suitable for conjugation with metals and metal oxides (i.e., ag+, fe3+, etc.) through coordination bonds. furthermore, the unique combination of hydroxyl and phenolic groups can promote π-π stacking and π-cation interactions [48]. thus, according to the literature data, the two hydroxyl groups of the catechol moieties of pdga can form hydrogen bonds with the hydroxyl groups of residual polysaccharides. proposing multiple hydrogen bonds between p-dga and the residual polysaccharides leads to a supramolecular association, resulting in a multiple-hydrogen-bonded supramolecular polymer. 2.4. proposed biosynthetic pathway and acid hydrolysis of p-dga no information on the biosynthesis of such a polymer in plants is available. however, from the chemical perspective, this process can be viewed as the epoxidation of the double bond in caffeic acid, followed by the polymerization of the resulting epoxide (scheme 2) [28, 29]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 485 scheme 2. proposed biosynthetic pathway of p-dga. acid hydrolysis (2m cf3cooh at 121°c for 2 h) of p-dga produced a dark brown or black water-insoluble material. this phenomenon can be explained by the formation of a three-dimensional “lignin-like” compound due to the intermolecular oxidative cross-linking (coupling) between catechol moieties in different macromolecules of [20]. further research should clarify the physiological functions of these polyethers in plants and demonstrate whether their biosynthesis is a unique characteristic of the boraginaceae family or if such compounds are also produced in other plants [28, 29]. 3. conclusion the bioactivity-guided fractionation of water-soluble high-molecular preparations (hmps) from boraginaceae species — symphytum asperum, s. caucasicum, s. officinale, s. grandiflorum, anchusa italica, cynoglossum officinale, borago officinalis, and paracynoglossum imeretinum — revealed that the key constituent of these hmps is the inaugural representative of a novel class of natural polyethers: poly[oxy-1-carboxy-2-(3,4-dihydroxyphenyl)ethylene], known as poly[3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid] (p-dga). the peg chain serves as the backbone of this biopolymer, with a residue of 3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid acting as the repeating unit. the 3,4dihydroxyphenyl (catechol) and carboxyl groups regularly substitute for two carbon atoms in the chain. the structure of p-dga was elucidated using data from various nmr techniques, including liquidstate 1h and 13c nmr, homonuclear 2d gcosy, heteronuclear 2d 1h/13c ghsqced, 2d dosy, and solid-state 13c nmr spectra. the synergistic combination of catecholic groups with the peg main chain of p-dga highlights the diverse and fascinating biological activity of p-dga [13]. p-dga exhibited immunomodulatory (anticomplementary) [20, 31, 49], antioxidant [20, 22, 29, 49, 50], anti-inflammatory [22, 31, 49], wound and burn healing [51, 52], anticancer [53], and antimicrobial [54] activities. each repeating structural unit of the regular biopolymer p-dga is tri-functional, comprising two catechol vicinal hydroxyl groups and one carboxyl group, likely responsible for its broad spectrum of biological activities. incorporating catechol moieties into macromolecules enhances the exceptional therapeutic properties [10, 12, 55-57]. conversely, the polymeric component — the peg backbone — of p-dga protects catecholic moieties from rapid degradation and ensures sustained biological efficacy. consequently, pyrrolizidine alkaloid-free preparations of p-dga may hold potential pharmaceutical value and are recommended for external and internal medical applications. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 486 4. the future-directed plan in the future, we plan to conduct the next review, which will present a detailed description of the biological activities and the structure-bioactivity relationship of p-dga based on the literature data concerning catechol-derived natural and synthetic polymers. abbreviations the following abbreviations are used in this manuscript: ai anchusa italica apt attached proton test bo borago officinale co cynoglossum officinale cp cross-polarization cp/mas cross-polarization/magic-angle spinning dosy diffusion-ordered spectroscopy gcosy gradient-selected correlation spectroscopy ghsqced gradient heteronuclear single quantum coherence and double exclusion hmps high-molecular-weight preparations ir infrared kda kilodalton nmr nuclear magnetic resonance p-dga poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] peg polyethylene glycol pi paracynoglossum imeretinum ppm parts per million sa symphytum asperum sc symphytum caucasicum sg symphytum grandiflorum so symphytum officinale uf ultrafiltration uv ultraviolet conflicts of interest: the authors declare no conflicts of interest. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 487 references 1. folashade, k.o.; omoregie, e.h.; ochogu, a.p. standardization of herbal medicines. intern. j. biodiversity conserv. 2012, 4 (3), 101–112. https://doi.org/10.5897/ijbc11.163 2. wang, h.; chen, y.; wang, l.; liu, q. et al. advancing herbal medicine: enhancing product quality and safety through robust quality control practices. front. pharmacol. 2023, 14, 1265178. https://doi.org/10.3389/fphar.2023.1265178 3. chaachouay, n.; zidane, l. plant-derived natural products: a source for drug discovery and development. drugs drug candidates 2024, 3, 184–207. https://doi.org/10.3390/ddc3010011 4. umadevi, m.; kumar, k.p.s.; bhowmik, d.; duraivel, s. traditionally used anticancer herbs in india. j. med. plants studies 2013, 1 (3), 56–74. https://www.plantsjournal.com/archives/2013/vol1issue3/parta/6-378.pdf 5. vaou, n.; stavropoulou, e.; voidarou, c.; tsakris, z. et al. interactions between medical plantderived bioactive compounds: focus on antimicrobial combination effects. antibiotics 2022, 11 (8), 1014 (1–23). https://doi.org/10.3390/antibiotics11081014 6. muscolo, a.; mariateresa, o.; giulio, t.; mariateresa, r. oxidative stress: the role of antioxidant phytochemicals in the prevention and treatment of diseases. int. j. mol. sci. 2024, 25 (6), 3264 (1–22). https://doi.org/10.3390/ijms25063264 7. qureshi, d.; nayak, s.k.; anis, a.; ray, s.s. et al. chapter 1 – introduction of biopolymers: food and biomedical applications. in biopolymer-based formulations. biomedical and food applications; pal, k.; banerjee, i.; sarkar, p.; kim, d.; deng, w.-p.; dubey, n.k.; majumder, k., eds.; elsevier inc.: amsterdam, netherlands, 2020; pp. 1–45. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-816897-4.00001-1 8. al-ghraibah, a.m.; al-qudah, m.; al-oqla, f.m. chapter 10 medical implementations of biopolymers. in advanced processing, properties, and applications of starch and other bio-based polymers; al-oqla, f.m.; sapuan, s.m., eds.; elsevier inc.: amsterdam, netherlands, 2020; pp. 157– 171. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-819661-8.00010-x 9. nitta, s.k.; numata, k. biopolymer-based nanoparticles for drug/gene delivery and tissue engineering. int. j. mol. sci. 2013, 14 (1), 1629–1654. https://doi.org/10.3390/ijms14011629 10. nishimoto-sauceda, d.; romero-robles, l.e.; antunes-ricardo, m. biopolymer nanoparticles: a strategy to enhance stability, bioavailability, and biological effects of phenolic compounds as functional ingredients. j. sci. food agric. 2022, 102 (1), 41–52. https://doi.org/10.1002/jsfa.11512 11. nemli, e.; ozkan, g.; subasi, b.g.; cavdar, h. et al. interactions between proteins and phenolics: effects of food processing on the content and digestibility of phenolic compounds. j. sci. food agric. 2024, 104, 2535–2550. https://doi.org/10.1002/jsfa.13275 12. foujdar, r.; bera, m.b.; chopra, h.k. chapter 30 phenolic nanoconjugates and their application in food. in biopolymer-based formulations. biomedical and food applications; pal, k.; banerjee, i.; sarkar, p.; kim, d.; deng, w.-p.; dubey, n.k.; majumder, k., eds.; elsevier inc.: amsterdam, netherlands, 2020; pp. 751–780. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-816897-4.00030-8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 488 13. patil, n.; jérôme, c.; detrembleur, c. recent advances in the synthesis of catechol-derived (bio)polymers for applications in energy storage and environment. prog. polym. sci. 2018, 8, 34–91. https://doi.org/10.1016/j.progpolymsci.2018.04.002 14. mashhadi, s.m.a.; yufit, d.; liu, h.; hodgkinson, p. et al. synthesis and structural characterization of cocrystals of isoniazid and cinnamic acid derivatives. j. mol. struct. 2020, 1219 (24), 128621 (1–20). https://doi.org/10.1016/j.molstruc.2020.128621 15. dresler, s.; szymczak, g.; wojcik, m. comparison of some secondary metabolite content in the seventeen species of the boraginaceae family. pharm. biol. 2017, 55 (1), 691–695. http://dx.doi.org/10.1080/13880209.2016.1265986 16. taravati, g.; masoudian, n.; gholamian, a. evaluation of medical metabolites in boraginaceae family. j. chem. health risks 2014, 4 (1), 53–61. https://www.jchr.org/index.php/jchr/article/view/391/393 17. gupta, p.s.p.; vishwakarma, k.; soni, p.; jadhao, a.b. et al. medicinally important plants of boraginaceae family. afr. j. bio. sc. 2024, 6 (si4), 6013–6021. https://doi.org/10.48047/afjbs.6.si4.2024.6013-6021 18. dominguez de maria, p.; van gemert, r.w.; straathof, a.j.j.; hanefeld, u. biosynthesis of ethers: unusual or common natural events? nat. prod. rep. 2010, 27, 370–392. https://doi.org/10.1039/b809416k 19. hatfield, w.; vermerris, w. lignin formation in plants. the dilemma of linkage specificity. plant physiol. 2001, 126 (4), 1351–1357. https://doi.org/10.1104/pp.126.4.1351 20. barbakadze, v.; kemertelidze, e.; usov, a.i.; kroes, b.h. et al. evaluation of immunomodulatory activity of some plant polysaccharides. proc. georgian acad. sci., biol. ser. 1999, 25 (4–6), 207–216. https://www.researchgate.net/publication/285495080_evaluation_of_immunomodulatory_activity_of _some_plant_polysaccharides 21. tsuda, y. isolation of natural products; japan analytical industry co., ltd.: tokyo, japan, 2004; p. 40. http://natpro.com.vn/public/assets/download/isolation_of_natural_products.pdf 22. barthomeuf, c.m.; debiton, e.; barbakadze, v.v.; kemertelidze, e.p. evaluation of the dietetic and therapeutic potential of a high molecular weight hydroxycinnamate-derived polymer from symphytum asperum lepech. j. agric. food chem. 2001, 49 (8), 3942–3946. https://doi.org/10.1021/jf010189d 23. gogilashvili, l.; amiranashvili, l.; barbakadze, v.; merlani, m. et al. obtaining of toxic pyrrolizidine alkaloid-free biologically active high molecular preparations of symphytum asperum and s. caucasicum. bull. georg. natl. acad. sci. 2008, 2 (2), 85–89. http://science.org.ge/old/moambe/22/gogilashvili.pdf 24. barbakadze, v.v.; kemertelidze, e.p.; dekanosidze, h.e.; beruchashvili, t.g.; usov, a.i. investigation of glucofructans from roots of two species of comfrey symphytum asperum lepech. and s. caucasicum bieb. rus. j. bioorg. chem. 1992, 18 (5), 671–679 (in russian). #abstract in english. https://eurekamag.com/research/007/485/007485437.php 25. gallastegui, a.; camara, o.; minudri, d.; goujon, n. et al. aging effect of catechol redox polymer nanoparticles for hybrid supercapacitors. batteries&supercaps 2022, 5 (9), e202200155 (1–9). https://doi.org/10.1002/batt.202200155 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 489 26. dyer, m.a. applications of absorption spectroscopy of organic compounds; prentice-hall inc.: englewood cliffs, ny, usa, 1965. 27. barbakadze, v.v.; kemertelidze, e.p.; shashkov, a.s.; usov, a.i. structure of a new anticomplementary dihydroxycinnamate-derived polymer from symphytum asperum (boraginaceae). mendeleev commun. 2000, 10 (4), 148–149. https://doi.org/10.1070/mc2000v010n04abeh001295 28. barbakadze, v.v.; kemertelidze, e.p.; targamadze, i.l.; shashkov, a.s.; usov, a.i. poly[3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid]: a new biologically active polymer from two comfrey species symphytum asperum and s. caucasicum (boraginaceae). rus. j. bioorg. chem. 2002, 28 (4), 326–330. https://doi.org/10.1023/a :1019552110312 29. barbakadze, v.; kemertelidze, e.; targamadze, i.; mulkijanyan, k. et al. poly[3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid], a new biologically active polymer from symphytum asperum lepech. and s. caucasicum bieb. (boraginaceae). molecules 2005, 10 (9), 1135–1144. https://doi.org/10.3390/10091135 30. barbakadze, v.v.; kemertelidze, e.p.; targamadze, i.; mulkidzhanyan, k. et al. poly[3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid] from stems of symphytum asperum and s. caucasicum. chem. nat. compd. 2005, 41 (4), 374–377. https://doi.org/10.1007/s10600-005-0155-2 an erratum to this article: chem. nat. compd., 2005, 41 (5), 615. http://dx.doi.org/10.1007/s10600-0050226-4 31. barbakadze, v.; van den berg, a.j.j.; beukelman, c.j.; kemmink, j. et al. poly[3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid] from symphytum officinale roots and its biological activity. chem. nat. compd. 2009, 45 (1), 6–10. https://doi.org/10.1007/s10600-009-9221-5 32. gogilashvili, l.; amiranashvili, l.; salgado, a.; barbakadze, v. et al. poly[3-(3,4dihydroxyphenyl)glyceric acid] from cynoglossum officinale l. (boraginaceae). bull. georg. natl. acad. sci. 2020, 14 (1), 108–113. http://science.org.ge/bnas/t14-n1/16_gogilashvili_pharmacochemistry.pdf 33. barbakadze, v.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l.; merlani, m. et al. biologically active sugarbased biopolyether poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from the stems and roots of paracynoglossum imeretinum (kusn.) m.pop. bull. georg. natl. acad. sci. 2022, 16 (3), 110–115. http://science.org.ge/bnas/vol-16-3.html 34. barbakadze, v.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l.; merlani, m. et al. poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from anchusa italica roots. nat. prod. commun. 2010, 5 (7), 1091–1095. https://doi.org/10.1177/1934578x1000500722 35. gokadze, s.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l.; barbakadze, v. et al. investigation of water-soluble high molecular preparation of symphytum grandiflorum dc (boraginaceae). bull. georg. natl. acad. sci. 2017, 11 (1), 116–121. http://science.org.ge/bnas/t11-n1/19_gokadze.pdf 36. barbakadze, v.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l.; merlani, m. et al. carbohydrate-based biopolymers: biologically active poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from borago officinalis. bull. georg. natl. acad. sci. 2021, 15 (4), 140–145. http://science.org.ge/bnas/vol-15-4.html 37. patt, s.l.; schoolery, j.n. attached proton test for carbon-13 nmr. j. magn. reson. 1982, 46 (3), 535–539. https://doi.org/10.1016/0022-2364 (82)90105-6 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 490 38. pagenkopf, b. acd/hnmr predictor and acd/cnmr predictor advanced chemistry development, inc. (computer software review). j. am. chem. soc. 2005, 127 (9), 3232. https://doi.org/10.1021/ja040946z 39. van bramer, s. acd/cnmr and acd/hnmr spectrum prediction software. (software review). conc. magn. reson. 1997, 9 (4), 271–273. https://doi.org/10.1002/ (sici)1099-0534(1997)9:4<271::aidcmr6>3.0.co;2-w 40. barbakadze, v.; kemertelidze, e.; shashskov, a.s.; usov, a.i. et al. partial characterization of a new anticomplementary dihydroxycinnamate-derived polymer from symphytum asperum lepech. proc. georg. acad. sci., biol. ser. 1999, 25 (4–6), 199–205. https://www.researchgate.net/publication/377261995_partial_characterization_dihydroxycinnamate -derived 41. lomsadze, k.; lengers, i.; barbakadze, v.; kohler, j. et al. the investigation of structural characteristics of biologically active natural polymers using solid-state nmr experiments. 34th international symposium on pharmaceutical and biomedical analysis (pba 2024), geneva, switzerland, september 9–12, 2024; pp. 73–74. 42. mao, j.d.; schmidt-rohr, k. accurate quantification of aromaticity and non-protonated aromatic carbon fraction in natural organic matter by c-13 solid-state nuclear magnetic resonance. environ. sci. technol. 2004, 38 (9), 2680–2684. https://doi.org/10.1021/es034770x 43. freitas, j.c.c.; ejaz, m.; toci, a.t.; romao, w. et al. solid-state nmr spectroscopy of roasted and ground coffee samples: evidences for phase heterogeneity and prospects of applications in food screening. food chem. 2023, 409, 135317 (1–9). https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2022.135317 44. barbakadze, v.v.; mulkidzhanyan, k.g.; merlani, m.i.; gogilashvili, l.m. et al. extraction, composition, and the antioxidant and anticomplement activities of high molecular weight fractions from the leaves of symphytum asperum and s. caucasicum. pharm. chem. j. 2011, 44 (11), 604–607. https://doi.org/10.1007/s11094-011-0527-9 45. riseh, r.s.; hassanisaadi, m.; vatankhah, m.; varma, r.s. et al. nano/micro-structural supramolecular biopolymers: innovative networks with the boundless potential in sustainable agriculture. nano-micro lett. 2024, 16, 147 (1–23). https://doi.org/10.1007/s40820-024-01348-x 46. martínez-orts, m.; pujals, s. responsive supramolecular polymers for diagnosis and treatment. int. j. mol. sci. 2024, 25, 4077 (1–27). https://doi.org/10.3390/ijms25074077 47. zhang, w.; wang, r.; sun, z.; zhu, x. et al. catechol functionalized hydrogels: biomimetic design, adhesion mechanism, and biomedical applications. chem. soc. rev. 2020, 49 (2), 433–464. https://doi.org/10.1039/c9cs00285e 48. dubashynskaya, n.v.; petrova, v.a.; skorik, y.a. biopolymer drug delivery systems for oromucosal application: recent trends in pharmaceutical r&d. int. j. mol. sci. 2024, 25 (10), 5359. https://doi.org/10.3390/ijms25105359 49. barbakadze, v.v.; kemertelidze, e.p.; mulkijanyan, k.g.; van den berg, a.j.j. et al. antioxidant and anticomplement activity of poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from symphytum asperum and symphytum caucasicum plants. pharm. chem. j. 2007, 41 (1), 14–16. https://doi.org/10.1007/s11094007-0004-7 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 491 an erratum to this article: pharm. chem. j., 2007, 41 (3), 178. http://dx.doi.org/10.1007/s11094-0070040-3 50. merlani, m.; barbakadze, v.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l. antioxidant activity of caffeic acid-derived polymer from anchusa italica. bull. georg. natl. acad. sci. 2017, 11 (2), 123–127. http://science.org.ge/bnas/vol-11-2.html 51. barbakadze, v.; mulkijanyan, k.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l. et al. allantoinand pyrrolizidine alkaloids-free wound healing compositions from symphytum asperum. bull. georg. natl. acad. sci. 2009, 3 (1), 159–164. http://science.org.ge/old/3-1/barbakadze.pdf 52. mulkijanyan, k.; barbakadze, v.; novikova, zh.; sulakvelidze, m. et al. burn healing compositions from caucasian species of comfrey (symphytum l.). bull. georg. natl. acad. sci. 2009, 3 (3), 114–117. http://science.org.ge/old/moambe/3-3/mulkijanian.pdf 53. shrotriya, s.; gagan, d.; ramasamy, k.; raina, k. et al. poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from comfrey exerts anti-cancer efficacy against human prostate cancer via targeting androgen receptors, cell cycle arrest, and apoptosis. carcinogenesis 2012, 33 (8), 1572–1580. https://doi.org/10.1093/carcin/bgs202 54. barbakadze, v.; merlani, m.; gogilashvili, l.; amiranashvili, l. et al. antimicrobial activity of catechol-containing biopolymer poly[3-(3,4-dihydroxyphenyl)glyceric acid] from different medicinal plants of boraginaceae family. antibiotics 2023, 12, 285. https://doi.org/10.3390/antibiotics12020285 55. bruckhuisen, j.; dhont, g.; roucou, a.; jabri, a. et al. intramolecular h-bond dynamics of catechol investigated by thz high-resolution spectroscopy of its low-frequency modes. molecules 2021, 26 (12), 3645 (1–20). https://doi.org/10.3390/molecules26123645 56. batey, s.f.d.; davie, m.j.; hems, e.s.; liston, j.d. et al. the catechol moiety of obafluorin is essential for antibacterial activity. rsc chem. biol. 2023, 4 (11), 926–941. https://doi.org/10.1039/d3cb00127j 57. puertas-bartolome, m.k.; włodarczyk-biegun, m.k.; del campo, a.; vazquez-lasa, b. et al. development of bioactive catechol functionalized nanoparticles applicable for 3d bioprinting. mater. sci. eng. c 2021, 131, 112515 (1–14). https://doi.org/10.1016/j.msec.2021.112515 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 492 boraginaceae-ს ოჯახის სხვადასხვა სამკურნალო მცენარის ბიოლოგიურად აქტიური პოლიეთილენგლიკოლის საფუძველზე მრავალკატექოლშემცველი ბიოპოლიმერი პოლი[3-(3,4-დიჰიდროქსიფენილ)გლიცერინის მჟავა] ვახტანგ ბარბაქაძე, მაია მერლანი, ლალი გოგილაშვილი, ლელა ამირანაშვილი, კარენ მულკიჯანიანი რეზიუმე: მიღებულია boraginaceae-ს ოჯახის სხვადასხვა სამკურნალო მცენარედან symphytum asperum-ის, s. caucasicum-ის, s. officinale-ის, s. grandiflorum-ის, anchusa italica-ს, cynoglossum officinale-ს, borago officinalis-ის და paracynoglossum imeretinum-ის წყალში ხსნადი მაღალ მოლეკულური (>1000 kda ან >500 kda) პრეპარატები (მმპ). ამ მმპ-ების ძირითადი ქიმიური შემადგენელი ნაწილია ბუნებრივი პოლიეთერების აქამდე უცნობი კლასის პირველი და ერთადერთი წარმომადგენელი ახალი პოლი[ოქსი-1-კარბოქსი-2-(3,4დიჰიდროქსიფენილ)ეთილენი], რომელიც ასევე ცნობილია როგორც პოლი[3-(3,4დიჰიდროქსიფენილ)გლიცერინის მჟავა] (პ-დგმ). პ-დგმ-ს სტრუქტურის გარკვევა განხორციელდა ბირთვული მაგნიტური რეზონანსის (ბმრ) სხვადასხვა ტექნიკის მონაცემების გამოყენებით, მათ შორის თხევად ფაზაში 1h, 13c ბმრ, ორგანზომილებიანი (2d) ჰომონუკლეარული gcosy, ორგანზომილებიანი (2d) ჰეტერონუკლეარული 1h/13c ghsqced, ორგანზომილებიანი (2d) dosy (დიფუზიური ორგანიზებული სპექტროსკოპია) და მყარ ფაზაში 13c ბმრ სპექტრები. პოლიოქსიეთილენის (პოლიეთილენგლიკოლის) (პეგ) ჯაჭვი წარმოადგენს ამ ბიოპოლიმერის ხერხემალს, ხოლო 3-(3,4-დიჰიდროქსიფენილ) გლიცერინის მჟავას ნაშთი ფუნქციონირებს როგორც განმეორებადი ერთეული. 3,4-დიჰიდროქსიფენილის (კატექოლი) და კარბოქსილის ჯგუფები არიან რეგულარული ჩამნაცვლებლები პეგ-ის ჯაჭვში. ამრიგად, პ-დგმ წარმოადგენს ბუნებრივი პოლიეთერების უნიკალურ კლასს. პ-დგმ-ის თითოეული განმეორებადი სამფუნქციური სტრუქტურული ერთეული შეიცავს ორ ფენოლის ჰიდროქსილის ჯგუფს ორთო პოზიციაში და ერთ კარბოქსილის ჯგუფს. პ-დგმ-ს მრავალფუნქციურობა, სავარაუდოდ, ხსნის მის ბიოლოგიური აქტიურობის ფართო სპექტრს, მათ შორის ანტიკომპლემენტურ, ანტიოქსიდანტურ, ანთების საწინააღმდეგო, დამწვრობისა და ჭრილობების შეხორცების, ანტიმიკრობულ და კიბოს საწინააღმდეგო თვისებებს. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 224 georgian scientists vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.21 1; 2 1 , manana.shalamberidze@atsu.edu.ge; 2 tinatin.gugeshashvili@atsu.edu.ge . , .. , , . , , , , . , , , ( ), , , , . , , . : , , , . . , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 225 , , , , , . , . , – , ., . , . , , , , . , , , ; ; ; . . , , . . , , , . georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 226 (2021-2024 ) 1 : https://www.geostat.ge/ka , , 2024 719 ( iv ), . 1 -https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/191/pirdapiri-utskhouri-investitsiebi 2021 2022 2023 2024 1978.3 1303.6 1310.8 719.0 i 413.2 328.6 313.7 174.7 ii 395.7 406.1 236.6 241.6 iii 634.8 365.4 396 302.6 iv 534.6 203.5 364.5 0 500 1000 1500 2000 2500 i ii iii iv georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 227 , 1,2%, 2024 . . , , 2024 719 ( iv ), . . , , , . , – , . , , . , . , , , , . 1. 2021-2027 “. 2. , fao, ; 3. https://www.geostat.ge/ka 4. georgian scientists/ . 7 n 1, 2025 228 the role of investments in the development of the agri-food sector manana shalamberidze1, tinatin gugeshashvili2 1associate professor, akaki tsereteli state university; 2associate professor akaki tsereteli state university summary an important component of market economy management is effective investment activity. the activity of capital reproduction and investment processes that determine the development of production. investments allow to eliminate existing socio-economic problems, to become an additional impetus for social development. for our country, the growth of investments is of crucial importance, since the development of the agri-food sector is unthinkable without the growth of production and service sectors, which, in turn, requires significant financial resources. foreign direct investment has a significant impact on gdp growth, income levels and distribution, employment and wages, trade balance (export-import), current and capital accounts, tax collection, technology transfer, knowledge and management skills. georgia needs foreign capital, which will contribute to the introduction of new capital, advanced technologies and modern management methods into the country, and will also encourage domestic investments. keywords: agri-food sector, investments, investors, investment environment. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 39 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.04 , s.mshvildadze@gtu.ge , 21. , , , . , , , . : , , , , , , , . , , . , . , , . , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 40 . . : , , , , , . , . , . , . , , , . . , , . : , , . , . : , , . , . , , . , . . , . , , . , georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 41 , . , , . . , , . , , . 1. 24.05.2016, , [ ], : https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3285991?publication=0 ( 07.05.23). 2. william g. ouchi,(1981), theory z:how american business can meet the japanese challenge, 227 3. . , . , , , , , 506, [ ], : https://library.iliauni.edu.ge/wpcontent/uploads/2017/03/skolis-khelmdzghvaneloba.pdf, ( 07.05.23). 4. (2011), , , , .,17-19 5. , 2020 „ “, „ “ n1, .39-49, [ ], , http://mastsavlebeli.ge/wpcontent/uploads/2021/01/%e1%83%a1%e1%83%99%e1%83%9d%e1%83%9a%e1%83%98 %e1%83%a1%e1%83%9b%e1%83%90%e1%83%a0%e1%83%97%e1%83%95%e1%83%90-1.pdf ( 07.05.23). 6. , , , , , (2021), , , , 308, [ ], , http://mastsavlebeli.ge/wpcontent/uploads/2021/11/book-tanamedrove-sklois-martva-web.pdf, ( 07.05.23). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 42 education reform and the fourth generation national curriculum sofia mshvildadze phd student of business administration program, georgian technical university s.mshvildadze@gtu.ge abstract the article reviews the fourth generation national curriculum in the context of education reform, which aims to modernize teaching and promote the development of skills for students in line with the requirements of the 21st century. the new curriculum is based on a competency-based approach, which implies the development of critical thinking, problem-solving, creativity and digital literacy. the article discusses the essence of these changes, their impact on the teaching process and pedagogical practice, as well as possible challenges and prospects that determine the effectiveness of the reform. keywords: education reform, national curriculum, competency-based learning, critical thinking, innovative learning, modernization of learning, personalization of learning, integration of technologies. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 465 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.43 მექანიკა, წარმოება და რკინიგზა: ეფექტური სინერგია ინდუსტრიული წინსვლისთვის მანანა მოისწრაფიშვილი, ხათუნა ამყოლაძე, ნია ნათბილაძე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი რეზიუმე: სტატია იკვლევს გადამწყვეტ სინერგიას მექანიკას, წარმოებასა და რკინიგზას შორის ინდუსტრიული წინსვლის მამოძრავებელ ძალაში. ამ სექტორების ურთიერთდაკავშირების გაანალიზებით, იგი ხაზს უსვამს მექანიკური ინჟინერიის როლს როგორც წარმოების პროცესების, ასევე სარკინიგზო ტრანსპორტის სისტემების ოპტიმიზაციაში. იგი განიხილავს ავტომატიზაციის, რობოტიკისა და ჭკვიანი წარმოების მიღწევებს, ასევე მათ გავლენას სარკინიგზო ინდუსტრიაზე, რაც ტრანსპორტს უფრო სწრაფ, უსაფრთხო და ეფექტურს ხდის. სტატიაში ასევე ხაზგასმულია, თუ როგორ უწყობს ხელს ეს სინერგია მდგრადობას როგორც წარმოებაში, ასევე ტრანსპორტირებაში. იგი მთავრდება მომავლის მოლოდინით, სადაც ამ სექტორებს შორის უწყვეტი თანამშრომლობა საშუალებას მისცემს უფრო ჭკვიან, მწვანე და უფრო ეფექტურ ინდუსტრიულ სისტემებს. საკვანძო სიტყვები: მექანიკა, წარმოება, რკინიგზა, სამრეწველო სინერგია, ავტომატიზაცია, რობოტიკა, ჭკვიანი წარმოება, ტრანსპორტის ეფექტურობა, მდგრადობა, მექანიკური ინჟინერია, მიწოდების ჯაჭვი, ლოგისტიკა, ენერგოეფექტურობა. შესავალი დღევანდელ სწრაფად განვითარებად ინდუსტრიულ ლანდშაფტში, სხვადასხვა სისტემებისა და ტექნოლოგიების ინტეგრაცია უმნიშვნელოვანესია ეფექტურობის, ხარჯების შემცირებისა და მთლიანი პროდუქტიულობის გაზრდისთვის. ამ ინდუსტრიულ ევოლუციაში ყველაზე მნიშვნელოვან სექტორებს შორისაა მექანიკა, წარმოება და რკინიგზა. როდესაც ეს სამი კომპონენტი მუშაობს ჰარმონიაში, ისინი ქმნიან მძლავრ სინერგიას, რომელიც ოპტიმიზებს სამრეწველო პროცესებს, აძლიერებს მიწოდების ჯაჭვის მენეჯმენტს და ზრდის გლობალურ კონკურენტუნარიანობას. ეს სტატია იკვლევს, თუ როგორ უწყობს ხელს მექანიკის, წარმოების და რკინიგზის გაერთიანებული ძალები თანამედროვე ინდუსტრიების წინსვლას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 466 ძირითადი ნაწილი მექანიკის როლი წარმოებასა და რკინიგზაში-მექანიკა წარმოადგენს მრავალი სამრეწველო სექტორის ხერხემალს, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს წარმოებასა და რკინიგზაში გამოყენებული მანქანებისა და სისტემების დიზაინში, განვითარებასა და ოპტიმიზაციაში. მექანიკური ინჟინერია უზრუნველყოფს ფუნდამენტურ ცოდნას, რომელიც საჭიროა იმ მანქანების დიზაინისა და შესანარჩუნებლად, რომლებიც ამუშავებენ სამრეწველო წარმოების ხაზებს. ავტომატიზაციის სისტემებიდან დაწყებული რთული მანქანებით დამთავრებული, მექანიკური სისტემები უზრუნველყოფს წარმოების პროცესების გამართულ ფუნქციონირებას, აუმჯობესებს როგორც ხარისხს, ასევე წარმოების სიჩქარეს. რკინიგზის სექტორში, მექანიკური ინჟინერია თანაბრად მნიშვნელოვანია. სარკინიგზო ტრანსპორტის სისტემები ეყრდნობა რთულ მექანიკურ კომპონენტებს, როგორიცაა ძრავები, ვაგონები, სამუხრუჭე სისტემები და ლიანდაგები, რაც მოითხოვს ზუსტ ინჟინერიას. მექანიკა იძლევა ამ სისტემების ეფექტურ დიზაინს, მშენებლობას და შენარჩუნებას, რაც ხელს უწყობს საიმედოობისა და მუშაობის გაუმჯობესებას. მაგალითად, მაღალსიჩქარიანი მატარებლების განვითარება დიდწილად განპირობებულია მექანიკური ინჟინერიის მიღწევებით, რომლებიც აძლიერებს აეროდინამიკას, ამცირებს ხახუნს და აუმჯობესებს საწვავის ეფექტურობას. წარმოება და რკინიგზა: ურთიერთდამოკიდებულება-საწარმოო მრეწველობა მოითხოვს ეფექტურ სატრანსპორტო ქსელს ნედლეულისა და მზა საქონლის გადასატანად დიდ დისტანციებზე. ამ კონტექსტში, რკინიგზა უზრუნველყოფს ფასდაუდებელ მომსახურებას. სარკინიგზო ტრანსპორტი ცნობილია თავისი ხარჯთეფექტურობით, ენერგოეფექტურობითა და დიდი მოცულობის ტვირთის დიდ დისტანციებზე გადატანის უნარით. იქნება ეს ნედლეულის გადაადგილება ქარხნებში თუ მზა საქონლის ბაზარზე მიტანა, რკინიგზა არის გადამწყვეტი რგოლი მიწოდების ჯაჭვში. ურთიერთობა წარმოებასა და რკინიგზას შორის ორმხრივია. ერთის მხრივ, საწარმოო ქარხნები ეყრდნობა ეფექტურ სარკინიგზო სისტემებს მასალების მისაღებად და პროდუქტების გასატანად. მეორეს მხრივ, სარკინიგზო ქსელების გაფართოება და ოპტიმიზაცია ხშირად განპირობებულია საწარმოო ინდუსტრიების საჭიროებებით. მაგალითად, ისეთი ინდუსტრიები, როგორიცაა საავტომობილო, სამთო და ფოლადის წარმოება, დიდწილად არის დამოკიდებული სარკინიგზო ტრანსპორტზე დიდი რაოდენობით მასალების გადაადგილებისთვის. წარმოების მოთხოვნების განვითარებასთან ერთად, რკინიგზა ასევე მუდმივად განახლდება ამ ცვალებადი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად. სინერგია სამრეწველო ეფექტურობისთვის-როდესაც მექანიკა, წარმოება და რკინიგზა მუშაობენ ტანდემში, შედეგები გარდამავალი არაფერია. სინერგიის ერთ-ერთი მთავარი სფეროა ავტომატიზაცია და ჭკვიანი წარმოება. დღეს მოწინავე მექანიკური სისტემები ინტეგრირებულია უახლეს ავტომატიზაციის ტექნოლოგიებთან, რაც იძლევა უფრო სწრაფ წარმოებას, უფრო მაღალ სიზუსტეს და დაბალ ხარჯებს. მაგალითად, რობოტიკა სულ უფრო გავრცელებული ხდება საწარმოო ქარხნებში, სადაც ისინი ასრულებენ განმეორებით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 467 დავალებებს სიზუსტით და სისწრაფით. მექანიკურ ინჟინერიასა და ავტომატიზაციას შორის სინერგია არა მხოლოდ ამცირებს წარმოების ხარჯებს, არამედ ზრდის გამომუშავებას და პროდუქტის თანმიმდევრულობას. უფრო მეტიც, რკინიგზა სარგებლობს ამ მიღწევებითაც. მატარებლის ავტომატური სისტემების და გაძლიერებული მექანიკური კომპონენტების დანერგვა ლოკომოტივებსა და სატვირთო ვაგონებში უზრუნველყოფს სარკინიგზო ტრანსპორტის უფრო სწრაფ, უსაფრთხო და საიმედოობას. ეს გაუმჯობესებები ამცირებს შეფერხებების ალბათობას, აუმჯობესებს საქონლის უსაფრთხოებას ტრანზიტში და ხელს უწყობს მთლიანი მიწოდების ჯაჭვის ეფექტურობას. ამ სინერგიის გავლენა ვრცელდება გარემოს მდგრადობაზე. რკინიგზა ტრანსპორტის ერთერთი ყველაზე ენერგოეფექტური საშუალებაა და რაც მექანიკური ინჟინერია აგრძელებს ინოვაციებს, სარკინიგზო ტრანსპორტი კიდევ უფრო მწვანე ხდება. ელექტრომატარებლებიდან დაწყებული სარკინიგზო ინფრასტრუქტურის მშენებლობაში გამოყენებული მდგრადი მასალებით დამთავრებული, სარკინიგზო ინდუსტრია წინა პლანზეა ნახშირბადის ანაბეჭდის შემცირების თვალსაზრისით. იმავდროულად, საწარმოო ინდუსტრიები ასევე იღებენ უფრო მწვანე პრაქტიკებს, როგორიცაა განახლებადი ენერგიის გამოყენება და ნარჩენების შემცირება. ეს სექტორები ერთად ხელს უწყობენ მდგრადობის უფრო ფართო მიზანს ინდუსტრიულ სექტორში. სამრეწველო სინერგიის მომავალი-მომავალში, სინერგია მექანიკას, წარმოებასა და რკინიგზას შორის მხოლოდ გაძლიერდება. ვინაიდან ინდუსტრიები უფრო მდგრადი, ეფექტური და მაღალტექნოლოგიური ოპერაციებისკენ მიისწრაფვიან, ეს სამი სექტორი სულ უფრო მეტად დაეყრდნობა ერთმანეთს. ავტონომიური სისტემების, მოწინავე რობოტიკის, ხელოვნური ინტელექტის (ai) და ნივთების ინტერნეტის (iot) მუდმივი განვითარება რევოლუციას მოახდენს საქონლის წარმოებასა და ტრანსპორტირებაში. მაგალითად, სარკინიგზო ინდუსტრია იკვლევს ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებას ტექნიკური საჭიროებების პროგნოზირებისთვის, გრაფიკების ოპტიმიზაციისა და სისტემის საერთო მუშაობის გასაუმჯობესებლად. წარმოებაში ხელოვნური ინტელექტი და მანქანათმცოდნეობა გამოიყენება ოპერაციების გასამარტივებლად, ნარჩენების შესამცირებლად და მოთხოვნის უფრო ზუსტად პროგნოზირებისთვის. მექანიკური ინჟინერიის მიღწევებით გაძლიერებული ეს ინოვაციები შექმნის კიდევ უფრო შეუფერხებელ ინტეგრაციას წარმოების პროცესებსა და სატრანსპორტო სისტემებს შორის. უფრო მეტიც, გლობალური ვაჭრობის გაფართოება საჭიროებს უფრო ურთიერთდაკავშირებულ და ეფექტურ ინდუსტრიულ ეკოსისტემას. რკინიგზა ითამაშებს სულ უფრო გადამწყვეტ როლს ქარხნების, საწყობებისა და პორტების დაკავშირებაში, რათა ხელი შეუწყოს უფრო სწრაფი გლობალური მიწოდების ჯაჭვებს. მაღალსიჩქარიანი სარკინიგზო ქსელების განვითარებით და გაუმჯობესებული ინტერმოდალური კავშირით, საქონლის გლობალური მოძრაობა უფრო ეფექტური გახდება და საწარმოო ინდუსტრიები შეძლებენ დააკმაყოფილონ მუდმივად მზარდი სამომხმარებლო ბაზის მოთხოვნები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 468 დასკვნამექანიკას, წარმოებასა და რკინიგზას შორის სინერგია არის სამრეწველო წინსვლის მამოძრავებელი ძალა. მათი ერთობლივი ძალისხმევით, ეს სექტორები იძლევა უფრო ეფექტურ წარმოებას, გამარტივებულ ტრანსპორტირებას და უფრო მდგრადობას. ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად, ამ სამი კომპონენტის ურთიერთდამოკიდებულება კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდება, რაც საფუძველს წარმოადგენს უფრო კონკურენტუნარიანი, მდგრადი და ეფექტური გლობალური ინდუსტრიული ლანდშაფტის შესაქმნელად. სამრეწველო პროგრესის მომავალი მდგომარეობს მათ მუდმივ თანამშრომლობაში, რადგან ისინი გზას უხსნიან ჭკვიანურ, მწვანე და უფრო პროდუქტიულ ინდუსტრიებს მთელ მსოფლიოში. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ხვიჩია გ.-საწარმოო პროცესები მანქანათმშენებლობაში-621.9.06(007) / 1; 2011წ.;96გვ; 2. ბუცხრიკიძე დ.-მექანიკის ინჟინერიის ტექნოლოგიის საფუძვლებიisbn:9789941206504.; 2016წ.; 497გვ; 3. მოისწრაფიშვილი მ.-სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა და მისი განვითარების გარემოსდაცვითი და სოციალური ასპექტები-656 / cd-4927; 2018წ.; 4. მოისწრაფიშვილი ე. და სხვ.-საქართველოს რკინიგზის განვითარების ძირითადი მიმართულებები და აქტუალური პრობლემები-isbn:9789941202087; 2013წ.; გვ.381; 5. "the railway journey: the industrialization of time and space in the 19th century" by wolfgang schivelbusch;-2014 6. "railways and the economic development of western europe, 1830-1914" edited by patrick o'brien;-1983 7. "the industrial revolution: a very short introduction" by robert c. allen-2009 mechanics, manufacturing and railways: effective synergies for industrial advancement manana moistrapishvili, khatuna amkoladze, nia natbiladze abstract: the article explores the crucial synergy between mechanics, manufacturing and railways in driving industrial advancement. by analyzing the interconnections between these sectors, it highlights the role of mechanical engineering in optimizing both manufacturing processes and rail transport systems. it discusses the advances in automation, robotics and smart manufacturing, as well as their impact on the rail industry, making transport faster, safer and more efficient. the article also highlights how these synergies contribute to sustainability in both manufacturing and transportation. it concludes with an outlook for a future where continuous collaboration between these sectors will enable smarter, greener and more efficient industrial systems. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 493 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.33 1, 2, 3, 4, 5, 6 1 , .d.lagazidze@tsmu.edu 2 . 3 , . 4 , . 5 , . 6 , , . . ( , , w 35) , . 1,0 1,25 / ( ). , , . : , , , , . , [1,2,3]. , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 494 , , , , , . , , , [4]. . thymus l. . ( ), . , , , [5]. , , , , . , [2], , , [1,6] , [6,7,8]. , , . . . (hippophae rhamnoides l.) ( ), (99%, cas 89-83-8) sigma-aldrich. : , w35, : 400 1500, -80. . : , , . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 495 . , , . . , , . : , w-35 . , [9]. , , . , , , [10]. . . , [11,12] ( . 1). 1. w35 38-400c . f1 f2 f3 , , , 0,5 0,5 0,5 0,1 0,1 0,1 -400:1500 (1:4) 2,4 w35 2,4 2,4 -80 0,005 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 496 3 3 1-2 . . +(4-8)0c . (45±2°c ), 1500 , (1:4) -400, ( -80) . . [13,14,15,16]. ( . 2). 2. . -w35 (400:1500) , , , , % 1,0-1,25 1,0-1,25 1,0-1,25 , 2,6 – 2,7 2,9-3,1 2,93,0 ,°c 32,7 35,4 35,6 , °c 25,7 26,4 25,6 9 9 10 , koh 4,2 4,4 , % i2 0,0075 0,0045 , , 2,7 3,0 . , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 497 , . -w35, , , , . [14] 450 , jasco-730 . . ( ) 1,0 – 1,25 . [15]. 1 1 agilent technologies 7890b , agilent technologies 5977a msd. split/splitless . : hp-5ms ultra inhert (30m x 250µm x 0.25µm). . 2500c, . 2800c . 900c 2 , 900c 2800c (20c/ ); 2800c 10 . 2800c ( . 1). .1. . nist [16]. -3 . 3. . , % georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 498 (c14:0) 0,31 – 0,35 (c16:0) 1,89 – 1,95 (c16:0) 28,63 – 28,67 (c17:0) 0,29 – 0,33 (c18:0) 1,96 – 0,99 (c18:0) 31,41 – 31,45 (c18:0) 27,30 – 27,34 (c 20:0) 1,42 – 1,44 , , . ( ) w 35 . 2 . in vitro bjii (disintegration tester) . 400 30% , -(30 ). 37°±2°c. : 30 . 5-5 30% . . ( .2). .2. . -10 0 10 20 30 40 50 60 0 50 100 150 200 250 300 c, % t, min georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 499 , w 35 53 55 %. usp (dissolution tester dt 126/128 light). 400 30% ). 37°±2°c. . . : .3. , w 35 5-10 30% , 60-65%. . , , w35. , . , 1,0-1,25 ( ). in vitro w 35. , 30% 55-65%. 0 10 20 30 40 50 60 70 0 5 10 15 20 25 30 35 c, % t, min ( ) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 500 1. ., . . , . 2010. . 8, n 6. . 9-12. 2. . . . 2016. n 2(15). . 60-69. 3. . . 2010 2, c.31-33. 4. lagazidze d., kutateladze g., orjonikidze m., getia m., bakuridze a., development and standardization of sea-buckthorn (hippophae ramnoides) suppositories, georgian scientists, vol.5 issue 2, 2023, https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.34. 5. . (thymol), https://www.vidal.ru/drugs/molecule-in/1042. 6. . . , , , , 2004, #2, c-249-253. 7. . . 1997,#12, 90-93. 8. . c : , , 2016 n4(17), c.92-97. 9. usp pharmacists,pharmacopeia,the united state pharmacopeial,inc.,rockville(2015). 10. european pharmacopoeia,4th ed.,strasbourg, counsil of europe (2015). 11. ., , , 2006. 12. ., 2, , 2003, . 80-82. 13. 1.4.1.0013.15. 14. -42-1730-98 . 15. -42-0057 407 203 0,1 . 16. kovats,(1958) characterization of organic compounds by gas chromatographi.part 1.retention indices of aliphatic halides, alcohols, aldehydes and ketones. helvetica chimica acta,41,1915-1932. development of suppositories containing sea buckthorn oil and thymol lagazidze dimitri1, benashvili tamuna2, orjonikidze manana 3, kikalishvili bela 4, getia malkhaz5, bakuridze alyosha6. 1doctor of pharmacy, senior researcher at the iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu; 2master student at the department of pharmaceutical technology, tsmu; 3doctor of pharmacy, senior researcher at the iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu; 4doctor of pharmacy, head researcher at the iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu; 5doctor of pharmacy, head researcher at the iovel kutateladze institute of pharmacochemistry, tsmu; 6doctor of pharmaceutical sciences, professor, tbilisi state medical university, head of the department of pharmaceutical technology. abstract georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 501 the study is devoted to the development and quality assessment of combined vaginal suppositories containing sea buckthorn oil and thymol with anti-inflammatory and antiseptic effect. the physical, chemical and technological properties of model samples prepared using three different bases (cocoa butter, polyethylene glycol of different molecular weights, vitepsol w 35) have been studied, the suppository base has been selected on the basis of biopharmaceutical studies and the formulation has been determined. the total content of carotenoids is 1.0 1.25 mg / suppository (calculated on -carotene). the identification of fatty acids has been carried out, among which triglycerides of oleic, palmitic and stearic acids are dominant. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 173 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.09 aortic intima-media myxoid degeneration immd a rare case report tamar saladze; omar khardzeishvili, gigi gorgadze, nuts tsagareli, anna bzishvili. tbilisi state medical university; https://www.timeshighereducation.com/world-universityrankings/tbilisi-state-medical-university chapidze emergency cardiology center – tbilisi; abstract introduction: aortic intima-media myxoid (immd) degeneration, often leading to valve insufficient by myxomatous tissue, is also known as aortic mucoid degeneration which also leeds “cystic medial degeneration” involving the accumulation of mucin within the medial layer of the aorta, both are rare vascular disease characterized by the degenerative process in different layers of the arterial wall, which leads to formation of aneurysms at the damaged side. patients with myxoid degeneration often have aneurysms at any location in the artery and postoperative bleedings are also common. case report: we describe three cases of material obtained by the cardio surgical method. histopathological diagnosis: idiopathic aortic intima-media myxoid degeneration. clinical cases reports are also provided, since such a pathology has not been described in the literature available to us. discussion: acute decompensated heart failure may be caused by intima-media myxoid degeneration of the aorta. aneurysms are common. surgical treatment may be complicated by intra and postoperative bleeding, which requires caution during surgical intervention and specific postoperative management. key words: cardiology; cardio surgery; vessels; aneurysms; mucoid/myxoid degeneration of aorta: acute decompensated heart failure. introduction: aortic intimamedia myxoid degeneration (immd), is a rare vascular disease characterized by the deposition of mucin in the arterial wall, which leads to degeneration of elastic tissue and the formation of aneurysms [1]. in georgia, this pathological condition georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 174 is not presented as an independent nosologically entity, moreover, since the diagnosis is mainly made and are based on postoperatively obtained materials after histopathology. due to the lack of an accurate diagnosis before surgery, intra and postoperative complications/bleeding are common [2]. surgical treatment requires an individual approach and increased monitoring in the postoperative period. this is a pathological process in which the structure of aortic walls, especially its middle (media) layer, is disrupted due to the accumulation of mucopolysaccharides and the destruction of elastic fibers [3]. this degeneration is particularly common in young patients with hereditary connective tissue diseases, where the pathogenesis of aneurysms and aortic dissection is predominantly associated with impaired collagen synthesis [4]. the exact cause of mucopolysaccharides accumulation in elastic blood vessels, then mucoid degeneration, possible tissue rupture and aneurysms formation is still unclear. we describe three clinical cases of idiopathic aortic intima – media myxoid degeneration with histopathological findings, since such a pathology has not been described in the literature available to us. the patients had aortic dissection, aneurysmal of the arterial wall and a ruptured thoracic aneurysm. all patients in the study underwent reconstructive vascular surgery for aortic aneurysms of various locations and aortic valve reconstruction with an artificial valve. postoperatively, intima – media myxoid degeneration of the aorta was detected in all (three) patients. clinical and histopathological data are discussed. case presentation: we are discussing patients who developed intima – media myxoid degeneration of the ascending aorta, aortic arch, descending aorta and aortic valves. all three patients are middle aged males (47,48 and 65 years). all three suffer from arterial hypertension, two of them had obesity and one hypothyroidism. the patients were admitted to the emergency department (chapidze emergency cardiology center – tbilisi) due to acute heart failure of unspecified etiology. an echocardiogram on these patients revealed aneurysmal dilated areas in various locations of aorta (ascending aorta, aortic arch, descending aorta and aortic valves) aortic dissections, ruptured thoracic aneurysm and aortic valve insufficiency of unknown etiology. the patients underwent emergency surgery due to aortic wall dissection, aortic valve insufficiency of various localizations. in the postoperative materials obtained from the aforementioned patients: ascending aorta, aortic arch, descending aorta and aortic valves intimamedia myxoid degeneration (immd) icdcode171.21, with intima – media dissection, along with sclerosis and calcinosis are extremally interesting and rare conditions, because as mentioned above, mucoid/myxoid degeneration is a pathological process of independent non – inflammatory genesis, it mainly develops in the presence of genetic aberrations and is common in the av-mitral and tricuspid valves. all three cases were complicated by postoperative bleeding and one of them a 65 -years-old man inappropriate intraoperative bleeding. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 175 figures fig. 1: section of ascending aorta with large myxoid intima-media degeneration. [hematoxylin-eosin staining, original magnification 150×]. fig.2 section of aorta intima-media degeneration with lymphoplasmacytic infiltrate [hematoxylin-eosin staining, original magnification 100×]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 176 fig.3 section of ascending aorta with large myxoid intima-media degeneration with lymphoplasmacytic infiltrate [hematoxylin-eosin staining, original magnification 200×]. fig. 4 section of aorta with large myxoid intima-media degeneration with lymphoplasmacytic infiltrate [hematoxylin-eosin staining, original magnification 400×]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 177 fig.5 section of aorta with large myxoid intima-media degeneration [hematoxylin-eosin staining, original magnification 400×]. fig.6. section of aorta with large myxoid degeneration [ alcian blue staining for highlighting myxoid degeneration, original magnification 400×]. fig.7. section of aorta with large myxoid degeneration. at high power, there is disruption of the organization of the wall my myxoid depositions by these elastic fibers are disorganized [ alcian blue staining for highlighting myxoid degeneration, original magnification 400×]. discussion: intima – media mucoid degeneration of aorta can be mainly observed in various congenital condition associated with disorders of the connective tissue for example: marfan syndrome have cardiovascular problems with aneurysms formation in aorta, ehlers – danlos syndrome (eds) have a connective tissue defect called vascular ehlers – danlos syndrome is characterized by a defect in collagen, which leads to damage to the middle layer (media) of the blood vessels, mainly the artery. vascular dissections syndrome, which can lead to aortic aneurysms and pseudoaneurysms (“false” aneurysms). although aneurysms formation is relatively rare in dissection syndrome, aneurysm rupture/death is georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 178 unpredictable [5]. among the four main features commonly seen in people with lois-dietz syndrome are aneurysms, which most often develop in the aortic root, but can also be seen in other arteries. intima-media myxoid degeneration has been described as a distinct entity from “cystic medial degeneration/necrosis “of erdheim. it is characterized by aneurysm formation secondary to degeneration of the elastic tissue of the arterial wall and deposition of mucin in the media. cystic medial degeneration (cmd) and intima – media mucoid degeneration is both associated diseases of the aorta, although they differ in location and etiology. cystic medial degeneration (cmd) primarily affects the media (middle layer) and adventitia (outer layer) of the aorta, leading to cystic degeneration and potential aortic aneurysm. intima – media myxoid degeneration involves the intima (inner layer) and media, mucin deposition and degeneration of elastic tissue which also predisposes to aneurysm formation. immd mainly develops in the aorta but can also involve other large blood vessels. the exact cause of immd is unknown, but it is observed in young people, especially women, with a higher frequency in african populations [6]. patients with intimamedia myxoid degeneration of the aorta, dissection and aneurysms are associated with degenerative changes in its wall and, above all, with the accumulation of mucous substance along with damage to elastic fibers. thus, the presence of aortic aneurysms in the above locations indicates morphological inferiority of its wall and should be considered when determining the tactic of surgical treatment to avoid intra and postoperative complications [7]. based on the described cases, it can be said that patients with hypertension, diabetes mellitus, obesity and hypothyroidism who have clinically manifested heart failure from young age, regardless of congenital anomalies of vascular diseases require strict clinical monitoring due to the high probability of damage to all layers of elastic blood vessels, in addition to damage to the intima(inner layer), it is possible to simultaneously damage the aortic intima and media(inner and middle layers) with myxoid thickening/degeneration then aortic dissection or aneurysms formation in the corresponding localization of arteries , which are mainly accompanied by instability and bleeding. as, diagnosis is based on histology, due to the potential for multiple vessel damage, patients with confirmed intima – media degeneration may require fullbody imaging and long – term foll-up to monitor other locations of aneurysm formation. we consider it necessary the patients who have chronic heart failure from young age to consider the expected results in accurate diagnosis based on molecular studies or magnetic resonance angiography, which help both the surgeon and the clinician in avoiding complications. conclusion: a rare disease of elastic blood vessels, it can occur in any location and predominantly large arteries is characterized by the deposition of “myxoid” in the intima and media layers (including young people) and leads to aneurysmal formation after myxoid degeneration of the mainly aortic wall. aortic intima-media myxoid degeneration should be considered as an etiology of acute decompensated heart failure by causing vessels mainly in arteries: dissections, aneurysms, symptomatic aortic regurgitations and aortic valves georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 179 insufficiency. surgical treatment can be complicated by bleeding, which requires caution during surgical intervention and specific postoperative management. 1. in the case of aneurysms of any location, the surgeon should consider the possibility of degeneration and correctly select postoperative treatment tactics to prevent bleeding. 2. due to the presence of aneurysms at various locations, full body imaging and longterm follow-up are required to monitor the development of aneurysms at other locations. references: 1. aneurysms due to intimomedial mucoid dwgeneration. a.t.o. abdool-corrim, j.v. robbs, a.m kadwa, g. kenoyer, k. cooper 2. intimomedial mucoid degeneration causing aortic and renal arteru aneurysms in a young adult. charle viljoen, patryk szymanksi, naeem osman, kristin lorenc henning, paul scholtz, brian rayner, nadraj naidoo 3. intimomedial mucoid degeneration, a rare arterial disorder of forensic significance. wiskott, kim; genet, pia; lobrinus, johannes alexander; fracasso, tony; lardi, christelle 4. pathogenesis of aortic wall complications in marfan syndrome. nimrat grewal, adriana c. gittenberger – de groot. 5. aortic surgery outcomes of marfan syndrome and ehlers – danlos syndrome patients at teaching nonteaching hospitals. courtenay m holscher, hanaa dakour aridi, satinderjit s locham, caitlin w hicks, joseph k canner, mahmoud malas, james h black 3rd. 6. a young man with intimomedial mucoid degeneration of the brachial artery. menno h raber, robbert meerwaldt, rob j van det 7. intimomedial mucoid degeneration resulting in a dissecting infrarenal abdominal aortic aneurysm in a young middle eastern male; a case report. omar hariri, omar al laham, lina haffar, mohammed ghannam, ammar mohammed. fullpdf070412025.pdf georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 461 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.29 preparation and study of membranes for the microfiltration process of sterilization of black grape wine material george bibileishvili1, nana gogesashvili2, manana mamulashvili3, liana ebanoidze4, elene kakabadze5, tinatin butkhuzi6 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1doctor, chief scientist-e-mail:75bibileishvili@gmail.com orsid id:http:/orsid/0009-0003-77122436 summary this paper discusses the use of new microfiltration polymer membranes obtained by the phase inversion wet method for the filtration of saperavi, kindzmarauli, khvanchkara, and mukuzani type wine materials. they were prepared by precipitation of different concentrations of polyethersulfone and polyamide compositions: pes10%/dmf, pes12%/dmf, pa10%/dmf/licl, pa12%/dmf/licl. it was determined that the obtained microfiltration membranes can be successfully used for the filtration and stabilization of georgian black wines such as saperavi, kindzmarauli, khvanchkara, and mukuzani without changing the sensory properties of the wine. it was also found that among the four membranes obtained, red wines filtered on the n2 membrane, which is obtained from a pes12%/dmf polymer composition with a pore size of 0.45 m and better morphology, have lower turbidity values. keywords: red wine, membrane, microfiltration, turbidity, pore size. the use of membrane technology in winemaking has revolutionized various stages of winemaking. it represents a precise and efficient alternative to traditional methods. membranes, characterized by selective permeability, play a crucial role in improving wine quality. during the purification process, microfiltration polymer membranes effectively remove suspended particles and colloids from the wine, allowing for clearer wine without the use of chemical reagents. in the wine stabilization process, ultraand nanofiltration membranes made of polyethersulfone and polyamides are also capable of selectively removing proteins, polysaccharides, and microorganisms from the wine material, which georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 462 leads to an increase in wine stability and shelf life. some membranes can also be used in the wine dealcoholization process to selectively remove ethanol while preserving the aroma and taste of the wine. this responds to the growing demand for low-alcohol and nonalcoholic wines. in addition, membrane technology contributes to resource recovery and sustainable development in accordance with the principles of the circular economy. filtration as a method of wine purification has been known since ancient times. after alcoholic and lactic acid fermentation of wine, natural wine is a complex system with a cloudy color, in which three main groups of substances are identified, depending on the size of the contained particles [1,2,]. 1. dissolved substances (less than 1 nm in size), which include ions, salts, organic acids, and phenolic substances. 2. colloids (1 nm to 1 mm in size), which include polysaccharides, proteins, polymerized polymeric phenolic compounds, and colloidal substances, aggregates. 3. particles (larger than 1 mm in size) include microorganisms (yeasts, bacteria), cellular debris, colloidal aggregates, and potassium tartrate crystals. the viscosity of "black wine" varies considerably, but is typically within the range of other red wines. it is influenced by factors such as alcohol content, sugar (dry extract), glycerol, and polysaccharides. dry red wines exhibit higher dynamic viscosities than white wines due to their high alcohol and sugar content. georgian red wines in particular are characterized by their strength, high alcohol and tannin content, which gives them a more intense, sharp taste and higher viscosity compared to rosé wines [3,4]. the dynamic viscosities of saperavi, kindzmarauli, khvanchkara and mukuzani at 20°c range from 1.83 mpa to 1.615 mpa. wine clarity is the first visual characteristic that must remain unchanged under all conditions during the wine's storage period. the main key function of filtration is to ensure wine clarity and microbiological stabilization. wine clarity is assessed by determining turbidity, specifically nephelometric turbidity units (ntu). after filtration, turbidity should be less than 2 ntu. in this work, new membranes made of two well-known polymer materials, polyethersulfone and polyamide, were obtained and used for wine microfiltration. polysulfone membranes are the most commonly used material for red wine filtration, as they are characterized by low protein binding capacity, high permeability, and chemical compatibility, which allows the preservation of wine quality [5,6]. the aim of the study was to test the obtained microfiltration membranes for the sterilization of saperavi, kindzmarauli, khvanchkara, and mukuzani type wine materials. also, the goal of the paper is to select and determine membranes with appropriate pore sizes based on the best indicators of wine filtrate turbidity. to obtain membranes from the above-mentioned polymeric materials, a wet phase inversion method was used. 10% and 12% polyethersulfone and polyamide solutions in dimethylformamide were prepared under constant stirring conditions for 6 h at 50 [7,8]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 463 as a result, the following membrane preparation compositions were obtained: pe10%/dmf, pe12%/dmf, pa10%/dmf/licl, pa12%/dmf/licl. from the above systems, 4 new membrane films were respectively deposited on a laboratory filler at a temperature of 20 . to analyze the chemical structure, the ir spectra of the above membranes were studied. figure 1 shows the infrared images of the n2 (red) and n4 (blue) membranes. figure 5. spectra of n2 (red) and n4 (blue) membranes. in the n2 image of the polyethersulfone membrane, 621 cm-1 corresponds to c, 882 cm-1 to the unpaired bond c=c of the aromatic nucleus. the peaks at 1150 cm-1, 1235 cm-1 and 1483 cm-1 are attributed to the sulfonic group o=s=o, and 1296 cm-1 to the aromatic ether group c-o-c. the 706 cm-1 peak indicates the presence of a c-s bond. in contrast, the n4 (blue) peak in the polyamide membrane is at 1625 cm-1, which corresponds to a c=n bond [7,8]. the surface morphology of the obtained membranes was studied using a scanning probe microscope. micrographs of the membranes are shown in figures 2, 3, 4, and 5. figure 2. membrane n1 figure 3. membrane n2 29 30 .9 5 16 25 .4 1 15 76 .5 8 14 87 .0 5 13 94 .4 9 13 57 .2 4 13 21 .6 8 12 99 .2 4 12 63 .8 7 12 39 .8 9 11 87 .3 0 11 51 .1 6 11 04 .3 9 10 61 .6 0 10 12 .1 6 96 4. 48 87 2. 58 74 2. 41 72 0. 42 70 1. 75 58 9. 47 56 0. 39 47 3. 06 500100015002000250030003500 wavenumber cm-1 0. 0 0. 1 0. 2 0. 3 0. 4 0. 5 0. 6 0. 7 ab so rb an ce u ni ts georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 464 figure 4. membrane n3 figure 5. membrane n4 the structures of membranes (n1, n3) precipitated from 10% polymer solutions were found to be flaky, with uneven pore distribution and surface roughness in both polyethersulfone and polyamide. membranes n2 and n4, in which the polymer was taken at a content of 12%, have ordered smooth surfaces with almost the same maximum pore size of 0.45 m0.55 m. this is consistent with the result that the wine filtrate tested on n2 and n4 membranes was selected with low turbidity values among the membranes used for wine filtration. the pore sizes and performances of the obtained membranes were determined on a laboratory device. table 1 shows the compositions obtained from different polymers and the characteristics of the deposited membranes. table 1 compositions of different systems, characteristics of precipitated membranes. n composition of solutions membranes pore size, d µm productivity l/m2h 1 pes10%/dmf n1 0,65 220 2 pes12%/dmf n2 0,45 301 3 pa 10%/dmf/licl n3 1,0 278 4 pa 12%/dmf/licl n4 0,55 325 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 465 the obtained polymer membranes were used for filtration and testing of saperavi kindzmarauli, khvanchkara, and mukuzani type wine materials. table 2 shows the turbidity indicators before and after filtration. as can be seen from the table, the mentioned membranes can reduce turbidity indicators to standard levels. the lowest turbidity indicators were recorded as a result of filtration of wines with the n2 membrane. the pore size of which is 0.45 m. table 2 shows the turbidity indicators of georgian black wines. table 2. turbidity indicators of georgian black wines before and after filtration. wine membrane turbidity, ntu before filtering after filtering saperavi n1 26,45 2,0 n2 1,71 n3 1,86 n4 1,82 kindzmarauli n1 20,18 1,63 n2 1,58 n3 1,66 n4 1,61 khvanchkara n1 22,34 1,67 n2 1,62 n3 1,76 n4 1,65 mukuzani n1 22, 47 1,75 n2 1,66 n3 1,73 n4 1,69 result and conclusion. studies have shown that microfiltration membranes obtained by precipitation of polyethersulfone and polyamide compositions of different concentrations can be successfully used for the filtration and stabilization of georgian black wines such as georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 466 saperavi, kindzmarauli, khvanchkara, and mukuzani without changing the sensory properties of the wine. membrane samples provide crystal clarity, 100% purity and stability of wine. it also significantly increases storage stability (biological turbidity, repeated fermentation) without clouding and sediment formation. it was also found that wines filtered through the n2 membrane have lower turbidity values which is obtained from a 12% polymer composition of polyethersulfone, the pore size of which is 0.45 m and has a smooth surface. literature: 1. youssef el rayess, martine mietton-peuchot, membrane technologies in wine industry: an overview. separation and purificationtechnology,2016, 56 (12), pp.2005-2020. 2. mathias ulbricht, wolfgang ansorge, inge danielzik, martin könig , oliver schuster fouling in microfiltration of wine: the influence of the membrane polymer on adsorption of polyphenols and polysaccharides separation and purificationtechnology,vol.68, issue 3, pp.335-342, 2009. 3.berta baca-bocanegra, sandragoncalves, julionogales-bueno, ines mansinhos,fracisco jose heredia, jos miquel hernandez-hierro,anabela romano, influence of wine ph and ethanol content on the fining efficacy of proteins fromwinemakingby-products. foods11(12), 2202. 4.rene siret, emmanuel madieta, ronan symonaux,fredeique jourjon, rheologic measurements of wine texture and viscosity. correlations with sensorial analyses. oral communication at the oiv congress 2008 5.g. bibileishvili, n. gogesashvili, m. kezherashvili, l. kuparadze, z. javashvili: influence of some factors on characteristics of poly-m-phenyleneisophtalamide membranes preparation and examination of polyamide membranes. oxidation communications 45(2), 300–308. (2022). 6. n. gogesashvili, l. kuparadze, l. ebanoidze, z. javashvili: obtaining of natural water microfiltration membranes based on polyethersulphone with peg 300, peg 600 and licl additives. oxidation communication 47(3), 543–550 (2024). 7. g. bibileishvili, w. kujavsk, n. gogesashvili, m. kezherashvili, z.javashvili, l.ebanoidze, e.kakabadze: study of the effect of varing amounts of polyvynylpyrrolidddone and licl on the structure and properties of polyethersulphone membranes. oxidation communication 48(3), 992-999 (2025). 8. g. bibileishvili, b.ozturk, m. kezherashvili, n. gogesashvili, l. kuparadze, z. javashvili, m. mamulashvili, l. kuparadze: preparation and research of aromatic polyamide membranes mofied with organic acids. oxidation communication 48(3), 983991 (2025). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 467 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 5 , 6 , , , . 10%/ , 12%/ , 10%/ /licl, 12%/ /licl . , , , , . n2 , 12%/ , 0,45 . : , , , , . microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 346 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.24 ageless creatures: molecular insights into organisms that defy aging david aphkhazava1, nodar sulashvili2, george maglakelidze3, jaba tkemaladze4 1phd professor at alte university, international school of medicine; invited professor at university of georgia; invited professor at georgian technical university; professor at georgian national university seu; corresponding author: professor dr. david aphkhazava, email: d.apkhazava@alte.edu.ge; 2md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; associate affiliated professor of medical pharmacology of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university; tbilisi, georgia. orcid: https://orcid.org/00000002-9005-8577 ; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge; 3phd, professor at university of georgia.; 4director of research; longevity clinic, inc, georgia. orcid: https://orcid.org/0000-0001-8651-7243; e-mail: jtkemaladze@longevity.ge abstract while aging is a nearly universal biological process, certain species exhibit negligible senescence, maintaining reproductive capacity and physiological function over extended lifespans. notable examples include the greenland shark (exceeding 400 years), naked mole-rat (over 30 years), ocean quahog (507 years), and hydra (theoretically immortal). these organisms defy typical aging patterns through enhanced dna repair, oxidative stress resistance, robust stem cell maintenance, and unique proteostasis and epigenetic regulation. comparative analysis reveals common adaptations such as: 1) late age of sexual maturation; 2) long-term maintenance of sexual activity; 3) reduced metabolic rate; 4) tolerance to hypoxia; 5) neoplastic suppression. the molecular mechanisms underlying their longevity—including high-molecular-weight hyaluronan in naked mole-rats and specialized lipid membranes in sharks—offer transformative insights for anti-aging interventions. understanding these strategies could pave the way for novel therapies targeting age-related diseases, potentially redefining human healthspan. this review synthesizes current knowledge on negligibly senescent species, highlighting their evolutionary, physiological, and biomedical significance. keywords: negligible senescence, longevity, oxidative stress, proteostasis, aging, healthspan. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 347 introduction aging is a nearly universal biological process characterized by progressive functional decline and increased vulnerability to age-related diseases (lópez-otín et al., 2013). however, certain species exhibit negligible senescence, maintaining physiological integrity and reproductive capacity over exceptionally long lifespans (finch, 2009). these organisms, such as the greenland shark (somniosus microcephalus), naked mole-rat (heterocephalus glaber), and ocean quahog (arctica islandica), challenge conventional paradigms of aging and offer unprecedented insights into longevity mechanisms (austad, 2010; buffenstein, 2008; nielsen et al., 2016). the study of negligibly senescent species has revealed conserved molecular adaptations, including enhanced dna repair, oxidative stress resistance, and robust proteostasis (tian et al., 2013; munro & blier, 2012). for instance, naked mole-rats demonstrate elevated dna repair activity mediated by genes such as brca1 and tp53, alongside unique tumorsuppression mechanisms like high-molecular-weight hyaluronan (hmw-ha) (gorbunova et al., 2014; petruseva et al., 2017). similarly, the greenland shark’s longevity is linked to metabolic depression and specialized lipid membranes that resist peroxidation (ballantyne et al., 2021; seim et al., 2023). beyond cellular mechanisms, these species exhibit systemic adaptations, such as hypoxia tolerance in naked mole-rats (lewis et al., 2018) and epigenetic stability in rockfish (sebastes aleutianus) (horvath et al., 2022). the centrosomal theory of aging further provides a unifying framework, suggesting that aging arises from asymmetric stem cell division, a process circumvented by species like planarians through symmetric neoblast division (wagner et al., 2011). this review synthesizes current knowledge on negligibly senescent species, focusing on their molecular, physiological, and evolutionary adaptations. by analyzing these organisms, we aim to identify actionable pathways for human healthspan extension while addressing the ethical and translational challenges of longevity research. while aging is commonly accepted as a universal and inevitable biological process, a select group of organisms exhibit what is known as negligible senescence—a condition in which aging, as conventionally understood, appears nearly absent. these organisms maintain stable physiological function, continuous reproductive capacity, and do not exhibit a detectable increase in mortality risk over time (finch, 2009). negligible senescence thus represents a rare but highly informative biological phenomenon that defies mainstream assumptions in gerontology and evolutionary biology. understanding the mechanisms that enable these species to avoid age-associated decline offers unparalleled insight into the malleability of biological aging and opens transformative avenues for extending human healthspan and lifespan. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 348 among the most well-documented negligibly senescent species are hydra vulgaris, the naked mole-rat (heterocephalus glaber), the greenland shark (somniosus microcephalus), the ocean quahog (arctica islandica), the planarian flatworm (schmidtea mediterranea), and long-lived fish and amphibians such as the rougheye rockfish (sebastes aleutianus) and the olm (proteus anguinus). these organisms span phylogenetically diverse clades and inhabit varied ecological niches—from deep-sea environments and subterranean burrows to anoxic caves and freshwater ecosystems. despite their differences, they share a constellation of molecular and physiological features that converge on the suppression of the canonical hallmarks of aging (lopez-otín et al., 2013). hallmarks of aging and how these species defy them the hallmarks of aging include genomic instability, telomere attrition, epigenetic alterations, loss of proteostasis, deregulated nutrient sensing, mitochondrial dysfunction, cellular senescence, stem cell exhaustion, and altered intercellular communication. negligibly senescent species exhibit evolved strategies to mitigate or entirely avoid these hallmarks (lopez-otín et al., 2013; petruseva et al., 2017). for example, the ocean quahog (arctica islandica), with a documented lifespan exceeding 500 years, displays extraordinary dna repair capacity, particularly in nucleotide excision repair (ner) pathways (munro et al., 2012). its variants of xpa and ercc1 proteins demonstrate higher affinity and stability in recognizing and excising uv-induced dna lesions. similarly, the greenland shark shows genomic duplications of dna repair regulators such as atm and atr, creating redundancy in genomic surveillance mechanisms (polinski et al., 2021). hydra maintains regenerative immortality through continuous stem cell renewal. its foxo transcription factor—highly expressed in all stem cell lineages—plays a key role in sustaining self-renewal and controlling apoptosis (boehm et al., 2012). unlike mammals, hydra does not exhibit telomere shortening with age, thanks in part to constitutive telomerase activity. stem cell dynamics and tissue homeostasis negligibly senescent organisms maintain tissue homeostasis through either constant regenerative renewal or unusually efficient damage mitigation. planarian flatworms are capable of whole-body regeneration due to a population of pluripotent adult stem cells called neoblasts (reddien, 2013). these cells divide symmetrically, escaping the asymmetric division postulated in the centrosomal theory of aging as a key contributor to cellular senescence (ratajczak et al., 2018). the naked mole-rat maintains stem cell pools even into advanced age, showing no decline in hematopoietic or neural stem cell function. these cells exhibit low levels of reactive georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 349 oxygen species (ros) and upregulation of nrf2-dependent antioxidant defenses (lewis et al., 2012). such mechanisms are critical to long-term regenerative capacity and avoidance of stem cell exhaustion. oxidative stress resistance and redox homeostasis contrary to the oxidative stress theory of aging, some long-lived species produce high ros levels but suffer little molecular damage. naked mole-rats, for example, display elevated mitochondrial ros but maintain protein integrity and lipid stability due to upregulated proteasomal activity and enhanced chaperone responses (perez et al., 2009). the ocean quahog’s mitochondria are highly resistant to lipid peroxidation due to a fatty acid profile rich in monounsaturated and saturated fats, resulting in a low peroxidation index (munro et al., 2012). this paradoxical tolerance of oxidative by-products is accompanied by robust antioxidant systems, including increased catalase and glutathione peroxidase activity, contributing to a decoupling of ros levels from cellular damage. proteostasis and autophagy protein homeostasis, or proteostasis, is crucial for long-term cellular function. misfolded proteins and aggregates accumulate in aging cells, contributing to neurodegeneration and other age-related pathologies. negligibly senescent species combat this through a combination of enhanced heat shock response (hsr), ubiquitin-proteasome system (ups), and autophagy (kaushik & cuervo, 2015). naked mole-rats demonstrate elevated baseline autophagic flux and efficient removal of damaged organelles, especially under metabolic stress (pride et al., 2015). planarians rely on autophagy to remodel tissues during regeneration and to remove senescent cell debris. hydra similarly demonstrates high autophagic capacity during nutrient deprivation, supporting its regenerative potential (buzgariu et al., 2008). cancer resistance and genomic surveillance cancer is rare or absent in several negligibly senescent organisms. naked mole-rats resist oncogenesis via several mechanisms, including high-molecular-weight hyaluronan (hmwha) that promotes early contact inhibition, overexpression of tumor suppressors such as p16 and p53, and an unusual necroptosis pathway that removes precancerous cells (tian et al., 2013). in hydra and planarians, continuous stem cell division is tightly regulated by conserved pathways such as wnt, bmp, and notch, preventing overproliferation and tumorigenesis (juliano et al., 2014). in the greenland shark and a. islandica, slow cell cycling and low metabolic rates reduce mutation accumulation and oncogenic transformation risk. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 350 epigenetic stability epigenetic drift contributes to transcriptional noise and loss of cell identity during aging. long-lived species maintain a stable epigenomic landscape via slow methylation turnover, histone modification patterns favoring genomic compaction, and robust expression of epigenetic maintenance enzymes (field et al., 2022). recent methylome comparisons show that a. islandica and naked mole-rats exhibit far slower rates of age-associated cpg methylation changes compared to short-lived species (meer et al., 2018). this epigenetic resilience supports tissue homeostasis and prevents activation of inflammatory or apoptotic gene programs. environmental and evolutionary context negligibly senescent organisms typically inhabit environments with low extrinsic mortality—deep oceans, subterranean tunnels, or isolated caves—where predation, seasonal change, and starvation are minimized (kirkwood & austad, 2000). this ecological stability shifts evolutionary pressure away from early reproduction toward somatic maintenance, allowing the selection of traits favoring longevity (williams, 1957). the selection shadow hypothesis and antagonistic pleiotropy theory provide theoretical frameworks explaining how traits beneficial in youth may be deleterious later in life. in species with negligible senescence, such late-life trade-offs appear to have been neutralized or reprogrammed (hamilton, 1966). theoretical frameworks for negligible senescence the centrosomal theory of aging posits that asymmetric cell division creates cumulative damage asymmetry in daughter cells, leading to functional decline in somatic tissues (ratajczak et al., 2018). species like hydra and planarians, which rely on symmetrical stem cell divisions and continuous cell replacement, escape this trajectory. additionally, the thermodynamic theory of aging suggests that biological systems age due to entropy accumulation. organisms with superior damage repair, proteostasis, and low metabolic rates are better at entropy management and thus exhibit slower aging (demetrius, 2006). translational implications understanding how negligible senescence is achieved in nature enables a re-evaluation of aging as an inevitable process. by identifying conserved molecular pathways, researchers can target similar mechanisms in humans—via gene therapy, pharmacological mimetics, or engineered stem cells—to delay or reverse age-associated decline (chakrabarti et al., 2021). already, compounds mimicking sirt6 activity (e.g., mdl-800) or foxo stabilization are under preclinical and early clinical evaluation. high-molecular-weight hyaluronan is being georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 351 explored for its anti-inflammatory and anti-cancer properties, while nrf2 activators aim to replicate oxidative stress resistance observed in naked mole-rats. negligible senescence represents not a biological anomaly but an evolved solution to cellular decay. by integrating systems biology, comparative genomics, and evolutionary theory, the study of these exceptional organisms not only reveals the plasticity of aging but also paves the way toward its potential modulation. as technology advances, insights from hydra, naked mole-rats, and deep-sea sharks may ultimately inform therapeutic strategies for extending human vitality and compressing morbidity. comparative analysis of negligibly senescing species the phenomenon of biological aging represents a complex multifactorial process characterized by progressive functional decline across physiological systems and increased vulnerability to age-associated pathologies (lópez-otín et al., 2013). contrary to this nearly universal pattern, certain species exhibit negligible senescence a remarkable biological state where mortality risk remains stable throughout adulthood and physiological functions are maintained over exceptionally prolonged lifespans (finch, 2009). this unique group of organisms challenges fundamental assumptions about aging processes and provides critical insights into potential mechanisms for extending healthspan (fig.1). the spectrum of negligibly senescing species spans diverse taxonomic groups (austad, 2010), including: vertebrates: ● greenland shark (somniosus microcephalus) exceeds 400 years ● naked mole-rat (heterocephalus glaber) surpasses 30 years (record for rodents) ● olm (proteus anguinus) potentially beyond 100 years ● fire salamander (salamandra salamandra) over 50 years ● turtle species (emydoidea blandingii, terrapene carolina) 80-150 years ● rougheye rockfish (sebastes aleutianus) 200+ years invertebrates: ● ocean quahog (arctica islandica) 507 years (longest-lived animal) ● red sea urchin (strongylocentrotus franciscanus) 100+ years ● planarian flatworm (schmidtea mediterranea) theoretically immortal through regeneration these species hold profound significance for biogerontology as they reveal alternative strategies counteracting cellular degeneration (gorbunova et al., 2014). unlike conventional model organisms (e.g., mice), negligibly sensing species possess extraordinary adaptations including enhanced dna repair capacity, oxidative stress resistance, and tumor suppression mechanisms (tian et al., 2019). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 352 the antagonistic pleiotropy theory posits aging as an evolutionary trade-off between earlylife reproduction and long-term somatic maintenance (williams, 1957). however, species experiencing low extrinsic mortality (e.g., deep-sea fish or subterranean mammals) exhibit evolutionary shifts toward lifespan extension (austad & fischer, 1991). the naked mole-rat (heterocephalus glaber), thriving in protected underground environments, exemplifies this principle with exceptional longevity (37+ years) and cancer resistance (buffenstein, 2008). these observations challenge traditional aging theories and align with the centrosomal theory of aging (tkemaladze, 2024), which identifies aging as a byproduct of cellular differentiation where asymmetric stem cell divisions accumulate aged centrosomes (tkemaladze, 2023). this thermodynamic perspective not only accommodates but explains the existence of negligibly senescing species as exceptions to entropic decay. the greenland shark (somniosus microcephalus) achieves 400+ year lifespans through metabolic depression and macromolecular stability (nielsen et al., 2016). these cases support the hypothesis that extreme longevity represents an adaptation to stable, low-stress environments through individual survival strategies rather than species-level adaptations (de magalhães et al., 2007). contemporary research has identified conserved molecular pathways associated with negligible senescence that actively counteract entropic degeneration: dna repair systems long-lived species like arctica islandica (>500 years) demonstrate enhanced activity of dna repair enzymes including parp1 and nucleotide excision repair components (ungvari et al., 2013). oxidative defense mechanisms naked mole-rats maintain exceptionally low oxidative damage despite high ros production (lewis et al., 2018), attributed to unique mitochondrial membrane properties and elevated superoxide dismutase (sod2) expression (azpurua et al., 2013). proteostasis maintenance long-lived fish (sebastes aleutianus) exhibit amplified autophagy pathways preventing damaged protein accumulation (treaster et al., 2014). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 353 neoplastic suppression naked mole-rats employ high-molecular-weight hyaluronan (hmw-ha) mediated contact inhibition as a tumor suppression mechanism (tian et al., 2013). comparative analyses reveal shared characteristics among negligibly senescing species: ● depressed metabolic rates (sharks and mollusks) (munro & blier, 2012) ● hypoxia tolerance (naked mole-rats) (park et al., 2017) ● epigenetic stability (slow dna methylation drift) (ma et al., 2020) these species serve as unparalleled natural models for longevity research, offering transformative potential for treating age-related diseases and developing anti-aging interventions (seluanov et al., 2018). the greenland shark (somniosus microcephalus): a paradigm of extreme longevity as the longest-lived vertebrate known to science, the greenland shark (somniosus microcephalus) reaches minimum ages of 392 years, with some individuals exceeding 400 years based on radiocarbon dating of eye lens nuclei (nielsen et al., 2016; hansen et al., 2021). this arctic species has become a cornerstone model for studying decelerated aging processes in marine vertebrates. several physiological adaptations contribute to this exceptional longevity: inhabiting frigid arctic waters (-1 to +10°c), greenland sharks exhibit extraordinarily slow metabolic rates (treberg & speers-roesch, 2016). their growth velocity (≈1 cm/year) and late sexual maturation (≈150 years) (nielsen et al., 2016) minimize cumulative molecular damage from oxidative processes (munro et al., 2019). despite low antioxidant enzyme activity, these sharks show minimal oxidative damage (passow et al., 2022) through: ● specialized membrane lipid composition resisting peroxidation (ballantyne et al., 2021) ● elevated chaperone proteins (hsp70, hsp90) maintaining proteostasis (gorbunova et al., 2020) genome sequencing reveals: ● mutations enhancing dna repair (ercc1, ercc2) (seim et al., 2023) ● telomere maintenance gene expression patterns (de magalhães et al., 2017) this species exemplifies pure k-selection: ● delayed maturation (150+ years) offset by low adult mortality (kyne et al., 2019) ● minimal predation pressure reducing extrinsic mortality (austad, 2022) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 354 potential biomedical applications include: ● cryometabolism-inspired anti-aging strategies (smith et al., 2021) ● membrane lipid-based cytoprotective approaches (tian et al., 2022) the naked mole-rat (heterocephalus glaber): defying mammalian aging patterns the naked mole-rat (heterocephalus glaber) represents a mammalian anomaly, achieving 37-year lifespans (5-10× longer than size-matched rodents) while maintaining cancer resistance (buffenstein, 2008; seluanov et al., 2018). this eusocial subterranean rodent has revolutionized our understanding of aging in mammals. cancer resistance mechanisms complete resistance to spontaneous and induced carcinogenesis (tian et al., 2013) involves: ● high-molecular-weight hyaluronan (hmw-ha) mediated contact inhibition (gorbunova et al., 2014) ● tumor suppressor overexpression (p16ink4a, p27kip1) (hulbert et al., 2006) ● aberrant cell recognition systems (seluanov et al., 2009) oxidative stress paradox despite high ros production, oxidative damage remains minimal (lewis et al., 2018) due to: ● unique cardiolipin structures (porter et al., 2015) ● enhanced dna repair capacity (macrae et al., 2015) ● ribosomal biogenesis modifications (azpurua et al., 2013) epigenetic stability exceptional epigenetic maintenance features include: ● slow methylation drift (ma et al., 2020) ● conserved aging-related gene methylation (holtze et al., 2021) ● dna methyltransferase activity (yang et al., 2019) translational potential includes: ● hmw-ha based anticancer therapies (tian et al., 2019) ● mitochondrial-protective compounds (lewis et al., 2020) ● epigenetic aging interventions (zhang et al., 2021) this comprehensive analysis demonstrates how negligibly senescing species provide unprecedented insights into longevity mechanisms, offering novel avenues for biomedical innovation while challenging fundamental paradigms in aging research. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 355 extraordinary longevity in cave-dwelling amphibians: the olm (proteus anguinus) the olm or proteus (proteus anguinus), a remarkable blind amphibian inhabiting subterranean karst aquifers of the balkan peninsula, stands as one of nature's most fascinating examples of extreme longevity, with documented lifespans exceeding a century (voituron et al., 2011). this neotenic salamander has become a focal point in biogerontology research due to its trifecta of biological marvels: negligible senescence, exceptional oxidative stress resistance, and unparalleled regenerative capacities (bulog et al., 2020). metabolic adaptations to hypoxic environments evolution in perpetual darkness and oxygen-deprived waters has sculpted unique metabolic characteristics in p. anguinus: ● profound metabolic depression, exhibiting 30-50% lower metabolic rates compared to surface-dwelling amphibians (issartel et al., 2009) ● enhanced reperfusion injury resistance through upregulated antioxidant enzymes (sod, catalase) (goricar et al., 2021) ● anaerobic metabolic flexibility allowing prolonged survival without oxygen (voituron et al., 2011) paradoxical oxidative stress resistance despite relatively low antioxidant enzyme levels, olms display minimal oxidative damage accumulation (goricar et al., 2021), attributable to: ● specialized membrane lipid composition conferring peroxidation resistance (bulog et al., 2020) ● constitutive activation of nrf2 pathway, a master regulator of antioxidant defenses (trontelj et al., 2022) ● efficient mitochondrial electron transport minimizing ros production (issartel et al., 2009) regenerative prowess p. anguinus exhibits regenerative capabilities surpassing most vertebrates: ● complete limb regeneration with perfect tissue patterning and absence of scarring (bizjak mali et al., 2019) ● visceral organ regeneration, including functional restoration of cardiac and neural tissues (aphkhazava et al., 2025) ● enhanced wound healing through rapid epithelialization (bulog et al., 2020) genomic foundations of longevity genome sequencing reveals extraordinary adaptations: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 356 ● upregulated dna repair genes (brca1, rad51) maintaining genomic integrity (goricar et al., 2021) ● unique autophagy-related variants (atg5, becn1) ensuring cellular quality control (trontelj et al., 2022) ● slow epigenetic drift, preserving youthful gene expression patterns (voituron et al., 2011) biomedical implications olm research offers transformative potential for: ● regenerative medicine through conserved tissue renewal mechanisms (bizjak mali et al., 2019) ● hypoxia therapeutics mimicking natural adaptations (issartel et al., 2009) ● epigenetic interventions against aging (trontelj et al., 2022) the fire salamander (salamandra salamandra): a model of amphibian longevity the fire salamander's extraordinary 50+ year lifespan in natural habitats (tacutu et al., 2013) provides unique insights into the interplay between longevity, regeneration, and resistance to age-related decline (zhang et al., 2022). regenerative capabilities s. salamandra displays: ● complete limb regeneration with perfect musculoskeletal reconstruction (joven et al., 2019) ● cns regeneration, including functional spinal cord and retinal repair (ferretti & ghosh, 2021) ● scarless wound healing through modified fibroblast activity (seifert & maden, 2014) antioxidant defense systems remarkable oxidative stress resistance involves: ● elevated sod and catalase activity (rasch et al., 2020) ● high tissue glutathione levels (wells et al., 2021) ● efficient dna repair mechanisms (macrae et al., 2015) metabolic adaptations longevity-promoting features include: ● seasonal metabolic plasticity (gao et al., 2022) ● extended hibernation capacity (storey & storey, 2019) ● proteome stability mechanisms (lópez-otín et al., 2021) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 357 genomic insights sequencing reveals: ● unique dna repair variants (nowoshilow et al., 2018) ● autophagy gene specializations (yun et al., 2020) ● conserved telomeric sequences (gorbunova et al., 2022) epigenetic regulation key findings include: ● dna methylation stability (ma et al., 2021) ● regeneration-associated mirnas (tanaka, 2023) ● slow epigenetic aging (horvath et al., 2022) centenarian chelonians: emydoidea blandingii and terrapene carolina these turtle species achieve 80-150 year lifespans (reinke et al., 2022) through remarkable adaptations against aging (da silva et al., 2020). metabolic innovations key features include: ● extremely low resting metabolism (congdon et al., 2019) ● prolonged hibernation capability (storey & storey, 2021) ● hypoxia tolerance mechanisms (milton & prentice, 2022) antioxidant systems unique protections involve: ● enhanced sod/catalase activity (lutz et al., 2020) ● endogenous antioxidant reservoirs (finkel & holbrook, 2021) ● advanced dna repair systems (gorbunova et al., 2022) immune adaptations notable characteristics: ● robust innate immunity (zimmerman et al., 2020) ● unique immune gene expression (patel et al., 2021) ● anti-inflammatory phenotypes (franceschi et al., 2022) genomic foundations research reveals: ● dna repair gene variants (tian et al., 2022) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 358 ● telomerase regulation (shay & wright, 2021) ● conserved longevity genes (de magalhães, 2023) epigenetic features key discoveries: ● stable methylation patterns (horvath et al., 2022) ● distinct mirna profiles (smith et al., 2023) ● slow epigenetic clocks (jones et al., 2021) the rougheye rockfish (sebastes aleutianus): marine longevity champion this fish species surpasses 200 years (munk, 2001) while maintaining late-life fertility (love et al., 2002). metabolic strategies unique adaptations: ● extremely low metabolic rates (hurst et al., 2010) ● efficient mitochondrial respiration (o'brien et al., 2018) ● minimal ros production (treberg et al., 2016) reproductive longevity notable features: ● >150 year fertility (berkeley et al., 2004) ● late-life fecundity (sogard et al., 2008) ● gamete quality maintenance (hamel et al., 2020) protective mechanisms defensive systems include: ● potent antioxidant defenses (gerdes et al., 2019) ● effective dna repair (bowen et al., 2021) ● proteostasis maintenance (perez-costas et al., 2022) genomic insights sequencing shows: ● dna repair variants (ercc1, rad51) (hyde et al., 2020) ● telomerase activity (klapper et al., 2021) ● longevity gene conservation (tor, foxo) (brunet et al., 2022) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 359 epigenetic regulation key findings: ● methylation stability (horvath et al., 2022) ● unique mirna profiles (smith et al., 2023) ● slow epigenetic aging (jones et al., 2021) the ocean quahog (arctica islandica): methuselah of mollusks this bivalve holds the animal longevity record at 507 years (butler et al., 2013) with minimal senescence (abele et al., 2008). extreme adaptations key features: ● ultra-low metabolism (ballesta-artero et al., 2017) ● prolonged anoxia survival (strahl et al., 2011) ● minimal ros generation (ungvari et al., 2013) cellular resilience notable characteristics: ● apoptosis resistance (gruber et al., 2015) ● dna repair efficiency (sussarellu et al., 2020) ● proteome stability (treaster et al., 2014) protective systems defensive mechanisms include: ● potent antioxidant systems (philipp et al., 2012) ● thermostable proteins (abele et al., 2010) ● unique membrane lipids (munro et al., 2013) genomic foundations research reveals: ● dna repair variants (ercc1, xpa) (tian et al., 2022) ● apoptosis regulation (bcl-2 family) (sussarellu et al., 2021) ● longevity gene conservation (foxo, sirt) (ungvari et al., 2011) epigenetic features key discoveries: ● methylation stability (jansen et al., 2020) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 360 ● unique mirna profiles (zhang et al., 2023) ● slow epigenetic clocks (horvath et al., 2022) the giant red sea urchin (strongylocentrotus franciscanus): a marine model of extreme longevity the giant red sea urchin (strongylocentrotus franciscanus) stands as a remarkable example of negligible senescence among marine invertebrates, with documented lifespans exceeding a century (ebert & southon, 2003). this echinoderm species has emerged as a particularly valuable model organism in biogerontological research due to its exceptional combination of extreme longevity, maintenance of reproductive capacity in advanced age, and absence of observable senescent deterioration (bodnar, 2013). cellular and molecular adaptations for longevity comprehensive investigations have revealed several fundamental biological adaptations contributing to this species' remarkable lifespan: cellular maintenance mechanisms: ● enhanced proliferative capacity of somatic cells throughout the lifespan (bodnar & coffman, 2016) ● remarkable resistance to neoplastic transformation, with virtually no reported cases of spontaneous tumors (francis et al., 2019) ● highly efficient dna repair systems maintaining genomic integrity over decades (sussarellu et al., 2020) regenerative capabilities: ● complete regeneration of spines and tube feet following injury (dubois & ameye, 2018) ● visceral organ regeneration, including restoration of digestive system components (garcía-arrarás et al., 2021) ● scar-free wound healing through modified tissue remodeling processes (wilkie et al., 2022) protective systems against age-related damage the species possesses multiple overlapping defense mechanisms: oxidative stress resistance: ● potent antioxidant enzyme systems (superoxide dismutase, catalase) (philipp et al., 2015) ● thermostable protein structures resistant to denaturation (tomanek, 2018) ● unique membrane lipid composition conferring peroxidation resistance (pernet et al., 2020) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 361 genomic foundations of longevity genome sequencing projects have identified: genetic specializations: ● distinct variants in dna repair genes (ercc1, xpa) (tian et al., 2022) ● modified apoptosis regulation through bcl-2 family genes (robertson et al., 2021) ● conserved sequences in longevity-associated genes (foxo, sirt pathways) (ungvari et al., 2013) epigenetic regulation: ● exceptional stability of dna methylation patterns (jansen et al., 2021) ● unique microrna expression profiles associated with tissue maintenance (zhang et al., 2023) ● slow epigenetic aging rate compared to shorter-lived species (horvath et al., 2022) the planarian flatworm (schmidtea mediterranea): a model of biological immortality the freshwater planarian schmidtea mediterranea represents one of nature's most extraordinary examples of apparent biological immortality, demonstrating no measurable signs of aging due to its unparalleled regenerative capabilities (reddien, 2018). this flatworm species can completely regenerate all tissues, including complex neural structures like the brain, making it an invaluable model for studying cellular rejuvenation and longevity mechanisms (wagner et al., 2011). stem cell systems and tissue renewal neoblast characteristics: ● pluripotent adult stem cells (neoblasts) capable of differentiating into any cell type (rink, 2013) ● continuous tissue renewal maintaining organismal homeostasis (zeng et al., 2018) ● whole-body regeneration from minute tissue fragments (elliott & sánchez alvarado, 2013) ● efficient damage clearance preventing cellular senescence accumulation (pearson & sánchez alvarado, 2018) age-resistant phenotype experimental studies demonstrate: ● no detectable aging after years of laboratory culture (sahu et al., 2017) ● conserved regenerative capacity regardless of chronological age (reddien, 2021) ● robust oxidative stress defenses maintaining cellular integrity (pirotte et al., 2015) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 362 genomic and epigenetic stability key findings include: ● minimal epigenetic drift over time (jaber-hijazi et al., 2016) ● active suppression of aging-related genes (tejada-romero et al., 2021) ● exceptional telomere maintenance preventing replicative senescence (tan et al., 2012) comparative perspectives and research implications these two model organisms the century-old sea urchin and the theoretically immortal planarian provide complementary insights into the spectrum of negligible senescence in nature. while s. franciscanus demonstrates how complex marine invertebrates can maintain physiological function for exceptionally long periods, s. mediterranea reveals the potential for complete avoidance of aging through continuous tissue renewal. picture 1. molecular strategies of negligible senescence across species their study offers unprecedented opportunities for: ● understanding conserved mechanisms of longevity across phylogenetically distant species ● developing novel regenerative therapies for age-related tissue degeneration georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 363 ● identifying molecular targets for interventions against cellular aging the continued investigation of these remarkable organisms promises to fundamentally advance our understanding of the biological constraints on lifespan and the potential for overcoming age-related decline in more complex animals, including humans. their unique adaptations challenge conventional paradigms of aging while providing concrete examples of nature's solutions to the problem of biological time (picture 1). this infographic illustrates the key molecular adaptations contributing to extreme longevity in negligibly senescent species. the ocean quahog (arctica islandica) utilizes enhanced nucleotide excision repair via stabilized xpa-ercc1 complexes. the greenland shark (somniosus microcephalus) shows duplication of dna repair genes (atm, atr) for genomic redundancy under oxidative stress. the naked mole-rat (heterocephalus glaber) exhibits high-molecular-weight hyaluronan-mediated contact inhibition, hyperactive p53 variants, and unique necroptotic defense mechanisms. additionally, its ribosomes have evolved structurally distinct decoding centers that reduce translational errors. these convergent strategies maintain genome integrity, suppress tumorigenesis, and mitigate proteotoxic stress—foundational elements in the biology of negligible senescence. molecular mechanisms of negligible senescence stem cell maintenance and continuous regeneration hydra maintains a large population of active stem cells, enabling constant regeneration of all tissues without exhaustion or telomere shortening (wagner et al., 2011; siebert et al., 2019). the foxo transcription factor is highly expressed in hydra stem cells and plays a pivotal role in preserving their pluripotency and preventing malignant transformation by regulating wnt signaling and apoptosis pathways (wagner et al., 2011; tkemaladze, 2023). this continuous renewal allows whole-body regeneration and is a hallmark of negligible senescence in these organisms. similarly, planarians possess neoblasts—pluripotent adult stem cells—characterized by high symmetric division rates (up to 78%), which maintain tissue homeostasis and enable complete regeneration of lost body parts (rink, 2013; wagner et al., 2011). their chromatin remains open and accessible, facilitating rapid gene expression responses to injury and regeneration signals (rink, 2013). this robust stem cell pool and renewal capacity directly contrast with the stem cell exhaustion seen in most vertebrates. the naked mole-rat exhibits distinct stem cell dynamics, maintaining a modest but highly efficient stem cell population marked by lgr5 and bmi1, contributing to limited organ repair and extraordinary longevity (petruseva et al., 2017; macrae et al., 2015). unlike mammals with telomere attrition, mole-rats express constitutive telomerase activity in somatic stem cells, preventing replicative senescence and supporting prolonged tissue maintenance (tkemaladze, 2023). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 364 in long-lived vertebrates such as the greenland shark and ocean quahog, evidence suggests prolonged stem cell function and turnover rates consistent with their multi-century lifespans, though these remain underexplored (macrae et al., 2015; narayan et al., 2021). collectively, these species demonstrate a convergence on preserving stem cell potency and regeneration as a critical strategy against senescence. enhanced dna repair mechanisms genome integrity preservation represents a fundamental pillar of longevity in negligibly senescent species. the naked mole-rat shows heightened expression and activity of dna damage response (ddr) genes, including atm, brca1/2, and tp53, which favor repair and cell cycle arrest rather than apoptosis, reducing cellular attrition and preserving tissue architecture (petruseva et al., 2017; macrae et al., 2015). enhanced functionality of p53 variants in mole-rats supports genomic stability without triggering cancerous growth, illustrating an evolved balance between tumor suppression and longevity (petruseva et al., 2017). regarding specific repair pathways, naked mole-rats excel in homologous recombination with upregulated rad51 and palb2 proteins, as well as base excision repair and nucleotide excision repair, exhibiting faster correction of oxidative and bulky dna lesions compared to shorter-lived rodents (narayan et al., 2021; macrae et al., 2015). similarly, the greenland shark's dna polymerases (rev1, polh, polk) demonstrate increased fidelity and translesion synthesis capacity, allowing lesion bypass without mutations (petruseva et al., 2017). in bivalves like arctica islandica, nucleotide excision repair is upregulated with enhanced xpa-xpg complex activities, effectively repairing uvand chemically-induced dna damage, contributing to its longevity (narayan et al., 2021). furthermore, pirna pathways, which silence transposable elements and preserve genome integrity, are expanded in species such as sebastes aleutianus, where piwil2 and tdrd9 support germline stability (macrae et al., 2015). though not fully characterized in all negligibly senescent species, these small rna-mediated mechanisms represent another conserved axis of genome defense. these combined dna repair enhancements yield exceptionally low somatic mutation rates in long-lived species, underscoring genome maintenance as a cornerstone of negligible senescence (narayan et al., 2021). oxidative stress resistance contrary to earlier models positing reduced ros generation as the basis for longevity, many negligibly senescent organisms exhibit elevated reactive oxygen species (ros) production but show exceptional resilience to oxidative damage (perez et al., 2009; lewis et al., 2012). for example, naked mole-rat myocardium produces 2.3 nmol h₂o₂/min/mg protein, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 365 exceeding that of typical rodents, yet oxidative damage markers remain minimal due to robust redox buffering and repair systems (lewis et al., 2012). the ocean quahog (arctica islandica) showcases reduced mitochondrial ros production and highly efficient hydrogen peroxide detoxification enzymes, contributing to its 400+ year lifespan (munro et al., 2012). its mitochondrial membranes are enriched with monounsaturated and saturated fatty acids, lowering peroxidation indices and stabilizing membrane integrity against oxidative stress (munro et al., 2012). this lipid profile parallels observations in naked mole-rats, whose cardiolipin acyl chains are predominantly monounsaturated, conferring similar protection (perez et al., 2009). additionally, these species exhibit expanded enzymatic detoxification capabilities, including elevated glutathione concentrations (as in sea urchins) and novel carbonyl reductases (e.g., hvcr1-4 in hydra) that mitigate secondary oxidative damage products such as 4-hydroxynonenal (narayan et al., 2021). this combination of membrane composition and enzymatic defense uncouples ros production from cellular damage, supporting cellular homeostasis despite a pro-oxidant intracellular environment. these oxidative stress resilience mechanisms are often accompanied by increased autophagy and proteasomal clearance systems that degrade oxidized proteins and damaged organelles, further maintaining proteostasis (pirotte et al., 2015; tkemaladze, 2023). the vanguard of biological immortality and its implications for redefining human aging the existence of organisms exhibiting negligible senescence stands as one of biology's most profound revelations, fundamentally challenging the notion that aging represents an inescapable biological imperative. these species—spanning hydra, greenland sharks, naked mole-rats, ocean quahogs, olms, and planarians—collectively demonstrate that the progressive physiological decline characterizing most multicellular life is not an immutable law of nature, but rather a malleable process subject to evolutionary optimization. their continued vitality across centuries, and in some cases apparent biological immortality, provides unprecedented insights into the molecular architecture of longevity and offers transformative potential for reimagining human healthspan. this expanded discussion delves into the intricate biological innovations, evolutionary contexts, systemic adaptations, and philosophical implications of these extraordinary organisms, incorporating recent scientific advances and novel theoretical frameworks that collectively reshape our understanding of biological time. other aspects the evolutionary ecology of negligible senescence reveals a fascinating pattern: these species predominantly inhabit stable, protected, or extreme environments where selective georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 366 pressures favor extended somatic maintenance over rapid reproduction. the greenland shark's abyssal arctic habitat, with near-constant temperatures around -1°c to +4°c and minimal predation pressure on adults, creates conditions conducive to extraordinarily slow life histories. similarly, naked mole-rats thrive in subterranean eusocial colonies where cooperative breeding reduces individual reproductive burden and the sealed environment buffers against external threats. this environmental stability enables what evolutionary biologists term the "selection shadow" hypothesis—when extrinsic mortality is low, natural selection can act more efficiently on genes promoting longevity. the antagonistic pleiotropy theory, which posits that genes beneficial early in life may become detrimental later, finds remarkable counterexamples in these species. naked mole-rats maintain tumorsuppressor mechanisms like high-molecular-weight hyaluronan throughout their lifespans without apparent trade-offs in growth or fertility. the centrosomal theory of aging provides a compelling unifying framework, suggesting that aging arises from asymmetric distribution of damaged cellular components during division. species like planarians avoid this through perfectly symmetrical stem cell divisions that distribute pristine cellular machinery equally between daughter cells, effectively resetting the aging clock with each generation. this thermodynamic perspective reframes aging not as programmed decline but as an entropic process that can be systematically counteracted through biological innovation (macrae et al., 2015, munro et al., 2012). at the molecular level, negligibly senescent species exhibit an orchestra of specialized mechanisms that collectively defend against the primary hallmarks of aging. genomic stability is maintained through enhanced dna repair systems that far surpass those of conventional model organisms. the ocean quahog arctica islandica, which lives over 500 years, demonstrates nucleotide excision repair capabilities that process ultraviolet-induced dna lesions at rates quadruple those observed in short-lived clam species, mediated by xpa-xpg complexes and ercc1 stabilization (munro et al., 2012). this exceptional repair fidelity is attributed to unique variants of the xpa and ercc1 proteins that form more stable pre-incision complexes with damaged dna (macrae et al., 2015). similarly, the greenland shark genome contains duplicated regions of key dna repair genes like atm and atr, creating redundancy that ensures continuous genomic surveillance even under the oxidative stress of deep-sea living (macrae et al., 2015; narayan et al., 2021). the naked mole-rat’s resistance to cancer—remarkable for a mammal—stems not from a single mechanism but from a multi-layered defense system including early contact inhibition mediated by high-molecular-weight hyaluronan (hmw-ha) (tian et al., 2013), hyper-vigilant p53-mediated apoptosis, and a unique necroptosis pathway that eliminates potentially malignant cells through programmed necrosis (petruseva et al., 2017; lewis et al., 2012). recent cryo-electron microscopy studies reveal that naked mole-rat ribosomes have structurally distinct decoding centers that reduce translational errors by nearly 40% georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 367 compared to mouse ribosomes (narayan et al., 2021), dramatically decreasing the production of misfolded proteins that contribute to proteotoxic stress in aging cells. the oxidative stress paradox presents one of the most fascinating aspects of longevity research in these species. contrary to the free radical theory of aging, which posits that accumulated oxidative damage drives senescence, several negligibly senescent species exhibit elevated reactive oxygen species production without corresponding molecular damage. naked mole-rat mitochondria generate significantly more superoxide than those of mice, yet their tissues show minimal oxidative damage to proteins, lipids, and nucleic acids. this apparent contradiction is resolved through several innovative adaptations: specialized cardiolipin molecules in mitochondrial membranes rich in monounsaturated fatty acids that resist peroxidation; enhanced reducing environments maintained by elevated glutathione and thioredoxin systems; and unique isoforms of antioxidant enzymes like superoxide dismutase that exhibit unusual catalytic efficiency. the olm, a cavedwelling salamander that lives over a century in complete darkness, demonstrates constitutive activation of the nrf2 pathway—the master regulator of antioxidant responses—even in the absence of oxidative challenges. this preemptive defense strategy ensures immediate neutralization of free radicals before they can inflict macromolecular damage. perhaps most remarkably, the ocean quahog maintains near-perfect redox homeostasis for centuries through periodic reduction of metabolic rate to near-undetectable levels during hibernation-like states, effectively minimizing electron leakage in the mitochondrial transport chain (tkemaladze et al., 2023, voituron et al., 2011, reddien et al., 2018). proteostasis maintenance represents another cornerstone of negligible senescence, with long-lived species developing sophisticated systems for preserving protein structure and function. the naked mole-rat proteome exhibits extraordinary stability, with studies showing no age-related increase in protein carbonylation until very late life (perez et al., 2009). this resilience stems from enhanced chaperone networks, including constitutively expressed heat shock proteins that refold damaged polypeptides, and an expanded ubiquitin-proteasome system featuring unique e3 ligase variants that selectively target oxidized proteins for degradation (rodriguez et al., 2016). autophagy—the cellular recycling process—is amplified and precisely regulated in these species. hydra demonstrates continuous autophagic flux that removes damaged organelles without the decline seen in aging mammals (tomczyk et al., 2015), while rockfish maintain elevated expression of autophagy genes like lc3 and beclin1 throughout their multi-century lifespans (finn et al., 2021). the ocean quahog takes proteostasis to extraordinary levels through temperature-insensitive molecular chaperones that maintain function across the thermal fluctuations of its benthic environment (abele et al., 2008). these chaperones contain specific amino acid substitutions in their substrate-binding domains that enhance affinity for partially unfolded proteins, preventing aggregation even under thermal stress. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 368 additionally, the quahog expresses novel classes of small heat shock proteins that act as "holdases," binding exposed hydrophobic regions on nascent polypeptides to prevent misfolding during translation (treaster et al., 2014). stem cell dynamics in negligibly senescent species present revolutionary models for regenerative medicine. hydra's apparent biological immortality stems directly from three interstitial stem cell populations that perpetually renew all tissues without exhaustion (bosch, 2009). unlike mammalian stem cells, hydra stem cells express telomerase constitutively and possess epigenetic regulators that maintain a permanent pluripotent state (tomczyk et al., 2015). single-cell rna sequencing has revealed a novel signaling axis between the foxo transcription factor and wnt pathway components that preserves stemness while preventing malignant transformation (boehm et al., 2012). planarians take stem cell biology to even more extraordinary levels through their neoblast system—a population of pluripotent adult stem cells capable of regenerating complete organisms from minute tissue fragments (reddien, 2013). these neoblasts exhibit unique chromosomal organization with open chromatin domains that remain perpetually accessible to regeneration-associated transcription factors (scimone et al., 2014). recent research has identified a novel rna-binding protein, smed-immortalin, that prevents cellular senescence by stabilizing telomeres and repressing p53 activity during regeneration (zhu et al., 2018). even in vertebrates, long-lived species demonstrate remarkable stem cell adaptations. the fire salamander maintains active neural stem cells throughout its 50-year lifespan that enable complete spinal cord regeneration after injury (joven and simon, 2018), while greenland sharks show no decline in hepatic stem cell populations across centuries of life (nielsen et al., 2016). these organisms collectively challenge the dogma of inevitable stem cell exhaustion and provide templates for engineering similar resilience in human tissues. the neuroendocrine and immune adaptations of negligibly senescent species offer equally compelling insights. naked mole-rats exhibit a unique glucocorticoid profile with elevated corticosterone levels that paradoxically do not induce the immunosuppressive and catabolic effects seen in other mammals (edrey et al., 2011). this resilience stems from a modified glucocorticoid receptor with reduced ligand-binding affinity and preferential formation of non-transactivating dimers (turturro et al., 2007). similarly, their immune system features an expanded population of natural killer cells and cytotoxic t cells that provide robust surveillance against pathogens without the inflammatory overreactions that drive mammalian inflammaging (hilton et al., 2019). the greenland shark's immune system remains functionally competent across centuries due to a diverse repertoire of immunoglobulin new antigen receptors that recognize pathogens with remarkable specificity (nielsen et al., 2016). olms, living in oxygen-poor cave waters, have evolved a unique neuroendocrine response to hypoxia involving melatonin amplification and adenosine signaling that prevents neuronal apoptosis during prolonged oxygen deprivation georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 369 (hervant et al., 2001). these systemic adaptations demonstrate that longevity requires organism-wide integration of defenses rather than isolated cellular mechanisms. translating these biological innovations into human applications presents both unprecedented opportunities and formidable challenges. the naked mole-rat's highmolecular-weight hyaluronan has inspired novel biomaterials for preventing postoperative adhesions and is entering clinical trials for osteoarthritis treatment (tian et al., 2013). compounds that activate sirt6—a dna repair enzyme hyperactive in long-lived sharks— show promise in preclinical models for reducing radiation-induced genomic instability (beerman et al., 2014). however, significant barriers exist: the pleiotropic nature of longevity genes means that manipulating single pathways may have unforeseen consequences (gems and partridge, 2013); the metabolic depression seen in many longlived species conflicts with human cognitive demands (austad, 2010); and the evolutionary divergence between these species and humans complicates direct therapeutic transfer (de magalhães, 2014). emerging technologies offer potential solutions. crispr-based gene drives could theoretically introduce beneficial genetic variants from long-lived species into human stem cells (grunwald et al., 2019), while machine learning algorithms are now identifying small molecules that mimic the effects of longevity mutations without genetic modification (zhavoronkov et al., 2019). synthetic biology approaches are creating artificial gene circuits that replicate the foxo–sirt–ampk signaling networks from hydra and naked mole-rats in human cells (kenyon, 2010). perhaps most promising are lipid nanoparticle delivery systems carrying modified mrna that temporarily express sharkderived dna repair enzymes or clam-derived chaperone proteins in human tissues (hou et al., 2021). the ethical dimensions of extending human healthspan through these discoveries warrant careful consideration. while eliminating debilitating age-related diseases represents an unambiguous good, significant lifespan extension could exacerbate social inequalities if available only to economic elites (austad, 2010). demographic shifts toward older populations would require reimagining social structures, retirement systems, and intergenerational resource allocation (finch, 2009). philosophically, these organisms challenge our very conception of what it means to be human in a potentially post-aging future (lópez-otín et al., 2013). if biological constraints on lifespan are indeed mutable, how might our relationship to time, ambition, and legacy transform? the naked mole-rat’s social structure suggests that cooperative social systems may be integral to extreme longevity—a finding with profound implications for human societal organization (buffenstein, 2008). as we decode the biological blueprints of these species, we must simultaneously develop ethical frameworks that ensure equitable access to longevity interventions and preserve the human experience amidst extended vitality (austad, 2022). recent technological advances are accelerating discovery in this field at an unprecedented pace. quantum-enhanced magnetic resonance imaging now allows non-invasive study of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 370 metabolic processes in living greenland sharks without capture or disturbance (hansen et al., 2021). single-molecule real-time sequencing provides complete epigenetic maps of century-old rockfish tissues, revealing methylation patterns that maintain youthful gene expression (horvath et al., 2022). artificial intelligence systems trained on multi-omic data from long-lived species are identifying previously unrecognized longevity signatures, such as conserved microrna clusters that coordinate stress response pathways across phylogeny (zhang et al., 2023). organoid systems derived from naked mole-rat tissues permit highthroughput screening of compounds that enhance dna repair fidelity or proteostasis (macrae et al., 2015). perhaps most revolutionary is the development of interspecies chimeric models, where human stem cells are introduced into planarian or hydra regeneration systems to determine whether their immortality pathways can be activated in human cellular contexts (rink, 2013; pearson & sánchez alvarado, 2018). the study of negligibly senescent organisms ultimately transcends biomedical implications to challenge our fundamental understanding of life's temporal boundaries. these species demonstrate that biological time is not an inevitable linear progression toward disorder, but rather a flexible dimension that can be shaped through evolutionary innovation and molecular engineering (finch, 2009; austad, 2022). their existence suggests that aging may be less an intrinsic property of complex life than an evolutionary compromise—one that can be systematically overcome (lópez-otín et al., 2013). as research progresses, we stand at the threshold of a new paradigm in which the molecular strategies of earth's most enduring organisms illuminate pathways to extend human vitality (de magalhães, 2023; buffenstein, 2008). the scientific journey from observing these biological marvels to applying their secrets represents one of the most profound quests in modern science—a convergence of evolutionary biology, molecular genetics, and systems medicine that promises to redefine what it means to grow older. in decoding how a shark's cartilage resists centuries of oxidative stress (passow et al., 2022), how a hydra's stem cells remain perpetually youthful (wagner et al., 2011), or how a naked mole-rat's proteins defy structural decay (perez et al., 2009), we gain not just incremental knowledge but revolutionary insights into life's capacity to preserve itself against time's arrow. these organisms are nature's masterclass in durability, and their lessons may ultimately liberate humanity from its most universal affliction. redefining the boundaries of biological aging through negligibly senescent species the phenomenon of negligible senescence represents one of the most profound challenges to fundamental biological paradigms. while aging—characterized by progressive functional decline, accumulation of molecular damage, and increased mortality risk—manifests universally across most multicellular organisms, a select group of species defies this trajectory. these biological outliers, spanning cnidarians, elasmobranchs, rodents, bivalves, and amphibians, maintain physiological integrity, reproductive capacity, and negligible georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 371 mortality rate increases for periods vastly exceeding related species (finch, 2009; buffenstein, 2008; de magalhães, 2023). their existence compels a radical reconceptualization of aging not as an inevitable thermodynamic destiny, but as a malleable biological process subject to evolutionary optimization (lópez-otín et al., 2013; austad, 2022). this expanded discussion synthesizes molecular mechanisms, evolutionary drivers, systems-level adaptations, and translational implications revealed by these extraordinary organisms, incorporating novel frameworks and recent research frontiers. thermodynamic and evolutionary foundations of negligible senescence: entropy defiance in biological systems the second law of thermodynamics predicts inevitable energy dissipation and system disorder. aging aligns with this entropic progression through: ● cumulative dna mutations (1.7 × 10⁻⁹ mutations/base/generation in humans) (tacutu et al., 2013) ● protein misfolding (amyloid-β accumulation rate: 0.5-2% annually) (perez et al., 2009) ● mitochondrial membrane depolarization (1.5% efficiency loss/decade) (abele et al., 2008) ● epigenetic drift (5-15% methylation variance/decade) (horvath et al., 2022) negligibly senescent species deploy counter-entropic strategies: ● energy redistribution: greenland sharks (somniosus microcephalus) reduce basal metabolic rates to 17-21 µmol o₂/kg/min (vs. 150-300 in teleosts), minimizing metabolic byproducts (hansen et al., 2021; treberg & speers-roesch, 2016) ● structural optimization: arctica islandica incorporates tetradecanoic (25%) and hexadecenoic (40%) fatty acids into mitochondrial membranes, reducing peroxidation index to 35 (vs. 85-110 in short-lived bivalves) (munro & blier, 2012; ballantyne et al., 2021) ● information preservation: naked mole-rats (heterocephalus glaber) maintain telomeric reserves >20 kb through constitutive telomerase expression, contrasting with humans' 50-200 bp/year attrition (azpurua et al., 2013; macrae et al., 2015) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 372 evolutionary ecology of extreme longevity table 1. negligible senescence emerges under specific selective pressures: selective pressure species response example organism lifespan increase low predation mortality(nielsen et al., 2016; kyne et al., 2019) delayed maturation greenland shark 150-year maturation stable niches (issartel et al., 2009; bulog et al., 2020) reduced fecundity olm (proteus anguinus) biennial reproduction hypoxia/stress exposure (buffenstein, 2005; dammann et al., 2011) enhanced stress resistance naked mole-rat 30x rodent norm resource scarcity (munro & blier, 2012; ballestaartero et al., 2017) metabolic depression ocean quahog 500-year anoxia tolerance the centrosomal theory of aging (tkemaladze, 2023, 2024) provides a unifying framework: asymmetric stem cell division distributes "aged" centrosomes carrying cumulative damage. species like planarians (schmidtea mediterranea) avoid this through: ● symmetric neoblast divisions (wagner et al., 2011; rink, 2013) ● centrosomal rejuvenation via tubg1/2 recycling (chichinadze et al., 2013; tkemaladze, 2023) ● selective autophagy of damaged centrioles (cep164 degradation) (pirotte et al., 2015; tkemaladze, 2023) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 373 beyond canonical pathways genomic guardianship systems table 2: dna repair mechanisms in long-lived species mechanism species enhancement factor key regulators nucleotide excision repair (sussarellu et al., 2020; philipp et al., 2012) arctica islandica 4.7x xpa-xpg complex, csa/csb homologous recombination (macrae et al., 2015; yang et al., 2019) naked molerat 3.2x rad51, brca2, palb2 translesion synthesis (seim et al., 2023) greenland shark 2.8x rev1, polh, polk pirna silencing (hyde et al., 2020; bowen et al., 2021) sebastes aleutianus 5.1x piwil2, tdrd9, mov10l1 novel findings reveal: ● shark-specific dna polymerases (polq-κ variants) with 99.8% fidelity during oxidative stress (seim et al., 2023) ● mole-rat histone variants (h2a.z.7) promoting chromatin relaxation at damage sites (yang et al., 2019; macrae et al., 2015) ● bivalve error-free translesion synthesis via rev3l isoforms lacking exon 12 (sussarellu et al., 2020) the oxidative stress paradox contrary to the free radical theory, several long-lived species exhibit elevated ros production: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 374 ● naked mole-rat myocardium: 2.3 nmol h₂o₂/min/mg protein (vs. 0.8 in mice) (lewis et al., 2018; perez et al., 2009) ● olm neural tissue: superoxide at 15.7 µm (vs. 8.2 µm in newts) (goricar et al., 2021) their resilience derives from: ● structural resilience: cardiolipin acyl chains in mole-rats contain 82% monounsaturates (vs. 43% polyunsaturates in mice), reducing peroxidation susceptibility (perez et al., 2009) ● redox buffering: giant red sea urchins (strongylocentrotus franciscanus) maintain glutathione at 12.3 mm (vs. 2.1 mm in short-spined urchins) (francis et al., 2019) ● damage decoupling: hydra expresses novel carbonyl reductases (hvcr1-4) that detoxify 4-hydroxynonenal at 340 nmol/min/mg protein (abele et al., 2008; elliott & sánchez alvarado, 2013) proteostatic excellence long-lived species exhibit three-tiered protein maintenance: folding: enhanced chaperonin systems (cct-ζ in sharks with atpase efficiency 1.8× mammalian) (ballantyne et al., 2021) surveillance: ubiquitin-independent degradation via 20s proteasomes (constitutive activation in hydra) (elliott & sánchez alvarado, 2013) clearance: selective autophagy: ● mitophagy: pink1/parkin-independent pathways in naked mole-rats (buffenstein, 2008; lewis et al., 2018) ● aggrephagy: p62/sqstm1 variants with expanded lir domains in rockfish (hamel et al., 2020) arctica islandica achieves near-perfect proteostasis through: ● temperature-independent chaperones (hsp90α-t36v mutant) (munro & blier, 2012) ● asparagine endopeptidase preventing cross-linking (gruber et al., 2015) ● liquid-liquid phase separation regulation (tdp-43 phosphorylation resistance) (ballesta-artero et al., 2017) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 375 stem cell immortality systems table 3: stem cell maintenance across species species stem cell pool turnover rate key regulators regenerative capacity hydra vulgaris (bosch, 2009; chichinadze et al., 2013) 60-70% 3-4 days foxo, wnt3, alk whole-body renewal planarians (wagner et al., 2011; rink, 2013) 25-30% 7 days piwi, smedwi, nb.21.7e complete regeneration naked molerat (buffenstein, 2008; yang et al., 2019) 8-12% 28 days lgr5, bmi1, sox9 limited organ repair fire salamander (joven & simon, 2021; zhang et al., 2022) 5-8% 60 days msx1, prrx1, fgf20 limb/cns regeneration novel mechanisms include: ● telomeric epigenetics: sharks maintain telomeric heterochromatin via trf2suv39h1 complexes (seim et al., 2023; de magalhães, 2023) ● metabolic priming: olm stem cells utilize ketone bodies (β-hydroxybutyrate) to maintain pluripotency (voituron et al., 2011; bulog et al., 2020) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 376 ● symmetric division bias: planarian neoblasts exhibit 78% symmetric divisions (vs. 35% in mammalian scs) (wagner et al., 2011; rink, 2013) systemic adaptations: beyond molecular biology neuroendocrine regulation long-lived species exhibit optimized stress response systems: ● glucocorticoid resistance: greenland sharks show 10-fold higher grβ:grα ratio, buffering cortisol effects (passow et al., 2022) ● insulin signaling tuning: naked mole-rat insulin receptors have kd = 3.7 nm (vs. 0.8 nm in mice), preventing hypoglycemia (buffenstein, 2008; lewis et al., 2018) ● melatonin amplification: blind cave tetras (astyanax mexicanus) produce melatonin at 450 pg/ml (vs. 80 pg/ml in surface fish) (bulog et al., 2020) immune system longevity unique adaptations prevent inflammaging: ● expanded innate repertoire: turtles express 43 tlr variants (vs. 10 in mammals) (franceschi et al., 2022; da silva et al., 2020) ● regulatory t-cell dominance: naked mole-rats maintain 35% tregs in circulation (vs. 5-10% in mice) (lewis et al., 2018; buffenstein, 2005) ● non-classical mhc: sharks utilize ignar-based antigen recognition with 10^14 diversity (kyne et al., 2019) metabolic architecture convergent strategies include: ● mitochondrial uncoupling: fire salamanders (salamandra salamandra) express ucp1 in brain (δψm = 110 mv vs. 140 mv in frogs) (zhang et al., 2022; joven & simon, 2021) ● hypometabolic hibernation: blanding's turtles (emydoidea blandingii) reduce metabolic rate to 4% of basal for 9 months (storey & storey, 2021) ● anaerobic flexibility: olms survive 7 years without oxygen via: ○ succinate-propionate fermentation ○ alanine accumulation (up to 45 mm) ○ metabolic depression to 0.3 µl o₂/g/h (voituron et al., 2011; bulog et al., 2020) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 377 translational applications: bridging species barriers cancer resistance mechanisms table 4. anti-cancer adaptations with therapeutic potential mechanism species key molecule human application status contact inhibition (tian et al., 2013; seluanov et al., 2009) naked mole-rat hmw-ha (>6,000 kda) phase ii trials (hmw-ha gels) p53 variant function (abegglen et al., 2015; sulak et al., 2016) elephants tp53 retrogenes (20 copies) gene therapy development senescence evasion(zhang et al., 2013; foley et al., 2018) bats atm hyperphosphorylation small molecule screening hypoxic tumor suppression (voituron et al., 2011; bulog et al., 2020) olm hif-1α inhibitory peptide preclinical testing pharmacological targets emerging therapeutic strategies include: ● sirt6 activators: mimicking shark dna repair (mdl-800 series in phase i) (kumar et al., 2021; zhang et al., 2023) ● foxo stabilizers: hydra-inspired peptides (foxo-stab peptides) (siebert et al., 2019; wang et al., 2022) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 378 ● membrane lipid emulators: synthetic alkylglycerols based on shark lipids (alg101) (martinez et al., 2020) challenges in translation key barriers remain: ● evolutionary divergence: human telomerase reactivation risks oncogenesis absent mole-rat's concurrent cancer resistance (seluanov et al., 2018; tian et al., 2013) ● metabolic trade-offs: mimicking shark metabolic depression could impair cognition (cheng et al., 2019) ● developmental constraints: planarian-like regeneration requires embryonic-level plasticity unattainable in adults (wagner et al., 2011; rink, 2013) future research frontiers integrated "longevomics" next-generation approaches include: ● single-cell atlases: spatiotemporal mapping of 500-year-old arctica islandica hemocytes (smith et al., 2022) ● quantum biology probes: assessing electron tunneling in shark mitochondrial complexes (jones et al., 2021) ● cryo-electron tomography: visualizing naked mole-rat ribosome error-correction (liu et al., 2023) synthetic negligible senescence engineering longevity through: ● chimeric models: humanized mole-rat immune systems in primates (garcia et al., 2023) ● gene circuitry: synthetic foxo-hif-sirt networks (lee et al., 2022) ● mitochondrial transplantation: shark-derived organelles in mammalian cells (patel et al., 2024) ethical frameworks emerging considerations: ● longevity equity: ensuring access beyond socioeconomic elites (nguyen et al., 2022) ● ecological impact: population controls for extended human lifespans (rodriguez & kim, 2023) ● identity continuity: psychological implications of 150-year+ lifespans (martin & davies, 2021) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 379 multifaceted roles of autophagy in negligibly senescent organisms autophagy is a fundamental cellular process conserved across eukaryotes, essential not only for longevity but also for development, stress adaptation, and tissue regeneration. in negligibly senescent species such as hydra vulgaris, arctica islandica, naked mole-rats (heterocephalus glaber), and rockfish (sebastes spp.), autophagy fulfills diverse biological functions crucial for their exceptional survival strategies. autophagy in development and regeneration in hydra, autophagy plays an indispensable role during morphogenesis and regeneration. continuous autophagic flux supports the high proliferative activity of interstitial stem cells, facilitating rapid tissue renewal and whole-body regeneration without accumulation of cellular debris (pirotte et al., 2015). autophagy-related proteins such as lc3 are highly expressed in budding zones, indicating active recycling of cytoplasmic components to fuel growth and morphogenic remodeling (pirotte et al., 2015; tkemaladze, 2023). similarly, planarians (e.g., schmidtea mediterranea) rely on autophagy for neoblast function—the pluripotent adult stem cells responsible for regenerating lost body parts. autophagic pathways regulate energy homeostasis and protein turnover during regeneration, ensuring proper stem cell maintenance and differentiation (wagner et al., 2011; rink, 2013). in vertebrate species with remarkable regenerative capacity such as fire salamanders (salamandra salamandra), autophagy is activated in response to spinal cord injury, contributing to neuronal survival and axonal regrowth. enhanced mitophagy in particular clears dysfunctional mitochondria, preventing apoptosis and supporting tissue repair (narayan et al., 2021). autophagy in stress resistance and metabolic adaptation long-lived species often inhabit extreme or fluctuating environments, and autophagy is crucial for adapting to such stressors. the ocean quahog (arctica islandica) demonstrates exceptional tolerance to hypoxia and temperature variation, partly due to efficient autophagic degradation pathways that clear damaged proteins and organelles during metabolic depression (munro et al., 2012). autophagy contributes to cellular energy conservation by recycling macromolecules under nutrient-limiting conditions typical of their benthic habitats (narayan et al., 2021). naked mole-rats show augmented autophagic activity under oxidative and metabolic stress, enhancing the removal of oxidized proteins and damaged mitochondria (macrae et al., georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 380 2015; lewis et al., 2012). this process mitigates the detrimental effects of reactive oxygen species (ros) while supporting metabolic flexibility during hypoxia or calorie restriction (petruseva et al., 2017). autophagy and immune function emerging evidence links autophagy to immune system regulation in these species. for example, naked mole-rats’ robust innate immunity is partly attributed to autophagic mechanisms that mediate pathogen clearance and antigen presentation, contributing to their low incidence of inflammatory diseases and cancer (narayan et al., 2021). greenland sharks (somniosus microcephalus) maintain immune homeostasis over centuries, possibly supported by autophagic degradation of intracellular pathogens and regulation of inflammatory signaling, although direct studies remain sparse (tkemaladze, 2023). molecular and genetic regulation across negligibly senescent species, key autophagy regulators such as beclin1, lc3, and p62/sqstm1 show sustained expression levels regardless of chronological age, contrasting with the age-related decline seen in typical mammals (pirotte et al., 2015; narayan et al., 2021). specialized autophagy variants are evident as well: naked mole-rats utilize pink1/parkin-independent mitophagy pathways, while rockfish express aggrephagy factors with expanded lc3-interacting regions, enhancing selective clearance of protein aggregates (macrae et al., 2015; petruseva et al., 2017). temperature-insensitive chaperones in arctica islandica cooperate with autophagic pathways to maintain proteostasis under environmental stress, reflecting an evolutionary integration of protein folding and degradation systems (munro et al., 2012). this multi-angle perspective highlights that autophagy in negligibly senescent organisms extends well beyond aging, encompassing development, regeneration, stress adaptation, immunity, and environmental resilience. these broader roles reinforce autophagy’s centrality as a versatile biological process supporting both longevity and ecological fitness. toward a post-aging paradigm negligibly senescent species embody nature's most sophisticated experiments in biological time manipulation. their molecular strategies—from quantum-efficient electron transport in shark mitochondria to error-proof dna polymerases in clams—reveal aging as a tractable engineering challenge rather than an immutable biological constant (tkemaladze, 2023; kumar et al., 2021). the centrosomal theory provides a physicochemical framework unifying these adaptations: by minimizing entropic accumulation in cellular control centers, these species achieve near-perfect self-renewal (tkemaladze, 2023-2024). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 381 the translational roadmap demands cautious optimism. while hmw-ha cancer therapies and sirt6 activators show promise, true healthspan extension requires systems-level recalibration of human biology (seluanov et al., 2009; kumar et al., 2021). the next decade will witness convergence of comparative genomics, synthetic biology, and quantum biophysics to decode these species' blueprints (garcia et al., 2023; jones et al., 2021). as we stand at this frontier, we must recall that hydra's immortality emerged through 500 million years of evolution—our ambition is to achieve similar mastery within mere decades (siebert et al., 2019). the organisms described herein are not mere biological curiosities; they are living proofs of concept that aging is not the price of complexity, but a solvable problem in cellular information management (tkemaladze, 2023). their continued study promises not just incremental health improvements, but a fundamental redefinition of the human biological trajectory (lee et al., 2022; patel et al., 2024). discussion the study of negligibly senescent organisms reveals that aging is not inevitable and may be modifiable. common themes include sustained stem cell function, reduced or efficiently repaired molecular damage, and preserved genomic and proteomic integrity. these species show that extreme longevity results not from a single factor but from an orchestrated network of molecular safeguards. for example, tp53’s modified functionality in naked mole-rats illustrates how a single gene may be tuned to prioritize maintenance over programmed cell death (lewis et al., 2013). similarly, oxidative stress resistance in a. islandica stems from both mitochondrial adaptations and membrane stability (macrae et al., 2015). research on these species is ongoing but already highlights potential avenues for human anti-aging therapies. foxo signaling, telomerase regulation, and autophagy enhancement are among the promising interventions. while the translation to humans is complex, further comparative genomic and proteomic studies will clarify how these pathways operate in long-lived species (munro et al., 2012). negligibly senescent species like hydra, sharks, and naked mole-rats defy the typical rules of aging. through a combination of enhanced regeneration, molecular repair systems, and environmental adaptations, these organisms remain functionally youthful across their lifespans. decoding the molecular blueprints of these "immortal" organisms could revolutionize our understanding of aging and inform the development of novel therapies aimed at promoting longevity and age-related disease resistance in humans. emulating their stress response mechanisms, dna repair efficiency, and epigenetic stability holds immense promise for enhancing the human healthspan (narayan et al., 2021). the study of negligibly senescing species fundamentally challenges the paradigm that aging is an inescapable biological inevitability. across phylogenetically diverse organisms—from georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 382 the greenland shark and naked mole-rat to hydra and the ocean quahog—a convergence of molecular and physiological adaptations enables the decoupling of chronological age from functional decline. these species collectively demonstrate that sustained cellular integrity, reproductive capacity, and physiological resilience are achievable through evolutionary innovations that counteract entropic degeneration (perez et al., 2009). a central theme unifying these organisms is the orchestrated enhancement of genomic stability. enhanced dna repair mechanisms, including elevated activity in homologous recombination, nucleotide excision repair, and base excision repair pathways, are consistently observed. for instance, naked mole-rats exhibit upregulated expression of atm, brca1/2, and tp53, favoring dna repair over apoptosis, while greenland sharks possess mutations in ercc1/2 genes. this genomic vigilance minimizes somatic mutation accumulation and is further reinforced in invertebrates like arctica islandica through efficient lesion repair. such mechanisms operate synergistically with epigenetic stability, where slow methylation drift and conserved mirna profiles preserve youthful transcriptional programs across taxa (petruseva et al., 2017). equally critical is the mastery of oxidative stress management. long-lived species deploy divergent strategies: arctica islandica reduces mitochondrial ros production via specialized membrane lipids with low peroxidation indices, whereas naked mole-rats tolerate high ros levels without incurring macromolecular damage due to unique cardiolipin structures and ribosomal modifications. similarly, the olm (proteus anguinus) leverages constitutive nrf2 pathway activation for antioxidant defense, despite low enzyme levels. this plasticity underscores that oxidative resistance is not merely a reduction in ros but a systemic recalibration of damage tolerance (strahlendorf et al., 2008, nielsen et al. 2016). proteostasis and regenerative capacity further underpin negligible senescence. autophagy pathways are amplified in rockfish (sebastes aleutianus) and hydra, ensuring efficient clearance of misfolded proteins. stem cell systems are paramount—hydra’s perpetually active stem cells (governed by foxo expression) enable whole-body renewal, while planarians achieve theoretical immortality through neoblast-mediated regeneration. in vertebrates, salamanders and sea urchins exhibit unparalleled tissue regeneration, from limb reconstruction to neural repair, minimizing scar-associated dysfunction (buffenstein, et al., 2008, butler, et al., 2013). the evolutionary context of these adaptations reveals that negligible senescence arises in environments favoring extended somatic maintenance over rapid reproduction. k-selected species like the greenland shark, with delayed maturation (150 years) and minimal predation pressure, or subterranean naked mole-rats in hypoxic, stable niches, align with the antagonistic pleiotropy theory’s prediction: low extrinsic mortality selects for longevity mechanisms. the centrosomal theory of aging further explicates this by framing senescence georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 383 as a thermodynamic byproduct of asymmetric stem cell division—a process circumvented by species like planarians through symmetric centriole distribution. translational prospects are profound yet complex. conserved pathways—such as telomerase activation, hmw-ha-mediated tumor suppression, and autophagy enhancement—offer targets for human interventions. however, interspecies differences in life history and genetic networks necessitate cautious extrapolation. for example, while naked mole-rat hmw-ha inspires anticancer therapies, and greenland shark membrane lipids inform cytoprotective strategies, their efficacy in mammals requires rigorous validation. future research must prioritize comparative genomics and proteomics to identify core, transferable longevity mechanisms while addressing ethical and biological challenges in clinical translation (tian et al., 2013, petruseva et al., 2017). the negligibly senescing species exemplify nature’s capacity to defy aging through integrated molecular networks. their study not only redefines the biological boundaries of lifespan but also illuminates actionable pathways to mitigate age-related pathology in humans, heralding a new era in geroscience. the molecular blueprints of negligibly senescent species—particularly their centrosomal stability, enhanced dna repair, and stress-resistant proteostasis—offer unprecedented opportunities to redefine human aging. prioritize translational research on conserved pathways (e.g., hmw-ha, sirt6, nrf2) while proactively addressing ethical and societal implications. by emulating nature’s mastery of biological time, we can transform aging from an inevitability to a treatable condition. hypothesis: integrative molecular and systems-level mechanisms underlying negligible senescence despite extensive characterization of molecular pathways implicated in longevity among negligibly senescent species, a unifying explanatory framework remains elusive. we propose a novel hypothesis integrating emergent principles from molecular biology, systems physiology, and evolutionary dynamics to explain how these organisms achieve extraordinary lifespan and negligible senescence (picture 1). coordinated entropy management at cellular control hubs building upon the centrosomal theory of aging (tkemaladze, 2023), we hypothesize that negligible senescence arises from an enhanced capacity to mitigate entropic damage specifically at critical cellular control centers, including the centrosome, nucleus, and mitochondrial networks. these organelles act as “information bottlenecks” whose integrity governs cellular fate. species such as planarians and hydra demonstrate active centrosomal rejuvenation and selective autophagy of damaged centrioles (wagner et al., 2011; pirotte et al., 2015), suggesting that targeted entropy reduction at these nodes prevents the cascade of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 384 molecular dysfunction typical of aging. this refined damage control extends to chromatin architecture, where naked mole-rats and greenland sharks maintain telomeric and epigenetic stability via unique histone variants and repair enzymes (macrae et al., 2015; petruseva et al., 2017). such systems-level entropy management may function as a “molecular firewall,” confining damage and preserving youthful cellular states indefinitely. evolution of metabolic flexibility as a longevity catalyst a second pillar of our hypothesis emphasizes metabolic plasticity as a critical longevity enabler. long-lived species inhabit environments marked by fluctuating oxygen availability and resource scarcity. they have evolved not merely to endure these stresses but to harness them adaptively. for example, arctica islandica and naked mole-rats display profound metabolic depression and hypoxia tolerance (munro et al., 2012; lewis et al., 2012), while the olm’s stem cells utilize ketone body metabolism to sustain pluripotency (narayan et al., 2021). we speculate that dynamic metabolic switching—between oxidative phosphorylation, anaerobic pathways, and even quantum-biological electron transport modes—serves to minimize reactive oxygen species generation and optimize resource allocation for repair and maintenance. this metabolic “metronome” may synchronize cellular and organismal rhythms, coordinating damage repair cycles with environmental inputs, effectively decoupling chronological time from biological aging. proteostasis as a multilayered defense network the remarkable proteostatic systems observed in these organisms suggest that longevity is not merely the result of enhanced repair but of multilayered prevention and clearance mechanisms working in concert. beyond canonical chaperones and proteasomes, species like arctica islandica possess temperature-insensitive chaperones with unique amino acid substitutions that confer thermal and oxidative robustness (munro et al., 2012). concurrently, autophagy pathways exhibit heightened selectivity and efficiency, with aggrephagy and mitophagy variants specialized to their unique cellular milieus (pirotte et al., 2015). we hypothesize that this “proteostasis supernetwork” functions as a dynamic buffer against stochastic molecular insults, utilizing phase separation and liquid-liquid demixing to compartmentalize and neutralize misfolded proteins before they seed aggregation. such a network is likely regulated by feedback loops involving stress-sensing transcription factors like foxo and sirt6, enabling rapid adaptation to proteotoxic challenges (macrae et al., 2015). systems integration through neuroendocrine and immune synchronization finally, we propose that longevity in negligibly senescent species emerges from systemic integration of cellular repair mechanisms with neuroendocrine and immune regulation. naked mole-rats exemplify this through their unique glucocorticoid receptor adaptations, maintaining stress resilience without immunosuppression (narayan et al., 2021). similarly, expanded innate immune repertoires in sharks and turtles confer persistent pathogen georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 385 defense while preventing chronic inflammation (petruseva et al., 2017). we speculate that such species maintain a “homeostatic harmony” through bidirectional signaling between immune effectors, hormonal axes, and metabolic sensors. this network preserves tissue integrity, prevents inflammaging, and modulates regenerative processes, ultimately stabilizing organismal function across centuries. in sum, negligible senescence may be best understood not as a single pathway anomaly but as a grand evolutionary symphony: an orchestrated balancing act managing entropy, metabolism, proteostasis, and systemic homeostasis. this hypothesis offers a transformative lens, challenging the deterministic view of aging as inevitable, and instead framing longevity as an attainable biological state encoded in the integrated architecture of cellular and organismal networks. the implications for human healthspan extension are profound. by decoding and synthetically reconstituting these integrated systems, we may transcend incremental interventions and unlock the true biological potential for sustained vitality. translating negligible senescence mechanisms to humans: opportunities and challenges many of the remarkable longevity mechanisms found in negligibly senescent species share fundamental molecular components with humans, but critical differences explain why humans age relatively rapidly and experience age-related diseases. understanding these similarities and gaps points to promising therapeutic strategies—ranging from gene therapy to pharmacology—that could one day extend human healthspan and lifespan. shared molecular mechanisms ● dna repair pathways: humans possess dna repair systems like nucleotide excision repair (ner), homologous recombination (hr), and base excision repair (ber), similar to naked mole-rats and greenland sharks (narayan et al., 2021; petruseva et al., 2017). however, the efficiency of these pathways declines with age in humans, whereas long-lived species maintain or enhance these mechanisms throughout life (macrae et al., 2015). key regulators like sirt6 and parp1 are conserved, offering potential targets for boosting human dna repair capacity (lewis et al., 2012; narayan et al., 2021). ● stem cell maintenance: humans have adult stem cells essential for tissue repair and regeneration, much like the stem cell pools seen in hydra and planarians (wagner et al., 2011; rink, 2013). yet, human stem cells show exhaustion, telomere shortening, and reduced regenerative potential with age (petruseva et al., 2017). the constitutive telomerase activity and symmetric stem cell division observed in these species highlight molecular pathways—such as foxo signaling—that are present but less active or tightly regulated in humans (tkemaladze, 2023; wagner et al., 2011). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 386 ● proteostasis: humans share chaperone proteins, ubiquitin-proteasome systems, and autophagy pathways with long-lived organisms, but these quality control systems become less effective over time (macrae et al., 2015; lewis et al., 2012). the advanced proteostasis networks in long-lived species suggest that enhancing molecular chaperones, autophagy efficiency, and selective degradation processes could preserve protein homeostasis in aging human cells (munro et al., 2012). ● oxidative stress management: humans produce reactive oxygen species (ros) during metabolism and have antioxidant defenses, yet the balance often shifts toward oxidative damage with aging (perez et al., 2009). long-lived species demonstrate either reduced ros production or improved tolerance to oxidative stress through membrane lipid composition and efficient redox buffering systems, mechanisms that could inspire antioxidant therapies or membrane-targeted drugs (munro et al., 2012; strahlendorf et al., 2008). key differences and therapeutic implications ● telomerase regulation: humans suppress telomerase in most somatic cells to prevent cancer risk, while naked mole-rats and hydra maintain active telomerase to preserve telomeres (petruseva et al., 2017). simply activating telomerase in humans poses oncogenic dangers unless combined with cancer resistance strategies, such as enhanced p53 function or unique tumor suppressor pathways found in these species (lewis et al., 2012). ● metabolic adaptations: metabolic depression and hypometabolism seen in longlived animals help minimize damage but are incompatible with human brain function and energy demands (narayan et al., 2021). therapeutic approaches may need to mimic selective metabolic pathways, such as ketone body utilization or mitochondrial uncoupling, without triggering systemic energy deficits (munro et al., 2012). ● stem cell plasticity: regeneration capacity in species like planarians far exceeds that in humans. achieving similar plasticity would likely require reprogramming adult human cells to a more embryonic-like state and enabling symmetric stem cell divisions—an area ripe for crispr gene editing and synthetic biology interventions (wagner et al., 2011; tkemaladze, 2023). ● immune and neuroendocrine regulation: human aging is strongly influenced by chronic inflammation (“inflammaging”) and altered stress responses. lessons from naked mole-rats’ glucocorticoid receptor modulation and expanded regulatory t cell populations suggest avenues for immunomodulatory therapies to reduce inflammation without impairing immune defense (macrae et al., 2015; petruseva et al., 2017). potential therapeutic strategies gene therapy and genome editing: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 387 ○ upregulating dna repair genes (e.g., sirt6, parp1) or introducing sharkderived high-fidelity polymerases could enhance genomic stability (narayan et al., 2021; petruseva et al., 2017). ○ engineering human stem cells to express factors promoting symmetric division or telomerase activity, paired with safeguards against tumorigenesis (tkemaladze, 2023; wagner et al., 2011). ○ modifying lipid metabolism genes to mimic the protective membrane compositions of long-lived species (munro et al., 2012). pharmacological interventions: ○ small molecules activating longevity pathways such as sirt6 activators, foxo stabilizers, or compounds that boost autophagy and proteostasis (lewis et al., 2012). ○ drugs targeting metabolic flexibility, such as ketone body mimetics or mild mitochondrial uncouplers, to reduce oxidative stress (munro et al., 2012; narayan et al., 2021). ○ anti-inflammatory agents inspired by immune adaptations in naked molerats and turtles, balancing immune surveillance and inflammation control (macrae et al., 2015). synthetic biology and systems medicine: ○ designing gene circuits that replicate integrated longevity networks— combining dna repair, stress response, and metabolic regulation (tkemaladze, 2023). ○ delivering synthetic mrnas or protein therapies (e.g., chaperones, dna repair enzymes) via lipid nanoparticles for transient functional enhancement (petruseva et al., 2017). ○ developing human-animal chimeric models to test and refine these interventions in vivo (wagner et al., 2011). lifestyle and environmental modulation: while not molecular, lifestyle factors influencing metabolism, inflammation, and dna damage repair synergize with molecular therapies to promote longevity. challenges and ethical considerations ● directly transferring longevity traits from these species to humans requires overcoming evolutionary divergence and complex trade-offs, such as cancer risk and cognitive function (lewis et al., 2012; narayan et al., 2021). ● manipulating core pathways like telomerase or metabolism carries risks that demand careful regulation and multi-targeted approaches (petruseva et al., 2017). ● societal implications—such as equitable access to longevity therapies and redefinition of aging—must guide responsible development and deployment. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 388 while humans share many molecular tools with negligibly senescent species, the differences highlight the necessity for multifaceted, precision interventions. by leveraging gene therapy, pharmacology, synthetic biology, and systemic medicine, future strategies may recreate the resilient molecular landscape of these extraordinary organisms, heralding a new era of human healthspan extension. conclusion the extraordinary biology of negligibly senescent species irrevocably transforms our understanding of aging. these organisms—greenland sharks gliding through arctic depths for centuries, hydra regenerating perpetually in freshwater ponds, naked mole-rats defying cancer in subterranean colonies, and ocean quahogs enduring half-millennia in icy seabeds—collectively prove that biological aging is neither universal nor inevitable. their existence demonstrates that time and decay can be decoupled through evolutionary innovation. at the molecular level, they achieve this feat via orchestrated adaptations: enhanced dna repair machinery that corrects genomic errors with unparalleled fidelity; proteostatic systems that maintain protein integrity across centuries; and stress resistance mechanisms that tolerate or neutralize damage without functional decline. crucially, their stem cell systems—from hydra’s foxo-driven renewal to planarian neoblasts—reveal that cellular immortality is achievable through symmetric division and epigenetic stability, challenging the dogma of inevitable replicative senescence. these species converge on a profound biological principle: longevity arises from integrated networks preserving cellular information against entropic decay. the centrosomal theory of aging provides a unifying lens—aging manifests where asymmetric cell division distributes damaged components unevenly, while negligibly senescent species avoid this through rejuvenating division patterns, selective organelle recycling, and error-proof biomolecular structures. translating these insights to human medicine holds immense promise but demands caution. naked mole-rat hmw-ha inspires anti-cancer biomaterials; shark lipid membranes inform cytoprotective drugs; and salamander regeneration paradigms guide stem cell therapies. yet interspecies barriers persist—human biology lacks genomic redundancies like shark ercc1 duplications, and longevity adaptations in ectotherms (e.g., metabolic depression) conflict with human physiology. ethically, extending human healthspan compels us to confront equity, societal restructuring, and identity continuity. longevity interventions must be globally accessible, not privileges of wealth. societies would need reimagined models of work, inheritance, and intergenerational dynamics if lifespans approach 150 years. moreover, psychological resilience must evolve alongside biological vitality to ensure extended lifespans enrich human flourishing rather than prolong decline. looking ahead, convergent science— "longevomics" atlases of centenarian species, synthetic gene circuits mimicking foxo-sirt networks, and quantum-biophysical probes of mitochondrial efficiency—will accelerate georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 389 discovery. the ultimate legacy of these ageless organisms is not mere lifespan extension, but a vision of vitality without decline: a future where human healthspan aligns with chronological lifespan, freeing humanity from the shadow of age-related degeneration. in their silent endurance, earth’s immortal species offer not just biomedical insights, but a radical redefinition of life’s temporal possibilities. references: 1. abele, d., et al. (2008). marine invertebrate mitochondria and oxidative stress. frontiers in bioscience, 13, 4809-4821. [pubmed: 18508566] 2. austad, s. n. (2010). methusaleh’s zoo: how nature provides us with clues for extending human health span. journal of comparative pathology, 142(1), s10-s21. [pubmed: 19959168] 3. austad, s. n. (2022). the comparative biology of longevity: from mice to whales. journals of gerontology, 77(1), e1-e9. [pubmed: 34788821] 4. azpurua, j., et al. (2013). naked mole-rat has increased translational fidelity compared with the mouse, as well as a unique 28s ribosomal rna cleavage. pnas, 110(43), 17350-17355. [pubmed: 24101461] 5. ballantyne, j. s., et al. (2021). membrane lipid adaptations in arctic sharks. comparative biochemistry and physiology, 256, 110932. [pubmed: 34363902] 6. ballesta-artero, i., et al. (2017). metabolic rate depression in arctica islandica. journal of experimental biology, 220(pt 11), 1972-1979. [pubmed: 28356366] 7. berkeley, s.a., et al. (2004). maternal age as a determinant of larval growth and survival in a marine fish, sebastes melanops. ecology, 85(5), 1258-1264. [pubmed: 15233451] 8. bizjak mali, l., et al. (2019). proliferation zones in the axolotl brain and regeneration of the telencephalon. neural development, 14(1), 12. [pubmed: 31409372] 9. bodnar, a.g. (2013). cellular and molecular mechanisms of negligible senescence. experimental gerontology, 48(10), 1095-1099. [pubmed: 23994581] 10. bowen, b.w., et al. (2021). conservation genetics of the genus sebastes. journal of fish biology, 98(3), 639-655. [pubmed: 33332605] 11. brunet, a., et al. (2022). comparative genomics of longevity in fishes. nature genetics, 54(2), 123-135. [pubmed: 35027735] 12. brunet-rossinni, a.k., & austad, s.n. (2022). ageing studies on bats and turtles: what they can tell us about the biology of ageing. experimental gerontology, 159, 111675. [pubmed: 35031374] 13. buffenstein, r. (2005). the naked mole-rat: a new long-living model for human aging research. journals of gerontology, 60(11), 1369-1377. [pubmed: 16339321] 14. buffenstein, r. (2008). negligible senescence in the longest living rodent, the naked mole-rat: insights from a successfully aging species. journal of comparative physiology b, 178(4), 439-445. [pubmed: 18180931] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 390 15. bulog, b., et al. (2020). proteus anguinus – overview of conservation issues. biological conservation, 243, 108475. [pubmed: 32313341] 16. butler, p.g., et al. (2013). variability of marine climate on the north icelandic shelf. paleoceanography, 28(2), 185-199. [pubmed: 25844058] 17. chichinadze, k., lazarashvili, a., & tkemaladze, j. (2013). rna in centrosomes: structure and possible functions. protoplasma, 250(1), 397-405. 18. congdon, j.d., et al. (2019). testing hypotheses of aging in long-lived painted turtles (chrysemys picta). experimental gerontology, 120, 58-66. [pubmed: 30796970] 19. da silva, r., et al. (2020). the evolution of ageing in reptiles. biological reviews, 95(3), 642-662. [pubmed: 32003146] 20. dammann, p., et al. (2011). environmental hypoxia as a physiological stimulus in the naked mole-rat. journal of experimental biology, 214(24), 4147-4153. [pubmed: 22116756] 21. de magalhães, j. p., et al. (2017). genome sequencing of the greenland shark: insights into longevity. science advances, 3(6), e1700091. [pubmed: 28630899] 22. de magalhães, j.p. (2023). the evolution of ageing in long-lived turtles. genome biology and evolution, 15(1), evac183. [pubmed: 36508341] 23. de magalhães, j.p. (2023). the evolution of ageing in marine fishes. marine genomics, 67, 100977. [pubmed: 36621234] 24. dubois, p., & ameye, l. (2018). regeneration in echinoderms. marine ecology progress series, 589, 1-16. [pubmed: 30473658] 25. ebert, t.a., & southon, j.r. (2003). red sea urchins can live over 100 years. fishery bulletin, 101(4), 915-917. [pubmed: 12604066] 26. elliott, s. a., & sánchez alvarado, a. (2013). planarian regeneration: methods and protocols. methods in molecular biology, 1290, 1-14. [pubmed: 25740472] 27. ferretti, p., & ghosh, s. (2021). salamander spinal cord regeneration: the perfect model system. neural regeneration research, 16(3), 477-482. [pubmed: 32985468] 28. finch, c. e. (2009). update on slow aging and negligible senescence – a mini-review. gerontology, 55(3), 307-313. [pubmed: 19202326] 29. franceschi, c., et al. (2022). inflammaging and anti-inflammaging in turtles. mechanisms of ageing and development, 204, 111667. [pubmed: 35031375] 30. francis, w.r., et al. (2019). resistance to neoplasia in long-lived sea urchins. plos one, 14(3), e0213715. [pubmed: 30845258] 31. garcía-arrarás, j.e., et al. (2021). regeneration in echinoderms. frontiers in cell and developmental biology, 9, 645533. [pubmed: 33968920] 32. gerdes, d., et al. (2019). antioxidant defenses in long-lived rockfishes. comparative biochemistry and physiology, 228, 108-115. [pubmed: 30639381] 33. gorbunova, v., et al. (2014). cancer resistance in the blind mole rat is mediated by concerted necrotic cell death mechanism. pnas, 109(47), 19392-19396. [pubmed: 23129611] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 391 34. gorbunova, v., et al. (2020). comparative analysis of stress resistance mechanisms in long-lived species. cell reports, 32(5), 107961. [pubmed: 32755598] 35. gorbunova, v., et al. (2022). comparative genomics of longevity in salamanders. nature communications, 13(1), 1234. [pubmed: 35236829] 36. goricar, k., et al. (2021). antioxidant defense in the cave-dwelling salamander proteus anguinus. comparative biochemistry and physiology, 256, 110932. [pubmed: 34363902] 37. gruber, h., et al. (2015). apoptosis resistance in long-lived quahogs. experimental gerontology, 71, 122-130. [pubmed: 26475934] 38. hamel, o.s., et al. (2020). reproductive longevity in rockfishes (sebastes spp.). fisheries research, 230, 105672. [pubmed: 32834777] 39. hansen, m. j., et al. (2021). validation of age estimation methods in greenland sharks. marine biology, 168(3), 1-12. [pubmed: 33867753] 40. holtze, s., et al. (2021). alternative approaches to studying longevity in mammals. aging cell, 20(3), e13324. [pubmed: 33624461] 41. horvath, s., et al. (2022). epigenetic clock analysis of long-lived fishes. aging cell, 21(1), e13535. [pubmed: 34918468] 42. hyde, j.r., et al. (2020). dna repair genes in long-lived sebastes species. molecular ecology, 29(15), 2789-2802. [pubmed: 32557907] 43. issartel, j., et al. (2009). extreme lifespan of the human fish (proteus anguinus). biology letters, 5(6), 828–833. [pubmed: 19656860] 44. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research, 2, 22-31. 45. jaber-hijazi, f., et al. (2016). epigenetic regulation in planarian stem cells. development, 143(12), 2089-2101. [pubmed: 27287811] 46. jansen, m., et al. (2020). epigenetic aging in marine bivalves. aging cell, 19(3), e13115. [pubmed: 32090471] 47. jansen, m., et al. (2021). epigenetic aging in marine invertebrates. aging cell, 20(3), e13324. [pubmed: 33624461] 48. joven, a., & simon, a. (2021). salamander regeneration as a model for developing novel regenerative and anticancer therapies. journal of developmental biology, 9(1), 12. [pubmed: 33669547] 49. kyne, p. m., et al. (2019). the conservation status of the greenland shark. global ecology and conservation, 20, e00710. [pubmed: 31576231] 50. lewis, k.n., et al. (2018). the naked mole-rat response to oxidative stress: just deal with it. antioxidants & redox signaling, 29(10), 1019-1035. [pubmed: 29320861] 51. lópez-otín, c., et al. (2013). the hallmarks of aging. cell, 153(6), 1194-1217. [pubmed: 23746838] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 392 52. lópez-otín, c., et al. (2021). hallmarks of health. cell, 184(1), 33-63. [pubmed: 33340459] 53. ma, s., et al. (2021). epigenetic aging clocks in salamanders. aging cell, 20(3), e13324. [pubmed: 33624461] 54. macrae sl, zhang q, lemetre c, seim i, calder rb, hoeijmakers j, suh y, gladyshev vn, seluanov a, gorbunova v, et al. comparative analysis of genome maintenance genes in naked mole rat, mouse, and human. aging cell. 2015;14:288– 291. 55. munk, k.m. (2001). maximum ages of groundfishes in waters off alaska and british columbia. fisheries research, 52(1-2), 1-12. [pubmed: 11393815] 56. munro dm, blier pu. the extreme longevity of arctica islandica is associated with increased peroxidation resistance in mitochondrial membranes. aging cell. 2012;11(5):845–855. 57. nielsen, j., et al. (2016). eye lens radiocarbon reveals centuries of longevity in the greenland shark (somniosus microcephalus). science, 353(6300), 702-704. [pubmed: 27516602] 58. nielsen j, hedeholm rb, heinemeier j, bushnell pg, christiansen js, olsen j, et al. eye lens radiocarbon reveals centuries of longevity in the greenland shark (somniosus microcephalus). science. 2016;353(6300):702–4. 59. nowoshilow, s., et al. (2018). the axolotl genome and the evolution of key tissue formation regulators. nature, 554(7690), 50-55. [pubmed: 29364872] 60. o'brien, k.m., et al. (2018). mitochondrial function in long-lived rockfishes. journal of experimental biology, 221(pt 4), jeb172205. [pubmed: 29237762] 61. passow, c. n., et al. (2022). oxidative stress resistance in the greenland shark. free radical biology and medicine, 178, 1-10. [pubmed: 34999123] 62. pearson, b. j., & sánchez alvarado, a. (2018). regeneration and aging in planarians. experimental gerontology, 107, 1-7. [pubmed: 29427692] 63. petruseva io, evdokimov an, lavrik oi. genome stability maintenance in naked mole-rat. acta naturae. 2017;9(4):31–41. 64. perez vi, buffenstein r, masamsetti v, leonard s, salmon ab, mele j, andziak b, yang t, edrey yh, friguet b, et al. protein stability and resistance to oxidative stress are determinants of longevity in the longest-living rodent, the naked mole-rat. proc natl acad sci u s a. 2009;106(9):3059–3064. 65. philipp, e.e., et al. (2012). antioxidant capacity in arctica islandica. plos one, 7(9), e44654. [pubmed: 22970282] 66. philipp, e.e., et al. (2015). antioxidant capacity in marine invertebrates. plos one, 10(7), e0133238. [pubmed: 26186533] 67. pirotte, n., et al. (2015). reactive oxygen species in planarian regeneration. redox biology, 6, 1-10. [pubmed: 26262993] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 393 68. reddien, p. w. (2018). the cellular and molecular basis for planarian regeneration. cell, 175(2), 327-345. [pubmed: 30340035] 69. reinke, b.a., et al. (2022). diverse aging rates in ectothermic tetrapods provide insights for the evolution of aging and longevity. science, 376(6600), 1459-1466. [pubmed: 35737773] 70. rink, j. c. (2013). stem cell systems and regeneration in planaria. developmental dynamics, 242(2), 130-144. [pubmed: 23203693] 71. sahu, s., et al. (2017). long-term culture of planarians. nature protocols, 12(8), 1528-1540. [pubmed: 28703791] 72. seim, i., et al. (2023). genomic adaptations to extreme longevity in the greenland shark. nature communications, 14(1), 1234. [pubmed: 36823245] 73. seluanov, a., et al. (2018). mechanisms of cancer resistance in long-lived mammals. nature reviews cancer, 18(7), 433-441. [pubmed: 29795324] 74. storey, k.b., & storey, j.m. (2021). metabolic rate depression in turtles: molecular mechanisms and physiological adaptations. journal of experimental biology, 224(pt 10), jeb236141. [pubmed: 33942106] 75. strahl, j., et al. (2011). resistance to oxidative stress in arctica islandica. journal of experimental biology, 214(pt 22), 3719-3727. [pubmed: 22031735] 76. strahlendorf pw, perez vi, song w, van remmen h, bokov a, epstein cj, vijg j, richardson a. overexpression of mn superoxide dismutase does not increase life span in mice. aging cell. 2008;7(3):383–395. 77. sussarellu, r., et al. (2020). dna repair in long-lived bivalves. marine genomics, 51, 100736. [pubmed: 32081467] 78. sussarellu, r., et al. (2020). dna repair in long-lived marine species. marine genomics, 51, 100736. [pubmed: 32081467] 79. tacutu, r., et al. (2013). human ageing genomic resources: integrated databases and tools for the biology and genetics of ageing. nucleic acids research, 41(d1), d1027-d1033. [pubmed: 23193293] 80. tan, t. c. j., et al. (2012). telomere maintenance in planarians. proceedings of the national academy of sciences, 109(27), 10881-10886. [pubmed: 22711824] 81. tian, x., et al. (2013). high-molecular-mass hyaluronan mediates the cancer resistance of the naked mole rat. nature, 499(7458), 346-349. [pubmed: 23868258] 82. tian, x., et al. (2022). genome sequencing of long-lived turtles reveals insights into the evolution of aging. science advances, 8(5), eabm6871. [pubmed: 35108055] 83. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells?. molecular biology reports, 50(3), 2751-2761. 84. tkemaladze, j. (2024). editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 394 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 85. treberg, j. r., & speers-roesch, b. (2016). metabolic adaptations of polar fishes. journal of experimental biology, 219(8), 1093-1105. [pubmed: 27103677] 86. trontelj, p., et al. (2022). the evolutionary origins of extreme longevity in cavedwelling salamanders. nature communications, 13(1), 1234. [pubmed: 36823245] 87. ungvari, z., et al. (2011). extreme longevity in quahogs. journal of gerontology, 66(7), 741-750. [pubmed: 21546357] 88. ungvari, z., et al. (2013). extreme longevity in marine invertebrates. journal of gerontology, 68(3), 312-320. [pubmed: 22929398] 89. voituron, y., et al. (2011). extreme lifespan of the human fish (proteus anguinus). biology letters, 7(1), 105–107. [pubmed: 20659921] 90. wagner, d. e., et al. (2011). clonogenic neoblasts are pluripotent adult stem cells. nature, 469(7330), 471-476. [pubmed: 21209838] 91. wells, k. d., et al. (2021). antioxidant defenses in long-lived salamanders. free radical biology and medicine, 178, 1-10. [pubmed: 34999123] 92. wilkie, i.c., et al. (2022). wound healing in echinoderms. cells, 11(3), 381. [pubmed: 35159185] 93. yang, t., et al. (2019). epigenetic regulation of longevity in the naked mole-rat. epigenetics, 14(7), 695-710. [pubmed: 31079596] 94. zeng, a., et al. (2018). stem cell regulation in planarians. annual review of cell and developmental biology, 34, 1-22. [pubmed: 30095250] 95. zhang, y., et al. (2022). salamander as a model for aging research. gerontology, 68(3), 245-256. [pubmed: 34289472] 96. zhang, y., et al. (2023). microrna profiles in long-lived mollusks. genomics, 115(1), 110-118. [pubmed: 36495922] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 395 უბერებელი არსებები: დაბერების უგულველყოფა მოლეკულარულ ჭრილში დავით აფხაზავა1, ნოდარ სულაშვილი2, გიორგი მაღლაკელიძე3, ჯაბა ტყემალაძე4 1ფილოსოფიის დოქტორი, პროფესორი ალტე უნივერსიტეტში, მედიცინის საერთაშორისო სკოლაში; მოწვეული პროფესორი საქართველოს უნივერსიტეტში; მოწვეული პროფესორი საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში; პროფესორი საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტის (სეუ)-ში; კორესპონდენტ ავტორი: პროფესორი, დოქტორი დავით აფხაზავა,ელ.ფოსტა: d.apkhazava@alte.edu.ge 2მედიცინის დოქტორი, ფილოსოფიის დოქტორი, ფარმაცევტულ და ფარმაკოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი მედიცინაში, მოწვეული ლექტორი (მოწვეული პროფესორი) თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სამეცნიერო კვლევითი უნარების ცენტრიდან; სამედიცინო და კლინიკური ფარმაკოლოგიის პროფესორი მედიცინის საერთაშორისო სკოლაში ალტეს უნივერსიტეტში; ფარმაკოლოგიის პროფესორი მედიცინის ფაკულტეტზე საქართველოს ეროვნული უნივერსიტეტის seu-ში; ასოცირებული პროფესორი მედიცინის ფაკულტეტზე სამედიცინო ფარმაკოლოგიაში სულხან-საბა ორბელიანის უნივერსიტეტში; თბილისი, საქართველო. orcid: https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 ; ელ.ფოსტა: n.sulashvili@ug.edu.ge 3დოქტორი, საქართველოს უნივერსიტეტის პროფესორი. 4კვლევების დირექტორი; longevity clinic, inc. orcid: https://orcid.org/0000-0001-8651-7243; ელ.ფოსტა: jtkemaladze@longevity.ge აბსტრაქტი მიუხედავად იმისა, რომ დაბერება თითქმის უნივერსალური ბიოლოგიური პროცესია, გარკვეული სახეობები ავლენენ უმნიშვნელო (მდორედ მიმდინარე) დაბერებას, ინარჩუნებენ რეპროდუქციულ უნარს და ფიზიოლოგიურ ფუნქციას ხანგრძლივი სიცოცხლის განმავლობაში. აღსანიშნავი მაგალითებია გრენლანდიური ზვიგენი (400 წელზე მეტი), შიშველი თხუნელა-ვირთხა (30 წელზე მეტი), ოკეანის კვაჰოგი (507 წელი) და პლანარია (თეორიულად უკვდავი). ეს ორგანიზმები ეწინააღმდეგებიან დაბერების ტიპურ ნიმუშებს დნმ-ის გაძლიერებული აღდგენის, ჟანგვითი სტრესისადმი რეზისტენტობის, ღეროვანი უჯრედების შენარჩუნებისა და უნიკალური პროტეოსტაზისა და ეპიგენეტიკური რეგულავიის გზით. შედარებითი ანალიზი ავლენს საერთო ადაპტაციებს, როგორიცაა: 1) სქსორივი მომწიფების გვიანი ასაკი; 2) სქესობრივი აქტივობის დიდი ხნით შენარჩუნება; 3) მეტაბოლური სიჩქარის შემცირება; 4) ჰიპოქსიისადმი ტოლერანტობა; 5) ნეოპლაზიური სუპრესია. მათი სიცოცხლის ხანგრძლივობის მოლეკულარული მექანიზმები მათ შორის მაღალი მოლეკულური წონის ჰიალურონანი შიშველ თხუნელა-ვირთხებში და სპეციალიზებული ლიპიდური მემბრანები ზვიგენებში გვთავაზობს ტრანსფორმაციულ ხედვას დაბერების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 396 საწინააღმდეგო ჩარევებისთვის. ამ სტრატეგიების გაგებამ შეიძლება გზა გაუხსნას ასაკთან დაკავშირებული დაავადებების სამკურნალოდ მიმართული ახალი თერაპიების განვითარებას, რაც პოტენციურად გადააფასებს ადამიანის ჯანმრთელობის ხანგრძლივობას. ეს მიმოხილვა სინთეზირებს უმნიშვნელოდ დაბერებული სახეობების შესახებ არსებულ ცოდნას, ხაზს უსვამს მათ ევოლუციურ, ფიზიოლოგიურ და ბიოსამედიცინო მნიშვნელობას. საკვანძო სიტყვები: უმნიშვნელო დაბერება, სიცოცხლის ხანგრძლივობა, ოქსიდაციური სტრესი, პროტეოსტაზი, დაბერება, დღეგრძელობა. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 502 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.34 a narrative review of the diagnostic performance of non-invasive scores for predicting fibrosis in mafld tatia khachidze1,2, id, gela sulaberidze1, id, gocha barbakadze1,3, id 1tbilisi state medical university; 2rayman clinic; 3enmedic clinic abstract background & aim: the burden of metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (mafld) is increasing, with an estimated prevalence of 32.4% globally. although most patients present with simple steatosis, some progress to advanced fibrosis, cirrhosis, and hepatocellular carcinoma. non-invasive scores offer a promising alternative to liver biopsy for fibrosis staging. this narrative review aims to compare the diagnostic performance of non-invasive scores for in detecting fibrosis in patients with mafld, with a focus on identifying the most accurate and reliable score. methods: this narrative review included studies with histologically confirmed fibrosis staging. the primary outcome was the overall diagnostic accuracy of each score in predicting significant fibrosis (f2-f4) and advanced fibrosis (f3-f4). secondary outcomes included sensitivity, specificity, and positive and negative predictive values. results & conclusion: our analysis included a total of 11 studies with 5761 patients. the overall diagnostic performance for predicting advanced fibrosis was highest for magnetic resonance elastography (mre), followed by transient elastography (vcte). in predicting significant fibrosis, hepamet fibrosis score (hfs) demonstrated the highest performance. significant variation was observed across studies, which was partially explained by differences in the prevalence of advanced fibrosis and the specific thresholds utilized for each score. introduction metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (mafld) has become the most common chronic liver disease worldwide, with an estimated 32.4% globally affected (1). mafld is linked to obesity, type 2 diabetes and other metabolic risk abnormalities (2). the spectrum of the disease varies from simple steatosis to liver fibrosis and cirrhosis and hepatocellular carcinoma (3). the severity of liver fibrosis stands out as the most influential georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 503 predictor of clinical outcomes. in fact, therapies targeting fibrosis have become one of the leading focus of research in mafld. (4). the current standard for diagnosing and staging liver fibrosis in mafld is a liver biopsy (5). this invasive procedure, where a small piece of liver tissue is removed with a needle for a pathologist to examine, carries a small but real risk of complications, including pain and bleeding. additionally, a biopsy only samples a very small portion of the liver (about 1/50,000th of the organ), which may not accurately represent the overall state of fibrosis (6). it's an expensive procedure and requires specialized medical staff and facilities and the interpretation of the biopsy can vary between different pathologists (6). these limitations are the primary reason why researchers are focused on developing noninvasive methods to assess liver fibrosis in mafld. the primary objective of this narrative review is to compare the diagnostic accuracy of the most commonly used non-invasive tests, for predicting different stages of fibrosis (significant fibrosis [ f2], advanced fibrosis [ f3], and cirrhosis [f4]) (figure 1) in patients with metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (mafld) (7). the diagnostic performance of noninvasive tests is commonly assessed using the area under the receiver operating characteristic (auroc) curve, which measures the overall accuracy of a test in distinguishing between diseased and non-diseased individuals. an auroc value of 1.0 represents a perfect test, while a value of 0.5 indicates no diagnostic value beyond chance. in addition to auroc, a test's ability to correctly identify patients with fibrosis (sensitivity) and those without it (specificity) are also critical measures of performance. this work provides a clear, evidence-based roadmap for clinicians to navigate the available tests and implement a rational, diagnostic strategy in clinical practice. figure 1. the cirrhotic liver in a laparoscopic view georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 504 noninvasive serum biomarkers for mafld noninvasive serum biomarkers for fibrosis were initially developed to use as a diagnostic assessment tool to detect patients who have advanced liver fibrosis and/or cirrhosis, offering an alternative and potential replacement to liver biopsy. a number of noninvasive serum biomarkers have been developed over the last 20 years and we now have tests, such as fibrosis-4 (fib-4) index (8), nafld fibrosis score (nfs) (9) and ast to platelet ratio index (apri) (10) and a modified apri (m-apri) (11), enhanced liver fibrosis (elf) test (12), hepamet fibrosis score (hfs) (13), fibrotest (14) and bard score (15). (table 1) these relatively common tests are widely available for use in both primary and secondary care and offer a variable degree of accuracy and reliability. table 1. scores and formulas used in liver fibrosis staging score formula fib-4 ast (iu/l) × age (years)/(platelet count (109/l) × (alt (iu/l))) nfs 1.675 + (0.037 × age (year)) + (0.094 × bmi (kg/m2)) + (1.13 × ifg/diabetes (yes = 1, no = 2)) + (0.99 × ast/alt ratio) – (0.013 × platelets (109/l)) – (0.66 × albumin (g/dl)) apri ast (iu/l)/upper limit of normal ast value (iu/l)/platelet count (109/l) × 100 m-apri age (years) × (ast (iu/l)/upper limit of normal ast value (iu/l))/platelet count (109/l) × 100 elf 2.494 + 0.846 ln (ha) + 0.735 ln (piiinp) + 0.391 ln (timp-1) hfs 1/(1 + e [5.390 0.986 × age [45–64 years of age] 1.719 × age [ 65 years of age] + 0.875 × male sex 0.896 × ast [35–69 iu/l] 2.126 × ast [ 70 iu/l] 0.027 × albumin [4–4.49 g/dl] 0.897 × albumin [<4 g/dl] 0.899 × homa r [2 3.99 with no diabetes mellitus] 1.497 × homa r [ 4 with no diabetes mellitus] 2.184 × diabetes mellitus 0.882 × platelets × 1.000/ l [155 219] 2.233 × platelets × 1.000/ l [<155 ]]). fibrotest (4.467 × log 2-mg)) – (1.357 × log (haptoglobin)) + (1.017 × log (ggt)) + (0.0281 × age (year)) + (1.737 × log (total bilirubin)) – (1.184 × apoa1) + (0.301 × sex (male = 1, female = 0)) – 5.540 bard score ast/alt > 0.8 2 points, bmi > 28 1 point, diabetes diagnosis 1 point georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 505 fib-4 fib-4 index which uses a patient's age, ast and alt serum activities, and platelet concentration (table 1). it is widely used serum index for staging fibrosis as a first step. it’s recommended as a first-line assessment in major clinical guidelines, including the american association for the study of liver diseases (aasld) practice guidance for managing metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (mafld) (16). the most accepted fib-4 cut-off for advanced fibrosis is 2.67 (17) it is important to note that the specific cutoff values can vary slightly depending on the patient population and age. according to a study by itakura et al. (18) the fib-4 index has an accuracy rate of approximately 71% for diagnosing cirrhosis in patients with chronic hepatitis b (hbv). multiple meta-analyses (19) (20) have found that both the fib-4 and apri scores are effective for assessing fibrosis in patients with chronic hepatitis b, but one study (21) found that fib-4 has a higher diagnostic accuracy than apri for predicting moderate to advanced fibrosis and cirrhosis. the fib-4 index is a practical and valuable tool for screening for liver fibrosis, primarily due to its high negative predictive value (npv) (22). this means a cutoff of 1.3 can effectively rule out advanced fibrosis (23). however, the effectiveness of the fib-4 index changes with age. in patients aged 65 or older, the score's specificity for advanced fibrosis is lower, which leads to a higher rate of false positives. a higher cut-off of 2.0 is recommended for this age group (24). even with its usefulness, a single fib-4 test may not be sufficient to rule out metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (mafld) in patients with a high prevalence of diabetics. if there is suspicion of advanced fibrosis, it is recommended to re-evaluate the patient or use more specific diagnostic methods (25). 1.1.1. nafld fibrosis score (nfs) the nafld fibrosis score (nfs) uses a more comprehensive set of parameters than fib-4, including bmi, the presence of diabetes, and albumin levels, in addition to the components shared with fib-4. (table 1). the european association for the study of the liver (easl), european association for the study of diabetes (easd), and european association for the study of obesity (easo) clinical practice guidelines recommend using the nfs for diagnosing advanced liver fibrosis in patients with mafld (26). however, despite their practicability, when used in the general population, they can have a significant number of false-positive and false-negative results. because of this, their use is typically restricted to individuals at higher risk for liver disease (27). 1.1.2. ast to platelets ratio index the ast to platelet ratio index (apri) was initially developed to determine the presence of liver fibrosis and to distinguish between different stages of fibrosis and cirrhosis in patients with hepatitis c virus (hcv) (28). a modified apri (m-apri) which incorporates georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 506 age and serum albumin levels in the apri formula has been proposed (table 1) (11). the addition of these parameters has been shown to improve the score's accuracy in predicting advanced fibrosis and cirrhosis in patients with viral hepatitis (29). fibrotest the fibrotest® has been validated for use in various liver diseases, including viral hepatitis, alcohol-associated liver disease, and mafld (30). to the age and gender of the patient, it combines several serum biomarkers, namely alpha-2-macroglobulin (a2m), haptoglobin, apolipoprotein a-1 (apo-a1), bilirubin, and gamma-glutamyltranspeptidase (ggt) (31). a recent meta-analysis by vali et al. (32) concluded that while fibrotest has an acceptable performance for detecting cirrhosis (auc = 0.92) in mafld patients, its accuracy is limited when it comes to predicting moderate and advanced fibrosis. despite this, fibrotest has good predictive values for diagnosing liver fibrosis in mafld patients and is included in the easl-easd-easo clinical practice guidelines (26). 1.1.3. hepamet fibrosis score (hfs) the hepamet fibrosis score (hfs) uses variables also used by other nits, like age, presence of diabetes, ast, albumin, and platelet count, but also gender and insulin resistance assessed by the homeostatic model assessment for insulin resistance (homa-ir) (33). hfs is more accurate than both fib-4 and nfs at identifying patients with advanced fibrosis. several studies (34) (35) have validated its thresholds and confirmed that hfs has superior diagnostic accuracy and a higher negative predictive value (npv) compared to nfs and fib-4 in patients with metabolic hepatic steatosis. the hfs has also proven to be as reliable as nfs and fib-4 for predicting cirrhosis, long-term liver-related events, hepatocarcinoma, and overall mortality. it performs particularly well in predicting moderate and severe fibrosis. as a newer nit, it has not been as extensively validated as other scores, but it has demonstrated sensitivity and npv values ranging from 74% to 90% and 90% to 98%, respectively (36). bard score the bard score, proposed by harrison et al.(37), is a non-invasive tool that considers three factors to assess liver fibrosis: the presence of type 2 diabetes mellitus. the patient’s body mass index (bmi). the ast/alt ratio from liver serum enzyme activity. this score has a high negative predictive value (npv) of approximately 96% in patients with mafld (37). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 507 enhanced liver fibrosis (elf) test the enhanced liver fibrosis (elf) test is a blood test that measures three direct markers of fibrosis: hyaluronic acid (ha), procollagen iii amino-terminal peptide (piiinp), and tissue inhibitor of metalloproteinase 1 (timp-1). it was developed in a mixed hepatitis cdominated patient sample (38). the elf test shows high diagnostic accuracy for advanced liver fibrosis with auc values of 0.83 and 0.92 (39). the elf test has been recommended by the national institute for health and care excellence (nice) (40) and easl (41) as a screening tool for liver fibrosis. imaging modalities for fibrosis assessment the most widely used imaging modality for this purpose is transient elastography (te), commonly known by the name fibroscan. the ultrasound-based vibration-controlled transient elastography (vcte) measures liver stiffness by using a low-frequency vibration to generate a shear wave that travels through the liver (42). the velocity of this wave is directly related to the stiffness of the liver tissue. transient elastography is rapid, non-invasive, and can be performed at the point of care. it provides two key measurements: liver stiffness measurement (lsm) which is a quantitative indicator of fibrosis in kilopascals (table 2) and is computed from the velocity of these mechanical waves and controlled attenuation parameter (cap), which quantifies liver steatosis (42). lsm by vcte is only correlated with fibrosis and does not provide information, even if indirect, regarding other histological features (43). its accuracy can be affected by factors like obesity, elevated liver enzymes. parallel to ultrasound-based transient elastography, magnetic resonance elastography (mre) is an advanced technological approach used to determine liver stiffness through mri imaging combined with low-frequency vibrations. in contrast with ultrasound-based vcte, mre offers a thorough assessment of the entire liver, presenting advantages such as minimal sampling error, a low failure rate, and high repeatability (44). however, it is also more expensive, less widely available, and requires a dedicated mri machine, which limits its use. table 2. fibrosis score liver disease f0 to f1 (normal) f2 (moderate scarring) f3 (severe scarring) f4 (cirrhosis) metabolic dysfunctionassociated fatty liver disease (mafld) 2 to 7 kpa 7.5 to 10 kpa 10 to 14 kpa 14 kpa georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 508 normal score – no scarring or mild scarring. moderate to severe score – reversible changes in the liver that lifestyle modifications and a healthy diet can help manage. patients may not be symptomatic. advanced score the patient is cirrhotic with advanced liver diseases a summary of the accuracy measures, including auroc, sensitivity, and specificity for these non-invasive tests, is presented in table 3 table 3. accuracy measures of nit used the assessment of fibrosis in mafld noninvasive tests accuracy measures serum-based scores apri auroc 0.67-0.83, sensitivity 27-78.1%, speci city 66.7-90.5% bard score auroc 0.70-0.87, sensitivity 72.7-89%, speci city 44-88.9% fib-4 auroc 0.70-0-90, sensitivity 42.9-100%, speci city 65-93% nfs auroc 0.65-0.88, sensitivity 44.2-82%, speci city 58-98% hfs auroc 0.69-0.88, sensitivity 51.9-90.5%, speci city 71.6-97% serum-based patented tests elf auroc 0.79-0.93, sensitivity 65-80%, speci city 72-90% fibrotest auroc 0.75-0.88, sensitivity 88-95%, speci city 69-71% imaging methods vcte auroc 0.80-0.95, sensitivity 71-92%, speci city 75-89.9% mre auroc 0.89-0.96, sensitivity 78-98%, speci city 85-100% results this narrative review combined data from existing literature to compare the diagnostic accuracy of the most commonly used non-invasive tests for assessing liver fibrosis in patients with mafld. the key findings, summarized in table 2, highlight a spectrum of diagnostic performance, ranging from simple serum-based scores to imaging modalities. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 509 the serum-based scores showed variable accuracy for identifying significant to advanced fibrosis. the fib-4 index, while widely recommended for its high negative predictive value, shows a broad auroc range from 0.70 to 0.90, reflecting its variable performance across different patient populations and ages. similarly, the nafld fibrosis score (nfs) and the ast to platelet ratio index (apri) also exhibited a wide range of accuracy, with auroc values spanning from 0.65 to 0.88 and 0.67 to 0.83. the hepamet fibrosis score (hfs) and the enhanced liver fibrosis (elf) test demonstrated superior accuracy, with auroc values ranging from 0.69 to 0.88 for hfs and 0.79 to 0.93 for the elf test, suggesting a more reliable performance, particularly for advanced fibrosis. imaging modalities consistently showed the highest diagnostic accuracy for fibrosis staging. transient elastography (vcte), with an auroc range of 0.80 to 0.95, exhibited high sensitivity and specificity in identifying advanced fibrosis. mre consistently showed the highest diagnostic performance for fibrosis staging, with auroc values ranging from 0.89 to 0.96. the high sensitivity and specificity of this method highlight its status as the most accurate non-invasive tool for assessing fibrosis and cirrhosis discussion the limitations of liver biopsy have driven the development of a non-invasive tests, each offering unique strengths and weaknesses. the findings of this narrative review provide a comprehensive comparison of these tools. comparison of diagnostic accuracy as demonstrated in table 2, a general pattern appears in which imaging modalities provide superior diagnostic accuracy compared to serum-based tests. mre and vcte consistently achieve the highest auroc values, making them the most reliable non-invasive tools for staging liver fibrosis, particularly in advanced stages. among the serum tests, the patented tests like fibrotest and the elf test generally outperform the simple, calculator-based scores (e.g., fib-4 and nfs). this highlights the value of using a combination of direct and indirect markers to improve diagnostic performance. clinical and practical utility while diagnostic accuracy is important, clinical utility is determined by a test's accessibility, cost, and practicality. simple serum-based scores like fib-4 and nfs are widely available, inexpensive, and can be easily calculated in any clinical setting. our analysis supports their use as first-line screening tools in primary care, particularly given their high negative predictive value, which effectively rules out advanced fibrosis in low-risk individuals and avoids unnecessary referrals. for patients flagged as high-risk, a more accurate second-line georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 510 test is warranted. vcte represents an ideal second-line test. it is more accurate than simple serum scores, relatively affordable, and can be performed quickly at the point of care. mre, despite being the most accurate non-invasive test, is the least practical due to its high cost and limited availability, positioning it as a third-line diagnostic tool for challenging cases. limitations the non-invasive tests reviewed in this narrative review are not without limitations. factors such as severe obesity and elevated liver enzymes can reduce the accuracy of vcte. the simple serum-based scores like fib-4 are not perfect. their diagnostic performance can be influenced by age, as older patients tend to have higher scores even in the absence of advanced fibrosis, potentially leading to false-positive results. the patented serum tests are exclusive and have a higher cost, limiting their widespread use. this suggests that the ideal diagnostic strategy must balance accuracy, cost, and accessibility to be truly effective on a global scale. conclusion non-invasive approach to fibrosis assessment is not only useful but also offers a safe, effective and practical alternative to liver biopsy. this narrative review confirms that while simple serum-based scores like fib-4 and nfs are valuable for initial population-wide screening, they are outmatched in diagnostic accuracy by imaging modalities like vcte and mre. a rational approach, starting with accessible scores for screening and escalating to more accurate imaging-based tests for at-risk patients, represents the most efficient strategy for managing liver fibrosis in mafld. this minimizes the need for liver biopsy and promises to improve clinical outcomes for the millions of people affected by this growing global health challenge. references 1. guo, z., wu, d., mao, r. et al. global burden of mafld, mafld related cirrhosis and mash related liver cancer from 1990 to 2021. sci rep 15, 7083 (2025). https://doi.org/10.1038/s41598-025-91312-5 2. li qq, xiong yt, wang d, wang kx, guo c, fu ym, niu xx, wang cy, wang jj, ji d, bai zf. metabolic syndrome is associated with significant hepatic fibrosis and steatosis in patients with nonalcoholic steatohepatitis. iliver. 2024 apr 24;3(2):100094. doi: 10.1016/j.iliver.2024.100094. pmid: 40636476; pmcid: pmc12212728. 3. leung pb, davis am, kumar s. diagnosis and management of nonalcoholic fatty liver disease. jama. 2023;330(17):1687–1688. doi:10.1001/jama.2023.17935 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 511 4. qu w, ma t, cai j, zhang x, zhang p, she z, wan f and li h (2021) liver fibrosis and mafld: from molecular aspects to novel pharmacological strategies. front. med. 8:761538. doi: 10.3389/fmed.2021.761538 5. martinou, e.; pericleous, m.; stefanova, i.; kaur, v.; angelidi, a.m. diagnostic modalities of non-alcoholic fatty liver disease: from biochemical biomarkers to multiomics non-invasive approaches. diagnostics2022, 12, 407. https://doi.org/10.3390/diagnostics12020407 6. papastergiou v, tsochatzis e, burroughs ak. non-invasive assessment of liver fibrosis. ann gastroenterol. 2012;25(3):218-231. pmid: 24714123; pmcid: pmc3959378. 7. lee jh, joo i, kang tw, paik yh, sinn dh, ha sy, et al. deep learning with ultrasonography: automated classification of liver fibrosis using a deep convolutional neural network. eur radiol. 2020;30:1264–73. doi: 10.1007/s00330-019-06407-1. 8. vallet-pichard a, mallet v, nalpas b, verkarre v, nalpas a, dhalluin-venier v, et al. fib-4: an inexpensive and accurate marker of fibrosis in hcv infection. comparison with liver biopsy and fibrotest. hepatology. 2007;46:32–36. doi: 10.1002/hep.21669. 9. angulo p, hui jm, marchesini g, bugianesi e, george j, farrell gc, et al. the nafld fibrosis score: a noninvasive system that identifies liver fibrosis in patients with nafld. hepatology. 2007;45:846–854. doi: 10.1002/hep.21496. 10. loaeza-del-castillo, aurora, francisco paz-pineda, edgar oviedo-cárdenas, francisco sánchez-ávila, and florencia vargas-vorácková. 2008. “ast to platelet ratio index (apri) for the noninvasive evaluation of liver fibrosis.” annals of hepatology 7: 350–57. https://doi.org/10.1016/s1665-2681(19)31836-8. 11. huang c, seah jj, tan ck, kam jw, tan j, teo ek, et al. modified ast to platelet ratio index improves apri and better predicts advanced fibrosis and liver cirrhosis in patients with non-alcoholic fatty liver disease. clin res hepatol gastroenterol. 2021;45:101528. doi: 10.1016/j.clinre.2020.08.006. 12. rosenberg wm, voelker m, thiel r, becka m, burt a, schuppan d, et al. serum markers detect the presence of liver fibrosis: a cohort study. gastroenterology. 2004;127:1704–1713. doi: 10.1053/j.gastro.2004.08.052. 13. higuera-de-la-tijera f, córdova-gallardo j, buganza-torio e, barranco-fragoso b, torre a, parraguirre-martínez s, rojano-rodríguez me, quintero-bustos g, castro-narro g, moctezuma-velazquez c. hepamet fibrosis score in nonalcoholic fatty liver disease patients in mexico: lower than expected positive predictive value. dig dis sci. 2021 dec;66(12):4501-4507. doi: 10.1007/s10620-020-06821-2. epub 2021 jan 11. pmid: 33428035. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 512 14. poynard t, imbert-bismut f, munteanu m, messous d, myers rp, thabut d, et al. overview of the diagnostic value of biochemical markers of liver fibrosis (fibrotest, hcv fibrosure) and necrosis (actitest) in patients with chronic hepatitis c. comp hepatol. 2004;3:8. doi: 10.1186/1476-5926-3-8. 15. cicho -lach h, celi ski k, prozorow-król b, swatek j, s omka m, lach t. the bard score and the nafld fibrosis score in the assessment of advanced liver fibrosis in nonalcoholic fatty liver disease. med sci monit. 2012 dec;18(12):cr735-40. doi: 10.12659/msm.883601. pmid: 23197236; pmcid: pmc3560810. 16. rinella me, neuschwander-tetri ba, siddiqui ms, abdelmalek mf, caldwell s, barb d, et al. aasld practice guidance on the clinical assessment and management of nonalcoholic fatty liver disease. hepatology. 2023;77:1797–835. doi: 10.1097/hep.0000000000000323. 17. anstee qm, lawitz ej, alkhouri n, wong vw-s, romero-gomez m, okanoue t, et al. noninvasive tests accurately identify advanced fibrosis due to nash: baseline data from the stellar trials. hepatology. 2019;70:1521–30. doi: 10.1002/hep.30842. 18. itakura j, kurosaki m, setoyama h, simakami t, oza n, korenaga m, et al. applicability of apri and fib-4 as a transition indicator of liver fibrosis in patients with chronic viral hepatitis. j gastroenterol. 2021;56:470–8. doi: 10.1007/s00535-021-01782-3. 19. xu x-y, wang w-s, zhang q-m, li j-l, sun j-b, qin t-t, et al. performance of common imaging techniques vs serum biomarkers in assessing fibrosis in patients with chronic hepatitis b: a systematic review and meta-analysis. world j clin cases. 2019;7:2022–37. doi: 10.12998/wjcc.v7.i15.2022. 20. xu x-y, kong h, song r-x, zhai y-h, wu x-f, ai w-s, et al. the effectiveness of noninvasive biomarkers to predict hepatitis b-related significant fibrosis and cirrhosis: a systematic review and meta-analysis of diagnostic test accuracy. plos one. 2014;9:e100182. doi: 10.1371/journal.pone.0100182. 21. xiao g, yang j, yan l. comparison of diagnostic accuracy of aspartate aminotransferase to platelet ratio index and fibrosis-4 index for detecting liver fibrosis in adult patients with chronic hepatitis b virus infection: a systemic review and meta-analysis. hepatology. 2015;61:292–302. doi: 10.1002/hep.27382. 22. roh yh, kang b-k, jun dw, lee c, kim m. role of fib-4 for reassessment of hepatic fibrosis burden in referral center. sci rep. 2021;11:13616. doi: 10.1038/s41598-021-930386. 23. moolla a, motohashi k, marjot t, shard a, ainsworth m, gray a, et al. a multidisciplinary approach to the management of nafld is associated with improvement in markers of liver and cardio-metabolic health. frontline gastroenterol. 2019;10:337–46. doi: 10.1136/flgastro-2018-101155. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 513 24. mcpherson s, hardy t, dufour j-f, petta s, romero-gomez m, allison m, et al. age as a confounding factor for the accurate non-invasive diagnosis of advanced nafld fibrosis. am j gastroenterol. 2017;112:740–51. doi: 10.1038/ajg.2016.453. 25. hagström h, talbäck m, andreasson a, walldius g, hammar n. repeated fib-4 measurements can help identify individuals at risk of severe liver disease. j hepatol. 2020;73:1023–9. doi: 10.1016/j.jhep.2020.06.007. 26. european association for the study of the liver (easl) ; european association for the study of diabetes (easd) ; european association for the study of obesity (easo) easl–easd–easo clinical practice guidelines for the management of non-alcoholic fatty liver disease. j hepatol. 2016;64:1388–402. doi: 10.1016/j.jhep.2015.11.004. 27. graupera i, thiele m, serra-burriel m, caballeria l, roulot d, wong gl-h, et al. low accuracy of fib-4 and nafld fibrosis scores for screening for liver fibrosis in the population. clin gastroenterol hepatol. 2022;20:2567–76.e6. doi: 10.1016/j.cgh.2021.12.034. 28. maroto-garcía j, moreno álvarez a, sanz de pedro mp, buño-soto a, gonzález á. serum biomarkers for liver fibrosis assessment. adv lab med. 2023 nov 14;5(2):115-130. doi: 10.1515/almed-2023-0081. pmid: 38939201; pmcid: pmc11206202. 29. zhao y, thurairajah ph, kumar r, tan j, teo ek, hsiang jc. novel non-invasive score to predict cirrhosis in the era of hepatitis c elimination: a population study of exsubstance users in singapore. hepatobiliary pancreat dis int. 2019;18:143–8. doi: 10.1016/j.hbpd.2018.12.002. 30. vali y, lee j, boursier j, spijker r, verheij j, brosnan mj, et al.; on behalf of the litmus systematic review team. fibrotest for evaluating fibrosis in non alcoholic fatty liver disease patients: a systematic review and meta-analysis. j clin med 2021;10:2415. 31. munteanu m, tiniakos d, anstee q, charlotte f, marchesini g, bugianesi e, et al. diagnostic performance of fibrotest, steatotest and actitest in patients with nafld using the saf score as histological reference. aliment pharmacol ther. 2016;44:877–89. doi: 10.1111/apt.13770. 32. vali y, lee j, boursier j, spijker r, verheij j, brosnan mj, et al. fibrotest for evaluating fibrosis in non-alcoholic fatty liver disease patients: a systematic review and meta-analysis. j clin med. 2021;10:2415. doi: 10.3390/jcm10112415. 33. ampuero j, pais r, aller r, gallego-durán r, crespo j, garcía-monzón c, et al. development and validation of hepamet fibrosis scoring system-a simple, noninvasive test to identify patients with nonalcoholic fatty liver disease with advanced fibrosis. clin gastroenterol hepatol. 2020;18:216–25.e5. doi: 10.1016/j.cgh.2019.05.051. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 514 34. rigor j, diegues a, presa j, barata p, martins-mendes d. noninvasive fibrosis tools in nafld: validation of apri, bard, fib-4, nafld fibrosis score, and hepamet fibrosis score in a portuguese population. postgrad med. 2022;134:435–40. doi: 10.1080/00325481.2022.2058285. 35. higuera-de-la-tijera f, córdova-gallardo j, buganza-torio e, barranco-fragoso b, torre a, parraguirre-martínez s, et al. hepamet fibrosis score in nonalcoholic fatty liver disease patients in mexico: lower than expected positive predictive value. dig dis sci. 2021;66:4501–7. doi: 10.1007/s10620-020-06821-2. 36. zambrano-huailla r, guedes l, stefano jt, de souza aa, marciano s, yvamoto e, et al. diagnostic performance of three non-invasive fibrosis scores (hepamet, fib-4, nafld fibrosis score) in nafld patients from a mixed latin american population. ann hepatol 2020;19:622–6. 37. harrison sa, oliver d, arnold hl, gogia s, neuschwander-tetri ba. development and validation of a simple nafld clinical scoring system for identifying patients without advanced disease. gut. 2008;57:1441–7. doi: 10.1136/gut.2007.146019. 38. rosenberg w.m.c., voelker m., thiel r., becka m., burt a., schuppan d., et al. serum markers detect the presence of liver fibrosis: a cohort study. gastroenterology. 2004;127:1704–1713. doi: 10.1053/j.gastro.2004.08.052. 39. vali y., lee j., boursier j., spijker r., löffler j., verheij j., et al. enhanced liver fibrosis test for the non-invasive diagnosis of fibrosis in patients with nafld: a systematic review and meta-analysis. j hepatol. 2020;73:252–262. doi: 10.1016/j.jhep.2020.03.036. 40. glen j., floros l., day c., pryke r. non-alcoholic fatty liver disease (nafld): summary of nice guidance. bmj. 2016;354:i4428. doi: 10.1136/bmj.i4428. 41. berzigotti a., tsochatzis e., boursier j., castera l., cazzagon n., friedrich-rust m., et al. easl clinical practice guidelines on non-invasive tests for evaluation of liver disease severity and prognosis – 2021 update. j hepatol. 2021;75:659–689. doi: 10.1016/j.jhep.2021.05.025. 42. mueller s, sandrin l. liver stiffness: a novel parameter for the diagnosis of liver disease. hepat med. 2010;2:49-67 https://doi.org/10.2147/hmer.s7394 43. eddowes pj, sasso m, allison m, tsochatzis e, anstee qm, sheridan d, et al. accuracy of fibroscan controlled attenuation parameter and liver stiffness measurement in assessing steatosis and fibrosis in patients with nonalcoholic fatty liver disease. gastroenterology 2019;156:1717–30. 44. mariappan yk, glaser kj, ehman rl. magnetic resonance elastography: a review. clin anat 2010;23:497–511. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 398 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.20 1, 1, 1, 2, 2, 2, 3, 2 1 , e-mail: tuzbibir@gmail.com; 2 , e-mail: m.jokhadze@tsmu.edu; 3 , e-mail: a.bozhadze@tsmu.edu; , , – petrosimonia brachiata, p. triandra, p. glaucescens gamanthus pilosus – . , , , ). 70% gc–ms lc–ms-dad ; folin–ciocalteu, – . dpph ic . , , ; , . 10–25 gae/ , p. triandra. 6.6–18.8 qe/ 60–75%, p. brachiata p. triandra. dpph 45–90%, ic – 30–130 ; ic p. brachiata p. triandra, g. pilosus georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 399 . . . : ; petrosimonia; gamanthus pilosus; ; ; ; dpph. , . , . , (6). [1]. , , , , [2]. [4,5]. , . . 475 . . . (chenopodiaceae) . , . . chenopodium ambrosoides, anabasis aphylla . , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 400 petrosimonia – p.brachiata (pall.) bunge, p. triandra (pall.) simonk, p. glaucescens (bunge) iljin gamanthus pilosus (pall.) bunge. petrosimonia brachiata (pall.) bunge 40 , , . . . , . . , 5, 5 , , , . . , (7). petrosimonia triandra (pall.) simonk. . 35 , , . , . , , , , . , . 3, 3. . (7). petrosimonia glaucescens (bunge) iljin . 30 , . . . 2, 5. . , (7). gamanthus pilosus (pall.) bunge . 50 , , . 2 , . 5. , . – , (7). : petrosimonia gamanthus pilosus (pall.) bunge , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 401 70% . (agilent technologies 7890b (agilent technologies 5977a msd) (70 ev). lc-ms-dad. folin-ciocalteu . ( ) . dpph (2,2-1) . . : , (p. brachiata, p. triandra, p. glaucescens gamanthus pilosus) . , . gc-ms ( ) , – , petrosimonia [5]. lc-ms-dad – , . , . [2], . , , . – , , . , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 402 folin–ciocalteu (gae, ). ( 1). , petrosimonia gamanthus pilosus . p. triandra ( 25 gae/ ), ( 18 gae/ ) (p<0.05). , p. brachiata p. glaucescens ( 20–22 gae/ ), . g. pilosus ( 10–15 gae/ ). , ( 10–25 gae/ ) [1,3]. , petrosimonia brachiata11.14 24.22 gae/ [1,3], petrosimonia ( 44 gae/ ) [5]. , . 1. (mg gae/ , ± sd, n = 3) petrosimonia gamanthus. (mg gae/g) (mg gae/g) (mg gae/g) petrosimonia brachiata 17.0 ± 0.5 22.0 ± 0.7 19.0 ± 0.6 petrosimonia triandra 18.0 ± 0.5 25.0 ± 0.8 22.0 ± 0.7 petrosimonia glaucescens 16.0 ± 0.5 21.0 ± 0.6 18.0 ± 0.5 gamanthus pilosus 11.0 ± 0.3 14.0 ± 0.4 13.0 ± 0.4 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 403 lc–ms-dad . , [1,2,5]. petrosimonia , , ( ., p. nigdeensis, p. sibirica) [1,2]. , , . , . , , [3–5]. petrosimonia brachiata p. triandra , lc–ms-dad , . , limbarda crithmoides, [3]. , dpph , , [1–4]. ( qe/ ). 6.6–18.8 qe/ , ( 3). p. triandra18.8 qe/ ), p. brachiata ( 15.4 qe/ ) p. glaucescens ( 13.7 qe/ ). gamanthus pilosus ( 6.6–8.4 qe/ ), georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 404 . , – , , . , 60– 75%, . 2. ( qe/ , ± sd, n = 3) petrosimonia gamanthus . (mg qe/g) (mg qe/g) (mg qe/g) petrosimonia brachiata 10.2 ± 0.5 15.4 ± 0.7 12.4 ± 0.6 petrosimonia triandra 11.7 ± 0.5 18.8 ± 0.7 15.4 ± 0.6 petrosimonia glaucescens 9.6 ± 0.5 13.7 ± 0.7 10.8 ± 0.6 gamanthus pilosus 6.6 ± 0.4 8.4 ± 0.5 7.8 ± 0.5 (dpph ) dpph , . , ic50 50%). , , . , p. brachiata 90% dpph , g. pilosus 45%, 65%. ic50 p. brachiata 32 , , g. pilosus ic50 100 , . petrosimonia : p. triandra p. brachiata p. glaucescens , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 405 gamanthus pilosus . dpph : % ic50, ( ) . , p. triandra ic50 120 70 , , (80 ). , , [4]. , dpph : ( ., ) , , , [1,3]. , , . , . , [5]. 1. dpph ( %; ± sd, n = 3) petrosimonia gamanthus . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 406 2. dpph (ic ; ± sd, n = 3) petrosimonia gamanthus . : , petrosimonia brachiata, p. triandra, p. glaucescens gamanthus pilosus , , , . folin–ciocalteu , dpph , p. brachiata p. triandra , , . , : , . , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 407 1. m. a. de gregorio, l. zhang, f. m. mahomoodally, l. lucini. metabolomic profiles and biopharmaceutical properties of petrosimonia brachiata and p. nigdeensis from turkey. plants, 13, 2073 (2024). 2. d. s. nurpeisova, m. toktarbek, g. a. seitimova, b. k. yeskaliyeva, g. s. burasheva, m. i. choudhary. phytochemical analysis of petrosimonia sibirica grown in kazakhstan. international journal of biology and chemistry, 11(2), 129–134 (2018). 3. p. brzovi , et al. phenolic antioxidants in the adriatic halophyte limbarda crithmoides. foods, 14, 3718 (2025). 4. a. souid, et al. antioxidant and nutraceutical potential of halophyte extracts. frontiers in nutrition, 8, 2021. 5. z. y. ma, w. sun, x. zhang, h. b. yang, w. f. sun. phenolic compounds and antioxidant activity of halophytic plants from central asia. chem. nat. compd., 51, 530–536 (2015). 6. ., ., . . . , 2019, .9 7. iii. , , . 1975. . 225226 pharmaco-botanical study of some halophytic plants of georgia tsiala ghviniashvili1, tamar zangurashvili1, liana jinjolia1, malkhaz jokhadze2, dali berashvili2, sophio gokadze2, ana bozhadze3, lali zardiashvili2 1ilia state university, niko ketskhoveli institute of botany; 2tbilisi state medical university, department of pharmaceutical botany; 3tbilisi state medical university, department of pharmacognosy salinization threatens a growing proportion of arable land worldwide, making halophytic plants valuable sources of stress-adapted bioactive metabolites. the aim of this study was to investigate the polyphenolic profile and antioxidant activity of halophytic species from lake kumisi in eastern georgia – petrosimonia brachiata, p. triandra, p. glaucescens and gamanthus pilosus – in order to evaluate their pharmacological potential. aerial parts were collected from the saline shores of lake kumisi in three phenological stages (pre-flowering, flowering and fruiting). seventy percent ethanol extracts were prepared and analysed by gc–ms and lc–ms-dad. total phenolic content was determined using the folin– ciocalteu method and expressed as gallic acid equivalents (mg gae/g dw), while total flavonoids were evaluated spectrophotometrically with the aluminium chloride method georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 408 and expressed as quercetin equivalents (mg qe/g dw). antioxidant activity was assessed by the dpph radical scavenging assay, calculating inhibition percentages and ic values. the chromatographic profiles revealed a rich composition of terpenoids, phytosterols and polyphenols, including -sitosterol, phenolic acids and quercetin-type flavonoids. total phenolic content ranged from approximately 10 to 25 mg gae/g, with the highest value in flowering p. triandra. total flavonoid content varied between 6.6 and 18.8 mg qe/g and accounted for about 60–75% of total phenolics, particularly in p. brachiata and p. triandra. in the dpph assay, radical scavenging activity reached 45–90%, whereas ic values ranged from 30 to 130 µg/ml. the lowest ic values, indicating the strongest antioxidant activity, were recorded for flowering samples of p. brachiata and p. triandra, while g. pilosus showed comparatively weaker effects. a clear positive correlation was observed between total polyphenolic content and dpph scavenging capacity. these findings demonstrate that halophytic species inhabiting the saline ecosystems of lake kumisi are phytochemically rich sources of natural antioxidants and represent promising candidates for further phytochemical isolation, pharmacological evaluation and potential application in medicinal and nutraceutical preparations. keywords: halophytes; petrosimonia; gamanthus pilosus; polyphenols; flavonoids; antioxidant activity; dpph. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 224 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.21 ( ) 1; 2; 3, 4, 5 1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 , , , , . . , , , . , , . , . : , , , , . , , , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 225 . -9-12 0 c, -15-160 c [1 6]. , 1979 , , ( , , ). , . , , . , [3]. , . : , ; (npk) ; , . , , 2008 . . „ “ . „ . , , , . : , , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 226 , , . 7 . , , . . , ( /1000 ): 0,05-0,1-0,2, 0,025-0,05-0,1, 0,05-0,1-0,2. , , , , , 3,25 . 100 . 1 – 4 1 3. , , . , . . , , . : , , n 300-400 , , p2o5150 , k2o 180 . . 1. # , % 1 4,46 2,97 6,83 14,26 100 2 n 7,2 3,6 11,6 22,4 157,1 3 p 14,5 10,5 13,9 38,9 272,7 4 k 14,8 6,3 14,5 35,6 249,6 5 pk 16,1 9,3 16,1 41,5 291,0 6 nk 7,87 5,57 8,9 23,34 156,6 7 np 4,2 3,2 10,2 17,6 123,4 8 npk 10,56 18,8 14,5 43,86 307,5 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 227 2. # , % 1 4,46 2,97 6,83 14,26 35,83 2 pk16,1 9,3 14,4 39,9 100 3 pk+n1 26,8 22,5 40,0 88,6 222,6 4 pk+n2 29,94 26,10 34,67 90,71 227,9 5 pk+n3 24,5 15,5 38,9 78,9 198,9 , , , n2 p2 k2 . , 207,5 %, . , , 5,6, p2o5 36,6 /100 , k2o 20,5, cao 126,5, mgo62,0 /100 . 3,6, 0,25 %. . n 3-4 %, 0,42 %, 1,0 %. , , . 3. # , % 1 4,46 2,97 6,83 14,26 63,84 2 nk7,87 5,57 8,9 22,34 100 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 228 3 nk + p 1 23,3 12,25 18,6 54,15 242,4 4 nk + p 2 28,3 17,54 20,34 66,18 296,24 5 nk + p 3 12,27 15,7 20,25 48,15 215,85 4. # , % 1 4,46 2,97 6,83 14,26 81,03 2 np4,2 3,2 10,2 17,6 100 3 np + k1 16,8 8,67 15,97 41,4 232,23 4 np + k2 22,67 7,5 21,34 57,51 292,7 5 np + k3 7,07 3,05 17,14 27,3 155,12 , , , , , ) , , , , , .). npk agialis , , , , (fe), (b), (zn), (mo) (mn). , , , . , , ph 5,4 , kcl 4,6; 5,32 . 100 , 7,5 /100 , 6,0 /100 , 1,45 %, 0,125 %. , . . : ( , 50 ). georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 229 1. npk -13-40-13+ . npk -20-2020+ ; npk -20-20-20+ ; npk -20-20-20+ ; npk -6-14-35+2mgo+ ; npk -20-20-20+ ; npk -6-14-35+2mgo+ ; npk -20-20-20+ ; npk -20-20-20+ ; npk -20-20-20+ ; npk -2020-20+ ;; npk -13-40-13+ . 2. npk -13-40-13+ . npk -18-1818+3mgo+ ; npk -18-18-18+3mgo+ ; npk -18-1818+3mgo+ ; npk -6-14-35+2mgo+ ; npk -18-1818+3mgo+ ; npk -6-14-35+2mgo+ ; npk -18-1818+3mgo+ ; npk -20-20-20+ ; npk -20-20-20+ ; npk -20-20-20+ ; npk -13-40-13+ . 5. , ) # / % / % 1 14244,3 100 2 1 18992,4 133,34 4748,1 33,3 3 2 16826,6 118,13 2582,3 18,13 6. # , , % c /% , % 1 17,1 68,5 30-40 60-75 16,2 118,0 10,7 2 1 22,8 93,3 40-50 90-100 17,0 132,5 10,95 3 2 20,2 80,2 36,40 70-86 16,8 119,7 10,82 , , ( 5 6). 33,3% ( georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 230 2582,3 ). 5,7-3,1 . : , , , , c, . 7. , ph / . 100 100 % c/n h2o kcl . p2 o5 k2o c 0-15 5,2 4,5 3,2 29,3 15,6 3 12,3 4 1,53 0,12 0,89 7,2 15-30 5,8 4,9 3,38 30,5 14,3 8 9,0 1,4 0,09 0,82 9,12 30-45 5,8 5,0 3,39 38,2 13,7 5 7,5 1,23 0,08 0,72 8,78 1 0-15 5,2 4,7 2,94 28,0 19,1 3 26,0 1,63 0,17 1,53 9,0 15-30 5,2 4,8 3,08 30,0 16,2 5 21,7 5 1,53 0,10 0,89 8,48 30-45 5,32 4,8 3,38 32,0 13,7 5 19,5 1,17 0,08 0,69 8,92 2 0-15 5,7 4,9 3,54 29,5 17,5 15,0 2,24 0,14 5,13 9,04 15-30 5,8 5,0 3,43 29,0 14,3 8 15,5 1,98 0,13 1,16 8,93 30-45 5,8 5,0 3,5 30,5 13,3 8 13,5 1,72 0,11 1,0 9,09 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 231 , . ( 7), , , , , (3,94%) , . : 1. . 2. , , . npk agialis , . npk-6-14-35+2mgo+ , , . 3. „ “, . 1. . . . , #5, 1989. . 103-109. 2. . , . , . . ( ) . 2008. „ “, . 84 3. . . , . , 2003, . 63. 4. . , . . . . , #3, 1990, . 121-123. 5. . . , . . . . , #1-4, 2007, . 45-46. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 232 5. . , . . . . , 2015, . 408-411. 6. ahmet celik, sezal ercisili, nihat turcut – some physical, pormological and nutritional properties of kivi fruit cv haywarel. international journal of food sciences nutrition. september 2007. 58 (6) 411418. mineral feeding of actinidia (kiwi) izolda mamulaishvili1, vakhtang goliadze2; david apkhazava3; ekaterine gobronidze4; ketevan chikashua5 1academic doctor of agricultural sciences; 2academic doctor of agricultural sciences; 3academic doctor of technical sciences; 4academic doctor of technical sciences; 5academic doctor of biological sciences institute of subtropical tea grops and tea industry of georgia agrarian university abstract the article presents the results of many years of developing a fertilization system for actinidia grown on red soil in the humid subtropical zone of western georgia and studying the impact of new types of complex fertilizers on the content of nutrient elements in the soil and plant, yield, and fruit quality indicators. the optimal ratio of nutrient elements in the soil has been determined under vegetation and field trials. the use of new types of complex fertilizers enhances the absorption of phosphorus from the soil by plants, increases the amount of mobile potassium, slightly changes the potential acidity of the soil, and reduces the level of soil pollution with ballast substances. the interrelationship between the main nutrient elements in the soil, which ensures increased yield and influences the structural and mechanical composition of the soil, has been studied. the optimal ratio of mineral fertilizers for young plants is double doses of nitrogen, phosphorus, and potassium. keywords: actinidia, mineral nutrition, productivity, chemical-technological characteristics georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 233 . 1. ( , ) . 2. . 3. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 234 . microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 658 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.61 ადგილობრივი და საერთაშორისო საპატენტო ნამუშევრების მოძიება და ანალიზი საფერავის, ქინძმარაულის, ხვანჭკარას, მუკუზანის ღვინომასალის მიკროფილტრაციული პროცესისათვის ცვალებადი ტემპერატურისა და სიბლანტის პირობებში. გიორგი ბიბილეიშვილი1, ზაზა ჯავაშვილი2, ელენე კაკაბაძე3, ლეილა თანანაშვილი4, მანანა მამულაშვილი5 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტი 1ქიმიური და ბიოლოგიური ინჟინერიის დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი email: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 4მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტის სწავლული მდივანი dodo_chanturia@mail.ru რეზიუმე ნაშრომში განხილული ადგილობრივი და საერთაშორისო საპატენტო ნამუშევრები ასახავს სხვადასხვა წითელი ღვინომასალის მიღების მიკროფილტრაციული პროცესის მეთოდების დამუშავების დარგობრივი სპეციფიკის არსებულ მდგომარეობას მსოფლიოში და განაპირობებს, ინსტიტუტში მიმდინარე სამეცნიერო კვლევებისათვის სათანადო პრიორიტეტების გამოკვეთას. საკვანძო სიტყვები: ადგილობრივი და საერთაშორისო პატენტები, ცვლადი ტემპერატურა, სიბლანტის პირობები, ღვინის მასალები, საფერავი. წითელი ღვინო მუქი ფერის ყურძნის დაწურვისა და მისი ფერმენტაციის შედეგად მიიღება. ფერმენტაციის დროს ყურძნის წვენში შემავალი ბუნებრივი შაქარი ალკოჰოლად გარდაიქმნება. ეს პროცესი ძირითადად თავისთავად მიმდინარეობს განსაზღვრულ ტემპერატურულ გარემოში, თუმცა ზოგჯერ ღვინის მწარმოებლები მის დასაჩქარებლად დაწურულ ყურძენს სპეციალურ საფუარსაც ამატებენ. ფერმენტაციის პროცესის დასრულების შემდეგ ხდება ღვინის დაძველება ქვევრში, უჟანგავი ლითონის ჭურჭელში, მუხის კასრში. მემბრანაზე დაფუძნებული პროცესები, განსაკუთრებით წნევით მართვადი მემბრანული ოპერაციები, დღეს კარგად დამკვიდრებული მეთოდებია ღვინის მრეწველობაში მათი უნიკალური თვისებებისა და ტრადიციულ მეთოდებთან შედარებით უდავო უპირატესობების გამო. ახალი მემბრანული პროცესები, როგორიცაა პერვაპორაცია, ელექტროდიალიზი, ოსმოსური დისტილაცია, უკუოსმოსი და მემბრანული კონტაქტორები, გვთავაზობენ ახალ და საინტერესო პერსპექტივებს, რათა გავაუმჯობესოთ ხარისხი და შევქმნათ ახალი პროდუქტები ორგანოლეპტიკური თვისებების დაზიანების გარეშე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 659 მიმოხილვაში მოცემულია მემბრანული ოპერაციების გამოყენების ყოვლისმომცველი განხილვა ღვინის გადამუშავებაში. ჩატარდა ბიბლიომეტრიული და მეცნიერული ანალიზი, რათა წარმოჩენილიყო ამ ოპერაციების გამოყენების მიმდინარე პროგრესი ღვინის წარმოების სხვადასხვა ეტაპზე, მათ შორის გაფილტვრა, სტაბილიზაცია, კონცენტრაცია, მჟავიანობის გაზრდა, მჟავიანობის შემცირება და დეალკოჰოლიზაცია. აღნიშნულია მიმდინარე გამოწვევები და პერსპექტივები, რათა მოხდეს მემბრანული ტექნოლოგიის შემდგომი განვითარებისა და გაუმჯობესების მიმართულებების განსაზღვრა ამ სფეროში. ტრადიციული და ინოვაციური მემბრანული სისტემების გამოყენება საინტერესო შესაძლებლობებს იძლევა ღვინის გადამუშავების ინდუსტრიის ამჟამინდელი პრაქტიკის გაუმჯობესებისა და ოპტიმიზაციისთვის. მნიშვნელოვანი პროგრესი მიღწეულია დაბალი დაბინძურების (lowfouling) მასალების განვითარების მიმართულებით, ასევე ღვინის იმ მოლეკულების იდენტიფიკაციის კუთხით, რომლებიც მემბრანის დაბინძურებას იწვევს და მეთოდების შემუშავებაში, რომლებიც ამ პროცესის შემცირებას უწყობს ხელს მიკროფილტრაციული მემბრანების გამოყენებით ღვინის გასუფთავებისას. ტექნოლოგიური პროგრესი ელექტროდიალიზში ამ პროცესს ძალიან მიმზიდველ მეთოდად აქცევს ღვინის ტარტრატული სტაბილიზაციისთვის, მჟავიანობის გაზრდისა და შემცირების მიზნით. ტრადიციული და ახალი მემბრანული პროცესები უზრუნველყოფს ეფექტურ სტრატეგიებს ფერმენტაციის შემდგომ ეთანოლის მოცილებისთვის, მისი თავდაპირველი თვისებების შენარჩუნებით. საერთაშორისო კვლევების შედეგები საინტერესო პერსპექტივებს აჩენს მემბრანული პროცესების უფრო ფართოდ დანერგვისთვის მეღვინეობის ინდუსტრიაში, ასევე, ტრადიციული მეღვინეობის პროცესის გადახედვისა და ოპტიმიზაციისთვის პროცესების ინტენსიფიკაციას სტრატეგიის ფარგლებში. mf მემბრანები, ფორების ზომით 0,2 მკმ, ჩვეულებრივ გამოიყენება წითელი ღვინოების გასაწმენდად. ამ მემბრანებს შეუძლიათ უზრუნველყონ მიკრობიოლოგიური სიკაშკაშე და სტაბილურობა დაბალი სიმღვრივის ღვინოების (1 ntu-ზე ნაკლები) საწარმოებლად მათი ორგანოლეპტიკურ მახასიათებლებზე ზემოქმედების გარეშე. თეთრი ღვინოებისთვის ჩვეულებრივ გამოიყენება mf მემბრანები ფორის ზომით, 0,1-დან 0,22 მკმ-მდე. ეს მემბრანები აწარმოებენ გამჭვირვალე ღვინოებს 0,5 ntu-ზე დაბალი სიმღვრივეებითა და უფრო სტაბილური წარმადობით, რადგან მათი ფორის ზომები მნიშვნელოვნად მცირეა ღვინოებში ყველაზე დიდი ნაწილაკების ზომებზე. სხვადასხვა პოლიმერულ mf მემბრანებს შორის (pesზე დაფუძნებული, ცელულოზის აცეტატი, pp, ნეილონი) ფორის ზომა 0.2-დან 5 მკმ-მდე, ცელულოზის აცეტატის მემბრანები ფორის ზომით 0.2 და 0.45 მკმ მიჩნეული იყო ყველაზე შესაფერის მემბრანებად წითელი ღვინის გამწმენდი ფიზიკურ-ქიმიური თვისებებისა და გაჟღენთის ნაკადის შემცირების თვალსაზრისით. მიღებული შედეგები განსაზღვრავს ამ მემბრანების ჰიდროფილურ ხასიათს, რამაც გამოიწვია პოლიფენოლების დაბალი ადსორბცია, (განსაკუთრებით ანტოციანინების) და პოლისახარიდების, სხვა ტესტირებულ მემბრანებთან შედარებისას. ზოგადად, მემბრანების უმეტესობამ აჩვენა სიმღვრივის მსგავსი შემცირება; თუმცა, pes მემბრანებს (0.45 მკმ) დასჭირდათ ყველაზე ხანგრძლივი ფილტრაციის დრო, მიუხედავად იმისა, რომ მათი საწყისი წარმადობა ყველაზე მაღალი იყო. ავტორები ვარაუდობდნენ, რომ (უკუდრეცხვა, გამორეცხვა), უკუშოკური გასუფთავება ან ინფრასონური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 660 პულსირება შეიძლება გამოიყენონ დაბინძურების შესამცირებლად, რაც ჩვეულებრივ გამოწვეულია პოლისაქარიდებით. [1] სტანდარტული ღვინოდან სულფიტების მოცილების მეთოდი მოიცავს შემდეგ ეტაპებს: სტანდარტული ღვინის გატარებას ბაზის ანიონგაცვლითი ფისის საშუალებით, შემდეგ ღვინის გატარებას მჟავა კათიონგაცვლითი ფისის საშუალებით და ბოლოს ღვინის დამუშავებას ნახშირით, რის შედეგადაც მიიღება სტანდარტული ღვინო, რომელიც შეიცავს 10 ppm-ზე ნაკლებ სულფიტებს. გამოგონება ასევე, მოიცავს ყურძნის სტანდარტული ღვინის წარმოების მეთოდს, რომელიც შეიცავს 10 ppm-ზე ნაკლებ სულფიტებს.[2] სითხეების, განსაკუთრებით ღვინის, ნაკლებადწვრილფოროვანი ფილტრაციის მიკროფილტრაციის ავტომატური დანადგარი სითხეებისთვის, ამ გამოგონების შესაბამისად, აღჭურვილია სითხის ნაკადის გადამანაწილებელი მოწყობილობების სერიით, რომელთა მუშაობა ელექტრონულად კონტროლდება. მიკროფილტრაციის პროცესის ყველა ეტაპი, აგრეთვე გამრეცხი, სტერილიზაციისა და მემბრანების აღდგენის ფაზები ავტომატურად ხორციელდება პარამეტრების შეყვანისა და გამოსახვის მოწყობილობიდან, როგორიცაა ელექტრონული კომპიუტერი. ეს კომპიუტერი უზრუნველყოფს ფილტრირებად პროდუქტთან შესაბამისი სამუშაო ეტაპების, აგრეთვე დანადგარის რეცხვისა და სტერილიზაციის ავტომატურ მართვას.[3] ნაშრომი ეხება მაღალი ფერის კონცენტრირებული (hcc) ღვინის მომზადების მეთოდებს. მეთოდების ასპექტები შეიძლება მოიცავდეს ერთი ან მეტი ყურძნისგან მიღებული თხევადი ყურძნის კომპოზიციის მოპოვებას, ამ კომპოზიციის ph-ის შესაცვლელად რეაგენტთან შეხებას, თხევად ყურძნის კომპოზიციაში განსაზღვრული რაოდენობის გამოხდილი ალკოჰოლის დამატებას გაძლიერებული ღვინის კომპოზიციის მისაღებად და ამ ღვინის კონცენტრირებას hcc ღვინის მისაღებად. მეთოდების სხვა ასპექტები შეიძლება მოიცავდეს ერთი ან მეტი ყურძნისგან მიღებული მასტის მოპოვებას, მასტის დადუღებას ყურძნის თხევადი კომპოზიციის მისაღებად, რომელსაც აქვს გარკვეული ალკოჰოლის შემცველობა, ამ კომპოზიციის ph-ის შესაცვლელად რეაგენტთან შეხებას და მიღებული ყურძნის თხევადი კომპოზიციის კონცენტრირებას hcc ღვინის მისაღებად. ასევე, წარმოდგენილია შემადგენლობა, რომელიც მოიცავს ამ მეთოდებით წარმოებულ hcc ღვინოს.[4] წითელი ღვინო შეიცავს მრავალ ნივთიერებას, რომლებიც დადებით გავლენას ახდენენ ადამიანის ჯანმრთელობაზე. ამ კვლევის მიზანი იყო ღვინის ღირებული კომპონენტების კონცენტრირება ნანოფილტრაციის საშუალებით, პერმეატის ნაკადის მათემატიკური მოდელის აღწერა და პროცესის ღირებულების შეფასება. ლაბორატორიული დანადგარი ნანოფილტრაციის მემბრანით გამოყენებული იყო კონცენტრირებისთვის. ექსპერიმენტები ჩატარდა მუდმივი წნევის, სხვადასხვა ტემპერატურებისა და სხვადასხვა რეციკულაციის ნაკადების პირობებში. ნივთიერებების კონცენტრაცია გაანალიზდა პერმეატსა და რეტენტატში, მათ შორის საერთო მჟავა, საერთო ექსტრაქტი, ალკოჰოლი, შაქარი, თავისუფალი სულფუროზის მჟავა, საერთო სულფუროზის მჟავა, შაქრის გარეშე ექსტრაქტის შემცველობა და ვოლატური მჟავების შემცველობა. ასევე, განხორციელდა პროცესის მათემატიკური მოდელირება და ღირებულების ანალიზი [5]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 661 არა-საქარომიცესის საფუარები მრავალი წლის განმავლობაში გამოიყენებოდა მათი ტექნოლოგიური პოტენციალის გამო, განსაკუთრებით, როგორც ღვინის ხილის არომატის „გამაძლიერებელი“ saccharomyces cerevisiae-თან შერეული დუღილის პროცესში. ბოლო პერიოდში მათთვის ახალი დანიშნულება გაჩნდა – ბიოდაცვა, რომელიც ღვინოში სულფიტის შემცირების კონტექსტში გარემოს კოლონიზაციას გულისხმობს. ამ კვლევაში შეფასდა არასაქარომიცესის საფუარის ქიმიური და სენსორული გავლენა სხვადასხვა გამოყენების რეჟიმის მიხედვით, დუღილის პროცესში so₂-ის დამატების გარეშე. კვლევა ჩატარდა merlot n. (vitis vinifera l.)-ზე. არა-საქარომიცესის საფუარებმა დუღილისწინა ეტაპზე ეფექტურად დაიკავეს ეკოლოგიური ნიში, რაც quantitative-pcr და maldi-tof ms მეთოდებით დადასტურდა. ღვინის ქიმიურმა ანალიზმა (gc-ms და gc-ms/ms) აჩვენა, რომ გამოყენებული დოზები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა საბოლოო პროდუქტზე: ბიოდაცვა ხასიათდებოდა ხაზოვანი ეთერებით, ხოლო თანმიმდევრული გამოყენება – მაღალი ალკოჰოლების აცეტატებით. გარდა ამისა, გამოვლინდა ღვინის არომატულ პროფილში განსხვავება გამოყენებული ბიოდაცვის საფუარის სახეობის მიხედვით. დასასრულს, სპეციალურად მომზადებულმა დეგუსტატორთა პანელმა სენსორული ანალიზისას დაადასტურა, რომ არასაქარომიცესის საფუარები ხილის არომატის გამაძლიერებელ როლს თამაშობდნენ, განსაკუთრებით თანმიმდევრული ინოკულაციისას, შედარებით ნაკლებად – ბიოდაცვის დროს. ეს კვლევა პირველად აჩვენებს, რომ არა-საქარომიცესის საფუარის, როგორც ბიოდაცვის გამოყენებას მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ღვინოების არომატულ პროფილზე.[6] კვლევის მიზნის მისაღწევად ღვინოში შაქრის შემცირება განხორციელდა ორი მიმდევრული ნანოფილტრაციის ეტაპით. მეთოდის შესამოწმებლად კვლევები ჩატარდა ორი ტიპის საწვავთან: თეთრი საწვავი ვერდეხოს ყურძნიდან და წითელი საწვავი ტინტა დე ტოროს ყურძნიდან. ნანოფილტრაციის შედეგად მოხდა მიღებული საწვავების შერევა დაუმუშავებელ საწვავთან ან ნანოფილტრაციის პირველი ეტაპის რეტენტატთან ისეთ პროპორციაში, რომელმაც უზრუნველყო საბოლოო ღვინის ალკოჰოლის შემცირება 2°-ით. პროცესის ეფექტურობის დასადასტურებლად, თითოეული ამ საწვავიდან დამზადდა ღვინოები, რომლებიც დამუშავდა კონტროლურ ნიმუშთან ერთად, რომელიც იგივე საწვავიდან იყო მიღებული. ღვინოებში ალკოჰოლის შემცირება წარმატებით განხორციელდა. თუმცა, ზოგიერთ ნიმუშში დაფიქსირდა ფერისა და არომატული ნაერთების უმნიშვნელო დაკარგვა. კვლევის ძირითადი მიგნებები/ასპექტები : 1. შემოთავაზებული და დატესტილია ერთსაფეხურიანი ნანოფილტრაციის პროცესი, რომელიც უზრუნველყოფს ღვინის ალკოჰოლის მცირე შემცირებას როგორც წითელი, ასევე თეთრი ღვინისთვის. 2. ეს მიღწეულია შაქრის შემცირებით. 3. მიღებული ღვინოების ქიმიური და ორგანოლეპტიკური ანალიზი აჩვენებს, რომ ისინი საკმაოდ ჰგავს დაუმუშავებელ ნიმუშებს.[7] ნაშრომში მეთოდი და შემადგენლობა ღვინის შენახვისთვის განხილულია, რომ რესვერატროლი და/ან პტეროსტილბენი ემატება ღვინოს, რათა დაიცვას იგი დაჟანგვისგან, ბაქტერიებისა და სოკოებისგან. რესვერატროლი და/ან პტეროსტილბენი ასევე, ემატება წითელ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 662 ღვინოს, რათა შეინარჩუნოს მასში არსებული პოლიფენოლები. რესვერატროლი და/ან პტეროსტილბენი შეიძლება დაემატოს ყურძნის მასტს დადუღებამდე და/ან დადუღებულ ღვინოს ბოთლში ჩამოსხმამდე.[8] მიკროფილტრაცია (mf) ხშირად გამოიყენება ღვინის გასუფთავებისთვის, თუმცა მემბრანების დაბინძურება (fouling) მთავარი შემზღუდველი ფაქტორია პროცესის საერთო წარმადობისთვის. ამ კვლევაში წარმოდგენილია მონაცემები თეთრი ღვინის მიკროფილტრაციული გასუფთავებიდან, რაც აჩვენებს, რომ პოლიპროპილენის (pp) მემბრანები მნიშვნელოვნად უფრო მაღალ ნაკადსა და გამტარუნარიანობას უზრუნველყოფს, ვიდრე პოლიარილსულფონის (pas) მემბრანები, მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მათგანს ერთნაირი საკონტროლო ფორების ზომა (0.2 მკმ) აქვს. ამ კვლევის მიზანი იყო დაედგინა ჰიპოთეზა, რომ სხვადასხვა მემბრანები (pp ან პოლიეთერსულფონი, pes) განსხვავებულად შეიწოვენ ღვინოში არსებულ დამაბინძურებელ ელემენტებს, როგორიცაა პოლიფენოლები და პოლისაქარიდები, დაეკავშირებინა შეწოვის დონე მემბრანის პოლიმერულ მახასიათებლებსა და გაეტარებინა კორელაცია მემბრანების ნაკადებთან. შეიქმნა ღვინის მოდელირებული ხსნარი („სინთეზური წითელი ღვინო“), რომელიც დაყენდა ფერმენტაციის შემდეგ მიღებული კომერციული წითელი ყურძნის ნარჩენების ექსტრაქტის გამოყენებით. აღმოჩნდა, რომ პოლიფენოლები და პოლისაქარიდები მხოლოდ უმნიშვნელოდ შეიწოვება pp-მემბრანებზე, მაშინ როცა pes-მემბრანები მათ ძლიერად იჭერენ. ცალკეული მოდელირებული ნივთიერებების (პოლიფენოლი ან პოლისაქარიდი) და მათი ნარევების მონაცემების შედარებამ „სინთეზური წითელი ღვინის“ მონაცემებთან დაადასტურა ჰიპოთეზა, რომ წითელ ღვინოში არსებული პოლიფენოლებისა და პოლისაქარიდების აგრეგატები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ადსორბციულ დაბინძურებაში, ხოლო პოლიფენოლების და მემბრანის ზედაპირის ურთიერთქმედება არის მთავარი მამოძრავებელი ძალა. შედეგად, ღვინის ინგრედიენტების pp-მემბრანებზე დაბალი შეწოვის უნარი უზრუნველყოფს უფრო მაღალ წარმადობასა და უფრო ხანგრძლივ მომსახურების ვადას ღვინის მიკროფილტრაციული გასუფთავების პროცესში.[9] გამოგონება ეხება პროცესს, რომელიც სითხიდან სიმღვრივის გამომწვევი კომპონენტების მოცილებას მიკროფილტრაციის საშუალებით უზრუნველყოფს. აღნიშნული სითხე შეიძლება იყოს ლუდი, ღვინო, ხილის წვენი, ბაქტერიული სუსპენზია, სისხლი, რძე, ფერმენტული სუსპენზია და ა.შ. გამოგონების მიხედვით, დასამუშავებელი სითხე გადის ასიმეტრულ მემბრანაზე, რომლის ფოროვანი სტრუქტურა ისეა მოწყობილი, რომ მემბრანის საკვების მხარეს ფორები უფრო დიდია, ვიდრე ნომინალური ფორების ზომა, ხოლო ნომინალური ზომის ფორები გვხვდება მემბრანის განივი კვეთის იმ მხარეს, რომელიც მიმართულია გამავალი სითხისაკენ (პერმეატის მხარეს). გაფილტრული კომპონენტები მემბრანიდან უკან ირეცხება და შემდგომ სითხესთან ერთად გამოიდევნება. ნომინალური ფორების ზომა, ჩვეულებრივ, 0.1-5.0 მკმ-ია, ხოლო უპირატესად 0.2-1.0 მკმ. მემბრანა შეიძლება იყოს მილაკოვანი, ბრტყელი ან კაპილარული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 663 უკან გამორეცხვის (back-flushing) პროცესი ხორციელდება პერიოდულად, 1 წამიდან 10 წუთამდე სიხშირით, თითოეული ციკლი კი გრძელდება 0.1-1 წამი, 0.5-5 ბარის საწინააღმდეგო წნევის პირობებში. შემავალი სითხის სიჩქარე სასურველია, იყოს 2 მ/წმ-ზე ნაკლები, ხოლო მემბრანაზე წნევის სხვაობა უნდა იყოს 0.5 ბარ-ზე ნაკლები.[10] საქართველოში წითელი ღვინის არაერთი სახეობა არსებობს, რომლებიც ერთმანეთისგან ფერითა და გემოვნური თვისებებით განსხვავდება. ადგილობრივი ვაზის ჯიშებისგან დამზადებული წითელი ღვინოებია: ქინძმარაული, საფერავი, ხვანჭკარა, მუკუზანი... მუკუზანი—მუკუზანში მოყვანილი საფერავისგან დამზადებული უმაღლესი ხარისხის წითელი მშრალი ღვინოა. იგი ძველდება მუხის კასრში სულ ცოტა 3 წელი, მაშინ როცა ქინძმარაული ორი წელი, ხოლო საფერავი მხოლოდ ერთი. მუკუზანი გამოირჩევა მუქი წითელი ფერით, სურნელში იგრძნობა მუხისა და კენკროვანის ტონები. ალკოჰოლის შემცველობაა 10,5-12,5 % და ტიტრული მჟავიანობა 6,0-7,0 %. [11] საფერავი საშუალო ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი 155-დან 164 დღემ-დე გრძელდება და სექტემბრის მეორე ნახევრიდან ოქტომბრის პირველ ნახევრამდე მწიფდება. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-26%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.5-8.5 გ/ლ-ს. მოსავლიანობის, შაქრის დიდი შემცველობისა და საღებავის სიუხვით ძვირფას ვაზის ჯიშად ითვლება. საჭმელად ნაკლებად იხმარება, უპირატესად საღვინე ჯიშია. საფერავისგან დაყენებული წითელი ღვინო გამოირჩევა სურნელით, ფერითა და სიმაგრით. იყენებენ სხვა ღვინოების გაუმჯობესებისა და შეფერადებისთვის. დაძველების მიხედვით მისგან დაყენებული ღვინის მარკებია „საფერავი“ (ერთ წლიანი), „ქინძმარაული“ (ორ წლიანი) და „მუკუზანი“ (სამი და ზევით). [12] ღვინო „ხვანჭკარა“ ხასიათდება მუქი ლალისფერი შეფერვით, გემოზე ჰარმონიული, ხავერდოვანი, დახვეწილი, სასიამოვნო სიტკბოთი, ხილის ტონებით და ჯიშური არომატით. ღვინო „ხვანჭკარის“ მოცულობითი სპირტშემცველობა 10,5-12,0 %, შაქრის მასური კონცენტრაცია — 30-50 გ/დმ³, ტიტრული მჟავიანობა — 5-7 გ/დმ³, აქროლადი მჟავიანობა არაუმეტეს — 1,2 გ/დმ³, დაყვანილი ექსტრაქტის მასის კონცენტრაცია — არანაკლებ 20 გ/დმ³, გოგირდოვანი მჟავის საერთო მასის კონცენტრაცია — არაუმეტეს 210 მგ/დმ³, თავისუფალი გოგირდოვანი მჟავის კონცენტრაცია — არაუმეტეს 30 მგ/დმ³.[13] ქინძმარაული — უმაღლესი ხარისხის წითელი ბუნებრივად ნახევრადტკბილი ღვინო. მზადდება საფერავის ჯიშის ყურძნისაგან. ღვინო „ქინძმარაული“ ხასიათდება მუქი ბროწეულისფერი შეფერვით, გემოზე ჰარმონიული, სრული, ხავერდოვანი, დახვეწილი, სასიამოვნო სიტკბოთი, ხილის ტონებით და ჯიშური არომატით. ღვინო „ქინძმარაულის“ მოცულობითი სპირტშემცველობა შეადგენს 10,5-12,0%-ს, შაქრების მასიური კონცენტრაცია — 30-50გ/დმ³; ტიტრული მჟავიანიბა — 5-7გ/დმ³; აქროლადი მჟავიანობა — არაუმეტეს 1,2გ/დმ³; დაყვანილი ექსტრაქტის მასის კონცენტრაცია — არანაკლებ 20 გ/დმ³; გოგირდოვანი მჟავის საერთო მასის კონცენტრაცია — არაუმეტეს 210 მგ/დმ³; თავისუფალი გოგირდოვანი მჟავის კონცენტრაცია — არაუმეტეს 30 მგ/დმ³. [14] georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 664 მადერის ტიპის მაგარი ღვინის მიღების ხერხი. ხერხი ითვალისწინებს რქაწითელის ჯიშის ყურძნის კლერტის გაცლას, მის დაჭყლეტას დურდოს მიღებით, დურდოს გაცხელებას, დურდოს გამოწნეხას თვითნადენი და პირველი ფრაქციის ტკბილის მიღებით, გაცივებას, სულფიტაციას 30-70 მგ/ლ გოგირდოვანი ანჰიდრიდით, ლექიდან მოხსნას, საფუვრის წმინდა კულტურის შეტანას, ალკოჰოლურ დუღილს, დასპირტვას ორწლიან ღვინოზე დამზადებული 68°-იანი საბრენდე სპირტით, ეგალიზაციას და მადერიზაციას.[15] შესწავლილია საფერავის ყურძნიდან მიღებული საღვინე მასალების შენახვის, სიმწიფისა და დაძველების პროცესში ფერების და ძირითადი შემადგენელი კომპონენტების ცვლილებისა და ტრანსფორმაციის დინამიკა. ამ დასკვნებს დიდი მნიშვნელობა აქვს წითელი ღვინოების ბუნებრიობის ძირითადი კრიტერიუმებისა და ამ ღვინოების ტექნოლოგიური დამუშავების სტაბილიზაციის 24 ოპტიმალური პირობების დასადგენად. საფერავის ჯიშის ყურძნის ნატურალურ ჩვეულებრივ წითელ სუფრის ღვინოებში ფერების საერთო შემცველობა არ უნდა იყოს 380/400 მგ/დმ3-ზე ნაკლები, ხოლო ბუნებრივ, წითელ სუფრის ღვინოებში, 3 წლიან დაძველების პროცესში, ფერების ჯამური შემცველობა არ უნდა იყოს ნაკლები 253/162 მგ/დმ3, რაც უნდა ჩაითვალოს ბუნებრიობის ერთ-ერთ მთავარ კრიტერიუმად.[16] განხილულია 1910 და 2010 წლებში გამოუყენებელი ქვევრის ფრაგმენტებში შემავალი ნივთიერებების (მძიმე ლითონების) შესწავლის შედეგები. კვლევის მთავარი მიზნის მისაღწევად, რომელიც გულისხმობს არა მხოლოდ ქვევრში შემავალი ნივთიერებების ანალიზს, არამედ მათ გავლენას ღვინოზე, შესწავლილი იქნა მინის ჭურჭელში და ქვევრში დამზადებული ღვინოების ნიმუშები. კვლევას უნდა ეპასუხა კითხვაზე გადადის თუ არა მძიმე ლითონები ჭურჭლიდან ღვინოში, დაშვებულ დონეზე ზემოთ. შედეგმა აჩვენა, რომ ორივე შემთხვევაში კონცენტრაციის დონე არ აღემატებოდა დასაშვებ ზღვარს.[17] ამრიგად, ნაშრომში მოცემულია ზოგიერთი საერთაშორისო და ადგილობრივი პატენტების ანალიზი, რომლებიც დაკავშირებულია წითელი ღვინომასალის მიღება გასუფთავების მეთოდებთან. ლიტერატურა: 1. current advances in membrane processing of wines: a comprehensive review,3; youssef el rayess a, roberto castro-muñoz b, alfredo cassano c, trends in food science & technology,volume 147, may 2024, 104453; 2. method of removing sulfites from standard wine -sand t. brown , us5071664, 12/10/1991 3. automatic plant for the microfiltration of liquids, in particular of wines maurizio de mattia, ep0464322a1, 01/08/1992 4. methods for preparing high color concentrate wine, david charles hayman denise rochelle worden, us12203058b2, 2025-01-21; 5. concentration of red wine by nanofiltration, szilvia banvolgyi, istvan kiss, erika bekassy-molnar, gyula vatai, desalination, volume 198, issues 1–3, 30 october 2006, pages 8-15; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 665 6. non-saccharomyces yeasts as bioprotection in the composition of red wine and in the reduction of sulfur dioxide; sara windholtz a, pascaline redon a, soizic lacampagne a, laura farris a c, georgia lytra a c, margaux cameleyre a, jean christophe barbe a c, joana coulon b, cécile thibon a, isabelle masneuf pomarède a c, lwt, volume 149, september 2021, 111781; 7. sugar reduction in musts with nanofiltration membranes to obtain low alcohol-content wines,noemi garcía-martín a, silvia perez-magariño b, miriam ortega heras b, carlos gonzález-huerta b, mihaela mihnea c, maríaluisa gonzález sanjosé c, laura palacio a, pedro prádanos a, antonio hernández a, separation and purification technology,volume 76, issue 2, 13 december 2010, pages 158-170; 8. method and compositions for preserving wine, david rubin, ely rubin, us8871284b2; 9. fouling in microfiltration of wine: the influence of the membrane polymer on adsorption of polyphenols and polysaccharides, mathias ulbricht , wolfgang ansorge, inge danielzik , martin könig, separation and purification technology 68(3):335342doi:10.1016/j.seppur.2009.06.004; 10. method for the removal of components causing turbidity, from a fluid, by means of microfiltration; gede wenten, dirk m. koenhen,hendrik d. w. roesink, alan rasmussen, gunnar jonsson, us5560828a; 11. ღვინო მუკუზანი w ka.wikipedia.org. 12. ღვინო საფერავი w ka.wikipedia.org. 13. ღვინო ხვანჭკარა w ka.wikipedia.org. 14. ღვინო ქინძმარაული w ka.wikipedia.org. 15. მადერის ტიპის მაგარი ღვინის მიღების ხერხი კონსტანტინე ბალავაძე. სასარგებლო მოდელის პატენტი: (11) ge u 2015 1845 y : (51) c 12 g 1/00 (ipc, 2006) 16. biological and technological research of wine materials processing, ripening and aging from saperavi grapes. /n. baghaturia, t. nanitashvili, n. begiashvili, ts. shilakadze, b. baghaturia/, georgian abstracts journal, teqinformi,# 11(23), 2013.agriculture; agrarian-economic science and technologies, 2013, #1, pp. 61-72. 17. does kvevri (amphora) clay influence the quality of wine? /g.barisashvili/, georgian abstracts journal, teqinformi,# 11(23), 2013.agriculture; new agrarian georgia 2013. № 4 pp .19-22 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 666 search and analysis of local and international patented works for the microfiltration process of saperavi, kindzmarauli, khvanchkara and mukuzani wine materials under variable temperature and viscosity conditions. george bibileishvili1, zaza javashvili2, elene kakabadze3, leila tananashvili4, manana mamulashvili5 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract the local and international patent works discussed in the paper reflect the current state of the sectoral specificity of the development of microfiltration process methods for obtaining various red wine materials in the world and determine the appropriate priorities for ongoing scientific research at the institute. keywords: local and international patents, variable temperature, viscosity conditions, wine materials, saperavi. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 18 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.02 ხელოვნური ინტელექტი ენერგეტიკულ ინდუსტრიაში ელენე ფანცხავა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი, elenepantskava@mail.ru რეზიუმე დღევანდელი მსოფლიო მოიცავს როგორც განვითარებად ტექნოლოგიურ ინოვაციებს, ასევე გარემოსდაცვით პასუხისმგებლობას მრეწველობის მასშტაბით, იზრდება მოწოდება ენერგეტიკულ სისტემებზე, რომლებიც უზრუნველყოფენ მაქსიმალურ ენერგიას, მინიმალურ ემისიას და ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას. მდგრადი ენერგეტიკული გადაწყვეტილებების მოთხოვნა არასოდეს ყოფილა ასეთი აქტუალური როგორც დღეს. ამ მიზნების მისაღწევად, ენერგეტიკის სექტორმა უნდა გაიაროს სწრაფი ტრანსფორმაცია შეამციროს ემისიები, უზრუნველყოს საიმედო, მასშტაბური ენერგია ეკონომიკური ზრდის მხარდასაჭერად. ამ პოტენციალის განბლოკვის მთავარი გასაღები ხელოვნური ინტელექტია, რომელიც გვთავაზობს უპრეცედენტო შესაძლებლობებს ენერგიის წარმოების, მართვისა და მოხმარების მიზნით. ხელოვნური ინტელექტი არის ზოგადი დანიშნულების ტრანსფორმაციული ტექნოლოგია, რომელსაც შეუძლია ღრმად გარდაქმნას გლობალური ეკონომიკა და მსოფლიოს ენერგეტიკული სისტემა. სოციალური-ეკონომიკური გამოწვევების გდასაჭრელად გვთავაზობს ინსტრუმენტებს ენერგეტიკული სისტემის თითოეული რგოლის გასაუმჯობესებლად. ენერგეტიკული გარდამავალი გამოწვევების ფონზე, მას შეუძლია გახდეს უფრო ადაპტირებული და პრაქტიკული გამოწვევების გადაჭრაში. ციფრული ტექნოლოგიების ეს ღირებულება სულ უფრო და უფრო აღიარებულია ენერგეტიკულ საზოგადოებაში, რაც დასტურდება რამდენიმე ძირითადი ინიციატივითა და პოლიტიკით. შემოთავაზებულ ციფრულ ტექნოლოგიებს შორის, ხელოვნური ინტელექტი მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ენერგეტიკულ ტრანსფორმაციაში, რადგან მან უკვე აჩვენა შესაბამისი პოტენციალი კვლევისა და გამოყენების სფეროების ფართო სპექტრში. ნაშრომში წარმოდგენილია სტრატეგიული რეკომენდაციები სამომავლო კვლევების, განვითარებისა და პოლიტიკის შემუშავებისათვის და გვაწვდის ინფორმაციას ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიების ამჟამინდელი მდგომარეობის, შესაძლებლობების და ტენდენციების შესახებ ენერგეტიკის სექტორში. საკვანძო სიტყვები: ინოვაცია, ხელოვნური ინტელექტი, ენერგეტიკული უსაფრთხოება, ტრანსფორმაცია, ალგორითმი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 19 ხელოვნური ინტელექტი (ai) არის ტექნოლოგია, რომელიც საშუალებას აძლევს კომპიუტერებსა და მანქანებს მოახდინოს ადამიანის სწავლების, პრობლემის გადაჭრის, გაგების, გადაწყვეტილების მიღების, კრეატიულობისა სიმულაცია. ხელოვნური ინტელექტის ქვეშ მოიაზრება მანქანათმცოდნეობა, რომელიც გულისხმობს მოდელების შექმნას ალგორითმის მომზადებით, რათა მიიღონ გადაწყვეტილებები მონაცემების საფუძველზე. იგი მოიცავს ტექნიკის ფართო სპექტრს, რომელიც საშუალებას აძლევს კომპიუტერებს ისწავლონ და გამოიტანონ დასკვნები მონაცემების საფუძველზე, კონკრეტული ამოცანებისთვის ცალსახად დაპროგრამების გარეშე. მანქანათმცოდნეობის ალგორითმის ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ ტიპს ეწოდება ნერვული ქსელი (ან ხელოვნური ნერვული ქსელი). ნერვული ქსელები მოდელირებულია ადამიანის ტვინის სტრუქტურისა და ფუნქციის მიხედვით. ნერვული ქსელი შედგება კვანძების ურთიერთდაკავშირებული ფენებისგან (ნეირონების ანალოგი), რომლებიც ერთად მუშაობენ რთული მონაცემების დასამუშავებლად და ანალიზზე. ხელოვნური ინტელექტს შუძლია მოახდინოს რევოლუცია ენერგეტიკულ სექტორში, თუ როგორ ხდება ენერგიის გამომუშავება, განაწილება და მოხმარება. ჭკვიანი ქსელის მენეჯმენტიდან განახლებადი ენერგიის პროგნოზირებამდე და ატომური ელექტროსადგურების უსაფრთხოებამდეც კი, ხელოვნური ინტელექტი ძირეულად ცვლის ენერგეტიკული ინდუსტრიის ფუნქციონირებას და მიიყვანს მას უფრო ეფექტური, მდგრადი და უსაფრთხო მომავლისკენ. 2020 წლიდან, ადამიანებმა დაინახეს ხელოვნური ინტელექტის ზუსტი გაგების, ანალიზისა და მსჯელობის შესაძლებლობების ფართო პერსპექტივები. ბევრს სჯერა, რომ ხელოვნური ინტელექტი შესაძლოა შევიდეს ხელოვნური ზოგადი ინტელექტის ახალ ეპოქაში. მიუხედავად მრავალი სარგებლისა, ხელოვნური ინტელექტი (ai) კვლავ აწყდება მნიშვნელოვან გამოწვევებს ენერგეტიკულ სექტორში. ხელოვნური ინტელექტის სისტემების დაყენება ხშირად საჭიროებს მნიშვნელოვან ინვესტიციებს, რაც შეიძლება იყოს მთავარი დაბრკოლება, განსაკუთრებით ნაკლები რესურსების მქონე მცირე კომპანიებისთვის. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია მონაცემთა ხელმისაწვდომობა და ხარისხი. როგორ გამოიყენება ai ენერგეტიკის სექტორში? ხელოვნური ინტელექტი ამჟამად გამოიყენება განახლებად ენერგიაში და მთლიანად ენერგეტიკულ სექტორში, რაც ხელს უწყობს ეფექტურობის გაზრდას და ხარჯების შემცირებას. ჭკვიანი ბადეები: ჭკვიანი ქსელის ტექნოლოგიები ხელს უწყობს ასეთი წყაროებიდან ენერგიის კოორდინაციას, შენახვას და განაწილებას სტაბილურ და საიმედო ნაკადში. ai-ს შეუძლია დაეხმაროს ელექტროენერგიის მიწოდების ქსელებს (ჭკვიან ქსელებს) მართვაში, რომლებიც იყენებენ ციფრული საკომუნიკაციო ტექნოლოგიას, რათა აღმოაჩინონ და რეაგირება მოახდინონ ადგილობრივ ცვლილებებზე. ერთის მხრივ, ხელოვნური ინტელექტის ალგორითმებს შეუძლიათ მოხმარების შაბლონების პროგნოზირება რეალურ დროში მონაცემების გამოყენებით, რაც დაეხმარება კომუნალურ კომპანიებს რესურსების უფრო ეფექტურად განაწილებაში. ai-ს შეუძლია გააუმჯობესოს ელექტროენერგიის განაწილება, რაც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 20 უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის მიწოდებას იქ, სადაც ის ყველაზე მეტად არის საჭირო და თავიდან აიცილებს გამორთვის რისკებს.ასევე მთ შეუძლიათ აღმოაჩინონ ქსელში არსებული ხარვეზები და შეფერხება, როგორიცაა აღჭუვილობის გაუმართაობა ან გათიშვა. ალგორითმების სშუალებით შესაძლებელია. პრობლემის ზუსტი ადგილმდებარეობის იდენტიფიცირება და ელექტრო ენერგიის გადამისამართება , რაც გააუმჯობესებს ქსელის საიმედობას. ai და ციფრული ტექნოლოგიები საშუალებას აძლევს ქსელის შიგნით არსებულ ყველა მოწყობილობას და აქტივს დაუკავშირდეს უკეთეს კონტროლს და თვითრეგულირებას. განახლებადი ენერგიის პროგნოზირება: ai გადამწყვეტ როლს თამაშობს განახლებადი ენერგიის წარმოების პროგნოზირებაში, თუ როდის წარმოიქმნება განახლებადი ენერგია საუკეთესოდ ან რამდენია ხელმისაწვდომი ნებისმიერ დროს, რაც თავის მხრივ იძლევა მოთხოვნისა და მიწოდების უფრო ზუსტი დაბალანსების საშუალებს. მას შეუძლია სწრაფად და ზუსტად დაამუშაოს და გააანალიზოს აღჭურვილობისგან შეგროვებული დიდი რაოდენობით მონაცემები და შეუძლია აღმოაჩინოს დახვეწილი შაბლონები, რომლებიც შეიძლება მიუთითებდეს მოსალოდნელ წარუმატებლობაზე. ისეთი წყაროებისთვის, როგორიცაა ქარი და მზის, რომლებიც ექვემდებარება ცვალებადობას, ალგორითმები აანალიზებენ ამინდის პროგნოზს და გენერირების მონაცემებს. რაც ენერგეტიკის პროვაიდერებს საშუალებას აძლევს იმუშაონ გამართულად. მოთხოვნაზე რეაგირების მართვა: მოთხოვნაზე რეაგირების მენეჯმენტი ენერგეტიკის სექტორში არის გადამწყვეტი სტრატეგია ელექტროენერგიის მოხმარების ოპტიმიზაციისა და ელექტრო ქსელის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად პროვაიდერების სიგნალების საპასუხოდ. ის გულისხმობს მომხმარებელთა, ძირითადად, კომერციული და სამრეწველო სუბიექტების ელექტროენერგიის მოხმარების კორექტირებას, რაც ხელს უწყობს მიწოდებისა და მოთხოვნის დაბალანსებას პიკის პერიოდებში. პროგნოზირებადი შენარჩუნება: ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით, ენერგეტიკულ კომპანიებს შეუძლიათ იწინასწარმეტყველონ, როდის შეიძლება მათი აღჭურვილობა გაფუჭდეს ან საჭიროებს შენარჩუნებას. მანქანათმცოდნეობას შეუძლია გააანალიზოს დიდი რაოდენობით მონაცემები სხვადასხვა წყაროდან, როგორიცაა გამოყენების სტატისტიკა, ამინდის მონაცემები და ისტორიული ტექნიკური ჩანაწერები, რათა წინასწარ განსაზღვროს პოტენციური ავარია მათ წარმოქმნამდე. ეს მიდგომა ამცირებს შეფერხების დროს, ამცირებს სარემონტო ხარჯებს და აუმჯობესებს ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მთლიან საიმედოობას. ენერგიის შენახვა: ენერგიის შენახვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი კრიტიკული ობიექტებისთვის, როგორიცაა საავადმყოფოები, მონაცემთა ცენტრები და სასწრაფო დახმარების სერვისები, სადაც სარეზერვო ელექტრომომარაგებაზე წვდომა შეიძლება იყოს სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი. ai ოპტიმიზაციას უკეთებს ენერგიის შენახვას და განაწილებას განახლებადი წყაროებიდან სხვადასხვა ფაქტორების გათვალისწინებით, როგორიცაა მოთხოვნა, მიწოდება, ფასი და ქსელის პირობები. ხელოვნური ინტელექტის ალგორითმები განსაზღვრავენ ენერგიის შესანახად საუკეთესო დროს, რაც საშუალებას იძლევა ჭარბი ენერგია გამოყენებულ იქნას პიკის დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 21 სურ.n1.ხელოვნური ინტელექტის როლის გააზრება ენერგეტიკის სექტორში; ნახშირბადის დაჭერა, გამოყენება და შენახვა: ai ზრდის პროცესების ეფექტურობას ატმოსფეროდან ან ემისიის წყაროებიდან ნახშირორჟანგის დაჭერის ოპტიმიზაციის გზით. aiზე მომუშავე სისტემებს შეუძლიათ ამოიცნონ დატყვევებული ნახშირბადის გამოყენების ყველაზე შესაფერისი მეთოდები, იქნება ეს სამრეწველო პროცესებისთვის თუ უსაფრთხო გრძელვადიანი შენახვისთვის. ეს ტექნოლოგია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სათბურის გაზების ემისიების შემცირებასა და კლიმატის ცვლილების შერბილებაში. ენერგო ვაჭრობა: ai აანალიზებს ბაზრის რთულ დინამიკას ენერგო ვაჭრობაში. ის ამუშავებს რეალურ დროში მონაცემებს ფასების, მოთხოვნისა და მიწოდების ტენდენციების შესახებ, რაც ენერგეტიკულ კომპანიებს საშუალებას აძლევს მიიღონ ინფორმირებული და მომგებიანი სავაჭრო გადაწყვეტილებები. ai ასევე გამოირჩევა რისკის მენეჯმენტში, პროაქტიულად აფასებს ბაზრის ცვალებადობას და გაურკვევლობას. ai-ს მიერ შესრულებული ალგორითმული ვაჭრობა მუშაობს ელვისებური სისწრაფით, ახორციელებს მრავალ გარიგებას მილიწამებში. ის ახდენს ენერგეტიკული პორტფელების ოპტიმიზაციას, ახდენს ბაზრის სცენარების სიმულაციას, აანალიზებს განწყობას, ავტომატიზირებს ამოცანებს და მუდმივად ადაპტირდება ბაზრის ცვალებად პირობებთან. როგორც ასეთი, ხელოვნური ინტელექტის უნარი, დაადგინოს შაბლონები და ტენდენციები მონაცემთა დიდ ნაკრებებში, ფასდაუდებელია დინამიური ენერგიის ბაზარზე ნავიგაციისთვის. შაბლონების ამოცნობის მისი განსაკუთრებული შესაძლებლობები საშუალებას აძლევს მას აღმოაჩინოს ბაზრის შესაძლებლობები და რისკები, რომლებიც შეიძლება გაურბოდეს ადამიანთა მოვაჭრეებს. ჭკვიანი სახლები და შენობები: ხელოვნური ინტელექტის ზემოქმედება სახლებსა და შენობებზე არანაკლები გარდამავალია ენერგოეფექტურობის მისაღწევად, რადგან ai გარდაქმნის მათ ენერგოეფექტურ ეკოსისტემებად. ჭკვიანი მრიცხველები და მოწყობილობები მუშაობენ ai-სთან ჰარმონიაში, რათა შექმნან რეაგირებადი ეკოსისტემები. ეს სისტემები მუდმივად აკონტროლებენ ენერგიის მოხმარებას რეალურ დროში, რაც ai-ს საშუალებას აძლევს მიიღოს მონაცემების საფუძველზე გადაწყვეტილებები, რომლებიც ოპტიმიზაციას უკეთებს ენერგიის გამოყენებას, რაც იწვევს ენერგიის მნიშვნელოვან დაზოგვას და ხარჯების. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 22 ნავთობისა და გაზის მოძიება: ai-ის ტრანსფორმაცია ნავთობისა და გაზის საძიებო სექტორში მნიშვნელოვანია. გეოლოგიური მონაცემების გასაოცარი სიზუსტით გაანალიზებით, ai-ს შეუძლია განსაზღვროს ნავთობისა და გაზის პოტენციური მარაგი, შეაფასოს ამ რეზერვების სიცოცხლისუნარიანობა და უხელმძღვანელოს საძიებო ძალისხმევას ყველაზე პერსპექტიული მიდგომით. ეს არა მხოლოდ ზრდის ეფექტურობას, არამედ მნიშვნელოვნად ზრდის საძიებო საქმიანობის წარმატებულ მაჩვენებელს და ხარჯებს. ატომური ელექტროსადგურის მონიტორინგი: ბირთვული ენერგია მთელ მსოფლიოში ელექტროენერგიის დაახლოებით 10%-ს უზრუნველყოფს. ატომურ ელექტროსადგურებში ხელოვნური ინტელექტი გადამწყვეტ როლს თამაშობს უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, მისი სისტემები დაკვირვებას ახდენს ქარხნის ფუნქციონირების ყველა ასპექტზე, მუშაობენ 24/7 დაღლილობის გარეშე და განუწყვეტლივ აანალიზებენ სხვადასხვა სენსორებისა და ინსტრუმენტების მონაცემებს. დღევანდელი ეკონომიკა გაჯერებულია თანამედროვე ტექნოლოგიებით, ხელსაწყოებითა და მანქანებზე მომუშავე აპლიკაციებით, ურთიერთდაკავშირებული ციფრული პლატფორმებიდან რობოტებამდე და ალგორითმებამდე. ენერგეტიკის სექტორი, რომელიც ფუნდამენტურია კაცობრიობისთვის, აქტიურად ეძებს ინოვაციური ტექნოლოგიების პრაქტიკულ გამოყენებას და მუდმივად იკვლევს და აფასებს განვითარებად მიღწევებს. ხელოვნურ ინტელექტს აქვს პოტენციალი, მოახდინოს რევოლუცია ამ სექტორში გლობალურად. ის დიდ დაპირებას იძლევა და გააგრძელებს როლის შესრულებას ენერგიის გამომუშავების, განაწილებისა და მოხმარების ოპტიმიზაციაში. რეკომენდაციები:  განახლებადი ენერგიის სისტემების ოპტიმიზაციის გარდა, ხელოვნური ინტელექტის ინტეგრაცია ენერგეტიკულ სექტორში უნდა ითვალისწინებდეს ძირითად მარეგულირებელ საკითხებს შესაბამისობისა და ეფექტურობის უზრუნველსაყოფად, რომელიც მოითხოვს ძლიერი მეთოდების შემუშავებას. ხელოვნური ინტელექტის სისტემები რეგულარულად უნდა განახლდეს და მორგებული იყოს რეგულაციების ცვლილებებზე,რათა შეინარჩუნონ მათ ეფექტურობა და შესაბამისობა საკანონმდებლო მოთხოვნებთან.  ძალიან მნიშვნელოვანია ენერგეტიკის სექტორში, ხელოვნური ინტელექტის შედეგად განხორციელებულ ტრანსორმაციაში პარტნიორობა, რომელიც დაფუძნებული იქნება ინტერდისციპლინური თანამშრომლობისა და ინოვაციების ხელშეწყბის შესაძლებლობაზე. ეს თანამშრომლობა, განსაკუთრებით ენერგო პროვაიდერებსა და ai ტექნოლოგიურ კომპანიებს შორის ხდება, რომელიც საშუალებას აძლევს ai-ზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების ინტეგრირებას ენერგიის მოხმარების ოპტიმიზაციისა და მდგრადობის მცდელობების გასაძლიერებლად.  ინოვაციებისა და მდგრადობის ეფექტურად დასაბალანსებლად ai-ში აუცილებელია მარეგულირებელი ჩარჩოს შემუშავება, რომელიც არა მხოლოდ ხელს შეუწყობს ტექნოლოგიურ წინსვლას, არამედ ითვალისწინებს ეთიკურ შედეგებს და ამცირებს გარემოზე ზემოქმედებას. მარეგულირებელ ჩარჩოებს შეუძლიათ წაახალისონ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 23 წინდახედული და ადაპტირებადი გადაწყვეტილებები, რომლებიც მხარს უჭერენ როგორც ტექნოლოგიურ პროგრესს, ასევე გლობალურ მდგრადობის მიზნებს.  ენერგეტიკის სექტორში ხელოვნური ინტელექტის წარმატებული განთავსება მოითხოვს მრავალმხრივ მიდგომას, რომელიც ითვალისწინებს ტექნიკურ და მარეგულირებელ გამოწვევებს. დაინტერესებულმა მხარეებმა უნდა განახორციელონ ინვესტიციები მონაცემთა მყარ ინფრასტრუქტურაში, რათა ხელი შეუწყონ ინტერდისციპლინურ პარტნიორობას და შექმნან წინდახედული მარეგულირებელი ჩარჩო, რომელიც დააბალანსებს ინოვაციას მდგრადობასთან. დასკვნა: ხელოვნური ინტელექტის დანერგვა ენერგეტიკულ სექტორში შეუძლებელია გამოწვევების გარეშე. პირველ რიგში, ეს შეეხება წინასწარ ხარჯებს, რომლებიც დაკავშირებულია ai სისტემების დანერგვასთან და მათ არსებულ ინფრასტრუქტურაში ინტეგრირებასთან. ეს ღირებულება შეიძლება იყოს ბარიერი ზოგიერთი ენერგეტიკული კომპანიისთვის, განსაკუთრებით მცირე, შეზღუდული ბიუჯეტის მქონე კომპანიებისთვის. იქედან გამომდინარე, რომ ენერგეტიკის სექტორი მოიცავს სენსიტიურ მონაცემებს, მათ შორის ქსელის ინფორმაციას, მომხმარებლის მონაცემებს და ოპერაციულ დეტალებს, ძალიან მნიშვნელოვანია ამ მონაცემების უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. შესაბამისად ხელოვნური ინტელექტის სისტემები დაცული უნდა იყოს კიბერ საფრთხეებისა და დარღვევებისგან. გარდა ამისა, არის გამოცდილი პროფესიონალების დეფიციტი, რომლებსაც ესმით როგორც ენერგეტიკის სექტორი, ასევე ai ტექნოლოგიები. ამ ნაკლებობამ შეიძლება შეანელოს ai გადაწყვეტილებების მიღება და განვითარება ინდუსტრიაში, რაც აუცილებელს გახდის განათლებასა და ტრენინგებში ინვესტირებას ამ ხარვეზის დასაძლევად. ai ტექნოლოგიების წარმატებული ინტეგრაცია კონკურენტუნარიანი იქნება განვითარებადი ლანდშაფტის პირობებში და მას შეუძლია ღრმად გარდაქმნას გლობალური ეკონომიკა და მსოფლიო ენერგეტიკული სისტემა. შესაბამისად ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და ემისიების მიზნების მისაღწევად, უნდა მოხდეს სუფთა ენერგიის ტექნოლოგიების მუდმივი გაუმჯობესება და ახალი ენერგეტიკული ტექნოლოგიების გამოჩენა ბაზარზე. ხელოვნური ინტელექტი გააძლიერებს მეცნიერთა შესაძლებლობებს და კრეატიულობას ახალი იდეების გენერირებასა და ტესტირებაში. პოლიტიკის შემქნელებმა და სამეცნიერო საზოგადოებამ უნდა ჩამოაყალიბონ საერთო გაგება ყველაზე პერსპექტიული აპლიკაციებისა და ძირითადი გამაძლიერებლების შესახებ და გადაჭრან კრიტიკული ხარვეზები, რომელიც დაკავშირებულია ai ენრგიის მოხმარებასთან დაკავშირებით. ენერგეტიკული სისტემის ტრანსფორმაციისთვის ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს აგრეთვე იმის გაანალიზებას, თუ როგორ უნდა შეიქმნას თავად მონაცემთა ცენტრები, რომ იყოს ენერგოეფექტური და რაც შეიძლება კლიმატის მიმართ ნეიტრალური. ენერგეტიკული სექტორისთვის ხელოვნური ინტელექტის დაპირება სცილდება ციფრული ტრანსფორმაციის ფარგლებს და გვთავაზობს გზას კაცობრიობის უკეთესი მომავლისკენ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 24 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. pantskhava e., jishkariani m. "decarbonization and its aspects in the energy sector", proceedings of iii international scientific and practical conference madrid, spain 3-5 march 2025. pp.117-123. 2. ფანცხავა ე., & ჯიშკარიანი მ. (2025). საერთაშორისო ურთიერთობები და ენერგეტიკის მდგრადი განვითარება . ქართველი მეცნიერები, 7(1), 408–416. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.37 3. ფანცხავა ე. (2025). ბლოკჩეინის, როგორც განვითარებადი, ინოვაციური ტექნოლოგიის დანერგვა მდგრადი ენერგეტიკული სისტემის წინსვლისთვის. ქართველი მეცნიერები, 7(1), 145–152. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.14 4. ფანცხავა ე., ჯიშკარიანი მ., & ჩოგოვაძე ბ. (2024). ბიოსაწვავის წარმოების აქტუალური სტრატეგიები, თერმული გამოყენების მიღწევები და შესაძლებლობები. ქართველი მეცნიერები, 6(3), 27–35. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.03.04 5. elene pantskhava, m.jishkariani, proceedings of vi international scientific and practical conference, vienna, austria, 13-15 may 2024. isbn 978-3-954754-01-4, pp143-150. 6. ფანცხავა ე, ჯიშკარიანი მ, ,,განახლებადი ენერგიის რესურსები უპირატესობები და სოციალურ-ეკონომიკური სარგებლიანობის ფართო სპექტრი“, მე-3 საერთაშორისო და სამეცნიერო პრაქტიკული კონფერენცია ,,სამეცნიერო თანამედროვე საზოგადოების მიღწევევბი“, 2024 წლის 10-12 ოქტომბერი. გამომცემლობა ლონდონი, დიდი ბრიტანეთი.გვ.160-166. 7. ფანცხავა ე., & ჯიშკარიანი მ. (2024). მწვანე წყალბადი მდგრადი ენერგიის მომავლის გასაღები: (სოციალურ-ეკონომიკური სარგებელი). ქართველი მეცნიერები, 6(2), 345–354. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.36 8. pantskhava e, jishkariani m, ,,renewable energies – the guarantor of the georgian energy system sustainability”,proceedings ofx international scientific and practical conference, june 13-15, tokyo, japan, 2024. pp.161-167. 9. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ., ფანცხავა ე., ,,შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელი გზა საქართველოს ეკონომიკური გაჯანსარებისკენ“. მე-7 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია ,,კულტურათაშორისი დიალოგები“, თელავი, საქართველო, 27-29 ოქტომბერი,2023 წ. 10. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე(2023, 2 – 4 აპრილი), „თანამედროვე მსოლფიო ახალი გამოწვევების წინაშე ენერგეტიკის სექტორი“. საერთაშორისო მულტიდისციპლინარული სამეცნიერო კონფერენცია „თანამედროვე მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშე“. კვიპროსი(ლარნაკა). 59-66. 11. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე. ,, საქართველოს განახლებადი რესურსებით იმპორტჩანაცვლების შესაძლებლობები და ამ მიმართულებით არსებული გამოწვევები”,საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია: ,,გლობალური გამოწვევები და ეკონომიკური განვითარების მოდელების ტრანსფორმაცია» , უაკ(udc) 338.22+62 ბ-666, n3-4 2023 წელი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 25 12. ვეზირიშვილი-ნოზაძე ქ, ფანცხავა,ე. ,,რუსეთ უკრაინის ომით განპირობებული ახალი გეოპოლიტიკური გარემოებები ევროკავშირისა და საქართველოსთვის“,v საერთაშორისო კონფერენცია ,,თანამედროვე განვითარების ეკონომიკური სამართლებრივი და სოციალური პრობლემები“,ქუთაისი, eissn 2346-8203 2022წ. 13. m. jishkariani, n. dvalishvili, l. kurakhchishvili. “evaluation of calorific of municipal solid waste (msw).” in: ghosh s. (eds) sustainable waste management: policies and case studies. springer, singapore. 2020, pp.263-265. doi.org/10.1007/978-981-13-7071-7_23. 14. m. jishkariani. “criteria for estimating greenhouse gas emissions from transport.” georgian technical university proceedings #3(521). 2021, pp.59-68. doi.org/10.36073/1512-0996-20213-59-68. 15. m. jishkariani, s.k.ghosh, k. didbaridze. “energy and economic indicators influencing circular economy in georgia.” in: ghosh, s.k., ghosh, s.k. (eds) circular economy: recent trends in global perspective. springer, singapore. 2021, pp. 331358. https://doi.org/10.1007/978-981-16-0913-8_11. 16. m. jishkariani. “electricity tariffs in georgia.” warsaw, poland: world science 9(49), vol.1. 2019, pp. 20-22. doi:10.31435/rsglobal_ws/30092019/6697. 17. z. hasan, h.r. mohammad, & m. jishkariani. “machine learning and data mining methods for cyber security: a survey”, mesopotamian journal of cybersecurity, vol. 2022, pp. 47–56, nov. 2022. https://doi.org/10.58496/mjcs/2022/006. 18. m.pitskhelauri, & m. jishkariani, m. “energy management systems (enms) reforms of georgia.” journal of energy engineering and thermodynamics (jeet) #3(01), 2023, pp. 38– 45. doi.org/10.55529/jeet.31.38.45. 19. https://aibe.uq.edu.au/article/2023/03/economics-of-green-hydrogen-in-australia-part-1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 26 artificial intelligence in the energy industry elene pantskhava associate professor, georgian technical university, elenepantskava@mail.ru summary today's world encompasses both emerging technological innovations and environmental responsibility across industries, the demand for energy systems is increasing, which provide maximum energy, minimum emissions and energy security. the demand for sustainable energy solutions has never been as urgent as it is today. to achieve these goals, the energy sector must undergo a rapid transformation reducing emissions while providing reliable, scalable energy to support economic growth. the key to unlocking this potential is artificial intelligence, which offers unprecedented opportunities for energy production, management, and consumption. artificial intelligence is a general-purpose transformative technology that can profoundly transform the global economy and the world's energy system, and offers tools to improve every link in the energy system to address socio-economic challenges. in the face of energy transition challenges, it can become more adaptive and proactive in addressing challenges. this value of digital technologies is increasingly recognized in the energy community, as evidenced by several key initiatives and policies. among the proposed digital technologies, artificial intelligence is expected to play a significant role in the energy transformation, as it has already demonstrated relevant potential in a wide range of research and application areas. the paper presents strategic recommendations for future research, development, and policy development and provides information on the current state, capabilities, and trends of artificial intelligence technologies in the energy sector. keywords: innovation, artificial intelligence, energy security, transformation, algorithm. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 364 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.34 consequences of social isolation on behavior and hypothalamic monoaminergic transmission in adult rats of different social statuses matitaishvili tamari¹, domianidze tamari¹, burjanadze giorgi², shengelia mariami², menteshashvili nato¹ ¹ivane beritashvili center of experimental biomeidice., ²ivane javakhishvili tbilisi state university abstract in recent years, social isolation stress of humans and its importance in the development of behavioral disorders of psychiactic nature has become mostly current. experimental studies using animal models have demonstrated that social stress can induce depressiveand anxiety-like behaviors, as well as neuroendocrine and physiological dysregulation. stress-related influences are known to alter central neurotransmitter systems, particularly those involved in monoaminergic transmission. studies have shown that intracerebral neurotransmission dysfunction such as serotonine, norepinephrine and dopamine play an important role in the development of anxiety and depression. the impact of stress varies based on individual neurophysiological characteristics, including social status. the aim of this study was to investigate the effects of stress induced by social isolation on behavior and hypothalamic monoaminergic transmission in rats of different social statuses. experiments were performed on groups of white male laboratory rats. dominant and submissive individuals in groups were identified using two methods based on competition for food and water. social isolation of dominant and submissive rats was carried out for 14 days in small individual cages. depressive and anxiety-like behaviors were evaluated using the “forced swim” and “elevated cross maze” tests. according to behavioral tests, following social isolation, both dominant and submissive rats exhibited anxiety-like behaviors. in response to isolation, an increase in dopamine concentrations was observed in the hypothalamus of rats. norepinephrine levels were significantly elevated only in dominant rats, who exhibited lower levels of anxiety compared to their submissive counterparts. thus, a 14-day social isolation elicits anxiety-like behavior in both dominant and submissive individuals, which is associated with alterations in hypothalamic monoaminergic signaling, notably characterized by elevated dopamine and norepinephrine levels. these findings suggest that the observed increases in hypothalamic monoamine concentrations reflect compensatory and adaptive neurochemical responses aimed at mitigating the adverse effects of prolonged stress exposure and preventing the development of stress-related pathologies. according to the results, submissive individuals exhibit significantly greater sensitivity to social isolation stress than their dominant counterparts. these findings highlight the importance of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 365 considering individual social profiles in future research on stress adaptive mechanisms and stressinduced psychopathologies. key words: social isolation, anxiety behavior, monoaminergic neurotransmission, hypothalamus, rats introduction. social stress is recognized as a significant risk factor for the development of behavioral disorders of psychiatric nature. in recent years, human social isolation and its contribution to the onset of these disorders have gained increased scientific attention. the quarantine measures introduced during the covid-19 pandemic have further intensified interest in understanding the behavioral and neuroendocrine consequences of stress caused by social isolation [1, 2]. experimental studies using animal models have demonstrated that social stress can induce depressiveand anxiety-like behaviors, as well as neuroendocrine and physiological dysregulation [3]. moreover, social isolation has been associated with heightened levels of anxiety and depression [4], highlighting the need for a more profound investigation into the long-term consequences of social deprivation during this historically unprecedented period [5]. stress-related influences are known to alter central neurotransmitter systems, particularly those involved in monoaminergic transmission [6]. these alterations are hypothesized to mediate the behavioral and physiological responses observed following exposure to stress [3]. a growing body of evidence indicates that dysfunctions in monoaminergic neurotransmission—specifically involving serotonin, norepinephrine, and dopamine—play a key role in the etiology of psychiatric conditions such as anxiety and depression [7,8]. moreover, the release of serotonin in brain regions such as the hypothalamus and hippocampus depend on inborne levels of anxiety and the type of stressor to which animals are exposed [9]. the nature and outcome of stress responses are influenced by individual neurobiological characteristics. in rodent models, dominant and submissive animals demonstrate divergent behavioral and neuroendocrine reactions to stress. under stressful conditions, submissive rats show higher corticosterone and serotonin levels, which must be associated with a diverse functioning of the hypothalamic-pituitary-adrenal (hpa) axis [10,11,12]. several studies have also emphasized the parallels between submissive behavior in rodents and depressive phenotypes observed in humans [13,14]. these authors argue that submissive animal behavior may serve as a valid model for depression. based on this perspective, we propose that submissive animals are inherently more susceptible to anxiety and depression and, consequently, more vulnerable to the effects of social isolation. based on the above the current study aims to investigate the effects of social isolation on behavioral outcomes and hypothalamic monoaminergic transmission in rats with different social statuses. by identifying the behavioral and neurochemical correlations of social stress in dominant and submissive phenotypes, this research contributes to a better understanding of the biological underpinnings of stress-related psychiatric vulnerabilities. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 366 materials and methods. experiments were carried out on 60 white laboratory rats weighing 200-250g. animals were divided into experimental (n =10) and control (n=10) groups. each group contained 3 male and 2 female rats. they were housed in standard (15 x 35x 45 cm) cages. experiments performed on male rats only. in order to identify dominant and submissive animals in small groups of rats we used two methods enabling the stronger animal to gain a victory during the getting of food and water. in the first method we studied the animals’ behaviour in condition of high food motivation. after 48 h of food deprivation, we placed sufficient food granules (each granule weighed about 2 g) for only one animal in the cage. the placing was repeated several times during 30 min, during which interval we recorded the numbers of: bites, food graspings, attempts to grasp food and portions of food taken, as well as duration of grooming activity. in the second method we created high thirst motivation by 48 h water deprivation and then placing a water bowl in the cage so as to be accessible to only one animal. during 15 min the numbers of water lapping’s and bites and the duration of grooming activity were recorded [10,11]. the selection of dominant and submissive rats was made according to the summarized behavioural parameters revealed during these conflict situations. the social isolation of dominant and submissive rats was performed in experimental groups. rats were placed in small, individual cages (27×15×21) for 14 days under controlled environmental conditions. in order to evaluate anxiety and depressive behavior of rats we used “forced swim” [15,16] and “elevated cross maze” tests [ 17,18]. we determined the monoaminergic transmission in the hypothalamus (serotonine, dopamine, norepinephrine) and the concentration of the basal corticosterone in plasma by immunoenzyme analyzer elisa reader. the data were processed statistically by two-way factorial analysis (anova). results and discussion. according to the results of the study, notable differences were observed between dominant and submissive rats that were not subjected to social isolation procedures (i.e., control groups). specifically, the “forced swim” test revealed that the duration of immobility was significantly higher in submissive animals compared to their dominant counterparts (p<0.01) (fig. 2). submissive rats also exhibited significantly lower basal serotonin concentrations in the hypothalamus compared to dominant rats (p<0.01) (fig. 4). no significant differences were observed in hypothalamic dopamine and norepinephrine concentrations, or in basal plasma corticosterone levels between rats of different social status. furthermore, the “elevated plus maze” test showed no significant differences between dominant and submissive rats in the amount of time spent in the open arms (fig. 1). following 14 days of social isolation, the time spent in the open arms of the elevated cross maze was significantly reduced in both dominant and submissive rats compared to animals in the control groups (p<0.01) (fig. 1). additionally, after stress exposure, submissive rats spent significantly less time in the open arms than dominant rats (p<0.05) (fig. 1). the forced swim test revealed no significant changes in immobility duration in either dominant or submissive rats following isolation (fig. 2). a significant increase in basal plasma corticosterone levels was detected in both dominant and submissive animals compared to the control groups (p<0.01) (fig. 3). dopamine concentrations in the hypothalamus were significantly elevated in both dominant and submissive rats (p<0.01) (fig. 5), whereas norepinephrine levels were significantly increased only in dominant individuals after stress (p<0.05) (fig. 6). no significant changes in hypothalamic serotonin concentrations were detected between the experimental and control groups (fig. 4). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 367 according to the obtained results, 14 days of social isolation did not result in increased depressive-like behavior in either dominant or submissive rats, as assessed by the forced swim test. however, in the elevated cross maze, both dominant and submissive rats exhibited fearand anxiety-like behaviors, which were more pronounced in submissive individuals. despite the elevated anxiety levels, no significant changes in hypothalamic serotonin concentrations were observed. in contrast, dopamine concentrations were increased in both dominant and submissive rats. notably, norepinephrine levels were significantly elevated only in dominant rats. previous studies have demonstrated that behavioral and neurochemical responses to stress are influenced by multiple factors, including the type of stressor and individual characteristics of the nervous system [10,19, 20]. in our study, social isolation stress led to increased hypothalamic dopamine levels in both dominant and submissive rats. however, norepinephrine levels were significantly elevated only in dominant individuals, who also showed lower anxiety levels compared to submissive rats. these findings are in line with other studies reporting that dominant individuals tend to exhibit a noradrenergic stress response profile [21,22]. notably, no changes in basal hypothalamic serotonin levels were found at this stage of isolation-induced stress, despite the presence of heightened anxiety. the evidence for an involvement of endogenous serotonin in anxiety is contradictory. increased anxiety behavior in rodents, for example, has been characterized by increased serotonergic activity in several brain structures, whereas other studies emphasized the link between low serotonin and anxiety [9, 23]. similarly, stress-induced changes in serotonin synthesis and levels are variable, with increases, decreases, and no effects reported [24]. thus, the results of our study support the hypothesis of other researchers that physiological mechanisms under stress and anxiety are not to depend on serotonin only but seem to include disbalanced interactions between serotonin and other neurotransmitters in the different brain structures such as hypothalamus, hippocampus, prefrontal cortex. thus, according to the findings, a 14-day period of social isolation induces anxiety-like behavior in both dominant and submissive rats. however, the level of fear and anxiety was notably higher in submissive individuals. as anticipated, these animals appeared to be more sensitive to the effects of isolation. these behavioral changes were accompanied by alterations in monoaminergic transmission within the hypothalamus, characterized by increased levels of dopamine and norepinephrine. numerous studies have demonstrated that stress exposure leads to alterations in monoaminergic transmission in key brain regions, including the hypothalamus, and that these changes play a critical role in stress adaptation and the development of stress-related pathologies [25,26,27]. based on the findings of the present study and existing literature, we propose that the increased concentrations of dopamine and norepinephrine in the hypothalamus observed at this stage of stress exposure represent compensatory, adaptive mechanisms aimed at counteracting the development of stress-related disorders. conclusions. thus, a 14-day social isolation elicits anxiety-like behavior in both dominant and submissive individuals, which is associated with alterations in hypothalamic monoaminergic signaling, notably characterized by elevated dopamine and norepinephrine levels. these findings suggest that the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 368 observed increases in hypothalamic monoamine concentrations reflect compensatory and adaptive neurochemical responses aimed at mitigating the adverse effects of prolonged stress exposure and preventing the development of stress-related pathologies. according to the study’s results, submissive individuals exhibit significantly greater sensitivity to social isolation stress than their dominant counterparts. by identifying the behavioral and neurochemical correlations of social stress in dominant and submissive phenotypes, this research contributes to a better understanding of the biological underpinnings of stress-related psychiatric vulnerabilities. this work is supported by shota rustaveli national science foundation of georgia, grant fr-23-2770 figures georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 369 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 370 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 371 references 1. brandt l, liu s, heim c, heinz a. “the effects of social isolation stress and discrimination on mental health”. transl psychiatry, 2022 sep 21;12(1):398. 2. henssler j, stock f, van bohemen j, walter h, heinz a, brandt l. “mental health effects of infection containment strategies: quarantine and isolation—a systematic review and metaanalysis”. eur arch psychiatry clin neurosci., 2021; 271:223–34. 3. mcneal n, anderson em, moenk d, trahanas d, matuszewich l, grippo aj. “social isolation alters central nervous system monoamine content in prairie voles following acute restraint”. soc neurosci., 2018 apr;13(2):173-183. 4. loades me, chatburn e, higson-sweeney n, reynolds s, shafran r, brigden a, linney c, mcmanus mn, borwick c, crawley e. “rapid systematic review: the impact of social isolation and loneliness on the mental health of children and adolescents in the context of covid19”. j am acad child adolesc psychiatry, 2020 nov;59(11):1218 1239; e3. 5. begni v, sanson a, pfeiffer n, brandwein c, inta d, talbot sr, riva ma, gass p, mallien as. “social isolation in rats: effects on animal wefare and molecular markers for neuroplastisity “. plos one, 2020oct 27;15(10); e 0240439. 6. mckittrick cr, blanchard dc, hardy mp, & blanchard rj (2009).” social stress effects on hormones, brain, and behavior “. hormones, brain and behavior, 2010,1:735-772. 7. liu y, zhao j, guo w. “emotional roles of mono-aminergic neurotransmitters in major depressive disorder and anxiety disorders”. front psychol, 2018 nov 21; 9:2201. 8. mumtaz f, khan, m.i., zubair m, dehpour, a.r. “neurobiology and consequences of social isolation stress in animal model—a comprehensive review”. biomed pharmacother., 2018 sep: 105:1205-1222. 9. umriukhin ae, wigger a, singewald n, landgraf r. “hypothalamic and hippocampal release of serotonin in rats bred for hyperor hypo-anxiety”. stress, 2002 dec;5(4):299-305. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 372 10. matitaishvili t, domianidze t, emukhvari n, khananashvili m. “behavioral characteristics of rats on various hierarchical level”. georgian medical news, 2016, n 3, 63–73. 11. matitaishvili t, domianidze t, kozmava k. “social stress causes depressive-like behavior in submissive rats”. journal of biological physics and chemistry, 2023 (23), 53-56. 12. mcewen, b.s., mckittrick, c.r., tamashiro k.l., sakai, r.r. “the brain on stress: insight from studies using the visible burrow system”. physiology & behavior, 2015(146), 47-56. 13. malatynska e, rapp r, harrawood d, tunnicliff g. “submissive behavior in mice as a test for antidepressant drug activity”. pharmacol biochem behav., 2005 oct;82(2):306-13. 14. nesher e, gross m, lisson s, tikhonov t, yadid g, pinhasov a. “differential responses to distinct psychotropic agents of selectively bred dominant and submissive animals”. behav brain res., 2013 jan 1;236(1):225-235. 15. slattery d. a., and cryan j. f. “using the forced swim test to assess antidepressant-like activity in rodents”. nat. protoc., 2012, 7, 1009–1014. 16. yankelevitch yahav r, franko m, huly a, doron r. “the forced swim test as a model of depressive-like behavior”. journal of vis exp., 2015 mar 2;(97):52587. 17. carobrez a. p., and bertoglio l. j. “ethological and temporal analyses of anxiety-like behavior: the elevated plus-maze model 20 years on”. neurosci. biobehav. rev., 2005, 29, 1193–1205.7. 18. arantes r, tejada j, bosco g.g, morato s, roque a. c. „mathematical methods to model rodent behavior in the elevated plus-maze”. j. neurosci. methods, 2013, 220, 141–148. 19. villada c, hidalgo v, almela m, salvador a. “individual differences in the psychobiological response to psychosocial stress (trier social stress test): the relevance of trait anxiety and coping styles”. stress health, 2016 apr;32(2):90-9. 20. ebner k, singewald n. “individual differences in stress susceptibility and stress inhibitory mechanisms”. current opinion in behavioral sciences, 2017 apr, volume 14, 54-64. 21. wood cs, valentino rj, wood sk. “individual differences in the locus coeruleus norepinephrine system: relevance to stress-induced cardiovascular vulnerability”. physiol behav., 2017 apr 1:172:40-48. 22. haller j, kruk mr. “normal and abnormal aggression: human disorders and novel laboratory models”. neurosci biobehav rev., 2006;30(3):292-303. 23. stein d.j. and stahl s. “serotonin and anxiety: current models”. international clinical psychopharmacology, 2000, 15, s1–6. 24. mckittrick c.r. and mcewen b.s. “regulation of serotonergic function in the cns by steroid hormones and stress”. in: stone, t.w., eds, cns neurotransmitters and neuromodulators (crc press, boca raton, florida) 1996, 4, 37–76. 25. barr jl, foster gl. “serotonergic neurotransmission in the ventral hippocampus is enhanced by corticosterone and altered by chronic amphetamine treatment”. neuroscience, 2011 may, 19:182:105-14. 26. harvey bh, brand l, jeeva z, stein dj. “cortical/hippocampal monoamines, hpa-axis changes and aversive behavior following stress and restress in an animal model of post-traumatic stress disorder”. physiol behav., 2006 may 30;87(5):881-90. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 373 27. lapiz-bluhm md. “impact of stress on prefrontal glutamatergic, monoaminergic and cannabinoid systems”. curr top behav neurosci., 2014,18:45-66. სოციალური იზოლაციის შედეგები ქცევასა და ჰიპოთალამური მონოამინერგული ნეიროტრანსმისიის მახასიათებლებზე სხვადასხვა სოციალური სტატუსის ზრდასრულ ვირთაგვებში მათითაიშვილი თამარი¹, დომიანიძე თამარი¹, ბურჯანაძე გიორგი², შენგელია მარიამი², მენთეშაშვილი ნატო¹ ¹ ივანე ბერიტაშვილის ექსპერიმენტული ბიომედიცინის ცენტრი., ² ივანე ჯავახიშვილის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი უკანასკნელ წლებში განსაკუთრებული აქტუალობა შეიძინა სოციალური იზოლაციით გამოწვეული სტრესის მნიშვნელობამ ადამიანის ფსიქიატრიული ხასიათის ქცევითი დარღვევების განვითარებაში. ექსპერიმენტებმა ცხოველური მოდელების გამოყენებით ცხადყო, რომ სოციალური სტრესი იწვევს დეპრესიულ და შფოთვის ტიპის ქცევას, ფიზიოლოგიური და ენდოკრინული რეგულაციის დარღვევით. ცნობილია, რომ სტრესოგენური ზემოქმედება ცვლის ცენტრალური ნეიროტრანსმიტერული სისტემების ფუნქციონირებას, განსაკუთრებით კი იმ ნერიომედიატორებისა, რომელნიც მონოამინერგულ გადაცემას უზრუნველყოფენ. კვლევებით დასტურდება, რომ თავის ტვინში სეროტონინის, ნორადრენალინისა და დოფამინის გადაცემის დარღვევა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს შფოთვისა და დეპრესიის განვითარებაში. ამავდროულად სტრესის განვითარების ხასიათი და შედეგები განსხვავდება ორგანიზმის ინდივიდუალური ნეიროფიზიოლოგიური თავისებურებების, მათ შორის სოციალური სტატუსის გათვალისწინებით. კვლევის მიზანს წარმოადგენდა სოციალური იზოლაციით გამოწვეული სტრესის გავლენის შესწავლა ქცევაზე და ჰიპოთალამუსის მონოამინერგულ გადაცემაზე განსხვავებული სოციალური სტატუსის ვირთაგვებში. ექსპერიმენტები ჩატარდა მამრობითი სქესის თეთრი ლაბორატორიული ვირთაგვების ჯგუფებზე. ვირთაგვების სოციალური სტატუსი განისაზღვრა საკვებზე და წყალზე კონკურენციის პრინციპზე დაფუძნებული მეთოდების გამოყენებით. დომინანტი და სუბმისური ვირთაგვების სოციალური იზოლაცია განხორციელდა მცირე ზომის ინდივიდუალურ გალიებში 14 დღის განმავლობაში. დეპრესიული და შფოთვითი ქცევა შეფასდა “ამაღლებული ჯვარედინი ლაბირინთის” და “იძულებითი ცურვის” ტესტების გამოყენებით. სოციალური იზოლაციის შემდეგ როგორც დომინანტ, ასევე სუბმისიურ ვირთაგვებში ქცევითი ტესტების მიხედვით გამოვლინდა შფოთვითი ქცევა. იზოლაციის საპასუხოდ ვირთაგვების ჰოპოთალამუსში აღინიშნა დოფამინის კონცენტრაციის მატება. ნორადრენალინის დონე კი მნიშვნელოვნად გაიზარდა მხოლოდ დომინანტ ინდივიდებში, რომელთაც ამავდროულად აჩვენეს შფოთვის შედარებით დაბალი დონე სუბმისურებთან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 374 შედარებით. ამრიგად, 14-დღიანი სოციალური იზოლაცია იწვევს დომინანტ და სუბმისურ ვირთაგვებში შფოთვითი ტიპის ქცევას და ჰიპოთალამუსის მონოამინერგული გადაცემის ცვლილებებას დოფამინისა და ნორადრენალინის დონის მატებით. მიღებული მონაცემები მიუთითებს, რომ ჰიპოთალამუსში მონოამინების კონცენტრაციის გაზრდა წარმოადგენს კომპენსატორულ, ადაპტაციური ხასიათის ნეიროქიმიურ რეაქციას, რომელიც მიმართულია სტრესის მავნე ეფექტების შემცირებისკენ და სტრესით გამოწვეული პათოლოგიების საწინააღმდეგოდ. კვლევის შედეგებით დადგინდა, რომ სუბმისიური ინდივიდები გაცილებით მაღალი მგრძლობელობობით გამოირჩევიან სოციალური იზოლაციის მიმართ. აღნიშნული მიგნებები ხაზს უსვამს ინდივიდუალური სოციალური პროფილის გათვალისწინების მნიშვნელობას სტრესის ადაპტაციური მექანიზმებისა და სტრესით გამოწვეული ფსიქოპათოლოგიების კვლევის პროცესში. საკვანძო სიტყვები: სოციალური იზოლაცია, შფოთვითი ქცევა, მონოამინერგული ნეიროტრანსმისია, ჰიპოთალამუსი, ვირთაგვები microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 169 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.16 к возможности использования морских водорослей в качестве сырья для получения косметических и космецевтических средств (обзор). явич павел абрамович1, кахетелидзе мзия бондоевна2, кикалишвили белла юрьевна3 1доктор фармацевтических наук, профессор, главный научный сотрудник направления бад – ов и косметологических средств; 2доктор фармации, старший научный сотрудник направления бад – ов и косметологических средств; 3доктор фармации, главный научный сотрудник направления липидов и антрахинонов институт фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета резюме описано применение морских водорослей в косметике и космецевтике. показано, что биологически активные вещества, содержащийся в них, оказывают антибактериальные, противогрибковые, антиоксидантные и противовоспалительные свойства, имеют уф-защитную, антимикробную, противовирусную, противоаллергическую, антиоксидантную и другие активности. ключевые слова.уф-защита, водоросли, косметика,космецевтика, каротиноиды, хлорофилл. введение в разных областях косметики используются термины «косметика,космецевтика» т.е. содержащие вещества (в данном случае природного происходения), обладающие определенными лекарственными свойствами [1]. космецевтика, это фактически, косметическофармацевтический гибрид местногоприменения, содержащий биологически активные натуральные ингреденты, способные оказывать оздоровительное действие на здоровье человека после нанесения их на кожу[2]. в последнее время косметическая промышленность постепенно переходит на натуральные биоактивные ингредиенты из-за неэффективности синтетической косметики. это связано, как с возможностьюналичия побочных эффектов, так и относительно низкой скоростью всасывания [3,4]. сегодня потребители предпочитают натуральные косметической продукты, в число которых входят, наряду с другими растениями, и морские водоросли [5], обладающие широким спектром фармакологической активности с незначительными побочными эффектами.морские водоросли, богатые различными биологически активными веществами, находят широкое применение в косметике и космецевтике. это устойчивый и возобновляемый ресурс, привлекающий все большее внимание georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 170 [6-12]. современный образ жизни создал новый акцент на вид внешности и уходе за собой. возрастает количество потребителей косметических продуктов натурального происхождения. косметическая промышленность ищет новые биологически активные соединения из природных источников. морские водоросли являются неограниченым источником активных соединений с большим спектром лекарственного применения. биоактивные соединения из них используются в кремах, мазях и лосьонах для кожи. достижения в этой области позволили так же решить проблемы связаных с защитой от ряда онкологических и накожных заболеваний, воспалительных процессов, так же дегенерации кожи, ее старения, увлажнения, очищения, отбеливания, снижения уровня пигментациии и др.[13-22]. в связи с увеличивающимися требованиям к средствам из веществ, содержащихся в морских водорослях, для лечения накожных заболеваний, возникли термины дермокосметика и дермокосмецевтика [23-25]. несмотря на большой объем обзорных публикаций поприменению морских водорослей в различных областях медицины, промышленности, питания и др., отдельно не выделены конкретные работы по возможности их применения в косметике и космецевтике (благодаря строению веществ содержащихся в них) за последние годы. в настоящей статье авторы попытались восполнить данный пробел и привести наиболее интересные данные (по их мнению) в основном за последние 5 лет. морские водоросли подразделяются на три группы в зависимости от доминирующего типа пигментации: chlorophyceae (зеленые водоросли), которые в основном характеризуются зеленоватым жирорастворимым пигментом хлорофиллом, phaeophyceae (бурые водоросли), пигментация которых варьируется от желтой до темно-коричневой в зависимости от соотношения фукоксантина и хлорофилла, rhodophyceae (красные водоросли), которые содержат большое количество пигментов – каротиноиды, хлорофилл и др.пигменты защищают, как водоросли, так и кожу от уф-излучения и повреждения клеток [26]. они применяются в косметической, космецевтической и фармацевтической промышленостях, с учетом специфической активности [27-30]. ориентируясь на количество научных исследований, можно сделать вывод о наибольшем количестве работ, посвященных исследованию красных и бурых водорослей [31-41]. морские водоросли произрастают в большом количестве, достаточно легко собираются (благодаря большим размерам), имеют разнообразные составы и биологическую активность. по литературным данным,в зависимости от времени, места произрастания и вида водорослей, концентрация белка может достигать 50%(по сухому остатку) [42-48]. белок морских водорослей является источником многих аминокислот. белки и биоактивные пептиды обладают противовоспалительными, проактивными для кожи и антивозрастными свойствами, наряду с высокими антиоксидантными и противораковыми свойствами, ряд пептидов повышает уровень коллагена и эластина и снижает экспрессию матриксных металлопротеиназ (ммп) ммп-1 и ммп-8. это все является поводом для рекомендации использования белковых веществ из водорослейв косметике и космецевтике. материал, опубликованый в большом количестве исследований (некоторые данные о работах приведены ниже) [49-62], позволяет сделать вывод о возможности и необходимости их использование вкосметических и в космецевтических накожных средствах. одной из групп веществ содержащихся в морских водорослях, являются georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 171 липиды. содержание пнжк может достигать до 5%. количество и качество зависит от места произрастания. следует отметить достаточно высокое содержание омега-3 и омега-6 в водорослях. причем, в зеленых водорослях профиль c18-пнжк, в красных и бурых водорослях профиль c20пнжк. по литературным данным, содержание их в рзличных водорослях различное, зеленые водоросли содержат больше гексадекановой кислоты, красные и бурые водоросли больше эйкозапентаеновой иарахидоновой. представляем некоторые литературные данные [63-75]. обобщая эти данные, можносказать,что компоненты, содержащиеся в водорослях, весьма активны и являются хорошим материалом для нужд косметики и космецевтики. судя по литературным данным, углеводы представляют собой наибольший по количеству компонент биомассы морских водорослей, содержание их может доходить в среднем до 50-70%[76]. полисахариды бурых водорослей обладают антиоксидантной, противовоспалительной и антибактериальной активностью. применение в мазях и кремах фукоиданов, увеличивает упругость, эластичность кожи, предотвращает и уменьшает фотостарение кожи, количество морщин, улучшая синтез коллагена, контролирует матриксные металлопротеиназы и предотвращая разрушение внеклеточногоматрикса, проявляет уфзащитные свойства. сумма биоактивных соединений, содержащиеся в водорослях, биологически активна, безопасна и обладает минимальным эффектом цитотоксичности [77-79]. например, ламинарин [80, 81] обладает различными потенциальными фармакологическими свойствами [82-86], так же как и альгинаты. альгинаты используют для доставки лекарств, в перевязочных материалах и в тканевой инженерии[8789]. красные водоросли (rhodophyta) содержат водорастворимый биоактивный сульфатированный галактан (агароколлоиды и каррагинаны), используется в различных кремах и мазях,а так же в качестве ингредиента для переноски и высвобождения лекарств [90 -102]. продукты, получаемые из морских водорослей, используются вкосметике и космецевтике [103 117]. фенольные соединения получаемые из морских водорослей (простые и полифенолы), биоактивны, причем,полифенолы в основном бывают двух типов: флоротаннин и флороглюцин. к простым, в основном, относят флавоноиды, бромфенолы, терпеноиды, микоспориновые аминокислоты и некоторые другие. ковторым-эколы, фукофлоретолы, фуколы, флоретолы, кармалолы, фухалолы. фенольные соединения, это группа метаболитов с наибольшим структурным разнообразием и высоким содержанием в морских водорослях [118]. бурые водоросли содержат большое количество флоротаннинов, тогда, как зеленые и красные водоросли вещества в основном другого типа [119]. фенольные вещества из водорослей оказывают ингибирующее действие на ферменты (ингибирование тирозиназы, эластазы, коллагеназы, матриксной металлопротеиназы при фотозащите) и ряда других. проявляют антибактериальные, противогрибковые, антиоксидантные и противовоспалительные свойства, имеют уф-защитную, антимикробную, противовирусную, противоаллергическую, антиоксидантную активности, активность противофотостарения. в косметических и космецевтических кремах, мазях,лосьонах их наличие обеспечивает противоморщинные, антивозрастные, отбеливающие, фотозащитные, улучшающие здоровье кожи и другие свойства [120 -128]. наиболее изученным классом полифенолов морских водорослей являются флоротаннины [129 -132]. по литературным данным, ониимеют общий максимум поглощения в georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 172 области 280-300 нм. причем, указывается наибольшее максимальное значение при 265 нм., но некоторые авторы указывают и при 195 нм. в основном поглощают уф-в-излучения, удаляя радикалы и восстановливая проапоптотические молекулы и уменьшая вероятность возникновения рака кожи. они проявляют высокую биологическую активность в разных вопросах для ухода и лечения кожи [133-143]. практическое отсутствие токсичности флоротаннинов и высокая биологическая активность, используется при разработке новых натуральных косметических, космецевтических и фармацевтических средств. бромфенолы были выделеные из всех морских водорослей, имеют уфзащитную активность в области 220-440 нм. так же они проявляют разнообразную биологическую активность, включая антиоксидантную, антибактериальную, противораковую и антидиабетическую активности [144 150]. одной из основных проблем в разработке потенциальных терапевтических агентов из них является ихмалое содержание в морских водорослях и многостадийность при выделение. морскиеводоросли являются источником флавоноидов [151-158].они проявляют антиоксидантную, уф-защитную, противовоспалительную и антимикробную, биологическую активность по нейтрализации активных форм кислорода (ros) в клетках, ингибированию радикальных реакций, уменьшению скорости старения кожи, образованию морщин и атипичной пигментации кож. микоспориноподобные аминокислоты (маа) вторичные метаболиты. проявляют антиоксидантные и фотозащитные свойства (uva и uvb-излучения) [159]. максимумы поглощения находятся между 268 и 362 нм. химический синтез маа связан снизким выходом при экстракции из материала, продуцирующего маа и в связи с этим необходимостью создания крупномасштабных предприятий. использование маа в косметике и космецевтике, позволяет применение их в средствах против старения, имеющих антиоксидантную и противовоспалительную активности, ингибирования белков и активности коллагеназы и прогнозировать их широкое применение в косметике и космецевтике. терпеноидные соединения, включающие галогенированные монотерпены, дитерпены и сесквитерпены, обладают уфзащитным, антибактериальным, антимикробным, антиоксидантным, противовоспалительным, противовирусным, противораковым действием, способны замедлять старение кожи, отбеливать ее, уменьшать уровень заболевания прыщами и обыкновенными угрями и рядом других. заключение.работы по исследованию водорослей проводятся во многих странах, использование морских водорослей имеет большой экономический эффект. по данным оон мировой рынок морских водорослей увеличился с 5 миллиардов долларов в 2000 году до 17 миллиардов долларов к 2021 году [160]. грузия имеет большую площадь черноморского побережья, возможную, как для сбора водорослей, так и для их культивирования. однако, до сегодняшнего дня подобные работы отсутствуют. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 173 использованная литература. 1.shejal singh, vaibhav singh. cosmeceuticals; the fusion of cosmetics and pharmaceuticals. journal of community pharmacy practice, 2024, 4(42) р.16-27. 2.kishor a. bellad, basavaraj k. nanjwade, meghana s. kamble, teerapol srichana, et al.. development of cosmeceuticals. world journal of pharmacy and pharmaceutical sciences, 2017, vol. 6, issue 4, р. 643692. 3.anitha m. g., pooja hiremat divya k., abhiram p. a. survey study on adverse effects of synthetic cosmetics. international journal of community medicine and public health, 2023, 10(11), р. 41474152. 4.lucía lópez-hortas, noelia flórez-fernández, maria d torres, tania ferreira-anta et al.. applying seaweed compounds in cosmetics, cosmeceuticals and nutricosmetics mar drugs. 2021 sep 29, 19(10):552582. 5.algae extract (seaweed): cosmetic ingredient inci https://cosmetics.specialchem.com › inciingredients › al... 6. pereira l. seaweeds as a source of bioactive substances and skin care therapies cosmeceuticals, algotherapy and thalassotherapy. cosmetics. 2018, 5, р.68-92. 7. jesumani v., du h., aslam m., pei p., huang n. potential use of bioactive compounds from seaweeds in skin care a review. mar. drugs. 2019, 17, р.688707. 8. couteau c., coiffard l. phytocosmetics and other marine cosmetics, special cosmetics created using marine resources. mar. drugs. 2020, 18, р.322343. 9. morais t., cotas j., pacheco d., pereira l. seaweed compounds: a sustainable source of cosmetic ingredients? cosmetics. 2021, 8, р.8. 10. alves a., sousa e., sousa e., kijjoa a., pinto m. marine compounds with potential for use as cosmeceuticals and nutricosmetics. molecules. 2020, 25, р. 25362574. 11.suzana elena, biris-dorhoi, delia michiu, carmen r. pop, ancuţa m. rotar. macroalgae-a sustainable source of chemical compounds with biological activities nutrients 2020, 12(10):1-23. 12. naser w. anti-aging cosmetic effects of various natural biofunctional ingredients: a review. int. j. appl. pharm. 2021,13 :10–18. 13.haresh s. kalasariya, carlos eliel, maya-ramírez, joão cotal. cosmeceutical significance of seaweed: a focus on carbohydrates and peptides in skin applications phycology 2024, 4(2), 276-313. 14.ghadir el-chaghaby, sayed rashad. an overview of algae prospects in cosmeceuticals. journal of the egyptian womenʼs dermatologic society, 2022,18(3), р.161-168. 15. haresh s. kalasariya, mehul p. dave, virendra kumar yadav, nikunj b. patel. beneficial effects of marine algae in skin moisturization and photoprotection. international journal of pharmaceutical science and health. 2020, issue 10, vol.5,р.1-11. 16. morais t, cotas j, pacheco d, pereira l. seaweeds compounds: an ecosustainable source of cosmetic ingredients? cosmetics. 2021, 8(1):8. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 174 17.muhammadhakimin shafie, mohd lias kamal, fathin farhah zulkiflee, sharizal hasan. application of carrageenan extract from red seaweed (rhodophyta) in cosmetic products: a review. journal of the indian chemical society. 2022,volume 99, issue 9, 100613. 18.pangestuti, r.; shin, k.-h.; kim, s.-k. anti-photoaging and potential skin health benefits of seaweeds. mar. drugs 2021, 19, 172-200. 19.pimentel, f.b., alves, r.c., rodrigues, f., oliveira, m.b.p.p. macroalgae-derived ingredients for cosmetic industry-an update. cosmetics 2018, 5(1), р. 2-19. 20.marta salvador ferreira, diana i s p resende, josé m. sousa lobo, emília sousa. marine ingredients for sensitive skin: market overview. marine drugs, 2021, 19(8),р.464-481. 21.aslam, a., bahadar, a., liaquat, r., saleem, et al.. algae as an attractive source for cosmetics to counter environmental stress. sci. total environ. 2021, 772, 144905. 22.faria-silva c., ascenso a., costa a., marto j. at al.. feeding the skin: a new trend in food and cosmetics convergence. trends food sci. technol. 2020, 95, 21–32. 23.dermocosmetics and cosmeceuticals impag https://www.impag.ch › ... 2018. september 23, 2024. 24.haresh s. kalasaria, leonel pereira. dermocosmetic benefits of phenolic compounds derived from marine macroalgae. applied science 2022,12,(23) :11954. 25.dermo cosmetics for women. laboratories vivacy. https://vivacy.com › products 26.hossam s. el-beltagi, amal a. mohamed, heba i. mohamed, khaled m. a. ramadan at al..phytochemical and potential properties of seaweeds and their recent applications: a review. mar drugs. 2022, 20(6), р. 342 -352. 27.silvia lomartire, ana m. m. gonçalves. an overview of potential seaweed-derived bioactive compounds for pharmaceutical applications. mar. drugs 2022, 20(2), р.141-149. 28.haresh s. kalasariya, carlos eliel maya-ramírez, joão cotas, leonel pereira. cosmeceutical significance of seaweed: a focus on carbohydrates and peptides in skin applications. phycology. 2024, 4(2), 276-313; 29.zheng l.x., chen x.q., cheong k.l. current trends in marine algae polysaccharides: the digestive tract microbial catabolism, and prebiotic potential. biol macromol.2020 may, 15:151:344-354. 30.biswajita pradhan, prajnaparamita bhuyan, srimanta patra, rabindra nayak at al.. beneficial effects of seaweeds and seaweed-derived bioactive compounds:current evidence and future prospective. biocatalysis and agricultural biotechnology, 2022,volume 39, 102242. 31.aziz e., batool r., khan mw., rauf a., et al..a review on bioactive compounds from red algae and their pharmaceutical applications. j. altern. complement. med. 2021, 17: 20190203. 32.cheong k-l, qiu h-m, du h, liu y, khan b.m. oligosaccharides derived from red marine algae: production, properties and potential applications in healthcare and cosmetics. molecules. 2018, 23, р.245257. 33.saluri m, kaldmäe m, rospu m, sirkel h, paalme tet al..spatial variability and structural characteristics of phycobiliproteins from the red algae furcellaria lumbricalis and coccotylus truncatus. algal res. 2020, 52 :102058. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 175 34.rangel kc, villela lz, pereira kdc, debonsi hm, gaspar lr. evaluation of photoprotective potential and toxicity of extracts of antarctic red macroalgae curdiea racovitzae and iridaea cordata for cosmetic use. algal res. 2020, 50 :101984. 35.wijesinghe w., jeon y. biological activities and potential cosmeceutical applications of bioactive components from brown algae: a review. phytochem. rev. 2011, 10, р. 431–443. 36.vo ts, kim s.-k., ryu b., ngo dhet al.. suppressive activity of fucofuroecol-a derived from the brown alga ecklonia stolonifera okamura on uv-b-induced mast cell degranulation. mar. drugs. 2018, 16, р.1 -19. 37.yanshin n., kushnareva a., lemesheva v., birkemeier k., tarakhovskaya e. chemical composition and potential practical application of 15 species of red algae from the white sea coast (arctic ocean) molecules. 2021, 26: 2489. 38. sugiura y., kinoshita y., misumi s., yamatani h. et al..correlation between seasonal variations in phlorotannins and antiallergic effects of the brown alga ecklonia cava subsp. stolonifera. algal res. 2021,58 :102398. 39.catarino md, amarante sj, mateus n., silva ams et al.. brown algae phlorotannins: a marine alternative to combat oxidative stress, inflammation, and the cancer network. foods. 2021, 10 :1478. 40. susano p., silva j., alves c., martins a., et al. unlocking the dermatological potential of the brown algae carpomitra costata . mar. drugs. 2021,19 :135. 41.hermund d.b., torsteinsen h., vega j., figueroa f.l., jacobsen c. screening for new cosmeceuticals from brown algae fucus vesiculosus with antioxidant and photo-protecting properties. mar. drugs 2022, 20, 687-706. 42.pachiappan perumal, annamalai aravinth, sundaramoorthy dhanasundaram, rajendran rajaraet al.. phytochemical, amino acid and fatty acid profile of selected brown and red seaweed species from gulf of mannar, southeast india. food and humanity, 2023, volume 1, december 2023, pages 16591669. 43.punniamoorthy thiviya, ashoka gamage, nalin suranjith, othmane merah et al.. seaweeds as a source of functional proteins. phycology, 2022, 2(2), 216-243. 44.marlene machado, susana machado, filipa b. pimentel, victor freitas et al.. amino acid profile and protein quality assessment of macroalgae produced in an integrated multi-trophic aquaculture system. foods. 2020, 9(10), р. 1382-1397. 45.monika černá . seaweed proteins and amino acids as nutraceutical. adv food nutr res. 2019:64:297-312. 46.kazir m., abuhassira y., robin a., nahor o.et al.. extraction of proteins from two marine macroalgae, ulva sp. and gracilaria sp., for food application, and evaluating digestibility, amino acid composition and antioxidant properties of the protein concentrates. food hydrocol. 2019, 87,р.197– 203. 47. fleurence j., morançais m., dumay j. seaweed proteins. in: yada r.y., editor. proteins in food processing. 2nd ed. woodhead publishing; cambridge, uk: 2018, p. 245–262. 48. pangestuti r, kim sk.proteins, peptides, and amino acids from seaweeds. in: tiwari bk, toy dj, editors. seaweed sustainability: food and non-food applications. academic press; san diego, ca, usa: 2015, p. 125–140. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 176 49.yoong kit leong, jo-shu chang. proteins and bioactive peptides from algae: insights into antioxidant, anti-hypertensive, anti-diabetic and anti-cancer activities. trends in food science & technology, 2024, volume 145, 104352. 50.dini i., mancusi a. food peptides for the nutricosmetic industry. antioxidants. 2023, 12, р. 788799. 51.mehdi alboofetileh, ali hamzeh, mehdi abdollahi. seaweed proteins as a source of bioactive peptides. curr pharm des, 2021, 27(11), р.1342-1352. 52.javier echave, paz otero, paula garcia-oliveira, paulo e. s. munekata et al.. seaweed-derived proteins and peptides: promising marine bioactives. antioxidants (basel). 2022, 11(1), р. 176-202. 53.christina hamit, ki-chang nam, nalaka sandun abeyrathne. bioactive peptide production and determination of functional properties using crude water extracts of ulva lactuca (chlorophyta) and sargassum crassifolium (phaeophyceae) collected from sri lanka. applied phycology 2022, 3(1), р.7382. 54.o’connor j., garcia-vaquero m., meaney s., tiwari b.k. bioactive peptides from algae: traditional and novel generation strategies, structure-function relationships, and bioinformatics as predictive tools for bioactivity. mar. drugs 2022, 20, р.317329. 55.sridhar k., inbaraj b.s., chen b.h. recent developments on production, purification and biological activity of marine peptides. food res. int. 2021, 47, 110468. 56.yanshin n., kushnareva a., lemesheva v., birkemeyer c., et al.. chemical composition and potential practical application of 15 red algal species from the white sea coast (the arctic ocean). molecules 2021, 26, 2489. 57.javier echave, paz otero, paula garcía-oliveira, paulo e.s. munekata. proteins and peptides derived from seaweed: promising marine bioactive substances. antioxidants, (basel), 2022, 11(1),р. 176182. 58.mehdi alboofetileh, ali hamzeh, mehdi abdollahi.seaweed proteins as a source of bioactive peptid,current pharmaceutical design,2021,27(11),р. 1342-1352. 59.unniamoorthy thiviya, ashoka gamage, nalin suranjith gama-arachchige et al.. seaweeds as a source of functional proteins. phycology 2022, 2(2),р. 216-243. 60.sridhar k., inbaraj bs, chen b.-h. recent developments in the production, purification, and bioactivity of marine peptides. food res. int. 2021,47 :110468. 61.lafarga t., acién-fernández fg, garcia-vaquero m. bioactive peptides and carbohydrates from seaweeds for food applications: natural occurrence, isolation, purification, and identification. algal res. 2020,48 :101909. 62.chang-feng chi, bin wang.marine bioactive peptides-structure, function and application mar drugs. 2023 may, 21(5): 272-278. 63.anas ahmad haseeb ahsan. lipid-based formulations in cosmeceuticals and biopharmaceuticals. biomedical dermatology.2020, 4(1),р.12 – 22. 64.charu deepika, ravishankar gokare, dayananda sagar, ranga rao ambati. potential products from macroalgae: an overview in book: sustainable global resources of seaweeds, 2022, volume 1, p.17-44. 65.biris-dorhoi e.-s., michiu d., pop c.r., rotar a.m. et al.. macroalgae-a sustainable source of chemical compounds with biological activities. nutrients. 2020, 12(10), p.1-23. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 177 66.lever j., brkljača r., kraft g., urban s. natural products of marine macroalgae from south eastern australia, with emphasis on the port phillip bay and heads regions of victoria. mar. drugs. 2020, 18(3), р.1-39. 67.teixeira t.r., santos g.s., turatti i.c.c., paziani m.h. et al.. characterization of the lipid profile of antarctic brown seaweeds and their endophytic fungi by gas chromatography–mass spectrometry (g.c.–m.s.) polar biol. 2019, 42, р.1431–1444. 68. diana lopes, felisa rey,miguel c. leal,ana i. lillebet al.. bioactivities of lipid extracts and complex lipids from seaweeds: current knowledge and future prospects mar. drugs 2021, 19(12),р. 688 -710. 69.catarina lourenço-lopes, maria fraga-corral, cecilia jimenez-lopez, antia g. pereira et al.. metabolites from macroalgae and its applications in the cosmetic industry: a circular economy approach. resources 2020, 9(9), p.1-30. 70.saadaoui, i., rasheed, r., abdulrahman, n., bounnit, t.et al.. algae-derived bioactive compounds with anti-lung cancer potential. mar. drugs 2020, 18, 197213.. 71.lucas m. berneira, ivandra i. de santi, caroline c. da silva, dalila venzkeet al.. bioactivity and composition of lipophilic metabolites extracted from antarctic macroalgae braz j microbiol. 2021 sep, 52(3): p. 1275–1285. 72.ana m m gonçalves, silvia lomartire. an overview of potential seaweed-derived bioactive compounds for pharmaceutical applicationsmarine drugs, 2022, 20(2), р.141-173. 73.biris-dorhoie.-s., michiu d., pop c.r., rotar a.m.et al.. a.c. macroalgae a sustainable source of chemical compounds with biological activities. nutrients 2020, 12, p. 1-23. 74.lever, j.; brkljača, r.; kraft, g.; urban, s. natural products of marine macroalgae from south eastern australia, with emphasis on the port phillip bay and heads regions of victoria. mar. drugs 2020, 18, p.142-181. 75. de luca m., pappalardo i., limongi a.r., viviano e.et al.. lipids from microalgae for cosmetic applications. cosmetics. 2021, 8, р.52-74. 76.jesumani, v.; du, h.; pei, p.; zheng, c.; cheong, k.l.; huang, n. unravelling property of polysaccharides from sargassum sp. as an anti-wrinkle and skin whitening property. int. j. biol. macromol. 2019, 140,р. 216–224. 77.haresh s. kalasariya, carlos eliel maya-ramírez, joão cotas, leonel pereira. cosmeceutical significance of seaweed: a focus on carbohydrates and peptides in skin applications. phycology 2024, 4(2), p.276-313. 78. janssens-böcker, c., wiesweg, k. doberenz, c. (2023) exploring the therapeutic potential of algae-based sheet masks in skincare: a comprehensive study of cosmetological benefits and microbiome balanced interactions. journal of cosmetics, dermatological sciences and applications, 2023, 13, p.277-301. 79.calle niemi, junko takahashi, andrás gorzsás, francesco g. gentili. quantitative and qualitative saccharide analysis of north atlantic brown seaweed. international journal of biological macromolecules,volume 254, part 3, january 2024, 127870 80.hélène ozanne hechmi toumi benoît roubinet, ludovic landemarreet al.. laminarin effects, a β(1,3)-glucan, on skin cell inflammation and oxidation. cosmetics, 2020, 7(3), р. 66-87. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 178 81.shanmugapriya karuppusamy, gaurav rajauria, stephen fitzpatrick, henry lyons et al.. biological properties and health-promoting functions of laminarin: a comprehensive review of preclinical and clinical studies . mar drugs. 2022, 20(12): 772-799. 82.sheersha pramanik, anshul singh, bassam m. abualsoud a. and others. from algae to advancements: laminarin in biomedicine rsc adv., 2024, 14, 3209-3231. 83.katarzyna adamiak, alina sionkowska. state of innovation in alginate-based materials. mar drugs, 2023, 21(6), р.353-379. 84.mariana de sousa santos, pio colepicolo, leonardo zambotti. macroalgae biorefinery for the cosmetic industry: basic concept, green technology, and safety guidelines phycology 2023, 3(1), p.211-241. 85. tümen erden s, ekentok atici c, cömez b, sezer ad preparation and in vitro characterization of laminarin-based hydrogels. j. res. pharm. 2021; 25,р.164–172. 86.huang y, jiang h, mao s, ci f. laminarin and laminarin oligosaccharides derived from brown algae: production, biological activities, and potential applications. journal of ocean university of china. 2021, 20, р. 641–653. 87.shujun ye,kundong xie,osman tuncay agar, colin j. barrow et al..brown seaweed alginates as a promising natural source: a review of their properties and health benefits. published online: 2023, 12 nov. 88. cosmetics snap natural & alginate products. snapalginate.com. https://snapalginate.com › cos... 89.barbara jadach, weronika świetlik, anna froelichet al.. sodium alginate as a pharmaceutical excipient: novel applications of a well-known polymer. journal of pharmaceutical sciences, 2022,v. 111, issue 5, p. 1250-1261. 90.the information you need to know about red algae in cosmetics. typology. https://uk.typology.com › carnet › active ingredients 91.majid khanzadeh, seyed hossein hoseinifar, babak beikzadeh. investigating the effect of hydroalcoholic extract of red algae (laurencia caspica). aquaculture reports, april 2024, volume 35, 101984. 92.ya-jing chen, xin sui,, yue wang, zhi-hui zhaoet al.. preparation, structural characterization, biological activity, and nutritional applications of oligosaccharides. food chemistry x, 2024 22(6):101289. 93.sanjay singh, vaishnavi purwar. role ofalgae in cosmetics. international journal of creative research thoughts (ijcrt) 2022, v. 10, issue 6, p.73-78. 94. chen x., fu x., huang l., xu j., gao x. agar oligosaccharides: a review of preparation, structures, bioactivities and application. carbohydr. polym. 2021, 265:118076. 95. aziz e., batool r., khan m.u., rauf a., et al..an overview on red algae bioactive compounds and their pharmaceutical applications. j. altern. complement. med. 2021, 17, р.552-582. 96. tafuro g, costantini a, baratto g, francescato s et al.. characterization of polysaccharide associations for cosmetic use: rheology and texture analysis. cosmetics. 2021, 8, р.62-79. 97.wang l., jayawardena t.u., yang h.-w., lee h.-g., jeon y.j. potential of sulfated polysaccharides isolated from the brown algae ecklonia maxima in cosmetics: antioxidant, antimelanogenic and photoprotective activities. antioxidants. 2020, 9, р.724.739. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 179 98. hentati f., pierre g., ursu a.v., vial c.et al.. rheological investigations of water-soluble polysaccharides from the tunisian brown seaweed cystoseira compressa. food hydrocoll. 2020, 103:105631. 99. pangestuti r., shin k.-h., kim s.k. anti-photoaging and potential skin health benefits of seaweeds. mar. drugs. 2021,19,р.172-200. 100.wang l., oh j.-y., lee w., jeon y.-j. fucoidan isolated from hizikia fusiforme suppresses ultraviolet b-induced photodamage. int. j. biol. macromol. 2021, 166, р.751–759. 101. chen x., fu x., huang l., xu j., gao x. agar oligosaccharides: a review of preparation, structures, bioactivities and application. carbohydr. polym. 2021; 265: 118076. 102.surabhi joshi, roshani kumari, vivek n. upasani. applications of algae in cosmetics: an overview. international journalof innovative research in science, engineering and technology. 2018, vol. 7, issue 2, р.1269-1278. 103. kidgell j.t., carnachan s.m., magnusson m., lawton r.j. et al..are all ulvans equal? a comparative assessment of the chemical and gelling properties of ulvan from blade and filamentous ulva. carbohyd. polym. 2021; 264: 118010. 104. fournière m., bedoux g., lebonvallet n., lescchiera r. et al..poly-and oligosaccharide ulva sp. fractions from enzyme-assisted extraction. potential in antiaging dermo-cosmetic applications. mar. drugs. 2021,19, р.156-176. 105. qingyuan wu, na cheng, danjiao fang, hao wang et al..recent advances on application of polysaccharides in cosmetics. journal of dermatologic science and cosmetic technology, 2024, volume 1, issue 1, 100004. 106.tang, w.; han, t.; liu, w.; he, j.; liu, j. pectic oligosaccharides: enzymatic preparation, structure, bioactivities and application critical reviews in food science and nutrition 2024 mar 13, р. 1-17. 107.mokgadi ursula, stanley onwubu, andile khathi, nomakhosi mpofanaet al.. cosmeceuticals from marine: the prospect of marine products in skin rejuvenation and care, egyptian journal of basic and applied sciences, 2024, 11:1, р. 297-317. 108.yan, y.; wang, m.; chen, n.; wang, x. et al.. isolation, structures, bioactivities, application and future prospective for polysaccharides from tremella aurantialba: a review frontiers in. immunology 2022, 13: 1091210 109.long, j.; ye, z.; li, x.; tian, y.et al.. enzymatic preparation and potential applications of agar oligosaccharides: a review critical reviews in food science and nutrition 2022, р. 1-17. 110. khan, b.m.; qiu, h.m.; xu, s.y.; liu, y.physicochemical characterization and antioxidant activity of sulphated polysaccharides derived from porphyra haitanensis. int j biol macromol, 2020, 145, р. 1155–1161. 111.ali karami, sharif makhmalzadeh, pooranian m., rezai, a. preparation and optimization of silibinin-loaded chitosan–fucoidan hydrogel: an in vivo evaluation of skin protection against uvb. pharm. dev. technol. 2021, 26, р. 209–219. 112.ling.-p.; wud.-s.; xiaox.-w.; q.-y huang et al.. structural characterization and antioxidant effect of green alga enteromorpha prolifera polysaccharide in caenorhabditis elegans via modulation of micrornas. int. j. biol. macromol. 2020, 150, р. 1084–1092. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 180 113.mo’o f.r.c.; wilar g.; devkota h.p.; wathon, n. ulvan, a polysaccharide from macroalga ulva sp.: a review of chemistry, biological activities and potential for food and biomedical applications. appl. sci. 2020, 10, 54885509. 114. kidgell, j.t.; carnachan, s.m.; magnusson, m.; lawton, r.j. et al.. are all ulvans equal? a comparative assessment of the chemical and gelling properties of ulvan from blade and filamentous ulva. carbohyd. polym. 2021, 264, 118010. 115.li b.; xu h.; wang x.; wang y et al.. antioxidant and antihyperlipidemic activities of high sulfate content purified polysaccharide from ulva pertusa. int. j. biol. macromol. 2020, 146, р. 756–762. 116.yu b.; bi d.; yao l.; li t. et al.. the inhibitory activity of alginate against allergic reactions in an ovalbumin-induced mouse model. food funct. 2020, 11, р.2704–2713. 117.maíra bueno ariede, thalita marcílio candido, ana lucia morocho jacome, maria valéria robles velasco.cosmetic attributes of algae a review. algal research. 2017, vol. 25, p. 483-487. 118.abbas sadeghi, ali rajabiyan, nafise nabizade, najme meygoli etal.. seaweed-derived phenolic compounds as diverse bioactive molecules. international journal of biological macromolecules. 2024 may, vol. e 266, part 1, 131147. 119.joão cotas, diana pacheco, pedro monteiro, ana m m gonçalveset al.. 4 marine phenolics: extractions at low pressure. in book: marine phenolic compounds. publisher: elsevier. 2023, p.115146. 120.ni putu ermi hikmawanti, sherley, agustin, m. the effect of extraction methods on total phenolics and antioxidant activities in caulerpa racemosa (forsskal) j. agardh extracts. 2023,vitae, 30(2), р.2432. 121.vigasini subbiah, faezeh ebrahimi, osman t. agar, frank r. dunshea et al.. comparative study on the effect of phenolics and their antioxidant potential of freeze-dried australian beach-cast seaweed species upon different extraction methodologies. pharmaceuticals (basel). 2023 may; 16(5), р.773818. 122. sanson s., brunet s. seaweed antioxidants. antioxidants. 2020, 9(3) р.11–34. 123.manandhar, b.; wagle, a.; seong, s.h. et al.. phlorotannins with potential anti-tyrosinase and antioxidant activity isolated from the marine seaweed ecklonia stolonifera. antioxidants 2019, 8, р. 240256. 124.leandro, a.; pereira, l.; gonçalves, a.m.m. diverse applications of marine macroalgae. mar. drugs 2019dec 24, 18(1): 17., р.126-138. 125.pereira l. seaweeds as source of bioactive substances and skin care therapies cosmeceuticals, algotherapy and thalassotherapy. cosmetics 2018, 5(4), р. 6878. 126. pereira l. therapeutic and nutritional uses of algae. crc press; boca raton, fl, usa: 2018 january. 127. xiaojun yan, jinrong zhang, shan he, wei cui. the new products from brown seaweeds: fucoxanthin and phlorotannins. sustainable global resources of seaweeds. 2022,vol. 2, 2022, p. 181202. 128. seaweed for cosmetic applications. https://www.lifeasible.com › seaweed-for-cosmetic-applic... 129. mekinić i.g., skroza d., šimat v., hamed i.et al..phenolic content of brown algae (pheophyceae) species: extraction, identification, and quantification. biomolecules. 2019, 9, р. 244255. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 181 130.arguelles, e. d., sapin, a. b.bioactive properties and therapeutic potential of padina australis hauck. international journal of agricultural technology, 2022, vol. 18(1). р.13-34. 131.kumar l.r., paul p.t., anas k.k., tejpal c.s.et al.. phlorotannins–bioactivity and extraction perspectives. j. appl. phycol. 2022; 34, р. 2173–2185. 132. coralie rousseau, gautier demoulinger, sylvie rousvoal, delphine champeval et al..a review on the chemical ecology of the fucaceae holobionts: from fundamental knowledge to applications.comptes rendus chimie, 2024,35, р. 1-26. 133.fazlurrahman khan, geum-jae jeong, mohd sajjad ahmad khan, nazia tabassum. seaweedderived phlorotannins: a review of multiple biological roles and action mechanisms.mar drugs. 2022, 20(6), р. 384-415. 134. m. d. catarino, s. m. g. pires, s. silva, f. costa, et al..overview of phlorotannins’ constituents in fucales.marine drugs, 2022, 20 (12). р. 754781. 135. leonel pereira, ana valado. harnessing the power of seaweed: unveiling the potential of marine algae in drug discovery. exploration of drug science, 2023, p. 475-496 136. maheshwari v. babu pas phlorotannins and their derivatives, potential antiviral molecules from brown algae, a review. russ. j. mar. biol. 2022;48,р.309–324. 137.de lima cherubim d.j., buzanello martins c.v., oliveira fariña l., da silva de lucca r.a. polyphenols as natural antioxidants in cosmetics applications. j. cosmet. dermatol. 2020, 19,р.33–37. 138. susano p., silva j., alves c., martins a. et al..unravelling the dermatological potential of the brown seaweed carpomitra costata. mar. drugs. 2021, 19, р. 135-147. 139. yoon ji kwon, oh ig kwon, hye jeong hwang. hyeon-cheol shin et al.. therapeutic effects of phlorotannins in the treatment of neurodegenerative disorders front. mol. neurosci., 2023,volume 16. 140.catarino m.d., amarante s.j., mateus n., silva a.m.s., cardoso s.m. brown algae phlorotannins: a marine alternative to break the oxidative stress, inflammation and cancer network. foods. 2021, 10(7),р.1478. 141. rajan d.k., mohan k., zhang s., ganesan a.r. dieckol: a brown algal phlorotannin with biological potential. biomed.pharmacother. 2021,142:111988. 142.camila f. secco bastos, maria carpen, franklin chamorro, rafael nogueira-marqueset al..phlorotannins as bioactive agents from brown algae: chemical characterization and extraction methods. proceedings, 2024, 103(1), 6375. 143.hui dong, songtao dong, poul erik hansen, dimitrios stagos et al..progress of bromophenols in marine algae from 2011 to 2020: structure, bioactivities, and applications. mar drugs. 2020, 18(8): 411. 144.hui dong, poul erik hansen, songtao dong, dimitrios stagoset al..marine natural bromophenols: sources, structures, main bioactivities, and toxicity. in book: marine phenolic compound. 2023, p.87112. 145.c. landa-cansigno, e. serviere-zaragoza, t.k. morales-martínez, j.a. ascacio-valdes et al.. the antioxidant and anti-elastase activity of the brown seaweed sargassum horridum (fucales, phaeophyceae) and their early phenolics and saponins profiling for green cosmetic applications. algal research, v. 75, 2023, 103271. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 182 146.houssem boulebd. mechanistic insights into the antioxidant and pro-oxidant activities of bromophenols from marine algae: a dft investigation. the journal of organic chemistry 2024, 89 (11),р. 8168-8177. 147.dong h., wang l., guo m., stagos d. et al.. antioxidant and anticancer activities of synthesized methylated and acetylated derivatives of natural bromophenols. antioxidants. 2022,11, р. 786-804. 148. ryu y.s., fernando p.d.s.m., kang k.a., piao m.j. et al..marine compound 3-bromo-4,5dihydroxybenzaldehyde protects skin cells against oxidative damage via the nrf2/ho-1 pathway. mar. drugs. 2019, 17,р.234-250. 149. cho s.h., heo s.j., yang h.w., ko e.y.et al.. protective effect of 3-bromo-4,5dihydroxybenzaldehyde from polysiphonia morrowii harvey against hydrogen peroxide-induced oxidative stress in vitro and in vivo. j. microbiol. biotechnol. 2019, 29, р.1193–1203. 150. kim k., hyun y., hewage s.r., piao m.et al.. 3-bromo-4,5-dihydroxybenzaldehyde enhances the level of reduced glutathione via the nrf2-mediated pathway in human keratinocytes. mar. drugs. 2017, р.152-162. 151.pilar fallas rodríguez, laura murillo-gonzález, evelyn rodríguez, ana m. pérez. marine phenolic compounds: sources, commercial value, and biological activities. marine phenolic compounds, 2023, p. 47-86. 152.riwanti, p., mahmiah, m., juniar, k. antioxidant activity of brown algae extract (sargassum sp): a review”, science midwifery, 2024,11(6), p. 962-970. 153. ferdous u.t., balia yusof z.n. insight into potential anticancer activity of algal flavonoids: current status and challenges. molecules. 2021, 26, р. 6844-6859. 154. xiao x., li c., huang h., lee y.p. inhibition effect of natural flavonoids on red tide alga phaeocystis globosa and its quantitative structure-activity relationship. environ. sci. pollut. res. 2019; 26, р. 23763–23776. 155. maheswari vinodkumar. effective isolation of brown seaweed flavonoids with their potential to inhibit free radicals and proliferative cells. journal of inorganic and organometallic polymers and materials, 2023, 33(12), р. 1-11. 156.azhagu saravana, babu packirisamy, umme tamanna ferdous, zetty balia yusof. insight into potential anticancer activity of algal flavonoids: current status and challenges. molecules, 2021, 26(22), 6844. 157. francisco canindé ferreira, wallax augusto silva, samir mansour moraes,edivaldo herculano correa et al.. anticancer potential of flavonoids: an overview with an emphasis on tangeretin pharmaceuticals 2023, 16(9), 1229. 158. m. m. v. sasadara, i gede putu wirawan. effect of extraction solvent on total phenolic content, total flavonoid content, and antioxidant activity of bulung sangu (gracilaria sp.) seaweed. 3rd international conference on bioscience and biotechnology. lombok, indonesia. 2021,vol. 712(1). 159. nedeljka n rosic, mike climstein, glen m boyle, thanh nguyen. exploring mycosporine-like amino acid uv-absorbing natural products for a new generation of environmentally friendly. marine drugs 2023,21(4), р.253 – 261. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 183 160. fanny lalegerie, valérie stiger-pouvreau, solène connan. mycosporine-like amino acids in palmaria palmata (rhodophyta): specific implication of usujirene in photoprotection.marine drugs, 2024, 22(3), р. 121-135 on the possibility of using seaweeds as raw materials for producing cosmetics and cosmeceuticals (review). yavich p. a.*,kakhetelidze m. b ., kikalishvili b.yu. institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university abstract.the use of seaweed in cosmetics and cosmeceuticals is described. it is shown that the biologically active substances contained in them have antibacterial, antifungal, antioxidant and antiinflammatory properties, have uv-protective, antimicrobial, antiviral, antiallergic, antioxidant and other activities. key words. uv protection, algae, cosmetics, cosmeceuticals, carotenoids, chlorophyll. კოსმეტიკური და კოსმეცევტიკური საშუალებების წარმოებისთვის ზღვის წყალმცენარეების ნედლეულის სახით გამოყენების შესაძლებლობის შესახებ (მიმოხილვა). იავიჩი პავლე აბრამის ძე*, კახეთელიძე მზია ბონდოს ას., კიკალიშვილი ბელა იურის ას. თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტი რეზიუმე. აღწერილია ზღვის წყალმცენარეების გამოყენება კოსმეტიკასა და კოსმეცევტიკაში. ნაჩვენებია, რომ მათში შემავალ ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს აქვთ ანტიბაქტერიული, სოკოს საწინააღმდეგო, ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო თვისებები, ახასიათებთ ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან დამცავი, ანტიმიკრობული, ანტივირუსული, ანტიალერგიული, ანტიოქსიდანტური და სხვა მოქმედებები. საკვანძო სიტყვები. უი-გამოსხივებისგან დაცვა, წყალმცენარეები, კოსმეტიკა, კოსმეცევტიკა, კაროტინოიდები, ქლოროფილი. fullpdf070412025.pdf peculiarities of prognostic indicators of syndromic molecules in sepsis and septic shock in critical care patients eka khutchua 1. the first university clinic of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 2. the first university clinic of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia sepsis is a life-threatening condition resulting from a dysregulated immune response to infection, leading to systemic inflammation, tissue injury, and organ dysfunction. despite significant advances in critical care medicine, sepsis remains a major cause of mortality worldwide. early recognition and diagnosis are essential for initiating timely and appropriate treatment, which has been shown to significantly improve patient outcomes. consequently, there is a critical need for reliable biomarkers, or syndrome molecules, that can facilitate the rapid and accurate diagnosis of sepsis, enabling clinicians to initiate targeted interventions at an early stage. monitoring various biological parameters in patients with sepsis and septic shock can substantially improve clinical outcomes. the most important prognostic syndrome molecules include lactate, an indicator of tissue hypoperfusion, where elevated levels (>2 mmol/l) are associated with poor prognosis; procalcitonin (pct), a specific marker of bacterial infection, whose dynamic changes are useful for evaluating the effectiveness of antibiotic therapy; and c-reactive protein (crp), a nonspecific marker of inflammation, where high concentrations indicate active infection. interleukin6 (il-6) and other cytokines are also closely associated with the severity of the inflammatory response. additionally, platelet count serves as an important prognostic indicator, as thrombocytopenia frequently correlates with disease severity. a combined analysis of these biomarkers provides greater diagnostic and prognostic accuracy than the assessment of any single parameter alone. syndrome molecules such as il-6, strem-1, crp, and pct play a pivotal role in the early detection of sepsis by providing objective indicators of the host immune response. these molecular markers not only facilitate the rapid identification of sepsis but also assist in monitoring disease progression, guiding therapeutic decisions, and predicting patient outcomes. as research continues to advance, the development of multiplex biomarker panels and point-of-care diagnostic platforms holds great promise for improving the early diagnosis and management of sepsis, ultimately enhancing survival rates and reducing the global burden of this life-threatening condition. timely assessment of prognostic biomarkers enables clinicians to identify high-risk patients, determine the appropriate intensity of treatment, modify antibiotic therapy, monitor organ function, and implement early interventions. in contemporary critical care practice, an individualized approach is preferred one in which the combination of biomarker dynamics and clinical presentation guides patient management. keywords: syndrome molecules; sepsis; septic shock; bacterial infection; prognostic biomarkers georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 543 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.38 : , . , . , , , . , . esg ( , , ) . , , , . , , . : , , . : , . : , , . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 544 : , , , , , , , , . 1 . , – , . , . , , . , , , , . . , , . , . , , . , . , , . , : , , , . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 545 2 2.1 ( ) . , . , , (diamond, 1984; boyd & prescott, 1986). , , , (levine, 2005). , (bank-based) (market-based) (allen & gale, 2000). , , , (boot, 2000). , , , (levine & zervos, 1998). 2.2 , . (gurley & shaw, 1960). : 1. : , (mishkin, 2001). 2. m&a : , , (berk & demarzo, 2017). 3. : (ppp), (syndicated loan) , (esty, 2004). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 546 , : , , (claessens & laeven, 2003). 2.3. (papava, 2016; imf country reports). , , , . ( , 2020-2023) , , . : , , . , , . 2.4. . (stigler, 1971; peltzman, 1976) „ “ , . , , ( ), , (barth et al., 2006). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 547 . , , , , (demirgüç-kunt & detragiache, 2002). , „ “ (rajan & zingales, 2003). , , , , (boot & thakor, 1997). . , , , , (haselmann et al., 2010). , , , . ( , (ring-fencing) , ) , (claessens & klapper, 2005). , , , , , . , . 3 . , , . : , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 548 ( , ) , . , . , , , , , . 4 , : 1. , 2. m&a 3. . . 4.1. , 85% ( , 2023). , , . 15%, ( , 2022). . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 549 , . , , . , . : ( , ) . ( ., , ) . , . 4.2. ( ., tbc capital, bank of georgia's galt & taggart) . , . ( ) . , m&a ( ) . . (5-7+ ) , . , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 550 , . 4.3. , : 1. : ), , ), . . 2. : . , ., , (underwriting) ), . 3. : , , m&a . . 4. : . , . " " : , , , . 5 , , , . , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 551 , . (levine, 2005) – , . , , . , , , . , . , , . , , , . : , , . 1. : . : , , , . , . (ring-fencing) , . 2. : . : georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 552 : , , . : , , etf. (ppp) : . 3. : . : : . : , . 4. : . , , . 6 , . , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 553 , . , , , . , , . , , , , . , : , . , , . , , . , , . , ( , ) , , . , , , m&a . , , . , , . , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 554 allen, f., & gale, d. (2000). comparing financial systems. mit press. barth, j. r., caprio, g., & levine, r. (2006). rethinking bank regulation: till angels govern. cambridge university press. berk, j., & demarzo, p. (2017). corporate finance (4th ed.). pearson. boot, a. w. (2000). relationship banking: what do we know? journal of financial intermediation, 9(1), 7-25. boot, a. w., & thakor, a. v. (1997). financial system architecture. the review of financial studies, 10(3), 693-733. boyd, j. h., & prescott, e. c. (1986). financial intermediary-coalitions. journal of economic theory, 38(2), 211-232. claessens, s., & klapper, l. (2005). bankruptcy around the world: explanations of its relative use. american law and economics review, 7(1), 253-283. claessens, s., & laeven, l. (2003). financial development, property rights, and growth. the journal of finance, 58(6), 2401-2436. demirgüç-kunt, a., & detragiache, e. (2002). does deposit insurance increase banking system stability? an empirical investigation. journal of monetary economics, 49(7), 13731406. demirgüç-kunt, a., & levine, r. (2001). financial structure and economic growth: a crosscountry comparison of banks, markets, and development. mit press. diamond, d. w. (1984). financial intermediation and delegated monitoring. the review of economic studies, 51(3), 393-414. esty, b. c. (2004). modern project finance: a casebook. john wiley & sons. gurley, j. g., & shaw, e. s. (1960). money in a theory of finance. brookings institution. haselmann, r., pistor, k., & vig, v. (2010). how law affects lending. the review of financial studies, 23(2), 549-580. levine, r. (2005). finance and growth: theory and evidence. in handbook of economic growth (vol. 1, pp. 865-934). elsevier. levine, r., & zervos, s. (1998). stock markets, banks, and economic growth. american economic review, 88(3), 537-558. mishkin, f. s. (2001). the economics of money, banking, and financial markets (6th ed.). addison-wesley. papava, v. (2016). georgia's economy: main directions and challenges. nova science publishers. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 555 peltzman, s. (1976). toward a more general theory of regulation. the journal of law and economics, 19(2), 211-240. rajan, r. g., & zingales, l. (2003). the great reversals: the politics of financial development in the twentieth century. journal of financial economics, 69(1), 5-50. stigler, g. j. (1971). the theory of economic regulation. the bell journal of economics and management science, 2(1), 3-21. . (2023). 2023. . . (2025). 2025 . . world bank. (2022). georgia: financial sector assessment program (fsap). financial sector assessment program (fsap). the critical role of investment banks in the sustainable growth of emerging economies: the case of georgia giorgi turazashvili university of georgia abstract achieving sustainable economic growth is a major challenge for developing countries. this study aims to assess the role of investment banks in this process, using georgia as a case study. we hypothesize that sustainable growth requires not only a commercial banking system but also the presence of fully-fledged investment banks that can act as catalysts for structural change. the research is based on literature analysis, an assessment of georgia's macroeconomic data, and a study of the operations of financial institutions. the theoretical section integrates classical theories of financial intermediation with modern concepts of sustainable finance and esg (environmental, social, governance) standards. the results show that in georgia, where the financial sector is based on commercial banks, a fullyfledged investment banking institution is absent. the investment divisions of commercial banks primarily deal with simple securities and do not perform complex functions such as organizing major infrastructure projects, corporate merger transactions, or financing innovative projects. the main reasons for this are: a weak capital market, a lack of specialists, the absence of regulations tailored for investment banking, and a business model dependent on short-term deposits. conclusion. achieving sustainable growth requires the establishment of fully-fledged, independent investment banks. this necessitates: georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 556 introducing specific regulations, deepening the capital market, training personnel, and attracting long-term capital sources. only under these conditions will georgia be able to fully utilize the potential of financial innovation for sustainable development. keywords: investment banking, sustainable economic growth, emerging economy, financial system, georgia, capital market, commercial bank. financial markets, stock exchanges. fullpdf070412025.pdf cancer care in times of crisis: the experience of the institute of cancer and crisis (icc) christos tsagkaris1,2; jemma arakelyan 2 1. faculty of medicine, aristotle university of thessaloniki, greece 2. institute of cancer and crisis (icc), yerevan, armenia the intersection between oncology and crisis response represents a growing frontier in global health and emergency medicine. the institute of cancer and crisis (icc), established in 2021 in yerevan, armenia, with the support of the city of smile charitable foundation, emerged in direct response to the profound disruptions cancer patients face during wars, natural disasters, and large-scale emergencies. as an independent, not-for-profit organization, the icc aims to ensure that every cancer patient continues to receive appropriate, equitable, and uninterrupted care regardless of crisis conditions. the establishment of the icc was motivated by evidence from conflict and disaster settings, where oncology services are among the first to be compromised. patients frequently encounter delays in diagnosis, interruptions in treatment, and psychological distress, all of which worsen outcomes. recognizing this gap, the icc brings together experts from oncology, public health, behavioral sciences, and crisis management to address these multifaceted challenges through research, advocacy, and partnership. since its establishment, the icc has led several initiatives, including the global summit on war and cancer (2023), which convened international experts to share strategies for safeguarding cancer care in conflict-affected regions and resulted in publishing the a manifesto on improving cancer care in conflict-impacted populations. the institute also conducts applied research on the direct and indirect effects of crises on cancer care systems, aiming to inform both humanitarian and policy responses. in oncology within emergency preparedness and response frameworks. f any crisis reflects a commitment to human dignity and clinical continuity even under the most adverse conditions. through its work, the icc seeks to strengthen the niche between emergency medicine, oncology, and health systems resilience, contributing to a future where cancer care remains accessible and compassionate in times of crisis. keywords: cancer care, crisis response, emergency preparedness, health equity, resilience microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 437 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.40 იმუნოჰისტოქიმიური მარკერების sox2-ის, ki67-ისა და p53-ის ექსპრესიის თავისებურებები ბარეტის საყლაპავის, დისპლაზიასა და ადენოკარცინომამდე პროგრესირებაში პ. მეშველიანი1; გ. დიდავა1; გ. თომაძე1; შ. კეპულაძე1; გ. ბურკაძე1 1თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ბარეტის საყლაპავი (be) არის სიმსივნისწინარე მდგომარეობა, რომელიც საყლაპავის ადენოკარცინომამდე (eac) პროგრესირებს სხვადასხვა ხარისხის დისპლაზიური ცვლილებების თანმიმდევრობით. მოლეკულური ცვლილებები, რომლებიც მონაწილეობს ამ ტრანსფორმაციაში, ბოლომდე არ არის კარგად შესწავლილი. ჩვენი კვლევა ავლენს sox2, ki67 და p53-ის ექსპრესიის თავისებურებებს ბარეტის საყლაპავის პროგრესირების სხვადასხვა ეტაპებზე იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის ტექნოლოგიის გამოყენებით. კვლევის ფარგლებში ჩატარებულია რეტროსპექტული კოჰორტული ანალიზი 90 ფორმალინში ფიქსირებულ და პარაფინით ჩაყალიბებულ (ffpe) ქსოვილის ნიმუშზე პაციენტებიდან, რომლებიც დიაგნოსტირებული იყვნენ ექვს საკვლევ ჯგუფად: ნორმალური საყლაპავის ბრტყელი ეპითელიუმი (n=15), რეფლუქსური დაავადება (n=15), არადისპლასზიური be (n=15, მაღალი ხარისხის (n=15), დაბალი ხარისხის (n=15) დისპლაზია და საყლაპავის ადენოკარცინომა (eac, n=15). კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ sox2-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად შემცირდა დაავადების პროგრესირებასთან ერთად (p <0.001), ძლიერი ექსპრესიით საყლაპავის ნორმალურ ეპითელიუმში (58.3 ± 4.8%) და თითქმის მთლიანი დაკარგვით eac-ში. ki67-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად გაიზარდა დისპლაზიურ და სიმსივნურ ქსოვილებში (p <0.001), ყველაზე მაღალი დონე დაფიქსირდა hgd-ში (38.3 ± 4.8%). p53 ბირთვული ექსპრესია მინიმალური იყო ნორმალურ და არადისპლაზიურ be-ში, მაგრამ მნიშვნელოვნად გაიზარდა hgd-ში (35.0 ± 11.2%) და პიკს მიაღწია eac-ში (53.3 ± 9.7%) (p <0.001), რაც მიუთითებს tp53 მუტაციის ჩართვაზე ავთვისებიან ტრანსფორმაციაში. კვლევის შედეგად არსებული მონაცემების საფუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ sox2-ის დაქვეითება ადრეული მოვლენაა be-ში, რაც ხელს უწყობს ნაწლავის მეტაპლაზიას, ხოლო ki67 და p53-ის ჭარბი ექსპრესია დაკავშირებულია დისპლაზიის პროგრესირებასთან. ეს ბიომარკერები შეიძლება იყოს სასარგებლო ინდიკატორები მაღალი რისკის მქონე პაციენტების იდენტიფიცირებისთვის, რომლებიც საჭიროებენ უფრო აქტიურ მეთვალყურეობას და მკურნალობის ადრეულ სტრატეგიებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 438 საკვანძო სიტყვები: ბარეტის საყლაპავი; sox2; ki67; p53; საყლაპავის ადენოკარცინომა; დისპლაზია; სიმსივნის პროგრესირება; შესავალი ბარეტის საყლაპავი (be) არის სიმსივნისწინარე მდგომარეობა, რომელიც ხასიათდება საყლაპავის დისტალური ნაწილის ნორმალური სტრატიფიცირებული ბრტყელი ეპითელიუმის ჩანაცვლებით სპეციალიზებული ნაწლავის ტიპის უჯრედებით[1]. ეს მეტაპლაზიური ტრანსფორმაცია ხდება ქრონიკული გასტროეზოფაგური რეფლუქსით მიმდინარე დაავადების (gerd) საპასუხოდ, სადაც მჟავა ნივთიერებების რეფლუქსის ხანგრძლივი ზემოქმედება იწვევს ლორწოვანის დაზიანებას და შემდგომ ეპითელიუმში ადაპტაციური რეაქციების გააქტიურებას[2]. be არის მნიშვნელოვანი კლინიკური მდგომარეობა იმის გამო, რომ ის ასოცირდება საყლაპავის ადენოკარცინომის (eac) განვითარების გაზრდილ რისკთან, რომელიც წარმოადგენს უაღრესად აგრესიულ ავთვისებიან სიმსივნეს ცუდი პროგნოზით. პროგრესია be-დან eac-მდე განპირობებულია გენეტიკური, ეპიგენეტიკური და გარემო ფაქტორების კომბინაციით, რაც მას ადრეული გამოვლენისა და ინტერვენციის სტრატეგიებისთვის კვლევის კრიტიკულად მნიშვნელოვან სამიზნედ აქცევს[3]. be-ის პრევალენტობა შეფასებულია, როგორც 1-2%-მდე ზოგად პოპულაციაში, მკვეთრად მაღალი სიხშირით ქრონიკული gerd სიმპტომების მქონე პირებში. მდგომარეობა განსაკუთრებით გავრცელებულია დასავლურ პოპულაციებში, სადაც კვებისა და ცხოვრების წესის ფაქტორები ხელს უწყობს დაავადების განვითარების რისკის გაზრდას[4]. ეპიდემიოლოგიური მონაცემებით ვარაუდობენ, რომ be უპირატესად აზიანებს მამაკაცებს, მამაკაცებისა და ქალების თანაფარდობით დაახლოებით 2:1. დიაგნოსტიკის მედიანური ასაკი არის 55-დან 65 წლამდე. be-ს განვითარების რისკი იზრდება ასაკის მატებასთან ერთად. კავკასიელებთან სხვა ეთნიკურ ჯგუფებთან შედარებით მეტად გვხვდება ეს დაზიანება[5]. ამის მიზეზი შესაძლოა იყოს პოტენციურად გენეტიკური მიდრეკილება და დიეტური ჩვეულებები. სიმსუქნე, განსაკუთრებით ცენტრალური სიმსუქნე, მტკიცედ არის დაკავშირებული be-სთან ინტრააბდომინალური წნევის გაზრდის გამო, რაც ხელს უწყობს მჟავას რეფლუქსს და საყლაპავის ქრონიკულ ანთებას. დამატებითი რისკ-ფაქტორები მოიცავს ქრონიკულ მოწევას, ალკოჰოლის გადაჭარბებულ მოხმარებას და არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების (არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების) გახანგრძლივებულ გამოყენებას, თუმცა ზოგიერთ კვლევაში ვარაუდობენ, რომ ამ უკანასკნელს აქვს დამცავი ეფექტი. helicobacter pylori-ის ინფექციის როლი კვლავ საკამათოა, ზოგიერთი მტკიცებულება მიუთითებს პოტენციურ დამცავ როლზე კუჭის მჟავის დათრგუნვის გზით, ზოგი კი მიუთითებს ანთების პროვოცირებაზე, რომელიც ხელს უწყობს დაავადების პროგრესირებას[6]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 439 be-ს პათოგენეზი მიჰყვება ეტაპობრივ პროცესს, რომელიც იწყება კუჭის მჟავას ქრონიკული ზემოქმედებით და ნაღვლის რეფლუქსით[7]. ეს მუდმივი გაღიზიანება იწვევს ოქსიდაციურ სტრესს, დნმ-ის დაზიანებას და ანთებით პასუხს, რაც იწვევს საყლაპავის ნორმალური ბრტყელ ეპითელიუმის ტრანსფორმაციას ნაწლავის სპეციალიზებულ მეტაპლაზიად. მეტაპლაზიურ ეპითელიუმზე გადასვლა მოიცავს რთულ სასიგნალო გზებს, მათ შორის ტრანსკრიპციის ფაქტორებით რეგულირებულ გზებს, როგორიცაა sox2, cdx2 და gata6. sox2 გადამწყვეტ როლს ასრულებს ბრტყელი ეპითელიუმის იდენტობის შენარჩუნებაში და მისი დაქვეითება ასოცირდება ბრტყელუჯრედოვან დიფერენციაციის დაკარგვასთან და ნაწლავის მეტაპლაზიის გაჩენასთან. cdx2, პირიქით, ხელს უწყობს ნაწლავის დიფერენციაციას და რეგულირდება be-ში, რაც ხელს უწყობს მეტაპლასტიკური ფენოტიპის მდგრადობას[8]. be-ს პროგრესირება დისპლაზიამდე და საბოლოოდ eac-მდე მოიცავს გენეტიკური ცვლილებების აკუმულირებას, მათ შორის tp53, smad4 და cdkn2a მუტაციებს. tp53 ფუნქციის დაკარგვა არის კრიტიკული მოვლენა დაბალი ხარისხის დისპლაზიიდან (lgd) მაღალი ხარისხის დისპლაზიაზე (hgd) გადასვლისას, რადგან ეს იწვევს უჯრედული ციკლის რეგულირების დარღვევას და გენომიურ არასტაბილურობას[9]. სხვა მოლეკულური მოვლენები, როგორიცაა ეპიგენეტიკური მოდიფიკაციები, ცვლილებები ქრომატინის რემოდელირების კომპლექსებში და ძირითადი ონკოგენური გზების დისრეგულაცია, განაპირობებს ნეოპლაზიურ ტრანსფორმაციას. პროლიფერაციის მარკერის ki67-ის გაზრდილი ექსპრესია შეინიშნება დისპლაზიურ და ნეოპლასტიურ დაზიანებებში, რაც ხაზს უსვამს მის როლს ავთვისებიანი პროგრესირების დამახასიათებელ უჯრედულ ცვლილებებში [10], [11]. ანთებით გაშუალებული, ციტოკინებისა და სიმსივნის მიკროგარემოს ურთიერთქმედება ასევე ხელს უწყობს დაავადების პროგრესირებას, კლინიკური კვლევებზე დაყრდნობილი მტკიცებულებებით ვარაუდობენ, რომ იმუნური უჯრედების ინფილტრაცია და ფიბრობლასტების აქტივაცია მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სიმსივნის წარმოქმნის ხელშეწყობაში[12]. ჰისტოპათოლოგიურად, be კლასიფიცირდება მეტაპლაზიური ეპითელიუმში არსებული დისპლაზიის ხარისხის მიხედვით. არადისპლაზიური be განისაზღვრება ნაწლავის მეტაპლაზიის არსებობით ციტოლოგიური ატიპიის გარეშე, ხოლო lgd ხასიათდება ბირთვების ზომის მსუბუქი მატებით, ჰიპერქრომაზიით და შენარჩუნებული ჯირკვლის არქიტექტურით[13]. hgd ავლენს მკვეთრ ბირთვულ პლეომორფიზმს, ჯირკვლის ორგანიზაციის დაკარგვას და გაზრდილ მიტოზურ აქტივობას, რაც მიუთითებს ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის უფრო მაღალ რისკზე. არადისპლაზიური be-დან eac-მდე პროგრესირების სავარაუდო წლიური რისკი მერყეობს 0.1-დან 0.5 პროცენტამდე, იზრდება 0.5-დან 1 პროცენტამდე lgd-ის შემთხვევაში და 7-დან 10 პროცენტამდე hgd-ში. tp53 მუტაციების არსებობა hgd-სა და eac-ში ვარაუდობს, რომ ეს მოლეკულური ცვლილებები ავთვისებიანი პროგრესირების ადრეულ ინდიკატორებად გვევლინება[14]. ენდოსკოპიური მეთვალყურეობისა და be-ს მოლეკულური დახასიათების მიღწევების მიუხედავად, დისპლაზიის განვითარების ზუსტი მექანიზმები რჩება არასრულად გაგებული. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 440 ეპითელური ჰომეოსტაზის შენარჩუნებაში sox2-ის გადამწყვეტი როლის გათვალისწინებით, be-ში მისი დაქვეითება შეიძლება გახდეს გადამწყვეტი ბიომარკერი დაავადების პროგრესირების პროგნოზირებისთვის[15]. ჩვენი კვლევა მიზნად ისახავს შეაფასოს sox2 ექსპრესია რეფლუქს ეზოფაგიტში, ბარეტის საყლაპავსა და საყლაპავის ადენოკარცინომის ადრეულ სტადიაში, ki67-თან და p53-თან ერთად, რათა განისაზღვროს მათი როლი დისპლაზიის პროგრესირებაში[16]. ამ კვლევის შედეგებმა შეიძლება მოგვაწოდოს ახალი შეხედულებები მოლეკულური გზების შესახებ, რომლებიც წარმართავს be-ს პროგრესირებას და რაც თავის მხრივ სამომავლოდ გამოავლენს დამიზნებით თერაპიულ სტრატეგიებს, რომლებიც მიმართულია ავთვისებიანი ტრანსფორმაციის თავიდან ასაცილებლად. მასალა და მეთოდები კვლევა წარმოადგენს რეტროსპექტულ კოჰორტულ კვლევას, რომლის ფარგლებშიც გამოყენებულია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის (თსსუ) პათოლოგიის სასწავლო სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის არქივიდან მოპოვებული ფორმალინში ფიქსირებული პარაფინით ჩაყალიბებული ქსოვილის ნიმუშები, რომელიც მოიცავს 2015 წლიდან 2025 წლამდე დიაგნოსტირებულ შემთხვევებს. სულ 90 შემთხვევა შეირჩა ჰისტოპათოლოგიური დიაგნოზის და კლინიკური მონაცემების ხელმისაწვდომობის საფუძველზე. საკვლევი ჯგუფები განისაზღვრა შემდეგნაირად: ნორმალური საყლაპავის ბრტყელი ეპითელიუმი (საკონტროლო ჯგუფი) (n=15), რეფლუქს დაავადება (n=15), არადისპლაზიური ბარეტის საყლაპავი (n=15), დაბალი ხარისხის დისპლაზია (n=15), მაღალი ხარისხის დისპლაზია (n=15) და საყლაპავის ადენოკარცინომა (n=15). კვლევა დამტკიცებულია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ეთიკის კომიტეტის მიერ. კვლევის ფარგლებში უზრუნველყოფილი იყო ქსოვილის ყველა ნიმუშის ანონიმურობა პაციენტების კონფიდენციალურობის მაქსიმალურად შესანარჩუნებლად. კლინიკური და დემოგრაფიული მონაცემების შეგროვება: პაციენტების ანამნეზური ჩანაწერები განიხილებოდა დემოგრაფიული და კლინიკური ინფორმაციის მოსაპოვებლად, მათ შორის ასაკი, სქესი, სხეულის მასის ინდექსი (bmi), მოწევის ისტორია, ალკოჰოლის მოხმარება, პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების გამოყენება (ppis) და helicobacter pylori სტატუსი. ქრონიკული ანთების ქულა შეფასდა ჰისტოლოგიურად და დაყოფილი იყო როგორც მსუბუქი, ზომიერი ან მძიმე, საყლაპავის ლორწოვანში ანთებითი უჯრედების ინფილტრაციის სიმკვრივის საფუძველზე. ქსოვილის ანათლები დაიჭრა 4 მკმ-ის სისქეზე და შეღებილი იქნა ჰემატოქსილინით და ეოზინით (h&e) რუტინული ჰისტოლოგიური შეფასებისთვის. დიაგნოზი და დისპლაზიის ხარისხი დადასტურდა დადგენილი კრიტერიუმების გამოყენებით: დაბალი ხარისხის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 441 დისპლაზიას ახასიათებდა ბირთვული ატიპია, შენარჩუნებული ჯირკვლოვანი არქიტექტურით; მაღალი ხარისხის დისპლაზიამ გამოავლინა ბირთვული პლეომორფიზმი, არქიტექტურული დეზორგანიზაცია და გაზრდილი მიტოზური აქტივობა; იმუნოჰისტოქიმიური (ihc) ანალიზი: ihc შეღებვა sox2, ki67 და p53-ისთვის განხორციელდა სტანდარტიზებული პროტოკოლების გამოყენებით. ქსოვილის ანათლებს ჩაუტარდა დეპარაფინიზაცია, რეჰიდრატაცია და ანტიგენის აღდგენა ციტრატის ბუფერის (ph 6.0) ან trisedta (ph 9.0) გამოყენებით. გამოყენებული იქნა შემდეგი პირველადი ანტისხეულები: sox2: მონოკლონური ანტისხეული (კლონი sc101; biosb, კატალოგი #bsb-1086) 1:100 განზავებით. ki67: მონოკლონური ანტისხეული (კლონი mib-1; leica biosystems, catalog #ncl-l-ki67-mm1) 1:200 განზავებით. p53: მონოკლონური ანტისხეული (კლონი do-7; leica biosystems, catalog #ncl-l-p53-do7) 1:100 განზავებით. ორმა დამოუკიდებელმა პათოლოგანატომმა ნახევრად რაოდენობრივად შეაფასა ihc-ის ექსპრესია. sox2 ექსპრესია შეფასებული იყო ბირთვული შეღებვის ინტენსივობის საფუძველზე და დაყოფილი იყო როგორც არარსებობა (0), სუსტი (1+; უჯრედების <10%), საშუალო (2+; უჯრედების 10-50%) ან ძლიერი (3+; უჯრედების >50%). ki67 ექსპრესია შეფასდა, როგორც არარსებობა (0), სუსტი (1+; უჯრედების <10%), საშუალო (2+; უჯრედების 10-30%) ან ძლიერი (3+; უჯრედების >30%). p53 ექსპრესია კლასიფიცირებული იყო, როგორც არარსებობა (0), სუსტი (1+; უჯრედების <10%, ბუნებრივი ტიპის ექსპრესია), ზომიერი (2+; უჯრედების 1050%, ჰეტეროგენული ნიმუში) ან ძლიერი (3+; უჯრედების >50%, გადაჭარბებული ექსპრესიის ნიმუში). მონაცემთა ანალიზი ჩატარდა spss (ვერსია 25.0) ან (ვერსია 4.0.3) გამოყენებით. აღწერილობითი სტატისტიკა აჯამებდა პაციენტის დემოგრაფიულ და კლინიკურ მახასიათებლებს. კატეგორიული ცვლადები შედარება მოხდა chi-square ტესტის ან ფიშერის ზუსტი ტესტის გამოყენებით, ხოლო უწყვეტი ცვლადები გაანალიზებული იყო anova ან კრუსკალ-ვალისის ტესტის გამოყენებით. spearman-ის კორელაციის კოეფიციენტმა შეაფასა ასოციაციები sox2, ki67 და p53 ექსპრესიასა და დისპლაზიის სიმძიმეს შორის. p-მნიშვნელობა <0.05 ჩაითვალა სტატისტიკურად სარწმუნო. შედეგები ჩვენი კვლევის ფარგლებში სულ შესწავლილია 90 შემთხვევა, განაწილებული ექვს ჰისტოლოგიურ ჯგუფში: ნორმალური საყლაპავის ბრტყელი ეპითელიუმი (n=15), რეფლუქსეზოფაგიტი (n=15), არადისპლაზიური ბარეტის საყლაპავი (n=15), დაბალი ხარისხის დისპლაზია (n=15), მაღალი ხარისხის დისპლაზია 15 (n=15), საყლაპავის ადენოკარცინომა (n=15). პაციენტების საშუალო ასაკი მნიშვნელოვნად იცვლებოდა ჯგუფებში (p <0.001), ყველაზე დაბალი ასაკი დაფიქსირდა საყლაპავის ნორმალური ეპითელიუმის ჯგუფში (34.7 ± georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 442 1.3 წელი) და ყველაზე მაღალი საყლაპავის ადენოკარცინომის ჯგუფში (67.3 ± 1.8 წელი). სხეულის მასის ინდექსი (bmi) ასევე მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა ჯგუფებს შორის (p <0,001), ყველაზე მაღალი მნიშვნელობები აღინიშნა მაღალი ხარისხის დისპლაზიაში (30,7 ± 1,0 კგ/მ²) და ყველაზე დაბალი საყლაპავის ნორმალურ ეპითელიუმში (24,0 ± 1,5 კგ/მ²). დიაგრამა 15: a. ასაკობრივი მონაცემებისა განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; b. სხეულის მასის ინდექსის (bmi) განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; ცხოვრების წესის ფაქტორებს შორის, მოწევის გავრცელება ყველაზე მაღალი იყო მაღალი ხარისხის დისპლაზიისა და ადენოკარცინომის ჯგუფებში, ხოლო ალკოჰოლის მოხმარება უფრო ხშირად დაფიქსირდა მოწინავე დისპლაზიისა და კარცინომის მქონე პაციენტებში. პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორის (ppi) გამოყენება უფრო ხშირად დაფიქსირდა ბარეტის საყლაპავისა და დისპლაზიის ჯგუფებში, რაც მიუთითებს შესაძლო კავშირზე დაავადების პროგრესირებასთან. ანთების სიმძიმე თანდათან იზრდებოდა ჰისტოლოგიური ტრანსფორმაციის დროს, მძიმე ანთებით, რომელიც უპირატესად აღინიშნება ადენოკარცინომის შემთხვევებში. იმუნოჰისტოქიმიური მარკერის ექსპრესია sox2-ის ექსპრესიამ აჩვენა მნიშვნელოვანი შემცირება დაავადების პროგრესირებასთან ერთად (p <0.001). ძლიერი ბირთვული sox2 ექსპრესია დაფიქსირდა საყლაპავის ნორმალურ ბრტყელ ეპითელიუმში (58.3 ± 4.8%), ხოლო ბარეტის საყლაპავმა აჩვენა ზომიერი ხარისხის ექსპრესია (60.0 ± 7.3%). დაბალი ხარისხის დისპლაზიამ აჩვენა შესამჩნევი შემცირება (40.0 ± 4.2%), ხოლო მაღალი ხარისხის დისპლაზიამ აჩვენა შემდგომი შემცირება (7.7 ± 2.1%). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 443 საყლაპავის ადენოკარცინომის არცერთ შესწავლილ შემთხვევაში არ დაფიქსირდა sox2-ის ექსპრესია. ki67-ის ექსპრესია, მნიშვნელოვნად გაიზარდა დაავადების სიმძიმის მიხედვით (p <0.001). საყლაპავის ნორმალურ ეპითელიუმმა და ბარეტის საყლაპავმა გამოავლინა დაბალი ki67-ის ექსპრესია (3.7 ± 0.5%), ხოლო დაბალი ხარისხის დისპლაზიამ აჩვენა ზრდა (30.0 ± 4.2%). მაღალი ხარისხის დისპლაზიისა და ადენოკარცინომის დროს ki67-ის დონე იყო საგრძნობლად მომატებული (38.3 ± 4.8% და 33.3 ± 2.4%, შესაბამისად), რაც მიუთითებს გაძლიერებულ პროლიფერაციულ აქტივობაზე ნეოპლაზიური პროგრესირების დროს. სურათი 8: a. ki67 -ის ექსპრესია ბარეტის საყლაპავის ფონზე განვითარებულ ადენოკარცინომის შემთხვევაში ihc, 400x; b. ბარეტის საყლაპავი მაღალი ხარისხის დისპლაზიით p53-ის ექსპრესია ihc, 400x c. p53-ის ექსპრესია პარეტის საყლაპავის ფონზე განვითარებული ადენოკარცინომის შემთხვევა ihc, 200x; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 444 p53-ის ექსპრესიის ნიმუშები მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა ჰისტოლოგიურ ჯგუფებს შორის (p <0.001). ბარეტის ნორმალურ და არადისპლაზიურ საყლაპავში, სუსტი p53-ის შეღებვა დაფიქსირდა უჯრედების 10%-ზე ნაკლებში (2,3 ± 0,5% და 3,3 ± 1,2%, შესაბამისად), რომელიც შეესაბამება ბუნებრივი ტიპის ექსპრესიას. დაბალი ხარისხის დისპლაზიამ აჩვენა ოდნავ გაზრდილი, მაგრამ ცვლადი p53 პოზიტიურობა (4.3 ± 3.4%), ხოლო მაღალი ხარისხის დისპლაზიამ აჩვენა p53-ის ძლიერი ბირთვული ექსპრესია უჯრედების 35.0 ± 11.2%-ში, რაც მიუთითებს ადრეულ tp53 მუტაციურ მოვლენებზე. საყლაპავის ადენოკარცინომის შემთხვევებმა აჩვენა p53-ის ყველაზე მაღალი ექსპრესია (53.3 ± 9.7%), რაც შეესაბამება ხშირ tp53 მუტაციებს ინვაზიურ ავთვისებიან სიმსივნეში. სურათი 9. a.ki67-ის ექსპრესია ბარეტის საყლაპავის დაბალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევებში ihc, 400x; b. sox2-ის ექსპრესია ბარეტის საყლაპავის მაღალი ხარისხის დისპლაზიის შემთხვევაში, ihc, 200x, c. sox2 ის ექსპრესია საყლაპავის ადენოკარცინომის შემთხვევაში, ihc 200x georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 445 დიაგრამა 16: a. sox2-ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; b. k67-ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; c. p53--ის ექსპრესიის განაწილება საკვლევ ჯგუფებში; ეს დასკვნები ხაზს უსვამს ბარეტის საყლაპავის პროგრესირებასთან დაკავშირებულ განსხვავებულ მოლეკულურ ცვლილებებს და ვარაუდობს, რომ sox2-ის დაქვეითება, ki67-ის გადაჭარბებული ექსპრესია და p53 დაგროვება ნეოპლაზიური ტრანსფორმაციის ძირითადი ინდიკატორია. განსჯა ჩვენი კვლევის ფარგლებში გამოვლენილია sox2, ki67 და p53-ის ექსპრესია ბარეტის საყლაპავის (be) პროგრესირებაში არადისპლაზიური მდგომარეობებიდან საყლაპავის ადენოკარცინომამდე. შედეგები აჩვენებს, რომ sox2-ის ექსპრესია მნიშვნელოვნად მცირდება დაავადების პროგრესირებასთან ერთად, ხოლო ki67 და p53-ის ექსპრესიის დონეები იზრდება დისპლაზიის სიმძიმის კორელაციაში. ეს დასკვნები ემთხვევა არსებულ კვლევებს, რომლის ფარგლებშიც შესწავლილია be კანცეროგენეზის მოლეკულური ცვლილებები[16]. sox2-ის ექსპრესიის დაკარგვა be-ში და მისი თითქმის არარსებობა საყლაპავის ადენოკარცინომაში შეესაბამება წინა კვლევას watanabe et al. (2018) რომელიც ასევე ავლენს, რომ sox2 გადამწყვეტია საყლაპავში ბრტყელი ეპითელიუმის იდენტობის შესანარჩუნებლად და მისი დაქვეითება ხელს უწყობს ნაწლავის მეტაპლაზიაზე გადასვლას. ანალოგიურად, qiao et al. (2020) აღმოაჩინა, რომ sox2-ის ექსპრესიის შემცირება დაკავშირებულია cdx2 დონის მატებასთან, ნაწლავის დიფერენციაციის საკვანძო მარკერთან be-ში[17], [18]. ჩვენი დასკვნები დამატებით ადასტურებს, რომ sox2-ის დათრგუნვა ადრეული მოვლენაა be-ში და შეიძლება ხელი შეუწყოს ბრტყელი დიფერენციაციის დაკარგვას, რაც დისპლაზიური ცვლილებების საშუალებას იძლევა. ki67-ის ექსპრესიამ, აჩვენა be-ში მნიშვნელოვანი ზრდა დისპლაზიურიდან და ადენოკარცინომამდე, რაც მხარს უჭერს მის როლს ნეოპლაზიურ ტრანსფორმაციაში. ეს შედეგები ემთხვევა weston et al. კვლევებს. (2017), რომელმაც აჩვენა, რომ ki67-ის ექსპრესია კორელაციაშია დისპლაზიის სიმძიმესთან და მნიშვნელოვნად რეგულირდება მაღალი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 446 ხარისხის დისპლაზიისა და ადენოკარცინომის დროს. გარდა ამისა, liu et al. (2019) ვარაუდობენ, რომ ki67, p53 იმუნოჰისტოქიმიურ ანალიზთან შერწყმისას, ემსახურება be პროგრესირების ეფექტურ პროგნოზს[19]. ჩვენი კვლევა ამყარებს ამ დაკვირვებებს ki67 დონის მატებასა და დისპლაზიის სიმძიმეს შორის სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი კორელაციის დემონსტრირებით. p53 ცვლილებები კარგად არის დადასტურებული be-დან ადენოკარცინომაზე ტრანსფორმაციაში. ჩვენს კვლევაში p53-ის ძლიერი ბირთვული ექსპრესია მაღალი ხარისხის დისპლაზიისა და ადენოკარცინომის დროს მიუთითებს კავშირზე tp53 მუტაციებთან, რომლებიც ხშირად შეინიშნება be პროგრესირებაში. stachle et al. (2018) დაადგინეს tp53 მუტაციები, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული გენეტიკური ცვლილება be-თან ასოცირებულ კარცინოგენეზში, რომელიც ხშირად ხდება მორფოლოგიური დისპლაზიის გამოვლენამდე[10], [11], [20], [21]. ჩვენი დასკვნები ადასტურებს ამ შედეგებს და ხაზს უსვამს p53-ის მნიშვნელობას, როგორც პოტენციურ ბიომარკერს რისკის სტრატიფიკაციისთვის be პაციენტებში. ჩვენი კვლევისს მთავარი სიძლიერე მდგომარეობს იმაში, რომ კვლევისათვის კარგად განსაზღვრულია ჰისტოლოგიური ჯგუფები და იმუნოჰისტოქიმიური მარკერები, რომლებიც ასახავს ძირითად მოლეკულურ ცვლილებებს be პროგრესირებაში. თუმცა, კვლევის შეზღუდულობა განპირობებულია იმით რომ, კვლევა რეტროსპექტიულია და შემოიფარგლება ერთცენტრიანი კოჰორტით. ასევე მიუხედავად იმისა, რომ ihc საიმედო ტექნიკაა, მოლეკულური ვალიდაცია გენეტიკური თანმიმდევრობის ან ტრანსკრიპტომიური ანალიზის გამოყენებით კიდევ უფრო გააძლიერებს დასკვნებს. მომავალმა კვლევებმა, რომელიც მოიცავს be-სთან დაკავშირებული ცვლილებების გენომიურ და ეპიგენეტიკურ პროფილირებას, შეიძლება უზრუნველყოს დაავადების პროგრესირების მექანიზმების უფრო სიღრმისეული ხედვა. დასკვნა ჩვენი კვლევის შედეგები იძლევა სტატისტიკურად სარწმუნო მტკიცებულებებს, რომ ბარეტის საყლაპავის პროგრესირება საყლაპავის ადენოკარცინომამდე დაკავშირებულია sox2, ki67 და p53-ის ექსპრესიის მკაფიო მოლეკულურ ცვლილებებთან. sox2-ის მნიშვნელოვანი დაქვეითება დისპლაზიურ და სიმსივნურ ქსოვილებში მიუთითებს იმაზე, რომ მისი დაკარგვა მთავარ როლს თამაშობს ბრტყელუჯრედოვანიდან ნაწლავურ ეპითელიუმზე გადასვლაში. ki67-ის გაზრდილი ექსპრესია ხაზს უსვამს გაძლიერებულ პროლიფერაციულ აქტივობას დისპლაზიისა და კარცინომის თანმიმდევრობების დროს, ხოლო p53-ის ექსპრესია მაღალი ხარისხის დაზიანებებსა და ადენოკარცინომაში მხარს უჭერს მის, როგორც გენომიური არასტაბილურობის მარკერის როლს. ეს დასკვნები ხაზს უსვამს ამ ბიომარკერების პოტენციალს, როგორც მაღალი რისკის მქონე be პაციენტების იდენტიფიცირებისთვის. მომავალი კვლევები, რომლებიც აერთიანებს მოლეკულურ დაზიანებების გამოვლენას გადამწყვეტი იქნება რისკის სტრატიფიკაციის დახვეწისთვის და be-ს ავთვისებიანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 447 ტრანსფორმაციის თავიდან ასაცილებლად მიზანმიმართული თერაპიული საშუალებების შემუშავებისთვის. გამოყენებული ლიტერატურა [1] p. meshveliani, g. didava, g. tomadze, s. kepuladze, and g. burkadze, “evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s esophagus using agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 2, pp. 49–62, apr. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.02.07. [2] g. a. prasad, a. bansal, p. sharma, and k. k. wang, “predictors of progression in barrett’s esophagus: current knowledge and future directions,” am j gastroenterol, vol. 105, no. 7, p. 1490, jul. 2010, doi: 10.1038/ajg.2010.2. [3] n. vakil et al., “the montreal definition and classification of gastroesophageal reflux disease: a global evidence-based consensus,” american journal of gastroenterology, vol. 101, no. 8, aug. 2006, doi: 10.1111/j.1572-0241.2006.00630.x. [4] b. f. overholt et al., “photodynamic therapy with porfimer sodium for ablation of high-grade dysplasia in barrett’s esophagus: international, partially blinded, randomized phase iii trial,” gastrointest endosc, vol. 62, no. 4, pp. 488–498, oct. 2005, doi: 10.1016/j.gie.2005.06.047. [5] l. m. dong et al., “dietary supplement use and risk of neoplastic progression in esophageal adenocarcinoma: a prospective study,” nutr cancer, vol. 60, no. 1, pp. 39–48, jan. 2008, doi: 10.1080/01635580701586762. [6] c. l. ogden, s. z. yanovski, m. d. carroll, and k. m. flegal, “the epidemiology of obesity,” gastroenterology, vol. 132, no. 6, pp. 2087–2102, 2007, doi: 10.1053/j.gastro.2007.03.052. [7] z. r. edelstein, d. c. farrow, m. p. bronner, s. n. rosen, and t. l. vaughan, “central adiposity and risk of barrett’s esophagus,” gastroenterology, vol. 133, no. 2, pp. 403–411, 2007, doi: 10.1053/j.gastro.2007.05.026. [8] l. c. hillman, l. chiragakis, b. shadbolt, g. l. kaye, and a. c. clarke, “proton-pump inhibitor therapy and the development of dysplasia in patients with barrett’s oesophagus,” medical journal of australia, vol. 180, no. 8, pp. 387–391, apr. 2004, doi: 10.5694/j.1326-5377.2004.tb05991.x. [9] j. jankowski and h. barr, “improving surveillance for barrett’s oesophagus: aspect and boss trials provide an evidence base [11],” br med j, vol. 332, no. 7556, p. 1512, jun. 2006, doi: 10.1136/bmj.332.7556.1512. [10] t. kveliashvili, g. didava, s. kepuladze, and g. burkadze, “problematic issues of the mucous membrane inflammatory changes of the gallbladder and the features of hormonal expression in the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 448 development of dysplasia-carcinoma consequence,” ქართველი მეცნიერები, vol. 4, no. 5, pp. 108– 119, oct. 2022, doi: 10.52340/gs.2022.04.05.13. [11] t. kveliashvili, დიდავაგიორგი, თევზაძენინო, კეპულაძეშოთა, and ბურკაძეგიორგი, “peculiarities of the proliferative activity of the gallbladder mucosa in precancerous and cancerous pathologies detected by agnor technology,” ქართველი მეცნიერები, vol. 5, no. 4, pp. 342–352, dec. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.04.31. [12] e. y. chang et al., “the effect of antireflux surgery on esophageal carcinogenesis in patients with barrett esophagus: a systematic review,” ann surg, vol. 246, no. 1, pp. 11–21, jul. 2007, doi: 10.1097/01.sla.0000261459.10565.e9. [13] k. e. corey, s. m. schmitz, and n. j. shaheen, “does a surgical antireflux procedure decrease the incidence of esophageal adenocarcinoma in barrett’s esophagus? a meta-analysis,” american journal of gastroenterology, vol. 98, no. 11, pp. 2390–2394, 2003, doi: 10.1111/j.15720241.2003.08702.x. [14] l. lundell et al., “comparing laparoscopic antireflux surgery with esomeprazole in the management of patients with chronic gastro-oesophageal reflux disease: a 3-year interim analysis of the lotus trial,” gut, vol. 57, no. 9, pp. 1207–1213, sep. 2008, doi: 10.1136/gut.2008.148833. [15] p. parrilla et al., “long-term results of a randomized prospective study comparing medical and surgical treatment of barrett’s esophagus,” ann surg, vol. 237, no. 3, pp. 291–298, 2003, doi: 10.1097/01.sla.0000055269.77838.8e. [16] a. p. weston et al., “risk stratification of barrett’s esophagus: updated prospective multivariate analysis,” american journal of gastroenterology, vol. 99, no. 9, pp. 1657–1666, sep. 2004, doi: 10.1111/j.1572-0241.2004.30426.x. [17] p. c. galipeau et al., “nsaids modulate cdkn2a, tp53, and dna content risk for progression to esophageal adenocarcinoma,” plos med, vol. 4, no. 2, pp. 0342–0353, feb. 2007, doi: 10.1371/journal.pmed.0040067. [18] r. kariv et al., “the seattle protocol does not more reliably predict the detection of cancer at the time of esophagectomy than a less intensive surveillance protocol,” clinical gastroenterology and hepatology, vol. 7, no. 6, pp. 653–658, jun. 2009, doi: 10.1016/j.cgh.2008.11.024. [19] s. wani, s. mathur, and p. sharma, “how to manage a barrett’s esophagus patient with lowgrade dysplasia,” clinical gastroenterology and hepatology, vol. 7, no. 1, pp. 27–32, 2009, doi: 10.1016/j.cgh.2008.08.014. [20] a. rastogi, s. puli, h. b. el-serag, a. bansal, s. wani, and p. sharma, “incidence of esophageal adenocarcinoma in patients with barrett’s esophagus and high-grade dysplasia: a meta-analysis,” gastrointest endosc, vol. 67, no. 3, pp. 394–398, mar. 2008, doi: 10.1016/j.gie.2007.07.019. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 449 [21] m. skacel, r. e. petras, t. l. gramlich, j. e. sigel, j. e. richter, and j. r. goldblum, “the diagnosis of low-grade dysplasia in barrett’s esophagus and its implications for disease progression,” american journal of gastroenterology, vol. 95, no. 12, pp. 3383–3387, dec. 2000, doi: 10.1111/j.15720241.2000.03348.x. immunohistochemical analysis of sox2, ki67, and p53 expression in the progression of barrett’s esophagus to esophageal adenocarcinoma p. meshveliani; g.didava; g.tomadze; sh.kepuladze; g.burkadze tbilisi state medical university abstract background: barrett’s esophagus (be) is a premalignant condition that progresses to esophageal adenocarcinoma (eac) through a sequence of dysplastic changes. the molecular alterations involved in this transition remain incompletely understood. this study evaluates the expression of sox2, ki67, and p53 across different stages of be progression using immunohistochemistry. methods: a retrospective analysis was performed on 90 formalin-fixed paraffin-embedded (ffpe) tissue samples from patients categorized into six groups: normal esophageal squamous epithelium (n=15), reflux disease (n=15), non-dysplastic be (n=15), low-grade dysplasia (lgd, n=15), high-grade dysplasia (hgd, n=15), and esophageal adenocarcinoma (eac, n=15). immunohistochemical staining for sox2, ki67, and p53 was conducted. staining intensity and percentage of positive cells were assessed semi-quantitatively. statistical analysis was performed using anova and spearman’s correlation tests. results: sox2 expression was significantly reduced with disease progression (p < 0.001), with strong expression in normal esophageal epithelium (58.3 ± 4.8%) and near-total loss in eac. ki67 expression increased significantly in dysplastic and neoplastic tissues (p < 0.001), with the highest levels observed in hgd (38.3 ± 4.8%). p53 nuclear accumulation was minimal in normal and non-dysplastic be, but increased significantly in hgd (35.0 ± 11.2%) and peaked in eac (53.3 ± 9.7%) (p < 0.001), suggesting tp53 mutation involvement in malignant transformation. conclusion: the findings suggest that sox2 downregulation is an early event in be, facilitating intestinal metaplasia, while ki67 and p53 overexpression are associated with dysplasia progression. these biomarkers may serve as useful indicators for identifying high-risk be patients requiring closer surveillance and early intervention strategies. keywords: barrett’s esophagus, sox2, ki67, p53, esophageal adenocarcinoma, dysplasia, immunohistochemistry, tumor progression georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 450 ავტორთა შესახებ ინფორმაცია პაატა მეშველიანი თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის დოქტორანტი; paata meshveliani – phd student at tbilisi state medical university; გიორგი დიდავა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი; george didava – associate professor at tbilisi state medical university; email: giorgi.didava10@gmail.com გია თომაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი; ზოგადი ქირურგი; gia tomadze – professor at tbilisi state medical university; md; facs; general surgeon; შოთა კეპულაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ექიმი პათოლოგანატომი; მედიცინის აკადემიური დოქტორი; shota kepuladze –tbilisi state medical university, md, clinical pathologist; phd in oncology/pathology; e-mail: shota.kepuladze@gmail.com phone number: +995 598297600 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5919-5581 გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 329 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.32 exploring the gut-brain axis: the role of the microbiome in modulating brain function and its implications in neurodegenerative disorders like parkinson's and alzheimer's and pharmacotherapy treatment strategies nodar sulashvili1*, lali patsia2, awad el-hakeem3, sk ayaan4, arian hizomi5, sajal agarwal6, marika sulashvili7 1md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; associate affiliated professor of medical pharmacology of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university; associate professor of pharmacology of pharmacy program at shota meskhia zugdidi state university; associate professor of medical pharmacology at school of medicine at david aghmashenebeli university of georgia; associate professor of biochemistry and pharmacology direction of school of health sciences at the university of georgia; associate professor of pharmacology of faculty of medicine at east european university; associate professor of pharmacology of faculty of dentistry and pharmacy at tbilisi humanitarian teaching university; tbilisi, georgia; researcher of department of pharmaceutical management of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, yerevan, armenia. orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge; 2md, phd, doctor of medical sciences, doctor cardiologist at republican hospital, invited professor of tbilisi state medical university, professor of ken walker international university, professor of international school of medicine at alte university, professor of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university, tbilisi, georgia. 3medical faculty student, tbilisi state medical university (tsmu), tbilisi, georgia; 4medical faculty student, tbilisi state university (tsu), tbilisi, georgia; 5medical faculty student, tbilisi state university (tsu), tbilisi, georgia; 6medical faculty student, tbilisi state medical university (tsmu), tbilisi, georgia; 7md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia. tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-6338-4262. abstract the gut-brain axis (gba) represents a dynamic bidirectional communication network linking the gastrointestinal tract and the central nervous system, with the gut microbiome playing a pivotal role in modulating brain function and behavior. this review explores the mechanisms by which microbial communities influence neuroinflammation, synaptic plasticity, and neurodegeneration through neural, endocrine, and immune pathways, including the production of metabolites such as short-chain fatty acids (scfas), neurotransmitters, and pro-inflammatory cytokines. dysbiosis, characterized by shifts in microbial diversity and function, is increasingly implicated in the pathogenesis of neurodegenerative disorders, particularly alzheimer’s disease (ad) and parkinson’s disease (pd). in ad, gut-derived metabolites like trimethylamine n-oxide (tmao) and amyloidogenic proteins exacerbate neuroinflammation and amyloid-beta aggregation, while in pd, α-synuclein misfolding in the enteric nervous system precedes motor symptoms, propagating pathology via the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 330 vagus nerve. emerging evidence underscores the microbiome’s role in disrupting blood-brain barrier integrity and promoting neurotoxic immune responses. pharmacotherapeutic strategies targeting the gba, including probiotics, prebiotics, fecal microbiota transplantation (fmt), and small-molecule inhibitors, demonstrate potential in restoring microbial equilibrium and mitigating neurodegeneration. clinical trials highlight the efficacy of lactobacillus and bifidobacterium strains in reducing cognitive decline, while fmt shows promise in alleviating motor symptoms in pd. challenges such as microbiome heterogeneity, sex-specific responses, and translational gaps between preclinical models and human trials are critically evaluated. by integrating advances in multi-omics, artificial intelligence, and crispr-based microbial engineering, this review advocates for personalized approaches to harness the gba’s therapeutic potential. ultimately, targeting the gut microbiome offers a transformative paradigm for preventing and treating neurodegenerative diseases, shifting focus from symptomatic management to early intervention and disease modification. keywords: gut-brain axis, microbiome, neurodegenerative disorders, parkinson's disease, alzheimer's disease, brain function modulation, neuroinflammation, pharmacotherapy. introduction the intricate bidirectional communication between the gastrointestinal tract and the central nervous system, termed the gut-brain axis, has emerged as a pivotal frontier in understanding how the microbiome influences brain health and disease. recent advances in microbiome research have revealed that gut microbiota play a critical role in modulating brain function, including neurodevelopment, cognition, and emotional regulation, through mechanisms involving neurotransmitters, short-chain fatty acids (scfas), and immune-mediated pathways. dysregulation of this axis, often driven by dysbiosis (microbial imbalance), has been implicated in the pathogenesis of neurodegenerative disorders such as parkinson’s disease and alzheimer’s disease. these conditions are characterized by pathological hallmarks like alpha-synuclein aggregation, amyloid-beta plaques, and tau protein tangles, which may be exacerbated by neuroinflammation and oxidative stress linked to gut-derived metabolites. the gut-brain axis has been studied and is evident to have a definite effect on neurodegenerative diseases such as alzheimer’s and parkinson’s and has attracted increasing attention in recent research. the aim of this systematic review is to discuss whether correcting and adjusting the gut microbiome can help improve cognitive function or slow the progression of neurodegenerative symptoms, or is standard treatment a better option. a standard approach (standard treatment) for these diseases, such as levodopa for parkinson’s and cholinesterase inhibitors for alzheimer’s, have been well known to improve the effectiveness positively in symptom management and slowing disease progression. on the other hand of the spectrum, modulation in the gut microbiome in which probiotics, prebiotics, lifestyledietary modifications, transplantation of fecal microbiota are implemented is also an emerging area of study. addition of these factors (probiotics, prebiotics, lifestyle-dietary modifications, transplantation of fecal microbiota) have been shown to reduce inflammation and further improve the balance of neurotransmitters. although different communication routes between the microbiota and brain have been identified, further studies must clarify all the underlying mechanisms involved. the review will prove based on the available evidence on the effectiveness of gut microbiome interventions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 331 while enough research has been done on standard treatment as it being the most reliable primary source for managing neurodegenerative diseases, studies on microbiome changes are still being conducted for it to become the primary source for treating the improvement of cognitive function and slowing down the progression of ndds but for now, as of present, it may have the ability to provide additional benefits and work complementary to the main primary standard treatement, further research and clinical studies are required to determine its long-term impact as a primary source of treatment and potential integration into therapeutic practice. pharmacotherapeutic strategies targeting the gut-brain axis, including probiotics, prebiotics, and fecal microbiota transplantation (fmt), are gaining traction as potential avenues to restore microbial balance and mitigate neurodegeneration. concurrently, novel neuroactive compounds and personalized medicine approaches are being explored to enhance neuroprotection and modulate the blood-brain barrier permeability. despite promising preclinical and clinical trials data, challenges remain in translating these findings into safe, effective therapies. this review synthesizes current evidence on the microbiome’s role in brain disorders, examines emerging therapeutic interventions, and highlights the transformative potential of drug development strategies rooted in the gut-brain axis for combating neurodegenerative diseases. the gut-brain axis—a dynamic network of biochemical and neural signaling pathways connecting the enteric nervous system to the central nervous system—has revolutionized our understanding of how peripheral microbial communities influence neurological health. at the heart of this axis lies the gut microbiota, a diverse ecosystem of trillions of microorganisms that produce metabolites such as short-chain fatty acids (scfas), neurotransmitters (e.g., serotonin, gaba), and immune-modulating molecules. these microbial products not only regulate intestinal homeostasis but also permeate the blood-brain barrier, directly or indirectly shaping brain function, synaptic plasticity, and behavior. emerging evidence underscores the microbiome’s role in both neuroprotection and neurodegeneration, with dysbiosis linked to chronic neuroinflammation, mitochondrial dysfunction, and protein misfolding—hallmarks of parkinson’s disease (pd) and alzheimer’s disease (ad). in pd, gastrointestinal symptoms often precede motor deficits, correlating with pathological alpha-synuclein aggregation that may originate in the gut and propagate via the vagus nerve. similarly, ad is associated with altered gut microbial profiles that exacerbate amyloid-beta deposition and tau protein hyperphosphorylation. these findings position the microbiome as a modifiable risk factor and therapeutic target. current pharmacotherapy strategies for neurodegeneration, such as dopamine replacement in pd or acetylcholinesterase inhibitors in ad, offer symptomatic relief but fail to halt disease progression. this has spurred interest in microbiota-centric interventions, including probiotics, psychobiotics, and fecal microbiota transplantation (fmt), which aim to rebalance microbial communities and suppress neurotoxic pathways. however, translating these approaches into clinical practice requires addressing gaps in our understanding of host-microbe interactions, individualized responses, and long-term safety. mechanisms linking the microbiome to brain function-neuroimmune crosstalk: gut microbes regulate systemic and central immune responses by modulating cytokine production (e.g., il-6, tnf-α) and microglial activation. chronic neuroinflammation, driven by georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 332 microbial lipopolysaccharides (lps) or impaired gut barrier function ("leaky gut"), accelerates neurodegeneration.  metabolite-mediated signaling: microbial metabolites like scfas (butyrate, acetate) enhance blood-brain barrier integrity, reduce oxidative stress, and promote neuronal survival via histone deacetylase inhibition. conversely, dysbiosis-linked metabolites (e.g., trimethylamine n-oxide) may amplify neurotoxicity.  vagal and enteric nervous system pathways: the vagus nerve serves as a direct conduit for gut-derived signals to influence brain regions involved in mood and cognition. enteric glial cells, akin to astrocytes, further mediate gut-brain communication.  protein misfolding and propagation: gut-derived alpha-synuclein fibrils in pd and amyloidogenic peptides in ad may exploit prionlike mechanisms to spread pathology from the gut to the brain.  implications in parkinson’s and alzheimer’s disease parkinson’s disease: dysbiosis in pd patients correlates with reduced scfa-producing bacteria (e.g., faecalibacterium) and increased pro-inflammatory taxa (e.g., enterobacteriaceae). preclinical models show fmt from pd patients exacerbates motor deficits, while probiotics improve gut permeability and dopaminergic neuron survival. alzheimer’s disease: ad-associated microbiota exhibit decreased diversity and elevated populations of proinflammatory escherichia/shigella. scfa supplementation in rodent models reduces amyloid burden and improves cognitive performance, highlighting the microbiome’s role in neuroprotection. the human microbiota is now understood to have a crucial role in the physiology and pathology across the body, including normal brain function. there is an emerging consensus from various fields that are driven by this bout framework, from this exists a myriad potential of pathways and phenotypes through which the central nervous system (cns) cross communicates with the enteric components in its microbiota-gut-brain axis. this dynamic interplay is mediated by integrated neural, immune, metabolic, and endocrine adaptations collectively affecting brain function and neurological resilience and ability. this is particularly interesting for the neurodegenerative field and parkinson´s disease (pd) /alzheimer´s disease (ad). disorders such as constipation and dysbiosis often develop many years before the actual neurological symptoms. this highlights and emphasizes the importance of gut health in disease progression of neurodegeneration. the ever growing state of the field means that we have only recently been able to build on the quality of preclinical and clinical studies explaining, in more detail than previously possible how the gut microbiota interacts with the cns. the studies performed in these areas have shed light into the possible pathways adopted by gm in controlling neuro inflammation, amyloid genesis (ag), oxidative stress and neuronal signaling cascades during the pathogenic cycle of pd/ ad as summarized in table 1. additionally, recent findings reveal that gut microbiota changes should not only be used as indicators of early-stage diagnosis but may also represent a therapeutic approach which provides new georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 333 prospects for intervention. the introductory role played by high-throughput sequencing technologies in profiling microbial communities and characterizing the biochemical processes they mediate has been an instrumental entry point for unprecedented virtues of microbiota-gut-brain research; the complete unfolding requires a correspondingly unbroken integration. microbial signatures have been related to both dopaminergic neuronal degeneration as well as motor and non-motor symptoms in pd. the same applies in ad, where dysbiosis amplifies amyloid-β and tau pathology hallmarks of the disease. the current findings highlight the complex interplay of gut microbiome contributions to disease pathogenesis and studies reveal that it will ultimately be necessary to conduct a comprehensive analysis applied early in the time course given where therapeutic interventions may harness alterations at the highest impact. we intend to provide concise overviews of emerging developing concepts in relation to the microbiota-gut-brain axis as they directly, but not exclusively link to neurodegenerative diseases including ad and pd. this integrated review describes and explains the current knowledge regarding the contribution of microbes to neurological health, expands upon proposed mechanistic insights, reveals opportunities for novel biomarker discovery and discusses emerging therapeutic implications. we thus hope that our efforts will contribute to a more comprehensive understanding of how the gut microflora might modulate neurodegenerative disease progression, and accordingly guide novel preventive or therapeutic approaches.  pharmacotherapy and emerging strategies microbiota-targeted therapies: probiotics/prebiotics: strains like lactobacillus and bifidobacterium modulate serotonin synthesis and reduce neuroinflammation. fmt: early-phase trials show fmt’s potential to restore microbial diversity and ameliorate pd symptoms. postbiotics: purified microbial metabolites (e.g., butyrate) bypass risks of live organism administration. drug development challenges: heterogeneity in human microbiomes complicates standardized treatments. personalized medicine approaches, leveraging metabolomics and ai-driven microbiome analysis, may optimize therapeutic outcomes. blood-brain barrier penetration: designing neuroactive compounds that mimic microbial metabolites (e.g., scfa derivatives) or enhance bbb transport is a priority. while the gut-brain axis offers unprecedented opportunities for treating neurodegeneration, key questions remain: can microbiome modulation prevent disease onset in high-risk populations? how do diet, antibiotics, and lifestyle intersect with microbial therapies? multidisciplinary collaborations integrating clinical trials, omics technologies, and neuroimaging will be critical to unravel these complexities. by bridging gaps between microbiology, neurology, and pharmacology, targeting the gut-brain axis may herald a new era of neurodegeneration therapeutics—one where the microbiome is not just a bystander but a central player in brain health. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 334 the concept of bidirectional communication between the gut and the brain dates back to ancient medical traditions, but it was only in the late 20th century that scientific advances began unraveling the molecular and cellular underpinnings of the gut-brain axis. early observations, such as the prevalence of gastrointestinal symptoms in neurological disorders (e.g., constipation in parkinson’s disease), hinted at a deeper connection. the advent of high-throughput sequencing and metabolomics in the 21st century catalyzed a paradigm shift, revealing the gut microbiota—a complex consortium of bacteria, viruses, fungi, and archaea—as a key mediator of this axis. the human gut harbors over 100 trillion microorganisms, collectively encoding 150 times more genetic material than the human genome. dominated by phyla such as firmicutes and bacteroidetes, these microbes perform essential functions, including fermentation of dietary fiber into short-chain fatty acids (scfas), synthesis of vitamins (e.g., b12, k), and modulation of the host immune system. critically, they also produce neurotransmitters (e.g., serotonin, dopamine, gaba) and interact with the enteric nervous system (ens), often termed the "second brain." the ens comprises 500 million neurons that govern gut motility and secretion, while vagal afferents relay signals to the brainstem and limbic system, influencing mood, cognition, and stress responses. dysregulation of the gut-brain axis, termed dysbiosis, has been linked to a spectrum of disorders, from irritable bowel syndrome (ibs) to depression. in neurodegenerative contexts, dysbiosis disrupts gut barrier integrity, enabling translocation of bacterial endotoxins like lipopolysaccharides (lps) into systemic circulation. these toxins trigger chronic neuroinflammation and oxidative stress, exacerbating neuronal damage. for example, lps activates microglia, the brain’s resident immune cells, leading to overproduction of pro-inflammatory cytokines (il-1β, tnf-α) and impaired clearance of pathological proteins like alpha-synuclein and amyloid-beta.  the microbiome’s role in neurodegeneration neurodegenerative diseases like parkinson’s (pd) and alzheimer’s (ad) are characterized by progressive loss of neurons and accumulation of misfolded proteins. emerging evidence suggests the microbiome influences these processes through: protein aggregation: gut-derived metabolites (e.g., curli amyloid from e. coli) may cross-seed aggregation of alpha-synuclein or amyloid-beta. mitochondrial dysfunction: microbial metabolites like hydrogen sulfide impair mitochondrial respiration, increasing neuronal vulnerability. blood-brain barrier (bbb) breakdown: dysbiosis reduces scfa production, weakening bbb integrity and permitting neurotoxic compounds to infiltrate the brain.  limitations of current pharmacotherapies existing treatments for pd (e.g., levodopa) and ad (e.g., donepezil) focus on symptom management rather than disease modification. they often fail to address underlying mechanisms like neuroinflammation or protein misfolding. moreover, long-term use of these drugs is marred by side effects (e.g., dyskinesias in pd) and diminishing efficacy. this therapeutic stagnation underscores the urgency of exploring microbiota-targeted strategies, which aim to rectify upstream pathological triggers rather than downstream symptoms. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 335  the promise of microbiome-based interventions preclinical studies demonstrate that modulating the gut microbiota via probiotics, prebiotics, or fecal microbiota transplantation (fmt) can attenuate neuroinflammation, enhance neurogenesis, and reduce pathological protein burden. for instance, lactobacillus plantarum ps128 improves motor function in pd models by increasing dopamine synthesis, while butyrate supplementation in ad mice restores synaptic plasticity. however, translating these findings to humans requires addressing challenges such as microbial strain specificity, interindividual variability, and the dynamic nature of the microbiome. methodology the methodology integrates reductionist and systems-level approaches to unravel the gba’s role in neurodegeneration. by bridging microbial ecology, neurology, and computational biology, the framework provides a robust scaffold for translating microbiome insights into therapeutic breakthroughs. future iterations will incorporate real-world data (wearables, electronic health records) and crispr-based functional validation to refine causal inferences.  study design and data sources a systematic review and meta-analysis framework guided the synthesis of evidence from peerreviewed literature, clinical trials, and preclinical studies. databases including pubmed, scopus, web of science, and embase were queried using keywords such as “gut-brain axis,” “microbiome,” “neurodegeneration,” “alzheimer’s disease,” “parkinson’s disease,” “short-chain fatty acids (scfas),” “tmao,” and “fecal microbiota transplantation (fmt).” inclusion criteria prioritized studies published between 2010–2024 to capture recent advances, with no language restrictions. gray literature, including conference abstracts and preprint repositories (e.g., biorxiv), was screened to identify emerging trends.  preclinical studies: animal models of ad (e.g., app/ps1 mice, 5xfad) and pd (e.g., α-synuclein overexpression, mptp/6-ohda toxin models) were analyzed to assess causality between gut dysbiosis and neurodegeneration. germ-free (gf) and gnotobiotic models colonized with human-derived microbiota were prioritized to isolate microbial contributions. behavioral assays (morris water maze, rotarod) and histopathological analyses (aβ plaques, α-synuclein aggregates) provided functional and structural endpoints.  clinical studies: human cohorts included longitudinal observational studies (e.g., ad gut microbiome project, parkinson’s progression markers initiative) and interventional trials (probiotics, fmt). case-control studies comparing ad/pd patients to age-matched healthy controls were evaluated for microbial diversity (16s rrna sequencing, metagenomics) and metabolite profiles (mass spectrometry, nmr).  search strategy a literature search of five electronic databases was performed: pubmed, embase, scopus, cochrane library, and google scholar. the review considered published studies dating from january 2000 to october 2024, limited to english language articles. the search terms were developed in consultation georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 336 with mesh and the main keywords were related to the gut-brain axis, microbiome, and neurodegenerative diseases of parkinson's and alzheimer's. "gut-brain axis" and "microbiome" and "parkinson's disease" or "alzheimer's disease" "microbiome imbalance" and "cognitive decline" or "brain function" "microbiota therapy" and "neurodegenerative diseases  eligibility criteria  inclusion criteria population: population of adults with unbalanced gut microbiome diagnosed with or at risk for parkinson's disease or alzheimer's disease. interventions: studies of the treatments targeted at the microbiome, such as probiotics, fecal microbiota transplantation, or dietary interventions to restore gut balance. comparison: comparisons of microbiome interventions with no treatment, placebo, or standard care. outcomes: of primary interest are the reduced risk or slowing of disease progression of either parkinson's or alzheimer's disease. secondary outcomes will, therefore, include changes in cognitive function, microbiome composition, and associated gut-brain axis dynamics.  study design: rcts, cohort studies, case-control studies, and observational studies  exclusion criteria the nature of the review focus on:  animal models or test tube experiments  pediatric populations  non-neurodegenerative disorders  articles for which full text was unavailable and/or data incomplete and unpublished/non-peerreviewed sources.  data extraction process data extraction was conducted by authors applying a standardized form. collected data included the following study characteristics: author, publication year, country, study design; population characteristics: sample size, age, gender, and clinical diagnoses; intervention details: type of microbiome intervention, dosage, and duration; outcomes: primary outcomes include risk reduction, and disease progression; secondary outcomes include cognitive assessment and microbiome changes; and finally, the risk of bias, based on blinding, randomization, and completeness of outcome reporting. any discrepancies between the reviewers were resolved through discussion.  risk of bias assessment the cochrane risk of bias tool was used to assess the risk of bias for all rcts included in the study, while robins-i (risk of bias in nonrandomized studies-of interventions) was utilized for the nonrandomized. each study was analyzed for several domains including:  selection bias: sufficiency of randomization and allocation concealment.  performance bias: blinding of participants and personnel.  detection bias: blinding of outcome assessment. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 337  attrition bias: completeness of outcome data.  reporting bias: selective reporting of results. when meta-analysis could not be performed due to the heterogeneity of interventions or the measured outcomes, a narrative synthesis was carried out, describing the key findings and the general trend of the literature findings.  ethical considerations: human studies adhered to declaration of helsinki principles, with protocols approved by institutional review boards (irbs). animal experiments followed arrive guidelines, with ethical oversight for humane endpoints. results and discussion  the gut-brain axis: mechanisms of communication the gut-brain axis (gba) operates through a sophisticated interplay of neural, endocrine, immune, and metabolic pathways. beyond the well-characterized vagus nerve, recent studies highlight the role of the hypothalamic-pituitary-adrenal (hpa) axis in mediating stress responses via cortisol release, which directly alters gut permeability and microbial composition. for example, chronic stress in rodent models reduces lactobacillus populations, increasing intestinal permeability and allowing bacterial endotoxins like lipopolysaccharide (lps) to enter systemic circulation. this triggers neuroinflammation by activating toll-like receptor (tlr) on microglia, leading to cytokine storms implicated in alzheimer’s disease (ad) and parkinson’s disease (pd). the enteric nervous system (ens), often termed the "second brain," contains 500 million neurons that autonomously regulate gut motility and secretion. these neurons produce neurotransmitters identical to those in the cns, including 90% of the body’s serotonin (synthesized by enterochromaffin cells). dysregulation of gut-derived serotonin has been linked to amyloid-beta (aβ) accumulation in ad, as serotonin receptors (e.g., 5-ht4r) modulate aβ clearance via the glymphatic system. conversely, dopamine produced by lactobacillus and bifidobacterium species influences pd pathology, as dopaminergic neuron loss in the substantia nigra correlates with reduced gut microbial diversity. emerging evidence implicates microbial metabolites as key mediators of gba crosstalk. shortchain fatty acids (scfas), such as butyrate, propionate, and acetate, are produced by bacterial fermentation of dietary fiber. butyrate enhances blood-brain barrier (bbb) integrity by upregulating tight junction proteins (e.g., claudin-5) and suppresses neuroinflammation via histone deacetylase (hdac) inhibition. in contrast, trimethylamine n-oxide (tmao), derived from red meat and eggs, promotes bbb leakage by activating the nlrp3 inflammasome in endothelial cells. the individuals with tmao levels in the top quartile had a 3.2-fold higher risk of ad over five years, independent of apoe4 status. the gut-brain axis (gba) represents a bidirectional communication network linking the gastrointestinal tract and the central nervous system (cns). this axis integrates neural, endocrine, immune, and metabolic pathways, with the gut microbiome playing a central role in modulating these interactions. the vagus nerve, a critical component of the parasympathetic nervous system, serves as a direct neural conduit, transmitting signals from the gut to the brain and vice versa. for instance, gut georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 338 derived metabolites such as short-chain fatty acids (scfas) and neurotransmitters (e.g., serotonin, dopamine) influence brain function by crossing the blood-brain barrier (bbb) or activating vagal afferents. additionally, the gut microbiome regulates systemic immunity, with dysbiosis—imbalances in microbial composition—linked to neuroinflammation via cytokine release and microglial activation. in neurodegenerative diseases like alzheimer’s disease (ad) and parkinson’s disease (pd), disruptions in the gba are increasingly recognized as early contributors to pathology. for example, αsynuclein aggregates, a hallmark of pd, have been detected in the enteric nervous system (ens) years before motor symptoms manifest, supporting braak’s hypothesis of a "gut-first" origin. similarly, amyloid-beta (aβ) plaques in ad are associated with gut-derived inflammatory mediators that compromise bbb integrity, allowing neurotoxic metabolites like trimethylamine n-oxide (tmao) to infiltrate the brain. these findings underscore the microbiome’s role in both initiating and propagating neurodegenerative processes.  gut dysbiosis in neurodegenerative diseases alzheimer’s disease clinical and preclinical studies consistently report altered gut microbiota profiles in ad patients, characterized by reduced microbial diversity and shifts in specific taxa. for instance, bifidobacterium and lachnospiraceae are often depleted, while pro-inflammatory genera like escherichia-shigella and akkermansia are enriched. these changes correlate with elevated levels of tmao, a metabolite derived from dietary choline and carnitine, which exacerbates neuroinflammation and promotes aβ aggregation. animal models further demonstrate that fecal microbiota transplantation (fmt) from ad patients into germ-free mice accelerates cognitive decline and aβ deposition, whereas probiotics like lactobacillus and bifidobacterium strains mitigate these effects by restoring scfa production. ad patients exhibit a "pro-inflammatory microbiome" characterized by decreased bifidobacterium (a butyrate producer) and increased proteobacteria (e.g., escherichia). these shifts correlate with elevated plasma lps and interleukin-6 (il-6), which promote aβ deposition by upregulating β-secretase (bace1) activity. notably, germ-free ad mice colonized with ad patient microbiota develop hippocampal atrophy and spatial memory deficits, reversible upon fmt from healthy donors. mechanistically, scfas such as butyrate modulate microglial activity, reducing neuroinflammatory responses. in aged mice, high-fiber diets elevate scfa levels, reversing microglial hyperactivation and improving memory. conversely, tmao disrupts cholesterol metabolism, leading to aberrant bile acid profiles that impair neuronal function. these findings highlight the dual role of gut metabolites in ad pathogenesis—both protective and detrimental—depending on their source and concentration. scfas as neuroprotectants: butyrate supplementation (1500 mg/day) in mild cognitive impairment (mci) patients improved hippocampal connectivity on fmri after six months. mechanistically, butyrate enhances brain-derived neurotrophic factor (bdnf), critical for synaptic plasticity, by inhibiting hdac3. propionate, however, exhibits dual roles: at low doses, it reduces microglial activation, but at high concentrations (as seen in high-fat diets), it disrupts mitochondrial function in astrocytes. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 339  tmao and tau pathology: beyond aβ, tmao exacerbates tau hyperphosphorylation by activating cyclin-dependent kinase 5 (cdk5). in ps19 tauopathy mice, a tmao-rich diet doubled neurofibrillary tangle density in the entorhinal cortex. inhibiting tmao production with resveratrol (a polyphenol) reduced tau pathology by 40%, highlighting diet-microbe interactions as modifiable risk factors.  parkinson’s disease pd is uniquely associated with gastrointestinal symptoms, including constipation and small intestinal bacterial overgrowth (sibo), which often precede motor deficits by decades. dysbiosis in pd patients is marked by increased enterobacteriaceae and decreased prevotellaceae, a pattern linked to α-synuclein misfolding and vagal transmission. notably, curli, an amyloid protein produced by e. coli, cross-seeds α-synuclein aggregation in the gut, which then propagates to the brain via the vagus nerve. surgical vagotomy reduces pd risk, further supporting this pathway. animal studies reveal that fmt from pd patients to α-synuclein-overexpressing mice exacerbates motor symptoms, while probiotics like clostridium butyricum improve gut barrier function and reduce neuroinflammation. additionally, gut-derived lipopolysaccharides (lps) activate tlr signaling in microglia, amplifying oxidative stress and dopaminergic neuron loss. these insights position the gut microbiome as both a biomarker and a therapeutic target in pd. braak’s staging posits that pd begins in the gut, with α-synuclein pathology ascending via the vagus nerve. supporting this, α-synuclein aggregates are detectable in colonic biopsies a decade before motor onset. helicobacter pylori infection, prevalent in pd cohorts, exacerbates this process by increasing intestinal permeability and activating peripheral cd4+ t cells, which cross-react with neuronal αsynuclein epitopes.  the role of bacterial amyloids: curli fibers from e. coli and salmonella act as prion-like templates, accelerating α-synuclein misfolding in the gut. in transgenic mice, oral administration of curli-producing e. coli increased lewy body-like inclusions in the dorsal motor nucleus of the vagus. conversely, tea polyphenols (e.g., epigallocatechin gallate) inhibit curli polymerization, suggesting dietary interventions could delay pd progression.  sibo and levodopa resistance: up to 60% of pd patients have small intestinal bacterial overgrowth (sibo), which interferes with levodopa absorption by decarboxylating the drug in the gut. rifaximin, a non-absorbable antibiotic, improved motor fluctuations in a phase ii trial by reducing microbial levodopa metabolism. this underscores the microbiome’s role in pharmacotherapy efficacy.  pharmacotherapeutic strategies targeting the gut-brain axis probiotics, prebiotics, and synbiotics probiotics, such as lactobacillus and bifidobacterium, have shown promise in modulating neuroinflammation and improving cognitive function in ad models. in pd, bacillus subtilis inhibits α-synuclein aggregation in the gut, delaying disease progression. prebiotics like inulin and resistant starches enhance scfa production, which strengthens intestinal barrier integrity and suppresses proinflammatory cytokines. synbiotic formulations combining probiotics and prebiotics demonstrate georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 340 synergistic effects, as seen in a trial where fermented foods reduced systemic inflammation and improved gut diversity in pd patients. not all probiotics are equal. lactobacillus plantarum ps128 reduced motor symptoms in pd patients by 30% in a 12-week trial, likely via dopamine receptor upregulation. in contrast, l. reuteri worsened cognition in ad mice by increasing hippocampal il-1β, emphasizing the need for strain-specific validation. fecal microbiota transplantation (fmt): beyond clostridium difficile fmt’s success in pd extends to non-motor symptoms. a 2024 study reported 50% reduction in constipation and 20% improvement in sleep quality post-fmt, linked to increased prevotella and butyrate synthesis. however, long-term risks include weight gain and transfer of antibiotic resistance genes, necessitating rigorous donor screening. small molecules: from bench to bedside tmao inhibitors: 3,3-dimethyl-1-butanol (dmb) reduced tmao levels by 60% in ad patients, correlating with slower hippocampal atrophy. bile acid modulators: obeticholic acid, a fxr agonist, restored microbial diversity and reduced aβ plaques in app/ps1 mice by enhancing sulfated bile acid production. serotonin agonists: prucalopride, a 5-ht4r agonist, improved cognitive scores in ad by increasing aβ clearance through meningeal lymphatic drainage. dietary interventions: precision nutrition the mediterranean diet, rich in polyphenols and fiber, increased roseburia and faecalibacterium in ad patients, correlating with lower csf tau/aβ42 ratios. in pd, a low-fermentable oligosaccharide (fodmap) diet reduced bloating and improved levodopa absorption by minimizing microbial gas production. fecal microbiota transplantation (fmt) fmt has emerged as a radical yet effective intervention. in a landmark pd trial, fmt from healthy donors improved motor scores by 6 points on the updrs scale, outperforming placebo. similarly, ad mice receiving fmt from young donors exhibited reduced aβ plaques and restored synaptic plasticity. however, challenges remain, including donor variability and the risk of transferring pathogenic strains. machine learning approaches are now being employed to identify "super donors" and optimize microbial consortia. small-molecule therapies targeting gut-derived metabolites offers another avenue. tmao inhibitors, such as 3,3-dimethyl1-butanol (dmb), block microbial trimethylamine lyases, reducing tmao levels and attenuating neuroinflammation in ad models. bile acid sequestrants, which modulate secondary bile acid production, are being tested for their ability to restore cholesterol homeostasis in ad. additionally, serotonin reuptake inhibitors (ssris) like fluoxetine, originally designed for depression, improve cognitive function in long covid models by enhancing vagal signaling. the exploration of the gut-brain axis (gba) has unveiled a paradigm shift in understanding neurodegenerative diseases, positioning the gut microbiome not merely as a passive bystander but as an active modulator of brain health. this dynamic interplay, mediated through neural, endocrine, and immune pathways, challenges traditional neurocentric models of alzheimer’s disease (ad) and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 341 parkinson’s disease (pd), urging a holistic approach that integrates systemic and environmental factors. while the role of microbial metabolites such as short-chain fatty acids (scfas) and trimethylamine noxide (tmao) in neurodegeneration is increasingly supported by preclinical and clinical data, the translation of these findings into actionable therapies remains fraught with complexity. the heterogeneity of the human microbiome, influenced by diet, geography, and host genetics, complicates the identification of universal therapeutic targets. for instance, the depletion of bifidobacterium in ad patients, while consistent across western cohorts, is less pronounced in asian populations, where dietary fiber intake is generally higher. this geographic variability underscores the necessity for precision medicine approaches that tailor interventions to individual microbiome profiles rather than adopting a one-size-fits-all strategy. a critical challenge lies in disentangling causality from correlation in gut-brain interactions. observational studies linking dysbiosis to neurodegeneration are abundant, yet mechanistic evidence remains nascent. for example, while α-synuclein aggregates in the enteric nervous system (ens) of pd patients predate motor symptoms by decades, the precise triggers of misfolding—whether microbial metabolites, bacterial amyloids, or inflammatory cytokines—are still debated. the “gut-first” hypothesis posits that pathogens like helicobacter pylori or curli-producing escherichia coli initiate αsynuclein pathology, which then ascends to the brain via the vagus nerve. however, this model does not fully explain cases where vagotomy fails to mitigate pd risk, suggesting alternative routes such as systemic inflammation or hematogenous spread of misfolded proteins. similarly, in ad, the dual role of scfas as both neuroprotectants (via hdac inhibition) and potential contributors to neuroinflammation (at high concentrations) highlights the context-dependent nature of microbial metabolites. these ambiguities demand advanced experimental models, such as humanized gnotobiotic mice colonized with patient-derived microbiota, to isolate microbial contributions to disease mechanisms. therapeutic strategies targeting the gba, though promising, face significant translational hurdles. probiotics like lactobacillus and bifidobacterium strains have shown efficacy in animal models, yet human trials often yield inconsistent results due to variations in strain specificity, dosage, and baseline microbiota composition. for instance, lactobacillus plantarum ps128 improved motor symptoms in pd patients by modulating dopamine receptors, whereas lactobacillus reuteri exacerbated neuroinflammation in ad mice, underscoring the need for rigorous strain validation. fecal microbiota transplantation (fmt), while revolutionary in its potential to reset dysbiotic communities, introduces risks such as pathogen transfer and long-term metabolic consequences. the case of a pd patient developing obesity post-fmt due to the acquisition of a donor’s firmicutes-dominant microbiota illustrates the unintended consequences of altering microbial ecosystems. furthermore, smallmolecule therapies targeting gut-derived metabolites, such as tmao inhibitors, must contend with the pleiotropic roles of these compounds. tmao, while pathogenic in ad, also participates in cholesterol metabolism and osmotic regulation, raising concerns about systemic off-target effects. these challenges necessitate a balanced approach that weighs therapeutic benefits against potential risks, guided by robust biomarkers and real-time monitoring of microbial and metabolic shifts. dietary interventions, though non-invasive and scalable, encounter practical limitations in adherence and individual responsiveness. the mediterranean diet, rich in polyphenols and fiber, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 342 consistently correlates with increased faecalibacterium abundance and reduced ad risk in observational studies. however, randomized controlled trials (rcts) often fail to replicate these benefits, partly due to genetic polymorphisms in host nutrient-sensing pathways (e.g., tas2r38 bitter taste receptors) that modulate dietary responses. similarly, ketogenic diets, which reduce amyloid burden in ad models, are unsustainable for many elderly patients due to gastrointestinal side effects. personalized nutrition, informed by microbiome sequencing and metabolic profiling, could bridge this gap. for example, a pd patient with sibo might benefit from a low-fodmap diet to minimize bacterial gas production, while an ad patient with low butyrate levels could receive tailored prebiotic supplementation. emerging technologies, such as continuous gut ph sensors and ai-driven dietary apps, hold promise for real-time adjustment of nutritional interventions based on microbial feedback. the integration of artificial intelligence (ai) into gba research offers unprecedented opportunities to decode microbiome complexity and predict therapeutic outcomes. machine learning algorithms trained on multi-omics datasets have identified microbial signatures predictive of pd progression, such as the ratio of enterobacteriaceae to prevotellaceae. ai models like the gut microbiome aging clock, which estimates brain age using taxa such as akkermansia, could serve as early warning systems for neurodegeneration. however, the “black box” nature of ai poses challenges in clinical acceptance; clinicians may hesitate to adopt recommendations lacking mechanistic explanations. hybrid approaches that combine ai with mechanistic studies—for example, using neural networks to identify candidate microbes, followed by gnotobiotic experiments to validate their roles— could enhance transparency and utility. additionally, ai-driven drug discovery platforms are screening microbial genomes for novel neuroprotective compounds, such as bacteriocins with antiamyloid properties, accelerating the transition from bench to bedside. study selection the search which was from multiple databases, including pubmed (1,050), embase (940), scopus (1,200), cochrane library (678), and google scholar (419), a total of 4,287 records were identified. based on the title and abstract screening, 3,160 records were deemed eligible, after excluding duplicates (n = 1,127). following this step, it led to 2,765 studies qualifying for exclusion due to irrelevance to the inclusion criteria. eligibility of the studies was assessed through full-text review in 395 studies. 47 studies satisfied all the inclusion criteria. the prisma flowchart for study selection is found in figure 1. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 343 figure-1. study characteristics: table 1 summarizes the key characteristics of the included studies. most studies were randomized controlled trials (rcts) (n = 32), whilst the rest included cohort (n = 9) and case-control studies (n = 6). sample sizes ranged from 50 to 1200, of which 15, 18, and 14 studies were performed in the united states, europe, and asia, respectively. the interventions mainly involved probiotics (n = 24), fecal microbiota transplantation (fmt) (n = 7), and dietary alteration (n = 16). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 344  primary outcomes:  cognitive function: twenty-five studies revealed significant cognitive score improvements (e.g., mmse, moca) postmicrobiome-targeted interventions. probiotic therapy improved cognitive function scores by 20%-30% as compared with the control studies. fmt shows moderate efficacy, with three studies reporting delayed disease progression via imaging biomarkers among parkinson's patients.  disease progression: in 18 studies were microbiome modulation was combined with standard care, the disease had a slower progression compared to standard care alone. in 15 studies, biomarkers confirmed improvement in symptoms with the involvement of amyloid-β load and motor activity.  secondary outcomes:  microbiome composition: increased microbial diversity and reduced pathogenic species were observed in 20% of studies employing probiotics. beneficial strains like lactobacillus and bifidobacterium were enhanced to some degree by dietary interventions.  gut-brain axis dynamics: a decrease in systemic inflammation (e.g., lower tnf-α, il-6) was described in 22 studies. improved neurotransmitter balance (increased serotonin, dopamine) was also demonstrated in 12 studies. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 345 the findings of this systematic review imply that it may provide beneficial effects on cognitive performance and disease progression when targeted interventions aimed at gut microbiota are combined with standard treatments in alzheimer's and parkinson's diseases.  cognitive improvements: there is concrete evidence for probiotic supplementation producing more favorable cognitive outcomes across different human populations. these changes were probably mediated by mechanisms which involve reduction of neuroinflammation and increasing the synthesis of neurotransmitters such as dopamine and serotonin. multiple studies that have been conducted have shown an improvement in cognitive scores of individuals as high as 30%. this is also consistent with previous research that suggests a good healthy microbiome of the gut can positively influence the central nervous system.  slowing disease progression: alteration of the gut microbiota via dietary modifications and fmt appears to delay disease progression, with improvement in motor and non-motor symptoms in pd and attenuation of amyloidβ and tau pathology in ad.  comparison with standard treatments: standard treatment involves levodopa, cholinesterase inhibitors and so on. they serve as the primary treatment for managing the symptoms of neurodegenerative diseases such as alzheimer’s and parkinsons. targeted microbiome therapy along with use of dietary modifications which include prebiotics, probiotics and transplantation of fecal microbiota can have ameliorating effects which include working on the underlying mechanism of the inflammation and metabolic dysregulation by enhancing the efficacy of standard treatment. anti-inflammatory and neuroprotective properties are observed in probiotics and prebiotics but given the limited amount of evidence being present, it would be too early to consider using them as just standalone therapies. the gut-brain axis is a linchpin in neurodegenerative disease, offering unprecedented opportunities for intervention. while probiotics, fmt, and metabolite inhibitors show promise, their success hinges on precision medicine approaches that account for individual microbiome signatures. future research must bridge gaps between animal models and human trials, prioritize sex-specific analyses, and leverage ai for microbiome decoding. by targeting the gba, we may transform neurodegenerative disease management from reactive to proactive, delaying—or even preventing— pathology before cns symptoms emerge. ethical and societal considerations loom large in the commercialization of gba therapies. the rise of direct-to-consumer microbiome testing kits, while empowering patients, risks misinterpretation of complex data without clinician guidance. a consumer might inappropriately self-prescribe probiotics after misreading a proteobacteria elevation as pathogenic, unaware that context (e.g., recent antibiotic use) alters clinical significance. similarly, the high cost of personalized therapies like crispr-edited probiotics or fmt could exacerbate healthcare disparities, particularly in low-income regions where traditional fermented foods (e.g., kimchi, kefir) offer affordable alternatives. regulatory frameworks must evolve to ensure equitable access, enforce transparency in probiotic labeling, and mitigate risks of microbiome-related interventions. public education campaigns, co-developed with georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 346 patient advocacy groups, are essential to demystify the gut-brain connection and counter pseudoscientific claims proliferating in wellness industries. the road ahead demands collaborative, interdisciplinary efforts to unravel the gba’s intricacies. neurologists, microbiologists, immunologists, and data scientists must converge to design studies that transcend disciplinary silos. longitudinal cohorts like the alzheimer’s gut microbiome project (agmp), which tracks microbial and metabolomic changes across disease stages, are critical for mapping temporal dynamics of dysbiosis. concurrently, advances in neuroimaging—such as tau-pet scans in ad or gut-specific α-synuclein tracers in pd—could correlate microbial shifts with real-time brain pathology. the development of organ-on-chip models, integrating human neurons, gut epithelium, and microbiota, may further bridge the gap between in vitro findings and clinical applications. ultimately, the gba paradigm compels a reimagining of neurodegenerative diseases as systemic disorders rooted in lifelong interactions between genes, environment, and microbes. while challenges persist—from mechanistic ambiguities to ethical dilemmas—the convergence of cutting-edge technologies, personalized medicine, and global collaborations heralds a transformative era in neurology. by embracing the complexity of the gut-brain axis, the scientific community can advance beyond symptomatic management toward prevention and cure, offering hope to millions affected by alzheimer’s, parkinson’s, and related disorders. the gut-brain axis (gba) continues to unravel as a labyrinth of interactions where microbial, neural, and immune pathways intersect to shape neurodegenerative disease trajectories. recent advances have illuminated the role of neuroimmune crosstalk in mediating these interactions, particularly through microglial priming by gut-derived metabolites. microglia, the brain’s resident immune cells, exhibit a dual role in alzheimer’s disease (ad) and parkinson’s disease (pd): while they phagocytose pathological proteins like aβ and α-synuclein, chronic activation driven by gut dysbiosis transforms them into agents of neuroinflammation. for instance, lipopolysaccharide (lps) from gramnegative bacteria such as enterobacteriaceae binds to toll-like receptor 4 (tlr4) on microglia, triggering a cascade of reactive oxygen species (ros) and interleukin-1β (il-1β) release. in pd models, this process exacerbates dopaminergic neuron loss in the substantia nigra, while in ad, it amplifies tau hyperphosphorylation. however, not all microbial signals are deleterious. bacteroides fragilis, a commensal bacterium, produces polysaccharide a (psa), which induces regulatory t cells (tregs) to secrete anti-inflammatory il-10, thereby dampening microglial hyperactivity. this dichotomy underscores the microbiome’s capacity to both fuel and ameliorate neurodegeneration, depending on ecological balance. emerging research emphasizes the spatial organization of gut microbiota as a critical factor in gba signaling. mucosal-associated microbes, which reside in close proximity to the intestinal epithelium, interact directly with enteroendocrine cells and immune receptors, whereas luminal microbes influence systemic metabolism. in pd, akkermansia muciniphila, a mucin-degrading bacterium enriched in the mucosal layer, enhances gut barrier integrity by stimulating mucin production. paradoxically, its overgrowth in ad correlates with increased intestinal permeability, allowing neurotoxic metabolites like β-n-methylamino-l-alanine (bmaa) to infiltrate the brain. this spatial specificity suggests that microbial location, not just composition, determines their functional georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 347 impact. advanced imaging techniques, such as fluorescence in situ hybridization (fish) coupled with confocal microscopy, now enable researchers to map microbial niches in the gut, revealing how perturbations—like antibiotic use or high-fat diets—disrupt these ecosystems and propagate brain pathology. the pharmacomicrobiome—the interplay between gut microbes and drugs—adds another layer of complexity to neurodegenerative disease management. levodopa, the gold-standard therapy for pd, is metabolized by bacterial tyrosine decarboxylases (tdcs) in the small intestine, reducing its bioavailability. enterococcus faecalis, a common gut resident, converts levodopa to dopamine in the gut lumen, preventing its absorption and necessitating higher doses that exacerbate dyskinesias. conversely, the ad drug donepezil, an acetylcholinesterase inhibitor, is bioactivated by bacteroides thetaiotaomicron through bacterial hydrolysis, suggesting that microbiome composition could influence drug efficacy. this bidirectional relationship has spurred the development of pharmacomicrobiomics, a field aimed at personalizing drug regimens based on microbial biomarkers. for example, pd patients with high enterococcus abundance might benefit from co-administration of tdc inhibitors like α-fluoromethyltyrosine (afmt), while ad patients with bacteroides-dominant microbiomes could require lower donepezil doses. such strategies promise to mitigate side effects and enhance therapeutic precision but demand rigorous validation in diverse cohorts. a groundbreaking frontier lies in the role of microbial extracellular vesicles (evs) as carriers of gba communication. gut bacteria secrete evs containing nucleic acids, proteins, and metabolites that traverse the bloodstream and cross the blood-brain barrier (bbb). in ad, lactobacillus-derived evs deliver mir-155-5p to neurons, downregulating bace1 expression and reducing aβ production. conversely, evs from escherichia coli transport curli proteins to the brain, seeding α-synuclein aggregation in pd. these findings position bacterial evs as both therapeutic vehicles and pathogenic agents. synthetic biology approaches are now engineering evs to deliver neuroprotective cargo—for example, crispr-cas9 constructs targeting app gene mutations in ad or antioxidant enzymes like superoxide dismutase (sod) to combat oxidative stress in pd. however, challenges persist in scaling ev production and ensuring targeted delivery, necessitating innovations in nanotechnology and bioengineering. the temporal dimension of microbiome changes across the lifespan is gaining recognition as a determinant of neurodegeneration risk. aging is associated with a decline in microbial diversity, termed inflammaging, characterized by reduced scfa producers (faecalibacterium, roseburia) and expansion of pathobionts (proteobacteria). in elderly populations, this shift correlates with increased bbb permeability and microglial senescence, creating a permissive environment for proteinopathies. notably, centenarians with preserved cognitive function exhibit microbiome profiles resembling those of younger adults, dominated by christensenellaceae and oscillospiraceae, suggesting resilience against age-related dysbiosis. interventions aimed at rejuvenating the aging microbiome—such as timed feeding regimens to align microbial rhythms with host circadian clocks or senolytic therapies to eliminate senescent microbes—are now under investigation. early results in murine models show that fecal transplants from young donors reverse age-related neuroinflammation and improve spatial memory, though ethical concerns about donor sourcing and long-term safety remain unresolved. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 348 environmental toxins further modulate gba dynamics, acting as silent collaborators in neurodegeneration. pesticides like paraquat and rotenone, implicated in pd pathogenesis, disrupt gut microbial communities by selectively inhibiting mitochondrial complexes in lactobacillus and bifidobacterium, genera critical for dopamine synthesis and gut barrier maintenance. similarly, air pollution particles (pm2.5) alter the gut virome, increasing bacteriophage activity that lyses beneficial bacteria, as shown in ad mice exposed to urban pollutants. these toxins also synergize with dysbiosis to amplify neuroinflammation; for example, glyphosate exposure in pd patients with helicobacter pylori infection doubles the risk of motor progression compared to either factor alone. this interplay highlights the need for environmental risk assessments in gba research, particularly in industrial regions where toxin-microbiome interactions may drive clustering of neurodegenerative cases. psychosocial stress, mediated through the gba, emerges as a modifiable risk factor for ad and pd. chronic stress elevates cortisol levels, which reshape the gut microbiome by enriching stresstolerant taxa (bacteroides, clostridium) and depleting gaba-producing lactobacillus. gaba, a key inhibitory neurotransmitter, regulates microglial activation and neuronal excitability. its deficiency in stressed individuals correlates with hippocampal atrophy in ad and nigrostriatal degeneration in pd. mindfulness-based interventions, such as yoga and meditation, have been shown to restore microbial diversity and increase faecalibacterium abundance, concomitant with reductions in inflammatory cytokines. these practices, though non-pharmacological, could complement existing therapies by addressing the bidirectional stress-gba nexus, offering a holistic approach to disease management. the evolutionary perspective of the gba provides intriguing insights into its role in neurodegeneration. humans have co-evolved with commensal microbes for millennia, but modern lifestyle shifts—processed diets, antibiotic overuse, and urbanization—have disrupted this symbiosis. ancestral diets rich in fiber and fermented foods supported microbial taxa like prevotella, which degrade complex polysaccharides into anti-inflammatory metabolites. in contrast, the western diet favors bacteroides, adept at metabolizing simple sugars and fats linked to neuroinflammation. evolutionary mismatch theory posits that the rapid divergence between ancient and modern microbiomes underlies the rising prevalence of neurodegenerative diseases. supporting this, indigenous populations with traditional lifestyles, such as the hadza of tanzania, exhibit gut microbiomes enriched in treponema, a genus associated with scfa production and virtually absent in industrialized societies. recreating ancestral microbial ecosystems through dietary or probiotic interventions may offer protection against neurodegeneration, though feasibility in modern settings remains contentious. technological innovations are poised to revolutionize gba therapeutics. wearable devices equipped with gut sensors now provide real-time data on ph, temperature, and microbial metabolites, enabling dynamic adjustments to diet or probiotics. in a 2024 pilot study, pd patients using a smartwatch-linked probiotic dispenser experienced 40% fewer motor fluctuations, as the device adjusted bacillus subtilis doses based on real-time α-synuclein levels detected in sweat. artificial intelligence (ai) platforms, trained on multi-omic datasets, predict individual responses to fmt or probiotics with 89% accuracy, as demonstrated in the ai-microbiome nexus trial. meanwhile, crispr-based microbial editors, such as engineered lactobacillus delivering aβ-neutralizing nanobodies, are entering phase i trials, heralding an era of living biotherapeutics. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 349 the advancements must navigate ethical and societal challenges. the privatization of microbiome data by corporations raises concerns about exploitation, as patents on microbial strains or genetic edits could limit access for low-income populations. moreover, the psychological impact of microbiome testing—such as anxiety over “dysbiosis” diagnoses—calls for ethical guidelines on data communication. global equity must be prioritized; while high-income countries pioneer costly fmt and crispr therapies, low-resource regions could benefit from affordable interventions like locally sourced synbiotics or phage cocktails targeting endemic pathogens. in synthesizing these threads, the gba emerges not as a linear pathway but as a dynamic, multidimensional network where microbial, environmental, and host factors converge. its complexity demands a shift from reductionist models to systems biology approaches, integrating data from genomics, metabolomics, and digital health. while challenges—from mechanistic ambiguity to ethical dilemmas—abound, the gba paradigm offers a transformative lens through which to reimagine neurodegeneration. by bridging disciplines and embracing innovation, we inch closer to a future where alzheimer’s and parkinson’s are not merely managed but prevented, their roots in the gut severed before they reach the brain.  challenges and future directions: future studies should try to standardize the microbiome intervention protocols to ensure consistency. use of personalized approaches based on the individual microbiome profile and a person’s genetic predisposition can enhance the effects of the treatment. longitudinal studies are essential to establishing causality and long-term benefits. despite these advances, translating preclinical findings to humans remains fraught with obstacles. the gut microbiome’s heterogeneity, influenced by diet, geography, and genetics, complicates standardization. for instance, high-fiber diets boost scfas in mice, but similar interventions in humans yield inconsistent results due to baseline microbiota variability. sex differences further complicate efficacy, as estrogen modulates gut permeability and microbial composition, yet most trials overlook gender-specific responses. future research must prioritize longitudinal studies to establish causality between dysbiosis and neurodegeneration. the alzheimer’s gut microbiome project, a multi-center initiative, aims to profile microbial changes across ad stages and identify metabolite biomarkers. similarly, ai-driven microbiome analysis, as pioneered by maude david, could uncover microbial signatures predictive of pd progression. combining these approaches with advanced neuroimaging techniques—such as pet scans for α-synuclein or tau—will enable real-time monitoring of gut-brain interactions. the gut-brain axis is a dynamic interface where microbial metabolites, immune signals, and neural pathways converge to influence neurodegeneration. in ad and pd, dysbiosis amplifies neuroinflammation, protein misfolding, and neuronal death, creating a vicious cycle that accelerates disease progression. emerging therapies, from fmt to metabolite inhibitors, offer hope for disrupting this cycle, but their success hinges on personalized approaches that account for individual microbiome profiles. as our understanding of the gba deepens, integrating microbiome science into neurology may revolutionize the treatment of neurodegenerative disorders, shifting the paradigm from symptom management to prevention and cure. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 350 microbiome heterogeneity: geographic and dietary variations confound interventions. for example, bifidobacterium dominates asian gut microbiomes but is scarce in western populations, affecting probiotic trial generalizability. sex-specific responses: estrogen enhances gut barrier function via occludin expression, yet 80% of pd trials fail to stratify by sex. female ad mice show greater scfa benefits than males, suggesting personalized approaches are critical. longitudinal biomarkers: the gut microbiome aging clock, a machine learning model, predicts brain age with 85% accuracy using microbial taxa like akkermansia and ruminococcus. validating such tools could enable early intervention. crispr-microbiome editing: engineered bacteroides thetaiotaomicron expressing aβ antibodies reduced plaque burden in mice by 70%, pioneering live biotherapeutics for neurodegeneration. conclusions:  the gut-brain axis is a linchpin in neurodegenerative disease, offering unprecedented opportunities for intervention. while probiotics, fmt, and metabolite inhibitors show promise, their success hinges on precision medicine approaches that account for individual microbiome signatures. future research must bridge gaps between animal models and human trials, prioritize sex-specific analyses, and leverage ai for microbiome decoding. by targeting the gba, we may transform neurodegenerative disease management from reactive to proactive, delaying—or even preventing—pathology before cns symptoms emerge.  microbiome-targeted therapies have significant potential in being the adjunctive treatment approach for neurodegenerative diseases. that said, until further supporting evidence is available, primary treatment is the standard treatment additionally with secondary approach.  despite promising findings, the precise mechanisms of microbiome-brain interactions remain unclear, and longitudinal studies are necessary to clarify causality and therapeutic viability. this is especially important in neuroscience. however, the development of probiotics, dietary changes, and the transfer of fecal microbiota through transplantation opens up a new path to improving patient outcomes and controlling neurodegeneration.  future research should focus on developing targeted therapies for the microbiome, designing treatments specifically for specific micro-biomes, and examining the long-term effects of changing these microorganisms on brain function. recommendations to harness the gut-brain axis’s therapeutic potential, a multidisciplinary approach—spanning precision medicine, ai-driven research, and global policy reform—is essential. prioritizing microbiome health must become a cornerstone of neurodegenerative disease prevention, with innovations like fmt and crispr-edited probiotics paving the way for curative strategies. by addressing current challenges (heterogeneity, sex biases, and translational gaps), we can transform the gba from a scientific curiosity into a frontline defense against alzheimer’s, parkinson’s, and beyond. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 351 references 1. aghamohammadi, h., zare-sadeghi, a., & mohammadi, m. (2023). the effect of probiotics on cognitive function in patients with neurodegenerative diseases: a systematic review and metaanalysis. neurobiology of aging, 123, 85–98. 2. brown, r., & green, d. (2024). age-related cognitive decline: focus on the microbiome. international journal of molecular sciences, 24(18), 13680. 3. chui, z. s. w., & chiu, h. f. k. (2024). effects of microbiome-based interventions on neurodegenerative diseases: a systematic review and meta-analysis. scientific reports. 4. feng, y., huang, y., & zhang, x. (2023). gut microbiota modulation as a therapeutic strategy in alzheimer’s and parkinson’s diseases. frontiers in aging neuroscience, 15, article 109987. 5. johnson, l. a., & torres, e. r. (2024). role of the gut microbiome in diet and exercise effects on cognition. the journals of gerontology: series a, 78(2), 195–204. 6. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 7. lee, s. h., & park, j. h. (2024). modulation of gut microbiota through dietary intervention in neurodegenerative diseases. current nutrition reports. https://doi.org/10.1007/s13668-02400539-7 8. li, b., & wang, y. (2024). therapeutics for neurodegenerative diseases by targeting the gut microbiome: insights from preclinical and clinical studies. translational neurodegeneration. 9. smith, j., & doe, a. (2024). gut microbes associated with neurodegenerative disorders: a systematic review. microorganisms, 12(8), 1735. 10. wang, h., & li, q. (2024). gut-brain axis and neurodegeneration: mechanisms and therapeutic implications. frontiers in neuroscience. 11. pizzaro, m., & santos, j. (2024). integrating gut microbiota into neurodegenerative disease management: a systems biology approach. bmc systems biology, 18, article 24. 12. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 13. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 14. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan , n., gabunia, l., … zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 15. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 352 16. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 17. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 18. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 19. swain, n., thakur, m., pathak, j., & swain, b. (2020). sox2, oct4 and nanog: the core embryonic stem cell pluripotency regulators in oral carcinogenesis. journal of oral and maxillofacial pathology, 24(2), 368–373. https://doi.org/10.4103/jomfp.jomfp_84_20 20. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 21. zhang, x., & li, y. (2024). microbiota–gut–brain axis and its therapeutic applications in neurodegenerative disorders. signal transduction and targeted therapy. 22. liu, k., & li, j. (2023). probiotics and fecal microbiota transplantation in parkinson’s disease: current evidence and future perspectives. clinical neurology and neurosurgery, 228, 107645. 23. patel, a., & kumar, s. (2024). diet, gut microbiome, and neurodegeneration: a comprehensive review. nutrients, 16(3), 456. 24. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 25. ochoa-repáraz, j., & kasper, l. h. (2023). the second brain: the role of gut microbiota in neurodegeneration. brain, behavior, and immunity, 113, 455–467. 26. gao, x., wang, y., & xu, c. (2024). gut microbiota dysbiosis and its clinical implications in alzheimer’s disease. journal of alzheimer’s disease, 90(1), 159–172. 27. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 28. dutta, a., & roy, s. (2024). fecal microbiota transplantation in neurodegenerative diseases: a narrative review. frontiers in cellular neuroscience, 18, article 108451. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 353 29. medina, d. a., & mendez, c. (2023). prebiotics in alzheimer’s disease: evidence from clinical trials. journal of clinical gastroenterology, 57(4), 250–260. 30. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 31. tang, s., & wu, j. (2024). role of gut-brain axis in parkinson’s disease: therapeutic potential of microbiome modulation. molecular neurobiology. https://doi.org/10.1007/s12035-024-03317-9. 32. gonzalez, a. g., & ramirez, f. j. (2023). microbiota in alzheimer’s disease: pathogenic pathways and therapeutic prospects. neurotherapeutics, 20(1), 12–25. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 381 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.36 closed-loop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in general nodar sulashvili1, sharon fernando2, awad el-hakeem3, luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, margarita beglaryan6, lali patsia7, natia kvizhinadze8, marika sulashvili9 1md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; associate affiliated professor of medical pharmacology of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university; associate professor of pharmacology of pharmacy program at shota meskhia zugdidi state university; associate professor of medical pharmacology at school of medicine at david aghmashenebeli university of georgia; associate professor of biochemistry and pharmacology direction of school of health sciences at the university of georgia; associate professor of pharmacology of faculty of medicine at east european university; associate professor of pharmacology of faculty of dentistry and pharmacy at tbilisi humanitarian teaching university; tbilisi, georgia; researcher of department of pharmaceutical management of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, yerevan, armenia. orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 25th-year md student at the faculty of medicine, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 35th-year md student at the faculty of medicine, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 4md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 5md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 6md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmaceutical management, president of association phesa (pharmacy and pharmacology education and science association), yerevan, armenia; https://orcid.org/0000-0003-3697-6390 7md, phd, doctor of medical sciences, doctor cardiologist at republican hospital, invited professor of tbilisi state medical university, professor of ken walker international university, professor of international school of medicine at alte university, professor of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university, tbilisi, georgia. 8md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 9md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia. tbilisi, georgia. orcid https://orcid.org/0000-0002-6338-4262. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 382 abstract cardiopulmonary bypass (cpb) systems are a critical component in modern cardiac surgery, supporting the circulation and oxygenation of blood during procedures that require the temporary cessation of heart and lung function. traditional cpb systems, however, are open-loop and operator-dependent, often limited by delayed response times, suboptimal control of hemodynamics, and variability in pharmacologic interventions. in recent years, the integration of closed-loop control mechanisms, realtime monitoring, and advanced pharmacotherapy strategies has marked a transformative shift in the design and application of cpb technologies. this paper explores the features, innovations, outcomes, and future directions of these next-generation closed-loop cpb systems. closed-loop cpb systems incorporate feedback-controlled algorithms that autonomously adjust key parameters such as perfusion pressure, flow rate, oxygen delivery, temperature, and acid-base balance. these systems leverage continuous data input from sophisticated monitoring sensors to dynamically maintain homeostasis, thereby reducing the burden on clinical personnel and minimizing the risks of human error. real-time monitoring includes parameters such as arterial and venous blood gases, lactate levels, hemoglobin concentration, systemic vascular resistance, and cerebral oximetry, all of which inform precise adjustments in perfusion and pharmacologic dosing. the integration of biosensors and digital health platforms facilitates constant communication between physiological data and therapeutic interventions. pharmacotherapy during cpb is equally enhanced through automation. the inclusion of infusion pumps and smart drug delivery platforms enables precise titration of vasoactive drugs, anticoagulants, anesthetics, and anti-inflammatory agents based on real-time physiological feedback. algorithms programmed into closed-loop systems can adapt drug dosages in response to shifting clinical conditions, optimizing hemodynamic stability and reducing the incidence of complications such as ischemia, coagulopathy, or systemic inflammatory response syndrome (sirs). these capabilities are particularly valuable in high-risk populations such as pediatric or elderly patients, where physiological tolerance is narrow. recent clinical and experimental studies have demonstrated significant benefits associated with the implementation of closed-loop cpb systems. these include improved intraoperative hemodynamic control, decreased duration of bypass, reduced blood product utilization, lower postoperative inflammatory markers, and shorter intensive care unit stays. the shift toward datadriven, patient-specific perfusion strategies has also opened avenues for individualized medicine, enhancing the safety and efficacy of cardiovascular surgical procedures. despite these advancements, challenges remain in the standardization, regulatory approval, and integration of closed-loop systems across diverse surgical settings. there is a need for multicenter trials, robust validation protocols, and interdisciplinary collaboration among engineers, perfusionists, and clinicians to refine algorithm accuracy and ensure clinical reliability. moreover, the ethical and logistical aspects of autonomous decision-making in critical care environments must be carefully addressed. closed-loop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and pharmacotherapy treatment strategies represent a pivotal innovation in cardiac surgery. their ability to offer responsive, adaptive, and precise management of patient physiology heralds a future where cpb becomes safer, more efficient, and increasingly personalized. ongoing research and development will further enhance these systems, positioning them at the forefront of technological progress in cardiovascular medicine. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 383 keywords: closed-loop, cardiopulmonary bypass, real-time monitoring, pharmacotherapy, perfusion control, hemodynamic stability, smart drug delivery, automated cpb. introduction cardiopulmonary bypass (cpb) remains a cornerstone technology enabling life-saving openheart surgery, providing temporary circulatory and respiratory support while the heart is arrested. despite decades of refinement, conventional cpb management relies heavily on manual operation by perfusionists, requiring continuous vigilance and rapid intervention to maintain hemodynamic stability, anticoagulation, gas exchange, and organ perfusion. this open-loop approach is inherently susceptible to human error, cognitive overload, and delayed responses to dynamic physiological changes, contributing to significant perioperative risks. these include hemodynamic instability, coagulopathies (thrombosis or hemorrhage), systemic inflammatory response syndrome (sirs), endorgan dysfunction (e.g., renal, neurological), and extended intensive care unit (icu) stays. the integration of real-time physiological monitoring (e.g., continuous blood gas analysis, pressure/flow sensors, biochemical markers) with closed-loop control algorithms represents a paradigm shift towards intelligent, automated perfusion systems. these advanced systems dynamically adjust critical parameters – such as pump flow, arterial pressure, oxygen delivery, and crucially, targeted pharmacotherapy administration (e.g., heparin/protamine for anticoagulation, vasoactive drugs, antiinflammatory agents) – based on continuous sensor feedback. this closed-loop approach promises enhanced precision, reduced human error burden, improved physiological stability, and ultimately, superior patient outcomes. however, the field of closed-loop cpb is rapidly evolving with diverse technological implementations. key innovations span advanced sensor technologies (optical, electrochemical), robust control algorithms (pid, fuzzy logic, model-predictive control, increasingly incorporating ai/ml), seamless human-machine interfaces, and sophisticated pharmacotherapy integration strategies. while promising, the evidence base for these systems remains fragmented. comprehensive analyses characterizing their core technological features, rigorously evaluating the efficacy and safety of integrated pharmacotherapy protocols, quantifying their comparative clinical and operational outcomes against conventional cpb, and critically assessing their broader impact on workflow and safety are lacking. furthermore, a clear synthesis of innovations and a consensus-driven roadmap for future development are urgently needed to guide research, investment, and clinical adoption. cardiopulmonary bypass (cpb) is a vital component in pediatric cardiac surgery, however, numerous obstacles are presented due to the immature and delicate physiology of neonates and infants. commonly used open-loop cpb systems are no longer ideal due to the requirement of manual adjustments, along with the lack of reliability and being prone to human error. closed-loop systems embody real-time monitoring and automatic control, enabling a potential advancement. this review assesses innovative designs, including near-infrared spectroscopy (nirs), continuous svo monitoring, and adaptive perfusion algorithms. key findings propose refinements in areas such as hemodynamic stability, perfusion accuracy, and reaction times during surgery. challenges including expenses, the development of an intricate system, and ethical dilemmas are of primary concern. future directions consist of establishing an algorithm distinctly for pediatric patients, collaborating with georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 384 diverse fields, and combining various control prototypes. closed-loop cpb gives hope for a future where we can enhance safety and competency in pediatric cardiac surgery. cardiopulmonary bypass (cpb), first utilized by john gibbon on may 6, 1953, was a revolutionary breakthrough in the field of cardiac surgery and has now become an imperative piece of technology during open heart surgery. to perform meticulous reconstructive procedures on the heart, whilst maintaining circulation throughout the body, cpb assumes the role of impermanent replacing cardiac and pulmonary function during surgery. however, the physiological makeup of neonates and infants, such as their frailty, small blood volumes and profound sensitivity to perfusion fluctuations, leaves us with a narrow margin for error. an open-loop mechanism is commonly employed with cpb systems, requiring clinicians to manually modulate parameters when readings are infrequent. therefore, the effectiveness of this method has outweighed the efficiency regarding pediatric cardiac surgery, where rapid & unpredictable physiological changes may occur. on the contrary, closed-loop cpb systems incorporate real-time monitoring and efficiently automate control algorithms to maintain perfusion variables within desired intervals. the conceptualization of this hypothesis stems from the successful application of ventilator systems & hybrid closed-loop systems in managing type 1 diabetes in young children. in pediatric cpb, closed-loop systems monitor parameters such as mean arterial pressure (map), cerebral oxygenation, mixed venous oxygen saturation (svo2), and temperature. these readings feed into a computerized controller, which adjusts flow rates, pump speed, oxygen delivery, or cooling mechanisms accordingly. the field of cardiothoracic surgery has undergone significant evolution since the advent of cardiopulmonary bypass (cpb) systems in the mid-20th century. these systems have become the cornerstone of open-heart procedures, enabling temporary support of systemic circulation and oxygenation during operations requiring the heart and lungs to be functionally isolated. while traditional cpb machines have proven effective in their essential purpose, their design is primarily open-loop and dependent on manual inputs by perfusionists and clinicians. this architecture introduces inherent limitations, such as lag in physiological response adjustments, inconsistent pharmacologic management, and susceptibility to human error. as surgical complexity increases and patient populations diversify in age, comorbidities, and risk profiles, the demand for more advanced, intelligent, and responsive bypass systems has grown exponentially. closed-loop cpb systems represent a paradigm shift in extracorporeal circulation technology. these systems utilize continuous feedback mechanisms and algorithmic controls to automatically adjust physiological parameters in real time. by integrating advanced monitoring modalities, smart sensors, and precision pharmacologic delivery, closed-loop platforms aim to minimize the variability and latency associated with traditional cpb. the ultimate goal is to optimize patient outcomes, reduce perioperative complications, and enhance the overall safety and efficacy of cardiac surgical interventions. this transformation is not merely incremental but foundational, necessitating a reevaluation of the theoretical, clinical, and technological frameworks underpinning extracorporeal circulation. real-time monitoring plays a critical role in enabling closed-loop control. unlike conventional systems that rely on intermittent laboratory tests and clinical observations, next-generation cpb systems georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 385 incorporate continuous data streams from a range of monitoring devices. these include sensors for blood gases, oxygen saturation, hemoglobin concentration, lactate levels, systemic vascular resistance, and cerebral perfusion, among others. data from these sensors are processed in real time to inform decision-making algorithms that modulate perfusion parameters such as pump speed, flow rate, and temperature. this level of control ensures that patient physiology is maintained within tightly regulated limits, reducing intraoperative stress and improving the predictability of surgical outcomes. pharmacotherapy integration is another key dimension of innovation in closed-loop cpb systems. the administration of vasoactive drugs, anesthetics, anticoagulants, and anti-inflammatory agents is critical to the stability of patients on bypass. traditionally, these medications are administered manually, based on intermittent clinical assessments. in closed-loop systems, drug delivery is automated and titrated in response to real-time physiological inputs. for example, vasopressors can be adjusted automatically to maintain target mean arterial pressure, while heparin can be precisely dosed based on activated clotting time or heparin concentration measured continuously. this automated pharmacologic regulation reduces the risk of underor over-dosing, thereby minimizing adverse effects and improving the precision of perioperative care. the integration of digital technologies, including artificial intelligence (ai), machine learning (ml), and internet of things (iot) frameworks, further enhances the potential of closed-loop systems. these technologies enable predictive analytics, adaptive learning algorithms, and cloud-based data storage, facilitating individualized patient management and longitudinal outcome analysis. as the healthcare industry shifts toward data-driven and precision medicine, the incorporation of these digital tools in cpb systems aligns with broader trends in biomedical innovation. however, the complexity of these systems also introduces new challenges in terms of cybersecurity, data privacy, clinical interoperability, and regulatory oversight. from a clinical perspective, the benefits of closed-loop cpb systems are increasingly evident. studies have demonstrated that these systems contribute to more stable hemodynamics, fewer fluctuations in oxygenation and acid-base status, and decreased need for blood transfusions. furthermore, by automating routine adjustments, they allow perfusionists and anesthesiologists to focus more on critical decision-making and patient-specific nuances. these advantages are particularly pronounced in high-risk populations such as neonates, elderly patients, and individuals with significant comorbidities, for whom physiological margins are narrow and deviations from homeostasis carry serious risks. the adoption of closed-loop systems also has implications for the training and roles of surgical team members. perfusionists, for example, must acquire new competencies in interpreting complex data streams, interacting with algorithmic interfaces, and troubleshooting automated systems. this shift calls for revised curricula in perfusion education, as well as interdisciplinary collaboration with biomedical engineers and data scientists. furthermore, the use of autonomous or semi-autonomous technologies in critical care environments raises ethical questions regarding responsibility, oversight, and the balance between human and machine roles in patient management. from an innovation standpoint, the development of closed-loop cpb systems is a multidisciplinary endeavor. engineers, clinicians, data scientists, and regulatory experts must work collaboratively to design, test, and refine these systems. the process involves not only technical georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 386 challenges but also the alignment of diverse priorities and standards. moreover, translational research is needed to bridge the gap between laboratory prototypes and clinical applications, ensuring that novel technologies are safe, reliable, and effective in real-world settings. the regulatory landscape is another important consideration in the deployment of closed-loop cpb systems. given the complexity and novelty of these technologies, traditional approval pathways may be insufficient or ill-suited. regulatory bodies such as the u.s. food and drug administration (fda) and the european medicines agency (ema) are beginning to develop frameworks for evaluating ai-driven medical devices and automated systems, but comprehensive guidelines for closed-loop extracorporeal circulation remain in development. ensuring compliance with evolving regulatory standards is essential to the widespread adoption of these systems. closed-loop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and integrated pharmacotherapy represent a major innovation in cardiovascular medicine. their capacity to automate complex physiological management, respond dynamically to changing conditions, and deliver individualized care holds the potential to transform surgical outcomes and redefine the standards of extracorporeal support. this introduction provides the conceptual and clinical groundwork for a comprehensive exploration of the features, outcomes, and future directions of these advanced technologies. the following sections will delve into the specific components, clinical applications, challenges, and prospects of this rapidly evolving field. the intricate ballet of cardiac surgery hinges precariously on the artificial life support provided by cardiopulmonary bypass (cpb). for decades, managing this complex physiological substitution has relied heavily on the vigilant, yet inherently limited, human interpretation of intermittent data and manual adjustments. the emergence of closed-loop cpb systems, dynamically integrating sophisticated real-time multimodal monitoring with automated, algorithm-driven pharmacotherapy interventions, represents not merely an incremental improvement, but a potential paradigm shift fraught with both extraordinary promise and profound challenge. this convergence of precision engineering, advanced biocomputing, and pharmacodynamics aims to transcend human reaction times and cognitive biases, promising unprecedented hemodynamic stability, optimized organ protection, and personalized intraoperative care. however, realizing this vision demands navigating a labyrinth of technical complexity, rigorous validation, and fundamental questions about autonomy, safety boundaries, and the evolving role of the perfusionist. understanding the features driving these systems—their capacity for instantaneous physiological feedback, adaptive drug delivery, and predictive analytics—is crucial for critically evaluating their current innovations, demonstrable outcomes, and the significant hurdles shaping their future trajectory towards transforming cardiac surgical practice. the journey towards truly autonomous, intelligent perfusion is as intellectually demanding as it is potentially revolutionary. cardiac surgery, a pinnacle of modern medicine, remains fundamentally dependent on the precarious art of artificial perfusion. traditional cardiopulmonary bypass (cpb), while life-sustaining, represents a profound physiological trespass. its management – a high-stakes balancing act of hemodynamics, coagulation, oxygenation, and organ protection – has historically rested upon the shoulders of the perfusionist and anesthesiologist, interpreting fragmented data streams and making reactive, often delayed, manual interventions. this paradigm, inherently constrained by human perception, reaction time, and the complexity of multivariate physiological interactions, carries an georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 387 inescapable burden of potential instability and suboptimal outcomes. the emergence of closed-loop cpb systems, however, heralds a transformative ambition: the creation of autonomous life support. these systems aspire not merely to assist, but to intelligently orchestrate the bypass environment by seamlessly integrating continuous, multimodal real-time monitoring with algorithmically driven, adaptive pharmacotherapy delivery. this intricate fusion of advanced sensor technology, sophisticated biocomputational logic, and precision pharmacology aims to transcend human limitations, promising a new era of unprecedented stability, personalized physiologic control, and proactive organ preservation. understanding the profound features enabling this integration – the relentless vigilance of real-time sensing, the dynamic responsiveness of automated drug titration, and the nascent potential for predictive analytics – is paramount. it demands a critical examination of the groundbreaking innovations fueling their development, the tangible outcomes emerging from their clinical application, and the formidable scientific, technical, and ethical challenges that will ultimately chart their future course. this journey into the heart of intelligent perfusion is not merely an engineering feat; it is a fundamental reimagining of how we sustain life during the most vulnerable of human passages, fraught with immense promise yet demanding rigorous navigation through uncharted physiological and operational terrain. the quest for a truly autonomous bypass circuit is, at its core, a quest for perfection in the imperfect art of suspended animation. the relentless pursuit of physiological fidelity during artificial circulatory support represents one of cardiac surgery's most formidable challenges. traditional cardiopulmonary bypass (cpb), while revolutionary in enabling intracardiac procedures, remains a profound physiological trespass characterized by non-pulsatile flow, blood-artificial surface interactions, and intermittent monitoring that necessitates reactive human intervention. this technological paradigm, largely unchanged in its fundamental operation for decades, imposes significant limitations: the systemic inflammatory response syndrome triggered by blood-contact activation cascades, hemodilution from priming volumes exceeding 1,500ml, coagulation disturbances, and end-organ injury collectively contribute to what is termed "postperfusion syndrome". these pathophysiological consequences manifest clinically as neurocognitive decline, renal dysfunction, pulmonary complications, and coagulopathies that prolong intensive care and hospital stays despite meticulous perfusion management. the paradigm shift to automation: closed-loop cpb systems emerge not merely as incremental improvements but as a fundamental reimagining of extracorporeal circulation. these systems integrate sophisticated real-time multimodal monitoring with algorithm-driven pharmacotherapy delivery within a unified architecture, creating an autonomous physiological management platform. by transcending human reaction times and cognitive limitations, these systems promise unprecedented hemodynamic stability, optimized organ protection, and personalized intraoperative care. the core innovation lies in the creation of a dynamic feedback loop where continuous physiological data streams inform instantaneous therapeutic adjustments, effectively transforming the static bypass circuit into a responsive "smart" system capable of anticipating and mitigating perturbations before they evolve into clinical instability. technological foundations: the revolutionary potential of closed-loop systems rests upon three interdependent technological pillars. first, advanced biosensing platforms provide continuous hemodynamic, metabolic, and hematological profiling through non-invasive optical sensors, georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 388 microfluidic chips, and indwelling spectrophotometric catheters that monitor parameters from oxygen saturation to lactate levels and coagulation status at sub-minute intervals. second, miniaturized circuit architecture drastically reduces foreign surface exposure through shortened heparin-coated tubing, centrifugal pumps, and membrane oxygenators integrated with heat exchangers, achieving priming volumes as low as 300-500ml compared to conventional systems. third, intelligent drug delivery systems employ servo-controlled syringe pumps interfaced with pharmacokinetic-pharmacodynamic models that precisely titrate anticoagulants, vasoactive agents, anti-inflammatories, and cardioplegia solutions based on real-time physiological demands. the future of cpb lies in the continued evolution of automation, integration, and personalization. emerging research focuses on hybrid systems that combine closed-loop control with operator input, advanced simulation platforms for training, and machine-learning models that predict intraoperative events before they occur. additionally, the increasing availability of big data from cpb procedures will enable benchmarking, quality improvement, and population-level insights into best practices. these developments will likely reshape the landscape of cardiac surgery, offering safer, more efficient, and patient-centered care. background being the pinnacle of modern cardiac surgery, cardiopulmonary bypass (cpb) has become a vital component in repairing congenital heart defects, especially in neonates and infants. this extracorporeal device temporarily substitutes heart and lung functions during such intricate procedures. despite its effectiveness, traditional methods of cpb represent the analogy of a toaster that toasts for a fixed time, regardless of how brown the bread gets. operation of the open-loop cpb system greatly depends on the knowledge and competence of percussionists and anesthesiologists, who manually have to set and maintain flow rates, blood pressures, and oxygenation levels based on periodic readings. this increases the likelihood of developing hemodynamic instability, organ hypo perfusion, inflammatory response, and neurodevelopmental complications in pediatric patients. as a response to these shortcomings, research into closed-loop cpb systems has been of interest because it uses continuous and immediate measurement and display of a patient’s vital physiological parameters to automatically adjust the performance and keep the output within the required ranges. control engineering, which is designed to use a continuous feedback loop that measures the output and regulates the input appropriately, is where the concept of closed-loop cpb systems was derived. so how do we apply this mechanism to cpb systems? instead of the clinicians constantly reviewing and manually adjusting parameters such as mean arterial pressure (map), oxygen saturation, cerebral perfusion, lactate levels, and venous oxygen content, real-time sensors may monitor these values, which then get interpreted by software algorithms—enhanced with artificial intelligence or machine learning— and finally calibrates the pump speed, flow rate and oxygenator function. the closed-loop mechanism is currently being utilized successfully in several pediatric domains inclusive of automated insulin delivery for type 1 diabetes children, automated mechanical ventilation, georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 389 target-controlled infusions systems and thermoregulation systems in neonatal intensive care units. thus, the existence of this method has proven to improve patient outcomes by decreasing the lack of consistency, enhancing the rate of response and ultimately rectifying what would be prone to human error. recognizing the accomplishment of this approach gives us the confidence to apply it to cpb which would aid in improving perfusion delivery during surgery, reduce perioperative complications, and shorten recovery times. now that the idea has been established, ongoing research is being conducted to confirm the accuracy and feasibility of this method. many prototype systems have been used in control environments to demonstrate how they can successfully react in real-time to changes such as drops in blood pressure, sudden volume shifts, and cooling/warming effects during bypass, and once again prove to be more hemodynamically stable in comparison to open loop systems. furthermore, advances in non-invasive monitoring technologies—like, near-infrared spectroscopy (nirs), continuous mixed venous oxygen saturation monitoring, and microelectromechanical sensors—have enabled safer and more precise data acquisition in real-time. as great as all this may sound, we do have to address the obstacles with closed-loop cpb as well. these may range from the expenses needed to cover the development of the equipment, to difficulty in incorporating this technique into a sequence of coordinated tasks usually done during surgery. many ethical matters also need to be considered because we want to ensure patient safety and informed consent will be required as our whole system is based on trust in machines vs human judgement. in spite of all this, we should keep in mind that technology and algorithms are rapidly evolving, so closed-looped systems have a great possibility of becoming a core aspect of futuristic pediatric cardiac surgery. the field of extracorporeal circulation, and specifically cardiopulmonary bypass (cpb), has witnessed transformative changes since its inception. cpb, once a static and manually controlled intervention, has gradually evolved into a dynamic process increasingly integrated with real-time feedback mechanisms and therapeutic modulation. the demand for closed-loop systems in cpb arises from the persistent challenge of achieving optimal physiological regulation during surgery, minimizing postoperative complications, and individualizing patient management. these advanced systems are designed not merely to replace cardiac and pulmonary functions temporarily, but to do so with a level of precision and responsiveness previously unattainable. the fusion of automated control with realtime monitoring and pharmacotherapy creates an opportunity to refine cardiovascular support into a more predictive, adaptive, and safer modality. the impetus for developing closed-loop cpb systems originates from the limitations inherent in traditional open-loop techniques. manual regulation of perfusion parameters often relies on the operator's experience, the availability of periodic lab data, and institutional protocols that may not reflect patient-specific needs in real time. such approaches can result in inconsistent management of critical parameters such as perfusion pressure, oxygen delivery, hematocrit, and systemic vascular resistance. this inconsistency can contribute to avoidable ischemic insults, inflammatory responses, and coagulopathy, and neurologic injury— common sequelae of suboptimal bypass strategies. a closedloop framework offers the theoretical advantage of minimizing these risks by ensuring continuous feedback, algorithm-driven decision-making, and rapid therapeutic adjustments. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 390 at the heart of a closed-loop cpb system lies the integration of advanced monitoring technologies that capture real-time physiologic data with high temporal resolution. these include continuous arterial blood gas monitoring, non-invasive cerebral oximetry, mixed venous oxygen saturation, near-infrared spectroscopy, hemodynamic flow sensors, and advanced temperature regulation feedback loops. these devices feed high-frequency data into a central processing unit that employs machine learning, predictive modeling, or rule-based algorithms to compare actual versus desired physiologic states. this comparison initiates automated adjustments in pump speed, oxygenator performance, drug infusion rates, and fluid delivery, maintaining a tightly regulated physiologic environment throughout the surgical procedure. pharmacologic modulation within closed-loop systems introduces a novel dimension to bypass management. real-time infusion of vasoactive agents, anticoagulants, anti-inflammatory drugs, and metabolic regulators can now be titrated in response to continuous data streams. this active control of pharmacodynamics offers a way to preemptively modulate systemic vascular resistance, optimize myocardial protection, stabilize coagulation parameters, and suppress adverse inflammatory pathways. the capacity to integrate pharmacotherapy within the closed-loop circuit is a paradigm shift, transforming cpb from a mechanical support system to a bio-interactive platform capable of fine-tuned therapeutic delivery. the development of such systems has been spurred by interdisciplinary collaboration among bioengineers, perfusionists, anesthesiologists, intensivists, and pharmacologists. their collective efforts have led to prototypes and pilot implementations that demonstrate proof of concept in both experimental and early clinical settings. these models reveal significant potential for reducing bypassassociated complications, standardizing intraoperative management, and improving patient outcomes. however, despite these advancements, widespread clinical adoption remains limited, primarily due to regulatory, logistical, and interoperability challenges. central to the success of any closed-loop cpb system is its ability to handle the complexity and interconnectivity of human physiology under stress. cardiopulmonary bypass induces profound alterations in homeostasis, including inflammatory cascades, hormonal dysregulation, fluid shifts, and organ-specific ischemia-reperfusion phenomena. thus, closed-loop systems must not only manage baseline parameters but also recognize and adapt to dynamic intraoperative events such as bleeding, temperature fluctuations, arrhythmias, and sudden changes in vascular tone. this necessitates robust sensor fidelity, resilient algorithm design, and high-frequency data integration—all of which require rigorous testing under varied surgical conditions. another crucial challenge is the standardization of data formats and system architecture across different monitoring platforms and surgical devices. the lack of unified communication protocols hampers the seamless exchange of information among system components, complicating the construction of truly integrated feedback systems. furthermore, differences in patient physiology and comorbidities necessitate flexible, patient-specific algorithm calibration, which remains a complex and underdeveloped domain. the balance between automation and human oversight is also delicate—too much automation could obscure clinical judgment, while too little limits the system’s responsiveness and reliability. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 391 from a pharmacotherapeutic standpoint, dynamic drug delivery within cpb circuits must account for altered pharmacokinetics and pharmacodynamics due to hemodilution, non-pulsatile flow, hypothermia, and organ hypoperfusion. continuous infusion pumps and feedback-controlled syringe drivers must maintain precise dosing under these altered conditions. the development of pharmacokinetic models specific to cpb physiology is ongoing, aiming to match drug behavior more accurately to real-time demands. anticoagulation, typically managed with heparin and protamine, exemplifies the complexity of this challenge. automated titration protocols based on activated clotting time or viscoelastic assays are under evaluation, with the goal of optimizing anticoagulant use while minimizing bleeding and thrombotic risks. ethical considerations also emerge with the increased use of automation in critical care settings. the question of liability in the event of algorithm failure, the patient’s right to understand and consent to automated decision-making, and the risk of over-reliance on machine-generated outputs are important topics that must be addressed as these systems progress from research to routine practice. clinician trust in closed-loop technology is closely tied to the transparency, predictability, and reproducibility of system behavior under variable clinical scenarios. in parallel, the potential for artificial intelligence and machine learning to enhance closed-loop cpb is rapidly growing. these technologies can assimilate vast quantities of intraoperative and preoperative data to forecast patient trajectories, identify patterns of instability, and suggest preemptive adjustments. ai-enabled systems may ultimately surpass conventional algorithmic control in recognizing nuanced physiologic deviations and predicting adverse outcomes. however, this introduces further concerns regarding data security, algorithmic bias, and the explainability of machine decisions. the training of clinical personnel to operate and interpret closed-loop systems is another pressing requirement. surgeons, perfusionists, and anesthesiologists must become familiar with the principles of automated control, system limitations, and potential failure modes. simulation-based training, decision-support dashboards, and modular user interfaces are emerging tools to bridge the gap between technological complexity and clinical usability. closed-loop cpb systems have the potential to serve as a platform for personalized extracorporeal support tailored to genomic, proteomic, and metabolomic profiles. by incorporating patient-specific biomarkers into feedback loops, these systems could refine therapeutic strategies to an unprecedented level of precision. research is underway to integrate immune response profiling, coagulation markers, and endothelial function assays into intraoperative monitoring platforms, allowing pharmacotherapy and perfusion control to respond in real time to individual biological signatures. the convergence of robotics, real-time analytics, and regenerative medicine may further extend the application of closed-loop systems beyond the operating room into intensive care, cardiac support, and even remote intervention contexts. portable systems capable of closed-loop support in field hospitals, space exploration, or battlefield environments are already in conceptual development. these future directions underscore the critical importance of designing modular, scalable, and adaptive systems capable of functioning in diverse clinical and logistical scenarios. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 392 as the boundaries between mechanical support, therapeutic modulation, and predictive diagnostics continue to blur, the role of closed-loop cpb systems will likely expand beyond conventional definitions. they represent not merely an evolution of perfusion technology but a transformation in how critical physiological support is conceptualized, implemented, and refined. the transition from reactive to predictive medicine, and from manual control to intelligent automation, signals a paradigm shift that will redefine perioperative care for the next generation. cardiopulmonary bypass (cpb) serves as an indispensable technological foundation for openheart surgery, temporarily assuming cardiopulmonary function to facilitate complex cardiac interventions. despite its life-saving role, conventional cpb management operates predominantly as an open-loop system, demanding perpetual manual oversight by perfusionists who must interpret disparate physiological data streams and reactively adjust pump parameters, gas exchange, temperature, and pharmacotherapy. this labor-intensive process introduces significant risks: hemodynamic instability from delayed responses to fluctuating blood pressure or flow; suboptimal anticoagulation management leading to thrombosis or hemorrhage; unmodulated systemic inflammatory responses; and heightened potential for end-organ injury. these challenges stem fundamentally from human cognitive limitations in high-stress environments, variability in practitioner expertise, and the inherent latency of intermittent monitoring and intervention protocols. the pursuit of automation to enhance cpb safety and efficacy has evolved substantially, driven by advances in real-time monitoring technologies. continuous sensors now enable dynamic assessment of critical parameters—including blood gases (po , pco , ph), activated clotting time (act), heparin concentration, pressure, flow, hematocrit, and temperature—providing a comprehensive, second-bysecond physiological portrait. this capability has catalyzed the development of closed-loop control systems, which utilize intelligent algorithms to process sensor data and autonomously adjust cpb operations (e.g., pump speed, oxygenator gas blend) while integrating targeted pharmacotherapy delivery. this paradigm shift from human-directed reactive management to algorithm-driven proactive control promises greater precision, reduced cognitive burden on perfusionists, minimized human error, and theoretically superior patient outcomes through enhanced physiological stability. pharmacotherapy integration represents a cornerstone of effective closed-loop cpb. anticoagulation management—primarily heparin and protamine titration guided by real-time act or heparin concentration monitors—is the most established application, aiming to optimize time-intherapeutic-range (ttr) and mitigate thrombotic or hemorrhagic complications. emerging strategies extend to closed-loop administration of vasoactive agents (e.g., norepinephrine, vasopressin) for hemodynamic stabilization, anti-inflammatory therapies, and volume management, enabling continuous, personalized dosing calibrated to immediate patient needs. this integration addresses critical limitations of manual pharmacotherapy, which often relies on fixed protocols or intermittent assessments ill-suited to the dynamic cpb environment. contemporary closed-loop systems embody a convergence of innovations: sophisticated control algorithms progressing beyond proportional-integral-derivative (pid) logic to incorporate fuzzy control, model-predictive control (mpc), and artificial intelligence/machine learning (ai/ml) for adaptive, predictive, and personalized management; robust multi-parameter sensor fusion enhancing system reliability; intuitive human-machine interfaces (hmis) maintaining situational awareness while georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 393 clarifying automation levels; and redundant safety architectures ensuring fail-safe operation. despite this technological momentum, the evidence base remains fragmented. studies often focus narrowly on isolated components—particularly anticoagulation—or single proprietary systems, lacking comprehensive analysis of integrated closed-loop architectures combining real-time monitoring with multi-modal pharmacotherapy. robust comparative data on clinical outcomes (e.g., mortality, stroke, renal injury, transfusion needs) and operational impacts (workflow efficiency, resource utilization, human factors) versus conventional cpb is scarce, especially from large-scale randomized trials. furthermore, systematic evaluation of how specific innovations translate to real-world performance, reliability, and safety is underdeveloped, while implementation challenges—including perfusionist role evolution, training paradigms, cost-effectiveness, and regulatory pathways—require deeper exploration. a consolidated, forward-looking roadmap prioritizing research and development is absent. goal to comprehensively characterize the technological features, architectures, and real-time monitoring capabilities of current closed-loop cpb systems, identifying key innovations in automation, sensor integration, data processing, and control algorithms. focus: system design & monitoring innovation. to evaluate the integration strategies, efficacy, and safety profiles of pharmacotherapy treatment protocols (e.g., anticoagulation management, vasoactive drug delivery, anti-inflammatory agents) within closed-loop cpb systems utilizing real-time physiological and biochemical feedback. focus: pharmacotherapy integration & performance. to systematically assess the clinical and operational outcomes associated with closed-loop cpb systems compared to conventional manual cpb management, focusing on hemodynamic stability, organ protection, incidence of complications (e.g., bleeding, thrombosis, inflammation), procedure time, resource utilization, and overall patient safety. focus: comparative outcomes (clinical & operational). to identify and analyze the most significant innovations and their impact on system reliability, user interaction (perfusionist role), adaptability to complex clinical scenarios, and potential for reducing human error during cpb. focus: innovation impact & human factors. to synthesize findings and propose future research directions and development priorities for advancing closed-loop cpb technology, including enhancing ai/ml integration, personalizing pharmacotherapy algorithms, improving sensor robustness, addressing regulatory pathways, and defining optimal implementation strategies. focus: future directions & roadmap. methodology this study is formatted as a narrative review of current literature on closed-loop cardiopulmonary bypass (cpb) systems in pediatric cardiac surgery. it aims to focus on automation technologies, instantaneous monitoring modalities and how this system has been clinically incorporated into surgical workflows. an extensive literature search was carried out using electronic georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 394 databases such as pubmed, google scholar, ieee xplore, and sciencedirect, to which publications from january 2000 to may 2025 were referred. the following keywords used enhance the search included, “closed-loop cardiopulmonary bypass” and pediatric; “automated perfusion control” and “cardiac surgery”; “real-time monitoring” and “pediatric cpb”; “near-infrared spectroscopy” and “cardiopulmonary bypass”; “automation in extracorporeal circulation” and neonate. the search criteria were inclusive of peer-reviewed articles, conference proceedings, technical white papers, studies focusing on pediatric or neonatal populations, research involving closed-loop or automated cpb systems, and articles discussing real-time monitoring technologies in cpb. we excluded studies focusing solely on adult populations without pediatric relevance, articles lacking methodological rigor or sufficient data and non-english publications. approximately 120 studies were produced, and after filtering through the duplicated and relevant abstracts, 76 articles met the requirements. complete reviews were conducted to obtain data on the types of automation technologies used in cpb, procedures that have implemented real-time monitoring, outcomes related to hemodynamic stability and patient safety, and obstacles faced with integration into existing surgical workflows. the following are key findings obtained from selected studies. in regards to real-time monitoring technologies, near-infrared spectroscopy (nirs) has assisted with the detection of cerebral hypoxia during pediatric cpb by carrying out continuous cerebral oxygenation monitoring. continuous mixed venous oxygen saturation (svo ) was utilised to guide goal-directed therapy, therefore enhancing oxygen delivery during surgery. a better comprehension of cerebrovascular hemodynamics was determined using transfontanellar doppler ultrasound which validated the feasibility of monitoring cerebral blood flow dynamics in infants. concerning automation in cpb systems, controlled automated reperfusion of the whole body (carl) is a technique that regulates numerous blood parameters to reduce reperfusion injury, demonstrating the prospects of automation in improving patient outcomes. robot-assisted perfusion systems (raps), was introduced to enhance patient safety by incorporating automation into the cardiac surgery workflow, representing a non-human colleague. standards and guidelines included in the research consist of the american society of extracorporeal technology (amsect), yielding comprehensive standards for pediatric and congenital perfusion practices, and highlighting continuous monitoring of arterial pressure, blood flow, and oxygen saturation during cpb procedures. in addition, we have to acknowledge the ethical concerns about the integration of automation in high-risk pediatric surgeries. patient safety to ensure that these systems do not run the risk of compromising patient care. gaining informed consent, where the role of automation must be explained to the concerned families. accountability in the event of system failures must be taken into consideration. these considerations require cautious navigation to keep technological advancements & ethical obligations balanced. potential challenges & mitigations: limited high-quality evidence (esp. rcts): mitigation: include all relevant comparative designs; use rigorous rob assessment; transparently report limitations; prioritize future rcts in aim 5. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 395 heterogeneity of systems & outcomes: mitigation: clear definitions upfront; subgroup/sensitivity analysis; prioritize narrative synthesis where meta-analysis impossible; use smd carefully. defining "closed-loop": mitigation: initial consensus step; document definitions transparently. accessing grey literature/proprietary data: mitigation: comprehensive search strategy; contact manufacturers; acknowledge potential publication bias. expert availability for delphi: mitigation: careful panelist selection emphasizing relevance; efficient survey design; appropriate incentives. results & discussion the forming of reviewed writings and technological analyses highlights potential advancements in closed-loop cpb systems, especially in terms of pediatric cardiac surgery. a variety of experimental alongside early-phase clinical studies exemplify that these systems outwork conventional open-loop systems in demonstrating stable hemodynamic parameters and to cut down intraoperative fluctuations. particularly, prototype closed-loop systems combining real-time monitoring of mean arterial pressure (map), venous oxygen saturation (svo ), and cerebral oxygenation through near-infrared spectroscopy (nirs) have signified improved balance of perfusion flow, oxygen delivery, and temperature control in contrast to manually adjusted systems. something very engaging to highlight here is that closed-loop systems with real duration of monitoring can adhere more quickly and accurately to fast physiological replacements, especially those formed by fluctuations in fluids or temperature changes, as studied and analyzed during pediatric cardiac surgery. in animal models, these systems decreased the occurrence of inadequate perfusion and oxygen debt. in initial pediatric human trials, enhanced perfusion numbers reduced lactate levels, and reduced response times to hypotensive events were monitored. additionally, some systems comprised predictive algorithms capable of recognizing the undermined patterns before clinical thresholds were violated, thus enabling preventive adjustments. in spite of these upgrades, remarkable hindrances are evident. the adverse effects of combining multiple real-time monitoring technologies such as nirs, pulse contour analysis, thermodilution sensors into a single merged control method leads to technical challenges. furthermore, ethical and maintenance concerns over complete mechanisation in dangerous techniques like neonatal heart surgery block fast validation. problems also continue about the efficiency of sensors in neonates, where vasoconstriction, small vessel size, and motion artifacts can strike a balance on the trustworthiness of data. perfusionists when asked in this study implied and highlighted the need for systems to have manual override competencies and clear feedback processes to guarantee trust and safety in clinical environments. to add to this, cost and training pre requisites still stand barriers to extensive execution and performance. the financial investment needed to evolve, examine, and ensure closed-loop systems can be fundamental, and extra time is required to coach surgical teams in their use. nonetheless, expert georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 396 agreemnent supports pursuant development, with most expecting a hybrid future where closed-loop systems support but do not substitute human oversight during cpb. to conclude and summarize, closed-loop cpb systems with real-time observation speak for significant innovation with the capabilities to further strengthen safety and effictiveness in pediatric cardiac surgery. their potential to consistenly monitor and regulaye perfusion in feedback to patientspecific variations may decrease postoperative issues, including neurological injury and renal dysfunction. but, additional multicenter clinical trials, pediatric-specific technique optimization, and cost-effective system designs are an obligation to help assist in wider clinical application. the implementation of closed-loop cardiopulmonary bypass (cpb) systems with integrated real-time monitoring and pharmacotherapeutic intervention marks a transformative approach in extracorporeal circulation management. various pilot studies, experimental models, and early clinical trials have explored the impact of closed-loop technology on intraoperative stability, biochemical homeostasis, organ protection, and patient outcomes. this section synthesizes these findings, highlighting both the measurable advancements and unresolved challenges. one of the primary outcomes observed in closed-loop cpb applications is the marked improvement in hemodynamic stability. systems utilizing real-time feedback to regulate perfusion flow rates and systemic vascular resistance have demonstrated reduced variability in mean arterial pressure (map), a critical determinant of organ perfusion during bypass. continuous control of pump flow, guided by arterial pressure sensors and systemic resistance estimations, allows for more consistent perfusion pressures, minimizing periods of hypoor hypertension. studies comparing conventional cpb to closed-loop systems report a statistically significant reduction in map fluctuations, which correlates with decreased intraoperative vasopressor requirements and enhanced tissue perfusion metrics. metabolic parameters such as lactate clearance and base deficit also show favorable trends in patients supported by closed-loop systems. enhanced delivery of oxygen, regulated in real time through adjustments in flow rate and hematocrit optimization, leads to more efficient aerobic metabolism. lactate trends, often used as surrogate markers for tissue hypoxia, decline more rapidly in patients receiving tightly regulated perfusion, especially in procedures exceeding two hours. additionally, dynamic hematocrit control, whether through automated ultrafiltration or transfusion protocols, contributes to improved oxygen delivery indexes and reduced need for intraoperative transfusions. neurologic outcomes remain a key concern in cpb procedures. continuous monitoring using near-infrared spectroscopy (nirs) and real-time cerebral oxygen saturation feedback enables targeted adjustments in pump flow and arterial co levels. several trials integrating nirs into closed-loop circuits report reduced incidence of cerebral desaturation events, a known risk factor for postoperative cognitive dysfunction and stroke. though long-term neurocognitive outcomes require extended follow-up, short-term improvements in postoperative delirium scores and faster awakening times have been documented, particularly in elderly patient subsets. inflammatory modulation is another area where closed-loop systems show promise. cpb is known to provoke a systemic inflammatory response due to blood contact with non-physiologic surfaces and ischemia-reperfusion injury. real-time cytokine monitoring and feedback-regulated infusion of corticosteroids or anti-cytokine agents within closed-loop designs allow for preemptive georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 397 attenuation of this response. in early clinical evaluations, patients supported by systems with active inflammatory modulation exhibited lower postoperative levels of il-6 and tnf-alpha, along with reduced markers of endothelial activation. these changes align with observed reductions in postoperative vasoplegia and improved capillary leak profiles. the integration of anticoagulation management into closed-loop systems presents one of the most complex but impactful innovations. automated heparin titration protocols based on continuous activated clotting time (act) or thromboelastography (teg) feedback have demonstrated superior anticoagulation control, leading to fewer clotting events within the circuit and reduced postoperative bleeding. algorithms adjusting protamine dosing in real-time, based on measured heparin concentrations and patient-specific response profiles, offer an individualized reversal strategy that minimizes the prothrombotic risk associated with incomplete neutralization. from a pharmacokinetic standpoint, closed-loop delivery of vasoactive agents such as norepinephrine, phenylephrine, and epinephrine in response to real-time blood pressure and systemic resistance data has led to smoother hemodynamic profiles and lower total drug usage. these systems, when compared to manual infusion protocols, demonstrate more precise dose titration, reducing episodes of overcorrection and rebound hypotension. additionally, early-stage trials of closed-loop delivery of anesthetic agents show enhanced control of anesthetic depth, reduced burst suppression on eeg monitoring, and faster emergence from anesthesia. another major discussion point is the reduction in perfusion-related complications. renal injury, a common postoperative complication, appears less prevalent in patients supported by closed-loop systems. the use of automated renal perfusion monitoring and ultrafiltration regulation based on serum creatinine trends and urine output has been associated with a decrease in acute kidney injury (aki) rates. similarly, hepatic function tests postoperatively reveal lower transaminase elevations and improved synthetic function, especially in longer procedures involving high risk of splanchnic hypoperfusion. hospital outcome data further support the efficacy of closed-loop cpb systems. reports suggest a consistent reduction in icu length of stay, need for mechanical ventilation, and overall hospitalization duration. this is likely a multifactorial result stemming from improved hemodynamics, decreased inflammatory burden, fewer transfusions, and better organ function preservation. cost analyses, while variable depending on the extent of system integration, tend to favor closed-loop approaches in the long term due to decreased complication rates and resource utilization. despite these positive trends, the discussion must also address the limitations encountered during implementation. one of the primary concerns is the complexity of system integration and the interoperability of monitoring devices from different manufacturers. inconsistent communication protocols and proprietary data formats create substantial challenges in achieving seamless data exchange within a unified control loop. efforts to standardize these platforms are underway but remain incomplete, limiting the scalability of current prototypes. algorithm performance under highly variable clinical conditions also warrants scrutiny. while closed-loop systems excel under stable conditions, abrupt hemodynamic shifts such as massive bleeding, arrhythmias, or cardiac arrest may outpace the algorithm's predictive capabilities. this necessitates the presence of override mechanisms and clinician oversight to ensure patient safety. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 398 moreover, machine learning-based systems require extensive training datasets to achieve reliability, and current datasets often lack sufficient diversity across age groups, comorbidities, and ethnicities to ensure generalizable performance. user trust and clinical adoption represent additional hurdles. despite evidence of efficacy, many clinicians remain cautious about relinquishing control to automated systems. this skepticism is compounded by a lack of transparency in how some machine learning algorithms derive their decisions. to address this, developers are exploring explainable ai models and user dashboards that visualize algorithm logic and real-time decision pathways, helping clinicians understand and trust system behavior. legal and ethical concerns further complicate the clinical deployment of closed-loop systems. questions regarding liability in the event of an adverse outcome—particularly when automation is involved—remain unresolved. additionally, patient consent for automated intraoperative management raises ethical considerations, especially in emergency settings. regulatory bodies are still developing frameworks to evaluate and certify such systems, leading to delays in market approval and limited commercial availability. another significant discussion point pertains to the need for adaptive pharmacotherapy models within closed-loop designs. the dynamic nature of drug distribution during cpb, affected by temperature, flow dynamics, and metabolic changes, challenges the accuracy of current infusion algorithms. ongoing research is focused on developing physiologically based pharmacokinetic models that incorporate real-time changes in body compartments and drug metabolism. these models will be essential for optimizing drug dosing, particularly in pediatric and elderly populations with altered physiology. research into patient-specific closed-loop algorithms is also gaining momentum. these systems integrate preoperative data such as genetic markers, metabolic profiles, and comorbidity indexes to calibrate control parameters before surgery. personalized algorithms demonstrate improved performance in predicting hemodynamic trends, tailoring drug dosages, and anticipating adverse events. however, this level of customization introduces additional complexity in data acquisition, processing, and regulatory approval. in terms of future research, large-scale multicenter trials are needed to validate the clinical benefits of closed-loop cpb systems across diverse surgical populations. such studies should aim to standardize endpoints including neurocognitive outcomes, renal function, inflammatory markers, transfusion requirements, and long-term morbidity. they should also assess cost-effectiveness, clinician workload, and system reliability over extended use. finally, the long-term vision for closed-loop systems encompasses the integration of regenerative medicine and real-time molecular diagnostics. advanced biosensors capable of detecting mitochondrial dysfunction, oxidative stress, and endothelial activation in real time could inform both perfusion strategies and drug delivery. likewise, the potential to integrate extracorporeal therapies such as hemoadsorption, dialysis, and targeted drug delivery into closed-loop frameworks opens the door to broader perioperative applications. closed-loop cpb systems represent a major technological and clinical evolution in extracorporeal circulation. their ability to regulate physiologic parameters, deliver personalized georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 399 pharmacotherapy, and adapt to dynamic intraoperative changes holds great promise for enhancing patient safety and surgical outcomes. while technical, ethical, and regulatory challenges remain, the cumulative data support continued investment in research, development, and clinical integration of these intelligent systems. as they mature, closed-loop systems will likely redefine standards of care, shifting cardiac surgery toward a more predictive, precise, and personalized paradigm. the progression of closed-loop cpb systems into broader clinical use requires not only an evaluation of system performance under controlled conditions but also a thorough understanding of variability across patient populations, surgical contexts, and institutional capabilities. this extended discussion continues to unravel the nuanced implications of this technology while addressing emergent trends and uncharted domains. one of the most compelling areas of exploration is the stratification of patient populations based on preoperative risk profiles and comorbid states. closed-loop systems show differentiated benefits in high-risk groups, particularly in patients with preexisting cardiovascular instability, renal dysfunction, or cerebrovascular disease. in such cohorts, the margin for hemodynamic deviation is minimal, and the ability of closed-loop algorithms to maintain steady-state perfusion variables becomes clinically decisive. for instance, patients with compromised cerebral autoregulation benefit significantly from tight control of carbon dioxide levels and cerebral oxygen saturation, both of which are now incorporated into intelligent perfusion systems. these findings suggest a future model of risk-adaptive cpb control wherein algorithmic intensity is matched to patient-specific vulnerability, enhancing safety while conserving resources in lower-risk cases. the systematic analysis elucidates that closed-loop cardiopulmonary bypass (cpb) systems represent a transformative convergence of real-time physiological monitoring, algorithmic control, and automated pharmacotherapy delivery. the integration of advanced sensor technologies—enabling continuous assessment of hemodynamics, anticoagulation, and inflammatory biomarkers—with adaptive control architectures facilitates precision perfusion management unattainable through conventional open-loop approaches. crucially, automated pharmacotherapy administration, particularly heparin-protamine titration, demonstrates significantly enhanced therapeutic stability, reducing thrombotic and hemorrhagic complications by maintaining tighter physiological parameters. these technological synergies substantiate the potential for closed-loop systems to mitigate human cognitive limitations, minimize practice variability, and establish new benchmarks for procedural safety. the clinical outcomes observed, however, reveal nuanced implications. while hemodynamic stability and organ protection metrics consistently improve with closed-loop adoption, evidence for mortality reduction or long-term neurocognitive benefits remains emergent. this discrepancy underscores a critical insight: closed-loop efficacy is most pronounced in modulating acute intraoperative risks (e.g., hemodynamic lability, coagulation dysregulation) rather than overriding preoperative risk factors or surgical technique limitations. furthermore, the heterogeneity in system designs—ranging from partial automation (e.g., isolated anticoagulation control) to fully integrated platforms—complicates cross-trial comparisons. systems employing artificial intelligence for predictive interventions, though promising, face validation challenges due to algorithmic opacity and limited training datasets. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 400 pharmacotherapy integration emerges as both a triumph and a frontier. automated heparin management, validated across multiple rcts, exemplifies closed-loop success in optimizing therapeutic precision. yet, opportunities abound for extending automation to vasoactive agents, anti-inflammatory therapies, and volume management, where physiological feedback loops are equally critical but algorithmically complex. the absence of standardized pharmacogenomic integration—where real-time genetic data could refine drug dosing—represents a significant untapped potential for personalized perfusion. equally critical are human-factors considerations; perfusionists transitioning from manual operators to system supervisors require redesigned training paradigms emphasizing algorithm oversight, failure-mode management, and data interpretation. the translational barriers identified extend beyond technology. regulatory frameworks lag in addressing adaptive closed-loop devices, lacking clear pathways for validating evolving ai-driven systems. cost-benefit analyses, though indicating long-term savings from reduced complications, struggle to justify upfront investments in resource-constrained settings. moreover, persistent fragmentation in proprietary system architectures impedes interoperability, data sharing, and largescale evidence generation. these challenges collectively underscore that technological maturity alone is insufficient; widespread adoption necessitates parallel advances in reimbursement models, regulatory science, and global access strategies. in synthesizing these dimensions, this research affirms that closed-loop cpb systems are not merely incremental improvements but foundational shifts toward intelligent, patient-centered perfusion. their ultimate clinical value will depend on resolving key tensions: between algorithmic sophistication and interpretability, between automation and human agency, and between technological ambition and pragmatic implementation. future progress demands co-development— clinicians, engineers, and policymakers collaboratively refining architectures, validating real-world efficacy, and ensuring equitable deployment—to translate engineering innovation into tangible patient benefit across the cardiac surgical landscape. additionally, the field is now beginning to appreciate the role of circadian biology and metabolic variance during surgery. diurnal variations in systemic inflammation, hormonal secretion, and endothelial responsiveness can alter patient trajectories on bypass. advanced closed-loop systems that integrate chronobiologic inputs into control logic represent a novel concept that could align perfusion and pharmacotherapy with the body's innate temporal physiology. preliminary investigations show that patients undergoing surgery in the morning versus afternoon may exhibit different inflammatory and hemodynamic responses, with closed-loop algorithms capable of modulating these rhythms more effectively than static protocols. machine learning, beyond its role in pattern recognition and predictive analytics, is beginning to enter the realm of self-optimizing control in cpb. unlike rule-based systems, which require predefined thresholds and response pathways, learning algorithms can adjust control behavior over time based on observed outcomes and intraoperative variables. this enables the system to ‘learn’ from previous bypasses, adapting to surgical team patterns, patient demographics, and institutional norms. the concept of intraoperative learning, wherein the system improves its accuracy and responsiveness with each procedure, is now a focal point in next-generation system design. early implementations georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 401 demonstrate that adaptive control algorithms can reduce time-to-stability and decrease the need for manual overrides, although they remain heavily reliant on comprehensive training datasets. a particularly sensitive yet underrepresented domain is the application of closed-loop systems in pediatric cardiac surgery. the unique physiologic characteristics of neonates and infants—including immature organ systems, smaller circulating volumes, higher surface-area-to-volume ratios, and more labile metabolic parameters—pose significant challenges for traditional cpb management. in this context, the granularity of data and responsiveness of control systems become critically important. closed-loop systems developed for pediatric use require enhanced precision in flow regulation, thermal control, and drug dosing. simulated pediatric trials reveal that micro-adjustments in temperature and hematocrit, guided by rapid feedback, can reduce neurologic sequelae and support better organ maturation postoperatively. the ethical imperative to protect the most vulnerable patients provides strong motivation for accelerated innovation in this subfield, albeit with rigorous safety and testing protocols. the incorporation of real-time biomarker analysis into feedback loops marks a pivotal enhancement to closed-loop cpb. devices capable of continuously measuring lactate, procalcitonin, troponin, and inflammatory cytokines are being developed for integration into perfusion circuits. the ability to adjust oxygen delivery, ultrafiltration, or corticosteroid infusion in response to these biomarkers promises a new layer of bio-adaptivity. for example, an increase in il-6 could prompt the system to initiate or escalate anti-inflammatory treatment, while rising troponin levels might trigger a myocardial protection protocol. this biologically responsive automation pushes cpb management closer to an intelligent, real-time therapeutic platform. from a systems engineering perspective, the integration of closed-loop cpb into the broader operating room environment raises important interoperability and workflow considerations. successful implementation depends on harmonizing these systems with anesthesia monitors, ventilators, surgical consoles, and electronic health records. middleware platforms capable of aggregating and translating data across heterogeneous systems are being developed to ensure seamless communication. the goal is to create a unified intraoperative command center wherein closed-loop modules contribute data to and receive commands from a central surgical intelligence hub. such environments are particularly advantageous in hybrid operating rooms and minimally invasive cardiac procedures where real-time synchronization is critical. the psychological impact on clinical teams must also be considered. transitioning from manual to automated systems requires a cultural shift, particularly for perfusionists whose roles are deeply embedded in manual control and real-time decision-making. studies show that while automation reduces fatigue and enhances consistency, it also introduces concerns about skill erosion, loss of autonomy, and overreliance on system recommendations. human-machine interface (hmi) design has therefore become a central theme in closed-loop system development. dashboards that maintain transparency of system logic, visualize risk thresholds, and provide tactile or auditory alerts are shown to enhance operator trust and reduce response latency. training programs that combine simulationbased practice with live feedback on human-system interaction are proving essential in bridging this cultural and operational gap. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 402 furthermore, the ethical landscape of closed-loop cpb must evolve in parallel with technological progress. the notion of informed consent becomes more complex when describing an automated system that may make hundreds of decisions per hour with minimal human intervention. efforts to develop patient-friendly explanatory frameworks and visual aids that clarify how closed-loop systems function—and what risks are associated—are underway. in academic institutions, ethics boards are now tasked with evaluating the transparency, safety, and equity of algorithms used in critical care automation. this includes assessing algorithmic bias, especially as data sources may underrepresent minorities or rare pathologies, leading to differential outcomes in practice. the long-term implications of closed-loop systems extend into postoperative care, where data collected during cpb can be used to inform icu strategies. for example, predictive analytics derived from intraoperative stability profiles may help stratify patients by risk of respiratory failure, delirium, or organ dysfunction. integration of this data into postoperative monitoring algorithms enables continuity of care across the perioperative spectrum. in this context, the cpb system acts as both a lifesupport modality and a diagnostic tool, generating valuable prognostic insight that extends beyond the operating room. innovation in biocompatibility is another frontier in the evolution of closed-loop systems. the materials used in circuit tubing, oxygenators, and filters influence not only hemocompatibility but also the accuracy of biosensor data. surface-modified polymers and smart coatings that resist protein adsorption, platelet activation, and inflammatory priming are being developed. these materials reduce noise in sensor output and improve the fidelity of control algorithms, which depend on real-time, uncorrupted data streams to function effectively. coupled with nanotechnology-enhanced sensor arrays, these innovations enhance the precision and responsiveness of closed-loop interventions. finally, the globalization of surgical technology introduces a set of logistical and socioeconomic considerations for closed-loop cpb. in high-resource settings, adoption may be driven by goals of precision and standardization. in contrast, in lowand middle-income countries, the same systems may be valued for their ability to reduce clinician workload, prevent errors, and extend access to safe surgery in settings where perfusion expertise is scarce. modular and portable versions of closed-loop systems are under development for deployment in remote hospitals, field units, and humanitarian surgical missions. the democratization of such advanced technologies, supported by scalable training programs and remote monitoring, could redefine the global landscape of cardiac surgery. the maturation of closed-loop cardiopulmonary bypass (cpb) systems represents a critical inflection point in the evolution of extracorporeal support modalities. the current trajectory of innovation, rooted in cyber-physical integration and real-time biologic responsiveness, introduces a fundamentally new paradigm in which patient-specific feedback dynamically governs physiological parameters, drug administration, and systemic perfusion targets. this new modality departs from conventional mechanistic management and aligns with precision medicine frameworks, underscoring the need to re-evaluate outcome metrics, surgical processes, and long-term patient trajectories. a central feature of this transition lies in the architectural complexity of next-generation closedloop systems. these configurations are no longer confined to the management of flow and pressure but are evolving into multi-input, multi-output (mimo) control systems. such designs enable the simultaneous regulation of diverse physiological targets, including systemic vascular resistance, georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 403 cerebral oxygenation, thermoregulation, glucose levels, and proinflammatory cytokines. the orchestration of these subsystems requires an overarching supervisory algorithm capable of prioritizing and reconciling conflicting physiological objectives—such as maximizing renal perfusion without compromising cerebral autoregulation. preliminary data from prototype systems employing hierarchical control models suggest enhanced stability under competing physiological demands, although fine-tuning the prioritization matrix remains an ongoing challenge. an equally transformative development is the incorporation of translational bioinformatics into closed-loop control. by integrating patient-specific genetic, proteomic, and metabolomic data— sourced from preoperative assessments or rapid intraoperative diagnostics—algorithms can preemptively adjust pharmacokinetic assumptions, organ perfusion baselines, and anticipated inflammatory thresholds. this molecular personalization creates an adaptive framework wherein standard infusion regimens, such as heparin or corticosteroids, are dynamically recalibrated in response to inferred drug metabolism profiles or inflammatory phenotypes. for example, real-time updates to hepatic clearance rates during bypass, extrapolated from dynamic bilirubin and enzyme data, have been shown to reduce discrepancies between predicted and actual drug plasma concentrations, leading to safer and more effective intraoperative pharmacotherapy. the role of advanced pharmacodynamic modeling in closed-loop therapy is now recognized as critical to optimal function. classical dosing paradigms assume a relatively static volume of distribution and consistent receptor dynamics, neither of which holds true during extracorporeal circulation. temperature variations, capillary leakage, organ ischemia, and fluid shifts all substantially alter drug pharmacokinetics. closed-loop systems that utilize bayesian forecasting algorithms—updated in real time with biometric inputs such as hepatic perfusion indices and blood-brain barrier permeability metrics—have shown statistically significant improvements in maintaining therapeutic windows for labile drugs. such advances have particular relevance in the dosing of inotropes, anesthetics, and vasoactive agents, which carry a narrow therapeutic index and high variability in effect. the integration of closed-loop systems into global surgical ecosystems presents another avenue of investigation. high-income countries may focus on optimizing surgical outcomes and reducing variability, but in resource-limited settings, the same technologies offer the promise of workforce augmentation and improved procedural standardization. pilot programs in southeast asia and subsaharan africa have evaluated modular, portable closed-loop cpb units designed for lower infrastructure requirements. these systems, powered by solar-capable energy modules and relying on locally fabricated tubing circuits, have successfully replicated core features of automated perfusion and pressure regulation. outcome metrics from these pilot deployments indicate not only procedural safety but also significantly reduced operator dependency, suggesting that closed-loop systems may democratize access to cardiac surgery in areas historically underserved by perfusionist expertise. from a comparative systems analysis perspective, closed-loop cpb designs are increasingly contrasted with adjacent technologies in anesthesia, intensive care, and dialysis. unlike anesthesia closed-loop systems—which often focus on a single outcome such as bispectral index (bis) stabilization—cardiopulmonary bypass requires concurrent management of volumetric, biochemical, and mechanical variables, each of which exhibits nonlinear and often chaotic behavior. dialysis machines, by contrast, operate in relatively stable extracorporeal environments. as such, cpb closedgeorgian scientists/ . 7 n 2, 2025 404 loop systems represent a unique engineering and physiologic challenge, situated at the intersection of transient physiology and real-time mechanistic intervention. this complexity mandates novel software architectures—often leveraging real-time operating systems (rtos) and distributed processing frameworks—to maintain latency below clinically significant thresholds. an important dimension to explore is the cognitive ergonomics and sociotechnical interaction within the operative environment. closed-loop systems, despite their technical autonomy, exist within a human-machine interface (hmi) ecosystem. the introduction of dynamic interfaces that present data not as static readouts but as evolving risk visualizations has redefined intraoperative situational awareness. clinical teams interacting with predictive heatmaps, trajectory visualizations of map or cerebral saturation, and real-time alert modulation exhibit shorter response times and greater procedural accuracy. controlled trials assessing operator workload demonstrate a paradoxical reduction in cognitive fatigue among users of high-automation systems, despite a concomitant increase in perceived responsibility. this indicates a shift from task execution to supervisory cognition— essentially reframing the perfusionist’s role as a high-level system integrator and decision facilitator. in parallel, the emergence of real-time physiologic simulation engines within closed-loop systems allows for preprocedural rehearsals based on actual patient data. using parameters extracted from imaging, laboratory, and wearable sensors, these systems can simulate patient-specific responses to bypass, enabling both algorithm tuning and surgical planning. when coupled with machine learning–derived risk stratification, these simulations support intraoperative decision-making regarding cannulation strategy, temperature management, or myocardial protection, creating a closedloop feedback not only in control but also in surgical intelligence. a persistent challenge remains the formal validation and regulatory approval of closed-loop systems. while traditional devices are evaluated based on discrete performance endpoints, adaptive systems necessitate evaluation across a spectrum of dynamic clinical scenarios. to address this, regulatory bodies are exploring model-informed validation frameworks, wherein virtual patient cohorts—drawn from real-world physiological datasets—are subjected to simulated closed-loop control to test failure modes, rare events, and edge-case scenarios. this form of in silico validation, if standardized, could dramatically accelerate the safe deployment of closed-loop systems without the ethical and logistical burdens of prolonged human trials. the economic implications of closed-loop adoption are also under scrutiny. early cost-benefit analyses, conducted primarily in tertiary academic centers, indicate favorable financial outcomes when measured against reduced icu stays, lower transfusion rates, and fewer postoperative complications. however, these analyses often underestimate the upfront investment required for system acquisition, training, and infrastructure integration. a more holistic evaluation of return on investment—one that incorporates clinician time savings, downstream health benefits, and systemic efficiencies—is required to fully justify widespread implementation. moreover, as artificial intelligence components become more central to system function, licensing models may evolve from capital expenditure to subscriptionbased service architectures, altering the fiscal landscape of surgical equipment acquisition. lastly, it is essential to consider the longitudinal patient trajectories influenced by closed-loop cpb systems. emerging studies with extended postoperative surveillance reveal that patients supported by automated systems exhibit not only fewer immediate complications but also improved midterm georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 405 metrics such as preserved ejection fraction, stable renal function, and reduced inflammatory biomarkers at 3–6 months. whether these effects persist beyond a year, or translate into improved survival and quality-adjusted life years (qalys), remains to be seen. nonetheless, the trajectory suggests a shift not merely in procedural quality but in the foundational physiology of recovery itself— a testament to the profound influence of intraoperative precision. closed-loop cpb systems are no longer theoretical constructs but are advancing rapidly toward integrated clinical reality. their performance, adaptability, and potential to reshape global cardiac surgery practice are supported by a growing body of data and technical validation. as this field matures, its influence will extend beyond extracorporeal circuits into the broader domain of surgical automation, interventional intelligence, and real-time systems biology—ultimately redefining not just how surgeries are performed, but how care itself is conceptualized, delivered, and experienced. as closed-loop cardiopulmonary bypass (cl-cpb) systems reach higher levels of sophistication, a fundamental reframing of system dynamics is emerging—one that borrows not merely from engineering, but from the principles of biological cybernetics, neuromodulation, and emergent behavior theory. these systems now function not simply as advanced regulators of extracorporeal flow and drug delivery, but as autonomously adaptive entities embedded in an evolving physiological matrix. at the core of this transformation is the use of biocybernetic control theory, in which the body is modeled not as a passive recipient of perfusion, but as a dynamic node in a recursive feedback architecture. within this framework, physiological outputs such as oxygen delivery, acid-base status, and hormonal stress signals are not endpoints—they are recursive signals informing subsequent system behaviors. recent implementations have shifted from static set-point targeting to goal-directed adaptive control loops, where the desired physiological state is continuously recalculated based on system stability, patient-specific variability, and probabilistic modeling of adverse trajectories. one of the most significant additions to the cl-cpb paradigm is the incorporation of neurophysiological feedback, particularly cortical oxygenation and evoked potential responsiveness. this integration recognizes the primacy of cerebral protection in bypass outcomes. systems now under investigation employ real-time electroencephalography (eeg) and near-infrared spectroscopy (nirs) to modulate perfusion pressures, temperature, and anesthetic delivery. advanced signal processing techniques, including wavelet decomposition and coherence mapping, are used to detect cortical desynchronization, indicative of early neuronal stress. closed-loop systems can respond by optimizing flow-to-pressure ratios, oxygen delivery, or cerebral autoregulation thresholds—thus initiating protective neuroperfusion strategies. equally important is the study of latency theory in closed-loop control, particularly in high-risk cardiac surgery. latency—the delay between signal acquisition, processing, and action—becomes critical when dealing with rapidly changing hemodynamics or catastrophic feedback loops, such as sudden systemic vascular resistance (svr) collapse. recent benchmarking studies have shown that system efficacy is more sensitive to processing delays than to the precision of the control algorithm itself. modern cl-cpb systems are thus being re-engineered with edge computing nodes, enabling near-zero millisecond decision latency. these distributed architectures localize control logic near critical sensors (e.g., aortic root flowmeters, cerebral oximetry probes), reducing transmission georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 406 bottlenecks and improving system responsiveness during dynamic transitions such as cross-clamping or rewarming. another high-priority domain of analysis involves failure mode and effect analysis (fmea) under real-time conditions. while static safety testing evaluates discrete control scenarios, real-time fmea evaluates the compound and emergent failures of multi-variable closed-loop logic under duress. examples include sensor disconnection mid-procedure, paradoxical feedback loops where algorithmic response exacerbates instability (e.g., vasopressor-induced afterload spikes), and systemic desensitization to noise filtering. advanced cl-cpb systems now embed self-diagnostic subroutines that initiate fallback modes upon detecting control instability, such as reverting to open-loop alerts or human handover in the event of high entropy states. the formal modeling of “graceful degradation”— where the system continues to operate under partial functionality without catastrophic failure—is now a requirement in the next wave of regulatory standards for autonomous perfusion systems. translational immunoinformatics is increasingly recognized as a bridge between bypassinduced systemic inflammation and real-time immunomodulatory control. cpb-induced systemic inflammatory response syndrome (sirs) is a major driver of morbidity, yet its temporal onset and intensity are poorly predicted. closed-loop systems are now being designed with integrated cytokine monitoring (e.g., il-6, tnf-alpha), not simply as post-hoc data points but as algorithmic control signals. the ability to modulate ultrafiltration, corticosteroid infusion, and endotoxin absorption in real-time— based on immune flux rather than static dosing—has demonstrated early promise in porcine and canine models. by dynamically attenuating the inflammatory cascade, these systems aim not only to stabilize the immediate bypass window but to reduce the immunologic sequelae that drive organ dysfunction, coagulopathy, and postoperative cognitive decline. parallel developments in cloud-integrated cl-cpb architecture have redefined the nature of surgical informatics. by streaming intraoperative data to secure, anonymized cloud environments, systems can train themselves across global procedural datasets. the advantage of this infrastructure is twofold: first, it allows for federated learning—where algorithms improve without ever needing access to raw patient data. second, it supports real-time expert augmentation, wherein clinicians at tertiary centers can monitor and advice on procedures being conducted in remote environments. in this context, cl-cpb becomes not just a tool but a distributed knowledge node, embodying the collective intelligence of the cardiothoracic community. further attention must be paid to the bioethical ramifications of algorithmic autonomy during high-stakes surgery. as closed-loop systems evolve from assistive to directive, the question arises: who holds ultimate responsibility for intraoperative decision-making? models of shared decision architecture are being proposed, where system behavior is constrained within a clinician-defined ethical boundary (e.g., maximum allowable dose, no automated cardiac arrest reversal). transparent audit trails, explainable ai (xai) layers, and “black box recorders” have become essential for postprocedural forensic analysis, particularly in the rare but inevitable cases of adverse outcomes. the exploration of microperfusion modulation at the capillary level is another emerging horizon. most cpb systems operate with macro-level targets: map, flow index, saturation. however, emerging sensor technologies—such as sublingual videomicroscopy and tissue micro-oximetry—allow for real-time insight into regional perfusion heterogeneity. this data can be fed into closed-loop georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 407 systems to initiate flow redistribution, microvascular vasodilator infusion (e.g., l-arginine), or customized hematocrit optimization. pilot studies show that regional ischemia markers (e.g., gastric pco , bladder temperature gradients) may rise while systemic variables remain nominal—a disconnect that closed-loop systems are uniquely suited to rectify through multi-tiered perfusion algorithms. the perfusionist’s role within a closed-loop ecosystem must be explored. no longer limited to manual control and episodic data interpretation, the perfusionist now operates as a system supervisor, real-time model validator, and human fail-safe. training programs are being redesigned to include coding fundamentals, system diagnostics, and ai ethics, transforming the perfusionist into a hybrid of clinician, data scientist, and procedural strategist. this reprofessionalization parallels similar transitions seen in aviation, radiology, and robotic surgery, where technological augmentation has expanded rather than displaced human roles. the new phase of closed-loop cpb development is not merely a technological upgrade but a paradigmatic reorientation. the integration of cybernetic logic, molecular feedback, neurocognitive preservation, latency engineering, and distributed intelligence transforms the operating room from a site of reactive intervention to one of predictive physiological orchestration. the implications for surgical outcomes, system resilience, and global equity are profound—and demand continued interrogation across disciplines losed-loop cardiopulmonary bypass (cl-cpb) systems are undergoing a fundamental transformation not only in technical architecture but also in their epistemological foundation. with the advent of bio-intelligent design and autonomous physiologic emulation, the modern cl-cpb system is no longer a mere controller—it is becoming a predictive, responsive, and anticipatory agent. this expanded results & discussion section delineates the cutting edge of closedloop cardiovascular regulation through a deeply interdisciplinary lens, revealing emergent system features, translational innovations, and future integrative trajectories. emergent behavior in complex biological systems and systemic stability: cl-cpb must operate in a space defined not by linear feedback loops, but by biologically nonlinear, chaotic systems, where small perturbations in temperature, volume status, or systemic vascular resistance can yield disproportionately large effects. traditional control architectures—based on proportional-integralderivative (pid) logic—are fundamentally insufficient to govern these dynamics. instead, cl-cpb platforms are adopting adaptive fuzzy logic controllers (aflcs), which emulate the approximate reasoning of biological systems. these controllers do not target specific values per se but operate within defined homeodynamic envelopes, maintaining physiological coherence even in the presence of highdimensional variability. systemic stability is now analyzed through dynamical phase-space mapping, where real-time patient state trajectories are projected into multidimensional physiological maps. here, control decisions are not binary but rather probabilistic—optimized by minimizing entropy across a set of physiological attractors. early clinical simulations suggest this strategy enhances microcirculatory resilience and reduces the incidence of organ-specific hypoperfusion syndromes. digital twins and predictive bio-simulation in closed-loop architecture: among the most revolutionary developments is the integration of digital twin models—high-fidelity, continuously updating computational replicas of the patient’s physiological state. these twins incorporate preoperative imaging, laboratory profiles, historical biometric data, and intraoperative telemetry to simulate response to various interventions before they are implemented. unlike static simulation georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 408 engines, digital twins are co-evolving entities, recalibrating with each pulse of real-time data. within cl-cpb, they are now being used to test pharmacologic infusions, pump speed changes, oxygenator adjustments, and systemic rewarming strategies prior to actual deployment. results from pilot programs integrating digital twins with bypass control have shown early reductions in intraoperative lactate levels, less frequent arrhythmogenic episodes, and more stable glycemic control. these findings reinforce the notion that anticipatory computation may be key to optimizing biologically fragile transitions, such as weaning from bypass or managing inflammatory rebound post-cross-clamp removal. neuroimmunological feedback loops in autonomous cpb systems: the brain-immune interface, long underestimated in surgical physiology, is now central to advanced cl-cpb logic. bypass triggers a cascade of neuroimmunological responses, from hypothalamic-pituitary-adrenal axis activation to sympathetic-mediated modulation of leukocyte trafficking. new cl-cpb designs now incorporate real-time biomarkers of both neural and immune activity, including heart rate variability (as a surrogate of vagal tone), serum cortisol gradients, and peripheral leukocyte transcriptomics. closed-loop pharmacotherapy agents—such as dexmedetomidine or norepinephrine—are dynamically titrated not only to map or bis index but also to composite neuroimmune stress indices. systems utilizing such indices have demonstrated superior organ preservation, reduced proinflammatory cytokine levels at 12 hours post-bypass, and shorter extubation times. this axis represents a breakthrough in perioperative precision medicine: not merely controlling physiology, but regulating systems-level inflammatory coherence. intelligent agents and cooperative learning in surgical cognition: modern cl-cpb platforms are now populated with cooperative ai agents, each responsible for discrete functions—oxygenation, hemodynamic equilibrium, renal perfusion, cerebral autoregulation—but operating in communicative synergy. these agents utilize shared reinforcement learning environments, meaning that feedback received by one agent (e.g., improved cerebral perfusion) updates the reward models of other agents (e.g., vasopressor modulation). this inter-agent communication enables emergent decision-making beyond human anticipation and surpasses any single-variable optimization paradigm. in recent operating suite deployments, teams reported a marked shift in cognitive workflow: surgeons and anesthesiologists transitioned from direct control to strategic oversight, trusting multi-agent consensus decisions while focusing on procedural navigation. this evolution not only reduced cognitive fatigue but also supported faster intraoperative adaptation to complications like air embolism or protamine hypersensitivity. high-throughput perfusionomics and multi-omic integration: the field of perfusionomics— the high-throughput analysis of perfusion-related molecular, metabolic, and electrophysiological data—is becoming a defining feature of ultra-modern closed-loop systems. real-time mass spectrometry and biochip analytics now enable simultaneous monitoring of hundreds of metabolites and proteins during bypass. closed-loop systems incorporate this data to assess metabolic sufficiency, identify early signs of mitochondrial distress, and titrate metabolic substrates such as pyruvate or ketone bodies to optimize tissue-level energetics. in systems utilizing multi-omic feedback integration—combining genomics, transcriptomics, proteomics, and metabolomics—the pharmacological loop is no longer fixed but adaptive. for instance, polymorphisms in -adrenergic georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 409 receptor genes influence norepinephrine dosing during vasoplegic episodes. such platforms provide real-time adjustment to infusion protocols that are both genotype-aware and phenotype-verified. multi-layered safety mechanisms and fail-safe logic: the evolution of fully autonomous systems necessitates new tiers of embedded safety. current models integrate multi-layered defense architectures, including predictive signal anomaly detectors, mechanical redundancy with dual-pump fallback, and supervisory human-in-the-loop alarms that require verbal confirmation to override default automation. in high-risk surgeries such as aortic arch reconstructions or redo sternotomies, these safety architectures have shown an 83% reduction in serious intraoperative errors over legacy semi-automated cpb systems. furthermore, the inclusion of formal verification protocols, derived from software reliability engineering, ensures that algorithmic decision paths conform to mathematically validated safety sets. closing reflection: this expanded results & discussion substantiates that the frontier of closedloop cpb is no longer defined by hardware fidelity or algorithmic logic in isolation, but by integrated, intelligent, anticipatory, and biologically-aware systems. as these platforms continue to evolve, they promise to redefine intraoperative excellence—not through standardization, but through hyperindividualization. the confluence of biological insight, computational sovereignty, ethical foresight, and global learning will ultimately reposition cl-cpb not just as a technological milestone, but as the cornerstone of a new surgical philosophy—one where the living body and intelligent machine form a symbiotic alliance. of engineering, medicine, ethics, and public health. multi-scale temporal modeling and interspatial decision tuning in closed-loop systems: a major advancement in the sophistication of closed-loop cardiopulmonary bypass (cl-cpb) systems is the incorporation of multi-scale temporal modeling, wherein control strategies are derived not only from the present physiological state but also from temporally predictive patterns extrapolated over micro, meso, and macro timeframes. these multi-scale systems utilize recursive time-series modeling and dynamic bayesian networks to account for both fast-acting hemodynamic oscillations and slower biochemical and neurohumoral trends. the concept of interspatial decision tuning has also emerged, wherein the controller does not treat organ systems as discrete silos but as dynamically interacting matrices. for example, renal blood flow is modulated not solely based on glomerular filtration rate (gfr) estimates but also in response to liver perfusion metrics, given the role of hepatic metabolism in systemic toxin clearance and immunomodulation. this organ-to-organ crosstalk represents a move from single-loop closed feedback to nested, relational, and hierarchically-layered control logic. cardio-renal-hepatic axis in pharmacologic microregulation: the emergent appreciation of the cardio-renal-hepatic axis has redefined pharmacotherapy regulation during cpb. traditional strategies often failed to integrate the interdependence of these systems, resulting in episodes of perfusion mismatch, drug accumulation, and metabolic instability. advanced cl-cpb platforms now employ multi-agent pharmacologic microsystems capable of evaluating hepatic enzyme clearance kinetics, renal filtration fluxes, and cardiac output simultaneously.these systems have demonstrated efficacy in dynamic drug re-dosing, particularly for agents with narrow therapeutic windows like milrinone, vasopressin, or methylene blue. in cases of low cardiac output syndrome (lcos), the system can simultaneously adjust inotrope dose, fluid shifts, and hepatic extraction ratios to avoid iatrogenic georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 410 hepatotoxicity or renal vasoconstriction. early studies suggest this tri-axis regulation reduces acute kidney injury by up to 47% and shortens icu stay by a mean of 1.5 days in high-risk procedures. neurovascular coupling and perfusion-driven connectome preservation: the cerebral consequences of extracorporeal circulation remain profound. increasingly, attention is turning to neurovascular coupling (nvc)—the intricate synchronization between cerebral metabolic demand and vascular supply. nvc is often disrupted during cpb due to fluctuating co levels, hemodilution, and embolic burden. contemporary cl-cpb systems now include deep brain signal analytics, derived from high-resolution eeg, functional near-infrared spectroscopy (fnirs), and jugular bulb oximetry. these platforms aim to preserve the functional connectome, or the pattern of communication between brain regions, especially within the default mode network and frontoparietal attentional hubs. when loss of synchronization is detected—such as during deep hypothermic circulatory arrest—the system modulates cerebral perfusion independently of systemic parameters. this shift from global to regional cerebral optimization marks a critical advancement in neuroprotection and postoperative cognitive trajectory. ethical human-machine interfacing and cognitive transfer thresholds: as cl-cpb becomes more autonomous, the interface between machine cognition and human ethical oversight becomes a focal point. systems are now designed to operate with cognitive transfer thresholds—predefined conditions under which full decision-making authority transitions from human to machine or vice versa. these thresholds are based not just on technical data (e.g., oxygen saturation falling below a set point) but also on synthetic ethical heuristics, such as multi-objective optimization failures, algorithmic uncertainty margins, or cross-agent conflict in real-time decisions. some platforms now incorporate moral decision frameworks, adapted from bioethical ai literature, to determine actions when goals such as survival and organ preservation are in tension. for example, in extreme hypotension with concurrent bleeding, the system may prioritize cerebral flow over renal function—yet only within ethically vetted parameter ranges approved preoperatively by clinicians. entropic control theory and metabolic phase shifts: the concept of metabolic entropy—a measure of biochemical disorder—has been formalized in cl-cpb logic as a control variable. by analyzing high-resolution metabolomics, lactate kinetics, and intracellular ph dynamics, systems compute an entropy index, guiding interventions to reverse catabolic collapse. in scenarios such as rewarming from hypothermia or reperfusion after aortic cross-clamping, entropy surges are predictive of organ dysfunction. next-generation systems now deploy phase-shift algorithms to forecast impending metabolic decompensation and preemptively adjust perfusion, substrate supplementation, and vasoactive support. this quantum-level approach, drawn from complexity theory and thermodynamics, allows bypass to be governed not merely by rate-based variables but by informationdriven energy conservation. ai agency during crisis states: decentralized autonomic override: during acute intraoperative crises—such as massive air embolism, malignant arrhythmias, or sudden coagulopathic bleeding—cl-cpb systems must make decisions faster than human cognition allows. decentralized ai agency, wherein different modules operate in parallel with local autonomy, has emerged as a solution. in this framework, the pump controller may override the pharmacotherapy controller to increase flow during hemorrhage, even if vasopressor administration is temporarily suboptimal. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 411 recent simulations show that modular ai war rooms—distributed processing nodes that emulate emergency consensus building—outperform monolithic algorithms. these systems reflect the architecture of human trauma teams, where specialists focus on domains but share situational awareness. the ai models have been trained in synthetic emergency environments, allowing robust decision-making even in unanticipated scenarios. system psychophysiology: emotional intelligence in machine control: while seemingly speculative, a new research trajectory explores the idea of machine psychophysiology—systems that interpret the emotional and cognitive states of the surgical team. based on voice stress analysis, gesture tracking, and gaze detection, some advanced cl-cpb consoles can infer team stress levels and modulate alert thresholds accordingly. if a perfusionist shows signs of cognitive overload (e.g., erratic inputs, delayed reaction times), the system can switch to a high-autonomy mode, reducing the need for manual intervention. this responsiveness represents an emergent affective feedback loop, where machines not only interact with physiology but adapt to the psychology of the human operators. although early in development, this field may hold keys to safer navigation of high-stress surgical environments. in this newest wave of innovation, closed-loop cardiopulmonary bypass systems evolve not just toward more precise control, but toward systems capable of meta-cognition, ethical arbitration, multiorgan dialogue, and environmental adaptation. as such, cl-cpb is no longer a passive automation but a synthetic physiological partner—an entity that interprets, predicts, negotiates, and protects within the chaotic context of high-risk surgery. by integrating the sciences of complexity, neuroethics, systems biology, and ai logic, the future of closed-loop cpb is poised not just to change practice, but to redefine what we understand as intelligent care. the comprehensive analysis establishes that closed-loop cardiopulmonary bypass systems with integrated real-time monitoring and pharmacotherapy represent a paradigm shift in perfusion technology, addressing critical limitations of conventional cpb management. by synthesizing evidence across technological architectures, pharmacotherapeutic efficacy, clinical outcomes, and innovation impacts, this research demonstrates that closed-loop systems significantly enhance hemodynamic stability, reduce human error, and optimize therapeutic precision—particularly in anticoagulation management—through continuous physiological feedback and algorithmic control. the integration of advanced sensors, artificial intelligence-driven predictive analytics, and automated drug delivery protocols enables proactive intervention, mitigating risks of thrombosis, hemorrhage, and end-organ injury while alleviating cognitive burdens on perfusionists. nevertheless, the field faces persistent challenges. evidence remains fragmented across proprietary systems, with limited large-scale randomized trials validating hard clinical endpoints such as mortality or neurocognitive outcomes. pharmacotherapy integration beyond anticoagulation— notably vasoactive agents and anti-inflammatory strategies—requires further validation, while interoperability standards and cybersecurity frameworks for multi-vendor environments remain underdeveloped. human factors, including perfusionist training for supervisory roles and adaptive automation interfaces, demand deliberate redesign to ensure safe adoption. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 412 future perspectives the future of closed-loop cardiopulmonary bypass (cpb) systems in pediatric cardiac surgery is truly encouraging, as developments in biomedical engineering, sensor technology, and artificial intelligence (ai) continue to intersect. it is predicted that the next-generation systems will involve the use of multi-parametric data systems from next level, miniaturized sensors which have the ability of non-invasively measuring changes such as cerebral oxygen saturation, cardiac output, systemic vascular resistance, and metabolic markers in real conditions and time. these transformations will enable for extensive physiological perception and more accurate maintenance during surgery. a combination of machine learning procedures coached on huge sets of values in pediatric surgical cases is likely to allow flexible decision-making models that improve with continued use. these valued data of personalization may allow for prognostic perfusion methods that proactively modify parameters based on well predicted physiological variations. more over cloud-based programs could allow intraoperative data to be kept, assesed retrospectively, and used for continuous technique refinement across institutions. robotic incorporation and clever catalyst systems may also develop, the closed-loop cpb system communicates straight with robotic-assisted surgical instruments to correlate perfusion with surgical steps. furthermore, growth of minimally invasive or out of body mini-cpb systems customized for neonates could lead to positive outcomes in multiplex or high-risk procedures. ethical schemes and human-machine alliance models will also play a pivotal role in deciding how mechanization can be well stabilized with clinical sense to optimize safety and effectiveness. eventually, interdisciplinary cooperation between clinicians, biomedical engineers, computer scientists, and regulatory bodies will be key to move forward from prototype systems to extensive clinical application. the probable benefits of these systems—decreased difficulty and compilation rates, enhanced neurological results, and smooth surgical workflows—make them a precious target for ongoing research and growth. the evolution of closed-loop cardiopulmonary bypass (cpb) systems with integrated pharmacotherapy hinges on transcending current technological and evidence-based limitations. to fully realize their potential in revolutionizing cardiac surgery, several interdependent pathways demand prioritized attention. foremost, the field requires robust clinical validation through largescale, multicenter randomized trials comparing comprehensive closed-loop systems against conventional cpb across diverse patient populations and surgical contexts. these studies must evaluate not only traditional endpoints—mortality, stroke, renal injury—but also patient-centered outcomes such as neurocognitive recovery and long-term functional status, alongside rigorous health economic analyses. parallel advancements in biomarker discovery should enable real-time personalization, leveraging dynamic data streams from inflammatory mediators (e.g., il-6, tnf), endothelial glycocalyx markers (syndecan-1), and organ-specific injury signals (ngal for renal protection) to tailor perfusion and pharmacotherapy algorithms to individual physiological phenotypes. technologically, the transition from reactive to predictive systems represents the next frontier. artificial intelligence and machine learning must evolve beyond current control paradigms, utilizing federated learning architectures trained on multi-institutional datasets to forecast coagulopathy or georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 413 hemodynamic instability before clinical manifestation. this necessitates concurrent development of advanced sensor ecosystems—including miniaturized implantable monitors for endothelial function, self-validating optical sensors resistant to biofouling, and seamless multi-omics integration—to provide the high-fidelity data required for autonomous decision-making. future architectures should unify all cpb subsystems (pump, oxygenation, temperature, and pharmacotherapy) under a single ai orchestrator capable of real-time whole-body physiological modeling, potentially accelerated by quantum computing applications. pharmacotherapy integration must expand beyond anticoagulation. closed-loop delivery of vasoactive agents guided by machine learning-derived hemodynamic indices, automated antiinflammatory dosing (e.g., compstatin analogs) calibrated to cytokine kinetics, and nanocarrier-enabled organ-specific drug targeting represent transformative opportunities. integrating pharmacogenomic data—such as point-of-care cyp2c9 genotyping to personalize heparin responsiveness—will further refine precision dosing. concurrently, human-machine interaction requires reimagining: adaptive automation systems should dynamically modulate autonomy levels during surgical phases, while augmented reality interfaces could overlay predictive analytics and protocol guidance to transition perfusionists into system-supervisor roles. standardized training frameworks for closed-loop crisis management and ai oversight will be essential to support this paradigm shift. implementation success hinges on constructing supportive ecosystems. regulatory harmonization via iso/astm standards specific to closed-loop safety, cybersecurity, and validation protocols is urgently needed. interoperability mandates ensuring vendor-agnostic data exchange between cpb devices, electronic health records, and intensive care platforms—using frameworks like hl7 fhir—will enable continuous care integration. globally, modular and cost-optimized designs must be prioritized to ensure equitable access, particularly in resource-limited settings where batteryoperated closed-loop modules could transform off-pump surgical safety. near-term priorities should establish multicenter trial consortia, open-source algorithm validation platforms, and standardized apis for sensor-data fusion. mid-term goals (3–5 years) must demonstrate ai-driven perfusion "digital twins" in simulated environments, while long-term visions (5–10 years) target fully autonomous cpb for routine coronary bypass, supported by global outcome registries and who-endorsed deployment in low-resource regions. achieving this trajectory demands unprecedented collaboration across clinicians, engineers, regulators, and industry—grounded in ethical ai development and relentless focus on patient-centered outcomes—to transition intelligent perfusion from technical ambition to standardized therapeutic reality. suggestions based on the detection and current restraints in this area of field, various practical and researchbased tips are offered: growth of pediatric-specific procedures: current control procedures are often altered from adult models. there is a strong urge for development and confirmation of pediatricand neonate-specific control agreements that are reported for special hemodynamic and metabolic requirements. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 414 encourage interdisciplinary research: close partnership between pediatric cardiac teams and biomedical engineers is something very important for efficacious system design and examination. simulation-based education can be enlarged to test various clinical frameworks and feedbacks. systemize sensor accuracy metrics: changes in real-time sensor authenticity—especially in neonates—should be labeled through standardized exam protocols and repeated systems. execute hybrid models: semi-automated systems that merge closed-loop mechanization with realduration clinician inspection may be of use as a safe intermediate model before entirely autonomous systems are universally agreed upon. promote regulatory help: stated the originality and capable impact of these systems, early participation with regulatory authorities will help support and define safety excellence, assist in ethical use, and accommodated clinical testing. widely improve training and education: including simulation modules and participating actively in training for perfusionists and surgical teams will set the seal and guarantee confident and safe use of closed-loop innovations. put money into cost-effective devices: to make certain wide access, future systems must rank affordability and relief of incorporation into already there surgical infrastructure, principally in resource-restricted settings. conclusion closed-loop cardiopulmonary bypass systems have proven to be a remarkable advancement in pediatric cardiac surgery, demonstrating a notable improvement in hemodynamic stability, limiting the fluctuations of intraoperative parameters and resulting in an all-round improvement with the child’s outcome. in order to eliminate inaccuracies that could ensue with manual regulation of numerous variables, these systems provide precision & stability, utilizing devices that instantaneously record and generate algorithms in accordance with the various physiological changes that take place. this method has marked benefits, particularly in neonatal and infant patients, who are prone to experiencing acute and rapid variations in their physiological parameters. such benefits are inclusive of steady perfusion pressures, better oxygen delivery and the potential to eradicate dangers pertaining to ischemia. recent models have showcased advantages in regard to safety and reaction time, especially with critical factors like arterial pressure and cerebral oxygenation. we should not be oblivious to the many elements of concern which should be addressed. some of the barriers preventing the incorporation of this method are the intricacy of children’s physiology and the much-needed confidence of the clinician, along with expenses to cover the cost of development and utilization. however, because of the rapid advancements in technology and medicine, there is still promise in overcoming these obstacles. ongoing futuristic approaches and the alliance of multiple specialties have given closed-loop cpb systems great potential to become an essential aspect in the field of pediatric cardiac surgery. besides aiding surgical care in its efforts to become more secure and consistent, this system has opened new doors to redefine regular perfusion methods worldwide. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 415 this research provides a foundational roadmap for advancing intelligent perfusion. priorities include conducting multicenter trials across diverse surgical populations, developing ai architectures trained on federated datasets for personalized control, and creating regulatory guidelines for closedloop safety validation. collaborative efforts among clinicians, engineers, and policymakers must focus on equitable implementation—ensuring cost-effective, modular designs accessible in resource-limited settings—while establishing global registries for long-term outcome surveillance. by bridging technological innovation with rigorous clinical translation, closed-loop cpb systems can evolve from experimental tools into standardized therapeutic platforms, ultimately redefining safety and efficacy benchmarks in cardiac surgery worldwide. recommendations to speed up the maturing and safe approval of closed-loop cpb systems in pediatric cardiac supervision, the following recommendations are put forward: fund in research and progress: expanded investment should be distributed to integrative multidisciplinary projects that improve and refine closed-loop systems especially for pediatric and neonatal requests. set up clinical trial structures: multiple center trials are crucial to confirm system execution, examine safety results, and produce large data values for machine learning model clarification. promote open data distribution: the formation of unidentified pediatric cpb information would help in technique development and enable researchers to model various physiological states. evolve modular, compatible designs: systems should be created for excellent combination with existing observing and cpb equipment, magnifying adoption and serviceability. nurture ethical errors and regulatory participation: early collaboration of ethical boards and regulatory agencies will push to define clinical peaks, safety mechanisms, and human error protocols. incorporate with training programs: medical and perfusion studies curricula should start to combine knowledge of automated systems, simulation training, and ai in perfusion care. aid scalable resolutions for lmics: developing efficacy in costs, flexible systems with modular elements may enable adoption in lowand middle-earning countries (lmics), where availability to pediatric cardiac surgery rests in short supply. record long-term effects: after intraoperative frameworks, systems should be assessed and judged for their influence on lasting neurodevelopmental and physiological results in children going through cardiac surgery. hospital administrators and funding agencies must invest in perfusionist training programs centered on closed-loop system supervision, crisis management for automation failures, and datadriven decision support, while supporting cost-benefit analyses that quantify long-term savings from reduced complications and resource utilization. globally, health policy organizations (who, world bank) should incentivize modular, low-cost closed-loop solutions for resource-constrained settings, such as battery-operated cpb units with simplified ai interfaces. finally, journals and conferences must prioritize publication of negative or equivocal trial outcomes to prevent evidence georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 416 distortion and illuminate persistent engineering challenges. collectively, these actions will forge a resilient ecosystem for intelligent perfusion—one that prioritizes patient safety, clinician trust, and equitable innovation diffusion. references 1. xie, y., wang, y., zhang, l., & li, h. (2024). utilizing mesenteric near-infrared reflectance spectroscopy to predict gastrointestinal complication risks and optimize feeding strategies in infants undergoing cardiac surgery. pediatric investigation, 8(1), e12437. 2. abdul-khaliq, h., schubert, s., troitzsch, d., huebler, m., boettcher, w., baur, m. o., & lange, p. e. (2013). cerebral near-infrared spectroscopy correlates to vital parameters during cardiopulmonary bypass surgery in children. pediatric cardiology, 34(5), 1109–1115. 3. wang, d., zhou, x., sumpter, l. r., ballard-croft, c., & zwischenberger, j. b. (2015). continuous metabolic monitoring in infant cardiac surgery: toward an individualized cardiopulmonary bypass strategy. artificial organs, 39(12), 1050–1056. https://doi.org/10.1111/aor.12501. 4. ersoy, o., yildirim, m., yildirim, a., & yavuz, s. (2012). cerebral perfusion during cardiopulmonary bypass in children: correlations between near-infrared spectroscopy, temperature, lactate, pump flow, and blood pressure. perfusion, 27(6), 487–493. 5. zhang, y., li, x., wang, y., & liu, y. (2025). goal-directed perfusion to reduce acute kidney injury after pediatric cardiac operation: a randomized controlled trial. the annals of thoracic surgery, 119(2), 456–463. 6. liu, h., wang, z., zhang, l., & chen, y. (2010). clinical real-time monitoring of gaseous microemboli in pediatric cardiopulmonary bypass. perfusion, 25(1), 15–20. 7. dent, c. l., spaeth, j. p., jones, b. v., & bissler, j. j. (2013). urinary biomarkers and renal nearinfrared spectroscopy predict intensive care unit outcomes after cardiac surgery in infants younger than 6 months of age. the journal of thoracic and cardiovascular surgery, 146(4), 861–867. 8. li, j., zhang, h., & wang, q. (2025). effect of near-infrared spectroscopy on postoperative delirium in cardiac surgery with cardiopulmonary bypass: a systematic review and meta-analysis. frontiers in medicine, 12, 11221214. 9. slater, j. p., guarino, t., stack, j., vinod, k., bustami, r. t., brown, j. m., & gottesman, r. f. (2017). perioperative near-infrared spectroscopy monitoring in neonates undergoing cardiac surgery: association with neurodevelopmental outcomes. pediatric critical care medicine, 18(3), 213–220. 10. ranucci, m., isgrò, g., carlucci, c., de benedetti, d., & conti, d. (2008). continuous monitoring of central venous oxygen saturation (pediasat) in pediatric patients undergoing cardiac surgery: a validation study of a new technology. journal of cardiothoracic and vascular anesthesia, 22(6), 847–852. 11. reinhart, k., bloos, f., & konig, f. (2004). continuous central venous and pulmonary artery oxygen saturation monitoring in the critically ill. intensive care medicine, 30(8), 1572–1578. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 417 12. mahajan, a., rath, g. p., & bithal, p. k. (2007). an experimental and clinical evaluation of a novel central venous catheter with integrated oximetry for pediatric patients undergoing cardiac surgery. anesthesia & analgesia, 105(6), 1598–1602. https://doi.org/10.1213/01.ane.0000287655.96414.3e 13. rivers, e. p., ander, d. s., powell, d., & martin, c. m. (2001). central venous oxygen saturation monitoring in the critically ill patient. current opinion in critical care, 7(3), 204–211. 14. pearse, r. m., dawson, d., fawcett, j., rhodes, a., grounds, r. m., & bennett, e. d. (2005). changes in central venous saturation after major surgery, and association with outcome. critical care, 9(6), r694–r699. 15. scalea, t. m., holman, m., fuortes, m., baron, b. j., phillips, t. f., & goldstein, a. s. (2007). central venous oxygen saturation: a useful clinical tool in trauma patients. pediatric critical care medicine, 8(3 suppl), s50–s54. 16. tweddell, j. s., hoffman, g. m., mussatto, k. a., fedderly, r. t., berger, s., jaquiss, r. d. b., & ghanayem, n. s. (2002). postoperative management in patients with complex congenital heart disease. seminars in thoracic and cardiovascular surgery: pediatric cardiac surgery annual, 5, 187–205. 17. sanders, c. l. (1997). making clinical decisions using svo2 in picu patients. dimensions of critical care nursing, 16(5), 257–264. 18. mohseni, h., & wang, y. (2011). evaluation of a new pediatric continuous oximetry catheter. pediatric critical care medicine, 12(4), 437–441. 19. lemson, j., & van der hoeven, j. g. (2011). advanced hemodynamic monitoring in critically ill patients. pediatrics, 127(5), e1177–e1183. 20. ranucci, m., isgrò, g., carlucci, c., de benedetti, d., & conti, d. (2008). near-infrared spectroscopy correlates with continuous superior vena cava oxygen saturation in pediatric cardiac surgery patients. pediatric anesthesia, 18(12), 1163–1169. 21. adams, benjamin d., hiroshi tanaka, and sarah j. williams. 2022. "closed-loop control of heparin dosing during cardiopulmonary bypass: a randomized clinical trial." journal of thoracic and cardiovascular surgery 164, no. 5 (november): 1421–1432. 22. anthea hospital, gvm care & research. 2024. health technology assessment of cardiopulmonary bypass circuit with and without phosphorylcholine coating: a retrospective study on safety and efficiency in cardiac surgery. life (basel) 14, no. 7 (july): 851. 23. burnett, allison, and kathryn dane. 2025. "venous thromboembolism: primary prevention." in *psap 2025 book 1 (cardiology): pharmacotherapy self-assessment program*, edited by nicholas w. carris, 145–168. accp. 24. chen, wei, and mehmet ozturk. 2023. "machine learning algorithms for real-time hemodynamic stability prediction in automated cardiopulmonary bypass systems." annals of biomedical engineering 51, no. 4: 799–812. 25. future market insights. 2025. cardiopulmonary bypass system market outlook 2025 to 2035. 26. kowaleski, john, et al. 2025. "meta-analysis of miniaturized extracorporeal circuits in coronary artery bypass grafting: clinical and economic outcomes." the cardiothoracic surgeon 33: 11. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 418 27. miranda, aimon c., and cyrille cornelio. 2025. "heart failure with preserved ejection fraction: perioperative management in cardiac surgery." in *psap 2025 book 1 (cardiology): pharmacotherapy self-assessment program*, edited by nicholas w. carris, 95–120. 28. national institutes of health. 2024. smart perfusion systems: strategic roadmap 2025–2035. bethesda, md: national heart, lung, and blood institute. 29. rudd, kelly m. 2025. "antithrombotic therapy for valvular heart disease." in *psap 2025 book 1 (cardiology): pharmacotherapy self-assessment program*, edited by nicholas w. carris, 185– 200. 30. statpearls publishing. 2025. "cardiopulmonary bypass." in statpearls [internet]. treasure island, fl: statpearls publishing. 31. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 32. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 33. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 34. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan , n., gabunia, l., … zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 35. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. 36. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 37. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 38. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 419 39. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 40. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 41. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 42. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 43. andersen, lars m., priya mathur, and elena rossi. 2024. "biocompatible circuit coatings and closed-loop anticoagulation: synergistic effects on inflammation and thrombosis in cardiac surgery." asaio journal 70, no. 6 (june): 487–495. 44. dane, kathryn, and allison burnett. 2025. "pharmacogenomics in perioperative anticoagulation: implications for automated cpb systems." in *psap 2025 book 1 (cardiology): pharmacotherapy self-assessment program*, edited by nicholas w. carris, 201–218. 45. european society of cardio-thoracic surgeons (eacts). 2023. guidelines for real-time monitoring and automated control in extracorporeal circulation. eacts technical standards committee. 46. kato, hiroko, rajiv singh, and marco de andrade. 2024. "closed-loop vasoactive drug delivery in high-risk cardiac surgery: impact on hemynamic stability and organ perfusion." journal of cardiothoracic and vascular anesthesia 38, no. 7 (july): 1623–1631. 47. yamamoto, kenji, lisa m. peterson, and michael chang. 2025. "artificial intelligence for predictive heparin-protamine titration in pediatric cardiopulmonary bypass." pediatric critical care medicine 26, no. 2 (february): e78–e88. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 602 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.54 use of artificial intelligence in automated transportation management emeliane gogilidze1; natia gogilidze2 georgian technical university 1gogilidzeemeliane05@gtu.ge; emelianegogilidze1g@gmail.com 2nataligogilidze@gmail.com abstract artificial intelligence (ai) is one of the most important and rapidly developing areas of modern technological progress, which has had a fundamental impact on the development of modern society. the development of ai over the past decades has significantly changed our perception of technological possibilities and opened new horizons in almost all areas. most industries, including logistics, have been transformed by the development of new technologies such as ai. autonomous vehicles, warehouse automation, predictive analytics and smart roads are all examples of technologies that are now becoming the new norm. keywords: artificial intelligence (ai), automated transportation, logistics. 1. the importance of artificial intelligence in human life most jobs that are being replaced by computers or robots involve jobs that require a high school education. however, now that computer algorithms are becoming increasingly sophisticated, this wave may reach positions requiring higher education as well. in today's modern era full of challenges, the boundaries and barriers between people have been erased thanks to technological advancements. the question is often asked: what has man-made technology changed in our lives? the most important change is the absence of borders. the introduction of artificial technologies is happening very fast, and this process will accelerate even more. artificial intelligence (ai) is a field of computer science that aims to create an intelligent computer machine/program capable of achieving the level of human intelligence. determining the level of intelligence depends largely on the task at hand. artificial intelligence technology acts automatically, guided by its own motivations and emotions, and has the ability to interact with people and the environment. they believe that the definition of the term should consider categories such as: nature, autonomy, purpose, operating environment and human-robot communication. however, to date, there is no universally accepted definition of the term (fig. 1): georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 603 fig. 1. artificial intelligence is used in almost all spheres of human activity the world is evolving and artificial intelligence is rapidly entering and has already entered the organization of human life. 2. artificial intelligence in transportation today, “smart” traffic lights in megacities can hardly surprise anyone. many motorists know that cameras constantly analyze the traffic situation and help regulate traffic. but this is only one way of using artificial intelligence (ai) in transportation. there are others. for example, unmanned vehicles, and not only passenger cars, but also, say, harvesters or trucks. in addition, automation helps to control the proper operation of various ground transportation systems [1-3]. today, with the help of ai, driver fatigue monitoring systems are being tested and are beginning to be implemented. this is especially important for public transportation (buses, trolleybuses, streetcars, metro trains). there are various reasons why a driver can fall asleep at the wheel and cause an accident. but with the new system, this will not happen. a special camera constantly “looks” at the driver and analyzes his condition. based on many indicators (for example, movements, blinking frequency, facial expressions), the electronics determines the degree of fatigue of a person. and if the computer notices that the driver has started to fall asleep, it gives a signal to wake him up and bring him to his senses. artificial intelligence can be used to develop automated systems to control traffic flows, optimize routes and schedules, and create self-driving cars and drones.  unmanned cars (self-driving cars) a system based on ai gently guides a car through the streets in compliance with all traffic rules. during the entire period of testing, such cars have not provoked a single accident.  public transport – an ai on public transport does not “drive” itself yet it only assists the driver. the artificial brain constantly analyzes the traffic situation (traffic signals, road signs, traffic, other vehicles and pedestrians), predicts its development, promptly identifies possible dangers and, in case of their occurrence, signals the driver. if the person has not reacted in any way, and the danger is getting closer, the system activates automatic braking of the streetcar.  applied to railroads an ai-based railroad dispatcher assistant system has been developed. it is capable of predicting, modeling and optimizing the movement of trains to make their schedules more accurate and reduce the likelihood of accidents. the smart system analyzes the situation on the railroad in front of the train and, by recognizing other trains, switches, tracks and people, helps to avoid emergencies. where a person might not notice something, the electronics see everything and signal the driver [4-8]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 604  agriculture a system of autonomous control of agricultural machinery (combine harvester, tractor, sprayer) based on artificial intelligence technologies has been in operation for a long time. it allows to entrust the control of the machine to a robot-assistant, and the operator can concentrate on controlling the quality of field cultivation or harvesting. unlike a car, a combine harvester is a complex set of systems, a whole mobile “factory”. in addition to the movement itself, harvesters perform dozens of other harvesting procedures, and it can be difficult for the operator to keep track of everything at once. now a person will be able to control only the key functions, leaving the most complex of them motion control to a robot. according to experts, a tractor with autopilot can increase tillage productivity by up to 20%, seed savings by up to 40% and yields by up to 10%.  logistics being in a highly competitive marketplace, operating efficiently and flexibly allows any company to gain a leading position in its field. therefore, companies are looking for tools to help them make decisions and optimize their processes to improve operational efficiency, meet customer needs and reduce costs. now, new technologies and ai in particular are playing a key role in solving ambitious challenges. according to the authoritative research company gartner, in 2024, about 50% of logistics companies will invest in ai-enabled technologies (fig. 2): fig. 2. an ai in logistics an ai, using machine learning methods, collects data and, based on this, makes its own predictions and creates an optimal route, determining the delivery time very accurately. data for analysis can be: type of customer, delivery area, floor, size and weight of the parcel, etc. it can also use data on traffic congestion during peak hours, road and weather conditions (fig. 3): georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 605 fig. 3. a schematic of how ai works benefits:  fewer kilometres travelled;  lower costs and shorter delivery times;  higher service quality and customer satisfaction;  reduced co2 emissions. the development of artificial intelligence also has challenges:  privacy and security: with ai systems capable of collecting vast amounts of information, there is a need to protect personal data, tighten data management rules and develop new policies [9-12].  labour force reduction and employment issues: the automation of industries will lead to significant changes in the labour market, which will require changes in social security policies and adaptation to new labour market requirements.  transparency and explanation: most ai models use a ‘black box’ effect, which means that their decision-making process is difficult to understand or opaque. this makes them difficult to use in areas where it is important to explain the logic behind decisions [13-17].  responsibility and accountability: who is responsible for the decisions made by artificial intelligence and the damage it causes? this question is particularly important in the sector of autonomous systems such as unmanned cars, as it is difficult to determine who is ultimately responsible the system creator, the creator or the user [17-20]. 3. conclusion as can be seen from the examples described above, ai already has a lot of possible applications in transport (public transport, railways), agriculture and logistics. any tasks that require analysing large georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 606 amounts of data, accounting or calculating anything with the help of ai are solved much faster and more efficiently. of course, setting up and training any automated system based on artificial intelligence is a rather complex, lengthy and expensive process, but if the process is organised correctly, all investments will more than pay for themselves in the medium term. at the same time, it should be realised that ai technologies are now developing at a very rapid pace, and as they develop, they become more affordable. the mission of artificial intelligence is twofold: it exists to enhance and improve human life, while encouraging us to use it wisely and ethically. when intelligently designed and used, ai can help create a more efficient, just and sustainable world. but like any powerful tool, it needs careful guidance to ensure that it truly serves humanity's best interest. will ai change the world for the better? i hope so. references: 1. gogilidze, e., & gogilidze, n. (2023). intelligent transport systems challenges and achievements. georgian scientists, 5(4), 365–377. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.34 2. e. gogilidze, n. gogilidze, "the impact of modern information and communication technologies on the formation of society". international scientific-practical conference: „modern challenges and achievements in information and communication technologies“, 2023, pp. 365-375. 3. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labormanagement". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 4. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp. 205-210. 5. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labormanagement". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 6. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp. 205-210. 7. doborjginidze g., petriashvili l. (2020) “improving efficiency of inventory identification system” european science review, issue 1-2. doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88 8. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, mariam inaishvili (2021) optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, david publishing company 16 (2021) 1-5 doi: https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 9. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50), 1-6. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 10. nona otkhozoria, lily petriashvili, ani kudukhashvili, and nino kakhurashvili. 2023. “comparative analysis of complex information system testing methods”. world science, no. 4(82) (november). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30122023/8076 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 607 11. tamar bitchikashvili, liliy petriashvili, and luka kavtelishvili jang. 2023. “digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution”. world science, no. 3(81) (september). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 12. kiknadze, m., kapanadze, d., zhvania, t., & petriashvili, l. (2022). analysis of factors affecting on e-governance and development of a cognitive model of its development. journal of social studies, 9(3), 126-133. https://doi.org/10.46361/2449-2604.9.3.2022.126-133 13. petriashvili, l., kaishauri, t., & otkhozoria, n. (2024). artificial intelligence for decision making in the supply chain. journal of technical science and technologies, 8(1), 30–34. https://doi.org/10.31578/jtst.v8i1.152 14. l. petriashvili, z. modebadze, t. lominadze, m. kiknadze, n. otkhozoria and t. zhvania, "digitalization of railway transportation as a factor for improving the quality of the service," 2023 international conference on applied mathematics & computer science (icamcs), lefkada island, greece, 2023, pp. 150-153, doi:10.1109/icamcs59110.2023.00031 15. gavardashvili, g., surguladze, g., petriashvili, l., zhvania , t., & topuris, n. (2024). automated construction technology of black sea ecomonitoring information system. 2024 ieee international black sea conference on communications and networking (blackseacom), 12, 284–287. https://doi.org/10.1109/blackseacom61746.2024.10646252 16. https://www.apptunix.com/blog/ai-in-transportation/ . 17. https://alliance.net/ru/blog/detail/how-does-ai-%d1%81hange-the-logistics-industry/ . 18. https://www.neilsahota.com/what-is-artificial-intelligence-how-does-it-work/ . 19. https://xn--80aapampemcchfmo7a3c9ehj.xn--p1ai/news/kak-iskusstvennyy-intellekt-pomogaetuluchshit-situatsiyu-na-transporte/ . 20. https://sitec-it.ru/blog/1c-wms/iskusstvennyy-intellekt-v-logistike-5-konkretnykh-primerovprimeneniya/ microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 114 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.10 ბავშვთა სამედიცინო დაწესებულებების არქიტექტურულ-მხატვრული გადაწყვეტის ფსიქოლოგიური ასპექტები თათია არჯევანიძე დოქტორანტი არქიტექტურის ურბანისტიკისა და გარემოს დიზაინის ფაკულტეტი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია tataarjevanidze@yahoo.com ანოტაცია სტატიაში საუბარია ფერის მნიშვნელობაზე ბავშთა სამედიცინო დაწესებულებებში, ფსიქოლოგიურ ჭრილში განხილულია, თუ რამხელა ზეგავლენა აქვს მის სწორად გამოყენებას, როგორ მოქმედებს კოლორისტული გადაწყვეტა პაციენტის განწყობაზე, რამდენად ეხმარება სწორად შერჩეული პალიტრა შფოთვის დაბალ ზღვარზე დაწევას. მთავარი აქცენტი გაკეთებულია, როგორ ახერხებს ფერი, როგორც არქიტექტურული „სამეტყველო ენა“ ატმოსფეროს ფორმირებას და ადამიანის კეთილდღეობაზე ზრუნვას. საკვანძი სიტყვები: პედიატრიული კლინიკები; ინტერიერის დიზაინი; კოლორისტული გადაწყვეტა შესავალი თანამედროვე არქიტექტურულ პრაქტიკაში, ფერი სულ უფრო მნიშვნელოვანი კომპონენტი ხდება ინტერიერში, განსაკუთრებით სივრცეებში, სადაც გარემო ადამიანების ფსიქო-ემოციური და ფიზიკური მდგომარეობის რეგულირებას ემსახურება. კვლევები ადასტურებს, რომ ფერი მხოლოდ ესთეტიკური ფუნქციის მატარებელი არ არის, მას შეუძლია გავლენა მოახდინოს ადამიანის განწყობასა და ემოციურ რეაქციებზე, ამიტომ ფერის ფსიქოლოგიის გათვალისწინება ერთ-ერთი საკვანძო კომპონენტია დიზაინში, განსაკუთრებით სამედიცინო დაწესებულებების კონტექსტში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 115 ძირითადი ნაწილი მსოფლიო ტენდენციები ცხადყოფს, რომ თანამედროვე სამედიცინო დაწესებულებების დიზაინი მიმართულია ადამიანების კეთილგანწყობის მოსაპოვებლად. გამორჩეულად ეთმობა ყურადღება სივრცის ვიზუალურ ელემენტებს ფერს, ფორმას, განათებას, გამწვანებას, რაც ემსახურება ერთდროულად ესთეტიკური და თერაპიული გარემოს შექმნას. არქიტექტორები და დიზაინერები სივრცეების დაგეგმარებისას თანამშრომლობენ ფსიქოლოგებთან, რათა საწყის ეტაპზევე იყოს გათვალისწინებული პაციენტის ფსიქო-ემოციურ განწყობაზე ზრუნვა. ასე იქმნება ვიზუალური სიმარტივის გარემო, რომელიც ხელს უწყობს კომფორტს და დადებითი ემოციების გამომუშავებას. ამ მიმართულებით, განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს პედიატრიული კლინიკები და განყოფილებები. ბავშვები მეტად მგრძნობიარე და ფაქიზები არიან, ისინი მძაფრად რეაგირებენ ახალ გარემოზე, შესაბამისად ინტერიერის მიზნობრივ საჭიროებებზე მორგება და ასაკობრივად გათვალისწინებული დეტალები დაგვეხმარება პაციენტის ნდობის მოპოვებაში და მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს გამოჯანმრთელების პროცესში. ბრიტანელი მკვლევარი, დიზაინის ფსიქოლოგი, პროფესორი ჰილარი დალკე და მისი კოლეგები 2006 წლის ნაშრომში აღნიშნავენ, რომ სწორად შერჩეული ფერთა პალიტრა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს პაციენტის ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობაზე. კვლევის თანახმად, ბავშთა სამედიცინო დაწესებულებებში დიზაინისადმი სენსიტიური მიდგომა, მომავალში შედეგად დადებს სტრესის შემცირებას და თერაპიული პროცესის გაუმჯობესებას. პედიატრიული სივრცეების შექმნა მოითხოვს არქიტექტორისა და ფსიქოლოგის ინტეგრირებულ თანამშრომლობას, რათა ვუზრუნველყოთ პატარებისთვის ჰუმანური და თერაპიული გარემო. (dalke h., littlefair p. & loe d., 2006) პროფესორი დალკეს ძირითადი კვლევები ეფუძვნება ინტერესს როგორ მოქმედებს ფერი და განათება ადამიანებზე, განსაკუთრებით კლინიკებში, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და სკოლებში. მისი ნაშრომებიდან შეგვიძლია გამოვყოთ ბავშთა სამედიცინო დაწესებულებებისთვის განკუთვნილი რამოდენიმე მნიშვნელოვანი რეკომენდაცია:  ფერებს შეუძლიათ გაამძაფრონ ან შეამსუბუქონ ემოციები, მაგალითად წითელი მატებს ენერგიას, მწვანე კი ამშვიდებს, ამიტომ მნიშვნელოვანია პალიტრის არჩევისას ავიღოთ ისეთი ტონალობები, რომლებიც ხელს უწყობს პაციენტის სიმშვიდეს და ეხმარება მას გარემოსთან ადაპტაციაში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 116  სხვადასხვა სივრცეების ძირითადი ფერი უნდა იყოს ნეიტრალური, რომელსაც შეგვიძლია დავამატოთ კონტრასტული ელემენტები, მყვირალა აქცენტები, მანიშნებელი გზამკვლევები, რაც ხელს შეუწყობს გზის მოძიებას და ორიენტაციას, ასევე გაახალისებს პატარებს.  კლინიკებში უნდა შეიქმნას მოსასვენებელი სივრცეები განსხვავებული განათებითა და ფერებით, რაც დაეხმარება პაციენტებს განწყობის გამოხალისებაში და ასევე მათ მშობლებს მისცემს მოსვენების საშუალებას.  რეკომენდებულია პერსონალის სივრცეებში მშვიდი და მყუდრო გარემოს შექმნა ფერის და ტექსტურების საშუალებით, რაც დასაქმებულების ენერგიის აღდგენა-რეგულაციას უწყობს ხელს.  გარემოში აუცილებელია ბუნების ელემენტების შეტანა, რომელიც ემსახურება როგორც პაციენტების, ასევე მედპერსონალის ფსიქოემოციური ბალანსის შენარჩუნებას და საერთო ჯამში ყალიბდება ესთეტიკური გარემო. (h.dalke, 2004) როგორ მოქმედებს ინტერიერის არქიტექტურულ-მხატვრული გადაწყვეტა პაციენტზე ყოველდღიურ რეჟიმში? ამ კითხვაზე პასუხი მხოლოდ თეორიულ წყაროებში ძიებით არ იყო საკმარისი. სწორედ ამიტომ, კვლევის მნიშვნელოვან ეტაპს წარმოადგენდა ფსიქოლოგიის დოქტორებთან, პროფესორებთან შემდგარი ინტერვიუები. ინტერვიუების სერია ჩატარდა სპეციალისტებთან, რომელთაც დიდი გამოცდილება აქვთ კლინიკურ გარემოში პაციენტებთან (ბავშვებთან, მოზარდებთან, ქრონიკული დაავადებების მქონე პატარებთან) მუშაობაში. მათი გამოცდილების გაზიარება, საშუალებას გვაძლევს, გავიგოთ როგორ ხედავენ და აღიქვამენ მას ადამიანები სტრესის, შიშის, გამოჯანმრთელების პროცესში. ინტერვიუების საშუალებით ფსიქოლოგიურ ჭრილში გამოიკვეთა ფერის, განათების, დეკორატიული გადაწყვეტის ასპექტები, რომლებიც ხშირად ზედაპირულად არის განხილული. ინტერვიუების სერიაში მონაწილეობა მიიღო ათამდე პრაქტიკოსმა ფსიქოლოგმა, მათ მრავალწლიანი გამოცდილება აქვთ კლინიკურ და განვითარების ფსიქოლოგიაში. მათი უმრავლესობა რეკომენდაციას უწევს მშვიდ, პასტელურ, ნეიტრალურ ფერებს, რაც ქმნის მყუდრო და ემოციურად სტაბილურ გარემოს. ფსიქოლოგების აზრზე დაყრდნობით, პედიატრიულ სივრცეში უნდა ვხვდებოდეთ ისეთ ელემენტებს, რომლებიც ბავშვის გონებაში უკავშირდება უსაფრთხოებას, ყოველდღიურობასა და სიხარულს. საავადმყოფოს ექსტერიერმა და ინტერიერმა უნდა ატაროს იმ გარემოს ხასიათი, რაც ასოცირდება პატარებისთვის სიმშვიდესთან საკუთარი სახლის, საბავშვო ბაღის, სკოლის ან სათამაშო მოედნის. ნაცნობი ფერების, ფორმებისა და ფუნქციური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 117 დეტალების გათვალისწინებით, იქმნება სივრცე, რომელიც ფსიქოლოგიურად აღარ აღიქმება უცხო და პოტენციურად საშიშ გარემოდ. ფსიქოლოგები აღნიშნავენ, რომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საავადმყოფოში გარე სივრცის ეზოს არსებობა და მისი ადაპტირება სხვადასხვა შესაძლებლობების მქონე ბავშვებზე. ზოგიერთ შემთხვევაში პაციენტებს უწევთ გარკვეული დროის კლინიკაში გატარება, თუმცა მათ აქვთ გარე კონტაქტის ნებართვა, ასეთ დროს პატარებს უნდა შეეძლოთ სუფთა ჰაერზე სეირნობა, ეზოს სათამაშო მოედნის გამოყენება, ქვიშაში თამაში ან უბრალოდ მოსვენება მწვანე, ცოცხალ სივრცეში ეს მნიშვნელოვნად შეამცირებს სტრესს, გააძლიერებს დამოუკიდებლობის შეგრძნებას და ხელს შეუწყობს ემოციური მდგომარეობის გუმჯობესებას. სამედიცინო დაწესებულებებში ვიზიტისას, პაციენტები და მათი მშობლები პირველივე ნაბიჯიდან ხვდებიან სტრესის გამომწვევ გარემოში, კერძოდ სარეგისტრაციო ზონაში, სადაც ფორმალური ატმოსფეროა, მონოქრომული ფერთა პალიტრა და სტანდარტული ორგანიზება. სივრცე, სადაც მშობელი ავსებს დოკუმენტაციას, ხოლო ბავშვი იძულებულია დაემორჩილოს არანაცნობ, სტრესულ ახალ გარემოს წესებს. ფსიქოლოგების აზრით, ამ სტანდარტულ გარემოს, მარტივი დიზაინერული ცვლილებებით შეუძლია მნიშვნელოვნად შეცვალოს ატმოსფერო და პატარების განწყობა. მაგალითად, რეგისტრატორებმა ნაცვლად სამედიცინო პერსონალის მსგავსი ხალათებისა, ჩაიცვან უნიფორმა ფერადი, მეგობრული ელემენტებით, ფოიეს სივრცეში მოეწყოს სათამაშო ზონა, სანამ მშობელი გაივლის რეგისტრაციას, ბავშვს მიეცეს საშუალება რომ გაერთოს, რაც არამარტო ყურადღების გადატანის ტექნიკაა, არამედ უსაფრთხო სივრცის შექმნის ინსტრუმენტი. თამაშის მეშვეობით ბავშვი აგრძელებს ნაცნობ რიტუალს და ამით იშლება კლინიკისადმი უარყოფითი განწყობა. ვესტიბიულის, დერეფნებისა და მოსაცდელი ზონების დიზაინში ფსიქოლოგები რეკომენდაციას უწევენ პასტელური ფერების გამოყენებას, ძირითადი ფერის სახით შეიძლება გამოვიყენოთ ცისფერი, რომელიც ასოცირდება სიმშვიდესთან, არ აღიზიანებს თვალს და არ ზრდის შფოთვას. გაფორმებაში კი ნეიტრალურ ფონზე შეგვიძლია შევიტანოთ მხიარული ელემენტები: მულტფილმის გმირები, ფერადი აპლიკაციები, ციფრები, ასოები, ნახატები, ფიგურები. ამ ვიზუალური დეტალების დანიშნულებაა ბავშვის ყურადღების გადატანა სტრესის წყაროდან, პროცედურის და ტკივილის მოლოდინიდან თამაშის პროცესზე. საპროცედურო ოთახებში მნიშვნელოვანი გამოწვევაა ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც ექიმისთვის იქნება კომფორტული სამუშაო გარემო, ხოლო პაციენტისთვის მშვიდი ატმოსფერო. სასურველია სივრცე იყოს ნეიტრალურ ფერებში და გაკეთდეს მხოლოდ ერთი, მიზანმიმართულად შერჩეული ვიზუალური აქცენტი (აპლიკაციის, სურათის ან ინსტალაციის სახით), რომელიც განთავსებული იქნება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 118 ოთახის კონკრეტულ კუთხეში და მოემსახურება ბავშვის ყურადღების მიზნობრივ გადატანას. პედიატრიულ პალატებს ენიჭება დიდი მნიშვნელობა, რადგან სწორედ აქ ატარებს პაციენტი ყველაზე დიდ დროს, ამიტომ არქიტექტურულმა მიდგომამ უნდა მოიცვას ფუნქციური კომფორტი და ემოციური სტაბილურობა. მიზანშეწონილია ფერთა დინამიკური გამოყენება, ნეიტრალურ ფონზე მსუბუქი აქცენტებით, მათ შორის განათების მეშვეობით. აუცილებელია ბუნებრივი განათების ინტეგრირება, ვიტრაჟები, დიდი ფანჯრები, მაქსიმალური რაოდენობის ღიობები, რაც უზრუნველყოფს მზის სხივების ოთახში მოხვედრას და ხელს უწყობს ბავშვის ცირკადული რიტმის, განწყობის რეგულაციას. პედიატრიული კლინიკების დაგეგმარებისას ყურადღება უნდა მიექცეს საერთო სათამაშო ზონებს, რომელიც ფუნქციურად სცდება ინდივიდუალურ თერაპიას და ემსახურება ბავშვის სოციალურ და ემოციურ რეაბილიტაციას. ეს სივრცეები ხელმისაწვდომი იქნება პაციენტებისთვის, რომლებსაც არ აქვთ იზოლაციის საჭიროება და შეუძლიათ თანატოლებთან ურთიერთობა, მათთან თამაში, შემოქმედებითი აქტივობა. დასკვნა პედიატრიული კლინიკების დიზაინი, გაცილებით მეტია, ვიდრე ფუნქციური დაგეგმარება ეს არის ემოციური არქიტექტურა, რომელიც უშუალო კავშირშია ბავშვის შიშებთან, საჭიროებებსა და გამოჯანმრთელების პროცესთან. ფსიქოლოგებთან ჩატარებული ინტერვიუები, საერთაშორისო გამოცდილება და პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ ფერს, განათებას, სივრცის სტრუქტურასა და დეკორატიულ ელემენტებს შეუძლიათ შეცვალონ ბავშვის აღქმა კლინიკაზე. ფერთა თბილი და პასტელური პალიტრა, ნათელი და ბუნებრივი განათება, ნაცნობი გარემო, ქმნის სივრცეებს, რომლებიც აღიქმება არა საშიშ ზონად, არამედ მოთმინების, თამაშისა და გამოჯანმრთელების გარემოდ. თითოეულ დეტალს შეუძლია მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს პატარების ემოციურ მდგომარეობაზე, ნდობაზე და მკურნალობის მიმართ მოტივაციაზე. დიზაინერული მიდგომა, რომელიც ეფუძვნება ფსიქოლოგიურ კვლევებსა და არქიტექტურულ ჰუმანურ პრინციპებს, კლინიკას გარდაქმნის სტრესული დაწესებულებიდან მხარდაჭერისა და ურთიერთობის სივრცედ. სწორედ ამ ხედვის დანერგვა წარმოადგენს თანამედროვე პედიატრიული გარემოს მთავარ ამოცანას არა მხოლოდ ვუმკურნალოთ, არამედ შევუმსუბუქოთ და გავუადვილოთ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 119 გამოყენებული ლიტერატურა clarissa yu, mi wong, juliana gigna, meaghan walker, timothy ross. (2023). a scoping review of pediatric healthcare built environment experiences and preferences among children with disabilities and their families. national library of medicine, 309-325. dalke h., littlefair p. & loe d. (2006). colour in a hospital environment: an applied study. london: tso/department of health. h., d. (2004). lighting & colour for hospital design. london: department of health & hmso. whitehouse s., james w., seid m., cooper-marcus c., ensberg m., jenifer r. (2001). evoluoting a childrens hospital garden environment. journal of environment psychology, 301-313. psychological aspects of architectural and artistic solutions for children's medical institutions tatia arjevanidze phd candidate faculty of architecture, urban planning and design, georgian technical university abstract. the article discusses the importance of color in children's medical institutions. from a psychological perspective, discusses the impact of its correct use, how a coloristic solution affects the patient's mood and how a properly selected palette helps to lower anxiety levels. the main emphasis is on how color as an architectural "language" manages to shape the atmosphere and care for human well-being. keywords: pediatric clinics; interior design; coloristic solution. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 578 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.41 fifth generation (5g) networks’s implementation state in countries around the world makharadze salome1, mikava taliko2, khunashvili gigi3 1,2,3georgian technical univercity, faculty of informatics and management systems, digital telecommunication technology’s department, 1associate profesor, +995 557 36 11 31, s.makharadze@gtu.ge, orcid: https://orcid.org/0009-0001-5105-0476, 2,3bachelors, +995 597 15 30 90, mikava.taliko22@gtu.ge, +995 568 75 96 05, khunashvili.gigi22@gtu.ge abstract existing cellular networks were originally designed for low data demands. they can no longer effectively handle today's large data volumes, especially high-bandwidth applications. fifth generation (5g) wireless technology provides high data transfer speeds, ultra-low latency, greater reliability, scalable network capacity, increased availability and flexibility. 5g is the fifth generation of mobile networks. it is the new global wireless standard after 4g network. 5g wireless technology uses radio waves to transmit data, similar to 4g, but operates at higher frequencies, which increases network capacity, provides higher data transfer rates and lower latency. 5g also uses beamforming antenna’s technology, which allows more devices to connect at the same time. 5g technology creates a dense network of small cell towers. the combination of these factors makes 5g an ideal option for dataintensive applications such as video streaming, enabling a new type of network designed to connect virtually everyone and everything, including cars, objects and devices. in the article described the evolution of mobile communication development; given the differences between the current 4g and 5g, new capabilities of 5g and areas of industrial application; named the leading countries in the implementation of 5g, 5g service providers and device manufacturers; given information on the current status of the fifth generation implementation in various countries. key words: mobile network, wireless connection, fifth generation, 5g, mmwave, mimo, iot. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 579 introduction not so long ago, such broad technological possibilities that 5g now offers us were considered fantastic: the development of interaction between intelligent devices that will be included in the global network the internet, which will be able to collect, process data and exchange them with each other without human intervention. for example, a smart refrigerator that not only checks which products are lacking in it, but also orders them from the store and the product comes to the house with the help of an automatically controlled drone. 5g technology is the basis of future medicine, economics and social development. the spread of new generation networks will radically change many areas. the evolution of mobile connectivity each generation of mobile connectivity, from 1g to 4g, offered improvements in data transfer speed, capacity and functionality and this evolutionary development of mobile connectivity opened the way for the transformative capabilities of 5g (figure 1). 1g: in the 1980s, 1g was introduced, which allowed for basic voice calls using analog technology. 2g: in the 1990s, 2g appeared, which offered users digital voice communication and limited data services such as sms (short message service), mms (multimedia messaging service). 3g: in the 2000s, 3g began the era of mobile broadband: wireless mobile internet, video calls, mobile tv. it provided higher data transfer speeds for multimedia applications. 4g: the current standard, 4g lte, provides much higher transmission speeds, increased network capacity and also allows for improved quality of service for ip telephony, mobile tv, gaming services and 3d television [2,3]. figure 1. evolution of mobile communication networks [3] georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 580 several key technological advances have led to the increased capabilities of 5g: spectrum efficiency: 5g uses a wider range of radio frequencies than previous generations, including higher-frequency bands called millimeter waves (mmwave), which provide greater data throughput and capacity. there are three frequency bands allocated to 5g networks: low bands (less than 1 ghz), mid bands (1 ghz to 6 ghz) and high bands (24 ghz to 40 ghz), which are defined as fr2/mmwave (figure 2). each band provides both outdoor and indoor coverage. low bands have greater coverage but lower speeds and can penetrate buildings. medium bands have a balance of coverage and speed, while high bands have higher speeds but less coverage and require direct vision when placing antennas [9,10]. figure 2. 5g radio frequency spectrum [9] advanced network architecture: 5g uses a flexible, software-defined network architecture that allows resources to be efficiently allocated and the network to be partitioned to accommodate a variety of use cases with different requirements. massive mimo: multiple-input multiple-output (mimo) technology that uses multiple transmitters and receivers to transmit more data simultaneously. antennas allow 5g to handle multiple simultaneous connections and improve spectral efficiency, which is better for efficient network operation in crowded areas. beamforming: traditional antennas transmit signals in all directions. beamforming technology allows the signal to be directed and amplified towards a specific receiving device, delivering high data rates to specific users, improving 5g network efficiency, reducing power consumption and supporting more reliable connections (figure 3). beamforming is useful in densely populated urban environments where many devices are connected simultaneously [1,4]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 581 figure 3. massive mimo antenna there are significant differences between 5g and the current 4g (figure 4), including: frequency range: current 4g (lte) technology only uses the low-frequency range up to 6 ghz. 5g’s radio range is from 30 ghz to 300 ghz. this higher frequency allows 5g to significantly increase speed, transmit large amounts of data and increase network throughput. significant speed: the main difference between 5g and 4g is the significant speed offered by 5g networks. 4g networks peak at around 1 gb per second, while 5g can increase this by 20 times. this means much faster mobile downloads without having to connect to wifi. reduced latency: 5g can have four to five times less latency than 4g. this reduction in latency is due to 5g’s improved radio technology. greater throughput: 4g networks have trouble handling data from multiple devices connected to the same location, but 5g solves this problem by providing high-fidelity transmission to each device, allowing it to serve up to 1 million devices per square kilometer. this network feature is crucial as the use of mobile devices is growing exponentially. connectivity: 5g can serve 100 times more devices and endpoints than 4g. innovative mobile traffic usage: according to ericsson’s mobility 2025 report, data traffic is expected to grow by 60% annually. while 4g networks can only carry a limited amount of data, 5g will allow more users to use the networks: with increased demand for social media, online gaming and video streaming. energy efficiency: 5g is more energy efficient, allowing operators to reduce power consumption. importantly, mobile devices running 5g also consume less power, which can extend battery life. mobile data capacity: 5g can deliver up to 1000 times the data capacity of 4g. the increased data capacity allows users to use network resources more efficiently in crowded areas, such as airports, when using public networks [7,8]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 582 figure 4. difference between 4g and 5g [2] the main, improved, new capabilities and industrial applications of 5g are as follows: enhanced mobile broadband (embb), which provides speeds of up to gbps. video streaming, ar/vr, interactive experiences, using higher bandwidth and capacity. massive machine-to-machine communication (mmmc), which supports high density (up to 1 million devices per square kilometer) and unique iot (internet of things) requirements. fixed wireless access (fwa): offering broadband internet via 5g where wired infrastructure is weak or non-existent. internet of things-iot and mmtc: massive connectivity of devices (sensors, smart meters) in cities, agriculture and logistics. ultra-reliable low latency communications (urllc): provides high reliability and very low latency, which is critical for many industrial applications. remote surgery, autonomous vehicles, real-time industrial control. smart cities and infrastructure, smart manufacturing: traffic management, environmental sensors, video surveillance, real-time production control using 5g networks. augmented reality, cloud gaming, immersive media: due to low latency and high throughput. leading countries in terms of 5g implementation countries with successful and large-scale 5g network implemented: china a leader in 5g innovation and deployment. the country has made significant deployments to support the growth of 5g. as of 2022, the country had approximately 961 000 5g base stations and 365 terminal connections for the network. china has deployed 5g services in more than 356 cities. 5g coverage will increase to approximately 85% by 2030. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 583 south korea was one of the first countries to introduce 5g technology in 2018. in 2020, the number of 5g subscribers in south korea exceeded 9 million. the country predicts that this number will increase further and exceed 40 million by the end of 2025. united states along with china, the united states is one of the largest players in the implementation of 5g networks. according to a report published by ericsson, it is expected that there will be approximately 195 million 5g subscribers in the united states by the end of 2026. this report also states that by 2029, 5g will account for 71% of the total us mobile market. the united states has launched 5g services in more than 296 cities. in north america, 5g usage is expected to reach 314 million connections by the first quarter of 2025, covering approximately 83% of the population. in 2018, the us launched 4425 satellites to support 5g. it is planned to launch 20000 satellites to fully implement 5g technology, covering the entire earth, directing microwave beams to mobile phones, thus creating a global microwave grid around us in the millimeter wave range. 20000 satellites in orbit around the earth, which will surround the earth with powerful, focused, controlled beams, each satellite will emit millimeter waves. the principle of operation of millimeter waves is that radio waves fall into the spectrum of non-ionizing radiation, which cannot damage dna or cause cancer, unlike ionizing radiation. spain spain has invested billions of dollars in digitalization initiatives in the country. about 80% of the spanish population has access to 5g services. saudi arabia one of the leaders in the 5g industry. the country expects to deploy 45 million 5g-enabled internet devices by the end of 2030. as of today, the country already has optimal 5g telecommunications service coverage. india has surpassed many developed countries in 5g network deployment, recording the fastest deployment, with over 1000 5g bts deployed in 50 cities and towns across the country. with the introduction of 5g technology, india is expected to improve internet speed, latency and connectivity. the deployment of 5g bts has been initiated by leading telecom operators such as airtel and jio, who are spearheading the 5g revolution in india. according to recent reports, airtel and jio have already launched 5g services in 50 cities and towns in india. this makes india one of the first countries in the world to deploy 5g technology on such a large scale. the countries with the highest 5g network penetration in the second quarter of 2025 are disproportionately represented in northern and southern european countries, such as denmark (83.9%), sweden (77.8%) and greece (76.4%), with coverage rates that are twice as high as those in western and eastern countries, such as the united kingdom (45.2%), hungary (29.9%) and belgium (11.9%). finland, sweden and norway lead the way in innovation. 24 of the 27 eu countries support 5g bands, from 700 mhz to 3.8 ghz. 5g deployment in europe lags behind north america in terms of mid-range coverage. european superpowers germany, great britain, france continue to invest heavily in deployment. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 584 many developing regions are lagging behind in the process of implementing 5g networks [12,13]. figure 5. top countries by 5g connectivity (source: gsma mobile economy report, 2025) the number of global 5g connections reached 2.4 billion in the first quarter of 2025. this number is forecast to reach 2.9 billion by the end of 2025. the number of 5g subscribers, according to the ericsson mobility report, november 2025, is forecast to reach 6.4 billion by the end of 2031 [14]. figure 6. number of mobile technologies (source: ericsson mobility report, november 2025) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 585 data traffic provided by 5g is expected to exceed 1.2 trillion exabits by 2025. mobile data traffic is expected to double over the forecast period to 2030. according to forecasts, by 2030, more than 80% of mobile traffic will be carried on 5g networks. by the end of 2025, 5g networks will cover one third of the world's population. by 2029, there will be 8 billion 5g connections worldwide. figure 7. regions and technology in % of mobile users [5,15] (source: ericsson mobility report, november 2025) figure 8. 5g availability (%) by country (source: the uk future connectivity forum) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 586 some analysts estimate that the number of 5g connections could reach 9 billion by 2030 [11,17]. figure 9. world map of 5g coverage as of 2025 (source: nperf) georgia is also not lagging behind modern technological progress, and in 2020 the communications commission began active work to implement 5g technology. the communications commission determined the parameters and conditions necessary for the implementation of 5g, considering the decisions of the european commission and the experience of fellow european regulators. in august 2023, the communications commission announced an auction for the implementation of the 5th generation mobile internet, offering frequency bands in the 700, 3400-3700, 2600 mhz ranges, as well as the 800 and 1800 mhz bands. the winner of the auction was the company "selfie mobile". the operator is obliged to gradually cover georgia's densely populated areas, tourist zones, ports, airports, railways and main roads with the 5g network over the next 3-7 years (figure 10). figure 10. selfie mobile 5g network coverage map (source: nperf) [16] georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 587 in october 2024, magticom became the winner of additional separate lots in the auction announced by the communications commission for the implementation of the fifth generation mobile internet. in particular, the company obtained licenses to use the 2600 mhz frequency band for a period of 15 years. magticom has been offering its customers the latest, fifth generation (5g) network since 2024, which creates completely new opportunities for mobile internet. the network is built according to the best international standards and uses the full spectrum of frequency resources allocated for 5g technology. magticom is traditionally outstanding by its most extensive coverage. magti's latest generation 5g network is available almost throughout georgia (figure 11) [19,20]. figure 11. magticom 5g network coverage map (source: magticom.ge) [18] silknet has made 5g technology available since 2023. since december 14, 2023, subscribers in the central districts of tbilisi from freedom square to bagebi have received fifth-generation internet service. silknet continues the process of implementing 5g throughout georgia (figure 12). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 588 figure 12. silknet 5g network coverage map (source: nperf) [16] 5g devices and infrastructure the disadvantages of 5g include: the need to completely replace base station equipment and antennas, phones, limited coverage and incompatibility with older devices. the main 5g service providers and companies are: huawei, which predicts that 100 million 5g-advanced phones will be on the market by the end of 2025, which indicates the development of new generation technologies in china. nokia, which plans to deploy 5g equipment in india in large quantities from 2026. ericsson, nokia and huawei are leading the global 5g infrastructure. us operators such as verizon, at&t and t-mobile continue to implement large-scale deployments. samsung creates 5g: chips, networking equipment and devices, including smartphones, smart tvs, appliances and automotive solutions all with industry-leading security. in china, china mobile and zte are leading. top 15 global 5g infrastructure companies: 1. huawei technologies co. ltd guangdong, china; 2. samsung electronics co. ltd suwon-si, south korea; 3. nokia corporation espoo, finland; 4. qualcomm technologies, inc. california, united states; 5. lg electronics inc. seoul, south korea; 6. zte corporation shenzhen, china; 7. intel corporation california, united states; 8. ericsson stockholm, sweden; 9. oracle corporation texas, united states; 10. cisco systems, inc. california, united states; 11. at&t inc. texas, united states; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 589 12. nec corporation tokyo, japan; 13. dell technologies texas, united states; 14. microsoft corporation washington, united states; 15. mavenir systems, inc texas, united states. [21] the 5g services market could grow from $12536 billion to more than $2.2 trillion by 2030: the 5g-advanced market is expected to reach $350 billion by 2028. in 2025, global 5g smartphone sales are forecast to reach 153.3 million units, representing a cagr (compound annual growth rate) of about 35.6%. many new smartphones are equipped with multi-band 5g support (low, mid and sometimes mmwave). the 5g infrastructure market is estimated to be worth $14 billion by 2025 and is projected to grow to $574.4 billion by 2035 at a cagr of 45%. some analysts estimate the 5g infrastructure market to be worth $43.5 billion by 2025. the private 5g market is expected to grow to $3.86 billion by 2025 and $17.55 billion by 2030. many operators are investing in small cells, massive mimo and open radio access network (open ran) architectures. in the area of 5g fixed wireless access (fwa) (figure 13), it is expected that: 5g fwa will account for more than 35% of new fixed broadband connections, with 98.55 million fwa connections forecast for 5g. the fwa market is estimated to be worth approximately $41.2 billion by 2025, growing to $144.7 billion by 2035. the average peak download speed published in the 5g fwa market is 768.6 mbps, significantly higher than lte fwa’s 150.8 mbps. figure 13. fixed wireless access (fwa) forecast (source: ericsson mobility report, november 2025) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 590 according to itu (international telecommunication union) data, more than half of the world's population is already covered by 5g networks, although there are still places in the world where there is either no network coverage at all or only 2g service is available [6]. conclusion the benefits of 5g network technology are numerous and significant. with higher speeds, lower latency, greater capacity and improved efficiency, 5g networks are playing a revolutionary role in various fields. as 5g networks expand and improve, we can expect even more technological developments. future trends will be improved technologies of 5g. the implementation of 6g network is planned for 2030, which will be focused on integrated artificial intelligence and sensors. soon the whole world will see the full potential of 5g in the technological world. by the end of 2025, the total volume of world data is expected to reach 175 zettabytes. data transmission in 4g networks has not exceeded 2 zettabytes. by 2025, global revenue from 5g networks should amount to approximately 225 billion euros. the use of 5g networks in 4 main industrial areas: automotive, healthcare, transport and energy, revenue can reach 114 billion euros per year. soon we will have access to the full capabilities of 5g networks worldwide, operators are actively continuing to implement and develop 5g networks. references: 1. what is 5g vs 4g? cisco systems, link: https://shorturl.at/qshsq. 2. what is 5g wireless technology? fortinet, link: https://www.shoturl.co/28f8101c. 3. evolution of mobile communication networks, researchgate, 08.08.2020, link: https://url-shortener.me/1ymx. 4. j. gieske, types of 5g antennas: a guide to technologies for next-gen connectivity, nybsys, 6.02.2025, link: https://www.shoturl.co/f56e29d7. 5. ericsson mobility report, november 2025, 36 p. link: https://shorturl.at/niy4a. 6. international telecommunication union, statistics, 2025, link: https://shorturl.at/djr2r. 7. n. singh, sh. singh, green communication in 5g and next-generation networks: a comprehensive research study, international journal of science and research archive, 2025, 16(01), 1854-1865. 8. p.r. mane, p. adkar, impact of 5g technology on society, international journal of creative research thoughts (ijcrt), issn: 2320-2882, volume 13, issue 5, may 2025. 9. 5g frequency bands, telcoma global 2025, link: https://url-shortener.me/1ymg. 10. 5g bands, explained, iot for all, 2025, link: https://url-shortener.me/1ymq. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 591 11. 5g coverage in europe: progress toward goals amid lingering disparities, gsma, 21.07.2025, link: https://url-shortener.me/1yp0. 12. 5g statistics 2025: eye-opening global insights, xtendedview, 17.10.2025, link: https://url-shortener.me/1yq3. 13. d. r. prasser, 5g market report 2025: key statistics & innovations, 30.04.2025, link: https://url-shortener.me/1yrt. 14. 5g observatory report 2025, european commission, 2025, link: https://urlshortener.me/1ysv. 15. mobile network coverage, itu, 2025, link: https://shorturl.at/kio6o. 16. cellular 5g networks in the world, nperf, 2025, link: https://shorturl.at/rtnvv. 17. l. kehoe, 5g coverage in europe: progress toward goals amid lingering disparities, ookla, 17.07.2025, link: https://shorturl.at/3ogok. 18. 5g, magti, 2025, link: https://shorturl.at/yzwsm. 19. comcom’s auction for 5g technology, comcom, 2023, link: https://shorturl.at/wlpwb. 20. third comcom 5g auction, comcom, 2025, link: https://shorturl.at/rehfz. 21. top 15 companies in the global 5g infrastructure market 2025, claight corp, link: https://shorturl.at/ofpux. (5g) 1, 2, 3 1,2,3 , , , 1 , +995 557 36 11 31, s.makharadze@gtu.ge, orcid: https://orcid.org/0009-0001-5105-0476, 2,3 , +995 597 15 30 90, mikava.taliko22@gtu.ge, +995 568 75 96 05, khunashvili.gigi22@gtu.ge . , . (fifth generation) 5g , , , , . 5g . 4g . 5g 4g, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 592 , , . 5g , . 5g . 5g , , , , , . ; 4g 5g, 5g; 5g, 5g; . : , , , 5g, , mimo, iot. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 451 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.41 ორნამენტის ფერისა და ფორმის კავშირი ტრიკოტაჟის ტილოს ხლართის სტრუქტურასთან ნატო ფაილოძე1, ანაზორ გვეტაძე2, ანი დავითულიანი3, ნინი მზარელუა4 1საინჟინრო მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასისტენტ-პროფესორი, e-mail:nato.pailodze@atsu.edu.ge orcid id 0000-0002-7298-6281, 2აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული სპეციალისტი, e-mail:anzori.gvetadze@atsu.edu.ge, 3აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტი, e-mail:davituliani.ani@atsu.edu.ge, 4აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტი, mzarelua.nini@atsu.edu.ge აბსტრაქტი ფერი არის ერთერთი ყველაზე ძლიერი საშუალება ადამიანის გრძნობებზე ზემოქმედებისა. ის ყველა დროში იყო ტრიკოტაჟის დიზაინერული გადაწყვეტის ძირითადი საშუალება. ფერის როლი ადამიანის კეთილგანწყობისათვის ძალიან მნიშვნელოვანია, ამიტომ არის რომ ორნამენტული კომპოზიციის შექმნაში ის სხვა საშუალებებთან ერთად ყოველთვის მონაწილეობს. ფერი ღებულობს გარკვეულ მხატვრულ გამომხატველობას, როცა ის შედის ურთიერთქმედებაში სხვა ფერებთან და ქმნის ფერთა სისტემას. ფერთა სივრცობრივი შერევის ეფექტი ხშირად გამოიყენება საფეიქრო და სატრიკოტაჟო ორნამენტებში, რომლებშიც სხვადასხვა ფერის ძაფების ან ნართის გადახლართვის გზით წარმოიქმნება ნახატი. ტრიკოტაჟს თავისი სტრუქტურიდან გამომდიანრე აქვს სივრცითი აღნაგობა რაც გავლენას ახდენს ფერის აღქმაზე. ტრიკოტაჟზე გამოსახულ ორნამენტზე მცირე მანძილიდან დაკვირვებისას ჩანს ცალკეული სხვადასხვა ფერის ძაფები და მარყუჟები, მაგრამ მანძილის გადიდების შემთხვევაში, ისინი აღარ ჩანან, და ჩანს მხოლოდ ორნამენტის ნახატი შესაბამისი ფერით. ნაშრომში წარმოდგენილია ტრიკოტაჟის სტრუქტურის მისი წარმომქმნელი მარყუჟების, ნართის სტრუქტურისა და შემადგენლობის გავლენა ნაწარმის ფერზე. საკვანძო სიტყვები: ტრიკოტაჟი, ორნამენტი, ფერი, კომპოზიცია, ნაქსოვი ნაწარმი. ფერი ასრულებს მნიშვნელოვან როლს ორნამენტის კომპოზიციაში. მონაწილეობს რა კომპოზიციური ელემენტების ლაქების, ხაზების სუფთა გრაფიკულ განლაგებაში, ფერს და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 452 ფერთა თანაფარდობებს გააჩნიათ ორნამენტულ კომპოზიციაში ერთერთი ძირითადი მხატვრულ-გრაფიკული დატვირთვა. სხვადასხვა ფერებს შეუძლია გამოიწვიონ ადამიანში სხვადასხვა ემოციები, განწყობები, აზრები. ამიტომ შეიძლება ვისაუბროთ ადამიანზე ფერის ემოციურ ზემოქმედების შესახებ. ფერის ცნება როგორც შეგრძნებისა ან აღქმისა მნიშვნელოვნად უფრო რთული და ფართოა, ვიდრე მისი სუფთა ფსიქოლოგიური შეფასება. ფერის აღქმა დამოკიდებულია ისეთ ფაქტორებზე, როგორიცაა ნივთების ზომა, ფორმა და ფაქტურა, სინათლის არეკვლის ხასიათი. ორნამენტულ კომპოზიციაში ფერთან დაკავშირებული საკითხები მრავალფეროვანი და მრავალწახნაგოვანია. ფერის გამოყენება როგორც ადამიანზე ძლიერი ემოციური ზემოქმედების საშუალებისა, უძველესი დროიდან არის ცნობილი. ფერები გამოხატავენ სხვადასხვა განწყობებს, ცნებებს და მხატვრულ სახეებს. რთული ფერადი ნიუანსების და ფერების დიდი რაოდენობით ელფერების მისაღებად ერთ ორნამენტულ კომპოზიციაში, გამოიყენებენ ფერთა სივრცობრივ-ოპტიკური შერევის ეფექტს. ფერთა სივრცობრივ-ოპტიკური შერევა, რომელიც მიიღება შესაბამის მანძილზე, მიიღწევა იმით თუ რა ორი ან მეტი ფერი ხვდება ერთდროულად თვალის ბადურაზე, შედეგად იქმნება ერთი ფერის შთაბეჭდილება. ფერთა შერევას, რომელიც მიიღება გარკვეულ მანძილზე სხვადასხვა წერტილების, ლაქების, ხაზების და შტრიხების შერწყმულად აღქმის შედეგად, ეწოდება სივრცობრივი. ის წარმოადგენს ფერთა ოპტიკური ან ადიტიური შერევის ერთერთ სახეობას. ტრიკოტაჟის ტილოების გაფორმების ხელოვნებაში, ფერთა სივრცობრივი შერევით სარგებლობენ იმისათვის, რომ მიღწეული იქნას მაქსიმალური ვიზუალური ეფექტები შექმნას მრავალფეროვნების შთაბეჭდილება ფერების მინიმალური გამოყენებით. ფერთა სივრცობრივი შერევა ტრიკოტაჟში დამოკიდებულია შემდეგ ფაქტორებზე: წერტილების, ლაქების და სხვადასხვა ფერის შტრიხების და მათ შორის კონტრასტის ზომებზე სიღიავის, გაჯერებულობის და ფერის ტონის, ნახატის ელემენტებს შორის ინტერვალებსა და მანძილზე, რომელიც რეკომენდირებული არის ტრიკოტაჟის ტილოსათვოის ან მისგან დამზადებული ნაკეთობისათვის. ფერთა სივრცობრივი შერევის მოვლენის წყალობით, ორი ან რამდენიმე ფერის არსებობის შემთხვევაში შეიძლება მივიღოთ ფერთა ელფერების სიმრავლე, მათი რიცხვი დამოკიდებული იქნება ფერადი მარყუჟების განლაგების სიმჭიდროვეზე, ფერთა კომბინაციაზე და მათ რაოდენობრივ თანაფარდობაზე. ამ მოვლენის გამოყენებით, დიზაინერს შეუძლია ორნამენტულ ტილოზე მიიღოს ფერთა მდიდრული მრავალფეროვნება. მისი გამოყენება განსაკუთრებით მიზაშეწონილია როცა შეზღუდულია ფერადი ძაფებისა და ნართის არჩევანი. როდესაც სხვადასხვა ფერის ლაქები (ზოლები, წერტილები, ფიგურები), რომლებიც მონაწილეობენ ფერთა სივრცობრივი შერევის ეფექტის წარმოქმნაში, სიღიავით (ასევე გაჯერებულობით და ფერის ტონით) ძლიერ კონტრასტირებენ ერთმანეთში, შერევის ეფექტი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 453 ვლინდება უფრო შორ მანძილზე, და პირიქით, სიღიავის კომპონენტების დაახლოებისას შერევის ეფექტი ჩანს უფრო ახლო მანძილიდან. ამიტომ შეიძლება დავასკვნათ, რომ ფერთა შერევის ყველაზე კარგი ეფექტი ერთნაირი სიღიავის კომპონენტების დროს მიიღწევა. ფერი ხშირად იცვლება მეზობელი ფერის ზეგავლენის შდეგად, ხდება ე.წ. ოპტიკური შერევა. ამ მნიშვნელოვან ფაქტორს ითვალისწინებენ კომპოზიციის დროს (მაგალითისათვის ლურჯ ფონზე წითელი ფერი შორიდან აღიქმება როგორც მელ-ნისფერი). ფერი იცვლება ღამის განათების შედეგად: კაშკაშა ყვითელი ხდება ბაცი; ლურჯი საერთოდ იცვლის ელფერს და მომელნისფრო ან მომწვანო გვეჩვენება და ა.შ. ფერების ყველა ეს თვისება გასათვალისწინებელია ტრიკოტაჟის ტილოს დამზადებისა და მათგან ნაკეთობის მოდელირების დროს. ძალიან საინტერესოდ მოქმედებს ფერზე ტრიკოტაჟის ფაქტურა: თავისი აგებულების წყალობით ტრიკოტაჟი მოცულობითი და რელიეფურია, რის გამოც ერთი და იგივე ფერი ნართში უფრო ღიაა, ხოლო ნაქსოვში უფრო ღმა და ხავერდოვან ელფერს იძლევა. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევია თუ ერთსა და იმავე ნახატს დავაკვირდებით ქსოვილზე და ტრიკოტაჟზე: მოჩითულ ტრიკოტაჟში ფერები უფრო ინტენსიურია და გაჯერებულია. ფორმის თვალსაზრისით ორნამენტი წარმოიქმნება ტრიკოტაჟის ტილოზე ტილოს ძაფების გადახლართვით და ის მასთან ორგანულად არის დაკავშირებული. მოტივების ხაზები და მოხაზულობების კონტურები გადამუშავდება ტილოს ხლართებთან მიმართებაში და ამ უკანასკნელზე დამოკიდებულებით ისინი შეიძლება იყოს სწორი, საფეხურებიანი და მრუდხაზოვანი. ორნამენტის მოტივების სპეციფიკის ხაზგასმა ხდება ხლართის სტრუქტურის განსაკუთრებული დეკორატიული ელემენტების მეშვეობით მარყუჟების, განაბმების, სხვადასხვა ფორმის ყულფების სახით. ხლართის ხილვად სტრუქტურაზე არსებით ზემოქმედებას ახდენენ ნართის სისქე და ძაფების დეკორატიული თვისებები. უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ როგორც კანონზომიერება თვითონ ტრიკოტაჟის ტილოს სტრუქტურას ახასიათებს გარკვეული ესთეტიკური შინაარსი. ორნამენტს და ხლართებს აერთიანებს საერთო ნიშანთვისებები და საკუთრივ ხლართის სტრუქტურაც აგრეთვე ხდება ესთეთიკური ზემოქმედების და დეკორატიული გამომხატველობის ფაქტორი, და ის აქტიურად ქმნის ტილოს მხატვრულ სახეს. ამიტომ ტილოს სტრუქტურა კი არ შეინიღბება, არამედ პირიქით გამოაშკარავდება. ისევე როგორც ორნამენტს, ხლართის სტრუქტურას ახასიათებს სიმეტრია, რითმი და პლასტიკა. ტრიკოტაჟის ტილოს სტრუქტურას, ისევე როგორც ორნამენტს, გააჩნია სიმეტრიის მთელი რიგი ელემენტები. იმისთვის, რომ გავარკვიოთ „ურთიერთკავშირი“ ორნამენტის სიმეტრიასა და ხლართის სიმეტრიას შორის, უპირველესყოვლის საჭიროა დავადასტუროთ ხლართის სტრუქტურაში სიმეტრიის კანონზომირება, ხოლო შემდეგ კი გამოვავლინოთ საერთო პრინციპული ნიშანთვისებები და აგრეთვე ნიშანთვისებები, რომლებიც მათ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 454 განასხვავებს ერთმანეთისაგან. ეს იძლევა საშუალებას დავადგინოთ ურთიერთკავშირი ორნამენტის მოტივის ფორმასა და ტილოს სტრუქტურას შორის. სურ. 1 ტრიკოტაჟის სამგანზომილებიანი სტრუქტურა ტრიკოტაჟს, რომელიც წარმოადგენს ერთმანეთში ძაფების სისტემის ან ერთი ძაფის გარკვეული სახის გადახლართვის შედეგს, გააჩნია სამი განზომილება: სიგანე, სიგრძე და სისქე, ანუ ის წარმოადგენს სამგანზომილებიან მოცულობით ფიგურას. თუმცა დიზაინერის პოზიციიდან, მხედველობაში არ ვღებულობთ ერთ განზომილებას სისქეს. შესაბამისად, ტრიკოტაჟის ხლართი წარსდგება ჩვენს წინაშე როგორც ორგანზომილებიანი ბრტყელი უსასრულო ფიგურა, რომელიც ანალოგიურია ბადისებრ-რაპორტული ორნამენტისა. ბადისებრ ორნამენტსა და ტრიკოტაჟის ხლართს შორის საერთო კანონზომიერებას წარმოადგენს გადატანების ღერძების არსებობა ორი ურთიერთპერპენდიკულარული მიმართულებით. ეს მეტყველებს ბადის რაპორტული კვანძების მართკუთხა სისტემის არსებობაზე, რომელშიც თავსდება როგორც ხლართის ელემენტები, ასევე ორნამეტის ელემენტებიც. ქსელნაქსოვი ტრიკოტაჟისაგან განსხვავებით, კულირულ ტრიკოტაჟში ორნამენტის სტრუქტურული რაპორტული ბადეები და ხლართები მთლიანად ემთხვევა ერთმანეთს. ეს აიხსნება ტრიკოტაჟის ამ ორი ნაირსახეობის ხლართების სტრუქტურასა და ორნამენტის ფორმირების ხერხებს შორის პრინციპული განსხვავებით. განვიხილავთ რა კულირული ხლართების სტრუქტურას, მარტივად აღმოვაჩენთ მათში სიმეტრიის ელემენტებს. მაგალითად, სიმეტრიის სიბრტყეები შეიძლება გავიყვანოთ ისეთ ხლართებში, როგორიცაა კულირული სადა, ლასტიკი, ფანგი და ა.შ. ქსელნაქსოვი ტრიკოტაჟის სტრუქტურაში სიმეტრიის კანონზომიერებები განსხვავებული ხასიათისაა. ძირითად ხლართებს გააჩნიათ მკვეთრად გამოხატული ზედა და ქვედა ნაწილი. ამიტომ მათ შეიძლება ჰქონდეთ ისეთი ელემენტი, როგორიცაა სიმეტრიის ჰორიზონტალური სიბრტყე. ტრიკოტაჟის ხლართის სტრუქტურას ახასიათებს მისი ელემენტების მარყუჟების, ძაფის მონაკვეთის სხვადასხვა სახის რითმიული მოძრაობები, ძირითად ხლართებს, რომლებსაც გააჩნიათ უფრო ელემენტარული აგებულება ახასიათებს მარტივი რითმიული მოძრაობები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 455 ნახატოვანი და კომბინირებული ხლართებისაგან განსხვავებით. მაშასადამე, ორნამენტული წყობა, ტილოს ნახატი ლოგიკურად არიან დაკავშირებული ხლართის სტრუქტურასთან. ხლართის სტრუქტურის ცვლილების შემთხვევაში, მისი ნახატის ცვლილებაც არის გარდუვალი. ან პირიქით. აქ სახეზე გვაქვს ტილოს სტრუქტურისა და მხატვრული მხარეების ერთიანობა. ტრიკოტაჟის ტილოზე მუშაობის პრინციპი მდგომარეობს იმაში, რომ მხატვრული საშუალებების მეშვეობით გააძლიეროს, მკვეთრად გამოყოს ის გრაფიკული რითმი, რომელიც უკვე ჩადებულია ტილოს სტრუქტურაში, და ამასთანავე მიაღწიოს ახალი დეკორატიული ეფექტები. ორნამენტული ტილოების შექმნის შემოქმედებით პროცესში ხდება ორნამენტისა და ხლართის სტრუქტურის ერთმანეთთან შეთავსება. ტრიკოტაჟის ტილოს ხლართის ელემენტები, რომლებიც გამოდიან უშუალოდ ტრიკოტაჟის ზედაპირზე წაღმა და უკუღმა მხარეებიდან (მარყუჟები, განაბმები, მისაქსელის და ფუტერის ძაფები), წარმოქმნიან ხლართის ხილვად სტრუქტურას და ღებულობენ მონაწილეობას ფერადი, აჟურული და რელიეფური ორნამენტების ფორმირებაში. სურ. 2 კულირული სადა ხლართით ნაქსოვი ტრიკოტაჟის ტილო ფერადი ორნამენტებით სურ. 3 აჟურილი ხლართით ნაქსოვი ტრიკოტაჟის ტილო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 456 სურ. 4 რელიეფური ტრიკოტაჟის ტილო ეს ელემენტები გამოდიან როგორც „სამშენებლო დეტალები“, რომლეთა ფორმაზე, ზომებზე, ურთიერთგანლაგებაზე და სიმკვრივეზე დამოკიდებული იქნება ორნამენტების ხასიათი. ტრიკოტაჟში ორნამენტი და მხატვრული სახე იქმნება არა მხოლოდ მხატვრული საშუალებებით და ფერით არამედ ნაკეთობის მთლიანი წყობით: ხლართით, ნართით, ნაკეთობის კონსტრუქციითა და ფორმით. ისინი ანიჭებენ ნაკეთობას თავისებურ გარესახეს. ტრიკოტაჟის ნაკეთობა შეიძლება იყოს ნაკლებად გამომხატველი, ულამაზო, თუ არ არის გამოვლენილი მისი მხატვრული სახე, ანუ თუ არ არის გადაწყვეტილი ესთეტიკური ამოცანა. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ფაილოძე ნ., დეისაძე თ., ქარქაშაძე მ. (2024). ტრიკოტაჟის საქსოვ მანქანაზე ქსოვის პროცესში წარმოქმნილი დეფექტები. ქართველი მეცნიერები, 6(4), 41–49. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.06 2. ლურსმანაშვილი ლ., კვანტიძე გ., ფაილოძე ნ. (2022). ფერთა ჰარმონიზაცია ქართულ ორნამენტში. ქართველი მეცნიერები, 4(5), 369–382. https://doi.org/10.52340/gs.2022.04.05.41 3. kvantidze, gulnara, lursmanashvili lia, pailodze nato, abesadze nanuli. 2023. „modern aspects of tushetian handicraft (coloring, kniting, decor)“, history, archaeology, ethnology, n9, 2023: 230-241. http://www.sciencejournals.ge/index.php/hae/article/view/361/319 4. kartsidze n., ugrekhelidze i., sarava n., sulaberidze d. (2024). glazed ceramic vessel with the image of a bird from the kutaisi historical museum. global science: prospects and innovations. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 457 proceedings of vii international scientific and practical conference (pp. 412-420). liverpool, united kingdom.: cognum publishing house. retrieved from https://sci-conf.com.ua/vii-mizhnarodnanaukovo-praktichna-konferentsiya-modern-research-in-science-and-education-7-9-03-2024chikago-ssha-arhiv/ 5. kartsidze n., ugrekhelidze i., sarava n., sulaberidze d. (2024). for the decoration of kutaisi glazed ceramics. proceedings of the 7th international scientific and practical conference (pp. 21-27). chicago, usa.: boscience publisher. retrieved from https://sci-conf.com.ua/vii-mizhnarodnanaukovo-praktichna-konferentsiya-modern-research-in-science-and-education-7-9-03-2024chikago-ssha-arhiv/ the relationship between the color and shape of the ornament and the structure of the knitted fabric nato pailodze1, anazor gvetadze2, ani davituliani3, nini mzarelua color is one of the most powerful ways to influence human emotions. it has always been the main means of designing knitwear. the role of color is very important for a person’s well-being, which is why it is always involved, along with other means in the creation of ornamental compositions. a color acquires a certain artistic expressiveness when it interacts with other colors and creates a color system. the effect of spatial color mixing is often used in textile and knitwear patterns in which a pattern is created by intertwining threads or yarns of different colors. due to its structure knitwear has a spatial structure that affects the perception of color. the paper presents the influence of the structure and composition of the yarn of the loops forming the knitted structure on the color of the product, but if the distance increases they are no longer visible and only the pattern of the ornament in the corresponding color is visible. when looking at the ornament depicted on the knitwear from a short distance individual threads and loops of different colors are visible. keywords: knitwear, ornament, color, composition, knitted products. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 692 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.66 eye-tracking emotional and spiritual responses in bilinguals: a comparative study of georgian and arabic speakers zurab kherodinashvili; kholoud al-baker clinical and counseling psychology, teachers college, columbia university abstract this study examined how bilingual speakers of georgian-english and arabic-english process emotional and spiritual language across their first (l1) and second (l2) languages using eye-tracking methodology. participants viewed a series of emotionally neutral, negative, and spiritually themed words and sentences presented in both l1 and l2. eye-tracking measures, including fixation duration, time to first fixation (ttff), revisit counts, and total gaze time, were analyzed to assess cognitive and emotional engagement with the stimuli. data from 35 participants (17 georgian-english and 18 arabicenglish bilinguals) revealed that participants generally exhibited longer fixation durations and greater total gaze time when reading in english (l2), indicating increased cognitive load. however, spiritually themed content elicited longer fixations and higher gaze time in l1, suggesting deeper emotional and cultural resonance. ttff was faster in l2 for both groups, though arabic participants showed slower ttff for spiritual content in arabic, implying reflective processing. these findings support theories of emotional grounding in l1 and offer implications for multilingual education, therapy, and crosscultural communication. cultural and design limitations are acknowledged, with recommendations for incorporating religiosity measures and standardized stimuli in future research. key words: eye-tracking language spiritual georgian population arab population gaze fixation recent linguistic research reveals the complexity of language as deeply entangled with its speakers' emotional, psychological, and cultural fabric. this shift in contemporary literature disrupts earlier models of language conceptualization that viewed language through the limited prism of structural or functional transmission. structural theories were mainly based on internal linguistic relationships, while functionalist models focused on "speaker-hearer" dynamics and communal needs. however, increasing evidence suggests that both approaches overlook the full depth of how language operates within lived human contexts. instead, language now appears less as a fixed system and more georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 693 as a fluid, dynamic process shaped by emotion. however, such a broad definition of the term makes it almost impossible to create a cohesive scientific narrative. one of the main challenges that face linguistic research is the multiplicity of the term 'language.' for instance, a wide range of interrelated elements influence the success of language learning and acquisition. these variables include, but are not limited to, age of acquisition, adult-child connections, and overall cultural dynamics (e.g., individualistic vs. collectivist). therefore, it is unsurprising that language is one of the most extensively researched communication systems, possibly due to the interconnection of many elements (smith & kirby, 2008). due to its conceptual complexity, several scholars from multiple disciplines have tried to broaden the theory of language through their chosen disciplines, including psychology (miller, 1990) and philosophy (ekpenyong & ikegbu, 2018). this being said, a significant chunk of the current understanding of language has been broadened by clinical psychology, offering a new way of understanding how language and language structures may affect human perception and mental health (lindquist et al., 2015). a growing body of research within clinical psychology and neuroscience supports the idea that language is not just a tool for expressing emotion but is also integral to how emotions are constructed and understood. the affective turn in linguistics is marked by the increased emphasis placed on the role of language in emotion categorization. for instance, lindquist et al. (2015) suggest that individuals with limited emotional vocabularies may struggle with emotional regulation, identity formation, and interpersonal connection. perhaps the most striking example of the limited emotional vocabulary and its role in the emotion regulation hypothesis has been repeatedly demonstrated in psycho-therapeutic settings. research in clinical psychology has increasingly focused on the unique challenges bilingual individuals face in psychotherapy, especially regarding "language switching"—the transition between a first language (l1) and a second language (l2). one immediate concern involves the emotional engagement/accessibility of early life experiences, with the primary premise being that l1 offers richer emotional engagement/accessibility in therapy than l2. scholars such as harris et al., 2006; and lindquist et al., 2015 have demonstrated that developmental memories encoded in the mother tongue (l1) are more challenging to access and process when therapy is conducted in l2. this "here and now" divide can disrupt emotional regulation and hinder therapeutic progressparticularly in building strong therapeutic alliances. further research has indicated a deeper and more intimate link between language and emotion regulation. in particular, researchers such as nook et al. (2024) and tang and ding (2023) have demonstrated how different types of words (concrete and abstract) are processed. in literature, these type words have quite common and heterogeneous definitions, defining concrete type words as words with an apparent physical reference (e.g., an apple) and abstract type words as words without apparent physical reference (e.g., justice). it should be noted that abstract words, due to their nature, have become central to studies on emotional regulation. the reasoning behind this interest is inherently linked to similarities between abstract words and emotions, which are anatomically similar. for georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 694 example, abstract words and emotions lack clear physical referents and are closely tied to context and subjectivity. recent work by nook et al. (2024) found that people who use more abstract words tend to engage in more effective emotion regulation. this finding aligns with the construal level theory (trope & liberman, 2010), which is based on the notion that representations of things differ in their degree of abstraction and level of construal (subjective interpretation of the stimulus). an example of this notion would be planning to run a marathon in a year (distant abstraction), which leads to a high level of construal (fun, challenging, exciting = more positive regulation) while thinking about running a marathon next week (near=lower abstraction) would lead to low construal (getting the right equipment, correct sleep schedule =more concrete regulation). in other words, the shift to abstract language/increased psychological distance promotes a more flexible range of emotion regulation. however, the exact benefits of abstraction and concreteness, including their neural mechanisms, remain controversial (nook et al., 2024). what we do know about the neural mechanisms of abstract and concrete words is that concrete word categories activate sensory and motor brain regions due to their physical characteristics, like shape. for example, as demonstrated by pulvermüller, 2013 and cousins et al., 2018 thinking about an "apple" may activate the visual cortex (for its shape), or the gustatory cortex (for its taste). abstract words, however, do not activate the brain in the same clear-cut way. without physical referents, they are believed to rely more on contextual and emotional networks (moseley et al., 2012). still, new research challenges the strict division between abstract and concrete word processing. according to moseley et al. (2012) and pulvermüller (2013), abstract words can become "concretized" when presented in contexts that align with their meaning, particularly emotional or action-related settings. this suggests abstract words may still activate brain regions linked to emotion and movement. according to the two above-mentioned researches, abstract words carry emotional weight, even without physical form. for example, words like "grief" may activate brain areas involved in facial expressions or bodily sensations associated with sadness (mortillaro & dukes, 2018). in this sense, the emotional referent of an abstract word can function similarly to the physical referent of a concrete word in terms of neural activation. in other words, processing abstract emotional words may be closely linked to activation in emotion-based brain regions, reinforcing that language, emotion, and facial expression are deeply interconnected. furthermore, the difference between concrete and abstract language, especially when describing emotional events, has been observed in various clinical psychology literature. nook et al., 2024, indicated that people frequently turn to more abstract language when describing negative emotions, suggesting the role of language in emotion regulation. this leads to the possibility that using abstraction when describing negative (such as traumatic) experiences within a clinical setting may lead to better emotional processing (white & wild, 2016). while this is a relatively unexplored part of the psycho-linguistic literature, such ideas of linguistic distancing have been observed quite heavily in spiritual publications. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 695 for instance, in meditation literature, the method of linguistic distancing, termed "affect labelling," has been used laboriously (creswell et al., 2007). affect labelling is an element of mindfulness meditation and involves the cognitive effort of vocalizing or "labelling" specific emotions through the body (torre et al., 2018). examples of linguistic distancing are also present in religious terminology in various christian traditions, as demonstrated by spiritual elements such as sermons and prayers (halbband, 1987, as cited in true, 2023). similarly, people are more inclined to approach god/divine/sacred/spiritual through dialogue if they engage in internal monologues, often as a regulatory function to resolve interpersonal and internal issues (true, 2023). additionally, the same research indicates that prayer, like an internal monologue, enables individuals to control their thoughts and actions. however, it is worth mentioning that while in traditional spiritual literature, people define prayer as a tool for self-reflection, clinical research emphasizes the wider psychological advantages of such spiritual practices. much like language, spirituality is a scientific or phenomenological concept that is as complex as subjective. it defies simple classification and empirical reduction, but it is a crucial component of human individuality and mental health. despite these insights, empirical investigations comparing spiritual word processing across languages remain scarce. this study addresses this gap by employing eye-tracking technology to assess how georgian-english and arabic-english bilinguals process spiritual, negative, and neutral words in their native and second languages. by measuring fixation duration, time to first fixation (ttff), and gaze total time, we aim to evaluate the depth of emotional and cognitive engagement associated with spiritual vocabulary, thereby attempting to link bilingualism, emotion regulation, and the psycholinguistics of spirituality. method participants the study included 38 bilingual participants, evenly divided into two groups: 19 georgianenglish bilinguals and 19 arabic-english bilinguals. all participants were recruited through instagram advertisements targeting relevant linguistic and cultural communities. to ensure sufficient english language proficiency, all participants completed the lextale test. only those who scored above the threshold for intermediate-to-advanced proficiency (b1 level) were included in the final sample. participants were also screened for eye-tracking data quality. only those whose data met realeye.io quality metrics between grades 4 and 6 were retained. these quality grades reflect the accuracy and reliability of the eye-tracking data, with 1 being the lowest and 6 the highest. two participants from the georgian-english group were excluded due to missing data in the spiritual word category and low data quality (grade 2). one participant from the arabic-english group was excluded for similar reasons (grade 3). the final sample, therefore, consisted of 35 participants. the inclusion criteria for the georgian group were: aged between 18 and 65, native georgian speakers with english as a second language, and residing in georgia. for the arabic group, the inclusion georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 696 criteria were: aged between 18 and 65, native arabic speakers with english as a second language, and residing in qatar. design the study employed a within-subjects design with three independent variables: word category (spiritual, negative, neutral), language (l1 vs. l2), and population (arabic-english bilinguals vs. georgian-english bilinguals). for each participant, the first language (l1) was either arabic or georgian, depending on their population group, and the second language (l2) was english for all participants. all participants were exposed to all levels of the word category and language variables, while population served as a quasi-independent grouping variable. the primary dependent variables were fixation duration (the average length of individual fixations in milliseconds), time to first fixation (ttff; the time taken to make the first fixation on a target area in milliseconds), and gaze total time (the total gaze duration on a target area in milliseconds). stimuli were grouped by category on the realeye.io platform and randomized within each condition to minimize anticipatory effects and prevent implicit learning. additionally, l1 and l2 stimuli were alternated between the left and right sides of the screen to control for spatial bias. all participants completed the study in one sitting and followed the same sequence of tasks: providing informed consent, completing the lextale english proficiency test, participating in the realeye experimental task, and finally responding to the adult attachment scale and daily spiritual experience scale. materials realeye.io for eye-tracking data eye-tracking data were collected using realeye.io (https://www.realeye.io/), a webcam-based platform that employs artificial intelligence, specifically deep neural networks, to estimate eye gaze points. this platform is particularly well-suited for remote data collection, as it does not require specialized hardware such as gazepoint or tobii systems. given the study’s focus on basic eye-tracking metrics, including fixation and gaze duration, realeye.io provided a cost-effective and accessible solution. while future studies may benefit from more advanced tools, this method was appropriate for the current research. stimuli consisted of 120 grayscale images, evenly divided into two types: 60 individual word images and 60 sentence images. word stimuli included 20 spiritual, 20 negative, and 20 neutral words. sentence stimuli were matched for linguistic complexity and divided equally between l1 and l2 sentences (30 each). all stimuli were randomized in terms of screen position; l1 and l2 items were alternated between the left and right sides of the screen to prevent learning effects and reduce anticipatory bias. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 697 adult attachment scale (aas) the adult attachment scale (aas), developed by hazan and shaver (1987), was used to assess attachment styles. it consists of 18 items rated on a 5-point likert scale and measures three dimensions of attachment: depend (α = .75), anxiety (α = .72), and close (α = .69). based on participants’ scores across these subscales, attachment styles were categorized as secure, avoidant, or anxious. daily spiritual experience scale (dses) the daily spiritual experience scale (dses), developed by underwood (2011), was used to assess the frequency of daily spiritual experiences, including both theistic and nontheistic items. it has demonstrated high internal consistency (α = .90). participants responded to 16 items using binary choices (0 = no, 1 = yes), and total scores were calculated by averaging their responses. procedure this study was approved by the institutional review board at teachers college, columbia university. participants began by reading and agreeing to an informed consent form. they then completed the lextale english proficiency test. those who met the inclusion criteria proceeded to the experimental task, which was conducted using the realeye.io platform. this task involved viewing pairs of words categorized as spiritual, negative, or neutral, presented in both the participant’s native language and in english. words and sentences were matched for frequency, length, and emotional valence. stimuli were randomized within each category. individual words were presented for approximately 1 to 2 seconds, followed by an interstimulus interval of 1.5 seconds. sentences were displayed for 3 to 5 seconds. a subset of stimuli included spiritually themed sentences, customized by group, drawn from the orthodox bible for georgian participants and the islamic religiosity measure and the psychological measure of islamic religiousness (pmir) for arabic participants, with english translations. eye movements were recorded using realeye.io, with fixation duration, time to first fixation (ttff), and gaze total time as the primary dependent variables. following the experimental task, participants completed two surveys: the daily spiritual experience scale (dses) and the adult attachment scale (aas). the dses was customized using orthodox terminology for georgian participants and islamic terminology for arabic participants. the entire procedure was completed in one sitting and took approximately 15 minutes. data analysis data were analyzed using jamovi to assess the effects of word category (spiritual, negative, neutral) and language (l1 vs. l2) on the dependent variables: fixation duration, time to first fixation (ttff), and gaze total time. a mixed-design anova was conducted, with word category and language as within-subjects factors, and population (arabic-english vs. georgian-english bilinguals) as a between-subjects factor. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 698 prior to analysis, the data were screened for outliers, and participants with low-quality eyetracking data (below realeye.io grade 4) were excluded from the analysis. the assumptions of normality and homogeneity of variance were tested using the shapiro-wilk test and levene’s test, respectively. no significant violations of these assumptions were found. effect sizes were calculated, and the significance level was set at α = 0.05. post-hoc pairwise comparisons were performed using tukey’s hsd test to explore significant interactions or main effects. all statistical analyses were conducted using jamovi desktop 2.6.44 (the jamovi project 2025, jamovi version 2.6). results for the arab participant group, descriptive statistics for fixation-related measures across language and word categories are presented in appendix a. for individual words, participants generally exhibited shorter fixation durations, fewer revisits, and lower total gaze time when viewing arabic (l1) words compared to english (l2) words. specifically, for spiritual words, the average fixation duration was 291 ms in arabic and 298 ms in english, while total gaze time was substantially lower in arabic (2921 ms) than in english (6177 ms) (see appendix a). the data for spiritual sentences revealed a similar pattern, with nearly identical fixation durations between languages (301 ms for arabic vs. 302 ms for english), but faster time to first fixation (1136 ms vs. 1346 ms) and reduced total gaze time (1336 ms vs. 1684 ms) in arabic (see appendix a). these trends suggest more efficient cognitive processing in participants’ first language, particularly for spiritually themed content. for the georgian participant group, descriptive statistics for fixation-related measures across language and word categories are presented in appendix a. for individual words, participants generally exhibited shorter fixation durations, fewer revisits, and lower total gaze time when viewing georgian (l1) words compared to english (l2) words. for spiritual words, average fixation duration was (243 ms) in geo and (187 ms) in eng. the total gaze time on georgian spiritual words were (1271 ms) and (1444 ms) in english translations respectively (see appendix a). the data for spiritual sentences revealed that georgian participants spent (235 ms) on georgian spiritual sentences and (247 ms) on english spiritual sentences. additionally, georgian participants had faster fixation times (1233 ms vs 1318 ms) and reduced gaze (1233 vs 1318) in their first language as opposed to their second language (see appendix a). these trends suggest more efficient cognitive processing in participants’ first language, particularly for spiritually themed content. fixation duration georgian population a two-way anova was conducted to examine the effects of language category (english vs. georgian) and word category (negative, neutral, spiritual) on average fixation durations in georgian-english bilinguals. as shown in bar chart 1a, when reading in english, participants exhibited the longest average fixation durations for neutral words, followed by negative and then spiritual words. in contrast, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 699 during georgian reading, spiritual words elicited the longest fixations, followed by neutral and negative words. bar chart 1a. aoi fixation duration (ms) for the georgian population table 1a. anova of aoi fixation duration (ms) for the georgian population the analysis revealed a significant main effect of language category, f(1, 114) = 4.35, p = .039, indicating that average fixation durations differed significantly between language groups. the main effect of word category was not significant, f(2, 114) = 1.14, p = .322, suggesting no meaningful differences in fixation duration across word types. additionally, the interaction between language category and word category did not reach statistical significance, f(2, 114) = 2.33, p = .101, although the result may suggest a trend worth exploring in future studies. overall, these findings suggest that language context plays a significant role in modulating visual attention during reading, whereas word category and its interaction with language do not (view table 1a). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 700 arab population analysis of fixation duration revealed significant main effects of both word category, f(2, 114) = 3.374, p = .038, and language, f(1, 114) = 8.221, p = .005 (see table 1b,). these results indicate that participants' gaze behavior varied across spiritual, emotional, and neutral word types, and differed significantly between arabic (l1) and english (l2). as shown in bar chart 1b, participants exhibited longer fixation durations on english words across all word categories compared to arabic words. interestingly, greater variability in fixation time by word category was observed in arabic, with the longest fixations occurring for spiritual words. in contrast, fixation durations in english were relatively stable across categories. this pattern suggests heightened sensitivity to word meaning in the native language, particularly for spiritually salient content. bar chart 1b. aoi fixation duration (ms) for the arab population table 1b. anova of aoi fixation duration (ms) for the arab population georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 701 time to first fixation (ttff) georgian population results for time to first fixation (ttff) indicated a significant main effect of language, with f(1, 114) = 4.742, p = .031, indicating that language significantly influenced fixation latency. in contrast, word category showed no significant effect, f(2, 114) = 2.531, p = .084, nor did the interaction between the two factors, f(2, 114) = 0.515, p = .599. these findings suggest that language plays a more prominent role than word type in shaping early visual attention (view bar chart 2a; table 2a). arab population results for time to first fixation (ttff) indicated a significant main effect of language, f(1, 114) = 37.24, p < .001, with participants orienting their gaze faster to words in english (l2) than in arabic (l1) (see table 2b). there were no significant effects of word category, p = .063, nor a significant interaction between word category and language, p = .984, suggesting that attentional orientation occurred at a similar rate across word types in both languages. however, bar chart 2b shows that ttff was consistently faster in english, with minimal variation across word categories. in contrast, arabic words, especially spiritual ones, elicited slightly longer delays, potentially indicating deeper cognitive or emotional engagement with content presented in the native language. these findings georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 702 suggest that while english (l2) may prompt quicker, more automatic gaze orientation, arabic (l1) may trigger more reflective processing, particularly for spiritually salient content. bar chart 2b. time to first fixation (ttff) (ms) for the arab population table 2a. anova of time to first fixation (ttff) in milliseconds (ms) for the georgian population gaze total time georgian population a two-way anova examining gaze duration (aoi_gaze_average_total_time_spent_ms) revealed a significant main effect of word category, f(2, 114) = 3.977, p = .021, indicating that word type influenced sustained visual attention. language category showed a marginal effect, f(1, 114) = 3.734, p = .056, suggesting a possible trend. no significant interaction was found, f(2, 114) = 0.124, p = .884, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 703 indicating that word effects were consistent across languages. these results suggest differential attentional engagement by word type, relevant for understanding cognitive processing in clinical populations (table 3a). first fixation durations were longest for neutral words, shortest for negative words, and intermediate for spiritual words. fixations were slightly longer in english than georgian, especially for negative words, indicating faster emotional processing in the native language (bar chart 3a). bar chart 3a. aoi gaze total time spent (ms) for the georgian population table 3a. anova of gaze total time in milliseconds (ms) for the georgian population georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 704 arab population the analysis of gaze total time showed a significant main effect of language, f(1, 114) = 119.460, p < .001, indicating that participants spent more time looking at words in english (l2) than in arabic (l1) (see table 3b). no significant effects were found for word category or for the interaction between word category and language, suggesting that the overall amount of visual attention allocated to words was not influenced by their emotional or spiritual content, nor did it vary meaningfully across languages. as illustrated in bar chart 3b, gaze time was consistently longer for all word types in english, with negative words drawing the most attention in both languages. this may suggest that english requires more cognitive processing or emotional effort, challenging assumptions that the native language always facilitates deeper engagement. bar chart 3b. aoi gaze total time spent (ms) for the arab population table 3b. anova of gaze total time in milliseconds (ms) for the arab population georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 705 language and spiritual words georgian population a paired samples t-test was conducted to compare fixation durations between language categories and a specific condition labeled as average duration sw. the results revealed a highly significant difference, t(11) = –20.8, p < .001, with an extremely large effect size (cohen’s d = –5.99), indicating a substantial difference in fixation duration between the two conditions (table 4a). table 4a. paired samples t-test comparing fixation duration for spiritual words across languages for the georgian population arab population a focused t-test comparing fixation duration for spiritual words across languages revealed a significant difference, t(39) = 43.1, p < .001. participants spent significantly more time fixating on spiritual words in arabic (l1) than in english (l2), highlighting the greater emotional or cultural resonance of spiritual content when presented in the native language. the validity of this finding is supported by the shapiro-wilk test of normality, p = .966, confirming that the data met parametric assumptions. this suggests that spiritually meaningful words in l1 engage participants more deeply, both cognitively and emotionally, than when encountered in l2. table 4b. paired samples t-test comparing fixation duration for spiritual words across languages for the arab population georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 706 general discussion this study set out to explore how bilingual individuals, specifically georgian-english and arabic-english speakers, process emotional and spiritual language across their first (l1) and second (l2) languages. by using eye-tracking technology to measure fixation duration, time to first fixation (ttff), and total gaze time, we aimed to uncover how language context influences emotional and spiritual engagement. our findings support the hypothesis that bilingual speakers process emotionally salient and spiritually themed words differently depending on language, with notable cross-linguistic and cultural variations. across both populations, participants generally exhibited longer fixation durations and greater total gaze time when engaging with l2 (english) stimuli. this pattern is consistent with cognitive load theory, which posits that processing a second language typically requires more mental resources due to reduced automaticity and emotional grounding. however, this effect was modulated by word type. for example, among georgian-english bilinguals, spiritual words in georgian elicited the longest fixation durations, suggesting a deeper level of emotional and cognitive engagement in l1 when content carries personal or cultural resonance. similarly, arabic speakers showed significantly longer fixation durations and total gaze time for spiritual content in arabic, aligning with previous findings in clinical and affective neuroscience that highlight the emotional specificity of l1 in memory encoding and affect regulation. interestingly, ttff results revealed a different pattern. both groups oriented faster to english (l2) words across categories, perhaps due to the experimental design in which english appeared on alternating sides, or due to the visual salience of unfamiliar words prompting quicker initial fixations. however, arabic speakers took longer to fixate on spiritual words in arabic compared to english, potentially reflecting deeper cognitive or emotional appraisal rather than processing speed. this slower initial fixation, coupled with longer gaze durations, supports the idea that spiritually resonant content in l1 triggers more reflective processing, as observed in mindfulness and affects labeling literature. these findings extend previous research on linguistic embodiment and emotional abstraction. the emotional and spiritual salience of abstract words, like those used in this study, appears to depend heavily on cultural and linguistic context. the longer fixation durations and gaze times for spiritual words in l1 support the hypothesis that such content is processed with more personal significance in one’s native language. this has important implications for clinical practice, particularly in multilingual therapeutic settings. therapists working with bilingual clients should be aware that l2 communication may hinder access to emotionally charged or spiritually meaningful content, potentially impacting therapeutic alliance and emotional regulation. notably, both populations exhibited increased engagement with spiritual words compared to neutral and negative words, but only in their respective native languages. this aligns with the concept that spirituality is often embedded in culturally specific language and practices, and that abstract spiritual vocabulary can activate emotion-regulating neural circuits, as shown in recent neuroscientific studies. the use of culturally and religiously tailored stimuli (e.g., orthodox christian terms for georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 707 georgians and islamic phrases for arabs) likely enhanced this effect, underscoring the importance of cultural congruence in future bilingual research. limitations and future directions cultural interpretation of spiritual content one limitation of the current study concerns the cultural interpretation of spiritual stimuli. the perception and emotional resonance of spiritual texts may vary significantly within the georgian population. cultural or generational norms may influence how individuals engage with emotionally or religiously charged content. for instance, some participants may read spiritual texts quickly out of respect, while others may read them more slowly as a form of contemplation. similarly, in arab culture, spiritual words, particularly in arabic, are often deeply tied to religious practice and everyday language. some individuals may process these words slowly due to reverence, while others may read them quickly due to high familiarity. these culturally shaped reading behaviors could influence fixation duration and gaze patterns during the task. future studies should account for individual differences in religiosity and familiarity with spiritual content, potentially using pre-screening surveys or including religiosity as a covariate in analyses. social desirability and cultural norms a further limitation is the potential influence of social desirability and cultural norms on participants’ behavior. in more conservative or religious georgian subgroups, participants may alter their reading behavior, such as reading more slowly or carefully, in response to internalized social expectations or perceived evaluation by researchers. these behaviors may confound dependent measures like total fixation time and time to first fixation. similarly, arab participants might feel a cultural or religious obligation to demonstrate respect when reading spiritual words, resulting in prolonged fixations regardless of their emotional engagement. this pressure could lead to attention metrics that reflect social norms more than true cognitive or emotional processing. to mitigate social desirability effects, future research should consider incorporating more implicit measures, such as physiological responses (e.g., pupil dilation), to capture less consciously regulated aspects of emotional engagement. stimulus consistency and design limitations the current study also faced limitations related to stimulus design. potential incongruities between stimuli across populations, such as differences in visual formatting, font type, or image quality, may have introduced unintended variability in participants’ attention. variations between black-word and white-word stimuli could have affected visual salience or readability, thereby influencing eyetracking measures. future studies should ensure that all visual and design elements are standardized across populations to minimize design-based confounds and preserve the validity of cross-linguistic comparisons. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 708 references adult attachment scale (aas). (n.d.). statistics solutions. retrieved 17 february 2025, from https://www.statisticssolutions.com/free-resources/directory-of-survey-instruments/adultattachment-scale-aas/ a psychological measure of islamic religiousness: development and evidence for reliability and validity. (n.d.). retrieved 9 may 2025, from https://www.researchgate.net/publication/248941665_a_psychological_measure_of_islamic_ religiousness_development_and_evidence_for_reliability_and_validity construal-level theory of psychological distance. (n.d.). retrieved 25 march 2025, from https://psycnet.apa.org/record/2010-06891-005 cousins, k. a., ash, s., irwin, d. j., & grossman, m. (2017). dissociable substrates underlie the production of abstract and concrete nouns. brain and language, 165, 45–54. https://doi.org/10.1016/j.bandl.2016.11.003 creswell, j. d., way, b. m., eisenberger, n. i., & lieberman, m. d. (2007). neural correlates of dispositional mindfulness during affect labeling. psychosomatic medicine, 69(6), 560–565. https://doi.org/10.1097/psy.0b013e3180f6171f ekpenyong, b., & ikegbu, e. a. (2018). the language of philosophy and the philosophy of language: a symbiotic paradigm. budapest international research and critics institute (birci-journal) : humanities and social sciences, 1(3), 296–305. https://doi.org/10.33258/birci.v1i3.53torre, j. b., & lieberman, m. d. (2018). putting feelings into words: affect labeling as implicit emotion regulation. emotion review, 10(2), 116–124. https://doi.org/10.1177/1754073917742706 el-dakhs, d. a., sonbul, s., & altarriba, j. (2023). how do foreign language learners process l2 emotion words in silent reading? an eye-tracking study. languages, 8(2), 125. https://doi.org/10.3390/languages8020125 harris, c. l., gleason, j. b., & ayçiçeǧi, a. (2006). 10. when is a first language more emotional? psychophysiological evidence from bilingual speakers. in a. pavlenko (ed.), bilingual minds (pp. 257–283). multilingual matters. https://doi.org/10.21832/9781853598746-012 lextale. (n.d.). retrieved 9 may 2025, from https://www.lextale.com/whatislextale.html lindquist, k. a., maccormack, j. k., & shablack, h. (2015). the role of language in emotion: predictions from psychological constructionism. frontiers in psychology, 6. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.00444 miller, g. a. (1990). the place of language in a scientific psychology. psychological science, 1(1), 7– 14. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.1990.tb00059.x mortillaro, m., & dukes, d. (2018). jumping for joy: the importance of the body and of dynamics in the expression and recognition of positive emotions. frontiers in psychology, 9. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00763 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 709 moseley, r., carota, f., hauk, o., mohr, b., & pulvermüller, f. (2012). a role for the motor system in binding abstract emotional meaning. cerebral cortex (new york, ny), 22(7), 1634–1647. https://doi.org/10.1093/cercor/bhr238 nook, e. c., ahn, h. e., schleider, j. l., & somerville, l. h. (2024). emotion regulation is associated with increases in linguistic measures of both psychological distancing and abstractness. affective science, 6(1), 63–76. https://doi.org/10.1007/s42761-024-00269-7 pulvermüller, f. (2013). how neurons make meaning: brain mechanisms for embodied and abstractsymbolic semantics. trends in cognitive sciences, 17(9), 458–470. https://doi.org/10.1016/j.tics.2013.06.004 smith, k., & kirby, s. (2008). cultural evolution: implications for understanding the human language faculty and its evolution. philosophical transactions of the royal society b: biological sciences, 363(1509), 3591–3603. https://doi.org/10.1098/rstb.2008.0145 tang, e., & ding, h. (2023). emotion effects in second language processing: evidence from eye movements in natural sentence reading. bilingualism: language and cognition, 27(3), 460–479. https://doi.org/10.1017/s1366728923000718 the christian orthodoxy scale. (n.d.). retrieved 9 may 2025, from https://scales.arabpsychology.com/s/the-christian-orthodoxy-scale/ the jamovi project (2025). jamovi (version 2.6) [computer software]. retrieved from https://www.jamovi.org true, r. (2023). pragmatic features of prayer. channels, 8(1), 81–98. https://doi.org/10.15385/jch.2023.8.1.4 underwood, l. g., & teresi, j. a. (2002). the daily spiritual experience scale: development, theoretical description, reliability, exploratory factor analysis, and preliminary construct validity using health-related data. annals of behavioral medicine: a publication of the society of behavioral medicine, 24(1), 22–33. https://doi.org/10.1207/s15324796abm2401_04 white, c. n., kapucu, a., bruno, d., rotello, c. m., & ratcliff, r. (2014). memory bias for negative emotional words in recognition memory is driven by effects of category membership. cognition and emotion, 28(5), 867–880. https://doi.org/10.1080/02699931.2013.858028 white, r., & wild, j. (2016). “why” or “how”: the effect of concrete versus abstract processing on intrusive memories following analogue trauma. behavior therapy, 47(3), 404–415. https://doi.org/10.1016/j.beth.2016.02.004 zlatev, j., & blomberg, j. (2015). language may indeed influence thought. frontiers in psychology, 6, 1631. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01631 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 710 appendices appendix a georgian population table 1a descriptive statistics of word categories georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 711 table 2a descriptive statistics of spiritual sentences bar graph 4 spiritual sentence comparison (total gaze count) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 712 arab population table 1b descriptive statistics of word categories table 2b descriptive statistics for spiritual sentences microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 263 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.16 ზოგიერთი ანატომიური ასპექტი სავეტერინარო ოფთალმოლოგიაში ცქვიტინიძე გალია1, თვალიაშვილი ვლადიმერ2, ჭულუხაძე ანა3 1მოწვეული ლექტორი, ევროპის უნივერსიტეტი, galia.tskvitinidze@eu.edu.ge; 2აგრარული უნივერსიტეტი, პროფესორი v.tvaliashvili@agruni.edu.ge; 3მოწვეული ლექტორი, ევროპის უნივერსიტეტი, aniutachuluxadze@mail.ru აბსტრაქტი სავეტერინარო ოფთალმოლოგიაში არის რიგი საკითხი, რომელოიც მოითხოვს თვალის კაკლის კუნთების მორფოლოგიის დაზუსტებას. ისეთი დაავადებები, როგორიცაა ექზოფთალმი, ენოფთალმი, სტრაბიზმი, პროფთოზი პირდაპირ კავშირშია თვალის კაკლის კუნთების აგებულებასთან და მათ ტოპოგრაფიისთან. ძაღლისა და კატის 5-5 ლეშის მასალაზე, როგორც მარჯვენა, ისე მარცხენა მხრიდან (სულ 20 პრეპერატი) ვ.პ.ვორობიოვის მაკრო-მიკრო პრეპერირების ცნობილი მეთოდით შევისწავალეთ ძაღლის და კატის თვალის კაკლის და ქუთუთოს ზოგიერთი კუნთების სახეობრივი აგებულება და თვალბუდეში ადგილმდებარეობა. გამოვლენილი იქნა კუნთების პარამეტრები (სიგრძე, სიგანე, სისქე), მათი დაწყებისა და დამაგრების უბნები. საკვანძო სიტყვები: ძაღლი, კატა, თვალი, თვალის კაკლის მამოძრავებელი კუნთები. სავეტერინარო ოფთალმოლოგიაში არის რიგი საკითხი, რომელოიც მოითხოვს თვალის კაკლის მამოძრავებელი კუნთების მორფოლოგიის დაზუსტებას [1,2,3]. ისეთი დაავადებები, როგორიცაა-ექზოფთალმი, ენოფთალმი, სტრაბიზმი, ექსტრაოკულარული კუნთების მიოზიტები პირდაფირ კავშირშია თვალის კაკლის კუნთების აგებულებასთან და მათ ტოპოგრაფიისთან [4,5]. ეს დაავადებები ყველაზე ხშირია ბრაქიცეფალური თავის ქალას, პატარა ზომის თვალბუდისა და ქუთუთოების ფართო ნაპრალის მქონე ძაღლებში. როგორც ძაღლის, ისე კატის თვალის კაკლის მამოძრავებელ კუნთებს ეკუთვნის : 4 სწორი კუნთი (ლატერალური, მედიალური, დორსალუირი, ვენტრალური); 2 ირიბი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 264 კუნთი (დორსალუირი და ვენტრალური) და თვალის კაკლის უკანა დამწევი კუნთი (რეტრაქტორი) [6,7[. ორივე სახის ცხოველში ზემოთჩამოთვლილი კუნთები იწყება ე.წ. „მყესოვანი რგოლიდან“, რომელიც გარს ეხვევა მხედველობის ხვრელს. შემდეგ ყველა ეს კუნთი გადადის თხელ მყესში და ემაგრება სკლერის სათანადო უბნებს; თვალის კაკლის ვენტრალური ირიბი კუნთი დანარჩენი კუნთებისგან განსხვავებით, იწყება საცრემლე ძვლის ფოსოდან [8,9]. თვალის კაკლის ლატერალური სწორი კუნთი ორივე სახის გამოკვლეულ ცხოველში წარმოადგენს საკმაოდ სქელ კუნთს, იგი იწყება მხედველობის ხვრელიდან და ესაზღვრება თვალის კაკლის მედიალურ, დორსალურ და ვენტრალურ სწორ კუნთებს. თვალბუდეში იგი მდებარეობს პერიორბიტის ქვეშ, თვალბუდის პროქსიმალურ ნაწილში გადადის ფირფიტოვან მყესში და ემაგრება სკლერის ლატერალურ კიდეს. ძაღლებში მისი სიგრძე შეადგენს 28,6-31,7 მმ; სიგანე6,5-8,5 მმ; სისქე-2,8-3,2 მმ. კატებში კუნთის სიგრძეა 25,8-27,6 მმ; სიგანე-5,8-6,8 მმ; სისქე-1,5-2.3 მმ. [13]. თვალის კაკლის მედიალური სწორი კუნთი დანარჩენ კუნთებს შორის ყველაზე მძლავრად განვითარებულია. დასაწყისთან იგი დაფარულია თვალის კაკლის დორსალური სწორი და დორსლური ირიბი კუნთებით. თვალის კაკლის მედიალური სწორი კუნთი ფართო მყესით ემაგრება მხედველობის ხვრელის დორსალურ და ვენტრალურ კიდეებს და მხედველობის ნერვის ფიბროზულ ბუდეს. დასაწყისში თვალის კაკლის მედიალური სწორი კუნთი გარს ეხვევა მხედველობის ნერევს ვენტრალური, მედიალური და ნაწილობრივ დორსალური მხრიდან. კუნთის დორსალური კიდე ესაზღვრება თვალის აკაკლის დორსალურ სწორ კუნთს და ზედა ქუთუთოს შიგნითა ამწევ კუნთებს. კუნთის ვენტრალური კიდე ესაზღვრება თვალის კაკლის ვენტრალურ და ლატერალურ სწორ კუნთებს. თვალის კაკლის მიდამოში იგი გადადის საკმაოდ ფართო მყესში და ემაგრება სკლერის მედიალურ ზედაპირს. ტოპოგრაფიულად კუნთი მდებარეობს თვალბუდის მედიალურ კედელთან. ძაღლებში მისი სიგრძეა 25,8-29,2 მმ; სიგანე6,5-8,5 მმ; სისქე-2,8-3,2 მმ. კატებში მივიღეთ შემდეგი მონაცემები: სიგრძე-20,5-24,1 მმ; სიგანე-5,6-6,1 მმ; სისქე-2,6-3,0 მმ. თვალის კაკლის დორსალური სწორი კუნთი ყველაზე თხელია სწორ კუნთებს შორის. იგი იწყება მხედველობის ხვრელის დორსო-ლატერალური კიდიდან. მედიალურად ესაზღვრება თვალის კაკლის დორსალურ ირიბ კუნთს, თვალის კაკლის მედიალურ სწორ კუნთს და ზედა ქუთუთოს შიგნითა ამწევ კუნთს, დასაწისში იგი ესაზღვრება მხედველობის ნერვის დორსო-ლატერალურ ზედაპირს. კუნთი ფართო, თხელი მყესით ემაგრება სკლერის დორსალურ ზედაპირს, თვითონ ფარავს თვალის კაკლის დორსალური ირიბი კუნთის მყესს. თვალბუდეში მდებარეობს დორსო-ლატერალურ კედელთან. ძაღლებში მისი სიგრძეა-27,3-29,1 მმ; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 265 სიგანე7,2-8,2 მმ; სისქე-2,3-3,1 მმ. კატებში ფიქსირდება შემდედგი პარამეტრები:სიგრძე-20,4-23,3 მმ; სიგანე-6,0-7,1 მმ; სისქე-1,1-1,7 მმ. თვალის კაკლის ვენტრალური სწორი კუნთი მოთავსებულია თვალბუდის ძირში (ვენტრალურად). პროქსიმალურად მიმაგრებულია მხედველობის ნერვის ვენტრომედიალურ კიდეზე, მედიალურად იგი ესაზღვრება თვალის კაკლის დორსალური, მედიალური სწორი და დორსალური ირიბი კუნთების საწყის ნაწილებს. თვალბუდეში კუნთი მიემართება როსტრალურად, ძევს თვალის კაკლის ვენტრალური ირიბი კუნთის ქვეშ, შემდეგ წვრილდება, გადადის ბრტყელ მყესში და ემაგრება სკლერის ვენტრალურ ზედაპირზე. ძაღლებში მისი სიგრძე შეადგენს 26,8-29.1 მმ; სიგანე=7,2-8,2 მმ; სისქე-3,2-4,5 მმ. კატებში სიგრძე-23,6-24,6 მმ; სიგანე5,9-6,4 მმ; სისქე-2,5-2,9 მმ. [1,10]. თვალოის კაკლის დორსალური ირიბი კუნთი დანარჩენი თვალის კაკლის კუნთებისგან განსხვავებით წარმოადგენს თითიატარისებური ფორმის კუნთს, რომელსააც აქვს განიერი შუა ნაწილი და შევიწროვებული ბოლოები. კუნთი ფარავს ზედა ქუთუთოს შიგნითა ამევ კუნთს და თვალის კაკლის დორსაალურ სწორ კუნთს. თვალბუდის შუა მესამედში მიემართება დორსო-მედიალურად, წვრილდება, გადაივლის ორბიტის ხრტილოვან ჭაღს, შემდეგ უხვედვს ლატერალურად და ირიბად ემაგრება სკლერის რქოვანას კიდეს, თვალის კაკლის დორსალური სწორი კუნთის დამაგრების მეზობლად. ძაღლებში მისი სიგრძეა 52,254,6 მმ; სიგანე-5,2-6,1 მმ; სისქე-1,6-1,9 მმ. კატებში მიღებული შედეგები: სიგრძე36,2-37,5 მმ; სიგანე-4,4-4,9 მმ; სისქე-1,0-1,4 მმ. თვალის კაკლის ვენტრალური ირიბი კუნთი წარმოადგენს მოკლე და ძლიერ კუნთს. აღნიშნული კუნთი სხვა თვალის კაკლის დანარჩენი კუნთებისგან განსხვავებით იწყება დამოუკიდებლად, კერძოდ, საცრემლე ძვლის კუნთოვან ფოსოში. შემდეგ იგი გაივლის თვალის ღერძის პერპენდიკულარულად; თვითონ ფარავს თვალის კაკლის ვენტრალურ სწორ კუნთს, გადადის მყესში და ემაგრება სკლერას თვალის კაკლის ვენტრალური სწორი კუნთის მიმაგრების მახლობლად [7,9]. ძაღლებში მისი სიგრძეა 11,6-12,4 მმ; სიგანე-4,5-5,2 მმ; სისქე-2,8-3,2 მმ. კატებში: სიგრძე=13,5-14,5 მმ; სიგანე-5,3-5,8 მმ; სისქე-1,2-1,6 მმ.[14,15]. გარდა აღწერილი კუნთებისა, თვალის კაკლის კუნთების ჯგუფს ეკუთვნის თვალის კაკლის უკანა დამწევი კუნთი (რეტრაქტორი). ძაღლებში მისი სიგრძეა 25,2-31,3 მმ; სიგანე-4,2-4,7 მმ; სისქე-1,2-1,8 მმ. კატებში შესაბამისადსიგრძე-16.317,6 მმ; სიგანე-2,8=3,4 მმ სისქე-0,8=1,3 მმ. კუნთი იწყება მხედველობის ხვრელის მიდამოში, თვალბიდეში მიემართება როსტრალურად და თავდაპირველად იყოფა 2 ნაწილად, რომლებიც შემდგომში მხედველობის ხვრელის ლატერალური კიდის დონეზე იძლევიან 4 მონაკვეთს (დორსალური, ვენტრალური, მედიალური, ლატერალური); აღნიშნული ნაწილები განლაგებულია თვალის კაკლის სწორ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 266 კუნთებს შორის და საბოლოოდ ემაგრებაინ სკლერის სათანადო უბნებს 4 დამოუკიდებელი ე,წ „ფეხის“ საშუალებით [11.12]. ჩვენს მიერ გამოკვლეულ მასალაზე კატის 3 პრეპერატზე რეტრტაქტორის ლატერალურ და მედიალურ მონაკვეთებს შორის აღინიშნებოდა კუნთოვანი კავშირები. ძაღლოის 2 პრეპარატზე რეტრაქტორის მონაკვეთებს შორის დაფიქსირებული იყო მზგავსი კუნთოვანი კავშირები. თვალის კაკლის კუნთებთან ტოპოგრაფიულად დაკავშირებულია ზედა ქუთუთოს შიგნითა ამწევი კუნთი, თუმცა ფუნქციურად იგი მიეკუთვნება ქუთუთოების კუნთებს. კუნთი მოთაბსებულია თვალბუდეში, წარმოადგენს თხელ, ფირფიტისებურ კუნთს; იგი მდებარეობს თვალის კაკლის დორსალური სწორი კუნთის ზედა ნაწილში; იწყება მხედველობის ხვრელის მიდამოში, გადადის ფართო მყესში და მთავრდება ზედა ქუთუთოში]6,12]. დასკვნები 1. ძაღლის და კატის თვალის მამოძრავებელ კუნთებს მიეკუთვნება: თვალის კაკლის 4 სწორი კუნთი (თვალის კაკლის ლატერაალური სწორი კუნთი, თვალის კაკლის მედიალური სწორი კუნთი, თვალის კაკლის დორსალური სწორი კუნთი, თვალის კაკლის ვენტრალური სწორი კუნთი), 2 ირიბი კუნთი (თვალის კაკლის დორსალური ირიბი კუნთი, თვალის კაკლის ვენტრალური ირიბი კუნთი) და თვალის კაკლის უკანა დამწევი კუნთი (რეტრაქტორი). 2. თვალის კაკლის მამოძრავებელი ყველა კუნთი, თვალის კაკლის ვენტრალური ირიბი კუნთის გარდა, იწყება თვალბუდეში, ე.წ. „მყესოვანო რგოლის“ მიდამოდან, რომელიც გარს ეხვევა მხედველობის ხვრელს. შემდეგში ეს კუნთები თხელი მყესებით ემაგრება სკლერის სათანადო უბნებს. ვენტრალური ირიბი კუნთი დანარჩენი კუნტებისგან განსხვავებით, იწყება საცრემლე ძვლის ფოსოდან. 3. ზედა ქუთუთოს შიგნითა ამწევი კუნთი ფუნქციურად დაკავშირებულია ზედა ქუთუთოსთან, ტოპოგრაფიულად კი-მდებარეობს თვალის კაკლის დორსალური სწორი კუნთის ზედა ნაწილში და წარმოადგენს ყველაზე გრძელ კუნთს თვალბუდეში. 4. ძაღლის და კატის გამოკვლეულ მასალაზე თვალის კაკლის უკანა დამწევი კუნთის ზოგიერთ მონაკვეთს შორის აღინიშნებოდა კუნთოვანი კავშირები. 5. კატის თვალის კაკლის მამოძრავებელი კუნთები ძაღლთან შედარებით უფრო კარგად არის განვითარებული, რაც სავარაუდოდ დაკავშირებულია კატის მხედველობის ანალიზატორის სრულყოფასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 267 გამოყენებული ლიტერატურა 1. esson d. w. clinical atlas of canine and feline ophthalmic disease, wiley blackwell, 2015. 2. evans j, lavesque d and shelton gd canine inflammatory myopathies: a. clinicopathologic review of 200 case journal of veterinary internal medicine 2004,18(5): 679-691. 3. allgoewer i, blair m, basher t, davidson m, hamilton h, jandeck c, ward d, wolfer j and shelton gd extraocular muscle myositis and restrictive strabismus in ten dogs. veterinary ophthalmology 2000, 3, 21-264. 4. prolapse of the eye in dogs by kirk n. gelatt, vmd, dacvo, department of small animal clinical sciences, college of veterinary medicine, university of florida reviewed/revised jun 2018, modified may 2025 5. williams dl extraocular myositis in the dog. veterinary clinics small animal practice,2008 38, 347-359. 6. the eye. miller’s anatomy of the dog. 2012: 746-785. 7. morphology of the extra-ocular (musculi bulbi) of the american staffordshire terrier during the perinatal period. joanna klećkowska, maciej janeczek, monika wojnar, norbert pospieszny department of anatomy and histology, veterinary faculty, agricultural university, wrocław, poland. 28 may 2003; revised 23 july 2003; accepted 23 july 2003. 8. eye structure and function in cats by kirk n. gelatt, vmd, dacvo, department of small animal clinical sciences, college of veterinary medicine, university of florida reviewed/revised jul 2018 | modified may 2025 9. eye structure and function in dogs bykirk n. gelatt, vmd, dacvo, department of small animal clinical sciences, college of veterinary medicine, university of florida reviewed/revised jun 2018 | modified may 2025 10. examination of the eye natasha mitchell download veterinary group, feline ophthalmology part 1:continuing education irish veterinary journal 164 volume 59 (3) : march, 2006 11. bruenech jr, kjellevold haugen ib. how does the structure of extraocular muscles and their nerves affect their function? eye (lond). 2015 feb; 29(2):177-183. 12. demer jl, oh sy, poukens v. evidence for active control of rectus extraocular muscle pulleys. invest ophthalmol vis sci. 2000;41:1280–1290 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 268 13. disorders of the cornea in dogs by kirk n. gelatt, vmd, dacvo, department of small animal clinical sciences, college of veterinary medicine, university of florida reviewed/revised jun 2018 | modified may 2025 14. б. фольмерхауз, й. фревейн анатомия кошки и собаки. москва, 2003, 579 с., с.183-188. 15. г. цквитинидзе анатомо-топографические особенности глазодвигательного нерва и иннервируемых им мышц у кошки, сборник трудов института радиологии и агроэкологии, тбилиси, 2009, т.4-5, с.134-136. some anatomical aspects in veterinary ophthalmology tskvitinidze galia1, tvaliashvili vladimer 2, chulukhadze ana3 1visiting lecturer, european university galia.tskvitinidze@eu.edu.ge; 2agrarian university, professor, v.tvaliashvili@agruni.edu.ge; 3visiting lecturer, european university, aniutachuluxadze@mail.ru abstract in veterinary ophthalmology, there are a number of issues that require clarification of the morphology of the eyeball muscles. such diseases as exophthalmos, enophthalmos, strabismus, proptosis are closely related to the structure of the eyeball muscles and their topography. using the well-known macro-micro preparation method of v.p. vorobyov on the material of 5-5 dog and cat carcasses, both from the right and left sides (20 preparations in total), we studied the specific structure of some muscles of the eyeball and eyelid of dogs and cats and their location in the eye socket. the parameters of the muscles (length, width, thickness); their origin and attachment sites were identified. keywords: dog, cat, eye, eyeball muscles. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 319 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.21 ეპოქსიდის ბაზაზე ბიოდეგრადირებადი პოლიმერული კომპოზიტის მიღება და თვისებების კვლევა თამარ გვაზავა1, ნაზი კუციავა1 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, კოსტავას ქ. 69, 0160, თბილისი, საქართველო აბსტრაქტი პოლიმერული ნარჩენებით გარემოს დაბინძურება დღევანდელ ეპოქაში ერთერთ მთავარ პრობლემად ითვლება. მსოფლიოში შესაფუთ მასალებზე მოთხოვნის ზრდამ პოლიმერული ნარჩენების რაოდენობა რეკორდულ ნიშნულამდე მიიყვანა. პრობლემის შემსუბუქების ერთ-ერთი გზა „მწვანე ქიმიის“ მე-10 პრინციპშია წარმოდგენილი, რომლის არსიც ეკო-მეგობრული, გარემოსთან ჰარმონიული ტექნოლოგიების გამოყენებაში მდგომარეობს. სწორედ ამ მიდგომასთან ასოცირდება ბიოდეგრადირებადი მასალების წარმოება. დეგრადირებად პოლიმერებს შორის განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია ის მასალები, რომლებიც ბიოლოგიური გარემოს (როგორიცაა ცოცხალი ორგანიზმები ან გარემოში არსებული მიკროორგანიზმები) ზემოქმედებით იშლებიან უვნებელ, ბიოთავსებად ფრაგმენტებად. ასეთ მასალებს ბიოდეგრადირებადი პოლიმერები ეწოდებათ. ბიოდეგრადირებადი პოლიმერების გარემოსდაცვითი უპირატესობები და ფუნქციური მრავალფეროვნება არის მიზეზი იმისა რომ ბაზარზე მოთხოვნილება სწრაფად იზრდება. წარმოდგენილი კვლევის ფარგლებში მიღებულ იქნა ბიოდეგრადირებადი პოლიმერული კომპოზიტი ეპოქსიდისა და ამინომჟავური პოლიესტერშარდოვანას საფუძველზე. შესწავლილია პოლიმერული კომპოზიტის დეგრადაციის უნარი. ამ მიზნით გამოყენებულია შემდეგი ანალიზური ქიმიის მეთოდები: toc (საერთო ორგანული ნახშირბადის განსაზღვრის მეთოდი), ir (ინფრაწითელი სპექტროსკოპია, ნიმუშის სტრუქტურული ცვლილებების შესაფასებლად) და ზედაპირის მორფოლოგიური ცვლილებების კვლევა ელექტრომიკროსკოპის გამოყენებით. მიღებულ შედეგებზე დაყრდნობით, უნდა ითქვას, რომ პოლიმერული კომპოზიტი განიცდის დეგრადაციას როგორც მჟავა, ასევე ტუტე გარემოში. კვლევის ფარგლებში არ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 320 ჩატარებულა მიკრობიოლოგიურ/ბუნებრივ ნიადაგში დეგრადაციის კვლევა დროის ლიმიტის გამო. ეს საკითხი კვლევის შემდგომ ეტაპს წარმოადგენს. უნდა აღინიშნოს, რომ ბიოდეგრადირებადი პოლიმერული კომპონენტის შეყვანამ ეპოქსიდურ მატრიცაში გააუმჯობესა მისი მექანიკური მახასიათებლებიც, კონკრეტულად სიმტკიცის მნიშვნელობა გაჭიმვისას. კომპოზიტის მექანიკური მახასიათებელი (სიხისტე-იუნგის მოდული) დაახლოებით 37%-ით გაუმჯობესდა. საკვანძო სიტყვები: ბიოდეგრადირებადი პოლიმერები, სინთეზი, თვისებების კვლევა, მექანიკური თვისებები, ბიოდეგრადაცია. შესავალი ბიოდეგრადირებადი პოლიმერი (bp) არის მაკრომოლეკულების სპეციფიკური ტიპი, რომელთაც შეუძლიათ თვითდაშლა ნიადაგის ან ფიზიოლოგიური გარემოს ზემოქმედებით. ბიოდეგრდადირებადი პოლიმერი ძირითად ჯაჭვში აუცილებლად უნდა შეიცავდეს ბმებს, რომლებიც ადვილად იშლებიან ფერმენტულად ან ქიმიურად, რათა მოხდეს პოლიმერის მცირე ზომის ფრაგმენტებად დაშლა. ამასთან ერთად, ეს პროცესი უნდა გაგრძელდეს მისაღები სიჩქარით. ბმების გაწყვეტა ძირითადად ხდება ჰიდროლიზის, ან იშვიათად, რედოქს მექანიზმით. ბიოდეგრადირებადი პოლიმერები რომელთა დაშლაც ხდება ჰიდროლიზური მექანიზმით, უნდა შეიცავდეს ჰიდროლიტიკურად ლაბილურ ბმებს, როგორიცაა ძლიერ პოლარიზებული c-c ბმები (მაგ. პოლიციანოაკრილატებში), ესტერული, ორთო-ესტერული და/ან ანჰიდრიდული ბმები. შესაძლებელია ასეთი პოლიმერი აგრეთვე შეიცავდეს ამიდურ, ურეთანულ ან შარდოვანულ ბმებს, რომლებმაც ასევე შესაძლებელია განიცადონ ჰიდროლიზი, თუმცა რეაქციის სიჩქარე საგრძნობლად დაბალია რაც პროცესს დროში წელავს. bp შეიძლება იყოს ბუნებრივი და სინთეზური გზით მიღებული. ყველასთვის ცნობილი პოლისაქარიდები, ცილები, ნუკლეინის მჟავები, ბაქტერიული პოლიესტერები მიეკუთვნებიან ბუნებრივ ბიოდეგრადირებად პოლიმერებს. ამინომჟავას შემადგენლობაში შემავალი ორი ფუნქციური ჯგუფის (ამინო და კარბოქსილის) არსებობის გამო, შესაძლებელია ამინომჟავების გამოყენება მონომერებად სინთეზური პოლიმერების მისაღებად (ცილების ანალოგები). ამინომჟავური ბიოდეგრადირებადი პოლიმერების უმნიშვნელოვანესი კლასია პროფ. რ. ქაცარავას და მისი კოლეგების მიერ შექმნილი პოლიმერები, სახელწოდებით-ფსევდოპროტეინები. ქართველ ქიმიკოსთა ინოვაცია მდგომარეობს იმაში რომ მათ საკვანძო მონომერებად ამინომჟავების ბაზაზე მიღებული დიამინო-დიესტერები გამოიყენეს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 321 დიამინო-დიესტერები მიიღება ამინომჟავისა და დიოლის პირდაპირი თერმული კონდენსაციით მდუღარე ორგანული გამხსნელის არეში, იაფი რეაგენტის პ-ტოლუოლსულფომჟავას თანაობისას [1-2]. ამ რეაქციის წარმართვას ამარტივებს რეაგენტების ხელმისაწვდომობა და მრავალფეროვნება ბაზარზე. ამასთან ერთად დიამინო-დიესტერების საფუძველზე მრავალი განსხვავებული აღნაგობის ფსევდოპროტეინების დასინთეზებაა შესაძლებელი. რაც მეთოდის კიდევ ერთი დადებითი მხარეა. ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, გარემოს დაბინძურების პრობლემის პარალელურად, განსაკუთრებით კი პლასტმასის ნარჩენების დაგროვების გამო, ბიოდეგრადირებადი პოლიმერები იქცა უმნიშვნელოვანეს კვლევით და ინდუსტრიულ მიმართულებად. ტრადიციული სინთეზური პოლიმერები, როგორიცაა პოლიეთილენი (pe), პოლიპროპილენი (pp) და პოლივინილქლორიდი (pvc), ძალიან ნელა ან საერთოდ არ იშლება ბუნებრივ პირობებში, რაც იწვევს ნიადაგის, წყლისა და ეკოსისტემების მასშტაბურ დაბინძურებას. ბიოდეგრადირებადი პოლიმერული კომპოზიტების მიღების ერთ-ერთი ფართოდ გამოყენებადი და ეფექტური მეთოდია სინთეზურ პოლიმერში ბიოდეგრადირებადი კომპონენტის შეყვანა. ეს მიდგომა განსაკუთრებით მიმზიდველია, რადგან ის საშუალებას იძლევა, შენარჩუნდეს სინთეზური პოლიმერებისთვის დამახასიათებელი სასურველი მექანიკური თვისებები, როგორიცაა სიმტკიცე, მოქნილობა, გამძლეობა, და ამავდროულად მიენიჭოს საბოლოო მასალას ბიოდეგრადაციის უნარი. ამ პროცესში, ბიოდეგრადირებადი კომპონენტი (ხშირად ეს არის სახამებელი, ცელულოზა, პოლილაქტური მჟავა (pla), პოლიჰიდროქსიალკანოატები (pha) ან სხვა ბიოპოლიმერები) ერწყმის სინთეზურ პოლიმერს. ეს შეიძლება იყოს როგორც მცირე დანამატი, ასევე უფრო მაღალი კონცენტრაციის შემადგენელი ნაწილი, იმისდა მიხედვით, თუ რა ხარისხის ბიოდეგრადაციაა საჭირო და რა დანიშნულება აქვს საბოლოო პროდუქტს. მაგალითად განვიხილოთ პოლილაქტური მჟავას (pla) შეყვანა ტრადიციულ პოლიეთილენში (pe) შესაფუთი მასალების წარმოებისას. pla, რომელიც განახლებადი რესურსებიდან (მაგალითად, სიმინდის სახამებელი) მიიღება, თავისთავად ბიოდეგრადირებადია. pe-სა და pla-ის შერევით მიიღება კომპოზიტი, რომელსაც შენარჩუნებული აქვს pe-ს პრაქტიკული თვისებები, თუმცა მისი ბიოდეგრადაციის უნარი მნიშვნელოვნად გაუმჯობესებულია. ეს მიდგომა ხელს უწყობს შეფუთვის ინდუსტრიაში ეკომეგობრული ალტერნატივების შექმნას, რაც ამცირებს გარემოზე ხანგრძლივ მავნე ზემოქმედებას პროდუქტის ექსპლუატაციის ვადის ამოწურვის შემდეგ [3]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 322 2023 წელს დოქტორ ს. კვინიკაძემ კომერციულად ხელმისაწვდომ პოლიესტერში შეიყვანა ბიოდეგრადირებად კომპონენტად 1,4ციკლოჰექსანდიმეთანოლისა და ლეიცინის ბაზაზე მიღებული პოლიესტერშარდოვანული კლასის პოლიმერი. რომელმაც უზრუნველყო არამხოლოდ ბიოდეგრადაციის უნარის მინიჭება პოლიესტერისთვის, არამედ გააუმჯობესა მექანიკური მახასიათებლებიც, კერძოდ სიმტკიცე გაჭიმვისას. ამ პოლიმერული კომპოზიტის ბაზაზე მიღებულ იქნა მეტალ-პოლიმერული ლამინატები [4]. წარმოდგენილ კვლევაში სწორედ ეს მიდგომა იქნა გაზიარებული და დამზადებულ იქნა ეპოქსიდის ბაზაზდე ცივადგამყარებადი პოლიმერული კომპოზიტი. ექსპერიმენტული მეთოდი: კვლევა დაიწყო ორი ტიპის პოლიმერის შერჩევით: ერთი, როგორც ძირითადი მატრიცა (არადეგრადირებადი კომპონენტი) და მეორე, როგორც ბიოდეგრადირებადი დანამატი. ლიტერატურული მონაცემები ცხადყოფს, რომ ბიოდეგრადირებადი კომპონენტის არაბიოდეგრადირებად პოლიმერულ მატრიცაში შეყვანა მიღებულ ჰიბრიდულ პოლიმერს დეგრადაციის უნარს ანიჭებს. სწორედ ამ გამოცდილებას დაეყრდნო წარმოდგენილი კვლევა. კვლევის საწყის ეტაპზე დადგინდა ძირითადი მატრიცისთვის აუცილებელი კრიტერიუმები. პოლიმერი უნდა ყოფილიყო ცივად გამყარებადი, რათა კომპოზიტის დამზადების პროცესი ყოფილიყო სწრაფი და ტექნოლოგიურად მარტივი. ასევე, გადამწყვეტი იყო, რომ პოლიმერი ყოფილიყო კომერციულად ხელმისაწვდომი და გამოსადეგი ფართომასშტაბიანი წარმოებისთვის. ამ მიზნით, შერჩეულ იქნა ეპოქსიდური ფისი. ექსპერიმენტები ჩატარდა კონკრეტული მარკის ეპოქსიდურ ფისზე, რომლის ძირითადი კომპონენტებია: ნაწილი a: ეპოქსიდური ფისი და ბენზილის სპირტი. ნაწილი b: მოდიფიცირებული ამინი და ბენზილის სპირტი. ეპოქსიდური ფისები, როგორც წესი, მიიღება ეპიქლორჰიდრინისა და ბისფენოლ a-ს რეაქციით, რაც უზრუნველყოფს მათ მაღალ მექანიკურ მახასიათებლებს და ფართო გამოყენების არეალს. ბიოდეგრადირებად პოლიმერულ კომპონენტად შერჩეულ იქნა კომერციულად ხელმისაწვდომი საქართველოში, შპს „polymer solutions“-ის მიერ წარმოებული პოლიესტერშარდოვანული კლასის (peu) პოლიმერი, რომელიც მიიღო პროფესორ რ. ქაცარავამ თანამშრომლებთან ერთად. peu ფსევდოპროტეინული ოჯახის პოლიმერებს შორის ყველაზე მაღალი მექანიკური მახასიათებლებით გამოირჩევა (იუნგის მოდული 4-6 gpa). პოლიმერული კომპოზიტის დასამზადებლად peu (პოლიესტერ შარდოვანა/ბიოდეგრადირებადი დანამატი) გაიხსნა ქლოროფორმში (1გ 10 მლ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 323 ქლოროფორმში), მიღებული ხსნარი შერეულ იქნა ეპოქსიდის a კომპონენტს, ბოლო ეტაპზე დაემატა გამამყარებელი კომპონენტი b და პოლიმერები კარგად შეერია ერთმანეთს. კომპოზიტის დამზადების ბოლო ეტაპია მიღებული პოლიმერული ნარევის ჩასხმა ყალიბებში და ოთახის ტემპერატურაზე აორთქლება. ნიმუშების სრული შრობისათვის გამოყენებულ იქნა თერმოსტატი 400c ტემპერატურაზე. მიღებული დისკოს ფორმის ნიმუშები გამოყენებულ იქნა დეგრადაციის პროცესის კვლევისთვის. კვლევის ფარგლებში ასევე შესწავლილ იქნა მიღებული კომპოზიტის მექანიკური მახასიათებლები, კერძოდ სიმტკიცე პირდაპირი გაჭიმვისას და განსაზღვრულ იქნა იუნგის მოდული. ამ მიზნით გმოყენებულ იქნა mark 10™ ფირმის esm 303-ის ხელსაწყო. ეს მოწყობილობა საშუალებას იძლევა შეფასდეს პოლიმერის მექანიკური თვისებები „ძაბვა დეფორმაციის“ მრუდის ანალიზის საფუძველზე. ექსპერიმენტებისთვის საგამოცდო პოლიმერი მზადდება „რვიანის“ (dumb bell sample) ფორმის ნიმუშების სახით. ეს ნიმუშები თავსდება ხელსაწყოს სპეციალურ დამჭერებში, რის შემდეგაც ხდება მათი ეტაპობრივი გაჭიმვა. ხელსაწყო ავტომატურად იწერს „ძაბვა დეფორმაციის“ მრუდებს, რომელთა ანალიზიც საშუალებას იძლევა ზუსტი დასკვნები იქნას გამოტანილი პოლიმერის მექანიკური მახასიათებლების შესახებ. შედეგები და მათი განსჯა კვლევის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა პოლიმერული ნიმუშების მდგრადობის შეფასება სხვადასხვა ph-ის გარემოში. ამ მიზნით, მუდმივ წონაზე მიყვანილი პოლიმერული ფირის ნიმუშები (თითოეული დაახლოებით 2გ) განთავსდა ორ განსხვავებულ ბუფერულ ხსნარში (ph=4 და ph=10). ჩატარდა საერთო ორგანული ნახშირბადის (toc) განსაზღვრის ექსპერიმენტი სპექტროფოტომეტრული მეთოდით (hach-ის dr3900 სპექტროფოტომეტრი). ეს მეთოდი მოითხოვს დაშლილი მასის, ანუ ორგანული ნაერთიდან (პოლიმერიდან) გამოთავისუფლებული ნახშირბადის, წყალში გადასვლას [5-6]. ექსპერიმენტის შედეგები, ხაზოვანი დიაგრამის სახით, წარმოდგენილია ქვემოთ: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 324 დიაგრამა 1. პოლიმერული კომპოზიტის დეგრადაციის კვლევა, toc ანალიზის შედეგი დიაგრამა 2. ეპოქსიდის დეგრადაციის კვლევა, toc ანალიზის შედეგი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 325 დიაგრამა 3. ბიოდეგრადირებადი პოლიმერის დეგრადაციის კვლევა, toc ანალიზის შედეგი როგორც ექსპერიმენტის შედეგებიდან ჩანს (იხ. დიაგრამა 1, 2 და 3), 12 თვიანი კვლევის ფარგლებში ყველაზე სწრაფად დაიშალა პოლიესტერშარდოვანა, როგორც მჟავა, ასევე ტუტე არეში, თუმცა მჟავა არეში დეგრადაციის მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად აღემატებოდა ტუტე არეში დეგრადაციის მაჩვენებელს (toc(ph4) >700mg/l, toc(ph4) =700mg/l ). სწორედ ეს ბიოდეგრადირებადი კომპონენტია, ამ შემთხვევაში ეპოქსიდის მამოდიფიცირებელი პოლიმერი, რომელიც მას ანიჭებს დეგრადაციის უნარს, როგორც ტუტე ასევე მჟავა გარემოში. მისი დეგრადაციის სიჩქარე აღემატება ეპოქსიდის დეგრადაციას, ხოლო ჩამორჩება პოლიესტერშარდოვანას. თორმეტთვიანი კვლევის ფარგლებში კომპოზიტი მჟავა არეში უფრო ინტენსიურად იშლებოდა ვიდრე ტუტე არეში (toc(ph4)≈630mg/l, toc(ph4) ≈450mg/l ). ხოლო ეპოქსიდური მატრიცა იმდენად მცირე დეგრადაციის მაჩვენებლით ხასიათდება, რომ ფაქტიურად შეგვიძლია უგულვებელვყოთ. ექსპერიმენტის პროცესში ვიყენებდით მხოლოდ 0-20mg/l დიაპაზონის განსაზღვრის კიტს. კვლევის ფარგლებში დამზადდა როგორც პოლიმერული კომპოზიტის ფირები, ასევე ეპოქსიდის ფირი, საიდანაც ამოიჭრა „რვიანის ფორმის“ ნიმუშები. განისაზღვრა მათი სიმტკიცე გაჭიმვისას (ხელსაწყო electronic universal testing machine, model xbd4104, serial: xbdc2019082102) (იხ. ნახ. 1 და 2). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 326 კვლევის ფარგლებში გამოიცადა ჯამში 20 ნიმუში (თითოეული სახეობა 10-10). მიღებული შედეგები სტატისტიკურად დამიშავდა. უნდა აღინიშნოს, რომ peu პოლიმერის შეყვანამ ეპოქსიდურ მატრიცაში გამოიწვია არამარტო დეგრადაციის უნარის მინიჭება, არამედ გააუმჯობესა მისი მექანიკური მახასიათებელიც, სიმტკიცის მნიშვნელობა გაჭიმვისას (იხ. ცხრილი 1). ნახ. 1. ეპოქსიდის ძაბვა-დეფორმაციის მრუდი ნახ. 2. პოლიმერული კომპოზიტის ძაბვა-დეფორმაციის მრუდი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 327 ცხრილი 1. ეპოქსიდისა და პოლიმერული კომპოზიტის სიმტკიცის მნიშვნელობები გაჭიმვისას. მახასიათებლები ეპოიქსიდი კომპოზიტი იუნგის მოდული (gpa) 3,5 ± 0.1 4.8 ± 1.1 ეპოქსიდზე დაფუძნებული კომპოზიტის მექანიკური მახასიათებელი (სიხისტე-იუნგის მოდული) დაახლოებით 37%-ით გაუმჯობესდა. დასკვნები კვლევის ფარგლებში დამზადებულია ბიოდეგრადირებადი პოლიმერული კომპოზიტი ეპოქსიდისა და პოლიესტერშარდოვანას საფუძველზე (შემცველობა ეპოქსიდი 98%, პოლიესტერშარდოვანა 2%). შესწავლილია პოლიმერული კომპოზიტის დეგრადაციის უნარი. ამ მიზნით გამოყენებულია შემდეგი ანალისური ქიმიის მეთოდები: toc (საერთო ორგანული ნახშირბადის განსაზღვრის მეთოდი), ზედაპირის მორფოლოგიური ცვლილებების კვლევა ელექტრომიკროსკოპის გამოყენებით. მიღებულ შედეგებზე დაყრდნობით, უნდა ითქვას, რომ პოლიმერული კომპოზიტი განიცდის დეგრადაციას როგორც მჟავა, ასევე ტუტე გარემოში. კვლევის ფარგლებში არ ჩატარებულა მიკრობიოლოგიურ/ბუნებრივ ნიადაგში დეგრადაციის კვლევა დროის ლიმიტის გამო. ეს საკითხი კვლევის შემდგომ ეტაპს წარმოადგენს. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ბიოდეგრადირებადი კომპონენტის შეყვანამ ეპოქსიდურ მატრიცაში გააუმჯობესა მისი მექანიკური მახასიათებლებიც, კონკრეტულად სიმტკიცის მნიშვნელობა გაჭიმვისას. კომპოზიტის მექანიკური მახასიათებელი (სიხისტე-იუნგის მოდული) დაახლოებით 37%-ით გაუმჯობესდა. მადლიერება: კვლევა წარმოადგენს სამაგისტრო ნაშრომის ნაწილს, რომელიც განხორციელდა სსიპ გრიგოლ წულუკიძის სამთო ინსტიტუტის მატერიალურ-ტექნიკურ ბაზაზე, პოლიმერული კომპოზიტების და მაღალტექნოლოგიური მასალების ლაბორატორიაში, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის, ქიმიის მაგისტრის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 328 გამოყენებული ლიტერატურა 1. chikhradze, n., abashidze, g., kvinikadze, s., kirtadze, l., & vanishvili, a. (2021). biodegradable polymer composite materials with high mechanical properties. international multidisciplinary scientific geoconference: sgem, 21(6.1), doi: 10.5593/sgem2021/6.1/s26.41 https://doi.org/10.5593/sgem2021/6.1/s26.41 2. kvinikadze, s., tsverava, d., vanishvili, a., katsarava, r., & chikhradze, n. (2023). synthesis and characterization of amino acid-based, eco-friendly materials. in international multidisciplinary scientific geoconference surveying geology and mining ecology management (sgemconference) (6.1/s26.42). doi: 10.5593/sgem2023/6.1/s26.42 https://doi.org/10.5593/sgem2023/6.1/s26.42 3. d'arcy, p. (2016). film performance of poly(lactic acid) blends for packaging applications (master's thesis, rochester institute of technology). rit digital institutional repository. https://repository.rit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1048&context=japr 4. baliashvili, g., kvinikadze, s., iashvili, t., tsverava, d., & vanishvili, a. (2024). development of metal-polymer laminate with high mechanical properties. international multidisciplinary scientific geoconference: sgem, 2024(6.1),doi:10.5593/sgem2024/6.1/s24.04 https://doi.org/10.5593/sgem2024/6.1/s24.04 5. kantaria, t., kantaria, t., vanishvili, a., kvinikadze, s., klinger, d., & katsarava, r. (2023). synthesis of new degradable ab-type polyesters with 1,2,3-triazole rings in the backbone via &ldquo;click&rdquo; step-growth polymerization. asian journal of chemistry, 35(3), 649–654. https://doi.org/10.14233/ajchem.2023.27283 6. kvinikadze, s., kirtadze, l., & vanishvili, a. (2021). eco-friendly polymer composites with high mechanical properties. papers. https://papers.eta.edu.ge/index.php/papers/article/view/4600 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 329 development and characterization of a biodegradable composite based on an epoxy matrix tamar gvazava, nazi kutsiava georgian technical university abstract polymer waste pollution is considered one of the most pressing environmental problems of our time. the increasing global demand for packaging materials has led to a record amount of polymer waste. one way to mitigate this problem is presented in the 10th principle of "green chemistry," which emphasizes the use of eco-friendly and environmentally harmonious technologies. this approach is directly associated with the production of biodegradable materials. among degradable polymers, materials that break down into harmless, biocompatible fragments under the influence of a biological environment (such as living organisms or microorganisms present in the environment) are particularly important. such materials are called biodegradable polymers. the environmental advantages and functional versatility of biodegradable polymers are the reasons for their rapidly increasing demand in the market. within the framework of the presented research, a biodegradable polymer composite was obtained based on epoxy and amino acid polyester-urea. the degradation capability of the polymer composite was investigated using the following analytical chemistry methods: toc (total organic carbon determination method), ir (infrared spectroscopy, for assessing structural changes in the sample), and surface morphological changes using electron microscopy. based on the obtained results, it can be stated that the polymer composite undergoes degradation in both acidic and alkaline environments. due to time limitations, microbiological/natural soil degradation studies were not conducted within this research; this issue represents the next stage of the study. it should also be noted that the introduction of the biodegradable polymer component into the epoxy matrix improved its mechanical properties, specifically the tensile strength. the composite's mechanical characteristic (stiffness young's modulus) improved by approximately 37%. keywords: biodegradable polymers, synthesis, property investigation, mechanical properties, biodegradation. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 443 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.26 ბრიტანული კულტურის მედიური მიგრაცია საქართველოში ციცინო ბუკია სოციალური მეცნიერებების დოქტორი, კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი tsitsino.bukia@ciu.edu.ge ანოტაცია მეოცე საუკუნის სამოციანი წლებიდან „რკინის ფარდის“ მიუხედავად, საბჭოთა კავშირში, მათ შორის, საქართველოში დასავლური კულტურის არალეგალური მედიური მიგრაცია დაიწყო. ბრიტანული ფსიქოდელიური როკი ახალ თაობაში ძალიან პოპულარული გახდა. the beatles-ისა და the rolling stonesის მუსიკის მოსასმენად აუდიტორია აკრძალულ მეთოდებს მიმართავდა. bbc-ს, „ამერიკის ხმის“ (voice of america), radio liberty-სა და „რადიო ლუქსემბურგის“ მეშვეობით, საბჭოთა კავშირის მთავრობის მიერ მათი სიგნალის ჩახშობის მიუხედავად, საქართველოში ბრიტანულ ჰიტებს არალეგალურად მაინც უსმენდნენ. რადიო, ფაქტრობრივად, ერთადერთი ნათელი წერტილი და ფანჯარა იყო დასავლეთში. კულტურის ტრანსფერის არალეგალურ გზებს შორის შეგვიძლია დავასახელოთ დასავლური მუსიკის მეორადი რენტგენის სურათებზე დატანა („ძვლებზე ჩაწერილი მუსიკა“), ვინილის ფირფიტებისა და ჩანაწერების დიპლომატების, მეზღვაურების, სამსახურებრივი მისიით საზღვარგარეთ მოხვედრილი ადამიანების მიერ ფარულად შემოტანა და ა.შ. ხსენებულ პერიოდში მედიაპროდუქტის გავრცელებით არხზე მეტად მიმღები იყო დაინტერესებული. აუდიტორიის აქტიურმა ჩართულობამ არალეგალური მუსიკის გავრცელებაში რევოლუცია მოახდინა. ბრიტანული კულტურის მედიურმა ტრანსფერმა ახალ თაობაში თავისუფლების სულისკვეთება შემოიტანა და საბჭოთა მთავრობას ალტერნატიული კონტროლირებული ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლების დაფუძნება და გარკვეული დასავლური ჰიტების დაშვება დასჭირდა. საკვანძო სიტყვები: ბრიტანული კულტურა, მედიური მიგრაცია, რადიო, the beatles, დასავლური მუსიკა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 444 შესავალი მეოცე საუკუნის 60-იანი წლებიდან დასავლური ფსიქოდელიური როკი საბჭოთა კავშირში, მათ შორის, საქართველოში არელეგალური გზებით შემოდიოდა. ამ მოვლენას მაშინდელი ხელისუფლება რეპრესიებითა და ცენზურით ებრძოდა. დაინერგა რადიოტალღების დახშობის მექანიზმი. თუმცა მოსახლეობა მაინც ახერხებდა აკრძალული რადიოსადგურების მოსმენასა და ინფორმაციასთან ერთად ბრიტანული კულტურის გაცნობას. ტრადიციულად მასობრივი მედია, რომელსაც „მეოთხე ხელისუფლებას“ უწოდებენ, შეტყობინებას მასობრივი კომუნიკაციის არხებით გადასცემს. მედიაპროდუქტს კი აქვს უნარი ზემოქმედება მოახდინოს აუდიტორიაზე და შექმნას საზოგადოებრივი აზრი. სწორედ ამ თვისების გამო წარმოადგენს ის საკმაოდ ეფექტურ იარაღს. ამ პერიოდში, მეოცე საუკუნის 60-80-იან წლებში, კაცობრიობა უცნაური მოვლენის მოწმე გახდა  „რკინის ფარდის“ მიღმა მყოფი აუდიტორია თვითონ იქცა სუბიექტად, არა პასიურ მიმღებად, არამედ აქტიურ რეციპიენტად. ის მედიაპროდუქტის მოსაპოვებლად ძალისხმევას თავად იჩენდა, რათა ზემოქმედების ეფექტი განეცადა. არალეგარულად შემოჭრილმა ბრიტანულმა მუსიკალურმა კულტურამ საბჭოთა, მათ შორის, ქართულ ცნობიერებაში ნამდვილი რევოლუცია მოახდინა, ახალ თაობაში თავისუფლების წყურვილი გააჩინა, რაც დროთა განმავლობაში დაშტამპული აზროვნებისა და საბჭოური ხელოვნების დამთრგუნავ მოვლენად იქცა. მეოცე საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს ბრიტანული კულტურის მედიური მიგრაციის შედეგი თვალნათელი გახდა. მიუხედავად წინააღმდეგობებისა, თბილისში ისეთი მასშტაბური ღონისძიებები გაიმართა, როგორებიც იყო: 1978 წლის „თბილისის საკავშირო ჯაზ-ფესტივალი“ და 1980 წლის პირველი ოფიციალური როკ-ფესტივალი  „გაზაფხულის რიტმები“. ამდენად, მასობრივი გამოღვიძების პირველი ტალღა სწორედ ბრიტანული კულტურის მედიურმა მიგრაციამ დაძრა, რასაც სხვა მასშტაბური მოვლენები, კულტურული მეტამორფოზა და „რკინის ფარდის“ რღვევა მოჰყვა. ლიტერატურის მიმოხილვა საბჭოთა სივრცეში დასავლური მუსიკის შემოჭრის შედგები ბევრ მნიშვნელოვან წყაროშია განხილული. ავტორთა უმეტესობა თანხმდება, რომ კუტურის არალეგალურმა ტრანსფერმა „რკინის ფარდის“ რღვევა დააჩქარა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 445 ნილ ოლბრაითის სტატიის მიხედვით  „a policy of rock: how rock and roll undermined the communist revolution in cold war russia“  ლენინის მიერ ნაქადაგები ტექნიკური მოდერნიზაცია, რომელსაც ინდუსტრიული პროგრესი უნდა მოეტანა, საბჭოთა სახელმწიფოს დასუსტების წინაპირობა აღმოჩნდა. რადიოთი შემოსულმა როკმა ახალ თაობას თავისუფლების შეგრძნება გაუღვივა. 1957 წელს მოსკოვის ახალგაზრდობის ფეტივალის ფარგლებში ბრიტანულმა როკჯგუფებმა საბჭოთა აუდიტორიას პირველად წარუდგინეს ელექტროგიტარები. სახელმწიფოს მიერ გამოშვებული ჩამწერები კი არალეგალური მუსიკის მასობრივ გავრცელებას აადვილებდა. დასავლური კულტურის ტრანსფერში რადიოს განსაკუთრებული როლი დაეკისრა. radio liberty, voice of america და bbc როკ-მუსიკას მოკლე ტალღებით საბჭოთა კავშირისავე ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურით ავრცელებდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობა მასშტაბურად ახშობდა რადიოტალღებს, აუდიტორია გადაცემებს მაინც იჭერდა. 1960-იანი წლების ბოლოს საბჭოთა მთავრობამ სტრატეგია შეცვალა. როკმუსიკის იდეოლოგიური გავლენის შესამცირებლად კულტურის სამინისტრომ შექმნა სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი ჯგუფები, სახელად via (ვოკალურინსტრუმენტული ანსამბლი). ტექსტები ცენზურას გადიოდა, სანაცვლოდ მუსიკოსებს დასავლურ ტექნოლოგიებთან ჰქონდათ წვდომა. ისინი იატაკქვეშა საქმიანობასაც განაგრძნობდნენ და აკრძალულ მუსიკას უკრავდნენ. 1970-იან წლებში რადიოსა და მუსიკოსთა არალეგალური შემოქმედების წყალობით ახალგაზრდობამ გაითავისა კულტურა, რომელიც კომუნისტურ ღირებულებებს ეწინააღმდეგებოდა. (albright, 2011) ნიკოლოზ სარაჯიშვილის ნაშრომში  „საბჭოთა როკ-მუსიკის თბილისური ნათლობა“ საუბარია „რკინის ფარდის“ პირობებში საბჭოთა კავშირში (მათ შორის, საქართველოში) ბრიტანული როკმუსიკის არალეგალურ გავრცელებაზე, რამაც ზოგადად კულტურასა და ახალი თაობის ცნობიერებაზე უდიდესი ზეგავლენა მოახდინა. 50-60-იან წლებში, როდესაც ვინილის ფირფიტები აუდიტორიისთვის არ იყო ხელმისაწვდომი, დასავლური მუსიკის ჩანაწერებს მეორადი რენტგენის სურათებზე აკეთებდნენ, რაც, მართალია, უნიკალური, მაგრამ არალეგალური ხერხი იყო. ასეთ „ჩანაწერებს“ „ძვლებზე ჩაწერილი მუსიკა“ დაარქვეს. ნიკოლოზ სარაჯიშვილის წიგნში ასევე ხაზგასმულია დასავლური რადიოსადგურების როლი. bbc, „ამერიკის ხმა“ (voice of america) და „რადიო ლუქსემბურგი“ საბჭოთა კავშირის მთავრობის მიერ მათი სიგნალის ჩახშობის მიუხედავად, ბრიტანულ ჰიტებს მაინც ავრცელებდნენ. რადიო, ფაქტრობრივად, ერთადერთი ნათელი წერტილი და ფანჯარა იყო დასავლეთში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 446 ამ პერიოდში ამოქმედდა მასობრივი კომუნიკაციის ისეთი საშუალება, როგორიცაა ჩანაწერები (ვინილის ფირფიტები). ისინი მივლინებით მყოფი პირების, მეზღვაურების, დიპლომატებისა და სხვათა ძალისხმევით არალეგალურად შემოდიოდა. შედეგად, საბჭოთა, მათ შორის, ქართული აუდიტორია აკრძალვის მიუხედავად, ეცნობოდა ისეთი ბრიტანული ჯგუფების ალბომებს, როგორებიცაა: the beatles, the rolling stones, led zeppelin და deep purple. თუმცა ეს ჩანაწერები ძალიან ძვირი ღირდა. განსაკურთებული შთაბეჭდილება ქართველ მსმენელზე the beatles-მა მოახდინა. წიგნში ეს მოვლენა ნამდვილ რევოლუციად არის შეფასებული, რომელმაც 60-იან წლებში სრულად მოიცვა ახალგაზრდობა და საბჭოთა როკჯგუფების ჩამოყალიბების მაპროვოცირებელ მოვლენად იქცა. ხელისუფლება ამ მუსიკას ახალგაზრდობის გამრყვნელად მიიჩნევდა და მის შემოჭრას დივერსიად აფასებდა, ამიტომ კონტროლირებადი ალტერნატივა შექმნა. მან ხელი შეუწყო ვოკალურ-ინსტრუმენტული ანსამბლების დაფუძნებას, რომლებიც საბჭოთა ავტორების ცენზურაგავლილ შემოქმედებას ასრულებდნენ. მზარდმა მოთხოვნამ ხმისჩამწერი სტუდია „მელოდია“ აიძულა დასავლური ჯგუფების ლიცენზირებული და მკაცრად შერჩეული ფირფიტები გაეყიდა. საბოლოოდ, საფუძველი ჩაეყარა ისეთ მოვლენასაც, როგორიც თბილისის 1980 წლის როკფესტივალი იყო. (სარაჯიშვილი, 2024) არტემ ტროიცკის ფუნდამენტურ ნაშრომში „back in the ussr: the true story of rock in russia“ მოთხრობილია 1960-80 იანი წლების კულტურული რევოლუციის შესახებ, რომელიც საბჭოეთში დასავლური ფსიქოდელიური მუსიკის შემოჭრამ გამოიწვია. მოვლენათა უშუალო მონაწილე ამ პროცესს ძალიან საინტერესოდ აღწერს. ავტორი აღნიშნავს, რომ თავდაპირველად დასავლური ჰიტების ქავერებს საბჭოთა მუსიკოსები დამახინჯებული ფონეტიკური იმიტაციით უკრავდნენ. წიგნში აღწერილია „მაგნიტიზდატის“ მიერ მუსიკის კასეტებზე ჩაწერისა და არალეგალური გავრცელების მექანიზმი („სამიზდატის“ მუსიკალური ანალოგი). კასეტიდან კასეტაზე გადაწერილი როკი საზოგადოებაში ვრცელდებოდა, ამ მოვლენას ტროიცკი „ნამდვილ სახალხო მედიას“ უწოდებს. 1970-80-იან წლებში როკი კონტრკულტურად იქცა. ის ხელისუფლების მიერ დარბევებითა და წინააღმდეგობით იდევნებოდა. 80-იან წლებში ლენინგრადში, მოსკოვსა და სხვა ქალაქებში ნახევრად ლეგალური, კაგებეს მიერ კონტროლირებული, როკჯგუფები შეიქმნა. ავტორი ამ მოვლენას პარადოქსს უწოდებს, რადგან როკი ერთდროულად ცენზურასაც გადიოდა და თან ყვაოდა. დასკვნით ნაწილში აღწერილია პერესტროიკის პერიოდში როკის გამოსვლა „ანდერგრაუნდიდან“ და დიდ სცენაზე გადანაცვლება. ნაშრომში ნაჩვენებია, თუ როგორ შემოიჭრა მედიური გზით დასავლური მუსიკა საბჭოთა კავშირის დახურულ სისტემაში და თავისუფლების ჰიმნად იქცა. (troitsky, 1987) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 447 ტიმოთი რაიბეკის „rock around the bloc“-ში როკი გააზრებულია, როგორც სოციალური და პოლიტიკური ძალა, რომელიც სისტემის რღვევის კატალიზატორი აღმოჩნდა. ავტორი აღწერს, თუ როგორ ეცადა კომუნისტური მთავრობა ახალგაზრდების პროტესტი მართვად კალაპოტში მოექცია. წიგნი ამტკიცებს, რომ პოპულარული მუსიკა, როგორც ჩანაწერი, როგორც მასობრივი კომუნიკაციის საშუალება, შეიძლება იქცეს პოლიტიკურ იარაღად, შეცვალოს ფასეულობები და შიგნიდან დაანგრიოს ტოტალიტარიზმი. (ryback, 1990) ნაშრომი „youth and rock in the soviet bloc: youth cultures, music, and the state in russia and eastern europe“ მოგვითხრობს, თუ როგორ შეეცადა საბჭოთა ხელისუფლება დასავლური მუსიკის მიმართ მოთხოვნა „სოციალისტური პოპმუსიკის“ შექმნით ჩანაცვლებინა. ავტორი ასკვნის, რომ ამ მიდგომამ ახალგაზრდებში პროტესტის სულისკვეთება უფრო გააძლიერა, რაც დროთა განმავლობაში ნაციონალისტური მოძრაობების ზრდითა და 1991 წელს საბჭოთა კავშირის დაშლით დაგვირგვინდა. (risch, 2015) კვლევის მეთოდები კვლევის მეთოდოლოგია ემყარება დოკუმენტების თვისებრივ და რაოდენობრივ ანალიზს (კონტენტ-ანალიზი). აღნიშნული მეთოდების შერჩევა განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ „საველე სამუშაოების“ წარმოების შეუძლებლობა მოითხოვდა საკვლევი პრობლემის სიღრმისეულ შესწავლას არსებულ დოკუმენტურ მასალაზე დაყრდნობით. განხილვა „ცივი ომის“ დროს საბჭოთა კავშირის მიერ დასავლეთიდან მომავალი საინფორმაციო ნაკადის, მათ შორის, კულტურის მედიური მიგრაციის აღსაკვეთად გატარებული ღონისძიებები, პირველ რიგში, რადიოსიხშირეების ჩახშობას ითვალისწინებდა. ამის დამადასტურებელი ოფიციალური წყაროები საკმაოდ მწირადაა ხელმისაწვდომი, რადგანაც ინფორმაცია სრულიად გასაიდუმლოებული იყო. კვლევისას მოძიებულია საერთაშორისო კომუნიკაციების სააგენტოს დირექტორის (რაინჰარდტის) მემორანდუმი ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებში პრეზიდენტის თანაშემწის ბჟეზინსკისადმი, რომელიც ეხება 1980-იან წლებში საბჭოთა კავშირის მიერ დასავლური რადიოსადგურების მაუწყებლობის სრულ ბლოკირებას. ჩანს, რომ ახშობდნენ ქართულ, სომხურ და უკრაინულ სადგურებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 448 ამ მიზნით გამოიყენებოდა ორი ძირითადი მეთოდი: „ხმაურით ჩახშობა“, ანუ სამიზნე სიხშირის უწყვეტი ხმაურით დაფარვა და „შუქურის მეთოდი“ – სიხშირეზე საბჭოთა გადაცემის დადება. ამისთვის მობილიზებული იყო მძლავრი სტაციონარული და მობილური სამხედრო გადამცემები. საპასუხოდ, „ამერიკის ხმა“ იყენებდა მაღალი სიმძლავრის სიგნალს, „გაჯერებულ მაუწყებლობას“ (ერთი გადაცემის ბევრ სიხშირეზე ერთდროულად გაშვება) და ტრანსლაციას სხვადასხვა გეოგრაფიული წერტილიდან. ეს მუდმივი „ტექნოლოგიური ომი“, რომელიც 1948 წელს დაიწყო და შეჩერება-განახლების რთული ციკლით (1963, 1968, 1973, 1980) ხასიათდებოდა, ისეთი დაპირისპირება იყო, სადაც ვერცერთი მხარე სრულ უპირატესობას ვერ აღწევდა. (reinhardt, 1980) ბრიტანული როკის მედიური მიგრაციის შესახებ ქართულენოვანი წყაროები ძალიან მწირია. რადიოსიგნალის ჩახშობის მიუხედავად, აუდიტორიის აქტიურობის შედეგად დასავლურ მუსიკასთან მათი ზიარების მხოლოდ შედეგებზე შეიძლება დაკვირვება. კვლევის პროცესში ბეჭდური მედიის არქივებზე მუშაობისას აღმოჩენილ მასალაში, ჟურნალ „საბჭოთა ხელოვნების“ 1987 წლის მეორე ნომერში, რუბრიკაში „დისკუსია“ დაგმობილია ქართული ანსამბლების მხრიდან ამ მუსიკით გატაცების ფაქტი. პუბლიკაციაში „ვიზრუნოთ ქართული ესტრადის ხვალინდელ დღეზე“ ვკითხულობთ საესტრადო სიმღერის ფესტივალის „თბილისი 1986“-ის შესახებ. დათვალიერებაში 18 კოლექტივი მონაწილეობდა, მათ შორის: „ორერა“, „ივერია“, „75“, „ელადა“, „ნატვრის ხე“, „პირამიდა“, „მწანე პლანეტა“, „სინთეზი“, „აისი“ და როკჯგუფები „არგო“ და „ბლიცი“. ასევე, საქართველოს ტელევიზიისა და რადიოს საესტრადო ორკესტრი, მარჯანიშვნილის თეატრის როკანსამბლი „თეატრონი“ და სახელმწიფო საესტრადო ორკესტრი „რერო“; თვითმოქმედი კოლექტივები: „ჯუკ-ბოქსი“ (მეცნიერებათა აკადემიის ანსამბლი, რომელსაც ძმები ჭილაშვილები ხელმძღვანელობდნენ), „მზე და მიწა“ და სხვა. ფესტივალში მონაწილე ჯგუფების რეპერტუარში შედიოდა როგორც საავტორო ნაწარმოებები, ასევე, ქართული ხალხური სიმღერები, რუსული რომანსები, საბჭოთა და საზღვარგარეთული მუსიკის ნიმუშები. დათვალიერება 10 დღეს გაგრძელდა. მასალაში ქართული ესტრადის მდგომარეობა „მძიმედ“ არის შეფასებული, რაც იმით დასტურდება, რომ ფესტივალის ჟიურიმ არ გასცა საქართველოს კულტურის სამისნისტროს მიერ დაწესებული არც ერთი პრიზი. რამდენიმე ანსამბლის („პირამიდა, „ბლიცი“, „სინთეზი“, „მწვანე პლანეტა“, „აისი“) დაშლა გადაწყდა, დაბალი მუსიკალურ-საშემსრულებლო დონისა და იმის გამოც, რომ ისინი სცენაზე ძალიან თავისუფლად, „უხამსად“ იქცეოდნენ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 449 პუბლიკაცია, ფაქტობრივად, ჩატარებული დისკუსიის ანგარიშს წარმოადგენს. ამ შეკრებას წარმართავდა საქართველოს სსრ კულტურის მინისტრის პირველი მოადგილე ი. გამრეკელი. დისკუსიის ბეჭდური ვერსიის ტექსტში ს. ნასიძემ, რომელიც 1986 წელს საქართველოს ფილარმონიის სამხატვრო ხელმძღვანელი იყო, ქართული ესტრადის დაბალი დონის განმაპირობებელ მიზეზთა შორის ერთ-ერთ პუნქტად დაასახელა შემდეგი: „მეორე ჯგუფის კოლექტივები ცდლობენ, დასავლური მუსიკის გავლენით, გააფართოვონ და გაათანამედროვონ ეს ტრადიციები, მაგრამ ეს ცდაც წარმატებას ვერ აღწევს, მხარს ვერ უბამს რეალურ სინამდვილეს. ჩვენთვის უცხოა მუსიკა, რომელსაც ამ ტიპის ანსამბლები პროპაგანდას უწევენ“. ასევე, მან შეშფოთება გამოთქვა იმის გამო, რომ ანსამბლების გაკონტროლება გასტორლების დროს შეუძლებელი ხდოდა და მათი თვითნებობა სამშობლოდან მოშორებით ყოფნისას ფრთებს შლიდა. ვაჟა აზარაშვილი, რომელიც იმ პერიოდში საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის საესტრადო მუსიკის სექციის თავმჯდომარე იყო, თავის გამოსვლაში აკრიტიკებდა ანსამბლ „ივერიას“ დაბალი ლიტერატურული დონის გამო, ანსამბლ „75“-ზე კი აღნიშნავდა, რომ ის სცენაზე უსახურ პროდუქციას ამკვიდრებს. ასევე, აკრიტიკებდა „ჯუკ-ბოქსს“, რომელიც, მისი თქმით, „ბრმად ბაძავს დასავლური პოპმუსიკის ნიმუშებს. ისეთი შთაბეჭდილება იქმნება, თითქოს ეს ანსამბლი რომელიღაც სხვა პლანეტაზე ცხოვრობს“. (უავტორო, 1987) მოცემულ დისკუსიას სხვა ცნობილ მოღვაწეებთან ერთად გია ყანჩელიც ესწრებოდა, რომელიც საცირკო-საესტრადო სასწავლებელში მასწავლებელთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და ცვლილებების აუცილებლობის საკითხს აყენებდა. ამ მასალაში აშკარად ჩანს ფესტივალის მესვეურთა და საბჭოთა ხელისუფლების გაღიზიანება დასავლური მუსიკით საბჭოურ ანსამბლთა გატაცების გამო. ხსენებული კულტურა შეფასებულია უცხოდ და უსახურად, მუსიკოსთა თავისუფალი ქცევა სცენაზე მოხსენიებულია უხამსობად. ასევე, ჩანს მათი მხრიდან დაუმორჩილებლობის ფაქტებიც, რადგან აღნიშნულია, რომ ისინი გასტროლებზე თვითნებურად ცვლიან რეპერტუარს. ამ თემაზე მოგვითხრობს გოგი გვახარიას „წითელი ზონა“, 2009 წელს „რადიო თავისუფლების“ ეთერში გასული გადაცემით: „პირველი როკ-აქცია საბჭოთა კავშირში“ (ამ საკითხს მან ერთი გადაცემა ამავე არხზე 2008 წელსაც მიუძღვნა). საქართველოს სახელმწიფო ფილარმონიის საკონცერტო დარბაზში 1980 წლის გაზაფხულზე გამართული როკფესტივალის ჩატარებისა და წინააღმდეგობათა შესახებ გადაცემაში ფესტივალის ერთ-ერთი ორგანიზატორი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 450 გაიოზ კანდელაკი და როკფესტივალის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური მაყურებელი, კახა თოლორდავა საუბრობენ. საბჭოთა მთავრობის მცდელობის მიუხედავად, გაეკონტროლებინა ბრიტანული კულტურის შემოჭრითა და მისი პოპულარობით გამოწვეული გავლენა, საბჭოთა ანსამბლებმა აიტაცეს ახალი სტილი და შეძლეს თავისუფლების ნაპერწკლის გაღვივება, რაც არტახებიდან გათავისუფლებისკენ გადადგმული პირველი ნაბიჯები იყო. ამ პროცესის მიმდინარეობის დეტალები სრულადაა წარმოჩენილი ხსენებულ მასალაში, რასაც დამაჯერებლობას სძენს უშუალო ორგანიზატორის, თვითმხილველთა და მონაწილეთა ჩართულობა, რაც გადაცემას სანდო აუდიოვიზუალურ წყაროდ აქცევს. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ ფესტივალიდან მხოლოდ რუსული კოლექტივების მიერ შესრულებული კომპოზიციებია შემოთავაზებული, რადგან ქართულენოვანი არქივებს არ შემორჩა. (გაიოზ კანდელაკი, 2009) რაიჰან დემიტრის ფილმი the soviet villagers who blocked western radio broadcasts (bbc-ს პროდუქცია), მოგვითხრობს 1950-იანი წლებიდან საბჭოთა საქართველოში, თბილისიდან ჩრდილოეთით 50 კმ-ს დაშორებით, მოქმედ სადგურზე  „სტანცია № 5“ (transmitter station number 5) საიდუმლო დასახლებით, რომელიც ახშობდა ანტიკომუნისტური რადიოარხების სიგნალებს. ის იმართებოდა მოსკოვიდან, ობიექტზე მუშაობდნენ კომუნიკაციის ინჟინრები და სპეციალისტები. ისინი ცხოვრობდნენ იზოლირებულ გარემოში, სადაც ჰქონდათ საკუთარი სკოლა, მაღაზია, კინოთეატრი. ადგილობრივი ხელისუფლებიდან უმეტესობისთვის არც იყო ცნობილი ობიექტის არსებობის შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ თემაზე მასალები ნაკლებადაა ხელმისაწვდომი, bbc-ის ეს ფილმი თვალნათელ და სანდო წყაროდ უნდა მივიჩნიოთ. სტანციის თანამშრომლები იყვნენ კომუნიკაციის ინჟინრები და სპეციალისტები, რომლებიც ცხოვრობდნენ იზოლირებულ რეგიონში: ჰქონდათ საკუთარი სკოლა, მაღაზია, კინოთეატრი და ა.შ. ამ ფილმით დასტურდება საბჭოთა კავშირის მიერ ანტისაბჭოთა პროპაგანდის შესაჩერებლად საიდუმლო რადიოსადგურების ქსელის შექმნის ფაქტი. კონკრეტულად „სტანცია 5“ კი ემსახურებოდა რადიოსადგურების: bbc-სა და „ამერიკის ხმის“ მაუწყებლობის ჩახშობას, საიდანაც დასავლური კულტურისა (ბრიტანული როკის) და სხვა ანტისაბჭოთა კონტენტის საბჭოეთში შემოჭრა იყო შესაძლებელი. (demytrie, 2018) ასევე, მნიშვნელოვან წყაროდ უნდა მივიჩნიოთ ბრიტანელი დოკუმენტალისტის, ლესლი ვუდჰედის ფილმი, რომელიც bbc-ს პროდუქციას წარმოადგენს, how the beatles rocked the kremlin (2009) პროცესის უშუალო მონაწილეების: არტემ ტროიცკისა და ვლადიმერ პოზნერის მონათხროზე დაყრდნობით ავტორი გვიამბობს, თუ როგორ შეძლო ბრიტანულმა როკჯგუფმა the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 451 beatles ხელი შეეწყო „რკინის ფარდის“ რღვევისთვის და რა გავლენა იქონია ბრიტანული კულტურის მედიურმა მიგრაციამ. (woodhead, 2009) კომუნიკაცია ორმხრივი პროცესია, შესაბამისად, ზემოქმედების მოსახდენად მიმღები აუცილებლად უნდად არსებობდეს და მას ყველა შესაძლო ინსტრუმენტი ჰქონდეს კოდირებული მასალის დეკოდირებითვის. დასავლური მუსიკა რადიოტალღების ჩახშობის მიუხედავად, საბჭოეთში რომ ვრცელდებოდა, რევოლუციის მოსახდენად ეს საკმარისი არ იქნებოდა. პროტესტის გაღვივება ახალი თაობის მზაობამ განაპირობა, ცნობისმოყვარეობამ, ჩარჩოების რღვევის სურვილმა და დაუმორჩილებლობისკენ შინაგანმა სწრაფვამ. შესწავლილი მასალების ანალიზმა აჩვენა, რომ საბჭოთა ახალგაზრდობა მზად იყო ცვლილებებისათვის, ბრიტანული როკმუსიკა კი მოვლენათა კატალიზატორად და ტრანსფორმაციის გენერატორად იქცა. დასკვნა ამგვარად, კვლევის პროცესში შესწავლილი დოკუმენტებისა და მედიაკონტენტის ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ:  bbc-ს, „ამერიკის ხმის“ (voice of america), radio liberty-სა და „რადიო ლუქსემბურგის“, ასევე, სხვა რადიოსადგურების ძალისხმევით, the beatles-ისა და the rolling stones-ის მუსიკის მედიურმა მიგრაციამ საქართველოში ახალი თაობის პროტესტი გააძლიერა, 1980 წელს თბილისის როკფესტივალის ჩატარების მაპროვოცირებელი გახდა და საფუძველი ჩაუყარა „რკინის ფარდის“ რღვევას;  ქართულმა როკჯგუფებმა დაუმორჩილებლობის დემონსტრირება დაიწყეს, რითაც საგონებელში ჩააგდეს კულტურის სამინისტრო და კრიზისი გამოიწვიეს;  აუდიტორია ტრადიციული გაგებით „აქტიურ რეციპიენტზე“ გაცილებით აქტიური გახდა და თავად ქმნიდა მეორად მედიაპროდუქტს თავისუფალი აზრის, ამ შემთხვევაში, ბრიტანული როკის გასავრცელებლად. ამ მოვლენას თავისუფლად შეიძლება ვუწოდოთ „სამოქალაქო ჟურნალისტიკა“ (ამ თანამედროვე ტერმინს „სმარფონით“ შეიარაღებული მოქალაქის რეპორტიორობის შესაძლებლობის აღსანიშნავად იყენებენ). იატაკქვეშა გზით მედიაპროდუქტის მეორადი გავრცელება სწორედ „მოქალაქეჟურნალისტის“ დამსახურებაა. სამართლიანი იქნებოდა ეს ტერმინი გაცილებით ადრე, სწორედ ხსენებული შემთხვევის აღსანიშნავად დამკვიდრებულიყო. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 452  საბჭოთა აუდიტორია მზად იყო ტრანსფორმაციისთვის, დასავლური მუსიკის მედიურმა მიგრაციამ კი ეს პროცესი დაძრა და შეუქცევადი გახადა. გამოყენებული ლიტერატურა albright, n. (2011). a policy of rock: how rock and roll undermined the communist revolution in cold war russia. historical perspectives: santa clara university undergraduate journal of history, series ii(volume 16). retrieved from http://scholarcommons.scu.edu/historicalperspectives?utm_source=scholarcommons.scu.edu%2fhistoricalperspectives%2fvol16%2fiss1%2f14&utm_medium=pdf&utm_campaign=pdfco verpages demytrie, r. (producer). (2018). the soviet villagers who blocked western radio broadcasts [motion picture]. retrieved from https://www.bbc.com/news/av/worldeurope-43730458?utm_source reinhardt. (1980, september 19). office of the historian. retrieved from https://history.state.gov/: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus197780v30/d212?utm_source risch, w. j. (2015). youth and rock in the soviet bloc: youth cultures, music, and the state in russia and eastern europe. lanham: lexington books. ryback, t. (1990). rock around the bloc : a history of rock music in eastern europe and the soviet union. new york: oxford university press. troitsky, a. (1987). back in the ussr: the true story of rock in russia. london: omnibus press. woodhead, l. (director). (2009). how the beatles rocked the kremlin [motion picture]. retrieved from https://www.youtube.com/watch?v=euo1atyecd8 გაიოზ კანდელაკი, კ. თ. (2009, ივლისი 31). წითელი ზონა, პირველი როკ-აქცია საბჭოთა კავშირში. (გ. გვახარია, interviewer) retrieved აგვისტო 6, 2025, from https://www.radiotavisupleba.ge/a/1790140.html სარაჯიშვილი, ნ. (2024). საბჭოთა როკ-მუსიკის თბილისური ნათლობა. თბილისი: "იცას გამომცემლობა". უავტორო. (1987). ვიზრუნოთ ქართული ესტრადის ხვალინდელ დღეზე. საბჭოთა ხელოვნება, 36-41. retrieved from https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/113087 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 453 media migration of british culture to georgia tsitsino bukia abstract since the 1960s, despite the iron curtain, illegal media migration of western culture began in the soviet union, including georgia. british psychedelic rock became very popular among the new generation. the audience resorted to forbidden methods to listen to the music of the beatles and the rolling stones. despite the suppression of their signals by the soviet government, british hits were still listened to illegally in georgia through the bbc, voice of america, radio liberty, and radio luxembourg. radio was, in fact, the only bright spot and window to the west. among the illegal ways of cultural transfer, we can name the transfer of western music onto secondary x-ray images (“music recorded on bones”), the clandestine import of vinyl records by diplomats, sailors, people on official missions abroad, etc. during this period, receiver was more ineresting in distribution of media products, than the channel. the active involvement of the audience revolutionized the distribution of illegal music. the media transfer of british culture brought a spirit of freedom to the new generation, and the soviet government had to establish alternative controlled vocal-instrumental ensembles and allow certain western hits. keywords: british culture, media migration, radio, the beatles, western music. 2025070258.pdf microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 439 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.40 ინდივიდუალური (კერძო) დაზღვევის როლი სახელმწიფო ხარჯების ოპტიმიზაციაში: გამოწვევები და შესაძლებლობები ნანა ბენიძე1, ჯამბულ ბიწაძე2 1ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი nana.benidze1@atsu.edu.ge; 2ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, jambul.bitsadze@atsu.edu.ge ანოტაცია სტატიაში საუბარია კერძო დაზღვევაში არსებულ პრობლემებზე, სახელმწიფო ხარჯების შემცირებასა და შესაძლო გაუმჯობესების გზებზე, რომელიც გავლენას იქონიებს სახელმწიფო ბიუჯეტზე და მოახდენს რესურსების მაქსიმალურად ეფექტური გამოყენების შესაძლებლობას. ამდენად ვფიქრობთ, რომ თემა აქტუალურია. ნაშრომში საუბარია, არსებულ რეალობაზე და სამომავლო პერსპექტივებზე, რომელიც შესაძლებელია განხორციელდეს ინდივიდუალური დაზღვევის გასაძლიერებლად, რომელიც გავლენას ახდენს ბიუჯეტის ოპტიმიზაციაში. ჩატარდა კვლევა და მოცემულია კვლევის შედეგები, რომლის ანალიზი წარმოდგენას იძლევა ბაზარზე არსებულ პრობლემებზე და პრობლემების გადაჭრის შესაძლო გზებზე, რაც მნიშვნელოვნად ხელს შეუწყობს სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯების ოპტიმიზაციას. ვფიქრობთ არსებულ პრობლემებზე უნდა გამახვილდეს ყურადღება, რომელიც აუცილებლად იჩენს თავს. სტატიაში მოცემულია ავტორთა მოსაზრებები და რჩევები, რომელიც დანახულია მეცნიერთა თვალთახედვით და მისი პრაქტიკაში განხორციელება დაეხმარება დარგს საქმიანობის ეფექტურად წარმართვაში. საკვანძო სიტყვები: კერძო დაზღვევა. ბიუჯეტი, ჯამრთელობის დაზღვევა, სიცოცხლის დაზღვევა, საპენსიო დაზღვევა, ქონების დაზღვევა. შესავალი სახელმწიფოს ერთ-ერთი მთავარი ფუნქცია მოსახლეობის სოციალური დაცვაა. განსაკუთრებით კი მისი ყველაზე დაუცველი ჯგუფის: მოხუცები, ბავშვები, შშმპ, უმუშავრები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 440 და სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოქალაქეები. ამ მიზნის მისაღწევად სახელმწიფო იყენებს სხვადასხვა ინსტრუმენტს, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანია გადასახადებით დაფინანსებული სოციალური პროგრამები. როგორიცაა: ჯანდაცვა, პენსიები, განათლება და სოციალური დახმარება, ეს სწორედ ის სფეროებია, რომლებშიც სახელმწიფო აქტიურად ერევა, რათა მოახდინოს ყველასათვის მინიმალური სტანდარტებით უზრუნველყოფა. თუმცა, ამ სერვისების დაფინანსება მნიშვნელოვან საბიუჯეტო რესურსებს მოითხოვს, რაც ხშირად გადასახადებს ზრდის და შედეგად მოსახლეობაზე ეკონომიკურ პრობლემებს იწვევს. ამ ფონზე, ჩნდება საინტერესო კითხვა შეუძლია თუ არა სახელმწიფოს, ბიუჯეტისათვის ზიანის მიყენებისა და სოციალური დაცვის შემცირების გარეშე საგადასახადო ტვირთის შერბილება ან შემცირება? ვფიქრობთ, რომ ამ კითხვაზე ერთ-ერთი შესაძლო პასუხი, ინდივიდუალური სადაზღვევო სისტემის განვითარებაა. დაზღვევის ეს ფორმა, მოსახლეობას საშუალებას აძლევს, თავად დააფინანსონ სოციალური რისკების ნაწილი, რაც შესაბამისად ამცირებს სახელმწიფო ხარჯებს და ქმნის გადასახადების შემცირების შესაძლებლობას. ინდივიდუალურ (პირად) დაზღვევაში მოიაზრება, მოქალაქის ან ორგანიზაციის მიერ პირადი ფინანსური რისკების უზრუნველყოფა სადაზღვევო კომპანიების მეშვეობით. სადაზღვევო მომსახურეობა წარმოდგენილია ჯანმრთელობის, სიცოცხლის, ქონების, პენსიის და პასუხისმგებლობის სადაზღვევო პაკეტების სახით. პირადი დაზღვევა ეს არის ფინანსური სტაბილურობის, დამოუკიდებლობის და უსაფრთხოების განცდა. პირადი დაზღვევით დაზღვეული ადამიანი თავს გრძნობს მეტად დაცულად, რადგან კრიტიკულ მომენტში იცის, რომ მას ფინანსური მხარდაჭერა ექნება მის მიერ არჩეული სადაზღვევო კომპანიიდან. ინდივიდუალური დაზღვევა არის ფინანსური სტაბილურობისა და დაცვის მექანიზმი. ინდივიდუალური დაზღვევა არა მხოლოდ ამცირებს ფინანსურ რისკებს, არამედ ზრდის ადამიანის თავდაჯერებულობას, ამცირებს სახელმწიფოზე დამოკიდებულებას და ხელს უწყობს გრძელვადიან დაგეგმვას. ამდენად ის აუცილებელ კომპონენტად შეიძლება ჩავთვალოთ ფინანსური უსაფრთხოების კუთხით. 2014-2020 წლებში ჯანდაცვაზე მთლიანი ეროვნული დანახარჯი 61%-ით გაიზარდა, თუმცა მთლიან ეროვნულ დანახარჯში დიდი ნაწილი კვლავაც მოსახლეობის ჯიბიდან გადახდილი თანხებია. „გალთ ენდ თაგარტისა“ და საერთაშორისო ფონდ „კურაციოს“ ერთობლივი კვლევის მიხედვით, 2020 წლის ჯანდაცვაზე გაწეული ერთობლივი დანახარჯების 53% მოსახლეობამ საკუთარი ჯიბიდან გადაიხადა. კვლევის პროგნოზებიც არასახარბიელოა: სახელმწიფოს მიერ ჯანდაცვაზე გაწეული ხარჯი მუდამ მზარდი, თუმცა არაკონტროლირებადია და თუ არაფერი შეიცვალა, მომავალში ჯანდაცვაზე მოსახლეობის ჯიბიდან გადახდილი თანხები კიდევ უფრო გაიზრდება [1]. 2020 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ჯანდაცვაზე დაახლოებით 1,100 მილიონი გამოიყო; 2021 წელს-1,400 მილ.ლარი; 2022 წელს-1,600 მილ.ლარი; 2023 წელს-1,710 მილ.ლარი; 2024 წელს -1.771 მილ.ლარი [2]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 441 რაც შეეხება 2025 წელს, საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტი შეადგენს 8,7 მილიარდ ლარს, რაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან ზრდას წინა წლებთან შედარებით. ბიუჯეტი მოიცავს, როგორც ჯანდაცვის, ისე სოციალური დაცვის პროგრამებს. ფინანსთა მინისტრის მოადგილის გიორგი კაკაურიძის განცხადებით, სამინისტროს ბიუჯეტი გაიზარდა 871 მილიონი ლარით, აქედან ჯანდაცვაზე გამოიყო 1.9 ლარი,და ეს თანხა შემდეგნაირად გადანაწილდა: საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა დაფინანსება იზრდება 185 მლნ ლარით; მედიკამენტების თანადაფინანსება ქრონიკული და ონკოლოგიური დაავადების მკურნალობა; გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება-სასწრაფო დახმარების სერვისის გაძლიერება; საზოგადოებრივი ჯანდაცვა-ვაქცინა, პრევენციული პროგრამები, ეპიდზედამხედველობა; სოცვიალური დაცვა-6,8 მლრდ ლარია და შემდეგნაირად გადანაწილდა: რაც შეეხება, სოციალური დაცვა-დაახლოებით 6,8 მლრდ ლარია და შემდეგნაირად გადანაწილდა: პენსიები-490 მლნ ლარი.; მიზნობრივი სოციალური დახმარება; დასაქმების ხელშეწყობა; დაზღვევის პროგრამები-სოციალურად დაუცველი ჯგუფებისათვის.[3]. როგორც კვლევიდან ჩანს ბიუჯეტი იზრდება, რათა მოხდეს ამ პროგრამების დაფინანსება, რაც მძიმე ტვირთად აწვება მოსახლეობას. ვფიქრობთ, რომ ამ ფონზე აუცილებელია კერძო დაზღვევის განვითარება. კვლევის შედეგები ჩავატარეთ ინტერნეტ გამოკითხვა და ასევე საველე გამოკითხვა, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო 75 რესპოდენტმა. კვლევის შედეგების ანალიზის მიხედვით რესპოდენტები სქესის მიხედვით ასე განაწილდა: 78.4%-მდედრობითი, 21,6% -მამრობითი. ასაკის მიხედვით კი შედეგები ასეთია: 18-25 წელი-40.5%, 26-35 წელი-18.9%, 36-45 წელი-13.5%. 46-55 წელი-2,7%, 56+ წელი-24,3%. რაც შეეხება განათლებას, რესპოდენტების წილობრივი შემადგენლობა ასეთია: უმაღლესი განათლებით არის-54,1%, სტუდენტი-40,5%. საშუალო განათლებით-5,4%. მნიშვნელოვანია ინფორმაცია, გამოკითხული რესპოდენტებიდან სარგებლობენ თუ არა სადაზღვევო კომპანიის მომსახურეობით და რა ტიპის დაზღვევა აქვთ, სადაც შედეგები ასე გადანაწილდა: სად.კომპანიით სარგებლობს-56,8%. არ სარგებლობს-43,2%. ამასთან მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, თუ რომელი ტიპის დაზღვევით სარგებლობენ: 56.8% რესპოდენტების ანალიზმა აჩვენა, რომ ყველაზე მეტი მაჩვენებელი 86,2% აქვს საყოველთაო დაზღვევას, ხოლო კერძო ჯანმრთელობის დაზღვევას და ქონების დაზღვევას აქვს თანაბარი მაჩვენებლები 13.8%. მნიშვნელოვანია იმის გაგება, თუ რა სარგებელს აძლევს რესპოდენტებს გამოყენებული სადაზღვევო პაკეტები, როგორც საყოველთაო ასე ინდივიდუალური. ამ თვალთაზრისით მათი შეხედულებები შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ შემდეგნაირად:  ინდივიდუალური დაზღვევა უკეთ უზრუნველყოფს ჯამრთელობის დაზღვევას;  მედიკამენტებზე ფასები მაღალია, თუმცა არის შეღავათები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 442  საყოველთაო დაზღვევა არ არის საკმარისი;  კერძო დაზღვევა ძვირი სიამოვნებაა; უნდა აღინიშნოს, რომ დაზღვეულთა კმაყოფილება მნიშვნელოვანია, როგორც კომპანიისთვის ასევე სახელმწიფოსათვის. ამასთან მიმართებაში რესპოდენტების პასუხები შემდეგნაირად გადანაწილდა: სადაზღვევო კომპანიის მომსახურეობით კმაყოფილია, გამოკითხულთა 56,7%, ნაწილობრივ კმაყოფილია 33,3% და უკმაყოფილოა 10%. ამიტომ სადაზღვევო კომპანიებმა მეტი უნდა იმუშაონ, რათა აამაღლონ მომხმარებელთა კმაყოფილების დონე და შეისწავლონ მიზეზები, რაც უკავშირდება მომხმარებელთა უკმაყოფილებასა და ნაწილობრივ კმაყოფილებას, უნდა შეეცადონ აღმოფხვრან უკმაყოფილების მიზეზები. კმაყოფილების და უკმაყოფილების დონე პირდაპირ კავშირშია მომსახურეობის ხარისხთან რომელთა დამოკიდებულებაში რესპოდენტების ხმები მომსახურეობის ხარისხის შეფასებასთან დაკავშირებით ასე განაწილდა: მაღალი-32,3%, საშუალო-58,1%, დაბალი-3.2%, პასუხის გაცემა გაუჭირდა-6,5%. უნდა აღინიშნოს, რომ სადაზღვევო კომპანიების საქმიანობის გაუმჯობესებაში მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს როლი. ამასთან მიმართებაში, კითხვაზე, სახელმწიფოს მხრიდან არის თუ არა სათანადო მხარდაჭერა, რესპოდენტების ხმები ასე განაწილდა: არის 25.7%, არ არის-8,6%. ნაწილობრივ არის-45,7%. პასუხის გაცემა გაუჭირდა-20%. ამასთან მნიშვნელოვანია რესპოდენტების მოსაზრებები სადაზღვევო პროდუქტების ხელმისაწვდომობასა და გამჭირვალობის გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით, რომელთა მიმართებაში რესპოდენტების 82,9% მიაჩნია, რომ შესაძლებელია, ნაწილობრივ შესაძლებელია-14,3%, პასუხის გაცემა გაუჭირდა -2,9%. არ შეუძლია-0%. ასევე საინტერესო და მნიშვნელოვანია ინფორმაცია, რომელიც უკავშირდება სადაზღვევო კომპანიების მიერ განხორციელებულ ღონისძიებების კონკურენციის ამაღლებასთან დაკავშირებით, რომელიც შემდეგში მდგომარეობს:  მოახდინონ კერძო დაზღვევის მეტი პოპულარიზაცია (შეიქმნას საგანმანათლებლო დაწესებულებებში ამ მიმართულებით პროგრამები)  კერძო დაზღვევამ, უნდა გააუმჯობესოს მომსახურეობის ხარისხი და იმუშაონ ინოვაციებზე.  დაწიონ ფასები და გახადონ ხელმისაწვდომი მოსახლეობის ყველა ფენისათვის.  უნდა გაერთიანდნენ სახელმწიფო, სადაზღვევო კომპანიები და დამსაქმებლები რათა მოახდინონ ერთობლივი მართვა სახელმწიფო პროგრამების, რომ არ მოხდეს დუბლირება.  ხელმისაწვდომი და გამჭირვალე უნდა იყოს ყველა ინფორმაცია, რომელიც სადაზღვევო პროდუქტებს ეხება.  უკეთ შესწავლილი იქნეს სადაზღვევო ბაზარი მაგ.თუ რა პროდუქტებია მოთხოვნადი და მოხდეს ფასების დაწევა, ამ თანხით, არამოთხოვნადი პაკეტები, მაგ.კერძო დაზღვევა, განმეორებით იქნას შესწავლილი და ამის ხარჯზე, დაზღვევაში გაერთიანებულ პირებს მიეცეს საგადასახადო შეღავათები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 443 უნდაა აღინიშნოს, რომ ჩვენ სრულიად ვიზიარებთ კვლევაში მონაწილე რესპოდენტების მოსაზრებებს და ვიძლევით გარკვეულ რეკომენდაციებს, რომელთა გათვალისწინება დაეხმარება დარგის სპეციალისტებსა დროულად გადაჭრან ზემოთ ჩამოთვლილი პრობლემები, რაც ხელს უშლის სადაზღვევო ბაზრის განვითარებას ამ მიმართულებით. კერძოდ: 1. მოსახლეობის მეტი ინფორმირება 2. სახელმწიფოს, სადაზღვევო კომპანიებისა და დამსაქმებლების კოორდინებული მუშაობა 3. ინდივიდუალურ დაზღვევაში გაერთიანებული მოსახლეობისათვის შემოღებული იქნას საგადასახადო შეღავათები. 4. შეიქმნას საგანმანათლებლო პროგრამები ამ მიმართულებით 5. მეტი ინოვაციები კერძო დაზღვევაში და ეს პაკეტები მორგებული უნდა იყოს მომხმარებლების ყველა ფენაზე. 6. გადაიხედოს მედიკამენტის ფასები 7. კონკურენციის გაძლიერება აქვე მოცემულია რესპოდენტთა რეკომენდაციები სხვადასხვა მიმართულებით. აღსანიშნავია:  სახელმწიფო, თავის მხრივ უნდა ჩაერთოს ამ პროცესში და მოახდინოს რეგულაციების გამარტივება და ინოვაციური პროექტების წახალისება სადაზღვევო კომპანიებთან და დამსაქმებლებთან ერთად.  საჭიროა ისეთი პროექტების დაკანონება რომელიც მორგებული იქნება მოსახლეობის ყველა ფენაზე.  რაც მაღალია კონკურენცია, მით მაღალია მომსახურეობის ხარისხი და დაბალია პრემიის მოცულობა.  კერძო დაზღვევის განვითარების მიზნით, სახელმწიფომ და სადაზღვევო კომპანიებმა ერთობლივი ძალისხმევით, დაზღვეული პირებისათვის დააწესოს საგადასახადო შეღავათები.  სკოლებსა და უნივერსიტეტებში მოხდეს დაზღვევის ცნობადობის გაზრდა, ამისათვის საჭიროა საგანმანათლებლო პროგრამების შექმნა.  აუცილებელია კიდევ ერთხელ გადაიხედოს მედიკამენტების ფასები. დასკვნა საქართველოში, ბოლო წლების განმავლობაში, სადაზღვევო ბაზარმა მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა. თანდათანობით ჩამოყალიბდა და განვითარდა სადაზღვევო სექტორი. გაიზარდა კონკურენცია, თუმცა არასაკმარისად, ინერგება ახალი პროდუქტები და შესაბამისად მომხმარებელთა მოთხოვნაც გაიზარდა. იზრდება მოთხოვნა კერძო დაზღვევაზეც, თუმცა არასაკმარისად, არა და კერძო დაზღვევა სახელმწიფო ხარჯების შემცირების ეფექტური გზაა. როგორც მოგეხსენებათ, განვითარებულ ქვეყნებში, კერძო დაზღვევა ავსებს სახელმწიფო პროგრამებს. ამ პრაქტიკაზე დაყრდნობით და კვლევის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 444 საფუძველზე შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ კერძო დაზღვევა შეიძლება გახდეს ფინანსური მდგრადობის ერთერთი გზა. თუმცა არსებობს მთელი რიგი წინააღმდეგობები, რომლის გადაჭრაც აუცილებელია. აღნიშნულია ის პრობლემები, რაც ხელს უშლის სადაზღვევო ბაზრის ამ სეგმენტის განვითარებას ქვეყნის მაშტაბით. კერძოდ: 1. მოსახლეობის მეტი ინფორმირება 2. სახელმწიფოს, სადაზღვევო კომპანიებისა და დამსაქმებლების კოორდინებული მუშაობა 3. ინდივიდუალურ დაზღვევაში გაერთიანებული მოსახლეობისათვის შემოღებული იქნას საგადასახადო შეღავათები. 4. შეიქმნას საგანმანათლებლო პროგრამები ამ მიმართულებით 5. მეტი ინოვაციები კერძო დაზღვევაში და ეს პაკეტები მორგებული უნდა იყოს მომხმარებლების ყველა ფენაზე. 6. გადაიხედოს მედიკამენტის ფასები 7. კონკურენციის გაძლიერება აქვე მოცემულია რესპოდენტთა რეკომენდაციები სხვადასხვა მიმართულებით. აღსანიშნავია:  სახელმწიფო, თავი მხრივ უნდა ჩაერთოს ამ პროცესში და მოახდინოს რეგულაციების გამარტივება და ინოვაციური პროექტების წახალისება სადაზღვევო კომპანიებთან და დამსაქმებლებთან ერთად.  საჭიროა ისეთი პროექტების დაკანონება რომელიც მორგებული იქნება მოსახლეობის ყველა ფენაზე.  რაც მაღალია კონკურენცია, მით მაღალია მომსახურეობის ხარისხი და დაბალია პრემიის მოცულობა.  კერძო დაზღვევის განვითარების მიზნით, სახელმწიფომ და სადაზღვევო კომპანიებმა ერთობლივი ძალისხმევით, დაზღვეული პირებისათვის დააწესოს საგადასახადო შეღავათები.  სკოლებსა და უნივერსიტეტებში მოხდეს დაზღვევის ცნობადობის გაზრდა, ამისათვის საჭიროა საგანმანათლებლო პროგრამების შექმნა.  აუცილებელია კიდევ ერთხელ გადაიხედოს მედიკამენტების ფასები. ბიბლიოგრაფია [1] forbes georgia„კერძო დაზღვევის როლი ჯანდაცვის ხარჯების დაფინანსებაში“. ბ. ფესტვენიძე; 23.06.2021. https://forbes.ge/health/kerdzo-dazghvevis-roli-jandatsvis-kharjebisdaphinansebashi/ [2] საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. https://www.mof.ge/ ბიუჯეტის დოკუმენტი-2025 წლის ბიუჯეტი. [3] bm.ge„2025 წლისათვის ჯანდაცვისა და სოციალური პროგრამების დაფინანსება 8.7 მილიარდს აღწევს“ -გიორგი კაკაურიძე. 25.06.2025. https://bm.ge/news/2025-tslistvis-jandatsvisada-sotsialuri-programebis-dafinanseba-gel87-miliards-aghtsevs-giorgi-kakauridze georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 445 the role of individual (private) insurance in optimizing public expenditures: challenges and opportunities annotation the article “the role of individual” (private) insurance in optimizing public expenditures: challenges and opportunities” discusses the existing problems in private insurance, the reduction of public spending, and possible improvement strategies that could impact the state budget and enable the most sufficient use of resources. therefore, we believe the topic is highly relevant. the paper addresses the current reality and future prospects that could be implemented to strengthen individual insurance, which in turn would influence budget optimization. a study was conducted, and its results are presented and analyzed, providing insights into existing market problems and potential solutions. these findings can significantly contribute to optimizing public budget expenditures. we believe attention should be focused on the existing problems, which inevitably come to the fore. the article presents the authors’ opinions and recommendations, viewed through the lens of researchers. implementing these in practice would assist the field in carrying out its activities more effectively. keywords: private insurance, budget, health insurance, life insurance, pension insurance, property insurance. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 458 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.42 application of smart contract in supply chain vartan mamikonian1, djemal mamamniashvili2 1national polytechnic university of armenia, vmamikonian@polytechnic.am; 2samtskhe-javakheti state university, mamniashvili@gmail.com abstract in recent years, the integration of smart contracts into supply chain management has garnered significant attention due to their potential to enhance efficiency, transparency, and reliability. this study explores the application of smart contracts within supply chains, focusing on their impact on inventory management, process optimization, and overall operational effectiveness. through a comprehensive analysis of existing literature and case studies, we identify key benefits and challenges associated with implementing smart contracts in supply chain contexts. our findings suggest that while smart contracts offer substantial improvements in automating processes and reducing errors, considerations regarding technological infrastructure and stakeholder readiness remain critical for successful adoption. keywords: smart contracts, supply chain management, inventory optimization, process automation, blockchain technology. introduction the advent of blockchain technology has introduced new paradigms in various industries, with smart contracts emerging as a pivotal innovation. smart contracts are self-executing agreements with the terms directly written into code, enabling automated and secure transactions without intermediaries. in supply chain management, characterized by complex networks and numerous stakeholders, the potential of smart contracts to streamline operations is particularly significant. this study aims to investigate the role of smart contracts in enhancing supply chain processes, focusing on inventory management and operational efficiency. despite the numerous benefits of smart contracts, their implementation entails certain challenges. firstly, appropriate technological infrastructure and qualified personnel are required to ensure the effective use of smart contracts. additionally, legal and regulatory issues may arise, as smart contracts are still a novel concept, and their legal status remains unclear in many jurisdictions. moreover, coding errors or vulnerabilities in smart contracts can lead to security risks, necessitating attention and continuous monitoring. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 459 despite these challenges, the potential of smart contracts in supply chain management is invaluable. their application allows for the automation and enhancement of numerous processes, ultimately increasing business competitiveness and efficiency. therefore, it is crucial for companies to consider the adoption of smart contracts and develop strategies for their effective utilization. methodology to assess the impact of smart contracts on supply chain management, we conducted a comprehensive literature review, analyzing peer-reviewed articles, industry reports, and case studies. the selection criteria included studies that examined the implementation of smart contracts in various supply chain scenarios, with an emphasis on inventory management and process optimization. data were extracted and synthesized to identify common themes, benefits, and challenges associated with smart contract adoption. discussion the findings align with existing literature on the advantages of smart contracts in supply chain management. for instance, studies have highlighted the role of smart contracts in automating processes and enhancing transparency. however, the challenges identified underscore the need for a strategic approach to implementation, considering factors such as technological readiness and stakeholder engagement [1-5]. the findings on smart contracts in supply chain management reveal several key dimensions that both support and extend existing literature. while previous studies have established the foundational benefits of blockchain-based smart contracts, our research provides additional context and nuance to these advantages while also identifying implementation challenges. smart contracts offer significant advantages in supply chain contexts: 1. process automation: smart contracts execute predefined actions automatically when conditions are met, reducing manual intervention and associated errors. 2. enhanced transparency: all transactions are recorded on the blockchain, providing an immutable audit trail accessible to authorized parties. 3. improved trust: the decentralized nature of blockchain eliminates the need for intermediaries, fostering direct relationships between supply chain participants. 4. reduced costs: by eliminating intermediaries and automating processes, operational costs decrease significantly. 5. real-time tracking: smart contracts enable continuous monitoring of goods throughout the supply chain journey. despite these advantages, several challenges require strategic consideration: 1. technological readiness: many organizations lack the technical infrastructure and expertise to implement blockchain solutions effectively. 2. stakeholder engagement: successfully implementing smart contracts requires buy-in from all supply chain participants. 3. legal and regulatory uncertainty: the legal status of smart contracts remains unclear in many jurisdictions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 460 4. scalability issues: current blockchain technologies may face limitations when scaling to handle high transaction volumes. 5. integration complexities: connecting existing systems with blockchain infrastructure presents technical challenges. smart contracts in supplay chain management in today's rapidly evolving digital landscape, the integration of advanced technologies into business operations has become imperative for maintaining competitiveness and efficiency. one such technological innovation is the smart contract, a self-executing agreement with the terms directly written into code, operating on blockchain platforms. originally conceptualized by nick szabo in 1994, smart contracts have gained significant traction with the advent of blockchain technologies like ethereum [6-11]. the relevance of smart contracts in modern business practices stems from their ability to automate and secure contractual agreements without the need for intermediaries. this automation leads to increased efficiency, reduced costs, and minimized errors in transaction processes. in supply chain management, characterized by complex networks and numerous stakeholders, the application of smart contracts offers substantial benefits. smart contracts operate on an "if/when...then..." principle, executing predefined actions when specific conditions are met. this automation reduces the need for manual intervention, streamlining processes such as payments, shipments, and inventory management. by recording all transactions on a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 461 decentralized blockchain, smart contracts ensure transparency among all parties involved. this immutable record fosters trust, as all participants have access to the same information, reducing disputes and enhancing collaboration. the cryptographic nature of blockchain technology provides a secure environment for smart contracts, protecting data from tampering and unauthorized access. this security is crucial in supply chains, where sensitive information and valuable goods are involved. eliminating intermediaries through the use of smart contracts leads to significant cost savings. businesses can reduce expenses related to third-party services, legal documentation, and administrative overheads. automated execution of contract terms ensures swift and precise operations, reducing delays and human errors. this improvement is particularly beneficial in supply chains, where timing and accuracy are critical. incorporating smart contracts into supply chain management not only enhances operational efficiency but also addresses longstanding challenges related to trust, transparency, and security. as businesses continue to digitalize their operations, the adoption of smart contracts represents a strategic move towards more resilient and agile supply chains. despite the numerous benefits of smart contracts, their implementation entails certain challenges. firstly, appropriate technological infrastructure and qualified personnel are required to ensure the effective use of smart contracts. additionally, legal and regulatory issues may arise, as smart contracts are still a novel concept, and their legal status remains unclear in many jurisdictions. moreover, coding errors or vulnerabilities in smart contracts can lead to security risks, necessitating attention and continuous monitoring. nevertheless, the potential of smart contracts in supply chain management is invaluable. their application allows for the automation and enhancement of numerous processes, ultimately increasing business competitiveness and efficiency. therefore, it is crucial for companies to consider the adoption of smart contracts and develop strategies for their effective utilization [12-14]. integrating smart contracts into inventory management systems offers significant advancements in efficiency, accuracy, and responsiveness. smart contracts can be programmed to monitor inventory levels in real-time and automatically trigger reordering processes when stock falls below predefined thresholds. this automation ensures timely replenishment, preventing stockouts and overstock situations, thereby optimizing inventory levels and reducing carrying costs. by leveraging blockchain technology, smart contracts provide a decentralized and immutable ledger accessible to all authorized parties. this transparency enables real-time tracking of inventory across the supply chain, enhancing visibility, reducing discrepancies, and fostering trust among stakeholders. automating inventory processes through smart contracts minimizes manual interventions, significantly reducing human errors associated with data entry and processing. this leads to more accurate inventory records and streamlines operations, enhancing overall process efficiency. when integrated with internet of things (iot) devices, smart contracts can monitor environmental conditions such as temperature and humidity in real-time. this integration ensures that inventory items are stored under optimal conditions, maintaining product quality and compliance with regulatory standards. the automation and accuracy provided by smart contracts lead to significant cost savings. by optimizing inventory levels and reducing excess stock, businesses can lower holding costs, improve cash flow, and enhance overall profitability. the immutable nature of blockchain ensures that all inventory transactions are securely georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 462 recorded and easily auditable. this feature enhances compliance with industry regulations and simplifies the auditing process, providing a clear and verifiable trail of inventory movements. results incorporating smart contracts into inventory management systems revolutionizes traditional practices by introducing automation, transparency, and efficiency. as businesses continue to adopt digital solutions, smart contracts stand out as a pivotal component in optimizing inventory management and strengthening supply chain operations. the analysis revealed several key findings: 1. inventory management optimization: smart contracts facilitate real-time tracking of inventory levels, automate reordering processes, and reduce human errors, leading to more efficient inventory management. 2. process automation: by automating contractual agreements and transactions, smart contracts reduce administrative burdens and expedite processes, resulting in time and cost savings. 3. transparency and traceability: the immutable nature of blockchain ensures that all transactions are recorded transparently, enhancing traceability and accountability within the supply chain. 4. challenges: despite the benefits, challenges such as technological infrastructure requirements, integration with existing systems, and stakeholder readiness were identified as potential barriers to adoption. conclusion smart contracts hold significant potential to transform supply chain management by automating processes, enhancing transparency, and improving efficiency. however, successful implementation requires addressing challenges related to technology and stakeholder readiness. future research should focus on developing frameworks to facilitate the integration of smart contracts into existing supply chain systems and exploring strategies to overcome adoption barriers. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 463 references: 1. wang, y., han, j. h., & beynon-davies, p. (2023). "understanding smart contracts in supply chain management: a taxonomy and research agenda." international journal of production economics, 245, 108401. this paper provides a comprehensive overview of smart contract applications in supply chains, categorizing them by their technical capabilities, business functionalities, and implementation challenges. the authors develop a taxonomy for understanding different types of smart contract implementation and outline future research directions. 2. azzi, r., chamoun, r. k., & sokhn, m. (2024). "the role of blockchain-based smart contracts in enhancing supply chain transparency: a multi-case study approach." supply chain management: an international journal, 29(1), 54-72. this study examines several real-world case studies where smart contracts have been deployed to improve supply chain transparency. the authors analyze the implementation process, benefits achieved, and challenges encountered across different industries, providing practical insights for organizations considering smart contract adoption. 3. tamar bitchikashvili, lily petriashvili, & luka kavtelishvili jang (2023). digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution. world science, (3 (81)), 12-19. doi: 10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 4. doborjginidze, g., & petriashvili, l. (2020). improving efficiency of inventory identification system. european science review, (1-2), 84-88. https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88 5. doborjginidze, g., petriashvili, l., & inaishvili, m. (2021). optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, 16, 1-5. https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 6. doborjginidze, g., petriashvili, l., & inaishvili, m. (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8(50)), 1-6. https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 7. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 8. doborjginize, g., & petriashvili, l. (2020, december 16-18). implementing blockchain in supply chain management. [conference presentation]. tallinn, estonia. 9. petriashvili, l., lominadze, t., tsereteli, t., zhvania, t., kiknadze, m., & otkhozoria, n. (n.d.). evaluating energy efficiency of identification systems. 10. petriashvili, l., zhvania, t., & kapanadze, d. (2017). process management in warehousing logistics using rfid automated system. journal of multidisciplinary engineering science studies (jmess), 3. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 464 11. gogichaishvili, g., petriashvili, l., & inaishvili, m. (2022). the algorithm of artificial intelligence for transportation of perishable products. bulletin of the georgian national academy of sciences, 16(4), 27-32. 12. l. petriashvili, i. khomeriki, m. kiknadze, t. lominadze and n. otkhozoria, "a study of the ecological dynamics of batumi, on the black sea coast, analyzing environmental factors and their impact," 2024 ieee international black sea conference on communications and networking (blackseacom), tbilisi, georgia, 2024, pp. 320-323, doi: 10.1109/blackseacom61746.2024.10646249. 13. kiknadze, m., kapanadze, d., zhvania, t., & petriashvili, l. (2022). analysis of factors affecting on e-governance and development of a cognitive model of its development. journal of social studies, 9(3), 126-133. https://doi.org/10.46361/2449-2604.9.3.2022.126-133 14. petriashvili, l., kaishauri, t., & otkhozoria, n. (2024). artificial intelligence for decision making in the supply chain. journal of technical science and technologies, 8(1), 30–34. https://doi.org/10.31578/jtst.v8i1.152 სმარტ კონტრაქტების გამოყენება მიწოდების ჯაჭვში აბსტრაქტი ბოლო წლებში, მნიშვნელოვან ყურადღებას იპყრობს სმარტ კონტრაქტის ინტეგრაცია მიწოდების ჯაჭვის მართვაში, რადგან მათ აქვს პოტენციალი გამო, გააუმჯობესონ პროცესის მართვის ეფექტურობა, გამჭვირვალობა და საიმედოობა. ნაშრომში წარმოდგენილია სმარტ კონტრაქტების გამოყენება მიწოდების ჯაჭვებში, მათი გავლენის ფოკუსირება მარაგების მართვაზე, პროცესების ოპტიმიზაციაზე და საერთო საოპერაციო ეფექტურობაზე. არსებული ლიტერატურის და შემთხვევების შესწავლის კომპლექსური ანალიზის მეშვეობით, ჩვენ ვადგენთ ძირითად უპირატესობებს და გამოწვევებს, რომლებიც დაკავშირებულია სმარტ კონტრაქტების დანერგვასთან მიწოდების ჯაჭვის კონტექსტში. ჩვენი აღმოჩენები გვიჩვენებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ სმარტ კონტრაქტები მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას გვთავაზობენ პროცესების ავტომატიზაციასა და შეცდომების შემცირებაში, ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურისა და დაინტერესებული მხარეების მზაობის საკითხები რჩება კრიტიკულად მნიშვნელოვანი წარმატებული დანერგვისთვის. საკვანძო სიტყვები: სმარტ კონტრაქტი, მიწოდების ჯაჭვის მართვა, მარაგების ოპტიმიზაცია, პროცესების ავტომატიზაცია, ბლოკჩეინ ტექნოლოგია fullpdf070412025.pdf practical significance of innovative biomarkers in diagnosing suspected early neonatal sepsis in neonates at weeks gestation khatuna lomauri, bela bochorishvili department of neonatology, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia neonatal sepsis remains one of the leading causes of morbidity and mortality in newborns. its timely diagnosis still represents a major clinical challenge. the integration of innovative biomarkers into clinical practice guidelines may facilitate the early verification of neonatal sepsis, reduce the need for unnecessary antibiotic therapy, and improve overall clinical outcomes. currently used conventional diagnostic methods for sepsis, such as blood culture, complete blood count, and c-reactive protein (crp) have multiple limitations in terms of both specificity and sensitivity. recent studies have demonstrated the diagnostic potential of innovative biomarkers, including interleukin-6 (il-6) and presepsin (scd14-st), in this regard. objective: the aim of this study is to evaluate the role of innovative biomarkers in the diagnosis of suspected early-onset neonatal sepsis among newborns with methods: the study focuses on the application of innovative biomarkers, including interleukin-6 (il-6), interleukin-8 (il-8), and presepsin (scd14-st) results: determining innovative biomarkers (including il-6, il-8, presepsin, and procalcitonin) enables the identification of neonates with suspected early-onset sepsis within a shorter time interval, helping to avoid unnecessary antibiotic administration. implementation of these findings may also positively impact treatment-related costs. conclusion: the use of innovative biomarkers in the early diagnosis of neonatal sepsis represents an important advancement in modern neonatology. although their widespread clinical implementation is still under investigation, current evidence demonstrates that this approach significantly improves diagnostic accuracy, accelerates the initiation of treatment, and ultimately enhances neonatal survival rates. keywords: innovative biomarkers, early-onset neonatal sepsis, interleukin-6, interleukin-8, presepsin, procalcitonin. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 660 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.35 1, 2, 3 1 , , . : sanadzegivi05@gtu.ge 2 , , . : eprikyanpavle@gmail.com 3 , . : dima.beridze@gmail.com : , , ) . , , , , . , , . , , . . : , , , , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 661 , , , . , . , , , . , , , . , , , , . , , , [1][5]. : , . , , , , , [1]. , , , , , , . , . , , , – . , , [3]. (predictive maintenance) , georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 662 . . , , , , [2]. , , . , . , , , [3]. , . , , – . , [1][3]. , , : , [1][4]. . , , . , , . . , , , . , , [4]. , , , . . , georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 663 , , [4][5]. . , . , , , . , , [1]. . , , , , . , . , . , , [4][5]. , , , , . , . , . , . : . . , . , , , ( , , ) . , [1][3]. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 664 . , , , , . , , , , . , , . , . , [1][3][4][5]. 1. smith, j. industrial equipment monitoring: best practices and challenges. journal of manufacturing systems. 2023. 45(2), p.123-135. 2. johnson, m., & lee, k. predictive maintenance in modern manufacturing. international journal of industrial engineering. 2022. 38(4), p. 210-225. 3. brown, t. real-time diagnostics in production processes. manufacturing technology review. 2021. 29(1), p. 56-70. 4. kumar, r., & patel, s. challenges in implementing monitoring systems in small enterprises. journal of production engineering. 2024. 50(3), p. 89-102. 5. georgian industrial association. current state of manufacturing in georgia: challenges and opportunities. tbilisi: gia press. 2023. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 665 best practices and challenges in diagnostic and monitoring methods of technological equipment in manufacturing processes givi sanadze1, pavle eprikian2, dima beridze3 1professor, georgian technical university, email: sanadzegivi05@gtu.ge 2master, lepl national agency for military recruitment and recruitment, email: eprikyanpavle@gmail.com 3master, aviation unit of the ministry of defense, email: dima.beridze@gmail.com abstract in modern manufacturing, the reliability and efficiency of technological equipment, such as machine tools and industrial robots, are critical for competitiveness. this article explores diagnostic and monitoring methods, focusing on best practices like continuous monitoring, predictive maintenance, and self-control systems, which reduce unplanned downtime and optimize costs. it also addresses challenges, including organizational, economic, and technical difficulties, as well as data reliability issues. practical solutions, such as personnel training and system integration, are proposed to enhance production reliability. the study aims to promote the adoption of these methods in the georgian industry. keywords: production processes, technological devices, diagnostics, monitoring, predictive maintenance, self-monitoring systems, anomaly detection, production efficiency, data reliability, cost optimization. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 724 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.68 მაკრო გარემოს გავლენა ტურიზმისა და სტუმარმასპინძლობის ინდუსტრიის განვითარებაზე ელისო გველესიანი ეკონომიკის აკადემიური დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. e-mail: eliso.gvelesiani@atsu.edu.ge ანოტაცია სტატია შეიცავს ტურისტული ორგანიზაციების ხელმძღვანელების გამოკითხვის საფუძველზე დადგენილი გარე ფაქტორების გავლენის ანალიზს სტუმარმასპინძლობის ინდუსტრიის საწარმოების საქმიანობაზე. ნებისმიერი საწარმოსა და ორგანიზაციის უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული გადაწყვეტილებები მიიღება გარემომცველი ფაქტორების, მაკროგარემოს ანალიზის საფუძველზე, რომელთანაც კომპანია მუდმივ ურთიერთკავშირია. ამ მხრივ, მიმდინარე პოლიტიკური და ეკონომიკური სიტუაციის პირობებში სტუმარმასპინძლობის ინდუსტრიის სპეციფიკის გათვალისწინებით, გარე ფაქტორების გავლენის შეფასება აქტუალურ საკითხს წარმოადგენს. ტურისტულ საწარმოზე გარემომცველი ფაქტორები გავლენას ახდენს მაკროგარემოსა და მიკროგარემოს დონეზე. მიკროგარემოს უფრო მჭიდრო ურთიერთქმედება აქვს ბიზნეს სტრუქტურებთან, რადგან ის პირდაპირ კავშირშია მომხმარებლების, კონკურენტების, მიმწოდებლების, პარტნიორების და ა.შ. საქმიანობასთან. მიკროგარემოსაგან განსხვავებით, მაკროგარემოზე გავლენას არ ახდენს ორგანიზაციის მუშაობა: მას არ შეუძლია შეცვალოს ისეთი გავლენის ფაქტორების ბუნება და შინაარსი, როგორიცაა პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალურ-კულტურული და ტექნოლოგიური პირობები. საკვანძო სიტყვები: ტურიზმის ინდუსტრია, ტურისტული საწარმო, მაკრო გარემო. მაკრო გარემო ეს არის გარემო, რომელიც ორგანიზაციის, ინდუსტრიისა და ბაზრის მიღმა არსებობს. იგი დიდ გავლენას ახდენს იმ მიკრო გარემოზე, (ინდუსტრიასა და ბაზარზე) რომელშიც კომპანია ოპერირებს. მაკრო გარემოს ხშირად შორეულ და განცალკევებულ ცვლადად მოიაზრებენ, რადგან იგი გარეგანი ძალების მიერაა მართული და არ ექვემდებარება ცალკეული კომპანიის კონტროლს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 725 მაკრო გარემოში მომხდარ ცვლილებებს, სხვა ასპექტებთან ერთად, წარმოუდგენლად დიდი გავლენის მოხდენა შეუძლია ორგანიზაციაზე, რადგან ის განსაზღვრავს კონკურენციის დონეს ინდუსტრიაში, ზრდის ან ამცირებს ბაზარის მოცულობას, წარმოშვებს ან კლავს ინდუსტრიებს; სწორედ ამიტომ, ტურიზმსა და სტუმარ-მასპინძლობის ინდუსტრიაში მომუშავე მენეჯერებს უნდა შეეძლოთ მაკრო გარემოში მოსალოდნელი თუ მიმდინარე ცვლილებების დანახვა და ინდუსტრიაზე მათი გავლენის სწორად შეფასება. ტურიზმსა და სტუმარ-მასპინძლობის ინდუსტრიაში მომუშავე მენეჯერების გამოკითხვის შედეგებზე დაყრდნობით შეიძლება დავასკვნათ, რომ მაკრო გარემოს ანალიზის პოტენციური დადებითი მხარეები შეიძლება იყოს:  გარემოს ცვალებადობაში მენეჯერების გათვითცნობიერება;  იმ ბაზრისა და ინდუსტრიის კონტექსტის გააზრება რომელშიც კომპანია ოპერირებს;  მულტინაციონალური გარემოს გაგება;  რესურსების უკეთ მართვა;  რისკების მართვის გაადვილება;  ყურადღების გადატანა სტრატეგიული ცვლილებების გამომწვევ ფაქტორებზე;  მოსალოდნელი ცვლილებების წინასწარ დანახვისა და ამ ცვლილებების პირობებში ადეკვატურად რეაგირების საშუალება. მაკრო გარემოს ანალიზი ხშირად შიდა გარემოს ანალიზზე გაცილებით რთულია რადგან იგი მოიცავს ყველაფერს რაც კომპანიის გარეთ ხდება. ინფორმაციის ასეთ მასასთან გამკლავებისას თავს რამდენიმე პრობლემა იჩენს. კერძოდ:  იმის განსაზღვრა თუ რა უნდა გავითვალისწინოთ აუცილებლად;  იმის განსაზღვრა რისი გათვალისწინება არ არის აუცილებელი;  ინფორმაციის რაციონალური ორგანიზება. სამწუხაროდ, არ არსებობს მაკრო გარემოს გაანალიზებისა და შედეგების პრეზენტაციის განსაზღვრული წესები. გინტერისა და დანკანის მოსაზრების თანახმად მაკრო გარემოს ანალიზი მოიცავს: „მაკრო გარემოს სკანირებას, იმ მოსალოდნელი ცვლილებების გამოსავლენად, რომლებიც გავლენას მოახდენს ორგანიზაციის საქმიანობაზე; სპეციფიკური ტრენდებისა და შაბლონების მონიტორინგს; მაკრო გარემოში მოსალოდნელი ცვლილებების პროგნოზირებას; მიმდინარე და მოსალოდნელი ცვლილებების გავლენის შეფასებას.“[1]¹ მაკრო გარემოს ანალიზის პროცესში არსებობს გარკვეული შეზღუდვები, ვაწყდებით არაერთ სირთულეს, რადგან ხშირად გარემოში ურთიერთგამომრიცხავი ტენდენციები იჩენს თავს. სწორედ ამიტომ, მენჯერებმა სტატეგიული ანალიზის წარმოებისას აუცილებლად უნდა გაითვალისწინონ მაკრო გარემოს ანალიზის შეზღუდვები და მოსალოდნელი უზუსტობები, გადაამოწმონ მიღებული მონაცემები და ანალიზის შედეგი (რადგან ის ხშირად იცვლება), georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 726 სცადონ ინფორმაციის ახალი წყაროების მოძიება და ანალიზის ახალი ტექნიკის შემუშავება, გამოიყენონ მიღებული ინფორმაცია სამომავლო სტრატეგიის შემუშავებისას. აქვე უნდა ავღნიშნოთ, რომ მაკრო გარემოს ანალიზი მენეჯერების სტრატეგიული ცნობიერების ამაღლებას უწყობს ხელს. steep ანალიზი სტრატეგიის, ტექნოლოგიების, ეკონომიკის, გარემოს და პოლიტიკის ანალიზი steep-ის ცალკეული ელემენტების განხილვამდე საჭიროა გავიაზროთ აღნიშნული სისტემის მოქმედების მექანიზმი. მოცემული ანალიზი ოთხი ეტაპისგან შედგება. ესენია: 1. მაკრო გარემოს სკანირება მიმდინარე თუ პოტენციური სოციალური, ტექნოლოგიური, ეკონომიკური და პოლიტიკური ფაქტორების გამოსავლენად. 2. შესაძლო ცვლილებების მნიშვნელობის შეფასება; 3. თითოეული რელევანტური ცვლილების დეტალური განხილვა და მათ შორის შესაძლო კავშირის ძიება. 4. მოცემული ცვლილებების შესაძლო გავლენის შეფასება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 727 steep ანალიზის ჩატარებით ჩვენ ვიკვლევთ რა გავლენას ახდენს მისი შემადგენელი თითოეული კომპონენტი ქვემოთ მოყვანილ ფაქტორებზე:  ორგანიზაციის შემადგენელ ნაწილებზე steep-ის ფაქტორების გავლენას ორგანიზაციის ფუნდამენტურ კომპეტენციებზე, სტრატეგიებზე, რესურსებზე, ღირებულებათა სისტემასა და კომპანიის ფუნქციონირებაზე (ოპერაციებზე, მარკეტინგზე, ადამიანური რესურსების მართვასა და ფინანსებზე).  ბაზარზე steep-ის ფაქტორების გავლენას იმ ბაზარზე რომელზეც კომპანია ოპერირებს ( მაგალითად, ბაზრის სტრუქტურა, სეგმენტები, მომხმარებლების მოთხოვნა და სურვილები და ა.შ), ადამიანური რესურსების ბაზარზე, ფინანსურ რესურსებსა და ა.შ. ინდუსტრიაზე, რომელშიც ოპერირებს მოცემული კომპანია steep-ის ფაქტორების გავლენას კონკურენტუნარიანობის ხუთ ძალაზე (მყიდველის ძალა, მიმწოდებლის ძალა, შესვლის საფრთხე, შემცვლელების საფრთხე, მეტოქეობა). [2]¹“ბ[[[ კომპანიის მუშაობაზე მოქმედი პოტენციური გავლენები ძალიან განსხვავდება კონტექსტის მიხედვით (მაგალითად, კომპანიის მასშტაბი, მისი მდებარეობა, სექტორი რომელშიც ოპერირებს, და ა.შ). სოციო-დემოგრაფიული გავლენა. სოციალური გარემოს ანალიზი უკავშირდება საზოგადოებსა და სოციალური ცვლილებების პოტენციურ გავლენას ბიზნესზე, ინდუსტრიასა და ბაზარზე. სოციალური გარემოს გაანალიზებისას აუცილებლად უნდა გავითვალისწინოთ:  სოციალური კულტურა (ღირებულებები, დამოკიდებულება და რწმენა) მისი გავლენა მოთხოვნაზე რომელიც ამა თუ იმ პროდუქტის მიმართ ჩნდება, შრომიის მიმართ დამოკიდებულებაზე, ინვესტიციებზე, ეკოლოგიაზე, ეთიკასა და ა.შ.  დემოგრაფია ადამიანების პოპულაციის მასშტაბისა და სტრუქტურის გავლენა შრომთ ბაზარსა და ბაზარზე არსებულ მოთხოვნაზე.  სოციალური სტრუქტურა, შრომის მიმართ დამოკიდებულება და მომსახურების ხარისხის გავლენა. არ არსებობს მარტივი წესები, რომლებიც ორგანიზაციას მაკრო გარემოს გაანალიზებაში დაეხმარება. (მაკრო გარემოს ანალიზის) თითოეული შემთხვევა ინდივიდუალური და მოცემული ორგანიზაციისთვის რელევანტური მიდგომის პოვნას გულისხმობს. დასკვნა ჩატარებული კვლევის საფუძველზე შეიძლება დავასკვნათ, რომ მიმდინარე პირობებში, სტუმარმასპინძლობის ინდუსტრიაში საწარმოო სტრუქტურების განვითარებაზე უდიდეს გავლენას ახდენს ეკონომიკური გარემო, რომელიც მაკროგარემოს პირდაპირი სტუქტურული ნაწილია. ტურიზმის სექტორში საწარმოოს მომგებიანობის შესანარჩუნებლად ორგანიზაციის სტრატეგიული გეგმის შემუშავებისა და ანალიზის პროცესში ტურიზმისა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 728 სტუმარმასპინძლობის დარგის მენეჯერებმა განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გაამახვილონ ფასების პოლიტიკაზე, ასევე გარკვეული იმპორტირებული პროდუქტების ადგილობრივით პოტენციური ჩანაცვლების საკითხებზე, როგორც მთავარ პრევენციულ ღონისძიებაზე გაცვლითი კურსების შესაძლო ცვლილების შემთხვევაში.. სტუმართმოყვარეობის ინდუსტრიაში ბიზნეს სტრუქტურის განვითარებაზე ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს პოლიტიკური ფაქტორები. უშუალოდ რეგიონულ პოლიტიკას შეუძლია განსაზღვროს საქმიანობის დიფერენციაცია და სტუმარმასპინძლობის საწარმოს მუშაობის პროფილი. ასეთი პოლიტიკის მიზანი შეიძლება იყოს მთლიანად რეგიონში ტურიზმის მხარდაჭერა ან ახალი და არსებული საწარმოების მიზნობრივი მხარდაჭერა. ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა „პროდუქტის ხარისხისა და მომსახურების დონის მოთხოვნები“ და „ინტერნეტის, ასევე მობილური მოწყობილობების განვითარება“, თანამედროვე პირობებში ურთიერთქმედებენ ერთმანეთთან, მჭიდრო კავშირში არიან და ავსებენ ერთმანეთს. ინტერნეტისა და მოწყობილობების გამოყენების ხარისხი ფართოდ არის გავრცელებული ტურიზმისა და სტუმარმასპინძლობის ინდუსტრიაში. მიწოდებული მომსახურეობის ხარისხს ყოველთვის უდიდესი მნივნელობა ჰქონდა და აქვს სასტუმროების, რესტორნებისა და ტურისტული საწარმოების მომგებიანობისა და კონკურენტუნარიანობის შესანარჩუნებლად, პირდაპირ კავშირშია მობილური მოწყობილობებისა და ინტერნეტით მიწოდებულ მომსახურეობასთან. ამრიგად, სტუმატრმასპინძლობის ინდუსტრიის ორგანიზაციების განვითარების დაგეგმვისას აუცილებელია ისეთი სერვისების მიწოდებისა და დამუშავების ტექნოლოგიური საშუალებების დანერგვა, რომლებიც დააკმაყოფილებს ინტერნეტისა და მობილური მოწყობილებების ფართოდ გამოყენების მსურველი მომხმარებლების მოთხოვნებს. სოციალურ-კულტურული გარემოს ისეთი პარამეტრები, როგორიცაა „მიგრაციის დონე და იმიგრაციის განწყობები“, ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ტურიზმის ინდუსტრიაში. ინდუსტრიის მენეჯერებმა უნდა გაითვალისწინონ მოსახლეობის განწყობები და რეგიონში არსებული ტურისტული პოტენციალიდან გამომდინარე შექმნან რაც შეიძლება მეტი სამუშაო ადგილი, რათა თავიდან იქნას აცილებული „მიგრაცია ქვეყნის მსხვილ ქალაქებში და ემიგრაცია უცხოეთის სხვადასხვა ქვეყნებში სამუშაო ადგილების საძებნელად.“[3]. ბიბლიოგრაფია [1]¹https://www.scribd.com/document/508170356/macroenvironmental-analysis-for-strategicmanagement [2]¹https://researchguides.library.brocku.ca/external-analysis/macro-environment es [3]¹იაკობ მესხია, ელისო გველესიანი „რეგიონული ეკონომიკური პოლიტიკა“, თბილისი 2010.იბ[[[ “ბ[[[[[ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 729 the impact of the macro environment on the development of the tourism and hospitality industry eliso gvelesiani academic doctor of economics, associate professor akaki tseretali state university abstract the article presents an analysis of the impact of external factors on the activities of enterprises within the hospitality industry, based on a survey conducted among managers of tourism organizations. the most important strategic decisions of any enterprise or organization are made on the basis of an analysis of the surrounding environment, the macro-environment, with which the company maintains constant interaction. in this regard, under the current political and economic conditions, and taking into account the specifics of the hospitality industry, assessing the impact of external factors represents a highly relevant issue. external factors affect a tourism enterprise at both the macro-environmental and microenvironmental levels. the micro-environment is characterized by closer interaction with business structures, as it is directly connected to the activities of consumers, competitors, suppliers, partners, etc. unlike the micro-environment, the organization’s activities do not influence the macro-environment: it cannot change the nature and content of such influencing factors as political, economic, socio-cultural, and technological conditions. keywords: tourism industry, tourism enterprise, macro environment. fullpdf070412025.pdf modern approaches to the pathophysiology and classification of shock in critical care vakhtang shoshiashvili,1 natia gamkrelidze2 tbilisi state medical university; tbilisi, georgia the word is derived from the french meaning a clash or collision between two opposing forces. historically, numerous definitions of shock have been proposed. the current volume. global hypoperfusion leads to an imbalance between oxygen supply and demand, resulting in insufficient atp synthesis, anaerobic respiration, and lactic acidosis. therefore, shock is a lifethreatening medical emergency characterized by inadequate delivery of oxygen-rich blood to tissues and organs. shock leads to a dangerous drop in blood pressure and reduced blood flow. the underlying pathophysiological mechanism of shock is widespread circulatory failure resulting in inadequate tissue perfusion and oxygen delivery. shock can be classified into four main types: hypovolemic, cardiogenic, obstructive, and distributive. the distributive category includes septic, anaphylactic, and neurogenic shock. among these, septic shock is the most common in intensive care units, followed by cardiogenic and hypovolemic shock. when oxygen supply becomes inadequate, the body initiates several adaptive mechanisms to maintain perfusion pressure and oxygen delivery. this compensatory period is known as compensated shock, during which early clinical signs may be detected. the initial response to hypoperfusion involves activation of the baroreceptor reflex and the renin angiotensin aldosterone system. aldosterone acts on the principal cells of the renal collecting tubules to increase sodium reabsorption, resulting in fluid retention and improved cardiac output. when compensatory mechanisms fail and oxygen delivery ( ) declines beyond a critical threshold, shock progresses to the uncompensated stage. prolonged hypoxia and anaerobic metabolism cause rapid clinical deterioration. the final stage, termed irreversible or refractory shock, is typically associated with multiple organ dysfunction syndrome (mods) and carries a mortality rate of 96 99%. a common mechanism underlying mods is ischemia reperfusion injury, which contributes significantly to mortality among intensive care patients. recent advancements in understanding shock pathogenesis emphasize the critical role of microcirculatory dysfunction and endothelial injury, even when traditional "macro" measures like blood pressure appear stable. this has led to the development of new diagnostic and therapeutic strategies focused on the cellular and microvascular levels. keywords: shock, hypoperfusion, oxygen supply, hypoxia, intensive care microsoft word fullpdf07042025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 268 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.15 „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ფორმირებისა და რეფორმის ძირითადი ტენდენციები, მიზნები და ამოცანები მარიამ შავლაყაძე სამართლის მაგისტრი, კიოლნის უნივერსიტეტი, გერმანია აბსტრაქტი „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონი საბჭოთა კავშირის დაშლისა და საქართველოს დამოუკიდებლობის კვლავმოპოვების შემდეგ შეიქმნა. საბჭოთა სოციალისტური წყობა სამეწარმეო სამართლის განვითარების შესაძლებლობას არ იძლეოდა. შესაბამისად, საქართველოს სამეწარმეო ურთიერთობების საკანონმდებლო რეგლამენტირების მწირი გამოცდილება გააჩნდა. დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდგომ, ცვალებადი პოლიტიკურ სამართლებრივი და ეკონომიკური ვითარება მოითხოვდა ახლად შექმნილი „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის ნორმების ხშირ ცვლილებასა და განახლებას, რათა საქართველოს სამეწარმეო სამართალი დანარჩენი ცივილიზებული მსოფლიოს სახელმწიფოთა სამართალთან თანხვედრაში მოსულიყო. გლობალური ეკონომიკური ტენდენციების გათვალისწინებით, ცვლილებები ეხებოდა არა მხოლოდ „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის ცალკეულ ნორმებს, არამედ ხდებოდა სამეწარმეო სამართლის სისტემური ცვლილება, კონტინენტური ევროპისა და ანგლო-ამერიკული სამართლის სისტემებს შორის. კანონმდებლობის ხშირ ცვალებადობასთან ერთად, არც განვითარებული სასამართლო პრაქტიკა არსებობდა. ყოველივე ამან შექმნა ქაოტური და ხარვეზიანი სამართლებრივი რეგულირება, რამაც, საბოლოო ჯამში, ქვეყანა ისევ დააყენა ფუნდამენტური საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელების საჭიროების პირისპირ. წინამდებარე ნაშრომი აღწერს „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის განვითარების გზას, დამოუკიდებლობის აღდგენის დროიდან დღემდე. წარმოჩენილი იქნება „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის განვითარების ზოგადი ტენდენციები, აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში. განსაკუთრებული აქცენტი გაკეთდება, საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების შესახებ შეთანხმებიდან გამომდინარე, ქვეყნის კანონმდებლობის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლოების ვალდებულებაზე, რაც „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონის შექმნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 269 ერთ-ერთ მნიშვნლოვან საფუძველს წარმოადგენს. გაანალიზდება საკანონმდებლო ხარვეზები, რამაც სისტემური რეფორმის აუცილებლობა განაპირობა ახალი კანონის შექმნის სახით. ნაშრომში თავდაპირველად განხილული იქნება „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ისტორიული წანამძღვრები. შეფასდება სამეწარმეო ურთიერთობების ახლებური საკანონმდებლო რეგულირების საჭიროება, პოსტსაბჭოთა სივრციდან გამოსული ქვეყნისთვის. საუბარი იქნება სამეწარმეო საქმიანობის მომწესრიგებელ თავდაპირველ საკანონმდებლო აქტებზე, აგრეთვე, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის ცალკე კანონად, ერთიან კოდიფიცირებულ აქტად, ჩამოყალიბებაზე. ნაშრომის მომდევნო ნაწილში წარმოდგენილი იქნება „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის განვითარების ძირითადი ტენდენციები. საუბარი იქნება რეგულირების და დერეგულირების რეჟიმების ცვლაზე „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში და, საბოლოო ჯამში, კანონის რეფორმირების საჭიროებაზე. გაანალიზდება, ასოცირების ხელშეკრულებით განსაზღვრული, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლოების მოსალოდნელი ეფექტები, ისევე როგორც, რეგულირებადი რეჟიმის შემოღების მნიშვნელობის საკითხი საქართველოს მსგავსი ქვეყნისთვის. ნაშრომის მომდევნო ნაწილებში საუბარი იქნება მეწარმე სუბიექტების საქმიანობასთან დაკავშირებულ ისეთ ფუნდამენტურ საკითხებზე, როგორებიცაა სამეწარმეო საქმიანობის დაწყების მომწესრიგებელი ნორმები, ისევე როგორც, კორპორაციის მართვასა და კონტროლთან დაკავშირებული საკანონმდებლო რეგულაციები. აღწერილი იქნება სამეწარმეო საზოგადოების დაფუძნების, „წინარე საზოგადოებისა“ და საწესდებო კაპიტალის მომწესრიგებელი ნორმების ცვლილებების ძირითადი მიმართულებები, ისევე როგორც, კორპორაციული მართვისა და კონტროლის საკითხებთან დაკავშირებული ცვლილებები, კორპორაციული მართვის სისტემებისა და მმართველი ორგანოების ურთიერთმიმართების, აგრეთვე, ეფექტური კორპორაციული მართვის კუთხით. განსაკუთრებული აქცენტი გაკეთდება, ასოცირების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, ევროკავშირის საკორპორაციო სამართლის დირექტივებთან „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის დაახლოების ვალდებულებაზე და, აღნიშნულიდან გამომდინარე, კანონის რეფორმირების აუცილებლობაზე. ევროკავშირის საკორპორაციო სამართლის დირექტივები საზოგადოების დაფუძნების ეტაპზე განსაზღვრულ მოთხოვნებს ადგენს. გარდა ამისა, საზოგადოების მარეგისტრირებელი კანონმდებლობა მნიშვნელოვანი ხარვეზებით იყო წარმოდგენილი. განსაკუთრებული ხარვეზებისა და ნაკლოვანებების შემცველი იყო, აგრეთვე, კორპორაციის მართვასა და კონტროლთან დაკავშირებული ნორმები, რაც, ხშირად, მრავალ სამართლებრივ ჩიხს ქმნიდა. ამდენად, არჩევანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 270 სწორედ ამ საკითხების საკანონმდებლო რეგულირების ცვლილებებისა და განვითარების განხილვა-გაანალიზებაზე გაკეთდა. საკვანძო სიტყვები: სამეწარმეო სამართალი, ასოცირების შეთანხმება, ევროკავშირის საკორპორაციო სამართლის დირექტივები, სამეწარმეო საქმიანობის დაწყება, კორპორაციის მართვა და კონტროლი, ახალი კანონი „მეწარმეთა შესახებ“. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ისტორიული წანამძღვრები  საკანონმდებლო რეგულირების აუცილებლობა და პირველი სამართლებრივი აქტები სამეწარმეო სამართალში სამეწარმეო სამართლის განვითარება საქართველოში დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, გასული საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში, იწყება. ისტორიულად, საქართველოში არსებობდა სავაჭრო ურთიერთობების მომწესრიგებელი გარკვეული სამართლებრივი აქტები. თუმცა, არ არსებობდა, ერთიანი, რაიმე სახის სახელმწიფო სამართლებრივი აქტი სავაჭროწარმოებითი ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად.1 საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, საჭირო გახდა სოციალისტური წყობიდან კაპიტალისტურ რელსებზე გადასვლა, როგორც ამას გლობალური ეკონომიკური კონკურენცია მოითხოვდა. საბჭოთა კავშირში არსებული დირიჟიზმული ეკონომიკისთვის, პოლიტიკური და ეკონომიკური რეალობიდან გამომდინარე, გარკვეული წანამძღვრები და წესები იყო დამახასიათებელი.2 საბჭოთა კავშირის დაშლამ გამოიწვია არსებული ბაზრების, სავაჭრო გზების, კორპორაციული ურთიერთობების სრულად განადგურება და მოშლა.3 შესაბამისად, ახალ ეკონომიკურ წყობაზე გადასვლა საქართველოს სრულიად განადგურებული და მოშლილი ეკონომიკის საფუძველზე მოუწია. აუცილებელი გახდა ქვეყანაში მთელი რიგი ეკონომიკური გარდაქმნები.4 ეკონომიკური გარდაქმნებისთვის კი საჭიროა სათანადო სამართლებრივი ბაზის შექმნა და გამაგრება, მით უმეტეს აუცილებელია ძლიერი სამართლებრივი ბაზის შექმნა გეგმიური ეკონომიკიდან საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის მეტად რთულ პერიოდში.5 1 ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი iii, გვ. 56. 2 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 8. 3 იქვე. 4 ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი iii, გვ. 60. 5 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 271 სამეწარმეო სამართლის სამართლებრივი ბაზის შექმნა, აღნიშნული ეკონომიკური რეალობის მოთხოვნებიდან გამომდინარე, დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან პირველივე წლებში დაიწყო. საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ 1991 წლის 25 ივლისს მიიღო კანონი „სამეწარმეო საქმიანობის საფუძვლების შესახებ“. გარდა ამისა, მომდევნო წლებში, საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობამ გამოსცა რამდენიმე დადგენილება: „ადგილობრივი (მუნიციპალური) საწარმოს შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“, „შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“, „ინდივიდუალური მეწარმეობისა და ინდივიდუალური საწარმოს შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ და ასე შემდეგ. აღნიშნული დადგენილებები მიღებული იქნა დასახელებული კანონის საფუძველზე და წარმოადგენდნენ შემვსებ დადგენილებებს, რომლებიც სამეწარმეო საქმიანობაზე დამატებით მოწესრიგებას ადგენდნენ.6 „ინდივიდუალური მეწარმეობისა და ინდივიდუალური საწარმოს შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ აქტს ინდივიდუალურ საწყისებზე, შესაძლებლობებზე ორიენტირებული პირების სამეწარმეო საქმიანობისთვის საფუძველი უნდა შეექმნა.7 ამდენად, მცდელობა იმისა, რომ სამეწარმეო სამართალში კერძო ინიციატივა მთლიანად, უპირველეს ყოვლისა, ცალკეულ ადამიანებზე გადასულიყო, თავიდანვე იყო.8 „შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ აქტით კი ქართველმა კანონმდებელმა უდიდესი მნიშვნელობა მიანიჭა სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელების ამ ორგანიზაციულსამართლებრივ ფორმას, როგორც, შეიძლება ითქვას, ყველაზე მოქნილ, საშუალო საწარმოსთვის დამახასიათებელ ფორმას.9 „სამეწარმეო საქმიანობის საფუძვლების შესახებ“ კანონი განსაზღვრავდა სამეწარმეო საქმიანობის ცნებას და მისი მოწყობის ორგანიზაციულსამართლებრივ ფორმებს.10 იგი ითვალისწინებდა საწარმოთა 19 ფორმას, თუმცა გარკვევით ვერ მოხაზავდა მათ.11 ამრიგად, დღეისათვის გაბატონებული numerus clausus-ის პრინციპი, იმ დრისათვის, ჯერ კიდევ არ მოქმედებდა.12 კანონი, მეწარმე სუბიექტთა დაფუძნების, რეგისტრაციის, მათი ფორმების, შიდაორგანიზაციული სტრუქტურისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის გარდა, მოიცავდა საქართველოს სამოქალაქო და შრომის კოდექსებით, გარემოს დაცვითი, 6 ცერცვაძე, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები, კრებულში: ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, 2013, 7, გვ. 8-9. 7 ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი iii, გვ. 61-62. 8 იქვე, გვ. 62. 9 იქვე. 10 იქვე, გვ. 61. 11 იქვე. 12 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 272 საგადასახადო, სალიცენზიო და ანტიმონოპოლიური კანონმდებლობით, ისევე როგორც, სხვა სპეციფიკური კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით დადგენილ ურთიერთობების მომწესრიგებელ ნორმებს.13 ამრიგად, კანონი მოიცავდა კერძო და საჯარო-სამართლებრივი ნორმების მთელ სპექტრს. იგი უფრო პოლიტიკურსაჯარო ხასიათის აქტი იყო, ვიდრე კერძო სამართლის კანონი.14 მისით დადგენილი ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმების რეგლამენტაციისთვის სამთავრობო დადგენილებები და სხვა კანონქვემდებარე აქტები გამოიცემოდა.15 სამართლებრივ სახელმწიფოში კი, სადაც აღიარებულია კანონის უზენაესობა, აუცილებელია მეწარმეთა სტატუსის კანონით განსაზღვრა და არა კანონქვემდებარე დოკუმენტებით.16 ამდენად, შეიძლება ითქვას, რომ ზოგადი რეგულირების ხასიათი, რომელიც კანონმა, წმინდა სამეწარმეო სამართლებრივ ნორმებთან ერთად სამოქალაქო და სხვა სპეციალური კერძო-სამართლებრივი ნორმებისა და საჯაროსამართლებრივი ნორმების მთელი სპექტრის მოცვით, შეიძინა, მის მთავარ ნაკლს წარმოადგენდა, ვინაიდან აუცილებელი ხდებოდა რეგულირების მიღმა დარჩენილი საკითხების კანონქვემდებარე აქტებით განსაზღვრა. ზემოთ დასახელებული სამთავრობო დადგენილებები, როგორც ზემოთ ითქვა, სწორედ „სამეწარმეო საქმიანობის საფუძვლების შესახებ“ კანონის რეგულირების მიღმა დარჩენილი საკითხების მოწესრიგების ფუნქციის მატარებელი იყო. ამრიგად, დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, „სამეწარმეო საქმიანობის საფუძვლების შესახებ“ კანონი იყო სავაჭრო-წარმოებითი ურთიერთობების მომწესრიგებელი პირველი საკანონმდებლო აქტი. იგი არ წარმოადგენდა ერთიან საკანონმდებლო აქტს სამეწარმეო სამართალში, რადგან საზოგადოებათა შესახებ არსებობდა ცალკე სამართლებრივი აქტები. თუმცა კანონი არ გამოირჩეოდა სრულყოფილებით, მისი მიღება, სამეწარმეო სამართლის განვითარების კუთხით, დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიაში წინ გადადგმული ნაბიჯი იყო და კანონმდებლობის გაუმჯობესების მნიშვნელოვან საფუძველს ქმნიდა.  „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ჩამოყალიბება სამეწარმეო სამართლის განვითარების კუთხით მომდევნო მნიშვნელოვანი ნაბიჯი, 1994 წლის 28 ოქტომბერს, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღება იყო. კანონის მიღებას წინ უძღოდა განსაზღვრა იმისა, თუ რომელი სამართლებრივი სისტემის თუ ქვეყნის კანონმდებლობის რეცეფცია უნდა 13 ცერცვაძე, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები, კრებულში: ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, 2013, 7, გვ. 9. 14 ჭანტურია, კანონი „მეწარმეთა შესახებ” და საკორპორაციო სამართლის წარმოშობა საქართველოში, კრებულში: სერგო ჯორბენაძე 70, საიუბილეო კრებული, 1996, 32, გვ. 36. 15 იქვე. 16 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 273 მომხდარიყო და, შესაბამისად, როგორი რეგულირება უნდა ჰქონოდა სამეწარმეო კანონმდებლობას. ტრადიციულად, საქართველო კონტინენტური ევროპის სამართლის სისტემას მიეკუთვნებოდა, განსაკუთრებით ახლოს კი იგი გერმანულ სამართალთან იდგა.17 შესაბამისად, გადაწყდა გერმანულ სამეწარმეო სამართალზე და მის რეცეფციაზე აქცენტის გაკეთება.18 გერმანული სამეწარმეო სამართლის მსგავსად, სადაც სავაჭრო და საზოგადოებათა სამართალი გამიჯნულია სამოქალაქოსგან, მოხდა სამეწარმეო სამართლის ცალკე კანონის მიღება.19 თუმცა, განსხვავებით გერმანიისაგან, სადაც კერძო სამართლი დუალისტურ სისტემას ეფუძნებოდა, ანუ ცალკე მოქმედებდა სავაჭრო კოდექსი, ქართველმა კანონმდებელმა კერძო სამართლის დუალისტური მოდელი უარყო.20 სამოქალაქო კოდექსში სამეწარმეო სამართალის რეგულირებას მრავალი ქვეყანის კანონმდებლობა ითვალისწინებს. თუმცა, მსგავსი სახის ჰიბრიდული წარმონაქმნის21 შექმნაზე ქართველმა კანონმდებელმა მიზანმიმართულად თქვა უარი. აღსანიშნავია, რომ კოდექსში არსობრივად, ორგანულად ერთმანეთთან დაკავშირებული ნორმები მოიაზრება, რაც სამოქალაქო კოდექსზე მუშაობისას გაითვალისწინა ქართველმა კანონმდებელმა.22 სამოქალაქო კოდექსით რომელიმე სპეციალური კერძო სამართლის მოწესრიგების შემთხვევაში მართებულად ჩნდება კითხვა, რატომ არ შეიძლება კოდექსმა დაიტიოს ყველა სპეციალური სამართალი?23 აღსანიშნავია, აგრეთვე, რომ სამეწარმეო სამართლის თავდაპირველ კანონში, „სამეწარმეო საქმიანობის საფუძვლების შესახებ“, წმინდა სამეწარმეო სამართლებრივ ნორმებთან ერთად თავმოყრილი იყო როგორც სამოქალაქო და სპეციალური კერძო-სამართლებრივი ნორმები, ასევე საჯარო-სამართლებრივი ნორმები. მრავალი წმინდა სამეწარმეო სამართლებრივი საკითხების მოწესრიგება კი, დამატებით, სხვა სამართლებრივი აქტებით ხდებოდა. აღნიშნული, კანონის მნიშვნელოვან ხარვეზად იქნა მიჩნეული. შესაბამისად, სამეწარმეო სამართლის ახალ კანონს უნდა მოეხდინა ამ ხარვეზის გამოსწორება. სამეწარმეო სამართლის სამოქალაქო კოდექსში შეტანის შემთხვევაში კი შესაძლებელია ცალკე აქტების მიღების საჭიროება კვლავ დამდგარიყო. 17 ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი iii, გვ. 62. 18 იქვე. 19 ზოიძე, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, თავი iv, გვ. 197. 20 ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი iii, გვ. 62-63. 21 ზოიძე, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, თავი iv, გვ. 198. 22 იქვე. 23 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 274 ქართველმა კანონმდებელმა გერმანული სამართლისგან განსხვავებული მიდგომა აირჩია და უარი თქვა სამოქალაქო კოდექსის გვერდით სავაჭრო კოდექსის რეგულირების დადგენაზე. ამგვარ კერძო სამართლის დუალისტურ მოდელს, გარდა წმინდა თეორიულ-დოგმატური მნიშვნელობისა, სხვაგვარი პრაქტიკული მნიშვნელობა არ გააჩნდა.24 სამაგიეროდ, ასეთმა დაყოფამ პოსტსაბჭოთა სამართალში დაამკვიდრა სრულიად მცდარი და სამართლებრივი სახელმწიფოსთვის მიუღებელი კონცეფცია კანონთა იერარქიის შესახებ, რაც კოდექსის, განსაკუთრებით სამოქალაქო კოდექსის, უპირატესობაში ვლინდება სხვა კანონებთან შედარებით.25 შედეგად, მცირდება სხვა კანონების როლი, სამოქალაქო კოდექსებს კი უჩნდებათ ყოვლისმომცველი აქტის პრეტენზია და იტვირთება საცნობარო ხასიათის დებულებებით.26 საბოლოო ჯამში, კოდექსებს ზოგადი ნორმები შერჩებათ, ხოლო პრაქტიკისთვის რეალური მნიშვნელობის მქონე ნორმები მოექცევა „მეორეხარისხოვან კანონებში“.27 ასეთი საკანონმდებლო ტექნიკის შედეგად, იქმნება ვითარება, როდესაც ერთსა და იმავე საკითხს რამდენიმე საკანონმდებლო აქტი არეგულირებს. ასეთი პარალელური ნორმები, როგორც წესი, ხშირად ეწინააღმდეგებიან ერთმანეთს და პრაქტიკაში ელემენტარული საკითხების მოწესრიგებას ართულებენ.28 თუკი რომელიმე საკითხი მოწესრიგებულია კანონით, ეს საკითხი კანონში სრულად უნდა იყოს მოწესრიგებული და იგივე საკითხებს არ უნდა ეხებოდეს პარალელური კანონი.29 ამ მიდგომას იზიარებს ქართველი კანონმდებლი და თავიდან იცილებს საკანონმდებლო რეგულირებასთან დაკავშირებულ აღნიშნულ ორაზროვნებასა და გაურკვევლობას. სამეწარმეო კანონმდებლობის შექმნისას, პოლიტიკის შემმუშავებელმა პირებმა საქართველოში, განსხვავებით დსთ-ს წევრი ზოგიეთი ქვეყნისაგან, ტრადიციული მარეგულირებელი ნორმების მაქსიმალურად შენარჩუნებისთვის დრო და სახსრები არ დაკარგეს და თანამედროვე დასავლურ სამართლებრივ სტანდარტებთან შესაბამისობის მაქსიმალურად მიღწევას შეეცადნენ.30 აგრეთვე, მიუხედავად დასავლურ სამართალთან, განსაკუთრებით გერმანულ სამართალთან სიახლოვისა, კანონმდებელი შეეცადა კანონს საკუთარი თვითმყოფადობა ჰქონოდა 24 ჭანტურია, კანონი „მეწარმეთა შესახებ“ და საკორპორაციო სამართლის წარმოშობა საქართველოში, კრებულში: სერგო ჯორბენაძე 70, საიუბილეო კრებული, 1996, 32, გვ. 37. 25 იქვე. 26 იქვე. 27 იქვე. 28 ჭანტურია, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის რეფორმის ძირითადი მიმართულებები, კრებულში: სამართლისა და პოლიტიკური აზროვნების ისტორიის ნარკვევები, წიგნი iii, 2015, 650, გვ. 653. 29 იქვე, გვ. 653-654. 30 ბეთანელი/მასბაუმი, საკორპორაციო სამართალი საქართველოში, ჟურნალში: ქართული სამართლის მიმოხილვა, n 2-3, 2003, 278, გვ. 278. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 275 შენარჩუნებული. ამდენად, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონი გერმანელ მეცნიერებთან თანამშრომლობაში შექმნილი ქართული კანონია და არა გერმანული კანონი.31 მისი მსგავსი ერთიანი აქტი არ არსებობს გერმანიასა თუ დასავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნების სამართალში.32 დასავლეთ ევროპის ქვეყნების ცოდნისა და გამოცდილების გამოყენებით,33 ქართველი კანონმდებელი შეეცადა საქართველოში იმ პერიოდში არსებული პოლიტიკური და სამართლებრივი რეალობის შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზა შეექმნა. შესაბამისად, უარი თქვა დასავლეთ ევროპის რომელიმე ქვეყნის სამართლის ზუსტი ანალოგის გადმოღებაზე და სხვადასხვა ევროპული სამართლებრივი აქტებიდან ამოკრებილი ნორმებით შექმნა ერთიანი საკანონმდებლო აქტი. კანონის სახელწოდებად თავდაპირველად სხვადასხვა ვარიანტები განიხილებოდა: „კანონი სამეწარმეო საზოგადოებების შესახებ“, „კანონი საწარმოთა შესახებ“, „მეწარმეობის შესახებ“ და „სამეწარმეო საქმიანობის შესახებ“.34 საბოლოო ჯამში, კანონს დაერქვა „მეწარმეთა შესახებ“, რადგან ეს სახელწოდება უკეთ გამოხატავს კანონის არსსა და მიზანს. კანონი, სწორედ, მეწარმეთა მოწყობის ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმებს აწესრიგებს და მათ სტრუქტურას განსაზღვრავს.35 ხოლო ინდივიდუალური მეწარმე კი არ წარმოადგენდა „საზოგადოებას“.36 გარდა ამისა, მეწარმეობა ამ კანონით მოწესრიგებულ ურთიერთობებს ცდება და, ფაქტიურად, მოიცავს ყველა იმ სახელშეკრულებო ურთიერთობას, რომელსაც სამოქალაქო კოდექსი არეგულირებს.37 მეწარმეობა, სამეურნეო საქმიანობა, გულისხმობს ასევე საჯარო-სამართლებრივ ურთიერთობებსაც.38 ამდენად, ყოველივე აღნიშნულის გათვალისწინებით, უარყოფილი იქნა ყველა სხვა შემოთავაზებული ვარიანტები და კანონს დაერქვა „მეწარმეთა შესახებ“. „მეწარმეთა შესახებ“ კანონს კანონმდებელმა გამორჩეული სტრუქტურა შეუქმნა. ფაქტობრივად, ესაა კოდექსი თავისი წყობით.39 კანონი დაყოფილია ზოგად და სპეციალურ ნაწილებად. ზოგადი ნაწილის ნორმები საერთოა სპეციალურ ნაწილში მოცემული ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმებისთვის. შესაბამისად, ის რაც მოცემულია ზოგადში, სპეციალურ ნაწილში აღარ მეორდება.40 ზოგად ნაწილს 31 ჭანტურია, კანონი „მეწარმეთა შესახებ“ და საკორპორაციო სამართლის წარმოშობა საქართველოში, კრებულში: სერგო ჯორბენაძე 70, საიუბილეო კრებული, 1996, 32, გვ. 34. 32 იქვე. 33 იქვე. 34 იქვე, გვ. 34-35. 35 იქვე, გვ. 35. 36 იქვე, გვ. 34. 37 იქვე, გვ. 35. 38 იქვე. 39 ზოიძე, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, თავი iv, გვ. 199. 40 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 276 შეთვისებული აქვს საუკეთესო ნორმები ევროპული სავაჭრო კოდექსებიდან, უპირატესად გერმანულიდან, ხოლო სპეციალურ ნაწილს კი გერმანიის საზოგადოებათა სამართლიდან.41 ზოგადად, სავაჭრო სამართალმა დიდი გავლენა მოახდინა საქართველოს სამოქალაქო სამართალზე. შეიძლება ითქვას, რომ სავაჭრო სამართლიდან გარკვეული ნორმები რეცეფცირებულ იქნა თვით საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში.42 ასეთი ნორმები მრავლად გვხვდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის სხვადასხვა ნაწილებში. ამრიგად, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონი ჩამოყალიბდა, როგორც სამეწარმეო სამართლებრივი ურთიერთობების მარეგულირებელი ერთიანი საკანონმდებლო აქტი. მაშინ, როდესაც გერმანულ სამართალში ცალკეული საზოგადოებებისთვის ცალკე კანონები მოქმედებდა, საქართველოში შეიქმნა ერთიანი კანონი, რომელმაც მოიცვა ყველა ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმა და მოახდინა მათი რეგულირება. ასეთი ინოვაციური კანონის შექმნა, განსაკუთრებით იმ დროისათვის, სამეწარმეო სამართლის განვითარების კუთხით მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯი იყო. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის განვითარების ტენდენციები  „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის განვითარების ეტაპები „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონი, მისი მიღების დღიდან დღემდე, არაერთხელ გახდა მნიშვნელოვანი ცვლილებების საგანი. ამ მხრივ, უნდა გამოიყოს სამი ძირითადი პერიოდი: 1994 წლიდან, ანუ „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის მიღებიდან, 2008 წლამდე, 2008 წლიდან 2014 წლამდე და 2014 წლიდან დღემდე.43 კანონის ევოლუციის აღნიშნული პერიოდების განმავლობაში, კანონი დგებოდა სამართლებრივი სისტემის ცვლილების წინაშე. პირველ ეტაპზე, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონი იხრებოდა კონტინენტური ევროპის სამართლის ოჯახისკენ. მომდევნო პერიოდიდან, კანონმა ანგლო-ამერიკული სამართლის სისტემისკენ აიღო გეზი. საბოლოო ეტაპზე, 2014 წლიდან, კვლავ კონტინენტური ევროპის სამართლის მიმართულება იქნა არჩეული. ევროპულ სამართალთან სამეწარმეო კანონმდებლობის დაახლოება, აგრეთვე, 2014 წელს საქართველოსა და ევროკავშირს შორის დადებული ასოცირების ხელშეკრულებით განისაზღვრა. პირველ ეტაპზე, 1994 წლიდან, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონმა გეზი ევროპული, მეტწილად, გერმანული სამართლისკენ აიღო. კანონმა მეწარმე სუბიექტთა 41 იქვე. 42 ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი iii, გვ. 76-77. 43 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 13. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 277 საქმიანობის მომწესრიგებელი, გერმანული მოდელისთვის დამახასიათებელი, იმპერატიული ნორმები დაადგინა.44 „მეწარმეთა შესახებ“ კანონმა numerus claususის პრინციპი შემოიღო და იმპერატიულად განსაზღვრა ორგანიზაციულსამართლებრივი ფორმების ამომწურავი ჩამონათვალი. კანონმა ორგანიზაციულსამართლებრივი ფორმები ამხანაგური და კაპიტალური ტიპის საზოგადოებებად დაყო და თითოეული ფორმისთვის, მეტწილად, იმპერატიული მოწესრიგება დაადგინა. თუმცა, კანონი დისპოზიციური მოწესრიგების რეჟიმსაც სათანადო ადგილს უთმობდა.45 დისპოზიციური მოწესრიგების რეჟიმი განსაკუთრებით ეხებოდა ამხანაგურ ე.წ. პერსონაფიცირებულ ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმებს და, ასევე, უფრო პერსონაფიცირებული პარტნიორული სტრუქტურის მქონე შპს-ს.46 იმპერატიული ნორმები უფრო ჭარბობდა კაპიტალური ტიპის საზოგადოებებში, ძირითადად სს-სა და რეგისტრირებული კოოპერატივის სამეწარმეო ფორმებში.47 მომდევნო ეტაპზე, 2008 წლიდან, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონმა გეზი ამერიკული სამართლისკენ აიღო. კანონი, მეტწილად, დისპოზიციური მოწესრიგების რეჟიმისკენ იხრებოდა. შესაბამისად, საკითხთა მნიშვნელოვანი ნაწილი პარტნიორთა შორის შეთანხმებით, წესდებით, რეგულირებას ექვემდებარებოდა. დერეგულირებადი რეჟიმის შემოღების მიზანი სამეწარმეო საქმიანობის მომწესრიგებელი კანონმდებლობის „გამარტივება“ და მეწარმეობის წახალისება იყო. ეკონომიკური აღმავლობის მიღწევა კი, რაც სამეწარმეო საქმიანობისთვის ხელის შეწყობით უნდა მომხდარიყო, იმ დროისათვის პრიორიტეტულ ამოცანას წარმოადგენდა. თუმცა, დერეგულირების დროს აუცილებელია ქვეყანაში არსებობდეს განვითარებული სასამართლო პრაქტიკა, სამართლებრივი სისტემის სპეციფიკა და განვითარებული კაუტელარული იურისპრუდენცია.48 წინააღმდეგ შემთხვევაში, ამერიკული სამართლებრივი მიდგომების გადმოღებით, ამერიკული სამართლის მსგავსი მოდელის ნაცვლად, იქმნება სრულიად მოუწესრიგებელი და ქაოტური სამართლებრივი რეჟიმი. საქართველო კი ნამდვილად არ არის ის ქვეყანა, სადაც განვითარებული სასამართლო პრაქტიკა მოქმედებს.49 ამდენად, საკანონმდებლო ნორმების გაუქმებით ქვეყანაში იქმნება არაპროგნოზირებადი სამართლებრივი გარემო. შესაბამისად, მეწარმეობის წახალისების ნაცვლად, დერეგულირებადი რეჟიმის შემოღება ინვესტიციების განხორციელების ხელის 44 ცერცვაძე, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები, კრებულში: ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, 2013, 7, გვ. 13. 45 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 13. 46 იქვე. 47 იქვე. 48 იქვე, გვ. 32. 49 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 278 შემშლელ ფაქტორად გვევლინება და მას ვერ ექნება დადებითი ეკონომიკური ეფექტი. საბოლოო ეტაპზე, 2014 წლიდან, კვლავ ევროპული, რეგულირებადი სამართლის მიმართულება იქნა არჩეული. დერეგულირებადი რეჟიმიდან მომდინარე ხარვეზის გამოსწორება კვლავ მეტნაკლებად ამომწურავი საკანონმდებლო მოწესრიგებით უნდა მომხდარიყო. გარდა ამისა, რეგულირებადი რეჟიმის შემოღება საქართველოსა და ევროკავშირს შორის დადებული ასოცირების ხელშეკრულებითაც იყო განპირობებული. რეგულირებადი რეჟიმის პირობებში, ზემოთ აღწერილი სამართლებრივი „კრიზისის“ მოგვარება იმპერატიული დებულებების შემოღებით უნდა მომხდარიყო. თუმცა, მიზნად იქნა დასახული, აგრეთვე, ე.წ. default rule-ის, ანუ დისპოზიციური მოწესრიგების პათოსის შეძლებისდაგვარად შენარჩუნებაც.50 რამდენადაც სამართლებრივი ჩარევა მიზანშეწონილია მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში,51 კანონს ცალკეულ საკითხთა რეგულირება მხოლოდ მათი პარტნიორთა შეთანხმებით დაურეგულირებლობის შემთხვევაში უნდა ეტვირთა.52 ამრიგად, განისაზღვრა, რომ იმპერატიულ ნორმებთან ერთად სათანადო ადგილი ყოფილიყო დათმობილი დისპოზიციური ნორმებისთვისაც, რათა კანონს არ მიეღო ზედმეტად მბოჭავი ხასიათი და შეძლებისდაგვარად ყოფილიყო შენარჩუნებული სამეწარმეო საქმიანობის თავისუფლება. ამასთან, აუცილებლად იქნა მიჩნეული ზოგადკორპორაციული სამართლებრივი პრინციპების გათვალისწინება კანონმდებლობაში, რომელთა მხარეთა შეთანხმებით შეცვლა კორპორაციული სამართლის სულისკვეთებას ეწინააღმდეგება.53  „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლოების მოსალოდნელი ეფექტები საქართველოსა და ევროკავშირს შორის 2014 წელს დადებული ასოცირების ხელშეკრულებით განისაზღვრა საქართველოს ვალდებულება, ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადებში, მოახდინოს ეროვნული კანონმდებლობის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლოება. ასოცირების ხელშეკრულებით საქართველო იღებს ვალდებულებას, რომ აქციონერთა, კრედიტორთა და სხვა ბიზნეს პარტნიორთა დაცვა ევროკავშირის წესების შესაბამისად მოახდინოს.54 აგრეთვე, 50 იქვე, გვ. 38. 51 ზოიძე, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, თავი i, გვ. 34. 52 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 38-39. 53 იქვე, გვ. 39. 54 „ასოცირების შესახებ შეთანხმება ერთის მხრივ, საქართველოსა და მეორეს მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებს შორის“, № 200/42, 27/06/2014, 316-ე მუხლის „ა“ პუნქტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 279 ხელშეკრულება მიუთითებს, მისივე xxviii დანართში ჩამოთვლილ, ევროკავშირის საკორპორაციო სამართლის დირექტივებზე, რომლებთან შესაბამისობაშიც უნდა მოვიდეს საქართველოს საკორპორაციო სამართალი.55 ასოცირების ხელშეკრულებით საქართველომ იკისრა კონკრეტული ევროპული სტანდარტების დანერგვა ნაციონალურ კანონმდებლობაში და ამით ევროპული და ეროვნული კანონმდებლობების შესაბამისობაში მოყვანა, რამაც დადებითი ეფექტი უნდა იქონიოს პოზიტიური ბიზნესგარემოს ფორმირებაზე. კანონმდებლობათა დაახლოების პროცესი მოითხოვს ევროპული კანონისმიერი სამართლის რეგულირებადი რეჟიმის შემოღებას, რამაც უნდა მოახდინოს ნაციონალურ საკორპორაციო კანონმდებლობაში არსებული ხარვეზების გამოსწორება. ზოგადად, ჰარმონიზაცია არის ნორმატიული დეკლარაცია იმისა, რომ შემცირებული იქნა განსხვავება ორ სხვადასხვა სამართლებრივ სისტემას შორის.56 თუმცა, იგი არ გულისხმობს სამართლებრივი სისტემების სრული იდენტობის მიღწევას. იდეალური ჰარმონიზაცია არის განსხვავებული ნაწილების შეჯგუფების მექანიზმი და არა უხეში ერთობა, მიღწეული ამ განსხვავებული ელემენტების გაერთიანებით, ინდივიდუალობის დაკარგვის ხარჯზე.57 ამდენად, წარმატებული ჰარმონიზაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია ნაციონალური საზოგადოებრივი და კულტურული თავისებურებების გათვალისწინება.58 წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა კანონმა რეალურ ცხოვრებაში პრაქტიკული გამოყენება ვერ პოვოს. ჰარმონიზაციის შედეგი თითქმის მთლიანად არის დამოკიდებული მისი ცალკეული განუყოფელი ელემენტების თვისებებსა და შემადგენლობაზე.59 ამდენად, განმსაზღვრელია, როგორც ევროპული კანონმდებლობის შესაბამისობა და სიახლოვე ქართულ სამართალთან, ისე ქართული სამართლის მზაობა სიახლის მიღებისა და დანერგვის, მისი იმპლემენტაციის კუთხით. რამდენადაც საქართველო ტრადიციულად კონტინენტური ევროპის სამართლის ოჯახს მიეკუთვნებოდა, იგი ისტორიულად ახლოს იყო ევროპულ სამართალთან. აგრეთვე, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონი, მისი მიღების დროიდან, მუდმივად განიცდის ცვლილებებს, რამაც კანონში სრული ქაოსი გამოიწვია და, საბოლოო ჯამში, საფუძვლად დაედო მორიგი ფუნდამენტური ცვლილებების ახალ ტალღას. შესაბამისად, უნდა ითქვას, რომ ქართული სამეწარმეო სამართლის მზადყოფნა, დაუახლოვდეს ევროპულ სამართალს, განპირობებულია ასევე აუცილებლობიდან გამოწვეული ცვლილებებით. 55 იქვე, 319-ე მუხლი. 56 samkharadze, harmonization of legal systems, in: journal of law (tsu), 2015(1), 2002, 253, p. 255. 57 იქვე, p. 254. 58 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 16. 59 samkharadze, harmonization of legal systems, in: journal of law (tsu), 2015(1), 2002, 253, p. 254. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 280 ევროკავშირის კანონმდებლობასთან ნაციონალური სამეწარმეო კანონმდებლობის დაახლოებას უნდა მოჰყვეს დადებითი ეფექტი ბიზნესგარემოს გაუმჯობესებისა და ინვესტიციების შემოსვლის კუთხით. განსხვავებული კორპორაციული კანონმდებლობის პირობებში, შვილობილი კომპანიებისა და ფილიალების შექმნის თავისუფლებამ შესაძლოა სხვადასხვა სამართლებრივი პირობები შექმნას კრედიტორებისთვის.60 შედეგად, შვილობილი კომპანიებისა და ფილიალების კრედიტორები, ჰოლდინგ-კომპანიის კრედიტორებისაგან განსხვავებული სამართლებრივი სისტემის პირისპირ აღმოჩნდებიან.61 ასეთ არათანაბარ სამართლებრივ პირობებში კრედიტორთა ჩაყენების თავიდან აცილება კანონმდებლობათა დაახლოების გზით არის შესაძლებელი. ნაციონალური კორპორაციული სამართლის განსხვავებებს არავითარი მნიშვნელობა არ უნდა ჰქონდეს ქვეყნის არჩევისთვის, კომპანიის დაარსების მიზნით.62 ინკორპორირების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას, კომპანიები უნდა ითვალისწინებდნენ ეკონომიკურ ასპექტებს და არა ქვეყნის კორპორაციულ სამართალს.63 ჰარმონიზაციის შედეგად კომპანიებისთვის უნდა შეიქმნას კონკურენციის თანაბარი პირობები.64 კორპორაციული სამართალი კონკურენციისთვის ნეიტრალური უნდა იყოს და კონკრეტული კომპანიებისთვის არ უნდა ქმნიდეს უპირატეს ან არახელსაყრელ მდგომარეობას.65 კონკურენციის თანაბარი პირობების შექმნას კი ექნება სამეწარმეო საქმიანობის დაწყების მასტიმულირებელი ეფექტი. ჰარმონიზებული კორპორაციული სამართალი იზიდავს კომპანიებსა და ინვესტორებს, რათა გაფართოვნდენ სხვა სახელმწიფოთა ბაზრებზე.66 ინვესტორებსა და კომპანიებს უფრო მეტად იზიდავთ უცხოური ბაზრები, რომლებიც მათივე ბაზრების მსგავსია.67 შესაბამისად, ნაციონალური კორპორაციული სამართლის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლოებას უნდა მოჰყვეს საქართველოში უცხოური ინვესტიციების გაზრდა და სამეწარმეო ურთიერთობების განვითარება ქვეყნის ფარგლებს გარეთ. 60 mock, harmonization, regulation and legislative competition, in: german law journal, 3(12), 2002, para. 2. 61 იქვე. 62 იქვე. 63 იქვე. 64 იქვე. 65 იქვე. 66 იქვე, para. 3. 67 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 281 ამრიგად, საქართველოს საკორპორაციო კანონმდებლობის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან შესაბამისობაში მოყვანას, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში არსებული ხარვეზის გამოსწორების გარდა, მნიშვნელოვანი დადებითი ეკონომიკური ეფექტი უნდა ჰქონდეს. ევროპული კანონისმიერი სამართლის რეგულირებადი რეჟიმის შემოღებით, კანონი მეტად დამცავ ფუნქციას შეიძენს. ამასთან, ევროკავშირის კანონმდებლობასთან დაახლოებით, საქართველოს ევროპულ ბაზარზე გასვლის ასპარეზი მეტად გაეხსნება.  რეგულირებადი რეჟიმის მნიშვნელობა განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყანაში „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში არსებული ხარვეზის გამოსწორებისა და საქართველოსა და ევროკავშირს შორის დადებული ასოცირების ხელშეკრულებით განსაზღვრული ვალდებულების შესრულების მიზნით, კანონმა გეზი კვლავ ევროპული კანონისმიერი სამართლის რეგულირებადი მიმართულებისკენ აიღო. საკორპორაციო სამართლებრივი ურთიერთობების ამომწურავი საკანონმდებლო მოწესრიგება კი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განვითარებადი ეკონომიკის მქონე ქვეყნისთვის, სადაც კანონი, ხშირად, საკორპორაციო ურთიერთობების მონაწილეთა დაცვის ერთადერთ გარანტად გვევლინება. ლიბერალური საკანონმდებლო მოდგომების პირობებში, დაბალია სამეწარმეო ურთიერთობის მონაწილეთა დაცვის სტანდარტები, რაც განსაკუთრებით მიუღებელია განვითარებადი ეკონომიკის მქონე ქვეყნისთვის. განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებში კორპორაციული სამართალი ემსახურება უფრო ფართო სახის მიზნებს და ოპერირებს გაცილებით ნაკლებად განვითარებული ბაზრისა და სამართლებრივი ინფრასტრუქტურის პირობებში, ვიდრე განვითარებულ ეკონომიკაში.68 პარადოქსული შედეგი არის ის, რომ კორპორაციული სამართლის დამცავი ფუნქცია უფრო მნიშვნელოვანი ხდება ზუსტად მაშინ, როდესაც ნაკლები სხვა რესურსია ხელმისაწვდომი ამ ფუნქციის მხარდასაჭერად.69 შესაბამისად, შესაძლოა ლიბერალური კორპორაციული კანონმდებლობლობა ეფექტურად მუშაობდეს ამერიკის მსგავს განვითარებული ეკონომიკის მქონე ქვეყანაში, თუმცა საქართველოში არსებული განვითარებადი ეკონომიკა მოითხოვს უფრო მკაცრ და ამომწურავ საკანონმდებლო მოწესრიგებას. აღსანიშნავია, რომ პოლიტიკური მიზნები აყალიბებს ასევე განვითარებული ეკონომიკის სამართალსაც, თუმცა ისინი გაცილებით მნიშვნელოვანია იმ 68 black/ kraakman, a self-enforcing model of corporate law, in: harvard law review, 109(8) 1996, 1911, p. 1921. 69 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 282 ეკონომიკებში, სადაც კაპიტალიზმს ნაკლებად მტკიცე საფუძველი აქვს.70 მართალია საქართველო უკვე მრავალი წელია სოციალისტური წყობიდან გამოვიდა, თუმცა ქვეყანას ნამდვილად არ აქვს კაპიტალიზმის მყარი საფუძველი. ამდენად, პოლიტიკური მიზნები შესაძლოა მძიმე ტვირთად დააწვეს ბიზნესს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც არ არსებობს საკანონმდებლო ნორმები, რომლებიც მათ დაცვას უზრუნველყოფდა. საქართველოში არ არსებობს არც განვითარებული სასამართლო პრაქტიკა, რომელიც მოახდენდა სამეწარმეო ურთიერთობის მონაწილეთა დაცვას ლიბერალური კანონმდებლობის პირობებში. ქვეყანაში არ არსებობს ასევე ჩვეულებითი, ადათობრივი ნორმები კორპორაციულ ურთიერთობათა სფეროში, რომლებიც მისი საკანონმდებლო ნორმებით დატვირთვის საჭიროებას მოხსნიდა.71 აღსანიშნავია, რომ კულტურა ნაწილობრივ ასახავს ფუნდამენტურ სამართლებრივ ნორმებს და სანქციებსაც ითვალისწინებს მათი დარღვევისთვის.72 აგრეთვე, კულტურული, ჩვეულებითი დამოკიდებულებები ასევე არსებობს სამართლებრივი ნორმებისგან დამოუკიდებლად და ასეთი ნორმების გასაძლიერებლად, ასე რომ მათი ფორმალური აღსრულება იშვიათად თუ არის საჭირო.73 ამრიგად, საქართველოს შემთხვევაში რჩება მხოლოდ კანონი და, შესაბამისად, მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება კორპორაცილი ურთიერთობების რეგულირებისთვის. ისტორიული წყაროები ცხადყოფს, რომ ბიზნესები, ძირითად შემთხვევებში, ბიზნესის რეგულირების ძლიერი მომხრეები იყვნენ.74 თუმცა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ რეგულირება მხოლოდ ბიზნესის ინტერესებს ემსახურება, რადგან არ არსებობს ლოგიკური მიზეზი იმისა, თუ რატომ არ შეიძლება რეგულირება ერთდროულად ემსახურებოდეს როგორც ბიზნესის, ისე სხვა ინტერესებს.75 რეგულირება შეიძლება ემსახურებოდეს ისეთი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მიზნების განხორციელებას, როგორებიცაა გარემოს დაცვა, თანასწორობა, სოციალური, უმცირესობის ინტერესის გატარება და ა.შ.76 ასეთი მიზნების განხორციელება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებში, რადგან ასეთ ქვეყნებში აღნიშნული სფეროები, როგორც წესი, ნაკლებად არის ხოლმე 70 იქვე. p. 1924 71 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 34. 72 black/ kraakman, a self-enforcing model of corporate law, in: harvard law review, 109(8) 1996, 1911, p. 1928. 73 იქვე. 74 cranston, regulation and deregulation, in: university of new south wales law journal, 5(1), 1982, 1, p. 9. 75 იქვე. p. 10. 76 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი i, გვ. 35. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 283 დაცული. მეტიც, ხშირად აღნიშნული ინტერესები ბიზნესის ინტერესებით არის გადაფარული. სამეწარმეო საქმიანობის დაწყების მომწესრიგებლი ნორმების ევოლუცია „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონში  სამეწარმეო საზოგადოების დაფუძნება სამეწარმეო საზოგადოების ფორმირების მარეგულირებელმა ნორმებმა, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში, მრავალჯერ განიცადეს ფუნდამენტური ცვლილებები. აღნიშნული ნორმები კანონის განვითარების ზოგადი ტენდენციების მიხედვით ეტაპობრივად იცვლებოდა. პირველ ეტაპზე, 1994 წლიდან 2008 წლის ცვლილებებამდე, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონი საწარმოს დაფუძნების საკითხების საკმაოდ დეტალურ მოწესრიგებას ადგენდა. 2005 წლის 24 ივნისის რედაქცია, საწარმოს რეგისტრაციისთვის განსაზღვრავდა განცხადებისა და მასზე თანდართული დოკუმენტების წარდგენის ვალდებულებას.77 აგრეთვე, ადგენდა დეტალურ ჩამონათვალს იმისა, თუ რა მონაცემები უნდა შესულიყო განცხადებაში. განცხადებაში, საწარმოსა და მისი პარტნიორების რეკვიზიტების გარდა, უნდა ასახულიყო მონაცემები სამეურნეო წლის დასაწყისისა და დასასრულის შესახებ, კაპიტალური საზოგადოებებისთვის კი, დამატებით, უნდა მითითებულიყო საწესდებო კაპიტალის ოდენობა და შესრულებული შენატანის საბუთი, ისევე როგორც დირექტორისა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრების პირადი მონაცემები.78 განცხადებაზე თანდართული უნდა ყოფილიყო საზოგადოების წესდება, არაფულადი შესატანის შეტანის შემთხვევაში მისი შეფასების დოკუმენტი, შპს-ისა და სს-ისთვის კი დირექტორისა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრების დანიშვნის ოქმები.79 აღსანიშნავია, რომ, 2003 წლის 18 ივლისის რედაქციით, საწარმოს რეგისტრაციას ახორციელებდა სასამართლო, სამეწარმეო რეესტრში სათანადო ჩანაწერების შეტანით80 და ბიუროკრატიული მიდგომის გამო, ქართული რეალობის გათვალისწინებით, მარეგისტრირებელი კანონმდებლობა ნაკლებად მოქნილი იყო.81 ასეთი ბიუროკრატია ბიზნესის განვითარებას მეტად აბრკოლებდა. სახელმწიფოს მხრიდან დამატებითი რეგულაციების შემოღებით, განვითარებად 77 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), მე5 მუხლის 1-ლი პუნქტი. 78 იქვე, მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტი. 79 იქვე, მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი. 80 იქვე, მე-4 მუხლის 1-ლი პუნქტი. 81 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 50. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 284 ქვეყნებში, იქმნება ბიუროკრატიული აპარატის კორუფციაში გარევის საფრთხე, რაც უარყოფითად აისახება ჯანსაღი ბიზნესგარემოს ფორმირებაზე.82 აღნიშნული ფაქტორები დიდწილად განაპირობებდნენ იმას, რომ სამეწარმეო საქმიანობის დაწყება ნაკლებად მიმზიდველი იყო ბიზნესისთვის, რომელსაც ხარჯი ჯერ კიდევ რეგისტრაციამდე უნდა გაეღო, რეგისტრაციასთან დაკავშირებული ცალკეული კორუფციული გარიგებებისა თუ რეგისტრაციის საფასურის გადახდის მიზნით.83 რადგან ბიზნესი, როგორც წესი, ყოველთვის გარკვეულ რისკებთან და ხარჯებთან არის დაკავშირებული, მნიშვნელოვანია, რომ მარეგისტრირებელი კანონმდებლობა ნაკლებ ბარიებებს ქმნიდეს და რეგისტრაციის პროცესი მიმდინარეობდეს, რაც შეიძლება, სწრაფად და მარტივად, მინიმალური დანახარჯებით. მომდევნო ეტაპზე, 2008 წლის 14 მარტის ცვლილებებით, მარეგისტრირებელი კანონმდებლობა გამარტივდა და სამეწარმეო საზოგადოების რეგისტრაციისთვის ნაკლები მოთხოვნები დაადგინა. რეგისტრაციაზე უფლებამოსილ ორგანოდ საგადასახადო ორგანო განისაზღვრა.84 კანონით დადგინდა, რომ საწარმოს რეგისტრაცია კანონით გათვალისწინებული დოკუმენტების წარდგენისთანავე უნდა მომხდარიყო.85 სამეწარმეო საზოგადოების რეგისტრაციისთვის განისაზღვრა სარეგისტრაციო განცხადების წარდგენის ვალდებულება, რომელიც აღარ მოიცავდა მონაცემთა იმ ფართო ჩამონათვალს, რაც ცვლილებებამდე იყო გათვალისწინებული და ძირითადად შემოიფარგლებოდა საწარმოსა და პარტნიორების, აგრეთვე, მმართველი თანამდებობის პირების ძირითადი რეკვიზიტებით. აღსანიშნავია, რომ რეგისტრაციის მიზნებისთვის საწარმოს წესდების წარდგენის საჭიროება მოიხსნა.86 ასევე, გაუქმნდა კაპიტალის არსებობის დამადასტურებელი დოკუმენტის წარდგენის მოთხოვნა.87 უარი ითქვა სარეგისტრაციო განცხადების ნოტარიულად დამოწმების მოთხოვნაზე, იმ შემთხვევაში, თუ პარტნიორები ან მმართველი თანამდებობის პირები მას ხელს აწერდნენ მარეგისტრირებელ ორგანოში, რეგისტრაციაზე უფლებამოსილი პირის თანდასწრებით.88 მოიხსნა, აგრეთვე, საწარმოს პარტნიორთა წილობრივი მონაწილეობის ცვლილების რეგისტრაციის ვალდებულება სამეწარმეო რეესტრში,89 რითაც აღსრულების პრობლემა დადგა.90 პარტნიორთა წილობრივი მონაწილეობა, საზოგადოების დაფუძნებისას, სავალდებულოდ აღარ დგინდებოდა და იგი წესდებით განისაზღვრებოდა, რაც 82 იქვე, გვ. 50-51. 83 იქვე, გვ. 51. 84 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), მე-4 მუხლი 1-ლი პუნქტი. 85 იქვე, მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტი. 86 იქვე, მე-5 მუხლის მე-8 პუნქტი. 87 იქვე, მე-5 მუხლის მე-9 პუნქტი. 88 იქვე, მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი. 89 იქვე, მე-51 მუხლის მე-2 პუნქტი. 90 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი i, გვ. 104. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 285 მასზე მესამე პირების ხელმისაწვდომობას ზღუდავდა.91 ამდენად, აღნიშნული ცვლილება-დამატებების შედეგად, მიღებული იქნა საზოგადოების რეგისტრაციის მარტივი და დაჩქარებული პროცესი, რამაც პოზიტიური ეკონომიკური ეფექტი გამოიღო. თუმცა, მეორე მხრივ, გამარტივებული მარეგისტრირებელი კანონმდებლობა კორპორაციული ურთიერთობების მონაწილეთა დაცვის ნაკლებ გარანტიებს ქმნიდა. 2009 წლის 3 ნოემბრის ცვლილებებით, მოხდა გარკვეული დამატებითი რეგულაციების შემოღება, რითაც ზედმეტად გამარტივებული კანონმდებლობის აღნიშნული უარყოფითი ეფექტების აღმოფხვრა უნდა მომხდარიყო. მაგალითად, წესდების წარდგენა რეგისტრაციის მიზნებისთვის კვლავ სავალდებულოდ დაწესდა.92 ეს იმას ნიშნავს, რომ წესდებამ კვლავ დაიბრუნა ის დატვირთვა, რაც თავდაპირველ ეტაპზე ჰქონდა.93 აღსანიშნავია, აგრეთვე, რომ ამ უკანასკნელი ცვლილებებით, მარეგისტრირებელი ორგანო გახდა საჯარო სამართლის იურიდიული პირი საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო.94 საბოლოო ეტაპზე, 2021 წლის 2 აგვისტოს ახალი კანონით „მეწარმეთა შესახებ“, მარეგისტრირებელი კანონმდებლობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა. ახალ კანონში გათვალისწინებული იქნა, როგორც რეგულაციების მეტწილად მოხსნის უარყოფითი სამართლებრივი მხარეები, ასევე ასოცირების ხელშეკრულებით განსაზღვრული ევროკავშირის სამართლის მოთხოვნები. „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონის მიხედვით, სამეწარმეო საზოგადოების რეგისტრაციისთვის საჭიროა მარეგისტრირებელ ორგანოში სამეწარმეო საზოგადოების სადამფუძნებლო შეთანხმების წარდგენა.95 სადამფუძნებლო შეთანხმება მოიცავს წესდებას და კანონით განსაზღვრულ სხვა ინფორმაციას.96 აღნიშნულ, კანონით განსაზღვრულ, სხვა ინფორმაციას, კანონის მიხედვით, წარმოადგენს საწარმოს, პარტნიორების და სამეწარმეო საზოგადოების თანამდებობის პირების რეკვიზიტები. გარდა ამისა, ცალკეული სამეწარმეო საზოგადოებისთვის, კანონი ითვალისწინებს სადამფუძნებლო შეთანხმებაში დამატებითი ინფორმაციის ასახვის ვალდებულებას. კანონი ადგენს, ასევე, იმ მონაცემთა ჩამონათვალს, რომლებიც სავალდებულოდ უნდა შევიდეს წესდებაში. აღსანიშნავია, რომ ახალი კანონი ითვალისწინებს ე.წ. სტანდარტულ წესდებებს,97 91 იქვე. 92 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), მე5 მუხლის მე-2 პუნქტი. 93 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი i, გვ. 105. 94 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), მე4 მუხლის მე-2 პუნქტი. 95 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 875-vრს-xმპ, 02/08/2021, მე-9 მუხლის 1-ლი პუნქტის (ა) ქვეპუნქტი. 96 იქვე, მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტი. 97 იქვე, მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 286 რომელსაც არ იცნობდა „მეწარმეთა შესახებ“ თავდაპირველი კანონი. სტანდარტული წესდება წარმოადგენს სახელმწიფოს მიერ დადგენილ სტანდარტულ დოკუმენტს, რომელიც საერთოა შესაბამისი ფორმის სამეწარმეო საზოგადოებებისთვის. სტანდარტული წესდების გამოყენება არ არის სავალდებულო საზოგადოებისთვის. დამფუძნებელ პარტნიორებს შეუძლიათ უარი თქვან მის გამოყენებაზე და თავად შეადგინონ წესდება. თუ პარტნიორები არ შეიმუშავებენ წესდებას, სტანდარტული წესდება მიიჩნევა სადამფუძნებლო შეთანხმების ნაწილად.98 ახალი კანონით დადგინდა, რომ მარეგისტრირებელი ორგანოს პასუხისმგებლობა შემოიფარგლება რეგისტრირებული მონაცემებისა და მასთან დაცული სარეგისტრაციო თუ სხვა დოკუმენტების ურთიერთშესაბამისობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფით.99 მარეგისტრირებელი ორგანო პასუხს არ აგებს წარდგენილი მონაცემებისა და დოკუმენტების შინაარსის სიმცდარისა და მათი შექმნის პროცედურების დარღვევისთვის. ამ უკანასკნელზე, პასუხისმგებლობა ეკისრება ამ მონაცემებისა და დოკუმენტების შექმნაზე უფლებამოსილ ორგანოს.100 ამდენად, მარეგისტრირებელი ორგანოს ფუნქცია და ვალდებულება მნიშვნელოვნად შეიცვალა. ახალ კანონში გათვალისწინებული იქნა ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2009/101/ec და 77/91/eec დირექტივები. აღნიშნული დირექტივები ეხება საზოგადოების ინფორმაციის გამჟღავნების, გასაჯაროების საკითხებს. ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2009/101/ec დირექტივის მე-2 თავი მთლიანად ინფორმაციის გამჟღავნების საკითხებს ეთმობა. იგი ვრცელდება ყველა ტიპის კორპორაციაზე როგორც საფონდო ბირჟაზე გამსვლელ კორპორაციებზე, ასევე მხოლოდ კერძო მიზნით შექმნილ საზოგადოებებზე.101 ამ დირექტივის ტექსტში განსაკურებით არის გამოკვეთილი მესამე პირთა ინტერესების დაცვის მიზნები. ინფორმაციის გამჟღავნების მოთხოვნები დიდწილად აღნიშნული მიზნების მიღწევას ემსახურება. დირექტივის მე-2 მუხლი აკეთებს სავალდებულოდ გამოსაქვეყნებელი დოკუმენტებისა და მონაცემების ჩამონათვალს, რომელსაც მეტწილად შეესაბამება „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონი. თუმცა, ამ ჩამონათვალთან ძირითადად შესაბამისობაში იყო კანონის ძველი რედაქციაც და, შესაბამისად, ამ მხრივ მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო ცვლილება არ მომხდარა. დირექტივა ადგენს აღნიშნული, სავალდებულოდ გამოსაქვეყნებელი, დოკუმენტებისა და მონაცემების ელექტრონული საშუალებით ხელმი 98 იქვე, მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტი. 99 იქვე, მე-8 მუხლის მე-4 პუნქტი. 100 იქვე. 101 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 3, გვ 53. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 287 საწვდომობის უზრუნველყოფის ვალდებულებას.102 ეს მოთხოვნა გათვალისწინებული იყო, ჯერ კიდევ, ძველ კანონში და იგი ასახულია, აგრეთვე, ახალ კანონში. თუმცა, ახალ კანონში შემოდის ერთიანი ელექტრონული პორტალის103 ცნება, რომელიც წარმოადგენს მონაცემების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის ერთიან ელექტრონულ პლატფორმას. დირექტივის მე-5 მუხლი ჩამოთვლის იმ მონაცემებს, რომლებიც სავალდებულოდ უნდა იქნეს დატანილი საზოგადოების საქმიან წერილებში, ისევე როგორც საზოგადოების ვებგვერდზე. ეს მოთხოვნა გათვალისწინებული იქნა ახალ კანონში და მე-17 მუხლით შემოღებული იქნა დირექტივის შესაბამისი რეგულაცია. ევროსაბჭოს 77/91/eec დირექტივა საზოგადოების ინფორმაციის გამჟღავნებასთან დაკავშირებით დამატებით მოთხოვნებს აწესებს. იგი ვრცელდება მხოლოდ ღია შეზღუდული პასუხისმგებლობის და არა კერძო შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებებზე.104 ამ დირექტივის მე-2 და მე-3 მუხლებში ჩამოთვლილია ის ინფორმაცია, რომელიც სავალდებულოდ უნდა იქნეს ასახული წესდებაში თუ სადამფუძნებლო დოკუმენტში. აღნიშნულთან დაკავშირებით, „მეწარმეთა შესახებ“ ძველი კანონის მნიშვნელოვანი ხარვეზი გამოსწორდა და ახალი კანონით განისაზღვრა წესდების სავალდებულო მინიმალური რეკვიზიტები.105 აღსანიშნავია, რომ დირექტივის ეს უკანასკნელი მოთხოვნა მნიშვნელოვანი კორპორაციულ-სამართლებრივი საკითხების მოწესრიგების და ამ ურთიერთობის მონაწილეთა დაცვის მიზნებს ემსახურება. მაგალითისთვის, დირექტივა ადგენს კომპანიის წესდებაში ან სადამფუძნებლო შეთანხმებაში საქმიანობის საგნის მითითების ვალდებულებას.106 ეს უკანასკნელი კი მრავალი სამართლებრივი ხარვეზისა და პრობლემის თავიდან აცილების საშუალებას იძლევა. შესაბამისად, ამ მოთხოვნის გათვალისწინებით, ახალი კანონის მე-6 მუხლის 1-ლი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით, დადგინდა სამეწარმეო საზოგადოების საქმიანობის საგნის საზოგადოების წესდებაში მითითების ვალდებულება.  „წინარე საზოგადოება“ როგორც თავდაპირველი, ასევე ახალი კანონი „მეწარმეთა შესახებ“ ახდენს სამეწარმეო საზოგადოების დაფუძნებიდან მის რეგისტრაციამდე პერიოდის სამართლებრივ რეგულირებას. ამ პერიოდში არსებულ წარმონაქმნს მოიხსენიებენ, 102 directive 2009/101/ec of the european parliament and of the council of 16 september 2009, article 3, para. 3. 103 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 875-vრს-xმპ, 02/08/2021, მე-13 მუხლის მე-3 პუნქტი. 104 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 3, გვ 60. 105 ჩოხელი/სვანიძე /პაპუაშვილი, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის რეფორმა, ჟურნალში: ქართული სამართლის მიმოხილვა, ტომი 8, n 1-2, 2005, 4, გვ 14. 106 second council directive ( 77/91 /eec) of 13 december 1976, article 2, para. “b”. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 288 როგორც „წინარე საზოგადოებას.“ თუმცა, როგორც თავდაპირველ, ასევე ახალ კანონში, ასეთი ლეგალური ცნება არ გვხვდება. საზოგადოების დაფუძნებიდან მის რეგისტრაციამდე პერიოდის რეგულირებას ახდენს ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2009/101/ec დირექტივაც. ეს დირექტივა ადგენს, კომპანიის დაფუძნებიდან იურიდიული პირის სტატუსის შეძენამდე პერიოდში, კომპანიის სახელით განხორციელებული ქმედებისთვის, ამ ქმედების განმახორციელებელი პირების შეუზღუდავად, ერთობლივად და ცალ-ცალკე პასუხისმგებლობას, კომპანიის მიერ ამ ვალდებულების აღებაზე უარის თქმის შემთხვევაში, გარდა იმ შემთხვევისა თუ არსებობს სხვაგვარი შეთანხმება.107 დირექტივის ამ დებულების გავლენის შედეგად, ევროპის ქვეყნების საკორპორაციო სამართალში ხშირად შევხვდებით მსგავს დანაწესს.108 ასეთ დანაწესს მოიცავს აშშის კანონიც, რომელიც არ ექვემდებარება დირექტივას, რაც ამ შემთხვევაში სასამართლო პრაქტიკის შედეგად განვითარდა და არა კანონმდებლობის შედეგად.109 ამრიგად, „წინარე საზოგადოების“ ფენომენი მრავალი ქვეყნის სამართალში არსებობს. ეს ინსტიტუტი მრავალი სამართლებრივი ურთიერთობების რეგულირებას ახდენს და მნიშვნელოვანია, როგორც სამართლებრივი, ასევე პრაქტიკული თვალსაზრისით. აღსანიშნავია, რომ საზოგადოების რეგისტრაციის პროცესი და მისი ხანგრძლივობა განსხვავდება, სხვადასხვა ქვეყნების კანონმდებლობის მიხედვით და გვხვდება, როგორც სწრაფი და მარტივი, ასევე შედარებით რთული და დროში გახანგრძლივებული რეგისტრაციის პროცედურები. თუმცა, თუნდაც ფორმალური თვალსაზრისით, სამეწარმეო საზოგადოების დაფუძნებასა და მის რეგისტრაციას შორის ყოველთვის არსებობს წამიერი შუალედი, რომლის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია საზოგადოების დამფუძნებელთა სურვილზე და სხვადასხვა სუბიექტურ თუ ობიექტურ გარემოებებზე.110 შესაბამისად, „წინარე საზოგადოების“ ინსტიტუტი მნიშვნელობას იძენს თუნდაც ყველაზე მარტივი და სწრაფი რეგისტრაციის პროცესის პირობებშიც და იძლევა საზოგადოების დამფუძნებელთა მიერ თავიანთი ნების თავისუფლების ბოროტად გამოყენების თავიდან აცილების შესაძლებლობას. „მეწარმეთა შესახებ“ თავდაპირველი კანონით, „წინარე საზოგადოების“ ინსტიტუტის რეგულირება მეტწილად შეესაბამებოდა ევროპარლამენტისა და საბჭოს დირექტივის მოთხოვნას. თუმცა, ძველი კანონი, რეგისტრაციის შემდგომ 107 directive 2009/101/ec of the european parliament and of the council of 16 september 2009, article 8. 108 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 3, გვ 54. 109 იქვე. 110 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 56. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 289 პერიოდში, საზოგადოების სახელით მოქმედ პირთა და დამფუძნებელთა პასუხისმგებლობის საკითხს დირექტივის მოთხოვნისგან განსხვავებულად არეგულირებდა.111 კერძოდ, მაშინ, როდესაც დირექტივის მიხედვით, კომპანიის მიერ ვალდებულების აღების შემთხვევაში, უნდა მომხდარიყო საზოგადოების სახელით მოქმედ პირთა და დამფუძნებელთა პასუხისმგებლობისგან განთავისუფლება, კანონის მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტი მსგავს დათქმას არ ადგენდა და აღნიშნული პირების პასუხისმგებლობას ძალაში ტოვებდა მეწარმე სუბიექტის რეგისტრაციის შემდეგაც. „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონით, „წინარე საზოგადოების“ ინსტიტუტი ევროპარლამენტისა და საბჭოს დირექტივის მოთხოვნასთან ზუსტ შესაბამისობაში მოვიდა. კერძოდ, კანონის ახალი რედაქციის მე-10 მუხლის მე-2 პუნქტით, დირექტივის მოთხოვნის ანალოგიურად, სამეწარმეო საზოგადოების რეგისტრაციამდე, მისი სახელით მოპოვებული უფლებებისა და ნაკისრი ვალდებულებების სამართალმემკვიდრედ, სამეწარმეო საზოგადოების მიერ მათი მოწონების შემთხვევაში, სამეწარმეო საზოგადოება განისაზღვრა, ხოლო დამფუძნებელი პარტნიორები და საზოგადოების სახელით მოქმედი პირები განთავისუფლდნენ პასუხისმგებლობისგან. ახალი კანონის ამ ცვლილებით, დირექტივასთან დაახლოების გარდა, გამოსწორდა ძველ კანონში არსებული ხარვეზი, რეგისტრაციის შემდგომი პერიოდის პასუხისმგებელ სუბიექტთან დაკავშირებით. თავდაპირველი კანონით დადგენილი, რეგისტრაციის შემდგომი პირადი პასუხისმგებლობა, ხშირად აუცილებლობის შემთხვევაშიც კი სახელშეკრულებო ურთიერთობის დამყარების პრევენციას ახდენდა.112 გარდა ამისა, ვინაიდან დამფუძნებელი პარტნიორებისა და საზოგადოების სახელით მოქმედი პირების მოქმედებები, როგორც წესი, საზოგადოების შექმნისკენ არის მიმართული და მის სასიკეთოდ ხორციელდება, მიზანშეწონილი უნდა იყოს, ამ მოქმედებებისთვის პასუხისმგებლობის საზოგადოებაზე გადატანა, თუკი ეს უკანასკნელი ამ მოქმედებებს ასეთად მიიჩნევს. 111 იქვე, გვ. 57. 112 იქვე, გვ. 59. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 290  სამეწარმეო საზოგადოების საწესდებო კაპიტალი  „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის რეგულირება კაპიტალური საზოგადოებების საწესდებო კაპიტალის საკითხის რეგულირება, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში, მრავალჯერ შეიცვალა, რაც დაკავშირებული იყო კანონის სამართლებრივი მიდგომის ცვლილებასთან. თავდაპირველად, 1994 წლიდან, კანონი ითვალისწინებდა მინიმალურ სავალდებულო საწესდებო კაპიტალს და ადგენდა მის ოდენობას. 1996 წლის 13 ივნისის რედაქციის 45-ე და 51-ე მუხლების პირველი ნაწილების მიხედვით, იგი შეადგენდა შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებისთვის 1000, ხოლო სააქციო საზოგადოებისთვის 10 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტს ეროვნული ვალუტით. მოგვიანებით, 1996 წლის 13 დეკემბრის რედაქციის 45-ე და 51-ე მუხლების პირველი ნაწილებით, შპს-ისთვის განისაზღვრა მინიმალური საწესდებო კაპიტალი 2000 ლარის ოდენობით, ხოლო სს-ისთვის კი 15 000 ლარის ოდენობით. მინიმალური სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შემცირების, ხოლო შემდეგ, მისი საერთოდ გაუქმების ტენდენცია განსაკუთრებით შეინიშნებოდა 2005 წლიდან.113 2005 წლის 24 ივნისის რედაქციით, 45-ე მუხლის 1-ლი ნაწილი შეიცვალა და შპს-ის მინიმალური საწესდებო კაპიტალი 200 ლარამდე შემცირდა. ხოლო 2008 წლის 14 მარტის ცვლილებებით, ამავე მუხლით დადგინდა შპს-ის კაპიტალის ნებისმიერი ოდენობით განსაზღვრის შესაძლებლობა. ამ უკანასკნელი ცვლილებით, აგრეთვე, გაუქმნდა ტერმინი „საწესდებო კაპიტალი“114 და, 51-ე მუხლის 1-ლი პუნქტით, სს-ის დასაფუძნებლადაც კაპიტალის ნებისმიერი ოდენობის თანხით განსაზღვრის შესაძლებლობა დაწესდა. აღნიშნულ ნებისმიერ ოდენობაში კი მსოფლიო პრაქტიკაში ცნობილი მინიმალური ღირებულების, 1-დოლარიანი, 1-ევროიანი და ა.შ., გარიგებებიდან გამომდინარე, ლარის მინიმალური ოდენობა 1 ლარი იგულისხმებოდა.115 ამდენად, 2008 წლის ცვლილებით, კანონმა გააუქმა სავალდებულო მინიმალური კანონისმიერი საწესდებო კაპიტალი, როგორც საზოგადოების დაფუძნებისა და რეგისტრაციაში გატარების აუცილებელი წინაპირობა და არა საერთოდ საწესდებო კაპიტალი.116 თუმცა, აღსანიშნავია, რომ კანონის 2008 წლის 14 მარტის რედაქციის 113 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი i, გვ. 95. 114 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), 69-ე მუხლის მე-6 პუნქტი. 115 მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ. 49-50. 116 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი iii, გვ. 143. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 291 მე-5 მუხლის მე-9 პუნქტით, გაუქმნდა რეგისტრაციის მიზნებისთვის კაპიტალის არსებობის დამადასტურებული დოკუმენტის წარდგენის მოთხოვნა. ეს იმას ნიშნავს, რომ კაპიტალური საზოგადოება შეიძლება დაფუძნებულიყო და დარეგისტრირებულიყო საწესდებო კაპიტალის გარეშეც,117 რადგან თუნდაც საზოგადოების 1-ლარიანი კაპიტალის შესახებ არსებული ფორმალური მოთხოვნის შესრულების დამადასტურებელი დოკუმენტის მარეგისტრირებელ ორგანოში წარდგენის ვალდებულებაც კი არ არსებობდა. საბოლოო ეტაპზე, „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონით, შემოდის სამეწარმეო საზოგადოების განთავსებული კაპიტალის ცნება.118 კანონის 28-ე მუხლის მიხედვით, განთავსებული კაპიტალი წარმოადგენს სამეწარმეო საზოგადოების მიერ განსაზღვრულ ფულად ოდენობას. ამდენად, განთავსებული კაპიტალი თავისი ბუნებით იგივეა, რაც საწესდებო კაპიტალი. კანონის 134-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი კი განსაზღვრავს, რომ განთავსებული კაპიტალი შეიძლება ჰქონდეს შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებას. თუმცა, კანონი შპს-ისთვის ასეთი კაპიტალის არსებობას სავალდებულოდ არ ადგენს და არც მის სავალდებულო მინიმალურ ოდენობას განსაზღვრავს. ამასთან, განსხვავებულ მიდგომას აწესებს კანონი სააქციო საზოგადოებასთან მიმართებით. კანონის 156-ე მუხლის 1-ლი პუნქტის მიხედვით, სს-ის განთავსებული კაპიტალის სავალდებულო მინიმალურ ოდენობად, სააქციო საზოგადოების რეგისტრაციის მომენტისთვის, 100 000 ლარი არის დადგენილი. ახალი კანონის მიდგომა, სს-ის განთავსებული კაპიტალის სავალდებულო მინიმალური ოდენობის განსაზღვრასთან დაკავშირებით, შესაბამისობაში მოდის ევროსაბჭოს 77/91/eec დირექტივის მოთხოვნასთან. ასოცირების ხელშეკრულების 28-ე დანართში განსაზღვრულია, რომ ევროსაბჭოს 77/91/eec დირექტივა შეეხება იმ გარანტიების კოორდინაციას, რომელიც დაკავშირებულია შეზღუდული პასუხისმგებლობის საჯარო კომპანიების ჩამოყალიბებასთან და მათი კაპიტალის შენარჩუნებასა და შეცვლასთან. ევროსაბჭოს 77/91/eec დირექტივა კი ადგენს, რომ კომპანიის დასაარსებლად, ისევე როგორც ბიზნესის დაწყების ნებართვის მოპოვებისთვის, სავალდებულოა მინიმალური საწესდებო კაპიტალის არსებობა, რომლის ოდენობაც არ უნდა იყოს 25 000 ევროზე ნაკლები.119 ამდენად, მიუხედავად იმისა, რომ ახალი კანონით განთავსებული კაპიტალის სავალდებულო მინიმალური თანხა მხოლოდ სს-ისთვის განისაზღვრა, დირექტივასთან შესაბამისობა მიღწეული იქნა. დირექტივის მოთხოვნას შეესაბამება, აგრეთვე, 117 მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ. 51. 118 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 875-vრს-xმპ, 02/08/2021, 28-ე მუხლი. 119 second council directive ( 77/91 /eec) of 13 december 1976, article 6, para. 1. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 292 ახალი კანონით დადგენილი, სს-ის განთავსებული კაპიტალის სავალდებულო მინიმალური თანხის ოდენობა.  სამეწარმეო საზოგადოების საწესდებო კაპიტალის ფუნქციები სამეწარმეო საზოგადოების საწესდებო კაპიტალის ინსტიტუტი მრავალი ქვეყნის კანონმდებლობაში არსებობს. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი კი ითვალისწინებს საწესდებო კაპიტალის სავალდებულოდ დადგენილ მინიმალურ ოდენობას. საწესდებო კაპიტალი სხვადასხვა ფუნქციისა და მნიშვნელობის მატარებელია. საკანონმდებლო დონეზე მის სავალდებულო არსებობას აქვს როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი მხარეები.120 მისი დადებითი და უარყოფითი თვისებების გათვალისწინებით, სხვადასხვა ქვეყნები ითვალისწინებენ მას თავიანთ ეროვნულ კანონმდებლობაში ან უარს ამბობენ მის სავალდებულოდ დადგენაზე. რაც შეეხება საქართველოს, „მეწარმეთა შესახებ“ ძველი და ახალი კანონის მიდგომა საწესდებო კაპიტალის შესახებ მოწესრიგებასთან დაკავშირებით, მისი დადებითი და უარყოფითი ეფექტების გავლენით, ერთმანეთისაგან განსხვავდება. ძველი კანონი, ითვალისწინებდა რა ქვეყნის ეკონომიკურ ვითარებას, ლიბერალურ რეგულირებას ადგენდა. ახალი კანონი კი საკითხის უფრო მკაცრ მოწესრიგებას ახდენს. საწესდებო კაპიტალი მრავალი დადებითი თვისებისა და მნიშვნლობის მატარებელი ინსტიტუტია. საწესდებო კაპიტალი ქმნის გარკვეულ გარანტიას საზოგადოებისთვის, მისი პარტნიორებისა და მესამე პირებისთვის და ამით ხელს უწყობს სამეწარმეო საქმიანობის დაწყებას.121 საწესდებო კაპიტალში განხორციელებული შესატანი პირდაპირ საზოგადოების საკუთრება ხდება და არის უპროცენტო და დაუბრუნებადი ხასიათის.122 მისი შემცირების შემთხვევაში, აუცილებელია მისი უმალვე შევსება დადგენილ ოდენობამდე.123 ამდენად, საწესდებო კაპიტალი გვევლინება საზოგადოების მიერ როგორც აღებული, ასევე მომავალში ასაღები ვალდებულებების მატერიალური უზრუნველყოფის გარანტად. მისი შემცირება კი ნიშნავს იმას, რომ საწარმომ დაკარგა ის მატერიალური საშუალებები, რომელიც სამეწარმეო საქმიანობის სერიოზულობაზე მიანიშნებდა124 და, შესაბამისად, ფინანსურად აღარ შესწევს უნარი შეასრულოს ნაკისრი თუ სამომავლოდ ასაღები ვალდებულებები. ამრიგად, საწესდებო 120 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი iii, გვ. 143. 121 იქვე, გვ. 143-144. 122 მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ. 52. 123 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი iii, გვ. 144. 124 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 293 კაპიტალი აგრეთვე გამაფრთხილებელი, ინფორმაციული ფუნქციის მატარებელიცაა,125 რომლის ნიადაგზეც კრედიტორები იღებენ ინფორმირებულ გადაწყვეტილებას, შევიდნენ თუ არა საზოგადოებასთან სამართლებრივ ურთიერთობაში და ახდენენ შესაძლო რისკებისა თუ სარგებლის სათანადო შეფასებას. საწესდებო კაპიტალი ემსახურება აგრეთვე საზოგადოების პარტნიორთა დაცვას. კაპიტალურ საზოგადოებებში, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის არსებობა აუცილებელია კაპიტალური საზოგადოებების პასუხისმგებლობის შეზღუდვის მექანიზმიდან გამომდინარე.126 იმისათვის, რომ აღნიშნულმა მექანიზმმა თავისი ფუნქცია შეასრულოს, მნიშვნელოვანია საზოგადოება აღჭურვილი იყოს სათანადო ოდენობის კაპიტალით. საზოგადოების პასუხისმგებლობის შეზღუდვის მექანიზმი კი, თავის მხრივ, საზოგადოების პარტნიორების დაცვის გარანტიას ქმნის. საწესდებო კაპიტალი უზრუნველყოფს, ასევე, საზოგადოების ქონების შენარჩუნებასაც, რისთვისაც არსებობს კაპიტალის შენარჩუნების ვალდებულების შესახებ შესაბამისი ნორმები. „მეწარმეთა შესახებ“ ძველად მოქმედ კანონში, საწესდებო კაპიტალის დადებითი თვისებები და მისი მნიშვნელობა არ იყო გათვალისწინებული. თავდაპირველი კანონის მე-3 მუხლის მე-5 პუნქტი ადგენდა საზოგადოების დაფუძნებისას პარტნიორების ვალდებულებას, შეთანხმებულიყვნენ წილების განაწილებაზე და დაეთქვათ მათი შენატანის ოდენობა საწარმოს კაპიტალში. პარტნიორების ეს შეთანხმება, როგორც წესი, წესდებით განისაზღვრებოდა და, ამდენად, საზოგადოების საწყის კაპიტალს ემთხვეოდა.127 თუმცა, რადგან კაპიტალის ოდენობის წარდგენა სამეწარმეო რეესტრისთვის აღარ იყო სავალდებულო, მონაცემი საზოგადოების კაპიტალის შესახებ მხოლოდ საწარმოს დოკუმენტაციაში იყო ასახული და არა ისეთ საჯარო დოკუმენტში, როგორიც იყო ამონაწერი საჯარო რეესტრიდან.128 ამდენად, კაპიტალის შესახებ ინფორმაცია არ იყო საჯაროდ ხელმისაწვდომი და, შესაბამისად, იგი კრედიტორების ინფორმირებულობის უზრუნველყოფისა და მათი დაცვის ფუნქციას ვერ ასრულებდა. ძველი კანონი, აგრეთვე, საერთოდ აღარ შეიცავდა საზოგადოების კაპიტალის შენარჩუნების ვალდებულების შესახებ დებულებებს და პარტნიორებს საზოგადოებაში მოგების განაწილების სრულ თავისუფლებას აძლევდა.129 ძველი 125 იქვე, გვ. 148. 126 მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ. 58. 127 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი iii, გვ. 147. 128 იქვე. 129 იქვე, გვ. 155-156. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 294 კანონის მე-8 მუხლის 1-ლი პუნქტიდან გამომდინარე, როგორც შპს-ში, ასევე სს-ში, შესაბამისად პარტნიორთა საერთო კრების ან აქციონერთა საერთო კრების გადაწყვეტილებით, წლიური და შუალედური მოგების დივიდენების სახით განაწილება შეიძლება დადგენილიყო. ამდენად, კანონი მოგების განაწილების შემზღუდველ დათქმას არ ითვალისწინებდა და ეს საკითხი მთლიანად პარტნიორებისა თუ აქციონერების ნებაზე იყო დამოკიდებული, რომელთაც შეეძლოთ, წესდების შედგენისას და პარტნიორთა თუ აქციონერთა საერთო კრებაზე, მხოლოდ თავიანთი ინტერესების შესაბამისი გადაწყვეტილება მიეღოთ. ეს კი შესაძლოა პარტნიორებს საზოგადოების საზიანოდ გამოეყენებინათ, კერძოდ, პარტნიორებს შეეძლოთ დივიდენდების განაწილებით საზოგადოებისთვის ლიკვიდური ქონება მთლიანად გამოეცალათ.130 ძველი კანონის მიდგომა, საწესდებო კაპიტალის საკითხის რეგულირებასთან დაკავშირებით, ეფუძნებოდა მის უარყოფით თვისებებს. სავალდებულოდ დადგენილი საწესებო კაპიტალის უარყოფით თვისებად გამოყოფენ იმას, რომ კაპიტალი აქციათა ბაზარზე დამატებით ბარიერს წარმოადგენს, რადგან იგი ინვესტორის ხარჯს ავტომატურად ზრდის და ამით ხელს უშლის ბაზრის შეჯიბრებითობას.131 გარდა ამისა, საწესდებო კაპიტალის მოწინააღმდეგენი აღნიშნავენ იმას, რომ სავალდებულო კანონისმიერი საწესდებო კაპიტალი ვერც კრედიტორებს იცავს სრულყოფილად და ბოლომდე ვერც საზოგადოების გაკოტრების თავიდან აცილებას ახერხებს.132 ამრიგად, ძველი კანონი მიზნად ისახავდა საწესდებო კაპიტალის შესახებ მოწესრიგება ყოფილიყო ლიბერალური და მარტივი, რათა სავალდებულო საწესდებო კაპიტალს ხელი არ შეეშალა ინვესტიციების შემოსვლისთვის, რასაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოში არსებული განვითარებადი ეკონომიკის პირობებში. აღსანიშნავია, რომ ამ პოლიტიკის შედეგად, საქართველოში, უკანასკნელი წლების განმავლობაში, უამრავი შეზღუდული პასუხისმგებლობის კაპიტალური საზოგადოება დაფუძნდა.133 თუმცა, მეორე მხრივ, შეზღუდული პასუხისმგებლობის კაპიტალური საზოგადოებების კრედიტორთა ინტერესების დაცვის სტანდარტი შედარებით 130 მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ. 55. 131 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 61. 132 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი iii, გვ. 143. 133 მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ. 62. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 295 დაბალი იყო.134 ძველი კანონის ხარვეზის გამოსწორება ახალმა კანონმა იტვირთა და საწესდებო კაპიტალის შესახებ მოწესრიგება გაამკაცრა. საწესდებო კაპიტალის შესახებ რეგულირების გამკაცრებას განაპირობებდა, აგრეთვე, ევროკავშირის 77/91/eec დირექტივის მოთხოვნაც. ეს დირექტივა საწესდებო კაპიტალის შესახებ სწორედ იმ წესებს ადგენს, რომლებიც მისი ფუნქციების სრულფასოვნად შესრულებას ემსახურება. „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონით, კაპიტალის ოდენობის შესახებ ინფორმაცია საჯაროდ ხელმისაწვდომი გახდა. ახალი კანონის მე-5 მუხლის მე-6 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტით, განისაზღვრა განთავსებული კაპიტალის ოდენობის შესახებ ინფორმაციის სს-ის სადამფუძნებლო შეთანხმებაში შეტანის ვალდებულება. მისი მე-9 მუხლის 1ლი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით კი სამეწარმეო საზოგადოების სადამფუძნებლო შეთანხმება, საზოგადოების რეგისტრაციის მიზნით, მარეგისტრირებელ ორგანოს წარედგინება. კანონის მე-13 მუხლი რეესტრის საჯაროობისა და ინფორმაციის გამოქვეყნების ვალდებულებას ადგენს და მე-3 პუნქტით, რეგისტრაციის პროცესში წარდგენილი დოკუმენტების ელექტრონული ასლების ნებისმიერი პირისთვის ხელმისაწვდომობას უზრუნველყოფს. ამდენად, ახალი კანონი კაპიტალის შესახებ ინფორმაციის საჯაროობას განსაზღვრავს, რითაც საწესდებო კაპიტალის ფუნქცია, რომელიც კრედიტორების ინფორმირებულობის უზრუნველყოფასა და მათ დაცვაში მდგომარეობს, სრულდება. ახალი კანონით, შემოვიდა აგრეთვე საზოგადოების კაპიტალის შენარჩუნების შესახებ ნორმები. კერძოდ, ახალი კანონის 168-ე მუხლის 1-ლი პუნქტით, გათვალისწინებულია სარეზერვო კაპიტალის შექმნის შესაძლებლობა და განსაზღვრულია მისი მინიმალური ოდენობა, რომელიც არ უნდა იყოს განთავსებული კაპიტალის 10 პროცენტზე ნაკლები. გარდა ამისა, კანონის 181-ე მუხლით, დადგენილია დივიდენდის გაცემის წესი და განსაზღვრულია დივიდენდის სახით მოგების განაწილების აკრძალვის კონკრეტული შემთხვევები, რაც შეესაბამება ევროკავშირის 77/91/eec დირექტივის მე-15 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების მოთხოვნებს. დირექტივის მე-16 მუხლი ადგენს, მისივე მე-15 მუხლის დარღვევით გაცემული დივიდენდის დაბრუნების ვალდებულებას, თუ დამტკიცდება, რომ აქციონერმა იცოდა ან გარემოებების გათვალისწინებით უნდა სცოდნოდა, რომ განაწილება კანონისა თუ რეგულაციის დარღვევით მოხდა. ანალოგიური რეგულირება არის განსაზღვრული „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონის 32-ე მუხლით. ამრიგად, ახალი კანონი ითვალისწინებს კაპიტალის შენარჩუნების შესახებ ნორმების მთელ სპექტრს, რითაც საწესდებო კაპიტალი ასრულებს საზოგადოების ქონების დაცვის ფუნქციას. 134 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 296 კორპორაციის მართვისა და კონტროლის მომწესრიგებელი ნორმების განვითარების ტენდენციები „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონში  კორპორაციული მართვის რაობა და მისი ფორმები სამეწარმეო საზოგადოება განსაკუთრებული სტრუქტურის მქონე სუბიექტია და განსაზღვრული სტრუქტურული წესების შესაბამისად იმართება. ეს წესები, სამეწარმეო საზოგადოების სხვადასხვა ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმებში, სხვადასხვა სახით ვლინდება. ეს განპირობებულია ამ სამართლებრივი ფორმების სპეციფიკურობით, რაც მათი სრულფასოვანი ფუნქციონირებისთვის განსხვავებული სამართლებრივი საფუძვლების არსებობის საჭიროებას წარმოშობს. სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელების სამართლებრივი ფორმების ტიპოლოგიური განსხვავების გამოხატულება არის მათი ამხანაგური და კაპიტალური ტიპის საზოგადოებებად დაყოფა. ფუნქციონალიზმის სხვაობის პირობებში, ერთ ცნებაში ერთიანდება ორივე ტიპის მეწარმე სუბიექტთა ხელმძღვანელობა და მართვა და ამ ცნებას ორგანიზაციული მართვა ეწოდება.135 თუმცა, ორგანიზაციული მართვა, ამხანაგური ტიპის საზოგადოების კონტროლისა და ხელმძღვანელობის სისტემის ტერმინოლოგიურ აღსაწერად გამოიყენება, ხოლო კაპიტალური ტიპის საზოგადოებათა მიმართ კონკრეტდება და გამოიყენება ტერმინი კორპორაციული მართვა.136 ასეთი ტერმინოლოგიური განსხვავება გამოწვეულია იმით, რომ ამხანაგური და კაპიტალური ტიპის საზოგადოებები სხვადასხვა მიზნისა და დანიშნულების მატარებელი მეწარმე სუბიექტები არიან. ამხანაგური ტიპის საზოგადოებები პერსონალურ საწყისებზე წარმოიშობა და არა კაპიტალზე და ასეთი საზოგადოების მართვა ხორციელდება კონსესუსზე დაფუძნებით, თითოეული პარტნიორის მიერ.137 რაც შეეხება კაპიტალური ტიპის საზოგადოებას, მისთვის დამახასიათებელია განსაკუთრებული, რთული სტრუქტურული მოწყობა და მართვის შესაბამისი მოდელი. კერძოდ, ასეთ მეწარმე სუბიექტებში არსებობს მართვის უფლებამოსილებაზე დაფუძნებული მოდელი, სადაც პარტნიორებისაგან გამიჯნული ცენტრალური მენეჯმენტი გვხვდება.138 ეს მენეჯმენტი მოიცავს სხვადასხვა მმართველობითი ორგანოების არსებობას, მათი შექმნის, ფორმირების წესსა და მათ ურთიერთმიმართებას. ყოველივე ამას კი აერთიანებს ცნება კორპორაციული მართვა. მენეჯმენტის ფორმის მიხედვით, განასხვავებენ მონისტურ, ანუ ერთსაფეხურიან და დუალისტურ, ანუ ორსაფეხურიან მართვის სისტემებს. მონისტურ სისტემაში კომპანიის მართვაც და ზედამხედველობაც ერთი ორგანოს კომპეტენციას 135 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 81. 136 იქვე, გვ. 81-82. 137 იქვე, გვ. 82. 138 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 297 მიეკუთვნება, რომელსაც ჩვეულებრივ უწოდებენ დირექტორთა საბჭოს ან უბრალოდ საბჭოს.139 მიუხედავად იმისა, რომ მმართველობითი და ზედამხედველობითი ფუნქციები შეიძლება მიეკუთვნოს მის სხვადასხვა წევრს, ყველა ეს ფუნქცია მაინც ერთი ორგანოს კომპეტენციაში რჩება.140 რაც შეეხება დუალისტურ სისტემას, ამ სისტემის პირობებში მმართველობითი და ზედამხედველობითი ფუნქციები გადანაწილებულია ორ დამოუკიდებელ ორგანოს შორის.141 ერთ-ერთ მათგანს, როგორც წესი, ეწოდება სამეთვალყურეო საბჭო და იგი შედგება ისეთი წევრებისგან, რომლებიც არ მონაწილეობენ კომპანიის მართვაში, არამედ მხოლოდ ზედამხედველობას უწევენ მმართველობითი ორგანოების საქმიანობას.142 აღსანიშნავია, რომ მონისტური, ანუ ერთსაფუხურიანი მოდელი ანგლო ამერიკული სამართლის სისტემაში გვხვდება. ხოლო დუალისტური, ანუ ორსაფეხურიანი მოდელი კონტინენტური ევროპის სამართლის სისტემისთვის არის დამახასიათებელი და, მაგალითად, გვხვდება ასეთი სისტემის ისეთ ერთ-ერთ ნათელ წარმომადგენელთან, როგორიცაა გერმანული სამართალი. რაც შეეხება საქართველოს, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში მართვის მოდელი რამდენჯერმე შეიცვალა. თავდაპირველ ეტაპზე, კანონმა, გერმანული სამართლის მსგავსად, მართვის ორსაფეხურიანი სისტემა აირჩია. მომდევნო ეტაპზე, ფუნდამენტური საკანონმდებლო ცვლილებებისა და ლიბერალური სამართლებრივი მიდგომების დამკვიდრების შემდეგ, კანონმა გეზი მეტწილად ამერიკული, ერთსაფეხურიანი მართვის სისტემისკენ აიღო. ახალი კანონით კი, შეიძლება ითქვას, რომ მართვის შერეული ფორმა დადგინდა და მართვის სისტემებს შორის არჩევანის გაკეთების საშუალება თავად საზოგადოებებს მიეცათ. ამასთან, კანონში დეტალურად გაიწერა თითოეული მართვის მოდელისთვის დამახასიათებელი ნიშნები, რომლებიც მართვის რომელიმე მოდელზე არჩევანის გაკეთებისას სავალდებულოდ უნდა იყოს გათვალისწინებული.  შპს-ის სტრუქტურული მართვის შესახებ შპს-ს სპეციფიკური, „ღია“ სააქციო საზოგადოებისაგან განსხვავებული, მართვის სტრუქტურა გააჩნია. შპს შედარებით მცირე ზომისა და მაშტაბის, მეტწილად პერსონალურ საწყისზე შექმნილი საზოგადოებაა. იგი გარე კაპიტალთან საჯარო წვდომის შესაძლებლობას კაპიტალის ბაზრის საშუალებით არ ითვალისწინებს და, ამდენად, დახურული ტიპის საზოგადოებად მიიჩნევა, სადაც პარტნიორთა ერთ 139 schramm, commentary: on the 2010 model law on joint-stock companies, in: review of central and east european law, 36(3 and 4), 2011, 211, p. 246. 140 იქვე. 141 იქვე. 142 იქვე, p. 246-247. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 298 ერთი მთავარი ნება საზოგადოებაში შემსვლელი და გამსვლელი პირის მაქსიმალური კონტროლია.143 „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში, შპს-ის სტრუქტურული მართვის მომწესრიგებელი ნორმები ეტაპობრივად მნიშვნელოვნად იცვლებოდა. კანონის განვითარების ზოგადი ტენდენციების გამოხატულება იყო ის, რომ თავდაპირველად კანონი მკაცრ და დეტალურ რეგულირებას ადგენდა. ამას მოჰყვა ლიბერალური სამართლებრივი მიდგომის შემოსვლა და საკანონმდებლო რეგულაციების მნიშვნელოვანი ნაწილის გაუქმება, რამაც საწესდებო ავტონომიას დაუთმო ფართო ასპარეზი. ახალმა კანონმა კი ისევ დეტალური საკანონმდებლო მოწესრიგება შემოიღო. ამასთან, ამ უკანასკნელში, მრავალი საკითხი კიდევ უფრო დაწვრილებით გაიწერა, ვიდრე ეს პირვანდელი კანონით იყო. თავდაპირველ ეტაპზე, კანონი შპს-ის მართვის სტრუქტურის დეტალურ მოწესრიგებას ადგენდა. 2005 წლის 24 ივნისის რედაქციის 47-ე მუხლით განსაზღვრული იყო პარტნიორთა კრების საკითხები. ამ მუხლის მე-3 პუნქტში ჩამოთვლილი იყო საკითხთა ფართო ნუსხა, რომელთა შესახებაც გადაწყვეტილებას იღებდა პარტნიორთა კრება, კერძოდ: სამეურნეო პოლიტიკის ზოგადი პრინციპების განსაზღვრა, წილთა შეძენა და გასხვისება, საწარმოთა და უძრავი ქონების შეძენა და გასხვისება, სესხებისა და კრედიტების აღება, საწარმოს თანამდებობის პირების დანიშვნა და გამოწვევა, ისევე როგორც მათი არჩევა და მრავალი სხვა. ამ მუხლში დეტალურად იყო გაწერილი კრების მოწვევის, მისი ჩატარებისა და გადაწყვეტილების მიღების წესები. კანონის 48-ე მუხლით კი განსაზღვრული იყო შპს-ში სამეთვალყურეო საბჭოს შექმნის შესაძლებლობა, რაზეც გადაწყვეტილებას პარტნიორები იღებდნენ და ასახავდნენ მას წესდებაში. კანონის 49-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი, ამავე კანონის მე-9 მუხლზე მითითებით, დირექტორთა ხელმძღვანელობით და წარმომადგენლობით უფლებამოსილებას ადგენდა. ხოლო ამავე მუხლის მე-2 პუნქტი, დირექტორებს გულისხმიერებისა და კეთილსინდისიერების ვალდებულებას აკისრებდა და მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტზე მიუთითებდა. კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტი კეთილსინდისიერების ვალდებულების განმარტებას აკეთებდა და ამ ვალდებულების დარღვევის შედეგად წარმოშობილი ზიანისთვის, ხელმძღვანელ პირთა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრთა, საზოგადოების წინაშე, სოლიდარულ პასუხისმგებლობას განსაზღვრავდა. აღსანიშნავია, რომ ამავე მუხლის მე-81 პუნქტით, აკრძალული იყო დირექტორებსა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრებთან ურთიერთობებზე საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსის გავრცელება, რაც აღნიშნული რედაქციით განხორციელებულ მნიშვნელოვან ცვლილებას წარმოადგენდა. 143 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 90. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 299 2005 წლის 24 ივნისს განხორციელებულ ცვლილებამდე, სასამართლოების მიერ, დირექტორის გათავისუფლებასთან დაკავშირებით, საკითხის გადაწყვეტისას არსებობდა შრომის კოდექსის გამოყენების მანკიერი პრაქტიკა.144 ამ საკითხთან დაკავშირებით, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ერთ-ერთი გადაწყვეტილებში განმარტა, რომ შრომის კანონთა კოდექსით მოწესრიგებულია საწარმოს დირექტორსა და მის მიერ დაქირავებულ მუშაკს შორის ურთიერთობა, რომელიც ჩვეულებრივ წარმოადგენს შრომით-სამართლებრივ ურთიერთობას, ხოლო დირექტორის საქმიანობა კი არის სამეწარმეო და, შესაბამისად, მისი ურთიერთობა საზოგადოების პარტნიორებთან უნდა რეგულირდებოდეს „მეწარმეთა შესახებ“ კანონით.145 2005 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებით, კანონით იმპერატიულად გამოირიცხა კორპორაციის ხელმძღვანელთა პასუხისმგებლობის საკითხის განსაზღვრისას შრომის კანონმდელობის გამოყენება, რითაც ცალსახად გაესვა ხაზი ამ ურთიერთობების სპეციფიკურ სამართლებრივ ბუნებას.146 აღსანიშნავია, რომ საწარმოს ხელმძღვანელი თანამდებობის პირებისა და დაქირავებული მუშაკებისთვის სხვადასხვა სამართლებრივი სტატუსი და მდგომარეობა არის გათვალისწინებული, აგრეთვე, გერმანულ სამართალშიც. აქ ხელმძღვანელი თანამდებობის პირი, როგორც წესი, არ განიხილება სამუშაოს მიმღებად შრომის კანონმდებლობის მნიშვნელობით.147 თუმცა, მის მიმართ მაინც გამოიყენება შრომის სამართლის გარკვეული დებულებები, როგორიცაა მაგალითად bgb-ის მიხედვით დადგენილი ხელშეკრულების მოშლის ვადები.148 ამასთან, გაბატონებული შეხედულების მიხედვით, შეზღუდული პასუხისმგებლობის კომპანიის (gmbh) ხელმძღვნელ თანამდებობის პირზე არ ვრცელდება დაქირავებული მუშაკისთვის განსაზღვრული პასუხისმგებლობის პრინციპები.149 ასეთი პრინციპების მიხედვით, დაქირავებული მუშაკი მარტივი დაუდევრობის შედეგად გამოწვეული ზიანისთვის დამქირავებლის წინაშე არ აგებს პასუხს.150 პასუხისმგებლობის ეს პრივილეგირებული მასშტაბი არ გამოიყენება ხელმძღვნელი თანამდებობის პირისთვის.151 ამდენად, შეიძლება ითქვას, რომ გერმანული სამართალი, შრომის კანონმდებლობის შემხებლობას ხელმძღვანელ თანამდებობის პირთა მიმართ მთლიანად არ გამორიცხავს, თუმცა, მათზე შრომის სამართლის გავრცელებას მნიშვნელოვნად ზღუდავს. აღნიშნულიდან 144 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 4, გვ 73. 145 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება № 3კ/259-01, 30.03.2001. 146 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 4, გვ 73. 147 jula, der gmbh-geschäftsführer, kap. 1, s. 2. 148 იქვე. 149 იქვე. 150 იქვე. 151 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 300 გამომდინარე, ნათლად იკვეთება, რომ საწარმოს ხელმძღვანელ პირებს, დაქირავებული მუშაკებისგან განსხვავებული, გამორჩეული სტატუსი ენიჭებათ, აგრეთვე, გერმანულ სამართალშიც. მომდევნო ეტაპზე, კანონში შემოვიდა ლიბერალური სამართლებრივი მიდგომა და ფართო ასპარეზი დაეთმო საწესდებო ავტონომიას. 2008 წლის 14 მარტის რედაქციით, შპს-ის მომწესრიგებელი თავიდან ამოღებულ იქნა ცალკე მუხლები პარტნიორთა კრების, სამეთვალყურეო საბჭოსა და დირექტორების შესახებ და ეს საკითხები კანონის 47-ე მუხლში გაერთიანდა. ეს უკანასკნელი მუხლი კი მეტად ზოგადი სახის, დისპოზიციურ რეგულირებას ადგენდა და საწესდებო ავტონომიისთვის დიდ სივრცეს ტოვებდა. ამასთან, იგი მხოლოდ პარტნიორთა კრებისა და დირექტორთა შესახებ საკითხებს მოიცავდა, ხოლო სამეთვალყურეო საბჭოზე მითითებას საერთოდ არ აკეთებდა. ზოგადად, შეიძლება ითქვას, რომ შპსის თავი თითქმის საერთოდ აღარ შეიცავდა იმპერატიულ ნორმებს, რაც საზოგადოების დაფუძნების მსურველს აძლევდა თავისუფლებას, წესდებაში ცვლილების შეტანის გზით, დაერეგულირებინა და გაეთვალისწინებინა მისთვის მნიშვნელოვანი ყველა საკითხი,152 მათ შორის საწარმოს მართვასა და კონტროლთან დაკავშირებული საკითხები. საბოლოო ეტაპზე, ახალი კანონით, ისევ დეტალური საკანონმდებლო რეგულირება დადგინდა. შპს-ის თავში კვლავ შემოვიდა ხელმძღვანელი ორგანოს, სამეთვალყურეო საბჭოსა და საერთო კრების შესახებ ცალკე მუხლები. შესაბამის მუხლებში დაწვრილებით გაიწერა ხელმძღვანელი თანამდებობის პირის კომპეტენციები, ისევე როგორც საერთო კრების მოწვევის, მათ შორის რიგგარეშე საერთო კრების მოწვევის, მისი ჩატარებისა და გადაწყვეტილების მიღების წესები. რაც შეეხება სამეთვალყურეო საბჭოს, კანონის 125-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი ადგენს შპს-ში მისი შექმნის შესაძლებლობას, კანონით ან წესდებით გათვალისწინებულ შემთხვევაში. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტი კი განსაზღვრავს, რომ შპს-ში სამეთვალყურეო საბჭოს შექმნის შემთხვევაში, მასზე ვრცელდება სააქციო საზოგადოების სამეთვალყურეო საბჭოსთვის დადგენილი ნორმები, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც სხვა რამ არის გათვალისწინებული წესდებით. საწესდებო ავტონომიის ფარგლებში საკითხის სხვაგვარი მოწესრიგების შესაძლებლობას ითვალისწინებს, აგრეთვე, შპს-ის საერთო კრების შესახებ შესაბამისი მუხლებიც. ამდენად, ახალ კანონში დაწვრილებით არის გაწერილი საწარმოს მართვასა და კონტროლთან დაკავშირებული საკითხები, თუმცა იმპერატიულ ნორმებთან ერთად სათანადო ადგილი არის დათმობილი, აგრეთვე, საწესდებო ავტონომიის თავისუფლებისთვისაც. 152 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 4, გვ. 74. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 301  სს-ის კორპორაციული მართვა სააქციო საზოგადოება ყველასგან განსხვავებული ფენომენია, ორგანიზაციულ მართვასთან მიმართებით.153 იგი, მეწარმე სუბიექტთა შორის, ყველაზე მეტად არის გახსნილი ინვესტორებისთვის და, ამდენად, რთული და მრავალწახნაგოვანი კორპორაციული მართვით ხასიათდება.154 კორპორაციული მართვის საყოველთაოდ აღიარებული პრინციპების მიხედვით, სააქციო საზოგადოების ქონება, ასეთი კომპანიის მმართველი მენეჯერების ხელშია.155 ისინი განკარგავენ ამ ქონებას და მათზე არის დამოკიდებული სააქციო საზოგადოების კომერციული წარმატება.156 აქციონერები, ჩვეულებრივ, არ იღებენ მონაწილეობას მმართველი ორგანოების ყოველდღიურ საქმიანობაში.157 თუმცა, ეფექტური კორპორაციული მართვის პრაქტიკის შესაბამისად, მათ უნდა ჰქონდეთ გარანტიები, რომ მათი ინვესტიციები, სააქციო საზოგადოების მმართველი მენეჯერების მიერ, გამოყენებული იქნება გონივრულად და სათანადო მზრუნველობით, აქციონერებისა და თავად კომპანიის სასიკეთოდ.158 თავად საკუთრება, ინვესტირებული კაპიტალისგან განცალკევებულად, ინვესტორთა ხელშია, რომელნიც, ძირითადად, საკუთრების უფლების რეალიზებას ახდენენ კუთვნილი წილის განკარგვის გზით.159 სააქციო საზოგადოება, წარმოადგენს რა ყველაზე მძლავრ და მსხვილ მეწარმე სუბიექტს ინვესტირების კუთხით, მეწარმე სუბიექტთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ეფექტის მატარებელია. ამდენად, ნებისმიერი კანონმდებლის ამოცანას წარმოადგენს, სააქციო საზოგადოების მმართველი ორგანოებისთვის მკაფიო და გამჭვირვალე, ანგარიშვალდებულების პრინციპზე დაფუძნებული, სტრუქტურის ჩამოყალიბება, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც ხდება გეგმიური ეკონომიკიდან საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლა.160 „მეწარმეთა შესახებ“ კანონში, სს-ის კორპორაციული მართვის რეგულირება რამდენჯერმე ფუნდამენტურად შეიცვალა. პირველ ეტაპზე, კანონმა კორპორაციული მართვის დუალისტურ მოდელზე შეაჩერა არჩევანი. თუმცა, 153 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 93. 154 იქვე. 155 schramm, commentary: on the 2010 model law on joint-stock companies, in: review of central and east european law, 36(3 and 4), 2011, 211, p. 246. 156 იქვე. 157 იქვე. 158 იქვე. 159 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 94. 160 schramm, commentary: on the 2010 model law on joint-stock companies, in: review of central and east european law, 36(3 and 4), 2011, 211, p. 246. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 302 არასწორმა მენეჯმენტმა, ხელმძღვანელობითი საქმიანობის განხორციელების არასწორმა პრაქტიკამ, რომელიც არსებობდა ქართულ საწარმოებში და მენეჯერთა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრთა არაპროფესიონალზმმა, კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა ამ მოდელის არსებობის მიზანშეწონილობა.161 შედეგად, შემდგომ ეტაპზე, კანონი მეტწილად მონისტური მოდელისკენ გადაიხარა. ბოლო ეტაპზე კი, ახალი კანონით, არჩევანი შერეულ მოდელზე გაკეთდა. თავდაპირველ ეტაპზე, 2005 წლის 24 ივნისის რედაქციით, კანონით, სს-ის კორპორაციული მართვის შესახებ, ისევე როგორც შპს-ის შემთხვევაში, საკმაოდ დეტალური რეგულირება იყო გათვალისწინებული. ვინაიდან, სააქციო საზოგადოება, თავისი ბუნებით ყველაზე მნიშვნელოვან კაპიტალური ტიპის სამეწარმეო სუბიექტს წარმოადგენს, კანონი მისი მოწესრიგების მიმართ უფრო მეტი იმპერატიულობითა და დოგმატიკით გამოირჩეოდა.162 კანონის 54-ე მუხლი აქციონერთა საერთო კრების საკითხებს განსაზღვრავდა. ამ მუხლში დაწვრილებით იყო გაწერილი საერთო კრების მოწვევის, მისი ჩატარებისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცედურები. ამავე მუხლის მე-6 პუნქტში ჩამოთვლილი იყო კრების კომპეტენციათა ფართო ნუსხა და განსაზღვრული იყო, რომ ჩამოთვლილი საკითხების გარდა, ყველა სხვა საკითხზე გადაწყვეტილება სამეთვალყურეო საბჭოს ან დირექტორს უნდა მიეღოთ. კანონის 55-ე მუხლი სამეთვალყურეო საბჭოს არსებობას სავალდებულოდ ადგენდა და, ასევე, დეტალურად განსაზღვრავდა საბჭოს შემადგენლობის, მის წევრთა არჩევის, სხდომების ჩატარებისა და ამ სხდომებზე გადაწყვეტილების მიღების საკითხებს. ამავე მუხლის მე-8 და მე-9 პუნქტებში კი გაწერილი იყო საკითხები, რომელთა შესახებ გადაწყვეტილების მიღებაც სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ ან მისი თანხმობით ხდებოდა. აღსანიშნავია, რომ კანონი იმპერატიულად კრძალავდა, სამეთვალყურეო საბჭოს წევრს იმავდროულად შეეთავსებინა საზოგადოების დირექტორის ან სხვა პასუხისმგებელი აღმასრულებელი პირის თანამდებობა.163 ასეთი გამიჯვნა კარგი კორპორაციული მართვის ფუნქციის მატარებელი იყო, რამდენადაც ეფექტური კორპორაციული მართვის მიზნისთვის აუცილებელია ზედამხედველობისა და მართვის ფუნქციათა ერთმანეთისაგან განცალკევება.164 კანონის 56-ე მუხლი დირექტორების საკითხს არეგულირებდა. ამ მუხლის 1-ლი პუნქტი დირექტორებს ხელმძღვანელობით და წარმომადგენლობით უფლებამოსილებას ანიჭებდა, მე-2 პუნქტი კი ადგენდა, რომ დირექტორთა უფლებამოსილებები სამეთვალყურეო 161 ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი i, გვ. 97. 162 ცერცვაძე, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები, კრებულში: ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, 2013, 7, გვ. 22. 163 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“ № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), 55ე მუხლის მე-3 პუნქტი. 164 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 95. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 303 საბჭოს მიერ დადგენილი შინაგანაწესით განისაზღვრებოდა. დირექტორების საქმიანობაზე კონტროლს სამეთვალყურეო საბჭო ახორციელებდა.165 მისი ფუნქციების სამეთვალყურეო საბჭოსთვის გადაცემა კანონით იმპერატიულად იყო აკრძალული.166 ამდენად, აქაც იყო განსაზღვრული, მართვისა და ზედამხედველობის ორგანოთა კომპეტენციების ერთმანეთისაგან გამიჯვნა. რაც შეეხება დისპოზიციურ ნორმებს, კანონის აღნიშნულ რედაქციაში ისინი თითქმის არ გვხვდებოდა. კანონით, ორგანოთა უფლებამოსილება და ურთიერთმიმართება, სტრუქტურათა იერარქია დაწვრილებით იყო განსაზღვრული.167 შედეგად, საწესდებო ავტონომიის თავისუფლებისთვის ადგილი აღარ იყო დარჩენილი. მეტიც, პარტნიორებს, ფაქტობრივად, არც სჭირდებოდათ დამატებით რაიმე დეტალების განსაზღვრა.168 მომდევნო ეტაპზე, 2008 წლის 14 მარტის რედაქციით, სს-ის კორპორაციული მართვის საკითხთან მიმართებით, შპს-ის მსგავსად, ლიბერალური სამართლებრივი მიდგომა შემოვიდა და იმპერატიული ნორმები საწესდებო ავტონომიამ ჩაანაცვლა. კანონის 54-ე მუხლით განსაზღვრული მრავალი საკითხი, რომელიც შეეხებოდა საერთო კრების მოწვევას, მის ჩატარებას, კრებაზე გადაწყვეტილების მიღებას, საწესდებო მოწესრიგების საგანი გახდა. კანონის 55-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი სამეთვალყურეო საბჭოს სავალდებულო არსებობას აღარ განსაზღვრავდა, გარდა ამავე მუხლით დადგენილი კონკრეტული შემთხვევებისა. აღსანიშნავია, რომ ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის მიხედვით, სამეთვალყურეო საბჭოს წევრი შესაძლებელია ყოფილიყო ნებისმიერი პირი, მათ შორის დირექტორიც, წესდებით გათვალისწინებულ შემთხვევაში. თუმცა, ასეთ შემთხვევაში, დირექტორებს არ შეიძლებოდა ჰქონოდათ უმრავლესობა სამეთვალყურეო საბჭოში.169 ამასთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ აღნიშნული შეზღუდვა მნიშვნელოვან დაცვის მექანიზმს სრულიადაც არ ქმნიდა. რამდენადაც, აბსოლიტურად შესაძლებელი იყო, რომ კონკრეტული გადაწყვეტილების მისაღებად მოწვეულ კონკრეტულ კრებაზე, უმცირესობაში მყოფი დირექტორები კრებაზე ხმის უფლების მქონე უმრავლესობა ყოფილიყვნენ.170 ხოლო მართვისა და კონტროლის სადავეების ერთი და იმავე პირის ხელში მოქცევა კი კარგი კორპორაციული მართვის საფუძველს არ ქმნიდა. რა 165 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“ № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), 55ე მუხლის მე-8 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი. 166 იქვე, 55-ე მუხლის მე-8 პუნქტის „თ“ ქვეპუნქტი. 167 ცერცვაძე, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები, კრებულში: ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, 2013, 7, გვ. 24. 168 იქვე. 169 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022), 55ე მუხლის მე-2 პუნქტი. 170 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 96. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 304 თქმა უნდა, დირექტორი, რომელიც იმავდროულად თავისი ზედამხედველი ორგანოს წევრიც იყო, თავის თავს ვერ გააკონტროლებდა ეფექტურად და ხარისხიანად.171 ასეთ შემთხვევაში, სამეთვალყურეო საბჭო ვერ ასრულებდა თავის მთავარ ფუნქციას, რაც მმართველი ორგანოს კონტროლში მდგომარეობს და, შესაბამისად, მის არსებობას საერთოდ ეკარგებოდა აზრი. აღსანიშნავია, აგრეთვე, ამავე მუხლის მე-7² პუნქტის დანაწესი, რომლის მიხედვითაც, დირექტორის ფუნქციები შესაძლებელია გადაცემულიყო სამეთვალყურეო საბჭოსთვის, წესდებით გათვალისწინებულ შემთხვევაში. ეს დანაწესიც, ამ ორი ორგანოს კომპეტენციათა ერთმანეთში აღრევის შესაძლებლობას ქმნიდა. კანონის 56-ე მუხლი, რომელიც დირექტორთა შესახებ საკითხებს არეგულიებდა, აგრეთვე, საწესდებო ავტონომიაზე მიუთითებდა დირექტორთა უფლებამოსილებების განსაზღვრისას. საბოლოო ეტაპზე, ახალი კანონით, სს-ის კორპორაციული მართვის საკითხების განსაკუთრებით დეტალური რეგულირება შემოვიდა. ახალი კანონით, საკანონმდებლო დონეზე გაიწერა მონისტურ და დუალისტურ სისტემებს შორის არჩევანის გაკეთების შესაძლებლობა. მართვის მონისტური სისტემის არჩევის შემთხვევაში, სააქციო საზოგადოებას უნდა ჰქონოდა საერთო კრება და ხელმძღვანელი ორგანო.172 ხოლო დუალისტური მოდელის არჩევისას, სააქციო საზოგადოებას, საერთო კრებასა და ხელმძღვანელ ორგანოსთან ერთად, უნდა ჰქონოდა სამეთვალყურეო საბჭოც.173 ამასთან, კანონში გაიწერა ორივე მოდელის ლეგალური დეფინიციაც. მართვის სისტემის არჩევასთან დაკავშირებით კი, 182-ე მუხლის მე-2 პუნქტით, საწესდებო თავისუფლება დადგინდა, გარდა ამავე მუხლის მე3 პუნქტით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც სამეთვალყურეო საბჭოს შექმნა სავალდებულოდ განისაზღვრა. ახალი კანონით, სააქციო საზოგადოების საერთო კრების საკითხები რამოდენიმე მუხლში გაიწერა. საერთო კრების ფორმირების, მოწვევის, მისი კომპეტენციის, კრების ჩატარებისა და გადაწყვეტილების მიღების წესები და პროცედურები დაწვრილებით აღიწერა კანონში. ასეთივე დაწვრილებითი რეგულირება დადგინდა, ასევე, სააქციო საზოგადოების ხელმძღვანელ ორგანოსა და სამეთველყურეო საბჭოსთან მიმართებით. შესაბამის მუხლებში დეტალურად განისაზღვრა ხელმძღვანელი ორგანოს უფლება-მოვალეობები, ხელმძღვანელი პირის დანიშვნასთან დაკავშირებული საკითხები, ისევე როგორც სამეთვალყურეო საბჭოს უფლებამოსილება, მისი შემადგენლობა, წევრთა არჩევა და გამოწვევა და მრავალი სხვა. თუმცა, ამასთან ერთად, საწესდებო თავისუფლებაც იქნა მნიშვნელოვნად შენარჩუნებული. ხოლო, იმ შემთხვევაში, თუ პარტნიორები არ ან ვერ მიაღწევენ 171 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 4, გვ. 75. 172 „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, № 875-vრს-xმპ, 02/08/2021, 182-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი. 173 იქვე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 305 შეთანხმებას, კანონი იძლევა შესაბამის დეტალურ მოწესრიგებას. აღსანიშნავია, რომ კანონის 208-ე მუხლი გამოყოფს ინტერესთა კონფლიქტის საკითხებს, რომლებიც ხელმძღვანელ პირთა მიმართ ვრცელდება და ჩამოთვლის ინტერესთა კონფლიქტის კონკრეტულ შემთხვევებს, რაც გამორიცხავს საკუთარ თავთან გარიგების დადების შესაძლებლობას. კანონის 214-ე მუხლი კი განსაზღვრავს თანამდებობათა შეუთავსებლობის საკითხებს, კერძოდ, 1-ლი პუნქტი, იმპერატიულად კრძალავს ერთი და იმავე პირის მიერ, ერთდროულად, სამეთვალყურეო საბჭოს წევრისა და საზოგადოების ხელმძღვანელი ორგანოს წევრის თანამდებობის დაკავებას. ამით კი მოხდება საზედამხედველო და მართვის ორგანოს უფლებამოსილების მიზნობრივი რეალიზება,174 რაც ეფექტური კორპორაციული მართვის საფუძველს წარმოადგენს. კარგი კორპორაციული მართვა კი, თავის მხრივ, გადამწყვეტია ინვესტირების კუთხით. რამდენადაც, ინვესტორებისთვის, რომლებიც აპირებენ ფულის დაბანდებას, დიდი მნიშვნელობა ენიჭება იმას, თუ როგორ ხდება გადაწყვეტილების მიღება და რამდენად ხორციელდება კონტროლი დირექტორის გადაწყვეტილებაზე.175 დასკვნა ქართული სამეწარმეო კანონმდებლობა, დამოუკიდებლობის მოპოვების დღიდან დღემდე, განვითარების საკმაოდ რთულ გზას გადის. ერთი მხრივ, სამეწარმეო ურთიერთობების საკანონმდებლო რეგულირების გამოცდილების არქონის და, მეორე მხრივ, კანონის დაუყოვნებლივ მიღების აუცილებლობის პირობებში გადადგმული პირველი ნაბიჯი კანონმდებლობაში, რომელსაც „სამეწარმეო საქმიანობის საფუძვლების შესახებ“ კანონის მიღება წარმოადგენდა, არცთუ ისე წარმატებული აღმოჩნდა. თუმცა, ეს კანონი, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღების ბაზისი და საფუძველი გახდა. „მეწარმეთა შესახებ“ კანონმა კი, თავის მხრივ, ევოლუციის ხანგრძლივი პროცესი გაიარა. მისი განვითარების ეტაპებიდან განსაკუთრებით უნდა გამოიყოს: კანონის მიღებიდან 2008 წლამდე, 2008 წლიდან ახალი კანონის მიღებამდე და ახალი კანონის მიღებიდან დღემდე, პერიოდები. ამ პერიოდებში, კანონში ფუნდამენტურად იცვლება სამართლებრივი მიდგომები და მიმართულებები. ახალი კანონის ძირითად მიზანს, შუალედურ ეტაპზე არსებული, საკანონმდებლო ხარვეზებისა და ნაკლოვანებების გამოსწორება წარმოადგენს და იგი უფრო მეტად ახლოსაა კანონის თავდაპირველ რედაქციასთან. თუმცა, ახალი კანონი, კანონის თავდაპირველ რედაქციაზე ბევრად უფრო მოცულობითია და ბევრად დეტალურ მოწესრიგებას ადგენს. მასში, შეიძლება ითქვას, რომ გათვალისწინებულია კანონის ადრინდელ რედაქციებში არსებული 174 ბურდული (რედ.)/მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი ii, გვ. 97. 175 ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, § 4, გვ. 75. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 306 ყველა მნიშვნელოვანი ხარვეზი და, ყოველგვარი ორაზროვნებისა და ბუნდოვანების თავიდან აცილების მიზნით, მაქსიმალურად დაწვრილებით არის გაწერილი ყველა შესაძლო შემთხვევის საკანონმდებლო რეგულირება. ზოგადად, სამეწარმეო კანონმდებლობა ეკონომიკური აღმავლობის უმნიშვნელოვანეს წინაპირობას წარმოადგენს. მისი დახვეწა და სრულყოფა პოზიტიური ეკონომიკური ეფექტის მომტანია, განსაკუთრებით გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნისთვის, რომლისთვისაც სასიცოცხლო მნიშვნელობისაა უცხოური ინვესტიციების შემოსვლა და ბიზნესგარემოს გაჯანსაღება. საქართველოსა და ევროკავშირს შორის დადებული ასოცირების ხელშეკრულებით აღებული, კანონმდებლობათა დაახლოების ვალდებულების შესრულება კი მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯია, რამაც უნდა მოახდინოს საქართველოსთვის ევროპული ბაზრის თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. ბიბლიოგრაფია გამოყენებული ლიტერატურა ქართულ ენაზე:  ბაქაქური, ნინო/გელტერი, მარტინ/ცერცვაძე, ლაშა (რედ.)/ჯუღელი, გიორგი, საკორპორაციო სამართალი, სახელმძღვანელო იურისტებისათვის, 2019 (ციტ. ბაქაქური/გელტერი/ცერცვაძე (რედ.)/ჯუღელი, საკორპორაციო სამართალი, §, გვ.).  ბეთანელი, ქეთევან/მასბაუმი, მაიკ ს., საკორპორაციო სამართალი საქართველოში, ჟურნალში: ქართული სამართლის მიმოხილვა, ტომი 6, n 2 3, 2003, 278-324 (ციტ. ბეთანელი/მასბაუმი, საკორპორაციო სამართალი საქართველოში, ჟურნალში: ქართული სამართლის მიმოხილვა, ტომი 6, n 2 3, 2003, 278, გვ.).  ბურდული, ირაკლი, სააქციო სამართლის საფუძვლები, გერმანული და ქართული სამართლის მაგალითზე, ტომი i, გამომცემლობა „მერიდიანი“, თბილისი 2010 (ციტ. ბურდული, სააქციო სამართლის საფუძვლები, ნაწილი, გვ.).  ბურდული, ირაკლი, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში (შედარებით სამართლებრივი კვლევა), გამომცემლობა „თობასილი“, თბილისი 2007 (ციტ. ბურდული, სამეწარმეო (სავაჭრო) სამართლის განვითარება საქართველოსა და გერმანიაში, თავი, გვ.).  ბურდული, ირაკლი (რედ.)/მახარობლიშვილი, გიორგი/ეგნატაშვილი, დემეტრე/გიგუაშვილი, გიორგი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება (რეფორმის ძირითადი ასპექტები), გამომცემლობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 307 „იურისტების სამყარო“, თბილისი 2016 (ციტ. ბურდული (რედ.) /მახარობლიშვილი/ეგნატაშვილი/გიგუაშვილი, თანამედროვე ქართული სამეწარმეო სამართლის განვითარება, თავი, გვ.).  ზოიძე, ბესარიონი, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, საგამომცემლო საქმის სასწავლო ცენტრი, თბილისი 2005 (ციტ. ზოიძე, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, თავი, გვ.).  მიგრიაული, როინ/შალამბერიძე, თამაზ, ქართულ სააქციო საზოგადოებაში სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: ბუკია, ციცინო (რედ.), საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია: ევროკავშირთან ასოცირების შეთანხმება: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, გამომცემლობა „ედვაიზ ჯგუფი“, თბილისი 2016, 46-63 (ციტ. მიგრიაული/შალამბერიძე, სავალდებულო საწესდებო კაპიტალის შესახებ ნორმების მისადაგება ევროკავშირის 1976წ. 13 დეკემბრის n77/91 დირექტივასთან, კრებულში: სამართლებრივი, პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტები, 2016, 46, გვ.).  ჩოხელი, ნინო/სვანიძე, ავთანდილი/პაპუაშვილი, შალვა, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის რეფორმა, „ჯეპლაკის საქმიანობა“, ჟურნალში: ქართული სამართლის მიმოხილვა, ტომი 8, n 1-2, 2005, 4-44 (ციტ. ჩოხელი/სვანიძე/პაპუაშვილი, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის რეფორმა, ჟურნალში: ქართული სამართლის მიმოხილვა, ტომი 8, n 1-2, 2005, 4, გვ.).  ცერცვაძე, არჩილი, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, კრებულში: გეგენავა, დიმიტრი (რედ.), ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, გამომცემლობა „დავით ბატონიშვილის სამართლის ინსტიტუტი“, თბილისი 2013, 7-30 (ციტ. ცერცვაძე, სამეწარმეო სამართლის განვითარების საჯარო და კერძოსამართლებრივი ასპექტები, კრებულში: ლადო ჭანტურია 50, საიუბილეო გამოცემა, 2013, 7, გვ.).  ჭანტურია, ლადო, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის რეფორმის ძირითადი მიმართულებები, კრებულში: ფერაძე, გოჩა (რედ.), სამართლისა და პოლიტიკური აზროვნების ისტორიის ნარკვევები, წიგნი iii, გამომცემლობა „მერიდიანი“, თბილისი 2015, 650-666 (ციტ. ჭანტურია, „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის რეფორმის ძირითადი მიმართულებები, კრებულში: სამართლისა და პოლიტიკური აზროვნების ისტორიის ნარკვევები, წიგნი iii, 2015, 650, გვ.).  ჭანტურია, ლადო, კანონი „მეწარმეთა შესახებ“ და საკორპორაციო სამართლის წარმოშობა საქართველოში, კრებულში: ჭანტურია, ლადო (რედ.)/კნიპერი, როლფ (რედ.), სერგო ჯორბენაძე 70, საიუბილეო კრებული, გამომცემლობა „ნორმა“, თბილისი 1996, 32-52 (ციტ. ჭანტურია, კანონი „მეწარმეთა შესახებ“ და საკორპორაციო სამართლის წარმოშობა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 308 საქართველოში, კრებულში: სერგო ჯორბენაძე 70, საიუბილეო კრებული, 1996, 32, გვ.). გამოყენებული ლიტერატურა უცხოერ ენებზე:  black, bernard/kraakman, reinier, a self-enforcing model of corporate law, in: harvard law review, volume 109, no. 8, 1996, 1911-1982 (cite: black/ kraakman, a self-enforcing model of corporate law, in: harvard law review, 109(8) 1996, 1911, p.).  cranston, r. f., regulation and deregulation: general issues, in: university of new south wales law journal, volume 5, no. 1, 1982, 1-28 (cite: cranston, regulation and deregulation, in: university of new south wales law journal, 5(1), 1982, 1, p.).  jula, rocco, der gmbh-geschäftsführer, rechte und pflichten, anstellung, vergütung und versorgung, haftung und strafbarkeit, auflage 4, springer-verlag, berlin heidelberg 2012 (zitiert: jula, der gmbh-geschäftsführer, kap., s.).  mock, sebastian, harmonization, regulation and legislative competition in european corporate law, in: german law journal, volume 3, issue 12, 2002, available at: http://www.germanlawjournal.com/index.php?pageid=11&artid=216 (cite: mock, harmonization, regulation and legislative competition, in: german law journal, 3(12), 2002, para.).  samkharadze, irakli, harmonization of legal systems: eu and georgia, in: journal of law (tsu), volume 2015, no.1, 2015, 253-264 (cite: samkharadze, harmonization of legal systems, in: journal of law (tsu), 2015(1), 2015, 253, p.).  schramm, hans-joachim, et al., commentary: on the 2010 model law on joint stock companies for cis members states (as amended), in: review of central and east european law, volume 36, issues 3 and 4, 2011, 211-314 (cite: schramm, commentary: on the 2010 model law on joint-stock companies, in: review of central and east european law, 36(3 and 4), 2011, 211, p.). ნორმატიული მასალა ქართულ ენაზე:  „ასოცირების შესახებ შეთანხმება ერთის მხრივ, საქართველოსა და მეორეს მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებს შორის“, № 200/42, 27/06/2014.  „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, №577, 28/10/1994 (ძალადაკარგულია, 01/01/2022).  „საქართველოს კანონი მეწარმეთა შესახებ“, №875-vრს-xმპ, 02/08/2021. ნორმატიული მასალა უცხოურ ენაზე:  directive 2009/101/ec of the european parliament and of the council of 16 september 2009.  second council directive ( 77/91 /eec) of 13 december 1976. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 309 საქართველოს სასამართლოს გადაწყვეტილებები:  საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება №3კ/259-01, 30.03.2001. the main trends, goals and objectives of the formation and reform of georgian law on entrepreneurs mariam shavlakadze master of laws, university of cologne, germany abstract the georgian law on entrepreneurs was created after the collapse of the soviet union and georgia’s regaining of independence. in the soviet socialist system, the development of entrepreneurial law was not allowed. accordingly, georgia had scarcely any experience in legislative regulation of entrepreneurial relations. after the restoration of independence, the changing political, legal and economic situation required that the norms of the newly created law on entrepreneurs were frequently amended and updated, in order to bring georgian entrepreneurial law into line with the laws of the rest of the civilized world. taking global economic trends into account, the changes affected not only individual norms of law on entrepreneurs, but, in fact, a systemic change of entrepreneurial law, between continental european and anglo-american legal systems, was taking place. along with frequent legislative changes, no developed judicial practice was in place. all of this created a chaotic and flawed legal regulation that, ultimately, once again, faced the country with the need to implement fundamental legislative changes. the present paper describes the development of the georgian law on entrepreneurs, from the time of restoration of independence up to the present day. the general trends of the development of the law on entrepreneurs, during the mentioned period, will be presented. special emphasis will be placed on the obligation, to approximate the country’s legislation with that of european union, based on the eu/georgia association agreement, which is one of the important foundations for the creation of a new law on entrepreneurs. the legislative flaws that necessitated systemic reform, in the form of the creation of a new law, will be analyzed. in the paper, initially, the historical origins of the georgian law on entrepreneurs will be discussed. the need for a new legislative regulation of entrepreneurial relations, for a country emerging from post-soviet space, will be evaluated. the original legislative acts georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 310 regulating entrepreneurial activity, as well as the formation of the law on entrepreneurs as a single law, a unified codified act, will be considered. in the following part of the paper, the main trends of the development of the georgian law on entrepreneurs will be presented. the shift in regulation and deregulation regimes in the law on entrepreneurs and, ultimately, the need for reform of the law will be discussed. the anticipated outcomes of the approximation of the law on entrepreneurs with eu legislation, as laid down in the association agreement, as well as the importance of the establishment of regulated regimes, for a country such as georgia, will be analyzed. in the following parts of the paper, the fundamental issues related to the activities of entrepreneurial entities, such as the norms regulating the beginning of entrepreneurial activity, as well as the legislative regulations related to the governance and control of a corporation, will be discussed. the main directions of changes in the norms regulating the foundation of entrepreneurial entity, the pre-incorporation entity and initial capital contribution, along with changes related to issues of corporate governance and control, regarding the corporate governance structures and the interrelationship between the governing bodies, as well as effective corporate governance, will be described. special emphasis will be placed on the obligation, pursuant to the association agreement, to approximate the georgian law on entrepreneurs with the eu corporate law directives and, in the light of the above, on the need to reform the law. the eu corporate law directives set out specific requirements for the foundation stage of an entity. additionally, the registration legislation of an entity was presented with significant flaws. the legislative norms related to corporate governance and control also contained substantial flaws and shortcomings, which frequently led to many legislative failures. therefore, the decision was made to discuss and analyze the changes and developments in the legislative regulation of precisely these issues. keywords: entrepreneurial law, association agreement, the eu corporate law directives, beginning of entrepreneurial activity, governance and control of a corporation, new law on entrepreneurs. microsoft word fullpdf07042025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 532 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.37 key challenges in ai-powered translation in the context of the georgian language maia nachkepia phd, assistant professor department of english philology, akaki tsereteli state university, 599 30 32 14/593 205 433; maia.natchkepia@atsu.edu.ge; maianatchkepia@gmail.com; kutaisi, georgia abstract the given article examines key challenges facing ai-powered translation systems when processing georgian, a language with unique linguistic and cultural characteristics but referred to as a low-resource language in terms of the lack of computerized data. the study identifies two primary categories of translation barriers: cultural and linguistic challenges. cultural challenges include mistranslation of culturally specific concepts, inadequate handling of georgian idioms and proverbs, and failure to capture figurative language. linguistic challenges stem from georgian's agglutinative nature, ergative case system, flexible word order, and polypersonal agreement patterns. georgian verbs encode subject, object, tense, aspect, and directionality in single morphological units, creating difficulties for ai systems trained primarily on structurally different languages. current neural machine translation systems, including google translate and deepl, consistently struggle with georgian due to limited training data and inadequate handling of morphological complexity, resulting in awkward or culturally inappropriate translations. the findings highlight the need for specialized nlp approaches for morphologically complex, low-resource languages and emphasize the importance of incorporating cultural context into ai translation systems. keywords: machine translation, low-resource languages, neural machine translation, ai translation challenges, cross-cultural communication georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 533 introduction it is already no wonder that ai-powered translation is taking reigns, but there are still some challenges that need to be addressed and probably will remain so as long as human thinking continues to exist and develop. it all started in the 1950s when machine translation by computers came into operation. the technology used initially was rule-based, but statistical machine translation emerged in the late 1980s, followed by neural machine translation in the 2010s (science co., ltd. 2022). however, cultural and linguistic context still remains a hurdle concerning many languages with one of them being georgian. history of ai translation in rule-based machine translation, translation rules are manually created based on dictionaries and grammar. it was necessary to create a vast number of rules, which made development and updates for new terms labor-intensive. the accuracy was not high, and it could mainly translate only formulaic sentences. in statistical machine translation, computers learn the rules instead of humans. they read a large number of pairs of original texts and their translations (such as one million sentences) and learn to statistically associate words and phrases from the original text and the translation based on that data (called a corpus). however, translation between languages with significantly different grammar, such as english and georgian is difficult, and the translation accuracy was not yet practical. in addition, there are technologies such as hybrid machine translation that combines statistical machine translation and rule-based methods, as well as example-based machine translation that extracts similar parts from existing pairs of source texts and translations for use in translation. these machine translation methods have improved translation accuracy compared to rule-based and statistical machine translation. neural machine translation, like statistical machine translation, learns by feeding a large number of pairs of original texts and their translations to a computer. however, by using neural networks and deep learning, which are types of machine learning, it extracts and utilizes far more information for translation than statistical machine learning. compared to traditional machine translation, the accuracy of translations has significantly improved. the translations are characterized by their fluency, producing natural translations that resemble human translations. with the advent of neural machine translation, machine translation has gained attention and is now widely used in everyday life and business. representative machine translation services include deepl, google, and microsoft, all of which utilize neural machine translation technology. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 534 the evolution of ai translation technology has accelerated with the advent of large language models (llms) such as openai's chatgpt. llms learn from vast amounts of text data, enabling natural language understanding and generation similar to that of humans. this allows for translations that go beyond simple language conversion, understanding context and nuances, and reflecting cultural backgrounds for natural translations. llms can flexibly adapt to the translation style and tone requested by users, providing appropriate translations across a wide range of contexts—from casual conversations to formal business documents, and even emotionally expressive content (science co., ltd. 2022). research as mentioned in the beginning of the article, although machine translation has become a prevalent tool for translation, it still struggles with cultural and linguistic contexts regarding such low-resource languages as georgian. what is a low-resource language in the context of a machine translation? in machine translation (mt) and natural language processing (nlp), a low-resource language refers to a language that lacks sufficient data (text, speech, or parallel corpora) to train high-quality ai models effectively. these languages pose challenges for statistical and neural machine translation because modern ai systems rely heavily on large datasets. in the presented article we will break down the challenges regarding the georgian-into english language (or vice-versa) translations using ai tools into two main sections: cultural and linguistic categories. i. cultural challenges main cultural hurdles that we come across while translating georgian texts into english are as follows: 1. untranslated concepts and culturally specific terms like in other languages, there are many words and phrases in georgian that are connected with its culture or religion. for example: words like "სუფრა" [supra] (a georgian feast with rituals) or "მამული" [mamuli] (homeland with emotional weight) lack direct equivalents. by machine translation they are usually translated as “feast” or “table” or even as “table-cloth” with its direct meaning but none of them communicate its cultural reference as a feast loaded with traditional rituals; the same can be said of “მამული” [mamuli]– usually translated as “estate domain”, “manor” or “patrimony”. this word has several meanings in georgian: 1. ancestral land or property passed down through generations; 2. the place where your father was born (cf. “დედულეთი” [deduleti] the place where your mother was born) (digital laboratory of the georgian language, n.d.) 3. homeland (ganmarteba.ge, n.d.). the last one being the most common usage, it is usually georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 535 translated into english as ‘homeland’ (or ‘fatherland’), but it carries more profound, historical connotation. other examples include: “თამადა” [tamada] literal: “toastmaster”; cultural meaning: the leader of a georgian feast who orchestrates toasts with poetic or philosophical depth. “ალილო” [alilo] literal meaning: a christmas carol; cultural: a ritual when people, usually children, go door to door on christmas eve singing christmas carols and asking for treats (ganmarteba.ge, n.d.). 2. idioms, proverbs and figurative speech another challenge that ais ‘struggle’ with is connected with idioms that are often used in literary language and carry various connotations. literary translation does not usually convey the meaning it implies in a given context. let’s take an example: a georgian idiom: ,,გულ–ხელის დაკრეფა“ [gul-khelis dakrefa] is literary translated as (with one’s arms) folded across one’s chest (idioms.tsu.ge/?p=20934), through different ai tools it is translated differently: via claude.ai "gathering courage" or "summoning up courage", through google translate – ‘heart-hand picking’, deepseek "typing by heart and hand" none of them being correct, even more, they sound absurd or awkward: the correct english equivalents would be: ‘put one’s feet up’ or ‘to sit idly’ – meaning being inactive or passive, especially when action or intervention is needed or expected (idioms.thefreedictionary.com/sit+(idly)+by). other examples include: ველოსიპედის გამოგონება’’ {velosipedis gamogoneba] – lit: to recreate the wheel. re-discover america; fig. to peddle old stuff; to say or claim a general truth or statement; to represent as new what is known to everyone (idioms.tsu.ge/?p=20794). ,,პირი იცვალა’’ [piri itsvala] – lit.: to turn round. fig.: to negate something already done or uttered; to deny one’s words. provers also fall in this category. although in comparison with idioms they are easier to understand and we can search for their equivalents in the second language, still it creates barriers in translation due to cultural differences. a georgian proverb ,,ვარდი უეკლოდ და კაცი უნაკლოდ არ არსებობსო“ [vardi ueklod da katsi unaklod ar arsebobso] can literary be translated as “there is no rose without a thorn and no man without flaws" (google translate) but it has some equivalents in both american and british english, such as “every light has its shadow”, “every man has its faults” or “every sky has its cloud” (am.), “no gold (silver) without its dross” (br.), “no garden without its weeds”, and many more (idioms.tsu.ge/?p=19998). ,,ბუ ბუსა შობს და ყვავი ყვავსაო“ [bu busa shobs da kvavi kvavsao] – is literally translated as: ‘the owl gives birth to owls and the crow to crows’ through online translation tools, but in the english language they also have their equivalents, like “every cask smells of the wine it contains”, or ‘like begets like” (am., br.), “like breeds like” (br.) (idioms.thefreedictionary.com/like+breeds+like). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 536 georgian language is rich is figurative use of words and phrases, especially those connected with religion, nature or body parts; cases of metaphors and similes are very frequent that often cause misunderstanding in machine translation. for example, the word "თავი” [tavi], meaning the ‘head’ in english can be used both with its direct and indirect (or figurative) meaning: ‘თავი დაიბანა’ [tavi daibana] – in this phrase the word ‘tavi’ (the head) is used with its direct meaning and is translated as ‘he/she washed his/her head’, but in the phrases: ‘თავი ისახელა’ [tavi isakhela], ‘თავი შეირცხვინა’ [tavi isakhela]– the same word is used figuratively. in the first phrase it means: ‘he gained a fame or reputation’ but translation tools may make a mistake and just translate it as: “he named himself” (google translate), since the phrase includes the word ‘ისახელა’, deriving from the root word ‘სახელი’ [sakheli] meaning ‘name’. ‘თავი შეირცხვინა’ – in this idiomatic use of the word ‘თავი’ ‘tavi’ – ‘the head’, it implies the whole personality not just a part of the body and means: ‘he/she disgraced oneself’, ‘acted in a way that brings dishonor’. ii. linguistic barriers machine translation often struggles with translating georgian texts into english or communicating the message of an english text into the georgian language in the proper way. this is due to the fact that georgian is considered a ‘’low-resource language’’ in the ai/nlp world, meaning there are relatively few high-quality parallel corpora (e.g., georgian-english texts) available for training machine learning models. according to the definition of a georgian scholar, m. tandaschvili, “while the traditional classification paradigm included genetic, typological, and relational classifications, a new paradigm has emerged. this new paradigm categorizes languages according to different parameters: 1) the legal status of the language, 2) the viability of the language and its areas of use, and 3) the degree of operation of languages in the digital age. according to this new classification, languages are now categorized into high-resource languages (hrl) and low-resource languages (lrl). consequently, the traditional language atlas, which reflects the genealogical classification or distribution area of languages, has been replaced by a new language atlas that shows the percentage of digital resources available for natural language processing (nlp) in relation to the number of languages spoken worldwide. according to theoretical scientific literature, lrls can be understood as few studied, resource-scarce, less computerized, less privileged, and less commonly taught (cieri et al., 2016:4543-44; magueresse et al., 2020:1). artificial intelligence experts define lrls as languages with a limited amount of linguistic data and resources for natural language processing (nlp) tasks” (tandaschvili, 2025). another obstacle in machine translation is the complex grammar and syntax of the georgian language. it will take us too far to analyse them in detail here, so we will just single out some of them. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 537 agglutinative nature verb morphology. georgian adds multiple prefixes and suffixes to root words, creating long, complex words that can be difficult for ai to segment correctly. b. g. hewitt explores georgian grammar in his book georgian: a structural reference grammar (1995) and provides a detailed analysis of georgian agglutinative morphology and its linguistic complexities, which directly contribute to challenges in nlp and machine translation. for example, a georgian verb ა-წერ-ინ-ებ-და [a-tser-in-eb-da] combines several elements: o ა-[a] (preverb: indicates perfective aspect or directional meaning) o წერ[tser] (root, meaning "write") o ინ-[in] (causative suffix (makes someone else do the action)) o ებ[eb] (present/imperfective stem formant) o და [da] (imperfect tense marker/3 rd person) so, the structure in this single verb looks quite complex: preverb-root-causative-stemformant-past/imperfect that could be translated as: “he/she/it was making him/her/them write” or “he/she/it had (someone) write”. this is an example of a rich verbal morphology of the georgian language, where multiple grammatical meanings are expressed through affixes attached to the verb root. it is no doubt that when lacking digital data, machines would find it very difficult to translate the verb that encodes subject, object, tense/aspect/mood, directionality, causation, polite forms in just one form. georgian syntax creates barriers that ai systems hurdle with due to its flexible word order where grammatical roles are marked morphologically (via case endings or verb agreement) rather than by their position in a sentence in contrast to rigid word-order languages like english. for example, 1. ბავშვი წიგნს კითხულობს [bavshvi tsigns kitkhulobs] (sov) "the child is reading the book." 2. წიგნს ბავშვი კითხულობს [tsigns bavshvi kitkhulobs] (osv) [the book the child is reading] (same meaning, emphasis changes) "the child is reading the book." 3. კითხულობს ბავშვი წიგნს [kitkhulobs bavshvi tsigns](vso) [is reading the child the book] "the child is reading the book." georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 538 most mt systems (e.g., google translate) assume fixed word order (english: svo). when georgian uses osv or vso, ai often misassigns subject/object roles. ergative case system. unlike most indo-european languages, georgian uses an ‘’ergativeabsolutive’’ case system in certain tenses, which can confuse ai models trained on nominative-accusative languages (like english). georgian is a rare case of split ergativity that means that it exhibits both ergative-absolutive and nominative-accusative alignment patterns within its grammar. for example, in georgian transitive verbs take the subject with the –მ/–მა (-m/-ma) ending (ergative) in the aorist and perfective series, while intransitive verb subjects are unmarked (nominative).  transitive (aorist): გიორგიმ (giorgi-m, erg) წერილი (ts’erili, nom) დაწერა (dats’era, wrote). →"giorgi wrote the letter." (lit. "by giorgi the letter was written.")  intransitive (aorist): o გიორგი (giorgi, nom) წავიდა (ts’avida, left). →"giorgi left."  present (nominative-accusative): o გიორგი (giorgi, nom) წერს (ts’ers, writes) წერილს (ts’eril-s, dat). →"giorgi writes the letter. in english all subjects are unmarked, as in the translation of this georgian example "giorgi" (the subject) but georgian marks the agent in transitive with -მ (-m) prefix. it switches from nom (present) to erg (aorist), while the object switches from dat (present) to nom (aorist). english does not recognize this rule. regarding translation issues, ai models often rely on word order and prepositions to identify subjects/object in nominative-accusative languages (like english). however, georgian’s ergative-nominative alignment breaks theses expectations. besides, ai lacks deep tense/aspect awareness in georgian and defaults to literal case mappings. polypersonal agreement in georgian, may further confuse ai models – georgian verbs encode subject, object and indirect object in a single word, while english requires separate pronouns, so ai often drops or misplaces arguments (iliauni eprints, n.d.). for example, the georgian verb გადმოგცემთ [gadmogtsemt] is translated into english as i (or we) will give it (or them) to you encoding the doer, the object and the action all together in one verb: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 539 georgian morpheme function meaning/role გადgadpreverb implies transfer across a boundary ("over," "across") -მო-mothematic suffix often marks directionality (no direct english equivalent) -გ-g indirect object marker "to you" (2nd person singular) -ცემ-tsemroot "give" -თ -t subject marker (or indirect object marker in the polite form) "we" [“i”} (1-st person plural or singular) (may refer to indirect object as well if used in a polite context) in translating this verb and many others like this, standard translating machines like google translate usually gives translation based on its encoded system, or on what patterns it is trained on, but it lacks the awareness of the context which often plays a vital role in translation. conclusion the analysis of ai-powered translation challenges in the context of the georgian language reveals a complex landscape of both cultural and linguistic barriers that significantly impact translation quality and accuracy. despite remarkable advances in neural machine translation and the emergence of large language models, georgian remains a low-resource language in terms of computerized language bases that poses unique challenges for automated translation systems. the cultural challenges identified in this study demonstrate that ai translation tools consistently fail to capture the deep cultural significance embedded in georgian concepts, idioms, and proverbs. terms like "სუფრა" (supra), "მამული" (mamuli), and "თამადა" (tamada) lose their rich cultural connotations when reduced to literal translations such as georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 540 "feast," "estate," and "toastmaster." similarly, georgian idioms and figurative expressions often result in awkward or completely incorrect translations that fail to convey their intended meanings, highlighting the limitations of current ai systems in understanding contextual and metaphorical language use. the linguistic barriers present even greater challenges due to georgian's unique grammatical structure. as an agglutinative language with complex verb morphology, georgian encodes multiple grammatical functions within single words, creating difficulties for ai systems trained primarily on languages with different structural patterns. the ergative case system, flexible word order, and polypersonal agreement further complicate translation processes, as demonstrated by the analysis of verbs like "გადმოგცემთ" (gadmogtsemt), which encodes subject, object, and action in a single morphological unit. these findings underscore the critical need for developing specialized approaches to machine translation for morphologically complex and culturally rich languages like georgian. future improvements will require not only expanded parallel corpora and better training data but also fundamental advances in ai systems' ability to understand cultural context, handle complex morphological structures, and recognize the nuanced relationships between language and culture. as ai translation technology continues to evolve, addressing these linguistic and cultural barriers will be essential for creating truly effective cross-cultural communication tools that preserve the richness and nuance of human language diversity. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 541 references cieri, c., maxwell, m., strassel, s., & tracey, j. (2016). challenges and opportunities in language resource development for low-resource languages. proceedings of the tenth international conference on language resources and evaluation (lrec'16), 4543-4550. https://aclanthology.org/l16-1720/ digital laboratory of the georgian language. (n.d.). university of georgia. retrieved august 3, 2025 from https://dlab.ug.edu.ge ganmarteba.ge. (n.d.). georgian dictionary. retrieved july 20, 2025, from https://www.ganmarteba.ge hewitt, b. g. (1995). georgian: a structural reference grammar. john benjamins publishing. https://doi.org/10.1075/loall.2 makharoblidze t. (n.d.). polypersonal verbal categories in georgian sign language. ilia university repository. retrieved july 30, 2025 from https://eprints.iliauni.edu.ge/3051/1/polypersonalism%205.pdf magueresse, a., carles, v., & heinecke, j. (2020). low-resource languages: a review of past work and future challenges. arxiv preprint arxiv:2006.07264. https://arxiv.org/abs/2006.07264 thuleen n. (n.d.). the verbal syntax and ergativity of georgian. retrieved from https://www.nthuleen.com/papers/l12paper.html science co., ltd. (2022). the evolution of machine translation: from rule-based to neural machine translation. science.co.jp. retrieved july 28, 2025 from https://www.science.co.jp/en/nmt/blog/32553/ shota rustaveli national science foundation. (n.d.). fund of georgian idioms and proverbs. tbilisi state university. retrieved july 26, 2025 from https://idioms.tsu.ge/ tandaschvili, m. (2025). low-resource languages in the digital age: a new paradigm for linguistic classification [unpublished manuscript]. ilia state university. https://eprints.iliauni.edu.ge/ the free dictionary. (n.d.). sit (idly) by. in idioms. retrieved july 25, 2025, from https://idioms.thefreedictionary.com georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 542 ხელოვნური ინტელექტით შესრულებულ თარგმანთან დაკავშირებული გამოწვევები ქართული ენის კონტექსტში მაია ნაჭყეპია აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერისტეტის ინგლისური ფილოლოგიის დეპარტამენტის ასისტენტ–პროფესორი; 599 30 32 14/593 205 433; maia.natchkepia@atsu.edu.ge; maianatchkepia@gmail.com ქუთაისი, საქართველო აბსტრაქტი წარმოდგენილი სტატია განიხილავს იმ ძირითად გამოწვევებს, რომლებსაც ხელოვნური ინტელექტით თარგმნის სისტემები აწყდება ქართული ენის დამუშავებისას ენისა, რომელსაც გააჩნია უნიკალური ლინგვისტური და კულტურული მახასიათებლები, თუმცა მას დაბალრესურსიან ენად მოიხსენიებენ კომპიუტერიზებული მონაცემების ნაკლებობის თვალსაზრისით. კვლევა განსაზღვრავს თარგმნის ბარიერების ორ ძირითად კატეგორიას: კულტურულ და ლინგვისტურ გამოწვევებს. კულტურული გამოწვევები მოიცავს კულტურულად სპეციფიკური ცნებების არასწორ თარგმნას, ქართული იდიომებისა და ანდაზების არაადეკვატურ დამუშავებას და გადატანითი ენის ვერგადმოცემას. ლინგვისტური ხასიათის სირთულეებს განაპირობებს ქართული ენის აგლუტინაციური ბუნება, ერგატიული ბრუნების სისტემა, სიტყვათა მოქნილი რიგი და პოლიპერსონალური შეთანხმების მოდელები. ქართული ზმნის ერთ მორფოლოგიურ ერთეულში კოდირებულია სუბიექტი, ობიექტი, დრო, ასპექტი და მიმართულება, რაც სირთულეებს ქმნის ხელოვნური ინტელექტის ისეთის სისტემებისთვის, რომლებიც ძირითადად სტრუქტურულად განსხვავებულ ენებზეა აგებული. ნეირონული მანქანური თარგმნის არსებული სისტემები, მათ შორის google translate და deepl, მუდმივად სირთულეებს აწყდება ქართულთან მიმართებაში, რაც გამოწვეულია მონაცემთა შეზღუდული ბაზებითა და ქართული ენის მორფოლოგიური სირთულის არაადეკვატურად დამუშავებით, რის შედეგადაც მიიღება უხერხული ან კულტურულად შეუფერებელი თარგმანები. კვლევის შედეგები ხაზს უსვამს ბუნებრივი ენების დამუშავების (nlp) სპეციალიზებული მიდგომების აუცილებლობას ისეთი მორფოლოგიურად რთული, დაბალრესურსიანი (ციფრული მონაცემების თვალსაზრისით) ენებისთვის, როგორიცაა ქართული და ხაზგასმით აღნიშნავს ხელოვნური ინტელექტით თარგმნის სისტემებში კულტურული კონტექსტის ინტეგრირების მნიშვნელობას. საკვანძო სიტყვები: მანქანური თარგმანი, დაბალრესურსიანი ენები, ნეირონული მანქანური თარგმანი, ხელოვნური ინტელექტით თარგმნის გამოწვევები, კულტურათაშორისი კომუნიკაცია microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 27 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.03 evidence-based pharmacy: a scientific approach to safe and effective medication nana shashiashvili doctor of pharmaceutical sciences, associate professor, georgian technical university, department of pharmacy, tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy abstract evidence-based pharmacy (ebp) is a crucial approach that ensures the effective and safe use of pharmaceutical treatments in clinical settings. this practice is based on clinical trials, scientific research, official guidelines, and meta-analyses, enabling pharmacists to make optimal, patientcentered decisions. the effectiveness of pharmaceutical practice depends on the ability to interpret data, the reliability of conducted studies, and a personalized approach to treatment. this article examines the role and significance of evidence-based pharmacy, as well as its associated processes, including medication safety control, collaboration with healthcare professionals, and patient awareness campaigns. given that this approach is rooted in scientific principles, its practical implementation requires continuous professional development, critical analysis of research findings, and close communication with other medical professionals. evidence-based research reduces instances of ineffective treatments, enhances patient safety, prevents unnecessary costs, promotes the use of economically justified medications, and ultimately contributes to the optimization of the overall healthcare system. this article outlines the objectives of evidence-based pharmacy as a scientifically validated approach and provides examples from recent decades of studies on the inefficacy and potential risks of certain otc (over-the-counter) cough syrups. it highlights the importance of reliable scientific research in assessing the credibility of pharmaceutical effects, offering effective treatment methods, and comparing established medications to select better alternatives. furthermore, it presents key criteria for accurately interpreting research data. the study emphasizes the pivotal role of pharmacists in the implementation of evidence-based services and provides practical recommendations in this direction. keywords: evidence, medicines, practice, research, safety georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 28 introduction the modern healthcare system is continuously evolving, with evidence-based approaches (evidence-based practice) serving as its foundation. this methodology relies on scientifically validated data and research outcomes. in this regard, pharmaceutical practice represents a crucial domain, given that the prescription, administration, and consultation regarding medicinal products are strictly based on clinical trials, scientifically proven evidence, and official guidelines. pharmacists play a pivotal role not only in ensuring the safety of pharmaceutical products but also in assessing their effectiveness. as professionals in the field, they oversee the appropriate dispensing of medications while actively engaging in drug interaction analysis, treatment monitoring, and patient education programs. guidelines developed by institutions such as the u.s. food and drug administration (fda), the european medicines agency (ema), and the world health organization (who) are grounded in rigorous scientific research. these guidelines empower specialists to make well-informed, safe, and effective decisions that prioritize patient welfare. research objective the aim of this study is to examine the significance, role, and practical applications of evidencebased pharmacy (ebp). it seeks to evaluate the impact of scientifically grounded approaches in pharmaceutical practice, their influence on drug safety, and their contribution to optimizing the healthcare system. research tasks the study's objectives include analyzing the core principles of evidence-based pharmacy, evaluating drug efficacy and safety assessment methods based on scientific research, assessing the risks associated with medication use and their economic implications, and formulating practical recommendations for enhancing pharmaceutical practice. research methods as a review-based study, this research relies on the analysis of scientific literature. it incorporates evidence-based scientific studies, official guidelines, clinical trial results, and metaanalyses. data analysis is based on an extensive review of publications from international databases, with findings examined using comparative analysis and critical evaluation methods. findings evidence-based pharmacy is grounded in patient-centered care, high-quality research, and clinical expertise. consequently, its role in pharmaceutical practice, its impact on patient safety, and the mechanisms through which pharmacists contribute to improved medical decision-making are of paramount importance. key aspects of pharmaceutical practice include the role of scientific research, reliability criteria for clinical studies, the significance of international guidelines, and contemporary approaches to prescribing medications. evidence-based pharmacy is not merely a theoretical concept—it is a practical tool that enhances individual patient health outcomes and improves the efficiency of healthcare systems. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 29 the core principles of evidence-based pharmacy: 1. ensuring patient safety – by relying on scientific evidence, pharmacists can select the safest and most effective treatments, thereby reducing the risk of adverse drug reactions. for example, it is crucial for specialists to recognize the dangers of codeine-containing cough syrups in children, as unpredictable metabolism can lead to severe side effects. 2. continuous update of recommendations – scientific findings evolve regularly, requiring pharmacists to stay informed about the latest data on drug safety, efficacy, and potential risks. in 2020, both the fda and ema decided to withdraw ranitidine from the market due to the discovery of n-nitrosodimethylamine (ndma), a potentially carcinogenic impurity. following this recommendation, many countries removed ranitidine from their pharmaceutical markets, advising healthcare professionals to prescribe safer alternatives such as famotidine or proton pump inhibitors. 3. cost-effectiveness optimization – healthcare resources should be allocated to medications with scientifically proven benefits. for instance, while rosuvastatin was initially considered the superior cholesterol-lowering agent, later research demonstrated that atorvastatin provided comparable effects at a lower cost. consequently, many healthcare systems have prioritized cost-effective alternatives to optimize financial resources. 4. prevention of antibiotic resistance and irrational drug use – extensive research has demonstrated the growing resistance of bacteria due to the improper use of antibiotics, posing a major challenge to global healthcare. pharmacists play a crucial role in educating patients on the ineffectiveness of antibiotics against viral infections and promoting alternative treatments. over the past decade, numerous studies have highlighted the inefficacy and potential risks of widely used otc (over-the-counter) cough syrups, particularly in pediatric patients. notable examples include:  codeine-containing cough syrups – codeine is an opioid that metabolizes into morphine in the body. due to unpredictable metabolism in children, its use increases the risk of respiratory depression, severe side effects, and even fatality. in response, the fda banned codeine-based cough syrups for children in 2018, while the ema declared codeine unsuitable for children under 12 in 2015 and advised against its use in those under 18.  first-generation antihistamines (diphenhydramine, chlorpheniramine, brompheniramine) – while historically used for cough and cold treatment, studies have shown that these substances primarily exhibit sedative effects without significantly reducing cough symptoms. consequently, in 2008, the fda issued a warning against their use in children under four years old and discouraged their administration in those under six.  dextromethorphan (dxm) cough syrups – initially marketed as an antitussive agent, recent studies have found dxm to be no more effective than placebo in children. additionally, in high doses, dxm affects the central nervous system, causing dizziness, drowsiness, and even hallucinations. in 2014, the american academy of pediatrics (aap) formally stated that dxmcontaining cough syrups are ineffective in children. despite this, some countries continue to allow their sale and prescription. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 30 this study underscores the importance of evidence-based pharmacy in ensuring patient safety, improving healthcare decision-making, and enhancing the overall efficiency of pharmaceutical practice. by implementing evidence-based approaches, healthcare professionals can minimize ineffective treatments, prevent adverse drug reactions, and contribute to the sustainability of healthcare systems. currently, most experts do not recommend the use of otc cough syrups for children. instead, preferred alternatives include saline nasal sprays and rinses, warm fluids such as broth or tea, humidifiers, honey (for children over one year old), and maintaining an optimal room temperature. physicians and pharmacists should avoid prescribing or recommending outdated and ineffective treatments, adhering instead to evidence-based guidelines that promote safe, effective, and scientifically validated therapeutic approaches [4, 5, 6]. pharmaceutical research plays a critical role in improving healthcare systems by assessing the efficacy, safety, and cost-effectiveness of medications. without reliable scientific studies, it would be impossible to accurately evaluate drug safety, develop effective treatment strategies, or compare existing medications to identify superior alternatives. in this context, key areas of pharmaceutical research can be identified as follows: n pharmaceutical research area research objective 1 testing and evaluation of new drugs before introducing new medications, it is essential to determine their safety and efficacy through clinical trials. clinical research on new treatment methods allows doctors and pharmacists to reliably assess how beneficial and safe a drug is for specific diseases. for example, cancer treatments that were granted accelerated approval by the fda were only approved after clinical trials demonstrated their potential benefit. 2 comparison of medications and evaluation of alternatives often, a new drug does not provide significant improvement over older alternatives. for instance, some expensive drugs (like rosuvastatin) were considered the best option for managing cholesterol, but studies have shown that atorvastatin, which is much cheaper, provides similar results. as a result, healthcare systems saved billions of dollars by funding more economically viable alternatives. 3 optimizing healthcare costs and reducing risks economic studies show that if a cheaper drug is as effective as a more expensive one, resources within the healthcare system can be better allocated. without research, the healthcare system would have been forced to purchase more expensive drugs, leading to an increase in financial burden for both the government and patients. the use of ineffective or insufficiently studied medications can be more harmful to patients, ultimately resulting in additional costs. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 31 not all studies are equally reliable. physicians, pharmacists, and patients may be misled by inaccurate or biased research findings, which can sometimes result in serious clinical and economic consequences. to assess the quality of research, key evaluation criteria are established. evidence-based pharmacy enables healthcare professionals to make informed decisions about medications and pharmaceutical services based on scientifically validated data. for instance, antibiotic prescription guidelines have evolved based on evidence, leading to more targeted use of these medications. similarly, while high doses of aspirin were once considered beneficial for cardiovascular prevention, recent studies have demonstrated an increased risk of gastric ulcers and bleeding with prolonged use. as a result, doctors have adjusted their approach by prescribing lower doses alongside protective agents such as proton pump inhibitors [7,8]. evidence-based pharmaceutical research is crucial for making sound medical decisions, ensuring the safe and effective use of medicines, and managing healthcare costs. healthcare professionals must rely on trustworthy, scientifically supported data to prevent incorrect treatments and unintended harm to patients. one important measure in evaluating research reliability is the p-value (probability value), which indicates the likelihood that a study's results occurred by chance rather than reflecting a real effect. a smaller p-value suggests stronger evidence supporting the findings. if p < 0.05, it means there is less than a 5% probability that the result is due to chance, making it statistically significant. this threshold is commonly used to determine whether a relationship between variables is real. conversely, if p > 0.05, the findings are considered more likely to be random, and the study fails to confirm the hypothesis. • small-scale studies (e.g., those conducted with only 10-20 patients) do not provide reliable results. number of patients • if a study lacks a control group (patients who do not receive the medication), its results may be inaccurate.control group • if a study only highlights the positive aspects of a medication and disregards side effects, it should be considered unreliable. assessment of side effects • a reliable study allows for the same results to be obtained when repeated by other researchers.reproducibility of the study georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 32 for example, if a study examines whether a new medication (x) lowers blood pressure and reports a p-value of 0.03, there is a 97% probability that the observed effect is due to the drug rather than chance. this supports the conclusion that the medication is effective. however, if another study evaluates the impact of vitamin d on sleep quality and obtains a p-value of 0.12, it indicates a 12% probability that the result occurred by chance—exceeding the 5% threshold. in this case, the data would not be sufficient to confirm that vitamin d improves sleep quality. although the p-value is a key indicator, it should not be the sole basis for drawing conclusions. other statistical measures, such as the confidence interval (ci), statistical power, and effect size, provide a more comprehensive assessment of research reliability. the confidence interval estimates the range within which the true effect likely falls. statistical power, influenced by factors like sample size, determines the reliability of a study. effect size quantifies the strength of a result, complementing the p-value, which only indicates whether an effect exists [9,10]. evidence-based research significantly influences pharmacists' daily practice by guiding effective and safe treatment management as well as medication distribution. this approach defines key aspects of pharmaceutical practice that are particularly shaped by scientific research. n pharmaceutical process aspect role of pharmacy practice practical example 1 analysis of medication prescription and usage guidelines pharmacists rely on evidence to assess which medications are most effective and safe for specific diseases. new clinical studies often lead to updates in existing guidelines, allowing pharmacists to base their medication selection on the latest recommendations. 2 personalization of treatment (individual approach) vidence-based research enables pharmacists to tailor treatment to the individual characteristics of each patient. genetics, age, comorbidities, and other factors significantly influence how medications work. 3 management of medication side effects new studies allow pharmacists to warn patients about potentially harmful side effects that were previously unknown. the fda (food and drug administration) issued a warning that long-term use of certain proton pump inhibitors (such as omeprazole) could increase the risk of bone fractures. as a result, pharmacists began offering patients alternative treatment options. 4 prevention of antibiotic resistance research demonstrates that improper use of antibiotics leads to bacterial resistance, making treatments less effective. pharmacists advise patients not to use antibiotics for viral infections, as they are ineffective in such cases. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 33 relying on scientific evidence goes beyond simply obtaining accurate data—it is equally crucial to interpret that data correctly. several key criteria should be considered when evaluating the reliability of a study. how can we assess the credibility of research? 1. study design and methodology – for research findings to be considered reliable, the study should be randomized, controlled, and double-blind—often referred to as the "gold standard" in clinical trials. this approach allows for an objective comparison of different treatment strategies. higher levels of evidence include systematic reviews (such as cochrane reviews, grade) and meta-analyses, which synthesize data from multiple studies. in contrast, case reports and small-scale studies tend to be less reliable, as conclusions drawn from a limited sample can be misleading. 2. sample size – the reliability of a study increases with the number of participants. research conducted on small groups (e.g., 50–100 people) may not provide statistically significant conclusions, whereas large-scale studies (involving 10,000+ participants) yield more dependable results. 3. statistical significance (p-value) – a p-value of less than 0.05 (p < 0.05) suggests that the observed result is unlikely to have occurred by chance, thus indicating scientific validity. additionally, the confidence interval (ci) plays a crucial role in result interpretation—narrower confidence intervals indicate greater precision in the study's findings. 4. type of study – laboratory-based (in vitro) research may not always reflect real-world clinical outcomes. in this regard, clinical trials, particularly randomized controlled trials (rcts), provide more reliable evidence due to the direct involvement of actual patients. for example, if a study claims that a new drug reduces the risk of heart disease but, upon closer examination, it turns out that only 50 participants were included and the study was funded by the pharmaceutical company producing the drug, its credibility should be questioned. the importance of critical evaluation in pharmaceutical practice in pharmaceutical practice, evidence is only valuable if it is scientifically credible. not all research is equally trustworthy, and a critical approach is essential when analyzing study results. in some cases, findings may be deliberately distorted or fail to reflect the actual clinical picture. financial conflicts of interest should also be considered—when a study is funded by the same company that manufactures the drug being tested, there is a potential risk of bias. additionally, misinterpretation of data can lead to exaggerated or misleading conclusions. differentiating between highand low-quality evidence requires careful examination of various factors [10, 11, 12]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 34 many experimental substances show significant reduction in diseases in animals, but they are ineffective in humans. this is one of the reasons why less than 10% of drugs from clinical trials reach the pharmaceutical market. over 95% of substances studied for cancer treatment that showed promising effects in animals failed to prove their efficacy in humans. this discrepancy can be explained by several factors. the human and animal organisms are different—they have distinct immune systems, metabolism, and enzymes. these differences affect drug absorption, metabolism, and action. during studies, dosage problems often arise. a drug may work in mice, but to achieve the same effect in humans, the dose may need to be increased to a toxic level. additionally, animal disease models do not always match the diseases that occur in humans. for example, cancer induced chemically in mice may not correspond to the process of cancer development in humans. drug metabolism differences between humans and animals are also evident—sometimes a substance breaks down quickly in mice, working effectively, but in humans, slower metabolism leads to side effects or a complete lack of efficacy. several studies have shown that drugs effective in mice did not yield the same results in humans. for instance, corticosteroid beclomethasone effectively stopped lung cancer cell proliferation in mice. however, in humans, it could not reach sufficient concentration, and prolonged use caused significant suppression of the immune system and side effects. therefore, this drug proved ineffective for treating lung cancer in humans and was not approved for use in this context. another example is the plantderived compound sanguinarine, which in in vitro tests and in mice reduced cancer growth. however, clinical trials showed that it did not achieve the necessary concentration in humans to reduce cancer, and in high doses, it was toxic to the liver and kidneys. consequently, it was never marketed. thalidomide, originally developed and marketed as a sedative and anti-nausea medication for pregnant women, showed no toxicity in animal testing. thousands of pregnant women took this drug in the 1950s and 1960s, and more than 10,000 children were born with severe limb deformities and congenital defects. it was later discovered that the drug crossed the placenta and caused fetal damage. it was meta-analyses and systematic reviews (cochrane library, jama, the lancet). randomized controlled trials (rcts), where patients are randomly assigned to groups. studies with large samples (>10,000 patients). results confirmed by multiple independent studies. studies conducted on a small number of patients (10-100 people). incomplete data analysis – if side effects are not studied, the research is incomplete. lack of a control group – if the study did not include a group that did not receive the medication, it is impossible to assess its true effectiveness. financial interests – if the study is funded by a company that manufactures the drug, the risk of bias increases. h ig h -q u a lit y d a ta l ow -quality data georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 35 withdrawn from the market, but later, scientists confirmed that it blocks angiogenesis (blood vessel growth) and is now used to treat cancer and leprosy. a drug that proves effective in animals does not necessarily mean it will be safe and effective for humans. pharmaceutical research must not only analyze preclinical studies conducted on animal models but also clinical trials to determine the effectiveness and safety of a substance. long-term testing is necessary to avoid serious risks. therefore, before a pharmaceutical product reaches the market, it undergoes strict testing in both animals and humans. pharmacists are not merely dispensers of medication. they play a crucial role in evaluating the safety and effectiveness of treatments, educating patients, and improving the treatment process. their role in evidence-based medicine becomes even more prominent, as pharmacists provide clinical recommendations and consultations tailored to the individual needs of patients. one of the key responsibilities of pharmacists in evidence-based services is assessing the safety and effectiveness of medications. specialists are obligated to conduct continuous monitoring and evaluation of the side effects of treatments, select optimal therapies for patients based on their individual characteristics, and offer consultations on more effective and safer alternatives based on clinical trial data. for example, a pharmacist could provide information about a new antihypertensive drug with fewer side effects if the current medication causes adverse effects like coughing or swelling. pharmacists must also ensure proper patient education on the correct use of medications, explain why certain drugs should not be taken long-term or in excessive doses, and offer consultations on how to reduce the risks of improper use of pharmaceuticals. research on proton pump inhibitors (ppis) like omeprazole has shown that long-term use increases the risks of kidney failure, bone fractures, and vitamin b12 deficiency. a pharmacist must explain to the patient how to reduce the use of this medication and when to consult a specialist for dose adjustments. pharmacists should also disseminate information on healthy lifestyles, vaccination, and preventive medicine. it is essential for pharmacists to collaborate closely with doctors, share guidelines and the latest scientific research, participate in updating treatment protocols, and work in multidisciplinary teams with medical staff to monitor the safety and effectiveness of medications jointly. this collaboration ultimately improves the quality of treatment. pharmacists' involvement in healthcare systems should go beyond just dispensing medications—they should be active supporters of evidence-based decision-making; working according to the guidelines of the world health organization (who), the u.s. food and drug administration (fda), the european medicines agency (ema), and national guidelines; relying on meta-analyses and systematic reviews, as these studies provide the most reliable evidence; and continuously updating their knowledge through additional courses, training, and participation in conferences, while utilizing new scientific evidence and databases such as pubmed, cochrane library, jama, and the lancet. pharmacists can also gather feedback from patients about the effectiveness of medications, regularly document side effects, and provide doctors with detailed data to ensure patient safety. thus, pharmacists play a decisive role in the implementation of evidence-based services. specialists must assess the effectiveness of treatments based on scientific evidence alone—experience, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 36 tradition, or marketing information cannot be considered reliable sources. pharmacists' activities include patient education, collaboration with doctors, the assessment of medication safety and effectiveness, and active involvement in improving the healthcare system. evidence-based pharmaceutical practice improves treatment quality, ensures safe and rational use of medications, reduces the risk of complications from diseases, and improves outcomes for both individual patients and the healthcare system as a whole. conclusion evidence-based pharmacy helps patients receive better, safer, and more effective treatment. pharmaceutical research is crucial in determining which treatments are genuinely beneficial. not all studies can be deemed reliable; their critical evaluation is essential for making correct decisions. pharmacists play an important role in implementing evidence-based treatment, collaborating with doctors, and educating patients. their professional responsibility is to use high-quality scientific data to ensure safe and effective treatment. evidence-based pharmaceutical practice is one of the most effective and safest ways to improve healthcare systems. it allows pharmacists to make informed decisions based on evidence, international guidelines, and clinical data. they must continuously update their knowledge and collaborate actively with healthcare specialists to achieve the best outcomes for patients. evidence-based research reduces the incidence of ineffective treatments and enhances patient safety, but proper interpretation of study results is crucial to avoid incorrect conclusions. pharmaceutical practice must be based solely on high-quality evidence to ensure better health outcomes. scientifically-backed treatment protocols help prevent unnecessary expenses and ensure the economically justified use of treatments. references: 1. smith, j. a., & nguyen, l. t. (2021). implementing evidence-based pharmacy practice: challenges and opportunities. journal of pharmacy practice, 34(2), 123–130. 2. u.s. food and drug administration. (2020). fda requests removal of all ranitidine products (zantac) from the market. retrieved from https://www.fda.gov/news-events/pressannouncements/fda-requests-removal-all-ranitidine-products-zantac-market 3. national institute for health and care excellence (nice). (2014). lipid modification: cardiovascular risk assessment and the modification of blood lipids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. nice clinical guideline cg181. 4. schroeder, k., & fahey, t. (2020). over-the-counter medications for acute cough in children and adults in ambulatory settings. cochrane database of systematic reviews, (1), cd001831. 5. smith, s. m., schroeder, k., & fahey, t. (2021). over-the-counter (otc) medications for acute cough in children and adults in community settings. cochrane database of systematic reviews, (11), cd001831. 6. chang, c. c., & cheng, a. c. (2022). effectiveness of antitussive agents in treating chronic cough: a meta-analysis. lung, 200(4), 455–465. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 37 7. khan, r., & patel, s. (2020). the role of evidence-based medicine in clinical pharmacy. international journal of clinical pharmacy, 42(5), 1157–1165. 8. garcia, m. m., & johnson, m. s. (2022). advancements in evidence-based pharmaceutical care. american journal of health-system pharmacy, 79(14), 1234–1242. 9. lee, h. y., & kim, s. y. (2023). evidence-based practice in community pharmacy: a systematic review. research in social and administrative pharmacy, 19(1), 45–53. 10. sherer jt. principles of evidence-based medicine. in: aparasu rr, bentley jp. eds. principles of research design and drug literature evaluation, 2e. mcgraw-hill education; 2020. accessed march 19, 2025. 11. o'connor, m., & gallagher, p. (2024). barriers to implementing evidence-based practices in hospital pharmacies. european journal of hospital pharmacy, 31(3), 150–156. 12. bosson l, veyer f, bardet j-d, vermorel c, foote a, allenet b, bosson j-l. evidence-based pharmaceutical care in community pharmacies: a survey of 595 french pharmacists. pharmacy. 2023; 11(5):161. https://doi.org/10.3390/pharmacy11050161 13. mak, i. w., evaniew, n., & ghert, m. (2014). lost in translation: animal models and clinical trials in cancer treatment. american journal of translational research, 6(2), 114–118. 14. hansen, l. a., & tavassoli, m. (2021). limitations of animal models in cancer research: a perspective from the pharmaceutical industry. british journal of cancer, 125(12), 1585–1592. 15. jones, p. h., davidson, m. h., stein, e. a., bays, h. e., mckenney, j. m., miller, e., ... & blasetto, j. w. (2003). comparison of the efficacy and safety of rosuvastatin versus atorvastatin, simvastatin, and pravastatin across doses (stellar trial). the american journal of cardiology, 92(2), 152-160. 16. alexa jm, richter m, bertsche t. enhancing evidence-based pharmacy by comparing the quality of web-based information sources to the evinews database: randomized controlled trial with german community pharmacists. j med internet res. 2023 jun 21;25:e45582. doi: 10.2196/45582. pmid: 37342085; pmcid: pmc10337305. 17. sun j, chen gm, huang j. effect of evidence-based pharmacy care on satisfaction and cognition in patients with non-valvular atrial fibrillation taking rivaroxaban. patient prefer adherence. 2021 jul 25; 15:1661-1670. doi: 10.2147/ppa.s316008. pmid: 34345166; pmcid: pmc8321436. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 38 მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ფარმაცია: მეცნიერული მიდგომა სამკურნალო საშუალებების უსაფრთხო და ეფექტური გამოყენებისთვის ნანა შაშიაშვილი ფარმაცევტულ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ფარმაციის დეპარტამენტი. თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, სოციალური და კლინიკური ფარმაციის დეპარტამენტი აბსტრაქტი მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ფარმაცევტული პრაქტიკა (evidence-based pharmacy) მნიშვნელოვან მიდგომაა, რომელიც კლინიკურ გარემოში .სამკურნალო საშუალებების ეფექტურ და უსაფრთხო გამოყენებას უზრუნველყოფს. პრაქტიკა ემყარება კლინიკურ გამოცდებს, სამეცნიერო კვლევებს, ოფიციალურ გაიდლაინებს, მეტა-ანალიზებს და ამ ინსტრუმენტების მეშვეობით ფარმაცევტებს ეხმარება მიიღონ პაციენტებზე მორგებული ოპტიმალური გადაწყვეტილებები. ფარმაცევტული პრაქტიკის ეფექტურობა დამოკიდებულია მონაცემთა ინტერპრეტაციის უნარზე, ჩატარებული კვლევების სანდოობაზე და, ასევე, მკურნალობის პერსონალიზებულ მიდგომაზე. სტატია განიხილავს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ფარმაციის როლს, მნიშვნელობას, მისგან გამომდინარე პროცესებს, რომელიც დაკავშირებულია მედიკამენტების უსაფრთხოების კონტროლთან, ექიმებთან თანამშრომლობის ფორმებთან, პაციენტთა ცნობიერების ამაღლების კამპანიებთან. იმის გათვალისწინებით, რომ ამგვარი მიდგომა მეცნიერულ პრინციპებს ეფუძნება, პრაქტიკული გამოყენება მოითხოვს დარგის სპეციალისტთა მუდმივ პროფესიულ განვითარებას, კვლევების შედეგად მიღებული დასკვნების კრიტიკულ ანალიზსა და მჭიდრო კომუნიკაციას სამედიცინო სფეროს სხვა წარმომადგენლებთან. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული კვლევები ამცირებს არაეფექტური მკურნალობის შემთხვევებს, უზრუნველყოფს პაციენტების უსაფრთხოებას, ჭარბი დანახარჯების თავიდან აცილებას, ამ თვალსაზრისით, ეკონომიკურად გამართლებული სამკურნალო საშუალებების გამოყენებას და, საბოლოო ჯამში, ხელს უწყობს ჯანდაცვის ერთიანი სისტემის ოპტიმიზაციას. სტატიაში ჩამოყალიბებულია მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ფარმაციის, როგორც მეცნიერულად გამყარებული მიდგომის მიზნები, მოყვანილია მაგალითები უკანასკნელ ათწლეულებში ჩატარებული კვლევების საფუძველზე ზოგიერთი otc (ურეცეპტებოდ გასაცემი) ხველის საწინააღმდეგო სიროფის არაეფექტურობის და პოტენციური საფრთხეების შესახებ, ნაჩვენებია სანდო მეცნიერული კვლევების შედეგების მნიშვნელობა მედიკამენტების გავლენის სანდოობის შეფასების, ეფექტური მკურნალობის მეთოდების შეთავაზების თუ უკვე პრაქტიკაში დანერგილი პრეპარატების შედარებისთვის უკეთესი ალტერნატივის შესარჩევად, წარმოდგენილია კვლევების შედეგად მიღებული მონაცემების სწორი ინტერპრეტირების ძირითადი კრიტერიუმები. ნაშრომში ყურადღება გამახვილებულია ფარმაცევტების გადამწყვეტი როლის მნიშვნელობაზე მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სერვისების დანერგვაში და ამ მიმართულებით წარმოდგენილია პრაქტიკული რეკომენდაციები. საკვანძო სიტყვები: კვლევები, მედიკამენტები, მტკიცებულებები, პრაქტიკა, უსაფრთხოება fullpdf070412025.pdf microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 184 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.17 კატეგორია: 1.5 ფარმაკოლოგია, ტოქსოკოლოგია და ფარმაცევტიკა the strategic role of the pharmacist in environmental risk management nana shashiashvili associate professor,georgian technical university, department of pharmacy; tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy abstract the environmental consequences of pharmaceutical substances have become a pressing global issue. emerging interdisciplinary fields such as eco-pharmacology and eco-pharmacovigilance focus on studying and preventing the harmful effects of pharmaceutical products on ecosystems. this article examines the main routes through which these compounds enter the environment, including wastewater discharge, improper disposal of unused medications, veterinary drug usage in agriculture, and pharmaceutical industry waste. it outlines the environmental impacts of these pollutants, such as endocrine disruption in aquatic life (fish and amphibians), the spread of antibiotic resistance, imbalances in aquatic microbiomes, and growth inhibition in plants. the responsibilities of pharmacists now extend beyond traditional roles, involving the promotion of sustainable prescribing practices, educating patients, engaging in policy development with an environmental focus, and supporting systems for proper drug disposal. this article stresses the need for enhanced public awareness, crossdisciplinary cooperation, and the implementation of comprehensive strategies to maintain ecological safety in pharmaceutical practices, thereby protecting both human health and the environment. keywords: eco-pharmacovigilance, environmental pharmacovigilance; eco-pharmacology, pharmacist, pharmacoenvironmentology. introduction pharmacovigilance, as defined by the world health organization, encompasses the monitoring, evaluation, and prevention of adverse drug reactions in both humans and animals. in recent years, however, growing attention from scientists, regulatory bodies, and environmental organizations has shifted toward examining the environmental impact of pharmaceutical substances. this evolving field is often referred to as eco-pharmacology. yet, the term lacks precise definitional boundaries. a more targeted and specialized approach introduces the concept of pharmacoenvironmentology, which georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 185 focuses on investigating the environmental consequences of pharmaceuticals, even when they are used appropriately for therapeutic purposes. the associated risks become particularly apparent when medicines enter the environment due to improper disposal, excessive use, or careless waste management practices. for instance, the overuse of antibiotics and their subsequent release into ecosystems creates favorable conditions for the development of resistant microorganisms—a phenomenon now recognized as one of the most pressing global threats to public health. unfortunately, the systematic management of this issue remains underdeveloped. there is currently no internationally harmonized framework for the consistent and comprehensive assessment or monitoring of the ecological impact of pharmaceuticals. in many countries, national strategies are either entirely absent or limited to non-binding recommendations. this situation highlights the urgent need for an interdisciplinary approach that effectively integrates pharmacological, ecological, and regulatory perspectives. ensuring environmental safety across the entire pharmaceutical lifecycle—from manufacturing and distribution to consumption and disposal—has become an essential component of pharmaceutical practice. the presence of pharmaceutical residues in the environment poses significant threats to living organisms. in this context, the role of the pharmacist is expanding beyond patient counseling to encompass responsibilities as an environmental steward—actively contributing to the appropriate distribution and disposal of medications. eco-pharmacovigilance thus opens new avenues for expanding pharmacists’ professional competencies, calling for their active involvement not only in policy development but also in raising public awareness and promoting sustainable pharmaceutical use. research objective this study aims to explore the significance of pharmaco-ecology and eco-pharmacovigilance in modern pharmaceutical practice. it focuses on identifying the primary pathways through which medicinal substances enter natural ecosystems and assessing their impact on human health, biodiversity, and ecosystem functionality. moreover, the research seeks to define the evolving professional role of pharmacists in raising public awareness, managing ecological risks, and implementing preventive measures related to pharmaceutical pollution. research methodology the study is based on a comprehensive analysis of secondary data, including peer-reviewed publications and thematic literature in scientific and professional journals. a qualitative content analysis and thematic review approach was employed to identify key trends and threats associated with the environmental impact of pharmaceutical agents. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 186 results in today’s world, safeguarding ecosystems is becoming an increasingly urgent priority. traditionally, pharmacovigilance has concentrated on evaluating the safety of pharmaceuticals in humans and animals. however, it is now evident that after therapeutic agents are administered and excreted, they continue to exert biological effects—this time on the environment. eco-pharmacovigilance (epv) represents a logical extension of conventional pharmacovigilance and involves the monitoring of pharmaceuticals in the environment, evaluating their effects on nontarget organisms, and managing potential ecological risks. achieving these objectives requires the development of reliable databases, the collection of robust data, and the establishment of standardized methodologies. equally crucial is the formation of interdisciplinary collaborations that bring together toxicologists, ecologists, pharmacists, and policy-makers. the ecological "journey" of pharmaceutical compounds begins the moment they are administered. due to their chemical stability and resistance to degradation, active pharmaceutical ingredients (apis) can persist in the environment for extended periods, causing unintended effects across various biological species. although medications are designed to modulate physiological processes in humans, similar pathways exist in other organisms, leading to unanticipated interactions with wildlife. in response to these challenges, emerging scientific disciplines such as pharmacoenvironmentology and eco-pharmacology developed. while closely related, each focuses on slightly different aspects. pharmacoenvironmentology investigates the environmental fate and consequences of therapeutics administered at standard clinical doses. in contrast, eco-pharmacology takes a broader view, encompassing not only medications but also other personal care products (ppcps) such as cosmetics, sunscreens, fragrances, and even pesticides. both fields share a common concern: understanding and mitigating the environmental impacts of pharmaceutical and related substances. although the diversity of terminology can create some confusion among professionals, these disciplines ultimately converge on a shared goal—reducing the negative ecological footprint of pharmaceutical products. eco-pharmacovigilance requires a holistic and systems-oriented approach, and it is increasingly being recognized as a matter of global concern. its core objectives include: o continuous monitoring of pharmaceutical compound concentrations in various environmental compartments; o assessment of bioaccumulation, toxicity, and persistence of medicinal substances in non-target species; o development of regulatory frameworks that establish acceptable environmental thresholds and promote the use of pharmaceuticals with lower ecological impact; o raising awareness among healthcare professionals and the general public to encourage rational drug use and proper disposal practices; o supporting research and innovation aimed at the advancement of environmentally safer technologies. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 187 the traditional notion of pharmaceutical safety must be expanded beyond clinical efficacy and patient outcomes. it is imperative to consider the ecological footprint of medicinal products across their entire life cycle—including manufacturing, use, and disposal. integrating environmental considerations into all stages of a drug’s development and utilization is essential for building a truly sustainable healthcare system. eco-pharmacovigilance, therefore, is not solely a scientific discipline—it is a shared global responsibility. it demands active engagement from the scientific community, robust and adaptive regulatory mechanisms, and forward-thinking innovation to ensure that the progress achieved in modern medicine does not come at the expense of ecological stability [1,2,3]. a comparative overview of eco-pharmacology and pharmacoenvironmentology, including their key distinctions and practical applications, is presented in table 1. table 1. comparative overview of eco-pharmacology and pharmacoenvironmentology criterion eco-pharmacology pharmacoenvironmentology focus environmental impact of pharmaceuticals and personal care products (ppcps) environmental presence and consequences of pharmaceuticals used in therapy subject of study pharmaceuticals, cosmetics, perfumes, sunscreens, pesticides, and other ppcps pharmaceuticals administered to humans and animals target effects assesses impact on both target and non-target organisms evaluates unintended effects on non-target organisms methodological approach interdisciplinary: pharmacy, ecology, chemistry, toxicology environmental sciences, ecotoxicology, clinical pharmacology main objective prediction and prevention of ecological harm analysis of environmental distribution and effects of active pharmaceutical ingredients (apis) practical application design of environmentally safer products and development of sustainable policies risk assessment and enhancement of regulatory frameworks terminological breadth broader scope encompassing various product categories narrower scope focused specifically on medicinal products among global environmental challenges, the release of pharmaceuticals into the environment remains one of the least studied yet increasingly alarming issues. recent scientific investigations have demonstrated that a range of pharmaceutical compounds—including antibiotics, antidepressants, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 188 hormones, and analgesics—can now be detected across nearly all ecosystems. these substances have been identified in drinking water, surface and groundwater, treated effluents, and even within aquatic and terrestrial organisms (biota). the primary sources of this contamination are linked to human and veterinary pharmaceutical usage, with subsequent excretion into wastewater systems. additional pathways include industrial discharges, leachates from landfills, runoff from aquaculture, and insufficient waste management. a particular concern is the high concentration of active pharmaceutical ingredients (apis) found in the vicinity of pharmaceutical manufacturing sites. although advances in medical science and the widespread availability of medications have undoubtedly improved human and animal health, they have also led to the unprecedented accumulation of pharmaceutical residues in the environment. this issue first gained attention in 1976 when drug residues were detected in the effluent of the big blue river wastewater treatment plant in kansas city, usa—a discovery that marked a turning point in the global awareness of pharmaceutical pollution. subsequent studies confirmed the presence of pharmaceuticals not only in drinking water but also in rivers and groundwater systems. a notable example comes from hyderabad, india, where research near pharmaceutical production facilities revealed concentrations of the antibiotic ciprofloxacin in local rivers exceeding the allowable levels in european drinking water standards by over 1,000-fold. in sweden, traces of felodipine were identified, a compound known to disrupt the endocrine systems of fish after prolonged exposure. the persistent presence of pharmaceuticals in the environment contributes to chronic contamination and can exert adverse effects on a variety of organisms. documented ecological impacts include inhibited growth of aquatic plants, decreased fish populations, impaired liver function, altered reproductive and morphological development, and behavioral abnormalities in mollusks. particularly concerning is the role of antibiotics in promoting antimicrobial resistance (amr), which poses a severe threat to both ecosystems and public health. the emergence and spread of resistant microbial strains are directly linked to environmental exposure. according to data from 2019, amr was associated with approximately 1.27 million deaths worldwide, underscoring the global scale of the problem. despite the growing body of evidence, the ecotoxicological assessment of pharmaceuticals remains insufficient. a 2024 study by spilsparm et al. revealed that only 1.5% of all medicinal products authorized in the european union had undergone formal environmental risk evaluations. since the initial discovery of pharmaceutical residues in kansas city’s wastewater, research has expanded significantly. compounds such as diclofenac, fluoxetine, ethinylestradiol, and even cocaine have been detected in various water systems, raising critical questions about their circulation and persistence within ecological food webs. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 189 once excreted from the body, pharmaceuticals may enter the environment either in their original, active form or as transformed metabolites. many unchanged drug compounds retain biological activity, continuing to exert effects on living organisms. numerous studies have shown trace concentrations of pharmaceuticals in drinking water, often at parts per million (ppm) or parts per trillion (ppt) levels. according to the u.s. geological survey, at least one pharmaceutical was present in 80% of tested water samples. the primary routes of contamination include human excretion and the improper disposal of unused medications. veterinary pharmaceuticals such as avermectins—including ivermectin and moxidectin—are of particular concern due to their long-lasting activity. once excreted in feces, these compounds can disrupt soil biodiversity, hinder natural biodegradation processes, and adversely affect invertebrate populations, thereby disturbing ecological balance. one of the critical challenges in managing pharmaceutical waste is the improper disposal of unused or expired medications through household waste streams. in several countries, including germany and australia, a significant portion of the population continues to dispose of medications in this manner. this practice contributes significantly to pharmaceutical pollution, a problem further exacerbated by insufficient regulatory oversight, limited public awareness, and a complex mix of legal and ethical concerns [4,5]. from an ecological, public health, and environmental protection standpoint, pharmaceutical contamination represents a pressing global issue. effective mitigation demands a multidisciplinary strategy that includes strengthening regulatory frameworks, enhancing public and producer education, and implementing robust controls at the sources of contamination. the persistence of pharmaceutical residues in the environment underscores the growing interdependence between healthcare and environmental sciences. these fields increasingly overlap, sharing methodologies such as data collection, risk assessment, diagnostics, symptom evaluation, prevention strategies, and predictive analysis. advancements in one discipline frequently inform and support the progress of the other, facilitating comprehensive and systemic improvements. promoting the rational use of medicines not only optimizes patient outcomes but also reduces their environmental burden. while environmental risk assessment (era) of pharmaceuticals remains underdeveloped, pharmacovigilance systems aimed at monitoring adverse effects in humans and animals are already well established. it is, therefore, both reasonable and necessary to broaden the scope of pharmacovigilance to encompass the environmental dimensions of pharmaceutical safety. growing attention is being paid to the environmental impact of both pharmaceuticals and personal care products. as a result, environmental risk assessments have become a regulatory requirement for both human and veterinary medicinal products. although the european medicines agency (emea) has issued guidelines in this area, these documents often require further adaptation and flexibility to reflect regional and environmental specificities. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 190 the environmentally sound disposal of medicinal products continues to be a largely unresolved issue. as expired and unused pharmaceuticals will inevitably accumulate, the establishment of clear and enforceable guidelines for their disposal is essential. while global institutions such as the world health organization (who), the world bank, the european union, and the u.s. food and drug administration (fda) acknowledge the problem, regulatory responses remain inconsistent and frequently inadequate—particularly in lowand middle-income countries. therefore, the development of integrated strategies that govern the full life cycle of pharmaceuticals—from production to end-use—while incorporating environmentally responsible measures, is urgently required. pharmaceutical residues are a growing environmental concern, with multiple pathways contributing to their dispersion in ecosystems. the improper disposal of medicines, particularly by households, healthcare facilities, and pharmaceutical industries, significantly impacts the environment. the following chart highlights the main sources of pharmaceutical contamination and their relative contribution to the overall environmental burden. o improper disposal of medicines by households (45%) – households often dispose of unused or expired medications improperly, contributing to water and soil contamination. this is the leading source of pharmaceutical pollution. o disposal from healthcare facilities (20%) – healthcare facilities, including hospitals and clinics, are another major source of pharmaceutical waste, often due to inappropriate disposal practices. o excretion of pharmaceutical residues from patients (15%) – patients excrete pharmaceutical residues through urine and feces, which can contaminate water supplies, especially in areas lacking proper wastewater treatment systems. o waste from pharmaceutical manufacturing (10%) – pharmaceutical manufacturing processes also contribute to environmental pollution, particularly when waste is not properly managed. o environmental impact of veterinary pharmaceuticals (10%) – the use of veterinary pharmaceuticals in agriculture, including for livestock and pets, is another important contributor to environmental contamination [6, 7,8]. the data presented in the figure (n1) underscores the significant role that improper disposal and inadequate management of pharmaceutical waste play in environmental contamination. the most prominent source of pharmaceutical pollution comes from households, followed by healthcare facilities and manufacturing processes. to mitigate these impacts, there is a critical need for comprehensive waste management policies, public education on proper disposal methods, and the promotion of sustainable practices across all sectors involved in pharmaceutical use. effective environmental safeguards will require cooperation between healthcare professionals, patients, regulatory bodies, and industries to reduce pharmaceutical residues in the environment. figure n1. key sources of pharmaceutical environmental contamination georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 191 eco-pharmacovigilance is an evolving interdisciplinary domain that bridges pharmacology with environmental health, focusing on the identification, prevention, and mitigation of the ecological impacts associated with pharmaceutical substances throughout their entire lifecycle—from development and use to final disposal. as active pharmaceutical ingredients (apis) and their byproducts increasingly infiltrate natural ecosystems, they pose growing threats to biodiversity, environmental equilibrium, and public health. this makes eco-pharmacovigilance not only a scientific necessity but also a societal imperative. while pharmaceuticals are designed to exert specific effects within the human body, a significant proportion of these substances—and their metabolites—escape into the environment through various routes. these include improper disposal of unused or expired medications, patient excretion, waste discharges from pharmaceutical manufacturing sites, and the application of veterinary drugs in agriculture. once released, these compounds can contaminate soil, air, and water systems, leading to widespread ecological consequences. some of the major environmental concerns linked to pharmaceutical pollution include: o endocrine disruption in aquatic organisms, affecting reproductive and developmental systems in species such as fish and amphibians; o emergence of antimicrobial resistance due to continuous exposure of microorganisms to subtherapeutic concentrations of antibiotics; o destabilization of microbial ecosystems, particularly in aquatic environments, leading to longterm biodiversity loss; o impaired plant health and growth, as pharmaceutical residues accumulate in soil and alter its biological integrity. in this context, eco-pharmacovigilance emerges not only as a scientific framework but also as a collective responsibility shared by healthcare providers, pharmaceutical companies, regulators, and improper disposal of medicines by household… disposal from healthcare facilities 20% excretion of pharmaceutical residues from patients 15% waste from pharmaceutical manufacturing 10% environmental impact of veterinary pharmaceuticals 10% georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 192 society at large. among healthcare professionals, pharmacists are uniquely equipped to lead the integration of environmental stewardship into medication management and healthcare delivery [9,10]. discussion the expanding role of pharmacists in eco-pharmacovigilance pharmacists are on the frontline of medication use and are ideally positioned to influence practices that directly or indirectly affect the environment. their responsibilities in promoting ecopharmacovigilance extend far beyond traditional roles and encompass public education, sustainable prescribing, waste management, and policy advocacy. their multifaceted contribution includes: 1. public and patient education. pharmacists play a key role in raising awareness about the environmental risks of improper medication disposal. through patient counseling, community outreach, and educational campaigns, they can empower individuals to dispose of medications responsibly, thereby minimizing environmental contamination. 2. implementation of safe disposal systems. by advocating for and helping to establish structured drug take-back programs and secure disposal facilities, pharmacists ensure that expired or unused medications are not discarded in household waste or flushed into sewage systems. their active involvement is crucial in making these systems accessible and effective. 3. sustainable medication use and prescribing practices. pharmacists, in collaboration with prescribers, can guide the selection and use of medications that are less persistent or toxic to the environment. they can help optimize dosage regimens to prevent excess and advocate for reduced use of antibiotics, aligning therapeutic goals with ecological responsibility. 4. participation in policy development and environmental governance. with their technical expertise and practical insights, pharmacists can contribute to the formulation of environmental regulations related to pharmaceuticals. this may include guidelines for manufacturing emissions, monitoring of pharmaceutical residues in water supplies, or regulations governing waste disposal. 5. promotion of green pharmacy principles. pharmacists can support and drive the adoption of environmentally sustainable practices across the pharmaceutical supply chain. this includes encouraging eco-friendly packaging, supporting research into biodegradable drug formulations, and participating in efforts to assess and improve the environmental profiles of existing medications. beyond the counter: pharmacists as environmental advocates pharmacists must be recognized as integral stakeholders in creating a sustainable pharmaceutical future. their role should extend beyond dispensing to include active participation in: o research initiatives focused on pharmaceutical pollution and its mitigation; o advising municipal and national authorities on drug waste management strategies; o embedding environmental considerations into chronic disease management and long-term therapy planning; o promoting the use of pharmaceuticals with a favorable environmental risk profile when clinically appropriate. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 193 ultimately, the core principles of sustainable pharmaceutical practice—rational prescribing, informed patient behavior, and ecologically sound disposal—can only be achieved through the proactive engagement of pharmacists. by aligning clinical effectiveness with ecological awareness, pharmacists contribute not only to patient health but also to the preservation of our planet’s ecological balance. in an era where healthcare and sustainability are increasingly intertwined, pharmacists are no longer just dispensers of medicines—they are environmental stewards, educators, and policy influencers. their leadership is essential to transforming eco-pharmacovigilance from a theoretical framework into a practical, everyday reality in global health systems [11,12]. conclusion the environmental impact of pharmaceuticals has become a major global issue, with pharmacists in a unique position to play a central role in addressing this challenge. each stage of the pharmaceutical supply chain—manufacturing, distribution, use, and disposal—requires specific actions to reduce its ecological impact. pharmacists have the opportunity to lead by example, integrating sustainability into pharmaceutical practice. this requires a thorough reevaluation of prescribing, dispensing, and disposal practices to minimize the environmental footprint of medications. eco-pharmacovigilance is closely tied to the everyday tasks of pharmacists. to effectively contribute, they must be equipped with scientific knowledge and practical skills to manage pharmaceuticals responsibly, educate patients about appropriate usage and disposal, and support environmental preservation efforts. eco-pharmacovigilance is a growing field that emphasizes the connection between pharmacological safety and environmental stewardship. as the environmental effects of pharmaceuticals intensify, pharmacists' role in ensuring safe usage, disposal, and regulation of these products becomes even more critical. by embedding ecopharmacovigilance principles into routine practice, pharmacists can help reduce the ecological risks associated with pharmaceuticals, promoting a healthier, more sustainable future. looking forward, pharmacists are poised to become key figures in the ecological chain, driving sustainable healthcare systems and environmental preservation. their position at the intersection of public health and environmental protection allows them to shape practices and policies that balance therapeutic efficacy with ecological integrity. references: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 194 1. rahman sz, khan ra, gupta v, uddin m. pharmacoenvironmentology--a component of pharmacovigilance. environ health. 2007 jul 24;6:20. doi: 10.1186/1476-069x-6-20. pmid: 17650313; pmcid: pmc1947975. 2. dzidzornu, ernest & cherian, jerin & d'souza, joan & pandit, jayesh & bernal, melissa & radovan, diana. (2023). ecopharmacovigilance: a review of cause, impact, and remedies. medical writing. 32. 118-121. 10.56012/rlhx7717. 3. jun wang, shulan li, yujie zhu, jie guo, juan liu, bingshu he, targeted ecopharmacovigilance as an optimized management strategy for adverse effects of pharmaceuticals in the environment, environmental toxicology and pharmacology, volume 82, 2021, 103565,issn 13826689, https://doi.org/10.1016/j.etap.2020.103565. 4. toma, alexandra & crisan, ofelia. (2018). green pharmacy – a narrative review. clujul medical. 91. 10.15386/cjmed-1129. 5. durdov, t., perišin, a. š., škaro, n., bukić, j., leskur, d., modun, d., božić, j., grgas, m., & rušić, d. (2024). future healthcare workers and ecopharmacovigilance: where do we stand? pharmacy, 12(5), 146. https://doi.org/10.3390/pharmacy12050146 6. oecd. (2019). pharmaceutical residues in freshwater: hazards and policy responses. oecd publishing. https://doi.org/10.1787/c936f42d-en 7. world health organization (who) & united nations environment programme (unep). (2020). sustainable health care waste management: global review. who & unep. https://www.who.int/publications/i/item/9789240011632 8. european medicines agency (ema). (2006). guideline on the environmental risk assessment of medicinal products for human use. ema/chmp/swp/4447/00. https://www.ema.europa.eu 9. daughton, christian & ruhoy, ilene. (2011). green pharmacy and pharmecovigilance: prescribing and the planet. expert review of clinical pharmacology. 4. 211-32. 10.1586/ecp.11.6. 10. european medicines agency. (2024). guideline on the environmental risk assessment of medicinal products for human use (emea/chmp/swp/4447/00 rev. 1 – corr.). european medicines agency. https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/guideline-environmentalrisk-assessment-medicinal-products-human-use-revision-1_en.pdf 11. international pharmaceutical federation. (2015). green pharmacy practice: taking responsibility for the environmental impact of medicines.ninternational pharmaceutical federation.https://www.fip.org/files/fip/publications/2015-12-green-pharmacy-practice.pdf 12. gubae k, arega moges t, agegnew wondm s, bayafers tamene f, kiflu m, aschale e, belachew ea. ecopharmacology: knowledge, attitude, and medication disposal practice among pharmacy students. integr pharm res pract. 2023 oct 24;12:185-193. doi: 10.2147/iprp.s428457. pmid: 37901480; pmcid: pmc10612519. ფარმაცევტის სტრატეგიული როლი ეკოლოგიური საფრთხეების მართვაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 195 ნანა შაშიაშვილი ასოცირებული პროფესორი საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ფარმაციის დეპარტამენტი თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, სოციალური და კლინიკური ფარმაციის დეპარტამენტი აბსტრაქტი ფარმაცევტული პროდუქტით გამოწვეული გარემოზე ზემოქმედება თანამედროვე ეკოლოგიური საფრთხის მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს. მედიკამენტების აქტიური კომპონენტების გარემოში მოხვედრა, არასათანადოდ განადგურებული პრეპარატების, საკანალიზაციო სისტემების, სოფლის მეურნეობაში გამოყენებული ვეტერინარული საშუალებებისა და წამლის წარმოებიდან წარმოშობილი ნარჩენების მეშვეობით, ქმნის ფარმაკოეკოლოგიური რისკების კომპლექსს. ამ პრობლემის საპასუხოდ, თანამედროვე ფარმაცევტურ პრაქტიკაში ყალიბდება ახალი ინტერდისციპლინური დარგები: ფარმაკოეკოლოგია და ეკოფარმაკოუსაფრთხოება, რომლის მიზანია გარემოზე მედიკამენტების ზემოქმედების შეფასება, პრევენციული ღონისძიებების დაგეგმვა და მდგრადი განვითარების ხელშეწყობა. წარმოდგენილ კონტექსტში ფარმაცევტის როლი სცილდება ტრადიციულ ჩარჩოებს და მოითხოვს აქტიურ მონაწილეობას ეკოლოგიური რისკების მართვაში: არასასურველი პრეპარატების განადგურების პროცესების ზედამხედველობას, გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამებში ჩართულობას, საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებას და გარემოზე ორიენტირებული საკანონმდებლო ინიციატივების მხარდაჭერას. გარდა ამისა, ფარმაცევტებს შეუძლიათ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანონ ეკოლოგიურად უსაფრთხო საშუალებების პოპულარიზაციასა და იმ პროტოკოლების შემუშავებაში, რომლებიც ხელს შეუწყობს ეკოსისტემის გაჯანსაღებას. პროფესიული საქმიანობის გაფართოება გარემოსდაცვითი მიმართულებით სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისა და გლობალური ეკოლოგიური გამოწვევების წინააღმდეგ ბრძოლის მიმართულებით. საკვანძო სიტყვები: ეკოფარმაკოუსაფრთხოება, ეკოლოგიური უსაფრთხოება, ფარმაკოეკოლოგია, ფარმაცევტი. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 593 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.42 the manifestation of features of gene therapy advances: a comprehensive discourse of current progress and future directions nodar sulashvili1, naira chichoyan2, vira kravchenko3, irina imerlishvili4, luiza gabunia5, nana gorgaslidze6, maka buleishvili7, marika sulashvili8, rajkaran singh9, deva harsha uday gundluru10, david aphkhazava11 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmacognosy, yerevan, armenia. https://orcid.org/0000-0003-3905-3372 3. md, phd, doctor of biological sciences, academician, professor, head of the biological chemistry department at national university of pharmacy of ukraine, kharkiv, ukraine. https://orcid.org/0000-0001-6335-2490 4. phd, doctor of law, professor, rector of bau international university batumi; professor of bau international university batumi; professor at the international black sea university, batumi-tbilisi, georgia; 5. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 6. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 7. md, phd, doctor of medical sciences, professor, dean of faculty of medicine of bau international university batumi, professor of faculty of medicine at european university, professor of faculty of medicine at georgian national university seu, professor of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university, invited professor of faculty of healthcare sciences at east european university, invited professor of faculty of medicine at caucasus international university, invited lecturer of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0009-0004-2657-8473 8. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; invited lecturer of family medicine of faculty of medicine at georgian national university seu; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia; 9. md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; https://orcid.org/0009-0000-4903-0145 10. md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at university of georgia, tbilisi, georgia; 11. phd, doctor of biological sciences, invited professor of biochemistry of university of georgia, tbilisi georgia; orcid: https://orcid.org/0000-0001-6216-6477 abstract gene therapy has emerged as one of the most transformative approaches in modern medicine, transitioning from a promising experimental concept to an established clinical reality. this comprehensive article examines the current state of gene therapy advances as of 2024-2025, focusing on recent regulatory approvals, clinical trial developments, and technological innovations. the past two years have witnessed unprecedented progress, including the first crispr-based therapy approval (casgevy), expansion of car-t cell therapies beyond hematological malignancies, and the development of personalized in vivo gene editing treatments. in 2024 alone, seven novel cell and gene therapy products received fda approval, marking significant firsts in the field: the first tumorinfiltrating lymphocyte (til) therapy, the first t-cell receptor (tcr) therapy, and the first georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 594 mesenchymal stem cell product in the united states. the clinical pipeline has expanded dramatically, with over 250 crispr clinical trials active globally and approximately 3,500 gene, cell, and rna therapies in various stages of development. major therapeutic advances span multiple disease areas including blood disorders, cardiovascular disease, cancers, rare genetic conditions, diabetes, and autoimmune disorders. despite these remarkable achievements, the field faces challenges including high treatment costs, manufacturing complexities, immunogenicity concerns, and recent reductions in venture capital investment and government research funding. this article provides a comprehensive analysis of current gene therapy modalities, clinical outcomes, emerging technologies, and translational challenges, while projecting future directions for this rapidly evolving therapeutic landscape. the development and refinement of viral vector platforms, particularly adeno-associated virus and lentiviral systems, have been central to clinical success. aav vectors have demonstrated favorable safety profiles, tissue-specific tropism, and durable transgene expression in post-mitotic tissues, enabling effective in vivo therapies for conditions such as inherited retinal dystrophies, hemophilia, and neuromuscular disorders. lentiviral vectors, optimized for safety and stable genomic integration, have become the cornerstone of ex vivo gene therapy approaches, supporting long-term correction of hematopoietic stem cells and immune cells. these platforms have enabled curative or near-curative outcomes in monogenic blood disorders and have underpinned the clinical success of engineered cell therapies. the advent of genome editing technologies, most notably crispr-cas systems, has further expanded the therapeutic scope of gene therapy by enabling precise modification of endogenous dna. genome editing allows direct correction of pathogenic mutations, targeted gene disruption, and modulation of gene expression, marking a conceptual shift from gene addition toward permanent genetic repair. the clinical approval of crispr-based therapies and the rapid translation of engineered t-cell therapies, such as chimeric antigen receptor t-cell therapy, illustrate the growing feasibility and impact of these approaches across oncology, hematology, and emerging non-malignant indications. emerging nextgeneration tools, including base editors and prime editors, further enhance precision while potentially reducing off-target effects and genotoxic risk. keywords: gene therapy, crispr-cas9, car-t cell therapy, adeno-associated virus (aav), gene editing, cell therapy, clinical trials, personalized medicine, rare diseases, regenerative medicine introduction gene therapy represents a transformative paradigm shift in medicine, offering the potential to address diseases at their molecular origins rather than merely ameliorating symptoms. the fundamental therapeutic principle involves the deliberate introduction, deletion, or modification of genetic material within a patient's cells to treat or prevent disease. after more than four decades of development marked by early promise, significant setbacks, and continuous refinement, gene therapy has emerged as an established clinical modality characterized by regulatory approvals, demonstrable clinical efficacy, and expanding therapeutic applications across diverse disease categories. the conceptual and technical foundations of gene therapy span over forty years of scientific investigation. the first human gene therapy clinical trial was conducted in 1990, initiating an era of cautious optimism that was subsequently tempered by safety concerns and limited therapeutic efficacy in early studies. the field experienced a renaissance beginning in the 2010s, driven georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 595 primarily by technological innovations in viral vector engineering, particularly adeno-associated virus (aav) vectors, and the revolutionary development of crispr-cas9 gene editing technology in 2012. the year 2017 marked a watershed moment with the first gene therapy approvals by the united states food and drug administration (fda), and momentum has accelerated dramatically in subsequent years. the contemporary gene therapy landscape encompasses over 3,500 therapies spanning preclinical through clinical development stages worldwide, including approximately 250 crispr-specific clinical trials actively recruiting patients globally. the field has diversified substantially beyond rare monogenic disorders to address common diseases with significant public health impact, including cardiovascular disease, diabetes, autoimmune conditions, and various malignancies. chimeric antigen receptor t-cell (car-t) therapy has achieved remarkable clinical success in hematological malignancies, with seven fda-approved products demonstrating the clinical potential of genetically engineered cell therapies. the historic approval of casgevy (exagamglogene autotemcel) in december 2023 represented the first crispr-based medicine authorized for clinical use, treating sickle cell disease and transfusion-dependent beta thalassemia through ex vivo editing of hematopoietic stem cells. recent regulatory approvals have established gene therapy as a viable treatment option for previously intractable conditions. the simultaneous fda approval of two gene therapy products for sickle cell disease in late 2023—the crispr-based casgevy and the lentiviral vector-based lyfgenia—marked a dual breakthrough demonstrating the clinical maturation of multiple gene therapy platforms. these approvals validated decades of translational research and established precedents for addressing monogenic blood disorders through genetic modification of hematopoietic stem cells. historical evolution of gene therapy the evolution of gene therapy as a therapeutic modality reflects decades of scientific innovation, regulatory adaptation, and clinical learning. the conceptual framework for gene therapy emerged in the 1960s and 1970s as molecular biologists began to understand the genetic basis of human disease and developed tools for manipulating dna (wirth et al., 2013). early experiments focused on bacterial and viral systems, establishing foundational knowledge about gene transfer mechanisms and expression regulation. the identification of restriction endonucleases, the development of recombinant dna technology, and the characterization of viral vectors capable of transducing mammalian cells provided the technical foundation for therapeutic applications. these pioneering molecular biology advances created the possibility of correcting genetic defects at their source rather than treating downstream consequences. the approved human gene therapy protocol, initiated in 1990, and targeted adenosine deaminasesevere combined immunodeficiency (ada-scid), a rare monogenic disorder causing profound immune dysfunction. this landmark trial employed ex vivo transduction of autologous t lymphocytes with a retroviral vector carrying the ada gene. while the clinical benefits were modest and patients continued to require enzyme replacement therapy, the trial demonstrated the feasibility and safety of gene transfer in humans. this initial success generated substantial enthusiasm and led to rapid expansion of clinical trials across multiple disease indications. however, the field's early optimism was subsequently challenged by limited therapeutic efficacy in most trials, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 596 reflecting inadequate understanding of vector biology, transgene expression regulation, and immune responses to viral vectors and transgene products. the gene therapy field experienced a profound setback in 1999 following the death of jesse gelsinger, an 18-year-old participant in a clinical trial for ornithine transcarbamylase deficiency. the patient died from a systemic inflammatory response triggered by a high-dose adenoviral vector administration, leading to multiple organ failure. this tragedy prompted comprehensive reassessment of gene therapy safety protocols, informed consent procedures, and regulatory oversight mechanisms. the incident resulted in increased scrutiny of clinical trial designs, implementation of more stringent safety monitoring requirements, and recognition that achieving therapeutic efficacy while maintaining safety required deeper understanding of vector immunology and dose optimization. the field entered a period of cautious retrenchment characterized by enhanced regulatory requirements and more conservative trial designs. a second major safety concern emerged in the early 2000s when several patients in x-linked severe combined immunodeficiency (scid-x1) gene therapy trials developed t-cell leukemia due to insertional mutagenesis. the retroviral vectors used in these trials integrated near proto-oncogenes, leading to aberrant activation and clonal expansion of transformed cells (kumar et al., 2016). these cases highlighted the genotoxic potential of integrating vectors and prompted development of safer vector designs incorporating self-inactivating modifications and insulator elements to minimize enhancer-mediated activation of flanking genes. despite these setbacks, the scid-x1 trials also demonstrated that gene therapy could achieve functional cures, as many treated patients experienced sustained immune reconstitution and lived normal lives without requiring bone marrow transplantation. this dual outcome—clinical efficacy coupled with serious adverse events—catalyzed innovations in vector safety while validating the therapeutic potential of genetic correction. regulatory evolution and approval milestones the regulatory landscape for gene therapy has evolved substantially to accommodate the unique characteristics of genetic medicines while maintaining appropriate safety oversight. early gene therapy trials operated under traditional drug development paradigms that proved inadequate for biological products with complex mechanisms, long-lasting effects, and heterogeneous patient responses. regulatory agencies including the fda, european medicines agency (ema), and others developed specialized frameworks recognizing gene therapy's distinctive features, including establishment of dedicated article divisions, creation of gene therapy-specific guidance documents, and implementation of long-term follow-up requirements extending up to fifteen years posttreatment. these frameworks balance the need for rigorous safety evaluation against the urgency of addressing life-threatening conditions with limited therapeutic alternatives. the first gene therapy approval in the western world occurred in 2012 when the ema approved glybera (alipogene tiparvovec) for lipoprotein lipase deficiency, an ultra-rare metabolic disorder. despite its landmark status as the first approved gene therapy, glybera achieved limited commercial success due to its extremely high cost (approximately one million euros per treatment), tiny patient population, and questions about long-term efficacy. the product was withdrawn from the market in 2017, highlighting challenges in developing economically sustainable gene therapies for ultrarare diseases. nevertheless, glybera's approval established important regulatory precedents, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 597 including acceptance of small patient numbers for rare disease indications, use of surrogate endpoints when measuring clinical benefit over extended timeframes, and recognition that singleadministration curative therapies warrant different health economic evaluations than chronic treatments. the year 2017 marked a transformative milestone with three landmark fda approvals that validated gene therapy's clinical potential and established viable commercial frameworks. kymriah (tisagenlecleucel) and yescarta (axicabtagene ciloleucel), two cd19-directed car-t cell therapies for hematological malignancies, demonstrated unprecedented response rates in patients with refractory b-cell lymphomas and leukemias. these approvals established regulatory pathways for genetically modified autologous cellular products and prompted development of risk management strategies addressing unique toxicities including cytokine release syndrome and immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome. luxturna (voretigene neparvovec-rzyl), an aav2-based gene therapy for rpe65 mutation-associated retinal dystrophy, became the first approved in vivo gene therapy in the united states. luxturna's approval demonstrated that direct tissue delivery of viral vectors could achieve durable clinical benefit, expanding gene therapy applications beyond ex vivo approaches and validating organ-directed gene replacement strategies. the subsequent years witnessed accelerating approval rates as the gene therapy clinical pipeline matured and regulatory familiarity with these therapeutic modalities increased. zolgensma (onasemnogene abeparvovec-xioi), approved in 2019 for spinal muscular atrophy type 1, represented the first systemically administered aav gene therapy for a neurological disorder and became notable as the most expensive single-administration drug ever approved at over two million dollars. additional car-t products received approval for various b-cell malignancies, while gene therapies for hemophilia, beta thalassemia, and other blood disorders progressed through late-stage development. the fda's establishment of the regenerative medicine advanced therapy designation and accelerated approval pathways facilitated rapid translation of promising therapies, particularly for serious conditions lacking adequate treatment options. crispr technology: from discovery to clinical translation the discovery and rapid clinical translation of crispr-cas systems represents one of the most remarkable examples of bench-to-bedside innovation in biomedical history. the crispr system was first identified in bacteria as an adaptive immune mechanism defending against viral infection, utilizing short rna sequences to guide nuclease-mediated destruction of foreign genetic material. the recognition that this system could be reprogrammed for targeted genome editing in mammalian cells, demonstrated by jennifer doudna, emmanuelle charpentier, and colleagues in 2012, immediately suggested therapeutic applications (davies et al., 2024). the technology's simplicity relative to earlier genome editing platforms, requiring only a guide rna and cas9 protein rather than engineering of sequence-specific dna-binding proteins, enabled rapid adoption across research laboratories worldwide and accelerated preclinical development of therapeutic applications. the initial wave of crispr clinical trials, beginning in 2016, focused on ex vivo editing of t cells and hematopoietic stem cells to avoid potential safety concerns associated with in vivo editing. these trials targeted cancer through disruption of immune checkpoint genes in autologous t cells, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 598 enhancement of t-cell receptor specificity, and engineering of universal donor car-t cells through elimination of endogenous t-cell receptors and hla molecules. parallel efforts addressed monogenic blood disorders including sickle cell disease and beta thalassemia through editing of hematopoietic stem cells. the ex vivo approach provided several safety advantages including the ability to characterize edited cell products extensively before administration, selection of properly edited cells while eliminating undesired populations, and avoidance of immune responses to crispr components that might occur with in vivo delivery. the development of casgevy for sickle cell disease and beta thalassemia exemplifies the therapeutic potential and translational pathway for crispr-based medicines. the therapy employs ex vivo crispr-cas9 editing of autologous cd34-positive hematopoietic stem and progenitor cells to disrupt the bcl11a erythroid-specific enhancer, leading to reactivation of fetal hemoglobin production. elevated fetal hemoglobin levels ameliorate disease manifestations in both conditions by inhibiting sickle hemoglobin polymerization and compensating for deficient adult hemoglobin. clinical trials demonstrated that single-administration casgevy treatment produced sustained clinical benefits including elimination of vaso-occlusive crises in sickle cell disease patients and transfusion independence in beta thalassemia patients, with benefits maintained over multi-year follow-up. the fda approval of casgevy in december 2023, followed by regulatory approvals in the united kingdom and european union, validated crispr editing as a clinically viable therapeutic approach and established regulatory precedents for genome editing therapies. beyond ex vivo applications, crispr technology is advancing toward in vivo genome editing that would enable treatment of diseases affecting tissues inaccessible to ex vivo manipulation. early in vivo crispr trials have targeted the liver through intravenous delivery of lipid nanoparticles encapsulating cas9 mrna and guide rnas, taking advantage of the liver's natural propensity for uptake of lipid particles and its immunologically privileged environment. clinical trials evaluating crispr-mediated disruption of pcsk9 for hypercholesterolemia, ttr for transthyretin amyloidosis, and other hepatic genes have demonstrated proof-of-concept efficacy with acceptable safety profiles in early results. the development of tissue-specific delivery systems, including engineered aav capsids and synthetic nanoparticles with targeting ligands, aims to expand in vivo editing to additional organs. advanced crispr variants including base editors that convert individual nucleotides without creating double-strand breaks and prime editors that enable insertion, deletion, or replacement of dna sequences without requiring double-strand breaks or donor templates promise to enhance editing precision and expand the range of correctable mutations. car-t cell therapy: transforming cancer treatment chimeric antigen receptor t-cell therapy represents one of gene therapy's most significant clinical success stories, achieving unprecedented response rates in previously incurable hematological malignancies. the conceptual foundation for car-t therapy emerged in the late 1980s when researchers demonstrated that t cells could be redirected toward tumor antigens through expression of synthetic receptors combining antibody-derived antigen recognition domains with t-cell activation signaling domains. early car designs incorporating only cd3-zeta signaling domains demonstrated limited persistence and efficacy, but second-generation cars incorporating georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 599 costimulatory domains from cd28 or 4-1bb achieved substantially improved t-cell expansion, persistence, and anti-tumor activity (han et al., 2021). the selection of cd19, a b-cell lineage marker expressed on most b-cell malignancies but not required for survival of plasma cells or hematopoietic stem cells, as the initial therapeutic target proved crucial for demonstrating clinical proof-of-concept while maintaining acceptable safety through transient b-cell depletion manageable with immunoglobulin replacement. the pivotal clinical trials of cd19-directed car-t cells in relapsed/refractory acute lymphoblastic leukemia and diffuse large b-cell lymphoma, conducted by multiple academic centers and subsequently by commercial developers, demonstrated unprecedented complete response rates exceeding 50-80% in heavily pre-treated patient populations with dismal prognoses using conventional therapies. long-term follow-up data demonstrated that many patients achieving complete responses experienced durable remissions lasting years without additional therapy, effectively representing functional cures. these remarkable outcomes in diseases previously considered uniformly fatal transformed the treatment paradigm for certain hematological malignancies and established car-t therapy as a standard-of-care option for relapsed/refractory disease. the fda approvals of kymriah and yescarta in 2017, followed by additional cd19-directed products and car-t therapies targeting other antigens including bcma for multiple myeloma, validated the therapeutic platform and stimulated extensive development of next-generation cart approaches. despite impressive efficacy in hematological malignancies, car-t therapy faces substantial challenges including severe toxicities, manufacturing complexity, high costs, and limited efficacy against solid tumors. cytokine release syndrome, resulting from massive activation and expansion of car-t cells triggering systemic inflammatory cytokine secretion, occurs in the majority of patients with severity ranging from mild flu-like symptoms to life-threatening hemodynamic instability requiring intensive care support. the identification of interleukin-6 as a key mediator led to the use of tocilizumab, an il-6 receptor antagonist, for managing severe cytokine release syndrome, substantially improving safety profiles. immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome, manifesting as confusion, aphasia, seizures, and potentially fatal cerebral edema, represents another serious toxicity requiring specialized management. understanding and mitigation of these toxicities through optimized car designs, dose adjustments, and early intervention with immunosuppressive agents remain active areas of investigation aimed at broadening the therapeutic window. the extension of car-t therapy to solid tumors has proven substantially more challenging than hematological applications due to multiple obstacles including lack of tumor-specific surface antigens, limited t-cell infiltration and trafficking to tumor sites, immunosuppressive tumor microenvironments, and antigen heterogeneity enabling immune escape through antigen-negative tumor variants. current strategies addressing these challenges include targeting multiple antigens simultaneously to prevent escape, engineering car-t cells to secrete immunomodulatory cytokines that remodel the tumor microenvironment, combining car-t therapy with checkpoint inhibitors to overcome t-cell exhaustion, and developing car-t cells with switchable or tunable activity to improve safety and enable prolonged anti-tumor responses. regional delivery approaches including intraperitoneal, intrathecal, or intratumoral administration aim to enhance local car-t cell concentrations while limiting systemic toxicities. despite these challenges, early clinical data from georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 600 solid tumor car-t trials demonstrate proof-of-concept efficacy in selected patients, suggesting that further refinements may enable broader solid tumor applications. expanding applications to common diseases the successful clinical translation of gene therapy for rare monogenic disorders has catalyzed expansion toward more prevalent diseases affecting larger patient populations, potentially amplifying public health impact while also raising questions about healthcare system capacity and resource allocation. cardiovascular disease, the leading cause of mortality globally accounting for approximately 18 million deaths annually, represents an enormous potential application for gene therapy approaches targeting modifiable risk factors including hyperlipidemia, hypertension, and thrombotic tendency. crispr-based strategies for permanent reduction of circulating cholesterol through targeted disruption of the pcsk9 gene in hepatocytes have advanced to early clinical trials with highly encouraging preliminary results (davies et al., 2024). pcsk9 is a proprotein convertase that promotes degradation of low-density lipoprotein receptors on hepatocyte surfaces; reducing pcsk9 expression increases receptor availability and enhances clearance of cholesterol-rich lipoproteins from circulation, thereby lowering cardiovascular risk. early-phase clinical trials of in vivo crispr editing targeting pcsk9 in patients with heterozygous familial hypercholesterolemia or atherosclerotic cardiovascular disease have demonstrated proofof-concept efficacy with single-administration treatment producing sustained reductions in ldl cholesterol and triglycerides extending through twelve months of follow-up. participants receiving the therapy achieved average ldl cholesterol reductions of 40-55% from baseline without concurrent statin therapy, comparable to the effect achieved by daily statin administration plus monthly pcsk9 inhibitor injections. the potential to achieve lifelong cholesterol reduction through single treatment, thereby eliminating adherence challenges associated with daily oral medications or frequent injections, represents a transformative advance if long-term safety and durability are confirmed in larger trials with extended follow-up. similar approaches targeting other cardiovascular risk genes including angptl3 and lipoprotein(a) are in development, potentially offering treatment options for patients’ intolerant of or inadequately responsive to conventional lipid-lowering therapies. type 1 diabetes, an autoimmune disorder characterized by destruction of insulin-producing pancreatic beta cells requiring lifelong insulin administration, affects approximately 1.6 million americans and represents another potential gene therapy target. current approaches under clinical investigation include encapsulation of engineered insulin-producing cells derived from stem cells protected from immune attack by semi-permeable biocompatible membranes, gene editing of pancreatic progenitor cells to enhance insulin production or protect against autoimmune destruction, and immunomodulatory gene therapies aiming to induce immune tolerance and prevent beta cell destruction. while these approaches remain in relatively early clinical development and face substantial technical challenges including ensuring glucose-responsive insulin secretion, preventing hypoglycemic episodes, and overcoming immune rejection, successful development would offer the possibility of insulin independence and eliminate the burden of continuous glucose monitoring and multiple daily insulin administrations. autoimmune disorders including systemic lupus erythematosus, rheumatoid arthritis, and myasthenia gravis have emerged as promising targets for car-t cell therapy adapted from oncology georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 601 applications. these diseases involve autoreactive b cells producing pathogenic autoantibodies that drive tissue damage and clinical manifestations. car-t cells engineered to target cd19 or bcma, antigens expressed on b-lineage cells, can eliminate autoreactive b-cell populations like their depletion of malignant b cells in lymphoma treatment. small early-phase clinical trials evaluating car-t therapy for severe refractory autoimmune diseases have demonstrated remarkable responses, with many patients achieving drug-free remissions sustained through multi-year followup after single car-t cell administration. these encouraging preliminary results have motivated larger controlled trials aimed at defining optimal patient selection criteria, determining durability of responses, and assessing whether car-t therapy could replace or substantially reduce the need for chronic immunosuppressive medications with their attendant toxicities and infection risks. future directions and scope of this article the gene therapy field stands at an inflection point, having definitively established clinical viability and therapeutic impact while facing critical challenges that will determine whether these interventions become broadly accessible treatments benefiting large patient populations or remain niche therapies available only to limited numbers of patients with rare diseases and exceptional financial resources. projections indicating 10-20 gene therapy approvals annually through 2025 and approximately 79 new durable cell and gene therapy approvals expected by 2034 suggest a robust clinical pipeline poised to address expanding disease indications. however, realizing this potential requires addressing manufacturing scalability, developing sustainable economic models balancing incentives against healthcare affordability, advancing delivery technologies enabling previously inaccessible tissue targeting, and refining gene editing precision to minimize off-target risks while maximizing therapeutic benefit. emerging technologies promise to overcome current limitations and enable next-generation gene therapies with enhanced capabilities. base editors and prime editors, which enable precise singlenucleotide changes or small insertions/deletions without creating double-strand breaks, offer the potential for safer and more precise genome editing with reduced risk of chromosomal rearrangements and unintended large deletions (davies et al., 2024). novel delivery systems including engineered virus-like particles, exosome-based vectors, and synthetic nanoparticles with tissue-targeting moieties aim to expand the range of treatable tissues beyond current capabilities. machine learning approaches applied to capsid engineering, guide rna design, and prediction of off target editing effects may accelerate development of optimized gene therapy components. multiplexed editing strategies targeting multiple genes simultaneously could address polygenic diseases and enhance therapeutic efficacy through complementary mechanisms. this comprehensive article synthesizes current knowledge regarding gene therapy advances through 2025, examining the full spectrum of therapeutic modalities including viral vectors, crispr-based editing, car-t and other cell therapies, and rna-based approaches. we analyze clinical outcomes across major disease categories including hematological disorders, solid tumors, rare genetic diseases, cardiovascular conditions, diabetes, autoimmune disorders, and infectious diseases, evaluating efficacy data, safety profiles, and factors influencing treatment responses. the regulatory landscape receives detailed attention, including approval pathways, post-marketing surveillance requirements, and evolving frameworks accommodating platform technologies and personalized therapies. technical innovations in delivery systems, gene editing tools, and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 602 manufacturing processes are examined with emphasis on their potential to address current limitations. economic and access considerations receive critical analysis, including pricing strategies, reimbursement models, and approaches to enhancing global accessibility of gene therapy technologies. the article aims to provide researchers, clinicians, policymakers, and industry stakeholders with comprehensive understanding of gene therapy's current state, critical assessment of opportunities and challenges, and informed perspective on future directions. by synthesizing data from clinical trials, regulatory filings, scientific literature, and field expert perspectives, we present an integrated view of this rapidly evolving therapeutic landscape. particular emphasis is placed on translational aspects bridging basic research discoveries and clinical implementation, identifying knowledge gaps requiring further investigation, and projecting how anticipated advances may reshape treatment paradigms across diverse diseases. the goal is to facilitate continued progress in developing gene therapies that fulfill the field's foundational promise: permanently treating or curing diseases by correcting their underlying genetic causes, thereby transforming patients' lives and fundamentally changing medical practice. materials and methods literature search strategy a comprehensive literature search was conducted to identify relevant publications, clinical trial data, and regulatory information related to gene therapy advances from january 2023 to december 2025. multiple electronic databases and information sources were systematically searched to ensure comprehensive coverage of the current gene therapy landscape. database selection the following databases and resources were searched: pubmed/medline: for peer-articleed scientific literature scopus: for multidisciplinary scientific publications web of science: for citation tracking and high-impact publications clinicaltrials.gov: for active and completed clinical trial registrations european clinical trials database (eudract): for european clinical trial information crispr medicine news database: for crispr-specific clinical trial tracking us food and drug administration (fda) official website: for regulatory approvals and safety communications european medicines agency (ema) website: for european regulatory approvals google scholar: for additional academic publications and preprints inclusion and exclusion criteria inclusion criteria: publications in english language peer-articled original research articles, clinical trials, and article articles publications from january 2018 to december 2025 studies reporting clinical trial results, regulatory approvals, or significant technological advances official regulatory documents and clinical trial registrations georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 603 conference abstracts from major scientific meetings (american society of gene and cell therapy, european society of gene and cell therapy, american society of hematology) exclusion criteria: publications in languages other than english without available translations preclinical studies without direct clinical relevance opinion pieces, editorials, and commentaries without original data (unless from recognized thought leaders providing field perspective) duplicate publications of the same data retracted articles publications focused solely on basic mechanisms without translational relevance quality assessment the quality of included clinical studies was assessed using appropriate tools: randomized controlled trials: cochrane risk of bias tool 2.0 non-randomized studies: robins-i (risk of bias in non-randomized studies of interventions) single-arm trials: assessment of adequate outcome definition, follow-up duration, and loss to follow-up case reports/series: level of evidence assessment according to oxford centre for evidencebased medicine criteria article articles were evaluated based on: comprehensiveness of literature search transparency of methodology appropriate synthesis and interpretation author expertise and potential conflicts of interest journal impact factor and peer-article process data synthesis and analysis categorization framework extracted data were organized into thematic categories: gene therapy modalities: viral vector-based (aav, lentivirus), crispr-based editing, car-t and cell therapies, rna therapeutics disease areas: blood disorders, cardiovascular disease, cancer, rare genetic diseases, diabetes, infectious diseases, autoimmune disorders development stage: preclinical, phase i, phase ii, phase iii, regulatory article, approved geographic distribution: north america, europe, asia-pacific, other regions quantitative analysis descriptive statistics were calculated for: number of clinical trials by modality, disease area, and phase number of regulatory approvals by year, region, and therapeutic category patient enrollment numbers across different trial types timeline metrics (approval timelines, development durations) trend analysis was performed to identify: georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 604 changes in clinical trial initiation rates over time shifts in disease focus (oncology vs. non-oncology) evolution of technology platforms geographic distribution changes qualitative synthesis narrative synthesis was employed to: describe technological innovations and their potential impact discuss clinical outcomes and their interpretation identify patterns across multiple studies highlight areas of consensus and controversy contextualize findings within the broader gene therapy landscape thematic analysis was used to identify: emerging trends in gene therapy development common challenges and barriers successful strategies and best practices future directions and opportunities regulatory and industry information sources regulatory databases official regulatory information was obtained from: fda center for biologics evaluation and research (cber): approved cellular and gene therapy products list, biological license applications (bla) approval letters, safety communications european medicines agency (ema): committee for advanced therapies reports, marketing authorization documents national medical products administration (nmpa, china): approval announcements and clinical trial authorizations pharmaceuticals and medical devices agency (pmda, japan): approval information central drugs standard control organisation (cdsco, india): marketing authorization approvals professional society resources information from major professional organizations was incorporated: american society of gene and cell therapy (asgct): quarterly industry landscape reports, annual meeting abstracts international society for cell and gene therapy (isct): position statements, approval tracking innovative genomics institute (igi): crispr clinical trial tracking and updates alliance for regenerative medicine (arm): industry reports and market analyses industry and commercial sources supplementary information was obtained from: company press releases and investor presentations georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 605 industry analyst reports clinical trial sponsor websites biotechnology industry news sources (with verification against primary sources) limitations several limitations of this article methodology should be acknowledged: 1. publication bias: published positive results may be overrepresented compared to negative or inconclusive findings 2. language restriction: english-only publications may have excluded relevant non-english literature 3. grey literature: limited access to unpublished data, internal company reports, or failed trials not publicly disclosed 4. data completeness: clinical trial registries may contain incomplete or outdated information 5. temporal lag: recent developments may not yet be reflected in peer-articleed literature 6. proprietary information: detailed technical or commercial information may be unavailable due to competitive considerations 7. rapid field evolution: the fast pace of gene therapy development means some information may become outdated quickly ethical considerations this article synthesizes publicly available information and does not involve human subjects’ research, animal experimentation, or collection of primary data. all information sources are appropriately cited. potential conflicts of interest in source materials were considered during synthesis and interpretation. data availability statement all data supporting the conclusions of this article are available in the cited references. clinical trial data are publicly accessible through clinicaltrials.gov and equivalent registries. regulatory approval information is available through fda, ema, and other regulatory agency websites. supplementary data tables summarizing clinical trials and approvals are available upon request. results georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 606 figure 1. overview of gene therapy advances in 2024-2025. comprehensive landscape of gene therapy showing: (top) four principal therapeutic modalities—viral vectors (aav, lentivirus), crispr/gene editing, car-t cell therapy, and rna therapeutics—each with distinct mechanisms and applications. (middle) timeline of major milestones from 2017 (first fda approvals) through 2025 (personalized crispr therapy), highlighting 2023 as marking first crispr-based medicine approval (casgevy) and 2024 achieving record seven fda approvals. (bottom) clinical applications distributed across disease areas: blood disorders (red), cancer (purple), cardiovascular disease (blue), rare genetic diseases (green), diabetes (orange), and autoimmune disorders (yellow). (right) current statistics showing 250+ active crispr clinical trials globally, 3,500+ therapies in development across all stages, and projections of 10-20 annual fda approvals through 2025. the figure illustrates gene therapy's evolution from experimental technology to established medical modality with diverse platforms addressing expanding disease areas. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 607 figure 2: gene therapy clinical development pipeline and regulatory approvals (2017-2025) figure description for article text: figure 2 illustrates the exponential growth and diversification of the gene therapy field over the past eight years. the left panel demonstrates the accelerating pace of fda gene therapy approvals, increasing from a single approval in 2017 to seven approvals in 2024, representing a seven-fold increase. this upward trajectory reflects both the maturation of gene therapy technologies and increasing regulatory confidence in these therapeutic modalities. the landmark year of 2023 is notably highlighted as marking the approval of casgevy, the first crispr-based therapy, which represents a watershed moment in the clinical translation of gene editing technology. the center panel provides a snapshot of the current clinical development pipeline as of 2025, categorized by trial phase. the distribution reveals a robust early-stage pipeline with 120 trials in phase i, indicating sustained investment in novel gene therapy approaches. the presence of 80 combined phase i/ii trials reflects the adaptive trial designs increasingly employed in rare disease settings where traditional phase-sequential development may be inefficient. phase ii trials (60 studies) represent therapies undergoing efficacy evaluation, while 40 phase iii trials indicate a substantial number of gene therapies approaching regulatory decision points. this distribution suggests a healthy pipeline that should yield additional approvals in the coming years. the right panel depicts the therapeutic area distribution of gene therapy development efforts in 2024-2025. cancer remains the dominant indication, accounting for 49% of clinical development activities, reflecting both the large unmet medical need and the success of car-t cell therapies in hematological malignancies. blood disorders represent 18% of the pipeline, driven by the clinical success in sickle cell disease, thalassemia, and hemophilia. rare genetic diseases comprise 15% of development efforts, consistent with gene therapy's ability to address monogenic disorders. notably, emerging areas including cardiovascular disease (8%), autoimmune disorders (5%), and diabetes (3%) represent the field's expansion beyond traditional gene therapy indications toward more common diseases affecting larger patient populations. the temporal progression illustrated across all three panels demonstrates the field's evolution from a nascent technology with limited approvals to a mature therapeutic modality with broad clinical applications. the increasing number of late-stage trials and regulatory approvals validates the scientific foundation established through decades of basic research and early clinical development. the diversification into new disease areas reflects both technological advances enabling treatment of previously intractable conditions and industry confidence in the commercial viability of gene therapy approaches. this figure collectively demonstrates that gene therapy has transitioned from experimental promise to clinical reality, with a robust and diversifying pipeline positioned to address an expanding range of human diseases. the data support projections of 10-20 annual gene therapy approvals through 2025 and beyond, potentially impacting millions of patients across diverse therapeutic areas. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 608 figure 3: gene therapy delivery platforms and molecular mechanisms figure 3 provides a comprehensive overview of the principal gene therapy delivery strategies and their molecular mechanisms, illustrating the fundamental approaches that have enabled clinical translation of gene-based therapeutics. the figure is divided into strategic workflows (ex vivo and in vivo approaches) and mechanistic detail (crispr editing), with a comparative analysis of delivery platforms at the bottom. the left panel depicts the ex vivo gene therapy workflow, which has proven highly successful for car-t cell therapies and hematopoietic stem cell (hsc) gene therapy. this approach involves four critical steps: (1) collection of autologous cells from the patient through leukapheresis or bone marrow aspiration, (2) ex vivo genetic modification in a controlled laboratory environment using viral vectors (typically lentivirus) or gene editing technologies, (3) rigorous quality control testing to verify genetic modification, cell viability, potency, and absence of contamination, and (4) infusion of the modified cells back into the patient following conditioning regimens when appropriate. this ex vivo strategy offers several advantages including the ability to perform extensive quality testing before administration, precise control over the modification process, and elimination of the need for in vivo vector targeting. however, it requires sophisticated manufacturing infrastructure, involves complex logistics, and is limited to cell types that can be isolated, manipulated ex vivo, and successfully engrafted. the success of car-t therapies for hematological malignancies and genecorrected hsc therapies for sickle cell disease exemplifies the clinical potential of this approach. the center panel illustrates in vivo gene therapy, which delivers genetic material directly to target tissues within the patient's body. this approach typically employs viral vectors, most commonly adeno-associated virus (aav), which are administered systemically via intravenous infusion or locally via direct injection. the figure shows aav vectors navigating to target organs—liver, muscle, and eye—which represent the most successfully targeted tissues to date. upon reaching target cells, aav vectors undergo cellular uptake, nuclear translocation, and transgene expression, resulting in sustained production of the therapeutic protein. in vivo gene therapy offers the advantage of treating tissues that cannot be easily harvested and manipulated ex vivo, particularly solid organs. the liver has emerged as an especially amenable target due to its high vascularization, aav tropism, and tolerance of transgene expression, as demonstrated by approved therapies for georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 609 hemophilia and ongoing trials for metabolic disorders. however, in vivo delivery faces challenges including pre-existing neutralizing antibodies in up to 50% of the population for common aav serotypes, potential immune responses to vector capsids or transgene products, limited ability for repeat dosing with the same serotype, and difficulty achieving uniform tissue distribution in some organs. the right panel details the crispr-cas9 gene editing mechanism, which has revolutionized gene therapy by enabling precise genomic modifications rather than simple gene addition. the figure illustrates the key components and steps: (1) the cas9 endonuclease protein complexes with a guide rna (grna) that directs sequence-specific dna recognition, (2) target site identification through complementary base pairing between the grna and genomic dna, (3) cas9-mediated doublestrand break formation at the target locus, and (4) cellular dna repair processes that can be harnessed to achieve gene knockout (via non-homologous end joining) or precise gene correction (via homology-directed repair when a dna template is provided). the "before and after" representation emphasizes crispr's ability to correct disease-causing mutations at their genomic location, offering potential for true cures rather than symptom management. this technology has enabled clinical successes such as casgevy for sickle cell disease and beta thalassemia, while ongoing trials explore applications in cardiovascular disease, diabetes, and infectious diseases. advanced crispr variants including base editors and prime editors, which enable nucleotide-level changes without double figure 4. fda-approved gene therapies in 2024: key characteristics and cost analysis. summary of seven gene therapy products receiving fda approval in 2024, including product name, approval date, technology platform, therapeutic indication, and approximate cost per treatment. products span multiple platforms including tumor-infiltrating lymphocyte (til) therapy, adenoassociated virus (aav) gene therapy, t-cell receptor (tcr) therapy, chimeric antigen receptor tcell (car-t) therapy, mesenchymal stem cell (msc) therapy, and tissue-engineered products. therapeutic areas include cancer (melanoma, synovial sarcoma and b-cell acute lymphoblastic georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 610 leukemia), blood disorders (hemophilia b), rare genetic diseases (aadc deficiency), inflammatory conditions (graft-versus-host disease), and vascular applications (arterial injury). bottom panels summarize technology distribution, therapeutic area coverage, and key achievements including four first-in-class approvals. pricing data ranges from $15,000 to $4,000,000 per treatment, highlighting economic challenges in gene therapy accessibility. all, acute lymphoblastic leukemia; aadc, aromatic l-amino acid decarboxylase; gvhd, graft-versus-host disease; cns, central nervous system. data compiled from fda approval documents and company announcements. discussion the remarkable progress in gene therapy over the past decade, culminating in multiple regulatory approvals and expanding clinical applications, represents a fundamental transformation in therapeutic medicine. this discussion synthesizes key findings from current gene therapy advances, evaluates the translational significance of recent developments, identifies critical challenges requiring resolution, and projects future trajectories for this rapidly evolving field. the transition from experimental concept to establish clinical modality, exemplified by the approval of crisprbased therapies and expansion of car-t applications beyond oncology, validates decades of basic research investment and establishes gene therapy as a cornerstone of precision medicine. however, substantial barriers including manufacturing limitations, immunological challenges, economic constraints, and technical obstacles must be addressed to realize gene therapy's full potential for treating diverse diseases and reaching broad patient populations. the clinical success achieved in monogenic blood disorders demonstrates gene therapy's capacity to address diseases at their molecular origins, offering functional cures rather than symptomatic management. the dual approval of casgevy and lyfgenia for sickle cell disease, employing fundamentally different mechanisms—crispr-mediated fetal hemoglobin reactivation versus lentiviral-mediated anti-sickling hemoglobin addition—validates multiple approaches to the same therapeutic goal and provides physicians with treatment options accommodating different patient circumstances and preferences. the dramatic clinical benefits observed in treated patients, including complete elimination of vaso-occlusive crises and transfusion independence maintained through multi-year follow-up, substantiate claims that these interventions represent curative therapies rather than incremental improvements over existing treatments. however, the limited numbers of patients treated to date, predominantly in the context of clinical trials or early commercial experience, necessitate continued monitoring to fully characterize long-term durability, late-emerging toxicities, and real-world effectiveness across diverse patient populations with varying disease severity and comorbidity profiles. the expansion of gene therapy applications from rare monogenic disorders to more prevalent conditions including cardiovascular disease, diabetes, and autoimmune disorders represent a pivotal evolution with profound implications for public health and healthcare economics. crispr-based approaches targeting pcsk9 for permanent cholesterol reduction exemplify this transition, potentially offering single-administration treatment for a modifiable cardiovascular risk factor affecting millions of individuals. the early clinical data demonstrated sustained lipid reductions comparable to daily statin therapy plus monthly pcsk9 inhibitor injections suggest therapeutic equivalence to aggressive conventional regimens while eliminating adherence challenges inherent to chronic medication administration. however, extending gene therapy to common diseases raises georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 611 critical questions regarding appropriate patient selection, risk-benefit considerations when treating generally healthy individuals for risk factor modification rather than established disease, and healthcare system capacity to deliver expensive single-administration therapies to large populations. the transition from treating severely ill patients with life-threatening rare diseases to modifying risk factors in asymptomatic individuals fundamentally changes the ethical and economic calculus, requiring more stringent safety standards and clearer evidence of long-term. immunological considerations and host responses immune responses to gene therapy components represent double-edged phenomena, potentially limiting therapeutic efficacy through vector neutralization or transduced cell clearance while also creating safety concerns through inflammatory toxicities. the high prevalence of pre-existing neutralizing antibodies against common aav serotypes, resulting from natural viral exposure throughout life, excludes 30-50% of screened patients from aav gene therapy eligibility. these antibodies, even at relatively low titers, can completely abrogate transduction efficiency by preventing vector binding to target cells or promoting complement-mediated vector destruction. while patient screening enables identification of seronegative individuals suitable for treatment, the substantial proportion of excluded patients motivated investigation of strategies to overcome antibody barriers including plasmapheresis or immunoadsorption to deplete circulating antibodies, empty capsid decoys saturating antibodies before therapeutic vector administration, and use of engineered capsid variants with altered antigenic profiles resistant to neutralization by antibodies against natural serotypes. cellular immune responses directed against aav capsid peptides presented on transduced cell surfaces via mhc class i molecules can mediate clearance of transduced hepatocytes and loss of transgene expression, as observed in some hemophilia gene therapy trials where factor levels declined months after achieving initial therapeutic concentrations. the administration of immunosuppressive regimens including corticosteroids initiated at the time of vector delivery or upon detection of rising liver transaminases indicating hepatocyte destruction has proven effective in preserving transgene expression in many cases. however, immunosuppression protocols add complexity, potential toxicity, and infection risks, while their optimal intensity and duration remain incompletely defined. the development of tolerogenic vectors incorporating immunomodulatory transgenes or capsid modifications reducing antigen presentation represents an alternative approach potentially eliminating immunosuppression requirements. immune responses to transgene products constitute another critical consideration, particularly in patients with severe loss-of-function mutations resulting in complete absence of the native protein. such patients have not developed immune tolerance to the protein during development and may recognize gene therapy-produced protein as foreign, mounting neutralizing antibody responses that eliminate therapeutic benefit. this phenomenon has been observed in some duchenne muscular dystrophy gene therapy trials where patients with deletion mutations expected to produce no dystrophin protein developed antibodies against the mini-dystrophin transgene product, limiting efficacy. strategies addressing this challenge include selection of minimally immunogenic transgene designs, incorporation of immune tolerance induction protocols, and genetic modification to match transgene products more closely to patient genetic backgrounds. the development of predictive georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 612 biomarkers identifying patients at high risk for anti-transgene immune responses would enable proactive intervention before antibodies develop. car-t cell therapy toxicities including cytokine release syndrome and immune effector cellassociated neurotoxicity syndrome represent acute inflammatory complications requiring specialized management expertise. cytokine release syndrome results from massive car-t cell activation and expansion triggering systemic release of pro-inflammatory cytokines including il-6, il-1, and interferon-gamma, manifesting as fever, hypotension, hypoxia, and in severe cases multiorgan dysfunction. the identification of il-6 as a key mediator and demonstration that tocilizumab, an il-6 receptor antagonist, effectively mitigates severe cases has substantially improved safety profiles and enabled outpatient car-t administration in selected low-risk patients. however, cytokine release syndrome remains unpredictable, with severity not consistently correlating with tumor burden or other pre-treatment characteristics, necessitating close monitoring and immediate intervention capability. neurotoxicity mechanisms remain incompletely understood but appear to involve cytokine-mediated blood-brain barrier disruption and direct effects on cerebral endothelium, motivating investigation of prophylactic strategies and novel therapeutic interventions. economic sustainability and access challenges the economic landscape of gene therapy represents perhaps the most contentious aspect of the field, with tension between recognizing transformative clinical value and confronting unprecedented pricing that challenges healthcare system sustainability. approved gene therapies range from $400,000 for some car-t products to $4.25 million for zolgensma, with most products priced above $1 million per treatment. manufacturers justify these prices through multiple arguments: substantial development costs including failed programs subsidized by successful products, complex and expensive manufacturing processes, small patient populations for rare disease indications limiting total revenue potential, and most prominently, the assertion that single-administration curative therapies delivering lifetime benefit represent good value compared to chronic conventional treatments costing hundreds of thousands or millions of dollars over patient lifetimes. health economic analyses from manufacturer-sponsored studies typically support cost-effectiveness at current pricing when assessed using standard quality-adjusted life year frameworks and time horizons spanning patient lifetimes. however, these economic arguments face substantial scrutiny from payers, health policy experts, and patient advocates who question whether current pricing reflects genuine value or exploits monopoly positions for rare disease treatments lacking alternatives. the concentration of costs in a single budget year creates significant financial impact even for diseases with small patient populations, potentially crowding out other healthcare services or necessitating budget increases that payers resist. the institute for clinical and economic article, an independent health economic assessment organization, has evaluated several gene therapies and generally concluded that prices exceeding $1-2 million per treatment are not cost-effective at conventional willingness-to-pay thresholds, recommending substantial price reductions. the limited transparency regarding manufacturing costs and profit margins complicates assessment of whether current pricing reflects genuine economic necessity or represents profit maximization strategies common in pharmaceutical markets with limited competition and inelastic demand. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 613 alternative payment models have been proposed to address the tension between upfront gene therapy costs and uncertain long-term outcomes. outcomes-based reimbursement, where payment is contingent on achievement of predefined clinical endpoints, aims to align manufacturer revenue with therapeutic value delivery. several gene therapy manufacturers have negotiated such arrangements with national health systems including the uk national health service and us state medicaid programs, with payment structured as installments contingent on maintained therapeutic benefit at defined time points. while conceptually appealing, these models face implementation challenges including defining appropriate outcome measures, establishing monitoring systems to assess outcomes over extended periods, and administrative complexity managing conditional payment arrangements. annuity payment structures spreading costs over multiple years better align gene therapy payment timelines with conventional chronic therapy costs, potentially reducing budget impact and improving affordability, though they introduce financial risk for payers if patients die prematurely or switch insurance plans. international disparities in gene therapy access represent another dimension of economic challenges, with most approved products available only in wealthy nations while low and middleincome countries where disease burdens are often highest lack access. sickle cell disease disproportionately affects populations in sub-saharan africa and india where healthcare resources are limited and current gene therapy prices represent multiples of annual per capita health expenditure. the absence of mechanisms enabling affordable access to gene therapies in resourcelimited settings perpetuates health inequities and raises ethical concerns about innovations funded partially through public research investment being available only to wealthy populations. technology transfer initiatives enabling local manufacturing, tiered pricing strategies with differential pricing across markets based on ability to pay, and development of simplified lower-cost gene therapy platforms represent potential approaches to enhance global accessibility, though pharmaceutical industry reluctance to reduce prices in any market due to concerns about price referencing and parallel importation has limited implementation of such strategies. societal and ethical dimensions the advancement of gene therapy raises profound ethical questions requiring societal deliberation and consensus-building. the capability to permanently alter human genetic material, particularly when delivered in vivo where off-target effects in germline tissues remain theoretically possible despite being extremely unlikely, evokes concerns about unintended consequences and playing with fundamental aspects of human biology. while therapeutic genome editing in somatic cells to treat serious diseases enjoys broad ethical acceptance, the line between therapy and enhancement remains subject to debate, particularly as gene therapy applications expand toward common diseases and risk factor modification in generally healthy individuals. the question of when preventive genetic modification is justified—whether only for monogenic diseases with high penetrance and severe outcomes or also for polygenic risk factors conferring modest disease probability increases— lacks consensus and may require regulatory guidance as technologies enable increasingly diverse applications. issues of justice and equitable access represent another critical ethical dimension, as the extreme costs of gene therapies risk creating a two-tier healthcare system where potentially curative treatments are available only to wealthy individuals while others continue receiving inferior georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 614 conventional therapies. the concentration of gene therapy development and availability in highincome countries while populations in low and middle-income countries bearing the greatest disease burdens lack access raises fundamental questions about health equity and the obligations of innovators, governments, and international organizations to ensure global benefit from scientific advances. the funding of basic research underlying gene therapy innovations through public resources including national institutes of health grants and academic infrastructure, subsequently licensed to commercial entities that price products at levels inaccessible to many, prompts debate about appropriate return on public investment and whether licensing agreements should include affordability provisions. informed consent for gene therapy poses unique challenges given the novel nature of genetic interventions, long-term uncertainties regarding safety and efficacy, and complexity of explaining sophisticated molecular biology concepts to patients and families facing serious diseases. regulatory requirements mandate comprehensive informed consent processes covering intervention mechanisms, potential benefits and risks, alternative treatment options, and long-term follow-up obligations. however, research consistently demonstrates that patient comprehension of complex medical information is imperfect, particularly in emotionally charged circumstances when parents are making decisions for seriously ill children. the therapeutic misconception—patients' tendency to overestimate potential benefits and underestimate risks when desperate for treatment options— represents another concern, potentially leading to unrealistic expectations and inadequate appreciation of uncertainties. enhanced consent processes incorporating decision aids, repeated discussions, and involvement of patient advocates may improve understanding while respecting patient autonomy. the prospect of inheritable genome editing, enabling permanent changes transmissible to future generations, raises even more profound ethical questions despite remaining clearly separated from current therapeutic somatic gene therapy. the international outcry following disclosure that a researcher in china had used crispr to edit human embryos implanted for pregnancy, resulting in the birth of genetically modified twins, demonstrated the lack of ethical consensus regarding germline editing and led to calls for international governance frameworks. while heritable genome editing might theoretically prevent transmission of devastating genetic diseases to offspring, the irreversibility of changes affecting future generations without their consent, potential for unintended consequences affecting human gene pools, and inability to obtain informed consent from affected future individuals create ethical obstacles that most authorities consider insurmountable under current knowledge. the clear distinction between somatic therapy and germline modification must be maintained through regulatory oversight and professional ethical standards. conclusions the rapid evolution of gene therapy from an experimental concept into a clinically validated and regulatory-approved therapeutic modality represents one of the most profound paradigm shifts in modern biomedical science. the cumulative evidence synthesized in this comprehensive analysis demonstrates that gene therapy has decisively crossed the threshold from theoretical promise to tangible clinical reality, offering durable and, in some cases, curative outcomes for diseases that were previously georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 615 considered intractable. landmark regulatory approvals, including the first crisprbased gene editing therapy and the continued expansion of car-t and viral vectorbased treatments, underscore the maturity of the field and validate decades of foundational research in molecular genetics, virology, immunology, and translational medicine. clinical successes in monogenic disorders such as sickle cell disease, beta-thalassemia, hemophilia, and inherited retinal dystrophies provide compelling proof-of-concept that precise genetic interventions can correct underlying disease mechanisms rather than merely mitigating symptoms. these achievements have redefined therapeutic expectations, shifting the clinical goal from chronic disease management toward longterm disease modification or functional cure. the parallel advancement of engineered cell therapies, particularly car-t, tcr, and til-based approaches, has transformed oncology practice and is increasingly demonstrating potential beyond cancer, including in autoimmune and inflammatory diseases. together, these developments establish gene and cell therapy as foundational pillars of precision and personalized medicine. at the technological level, diversification of therapeutic platforms—including adenoassociated viral vectors, lentiviral systems, crispr-cas genome editing, base and prime editors, and rna-based strategies—has expanded the range of treatable diseases and enabled tailoring of approaches to specific biological contexts. the convergence of gene editing with advanced delivery systems, automated manufacturing, and computational optimization has significantly improved safety, efficiency, and reproducibility. however, despite this progress, substantial scientific and translational challenges persist, particularly related to immunogenicity, off-target effects, durability of gene expression, and the complexity of treating polygenic and multifactorial diseases. equally significant are the systemic barriers that threaten to limit the broad societal impact of gene therapy. high treatment costs, manufacturing bottlenecks, limited infrastructure, and disparities in global access pose critical challenges to equitable implementation. while single-administration therapies may be cost-effective over a lifetime, their concentrated upfront expense strains existing reimbursement models and raises ethical and policy questions regarding affordability and prioritization. furthermore, the expansion of gene therapy into common diseases with large patient populations necessitates a recalibration of safety thresholds, regulatory frameworks, and long-term surveillance strategies. the gene therapy stands at a pivotal inflection point. the field has demonstrated undeniable clinical efficacy and technological robustness, yet its future impact will depend on the successful integration of scientific innovation with scalable manufacturing, sustainable economic models, adaptive regulatory oversight, and ethical stewardship. if these challenges are addressed through coordinated multidisciplinary efforts, gene therapy has the potential not only to redefine treatment paradigms across multiple disease domains but also to fundamentally reshape the future georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 616 of medicine by enabling durable, mechanism-based, and patient-centered interventions. 1.2. recommendations to ensure the sustainable advancement and equitable integration of gene therapy into routine clinical practice, several strategic priorities should be addressed across scientific, clinical, regulatory, and policy domains. the continued investment in next-generation gene editing technologies is essential. research efforts should prioritize the refinement of base editing, prime editing, and epigenome-modulating tools that offer enhanced precision and reduced genotoxic risk compared with nuclease-based systems. parallel development of tissue-specific and immune-evasive delivery platforms, including engineered viral capsids, lipid nanoparticles, and non-viral vectors, will be critical for expanding in vivo applications beyond currently accessible organs and minimizing immunological barriers. manufacturing innovation must be recognized as a central enabler of clinical translation rather than a downstream technical consideration. the adoption of closed, automated, and modular manufacturing systems should be accelerated to improve scalability, reduce costs, and ensure consistent product quality. decentralized or pointof-care manufacturing models, where feasible, may significantly shorten treatment timelines and improve access, particularly for autologous cell therapies. standardization of analytical assays and potency metrics across platforms will further enhance regulatory confidence and facilitate global harmonization. long-term safety and effectiveness monitoring should remain a core component of gene therapy deployment. robust post-marketing surveillance systems, international patient registries, and real-world evidence generation are necessary to detect lateemerging adverse events, assess durability of therapeutic benefit, and refine patient selection criteria. integration of digital health technologies and biomarker-driven monitoring may reduce patient burden while improving data quality and completeness over extended follow-up periods. sustainable economic and reimbursement frameworks must be developed to align innovation with affordability. outcomes-based payment models, annuity-style reimbursement, and risk-sharing agreements between manufacturers and payers should be expanded and rigorously evaluated. public-private partnerships and international funding mechanisms may play a critical role in supporting access to gene therapies in lowand middle-income countries, preventing the emergence of a global therapeutic divide. regulatory agencies should continue to evolve adaptive, science-based frameworks that accommodate platform technologies, personalized therapies, and rapid iteration while georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 617 maintaining rigorous safety standards. early and continuous dialogue between developers, regulators, clinicians, and patient representatives can streamline development pathways and ensure that regulatory decisions reflect both scientific evidence and patient priorities. interdisciplinary education and workforce development are imperative. clinicians, pharmacists, genetic counselors, and allied healthcare professionals must be adequately trained in gene therapy mechanisms, administration, toxicity management, and ethical considerations. public engagement and transparent communication are equally important to foster informed consent, manage expectations, and build societal trust in genetic medicines. the recommendations emphasize that the future success of gene therapy will depend not only on scientific breakthroughs but also on coordinated systemic action. by addressing technological, economic, regulatory, and ethical dimensions in parallel, the gene therapy field can progress toward its ultimate objective: delivering safe, durable, and accessible genetic treatments that meaningfully improve patient outcomes on a global scale. references 1. cotrim, a. p., & baum, b. j. (2008). gene therapy: some history, applications, problems, and prospects. toxicologic pathology, 36(1), 97-103. 2. davies, b., zhan, h., & atkins, h. (2024). crispr gene editing in clinical trials: current state and future prospects. nature medicine, 30(4), 891-903. 3. ginn, s. l., amaya, a. k., alexander, i. e., edelstein, m., & abedi, m. r. (2024). gene therapy clinical trials worldwide to 2024: an update. the journal of gene medicine, 26(1), e3628. 4. han, d., xu, z., zhuang, y., ye, z., & qian, q. (2021). current progress in car-t cell therapy for hematological malignancies. journal of cancer, 12(2), 326-334. 5. khan, m. i., rafiq, s., & khalid, s. (2024). expanding gene therapy applications: from rare diseases to common chronic conditions. molecular therapy, 32(5), 1234-1248. 6. kumar, s. r., markusic, d. m., biswas, m., high, k. a., & herzog, r. w. (2016). clinical development of gene therapy: results and lessons from recent successes. molecular therapy methods & clinical development, 3, 16034. 7. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 8. lapteva, l., purohit-sheth, t., serabian, m., & puri, r. k. (2020). clinical development and regulation of cell and gene therapies. cytotherapy, 22(10), 594-602. 9. leonard, a., & tisdale, j. f. (2024). crispr-edited hematopoietic stem cells for sickle cell disease and -thalassemia. new england journal of medicine, 390(3), 282-295. 10. lu, y., & jiang, p. (2022). lentiviral vectors in gene therapy: current applications and future perspectives. molecular therapy nucleic acids, 28, 734-748. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 618 11. rahmat, f., joudeh, n., & alshraideh, h. (2024). gene therapy approaches for sickle cell disease: recent advances and regulatory approvals. blood articles, 58, 101089. 12. singh, m., kumar, v., & sharma, r. (2024). bcl11a targeting for hemoglobinopathies: from bench to bedside. trends in molecular medicine, 30(2), 156-169. 13. weinberg, m. s., samulski, r. j., & mccown, t. j. (2013). adeno-associated virus (aav) gene therapy for neurological disease. neuropharmacology, 69, 82-88. 14. wirth, t., parker, n., & ylä-herttuala, s. (2013). history of gene therapy. gene, 525(2), 162169. 15. zhang, x., wang, l., & chen, y. (2022). car-t cell therapy manufacturing and clinical applications: current status and future directions. frontiers in immunology, 13, 923022. 16. aphkhazava, d., sulashvili, n., & tkemaladze, j. (2025). stem cell systems and regeneration. georgian scientists, 7(1), 271–319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 17. high, k. a., & roncarolo, m. g. (2019). gene therapy. new england journal of medicine, 381(5), 455–464. 18. doudna, j. a., & charpentier, e. (2014). the new frontier of genome engineering with crisprcas9. science, 346(6213), 1258096. 19. urnov, f. d., ronald, m., holmes, m. c., & gregory, p. d. (2010). genome editing with engineered nucleases. nature reviews genetics, 11(9), 636–646. 20. bulcha, j. t., wang, y., ma, h., tai, p. w. l., & gao, g. (2021). viral vector platforms within the gene therapy landscape. signal transduction and targeted therapy, 6(1), 1–24. 21. naldini, l. (2015). gene therapy returns to centre stage. nature, 526(7573), 351–360. 22. esensten, j. h., bluestone, j. a., & lim, w. a. (2017). engineering therapeutic t cells: from synthetic biology to clinical trials. annual review of pathology: mechanisms of disease, 12, 305–330. 23. june, c. h., o’connor, r. s., kawalekar, o. u., ghassemi, s., & milone, m. c. (2018). car t cell immunotherapy for human cancer. science, 359(6382), 1361–1365. 24. sulashvili, n., jadhav, r. d., beglaryan, m., gabunia, l., gorgaslidze, n., alavidze, n., … robakidze, k. (2025). the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. georgian scientists, 7(3), 141–179. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.13. 25. ylä-herttuala, s. (2012). endgame: glybera finally recommended for approval as the first gene therapy drug in the european union. molecular therapy, 20(10), 1831–1832. 26. wang, d., tai, p. w. l., & gao, g. (2019). adeno-associated virus vector as a platform for gene therapy delivery. nature reviews drug discovery, 18(5), 358–378. 27. eyquem, j., mansilla-soto, j., giavridis, t., van der stegen, s. j. c., hamieh, m., cunanan, k. m., odak, a., & sadelain, m. (2017). targeting a car to the trac locus with crispr/cas9 enhances tumour rejection. nature, 543(7643), 113–117. 28. dunbar, c. e., high, k. a., joung, j. k., kohn, d. b., ozawa, k., & sadelain, m. (2018). gene therapy comes of age. science, 359(6372), eaan4672. 29. abel, t., & gao, g. (2020). overcoming barriers to clinical translation of aav gene therapy. nature medicine, 26(6), 857–869. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 619 30. sulashvili, n., patsia, l., el-hakeem, a., ayaan, s., hizomi, a., agarwal, s., & sulashvili, m. (2025). exploring the gut-brain axis: the role of the microbiome in modulating brain function and its implications in neurodegenerative disorders like parkinson’s and alzheimer’s and pharmacotherapy treatment strategies. georgian scientists, 7(2), 329–353. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.32 31. porter, d. l., levine, b. l., kalos, m., bagg, a., & june, c. h. (2011). chimeric antigen receptormodified t cells in chronic lymphoid leukemia. new england journal of medicine, 365(8), 725– 733. 32. raper, s. e., & wilson, j. m. (2020). gene therapy: ethical and regulatory issues. annual review of medicine, 71, 401–415. 33. ghongadze, m., pkhaladze, m., sulashvili , n., & pkhaladze, n. (2025). tbilisi, crispr/cas9 technology in cancer treatment: current applications and perspectives. world of medicine : journal of biomedical sciences, 2(2), 71–76. retrieved from https://wom.semanticjournals.org/index.php/biomed/article/view/300 34. hoggatt, j., & kiem, h. p. (2021). gene therapy for inherited blood disorders: an evolving therapeutic paradigm. blood, 138(22), 2213–2222. 35. aphkhazava, d., sulashvili, n., maglakelidze, g., & tkemaladze, j. (2025). ageless creatures: molecular insights into organisms that defy aging. georgian scientists, 7(3), 346–396. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.24 36. bhagat, m., kamal, r., sharma, j., kaur, k., sharma, a., singh, t. g., bhatia, r., & awasthi, a. (2024). gene therapy: towards a new era of medicine. aaps pharmscitech, 26(1), 17. https://doi.org/10.1208/s12249-024-03010-6 37. zhang j, li m, liu m, yu q, ge d, zhang j. metal–organic framework nanomaterials as a medicine for catalytic tumor therapy: recent advances. nanomaterials. 2024;14(9):797. 38. belete tm. the current status of gene therapy for the treatment of cancer. biol: targets ther. 2021;15(null):67–77. 39. belete tm. the current status of gene therapy for the treatment of cancer. biologics. 2021;15:67–77. 40. rashid ra, ankathil r. gene therapy: an updated overview on the promising success stories. malays j pathol. 2020;42(2):171–85. 41. amador c, shah r, ghiam s, kramerov aa, ljubimov av. gene therapy in the anterior eye segment. curr gene ther. 2022;22(2):104–31. 42. alnasser sm. review on mechanistic strategy of gene therapy in the treatment of disease. gene. 2021;769:145246. 43. tiwari s, menghani e. mode of viral and non-viral gene transfer: an overview. s. tiwari and e. menghani, mode of viral and non-viral gene transfer: an overview. international journal of advanced research in engineering and technology. 2020;11(11). 44. gupta k, singh s, garg kn. gene therapy in dentistry: tool of genetic engineering. revisited arch oral biol. 2015;60(3):439–46. 45. aphkhazava, d., sulashvili, n., egnatievi, i., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 620 to tumor research and biochemistry. scientific journal „spectri“, 9(1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06 46. dwivedi s, purohit p, mittal y, gupta g, goel a, verma rc, khattri s, sharma p, misra s, pant kk. genetic engineering: towards gene therapy and molecular medicine. inomics technologies and bio-engineering. academic press; 2018. pp. 507-32. 47. leidner r, sanjuan silva n, huang h, et al. neoantigen t-cell receptor gene therapy in pancreatic cancer. n engl j med. 2022;386(22):2112–9. 48. dogbey dm, torres ves, fajemisin e, et al. technological advances in the use of viral and non-viral vectors for delivering genetic and non-genetic cargos for cancer therapy. drug deliv transl res. 2023;13(11):2719–38. 49. wu x, he x, liu f, et al. development and clinical translation of ex vivo gene therapy. comput struct biotechnol j. 2022;20:2986–3003. 50. jayarajan v, kounatidou e, qasim w, di w-l. ex vivo gene modification therapy for genetic skin diseases—recent advances in gene modification technologies and delivery. exp dermatol. 2021;30(7):887–96. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 28 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.02 the scientific discussion of key issue aspects of expanding role of physical medicine and rehabilitation specialists in modern medicine, clinical practice and healthcare systems in general nodar sulashvili1, valentyna khusseyn2, dalal hussin3, luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, marika sulashvili6, marina giorgobiani7, irine zarnadze8, shalva (davit) zarnadze9, david aphkhazava10 11. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; invited lecturer of clinical pharmacology department at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 12. the second year student of faculty of physical medicine and rehabilitation at tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 13. fifth year md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia; 14. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 15. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-00024563-5224 16. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; invited lecturer of family medicine of faculty of medicine at georgian national university seu; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 17. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, faculty of public health; department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-0686-5227 18. md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 19. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. 20. phd, full professor of biochemistry at alte university, tbilisi, georgia; invited lecturer (professor) of biochemistry, university of georgia, tbilisi georgia, full professor of biochemistry georgian national georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 29 university seu, tbilisi georgia, invited lecturer (professor) of biophysics and microbiology, georgian technical university, tbilisi, georgia. orcid: https://orcid.org/0000-0001-6216-647 corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge abstract the contemporary landscape of healthcare is undergoing profound transformations, and within this shifting paradigm the discipline of physical medicine and rehabilitation (pm&r) has steadily emerged as an indispensable cornerstone of comprehensive, patientcentered medical care. the scientific discussion surrounding the expanding role of physical medicine and rehabilitation specialists emphasizes not only their established contributions in restoring functional capacity and enhancing quality of life, but also their increasingly recognized involvement in integrative, preventive, and multidisciplinary approaches that address the complex interplay between acute disease management, chronic conditions, long-term disability, and population health outcomes. historically, the field of pm&r was primarily confined to the management of musculoskeletal and neurological impairments, trauma recovery, and disability-related conditions. however, the scope of practice has broadened significantly in recent decades, extending into domains of evidence-based pain management, neurorehabilitation, oncological rehabilitation, sports medicine, cardiopulmonary rehabilitation, geriatric rehabilitation, and even novel areas such as regenerative medicine, robotics-assisted recovery, and digital therapeutics. this expansion reflects not only scientific advances but also systemic imperatives to improve functionality, decrease hospitalization rates, minimize healthcare costs, and foster reintegration of patients into their communities and workplaces. the growing relevance of rehabilitation specialists is also framed within the context of global demographic changes. with aging populations, rising prevalence of noncommunicable diseases, and increased survival following critical illnesses and injuries, the healthcare system faces unprecedented demand for specialized expertise in recovery, adaptation, and maintenance of independence. physical medicine and rehabilitation specialists serve as key coordinators in addressing these demands, operating at the intersection of clinical medicine, public health, social support, and patient advocacy. their ability to bridge acute interventions with long-term continuity of care highlights their evolving function as strategic actors in multidisciplinary healthcare teams. moreover, rehabilitation medicine provides a crucial humanistic perspective within medicine, one that prioritizes the restoration of autonomy, participation, and dignity alongside traditional metrics of morbidity and mortality reduction. from a clinical practice perspective, the role of pm&r specialists has also expanded in terms of diagnostic acumen and therapeutic innovation. they employ advanced diagnostic imaging, electrophysiological techniques, and functional assessments not only to evaluate impairment but also to design individualized rehabilitation plans that are tailored georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 30 to patient-specific goals. rehabilitation physicians are increasingly engaged in the integration of pharmacological strategies with non-pharmacological interventions, employing interventional pain procedures, spasticity management techniques, and regenerative modalities such as platelet-rich plasma or stem cell therapies. additionally, with the advent of artificial intelligence, tele-rehabilitation, wearable devices, and sensorbased technologies, rehabilitation specialists are harnessing digital health innovations to deliver personalized, continuous, and remote care that transcends the physical boundaries of hospital or clinic. this technological expansion enhances accessibility for patients in underserved areas while also promoting adherence and real-time monitoring of outcomes. the healthcare system implications of this expanding role are multifaceted. economically, rehabilitation medicine contributes to significant reductions in healthcare expenditures by shortening hospital stays, reducing readmissions, and preventing complications such as contractures, pressure ulcers, or recurrent falls. functionally, it empowers patients to regain independence, return to work, and actively participate in society, which has far-reaching implications for productivity and social cohesion. policy frameworks worldwide increasingly recognize rehabilitation as a core component of universal health coverage, as endorsed by the world health organization, emphasizing its status not as an optional adjunct but as a fundamental right and necessity for populations. this acknowledgment necessitates stronger integration of rehabilitation specialists into healthcare systems at primary, secondary, and tertiary levels, ensuring equitable access and sustainable delivery of services. the expanding role of pm&r specialists also encompasses a growing academic and research dimension. rehabilitation medicine is contributing to an enriched body of scientific knowledge on neuroplasticity, functional recovery, biomechanics, and psychosocial adaptation. it is also at the forefront of translational research bridging basic science discoveries—such as stem cell biology, neuroregeneration, and bioengineering innovations—with clinical applications aimed at restoring lost functions or compensating for permanent deficits. collaborative networks of rehabilitation researchers, engineers, and clinicians are advancing cutting-edge innovations including brain-computer interfaces, exoskeleton-assisted mobility, and virtual reality-based training, which are redefining the boundaries of what can be achieved in functional recovery. rehabilitation specialists, by virtue of their holistic perspective, also play a pivotal role in evaluating outcomes not merely in terms of biological parameters but in broader measures of quality of life, participation, and societal reintegration, thus enriching the discourse on what constitutes meaningful recovery in medicine. the educational implications of this transformation are equally noteworthy. as the demand for rehabilitation expertise increases, medical curricula worldwide are gradually incorporating more structured training in rehabilitation sciences, functional assessment, disability studies, and interprofessional collaboration. rehabilitation specialists are increasingly serving as educators, mentors, and leaders who cultivate awareness of georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 31 functionality-oriented care among future healthcare professionals. by fostering interprofessional education and teamwork, rehabilitation medicine enhances collaboration across medical, nursing, therapy, and social work disciplines, thus promoting integrated and patient-centered care pathways. keywords: expanding role, physical medicine, rehabilitation specialists, modern medicine, clinical practice, healthcare systems. introduction the landscape of modern medicine is undergoing profound transformation as demographic shifts, technological advancements, and evolving healthcare paradigms reshape the ways in which health and disease are conceptualized, treated, and managed across the lifespan. in this dynamic environment, physical medicine and rehabilitation (pm&r) has emerged as a discipline of critical importance, moving far beyond its earlier boundaries as a specialty focused primarily on the treatment of physical impairments, musculoskeletal injuries, and disability care. today, the role of physical medicine and rehabilitation specialists is expanding rapidly, reflecting a multidisciplinary, integrative, and patient-centered orientation that aligns with the broader evolution of global health systems. the increasing prominence of rehabilitation medicine is not merely a professional or specialty-based development but rather a reflection of deeper systemic imperatives, including the need to address the burden of chronic disease, extend the quality of survival beyond acute care, and promote functional independence, productivity, and social participation among diverse populations. the origins of rehabilitation medicine can be traced back to early twentieth-century efforts to provide care for individuals with disabilities, particularly those returning from wars or suffering from polio epidemics. initially, rehabilitation was viewed as a supplementary process, secondary to curative interventions that targeted specific pathologies. however, with advances in biomedical science, shifts in population health, and growing recognition of the centrality of functional outcomes to overall health, pm&r has progressively established itself as a specialty with unique expertise, methodologies, and conceptual frameworks. unlike many traditional branches of medicine that focus primarily on the eradication of disease or correction of pathology, rehabilitation medicine is distinguished by its central concern with functionality, autonomy, quality of life, and the reintegration of individuals into meaningful roles within their families and communities. in this sense, pm&r reflects a holistic approach that bridges biological, psychological, and social dimensions of health, aligning closely with contemporary models such as the biopsychosocial framework and the world health organization’s international classification of functioning, disability and health. the expanding role of rehabilitation specialists can also be understood as a response to the epidemiological transition that characterizes much of modern medicine today. while acute infectious diseases once dominated healthcare agendas, the contemporary burden of georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 32 disease is increasingly defined by chronic, non-communicable conditions such as cardiovascular disease, diabetes, chronic obstructive pulmonary disease, cancer, neurological disorders, and musculoskeletal degenerative diseases. these conditions often do not culminate in death but instead result in prolonged disability, reduced functional capacity, and diminished quality of life. furthermore, advances in surgical techniques, critical care, and emergency medicine have led to higher survival rates following trauma, stroke, spinal cord injury, cardiac arrest, and other life-threatening conditions. while these advances represent triumphs of acute medical care, they also generate a growing population of survivors who live with complex rehabilitation needs. rehabilitation specialists, therefore, play a vital role in ensuring that survival is not merely an extension of life expectancy but also an enhancement of life quality, functionality, and independence. beyond the epidemiological rationale, the expansion of pm&r is also propelled by global demographic trends. populations worldwide are aging at unprecedented rates, leading to increased prevalence of frailty, multimorbidity, and age-related functional decline. older adults often face overlapping medical, psychological, and social challenges that cannot be effectively managed through acute medical interventions alone. rehabilitation medicine provides comprehensive strategies to maintain mobility, optimize physical function, prevent secondary complications, and support psychosocial well-being in the elderly. moreover, the economic implications of aging societies demand approaches that minimize healthcare expenditures by reducing hospital stays, preventing readmissions, and facilitating community-based care. rehabilitation specialists contribute directly to these objectives by promoting health maintenance, functional independence, and active aging. at the same time, the field of rehabilitation has been profoundly shaped by technological innovation. the integration of robotics, virtual reality, tele-rehabilitation, brain-computer interfaces, wearable devices, and sensor-based systems into rehabilitation practice represents a paradigm shift in how functionality and recovery are supported. rehabilitation physicians and specialists are increasingly at the forefront of adopting, evaluating, and implementing these innovations, ensuring that technology enhances rather than replaces the humanistic and patient-centered core of medical care. the digitalization of healthcare, accelerated by global challenges such as the covid-19 pandemic, has highlighted the importance of remote rehabilitation and telemedicine, making access to specialist expertise more feasible for patients in rural or underserved regions. by leveraging these tools, rehabilitation medicine not only increases accessibility but also personalizes and extends the continuity of care, bridging the gap between hospital-based treatment and community-based management. the clinical expansion of pm&r is reflected in its diverse subspecialties and application areas, which encompass neurorehabilitation, musculoskeletal rehabilitation, sports medicine, pain management, pediatric rehabilitation, cardiopulmonary rehabilitation, cancer rehabilitation, and geriatric rehabilitation. each of these areas georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 33 underscores the versatility and adaptability of the specialty to address a wide spectrum of conditions across the life course. for instance, in neurorehabilitation, specialists work with patients recovering from stroke, traumatic brain injury, or spinal cord injury, employing principles of neuroplasticity, intensive training, and assistive technologies to maximize recovery potential. in musculoskeletal rehabilitation, physicians address injuries, degenerative conditions, and post-operative recovery, ensuring safe and effective return to activity or work. similarly, cancer rehabilitation addresses the physical, cognitive, and psychological challenges faced by cancer survivors, supporting resilience and long-term survivorship. these examples illustrate the integral role of rehabilitation across the entire continuum of healthcare, from acute intervention to long-term management. in addition to clinical practice, rehabilitation medicine has gained prominence in research and academic discourse. scientific inquiry within the field increasingly focuses on understanding mechanisms of recovery, neuroregeneration, functional adaptation, and patient-centered outcomes. rehabilitation specialists contribute to translational research that bridges laboratory discoveries with clinical interventions, such as the application of regenerative therapies, stem cells, or novel biomaterials to restore tissue function. equally important, rehabilitation research emphasizes outcome measures that extend beyond traditional biomedical indicators, incorporating dimensions of quality of life, independence, and social participation. this approach aligns with a broader redefinition of health outcomes in modern medicine, moving away from narrow metrics of survival toward multidimensional evaluations of well-being. the expanding role of rehabilitation specialists also extends into policy and systemslevel considerations. globally, the world health organization and other international bodies have recognized rehabilitation as a core component of universal health coverage, framing it as a right rather than a privilege. this recognition reflects the understanding that rehabilitation services are essential for ensuring that populations can live with dignity and autonomy, regardless of health status or disability. in this context, rehabilitation specialists play critical roles not only as clinicians but also as advocates, educators, and leaders who contribute to shaping healthcare systems that are more inclusive, equitable, and sustainable. in both high-income and lowand middle-income countries, strengthening rehabilitation services has become a public health priority, requiring investment in workforce development, infrastructure, and community-based delivery models. educationally, the specialty of rehabilitation medicine is expanding its influence on medical curricula and interprofessional training. as medicine shifts toward more integrated, team-based approaches, rehabilitation specialists are increasingly involved in fostering collaboration across disciplines, including nursing, physical therapy, occupational therapy, speech-language pathology, psychology, and social work. by serving as educators and mentors, rehabilitation physicians cultivate awareness of functional perspectives among future generations of healthcare professionals, ensuring that patient care is oriented not only toward disease management but also toward long-term functional outcomes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 34 ethically and socially, rehabilitation medicine embodies the values of inclusivity, equity, and human rights. specialists in this field advocate for populations often marginalized within healthcare systems, including individuals with disabilities, chronic illnesses, or limited access to resources. their work underscores the principle that healthcare must extend beyond the immediate management of disease to encompass the broader context of human life, participation, and dignity. this ethical commitment situates rehabilitation at the heart of discussions on social determinants of health, universal access, and the moral responsibility of healthcare systems to support individuals across the continuum of health and disability. taken together, the scientific discussion of the expanding role of physical medicine and rehabilitation specialists in modern medicine and healthcare systems highlights a profound paradigm shift. the specialty exemplifies the transition from a curative, pathology-centered model of medicine to a holistic, functionality-oriented paradigm that recognizes health as the capacity to live independently, participate meaningfully in society, and maintain quality of life despite illness or impairment. rehabilitation specialists are increasingly indispensable not only for their clinical skills but also for their contributions to research, education, policy, and ethical advocacy. their expanding role reflects broader transformations within medicine itself, as healthcare evolves to address the challenges of chronic disease, aging, technological innovation, and global health inequities. the introduction of this work sets the stage for a comprehensive exploration of how physical medicine and rehabilitation specialists are reshaping contemporary medicine. it emphasizes the historical evolution, clinical relevance, technological integration, policy significance, and ethical underpinnings of the specialty. as healthcare systems continue to adapt to changing demands, the expanding role of rehabilitation specialists offers a powerful model for how medicine can evolve to not only save lives but also restore them to fullness, dignity, and meaning. the continued development and recognition of this field will be essential in building resilient, patient-centered, and equitable healthcare systems that meet the diverse needs of populations in the twenty-first century and beyond. ethically and socially, the expanded role of rehabilitation medicine underscores the values of inclusivity, equity, and human rights. rehabilitation specialists advocate for patients with disabilities, chronic conditions, and marginalized populations, ensuring that healthcare systems move beyond curative paradigms to embrace supportive, adaptive, and enabling frameworks. in this regard, rehabilitation medicine directly aligns with contemporary discourses on social determinants of health and the necessity of designing healthcare delivery systems that address both medical and functional needs. the specialty thereby positions itself as a central agent in creating resilient healthcare systems that can accommodate the growing diversity of patient populations and their long-term care trajectories. furthermore, rehabilitation specialists are progressively recognized as policy influencers and leaders in healthcare governance. their expertise in measuring outcomes, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 35 promoting cost-effectiveness, and addressing long-term societal impact situates them as valuable advisors in shaping national health strategies, insurance frameworks, and disability policies. in lowand middle-income countries, where access to rehabilitation remains limited, the growing global recognition of pm&r emphasizes the urgency of building sustainable systems, training professionals, and ensuring cross-border collaborations to narrow inequities. the scientific discussion of the expanding role of physical medicine and rehabilitation specialists underscores a paradigm shift in modern healthcare: from a narrow focus on disease eradication and acute survival toward a broader commitment to functional restoration, holistic recovery, and societal reintegration. pm&r specialists embody the evolving philosophy of medicine in the twenty-first century—one that embraces chronicity, disability, and complexity as integral elements of human health rather than peripheral concerns. their expanding roles in clinical practice, research, education, policy, and technological integration reflect both necessity and innovation in the pursuit of more resilient, equitable, and patient-centered healthcare systems. ultimately, the specialty of rehabilitation medicine illustrates the transition from medicine that merely saves lives to medicine that truly enables lives to be lived fully, independently, and with dignity. goal the primary goal of this work is to provide a comprehensive scientific discussion and critical analysis of the expanding role of physical medicine and rehabilitation specialists in contemporary healthcare systems, clinical practice, and modern medicine at large. the intention is to articulate how this specialty, once narrowly perceived as supportive or adjunctive, has transformed into a central pillar of integrative, patient-centered, and outcome-driven healthcare. by examining the historical evolution, conceptual frameworks, clinical domains, technological advancements, and policy implications of rehabilitation medicine, this work aims to highlight its growing importance in addressing the health challenges of the twenty-first century. a central goal is to underscore the unique orientation of rehabilitation specialists toward functionality, autonomy, and quality of life, dimensions that are often underemphasized in traditional disease-centered medical models. rehabilitation physicians, through their holistic and multidisciplinary approach, bridge acute interventions with long-term recovery and social reintegration, ensuring that survival is accompanied by independence, participation, and dignity. this goal extends beyond clinical outcomes to encompass the ethical and societal imperatives of medicine, demonstrating how rehabilitation aligns with principles of inclusivity, equity, and human rights. another goal is to situate rehabilitation medicine within the broader transformations of healthcare systems worldwide. as populations age, as chronic and non-communicable diseases dominate epidemiological profiles, and as survival after critical illness increases, rehabilitation emerges as a necessary response to maintain health system resilience, costeffectiveness, and sustainability. this study therefore aims to clarify the systemic and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 36 policy-level significance of integrating rehabilitation across all levels of healthcare delivery, from acute hospital-based care to community and primary care models. the work also aims to illuminate the expanding research and innovation frontiers of rehabilitation medicine, demonstrating how rehabilitation specialists contribute to translational science, regenerative medicine, digital health, and technological integration. by analyzing these scientific and technological dimensions, the goal is to demonstrate that rehabilitation is not only a clinical discipline but also a driving force of innovation that pushes the boundaries of what can be achieved in recovery and functional restoration. ultimately, the overarching goal is to advance the recognition of physical medicine and rehabilitation specialists as essential actors in modern medicine, to strengthen the academic discourse surrounding their evolving roles, and to encourage continued integration of their expertise into health systems worldwide. by achieving this, the study aspires to contribute to the development of more resilient, inclusive, and patient-centered healthcare models that move beyond the mere extension of life to embrace the restoration of meaningful, independent, and fulfilling lives. results and discussion the expanding role of physical medicine and rehabilitation specialists in modern medicine has increasingly demonstrated its critical impact on patient outcomes, healthcare system efficiency, and the broader understanding of functionality as a central metric of health. traditionally, rehabilitation was perceived primarily as an adjunct to curative interventions, focusing on the post-acute phase of illness or injury. however, emerging evidence indicates that rehabilitation specialists now occupy a central role across the continuum of care, influencing acute management, chronic disease control, and long-term functional recovery. the clinical results of integrating rehabilitation into patient care pathways reveal significant improvements in mobility, pain management, neurocognitive outcomes, cardiovascular resilience, and psychosocial well-being, which together contribute to enhanced quality of life and independence. this evolution reflects the shift from a purely disease-centered model to one that emphasizes the restoration of function, participation, and societal reintegration. in the domain of neurorehabilitation, studies have consistently shown that early and intensive interventions administered by rehabilitation specialists facilitate neuroplasticity and functional recovery following stroke, traumatic brain injury, and spinal cord injury. rehabilitation strategies that combine task-specific training, constraint-induced movement therapy, and sensorimotor integration exercises have been linked to measurable improvements in motor function, balance, coordination, and cognitive performance. functional assessments conducted in both inpatient and outpatient settings reveal that patients who receive specialized rehabilitation achieve higher rates of independence in activities of daily living compared to those who receive standard care alone. moreover, longitudinal follow-up demonstrates that early rehabilitation interventions reduce the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 37 incidence of secondary complications, including contractures, falls, pressure ulcers, and depressive symptoms, thereby mitigating the long-term burden on both patients and healthcare systems. similarly, musculoskeletal rehabilitation has demonstrated clear clinical efficacy in promoting recovery following orthopedic trauma, degenerative joint diseases, and postoperative interventions such as joint replacement surgery. rehabilitation specialists employ individualized exercise regimens, manual therapy techniques, and progressive functional training to restore range of motion, muscle strength, proprioception, and coordination. clinical trials evaluating post-operative rehabilitation protocols consistently report reduced pain levels, faster return to ambulation, improved functional scores, and enhanced patientreported satisfaction when rehabilitation specialists are integrated into care plans. beyond immediate recovery, structured rehabilitation interventions also play a preventative role, reducing the likelihood of recurrent injuries and long-term disability, thereby contributing to workforce productivity and societal participation. pain management represents another critical domain where rehabilitation specialists demonstrate measurable impact. chronic pain conditions, including low back pain, neuropathic pain, fibromyalgia, and post-surgical pain syndromes, present significant challenges for both patients and healthcare systems. evidence supports the efficacy of multidisciplinary rehabilitation approaches that combine pharmacological management, physical therapy, cognitive behavioral therapy, and interventional procedures. rehabilitation specialists are uniquely positioned to integrate these modalities, tailoring interventions to individual patient profiles and functional goals. outcome measures consistently demonstrate improvements in pain scores, functional capacity, psychological well-being, and overall quality of life. notably, rehabilitation-led pain management has been associated with reduced reliance on opioid medications, contributing to the mitigation of broader public health crises related to opioid dependency and adverse effects. the integration of technology into rehabilitation practice has amplified the capacity of specialists to deliver effective and personalized care. robotics-assisted therapy, exoskeletons, and motorized orthoses enable intensive, repetitive, and task-specific movement training that enhances neuroplasticity and functional recovery in neurological and musculoskeletal conditions. virtual reality (vr) and augmented reality (ar) platforms have facilitated immersive rehabilitation environments, allowing patients to practice complex motor and cognitive tasks in safe, controlled settings. studies indicate that vrbased rehabilitation can improve upper limb function, balance, gait, and cognitive engagement in stroke survivors and patients with traumatic brain injury, with benefits sustained over follow-up periods. wearable sensors and digital monitoring tools provide objective data on movement patterns, adherence, and physiological responses, allowing rehabilitation specialists to adjust interventions in real time and optimize outcomes. telerehabilitation platforms have further extended access to specialized care, particularly for patients in remote or underserved areas, demonstrating comparable efficacy to in-person georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 38 therapy for functional improvement, patient satisfaction, and adherence to exercise regimens. in the context of cardiovascular and pulmonary rehabilitation, the contributions of pm&r specialists are substantial. structured programs designed for patients recovering from myocardial infarction, heart failure, chronic obstructive pulmonary disease, and posttransplant care consistently improve exercise tolerance, functional capacity, oxygen utilization, and quality of life. rehabilitation interventions that include aerobic conditioning, resistance training, breathing exercises, and education on lifestyle modification have been shown to reduce rehospitalization rates, enhance medication adherence, and lower morbidity and mortality. comparative studies indicate that patients participating in comprehensive rehabilitation programs experience fewer cardiac events and demonstrate better psychosocial adjustment than those receiving standard post-acute care alone. these findings underscore the critical role of rehabilitation specialists in bridging acute cardiac and pulmonary care with long-term functional recovery and health maintenance. pediatric rehabilitation has similarly evolved to address the complex developmental, functional, and psychosocial needs of children with congenital or acquired disabilities. rehabilitation specialists design individualized programs that optimize motor, cognitive, communication, and social development, integrating family-centered care principles to ensure continuity and reinforcement across home and school environments. research demonstrates that early and intensive pediatric rehabilitation improves developmental milestones, enhances participation in age-appropriate activities, and reduces long-term dependency on caregivers. furthermore, interdisciplinary approaches that include physical therapy, occupational therapy, speech-language pathology, and psychosocial support are associated with improved academic performance, adaptive behavior, and overall quality of life. these outcomes highlight the importance of rehabilitation specialists not only in restoring function but also in fostering lifelong independence and societal integration. cancer rehabilitation represents an emerging frontier where pm&r specialists have begun to demonstrate measurable clinical impact. survivors of malignancies often experience a constellation of functional impairments, including fatigue, pain, neuropathy, lymphedema, cognitive deficits, and emotional distress. rehabilitation interventions tailored to these multifactorial challenges promote physical recovery, enhance participation in daily activities, improve psychosocial well-being, and support adherence to ongoing medical therapies. clinical studies have shown that structured exercise programs, functional training, and targeted interventions for specific impairments reduce fatigue, improve mobility, and enhance quality of life for cancer survivors. the inclusion of rehabilitation specialists in oncology care teams has been associated with better patientreported outcomes, reduced hospitalization, and improved reintegration into work and social environments. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 39 beyond individual patient outcomes, the contributions of rehabilitation specialists extend to healthcare system efficiency and economic sustainability. studies indicate that the integration of rehabilitation into acute care and post-acute pathways reduces hospital length of stay, lowers readmission rates, and prevents secondary complications. for instance, early mobilization programs in intensive care units guided by rehabilitation specialists have been associated with faster recovery, decreased incidence of icu-acquired weakness, and improved long-term functional outcomes. economic analyses reveal that these interventions generate substantial cost savings by decreasing the need for prolonged hospitalization, readmission, and long-term institutional care. rehabilitation interventions in community-based settings further support independence, reduce caregiver burden, and contribute to societal productivity by enabling return to work and active participation. these findings underscore the systemic value of rehabilitation specialists as essential contributors to both patient-centered outcomes and health system sustainability. workforce and policy perspectives further illuminate the expanding role of rehabilitation specialists. globally, the world health organization has emphasized rehabilitation as a fundamental component of universal health coverage, framing access to rehabilitation as a right rather than a privilege. policy initiatives increasingly recognize the need to integrate rehabilitation into primary care, secondary care, and community health systems, ensuring continuity and equity of service delivery. rehabilitation specialists play a critical role in shaping these policies, leveraging their expertise in functional assessment, outcome measurement, and cost-effectiveness to advocate for resources, workforce development, and infrastructural support. the alignment of clinical practice, research, and policy underscores the multifaceted impact of rehabilitation specialists beyond bedside care, situating them as leaders and influencers within health systems. technological innovation continues to redefine the scope and efficacy of rehabilitation interventions. artificial intelligence and machine learning algorithms are increasingly used to personalize rehabilitation plans, predict recovery trajectories, and optimize therapy intensity. digital platforms enable remote monitoring, adherence tracking, and tele-coaching, providing real-time feedback to both patients and specialists. robotic-assisted therapy devices facilitate precise, repetitive movements that accelerate motor recovery and enhance engagement, particularly in neurological rehabilitation. virtual reality-based interventions foster immersive training environments that simulate real-world tasks, improving cognitive-motor coordination, balance, and functional independence. wearable sensors and smart devices generate objective metrics on mobility, posture, and activity levels, enabling continuous assessment and adaptive intervention strategies. these technological advancements not only enhance clinical outcomes but also broaden access to rehabilitation services, particularly for patients in underserved or geographically isolated regions. psychosocial and cognitive outcomes are also central to the discussion of rehabilitation efficacy. rehabilitation specialists employ strategies that address mood georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 40 disorders, anxiety, depression, and cognitive impairments that often accompany chronic illness, injury, or disability. integrative interventions that combine physical rehabilitation with cognitive behavioral therapy, mindfulness-based programs, and social support networks have demonstrated improvements in emotional well-being, coping strategies, and patient engagement. enhanced psychosocial outcomes contribute directly to functional recovery by promoting adherence to therapy, facilitating social participation, and reducing secondary complications associated with sedentary behavior, social isolation, and poor mental health. rehabilitation medicine has also contributed significantly to the development of standardized assessment tools, outcome measures, and evidence-based protocols. the implementation of objective functional assessment scales, patient-reported outcome measures, and quality-of-life indices allows rehabilitation specialists to quantify improvements, monitor progress, and evaluate intervention efficacy. these tools provide essential data for clinical decision-making, research, and policy formulation. comparative studies employing standardized measures demonstrate that rehabilitation interventions consistently improve functional scores, reduce symptom burden, and enhance overall quality of life across diverse patient populations. global trends highlight the universal relevance and growing demand for rehabilitation services. aging populations, increased survival from critical illness, and rising prevalence of chronic non-communicable diseases are driving unprecedented demand for rehabilitation expertise. lowand middle-income countries face unique challenges, including limited access to trained specialists, infrastructural constraints, and disparities in service delivery. international initiatives have emphasized workforce development, capacity building, and knowledge transfer to strengthen rehabilitation services in these regions. rehabilitation specialists are integral to these efforts, providing clinical expertise, training programs, and mentorship to expand the global capacity for functional recovery interventions. future directions in rehabilitation emphasize personalized, precision-based approaches that integrate clinical expertise, technological innovation, and patient-centered outcomes. emerging research in regenerative medicine, neuroplasticity, bioengineering, and digital therapeutics promises to expand the boundaries of functional recovery. rehabilitation specialists are uniquely positioned to translate these scientific advances into practical interventions that improve mobility, cognition, independence, and quality of life. the integration of interdisciplinary collaboration, evidence-based practice, and system-level planning further ensures that rehabilitation medicine remains responsive to evolving healthcare needs, demographic changes, and societal expectations. building upon the clinical and technological achievements detailed previously, the role of rehabilitation specialists in contemporary medicine is further highlighted by their integration into complex health systems and their ability to optimize resource utilization across acute, post-acute, and community care pathways. the systemic impact of physical georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 41 medicine and rehabilitation is increasingly evidenced through hospital-based programs, outpatient initiatives, and community-oriented interventions that reduce the functional burden of disease while improving the efficiency and cost-effectiveness of care delivery. by engaging in interdisciplinary collaboration, rehabilitation specialists bridge gaps between physicians, nurses, allied health professionals, and social services, ensuring continuity of care that extends from the hospital bed to the home environment. the integration of rehabilitation into healthcare delivery not only improves patient outcomes but also strengthens system resilience, particularly in the face of demographic shifts, rising chronic disease prevalence, and global health emergencies. in acute care settings, early rehabilitation interventions have become a cornerstone of evidence-based practice. programs targeting early mobilization in intensive care units (icus) demonstrate profound effects on functional recovery, cognitive outcomes, and longterm quality of life. for critically ill patients, immobilization is associated with significant muscle atrophy, icu-acquired weakness, and delayed return to independent functioning. rehabilitation specialists, through structured mobilization protocols, respiratory therapy, and functional training, mitigate these risks, promoting muscular preservation, cardiovascular stability, and neurocognitive protection. randomized controlled trials and prospective cohort studies consistently report shorter icu stays, reduced incidence of ventilator-associated complications, and improved discharge outcomes when rehabilitation is incorporated into early critical care management. these findings underscore the essential contribution of pm&r expertise to multidisciplinary teams and highlight the specialty’s central role in bridging survival with meaningful functional recovery. post-acute rehabilitation represents a pivotal phase in the continuum of care, where functional outcomes, psychosocial adaptation, and long-term independence are actively pursued. rehabilitation specialists design and supervise individualized programs that address residual deficits following hospitalization for stroke, orthopedic surgery, cardiac events, or respiratory illness. clinical evidence demonstrates that structured post-acute rehabilitation accelerates functional recovery, enhances adherence to therapeutic regimens, and reduces readmission rates. interventions may include strength and endurance training, neurocognitive rehabilitation, gait and balance retraining, occupational therapy for daily living skills, and patient education on self-management strategies. the cumulative impact of these interventions is measurable not only in functional scales and patient-reported outcomes but also in broader health system metrics such as reduced healthcare utilization, decreased dependence on long-term care facilities, and improved workforce participation. economic analyses consistently reinforce the value of rehabilitation specialists in optimizing healthcare expenditures. by preventing complications, reducing hospital length of stay, and facilitating return to work, rehabilitation interventions yield substantial cost savings. for instance, structured rehabilitation programs for post-stroke patients have been associated with decreased need for institutionalized care, lower rehospitalization rates, and improved long-term productivity. similarly, early mobilization in icu and cardiac georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 42 rehabilitation programs reduces acute care costs and mitigates long-term disability-related expenses. in oncology, targeted rehabilitation interventions not only improve functional outcomes but also reduce indirect costs associated with caregiver burden and lost productivity. these findings underscore the dual role of rehabilitation specialists: improving individual health outcomes while contributing to the economic sustainability of healthcare systems. workforce development and interprofessional collaboration remain central to expanding the impact of rehabilitation medicine. rehabilitation specialists function not only as clinicians but also as educators, coordinators, and leaders who enhance the capabilities of multidisciplinary teams. effective rehabilitation requires seamless collaboration between physicians, physical and occupational therapists, speech-language pathologists, nurses, psychologists, and social workers. rehabilitation specialists provide the clinical oversight, functional assessment expertise, and treatment planning necessary to align team efforts toward meaningful patient outcomes. educational initiatives and professional training programs designed by rehabilitation specialists contribute to workforce competency, standardization of care, and the dissemination of best practices, ensuring that high-quality rehabilitation services are consistently delivered across diverse healthcare environments. ethical considerations further emphasize the evolving role of rehabilitation specialists. rehabilitation medicine operates at the intersection of health, functionality, and human rights. specialists advocate for populations who may face marginalization due to disability, chronic illness, or social disadvantage, emphasizing equitable access to services, patient autonomy, and dignity. the ethical principles guiding rehabilitation practice include respect for patient choice, individualized care planning, and prioritization of interventions that enhance functional independence and societal participation. in clinical decision-making, rehabilitation specialists often navigate complex trade-offs between risk, benefit, and patient preference, particularly in cases involving frail elderly patients, severe neurological injury, or progressive degenerative conditions. their expertise ensures that ethical considerations are systematically integrated into care pathways, reinforcing the specialty’s commitment to holistic, patient-centered practice. global health perspectives reveal that the demand for rehabilitation specialists is both widespread and growing. aging populations, the rising prevalence of noncommunicable diseases, and increased survival following trauma and critical illness have created a worldwide imperative for accessible, high-quality rehabilitation services. in lowand middle-income countries, gaps in rehabilitation provision are particularly pronounced, with limited specialist availability, infrastructure constraints, and inequitable service distribution. international initiatives, including those spearheaded by the world health organization, have highlighted rehabilitation as an essential component of universal health coverage. rehabilitation specialists are central to these initiatives, serving as clinical leaders, policy advisors, and trainers who strengthen capacity, build sustainable service models, and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 43 promote equity in functional healthcare access. tele-rehabilitation and mobile health solutions have emerged as crucial tools in extending services to underserved regions, demonstrating comparable efficacy to in-person interventions while increasing scalability and cost-effectiveness. the integration of technology into rehabilitation practice continues to expand the boundaries of functional recovery. robotic-assisted devices, wearable exoskeletons, and sensor-driven rehabilitation tools allow precise measurement, real-time feedback, and repetitive, intensive therapy that accelerates neurocognitive and musculoskeletal recovery. virtual reality and augmented reality platforms facilitate immersive, task-specific training environments that enhance engagement, motor learning, and cognitive adaptation. artificial intelligence algorithms and machine learning models enable predictive analytics for patient-specific rehabilitation planning, allowing specialists to anticipate functional trajectories and adjust interventions dynamically. telemedicine platforms ensure continuity of care across geographic barriers, enhancing patient adherence, monitoring, and outcome evaluation. the synergy of technology and rehabilitation expertise transforms patient care, enabling high-intensity, individualized, and adaptive interventions that were previously unattainable. cardiopulmonary rehabilitation provides a particularly compelling illustration of integrated clinical, technological, and systemic impact. structured rehabilitation programs for patients with heart failure, chronic obstructive pulmonary disease, and post-transplant conditions improve exercise tolerance, functional capacity, and psychosocial well-being. clinical studies consistently demonstrate reductions in hospital readmissions, improved adherence to medical regimens, and enhanced quality of life among participants. the integration of digital monitoring, remote coaching, and wearable sensors extends program reach and optimizes therapeutic intensity, creating scalable solutions that address both individual needs and population-level health objectives. these outcomes exemplify the multifactorial benefits of rehabilitation specialists’ involvement in comprehensive care pathways. neurocognitive rehabilitation represents an additional domain where results emphasize the specialty’s transformative impact. rehabilitation interventions for cognitive deficits following stroke, traumatic brain injury, or neurodegenerative disease improve memory, attention, executive function, and adaptive behaviors. cognitive rehabilitation programs, often incorporating computer-based cognitive exercises, real-world task training, and compensatory strategy development, enhance independence and social participation. evidence demonstrates that early, intensive, and individualized cognitive rehabilitation significantly improves functional outcomes, reduces caregiver burden, and enhances overall quality of life. the integration of neuroimaging, neurophysiological monitoring, and virtual reality tools further amplifies the effectiveness of interventions, allowing specialists to tailor therapy to neuroplastic potential and patient-specific recovery trajectories. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 44 in pediatric populations, rehabilitation specialists achieve outcomes that are both clinically and developmentally significant. early intervention programs targeting motor, cognitive, and social domains improve developmental milestones, school readiness, and adaptive functioning. evidence supports the effectiveness of family-centered rehabilitation models, which involve caregivers in therapy planning and delivery, enhancing consistency and long-term adherence. pediatric rehabilitation specialists address complex conditions such as cerebral palsy, spinal muscular atrophy, and developmental coordination disorder, employing multidisciplinary strategies that include physical therapy, occupational therapy, speech-language pathology, and psychosocial support. functional improvements in mobility, communication, and daily living skills foster independence, enhance participation, and reduce long-term dependency, demonstrating the profound societal and clinical value of pediatric rehabilitation interventions. cancer rehabilitation, while relatively new, has generated measurable results in improving post-treatment outcomes for survivors. interventions address fatigue, neuropathy, pain, lymphedema, and cognitive deficits, often in conjunction with exercise physiology, manual therapy, and occupational rehabilitation. studies indicate that structured rehabilitation programs enhance functional capacity, reduce symptom burden, and improve psychosocial well-being, facilitating reintegration into work and social environments. the inclusion of rehabilitation specialists in oncology care teams has become increasingly recognized as essential to survivorship planning, providing both individualized functional care and population-level benefit through reduced healthcare utilization and enhanced quality of life metrics. the role of physical medicine and rehabilitation specialists in geriatric care has gained increasing recognition, reflecting both demographic shifts and the unique needs of older adults. aging populations are often characterized by frailty, multimorbidity, reduced functional reserve, and vulnerability to disability. rehabilitation interventions in this population are tailored to maintain independence, prevent falls, improve mobility, and enhance quality of life. clinical studies demonstrate that structured strength, balance, and endurance training, combined with functional and cognitive exercises, significantly reduce the risk of falls, hospitalization, and institutionalization. rehabilitation specialists also address sensory deficits, polypharmacy, and cognitive decline through integrated care plans that encompass physical therapy, occupational therapy, cognitive training, and caregiver education. the outcomes of such interventions extend beyond physical function, encompassing psychosocial well-being, self-efficacy, and social participation, thereby promoting holistic health and active aging. in patients with chronic diseases such as diabetes, cardiovascular disease, chronic obstructive pulmonary disease, and arthritis, rehabilitation specialists play a pivotal role in functional optimization and prevention of secondary complications. chronic disease management often involves long-term therapy adherence, lifestyle modifications, and coping with limitations imposed by the illness. rehabilitation interventions, including georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 45 structured exercise programs, self-management education, pain management, and adaptive strategies for daily activities, have been shown to improve functional capacity, reduce symptom burden, and enhance psychosocial adjustment. for example, in patients with chronic heart failure, participation in cardiac rehabilitation improves exercise tolerance, reduces hospital readmissions, and enhances adherence to lifestyle and pharmacological recommendations. similarly, pulmonary rehabilitation for patients with chronic obstructive pulmonary disease enhances respiratory function, exercise capacity, and quality of life. these results underscore the essential integration of rehabilitation specialists into chronic disease management teams, ensuring that medical care is complemented by functional restoration and long-term adaptation. community-based rehabilitation initiatives further exemplify the systemic impact of the specialty. rehabilitation specialists extend care beyond institutional settings, delivering interventions within homes, schools, workplaces, and community centers. such programs promote participation, social inclusion, and self-sufficiency, particularly for populations with limited access to hospital-based services. evidence indicates that community rehabilitation reduces dependency, enhances autonomy, and prevents secondary complications associated with inactivity and social isolation. these programs also reduce healthcare utilization, alleviate caregiver burden, and foster social cohesion by enabling individuals with functional limitations to engage meaningfully in societal roles. community-based rehabilitation demonstrates that the specialty’s impact is not confined to clinical outcomes but encompasses broader public health and societal benefits. economic implications of rehabilitation interventions continue to gain attention, particularly in the context of resource-constrained health systems. cost-effectiveness analyses indicate that early, structured, and specialized rehabilitation reduces long-term expenditures by preventing complications, shortening hospital stays, and facilitating return to productive activities. for example, post-stroke rehabilitation programs not only improve functional independence but also reduce long-term care costs associated with institutionalization and caregiver dependency. similarly, rehabilitation in musculoskeletal and orthopedic contexts reduces recurrent injury rates and promotes workforce participation, contributing to societal productivity. the economic evidence reinforces the dual role of rehabilitation specialists: achieving high-quality patient outcomes while enhancing the efficiency and sustainability of health systems. integration of rehabilitation into primary care and health system planning has emerged as a crucial strategy for improving accessibility, continuity, and equity. rehabilitation specialists collaborate with primary care physicians, nurses, and allied health professionals to develop care pathways that address both acute and chronic functional needs. such integration ensures that rehabilitation is not perceived as an isolated intervention but as a continuous component of comprehensive healthcare. health systems that incorporate rehabilitation into primary and community care demonstrate improved functional outcomes, reduced hospital admissions, and enhanced patient satisfaction. the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 46 evidence indicates that early identification of functional impairments and timely referral to rehabilitation specialists optimize both clinical and societal outcomes. workforce development remains a central consideration in scaling the impact of rehabilitation specialists. the increasing demand for functional restoration, combined with global population aging and chronic disease prevalence, necessitates the expansion of trained specialists. rehabilitation physicians, therapists, and allied health professionals require comprehensive education in functional assessment, evidence-based intervention strategies, and interdisciplinary collaboration. additionally, training programs must emphasize technological competence, including the use of robotics, tele-rehabilitation, virtual reality, and wearable monitoring devices. workforce planning must address both geographic and socioeconomic disparities to ensure equitable access to rehabilitation services, particularly in underserved and rural communities. rehabilitation specialists’ role as educators and mentors is therefore integral to strengthening global capacity for functional healthcare delivery. ethical considerations in rehabilitation medicine encompass patient autonomy, informed consent, prioritization of interventions, and equitable access. rehabilitation specialists frequently engage in shared decision-making processes, balancing clinical recommendations with patient goals, preferences, and quality-of-life considerations. ethical practice is particularly important in populations with limited decision-making capacity, such as older adults with cognitive impairment or pediatric patients, where interventions must be carefully tailored to promote both safety and autonomy. additionally, rehabilitation specialists advocate for marginalized populations, ensuring that functional healthcare is accessible to individuals irrespective of socioeconomic status, geographic location, or disability status. these ethical imperatives highlight the specialty’s commitment to human rights and social justice, reinforcing its broader societal significance. global trends underscore the increasing recognition of rehabilitation as an essential health service. lowand middle-income countries, in particular, face challenges in workforce capacity, infrastructure, and equitable service provision. international initiatives have emphasized the inclusion of rehabilitation in universal health coverage strategies, advocating for policies that integrate rehabilitation into national health systems and prioritize functional outcomes alongside disease management. rehabilitation specialists contribute to these global efforts by providing clinical expertise, training programs, and research that inform policy development. tele-rehabilitation and digital health innovations have further expanded the global reach of rehabilitation services, allowing specialist-led interventions to be delivered to remote and underserved populations while maintaining high-quality outcomes. emerging innovations in rehabilitation medicine continue to expand the boundaries of functional recovery. robotics-assisted therapy enables repetitive, high-intensity, and precise motor training that accelerates recovery in neurological and musculoskeletal conditions. virtual reality and augmented reality platforms create immersive environments georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 47 that enhance motor learning, cognitive engagement, and motivation. wearable devices and sensor-based monitoring provide real-time feedback, allowing specialists to adjust interventions dynamically and optimize functional outcomes. artificial intelligence supports predictive modeling of recovery trajectories, informing personalized therapy plans and improving clinical decision-making. the integration of these technologies into clinical practice enhances patient engagement, facilitates objective outcome measurement, and broadens access to high-quality rehabilitation, reflecting the specialty’s adaptability and innovation in response to evolving healthcare needs. the cumulative evidence from clinical, technological, and system-level perspectives underscores the multifaceted impact of rehabilitation specialists. their interventions not only restore physical function but also improve cognitive, psychosocial, and emotional well-being. rehabilitation specialists mitigate the secondary complications of disease and injury, optimize healthcare utilization, and support societal participation. by integrating evidence-based practices, technological innovations, ethical frameworks, and interprofessional collaboration, rehabilitation specialists ensure that patients achieve meaningful functional outcomes, healthcare systems gain efficiency and sustainability, and societies benefit from enhanced productivity and inclusion. rehabilitation in advanced chronic diseases represents a critical area where physical medicine and rehabilitation specialists demonstrate measurable impact on patient outcomes, healthcare efficiency, and long-term quality of life. patients with progressive conditions such as multiple sclerosis, parkinson’s disease, amyotrophic lateral sclerosis, and advanced cardiac or pulmonary disease face complex functional limitations that evolve over time. rehabilitation specialists employ individualized, longitudinal care strategies that combine physical training, occupational adaptation, cognitive interventions, and assistive technologies to optimize functional capacity and independence. evidence from longitudinal studies indicates that structured, adaptive rehabilitation slows functional decline, maintains mobility, and reduces hospitalization rates in these populations. functional assessment tools and patient-reported outcome measures demonstrate improvements in daily living activities, emotional well-being, and social participation, highlighting the holistic benefits of rehabilitation interventions for individuals with advanced chronic illness. in neurological rehabilitation, the role of pm&r specialists is particularly pronounced. recovery following stroke, traumatic brain injury, spinal cord injury, and neurodegenerative disease depends heavily on early, intensive, and targeted rehabilitation strategies. neuroplasticity, the brain’s capacity to reorganize and form new connections, is optimally stimulated through repetitive, task-specific, and multimodal interventions. rehabilitation specialists employ techniques such as constraint-induced movement therapy, robotic-assisted gait training, virtual reality cognitive-motor integration, and sensory stimulation to promote neurofunctional recovery. clinical studies reveal significant improvements in motor control, coordination, balance, and cognitive processing when rehabilitation is integrated early into neurological care pathways. furthermore, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 48 combination therapies that include pharmacological management, psychological support, and assistive devices enhance outcomes, demonstrating the multidisciplinary nature of neurological rehabilitation and the central coordinating role of rehabilitation specialists. mental health rehabilitation constitutes an increasingly important domain, recognizing the interconnection between psychological well-being and functional capacity. rehabilitation specialists address cognitive impairment, mood disorders, anxiety, depression, and post-traumatic stress that frequently accompany chronic disease, neurological injury, or prolonged hospitalization. evidence supports integrative interventions that combine cognitive-behavioral therapy, mindfulness-based programs, structured physical activity, and social skills training. these approaches have been associated with improvements in emotional resilience, motivation, adherence to rehabilitation programs, and overall quality of life. rehabilitation specialists ensure that functional recovery encompasses both physical and psychological domains, promoting holistic outcomes that facilitate social reintegration and sustained participation in community and occupational roles. policy integration and public health implications of rehabilitation interventions are central to their expanding role in modern healthcare systems. rehabilitation specialists contribute to health policy development by demonstrating the clinical and economic value of functional restoration, advocating for resource allocation, and defining workforce needs. national and international policies increasingly recognize rehabilitation as a core health service within universal health coverage frameworks. the inclusion of rehabilitation in health system planning ensures continuity of care, equitable access, and alignment with population health priorities. studies examining policy-driven rehabilitation integration highlight improvements in functional outcomes, reduced healthcare expenditures, and enhanced population-level health metrics. rehabilitation specialists thus operate not only as clinicians but also as policy influencers, bridging the gap between individual patient needs and systemic health objectives. global health strategies increasingly emphasize the importance of rehabilitation in addressing functional limitations, disability, and chronic disease. international initiatives, such as the world health organization’s rehabilitation 2030 strategy, underscore rehabilitation as a critical element of sustainable development and universal health coverage. rehabilitation specialists play a central role in capacity building, knowledge dissemination, and implementation of context-specific models of care in lowand middleincome countries. tele-rehabilitation, mobile health platforms, and community-based programs extend specialist expertise to underserved populations, improving access, adherence, and functional outcomes. data from international programs indicate that rehabilitation services contribute to reduced disability-adjusted life years, enhanced workforce participation, and improved social integration, underscoring the specialty’s relevance across diverse socioeconomic and geographic contexts. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 49 emerging research and translational approaches continue to advance the frontiers of rehabilitation science. investigations into regenerative medicine, neuroplasticity, stem cell therapies, gene therapy, and bioengineering offer novel pathways for enhancing recovery and functional restoration. rehabilitation specialists translate these innovations into practical, patient-centered interventions, ensuring that technological and scientific advances yield measurable functional gains. robotics-assisted therapy, augmented reality, and artificial intelligence support precise, individualized, and adaptive rehabilitation plans. wearable sensors and real-time monitoring enable continuous assessment of progress and optimization of therapy intensity. collectively, these translational innovations exemplify how rehabilitation specialists integrate cutting-edge science with clinical expertise to achieve functional outcomes that were previously unattainable. the societal impact of rehabilitation interventions is multifaceted, extending beyond individual patient recovery. by restoring independence, enhancing mobility, and promoting psychosocial well-being, rehabilitation specialists facilitate reintegration into work, education, and community life. reductions in caregiver burden, decreased reliance on institutional care, and improvements in social participation translate into broader public health benefits. quantitative analyses indicate that rehabilitation interventions contribute to increased workforce productivity, reduced healthcare expenditures, and enhanced societal cohesion. rehabilitation specialists thereby play a dual role in advancing individual well-being while promoting collective health and social sustainability. long-term outcomes from rehabilitation interventions underscore the specialty’s transformative impact. studies with extended follow-up periods demonstrate sustained improvements in mobility, functional independence, cognitive processing, and quality of life. rehabilitation specialists also contribute to the prevention of secondary complications, such as falls, pressure ulcers, and recurrent injuries, which have both clinical and economic significance. the integration of rehabilitation into comprehensive care pathways ensures that gains achieved during acute and post-acute phases are maintained, facilitating lifelong functional capacity and societal participation. future directions in rehabilitation medicine emphasize precision, personalization, and integration with broader healthcare strategies. the convergence of digital health technologies, predictive analytics, regenerative medicine, and interdisciplinary collaboration offers unprecedented opportunities to optimize functional recovery. rehabilitation specialists are central to this evolution, providing clinical expertise, guiding technology implementation, and ensuring that interventions are tailored to individual patient profiles. the specialty’s adaptability positions it to respond effectively to demographic shifts, emerging health challenges, and evolving societal expectations, ensuring that rehabilitation continues to deliver measurable clinical, economic, and social benefits. the cumulative evidence demonstrates that physical medicine and rehabilitation specialists are indispensable contributors to modern healthcare. their interventions restore georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 50 physical, cognitive, and psychosocial function, enhance quality of life, reduce healthcare utilization, and promote social integration. the integration of rehabilitation into acute care, post-acute care, primary care, and community settings reflects the specialty’s systemic value, while technological innovation and translational research expand the possibilities for functional restoration. ethical practice, policy advocacy, and workforce development ensure equitable access and sustainability, reinforcing the specialty’s societal significance. rehabilitation specialists operate at the nexus of clinical excellence, scientific innovation, and health system optimization, fulfilling an expanding role that is central to the evolving paradigm of patient-centered, functional, and outcome-driven medicine. the synthesis of clinical, technological, systemic, and global perspectives underscores the centrality of physical medicine and rehabilitation specialists in modern healthcare. across diverse patient populations, including those with acute injury, chronic disease, neurological impairment, geriatric conditions, pediatric disabilities, and cancer survivorship, rehabilitation interventions consistently demonstrate measurable improvements in functional capacity, independence, psychosocial well-being, and quality of life. the cumulative evidence reveals that rehabilitation is not an adjunctive or optional component of care but rather a core element of comprehensive health management. by restoring function, mitigating secondary complications, and facilitating societal reintegration, rehabilitation specialists contribute meaningfully to the goals of patientcentered, outcome-driven medicine. technological integration has amplified the capabilities of rehabilitation specialists, allowing interventions to be delivered with unprecedented precision, intensity, and personalization. robotics-assisted devices, wearable sensors, exoskeletons, virtual and augmented reality platforms, and tele-rehabilitation systems enable continuous monitoring, adaptive therapy, and immersive patient engagement. artificial intelligence and predictive analytics provide data-driven insights into recovery trajectories, optimizing individualized therapy plans and improving long-term outcomes. these technological advances, when guided by clinical expertise, demonstrate that rehabilitation is a dynamically evolving field that blends science, engineering, and patient-centered care to maximize functional restoration. at the healthcare system level, the inclusion of rehabilitation specialists enhances efficiency, reduces costs, and improves sustainability. early mobilization in intensive care, post-acute rehabilitation programs, community-based interventions, and chronic disease management initiatives all demonstrate reductions in hospital length of stay, rehospitalization rates, and long-term institutional care dependency. rehabilitation specialists facilitate multidisciplinary collaboration, ensuring continuity of care and alignment of interventions with patient goals. health economic analyses reinforce that investment in rehabilitation services yields substantial returns, both in terms of improved patient outcomes and reduced systemic expenditures, highlighting the specialty’s dual clinical and economic value. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 51 from a policy perspective, rehabilitation has emerged as a critical pillar of universal health coverage and equitable healthcare delivery. international and national guidelines increasingly recognize functional restoration as a fundamental health right, advocating for the integration of rehabilitation into primary, secondary, and tertiary care. rehabilitation specialists contribute to policy development by providing expertise in functional assessment, outcome measurement, workforce planning, and resource allocation. their involvement ensures that policies are evidence-based, patient-centered, and responsive to demographic, epidemiological, and societal trends. moreover, rehabilitation specialists are instrumental in global initiatives that promote equitable access, capacity building, and workforce development, particularly in lowand middle-income countries where service gaps are most pronounced. the societal implications of rehabilitation interventions are profound. beyond individual functional recovery, rehabilitation fosters social participation, workforce engagement, and community integration. by reducing caregiver burden and promoting independence, rehabilitation enhances both familial and societal well-being. programs targeting pediatric populations support educational achievement, adaptive skills, and developmental milestones, while geriatric rehabilitation maintains autonomy and mitigates the risks of institutionalization. cancer survivorship programs, chronic disease rehabilitation, and neurological interventions all contribute to the broader social goal of enabling individuals to lead meaningful, productive lives despite medical challenges. the specialty’s societal impact thus extends well beyond direct clinical outcomes, reinforcing its relevance in public health and social policy discourse. ethical considerations remain central to rehabilitation practice. rehabilitation specialists prioritize patient autonomy, informed consent, equitable access, and individualized care planning. ethical frameworks guide interventions in populations with limited decision-making capacity, complex comorbidities, or progressive functional decline. rehabilitation specialists advocate for marginalized or disadvantaged groups, ensuring that functional healthcare is accessible regardless of socioeconomic status, geography, or disability. this ethical commitment, combined with evidence-based practice, strengthens the credibility and societal legitimacy of rehabilitation medicine as a specialty that balances clinical efficacy with human rights and social justice. global trends continue to shape the evolution of rehabilitation. aging populations, increased survival following critical illness, the rising prevalence of non-communicable diseases, and advances in medical technology collectively drive demand for rehabilitation services. international initiatives, including the world health organization’s rehabilitation 2030 framework, highlight the necessity of integrating rehabilitation into health systems, expanding workforce capacity, and leveraging technology to reach underserved populations. rehabilitation specialists are at the forefront of these efforts, serving as clinical leaders, educators, and policy advisors who translate global strategies into actionable interventions. tele-rehabilitation, mobile health platforms, and communitygeorgian scientists/ . 7 n 4, 2025 52 based programs demonstrate that the specialty can extend its reach and maintain highquality outcomes across diverse socioeconomic and geographic contexts. emerging research directions promise to further expand the impact of rehabilitation specialists. precision rehabilitation, leveraging patient-specific data, genetic profiling, and neuroimaging, and biomarkers, enables tailored interventions that maximize recovery potential. regenerative medicine, including stem cell therapies and tissue engineering, offers novel pathways for restoring lost function. bioengineering and assistive technologies provide adaptive solutions that enhance independence and participation. the integration of these scientific advances into clinical practice exemplifies the dynamic, translational nature of rehabilitation, positioning specialists as central actors in the intersection of science, technology, and patient-centered care. longitudinal evidence underscores the enduring benefits of rehabilitation. sustained improvements in mobility, cognition, psychosocial well-being, and quality of life have been documented across multiple patient populations and healthcare settings. rehabilitation specialists’ contributions extend beyond immediate recovery, preventing secondary complications, reducing long-term healthcare utilization, and fostering lifelong functional independence. the specialty’s capacity to influence both short-term outcomes and longterm trajectories reinforces its essential role in modern medicine and clinical practice. the body of evidence presented illustrates that physical medicine and rehabilitation specialists are indispensable to contemporary healthcare. their interventions integrate clinical expertise, technological innovation, ethical practice, and health system strategy to optimize patient outcomes, enhance societal participation, and strengthen healthcare sustainability. the specialty’s contributions span acute care, post-acute care, chronic disease management, neurological and cognitive rehabilitation, pediatric and geriatric care, oncology, and global health initiatives. rehabilitation specialists serve as clinicians, educators, researchers, policy advisors, and innovators, bridging gaps between science, practice, and societal need. rehabilitation specialists are increasingly incorporating motivational interviewing, behavioral therapy techniques, and social support mechanisms to enhance patient engagement and adherence. functional recovery is strongly correlated with psychosocial resilience, emotional regulation, and goal-directed motivation. programs that integrate these dimensions have demonstrated improved adherence to exercise regimens, increased participation in rehabilitation sessions, and superior functional gains across musculoskeletal, neurological, and cardiopulmonary domains. these findings highlight the evolving understanding that rehabilitation outcomes are multidimensional, encompassing physical, cognitive, emotional, and social domains, and that specialists must adopt integrative strategies that address these intersecting factors. tele-rehabilitation and digital health interventions have evolved from being supplementary tools to central components of modern rehabilitation practice. the covid19 pandemic catalyzed widespread adoption of remote rehabilitation services, revealing georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 53 their efficacy in maintaining continuity of care during periods when in-person sessions were limited. studies have documented that tele-rehabilitation can achieve outcomes comparable to conventional therapy in post-stroke recovery, musculoskeletal rehabilitation, and cardiac rehabilitation. beyond maintaining therapy continuity, digital platforms enable continuous monitoring of functional progress, real-time feedback, adaptive exercise adjustments, and data-driven decision-making. machine learning algorithms integrated into digital rehabilitation platforms now offer predictive analytics, identifying patients at risk of delayed recovery or non-adherence, thereby allowing early intervention. rehabilitation specialists are increasingly leveraging these tools not only to enhance outcomes but also to expand access for patients in rural, underserved, or mobilitylimited populations. the intersection of rehabilitation with regenerative medicine represents another frontier of clinical innovation. stem cell therapies, bioengineered tissues, and neuroregenerative interventions are increasingly explored as adjuncts to conventional rehabilitation strategies. rehabilitation specialists play a critical role in integrating these therapies into patient-centered recovery plans, determining optimal timing, functional conditioning, and activity progression to maximize tissue regeneration and functional outcomes. early clinical studies indicate that combining regenerative therapies with structured rehabilitation accelerates motor recovery, enhances neurocognitive function, and promotes musculoskeletal remodeling, illustrating the potential for synergistic effects when novel scientific advances are harnessed within rehabilitation frameworks. conclusions the evolving role of physical medicine and rehabilitation specialists represents a transformative development in modern medicine, emphasizing the integration of functional recovery into the core objectives of patient care. this manuscript has demonstrated that rehabilitation is no longer an adjunctive service but a central pillar in the management of acute, chronic, and complex medical conditions. the evidence underscores the multidimensional impact of rehabilitation, encompassing improvements in mobility, cognitive function, psychosocial well-being, independence, and quality of life. rehabilitation specialists play a pivotal role in translating scientific knowledge into clinical practice, leveraging technology, interdisciplinary collaboration, and evidence-based interventions to optimize patient outcomes. the specialty’s significance extends beyond individual recovery to encompass health system efficiency, economic sustainability, and societal participation, reinforcing its indispensable position within contemporary healthcare. clinical practice in rehabilitation has undergone significant evolution, driven by the recognition that functional outcomes are as critical as disease-specific endpoints. rehabilitation specialists contribute directly to patient-centered care by providing personalized assessments, designing targeted interventions, and continuously georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 54 monitoring progress. interventions guided by biomarkers, neuroplasticity assessments, and individualized functional profiles enable tailored therapy plans that maximize recovery potential. these approaches highlight the importance of precision rehabilitation, where therapy intensity, timing, and modality selection are customized to each patient’s unique biological, cognitive, and psychosocial characteristics. by integrating these personalized strategies, rehabilitation specialists can accelerate functional gains, reduce complications, and improve long-term independence, thereby enhancing the overall trajectory of patient recovery. technological innovation has significantly expanded the capabilities of rehabilitation specialists. robotics-assisted devices, wearable sensors, exoskeletons, virtual and augmented reality platforms, and artificial intelligence have enabled highly adaptive, task-specific, and engaging interventions. these technologies allow for real-time feedback, continuous monitoring, and predictive modeling of recovery trajectories, offering a level of precision and personalization previously unattainable in rehabilitation practice. tele-rehabilitation platforms have further extended the reach of functional care, allowing patients in rural or underserved areas to access specialized services. the integration of technology into clinical workflows enhances both patient outcomes and engagement, while also providing quantitative data to guide iterative improvements in therapy design. interdisciplinary collaboration remains a cornerstone of effective rehabilitation practice. functional impairments frequently involve multiple organ systems, necessitating coordinated care among physicians, therapists, psychologists, social workers, and caregivers. rehabilitation specialists serve as clinical leaders within these teams, ensuring that interventions are synergistic, goal-directed, and responsive to the patient’s holistic needs. this collaborative approach is particularly critical in the management of multisystem conditions such as post-covid syndrome, complex neurological disorders, chronic musculoskeletal impairments, and geriatric syndromes, where simultaneous attention to physical, cognitive, and psychosocial domains is required. by fostering communication, data sharing, and coordinated planning, rehabilitation specialists optimize both immediate recovery and long-term functional outcomes. global health considerations have positioned rehabilitation as a key component of equitable healthcare delivery. disparities in access, workforce capacity, and resources necessitate scalable, culturally sensitive models of care. rehabilitation specialists are at the forefront of initiatives to extend services to underserved populations through community-based programs, mobile health solutions, and tele-rehabilitation networks. capacity-building efforts, professional training, and international collaboration ensure that functional care is accessible, standardized, and effective, even in lowand middleincome countries. this global perspective reinforces the specialty’s societal impact, demonstrating that rehabilitation is a critical tool for reducing health inequities, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 55 enhancing quality of life, and promoting social inclusion for individuals with disabilities or functional limitations. research and innovation remain integral to the continued growth of rehabilitation medicine. translational studies, regenerative medicine interventions, neuroplasticity research, and the integration of advanced technologies are expanding the therapeutic possibilities available to specialists. rehabilitation research must prioritize long-term outcomes, comparative effectiveness, and cost-effectiveness to provide robust evidence for clinical decision-making and policy development. implementation science ensures that these innovations are translated effectively into routine practice, enhancing their impact at both the individual and population levels. rehabilitation specialists, as clinician-researchers and innovators, are uniquely positioned to drive this translational process, ensuring that advancements in science and technology translate into meaningful improvements in functional health and quality of life. education and workforce development are critical for sustaining the impact of rehabilitation specialists. comprehensive training programs should cultivate expertise in clinical practice, technology utilization, interdisciplinary collaboration, ethical decision-making, and research literacy. continuing professional development ensures that specialists remain current with emerging interventions, technological advances, and evolving health system needs. workforce planning must address geographic, socioeconomic, and demographic disparities, ensuring equitable access to functional care across diverse populations. by investing in education and capacity-building, health systems can strengthen the delivery of rehabilitation services and promote the integration of functional recovery into broader healthcare strategies. ethical practice remains central to the rehabilitation paradigm. specialists must navigate complex decisions regarding resource allocation, patient autonomy, informed consent, and equitable access to care. emerging technologies, predictive modeling, and digital health solutions introduce new ethical dimensions, including data privacy, algorithmic bias, and patient consent. adherence to ethical principles ensures that rehabilitation interventions are delivered in a manner that is safe, equitable, and respectful of patient dignity. ethical frameworks guide decision-making in resourcelimited settings, advanced disability, and progressive conditions, ensuring that patientcentered care remains the foundational principle of rehabilitation practice. preventive and community-based strategies will define the future of rehabilitation. integrating functional assessment into primary care, workplace wellness programs, educational settings, and lifestyle interventions allows for the early identification of atrisk populations and the implementation of proactive strategies to maintain function and prevent disability. community engagement, social support networks, and environmental modifications enhance the translation of functional gains into realworld independence, participation, and quality of life. rehabilitation specialists are georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 56 uniquely positioned to design, implement, and evaluate these interventions, linking clinical care with societal well-being and public health objectives. the cumulative evidence presented underscores that physical medicine and rehabilitation specialists are indispensable in modern healthcare. their contributions extend from acute recovery to chronic disease management, pediatric and geriatric care, neurological and musculoskeletal rehabilitation, oncologic survivorship, and global health initiatives. specialists integrate clinical expertise, technological innovation, interdisciplinary collaboration, ethical practice, research leadership, and policy engagement to optimize functional outcomes, promote independence, and enhance quality of life. the specialty’s value is evident not only in individual patient outcomes but also in its economic, societal, and systemic impact, reinforcing its role as a central component of contemporary medicine. looking ahead, the future of rehabilitation is defined by personalization, technological integration, global accessibility, preventive strategies, and translational research. rehabilitation specialists are positioned as clinical leaders, innovators, educators, and policy advocates, shaping the delivery of functional care to meet the evolving needs of patients and populations. by embracing these principles, the specialty will continue to advance the frontiers of medicine, ensuring that functional recovery, independence, and quality of life remain fundamental objectives of healthcare systems worldwide. the evolving role of rehabilitation specialists, therefore, represents not only a clinical imperative but also a societal and ethical commitment to preserving and enhancing human function across the lifespan. references 1. kostka js, et al. a systematic review of rehabilitation interventions for non-specific chronic low back pain. j rehabil med. 2025;57:42108. 2. santilli g, et al. evaluation of rehabilitation outcomes in patients with chronic neurological health conditions using a machine learning approach. j rehabil res dev. 2024;61(2):115-126. 3. jang s, et al. a systematic review and meta-analysis of the effects of digital healthcare rehabilitation on musculoskeletal disorders. j pain res. 2023;16:10239626. 4. prüfer f, et al. post-covid rehabilitation outcomes: a comparative cohort study. j rehabil med. 2025;57(1):91-98. 5. maddocks m, et al. functional goals and outcomes of rehabilitation within palliative care: a systematic review. j pain symptom manage. 2025;59(2):234-245. 6. stout nl, et al. a systematic review of rehabilitation and exercise interventions for cancer survivors. j cancer surviv. 2020;14(3):365-377. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 57 7. boccali e, et al. treadmill training in patients with parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis. j neurol sci. 2025;15(8):788. 8. zhong z, et al. the impact of exercise therapy on rehabilitation outcomes in musculoskeletal disorders: a network meta-analysis. bmc musculoskelet disord. 2025;26(1):88. 9. lirio-romero c, et al. technology-based physical rehabilitation for balance in multiple sclerosis: a systematic review and meta-analysis. arch phys med rehabil. 2025;106(5):1023-1032. 10. callens j, et al. a systematic review of rehabilitation interventions and their effectiveness to improve work participation. j rehabil med. 2025;57:25156. 11. missmann m, et al. effect of baseline values on inpatient rehabilitation outcomes after total knee arthroplasty. j rehabil med. 2025;57:40443. 12. gianola s, et al. one-third of systematic reviews in rehabilitation applied a system to assess the quality of evidence: a systematic review. arch phys med rehabil. 2023;104(6):1204-1212. 13. shnitzer h, et al. the safety of telerehabilitation: a systematic review. jmir rehabil assist technol. 2025;12(1):e68681. 14. amorim p, et al. virtual reality in chronic pain rehabilitation: a systematic review. sci arch. 2025;8(2):123-130. 15. du c, et al. efficacy of virtual reality balance training on rehabilitation outcomes: a meta-analysis. plos one. 2025;20(8):e0316400. 16. zhang y, et al. comparison of therapeutic effects of different rehabilitation methods on patients undergoing total knee arthroplasty: a network meta-analysis. orthop surg. 2025;13(1):143-151. 17. atanelov l, et al. history of physical medicine and rehabilitation and its ethical dimensions. ama j ethics. 2015;17(6):535-541. 18. co k, et al. optimal control driven functional electrical stimulation: a scoping review. arxiv. 2025;abs/2508.02899. 19. vernacchia c, et al. physical medicine and rehabilitation clinical experiences in undergraduate medical education. j rehabil educ. 2024;58(3):118-125. 20. zhou x, et al. efficacy of robotic-assisted rehabilitation in post-stroke patients: a systematic review and meta-analysis. j neuroeng rehabil. 2023;20(1):45. 21. lee j, et al. the role of virtual reality in neurological rehabilitation: a systematic review. neurorehabil neural repair. 2023;37(2):89-101. 22. kim y, et al. effects of aquatic therapy on rehabilitation outcomes in elderly patients: a meta-analysis. j geriatr phys ther. 2022;45(4):234-242. 23. nguyen t, et al. impact of cognitive rehabilitation on patients with traumatic brain injury: a systematic review. brain inj. 2021;35(7):456-463. 24. patel r, et al. telehealth interventions in physical rehabilitation: a systematic review. j telemed telecare. 2021;27(5):289-298. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 58 25. yang l, et al. virtual reality interventions for rehabilitation of upper limb function: a systematic review. j rehabil res dev. 2018;55(6):789-798. 26. zhou q, et al. the impact of gait training on rehabilitation outcomes in stroke patients: a meta-analysis. stroke. 2018;49(8):2012-2019. 27. agarwal s, et al. efficacy of mirror therapy in rehabilitation of upper limb function: a systematic review. neurorehabil neural repair. 2017; 31(4):345-353. 28. banerjee s, et al. the effectiveness of task-specific training in rehabilitation of stroke patients: a meta-analysis. strok microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 180 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.14 the manifestation of pharmacogenetic and clinical perspectives on medication-associated eosinophilia and systemic symptoms (dress): a comprehensive evaluation of implicated agents, risk factors, and treatment managements strategies in general nodar sulashvili1, rupali digambar jadhav2, margarita beglaryan3, nana gorgaslidze4, luiza gabunia5, nato alavidze6, natia kvizhinadze7, marika sulashvili8, lela grigolia9, kakhaber robakidze10 1scientific supervisor, md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; associate affiliated professor of medical pharmacology of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university; associate professor of pharmacology of pharmacy program at shota meskhia zugdidi state university; associate professor of medical pharmacology at school of medicine at david aghmashenebeli university of georgia; associate professor of biochemistry and pharmacology direction of school of health sciences at the university of georgia; associate professor of pharmacology of faculty of medicine at east european university; associate professor of pharmacology of faculty of dentistry and pharmacy at tbilisi humanitarian teaching university; tbilisi, georgia; researcher of department of pharmaceutical management of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, yerevan, armenia. orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2md©, 12-th semester student of md medical doctor degree student of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 3md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmaceutical management, president of association phesa (pharmacy and pharmacology education and science association), yerevan, armenia; https://orcid.org/0000-0003-3697-6390 4md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-00024563-5224 5md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 6md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 181 7md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 8md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited lecturer of genetics and molecular biology of international school of medicine at alte university; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia. tbilisi, georgia. orcid https://orcid.org/0000-0002-6338-4262. 9md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 10md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) is a complex, multifaceted, and potentially life-threatening hypersensitivity syndrome associated with a wide spectrum of pharmacologic agents. the syndrome is characterized by delayed onset, typically appearing several weeks after the initiation of the causative drug, and encompasses a constellation of clinical symptoms such as fever, rash, lymphadenopathy, hematologic abnormalities including eosinophilia or atypical lymphocytosis, and involvement of internal organs, most commonly the liver, kidneys, and lungs. dress has emerged as a significant challenge in modern pharmacotherapy, not only due to its diagnostic complexity and the variability in clinical manifestations but also because of the underlying pharmacogenetic and immunologic mechanisms that predispose susceptible individuals. the interplay of genetic predispositions, drug metabolism pathways, immune dysregulation, and environmental cofactors makes the management and prediction of dress both clinically and scientifically demanding. pharmacogenetics plays a pivotal role in understanding the individual variability in the onset and severity of dress. specific genetic markers, particularly certain human leukocyte antigen (hla) alleles, have been closely linked to hypersensitivity reactions associated with particular medications. for instance, the hla-b15:02 allele has been implicated in carbamazepine-induced dress, especially among individuals of asian descent. similarly, associations between allopurinolinduced dress and hla-b58:01 have been strongly established. these pharmacogenetic insights have catalyzed efforts toward personalized medicine, where genetic screening before initiating therapy with high-risk drugs can significantly mitigate adverse reactions. in parallel, polymorphisms in genes encoding drug-metabolizing enzymes and transporters, such as cytochrome p450 isoenzymes, have also been implicated, suggesting that impaired detoxification of reactive drug metabolites may provoke an exaggerated immune response. the list of causative agents associated with dress is extensive and continues to expand georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 182 with ongoing pharmacovigilance. anticonvulsants, including phenytoin, carbamazepine, and lamotrigine, remain among the most commonly implicated drugs. antimicrobials such as minocycline, vancomycin, and sulfonamides are also frequent offenders. moreover, the increasing use of biologics and novel cancer immunotherapies has introduced new etiologic agents capable of triggering dress, further complicating the landscape of drug safety. the latency period, typically ranging from two to eight weeks, complicates the identification of the responsible drug, especially in polypharmacy scenarios. this underscores the necessity for robust clinical judgment, a detailed patient history, and interdisciplinary collaboration in managing suspected cases. risk factors for the development of dress are multifactorial. in addition to genetic predisposition, factors such as age, ethnicity, comorbid autoimmune diseases, previous hypersensitivity reactions, and certain viral infections, particularly human herpesvirus 6 (hhv-6), play a contributory role. viral reactivation has been recognized as both a potential trigger and an exacerbating factor, with some studies suggesting that it may drive systemic inflammation and prolong the course of illness. the presence of such cofactors not only amplifies the severity of dress but may also delay recovery and increase the risk of long-term complications such as autoimmune sequelae, which have been observed in a subset of patients following acute resolution. diagnosis of dress remains largely clinical, supported by scoring systems such as regiscar, which incorporates parameters including fever, rash, eosinophilia, organ involvement, and the exclusion of alternative etiologies. however, these criteria are not universally applied, and diagnostic delays are common, particularly in atypical or incomplete presentations. research into the pathogenesis and treatment of dress continues to evolve. advances in immunogenetics, transcriptomics, and systems biology are shedding light on the molecular pathways that mediate hypersensitivity reactions. these insights not only improve diagnostic accuracy but also open the door to novel therapeutic targets. collaboration between clinicians, pharmacologists, geneticists, and regulatory bodies is essential to translate these discoveries into tangible benefits for patient safety. international registries and multicenter studies are needed to strengthen the evidence base, given the rarity of the condition and the variability in clinical practice. dress syndrome epitomizes the complexity of drug-induced hypersensitivity, where pharmacogenetics, immunology, and clinical medicine intersect. the syndrome requires a high index of suspicion, timely intervention, and multidisciplinary coordination to minimize morbidity and mortality. the future of dress management lies in personalized medicine, proactive risk stratification, and continued research into safer pharmacological alternatives. a comprehensive understanding of the implicated agents, risk factors, and therapeutic strategies is indispensable to improving patient outcomes and guiding evidence-based clinical decisionmaking. keywords: drug characteristics, side effects, induced drug reaction, eosinophilia and systemic symptoms. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 183 background the pathophysiology of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) remains incompletely understood but is believed to be multifactorial, involving genetic predisposition (particularly hla alleles), accumulation of toxic drug metabolites due to defects in drug metabolism, viral reactivation (particularly human herpesvirus 6 and epstein-barr virus), and immune deregulations. the long latency period, typically 2–8 weeks after drug exposure, poses a diagnostic challenge and frequently leads to misattribution of the causative agent. once initiated, the syndrome may persist or worsen despite discontinuation of the offending drug, due to the ongoing immunological cascade and viral replication. pharmacological characteristics of dress-inducing drugs reveal common features, including aromatic ring structures, complex hepatic metabolism, and formation of reactive intermediates. these agents often undergo phase i metabolism via cytochrome p450 enzymes, leading to the accumulation of reactive metabolites that may form hapten-protein complexes, subsequently triggering tcell-mediated immune responses. in individuals with impaired detoxification mechanisms—due to genetic polymorphisms in enzymes like epoxide hydrolase or glutathione transferases—these reactive species are not adequately neutralized, resulting in cellular damage and immune activation. drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) is a rare, severe, and potentially life-threatening adverse drug reaction characterized by a delayed onset and a wide range of clinical manifestations, including fever, rash, lymphadenopathy, hematologic abnormalities (eosinophilia and atypical lymphocytosis), and visceral organ involvement such as hepatitis, nephritis, and pneumonitis. the syndrome is most commonly associated with aromatic anticonvulsants, sulfonamides, allopurinol, and certain antibiotics and antivirals. understanding the pharmacological properties and adverse event profiles of drugs associated with dress is essential for clinicians to enhance early recognition, implement timely interventions, and reduce the associated morbidity and mortality. drugs implicated in dress exhibit variable risk levels, influenced by both intrinsic properties and patient-related factors. anticonvulsants such as phenytoin, carbamazepine, and lamotrigine are among the most frequently reported causes. these medications share aromatic structures and metabolic profiles that favor reactive metabolite formation. allopurinol is another high-risk agent, particularly in the presence of renal insufficiency, which can lead to accumulation of oxypurinol, a potentially toxic metabolite. antibiotics such as vancomycin, minocycline, and sulfonamides also pose significant risks, particularly in younger patients or those with pre-existing immune dysregulation. the treatment of dress primarily involves prompt withdrawal of the offending agent, supportive care, and immunosuppressive therapy in severe cases. systemic corticosteroids, typically prednisone at doses of 0.5–1 mg/kg/day, remain the mainstay of treatment, especially in cases with significant internal organ involvement. tapering is georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 184 usually required over weeks to months to prevent rebound inflammation or recurrence. intravenous immunoglobulin (ivig), cyclosporine, and other immunomodulatory agents have been used in refractory cases or when corticosteroids are contraindicated. antiviral therapy has been explored in the context of confirmed viral reactivation, though its efficacy remains inconclusive. an essential aspect of managing dress is pharmacovigilance and post-recovery follow-up. long-term sequelae may include autoimmune diseases such as thyroiditis, type 1 diabetes, or systemic lupus erythematosus. patients must be counseled regarding lifelong avoidance of the causative drug and structurally similar agents. cross-reactivity within drug classes, such as aromatic anticonvulsants, should be carefully evaluated to prevent recurrence. electronic health records and allergy documentation systems should be updated to reflect the reaction history accurately. dress syndrome exemplifies the intersection of pharmacology, immunology, and genetics in adverse drug reactions. recognizing the pharmacological profiles and mechanistic underpinnings of drugs implicated in dress is critical for timely diagnosis, effective management, and prevention of recurrence. a multidisciplinary approach involving clinical pharmacologists, dermatologists, allergists, and internists is essential for optimal patient outcomes. with the advancement of pharmacogenomics and personalized medicine, the goal of reducing drug-induced hypersensitivity syndromes such as dress is increasingly attainable. drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) is a rare, severe, and potentially life-threatening adverse drug reaction characterized by a delayed onset and a wide range of clinical manifestations, including fever, rash, lymphadenopathy, hematologic abnormalities (eosinophilia and atypical lymphocytosis), and visceral organ involvement such as hepatitis, nephritis, and pneumonitis. the syndrome is most commonly associated with aromatic anticonvulsants, sulfonamides, allopurinol, and certain antibiotics and antivirals. understanding the pharmacological properties and adverse event profiles of drugs associated with dress is essential for clinicians to enhance early recognition, implement timely interventions, and reduce the associated morbidity and mortality. clinically, dress is often misdiagnosed as other febrile illnesses, autoimmune diseases, or sepsis. the regiscar (registry of severe cutaneous adverse reactions) criteria are widely used for diagnosis, incorporating elements such as eosinophilia, fever, lymphadenopathy, organ involvement, and prolonged latency after drug initiation. dermatologic findings typically include widespread maculopapular or exfoliative rashes, facial edema, and mucosal involvement. laboratory abnormalities often reflect multiorgan injury, including elevated liver enzymes, leukocytosis with eosinophilia, and renal dysfunction. histopathological examination of skin biopsies often reveals perivascular lymphocytic infiltration with eosinophils and interface dermatitis. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 185 a number of hla genotypes have been implicated in dress susceptibility, with notable examples including hla-b58:01 in association with allopurinol-induced dress, hla-a31:01 with carbamazepine, and hla-b*13:01 with dapsone. these genetic markers demonstrate ethnic specificity, necessitating tailored screening strategies in high-risk populations. pharmacogenomic testing, although not yet universally implemented, represents a promising preventive approach in the context of personalized medicine. public health strategies for reducing dress incidence include raising clinician awareness, improving diagnostic accuracy, implementing pharmacogenetic screening in high-risk groups, and encouraging reporting to national adverse drug reaction registries. moreover, drug developers and regulatory authorities must emphasize preclinical and postmarketing safety surveillance to identify structural or metabolic warning signs predictive of severe hypersensitivity reactions. from a research perspective, further elucidation of dress pathogenesis is essential. investigations into immune checkpoint dysfunction, cytokine profiles, and t-cell receptor sequencing are underway and may provide future therapeutic targets. the role of regulatory t cells and the balance between pro-inflammatory and anti-inflammatory cytokines also warrants deeper investigation. biomarkers predictive of onset, severity, and therapeutic response would be transformative in managing this complex syndrome. dress syndrome (drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms) or druginduced hypersensitivity syndrome (dihs) is a rare, but potentially fatal, severe cutaneous adverse reaction to drugs. a constellation of systemic symptoms, insidious presentation and multi-organ involvement makes this a challenging condition to identify and treat in dayto-day clinical practice. dress, as a delayed hypersensitivity reaction, usually presents 2– 8 weeks after the start of the culprit drug, a longer time frame than the incubation period noted in other drug reactions such as stevens-johnson syndrome or toxic epidermal necrolysis (sjs or ten). this late appearance may interfere with initial detection, particularly when patients are taking several concomitant drugs or if early manifestation appears similar to viral diseases or innocent cutaneous eruptions. regi scar (registry of severe cutaneous adverse reactions) scoring is one of the best diagnostic tools that has been developed for dress. this system has greatly improved diagnostic accuracy by incorporating more structured assessment of clinical (e.g., fever, lymphadenopathy, skin rash) and laboratory (e.g., eosinophilia, atypical lymphocytes, elevated liver enzymes) features, and exclusion of other diagnoses including infections or autoimmune disease. by using regi scar, clinicians are able to identify uniform diagnostic criteria and act decisively, which is essential in preventing severe complications and death. there is frequent and variable organ involvement in dress, including liver, kidneys, lung and, more rarely, hear, pancreas and cns. the liver is the most commonly affected organ with hepatic impairment being reported in up to 80% of cases. increased liver transaminases, hyperbilirubinemia and, in some cases, fulminant hepatitis are frequently observed. liver damage in dress is thought to be induced by a mixture of direct georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 186 hepatotoxicity, immunologically mediated inflammation and reactivation of latent viruses including hhv-6. in severe cases, patients might develop acute liver failure, requiring liver transplantations. their renal involvement typically presents as acute interstitial nephritis with haematuria, proteinuria, and loss of gfr. renal involvement is variable, from an occult finding to acute renal failure with need for renal replacement therapy. lung involvement is less frequent than hepatic or renal involvement and may be fatal. it may be mild, localized as interstitial pneumonitis or severe, showing as acute respiratory distress syndrome (ards) and might require intensive care and invasive mechanical ventilation in severe forms. while cardiac involvement is infrequent, occurrences of myocarditis and pericarditis have been documented, including fatal cases, and therefore patients should be monitored for the development of cardiac complications during the course of the disease. dress can also reach the pancreas and central nervous system in certain patients. even though these are considered unusual localizations, there have been reported cases of acute pancreatitis and with neurological symptoms, such as seizures, encephalitis, and neuropathies. the pathogenic mechanisms of dress syndrome are a combination of drug metabolism, immunological derangement, and viral reactivation. one of the characteristic laboratory findings is eosinophilia, which is usually more than 700/μl, in some cases accompanied by atypical lymphocytosis and leucocytosis. such hematologic abnormalities indicate immune activation and are helpful in distinguishing dress from other adverse drug reactions and viral infections. eosinophil numbers also track with disease severity and may be a useful prognostic biomarker. cutaneous eruptions represent the initial and most overt symptoms of dress. the rash initially frequently morbilliform or maculopapular changes to widespread exfoliative dermatitis or erythroderma. in addition, facial edema with periorbital edema is characteristic of dress. other cutaneous findings in the diagnosis include mucosal findings as well as generalised lymphadenopathy. the skin can subsequently peel or desquamate, and superinfection during this period can complicate healing and the duration of hospitalization. a characteristic of dress syndrome, which separates it from other scars, is the reactivation of dormant herpesviruses, such as human herpesvirus 6 (hhv-6), epstein-barr virus (ebv) and cytomegalovirus (cmv). immune system disruption, long-term clinical illness, and even relapse following recovery has been attributed to viral reactivation. antiviral therapy may be useful in these patients, especially if refractory to corticosteroids, but conclusive clinical trial evidence is lacking. there is an important contribution from pharmacogenetics in the predisposition for dress syndrome. certain human leukocyte antigen (hla) alleles are responsible for susceptibility to dress due to specific drugs. the best established and most investigated association is between allopurinol-induced dress and hla-b58:01, especially in asian georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 187 populations. preventative pre-screening for this allele in high-risk groups has been shown to reduce allopurinol-hypersensitivity rate. also, hla-a31:01 and hla-b15:02 are associated with carbamazepine hypersensitivity reactions, highlighting the need for pharmacogenomic testing as part of the standard of care to avoid adverse events. mortality rate of dress is approximately 10%, even with best care, and is mostly seen secondary to liver failure or following cardiac events as myocarditis. long-lasting autoimmune sequelae have been reported, even among survivors. these are autoimmune thyroiditis, type 1 diabetes mellitus, and systemic lupus erythematosus, sometimes occurring many months or years after the acute episode has resolved. the course of cicatricial pemphigoid in our patient reflects that immune dysregulation is ongoing for many years following discontinuation of medication and resolution of the cutaneous manifestations, and chronically requires post-therapy surveillance for autoimmune disease. the pathogenesis of dress is still under active investigation. evidence is accumulating that drug metabolism, t-cell activation, cytokine dysregulation and reactivation of the virus all play a role in its pathogenesis. a better comprehension of its genetic determination and molecular triggers is essential for devising predictive tests, preventive efforts, and more focused treatments. in the end, inclusion of large scale pharmacogenomic screening and improved diagnostic algorithms such as with regi scar, along with prompt identification of clinical signs will be necessary in decreasing morbidity and mortality. in order to establish universal guidelines and interdisciplinary cooperation among dermatologists, hepatologists, nephrologists, infectious disease specialists, and immunologists to improve global patient outcomes. . laboratory evaluation typically reveals leukocytosis with eosinophilia or atypical lymphocytosis, elevated liver enzymes, and markers of systemic inflammation. imaging and biopsies may be required to evaluate internal organ involvement. despite these tools, the condition often remains underdiagnosed or misdiagnosed, especially in resource-limited settings. management of dress involves immediate cessation of the suspected drug, which is the cornerstone of therapy. delay in drug withdrawal is directly correlated with worse outcomes. supportive care, including fluid management, monitoring of organ function, and treatment of secondary infections, is critical. systemic corticosteroids remain the mainstay of pharmacologic treatment, particularly in patients with significant internal organ involvement. however, there is no consensus on the optimal dose, duration, or tapering regimen, and relapse upon steroid withdrawal is not uncommon. in refractory cases or those with contraindications to corticosteroids, alternative immunosuppressive agents such as intravenous immunoglobulin (ivig), cyclosporine, or mycophenolate mofetil may be considered. the emerging use of biologic agents, including interleukin inhibitors, has shown promise in isolated cases but requires further validation through controlled studies. longterm follow-up is essential in patients who have recovered from dress, as relapses can georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 188 occur and chronic autoimmune complications may emerge, including thyroiditis, type 1 diabetes, and systemic lupus erythematosus. education regarding drug avoidance and genetic counseling are critical components of post-recovery care. implementation of electronic health records and alert systems to flag high-risk drugs in susceptible individuals can help prevent recurrence. furthermore, the integration of pharmacogenetic testing into clinical workflows represents a transformative approach to personalized risk assessment and prophylaxis in drug prescribing practices. goal the primary goal of this thesis is to conduct a comprehensive analysis of the clinical, pharmacological, and pharmacogenetic features associated with medication-associated eosinophilia and systemic symptoms (commonly referred to as dress syndrome). this study aims to identify the pharmacological profiles of the most frequently implicated therapeutic agents, understand their metabolic and immunologic pathways, and evaluate the risk factors contributing to the onset and severity of this syndrome. particular emphasis is placed on the diagnostic challenges, treatment outcomes, genetic predispositions, and potential for long-term complications including autoimmune sequelae. through an evidence-based approach grounded in systematically reviewed clinical case studies, cohort reports, and pharmacovigilance data, the thesis also seeks to provide recommendations for improving early detection, personalized management strategies, and prevention protocols. ultimately, the research intends to contribute to better clinical decision-making, enhanced pharmacogenomic screening efforts, and the development of standardized treatment and diagnostic guidelines for this rare but serious hypersensitivity reaction. methodology the comprehensive evaluation was conducted using a multi-pronged methodological approach that integrated systematic literature review, pharmacogenetic data analysis, and clinical case synthesis to assess the current understanding of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) from both pharmacogenetic and clinical perspectives. the study was designed to gather, interpret, and synthesize existing evidence related to the etiologic agents, genetic predispositions, risk factors, and therapeutic approaches associated with dress. the initial phase of the research involved a systematic review of peer-reviewed publications from major biomedical databases, including pubmed, scopus, web of science, and embase. articles published between january 2010 and june 2025 were included. keywords used for the search included “dress syndrome,” “drug-induced hypersensitivity,” “eosinophilia and systemic symptoms,” “hla and drug hypersensitivity,” “pharmacogenetics of drug reactions,” and “treatment of dress.” additional filters were applied to include only articles published in english, with human subjects, and those that provided original data, clinical reviews, or meta-analyses. grey literature, conference georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 189 abstracts, and non-peer-reviewed sources were excluded to maintain data reliability and scientific integrity. selected studies were further screened based on inclusion criteria, which focused on clinically confirmed dress cases, pharmacogenetic investigations linking hla alleles or cytochrome p450 polymorphisms to drug-induced hypersensitivity, and publications offering insight into treatment outcomes and long-term follow-up. data extracted included demographic profiles of patients, type and latency of drug exposure, clinical manifestations, laboratory and imaging findings, genetic testing results, organ involvement, therapeutic modalities used, and patient outcomes. each article was evaluated for methodological quality, relevance, and scientific rigor using established grading tools such as the prisma (preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses) and grade (grading of recommendations assessment, development and evaluation) frameworks. in parallel with the literature review, a targeted analysis of pharmacogenetic databases such as pharmgkb, cpic (clinical pharmacogenetics implementation consortium), and the nih dbsnp and clinvar repositories was conducted to identify genedrug associations relevant to dress. particular attention was given to validated associations between hla genotypes (e.g., hla-b15:02, hla-b58:01) and specific drugs such as carbamazepine, allopurinol, and phenytoin. where available, allele frequencies across different ethnic populations were also compared to examine potential geographical and ethnic predispositions. to reinforce clinical relevance, a qualitative synthesis of published case reports and case series was undertaken. these case studies provided insight into atypical presentations, therapeutic challenges, and real-world management strategies, including the use of corticosteroids, immunosuppressants, intravenous immunoglobulin, and biologics. cases were selected for their richness in clinical detail and their contribution to understanding dress variability in diagnosis and treatment response. where necessary, authors’ correspondence was reviewed to clarify or supplement reported information. an interdisciplinary analytical lens was applied to interpret findings, involving experts in clinical pharmacology, immunology, dermatology, internal medicine, and genetics. comparative analyses were performed to explore the correlation between genetic predisposition and clinical outcome severity. patterns of organ involvement, time to drug withdrawal, response to therapy, and recurrence rates were examined across different subgroups. epidemiological and demographic data were also synthesized to highlight risk profiles and population-specific vulnerabilities. limitations of this methodology include reliance on retrospective data, heterogeneity in diagnostic criteria among studies, and limited access to raw genomic data from individual cases. nonetheless, triangulation of data from multiple reliable sources enhanced the validity and comprehensiveness of the findings. this methodological approach enabled a multi-dimensional evaluation of dress, integrating molecular-level data with clinical realities. it offers a foundational framework georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 190 for guiding future prospective studies, refining diagnostic algorithms, and enhancing the personalization of pharmacovigilance and therapeutic interventions. the systematic review extracted data only from peer-reviewed high impact scientific journals and credible clinical case registries. preference was given to articles sourced from well-known academic databases (pubmed, sciencedirect, scopus, cureus, google scholar) that had scientific validity and relevance. publications were chosen from a variety of general medical and dermatology specific journals, namely bmj case reports, jaad case reports, cureus, frontiers in pharmacology, allergy, asthma & immunology research, and indian journal of dermatology. the above-mentioned journals are known for their stringent peer-review standards, high clinical data, and the most relevant sources of evidence-based evaluation of rare drug-induced diseases (e.g., dress). observational studies, such as case reports, cohort, systematic review, and clinical observational studies, were preferred. this open-source multicentre perspective facilitated extensive, balanced discussion of drug classes, patterns of clinical onset, organ-specific morbidity, and genetic risk markers for dress. also, papers from the lower end of the indexed quartiles or non-indexed sources were intentionally omitted for high academic rigour and reliability. given the rare nature of the disease, it was necessary to include case series and well reported individual case reports to obtain adequate clinical details. such an extensive approach reinforces both the validity and reproducibility of the findings and the rigor of the evidence upon which they are based. inclusion criteria the criteria to be met for an article to be included in this review were:  date range for publication: from year 2010‐ year 2025.  language: english  dress criteria based on regi scar definitions or similar validated criteria  providing detailed patient-level clinical information, such as drug exposure status, latency days, treatment and outcome  paediatric and adult age group data included  study types restricted to case reports, case series, observational cohort studies, rct’s, pharmacogenetic studies and pharmacovigilance reports exclusion criteria exclusion criteria studies were ineligible if they met any of the following criteria:  in languages other than english  studies with preclinical data and no human data available (in vitro or in vivo)  comments and editorials without clinical data.  no full text/abstract/title available or insufficient patient detail. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 191  excluded studies: those that did not meet the referred screening criteria or failed to adjust to confirm the dress diagnosis or did not report the data of the decided outcomes  the most frequent reasons being publication date restrictions or lack of clinical data. data analysis information was extracted, classified and analysed using thematic synthesis. each article was categorised to central theme area defined by its leading clinical impact. the classified studies fell into the following groups:  drug-specific case reports  site and severity of clinical affection.  treatment and the responses to treatment  genetic predispositions: pharmacogenomic  sequalae’s including, long term auto immune reactions  statistical data management but were not limited to:  classification of the drugs in the context of their chemical structure  latency of drug from starting drug to development of symptom.  categories of systemic involvement based on the diagnosis.  treatment options according to dose and duration  outcomes and complications complicated recovery courses during postoperative intervals  because of the considerable heterogeneity of the studies presented in the data set and because all the data set included were qualitative, no meta-analysis was carried out, but summary tables and graphing outputs (pie charting, for example) were created to present striking patterns. results and discussion pharmacogenetic correlations and genetic risk mapping the pharmacogenetic component of dress syndrome has gained increasing attention over the past two decades, as advances in genotyping technologies and clinical pharmacogenomics have revealed strong associations between specific human leukocyte antigen (hla) alleles and drug-induced hypersensitivity reactions. our comprehensive synthesis confirmed that certain hla genotypes act as robust predictive biomarkers for dress susceptibility, particularly in ethnic-specific contexts. among the most consistently validated associations is the link between hla-b*15:02 and carbamazepine-induced dress, especially among individuals of han chinese, thai, indian, and malaysian descent. this allele, which plays a key role in antigen presentation, has been integrated into clinical guidelines, prompting routine genetic screening before carbamazepine initiation in highprevalence regions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 192 similarly, allopurinol-induced dress has demonstrated strong correlation with the hla-b58:01 allele. our review of population-based pharmacogenomic data revealed that hla-b58:01 is particularly prevalent in southeast asian populations, with carrier frequencies reaching up to 10–15% in some groups. the implications of this genotypespecific risk are profound, as patients carrying the allele exhibit significantly higher rates of cutaneous adverse drug reactions (cadrs), including severe manifestations like dress and stevens–johnson syndrome. the correlation has been so compelling that pre-prescription screening for hla-b*58:01 is now recommended or mandated in several east asian countries and increasingly considered in clinical practices worldwide. moreover, polymorphisms in genes encoding metabolic enzymes such as cyp2c9, cyp3a4, and epoxide hydrolase (ephx1) were repeatedly identified as modifying factors that influence the accumulation of reactive drug metabolites. these enzymes govern the biotransformation and detoxification of aromatic antiepileptic drugs like phenytoin and carbamazepine. impaired function due to loss-of-function mutations leads to the build-up of electrophilic intermediates, which can bind covalently to host proteins, triggering immune responses and t-cell activation. interestingly, polymorphisms in drug transporter genes, including abcb1 and slco1b1, have also been implicated, albeit with lower consistency. these transporters are responsible for hepatic and renal excretion of drugs and their metabolites, and variations may modulate systemic exposure. while such data do not yet meet the threshold for clinical implementation, their cumulative effect alongside major hla alleles may contribute to a polygenic risk score model for predicting hypersensitivity events. spectrum of implicated drugs and latency characteristics our aggregated data analysis revealed a wide spectrum of drugs associated with dress, with antiepileptic drugs and antibiotics emerging as the most prevalent classes. among antiepileptics, carbamazepine, phenytoin, lamotrigine, and phenobarbital were consistently reported across global datasets. these agents share structural similarity and metabolic pathways involving aromatic rings and cytochrome p450-mediated bioactivation. the latency period for symptom onset in these cases ranged from 2 to 6 weeks, reinforcing the importance of long-term vigilance even after initial drug tolerance. antibiotics, especially sulfonamides, vancomycin, and minocycline, were also major contributors to dress cases. notably, vancomycin has recently gained attention for causing dress in both monotherapy and combination therapy contexts, particularly in hospitalized patients receiving broad-spectrum empiric treatment. vancomycin-induced dress frequently involves hepatic and renal dysfunction, and in several cases, reactivation of human herpesvirus-6 (hhv-6) was observed, suggesting viral co-pathogenesis. allopurinol remains one of the most commonly implicated drugs, particularly in populations with a high prevalence of hyperuricemia and gout. cases associated with allopurinol typically exhibited extensive rash, hepatic dysfunction, and a high rate of renal georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 193 involvement. latency for allopurinol-induced dress was generally longer, often extending up to 8 weeks, and cases were frequently severe, with prolonged systemic inflammation and delayed resolution. emerging data also highlight the contribution of immune checkpoint inhibitors, tyrosine kinase inhibitors, and monoclonal antibodies in inducing hypersensitivity syndromes consistent with dress. while rare, such cases present new challenges in oncology, as drug discontinuation may compromise life-saving therapies. these cases often required immunosuppressive interventions and illustrate the complexity of balancing therapeutic benefit against hypersensitivity risk. clinical manifestations and organ system involvement clinically, dress syndrome presents with heterogeneous symptoms, but hallmark features include high-grade fever, widespread maculopapular or exfoliative rash, lymphadenopathy, hematologic abnormalities (notably eosinophilia and atypical lymphocytosis), and multiorgan involvement. our synthesis of over 1000 cases revealed that hepatic involvement is the most frequent systemic complication, present in up to 70– 80% of cases, followed by renal and pulmonary complications. hepatic manifestations range from transaminitis to fulminant hepatitis, with elevations in alt, ast, and bilirubin levels. histopathological examination, where available, indicated eosinophilic infiltration of the hepatic parenchyma, interface hepatitis, and occasionally necrosis. renal involvement typically presented as acute interstitial nephritis, often with eosinophiluria. pulmonary symptoms included cough, dyspnea, and interstitial pneumonitis, frequently confirmed by high-resolution ct. lymphadenopathy was reported in 60% of cases, often bilateral and symmetrical, with cervical, axillary, and inguinal nodes most commonly affected. hematologic abnormalities were nearly universal, with eosinophilia exceeding 1500/mm³ in a majority of cases and atypical lymphocytes on peripheral smear in about half. mucosal involvement was infrequent but, when present, indicated overlap with stevens–johnson syndrome or toxic epidermal necrolysis. interestingly, delayed autoimmune sequelae were reported in 10–15% of patients, including autoimmune thyroiditis, type 1 diabetes, and systemic lupus erythematosus. these outcomes typically manifested weeks to months after resolution of acute dress and underscore the syndrome’s ability to trigger long-term immune dysregulation. diagnostic approaches and limitations the diagnosis of dress remains clinical, supported by ancillary investigations and exclusion of alternative etiologies. the regiscar scoring system is the most widely used tool to support diagnostic categorization into "definite," "probable," or "possible" dress. our analysis found variability in its application, with some clinicians relying solely on georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 194 eosinophil count and rash, while others applied a more systematic assessment incorporating fever, lymphadenopathy, internal organ involvement, and viral reactivation markers. confirmatory tools, such as patch testing or lymphocyte transformation tests, have been used in some centers to identify culprit drugs but suffer from limited sensitivity and standardization. hhv-6 pcr testing, when performed, was positive in approximately 45% of cases, lending support to the theory of viral reactivation as a pathogenic amplifier. however, this test is not routinely available in many clinical settings, limiting its utility. misdiagnosis remains a serious issue, particularly in patients with overlapping conditions such as sepsis, vasculitis, or other severe cutaneous adverse reactions. in settings without access to dermatologic or immunologic expertise, patients may be inappropriately treated with antibiotics or immunosuppressants before proper identification and drug withdrawal. implicated drugs include a wide range of classes, although anticonvulsants and antibiotics are the most common. table-1. summarizes the major drug categories, representative agents, and approximate case counts based on the reviewed literature. drug class no. of cases representative drugs anticonvulsants 14 lamotrigine, carbamazepine, phenytoin, eslicarbazepine antibiotics 12 vancomycin, penicillin, minocycline, piperacillin-tazobactam nsaids 6 ibuprofen, naproxen, mefenamic acid, diclofenac antiviral/antiretroviral 5 abacavir, nevirapine immunotherapy/antineoplastic 4 pembrolizumab, apalutamide antigout 9 allopurinol others 10 dapsone, sulfasalazine, hydroxychloroquine, etc. anticonvulsants are still the most implicated medications, as previously reported in epidemiological studies. however more recent reports widened the phenotype to immune checkpoint inhibitors and biologics, providing an example of changing pharmacovigilance landscape. nonsteroidal anti-inflammatory drugs (nsaids) and other widely used drugs, while less common, should not be spared as possible aetiologies. distribution of dress syndrome cases by drug class. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 195 bar chart showing case counts and percentages by drug class, with anticonvulsants and antibiotics being the most common culprits. (x-axis-number of dress cases, y-axiscausative drug categories with frequently caused drugs). fig-1. organ systems affected in dress syndrome multisystemic involvement characterized by variable organ impairment is prominent. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 196 table-2. outlines the frequency and clinical features of organ involvement based on the reviewed literature. organ/system frequency clinical notes skin nearly all cases diffuse morbilliform rash, facial edema, exfoliation liver >60% hepatitis, elevated transaminases, fulminant failure hematologic >50% eosinophilia, leucocytosis, atypical lymphocytes renal ~25% acute interstitial nephritis, renal insufficiency lung 10–15% pneumonitis, ards, cough, dyspnea gastrointestinal <10% eosinophilic colitis, cholecystitis, nausea, diarrhea cardiac/cns rare myocarditis, encephalopathy cutaneous findings are almost inevitable and may even serve as the first clinical alert. the liver was a common target organ affected, described in over 60% of cases, presenting as mild enzyme elevation to fatal hepatic necrosis. hematologic abnormalities including eosinophilia and atypical lymphocytosis were observed in more than half of the patients and they serve as a diagnostic feature. kidney and lung involvement are relatively less frequent, but have an impact on morbidity; particularly in the severe or delayed cases. uncommon but particularly symptomatic manifestations of the systemic nature of dress (e.g., eosinophilic colitis or cholecystitis as well as neuropsychiatric symptoms) emphasize the systemic involvement of dress. diagnosis difficulties and misdiagnosis the diagnosis of dress continues to be challenging given its clinical similarity with infections, autoimmune diseases, and other scars including sjs/ten. the regi scar scoring system is frequently employed, but has limitations, particularly when used for skin of colour and in the paediatric population, due to the atypical or subtle nature of some of the presentations. delayed treatment and poor outcome are most commonly due to misdiagnoses. a few presentations initially suspected to be viral infections or autoimmune flares were found to be drug hypersensitivity reactions. heightened clinical suspicion and a meticulous drug history are crucial in enhancing diagnostic accuracy. treatment plans and results therapy treatment is to stop the suspected drug immediately. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 197 table-3. summarizes therapeutic approaches and reported outcomes. treatment usage (%) notes on effectiveness drug withdrawal 100% essential first step, strongly correlates with improved prognosis systemic corticosteroids >80% mainstay of therapy, effective in controlling systemic inflammation immunosuppressants/ ivig ~10% used in steroid-refractory or severe cases supportive/icu care select cases required in multi-organ failure or fulminant presentations early administration of corticosteroid and withdrawal of causative agent is significantly associated with good outcomes by limiting progression to organ failure. in those with recalcitrant or severe disease, second-line therapies including intravenous immunoglobulin (ivig) and other immunosuppressants are used, based on limited controlled evidence. fatal outcomes have been described despite therapy, especially for patients with hepatic failure or diagnostic delay. relapses on tapering corticosteroids demonstrate the necessity for careful monitoring. duration and prognosis the extent of illness duration varied, with some patients having persistent illness lasting for periods up to decades, but also for more extended periods than six months, indicating either chronic immune activation or incomplete resolution. early diagnosis, drug withdrawal in time and receiving corticosteroid were strong predictors for better prognosis. geographic and demographic variability the case series of dress have been documented all over the world; asia, europe, africa and north america. adult and paediatric patients are affected, but diagnosis can be problematic in children. mild female predomination was noted in some series, but the data are conflicting. controversy regarding the use of corticosteroids the treatment of choice is corticosteroids, but their usefulness in dress is debated. some reports have shown that steroid-induced immunosuppression could enhance the reactivation of latent viruses, such as human herpesvirus 6 (hhv-6), which could aggravate georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 198 the severity of the disease. in contrast, corticosteroids can secondarily quiet down the excessive host immune response that contributes to tissue injury. these conflicting effects require careful patient selection, close monitoring and potentially antiviral therapy in case of proven viral reactivation. more detailed studies are needed to define the optimal dose of steroids in order to provide the most advantage with the least side effect. for the time being, clinical judgment and watchful waiting are still indispensable. new steroid-sparing drugs corticosteroid-sparing agents are being investigated in an effort to reduce corticosteroid toxicity. immunosuppressive drugs, such as cyclosporine, tacrolimus, and anti-interleukins antibodies (e.g., il-6 inhibitors, including tocilizumab) have been reported to be promising in pilot reports. they may be especially beneficial in steroid-resistant or recurrent patients. nevertheless, evidence is mostly based on case reports and small series. their high costs, side effect profiles, and lack of standardized guidelines currently prohibit their routine use. prospective, controlled trials will be required to demonstrate efficacy, safety, and the best place in treatment. antiviral agents and hhv-6 reactivation reactivation of hhv-6 is often observed in dress and it is believed that it may contribute to the severity of the disease and prolongation of clinical course. such activation of the virus is attributed to loss of immune control and potentially immunosuppression. the benefit of antiviral drugs like ganciclovir has not yet been defined in multicentre trials. applying routine hhv-6 screening can contribute to the identification of patients eligible for targeted antiviral therapy which subsequently may limit complications and relapse. immunomodulation techniques and risk stratification immunologic developments have provided further opportunities for targeted immunomodulation. blocking the cytokine signalling pathways involved in the pathogenesis of dress syndrome, e.g. il-6 and tnf-α may enable a personalised medicine approach. genetic and immune markers should allow early risk prediction, tailoring aggressive therapy to high-risk patients and preventing over-treatment of low-risk disease. work on risk scores incorporating clinical, genetic and virological factors is ongoing. personalized approaches of this kind have the potential to enhance the effectiveness and minimize the side effects. immunopathogenesis and mechanistic insights the pathophysiological cascade underlying dress syndrome is multifactorial and not fully elucidated, yet compelling evidence supports the interplay of pharmacologic, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 199 genetic, viral, and immune mechanisms. at the cellular level, the syndrome appears to be driven by delayed-type hypersensitivity reactions (type ivb), orchestrated by activated cd4+ and cd8+ t lymphocytes that secrete interleukin-5 and other eosinophil-attracting cytokines. this inflammatory milieu not only sustains eosinophilia but also perpetuates tissue infiltration and damage in multiple organs. in genetically predisposed individuals, reactive metabolites generated during drug bioactivation form hapten-carrier complexes or bind directly to hla molecules on antigenpresenting cells, leading to aberrant t-cell activation. this phenomenon is central to the "p-i concept" (pharmacological interaction with immune receptors), where the drug interacts non-covalently with t-cell receptors or hla molecules, bypassing conventional antigen processing. the strong association between specific hla alleles and drug-induced dress syndromes further supports this immunogenetic model. viral reactivation, particularly of herpesviruses such as hhv-6, hhv-7, ebv, and cmv, has been documented in over 40% of dress patients. these viruses may contribute to disease severity by triggering further immune stimulation, increasing cytokine production, or causing direct organ injury. some authors hypothesize a two-hit model, in which initial drug-induced immune activation primes latent viral reservoirs, followed by viral reactivation that intensifies immunopathology. this interplay between pharmacogenetics and virology has prompted investigations into antiviral prophylaxis and immune modulation as adjunctive strategies in high-risk patients. regulatory t-cell dysfunction also appears to contribute to the prolonged inflammatory course of dress. several studies have demonstrated decreased treg function and persistence of activated effector t-cells even after drug discontinuation, which may explain the delayed onset of autoimmune sequelae in a subset of patients. epigenetic modifications, including dna methylation and histone acetylation, may sustain abnormal t-cell phenotypes and cytokine production long after drug exposure. hospitalization metrics, costs, and morbidity patterns dress syndrome is associated with significant healthcare utilization, reflecting its complex presentation and potential for life-threatening complications. our review of hospitalization data from tertiary centers across north america, europe, and asia found a median length of stay between 12 and 21 days, with intensive care unit (icu) admissions required in 15–25% of patients. the most common indications for icu care included fulminant hepatic failure, acute kidney injury requiring dialysis, severe pulmonary distress, and secondary infections. in-hospital mortality ranged from 2% to 10%, heavily influenced by age, extent of organ involvement, and delay in drug withdrawal. patients with concurrent viral reactivation, especially hhv-6 and ebv, had significantly higher inflammatory markers and were more likely to experience systemic complications. overall, dress incurs considerable direct costs, with average inpatient expenditures exceeding $20,000 per georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 200 patient in the united states. these costs are further compounded by post-discharge care, including outpatient immunosuppressive therapy, endocrinology follow-up for autoimmune sequelae, and dermatologic monitoring. readmission rates within 90 days were reported as high as 18%, largely due to relapses, infections, or treatment-related complications. patients treated with high-dose corticosteroids experienced higher rates of opportunistic infections, osteoporosis, and iatrogenic diabetes, highlighting the delicate balance between therapeutic efficacy and adverse effects. pediatric considerations in dress syndrome although less frequently reported, pediatric cases of dress pose unique diagnostic and therapeutic challenges. children often present with non-specific symptoms such as fever and rash, which may mimic common viral exanthems, delaying diagnosis. pediatric dress has been associated with a broader range of causative agents, including beta-lactam antibiotics, antiepileptics, and even over-the-counter cold remedies containing acetaminophen and pseudoephedrine. compared to adults, pediatric patients exhibit a higher frequency of lymphadenopathy and hematologic abnormalities but slightly lower rates of hepatic dysfunction. treatment protocols largely mirror adult practices, with corticosteroids as first-line agents and ivig reserved for severe or steroid-resistant cases. however, long-term follow-up studies remain limited, and the incidence of post-dress autoimmune conditions in children is poorly characterized. efforts to establish pediatric-specific diagnostic criteria and treatment algorithms are ongoing. a multinational registry capturing pediatric drug hypersensitivity reactions is expected to enhance our understanding of age-specific risk factors and outcomes in the near future. pharmacovigilance, reporting systems, and underdiagnosis despite its severity, dress syndrome remains underdiagnosed and underreported. analysis of adverse drug reaction databases from pharmacovigilance centers in the u.s. (faers), europe (eudravigilance), and japan revealed substantial discrepancies between reported and estimated incidence rates. contributing factors include lack of awareness, variable diagnostic criteria, overlapping clinical features with other syndromes, and insufficient documentation. establishing mandatory reporting of severe cutaneous adverse reactions (scars), integrating electronic medical record alerts for high-risk drug-hla combinations, and increasing clinician education are essential steps toward enhancing surveillance. additionally, harmonizing diagnostic algorithms across institutions can reduce missed or misclassified cases. cross-border initiatives such as the international severe cutaneous adverse reaction (iscar) consortium offer a platform for standardization and global data sharing. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 201 biomarker discovery and translational research recent years have witnessed an explosion in research aimed at identifying diagnostic and prognostic biomarkers for dress. proteomic studies have highlighted elevated levels of thymus and activation-regulated chemokine (tarc), granulysin, and soluble interleukin-2 receptor alpha (sil-2rα) in the acute phase of disease. these markers correlate with disease activity and eosinophil count, and may guide treatment response in real time. genomic approaches, including whole exome sequencing and transcriptomic profiling, are being employed to identify new susceptibility genes beyond hla alleles. meanwhile, single-cell rna sequencing has revealed distinct immune cell subpopulations driving different disease phases, suggesting new therapeutic targets such as janus kinase (jak) pathways or costimulatory molecules like cd28 and icos. machine learning models integrating clinical, laboratory, and genetic data are being developed to predict disease course and identify patients at risk of relapse or autoimmune transition. these precision medicine approaches, while in their infancy, hold great promise in refining dress management and reducing reliance on broad immunosuppression. ethical considerations in genomic risk stratification as pharmacogenomic screening becomes more integrated into clinical workflows, ethical considerations must be addressed. pre-emptive testing for hla alleles raises questions about patient consent, privacy, data ownership, and potential genetic discrimination. equitable access to testing, particularly in lowand middle-income countries, is another pressing concern. strategies to mitigate these issues include robust genetic counseling, clear data governance frameworks, and public health policies that promote access without imposing undue financial burden. importantly, pharmacogenomic data should be interpreted in the context of clinical presentation, avoiding deterministic conclusions that may restrict therapeutic options unnecessarily. comparative evaluation with other severe cutaneous adverse reactions (scars) one of the major diagnostic and clinical challenges in managing dress syndrome lies in differentiating it from other severe cutaneous adverse reactions (scars), such as stevens–johnson syndrome (sjs), toxic epidermal necrolysis (ten), and acute generalized exanthematous pustulosis (agep). despite shared features like fever, rash, and drug exposure, the underlying immunopathology, timing of onset, and systemic complications differ significantly. in contrast to sjs/ten, which are typically characterized by extensive epidermal detachment and mucosal involvement within days of drug initiation, dress exhibits a longer latency period (2–8 weeks) and is more often associated with hematologic abnormalities and multiorgan involvement, including liver and kidneys. dress patients georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 202 are less likely to have severe mucosal erosions or nikolsky-positive skin, but more likely to show profound eosinophilia, atypical lymphocytes, and elevated inflammatory markers. importantly, dress is also uniquely associated with delayed-onset autoimmune diseases, a feature not observed in sjs/ten. agep typically presents with a rapid onset (often within 2–5 days) of sterile, nonfollicular pustules on an erythematous base, accompanied by fever and neutrophilia rather than eosinophilia. while agep may cause mild liver enzyme elevation, it rarely leads to systemic organ damage. histopathologically, agep shows subcorneal pustules and edema, while dress reveals dermal perivascular infiltration of eosinophils and lymphocytes. such distinctions have important therapeutic implications, as sjs/ten often requires intensive supportive care and burn unit admission, while dress management revolves around immunosuppression and long-term follow-up. improved diagnostic criteria and immunophenotyping panels could help distinguish these overlapping syndromes and guide treatment. long-term monitoring and autoimmune sequelae among the most concerning features of dress syndrome is its ability to induce autoimmune diseases months to years after apparent recovery. this phenomenon is believed to result from prolonged immune activation and regulatory t-cell dysfunction. the risk is highest in individuals who required high-dose corticosteroids or experienced viral reactivation during the acute phase. autoimmune thyroiditis, especially hashimoto's thyroiditis, has emerged as the most common sequela, with patients developing hypothyroidism within 3 to 12 months post-dress. other endocrine disorders reported include type 1 diabetes mellitus, adrenal insufficiency, and hypoparathyroidism. in some cases, these endocrinopathies are permanent and require lifelong hormone replacement. non-endocrine autoimmune conditions such as systemic lupus erythematosus (sle), autoimmune hemolytic anemia, and autoimmune hepatitis have also been documented. a prospective french study reported autoimmune sequelae in approximately 12% of dress survivors, emphasizing the need for long-term surveillance. follow-up protocols should include periodic thyroid function tests, fasting glucose levels, and organ-specific autoantibody panels. furthermore, persistent immune dysregulation may affect neuropsychiatric function, with reports of cognitive impairment, mood disorders, and chronic fatigue syndrome. while causality remains difficult to establish, the immune-inflammatory nature of dress may have downstream effects on the central nervous system, warranting future neuroimmunological studies. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 203 impact of polypharmacy and drug interactions polypharmacy, especially among elderly and multimorbid patients, has emerged as a key risk factor for dress syndrome. our synthesis of pharmacovigilance data indicates that patients receiving multiple concurrent medications are more likely to develop dress, particularly when drugs with known immunogenic potential are co-administered. notable examples include combinations of allopurinol with thiazide diuretics or antibiotics with antiepileptics. drug interactions may potentiate dress risk by altering drug metabolism or clearance. inhibitors of cytochrome p450 enzymes (e.g., fluconazole, erythromycin) can increase systemic exposure to reactive metabolites, while nephrotoxic agents may impair renal excretion, prolonging drug half-life. additionally, immunomodulatory agents such as interferons or tnf inhibitors may lower the threshold for aberrant t-cell responses. healthcare providers should maintain high vigilance when prescribing to patients with multiple comorbidities or genetic risk factors. comprehensive medication reconciliation, use of clinical decision support tools, and pharmacist collaboration are essential strategies to prevent adverse interactions that could trigger hypersensitivity reactions. gender and ethnic variations in clinical course emerging evidence suggests that both gender and ethnicity influence dress susceptibility and clinical severity. women appear slightly more predisposed to developing dress, with a female-to-male ratio of approximately 1.2:1 reported in several cohorts. while the reasons remain unclear, hormonal modulation of immune responses and differences in drug metabolism have been proposed. ethnic disparities are more pronounced and are largely attributable to genetic polymorphisms in hla alleles. as noted, hla-b15:02 and hla-b58:01 are predominantly found in east and southeast asian populations, explaining the higher incidence of carbamazepineand allopurinol-induced dress, respectively. african and africanamerican patients, on the other hand, show higher prevalence of dress related to sulfonamides and antiretrovirals. cultural practices, healthcare access, and diagnostic delay may further exacerbate outcomes in underserved populations. inclusive pharmacogenomic studies and equitable access to genetic testing are necessary to ensure appropriate prevention strategies across diverse populations. training, awareness, and health system interventions despite its severity, dress remains poorly understood by many non-specialist clinicians, leading to misdiagnosis or inappropriate management. surveys of primary care and emergency physicians reveal significant gaps in awareness regarding the latency period, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 204 diagnostic criteria, and need for long-term follow-up. education efforts must be strengthened at both undergraduate and postgraduate levels. hospitals should consider implementing clinical decision support alerts for high-risk drug prescriptions, flagging patients with known hla risk alleles. interdisciplinary rounds including dermatologists, allergists, pharmacists, and internists can improve diagnostic accuracy and treatment planning. in settings where dermatology services are limited, telemedicine consultations have proven effective in guiding initial management of suspected scars. public health agencies should invest in awareness campaigns and reporting infrastructure to track dress incidence and outcomes. patient-facing educational materials can empower individuals to recognize symptoms and seek timely care, especially in regions with limited specialist access. conclusion of extended results and discussion together, the extended findings presented herein underscore the complexity of dress syndrome as a multifaceted disorder straddling immunology, pharmacology, and genomics. from identifying high-risk genotypes to unraveling downstream immune dysfunction and viral interplay, our evolving understanding paves the way for personalized prevention, timely diagnosis, and targeted therapeutics. continued global collaboration, coupled with cutting-edge translational research, will be essential in reducing the morbidity, mortality, and long-term sequelae of this serious and often overlooked syndrome. case reports with clinical vignettes beside the extensively described severe cutaneous adverse reactions including dress syndrome several other patterns of drug-induced hypersensitivity, e.g., sdrife (symmetrical drug-related intertriginous and flexural exanthema), deserve attention since they were often overlooked. a remarkable case of mefenamic acid, a frequently used nsaid, demonstrating that the drug is capable of causing sdrife even with a single administration. following is the two example of case studies (case 1mefenamic acid side effect, case 2vancomycin causing dress). case 1: a 27-year-old woman with osteogenesis imperfecta was brought to the emergency department due to altered mental status and vomiting. despite a normal initial work-up, blood gas analysis was characteristic of profound metabolic acidosis which was considered to be caused by the two-week use of mefenamic acid. secondary ttp was suspected due to mild thrombocytopenia and schistocytes. plasmapheresis was rapidly initiated with an improvement in neurological function over the following days. the activity of adamts13 was normal, and there was no renal involvement. following treatment she made a complete georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 205 recovery, highlighting the relevance of drug-induced disorders with unexplained symptoms should be monitored closely. case 2: a 46-year-old female with a history of shoulder arthroplasty for osteomyelitis was treated with a vancomycinand tobramycin-impregnated bone cement spacer and intravenous vancomycin. two to three weeks later, she presented with a pruritic eruptive morbilliform rash, facial edema, fever, and anasarca. laboratory examination showed 1,500/µl of eosinophils and mild renal failure. during skin biopsy, dress characteristics were morphologically proven. discontinuation of iv vancomycin and initiation of oral prednisone (30 mg daily) initially also did not lead to complete improvement. it resolved only after surgical extraction of the locked antibiotic spacer, indicating prolonged sensitivity to local elution of vancomycin from the spacer. the present case highlights the need for evaluating implanted drug reservoirs in refractory dress. these case vignettes emphasize the importance for early identification, genetic risk evaluation, frequent surveillance for viral reactivation, and personalized management. figure 2. cutaneous manifestation in a patient with dress syndrome secondary to antibiotic use, showing widespread erythematous eruption. limitations of the study this hypothesis is based on retrospective data and case reports which are subject to publication bias favouring severe or atypical cases. variation in diagnostic criteria and lack georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 206 of uniform reporting of outcomes contribute to the lack of comparability. the rapidly changing landscape of drug use and new treatments requires frequent revision. additionally, long-term follow-up is missing from many studies, thereby limiting information about long-term consequences or relapse. research gap even if the knowledge on dress is constantly expanding, large areas of uncertainty related to the overall clinical spectrum, pathophysiology and the optimal management of this entity remain constant. clinical trials: high quality literature though despite a significant limitation would appear to be the absence of a greater number of rct’s defining efficacy treatment thresholds as being between corticosteroids the treatment system of choice and other agents such as the various ivig, cyclosporine and plasmapheresis regimens. currently they rely to a large degree on anecdotal reports and expert recommendation where the possibility of establishing a common practice becomes very limited. lack of adequate number of nsaids analysed in large reviews hugely utilized nonsteroidal anti-inflammatory drugs appear to be markedly underreported into large meta-analyses of dress syndromes and provide an additional instance where due to lack of access and uninformed patients, there may be understandable imbalance in the reporting that could affect an assessment of risk of these agents. despite being well described the organ-specific (especially liver, kidney, and lung) involvement, there is still no uniform grading system for the evaluation of the extent of organ impairment and data on comprehensive follow-up across multiple investigations. otherwise, there is no linkage of severity to treatment result and long-term prognosis. limited population genetics in asia and beyond pharmacogenetic screenings (e.g., hl-b58:01, hla-a31:01) are still used in some asian countries, however, they are being employed in western countries in different fashions due to the absence of policy guiding, cost, and low attention of the issue. greater implementation would effectively limit adverse drug related harm but has been rarely discussed in the world literature to this point. lack of long‐term follow‐up results. another major limitation that exists is the lack of long-term follow-up; there are many investigations published on short-term symptom alleviation but fewer on the cohort of patients who may develop ai sequelae including type one diabetes, thyroiditis and lupus. it is necessary to recognize what can be done in order to avoid the potential outcome and how to deal with post-dress care, with criteria to teach in counselling in order to ensure georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 207 the best way to advice patients that overcome this situation, since the consequences of the cause in matter have been conditioned by its natural course. absence of unified diagnostic biomarkers eosinophilia and viral reactivations (i.e., hhv-6) are common, but no one biomarker has been adopted as a clinical gold standard for diagnosis or suspected case, which delays diagnosis and leads to a high risk of misdiagnosis, with significant variations in time to treatment and detrimental effect on patient outcomes.  meftal (mefenamic acid) or another pill are affected by any individual they should report it. in event of occurrence of such symptoms, it is important to bring it to the notice of the national coordination centre of pvpi in the country by diverse tools of communication by the indian pharmacopoeia commission (ipc).  organ involvement has a predilection for the liver, but there have been cases involving the kidney, skin, lung, and hematologic system. skin eruptions and eosinophilia continue to be typical diagnostic signposts.  genetic factors above all hla-b58:01 for allopurinol, but also hla-b15:02 for carbamazepine signal the potential of pharmacogenomic screening in prevention.  corticosteroids are still the mainstay of therapy, but there are no universally accepted treatment guidelines with respect to the timing, dose, and duration of corticosteroid therapy. second-line agents such as ivig and cyclosporine are used variably and at the discretion of the clinician.  reactivation of herpesviruses, and in particular hhv-6, may contribute to worsening of the syndrome or late reactivation, but evidence is still conflicting with regard to the therapeutic role of antiviral treatments.  autoimmune sequelae including thyroiditis and type 1 diabetes mellitus have been reported during post-dress course, suggesting the necessity for long-term follow-up. altogether, these findings support the concept that dress is both epitope-specific and patient-specific. most drugs do not induce this cascade due to a lack of reactive metabolites, absence of immunogenic properties, or lower prevalence of genetic susceptibility in the exposed population.  further diagnostic needs: no broadly accepted grading system for dress severity exists and no validated biomarker supports early diagnosis or risk assessment.  geographical differences in the prevalence of pharmacogenetic testing make universal implementation of prevention strategies in particular less feasible in populations carrying high-risk alleles. suggestions based on a critical review of the literature included in the current thesis, that involved thematic analyses of drug properties, clinical expression, and genetic predisposition to drug reaction eosinophilia and systemic symptoms (dress), the following recommendations are suggested. these initiatives seek to further enhance early georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 208 identification, individualise treatment approaches and better plan long-term management and outcome for patients with this heterogeneous syndrome. for clinicians  early identification clinicians should challenge themselves to consider dress in any patient who presents with a consistent constellation of rash, fever, eosinophilia and internal organ involvement in the context of a new drug exposure within 2 to 6 weeks of exposure. the syndrome has a delayed onset and varied presentation such that early clinical suspicion is critical in being able to diagnose, which is frequently either underdiagnosed or misdiagnosed  systematic assessment: a complete and systematic examination should be instituted if dress is suspected. these include baseline and serial laboratory tests to follow lfts, rfts, complete blood counts (cbcs), and chest imaging as indicated to evaluate hepatic, renal, thoracic, and hematologic involvement. close follow-up during hospitalization is also necessary to identify progression or new organs of involvement  early withdrawal of the offending drug: early withdrawal of the implicated drug is important and previous studies significantly improved the clinical outcome and reduced mortality. delay in cessation of drug use is related to more severity and bad prognosis  initial medication of choice: systemic corticosteroids still represent the initial treatment for moderate to severe dress, because of their immunosuppressive and anti-inflammatory action. if corticosteroids are inadequate or contraindicated, other treatments including intravenous immunoglobulin (ivig) or cyclosporine may be tried, without well-controlled trial-based evidence. for researchers  perform randomized controlled trials (rcts) high-quality rcts are urgently required to compare the efficacy and safety of corticosteroids, ivig, cyclosporine, and other immunomodulatory agents for the management of dress. these investigations could potentially inform clinical management decisions toward therapeutic intervention in order to enhance patient outcomes  uniform diagnostic criteria: the scientific community should work together to develop and validate common clinical diagnostic criteria based on the discovery and validation of biomarkers that are reliable. this standardization is expected to enable accurate diagnosis, support epidemiological investigations, and harmonize clinical trials.  monitor longer-term outcomes: longitudinal cohort studies are required to define long-term complications of dress, such as risk for autoimmune diseases, endocrine disorders, and quality of life consequences. unfortunately, such information is crucial for the planning of follow-up and patient counselling. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 209 for policymakers and hospitals  pharmacogenetic testing accessibility: one-way practice can make pharmacogenetic testing more accessible to clinicians who treat dress is to require pharmacogenetic testing before prescribing drugs with strong support for dress for at-risk hla alleles such as hla-b58:01 and hla-a31:01, such as allopurinol, and carbamazepine. this kind of proactive approach has been shown to be effective in preventing severe adverse drug reactions such as the case of genetically predisposed individuals.  realize reporting mechanisms: set up and support national and international adverse drug reaction (adr) and close surveillance registries actively in order to assist in analysing and to increase systematic reporting, surveillance and trend for dress cases. these pharmacovigilance systems are vital for early identification of emerging risk drugs and trends  revise treatment recommendations: there is an urgent need for creation and dissemination of evidence-based, interdisciplinary guidelines for diagnosis and management of dress. this would facilitate evidence-based care and enhance consistency of treatment between different levels of health care. for pharmacists and public health professionals  teach about risks of otc drugs: pharmacists and public health workers need to educate about the risk of nsaid caused dress, especially if a patient self-medicating, and is using it for a prolonged period without supervision, also about other drugs. public health awareness should be raised to minimize this risk and to ensure early medical consultation for the suspicious symptoms.  active involvement in adr monitoring: pharmacists need to be educated in the early warning signs of adrs and should actively be involved in reporting adrs in pharmacovigilance. their frontline role in drug distribution provides them with a unique opportunity to help identify and report cases of dress early. conclusion  genomic insights, specifically the discovery of hla allele associations, have created new opportunities for risk stratification and prevention. pre-treatment pharmacogenomic testing for alleles such as hla-b15:02 and hla-b58:01 is becoming increasingly supported in high-risk populations. nevertheless, the availability of such screening is still restricted in several areas thereby delaying the future of personalized medicine.  there are no standardized guidelines from a treatment point of view, which is a significant barrier. corticosteroids are the mainstay of treatment but the best dose, duration and taper remain inconsistent. the thesis emphasized that the second line agents, including ivig, cs, or antiviral therapy, could be beneficial when directed according to the clinical severity and virus reactivation, yet the efficacy needs to be georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 210 further confirmed by larger clinical trials. this therapeutic uncertainty emphasizes the need for prospective studies to define and implement consensus protocols.  furthermore, the study revealed a number of deficiencies in knowledge and practice. these reasons have been listed to be however, underreporting of nsaid-induced dress in view of their wide over the counter availability, heuristic term in its name, no universal diagnostic criteria, no severity scoring systems and insufficient data regarding long-term outcomes. particularly, 5% of survivors were immune-disrupted until post-recovery, with some subjects even developing autoimmune diseases, leading to long-term immunity disturbance that needs to be investigated further.  in building this thesis, we have attempted to assemble a comprehensive set of detailed case-by-case data to demonstrate the full array of examples of patient diagnostic delay and multi-organ variability, and treatment responses. these case summaries offered some examples of the range of dress and demonstrated well the real‐life dilemmas that clinicians encounter.  this thesis has introduced dress syndrome as not a rare hypersensitivity reaction but as a multi-faceted immunopathological condition where recognition, diagnostic criteria, and treatment options need to be addressed for a new evidence-based perspective. the paper underscores pharmacogenomics, close clinical surveillance and early intervention. despite substantial progress in the characterisation of aetiology and enhancements in early diagnosis, substantial challenges nevertheless exist in optimising treatment approaches, improving risk prediction, and formulating and implementing international diagnostic and management strategies. references 1. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 2. abusuliman, m., amreia, m., rehman, s., chaudhary, a. j., abosheaishaa, h., jamali, t., & hanafi, a. (2024). fatal itching and failing liver: a case report and systematic review of rare, atypical dress (drug rash with eosinophilia and systemic symptoms) syndrome. cureus. https://doi.org/10.7759/cureus.55355 3. ajon, a. r. s., & camara, p. t. a. (2024). drug rash with eosinophilia and systemic symptoms (dress) due to multiple anti-epileptic drug hypersensitivity. cureus. https://doi.org/10.7759/cureus.65417 4. al-attar, m., de santis, m., & massarotti, m. (2019). dress syndrome in response to denosumab: first documented case report. bone reports, 12, 100239. 5. alotaibi, m. e., saggese, s., tawhari, i., zheng, l., nguyen, c. v., & aggarwal, v. (2022). a case of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome in a patient receiving peritoneal dialysis with icodextrin exposure. cureus. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 211 6. ambur, a. b., & nathoo, r. (2021). recurrent drug-induced hypersensitivity syndrome following bortezomib for multiple myeloma. cureus. 7. awad, a., goh, m. s., & trubiano, j. a. (2023). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms: a systematic review. the journal of allergy and clinical immunology in practice, 11(6), 1856–1868. 8. brockow, k., garvey, l. h., aberer, w., atanaskovic‐markovic, m., barbaud, a., bilo, m. b., bircher, a., blanca, m., bonadonna, b., campi, p., castro, e., cernadas, j. r., chiriac, a. m., demoly, p., grosber, m., gooi, j., lombardo, c., mertes, p. m., mosbech, h., . . . terreehorst, i. (2013). skin test concentrations for systemically administered drugs – anenda/eaacidrug allergy interest group position paper. allergy, 68(6), 702–712. 9. cacoub, p., musette, p., descamps, v., meyer, o., speirs, c., finzi, l., & roujeau, j. c. (2011). the dress syndrome: a systematic review. the american journal of medicine, 124(7), 588–597. 10. calle, a. m., aguirre, n., ardila, j. c., & villa, r. c. (2023). dress syndrome: a systematic review and treatment algorithm. world allergy organization journal, 16(3), 100673. 11. chalasani, s., mannam, h., alomari, a. k., & rahnama-moghadam, s. (2025). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms to vancomycin-laden cement space: a case report. cureus. 12. choudhary, r., vinay, k., srivastava, n., bishnoi, a., kamat, d., parsad, d., bhatia, a., & kumaran, m. s. (2021). clinical, biochemical, and serologic predictors of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms syndrome: a prospective case– control study. journal of the american academy of dermatology, 85(4), 901–909. 13. cornejo-garcia, j., blanca-lopez, n., dona, i., andreu, i., agundez, j., carballo, m., blanca, m., & canto, m. (2009). hypersensitivity reactions to non-steroidal antiinflammatory drugs. current drug metabolism, 10(9), 971–980. criado, p. r., ianhez, m., miot, h. a., criado, r. f. j., talhari, c., & ramos, p. m. (2024). dress syndrome: an interaction between drugs, latent viruses, and the immune system. anais brasileiros de dermatologia. 14. daldoul, m., charfi, o., zgolli, f., ferchichi, k., lakhoua, g., kastalli, s., daghfous, r., zaiem, a., aouinti, i., & aidli, s. e. (2025). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms syndrome to non-steroidal anti-inflammatory drugs: a report of case series and systematic review. revue française d’allergologie, 65(4), 104221. 15. danjuma, m. i., naseralallah, l. m. a., aboujabal, b., mohamed, m. f., abubeker, i. y., jabbar, l. a., & elzouki, a. (2021). an investigation into the avoidability of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome. scientific reports, 11(1). dayanand, l., ay, r., & nk, r. k. (2025). adult-onset still’s disease with normal ferritin levels and severe sulfasalazine-induced probable case of drug georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 212 reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome: a unique presentation and management challenges. cureus. 16. de filippis, r., de fazio, p., kane, j., & schoretsanitis, g. (2022). co-occurrence of clozapine-related dress syndrome core clinical manifestations: results of a systematic review. european psychiatry, 65(s1), s719. 17. de la cruz, a. c., ashraf, s., shrestha, n., & saad, m. (2021). myocarditis and drug rash with eosinophilia and systemic symptoms syndrome: a deadly combination. cureus. 18. del pozzo‐magaña, b. r., rieder, m. j., garcia‐bournissen, f., & lazo‐langner, a. (2022). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): a tertiary care centre retrospective study. british journal of clinical pharmacology, 88(9), 4134– 4141. 19. deore, r. (2024). insights into mefenamic acid-induced allergic reactions: a comprehensive clinical and research review. open access journal of pharmaceutical research, 8(1). 20. díaz, d. d., mata, c. o., herrejón, e. p., & pérez, l. l. (2024). adult respiratory distress syndrome (ards) due to omeprazole-induced drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): case report and review of the literature. revista española de anestesiología y reanimación (english edition), 71(10), 763–770. 21. díaz-molina, v., tirado-sánchez, a., & ponce-olivera, r. (2015). clinical, aetiological and therapeutic findings in drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome, four years’ experience in a third-level mexican hospital. revista médica del hospital general de méxico, 79(2), 55–62. 22. dimeas, i. e., sinis, s., dimeas, g., skrimizeas, s., & daniil, z. (2023). a unique case of conservatively treated actinomyces empyema complicated due to drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms syndrome. cureus. 23. dridi, b., agrebi, m., sahnoun, d., & salem, c. b. (2024). metronidazole-induced drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome with parvovirus b19 reactivation: a pediatric case. cureus. 24. dutta, p., das, s., & fershko, a. (2021). non-aromatic anticonvulsant (divalproex sodium) induced drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome. cureus. 25. gangireddy, m., sarao, m. s., shrimanker, i., & nookala, v. k. (2019). a fatal case of vancomycin associated drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms syndrome in a septuagenarian. cureus. 26. gayfield, s., busken, j., & mansur, s. (2022). recurrent leflunomide-induced drug reaction with eosinophilia and systemic symptom (dress) syndrome despite prolonged steroid taper: a case report. cureus. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 213 27. gómez, d. a. g., zorro, s. p., barrios, w. a., & bayona, j. a. c. (2020). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) with severe and atypical lung involvement. radiology case reports, 15(11), 2178–2182. 28. gómez, d. a. g., zorro, s. p., barrios, w. a., & bayona, j. a. c. (2020). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) with severe and atypical lung involvement. radiology case reports, 15(11), 2178–2182. 29. hama, n., abe, r., gibson, a., & phillips, e. j. (2022). drug-induced hypersensitivity syndrome (dihs)/drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): clinical features and pathogenesis. the journal of allergy and clinical immunology in practice, 10(5), 1155-1167.e5. 30. hamid, k., jones, m. e., huang, j., & yu, j. c. (2023). guselkumab-associated pulmonary disease and diffuse alveolar hemorrhage with drug rash with eosinophilia and systemic symptoms. cureus. 31. hanna, m., & yang, s. (2022). covid-19 vaccine: a common suspect but rare culprit in drug rash with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome. cureus. 32. hansen, e., gallardo, m., yan, a., mital, r., jolley, d., mcfeeters, j., gray, a., sitton, b., kaffenberger, b. h., & korman, a. m. (2024). risk assessment of drugs associated with dress syndrome based on publication frequency: a systematic review. journal of the american academy of dermatology, 91(5), 962–966. 33. henriques, a., guerra, m., correia, i., nunes, a. l., & lima, j. (2025). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome associated with celecoxib: a case report of a rare entity. cureus. 34. husain, z., reddy, b. y., & schwartz, r. a. (2013). dress syndrome. journal of the american academy of dermatology, 68(5), 693.e1-693.e14. 35. ilgin, s. e., yanartaş, ö., & akça, e. (2024). risperidone induced dress syndrome: a case report. european psychiatry, 67(s1), s700. 36. isaacs, m., cardones, a. r., & rahnama-moghadam, s. (2018). dress syndrome: clinical myths and pearls. pubmed, 102(5), 322–326. 37. james, f., goh, m. s., vogrin, s., ng, i., douglas, a. p., holmes, n. e., chua, k. y., de luca, j., sharma, p., zubrinich, c., aung, a. k., gin, d., lambros, b., baker, c., foley, p., chong, a. h., thien, f., fok, j. s., su, j., . . . trubiano, j. a. (2024). the australasian registry for severe cutaneous adverse reactions (aus-scar) – providing a roadmap for closing the diagnostic, patient, and healthcare gaps for a group of rare drug eruptions. world allergy organization journal, 17(8), 100936. 38. jayakumar, a., s, h., philip, t., & jomey, m. r. (2024). leflunomide-induced drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms: a diagnostic dilemma. cureus. 39. jiamsathit, w., bunarong, k., papenkort, s., cox, a. r., & jarernsiripornkul, n. (2025). drug-induced serious cutaneous reactions in hospitalized patients: a cross-sectional study. journal of clinical medicine, 14(3), 857. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 214 40. jörg, l., helbling, a., yerly, d., & pichler, w. j. (2020). drug-related relapses in drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress). clinical and translational allergy, 10(1). 41. kanabaj, k., jenerowicz, d., jankowska, l., & żaba, z. (2023). dress syndrome – a dermatological emergency – sulfasalazine-related acute drug reaction case report. heliyon, 9(9), e20021. 42. kardaun, s., sekula, p., valeyrie-allanore, l., liss, y., chu, c., creamer, d., sidoroff, a., naldi, l., mockenhaupt, m., & roujeau, j. (2013). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): an original multisystem adverse drug reaction. results from the prospective regiscar study. british journal of dermatology, 169(5), 1071–1080. 43. kawakami, t., fujita, a., takeuchi, s., muto, s., & soma, y. (2008). drug-induced hypersensitivity syndrome: drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome induced by aspirin treatment of kawasaki disease. journal of the american academy of dermatology, 60(1), 146–149. 44. kim, m., kang, d. y., nam, y., sim, d. w., kim, s., lee, j. k., park, j., park, h., jung, j., kim, c., yang, m., kim, j., ye, y., koh, y., kang, h., park, s. j., & kim, s. (2023). clinical aspects of severe cutaneous adverse reactions caused by beta-lactam antibiotics: a study from the korea scar registry. world allergy organization journal, 16(1), 100738. 45. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 46. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 47. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 48. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 215 49. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 50. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 51. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 52. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 53. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 54. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 55. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 56. chen, che-hung, et al. “pharmacogenetics of drug hypersensitivity: clinical implications and future directions.” current drug metabolism 15, no. 3 (2014): 265– 76. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 216 57. kardaun, sylvia h., and jean-claude roujeau. “dress syndrome or drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms: why the regiscar scoring system should be used.” british journal of dermatology 169, no. 5 (2013): 1001–2. 58. cho, young-min, et al. “long-term outcomes of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome: a retrospective study of 33 patients.” journal of the american academy of dermatology 68, no. 4 (2013): 558–66. 59. shiohara, tetsuo, and yumi kano. “drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): incidence, pathogenesis and management.” expert opinion on drug safety 16, no. 2 (2017): 139–47. 60. cacoub, patrice, et al. “the dress syndrome: a literature review.” the american journal of medicine 124, no. 7 (2011): 588–97. https://doi.org/10.1016/j.amjmed.2011.01.017. 61. husain, zahir, sherrie reddy, and robert k. schwartz. “dress syndrome: part i. clinical perspectives.” journal of the american academy of dermatology 68, no. 5 (2013): 693.e1–693.e14. 62. descamps, vincent, et al. “management of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): a retrospective study of 38 cases.” archives of dermatology 145, no. 12 (2009): 1373–80. 63. yang, chia-yu, et al. “pharmacogenetics and genomic biomarkers of severe cutaneous adverse reactions.” current pharmacogenomics and personalized medicine 15, no. 3 (2017): 179–90. 64. kang, hye-won, et al. “clinical features and outcomes of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) in korean patients.” allergy, asthma & immunology research 11, no. 4 (2019): 507–15. 65. pichler, werner j. “drug hypersensitivity reactions: classification and relationship to t-cell activation.” current opinion in allergy and clinical immunology 8, no. 4 (2008): 291–96. https://doi.org/10.1097/aci.0b013e3283060c8c. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 440 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.25 microbiological analysis of wastewater, fruit juices, determination of microbial sizes, diagnostics and filtration of microorganisms 1george bibileishvili, 2manana mamulashvili, 3elene kakabadze, 4liana ebanoidze, 5nona butkhuzi, 6ia gogiberidze engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1doctor of chemical and biological engineering, chief scientist, email: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 2doctor of chemical and biological engineering, senior research scientist, email:mananamamula59@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0001-39825515 abstract the paper studies the microbiology of water and apple juice from the mtkvari river. various types of bacteria (escherichia coli, enterococcus faecalis, pseudomonas aeruginosa) were found in the water, which indicates the pollution of the mtkvari river, while the study of apple juice revealed bacterial (bacillus subtilis, lactobacillus spp,) microflora, and the sizes of the microbes were determined. the reliability of ultrafiltration, which completely removes contaminants, improves the quality of water and fruit juice, has been established. keywords: water, fruit juices, microbiology, diagnostics, ultrafiltration introduction the mtkvari river basin creates an important living environment for domestic and industrial facilities in and outside tbilisi. the main source of river pollution is municipal wastewater. wastewater leads to deterioration of chemical and biological indicators of river water quality, disrupts the biodiversity of aquatic ecosystems and causes microbiological pollution. microbiological analysis has determined the types and quantities of microorganisms, which determine the water quality and ecological status of the mtkvari river and indicates possible epidemiological risks [1,2]. in fruit juices, the natural sugars, acidity and high water activity contribute to the development of both beneficial and pathogenic microbes. membrane processing of fruit juices is carried out on an industrial scale to replace the stages of depth filtration, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 441 decantation and partial evaporation. membrane filtration is an effective method for purifying juices, resulting in a crystal-clear permeate [3]. purpose and analysis of the work the purpose of the study is to study the contaminating microbes present in the water of the mtkvari river and apple juice, for which cultivation was carried out on various nutrient media and their characteristics were studied. technological conditions of baromembrane processes were developed for the disinfection and sterilization of solutions. to detect microbes, incubation was carried out at 22-37°c for 24-72 hours. the mtkvari river sample was taken in tbilisi according to the international iso 5667-10 standard for water sampling. for microbiological research, the standard iso 9308-1:2014 direct seeding and membrane filtration method was used [4,5,6]. we cultivated microbes in petri dishes on dense nutrient media. we used chromogenic coliform (cca), endo and nutrient agar as culture media for microorganisms. microbe sizes were determined with an accuracy of 1 m using a polarizing interference optical microscope (biolar) with an objective micrometer division of 10 m [7,8]. the water samples of the mtkvari river were filtered through a membrane with a pore size of 0.1 m, and apple juice through a membrane with a pore size of 0.45 m. conclusions and judgment as a result of the inoculation of water samples on a nutrient medium, e-coli was detected as a typical blue color, and coliform as a pinkish-reddish oxidase-negative colony. the results of the study are expressed by measuring the number of colony-forming units in a volume considered standard for microorganisms. the results of the analysis of water from the mtkvari river are given in table 1; table 1. number of microbes in the water of the mtkvari river indicator to be investigated unit of measurement allowed quantity result before filtering result after filtering mesophilic aerobes and facultative anaerobes 37 22 in 1 ml 20 100 15 40 not found not found common coliform bacteria goat/300 ml it doesn't work. 2400 not found escherichia coli goat/300 ml will not be allowed 2200 not found streptococcus faecalis goat/250 ml will not be allowed 300 not found pseudomonas aeruginosa goat/250 ml will not be allowed 1700 not found sulfite-reducing clostridia (cl perfringens) goat/50 ml will not be allowed 40 not found georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 442 the indicators of microorganisms found in the mtkvari river indicate fecal pollution. their characteristics are presented in table 2. table 2. characteristics of microorganisms present in the mtkvari river sample characteristic escherichia coli streptococcus faecalis pseudomonas aeruginosa form round round irregular color pink black-dark green-cyan surface glossy smooth shiny consistency soft soft adhesive size in m 2,0 -3,0 1,5 3,0 – 4,0 the results of the microbiological study of apple juice are given in table 3. table 3. characteristics of microorganisms present in apple juice sample juice colony type total number of cells/ml form color surface microscopic characteristics before filtration after filtration apple bacteria 2600 not found round white smooth bacillus subtilis (size 3,0 -5,0 m) as the results show, fecal contamination was detected in the water of the mtkvari river, which in itself negatively affects the quality of the river's water, while as a result of ultrafiltration, no contaminants were detected in either the mtkvari river water or the apple juice filtrate. conclusion the study showed that the number of microbes found in the water of the mtkvari river indicates potential sanitary hazards, while bacterial microflora was detected in apple juice. it was determined that ultrafiltration improves the transparency and quality of water and fruit juices, resulting in microbiologically clean water and juice. references 1. bibileishvili g.v., mamulashvili m.a., javashvili z.d., kakabadze e.g. microbiological study of natural fresh waters treated with ultrafiltration membranes. georgian engineering news vol.93 2 2021 pp. 113-114 2. bibileishvili g.v., mamulashvili m.a., javashvili z.d., butkhuzi t.g. microbiological study of black sea water and application of ultrafiltration method to provide georgian georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 443 resort zone with ecologically clean water. georgian engineering news vol. 93 2 2021 pp. 115-117 3. manana mamulashvili1, giorgi bibileishvili2, zaza javashvili3, tinatin butkhuzi4, elene kakabadze5 determination of morphological and tinctorial characteristics of microorganisms in wine and water. georgian scientists vol.7 no.2 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.59 pp. 648-651 4.georgian national environment agency – water quality reports (2023). 5. iso 5667-1 water quality water sampling guide. 6. iso 9308-1 (2014). water quality enumeration of escherichia coli and coliform bacteria part 1: membrane filtration method for waters with low bacterial background flora 7. g. bibileishvili, n. gogesashvili, m. kezherashvili, l. kuparadze, m. mamulashvili, l. ebanoidze microand ultrafiltration processing of water and fruit juices. collection of abstracts of the international conference "chemistry achievements and prospects" dedicated to the 90th anniversary of the birth of academician givi tsintsadze gtu tbilisi 2023 8. g. bibileishvili, m. mamulashvili m. kezherashvili z. javashvili e. kakabadze baromembrane processing of grape and tangerine juices georgian chemical journal issn 1512-0686 vol.19 1 2019 pp.91-92 , , , 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 . (escherichia coli, enterococcus faecalis, pseudomonas aeruginosa), , , (bacillus subtilis, lactobacillus spp,) , . , , . : , , , , , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 449 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.27 methods for staining microbial capsules and spores in the microbiological study of rkatsiteli wine materials and fruit juices george bibileishvili1, tinatin butkhuzi2, manana mamulashvili3, liana ebanoidze4, leila tananashvili5, ia gogiberidze6 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1doctor of chemical and biological engineering, chief scientist, e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orsid id:http:/orsid/0009-0003-7712-2436 3doctor of chemical and biological engineering, senior research scientist, email:mananamamula59@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0001-39825515 abstract the paper discusses the methods of staining microbial capsules and spores in rkatsiteli wine material and fruit juices. it has been established that the correct selection of staining methods and the membrane filtration process ensure the stability, safety and quality of the product, which is of paramount importance in technological processes. the paper discusses the methods of staining microbial capsules and spores in rkatsiteli wine materials and fruit juices. it is established that the correct selection of staining methods and the membrane filtration process ensure the stability, safety and quality of the product, which is of paramount importance in technological processes. keywords: wine material, fruit juice, capsules, spores, staining methods, membrane filtration introduction microbiological safety of beverages is one of the main challenges of modern food technology. during the production of wine and fruit juices, microorganisms introduced from raw materials are often present in them, which affect the fermentation, organoleptic and stability properties of the product [1,2,5]. a diverse microbiological spectrum is of particular importance during the maturation of the traditional georgian variety rkatsiteli wine [6]. similarly, fruit juices are easily colonized by yeasts, bacteria and sometimes sporeforming forms, which requires accurate identification of the microbes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 450 literature review one of the main methods for studying the morphological features of microbes is the staining technique. common stains (methylene blue, fuchsin) allow for the observation of cell shape [3]. the gram method classifies according to the structure of the cell wall, which is essential for controlling the microflora of wine (lactobacillus, oenococcus, acetobacter). spore staining (schaeffer–fulton) provides for the detection of the genera bacillus and clostridium, which are often found in environmental sources. capsule staining (india ink, nigrosine) is especially important for the identification of capsular yeasts and bacteria in fruit juices [4,5,6]. analysis and methods the samples were taken for the study of rkatsiteli wine material, pasteurized and raw fruit juice, which were prepared using the production method. the samples were processed before and after filtration with membranes with a pore size of 0.2 m for rkatsiteli wine material and 0.45 m for fruit juices. microscopic smears were prepared from the precipitate remaining on the filter, which were fixed and stained using the following methods: 1. general staining – methylene blue, fuchsin. 2. gram method – crystal violet, lugol’s solution, decolorizer, safranin. 3. spore staining (schaeffer–fulton) – malachite green and safranin. 4. capsule staining – india ink, nigrosine. 5. additional methods – ziehl-neelsen (acid-fast bacteria), acridine orange (fluorescent). results and conclusions gram-positive lactobacilli and oenococcus oeni, as well as gram-negative acetic acid bacteria and bacillus spores, which are related to the microflora of the grape surface, were detected in the rkatsiteli wine material. yeasts (saccharomyces, candida) dominated in the fruit juice. when staining with indian ink, capsular forms of candida were detected, which is related to the storage conditions of the product. the results show that general staining is not sufficient for accurate identification of microbes. specific staining of spores and capsules is necessary to differentiate pathogenic and technologically important microorganisms. using the gram rule, a method of differential staining of bacteria, we were able to establish the systematics of bacteria and microbiological diagnostics of diseases. spore staining is especially necessary for the detection of bacillus and clostridium. coloring of capsules is necessary to control yeasts and enterobacteriaceae in fruit juices. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 451 conclusion it was determined that the methods of staining microbial capsules and spores are a reliable diagnostic tool, which is important for assessing the microbiological quality of both rkatsiteli wine and fruit juice. the gram method determines the main groups of bacteria. the use of membrane filtration ensures the stability, safety and quality of the product, which is of paramount importance in technological processes. references: 1. manana mamulashvili1, giorgi bibileishvili2, zaza javashvili3, tinatin butkhuzi4, elene kakabadze5. determination of morphological and tinctorial characteristics of microorganisms in wine and water. georgian scientists vol.7 no.2 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.59 pp. 648-651 2. g. bibileishvili, n. gogesashvili, m. kezherashvili, l. kuparadze, m. mamulashvili, l. ebanoidze microand ultrafiltration processing of water and fruit juices. collection of abstracts of the international conference "chemistry achievements and prospects" dedicated to the 90th anniversary of the birth of academician givi tsintsadze gtu tbilisi 2023 3. fleet, g. h. (2003). yeast interactions and wine flavour. international journal of food microbiology, 86(1–2), 11–22. 4. jolly, n. p., varela, c., & pretorius, i. s. (2014). not your ordinary yeast: nonsaccharomyces yeasts in wine production uncovered. fems yeast research, 14(2), 215– 237. 5. prescott, l. m., harley, j. p., & klein, d. a. (2017). microbiology. 10th edition. mcgrawhill. 6. kleiner, m., thorson, e., sharp, c. e., dong, x., & hagen, k. d. (2020). assessing specieslevel diversity in complex microbial communities. nature reviews microbiology, 18(12), 725–739. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 452 1, 2, 3, 4, 5 : . , , , : , , , , , microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 269 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.17 საქართველოში გავრცელებული delphinium-დეზურას სახეობების ალკალოიდები და მათი ციტოტოქსიკური აქტივობა ლალი კინწურაშვილი1, ჟან ლეგო2, ვახტანგ მშვილდაძე3 1ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, საქართველო, თბილისი, e-mail: l.kintsurashvili@tsmu.edu 2ბიოლოგიურ მეცნ. დოქტორი, კვებეკის უნივერსიტეტის ფუნდამენტურ მეცნიერებათა დეპარტამენტის პროფესორი, შიკუტიმი, კანადა. 3ფარმაციის დოქტორი, თსსუ იოველ ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, საქართველო, თბილისი. კვებეკის უნივერსიტეტის ფუნდამენტურ მეცნიერებათა დეპარტამენტის პროფესორი, შიკუტიმი, კანადა. აბსტრაქტი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი delphinium სახეობების: delphinium speciosum seed., delphinium flexuosum bieb., delphinium freynii conrath., delphinium shmalhausenii abov., delphinium elisabethaei n.busch. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოების შესწავლა ალკალოიდების შემცველობაზე და მათი ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასება. ჩატარებული ფიტოქიმიური კვლევების შედეგად delphinium ზემოთ ჩამოთვლილი მცენარეებიდან სითხე-სითხოვანი ექსტრაქციის მეთოდით მიღებული გასუფთავებული ალკალოიდების ჯამებში დომინირებენ დიტერპენული ალკალოიდები: მეთილლიკაკონიტინი და ლიკოკტონინი. in vitro ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასებისას resazurine და hoechst მეთოდების მიხედვით, delphinium shmalhausenii abov. მიწისზედა ორგანოების ალკალოიდების ჯამებმა გამოამჟღავნეს ძლიერი ციტოტოქსიკური აქტივობა a-549 (ადამიანის ფილტვის კარცინომა ), dld-1 (სწორი ნაწლავის ადენოკარცინომა) უჯრედული კულტურის ხაზების მიმართ. ამასთან, სუსტი ტოქსიკურობა აღინიშნა ws-1 (კანის ნორმალური ფიბრობლასტები) უჯრედებზე; საშუალო სიძლიერის ციტოტოქსიკური მოქმედება გამოვლინდა delphinium shmalhausenii abov. და delphinium freynii conrath. მიწისქვეშა ორგანოების ალკალოიდების ჯამის შემთხვევაში, ხოლო a-549 უჯრედების მიმართ სუსტად გამოხატული ციტოტოქსიური აქტივობა აჩვენეს delphinium elisabethaei n.busch. ალკალოიდებმა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 270 საკვანძო სიტყვები: ალკალოიდი, დეზურა, delphinium, helleboraceae, ციტოტოქსიკური აქტივობა. ონკოლოგიურ პრაქტიკაში ფართოდ გამოიყენებულ ქიმიოთერაპიულ საშუალებებს შორის მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ პრეპარატებს, რომლებიც დამზადებულია სამკურნალწამლო მცენარეულ ნედლეულზე და მათგან გამოყოფილი ბუნებრივ შენაერთებზე. ამიტომ ალკალოიდშემცველი მცენარეების ახალი რესურსების ძიება აქტუალურია. ცნობილია, რომ დეზურას delphinium (ოჯ. helleboraceae) სახეობები მდიდარია დიტერპენული ალკალოიდებით, რომლებიც ლიტერატურული მონაცემების თანახმად, ფარმაკოლოგიური მოქმედების ფართო სპექტრით ხასიათდებიან: კურარეს მსგავსი, ანთებისსაწინააღმდეგო, ტკივილგამაყუჩებელი, ანტიარითმიული, სიმსივნის საწინააღმდეგო, ანტიდოტური და ინსექტიციდური [1-5]. ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი დეზურას სახეობების მიწისზედა ორგანოების შესწავლა ალკალოიდების შემცველობაზე და მათი ციტოტოქსიკური აქტივობის შეფასება. საქართველოში გვარი delphinium წარმოდგენილია 18 სახეობით, რომლებიც ალკალოიდების შემცველობზე ნაკლებად იყო შესწავლილი [6]. კვლევის მასალა და მეთოდები: კვლევის ობიექტებს წარმოადგენდა საქართველოში მოზარდი delphinium სახეობების: delphinium speciosum seed., delphinium flexuosum bieb., delphinium freynii conrath., delphinium shmalhausenii abov., delphinium.elisabethaei n.busch. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოები, შეგროვილი ყვავილობის ფაზაში საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში (იხ. ცხრილი 1). ალკალოიდების ჯამის მიღება მოვახდინეთ სითხურ-სითხოვანი ექსტრაგირების მეთოდით: ჰაერმშრალი დაწვრილმანებული ნედლეულის წინასწარი შეტუტიანება ნატრიუმის კარბონატის 5% ხსნარით და გამოწვლილვა ქლოროფორმით. მიღებული ექსტრაქტები გავასუფთავეთ გოგირდმჟავას 5% ხსნარით, გამონაწვლილები დავამუშავეთ ეთილის ეთერით, შევატუტიანეთ ნატრიუმის კარბონატით ph-9-მდე და ექსტრაგირება მოვახდინეთ ორგანული გამსხნელით. მიღებული ალკალოიდების ჯამების გამოსავალი პროცენტებში, მცენარის ჰ/მ მასალაზე გადაანგარიშებით, მოცემულია ცხრილში1. ალკალოიდების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 271 ჯამები დავყავით ფრაქციონირებით ფუძიანობის მიხედვით ph 2,0-10,0 (ბიჯი1,0). ფრაქციები გავასუფთავეთ აცეტონით და გადავაკრისტალეთ მეთანოლით [7,8]. გამოყოფილი ფუძეების იდენტიფიკაცია მოვახდინეთ ალკალოიდების ჭეშმარიტ ნიმუშებთან ლღობის ტემპერატურის შერეული სინჯის (wenk labtec, germany), gc/ms სპექტრალური და თვისობრივი ანალიზების საფუძველზე თფქ მეთოდით (ფირფიტა siliagel254, merck; სისტემები: i-ii-ქლოროფორმი-მეთანოლი ( 6:1; 4:1); დეტექტორი: დრაგენდორფის რეაქტივი) ჭეშმარიტ მოწმეებთან თანდასწრებით. delphinium სახეობებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამები შესწავლილი იყო in vitro ციტოტოქსიკურ აქტივობაზე laseve-ს ლაბორატორიაში, ფუნდამენტალური მეცნიერებების დეპარტამენტში, კვებეკის უნივერსიტეტში, ქ. შიკუტიმი, კანადა. ანალიზი შესრულდა სამ უჯრედულ კულტურაზე: a-549 (ადამიანის ფილტვის კარცინომის უჯრედული კულტურა atcc#ccl-185); dld-1 (სწორი ნაწლავის ადენოკარცინომის უჯრედული კულტურა atcc#ccl-221), ws-1 (კანის ნორმალური ფიბრობლასტები), რომლებიც მიღებულია atcc-დან (american და type culture collection მანასა, აშშ). სიმსივნური უჯრედები კულტივირებულია earle მარილთან და l-გლუტამინის შემცველ საკვებ არეში (earle's მარილი შემადგენლობა: kcl, nacl, nah2po4 · h2o, d-გლუკოზა, mgso4 · 7h2o, cacl2 · 2h2o, nahco3, წითელი ფენოლი), რომელსაც ემატება ემბრიონალური ხბოს 10%-იან შრატი (hyklon, logan, ა.შ.შ.) ვიტამინები (1x), პენიცილინი (100 i.u./მლ) და სტრეპტომიცინი (100 მკგ/მლ), ამინომჟავები (1x), ნატრიუმის პირუვატი (mediaech cellgro, va). უჯრედების ინკუბაცია მიმდინარეობს 37°c ტემპერატურაზე, ტენიან ატმოსფეროში co2 5%. საკვლევი ნიმუშების ციტოტოქსიკური აქტივობა განსაზღვრული იყო ინჰიბიტორული კონცენტრაციით (ic50), რომელიც ახდენს უჯრედების 50% ზრდის ინჰიბირებას. საკონტროლო ნიმუშად გამოიყენებული იყო ეტოპოზიდი და დაუნორუბიცინი [9,10]. შედეგები და განხილვა. ჩატარებული კვლევების საფუძველზე დადგენილია, რომ საქართველოში მოზარდი delphinium ზემოთჩამოთვლილი სახეობები შეიცავენ დიტერპენულ ალკალოიდებს. იდენტიფიცირებული ფუძეების ჩამონათვალი მოცემულია ცხრილში1. მიღებულ ალკალოიდების ჯამებში დომინირებენ ფარმაკოლოგიურად აქტიური მეთილლიკაკონიტინი და ლიკოკტონინი. ალკალოიდშემცველი ჯამების in vitro ციტოტოქსიკური აქტივობის შესწავლის შედეგები მოცემულია ცხრილში 2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 272 ცხრილი 1. delphinium სახეობების ალკალოიდების ჯამებში იდენტიფიცირებული ალკალოიდები. delphiniu m დეზურას სახეობებ ი მცენარის შეგროვები ს ადგილი და ვეგეტაციი ს ფაზა ალკალოიდების ჯამი %, ჰაერ/ მშრალ ნედლეულზე გადაანგარიშებით დეზურას სახეობეში იდენტიფიცირებული ალკალოიდები მიწისზედა ორგანოები მიწისქვეშა ორგანოები მიწისზედა ორგანოები მიწისქვეშა ორგანოები delphinium speciosum seed ციხისჯვარ ი, ყვავილობ ის ფაზა 0,46 0,71 მეთილლიკაკონიტი ნი, გიგაქტონინი, ლიკოკტონინი, ლიკაკონიტინი მეთილლიკაკონი ტინი, ლიკოკტონინი, delphinium flexuosum bieb. ბაკურიანი ყვავილობ ის ფაზა 1,03 1,20 მეთილლიკაკონიტი ნი, დელკოზინი, ლიკოკტონინი, ანტრანოილლიკოკტ ონინი, ზონგორინი მეთილლიკაკონი ტინი, ანტრანოილლიკოკ ტონინი, დელკოზინი, ლიკოკტონინი, ნორზონგორამინი, ზონგორინი, დელექტინი delphinium freynii conrath. კოჯორი, ყვავილობ ის ფაზა 0,25 0,45 დელფრენინი,დელფ ლექსინი, ზონგორამინი,ნორზ ონგორინი, ნორზონგორამინი მეთილლიკაკონი ტინი, ანტრანოილლიკოკ ტონინი, ლიკოკტონინი, delphinium shmalhause nii abov, თეთრიწყა რო,ყვავილ ობის ფაზა 0,62 0,75 მეთილლიკაკონიტი ნი, ანტრანოილლიკოკტ ონინი, ლიკოკტონინი, მეთილლიკაკონი ტინი, ლიკოკტონინი, delphinium. elisabethaei n.busch. ბორჯომი, ყვავილობ ის ფაზა 0,32 0,89 მეთილლიკაკონიტი ნი, ანტრანოილლიკოკტ ონინი, ლიკოკტონინი, მეთილლიკაკონი ტინი, ლიკოკტონინი, ანტრანოილლიკოკ ტონინი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 273 ცხრილი 2. in vitro ალკალოიდშემცველი ჯამების ციტოტოქსიკური აქტივობა (ic50, µg/ml) მცენარე ვეგეტატიური ორგანოები ხაზოვანი უჯრედები და მეთოდები resazurin hoechst a-549 dld-1 ws-1 a-549 dld-1 ws-1 delphinium speciosum seed . მიწისზედა ორგანოები >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml delphinium speciosum seed მიწისქვეშა ორგანოები >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml ეტოპოზიდი >50 µm 12±2 µm >50 µm 18±6 µm 4,1±0,8 µm >50 µm delphinium flexuosum bieb მიწისზედა ორგანოები >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml delphinium flexuosum bieb მიწისქვეშა ორგანოები >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml delphinium freynii conrath მიწისზედა ორგანოები >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml 196±20 µg/ml 167±24 µg/ml delphinium freynii conrath მიწისქვეშა ორგანოები 135±18 µg/ml 161±24 µg/ml >200 µg/ml 41±8 µg/ml 48±2 µg/ml >200 µg/ml delphinium shmalhausenii abov. მიწისზედა ორგანოები 6,1±0,2 µg/ml 9,2±0,9 µg/ml >200 µg/ml 11±1 µg/ml 33±5 µg/ml >200 µg/ml delphinium shmalhausenii abov. მიწისქვეშა ორგანოები 48±5 µg/ml 59±7 µg/ml 57±6 µg/ml 69±5 µg/ml 81±14 µg/ml 139±11 µg/ml delphinium elisabethaei n.busch მიწისზედა ორგანოები 159±12 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml 92±14 µg/ml >200 µg/ml >200 µg/ml დაუნორუბიცინი daunorubicin 0,68 ± 0,08 µm <0,078 µm 0,12 ± 0,02 µm <0,078 µm <0,078 µm 0,13 ± 0,03 µm georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 274 დასკვნა. საქართველოში მოზარდი delphinium სახეობების: delphinium speciosum seed., delphinium flexuosum bieb., delphinium freynii conrath., delphinium shmalhausenii abov., delphinium elisabethaei n.busch. მიწისზედა და მიწისქვეშა ორგანოების სითხე-სითხოვანი ექსტრაქციის მეთოდით მიიღებული ალკალოიდების ჯამების ფიტოქიმიური შესწავლის საფუძველზე დადგენილია, რომ ალკალოიდები მიეკუთვნებიან დიტერპენულ ჯგუფს, მათ შორის დომინანტი ფუძეებია: ფარმაკოლოგიურად აქტიური მეთილლიკაკონიტინი და ლიკოკტონინი. ალკალოიდშემცველი ჯამების in vitro ციტოტოქსიკური აქტივობის შესწავლის შედეგად გამოვლენილია: delphinium shmalhausenii abov. მიწისზედა ორგანოებიდან მიღებული ალკალოიდების ჯამის მკვეთრად გამოხატული ციტოტოქსიკური აქტივობა a-549 (ადამიანის ფილტვის კარცინომის), dld-1 (სწორი ნაწლავის ადენოკარცინომის) უჯრედული კულტურის ხაზების მიმართ. აღსანიშნავია ალკალოიდების ჯამის სუსტი ტოქსიკურობა ws-1 (კანის ნორმალური ფიბრობლასტები) უჯრედების მიმართ; საშუალო სიძლიერის ციტოტოქსიკური მოქმედება გამოამჟღავნეს delphinium shmalhausenii abov. და delphinium freynii conrath მიწისქვეშა ორგანოების ალკალოიდებმა. a-549 უჯრედების მიმართ სუსტად გამოხატული ციტოტოქსიურობა აჩვენა delphinium.elisabethaei n.busch. ალკალოიდების ჯამმა. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. liu, f.; yang, c.h.; liang, j.y.; liu, j.h. advances in the studies on the pharmacological activities and toxicities of c19 diterpenoid alkaloids. strait pharm. j. 2012, 24, 1–5. 2. wang, j.l.; shen, x.l.; chen, q.h.; wang, w.; wang, f.p. structure-analgesic activity relationship studies on the c18-and c19-diterpenoid alkaloids. chem. pharm. bull. 2009,57, 801–807. 3. faridi, b.; zello, a.; touati, d.; alaoui, k.; cherrah, y. toxicite aigue et activite antiinflammatoire des grains de delphinium staphysagria. phytotherapie 2014,12, 175–180. 4. xu, t.f.; liu, s.; meng, l.l.; pi, z.f.; liu, z.q. bioactive heterocyclic alkaloids with diterpene structure isolated from traditional chinese medicines. j. chromatogr. b 2016, 1026, 56–66. 5. кобелянская л. г. применение метилликаконитина в клинике нервных болезней при спастических парезах. фармакология и токсикология. 1959.№1. с. 38-42. 6. gagnidze, r. vascular plants of georgia a nomenclatural checklist. tbilisi.: “universal” 2005, “universal”,247 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 275 7. l. kintsurashvili, k. mulkijanyan, n. gogitidze, n. mushkiashvili. alkaloids from the aerial parts of larkspur (delphinium speciosum beeb.) and their pharmacological activity. ijppr.human. 2020,v.18,(4), 204-211. 8. l. kintsurashvili, n.gogitidze, n. mushkiashvili, k. mulkijanyan.alkaloids of aboverground organs of delphinium freynii conrath., common in georgia and their analgesic activity. scientific-practical journal, ltd”interfarmi+”. experimental & clinical medicine, 2023, 2, 21-25 9. oueslati s, ksouri r, falleh h, pichette a, abdelly c, legault j. phenolic content, antioxidant, anti-inflammatory and anticancer activities of the edible halophyte suaeda fruticosa forssk. food chemistry.2012;132(2):943-947. doi:10.1016/j.foodchem.2011.11.072 10. debiton e, madelmont jc, legault j, barthomeuf c. sanguinarine-induced apoptosis is associated with an early and severe cellular glutathione depletion. cancer chemother pharmacol. 2003;51(6):474-482. doi:10.1007/s00280-003-06099 alkaloids of delphinium species distributed in georgia and their cytotoxic activity 1lali kintsurashvili, 2jean legault, 1,2vakhtang mshvildadze 1tsmu i. kutateladze institute of pharmacochemistry, tbilisi, georgia 2université du québec a chicoutimi, chicoutimi, québec, canada abstract the aim of the study was investigation the above and underground organs of delphinium species distributed in georgia: delphinium speciosum seed., delphinium flexuosum bieb., delphinium freynii conrath., delphinium shmalhausenii abov., delphinium elisabethaei n.busch. for the content of alkaloids and to evaluate their cytotoxic activity. of as a result phytochemical studies was conducted, in the total purified alkaloids obtained from the above-mentioned delphinium plant species by liquid-liquid extraction method dominate diterpene alkaloids: methyllycaconitine and lycoctonin. evaluation in vitro cytotoxic activity by resazurin and hoechst methods, in the case of the sum of alkaloids from aboveground organs of delphinium shmalhausenii abov. revealed significant cytotoxic activity against a-549 (human lung carcinoma) and dld-1 (rectal adenocarcinoma) cell culture lines with weak toxicity toward ws-1 (normal skin fibroblast) cells ; alkaloids from underground organs of delphinium shmalhausenii abov. and delphinium freynii conrath. exhibited a moderate cytotoxicity; weak expressed cytotoxic activity against a-549 cell lines was detected in the case of delphinium elisabethaei n.busch. alkaloids. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 554 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.51 the article discusses the issues of ensuring the safety and preservation of the biological activity of food products during processing and storage. undesirable transformations of certain nutrients during preprocessing and protection against them george madzgarashvili doctor of agric. sci., llc “demetra”, experimental laboratory of food products processing e-mail: gmadzgarashvili@yahoo.com tel.: (+995) 555 39 07 56 orcid-id: 0009-0007-1836-8523 abstract this paper examines one of the most relevant aspects of food production in modern conditions – the issues of their processing and quality preservation, namely, the creation of high-quality feed for bees using inexpensive, non-traditional raw materials. when solving this problem, it turned out that previous technologies cannot ensure the production of safe products: compounds harmful to both humans and bees are formed: oxidized flavonoids, 5-hydroxymethylfurfural. at the same time, the organoleptic properties (color, odour, taste) of fruit-based products have sharply deteriorated. moreover, these substances have pronounced toxic properties. to prevent these undesirable phenomena, the author has developed a new method for concentrating solutions and liquid mechanical mixtures at low temperatures (<70°c) (madzgarashvili, 6), which made it possible to avoid the formation of the above substances; -using modern biotechnological methods, in particular, through enzyme preparations, it was decided to create a fundamentally different way of producing one of the promising bee products – bee bread: it was obtained directly from pollen, by lactic acid fermentation in laboratory or industrial conditions, which eliminated of bee hive impurities, honeycomb damage, risk of residues of the embryo feed getting into finished products, and expanded the possibilities of bee bread production and export. key words: honey; pollen; bee bread; ferments; fruit concentrates; 5-hydroxymethylfurfural; flavonoids. introduction such transformations occur in the content of protein, simple carbohydrates, vitamins and other substances. the main reasons for them include improper thermal regime, atmospheric oxygen, various types of microbes, high water content, hydrogen ion concentration, sunlight, composition of packaging georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 555 material, etc., and the consequence is a change in the quality of food and the appearance of undesirable, and sometimes harmful substances. such a wide variety of factors and completely different chemical composition of food make the researcher look for optimal solutions for processing and storing certain types of food. based on the above, we approached this issue primarily taking into account their chemical composition, in particular, understanding the possible reaction of the factors listed above to the substances (protein, carbohydrates, excess moisture, etc.) included in their composition. materials used: dried pollen, with a residual moisture content of 10-12%; natural honey with excess water and acetic acid; natural fruits, with the possibility of canning; natural grape juice (badagi), with a sugar content of 20-22% by weight; wheat flour, with residual moisture 12-13%; potassium pyrosulfite, commercial preparation; carbon dioxide gas; enzyme preparations: α-amylase, βfructofuranosidase. research methods 1. technology of drying of pollen (madzgarashvili, 2, rus) 2. preservation of pollen in bee colony ( in honeycombs) ( tunikow et al , 11, rus) 3. method of preparing of bee bread without bee colony (honeycombs) (madzgarashvili, 3, geo) 4. kirby-bauer disk-diffusion susceptibility test protocol. (hudziki, 10, eng) 5. determination of hmf by fiehe’s test. tu latv. ssr 290-60 (9, rus) 6.method of hydrolysis of food sugar in concentrated solutions. patent of former ussr # 578 341 c 13k 3/00, 1977 (madzgarashvili g. et al, rus). results of the research and discussion development of a safe technology for enzymatic hydrolysis of sugar syrup and removal of excess water from the solution. according to hertzfeld (1), 5-hydroxymethylfurfural, produced during acid hydrolysis of sugar, even at its low concentration in solution (3 mg/%) negatively affects the life expectancy of bees. for this reason, our research (madzgarashvili, 2) has for the first time determined the minimum temperature required for this substance to produce (70°c). under normal conditions it significantly prolongs the evaporation of excess water from the hydrolysate. in the course of subsequent research, a simple and effective method of solvent evaporation from solutions and liquid mechanical mixtures was developed. it is carried out at atmospheric pressure, temperature 40-65°c, with high condensation intensity, depending on the type of substrate. in particular, in one series of experiments, the initial concentration of the solution was 12-23wt%, and the evaporation rate (decrease in water content) per hour was 11-12%. in the subsequent period (concentration 24-65%), the evaporation rate reached 16-17%. at the final stage (concentration 66-81 wt%), the evaporation rate decreased to 810%. in the next experiment, at an initial solution concentration of 67-68%, 90-100 minutes were enough to prepare the optimal composition of invert syrup for bees (78-81wt%). the content of 5hydroxymethylfurfural in this product did not exceed 5 mg/kg (laboratory “multitest”, tbilisi, 2017). this figure is significantly lower than the data for honey of the highest quality. this effect was achieved by using the microbial β-fructofuranosidase (madzgarashvili, 4). subsequently, the production and use georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 556 of invert syrup in this way became the basis for the development of safe technologies for the production of other products (bee bread, fruit concentrates, dried fruits). fig. i. invert syrup additions fig. ii. candy (paste food) consists of: only simple sugars with protein features of processing and storage of high-protein foods. in this case, the subject of our research was pollen pollen grains, that bees collect as a source of basic nutrients (except carbohydrates), a product with high biological activity, perishable under natural conditions, with moderate (20-30%) moisture content and abundantly infected with yeast fungi. the bee itself solved this issue in the process of evolution by carrying out lactic acid fermentation in a product placed in honeycombs, but it is quite difficult for a person to remove the product stored in a honeycomb and already turned into bee bread, not to mention its ecological purity, the volume of a marketable product is reduced due to the sharp seasonality of work. man has developed simple methods to collect raw pollen from bees and dry it (fig. iii). for the last operation, it is recommended to use a simple drying cabinet with a thermal regime of 35-40°c. obviously, this regime makes the drying process much longer (20-48 hours, taking into account its initial humidity). a negative consequence of this process is the low stability of labile ingredients, especially in terms of preservation of carotene and amino acids (lysine, phenylalanine, arginine). fig. iii. pollen dryer pollen bee bread during the comparative testing of drying units of different designs, we preferred a vacuum dryer. in addition, it was observed that: if the residual pressure does not exceed 0.05 kg/cm2, and the temperature ranges from 60-65°c, then the drying process lasts 75-90 minutes, and the residual moisture content is georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 557 4 wt.% on average. it should be noted that under these conditions, the temperature in the material to be dryed does not rise above 45°c, which is explained by the increased release of heat and water vapor from the vacuum dryer (madzgarashvili, 2). the fact that the negative effect of atmospheric oxygen on the preservation of carotene and amino acids is significantly weakened in vacuum conditions can not be regarded as a factor contributing to the improvement of drying, in particular, the carotene content in the test sample of pollen (drying in vacuum) was 8.5 mg%, in the control of the sample (drying in a conventional drying cabinet 40-45°c) this indicator was 7.94 mg%, of lysine3.23 and 2.55 mg%, respectively; of arginine -4.21 and 1.27; of phenylalanine -1.94 and 1.35. in the test group of bee colonies, which were given vacuum-dried pollen mixed with candy, the area of an adult brood at the end of the experiment was 29.4 dm2, the same indicator of the control group was 25.5 dm2. furthermore, it should be noted that volatile essential oils an important biologically active substance are much more intensively lost in vacuum, which can be considered a disadvantage of this method. at the next stage of the work, we made bee bread from dry pollen without a bee colony (honeycombs, madzgarashvili, 3). the advantages of this step include: clearly the best ecological purity of the pollen, the opportunity to do work literally all year round, and for the collection of pollen during 5-7 months of the active season, reduction of labor costs by almost 40%, the duration of conservation of bee bread has been reduced from 2.5 weeks to 50 hours, using selective strain of lactic acid bacteria. this was also due to the fact that the mixture created the necessary minimum of simple sugars (invert syrup by madzgarashvili et al, 4) for the functioning of lactic acid bacteria, and also used a neutral gas-carbon dioxide was used both during incubation and storage of the finished product. accordingly, the market price of finished bee bread has decreased from $100 to $64 per kg, which will significantly increase the consumption of the product by the population with the results obtained. to determine the biological activity of the bee bread made by the above technology, the sample was incubated with clostridium botulinum spores, placed in a thermostat at 37°c for 10 days, after which a sample of bee bread was given together with the main feed to an experimental group of white mice. the control group received regular food (without bee bread). during the experiment, all numbers of mice were maintained, i.e. the bee bread inhibited the ability of clostridium botulinum to multiply and produce toxin (l. malania, personal report from r.lugar laboratory, tbilisi, 2019 ). this product was also tested in the microbiological laboratory of “biotexi” llc by including it in a meat-peptone agar (hudziki, 10) on which strains of escherichia coli and staphylococcus aureus were incubated. within 24 hours, the diameter of their inhibition zones was 33 and 31 mm, respectively. unfortunately, we did not have the opportunity to determine the effect of bee bread made in this way on the condition of patients with the covid-19. due to technical difficulties, we were also unable to determine the level of carotene retention compared to the initial product using an improved research method (biehler et al, 7). in addition, it would be very interesting to implement the entire process of product preparation (including final humidity conditioning) in the neutral gas zone. processing and storage of foods rich in simple carbohydrates. such products include fruits and honey. the water content in fruits is very high, and the fructose-rich raw materials almost do not emit water georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 558 at low temperatures (<45°c) during the drying process. prolonged low-temperature drying and the same process in short-term, but high-temperature conditions dramatically worsen the appearance of the product; due to the oxidation of phenolic compounds, badagi (grape juice) darkens, and 5hydroxymethylfurfural, harmful to health, is formed. under these conditions, it is very difficult to produce high-quality canned fruits, and conditioning of unripe honey (concentration 75-79 wt.%) takes several hours (tew, 5), which leads to a further increase in the above-mentioned harmful substances. fig. iv. results of analysis (fiehe’s test) of churchkhela technology made: by new (left) and traditional (right) methods fig. v. peach jam prepared by new (4) and initial material (5) fig. vi. white cherry jam by new (2) and the same to the traditional technologies (3) fig. vii. quince puree by new (8) and by industrial technologies (9) according to our observational data (certificate #5870, 6), the intensity of thickening of solutions or liquid mechanical mixtures increases dramatically due to an increase in the surface area of liquid evaporation (a decrease in water content by 16-17% every hour). in this case, the intrinsic temperature of the solution becomes a secondary factor, due to the installation of a special device in a standardsized boiler, this area can be increased several times, which allows to achieve intensive evaporation of the solvent at a temperature of 40-65°c. following this regime, at the beginning of the research, we developed a technology for the production of honey substitute invert sugar for bees (madzgarashvili et al, 3), in which the temperature required for concentration starts from 62°c and ends at 68°c, reaching a concentration of 82-83 wt.%. according to the testing laboratory “multitest” (georgia), the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 559 content of 5-hydroxymethylfurfural in invert syrup made using this technology did not exceed 5 mg/kg. the same indicator ranged from 83 to 713 mg/kg in canned fruit brought from the international food exhibition in istanbul (2017 y.), as well as from georgian enterprises. here are photos of jams and purees prepared using these technologies, clearly indicating a sharp increase the formation of 5 hmf (fig. iv). relatively low temperature used for canning (<70°c) excludes the possibility of the formation of caramelans. 12 13 fig viii. semi-dry jams from: quince (12) and musk strawberry (13) fig. ix. pear jam fig. x. apple jam grape juice processing. when using grape juice in production of churchkhela, georgian delicacy, by traditional technology, a radical change in its color is observedintensive oxidation of phenolic compounds above a temperature of 50°c, which indicates a high content of these substances in juice. below a number of substances successfully are used as antioxidants by various authors: sulfuric anhydride, polyacrylamide and others (shatirishvili, 8), protected this product from darkening. sulfuric anhydride, used by us for a similar purpose, effectively purified juice from sediment for 36 hours, although sometimes granular clinoptilolite (3-5 mm in size) had to be used for the same purpose. at the completion of this process, grape juice thickened to 82-83 wt.% at a temperature of 52-57°c was characterized by sufficient transparency and crystallized in a short time (2 weeks) (the result of excess georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 560 glucose) to form a gray-white, fairly dense dough (fig. xi left). this gives us an opportunity to make the churchkhela production process permanent, that is, to get rid of seasonality (more equal provision of the market), while hydrogen ion concentration in juice before treatment and after concentration was almost the same and was ph 4,03.9. this indicates that so2 is removed along with water vapor during the concentration of juice. as for 5-hydroxymethylfurfural, we conducted a qualitative analysis of it by the effect of hydrochloric acid resorcinol on diethyl ether extract (after evaporation of the ether) (fiehe’s test, 9)). the control sample was presented by the churchkhela dough prepared in the traditional way (50% juice+ a mixture of wheat flour as a result of prolonged cooking). the results of the analysis are given above (fig. iv). fig xi. grape juice processed by new (left) and traditional (oxidated) methods in the production of churchkhela, it is worth noting that the product made in the traditional way, after drying in natural conditions, becomes very dense, which negatively affects its commercial qualities. it can be seen that there is no substance in grape juice that can break down starch, which is present in large quantities (48-57%) in wheat flour. the enzyme α-amylase was used to correct the condition. as a result of carrying out a certain amount of experimental works, we achieved the formation of saccharides of a simpler structure in the required amount in the flour suspension maintaining sufficient elasticity of the dough in the finished product without violating the integrity of the surface: the internal rotation angle of the product was reduced from 1800 to 1460, which turned out to be a satisfactory indicator in terms of increasing the attractiveness of the product for the consumer. reducing the content of simple sugars in canned fruits has become very relevant in the current century, because their excess in the human body is accompanied by undesirable complications, especially when using folk methods: as a rule, the proportion of food sugar in the finished product significantly exceeds the amount of dry matter of the main raw material. in our research, we focused on the use of invert syrup (>67 wt.%) instead of crystal sugar, given that invert syrup penetrates more easily into the product to be processed , thereby contributing to the removal of excess water from the fruit. immediately after the initial processing of the fruits, they were carefully put into a heated (> 400c) syrup, to which the antioxidant so2 was previously added, the mixture placed in a container was kept in a thermostat at 65 ± 20c for 2 hours, after which the syrup concentration was reduced to 50-54 wt.%. the syrup drained from the container was condensed to 70-72% and poured back onto the fruit georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 561 in the container. through such step-by-step processing (with an increase in the concentration of syrup in the intervals up to 83-84%), the total concentration of jam increases to 81-82 wt.%, not accompanied by a decrease in the quality of jam during the shelf life. at the end of the process, the fruits were separated from the syrup and dried by enhanced aeration, and after transfer to the commercial vessel, the atmospheric air was replaced by carbon dioxide, providing complete preservation of the appearance, taste properties, absence of 5-hmf (fig. iv left) and excessive sweetness) of the finished products. for our part, we will ensure the unhindered use of the proposed technologies at interested enterprises. to get more information contact the author at: g. saakadze str. 45, 0180, tbilisi, georgia. e-mail: gmadzgarashvili@yahoo.com; tel.: (+995) 555 39 07 56. conclusions 1. the use of the microbial β-fructofuranosidase for the preparation of invert syrups for various purposes made it possible to avoid the formation of the harmful 5-hydroxymethylfurfural, and temperatures from 40 to 65°c are sufficient for effective thickening of solutions of various concentrations, providing an increased evaporation surface area in batch / preparation vessels. inverted syrup made in this way is much more environmentally friendly than high-quality honey, and, in addition to feeding bees, it can be used to make fruit concentrates (jam, fruit puree, dried fruits); 2. to remove excess moisture from a food product with low heat resistance, solid, granular structure, it is preferable to limit the drying process to vacuum drying, with a residual pressure of no more than 0.05 kg/cm2 in a mode that provides the desired temperature within 45-50°c and a duration of 75-90 minutes. this makes it possible to preserve biologically active substances (carotene, amino acids), antimicrobial properties of the product as much as possible, to use neutral gas (for example, co2) for the incubation of anaerobic microbes for the same purpose, during the drying and storage of the finished product; 3. to process liquid low-concentrated fruit juices containing simple sugars and phenolic compounds, it is advisable to use an antioxidant (sulfur anhydride), for concentration innovative technology based on an increased evaporation surface area that prevents the formation of substances harmful to health (5-hydroxymethylfurfural, oxidized flavonoids, caramelans); 4. to preserve a product with a high protein content and a relatively low water content while maintaining its biological activity, it is advisable to use lactic acid fermentation by specific bacteria, with the necessary minimum of simple sugars, with their further conversion into organic acids, which makes it possible to create the necessary amount of hydrogen ions (ph) in the product to be canned to avoid the process of protein decomposition. 5. making jams from various fruits with minimal consumption of food sugar is facilitated by using concentrated (>67% by weight) invert syrup, which more easily replaces the water in the fruit. by gradually concentrating the syrup used, the total concentration of jam increases to 81-82 wt.%, which ensures the shelf life of fruits by preserving their presentation without syrup and is enhanced by placing fruits in an oxygen-free vessel. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 562 compliance with ethical standards acknowledgements the author would like to express his sincere gratitude to p. imnadze and l. malania, the employees of national center for disease control and public health of georgia, as well as d. kazarov and m. zhvania, an employees of the nnle “biotexi” for their technical assistance in conducting researches. disclozure of conflict of interest the author declares that there is no conflict of interest regarding the publication of this article. references 1. root a. et al. a, b, c and x, w, z of bee culture. tbilisi, 1982 (geo); 2.madzgarashvili g. perfection of technologies of the bee products processing, preparing and using of their substitutes for honeybees. m., thesis ,1988 (rus); 3.madzgarashvili g. making bee bread from pollen without bee colonies. saqpatenti, copyright #8123, 2020 (geo); 4.madzgarashvili g., zarqua ts., iarovenco v., dobrolinskaia g., serova u., jak g. method of hydrolysis of food sugar. patent of former ussr # 578 341c 13 k 3/00, 1977 (rus); 5. tew j. honey and waxconsideration of production… manual “the hive and the honey bee”, 2010, p. 657; 6.madzgarashvili g. technology of thickening of solutions and liquid mechanical mixtures at low temperature. saqpatenti, copyright #5870, 2014 (geo); 7. biehler e. et al for carotenoid determination in frequently consumed fruits and vegetables. journ. of food sci., 2010, vol. 00, c1-c7; 8.shatirishvili sh. winemaking, 2005, thesis, tbilisi (geo); 9.natural honey. specifications of former latv. ssr tu 290-60, h 41. determination of hydroxymethilfurfural, 1967, p. 10 (rus); 10.hudziki j. kirbybauer disk diffusion susceptibility test protocol. amer. soc.for microbiol. 2016, p. 1-23; 11.tunikov g., lebedev v., kirianov i. the technologies of bee products production and processing. m., colossus, 2001 (rus). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 563 საზრდო ნივთიერებების არასასურველი გარდაქმნები კვებისწინა სითბური გადამუშავების პროცესში და მათი თავიდან აცილება გიორგი მაძღარაშვილი სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი, შპს „დემეტრას“ დირექტორი ნაშრომი ეხება თანამედროვე პირობებში საკვები პროდუქტების წარმოების ერთ-ერთ აქტუალურ მხარესმათი გადამუშავებისა და ხარისხის შენარჩუნების საკითხებს, კერძოდ: იაფი, არატრადიციული ნედლეულიდან ფუტკრისათვის მაღალხარისხიანი საკვები საშუალებების შექმნას. ამ პრობლემის გადაჭრის დროს აღმოჩნდა, რომ ადრე შექმნილი ტექნოლოგიები ვერ უზრუნველყოფენ უსაფრთხო პროდუქტების მიღებას: წარმოიქმნება როგორც ადამიანისათვის, ისე ფუტკრისათვის მავნე ნაერთები: დაჟანგული ფლავონოიდები, 5-ჰიდროქსიმეთილფურფურალი. გარდა ზემოაღნიშნულისა, მკვეთრად გაუარესებულია ხილეულიდან მიღებული პროდუქტების ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლები ( ფერი, სუნი, გემო). უფრო მეტიც, ეს ნივთიერებები ამჟღავნებენ აშკარად გამოკვეთილ ტოქსიკურ თვისებებს. ამ არასასურველი მოვლენების აღსაკვეთად ავტორის მიერ შემუშავებულ იქნა დაბალ ტემპერატურაზე (<700c) ხსნარებისა და თხევადი მექანიკური ნარევების კონცენტრირების ახალი ხერხი (საქპატენტი, საავტორო უფლება # 5870, 2014), რამაც საშუალება მოგვცა, თავიდან აგვეცილებინა ზემოაღნიშნული ნივთიერებების წარმოქმნა; -თანამედროვე ბიოტექნოლოგიური ხერხების გამოყენებით, კერძოდ, ფერმენტული პრეპარატების მეშვეობით გადაწყდა ფუტკრის ერთ-ერთი პერსპექტიული პროდუქტის-ჭეოს წარმოების პრინციპულად განსხვავებული ხერხის შექმნა: იგი მიღებულ იქნა უშუალოდ ყვავილის მტვრიდან, ლაბორატორიულ ან საწარმოო პირობებში რძემჟავა დუღილის განხორციელებით, რამაც თავიდან აგვაცილა ფუტკრის ბუდეში არსებული უსუფთაობანი, ფიჭების დაზიანებისა და მზა პროდუქტში ფუტკრის სამკურნალო პრეპარატების მოხვედრის საფრთხე, გაზარდა ჭეოს წარმოებისა და ექსპორტირების შესაძლებლობანი. საკვანძო სიტყვები: თაფლი; ყვავილის მტვერი; ჭეო; ფერმენტები; ხილის კონცენტრატები; ფლავონოიდები; 5-ჰიდროქსიმეთილფურფურალი (5-ჰმფ). microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 217 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.15 the scientificic talks of comprehensive analysis of pharmacogenetic and patient-centered care approaches on medication-induced adverse effects and toxicities, pharmacovigilance challenges, implicated drugs, underlying determinants of risk, and strategic approaches to pharmacotherapeutic management nodar sulashvili1, rupali digambar jadhav2, margarita beglaryan3, nana gorgaslidze4, luiza gabunia5, nato alavidze6, natia kvizhinadze7, marika sulashvili8, lela grigolia9, kakhaber robakidze10, irine zarnadze11, shalva (davit) zarnadze12 1scientific supervisor, md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; associate affiliated professor of medical pharmacology of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university; associate professor of pharmacology of pharmacy program at shota meskhia zugdidi state university; associate professor of medical pharmacology at school of medicine at david aghmashenebeli university of georgia; associate professor of biochemistry and pharmacology direction of school of health sciences at the university of georgia; associate professor of pharmacology of faculty of medicine at east european university; associate professor of pharmacology of faculty of dentistry and pharmacy at tbilisi humanitarian teaching university; tbilisi, georgia; researcher of department of pharmaceutical management of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, yerevan, armenia. orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2md©, 12-th semester student of md medical doctor degree student of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 3md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmaceutical management, president of association phesa (pharmacy and pharmacology education and science association), yerevan, armenia; https://orcid.org/0000-0003-3697-6390 4md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-00024563-5224 5md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 218 6md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 7md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 8md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited lecturer of genetics and molecular biology of international school of medicine at alte university; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia. tbilisi, georgia. orcid https://orcid.org/0000-0002-6338-4262. 9md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 10md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; 11md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 12md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract the integration of pharmacogenetics into modern clinical practice has revolutionized the understanding of medication-induced adverse effects and toxicities, enabling a shift toward personalized medicine. this comprehensive analysis explores the intricate interplay between genetic variations and clinical outcomes associated with adverse drug reactions (adrs), particularly focusing on severe and unpredictable toxicities that significantly compromise therapeutic efficacy and patient safety. the central premise of this discourse lies in decoding how interindividual genetic differences influence drug metabolism, immune responses, and receptor sensitivity, which collectively contribute to variable drug responses and susceptibility to adverse effects. these responses, when coupled with inadequate pharmacovigilance systems and a limited understanding of at-risk populations, pose a profound challenge to global public health and regulatory bodies tasked with ensuring medication safety. pharmacogenetic markers, such as polymorphisms in cytochrome p450 enzymes, hla alleles, drug transporters, and metabolic enzymes, have emerged as critical determinants of drug toxicity and efficacy. variants such as hla-b57:01 in abacavir hypersensitivity and hla-b15:02 in carbamazepine-induced stevens-johnson syndrome exemplify the predictive potential of genetic screening in minimizing lifethreatening adrs. despite these scientific breakthroughs, clinical implementation remains inconsistent due to gaps in awareness, limited access to genotyping tools, and the absence of standardized clinical decision support systems. the translation of pharmacogenetic data georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 219 into actionable clinical strategies is further hindered by complex gene–drug–environment interactions, which necessitate robust, multidimensional frameworks for accurate risk prediction. in addition to genetic predisposition, the clinical spectrum of medicationinduced toxicities is shaped by multiple contextual risk factors, including age, sex, comorbid conditions, organ function, polypharmacy, nutritional status, and drug-drug or drug-disease interactions. elderly populations, pediatric patients, and individuals with hepatic or renal impairment exhibit altered pharmacokinetics and pharmacodynamics, which amplify the risk of dose-dependent and idiosyncratic reactions. these vulnerable subgroups are often underrepresented in clinical trials, thereby limiting the generalizability of safety data and delaying the detection of rare or long-term toxicities. moreover, the widespread off-label use of medications, particularly in oncology, psychiatry, and infectious disease therapy, contributes to unanticipated adverse events that may not be captured in pre-approval safety assessments. a significant dimension of this analysis pertains to the systemic challenges faced by pharmacovigilance programs in identifying, reporting, and managing medicationrelated toxicities. despite advancements in digital health technologies and electronic health records, underreporting of adrs remains a persistent obstacle, attributed to clinician workload, lack of training, and fear of legal implications. many developing countries operate under resource-constrained pharmacovigilance infrastructures, lacking the capacity for active surveillance, real-time data integration, and signal detection analytics. this deficiency delays regulatory actions, compromises patient outcomes, and perpetuates preventable harm. furthermore, the growing complexity of biologics, biosimilars, and gene therapies presents novel safety concerns that exceed the capabilities of traditional monitoring systems and demand adaptive, predictive, and machine-learning-driven approaches. the global burden of drug-induced adverse effects necessitates a re-evaluation of current pharmacotherapeutic paradigms, with a focus on preemptive risk stratification and individualized treatment strategies. this includes the incorporation of pharmacogenetic testing in routine care pathways, especially for high-risk drugs with narrow therapeutic indices or known immunogenic potential. strategic integration of genomic data with clinical phenotypes and real-world evidence offers unprecedented opportunities for precision prescribing and early toxicity mitigation. however, this requires interdisciplinary collaboration among geneticists, clinical pharmacologists, toxicologists, data scientists, and healthcare professionals, underpinned by supportive policy frameworks and patient-centered education initiatives. this review also synthesizes existing knowledge on drug classes most frequently implicated in severe adrs and toxicities, including antiepileptics, antimicrobials, antineoplastics, immunomodulators, and antipsychotics. each of these pharmacologic groups demonstrates unique toxicity profiles influenced by both genetic and nongenetic mechanisms. for instance, flucloxacillin-induced liver injury, methotrexate-associated mucosal and hematologic toxicity, and clozapine-induced agranulocytosis illustrate how drug-specific adverse events can lead to substantial morbidity and mortality. finally, the strategic management of medication-induced toxicities calls for georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 220 a multifaceted approach encompassing early recognition, immediate intervention, longitudinal follow-up, and patient empowerment. therapeutic strategies may involve drug withdrawal, substitution with safer alternatives, immunosuppressive therapy in hypersensitivity syndromes, supportive care, and desensitization protocols where appropriate. clinical decision-making must be informed by timely diagnostic evaluations, including blood counts, liver and renal function tests, skin biopsies, and pharmacogenetic assays. equally critical is the need to strengthen healthcare systems’ capacity to deliver pharmacovigilance education, establish multidisciplinary adr committees, and develop national and international safety databases that promote transparent information exchange. this comprehensive investigation underscores the critical importance of integrating pharmacogenetic insights with clinical risk assessment to effectively manage medicationinduced adverse effects and toxicities. as healthcare systems move toward precision medicine and individualized care, the harmonization of pharmacovigilance practices, regulatory reforms, and patient-centric education becomes paramount. only through a concerted global effort—uniting scientific, clinical, and technological advances—can we hope to reduce the incidence and burden of drug-related toxicities, optimize therapeutic outcomes, and safeguard public health in the era of increasingly complex pharmacotherapy. keywords: drug characteristics, side effects, induced drug reaction, eosinophilia and systemic symptoms. introduction the contemporary landscape of medical science is rapidly evolving toward precision medicine, where pharmacogenetic insights and individualized care paradigms are gaining unprecedented prominence. this evolution is driven by the recognition that adverse drug reactions and medication-induced toxicities remain among the leading causes of morbidity and mortality worldwide, despite extensive advancements in drug development, clinical pharmacology, and regulatory oversight. these adverse outcomes are often unpredictable, multifactorial in origin, and rooted in the complex interplay between a patient's unique genetic makeup, environmental exposures, comorbid conditions, and pharmacological characteristics of therapeutic agents. the increasing prevalence of such events has intensified the demand for a deeper scientific inquiry into the mechanisms, determinants, and mitigation strategies associated with drug-induced adverse effects. a fundamental aspect of this inquiry lies in the realm of pharmacogenetics, a discipline that explores the genetic determinants influencing an individual’s response to medications. by elucidating how genetic polymorphisms affect drug metabolism, efficacy, and toxicity, pharmacogenetics offers a compelling framework to tailor pharmacotherapeutic regimens in a manner that minimizes risk while optimizing therapeutic outcomes. these insights hold the promise of transforming traditional reactive healthcare approaches into proactive and preventive strategies, where the right drug is administered to the right patient at the right dose and time. despite the potential, the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 221 integration of pharmacogenetic data into clinical practice remains sporadic and challenged by regulatory gaps, limited clinician awareness, and infrastructural deficiencies, particularly in developing health systems. simultaneously, the emergence of patient-centered care as a cornerstone of modern healthcare underscores the necessity of viewing pharmacotherapy through a holistic lens that transcends biochemical and genetic parameters. patient-centered care emphasizes the inclusion of individual preferences, values, and lived experiences in the therapeutic decision-making process. this paradigm advocates for shared decision-making, informed consent, and continuous communication between patients and healthcare providers, thereby promoting trust, adherence, and improved health outcomes. when integrated with pharmacogenetic tools, patient-centered care can significantly enhance the safety and efficacy of pharmacotherapy by aligning scientific precision with humanistic compassion. however, the clinical application of these integrated approaches is often complicated by the growing incidence of medication-induced adverse effects and toxicities. these adverse events are not limited to rare hypersensitivity reactions but span a wide spectrum including dose-dependent toxicities, cumulative organ damage, and unpredictable idiosyncratic reactions. a multitude of drugs commonly used in various therapeutic categories, such as antimicrobials, anticonvulsants, immunomodulators, and chemotherapeutics, have been implicated in causing severe adverse outcomes that may necessitate hospitalization, lead to permanent disability, or even result in fatality. the diversity in drug-induced toxicological profiles further complicates the pharmacovigilance landscape, demanding a more nuanced understanding of drug safety across diverse populations. pharmacovigilance, the systematic monitoring and assessment of drug-related adverse events, represents a critical component of drug safety and public health surveillance. although traditionally reactive in nature, pharmacovigilance is now undergoing a transformative shift toward more proactive methodologies powered by data science, artificial intelligence, and real-world evidence. nonetheless, numerous challenges persist in this domain, including underreporting of adverse events, lack of standardized diagnostic criteria for drug-induced conditions, delayed signal detection, and fragmented data systems. these limitations underscore the urgent need to strengthen global pharmacovigilance frameworks by enhancing collaboration among regulatory authorities, healthcare providers, pharmaceutical companies, and patients themselves. the complexity of medication-induced toxicities is further deepened by the presence of multifaceted risk determinants that extend beyond pharmacogenetic markers. factors such as age, gender, organ function, nutritional status, comorbidities, concomitant drug use, and socioeconomic conditions all contribute to the individual’s susceptibility to adverse reactions. environmental exposures, drug-drug and drug-food interactions, and healthcare delivery disparities also influence the pharmacokinetics and pharmacodynamics of medications in unpredictable ways. a comprehensive understanding of these risk factors georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 222 is imperative not only for preventing adverse outcomes but also for designing targeted intervention strategies that are both context-sensitive and population-specific. to effectively address these interwoven challenges, the development of strategic approaches to pharmacotherapeutic management has become a priority within both clinical and research domains. these strategies must encompass the full continuum of care, from pre-treatment screening and drug selection to therapeutic monitoring and post-marketing surveillance. the implementation of clinical decision support systems, electronic health records with integrated pharmacogenomic modules, and interdisciplinary care models can facilitate more informed and adaptive prescribing practices. moreover, ongoing education and training of healthcare professionals in the domains of pharmacogenetics, toxicology, and personalized medicine are essential for fostering a culture of safety and innovation within the healthcare system. the scientific discourse on this topic is therefore multifaceted and requires a thorough analysis of the interplay between genetic, clinical, environmental, and societal factors that influence drug safety and efficacy. this comprehensive investigation not only seeks to identify the implicated drugs and mechanisms underlying medication-induced toxicities but also aims to critically evaluate the pharmacovigilance infrastructure, patient engagement models, and clinical implementation pathways that can collectively reduce the burden of adverse drug events. in this context, the harmonization of pharmacogenetic research, patient-centered care principles, and real-world pharmacovigilance data emerges as a powerful strategy to optimize therapeutic outcomes and promote a safer, more responsive healthcare environment. this scientific exploration draws upon a wide array of interdisciplinary sources, encompassing molecular pharmacology, clinical genetics, toxicological research, regulatory science, and health policy. it endeavors to illuminate the translational potential of pharmacogenomic findings in real-world settings, assess the barriers to clinical adoption of precision medicine tools, and propose actionable recommendations for future research and practice. special emphasis is placed on the identification of high-risk populations, elucidation of gene-drug interactions, refinement of adverse event reporting systems, and promotion of evidence-based pharmacotherapeutic guidelines. through this integrative lens, the discourse aspires to contribute meaningfully to the global endeavor of enhancing medication safety and therapeutic effectiveness across all domains of healthcare. as the burden of medication-induced adverse effects continues to rise in both highincome and resource-limited settings, the imperative for a paradigm shift toward anticipatory, individualized, and systemically integrated pharmacotherapy becomes increasingly clear. by advancing the scientific conversation around pharmacogenetics, patient-centered models, and pharmacovigilance, this investigation aims to chart a course toward more personalized, equitable, and safe medication use for all patients, regardless of genetic background, clinical complexity, or healthcare access. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 223 the evolution of pharmacogenetics from a niche scientific interest into a central component of personalized medicine reflects the maturation of biomedical knowledge and its translation into clinical utility. with advances in high-throughput genomic technologies and bioinformatics, the identification of clinically relevant single nucleotide polymorphisms (snps), copy number variations, and haplotypes has become increasingly accessible and affordable. these genomic markers provide clinicians with predictive information about an individual’s capacity to metabolize, activate, deactivate, or transport drugs, thus informing therapeutic decisions with unprecedented precision. polymorphisms in genes encoding cytochrome p450 enzymes, udp-glucuronosyltransferases, drug transporters such as abcb1 and slco1b1, and targets like vkorc1 and hla alleles have been associated with altered drug responses and risk of toxicity. for example, variations in cyp2d6 can affect the metabolism of antidepressants, opioids, and antiarrhythmics, while polymorphisms in tpmt influence thiopurine tolerance. despite these advancements, the clinical translation of genomic information into everyday practice remains incomplete, highlighting the gap between scientific discovery and bedside application. a central obstacle to the widespread adoption of pharmacogenetic testing is the lack of standardized guidelines and integration into existing clinical workflows. while organizations such as the clinical pharmacogenetics implementation consortium (cpic) and the dutch pharmacogenetics working group (dpwg) have developed genotype-based dosing guidelines, these resources are not universally utilized or implemented. healthcare institutions often lack the informatics infrastructure, trained personnel, and reimbursement mechanisms necessary to support routine pharmacogenetic testing. additionally, clinicians may feel unequipped to interpret complex genetic data or uncertain about its clinical significance, particularly in the absence of large-scale validation studies across diverse populations. these limitations are further compounded by disparities in access to pharmacogenomic services, particularly in lowand middle-income countries, where healthcare resources are often limited and priorities may be directed toward more immediate public health concerns. the implementation of patient-centered care as a guiding philosophy within healthcare systems intersects powerfully with the goals of precision pharmacotherapy. this model calls for the active involvement of patients in their treatment decisions, recognition of their values and preferences, and responsiveness to their psychosocial context. when pharmacogenetic information is shared transparently with patients, it empowers them to make informed decisions about their care and fosters a collaborative relationship with their healthcare providers. this collaborative ethos extends to the ethical dimensions of genetic testing, including issues of consent, confidentiality, genetic counseling, and potential psychosocial impact. ethical stewardship of pharmacogenetic information is essential to avoid unintended consequences such as genetic discrimination, privacy breaches, or anxiety related to genetic risk. as such, patient education and support must be integral components georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 224 of pharmacogenetic initiatives to ensure that the knowledge generated is both meaningful and actionable. medication-induced adverse effects remain among the most pressing challenges in pharmacotherapy. these events can range from mild, transient symptoms to severe, lifethreatening syndromes that necessitate intensive care and long-term sequelae. serious adverse drug reactions such as stevens-johnson syndrome, toxic epidermal necrolysis, drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress), hepatotoxicity, nephrotoxicity, and cardiotoxicity are often unpredictable and poorly understood. while some adverse reactions are dose-dependent and may be mitigated through careful monitoring, others are idiosyncratic and arise from immunological, genetic, or metabolic susceptibilities. the unpredictable nature of such toxicities necessitates a heightened focus on early detection, preemptive risk stratification, and robust post-marketing surveillance systems. the field of pharmacovigilance has historically served as the cornerstone of drug safety monitoring. initially designed as a reactive mechanism to identify and mitigate postmarketing adverse events, pharmacovigilance now encompasses a broader mandate that includes active surveillance, signal detection, benefit-risk assessment, and regulatory decision-making. despite this expansion, the traditional pharmacovigilance model remains challenged by fragmented reporting systems, underreporting, data silos, and variability in international regulatory frameworks. efforts to modernize pharmacovigilance systems include the development of active surveillance networks, electronic health record (ehr)linked databases, patient-reported outcome tools, and machine learning algorithms capable of mining real-world data for emerging safety signals. nevertheless, these tools are often limited by inconsistent data quality, lack of interoperability, and insufficient integration into clinical workflows. understanding the risk factors that predispose individuals to medication-related toxicities is crucial for developing targeted prevention and management strategies. agerelated physiological changes, such as reduced renal and hepatic function, altered drug absorption and distribution, and polypharmacy, render elderly populations particularly susceptible to adverse events. pediatric populations present unique challenges due to developmental pharmacokinetics and the scarcity of age-appropriate formulations. gender differences, such as hormonal influences on drug metabolism and immune response, can also affect susceptibility to specific toxicities. genetic ancestry and population-specific allele frequencies influence the distribution of pharmacogenetic variants, which has implications for drug response and safety across ethnic groups. additionally, comorbidities such as diabetes, cardiovascular disease, liver dysfunction, and cancer can modulate drug metabolism and increase vulnerability to toxicity. these patient-related factors must be considered alongside drug-related characteristics such as narrow therapeutic index, metabolic pathway complexity, potential for accumulation, and known toxic metabolite profiles. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 225 certain pharmacological classes are disproportionately represented in reports of serious adverse drug reactions. antineoplastic agents, while often life-saving, are associated with a wide array of toxicities affecting nearly every organ system. immune checkpoint inhibitors, for example, have revolutionized oncology but are linked to immune-related adverse events that can mimic autoimmune diseases. antimicrobial agents, particularly sulfonamides, beta-lactams, and antitubercular drugs, have been implicated in hypersensitivity reactions including dress and anaphylaxis. anticonvulsants such as carbamazepine and phenytoin are associated with severe dermatologic reactions in genetically susceptible individuals, particularly those carrying hla-b15:02 or hla-a31:01 alleles. psychotropic medications, including selective serotonin reuptake inhibitors (ssris) and antipsychotics, carry risks of qt prolongation, extrapyramidal symptoms, and metabolic disturbances. biologic agents and monoclonal antibodies, despite their targeted mechanisms, can cause infusion reactions, cytokine release syndrome, and immunogenicity-related complications. the diverse toxicity profiles of these agents necessitate a comprehensive understanding of their pharmacodynamics, immunologic potential, and interindividual variability. addressing the challenges of pharmacotherapy requires the development and implementation of robust strategic frameworks that integrate pharmacogenetic data, clinical guidelines, and patient-reported outcomes into a unified system of care. clinical decision support systems (cdss) embedded within ehrs have the potential to alert prescribers to potential drug-gene interactions, dosing recommendations based on genotype, and real-time monitoring of drug safety parameters. such tools, however, must be evidence-based, regularly updated, and contextually relevant to ensure clinical utility. moreover, the success of these systems depends on the active engagement of multidisciplinary teams, including pharmacists, genetic counselors, clinical pharmacologists, and information technology specialists. education and capacity building represent foundational pillars for advancing the integration of pharmacogenetics and personalized medicine into routine care. medical and pharmacy curricula must be updated to reflect current knowledge in pharmacogenomics, data interpretation, ethical considerations, and communication of genetic risk. continuing professional development programs should be designed to equip practicing clinicians with the skills necessary to apply genetic information in therapeutic decision-making. patient education initiatives must also be prioritized to foster understanding, dispel misconceptions, and encourage participation in pharmacogenomic research and testing programs. from a policy perspective, the regulatory landscape must evolve to support the ethical and practical implementation of precision pharmacotherapy. regulatory agencies should establish clear guidelines for the validation, approval, and reimbursement of pharmacogenetic tests. public health policies should incentivize the incorporation of genomic data into drug development and surveillance processes. international harmonization of pharmacogenomic nomenclature, reporting standards, and data-sharing georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 226 frameworks can facilitate cross-border research and collaborative innovation. furthermore, equitable access to pharmacogenomic services must be ensured to prevent the exacerbation of existing health disparities. the future of pharmacotherapy lies in its ability to harmonize technological innovation with human-centered care. as healthcare systems transition toward value-based models that prioritize outcomes and patient satisfaction, the integration of pharmacogenetic insights, patient narratives, and data-driven pharmacovigilance will be indispensable. this convergence offers a pathway to not only mitigate the burden of medication-induced harm but also to reimagine the therapeutic relationship as a dynamic, personalized, and participatory endeavor. by fostering an ecosystem that embraces scientific rigor, clinical empathy, and ethical responsibility, the discipline of pharmacotherapeutics can rise to meet the evolving challenges of modern medicine. goal the overarching goal of this comprehensive study is to elucidate and synthesize current scientific knowledge and clinical practices related to the integration of pharmacogenetic insights and patient-centered care approaches in addressing medicationinduced adverse effects and toxicities. this work aims to critically analyze the challenges faced by contemporary pharmacovigilance systems in effectively detecting, monitoring, and managing adverse drug reactions, while identifying the key pharmacological agents most frequently implicated in such events. by investigating the underlying determinants of risk—encompassing genetic, environmental, demographic, and clinical factors—the study seeks to deepen the understanding of interindividual variability in drug response and susceptibility to toxicity. a fundamental objective is to evaluate strategic pharmacotherapeutic management approaches that incorporate genetic testing, clinical decision support, and personalized patient engagement to optimize drug safety and efficacy. this includes examining current methodologies, emerging technologies, and evidence-based guidelines that facilitate tailored treatment regimens and proactive risk mitigation. furthermore, the study aspires to highlight existing gaps and barriers in the translation of pharmacogenetic research into routine clinical practice, proposing practical solutions to enhance accessibility, clinician education, and healthcare system integration. another critical goal is to explore the ethical, legal, and social considerations inherent to the adoption of pharmacogenetics and patient-centered pharmacovigilance, emphasizing the need for frameworks that protect patient autonomy, privacy, and equity. recognizing the global diversity in healthcare infrastructure and genetic backgrounds, the study aims to underscore the importance of inclusive research and policy development that ensure equitable benefits across populations. ultimately, this comprehensive analysis intends to provide a cohesive and multidisciplinary perspective that informs clinicians, researchers, policymakers, and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 227 patients alike. by fostering a deeper understanding of the complex interplay between genetics, clinical care, and medication safety, the study seeks to contribute to the advancement of personalized pharmacotherapy, reduce the incidence and impact of adverse drug reactions, and promote a more responsive and ethical healthcare environment. methodology the comprehensive analysis employed a multidisciplinary approach combining systematic literature review, data synthesis, and critical appraisal of current research and clinical practices related to pharmacogenetics, patient-centered care, pharmacovigilance, and medication-induced adverse effects. a rigorous search strategy was designed to capture a broad spectrum of relevant scientific publications, clinical guidelines, regulatory documents, and real-world evidence studies. major electronic databases, including pubmed, scopus, web of science, and embase, were queried using carefully constructed keywords and medical subject headings (mesh) terms that encompassed pharmacogenetics, adverse drug reactions, pharmacovigilance, patient-centered care, and pharmacotherapeutic management. the search encompassed articles published in multiple languages and across diverse geographic regions to ensure inclusivity and comprehensiveness. inclusion criteria focused on peer-reviewed original research studies, systematic reviews, meta-analyses, clinical practice guidelines, and policy papers that addressed genetic determinants of drug response, strategies for adverse effect prevention and management, and frameworks for integrating patient preferences into pharmacotherapy. excluded from consideration were studies lacking sufficient methodological rigor, case reports with limited generalizability, and publications unrelated to the core thematic areas. data extraction involved detailed collection of study design, population characteristics, genetic markers investigated, pharmacovigilance methodologies, patient engagement practices, and therapeutic outcomes. the analysis integrated qualitative and quantitative evidence to identify patterns, consensus, and discrepancies within the literature. particular emphasis was placed on the clinical utility and implementation challenges of pharmacogenetic testing, the effectiveness of patient-centered interventions in improving medication safety, and the evolving role of pharmacovigilance systems in real-world settings. comparative evaluation of international regulatory frameworks and ethical guidelines further enriched the contextual understanding. in addition to literature review, the study examined case studies and exemplar models from diverse healthcare systems to elucidate practical applications and lessons learned. these case studies illustrated successful integration of pharmacogenetic data into clinical workflows, multidisciplinary collaboration, and innovative patient engagement strategies. insights were also drawn from ongoing clinical trials and pilot programs georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 228 investigating novel pharmacogenetic markers, digital health technologies, and active safety monitoring techniques. throughout the analysis, a critical lens was applied to assess the quality and relevance of evidence, identify gaps in knowledge, and highlight areas requiring further research or policy development. ethical considerations were incorporated by evaluating how studies addressed informed consent, data privacy, equity of access, and potential societal implications. the methodological framework ensured a balanced and nuanced synthesis that informs both scientific inquiry and practical implementation. overall, this methodology aimed to provide a robust and comprehensive foundation for advancing understanding and application of pharmacogenetic and patient-centered approaches to medication safety, thereby supporting more effective, equitable, and personalized pharmacotherapeutic management. results and discussion the synthesis of the reviewed literature and case analyses reveals a complex and rapidly evolving landscape in the integration of pharmacogenetics and patient-centered care to mitigate medication-induced adverse effects. pharmacogenetic testing has demonstrated significant promise in identifying individuals at heightened risk for specific toxicities, particularly where well-established gene-drug interactions exist. for example, the use of hla genotyping to predict hypersensitivity reactions to drugs such as carbamazepine and abacavir has become an exemplar of precision medicine translating into improved patient safety. similarly, variants in cytochrome p450 enzymes have been reliably linked to altered metabolism of numerous medications, informing dose adjustments that reduce toxicity and enhance therapeutic outcomes. despite these advances, widespread clinical implementation remains limited by multifaceted barriers. a recurrent theme across studies is the inconsistent availability of pharmacogenetic testing, often constrained by cost, lack of reimbursement, and insufficient clinician familiarity with genetic data interpretation. many healthcare providers report uncertainty about how to integrate test results into prescribing decisions, underscoring the need for enhanced education and clinical decision support tools. additionally, patient acceptance of genetic testing varies, influenced by factors such as health literacy, cultural beliefs, and concerns regarding data privacy. these findings highlight that the mere presence of robust scientific evidence is insufficient to ensure clinical impact without addressing systemic, educational, and psychosocial factors. the patient-centered care paradigm emerges as a critical enabler for the successful incorporation of pharmacogenetics into therapeutic decision-making. engaging patients through shared decision-making fosters understanding and trust, which in turn enhances adherence to prescribed regimens and openness to genetic testing. studies indicate that when patients are actively involved in discussions about medication risks and benefits, including the implications of their genetic profile, there is greater satisfaction and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 229 empowerment. however, effective communication requires that healthcare providers possess not only technical knowledge but also the skills to translate complex genetic concepts into accessible language tailored to individual patient needs. pharmacovigilance systems face ongoing challenges in capturing and responding to medication-induced adverse effects in a timely and comprehensive manner. traditional spontaneous reporting mechanisms suffer from underreporting and delayed recognition of safety signals, particularly for rare or idiosyncratic reactions. integration of pharmacogenetic data into these systems enhances the detection and characterization of gene-related adverse events, enabling more targeted risk mitigation. active surveillance strategies leveraging electronic health records, patient registries, and digital health tools have shown promise in improving the scope and sensitivity of pharmacovigilance activities. however, such approaches require substantial investment in data infrastructure, interoperability standards, and analytic capabilities. the management of medication-induced toxicities through pharmacogenetic-informed pharmacotherapy is gaining traction as a feasible and beneficial approach. personalized dosing algorithms, alternative drug selection based on genetic risk profiles, and preemptive screening programs contribute to reducing adverse events and optimizing efficacy. nevertheless, clinical guidelines often lag behind emerging evidence, and variability exists in the recommendations provided by different regulatory bodies and professional organizations. this inconsistency can create confusion for clinicians and impede harmonized adoption. the establishment of centralized, evidence-based, and regularly updated pharmacogenetic guidelines, integrated within clinical decision support systems, is essential to bridge this gap. ethical, legal, and social considerations are intricately woven throughout the process of pharmacogenetic integration and pharmacovigilance enhancement. concerns about genetic data security, potential discrimination, and equitable access to testing must be proactively addressed through policy and practice. studies emphasize the importance of transparent informed consent processes, culturally sensitive patient engagement, and policies that protect against misuse of genetic information. equitable implementation strategies are critical to ensure that advances in personalized pharmacotherapy benefit diverse populations and do not exacerbate existing health disparities. technological innovations underpin much of the progress and future potential in this field. the deployment of artificial intelligence and machine learning for predictive modeling of adverse drug reactions offers unprecedented opportunities to personalize risk assessment. wearable health technologies and mobile applications facilitate real-time monitoring of patients, enabling early detection of adverse effects and timely clinical interventions. blockchain-based data management systems hold promise for enhancing security and patient control over genetic information. however, the integration of these technologies must be carefully managed to ensure validity, transparency, patient privacy, and equitable access. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 230 from a health systems perspective, the successful integration of pharmacogenetics and patient-centered pharmacovigilance requires coordinated efforts across multiple stakeholders, including clinicians, pharmacists, genetic counselors, researchers, regulators, payers, and patients themselves. interprofessional collaboration, continuous education, and supportive infrastructure are necessary to create sustainable workflows and clinical pathways. moreover, health policy must align incentives and remove financial and regulatory barriers to foster adoption. global cooperation and knowledge sharing are vital to disseminate best practices and ensure that innovations reach diverse populations worldwide. the findings of this comprehensive analysis affirm the transformative potential of pharmacogenetic and patient-centered approaches in reducing medication-induced adverse effects and optimizing pharmacotherapeutic management. while scientific evidence has advanced considerably, translation into routine clinical practice remains incomplete, impeded by educational, infrastructural, ethical, and policy challenges. addressing these multifactorial barriers through coordinated strategies will be pivotal in realizing the promise of personalized medicine and pharmacovigilance for enhanced patient safety and improved therapeutic outcomes globally. the exploration of pharmacogenetics as a transformative element in personalized medicine reveals both substantial promise and ongoing challenges in clinical application. over recent decades, studies have consistently demonstrated that genetic polymorphisms in drug-metabolizing enzymes, transporters, and receptors substantially affect individual susceptibility to medication-induced adverse reactions. these polymorphisms contribute to altered pharmacokinetics and pharmacodynamics, leading to therapeutic failures or toxicities. cytochrome p450 enzymes, particularly cyp2d6, cyp2c19, and cyp3a4, serve as archetypal examples wherein genetic variants result in poor, intermediate, extensive, or ultra-rapid metabolism phenotypes. such variations dictate the plasma concentrations of many commonly prescribed drugs, including antidepressants, antiepileptics, and anticoagulants. clinical trials and real-world observational studies reveal that genotyping these enzymes prior to drug initiation can significantly reduce adverse drug events (ades) by enabling individualized dose adjustments. the utility of pharmacogenetic testing extends beyond metabolism-related genes. for instance, human leukocyte antigen (hla) allele associations with severe cutaneous adverse reactions (scar), such as stevens-johnson syndrome (sjs) and toxic epidermal necrolysis (ten), have been well documented. the association of hla-b15:02 with carbamazepine-induced sjs in asian populations has prompted implementation of preemptive screening guidelines in certain regions, substantially reducing incidence rates. similarly, the presence of hla-b57:01 strongly predicts abacavir hypersensitivity, leading to mandatory screening in hiv treatment protocols worldwide. these examples underscore how genetic insights can directly influence prescribing behaviors, improving patient safety and care quality. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 231 despite these clear clinical benefits, adoption remains fragmented due to a confluence of barriers. cost remains a significant factor; pharmacogenetic testing may impose additional financial burdens on healthcare systems and patients, especially where reimbursement is absent or inconsistent. in lowand middle-income countries, limited laboratory infrastructure and resource constraints further restrict access. moreover, a knowledge gap persists among healthcare providers, with many lacking confidence in interpreting test results or understanding their clinical implications. surveys indicate that even among specialists, uncertainty about test utility and lack of clinical guidelines hinder uptake. the absence of standardized, evidence-based protocols for integrating genetic results into therapeutic decision-making contributes to variable practices and inconsistent patient outcomes. patient perspectives further influence the implementation of pharmacogenetic testing. acceptance rates vary widely and are affected by understanding of genetic concepts, cultural beliefs, perceived risks and benefits, and concerns regarding data privacy and discrimination. studies show that comprehensive counseling and educational interventions improve patient knowledge and willingness to participate in testing. however, time constraints and limited access to trained genetic counselors in many clinical settings impede these efforts. addressing these challenges necessitates innovative models of patient engagement, including the use of digital educational tools and decision aids tailored to diverse populations. the incorporation of pharmacogenetic data into electronic health records (ehrs) and clinical decision support (cds) systems represents a pivotal strategy for overcoming provider-related barriers. automated alerts, dosing recommendations, and drug selection guidance based on genetic profiles can assist clinicians in making informed, timely decisions. successful integration requires interoperability standards, user-friendly interfaces, and continuous updating of genetic knowledge bases. nonetheless, concerns about alert fatigue, data security, and system complexity necessitate careful design and evaluation of these tools to maximize their utility and acceptance. pharmacovigilance remains a cornerstone of medication safety, and its synergy with pharmacogenetics offers enhanced capabilities for identifying and managing adverse drug reactions. traditional spontaneous reporting systems are limited by underreporting and bias, often failing to detect rare or delayed toxicities. augmentation with pharmacogenetic data allows for stratified signal detection, distinguishing genetically predisposed subpopulations at risk. active surveillance methodologies utilizing ehrs, biobanks, and patient registries enable longitudinal monitoring and real-time safety assessments. for example, the u.s. food and drug administration’s sentinel initiative employs large-scale data analytics to identify potential drug safety concerns, with pharmacogenetic components increasingly incorporated. these systems support iterative risk evaluation and can inform label updates, risk mitigation strategies, and clinical guidelines. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 232 the complexity of polypharmacy, especially in aging and multimorbid populations, exacerbates the risk of adverse effects. polypharmacy introduces the potential for multiple drug-drug and drug-gene interactions that can compound toxicity risks. pharmacogenetic insights help unravel this complexity by predicting metabolic capacity and drug interactions at an individual level. recent research highlights the need for integrated models that consider genomic, pharmacokinetic, and clinical variables to optimize medication regimens holistically. clinical pharmacists play an essential role in applying these principles through medication therapy management programs, performing comprehensive reviews to minimize harm and maximize benefit. emerging scientific advances extend the pharmacogenetic paradigm beyond single nucleotide polymorphisms (snps) to include complex genomic and multi-omic factors. epigenetic modifications, such as dna methylation and histone modification, can alter gene expression related to drug metabolism and response. transcriptomic and proteomic profiling provide additional layers of information, capturing dynamic changes and environmental influences. these multi-omic data, combined with clinical and environmental factors, enable systems pharmacology approaches that offer a more nuanced and predictive understanding of drug response and toxicity. the integration of these data types demands sophisticated bioinformatics and statistical methods, as well as large, wellcharacterized cohorts for validation. ethical and social implications permeate all facets of pharmacogenetic implementation and pharmacovigilance. the handling of sensitive genetic information requires stringent safeguards to ensure confidentiality, prevent unauthorized access, and mitigate risks of discrimination in employment or insurance. informed consent processes must be robust, clear, and culturally sensitive, enabling patients to understand the scope, benefits, limitations, and potential risks of genetic testing. policymakers and healthcare organizations must address disparities in access to pharmacogenetic services to avoid exacerbating health inequities. community engagement and participatory research models are valuable for aligning implementation strategies with local values and needs, fostering trust and acceptance. health economic analyses indicate that pharmacogenetic-guided therapy can be cost-effective or even cost-saving by preventing severe adverse drug reactions and reducing hospitalizations. however, economic evaluations are heterogeneous, influenced by test costs, healthcare system structures, population characteristics, and disease contexts. incorporating broader societal costs and benefits, such as quality of life improvements and productivity gains, strengthens the case for investment in pharmacogenetic services. payment and reimbursement models must evolve to incentivize adoption, incorporating value-based principles that reward improved patient outcomes and system efficiencies. the rapid pace of technological innovation is shaping the future of pharmacogenetics and pharmacovigilance. artificial intelligence (ai) and machine learning algorithms enhance the ability to analyze complex datasets, identify novel gene-drug georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 233 interactions, and predict adverse events with high accuracy. wearable biosensors and mobile health platforms enable continuous patient monitoring, facilitating early detection of toxicity and personalized interventions. blockchain technology offers potential solutions for secure, patient-controlled data sharing, enhancing trust and interoperability. nonetheless, the adoption of these technologies requires careful validation, regulatory oversight, and ethical governance to ensure safety, efficacy, and equity. globally, efforts to harmonize regulatory standards, guidelines, and nomenclature facilitate the international exchange of pharmacogenetic data and best practices. organizations such as the clinical pharmacogenetics implementation consortium (cpic) and the pharmacogenomics knowledgebase (pharmgkb) provide curated, evidence-based resources to guide clinical application. national and regional regulatory agencies increasingly incorporate pharmacogenetic considerations into drug approval, labeling, and post-marketing surveillance. collaborative initiatives are essential to build infrastructure, share data, and develop context-appropriate strategies that address local genetic diversity and healthcare realities. the comprehensive analysis confirms that pharmacogenetics and patient-centered care, when synergistically integrated with advanced pharmacovigilance systems, have the potential to revolutionize medication safety and efficacy. realizing this potential necessitates addressing economic, educational, technological, ethical, and policy challenges through coordinated, multidisciplinary efforts. enhancing clinician and patient engagement, leveraging digital health tools, expanding research inclusivity, and fostering supportive policy environments will be key to translating scientific advances into routine clinical practice. ultimately, these strategies aim to minimize the global burden of adverse drug reactions, optimize pharmacotherapy, and improve health outcomes for diverse patient populations. the comprehensive synthesis of current scientific literature, clinical evidence, and emerging technological paradigms underscores the pivotal role of pharmacogenetics and patient-centered care in transforming pharmacotherapeutic management, particularly in mitigating medication-induced adverse effects and toxicities. the multidimensional nature of drug response variability—shaped by genetic, environmental, demographic, and clinical factors—poses formidable challenges to conventional pharmacotherapy paradigms, necessitating innovative, integrative approaches that this analysis aims to elucidate. pharmacogenetic determinants of adverse drug reactions and toxicities adverse drug reactions (adrs) remain a significant cause of morbidity and mortality worldwide, complicating treatment outcomes and escalating healthcare costs. pharmacogenetics offers critical insight into interindividual differences by delineating genetic polymorphisms that influence drug absorption, distribution, metabolism, and excretion (adme), as well as drug targets and downstream signaling pathways. notably, cytochrome p450 enzyme polymorphisms—cyp2d6, cyp2c19, cyp2c9, and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 234 cyp3a4/5—account for substantial variability in the metabolism of widely prescribed medications including antidepressants, antiplatelets, anticoagulants, and chemotherapeutic agents. extensive studies have established that poor metabolizer phenotypes often exhibit elevated plasma drug concentrations, predisposing patients to dose-dependent toxicities, whereas ultra-rapid metabolizers risk therapeutic failure. beyond metabolic enzymes, the human leukocyte antigen (hla) system has emerged as a critical pharmacogenetic locus associated with severe hypersensitivity reactions. for example, the association of hla-b15:02 with carbamazepine-induced stevens-johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis has precipitated region-specific screening protocols, notably in southeast asian populations. similarly, hla-b57:01 screening prior to abacavir initiation exemplifies a successful implementation of genotypeguided therapy, drastically reducing hypersensitivity incidence. the elucidation of these allele-specific risks highlights the necessity for population-tailored pharmacogenetic screening programs, given the marked interethnic variability in allele frequencies. pharmacodynamic gene variants affecting drug targets also contribute to adr susceptibility. variants in vkorc1 and cyp2c9 influence warfarin sensitivity and bleeding risk, necessitating genotype-guided dose individualization protocols. likewise, polymorphisms in the dopamine receptor gene drd2 and serotonin transporter gene slc6a4 affect psychotropic drug efficacy and tolerability. the integration of such pharmacodynamic markers into clinical decision-making remains an active area of research, with emerging evidence supporting their utility in refining therapeutic precision. clinical implementation and integration challenges while the scientific evidence underpinning pharmacogenetics is robust, its translation into routine clinical practice is impeded by multifactorial challenges. foremost is the variable clinician familiarity and confidence in interpreting and applying pharmacogenetic data. surveys across diverse healthcare settings reveal knowledge gaps and uncertainty, compounded by the lack of standardized educational curricula and training. this deficit impairs effective patient counseling and limits the clinical utility of genetic testing. economic constraints further restrict implementation. the costs of pharmacogenetic testing, although decreasing, remain prohibitive in many healthcare systems, particularly where reimbursement frameworks are underdeveloped or absent. the lack of universally accepted cost-effectiveness data engenders hesitancy among payers and policymakers. notably, economic evaluations demonstrate that pharmacogenetic testing can be costsaving in conditions with high adr incidence or severe toxicity risk, such as anticoagulation and oncology, yet broad application requires more comprehensive health economic analyses encompassing diverse clinical scenarios and populations. systemic infrastructural deficits also hinder implementation. the integration of genetic data into electronic health records (ehrs) and clinical decision support systems georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 235 (cdss) is essential for real-time, point-of-care decision-making but faces technological, interoperability, and workflow integration challenges. many institutions lack the informatics infrastructure or standardized protocols to incorporate pharmacogenetic results meaningfully into prescribing practices. alert fatigue and poor user interface design further limit clinician engagement with cdss. patient-centered approaches are critical to overcoming these barriers. shared decision-making models emphasize the need for clear communication, cultural sensitivity, and incorporation of patient values and preferences. studies demonstrate that patients engaged in discussions about pharmacogenetic testing exhibit greater acceptance, adherence, and satisfaction. nevertheless, disparities in health literacy, cultural beliefs, and access to genetic counseling services may limit equitable patient participation. pharmacovigilance evolution in the genomic era traditional pharmacovigilance systems rely predominantly on spontaneous adverse event reporting, which is subject to underreporting, bias, and delayed detection of safety signals. the integration of pharmacogenetic data into pharmacovigilance frameworks enhances the granularity and specificity of adverse event detection. by stratifying risk based on genetic predisposition, pharmacovigilance programs can identify subpopulations vulnerable to particular toxicities, facilitating targeted monitoring and risk mitigation. advanced pharmacovigilance approaches employ real-world data sources including electronic health records, claims databases, and patient registries, often enhanced by natural language processing and machine learning algorithms. these active surveillance systems enable near real-time detection of safety signals and gene-drug interaction profiling. for example, the u.s. fda’s sentinel initiative incorporates genetic data to monitor postmarketing drug safety with unprecedented scale and precision. despite these advances, challenges remain in standardizing pharmacogenetic data collection, ensuring data quality, and protecting patient privacy. polypharmacy and complex interactions the increasing prevalence of polypharmacy, especially among aging populations with multiple chronic conditions, magnifies the complexity of drug therapy and heightens adverse effect risks. polypharmacy introduces potential drug-drug interactions that can alter drug metabolism and efficacy, complicating clinical management. pharmacogenetics provides a crucial tool for disentangling these interactions by predicting individual metabolic capacity and susceptibility to interaction-related toxicities. recent research advocates for integrated clinical decision support platforms capable of synthesizing pharmacogenetic profiles with comprehensive medication lists, laboratory data, and clinical parameters to optimize therapy. pharmacists, as medication experts, are pivotal in implementing these approaches through medication therapy management georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 236 services that incorporate pharmacogenetic considerations. such multidisciplinary collaborations improve therapeutic safety and patient outcomes. emerging scientific frontiers: multi-omics and systems pharmacology beyond single-gene pharmacogenetics, multi-omics approaches encompassing genomics, transcriptomics, proteomics, metabolomics, and epigenomics provide a systemslevel understanding of drug response variability. epigenetic modifications, for instance, dynamically regulate gene expression influencing drug metabolism and target sensitivity, affected by environmental exposures and disease states. transcriptomic profiling captures changes in gene expression induced by drugs or pathophysiological conditions, potentially serving as biomarkers for toxicity or efficacy. the integration of multi-omic data with clinical and environmental factors through systems pharmacology models enables sophisticated predictions of drug response and adverse events. computational models simulate drug-target interactions, metabolic networks, and cellular signaling pathways to identify emergent vulnerabilities. while promising, these approaches require large, well-phenotyped cohorts and advanced bioinformatics capabilities, currently limiting widespread clinical application. ethical, legal, and social considerations pharmacogenetic integration raises profound ethical, legal, and social implications. the sensitive nature of genetic information mandates rigorous privacy protections and secure data governance frameworks. informed consent processes must be transparent and comprehensive, ensuring patient understanding of the scope, benefits, limitations, and potential risks of genetic testing. concerns about genetic discrimination in employment, insurance, and social contexts necessitate protective legislation such as the genetic information nondiscrimination act in the united states and equivalent policies worldwide. ensuring equitable access to pharmacogenetic services is imperative to prevent exacerbation of health disparities, necessitating inclusive research and culturally competent care models. patient autonomy and engagement are central ethical principles. empowering patients through education and participatory decision-making enhances trust and optimizes therapeutic outcomes. the responsible handling of incidental findings, which may arise from broad genomic testing, requires clear guidelines and expert consultation. health economic perspectives health economic analyses play a decisive role in informing policy and reimbursement decisions for pharmacogenetic testing. studies demonstrate costeffectiveness in several clinical contexts by reducing adr-related hospitalizations and improving therapeutic efficacy. however, variability in study designs, populations, cost inputs, and outcome measures limits generalizability. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 237 future economic evaluations must incorporate broader societal impacts, including quality-adjusted life years, productivity, caregiver burden, and long-term healthcare costs. innovative reimbursement models, such as value-based care and risk-sharing agreements, may accelerate adoption by aligning incentives with improved patient outcomes and cost savings. technological innovations and digital health integration the digital transformation of healthcare catalyzes novel opportunities for pharmacogenetics and pharmacovigilance. artificial intelligence and machine learning algorithms enhance the analysis of complex datasets to identify subtle gene-drug interactions and predict adverse event risk with high accuracy. natural language processing facilitates extraction of adverse event information from unstructured clinical notes. mobile health applications and wearable biosensors enable continuous, real-time patient monitoring, capturing physiological and behavioral data indicative of adverse drug reactions. integration of these digital health tools with pharmacogenetic profiles fosters proactive, personalized interventions. blockchain technology offers promising solutions for secure, decentralized management of sensitive genetic and health data, enhancing patient control and data interoperability. however, technological adoption must be accompanied by rigorous validation, user-centered design, and ethical governance frameworks to ensure safety, efficacy, and equity. global health and policy perspectives the global health community increasingly recognizes the potential of pharmacogenetics and pharmacovigilance to improve medication safety and efficacy worldwide. collaborative initiatives aim to build capacity in lowand middle-income countries through technology transfer, training, and infrastructure development. the underrepresentation of diverse populations in pharmacogenetic research limits applicability of findings, underscoring the need for inclusive, global genomic databases and research consortia. harmonization of regulatory standards and pharmacogenetic guidelines facilitates international data sharing and clinical adoption. health policies must evolve to support sustainable pharmacogenetic services, including standardized testing protocols, reimbursement mechanisms, and educational frameworks. stakeholder engagement—patients, clinicians, researchers, industry, and regulators—is essential to foster trust, transparency, and ethical implementation. the intersection of pharmacogenetics, patient-centered care, and pharmacovigilance heralds a transformative era in the optimization of medication safety and efficacy. the growing recognition that genetic variability significantly contributes to interindividual differences in drug response has propelled pharmacogenetics from a predominantly research-focused domain to a clinically actionable tool. this analysis georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 238 elucidates the multifaceted outcomes, challenges, and future directions stemming from the integration of pharmacogenetic data with patient-centered pharmacotherapeutic strategies and advanced pharmacovigilance systems. genetic influences on medication-induced adverse effects: expanding the evidence base a robust body of evidence underscores that genetic polymorphisms in drugmetabolizing enzymes, transporters, and targets critically influence the occurrence and severity of adverse drug reactions (adrs). the cytochrome p450 superfamily remains a cornerstone of pharmacogenetic research, with enzymes such as cyp2d6, cyp2c19, cyp2c9, and cyp3a5 exhibiting extensive allelic variation that modulates metabolic capacity. clinical guidelines issued by international consortia like the clinical pharmacogenetics implementation consortium (cpic) have formalized genotype-guided dosing recommendations for numerous drugs, reinforcing the clinical utility of genotyping in minimizing toxicity and enhancing therapeutic efficacy. recent meta-analyses have quantified the magnitude of risk associated with specific genotypes. for instance, cyp2c19 poor metabolizers have demonstrated a significantly elevated risk of treatment failure and bleeding complications with clopidogrel therapy, warranting alternative antiplatelet strategies. similarly, carriers of cyp2d6 ultrarapid metabolizer alleles face increased likelihood of opioid toxicity due to accelerated bioactivation of prodrugs such as codeine. these findings substantiate genotype-based prescribing as a critical component of personalized medicine, particularly in cardiovascular, psychiatric, and pain management domains. the role of hla alleles in mediating immune-mediated adrs further exemplifies the precision pharmacogenetic approach. identification of high-risk alleles such as hlab15:02 and hla-b57:01 has enabled the implementation of preemptive screening protocols, markedly reducing the incidence of life-threatening hypersensitivity reactions. moreover, novel associations are continually being discovered, expanding the repertoire of actionable pharmacogenetic markers. for example, emerging evidence implicates hlaa*31:01 in carbamazepine-induced hypersensitivity in populations beyond southeast asia, highlighting the necessity of region-specific genetic epidemiology studies. pharmacodynamic genetic variants influencing drug targets and signaling pathways complement metabolic gene data, enriching the prediction of adr risk and therapeutic response. polymorphisms in vkorc1 and cyp2c9 shape warfarin dose requirements and bleeding risk, supporting genotype-guided anticoagulation initiation. variants in genes coding for neurotransmitter receptors and transporters modulate psychotropic drug response profiles, although clinical translation remains nascent. collectively, these pharmacodynamic insights reinforce the paradigm shift toward integrating multilayered genetic data into clinical decision-making frameworks. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 239 barriers to clinical translation: systemic, educational, and socioeconomic dimensions despite the compelling evidence base, the incorporation of pharmacogenetic testing into routine clinical practice encounters substantial impediments. system-level barriers encompass limited infrastructure for genetic testing, lack of standardized reporting formats, and fragmented integration with electronic health record (ehr) systems. the absence of interoperable data systems undermines seamless dissemination of pharmacogenetic information at the point of care, hindering clinician access and utilization. educational deficits among healthcare professionals constitute a pervasive challenge. surveys reveal that many clinicians possess inadequate knowledge of pharmacogenetic principles, interpretation of genetic test results, and application in therapeutic decisionmaking. the paucity of formal training during undergraduate and postgraduate curricula, coupled with insufficient continuing medical education opportunities, constrains clinician confidence and engagement. interdisciplinary educational initiatives involving pharmacists, genetic counselors, and physicians have demonstrated potential in enhancing knowledge and promoting collaborative care models. economic considerations also weigh heavily on adoption rates. the cost of pharmacogenetic testing, although decreasing with technological advances, remains a significant barrier, particularly in publicly funded health systems with constrained budgets. the absence of universally accepted reimbursement policies and the variability in payer coverage contribute to inequitable access. furthermore, robust health economic evaluations are lacking for many pharmacogenetic applications, impeding evidence-based policy development. socioeconomic and cultural factors influence patient acceptance and participation in pharmacogenetic testing. concerns about genetic privacy, potential discrimination, and misunderstanding of genetic risk contribute to reluctance in some populations. health literacy disparities exacerbate these issues, necessitating culturally sensitive educational interventions and equitable access to genetic counseling services. community engagement and participatory research approaches are critical to building trust and tailoring implementation strategies. innovations in pharmacovigilance: from passive surveillance to integrated precision monitoring pharmacovigilance, historically reliant on spontaneous adverse event reporting, is undergoing a paradigm shift towards proactive, data-driven surveillance systems augmented by pharmacogenetic insights. traditional reporting systems suffer from welldocumented limitations including underreporting, delayed signal detection, and bias. integration of pharmacogenetic data enables stratification of safety signals by genetic risk, refining the specificity and clinical relevance of detected associations. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 240 active surveillance methodologies leveraging real-world data (rwd) sources such as ehrs, claims databases, and patient registries facilitate continuous monitoring of drug safety profiles. the application of natural language processing and machine learning algorithms enhances signal detection capabilities by mining unstructured clinical narratives and identifying novel gene-drug interactions. initiatives such as the fda sentinel system exemplify large-scale implementations of such approaches, incorporating genetic data to monitor and mitigate adrs effectively. patient-centered pharmacovigilance initiatives have emerged, utilizing mobile health technologies and digital platforms to enable real-time adverse event reporting and monitoring. wearable biosensors capture physiological parameters indicative of drug toxicity, while patient-reported outcome measures enrich safety data. these technologies empower patients as active participants in medication safety, fostering engagement and timely intervention. however, challenges persist in standardizing pharmacogenetic data capture within pharmacovigilance frameworks, ensuring data quality, and safeguarding patient privacy. harmonized ontologies and data standards are essential for interoperability and meaningful data aggregation. ethical frameworks guiding data use and sharing must balance public health benefits with individual rights. technological innovations: digital health and beyond digital health technologies are rapidly transforming pharmacogenetic implementation and pharmacovigilance. mobile applications facilitate patient engagement, education, and adverse event reporting. wearable devices capture continuous physiological data, enabling early detection of toxicities and personalized interventions. blockchain technology offers promising solutions for secure, decentralized management of genetic and health data, enhancing patient control, data integrity, and interoperability. artificial intelligence algorithms enhance data analytics, enabling predictive modeling and clinical decision support. successful integration requires addressing challenges of validation, user acceptance, regulatory oversight, and equitable access. cross-sector collaboration and adaptive governance frameworks are vital. global perspectives and policy implications the global implementation of pharmacogenetics and advanced pharmacovigilance necessitates tailored strategies responsive to diverse healthcare infrastructures, genetic backgrounds, and sociocultural contexts. capacity building in lowand middle-income countries through training, technology transfer, and infrastructure development is critical to equitable global health impact. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 241 international collaboration fosters data sharing, standardization of testing and reporting, and harmonization of regulatory frameworks. public-private partnerships and stakeholder engagement accelerate innovation and dissemination. policy development must balance innovation with ethical safeguards, patient rights, and health equity. multi-stakeholder dialogues and evidence-based guidelines support sustainable, responsible integration. the integration of pharmacogenetics into clinical practice represents a paradigm shift in the personalization of medicine, with the potential to significantly reduce the incidence and severity of medication-induced adverse effects. this comprehensive analysis elucidates the multifactorial nature of medication safety, underscoring the interplay between genetic variability, patient-centered approaches, pharmacovigilance, and evolving therapeutic strategies. the findings corroborate the critical importance of incorporating genetic information alongside clinical, demographic, and environmental factors to optimize pharmacotherapy and enhance patient outcomes. implications of pharmacogenetic variability on clinical outcomes genetic polymorphisms that alter drug metabolism and response are welldocumented determinants of interindividual variability in therapeutic efficacy and toxicity. the identification of actionable pharmacogenetic markers has been instrumental in guiding clinical decisions for drugs with narrow therapeutic indices or severe adverse event profiles. clinical guidelines, such as those promulgated by cpic and the dutch pharmacogenetics working group, offer evidence-based frameworks that, if widely adopted, could markedly improve prescribing accuracy and patient safety. however, the clinical utility of pharmacogenetics extends beyond isolated genedrug pairs. the dynamic complexity of drug response, influenced by polygenic interactions and epigenetic modifications, necessitates more comprehensive models that integrate multi-omic data and environmental inputs. emerging evidence supports the notion that simplistic single-gene testing may insufficiently capture the nuanced determinants of adrs and therapeutic response. future research must prioritize the development of integrative predictive algorithms and validation in diverse clinical contexts. challenges to clinical implementation despite clear scientific validation, the translation of pharmacogenetic knowledge into standard clinical practice remains impeded by systemic, educational, economic, and sociocultural barriers. the insufficient integration of pharmacogenetic data into electronic health records and decision support tools limits accessibility and usability at the point of care. healthcare provider unfamiliarity and lack of confidence in interpreting genetic data further hinder adoption. economic considerations, including testing costs, reimbursement policies, and costeffectiveness evidence gaps, pose significant obstacles, particularly in resource-limited georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 242 settings. health systems must balance the upfront costs of genetic testing infrastructure against potential long-term savings from reduced adr-related morbidity and hospitalizations. policy frameworks that incentivize adoption through value-based reimbursement may accelerate integration. patient acceptance and engagement represent critical determinants of successful pharmacogenetic implementation. cultural beliefs, health literacy levels, and concerns regarding privacy and discrimination influence willingness to undergo testing. effective patient-centered communication strategies and equitable access to genetic counseling services are paramount to fostering informed decision-making and trust. pharmacovigilance and real-world evidence integration the advent of pharmacogenetics enriches pharmacovigilance methodologies by enabling stratified risk assessment and refined signal detection. real-world data analytics, incorporating genetic profiles, augment traditional surveillance systems and facilitate earlier identification of adrs in genetically susceptible subpopulations. the incorporation of digital health technologies and patient-reported outcomes further enhances the timeliness and granularity of safety data. nevertheless, standardizing the capture and integration of pharmacogenetic information within pharmacovigilance frameworks remains a challenge. data interoperability, quality assurance, and privacy protections are essential to maximize the utility of integrated systems. cross-sector collaboration among regulatory agencies, healthcare providers, researchers, and patients is critical to developing robust, scalable pharmacovigilance infrastructures. the complexities of polypharmacy and personalized therapeutics the increasing prevalence of polypharmacy, particularly among aging populations, compounds the risk of medication-related adverse events. pharmacogenetics offers valuable insights into individualized drug metabolism capacity, thereby informing safer polypharmacy management. however, the clinical complexity introduced by multiple interacting drugs requires sophisticated decision support systems that synthesize pharmacogenetic, clinical, and pharmacological data. interprofessional collaboration, especially involving clinical pharmacists, is essential for optimizing medication regimens in this context. education and training programs should emphasize the integration of pharmacogenetics into medication therapy management to address the nuanced challenges posed by polypharmacy. technological innovations and future directions emerging digital health technologies and artificial intelligence are poised to accelerate pharmacogenetic integration by enhancing data analysis, patient monitoring, and clinical decision support. these tools promise to bridge existing gaps in knowledge translation and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 243 operational workflows. however, their implementation must be accompanied by rigorous validation, user-centered design, and attention to ethical and equity considerations. global collaboration and harmonization of regulatory standards will facilitate the widespread adoption of pharmacogenetic-informed pharmacotherapy. investments in capacity building, infrastructure, and education are necessary to realize the full potential of these advances across diverse healthcare settings. the comprehensive exploration of pharmacogenetic and patient-centered care approaches reveals both transformative opportunities and significant implementation challenges in the realm of medication-induced adverse effects and pharmacovigilance. the path forward necessitates coordinated multidisciplinary efforts encompassing scientific innovation, healthcare system redesign, policy development, and ethical stewardship. embracing this integrated framework holds promise for achieving safer, more effective, and personalized pharmacotherapy that improves patient outcomes globally. the evolution of pharmacogenetics from a theoretical framework to a practical tool in clinical pharmacotherapy marks a significant advancement in personalized medicine. the extensive evidence reviewed highlights the intricate interplay between genetic polymorphisms and drug response variability, elucidating mechanisms underlying medication-induced adverse effects and toxicities. this growing body of knowledge challenges traditional “one-size-fits-all” prescribing paradigms and mandates the incorporation of genetic, environmental, and patient-specific factors into therapeutic decision-making. the pharmacogenetic variability in cytochrome p450 enzymes exemplifies the molecular complexity influencing drug metabolism. the allelic diversity within cyp2d6, cyp2c19, and cyp3a5 genes is a principal determinant of phenotypic heterogeneity ranging from poor to ultra-rapid metabolizers, with significant implications for drug plasma levels, efficacy, and safety. clinical implementation of genotype-guided dosing has demonstrated reductions in adverse drug events and improved therapeutic outcomes in diverse populations, yet its full potential remains unrealized due to barriers in clinical adoption. these findings advocate for routine preemptive pharmacogenetic screening in high-risk medications and populations, accompanied by comprehensive clinician education to bridge the knowledge translation gap. the role of immune-related genetic markers, particularly hla alleles, in mediating severe hypersensitivity reactions represents another critical dimension. the regional and ethnic variability in hla allele frequencies necessitates context-specific screening guidelines. for instance, while hla-b*15:02 testing is well established in southeast asia, emerging evidence suggests expanding genetic screening in other populations may further reduce incidences of stevens-johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis. this underscores the need for dynamic, population-tailored pharmacogenetic policies supported by robust epidemiological surveillance. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 244 despite clear scientific advances, the real-world translation of pharmacogenetics is impeded by multifactorial challenges. from a systems perspective, the lack of integration into existing electronic health record infrastructures restricts the clinical utility of pharmacogenetic data. without seamless access and interpretive support, clinicians face cognitive and operational burdens that limit application. the design and implementation of sophisticated clinical decision support systems capable of delivering actionable, patientspecific recommendations at the point of care are critical to overcoming these obstacles. patient engagement and health literacy emerge as pivotal determinants of successful pharmacogenetic implementation. the complexity of genetic information requires innovative, culturally sensitive educational interventions tailored to diverse populations. concerns regarding genetic privacy, potential stigmatization, and discrimination remain prevalent. transparent communication strategies and robust legal protections must be emphasized to foster trust and informed participation. furthermore, equitable access to pharmacogenetic services demands addressing disparities in healthcare infrastructure, provider availability, and socioeconomic determinants. the synergy between pharmacogenetics and pharmacovigilance represents a frontier for enhancing medication safety. integrating genetic risk stratification into active surveillance programs refines signal detection, enabling earlier identification of susceptible subpopulations. real-world data repositories enriched with genomic information and analyzed through advanced machine learning algorithms offer unprecedented opportunities for dynamic monitoring and adaptive risk management. however, ensuring data standardization, interoperability, and patient confidentiality within these systems requires coordinated governance frameworks and ethical oversight. polypharmacy, a prevalent challenge in contemporary medicine, particularly among the elderly and chronically ill, intensifies the risk of adverse drug reactions. pharmacogenetics provides a critical lens for disentangling the complexity of drug-drug and drug-gene interactions. multidisciplinary medication management teams incorporating pharmacogenetic expertise can tailor regimens to individual metabolic profiles, mitigating toxicity risks and enhancing therapeutic efficacy. development of integrated informatics platforms synthesizing genetic, clinical, and pharmacological data will be instrumental in operationalizing this personalized approach. beyond single-gene associations, the emergence of multi-omics and systems pharmacology heralds a more holistic understanding of drug response. epigenomic modifications, transcriptomic fluctuations, proteomic changes, and metabolomic profiles collectively influence pharmacodynamics and pharmacokinetics. harnessing these complex data streams through artificial intelligence-driven analytics can identify novel biomarkers and predictive signatures, facilitating earlier detection of toxicity and individualizing therapy. yet, these advances also introduce challenges in data management, interpretability, and clinical validation, necessitating interdisciplinary collaboration and methodological rigor. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 245 technological innovations, including blockchain for secure data sharing, wearable biosensors for real-time monitoring, and telemedicine platforms for genetic counseling, hold promise in addressing logistical and ethical challenges. their successful deployment depends on rigorous evaluation, patient-centered design, and policy alignment. globally, pharmacogenetic implementation must be contextualized within diverse healthcare infrastructures, genetic backgrounds, and cultural landscapes. international collaboration, data harmonization, and capacity building are essential to realize equitable benefits. the development of adaptable, evidence-based guidelines and regulatory harmonization will facilitate cross-border adoption and innovation. the integration of pharmacogenetic insights with patient-centered care and advanced pharmacovigilance represents a transformative opportunity to enhance medication safety and therapeutic outcomes. realizing this potential demands multidisciplinary, multi-stakeholder efforts to surmount scientific, clinical, ethical, and systemic barriers. the convergence of technological advances, policy evolution, and patient engagement sets the stage for a new era of precision pharmacotherapy that is safer, more effective, and tailored to individual needs. the landscape of pharmacogenetics and patient-centered pharmacotherapy continues to evolve rapidly, propelled by advances in molecular biology, bioinformatics, and clinical sciences. this progression reveals increasingly complex interdependencies between genetic makeup, environmental exposures, and patient-specific factors that modulate drug response and toxicity. such intricacies underscore the insufficiency of traditional prescribing frameworks and highlight the urgency of embedding comprehensive pharmacogenomic data into personalized care models. a salient theme emerging from contemporary research is the concept of pharmacogenetic heterogeneity within and across populations. the allelic diversity observed in drug metabolism and immune response genes is not uniformly distributed but reflects ancestral, ethnic, and geographic variations. this heterogeneity complicates the generalizability of pharmacogenetic findings and calls for more inclusive research designs that encompass underrepresented populations. current pharmacogenetic databases often suffer from eurocentric biases, limiting the predictive power and clinical applicability of genotype-guided therapies in diverse demographic groups. addressing this gap requires concerted efforts to expand genomic studies globally, implement cross-cultural research ethics, and integrate local knowledge systems. moreover, the interplay between genetic predisposition and environmental modulators such as diet, concomitant medications, comorbidities, and lifestyle factors must be accounted for to fully apprehend drug response variability. for instance, environmental inducers or inhibitors of cytochrome enzymes can modulate the phenotypic expression of genetic variants, leading to phenoconversion and unexpected therapeutic outcomes. incorporating such dynamic gene-environment interactions into predictive models remains a methodological challenge but represents an essential frontier for precision medicine. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 246 the role of epigenetic regulation introduces additional layers of complexity. epigenetic mechanisms such as dna methylation, histone modifications, and non-coding rna influence gene expression profiles relevant to drug metabolism and immune responses. importantly, these modifications are reversible and responsive to environmental cues, suggesting potential targets for therapeutic modulation to mitigate adverse drug reactions. however, the clinical translation of epigenomic data in pharmacotherapy is nascent, demanding robust longitudinal studies and validation frameworks. an underexplored but critical domain is the influence of the microbiome on drug metabolism and toxicity. the human gut microbiota expresses enzymatic activities capable of biotransforming drugs, altering their bioavailability, efficacy, and adverse effect profiles. interindividual variation in microbiome composition contributes to differential drug response and may interact synergistically or antagonistically with host genetic factors. integrating microbiome profiling with pharmacogenetic analyses could refine risk stratification and inform novel therapeutic interventions. the patient-centered care paradigm emerges as a keystone for operationalizing pharmacogenetics in clinical settings. this model emphasizes shared decision-making, tailored communication, and holistic consideration of patient values, preferences, and psychosocial context. incorporation of genetic risk information into these discussions must be undertaken with sensitivity to avoid generating anxiety or fatalistic attitudes. empowering patients through education and supportive counseling fosters adherence, trust, and optimal therapeutic outcomes. despite these promising directions, clinical workflow integration remains a formidable barrier. the proliferation of pharmacogenetic data necessitates efficient, userfriendly platforms embedded within electronic health records to provide real-time, context-specific recommendations without overwhelming clinicians. interdisciplinary collaboration involving clinicians, geneticists, bioinformaticians, and informaticians is crucial to develop adaptive clinical decision support systems that evolve with emerging evidence and user feedback. health disparities present a significant ethical and practical challenge in the deployment of pharmacogenetic services. socioeconomic factors, geographic accessibility, and healthcare infrastructure disparities contribute to unequal access, potentially exacerbating health inequities. strategies to mitigate these issues include decentralized testing models, telemedicine-based genetic counseling, and community-engaged research initiatives that prioritize inclusivity and cultural competence. the regulatory environment is evolving to accommodate the complexities of pharmacogenetic testing and personalized medicine. regulatory bodies must balance innovation facilitation with rigorous evaluation of test validity, clinical utility, and costeffectiveness. harmonization of standards across jurisdictions can streamline clinical implementation and ensure consistent quality. additionally, clear guidelines on data georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 247 ownership, privacy, and sharing are paramount to protect patient rights while enabling research advancement. on the frontier of technological innovation, the integration of artificial intelligence and machine learning algorithms with multi-omic and clinical datasets heralds unprecedented potential for predictive analytics. these tools can uncover latent patterns, identify novel gene-drug interactions, and generate personalized risk profiles that inform clinical decisions. nevertheless, transparency, explainability, and ethical use of ai models require ongoing scrutiny and governance to prevent bias and ensure equitable benefit. real-world evidence derived from large-scale biobanks, longitudinal cohorts, and electronic health records enriched with genetic data offers invaluable insights into longterm safety and effectiveness of genotype-guided therapies. collaborative consortia and data-sharing initiatives accelerate knowledge dissemination but must navigate complex issues related to data privacy, consent, and international legal frameworks. the economic sustainability of pharmacogenetics is contingent upon comprehensive cost-benefit analyses that incorporate direct and indirect healthcare costs, quality of life metrics, and societal productivity. early investment in testing infrastructure and clinician training is offset by reductions in preventable adverse drug events, hospitalizations, and ineffective therapies. innovative payment models that reward outcomes rather than volume may incentivize adoption. the comprehensive integration of pharmacogenetics within patient-centered care and pharmacovigilance systems embodies a transformative approach to medicine that transcends traditional boundaries. realizing this vision demands holistic strategies addressing scientific, clinical, technological, ethical, and socioeconomic dimensions. multidisciplinary collaboration, sustained investment, and patient empowerment will be pivotal in navigating the complexities and actualizing the promise of personalized pharmacotherapy for safer and more effective treatment paradigms. the trajectory of pharmacogenetics in clinical medicine is increasingly influenced by advances in precision health, an emerging framework that extends beyond treatment optimization to encompass disease prevention, early diagnosis, and health promotion tailored to individual variability. pharmacogenetic insights are pivotal in this broader context, enabling proactive identification of individuals at elevated risk for drug-induced toxicities and facilitating preemptive therapeutic adjustments. this paradigm shift challenges healthcare systems to transition from reactive to anticipatory care models, leveraging genetic data alongside clinical and environmental risk factors. a critical component of this transition is the enhancement of healthcare provider competencies in genomics and personalized medicine. the current educational gap among clinicians represents a substantial bottleneck to effective pharmacogenetic integration. progressive curricular reforms incorporating genomics literacy, ethical considerations, and interpretation of complex test results are imperative in undergraduate, graduate, and continuing professional education. simulation-based learning, interprofessional workshops, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 248 and decision-making case studies have shown promise in improving clinician preparedness and confidence. the role of clinical pharmacists has expanded significantly within this paradigm. as medication experts, pharmacists are uniquely positioned to interpret pharmacogenetic data, manage polypharmacy, and liaise with multidisciplinary teams to tailor therapy. integration of pharmacists into genetic testing workflows and medication management programs enhances patient safety and fosters effective implementation. moreover, pharmacists’ involvement in patient education facilitates informed consent and shared decision-making, addressing patient concerns and promoting adherence. from a research perspective, the integration of pharmacogenomics with pharmacodynamics and pharmacokinetics is evolving toward a holistic systems biology approach. network pharmacology models consider drug-target interactions within complex biological pathways, accounting for genetic variants, epigenetic factors, and compensatory mechanisms. such models aid in elucidating mechanisms underlying idiosyncratic adverse drug reactions, which often evade detection in traditional clinical trials. this comprehensive understanding can inform the design of safer drugs and targeted monitoring strategies. the emergence of big data analytics and machine learning enables the handling of vast, multidimensional datasets that characterize modern pharmacogenomic research. these technologies facilitate the identification of novel genetic variants and rare adverse event predictors, potentially unearthing previously unrecognized gene-drug interactions. nevertheless, the interpretability of complex models remains a challenge, necessitating transparent algorithm development and validation in diverse clinical cohorts. in addressing pharmacogenetic disparities, it is essential to recognize the influence of social determinants of health on access to genetic services and medication safety outcomes. factors such as socioeconomic status, geographic location, education level, and healthcare access can modulate both exposure to pharmacogenetic testing and medication adherence. tailored outreach programs and policy interventions are required to ensure equitable distribution of the benefits of pharmacogenomic advances. the ethical landscape of pharmacogenetics continues to evolve with the expanding scope of genetic testing. issues surrounding incidental findings, such as the discovery of predispositions to unrelated diseases during pharmacogenetic screening, raise complex questions regarding disclosure obligations, patient autonomy, and psychological impact. frameworks for managing such findings are being developed, emphasizing the necessity for comprehensive pre-test counseling and post-test support. data privacy and security constitute paramount concerns as genetic information becomes increasingly integrated into health systems. cybersecurity threats, unauthorized data sharing, and potential misuse of genetic data necessitate robust technical safeguards, policy regulations, and patient education. the advent of blockchain and other decentralized georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 249 technologies offers innovative solutions for secure, patient-controlled data sharing, but implementation challenges and regulatory acceptance remain ongoing issues. the expanding availability of direct-to-consumer (dtc) genetic testing poses additional challenges and opportunities. while increasing public awareness and engagement with genetics, dtc testing often lacks clinical validation, comprehensive interpretation, and integration into healthcare. the potential for misinterpretation and inappropriate clinical decisions underscores the need for regulatory oversight, clinician involvement, and public education to safeguard patient welfare. the field of pharmacovigilance is progressively integrating real-world evidence (rwe) and patient-generated data to complement traditional surveillance systems. patientreported outcomes, wearable device data, and mobile health applications enhance the timeliness and sensitivity of adverse event detection, particularly in genetically susceptible individuals. these patient-centered approaches democratize pharmacovigilance but require standardized data collection protocols and validation methodologies. global health perspectives reveal significant variability in the adoption of pharmacogenetics, influenced by differences in healthcare infrastructure, genetic diversity, regulatory environments, and economic resources. lowand middle-income countries face unique challenges, including limited laboratory capacity, scarcity of trained personnel, and competing healthcare priorities. international collaborations and capacity-building initiatives focused on technology transfer, education, and ethical frameworks are crucial to closing these gaps. the regulatory environment is adapting to the complexities introduced by personalized medicine. regulatory agencies are developing guidelines for the evaluation and approval of pharmacogenetic tests and companion diagnostics, balancing innovation with patient safety. harmonization efforts aim to facilitate global consistency, enabling more rapid dissemination and adoption of validated pharmacogenetic tools. looking forward, the integration of multi-omic data with digital health technologies promises to refine personalized pharmacotherapy further. the convergence of genomics, proteomics, metabolomics, and microbiomics with artificial intelligence-driven clinical decision support platforms offers unprecedented opportunities to anticipate, prevent, and manage adverse drug reactions at the individual level. to capitalize on these advances, healthcare systems must prioritize the development of interoperable data infrastructures and promote interdisciplinary collaboration among clinicians, geneticists, data scientists, ethicists, and policymakers. patient engagement and empowerment remain central, requiring continuous efforts to enhance health literacy, trust, and shared decision-making. the future of pharmacogenetics and patient-centered pharmacotherapy is promising yet complex. the translation of scientific discoveries into routine clinical practice necessitates multifaceted strategies addressing technical, clinical, ethical, economic, and social dimensions. a concerted global effort, underpinned by robust evidence and ethical georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 250 stewardship, is essential to realize the full potential of personalized medicine in improving medication safety and therapeutic efficacy. future prospects the future of pharmacogenetics and patient-centered pharmacotherapy is poised for remarkable transformation driven by rapid technological innovation, expanding scientific understanding, and evolving healthcare paradigms. the convergence of genomics, digital health, and systems biology promises to reshape how medication-induced adverse effects and toxicities are predicted, prevented, and managed, ultimately enhancing patient safety and therapeutic efficacy on a global scale. one of the foremost future directions is the widespread adoption of preemptive, comprehensive genomic profiling integrated into routine healthcare. advances in nextgeneration sequencing and decreasing costs will facilitate broad population-level screening, enabling clinicians to access an individual’s pharmacogenetic landscape early in life or prior to therapy initiation. such data repositories, linked longitudinally to clinical records, will support dynamic and lifelong medication optimization, minimizing adverse drug reactions and enhancing personalized care continuity. the integration of multi-omics data—including epigenomics, transcriptomics, proteomics, and metabolomics—with genomic information will enrich predictive models of drug response and toxicity. systems pharmacology approaches leveraging these complex datasets will elucidate intricate biological networks and pathways modulating pharmacodynamics and pharmacokinetics. this holistic understanding will drive the discovery of novel biomarkers and therapeutic targets, paving the way for next-generation precision therapeutics tailored to multifactorial determinants of drug response. emerging artificial intelligence (ai) and machine learning (ml) technologies will revolutionize data interpretation, clinical decision support, and pharmacovigilance. ai algorithms trained on expansive, diverse datasets will identify subtle gene-drugenvironment interactions and real-time adverse event signals, enabling proactive risk mitigation. the development of explainable ai models will facilitate clinician trust and adoption, supporting complex, data-driven therapeutic decisions within fast-paced clinical environments. the growth of digital health platforms and mobile technologies will empower patients as active participants in their care. wearable biosensors and smartphone applications will enable continuous monitoring of physiological and biochemical parameters indicative of drug toxicity or therapeutic efficacy, delivering personalized alerts and enabling timely clinical interventions. integration of these patient-generated data streams with pharmacogenetic information will support truly individualized, adaptive pharmacotherapy. addressing existing disparities in access to pharmacogenetic testing and personalized care remains a critical priority. future strategies must emphasize health equity through georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 251 global capacity building, telemedicine expansion, and culturally competent care models. collaborative international initiatives will be essential to harmonize testing standards, share data securely, and disseminate best practices across diverse healthcare settings. regulatory frameworks will evolve to accommodate the complexities of integrated, data-rich pharmacogenetic applications. the establishment of adaptive regulatory pathways will facilitate timely approval of pharmacogenetic tests and companion diagnostics, balancing innovation with patient safety. policies ensuring robust genetic data privacy, preventing discrimination, and promoting ethical stewardship will underpin public trust and sustainable implementation. furthermore, the integration of pharmacogenetics with pharmacoeconomics and health policy will inform value-based healthcare delivery models. evidence-based reimbursement schemes rewarding improved patient outcomes and cost savings will incentivize healthcare systems to adopt pharmacogenetic-guided therapies widely. economic analyses incorporating societal benefits and long-term health impacts will guide resource allocation and policy decisions. in research, large-scale, multiethnic cohort studies and biobanks enriched with clinical, genetic, and environmental data will enhance understanding of diverse gene-drug interactions. innovative trial designs, such as adaptive and pragmatic clinical trials incorporating pharmacogenetic stratification, will accelerate the generation of high-quality evidence to inform practice. finally, the expanding field of gene editing and gene therapy may offer future avenues for correcting deleterious genetic variants implicated in drug toxicity or nonresponse, representing a revolutionary frontier in precision medicine. the future prospects of pharmacogenetics and patient-centered care are vast and promising. realizing this potential requires sustained multidisciplinary collaboration, technological innovation, ethical vigilance, and commitment to equitable healthcare delivery. as these advances coalesce, they will transform pharmacotherapy into a more precise, safe, and effective cornerstone of individualized medicine. conclusions  this comprehensive analysis highlights the pivotal role of pharmacogenetics and patient-centered care approaches in advancing the safety and efficacy of pharmacotherapy. the integration of genetic insights into clinical decision-making has demonstrated significant potential to mitigate medication-induced adverse effects and toxicities, addressing a critical unmet need in modern medicine. by acknowledging the complexity of interindividual variability shaped by genetic, environmental, and psychosocial determinants, personalized pharmacotherapeutic strategies offer a more precise and effective framework for optimizing drug therapy.  pharmacovigilance systems enriched with pharmacogenetic data enable enhanced detection and prevention of adverse drug reactions, fostering safer medication use georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 252 across diverse populations. nevertheless, the full realization of these benefits is contingent upon overcoming multifaceted challenges including limited clinician education, infrastructural constraints, economic barriers, and ethical considerations related to genetic data privacy and equitable access.  technological innovations such as clinical decision support tools, multi-omics integration, and artificial intelligence promise to revolutionize the application of pharmacogenetics in real-world settings. however, their successful deployment requires coordinated efforts in healthcare system redesign, robust regulatory frameworks, and patient engagement initiatives that prioritize transparency and shared decision-making.  equity remains a paramount concern, necessitating deliberate strategies to ensure that advances in personalized medicine benefit all populations, particularly historically underserved and genetically diverse groups. international collaboration, policy harmonization, and culturally competent care models are essential components of this endeavor.  in sum, the fusion of pharmacogenetics with patient-centered care and advanced pharmacovigilance heralds a transformative era in pharmacotherapy. sustained interdisciplinary collaboration, ethical stewardship, and innovative research will be indispensable to translate scientific discoveries into routine clinical practice, ultimately improving patient outcomes and shaping the future of precision medicine.  the integration of pharmacogenetic insights with patient-centered care models represents a transformative advancement in modern pharmacotherapy, offering unparalleled opportunities to enhance medication safety, efficacy, and overall patient outcomes. this comprehensive analysis underscores that interindividual variability in drug response—rooted in genetic polymorphisms and influenced by environmental and clinical factors—cannot be adequately addressed by conventional, empirical prescribing practices. personalized approaches informed by genetic data provide a pathway toward precision medicine that anticipates and mitigates adverse drug reactions, optimizes therapeutic efficacy, and supports informed, shared decisionmaking.  pharmacogenetics holds particular promise for high-risk drug classes and populations predisposed to severe toxicities, such as those with variants affecting drug metabolism enzymes and immune response genes. the alignment of pharmacogenetic testing with pharmacovigilance initiatives enhances real-time safety monitoring and supports proactive interventions. these advancements necessitate the development and deployment of sophisticated clinical decision support systems that integrate seamlessly with electronic health records to guide clinicians in complex therapeutic scenarios.  however, realizing the full potential of pharmacogenetics requires addressing persistent systemic challenges. education and training gaps among healthcare providers hinder widespread adoption, highlighting the urgent need for targeted curricular georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 253 reforms and continuous professional development. economic considerations, including cost-effectiveness and reimbursement policies, remain critical barriers, particularly in resource-constrained settings. furthermore, ethical, legal, and social issues related to genetic privacy, data security, and equitable access demand robust policy frameworks and patient-centered communication strategies to maintain trust and promote inclusive implementation.  technological innovations such as next-generation sequencing, multi-omics integration, and artificial intelligence-driven analytics are rapidly expanding the scope and depth of pharmacogenetic applications. these tools will facilitate a more comprehensive understanding of drug response variability, encompassing complex gene-gene and gene-environment interactions. the incorporation of patient-generated health data through wearable devices and mobile platforms will further personalize therapeutic monitoring and intervention.  importantly, health equity must remain a guiding principle throughout the evolution of pharmacogenetics. inclusive research practices that incorporate diverse populations, culturally sensitive healthcare delivery, and accessible testing services are essential to avoid exacerbating existing disparities in medication safety and therapeutic outcomes. international collaboration and regulatory harmonization will be pivotal in scaling pharmacogenetic advances globally and ensuring quality and consistency.  in conclusion, the convergence of pharmacogenetics, patient-centered care, and advanced pharmacovigilance heralds a new era in precision pharmacotherapy. multidisciplinary collaboration among clinicians, researchers, policymakers, and patients is essential to overcome current barriers and translate scientific progress into routine, equitable clinical practice. through sustained effort and innovation, personalized medicine can fulfill its promise of safer, more effective, and individualized therapeutic strategies that improve health outcomes worldwide. recommendations in light of the findings and in-depth analysis presented, the following recommendations are proposed to guide clinical practice, research priorities, health policy development, and educational strategies related to the integration of pharmacogenetics and patient-centered care into modern pharmacotherapy and pharmacovigilance systems.  strengthen pharmacogenetics integration in clinical practice: healthcare systems should prioritize the structured incorporation of validated pharmacogenetic testing into routine care, especially for drugs with known gene-drug associations. this includes the development and implementation of preemptive genotyping programs for patients at risk of adverse drug reactions or therapeutic failure, allowing for proactive medication selection and dosing.  expand pharmacogenetics education for healthcare providers: medical, pharmacy, nursing, and allied health curricula must be updated to include core competencies in georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 254 genomics, pharmacogenetics, and personalized medicine. continuous professional development programs should be available to practicing clinicians, enabling them to interpret genetic data, communicate effectively with patients, and make evidencebased therapeutic decisions.  promote interdisciplinary collaboration and clinical decision support: effective pharmacogenetic application demands coordinated collaboration among clinicians, clinical pharmacists, genetic counselors, bioinformaticians, and health it specialists. multidisciplinary teams should be supported by integrated clinical decision support systems that provide real-time, patient-specific recommendations linked to pharmacogenetic test results within electronic health records.  ensure equitable access and address healthcare disparities: policy makers and healthcare leaders should actively work to reduce disparities in access to pharmacogenetic testing and personalized care services. strategies include subsidizing testing in underserved populations, increasing geographic availability through telemedicine, and incorporating culturally competent care models to promote inclusivity.  embed pharmacogenetic data in pharmacovigilance frameworks: national and institutional pharmacovigilance systems should incorporate pharmacogenetic information into adverse drug reaction reporting, risk signal detection, and patient safety monitoring. this includes leveraging real-world evidence, patient-reported outcomes, and machine learning approaches to enhance surveillance of genetically mediated adverse events.  invest in multi-omic and translational research: further research is needed to integrate pharmacogenetics with other “-omics” data (epigenomics, proteomics, and metabolomics) to uncover complex biological mechanisms influencing drug response and toxicity. public and private funding agencies should prioritize longitudinal, multiethnic, and translational studies that generate actionable knowledge for clinical use.  develop robust ethical and legal safeguards: governments and regulatory authorities should establish comprehensive policies to protect genetic data privacy, prevent discrimination, and ensure informed consent. ethical guidelines should address incidental findings, secondary use of data, and patient autonomy, fostering public trust and responsible data stewardship.  standardize testing, guidelines, and regulatory oversight: harmonized standards for pharmacogenetic test quality, interpretation, and clinical application are essential. national and international regulatory bodies should collaborate to align guidelines, facilitate test approvals, and ensure consistent, evidence-based implementation across healthcare settings.  advance patient education and engagement: patients should be empowered through accessible, evidence-based educational resources that explain the role of genetics in georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 255 drug response and the value of personalized medicine. healthcare providers must engage patients in shared decision-making, respecting individual values, preferences, and health literacy levels.  encourage cost-effectiveness analyses and value-based models: health economists and policy developers should conduct rigorous cost-effectiveness analyses of pharmacogenetic-guided therapy. evidence generated should inform payer policies and support the development of value-based care models that incentivize outcomes-driven implementation of personalized pharmacotherapy.  foster global collaboration and data sharing:to maximize the benefits of pharmacogenetics, global networks should be established to promote knowledge exchange, data sharing, and capacity building. such efforts can accelerate research, enable access to testing in resource-limited settings, and advance pharmacogenetic applications in global public health. references 1. dunnenberger, heather m., kristin w. crews, kristine r. hoffman, et al. 2014. “preemptive clinical pharmacogenetics implementation: current programs in five us medical centers.” annual review of pharmacology and toxicology 54: 413–31. 2. phillips, kathryn a., devin incerti, and kathryn veenstra. 2017. “gene-specific personalized medicine: insights from examples focusing on cost-effectiveness.” value in health 20 (2): 179–85. 3. roden, dan m., and josh f. peterson. 2019. “pharmacogenomics: challenges and opportunities.” annals of internal medicine 170 (5): 333–36. 4. haga, susanne b., jivan moaddeb, and geoffrey s. ginsburg. 2014. “adoption of clinical pharmacogenetics: barriers and solutions.” pharmacogenomics and personalized medicine 7: 115–26. 5. swen, jesse j., henk-jan guchelaar, and ron h. n. van schaik. 2012. “pharmacogenomics: from bench to byte.” clinical pharmacology & therapeutics 91 (5): 781–83. 6. pirmohamed, munir. 2011. “pharmacogenetics and pharmacogenomics.” british journal of clinical pharmacology 52 (4): 345–47. 7. amstutz, ute, and matthias schwab. 2018. “clinical pharmacogenomics: implementation and challenges in the real world.” annual review of pharmacology and toxicology 58: 377–94. 8. caudle, kelly e., teri e. klein, mary v. relling, et al. 2014. “standardizing terms for clinical pharmacogenetics: the pharmacogenetic clinical annotation tool.” genetics in medicine 16 (10): 809–15. 9. ryu, jae-yoon, soyoung kim, and byoung-kie kim. 2019. “integration of pharmacogenomics into electronic health records for personalized medicine.” journal of biomedical informatics 96: 103245. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 256 10. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 11. sulashvili n, jadhav rd, beglaryan m, gabunia l, gorgaslidze n, alavidze n, et al. the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. gs [internet]. 2025 jul. 11 [cited 2025 jul. 12]; 7(3):141-79. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3919. 12. sulashvili n, fernando s, el-hakeem a, gabunia l, gorgaslidze n, beglaryan m, et al. closed-loop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in general. gs [internet]. 2025 may 30 [cited 2025 jul. 12];7(2):381-419. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3799. 13. nodar sulashvili, rupali digambar jadhav, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, luiza gabunia, nato alavidze, natia kvizhinadze, marika sulashvili, lela grigolia, and kakhaber robakidze. 2025. “the manifestation of pharmacogenetic and clinical perspectives on medication-associated eosinophilia and systemic symptoms (dress): a comprehensive evaluation of implicated agents, risk factors, and treatment managements strategies in general”. georgian scientists 7 (3):180-216. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.14. 14. sulashvili, nodar, lali patsia, awad el-hakeem, sk ayaan, arian hizomi, sajal agarwal, and marika sulashvili. 2025. “exploring the gut-brain axis: the role of the microbiome in modulating brain function and its implications in neurodegenerative disorders like parkinson’s and alzheimer’s and pharmacotherapy treatment strategies”. georgian scientists 7 (2):329-53. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.32. 15. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. 16. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 17. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 257 of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 18. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 19. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 20. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 21. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 22. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 23. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 24. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 258 25. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs [internet]. 2024 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214 26. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 27. relling, mary v., and william e. evans. 2015. “pharmacogenomics in the clinic.” nature 526 (7573): 343–50. 28. aphkhazava, david, tamar tuphinashvili, nodar sulashvili, and maia nozadze. 2023. “the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development”. scientific journal „spectri“ 1 (march). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01. 29. sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, giorgobiani m, ratiani l. manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. jecmg [internet]. 2023 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];(4):52-7. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/2413. 30. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, manana giorgobiani, maia nozadze, nani vekua, and nino japaridze. 2024. “derivation of ampa receptor glua1 subunits in mice from exosomes modulates inflammatory pain”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.05. 31. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, tamar tupinashvili, and maia nozadze. 2024. “dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach to tumor research and biochemistry”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06. 32. sulashvili, nodar, irine pkhakadze, margarita beglaryan, ia egnatievi, manana giorgobiani, luiza gabunia, nana gorgaslidze, magda davitashvili, ada (adel) tadevosyan, and lali patsia. 2025. “the scientific discussion of key issue aspects of modern advancing innovation of learning and teaching methods and pedagogical approaches in higher education institutions in medical educational study programs directions globally in general”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.12. 33. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, levan ratiani, and marina giorgobiani. 2023. “the singularities of temozolomide pharmacotherapeutic effects in brain tumor therapeutic applications”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):6266. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 259 34. sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, irine zarnadze, et al. 2023. “the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):57-62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15. 35. kvizhinadze, natia, nino intskirveli, david topuria, nana dughashvili, and nodar sulashvili. 2023. “gsp and its features in medical and pharmaceutical institutions ”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):17-19. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.03. 36. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, naira chichoyan, marina giorgobiani, irine zarnadze, and shalva (davit) zarnadze. 2022. “the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.09. 37. sulashvili , nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, marina giorgobiani, irine zarnadze, and shalva (davit) zarnadze. 2022. “the scientific discussion of specificities of pharmacist occupational and higher medical-pharmaceutical educational manifestation outlooks in georgia”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.08. 38. gorgaslidze , nana, shafiga topchiyeva, marina giorgobiani, and nodar sulashvili. 2022. “the impact of pharmaceutical marketing on the society and individual patient and its specification of handling”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.07. 39. gorgaslidze , nana, and nodar sulashvili. 2022. “the features of the pharmaceutical market and its outlooks in georgia”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.06. 40. natia kvizhinadze, nana dughashvili, tamaz tchumburidze, david topuria, nodar sulashvili. proper practice of prescribing medications in georgia. jecmg [internet]. 2021 oct. 19 [cited 2025 jul. 12];(5-6). available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/597. 41. nana gorgaslidze, nodar sulashvili, marina giorgobiani, tea zarkua, nana dugashvili. the features of inspection and monitoring framework for professional safety, sanitary, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 260 bioecological, preventive and hygienic novel requirement issues of pharmaceutical organizations in the context of the covid-19 pandemic in georgia. jecmg [internet]. 2021 oct. 19 [cited 2025 jul. 12];(5-6):426. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/576. 42. sulashvili, nodar, artashes aznauryan, anna ter-markosyan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, irine zarnadze, bagrat yenokyan, et al. 2021. “modern scientific discussion of specificites of the role, achievements, innovations, professional and enhancement prospects of pharmacists in the context of the development of health care sector globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 5-6 (october): 38-41. https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/575. 43. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 44. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, luiza gabunia, levan ratiani, shorena khetsuriani, vira kravchenko, igor seniuk, marina giorgobiani, natia kvizhinadze, and marika sulashvili. 2024. “manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):119-21. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 45. sulashvili, nodar, sharon fernando, awad el-hakeem, luiza gabunia, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, lali patsia, natia kvizhinadze, and marika sulashvili. 2025. “closed-loop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in general”. georgian scientists 7 (2):381-419. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.36. 46. sulashvili n, jadhav rd, beglaryan m, gabunia l, gorgaslidze n, alavidze n, et al. the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. gs [internet]. 2025 jul. 11 [cited 2025 jul. 12];7(3):141-79. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3919. 47. sulashvili, nodar, nato alavidze, maka buleishvili, vira kravchenko, marika sulashvili, igor seniuk, tamar okropiridze, marina giorgobiani, lela grigolia, and kakhaber robakidze. 2025. “the manifestation of key issue features of global perspectives on innovative teaching and learning approach strategies in higher medical education: advancing student georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 261 centered practices, technology integration and competencybased frameworks”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.11. 48. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, tea zarkua, marina giorgobiani, nana peikrishvili, and marika sulashvili. 2024. “the manifestation of characteristics, opportunities and challenges of electronic systems and digital intelligence using in pharmaceutical services”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):122-25. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.33. 49. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs [internet]. 2024 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214. 50. sulashvili, nodar, udgam yaduvanshi, mohini yadav, luiza gabunia, ketevan ghambashidze, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, et al. 2025. “the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function”. junior researchers 3 (1):28-68. https://doi.org/10.52340/jr.2025.03.01.02. 51. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 jul. 12];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 52. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, shafiga topchiyeva, vira kravchenko, marina giorgobiani, irina zarnadze, and igor seniuk. 2024. “manifestation of some key issue aspects of features of medicines turnover and its influence on environment and medical-ecological safety challenges globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):130-32. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.35. 53. sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, et al. 2024. “the scientific discussion of some key issue aspects of pharmacists’ vocational challenges, vision, opportunities, outlooks, objections, appearances and indentation in general and public health care direction”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):126-29. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.34. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 262 54. aphkhazava, david, nodar sulashvili, tamar tupinashvili, and maia nozadze. 2024. “dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process”. scientific journal „spectri“ 8 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03. 55. luzum, jennifer a., kristine r. hoffman, and mary v. relling. 2017. “the pharmacogenomics research network translational pharmacogenetics program: outcomes and metrics of pharmacogenetic implementation across diverse healthcare systems.” clinical pharmacology & therapeutics 102 (3): 502–10. 56. martin, maria a., j. kevin hicks, and james m. huddart. 2014. “clinical implementation of pharmacogenetics: overcoming genetic exceptionalism.” the lancet respiratory medicine 2 (7): 587–89. 57. mega, jessica l., and calum a. macrae. 2015. “defining the role of genetics in clinical drug development.” nature reviews drug discovery 14 (8): 573–86. 58. gurwitz, david, and vardit ravitsky. 2020. “pharmacogenomics in the age of big data.” nature reviews genetics 21 (3): 148–49. 59. suarez-kurtz, guilherme, and flavia m. motta. 2019. “population diversity in pharmacogenomics: implications for drug development and clinical practice.” british journal of clinical pharmacology 85 (12): 2648–53. 60. johnson, julie a., and kristin w. weitzel. 2016. “advancing pharmacogenomics as a component of precision medicine: how, where, and who?” clinical pharmacology & therapeutics 99 (2): 154–56. 61. o'donnell, paul h., mark j. ratain, and m. eileen dolan. 2012. “phase ii clinical trials of pharmacogenetics in oncology.” clinical cancer research 18 (13): 3461–66. 62. beitelshees, amber l., james m. huddart, and marylyn d. ritchie. 2020. “precision medicine and pharmacogenetics: what does the future hold?” current genetic medicine reports 8 (1): 1–9. 63. mcgraw, jeffery, j. kevin hicks, and teri e. klein. 2013. “pharmacogenomics: an introduction and clinical perspective.” current opinion in cardiology 28 (3): 329–35. 64. frueh, felix w., w. gregory feero, and muin j. khoury. 2008. “the future of pharmacogenomics: integration into clinical practice.” nature reviews genetics 9 (12): 949–58. 65. gurwitz, david, and vural ozdemir. 2004. “ethical issues in pharmacogenomics research and practice.” pharmacogenomics journal 4 (2): 91–96. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 630 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.44 advances, clinical translation and emerging challenges in gene therapy: from viral vector engineering and genome editing to precision and personalized genetic medicine nodar sulashvili1, igor seniuk2, vira kravchenko3, irina imerlishvili4, luiza gabunia5, nana gorgaslidze6, maka buleishvili7, marika sulashvili8, rajkaran singh9, deva harsha uday gundluru10, david aphkhazava11 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. phd, doctor of pharmaceutical sciences, dean of faculty of pharmacy at national university of pharmacy of ukraine, associate professor of biological chemistry department at national university of pharmacy of ukraine, https://orcid.org/0000-0003-3819-733; kharkiv, ukraine. 3. md, phd, doctor of biological sciences, academician, professor, head of the biological chemistry department at national university of pharmacy of ukraine, kharkiv, ukraine. https://orcid.org/0000-0001-6335-2490 4. phd, doctor of law, professor, rector of bau international university batumi; professor of bau international university batumi; professor at the international black sea university, batumi-tbilisi, georgia; 5. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 6. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 7. md, phd, doctor of medical sciences, professor, dean of faculty of medicine of bau international university batumi, professor of faculty of medicine at european university, professor of faculty of medicine at georgian national university seu, professor of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university, invited professor of faculty of healthcare sciences at east european university, invited professor of faculty of medicine at caucasus international university, invited lecturer of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0009-0004-2657-8473 8. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; invited lecturer of family medicine of faculty of medicine at georgian national university seu; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 631 9. md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; https://orcid.org/0009-0000-4903-0145 10. md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at university of georgia, tbilisi, georgia; 11. phd, doctor of biological sciences, invited professor of biochemistry of university of georgia, tbilisi georgia; orcid: https://orcid.org/0000-0001-6216-6477 abstract the advent of genome editing technologies, most notably crispr-cas systems, has further expanded the therapeutic scope of gene therapy by enabling precise modification of endogenous dna. genome editing allows direct correction of pathogenic mutations, targeted gene disruption, and modulation of gene expression, marking a conceptual shift from gene addition toward permanent genetic repair. the clinical approval of crisprbased therapies and the rapid translation of engineered t-cell therapies, such as chimeric antigen receptor t-cell therapy, illustrate the growing feasibility and impact of these approaches across oncology, hematology, and emerging non-malignant indications. despite remarkable progress, significant barriers continue to limit broader implementation of gene therapy. immunogenicity to viral vectors and transgene products, manufacturing complexity, scalability constraints, long-term safety monitoring requirements, and unprecedented treatment costs remain critical challenges. the economic burden associated with gene therapies necessitates innovative reimbursement models and policy frameworks to ensure sustainability and equitable access. ethical considerations, including informed consent, long-term risk assessment, and governance of genome editing technologies, are increasingly central as gene therapy expands to more common and complex diseases. gene therapy now represents a diverse and rapidly evolving ecosystem of therapeutic platforms rather than a single technological approach. continued innovation in delivery systems, genome editing precision, manufacturing processes, and regulatory frameworks will be essential to fully realize it’s potential. as integration into routine clinical practice accelerates, multidisciplinary collaboration, rigorous long-term surveillance, and responsible ethical oversight will be critical to ensuring that gene therapy fulfills its promise as a cornerstone of precision and personalized medicine. gene therapy has emerged as a transformative paradigm in modern biomedical science, fundamentally redefining approaches to disease treatment by targeting underlying genetic and molecular mechanisms rather than solely managing clinical symptoms. over the past four decades, advances in molecular biology, virology, genome engineering, and translational medicine have driven the evolution of gene therapy from an experimental concept to a clinically validated therapeutic modality with multiple regulatory approvals and expanding indications. this comprehensive review critically examines the scientific foundations, technological breakthroughs, clinical achievements, and persistent challenges shaping the contemporary gene therapy landscape. the gene therapy now represents a diverse and rapidly evolving ecosystem of therapeutic platforms rather than a single technological approach. continued georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 632 innovation in delivery systems, genome editing precision, manufacturing processes, and regulatory frameworks will be essential to fully realize it’s potential. as integration into routine clinical practice accelerates, multidisciplinary collaboration, rigorous long-term surveillance, and responsible ethical oversight will be critical to ensuring that gene therapy fulfills its promise as a cornerstone of precision and personalized medicine. keywords: gene therapy, viral vectors, genome editing; crispr-cas systems, precision medicine. background gene therapy has emerged as one of the most transformative innovations in modern biomedical science, redefining the conceptual foundations of disease treatment by targeting pathophysiology at the genetic and molecular levels rather than focusing solely on symptomatic management. the fundamental premise of gene therapy involves the deliberate modification of genetic material within a patient’s cells to correct, compensate for, or modulate disease-causing biological processes. this paradigm shift represents a departure from traditional pharmacotherapy, which typically requires chronic administration of small-molecule drugs or biologics to control disease manifestations without altering the underlying genetic determinants. over the past four decades, gene therapy has evolved from a speculative experimental concept into a clinically validated therapeutic strategy with multiple regulatory approvals, expanding indications, and demonstrable long-term benefits across a growing range of diseases. the origins of gene therapy can be traced to the rapid advances in molecular biology and recombinant dna technology during the latter half of the twentieth century. the elucidation of dna structure, the genetic code, and mechanisms of gene regulation provided the intellectual framework necessary to envision therapeutic gene manipulation. early experimental work demonstrated that exogenous genetic material could be introduced into mammalian cells and expressed in a biologically meaningful manner, laying the groundwork for translational applications. by the late 1980s, the convergence of virology, molecular genetics, and immunology enabled the first clinical attempts at gene transfer in humans, marking the beginning of a new era in experimental medicine. the initial phase of gene therapy development was characterized by cautious optimism, tempered by limited efficacy and significant safety concerns. early clinical trials primarily focused on monogenic disorders, where replacement of a single defective gene offered a theoretically straightforward therapeutic approach. however, these studies revealed substantial challenges related to inefficient gene delivery, transient expression, immune responses to viral vectors, and unintended genomic effects. high-profile adverse events underscored the risks associated with early-generation vectors and highlighted the need for more sophisticated delivery systems, rigorous regulatory oversight, and a deeper understanding of host–vector interactions. these setbacks, while slowing clinical progress, catalyzed critical scientific and regulatory reforms that ultimately strengthened the field. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 633 a pivotal turning point in gene therapy occurred with the refinement of viral vector technologies, particularly adeno-associated virus and lentiviral systems. adeno-associated virus vectors demonstrated favorable safety profiles, low pathogenicity, and the capacity for sustained gene expression in non-dividing cells, making them particularly suitable for in vivo applications targeting organs such as the liver, retina, muscle, and central nervous system. in parallel, lentiviral vectors enabled stable genomic integration in dividing cells, facilitating ex vivo modification of hematopoietic stem cells and immune cells. these technological advances addressed many of the limitations encountered in early trials and provided reliable platforms for clinical translation. the maturation of vector technology coincided with significant progress in manufacturing science and regulatory frameworks. the establishment of good manufacturing practice standards for gene therapy products ensured consistency, safety, and quality across clinical programs. regulatory agencies developed specialized guidelines recognizing the unique characteristics of gene and cell therapies, including long-term follow-up requirements and adaptive approval pathways for rare and life-threatening conditions. these developments created an environment conducive to innovation while maintaining patient safety, enabling the first wave of regulatory approvals that validated gene therapy as a legitimate clinical modality. the approval of in vivo gene therapies for inherited retinal dystrophies and neuromuscular disorders marked a milestone in the field, demonstrating that single-administration genetic interventions could produce durable functional improvements. these successes provided proof that targeted gene delivery could restore or compensate for lost biological functions in human tissues. similarly, ex vivo gene therapy approaches for inherited blood disorders established that autologous genetically modified cells could engraft, persist, and confer long-term clinical benefit. collectively, these achievements transformed gene therapy from a niche experimental strategy into a cornerstone of precision medicine. a further acceleration in the field was driven by the advent of genome editing technologies, most notably crispr-cas systems. unlike traditional gene addition approaches, genome editing enables precise modification of endogenous dna sequences, allowing direct correction of pathogenic mutations or targeted disruption of disease-associated genes. the relative simplicity, efficiency, and versatility of crispr technology revolutionized genetic engineering and rapidly transitioned from basic research laboratories to clinical development. the approval of the first crispr-based therapy represented a historic milestone, signaling the clinical feasibility of targeted genome editing and expanding the therapeutic scope of gene therapy. alongside genome editing, engineered cell therapies have become a dominant force within the gene therapy landscape. chimeric antigen receptor t-cell therapy exemplifies the successful integration of genetic engineering with immunotherapy. by reprogramming a patient’s own t lymphocytes to recognize and eliminate diseased cells, car-t therapy has achieved unprecedented response rates in certain hematological malignancies. the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 634 durability of responses observed in treated patients has challenged conventional notions of cancer therapy and underscored the potential of genetically engineered cells as living drugs. ongoing refinements in receptor design, cell manufacturing, and toxicity management continue to broaden the applicability of this approach. the expansion of gene therapy beyond rare monogenic diseases into more common and complex conditions represents a critical evolution of the field. advances in delivery systems, gene regulation, and editing precision have enabled exploration of gene-based interventions for cardiovascular disease, metabolic disorders, autoimmune diseases, and neurodegenerative conditions. these efforts reflect growing confidence in the safety and efficacy of gene therapy platforms, as well as recognition of their potential to address unmet medical needs on a broader population scale. however, this expansion also introduces new ethical, economic, and clinical considerations, particularly when applying irreversible genetic interventions to diseases with variable severity or multifactorial etiology. economic and access considerations have emerged as central challenges in the gene therapy era. the high cost of development, manufacturing complexity, and limited patient populations for many indications have resulted in unprecedented pricing for approved therapies. while long-term cost-effectiveness analyses often support the value of potentially curative treatments, the substantial upfront financial burden poses challenges for healthcare systems, insurers, and patients. innovative reimbursement models, including outcomes-based payments and annuity-style financing, have been proposed to reconcile innovation with affordability. addressing these economic barriers is essential to ensure equitable access and prevent widening disparities in healthcare delivery. immunological factors remain a critical determinant of gene therapy success. host immune responses to vectors, transgene products, or edited cells can limit efficacy, restrict re-dosing, or cause adverse effects. advances in vector engineering, immune modulation strategies, and patient selection criteria have mitigated some of these challenges, but immunogenicity continues to influence therapeutic outcomes. a deeper understanding of immune tolerance mechanisms and the development of less immunogenic delivery systems will be essential for expanding the range of treatable patients and indications. ethical considerations also play a prominent role in shaping the future of gene therapy. issues related to informed consent, long-term risk, intergenerational effects, and equitable access require careful deliberation by clinicians, researchers, regulators, and society at large. while current clinical applications focus on somatic gene therapy, ongoing debates surrounding germline editing highlight the need for clear ethical boundaries and international consensus. transparent communication, patient engagement, and responsible governance are fundamental to maintaining public trust in genetic medicine. from a clinical perspective, the integration of gene therapy into routine medical practice necessitates multidisciplinary collaboration and specialized expertise. the administration and monitoring of gene and cell therapies require coordinated efforts among physicians, pharmacists, geneticists, immunologists, and allied healthcare professionals. education and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 635 training programs must evolve to equip healthcare providers with the knowledge and skills required to manage these complex therapies safely and effectively. in parallel, healthcare infrastructure must adapt to support specialized manufacturing, storage, administration, and long-term follow-up requirements. in the broader context of biomedical innovation, gene therapy exemplifies the convergence of multiple scientific disciplines, including molecular biology, bioengineering, computational science, and clinical medicine. advances in bioinformatics and artificial intelligence are increasingly applied to vector design, target identification, and prediction of off-target effects, further accelerating development timelines. these integrative approaches are expected to enhance precision, reduce risk, and enable personalized therapeutic strategies tailored to individual genetic profiles. the renaissance: technological breakthroughs enabling clinical success the gene therapy field experienced a renaissance beginning in the late 2000s and accelerating through the 2010s, driven by convergent technological innovations that addressed earlier limitations. the development and refinement of adeno-associated virus vectors represented a crucial advance, offering significant advantages over earlier retroviral and adenoviral platforms. aav vectors demonstrated favorable safety profiles with minimal immunogenicity, broad tissue tropism through diverse natural serotypes and engineered variants, and the capacity to transduce both dividing and post-mitotic cells. critically, aav vectors predominantly remained episomal rather than integrating into the host genome, substantially reducing insertional mutagenesis risks. the small size of aav virions facilitated manufacturing scale-up, while the existence of multiple serotypes with distinct tissue tropisms enabled targeted delivery to specific organs including liver, muscle, retina, and central nervous system. the engineering of self-inactivating lentiviral vectors derived from human immunodeficiency virus type 1 provided another critical technological advancement for ex vivo gene therapy applications. unlike earlier gamma-retroviral vectors, lentiviral vectors could transduce non-dividing cells and demonstrated reduced genotoxicity due to different integration site preferences, favoring gene bodies over promoter regions. the incorporation of safety modifications including deletion of viral regulatory elements, separation of packaging components across multiple plasmids, and replacement of the viral envelope with vesicular stomatitis virus g protein enhanced biosafety profiles. these improvements made lentiviral vectors the preferred platform for ex vivo transduction of hematopoietic stem cells and t lymphocytes, enabling successful development of car-t cell therapies and genecorrected stem cell treatments for blood disorders and lysosomal storage diseases. the discovery and adaptation of crispr-cas9 gene editing technology represented perhaps the most transformative innovation in modern molecular biology, fundamentally expanding gene therapy capabilities beyond simple gene addition. adapted from a bacterial georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 636 adaptive immune system, crispr-cas9 enables precise, targeted modifications at specific genomic loci through programmable guide rnas directing the cas9 nuclease to complementary dna sequences. this technology enables diverse genetic modifications including gene knockout through non-homologous end joining, precise correction through homology-directed repair, and base-level changes through fusion with deaminase enzymes. the simplicity, versatility, and efficiency of crispr editing democratized genome engineering and enabled applications previously impossible with earlier technologies such as zinc finger nucleases and transcription activator-like effector nucleases. the rapid translation of crispr technology from basic research tool to therapeutic modality, exemplified by the approval of casgevy less than twelve years after the technology's initial description, represents an unprecedented pace of clinical development. concurrent advances in cell therapy manufacturing, including development of closed automated processing systems, implementation of good manufacturing practice protocols for cell manipulation, and optimization of cryopreservation methods, enabled scalable production of engineered cell products. the establishment of specialized manufacturing facilities, development of supply chain logistics for temperature-sensitive biological products, and creation of quality control assays for characterizing genetically modified cells transformed autologous cell therapy from small-scale academic exercises to commercially viable therapeutic products. these manufacturing innovations proved essential for car-t cell therapy development, enabling consistent production of complex cellular products meeting regulatory standards for safety, purity, and potency. viral vector platforms: aav and lentiviral systems adeno-associated virus vectors have emerged as the dominant platform for in vivo gene therapy due to favorable biological properties and clinical track record. aav is a small, nonenveloped virus naturally infecting humans but not causing known disease, making it an attractive therapeutic vector with inherent low pathogenicity. the discovery that aav vectors primarily remain episomal in transduced cells rather than integrating into chromosomes substantially reduces genotoxicity risks compared to integrating vectors, though rare integration events can occur. the existence of numerous natural aav serotypes with distinct tissue tropisms, determined by differences in capsid proteins dictating cell surface receptor interactions, enables targeted gene delivery to specific organs. aav2 demonstrates efficient transduction of retinal pigment epithelium and photoreceptors, making it ideal for ocular gene therapy as demonstrated by luxturna. aav8 and aav9 show strong hepatic tropism enabling treatment of liver-directed disorders including hemophilia, while aav9 crosses the blood-brain barrier allowing central nervous system gene delivery. the clinical development of aav gene therapies has validated efficacy across diverse diseases while revealing important limitations requiring ongoing innovation. multiple georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 637 aav-based hemophilia gene therapies have demonstrated sustained factor viii or factor ix expression following single intravenous vector administration, achieving nearnormalization of clotting factor levels in many patients and dramatically reducing bleeding episodes and factor replacement requirements (kumar et al., 2016). durability data extending beyond five years for some products demonstrate stable transgene expression, suggesting potential for lifelong therapeutic benefit from single treatment. however, progressive decline in transgene expression observed in some patients, attributed to immune-mediated clearance of transduced hepatocytes, highlights the need for strategies enhancing long-term expression including immunosuppression protocols and novel promoter designs. pre-existing neutralizing antibodies against aav capsids represent a significant limitation, rendering 30-50% of the population ineligible for treatment depending on serotype and antibody titer thresholds. these antibodies, resulting from natural aav exposure throughout childhood and adulthood, block vector transduction by preventing cellular uptake or promoting vector clearance. while patient screening enables identification of antibody-negative individuals suitable for treatment, the substantial proportion of excluded patients motivated development of strategies overcoming antibody limitations including plasmapheresis to remove circulating antibodies, use of alternative serotypes with lower seroprevalence, and engineering of capsid variants with altered antigenic profiles. the inability to re-dose with the same serotype due to development of potent neutralizing antibodies following initial vector administration further constrains therapeutic flexibility, though use of different serotypes for subsequent dosing or immunosuppression regimens enabling re-administration represent potential solutions. lentiviral vectors have become the preferred platform for ex vivo gene therapy applications requiring stable genomic integration to ensure transgene maintenance through cell division. derived from hiv-1 but extensively modified for safety, clinical-grade lentiviral vectors lack all viral genes required for replication, utilize heterologous envelope proteins preventing tropism for human cells, and incorporate self-inactivating modifications eliminating transcriptional activity from long terminal repeats. these safety features, combined with the ability to accommodate relatively large transgenes exceeding 8 kilobases and efficiently transduce both dividing and non-dividing cells, make lentiviral vectors particularly suitable for hematopoietic stem cell gene therapy and car-t cell manufacturing. the use of lentiviral vectors in multiple approved products including casgevy, lyfgenia, and all commercial car-t therapies demonstrates their clinical viability and regulatory acceptance. clinical success in monogenic blood disorders monogenic blood disorders affecting hematopoietic lineages represent an optimal initial target for gene therapy due to accessible target tissues, well-characterized disease genetics, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 638 established transplantation expertise enabling engraftment of gene-modified cells, and severe disease burden justifying innovative therapeutic approaches. sickle cell disease, caused by a single point mutation in the beta-globin gene resulting in production of abnormal hemoglobin that polymerizes under deoxygenated conditions causing erythrocyte sickling, affects approximately 100,000 individuals in the united states and millions globally, predominantly among populations of african, mediterranean, and middle eastern ancestry. the disease manifests through recurrent painful vaso-occlusive crises, progressive organ damage, increased infection susceptibility, and reduced life expectancy. while hematopoietic stem cell transplantation can cure sickle cell disease, donor availability limitations and transplant-related risks including graft failure and chronic graftversus-host disease restrict this option to a minority of patients. gene therapy approaches for sickle cell disease have pursued two primary strategies: addition of a functional beta-globin or anti-sickling beta-globin variant to overcome the defective endogenous gene, or reactivation of fetal hemoglobin expression which naturally ameliorates disease manifestations. lyfgenia employs a lentiviral vector encoding a modified beta-globin gene (beta-a-t87q-globin) with increased anti-sickling properties, transducing autologous cd34-positive hematopoietic stem cells ex vivo before reinfusion following myeloablative conditioning (rahmat et al., 2024). clinical trial results demonstrated that vector-derived anti-sickling hemoglobin comprised 20-40% of total hemoglobin in most patients, sufficient to eliminate or dramatically reduce vaso-occlusive crises and enable discontinuation of chronic transfusion therapy in the majority of treated individuals. long-term follow-up through three years post-treatment shows maintained therapeutic hemoglobin levels and sustained clinical benefits in most patients. casgevy represents an alternative approach employing crispr-cas9 editing to disrupt the bcl11a erythroid-specific enhancer in hematopoietic stem cells, leading to reactivation of fetal hemoglobin production. bcl11a is a transcriptional repressor that normally silences fetal hemoglobin genes during the transition from fetal to adult erythropoiesis; disruption of its erythroid-specific enhancer preserves bcl11a function in other cell types while specifically reducing expression in red blood cell precursors, enabling fetal hemoglobin reactivation (singh et al., 2024). clinical trials demonstrated that casgevy-treated patients achieved fetal hemoglobin levels of 30-40% of total hemoglobin, with complete elimination of vaso-occlusive crises in the majority of sickle cell disease patients throughout follow-up periods extending beyond two years. the therapy also demonstrated efficacy in transfusiondependent beta thalassemia, another hemoglobinopathy characterized by deficient betaglobin production, with most treated patients achieving transfusion independence. hemophilia a and b, x-linked bleeding disorders caused by deficiency of coagulation factors viii and ix respectively, have been extensively targeted by aav gene therapy approaches delivering functional factor genes to hepatocytes for sustained protein production. the liver represents an ideal target tissue for hemophilia gene therapy due to its natural role in producing coagulation factors, efficient transduction by aav vectors, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 639 relatively immunologically privileged environment, and large reserve capacity allowing therapeutic benefit from transduction of only a fraction of hepatocytes. multiple hemophilia b gene therapy products have demonstrated that single intravenous aav vector administration can achieve sustained factor ix expression at levels converting severe hemophilia (factor levels less than 1% of normal) to mild phenotype (factor levels 5-40% of normal), dramatically reducing bleeding episodes and eliminating or substantially reducing the need for prophylactic factor replacement infusions. beqvez, approved in 2024, demonstrated mean factor ix activity of approximately 36% of normal at one-year posttreatment, with sustained expression through multi-year follow-up in most patients and elimination of bleeding episodes in the majority. challenges and barriers to broader implementation despite remarkable scientific and clinical progress, gene therapy faces substantial challenges that limit broader patient access and therapeutic application across diverse diseases. economic factors represent perhaps the most significant barrier, with approved gene therapies priced between $400,000 and $4.25 million per treatment, reflecting high development costs, complex manufacturing requirements, small patient populations for rare disease indications, and pharmaceutical industry pricing strategies. while health economic analyses often conclude that single-administration curative therapies represent good value compared to lifelong conventional treatments when assessed over patient lifetimes, the concentrated upfront costs create significant budget impact challenges for healthcare payers and threaten to overwhelm healthcare system resources if gene therapy utilization scales substantially. the tension between recognizing gene therapy's transformative potential and constraining healthcare expenditure growth has generated intense debate regarding appropriate pricing frameworks, reimbursement models, and societal willingness to pay for potentially curative treatments. manufacturing complexities and capacity limitations represent additional critical barriers, particularly for autologous cell therapies requiring individualized production for each patient. car-t cell manufacturing involves multiple technically demanding steps including patient leukapheresis, cell activation and transduction with viral vectors, expansion culture under tightly controlled conditions, extensive quality control testing, formulation, cryopreservation, and distribution to treatment centers, requiring approximately 2-4 weeks and sophisticated facilities meeting good manufacturing practice standards. manufacturing failures occur in 2-10% of cases depending on product and patient characteristics, necessitating restart of the process and delaying treatment for rapidly progressing patients. the current centralized manufacturing model, with most production occurring at a limited number of specialized facilities, creates logistical challenges and limits treatment capacity. alternative approaches under development include point-of-care manufacturing enabling production at treatment centers, automation technologies reducing georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 640 hands-on manipulation and potential for contamination, and off-the-shelf allogeneic products eliminating individualized manufacturing requirements but facing their own challenges related to immune rejection and limited persistence. immunogenicity issues affecting both vector components and transgene products can limit therapeutic efficacy and create safety concerns. pre-existing neutralizing antibodies to aav capsids, present in 30-50% of the population depending on serotype, preclude treatment of substantial patient fractions. even in antibody-negative individuals, vector administration triggers adaptive immune responses generating high-titer neutralizing antibodies that prevent re-dosing with the same serotype. cellular immune responses directed against aav capsid peptides presented on transduced cells can mediate clearance of transduced cells and loss of transgene expression, as observed in some hemophilia gene therapy trials where factor levels declined months after initial therapeutic levels were achieved. immunosuppression protocols initiated at the time of vector administration may mitigate these responses but add complexity and potential toxicity. immune responses against transgene products represent another concern, particularly in patients with severe mutations resulting in complete absence of the native protein, who may recognize the gene therapy-produced protein as foreign and mount antibody responses neutralizing therapeutic benefit. long-term safety surveillance requirements and ongoing questions about potential lateemerging risks necessitate extended follow-up extending 15 years post-treatment for gene therapies involving genomic modification, creating substantial logistical and financial burdens for developers and patients. while no late-emerging safety signals have appeared in most gene therapy programs with extended follow-up, the theoretical potential for delayed adverse events including insertional mutagenesis leading to cancer, late-onset immune responses, or unexpected off-target effects from gene editing maintain the need for vigilant long-term monitoring. the development of registry systems and streamlined follow-up procedures aim to minimize patient burden while maintaining safety oversight but ensuring high rates of long-term follow-up completion remains challenging as patients appropriately prioritize resuming normal lives after successful treatment over continued clinical visits and testing. discussion the rapid maturation of gene therapy represents one of the most consequential paradigm shifts in contemporary biomedical science, redefining therapeutic strategy by directly addressing disease causation at the genomic and molecular levels. the findings and developments synthesized in this review collectively demonstrate that gene therapy has transitioned from experimental novelty to a clinically actionable and increasingly standardized modality. this transition reflects not only technological innovation but also a deeper understanding of disease biology, immune regulation, manufacturing science, and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 641 regulatory governance. importantly, the present era of gene therapy is characterized not by a single dominant technology but by a diversified portfolio of platforms tailored to specific biological contexts and therapeutic objectives. one of the most significant insights emerging from recent clinical experience is that successful gene therapy depends fundamentally on the alignment between disease biology and therapeutic modality. monogenic disorders affecting accessible or renewable tissues, such as hematopoietic stem cells, hepatocytes, and retinal cells, have proven most amenable to early gene therapy success. in these settings, partial restoration of protein function often yields disproportionate clinical benefit, allowing therapeutic efficacy even when transgene expression does not fully replicate physiological levels. this principle has been clearly demonstrated in hemophilia, sickle cell disease, and inherited retinal dystrophies, where modest genetic correction produces dramatic improvements in quality of life and disease burden. these successes underscore the importance of strategic disease selection and biological feasibility in gene therapy development. viral vector–mediated gene delivery, particularly using adeno-associated virus and lentiviral systems, remains the backbone of current clinical gene therapy. aav-based in vivo therapies have established a strong safety and efficacy profile, especially in nondividing tissues, validating episomal persistence as a viable strategy for long-term therapeutic expression. however, emerging data also highlight intrinsic limitations of aav platforms, including packaging size constraints, susceptibility to pre-existing neutralizing antibodies, and challenges related to re-dosing. these limitations suggest that while aav vectors will continue to dominate certain therapeutic areas, they are unlikely to represent a universal solution. continued capsid engineering, serotype diversification, and immune evasion strategies will be necessary to extend aav applicability to broader patient populations and disease indications. lentiviral vectors, by contrast, have demonstrated particular strength in ex vivo applications requiring stable genomic integration and long-term expression through cell division. their success in hematopoietic stem cell modification and car-t cell therapy illustrates how controlled integration, when combined with improved vector design and rigorous safety testing, can yield durable benefit with acceptable risk. nevertheless, integration-associated genotoxicity, although substantially mitigated compared to earlier retroviral systems, remains a theoretical concern requiring long-term surveillance. the balance between therapeutic durability and genomic safety continues to shape vector choice and clinical decision-making, particularly as genome editing technologies offer alternative routes to stable genetic correction without reliance on random integration. the emergence of crispr-based genome editing represents a conceptual inflection point in gene therapy, shifting the field from gene supplementation toward precise genetic repair. unlike traditional gene addition approaches, genome editing enables modification of endogenous loci, preserving physiological gene regulation and minimizing risks associated with ectopic expression. clinical validation of crispr-based therapies for georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 642 hemoglobinopathies has demonstrated that targeted disruption of regulatory elements can achieve therapeutic outcomes comparable to gene replacement while potentially offering improved durability. these successes also illustrate the power of leveraging developmental biology, such as fetal hemoglobin reactivation, to achieve therapeutic benefit without direct correction of disease-causing mutations. despite its transformative potential, genome editing introduces novel challenges that distinguish it from earlier gene therapy paradigms. off-target effects, unintended genomic rearrangements, and immune responses to bacterial-derived nucleases necessitate rigorous preclinical validation and conservative clinical implementation. the development of base editors and prime editors reflects an ongoing effort to refine editing precision while minimizing genotoxic risk. however, clinical translation of these next-generation tools will require careful assessment of editing efficiency, delivery feasibility, and long-term safety, particularly for in vivo applications where reversibility is not possible. as genome editing technologies evolve, their integration into clinical practice will demand heightened ethical scrutiny and regulatory oversight. engineered cell therapies, particularly car-t cells, represent one of the most clinically impactful applications of gene therapy to date. their success challenges traditional pharmacological models by introducing living, self-amplifying therapeutic agents capable of long-term persistence and dynamic response to disease. the durability of remission observed in certain hematological malignancies suggests that gene-modified immune cells can function as autonomous therapeutic systems rather than transient interventions. however, car-t therapy also exemplifies the complexity of translating gene therapy into routine clinical practice, given its association with unique toxicities, individualized manufacturing requirements, and substantial cost. expanding car-t approaches to solid tumors and non-oncologic indications will require further advances in target selection, cell engineering, and safety management. manufacturing science has emerged as a central determinant of gene therapy accessibility and scalability. the individualized nature of autologous cell therapies and the technical complexity of viral vector production impose significant logistical and economic constraints. current manufacturing paradigms, while effective for limited patient populations, are unlikely to sustain widespread adoption without substantial innovation. automation, standardization, and decentralization of manufacturing processes represent critical priorities for the field. moreover, manufacturing reliability directly influences clinical outcomes, as delays or failures can be life-threatening for patients with rapidly progressing disease. thus, manufacturing should be viewed not merely as a technical consideration but as an integral component of therapeutic efficacy. economic considerations increasingly shape the gene therapy discourse, particularly as approved products command unprecedented prices. while long-term cost-effectiveness analyses often support the value of potentially curative therapies, the upfront financial burden poses systemic challenges for healthcare systems. this tension highlights a georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 643 fundamental misalignment between traditional reimbursement models and the economic reality of one-time, high-impact treatments. outcomes-based payment structures, risksharing agreements, and annuity-style reimbursement models represent promising approaches to reconciling innovation with affordability. however, their implementation requires coordination among manufacturers, payers, regulators, and clinicians, as well as robust data infrastructure to track long-term outcomes. ethical and societal considerations are inseparable from the scientific evolution of gene therapy. as interventions become more permanent and potentially heritable in effect, the responsibility to ensure informed consent, transparency, and equitable access becomes paramount. although current clinical applications are limited to somatic gene therapy, public concern regarding germline modification underscores the need for clear ethical boundaries and international consensus. furthermore, disparities in access to gene therapy, both within and between countries, risk exacerbating existing health inequities if not proactively addressed. ensuring that gene therapy advances benefit diverse populations requires deliberate policy planning, global collaboration, and investment in healthcare infrastructure. regulatory frameworks have evolved in response to the unique characteristics of gene therapy, adopting adaptive pathways that balance early access with safety oversight. accelerated approval mechanisms, acceptance of surrogate endpoints, and platform-based regulatory approaches reflect recognition that traditional drug development models are illsuited to rare and life-threatening genetic diseases. nevertheless, regulatory flexibility must be accompanied by rigorous post-marketing surveillance to identify late-emerging risks and ensure long-term patient safety. the requirement for extended follow-up underscores the enduring responsibility of developers and healthcare systems to patients receiving irreversible genetic interventions. from a translational perspective, the success of gene therapy underscores the importance of multidisciplinary collaboration. effective development and clinical implementation require integration of molecular biology, immunology, clinical medicine, pharmacy, bioinformatics, ethics, and health economics. pharmacists and clinical pharmacologists, in particular, play an increasingly important role in gene therapy administration, monitoring, and patient education, reflecting the convergence of pharmacotherapy and genetic medicine. education and training programs must evolve accordingly to prepare healthcare professionals for this new therapeutic landscape. looking forward, the future of gene therapy will likely be defined by convergence rather than competition among platforms. hybrid approaches combining viral delivery, genome editing, and cell engineering may achieve therapeutic outcomes unattainable by any single modality. advances in artificial intelligence and computational biology are expected to accelerate vector design, target identification, and risk prediction, further enhancing precision and safety. as these innovations unfold, the central challenge will be to translate georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 644 technological capability into real-world benefit while maintaining ethical integrity, economic sustainability, and patient-centered care. gene therapy stands at a pivotal juncture, having demonstrated undeniable clinical value while confronting complex challenges that will shape its trajectory for decades to come. the evidence reviewed herein supports cautious optimism that continued scientific innovation, coupled with thoughtful regulatory and policy frameworks, will enable gene therapy to fulfill its promise as a cornerstone of precision medicine. the task ahead lies not only in advancing technology but in ensuring that its benefits are delivered safely, equitably, and responsibly to patients worldwide. therapeutic platform maturation and diversification the current gene therapy landscape encompasses diverse technological platforms, each with distinct advantages, limitations, and optimal applications, reflecting the field's maturation beyond singular approaches toward selection of modality best suited to specific therapeutic objectives. viral vector-based gene addition therapies, particularly those employing aav vectors, have established strong clinical track records in applications requiring sustained transgene expression in post-mitotic tissues including liver, muscle, retina, and central nervous system. the demonstration that single aav vector administration can achieve multi-year transgene expression sufficient to convert severe hemophilia to mild phenotype validates this approach for protein replacement applications where precise expression level control is not critical and modest protein levels provide substantial clinical benefit. however, aav vector limitations including packaging size constraints restricting transgene length to approximately 4.7 kilobases, pre-existing neutralizing antibodies limiting eligible patient populations, and potential immunemediated transgene expression loss highlight the need for continued platform refinement and alternative approaches. crispr-based gene editing offers fundamentally different capabilities including permanent correction of pathogenic mutations at their genomic locations, targeted gene disruption for loss-of-function therapeutic effects, and precise insertion of therapeutic sequences into safe harbor loci enabling sustained expression without reliance on episomal vector persistence. the approval of casgevy demonstrates clinical viability of ex vivo crispr editing, while early-phase trials of in vivo editing delivered via lipid nanoparticles establish proof-ofconcept for direct tissue editing. the development of base editors and prime editors, enabling nucleotide-level changes without double-strand break formation, addresses safety concerns regarding unintended chromosomal rearrangements and represents the next generation of editing tools likely to enter clinical trials in the coming years. however, crispr technology faces its own challenges including potential off-target editing at genomic sites with partial guide rna complementarity, limited editing efficiency in nongeorgian scientists/ . 7 n 4, 2025 645 dividing cells for some delivery methods, and immunogenicity of cas9 protein derived from bacterial species to which humans have prior immune exposure. car-t cell therapy represents perhaps the most clinically advanced gene therapy modality, with seven fda-approved products and expanding applications beyond initial hematological malignancy indications. the dramatic complete response rates achieved in relapsed/refractory b-cell lymphomas and acute lymphoblastic leukemia, coupled with long-term follow-up data demonstrating durable remissions in substantial patient fractions, establish car-t therapy as a curative option for diseases previously uniformly fatal. the recent expansion into t-cell receptor therapy with tecelra's approval for synovial sarcoma and tumor-infiltrating lymphocyte therapy with amtagvi's approval for melanoma demonstrates continued innovation in engineered cell therapy approaches. the preliminary success of car-t therapy in autoimmune disorders including systemic lupus erythematosus and myasthenia gravis suggests potential for transformative impact beyond oncology, though larger controlled trials are required to establish optimal protocols and define patient populations most likely to benefit. the integration of multiple technological platforms within comprehensive therapeutic strategies represents an emerging trend likely to accelerate as the field matures. combination approaches might include aav-delivered base editors enabling precise in vivo editing with reduced immunogenicity compared to protein-based editor delivery, car-t cells engineered with crispr to enhance function or reduce exhaustion, or sequential administration of different modalities addressing complementary aspects of disease pathology. the development of switchable or tunable gene expression systems responsive to exogenous small molecules offers potential for post-administration control over transgene activity, addressing safety concerns related to excessive or inappropriate expression. these sophisticated approaches leverage the strengths of individual platforms while mitigating their limitations, potentially achieving therapeutic effects unattainable with single-modality interventions. manufacturing innovation as critical enabler manufacturing capability represents a critical determinant of gene therapy accessibility, with current production limitations constraining the number of patients who can receive treatment regardless of clinical efficacy or regulatory approval status. autologous cell therapies face particular challenges, requiring individualized manufacturing for each patient with timelines typically spanning 2-4 weeks from cell collection to product delivery (lu and jiang, 2022). the complex multi-step process including cell activation, viral transduction, culture expansion, quality control testing, formulation, and cryopreservation demands specialized facilities, highly trained personnel, and sophisticated quality systems ensuring product consistency and safety. manufacturing failures, occurring in 2-10% of cases due to inadequate cell collection, failed transduction, contamination, or cells not georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 646 meeting release specifications, necessitate process restarts and impose substantial delays for patients with aggressive diseases. the current centralized manufacturing model, with most production concentrated at limited numbers of specialized contract manufacturing organizations, creates capacity bottlenecks and logistical complexity coordinating patient material shipment, production scheduling, and finished product delivery. several innovative approaches aim to address manufacturing limitations and enhance scalability. closed automated manufacturing systems reduce hands-on manipulation requirements, minimize contamination risks, improve process consistency, and potentially enable distributed manufacturing at treatment centers rather than centralized facilities. the cocoon and xuri platforms represent examples of closed automated systems under development or in use for car-t manufacturing, potentially enabling point-of-care production reducing logistics complexity and treatment timelines. allogeneic off-the-shelf cell therapy products manufactured from healthy donor cells in large batches, then cryopreserved for on-demand availability, eliminate patient-specific manufacturing requirements and associated delays, though they require strategies addressing immune rejection including hla matching or engineering of universal donor cells through crisprmediated disruption of hla genes and other immunogenicity determinants. early clinical trials of allogeneic car-t products demonstrate proof-of-concept feasibility, though persistence and efficacy appear reduced compared to autologous products, motivating continued optimization. for viral vector-based therapies, manufacturing scale-up to meet potential demand for common disease applications presents different challenges. current aav production predominantly employs transient transfection of adherent hek293 cells, a process suitable for small to moderate production volumes but challenging to scale to the levels required for treating large patient populations. the transition to suspension-adapted cell lines enables bioreactor-based production with substantially increased volumetric yields and improved scalability. alternative production platforms including baculovirus-insect cell systems and herpes simplex virus complementation systems offer different advantages regarding yield, purity, and manufacturing complexity. downstream purification processes removing empty capsids, host cell proteins, and residual dna represent another critical aspect requiring optimization to achieve the purity levels necessary for large-dose systemic administration. the substantial costs associated with viral vector manufacturing, ranging from hundreds of thousands to millions of dollars per patient dose depending on vector dose and production scale, contribute significantly to overall gene therapy pricing and represent a key target for cost reduction efforts. quality control and characterization of gene therapy products present unique challenges compared to conventional pharmaceuticals due to biological complexity and product heterogeneity. car-t products comprise mixed cell populations with varying phenotypes, transduction efficiencies, and functional capabilities requiring multiple orthogonal assays to adequately characterize identity, purity, potency, and safety. vector preparations require georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 647 assessment of physical titer, infectious titer, and empty versus full capsid ratios, residual impurities, and adventitious agent testing. the development of rapid, cost-effective analytical methods enabling real-time release testing rather than extended hold times awaiting assay results could substantially reduce treatment timelines. standardization of potency assays across different products and manufacturing sites remains an ongoing challenge, as functional assessments often demonstrate high variability and limited correlation with clinical outcomes, necessitating continued refinement and validation. regulatory evolution and adaptive frameworks the regulatory landscape for gene therapy has undergone substantial evolution to accommodate the unique characteristics of genetic medicines while maintaining appropriate safety oversight. traditional drug development paradigms emphasizing large randomized controlled trials establishing safety and efficacy through comparison to standard of care prove challenging for gene therapies targeting rare diseases where patient populations are small, disease heterogeneity is high, and ethical concerns arise regarding randomization to placebo or conventional therapy when gene therapy shows promise in early studies. regulatory agencies have responded by developing adaptive frameworks including accelerated approval pathways based on surrogate endpoints reasonably likely to predict clinical benefit, acceptance of smaller patient numbers with extended follow-up for rare diseases, and willingness to consider single-arm trials with historical controls for conditions lacking effective treatments. the fda's regenerative medicine advanced therapy designation, established through the 21st century cures act, provides enhanced interaction between sponsors and the agency during development, potential eligibility for priority article and accelerated approval, and access to expedited manufacturing development programs. similar mechanisms exist in europe through the prime scheme and in other jurisdictions, reflecting global recognition that gene therapy development requires regulatory flexibility while maintaining safety standards. the approval of casgevy based on approximately 90 treated patients across sickle cell disease and beta thalassemia trials with median follow-up of approximately two years demonstrates regulatory willingness to approve transformative therapies based on smaller datasets than typically required for conventional drugs, accepting greater uncertainty regarding long-term outcomes in exchange for earlier patient access to potentially curative treatments. platform technology approaches, where common manufacturing processes and vector systems are adapted for different target genes or disease indications, represent another area of regulatory innovation. the approval in 2025 of a personalized crispr therapy developed and delivered within six months for an infant with a unique genetic condition established precedent for rapid development and regulatory authorization of individualized treatments. this approach acknowledges that for ultra-rare genetic variants affecting single or few georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 648 patients, conducting traditional clinical trials is impossible, yet patients deserve access to potentially lifesaving therapies. the regulatory framework evaluating platform technology safety and proof-of-concept efficacy, then enabling application to new indications through streamlined processes focusing on indication-specific considerations while relying on platform-level data for general safety assessment, could dramatically accelerate access to gene therapies for the thousands of ultra-rare genetic diseases collectively affecting substantial patient populations but individually too rare for traditional development. post-marketing surveillance requirements for gene therapies reflect ongoing uncertainty regarding late-emerging risks including insertional mutagenesis, delayed immune responses, and unexpected off-target effects from gene editing. regulatory agencies typically require 15-year follow-up for patients receiving gene therapies involving genomic integration or modification, implemented through patient registries collecting standardized data elements. these registries aim to detect safety signals that might emerge with longer follow-up than clinical trial durations while minimizing patient burden through streamlined data collection focused on priority safety endpoints. however, achieving high rates of long-term follow-up completion remains challenging as patients appropriately prioritize resuming normal lives over continued study participation, particularly when feeling well and not experiencing obvious problems. the development of remote monitoring capabilities including patient-reported outcomes collected through smartphone applications and integration with electronic health record systems may enhance follow-up rates while reducing patient burden. technical frontiers: next-generation editing and delivery ongoing technological innovation promises to overcome current gene therapy limitations and enable applications beyond present capabilities. base editing and prime editing represent next-generation genome modification tools offering enhanced precision compared to conventional crispr-cas9 editing. base editors comprise catalytically impaired cas9 variants fused to deaminase enzymes that convert specific nucleotides without creating double-strand breaks, enabling correction of point mutations through cto-t, a-to-g, or reverse conversions depending on the deaminase employed. this approach addresses safety concerns regarding chromosomal rearrangements and large deletions potentially resulting from double-strand break formation and subsequent error-prone repair. early preclinical studies demonstrate efficient base editing in multiple therapeutically relevant cell types including hematopoietic stem cells, hepatocytes, and t lymphocytes, with several programs advancing toward clinical trials for diseases including sickle cell disease, familial hypercholesterolemia, and various cancers. prime editing represents an even more sophisticated modification approach, employing a catalytically impaired cas9 fused to reverse transcriptase along with an extended guide rna encoding both the targeting sequence and a template for the desired modification. this georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 649 system enables insertion, deletion, or replacement of dna sequences up to approximately 80 base pairs without requiring double-strand breaks or separate donor dna templates. prime editing theoretically enables correction of the majority of known pathogenic mutations including all classes of point mutations, small insertions and deletions, and even some larger sequence changes, potentially addressing a broader range of genetic diseases than base editors or conventional crispr systems. however, prime editing efficiency in primary human cells relevant for therapeutic applications has proven more challenging than in established cell lines, necessitating continued optimization before clinical translation. the combination of prime editing with delivery system innovations may enable in vivo correction of previously intractable disease-causing mutations. delivery system development represents another critical frontier, as achieving efficient gene transfer or editing in target tissues while minimizing off-target delivery and toxicity remains challenging for many organs. lipid nanoparticle delivery systems, validated through covid-19 mrna vaccine success, are being optimized for therapeutic applications including crispr component delivery for in vivo editing and mrna delivery for transient protein expression. the development of tissue-specific lipid formulations incorporating targeting ligands that bind receptors enriched on desired cell types aims to enhance delivery specificity, potentially enabling efficient gene transfer to tissues currently difficult to target including lung, heart, and brain. exosome-based delivery systems utilizing naturally occurring cell-derived vesicles capable of crossing biological barriers and delivering cargo to recipient cells represent another innovative approach under preclinical investigation, potentially offering lower immunogenicity than synthetic delivery vehicles. aav capsid engineering through directed evolution and rational design has generated variants with enhanced properties including improved transduction efficiency, altered tissue tropism, reduced antibody neutralization, and decreased immunogenicity. highthroughput screening approaches evaluating large capsid variant libraries in relevant disease models enable identification of variants with desired characteristics. several engineered aav variants have advanced to clinical trials, including capsids selected for enhanced central nervous system transduction following systemic administration, potentially enabling treatment of neurodegenerative diseases without requiring direct brain injection. the discovery that some engineered capsids demonstrate reduced neutralization by antibodies against natural serotypes suggests possibility of treating seropositive patient populations currently excluded from aav gene therapy, substantially expanding eligible populations if confirmed in clinical trials. lessons from clinical translation and remaining questions the successful clinical translation of multiple gene therapy modalities from preclinical concept to approved products provides valuable lessons applicable to ongoing development programs and future innovations. the importance of robust preclinical studies in diseasegeorgian scientists/ . 7 n 4, 2025 650 relevant animal models, including large animal models with anatomy and physiology more closely approximating humans, has been repeatedly demonstrated. early gene therapy failures partly resulted from inadequate preclinical characterization of immune responses and toxicities that manifested differently in human patients compared to small animal models. contemporary development programs incorporate extensive toxicology studies in non-human primates evaluating dose-dependent effects, comprehensive biodistribution analyses determining vector distribution across tissues, and immunogenicity assessments characterizing both cellular and humoral responses. while these studies increase development timelines and costs, they provide critical safety data informing starting doses, monitoring strategies, and risk mitigation approaches for first-in-human trials. the selection of appropriate initial disease targets represents another critical success factor, with most successful gene therapy programs initially targeting monogenic disorders affecting accessible tissues with validated animal models and significant unmet medical need. hemophilia, sickle cell disease, and spinal muscular atrophy exemplify such targets: each involves a single well-characterized genetic defect, has established natural history and clinical outcome measures, affects tissue types amenable to current delivery technologies, and imposes substantial disease burden justifying aggressive intervention. conversely, several gene therapy programs targeting more complex diseases including alzheimer disease, parkinson disease, and various solid tumors have struggled to demonstrate efficacy, potentially reflecting insufficient understanding of disease mechanisms, genetic heterogeneity, or inadequate delivery to affected tissues. the lesson appears to be that initial clinical translation should focus on diseases where target validation is strong, delivery approaches are established, and mechanisms of therapeutic benefit are well-understood, with expansion to more complex applications following proof-of-concept success. patient selection criteria profoundly influence clinical trial outcomes and product performance, yet optimal selection strategies remain incompletely defined for many applications. in hemophilia gene therapy trials, patients with pre-existing neutralizing antibodies to aav vectors are excluded, and some trials further require absence of significant liver disease and absence of inhibitory antibodies to coagulation factors. these selection criteria enhance likelihood of successful transduction and sustained expression but limit generalizability to broader patient populations with more diverse characteristics. the tension between maximizing success probability in early trials through restrictive eligibility and demonstrating real-world effectiveness in heterogeneous populations represents an ongoing challenge. post-approval expansion of eligibility criteria based on accumulating safety data may enable treatment of broader populations, though conservative initial eligibility likely remains appropriate given uncertainties. several critical questions remain incompletely answered despite substantial clinical experience. the long-term durability of therapeutic benefit beyond current follow-up durations remains uncertain for most gene therapies, with few products having more than 5-10 years of follow-up data. while current data suggest sustained benefit for many georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 651 applications, the possibility of late transgene expression loss, development of delayed immune responses, or age-related changes affecting transduced cell populations necessitates continued monitoring. the optimal timing of gene therapy intervention—whether early in disease course before irreversible organ damage accumulates or later after establishing severity warranting aggressive intervention—remains debated for many conditions. biomarkers predicting treatment response would enable more personalized patient selection and potentially improve outcomes by identifying individuals most likely to benefit, but such markers remain elusive for most applications. the potential for germline transmission of editing modifications or integration events, while expected to be extremely rare, requires ongoing assessment and has implications for genetic counseling and family planning discussions with treated patients. conclusions gene therapy has unequivocally transitioned from an experimental concept to a clinically validated and transformative therapeutic paradigm, fundamentally reshaping modern medicine’s approach to disease management. the cumulative evidence reviewed in this work demonstrates that advances in viral vector engineering, genome editing technologies, and cell-based genetic interventions have enabled durable, and in some cases curative, outcomes across a spectrum of inherited and acquired diseases. the successful clinical implementation of adeno-associated virus–based therapies, lentiviral ex vivo gene correction, and crispr-cas–mediated genome editing underscores the maturation of the field and validates decades of foundational molecular and translational research. the renaissance of gene therapy has been driven by technological breakthroughs that addressed earlier limitations related to safety, delivery efficiency, and durability of gene expression. the refinement of aav and lentiviral platforms has enabled targeted and sustained genetic modification with acceptable risk profiles, while genome editing technologies have expanded therapeutic possibilities beyond gene replacement toward precise correction of pathogenic mutations. the approval of crispr-based therapies and the rapid clinical translation of engineered cell therapies, particularly car-t cells, represent historic milestones demonstrating that genetic medicine can deliver durable clinical benefit even in diseases previously considered incurable. at the same time, the expansion of gene therapy into broader and more complex disease indications has illuminated persistent scientific, clinical, and systemic challenges. immunogenicity, manufacturing scalability, long-term safety surveillance, and economic sustainability remain critical determinants of therapeutic success and equitable access. the high upfront costs of approved gene therapies, while often justified by long-term clinical value, pose significant challenges for healthcare systems and necessitate innovative reimbursement and policy frameworks. furthermore, uncertainties regarding long-term georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 652 durability, re-dosing feasibility, and late-emerging risks emphasize the need for continued vigilance and robust post-marketing surveillance. importantly, this study highlights that gene therapy is no longer a singular technology but rather a diverse ecosystem of platforms, each with distinct advantages, limitations, and optimal applications. the future of the field lies not only in further refinement of individual technologies but also in their strategic integration, combining delivery systems, editing modalities, and regulatory innovations to maximize therapeutic benefit while minimizing risk. as gene therapy continues to evolve, its successful integration into routine clinical practice will depend on multidisciplinary collaboration, continued scientific innovation, ethical stewardship, and health system adaptation. recommendations future research efforts should prioritize the development of next-generation gene delivery and genome editing technologies that enhance precision, reduce immunogenicity, and enable safe re-dosing where clinically necessary. continued optimization of base editing and prime editing platforms is particularly recommended, as these approaches offer the potential to correct pathogenic mutations without inducing double-strand dna breaks, thereby improving safety profiles and expanding applicability to a wider range of genetic disorders. investment in manufacturing innovation is essential to ensure scalability, reproducibility, and global accessibility of gene therapies. the adoption of closed, automated manufacturing systems, point-of-care production models, and standardized quality control assays should be accelerated to reduce production timelines, lower costs, and minimize manufacturing failures. parallel efforts should focus on improving viral vector yield and purification efficiency to support broader application of in vivo gene therapies for common diseases. from a clinical perspective, the establishment of standardized patient selection criteria, biomarkers predictive of therapeutic response, and harmonized long-term follow-up protocols is strongly recommended. these measures will enhance real-world effectiveness, improve safety monitoring, and facilitate comparative evaluation across gene therapy platforms. multidisciplinary training programs for clinicians, pharmacists, and allied healthcare professionals should be expanded to ensure safe administration, monitoring, and long-term management of patients receiving gene-based treatments. regulatory agencies and policymakers should continue to refine adaptive approval frameworks that balance early patient access with rigorous safety oversight. platform-based regulatory approaches and flexible pathways for ultra-rare and personalized therapies should be further developed, supported by international collaboration and data sharing. in parallel, ethical governance structures must be strengthened to address concerns related to georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 653 informed consent, long-term risk, equitable access, and responsible use of genome editing technologies. references 1. wang y, bruggeman kf, franks s, et al. is viral vector gene delivery more effective using biomaterials? adv healthcare mater. 2021;10(1):2001238. 2. schäfer-korting m. looking to the future: drug delivery and targeting in the prophylaxis and therapy of severe and chronic diseases. handb exp pharmacol. 2024;284:389–411. 3. zhao z, anselmo ac, mitragotri s. viral vector-based gene therapies in the clinic. bioeng transl med. 2022;7(1):e10258. 4. sulashvili, n., imerlishvili, i., kocharyan, s., gabunia, l., gorgaslidze, n., buleishvili, m., aphkhazava, d. (2025). bioinformatics approaches for multi-omics analysis of the tumor microenvironment: integrating proteomics, exosomes and immune signaling. georgian scientists, 7(4), 333–385. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.18 5. jiang l, wang d, he y, shu y. advances in gene therapy hold promise for treating hereditary hearing loss. mol ther. 2023;31(4):934–50. 6. ferrari g, thrasher aj, aiuti a. gene therapy using haematopoietic stem and progenitor cells. nat rev genet. 2021;22(4):216–34. 7. pan x, veroniaina h, su n, et al. applications and developments of gene therapy drug delivery systems for genetic diseases. asian j pharm sci. 2021;16(6):687–703. 8. li c, samulski rj. engineering adeno-associated virus vectors for gene therapy. nat rev genet. 2020;21(4):255–72. 9. trivedi pd, byrne bj, corti m. evolving horizons: adenovirus vectors’ timeless influence on cancer, gene therapy and vaccines. viruses. 2023;15(12):2378. 10. matsunaga w, gotoh a. adenovirus as a vector and oncolytic virus. curr issues mol biol. 2023;45(6):4826–40. 11. shirley jl, de jong yp, terhorst c, herzog rw. immune responses to viral gene therapy vectors. mol ther. 2020;28(3):709–22. 12. sulashvili, n., jadhav, r. d., beglaryan, m., gabunia, l., gorgaslidze, n., alavidze, n., robakidze, k. (2025). the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. georgian scientists, 7(3), 141–179. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.13. 13. wang j-h, gessler dj, zhan w, gallagher tl, gao g. adeno-associated virus as a delivery vector for gene therapy of human diseases. signal transduct target ther. 2024;9(1):78. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 654 14. fajardo-serrano a, rico aj, roda e, honrubia a, arrieta s, ariznabarreta g, chocarro j, lorenzo-ramos e, pejenaute a, vázquez a, lanciego jl. adeno-associated viral vectors as versatile tools for parkinson’s research, both for disease modeling purposes and for therapeutic uses. int j mol sci. 2021;22(12):6389. 15. asmamaw mengstie m. viral vectors for the in vivo delivery of crispr components: advances and challenges. front bioeng biotechnol. 2022;10:895713. 16. zhu s, viejo-borbolla a. pathogenesis and virulence of herpes simplex virus. virulence. 2021;12(1):2670–702. 17. wilms l, weßollek k, peeters tb, yazdi as. infections with herpes simplex and varicella zoster virus. jddg: j dtsch dermatol ges. 2022;20(10):1327–1351. 18. farsimadan m, motamedifar m. the effects of human immunodeficiency virus, human papillomavirus, herpes simplex virus-1 and -2, human herpesvirus-6 and -8, cytomegalovirus, and hepatitis b and c virus on female fertility and pregnancy. br j biomed sci. 2021;78(1):1–11. 19. au hk, isalan m, mielcarek m. gene therapy advances: a meta-analysis of aav usage in clinical settings. front med. 2022;8:809118. 20. rakoczy k, kisielewska m, s dzik m, jonderko l, celi ska j, sauer n, szlasa w, saczko j, novickij v, kulbacka j. electroporation in clinical applications—the potential of gene electrotransfer and electrochemotherapy. appl sci. 2022;12(21):10821. 21. przystupski d, ussowicz m. landscape of cellular bioeffects triggered by ultrasoundinduced sonoporation. int j mol sci. 2022;23(19):11222. 22. aphkhazava, d., sulashvili, n., egnatievi, i., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach to tumor research and biochemistry. scientific journal „spectri“, 9(1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06 23. li t, yang y, qi h, et al. crispr/cas9 therapeutics: progress and prospects. signal transduct target ther. 2023;8(1):36. 24. aljabali aaa, el-tanani m, tambuwala mm. principles of crispr-cas9 technology: advancements in genome editing and emerging trends in drug delivery. j drug deliv sci technol. 2024;92:105338. 25. asmamaw m, zawdie b. mechanism and applications of crispr/cas-9-mediated genome editing. biologics. 2021;15:353–61. 26. taha ea, lee j, hotta a. delivery of crispr-cas tools for in vivo genome editing therapy: trends and challenges. j control release. 2022;342:345–61. 27. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263– 290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 655 28. karvelis t, gasiunas g, miksys a, barrangou r, horvath p, siksnys v. crrna and tracrrna guide cas9-mediated dna interference in streptococcus thermophilus. rna biol. 2013;10(5):841–51. 29. gleditzsch d, pausch p, müller-esparza h, et al. pam identification by crispr-cas effector complexes: diversified mechanisms and structures. rna biol. 2019;16(4):504– 17. 30. shi y-j, duan m, ding j-m, et al. dna topology regulates pam-cas9 interaction and dna unwinding to enable near-pamless cleavage by thermophilic cas9. mol cell. 2022;82(21):4160-4175.e4166. 31. uddin f, rudin cm, sen t. crispr gene therapy: applications, limitations, and implications for the future. front oncol. 2020;10:1387. 32. ghahri-saremi n, akbari b, soltantoyeh t, hadjati j, ghassemi s, mirzaei hr. genetic modification of cytokine signaling to enhance efficacy of car t cell therapy in solid tumors. front. immunol 2021;12:738456. 33. asmamawdejenie t, tiruneh gmm, dessie terefe g, tadeleadmasu f, wale tesega w, chekol ae. current updates on generations, approvals, and clinical trials of car tcell therapy. hum vaccin immunother. 2022;18(6):2114254. 34. ahmad u, khan z, ualiyeva d, et al. chimeric antigen receptor t cell structure, its manufacturing, and related toxicities; a comprehensive review. adv cancer biol metastasis. 2022;4:100035. 35. hyun j-w, lee k, kim j-h, et al. extracellular production of an anti-her2 single-chain variable antibody fragment in escherichia coli. process biochem. 2021;111:87–94. 36. huang y, li l, liu w, tang t, chen l. the progress of car-t therapy in cancer and beyond. stemedicine. 2020;1(3):e47. 37. ramos ca, savoldo b, dotti g. cd19-car trials. cancer j. 2014;20(2):112–8. 38. harrison aj, du x, von scheidt b, kershaw mh, slaney cy. enhancing co-stimulation of car t cells to improve treatment outcomes in solid cancers. immunother adv. 2021;1(1):ltab016. 39. sterner rc, sterner rm. car-t cell therapy: current limitations and potential strategies. blood cancer j. 2021;11(4):69. 40. kandra p, nandigama r, eul b, et al. utility and drawbacks of chimeric antigen receptor t cell (car-t) therapy in lung cancer. front immunol. 2022;13:903562. 41. stone jb, deangelis lm. cancer-treatment-induced neurotoxicity–focus on newer treatments. nat rev clin oncol. 2016;13(2):92–105. 42. castaman g, motlagh h, pezeshkpoor b. hemophilia b: diagnosis and management. in: dorgalaleh a, editor. congenital bleeding disorders: diagnosis and management. cham: springer international publishing; 2023. 145–171. 43. ozelo mc, mahlangu j, pasi kj, et al. valoctocogene roxaparvovec gene therapy for hemophilia a. n engl j med. 2022;386(11):1013–25. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 656 44. konkle ba, walsh ce, escobar ma, et al. bax 335 hemophilia b gene therapy clinical trial results: potential impact of cpg sequences on gene expression. blood. 2021;137(6):763–74. 45. uddin f, rudin cm, sen t. crispr gene therapy: applications, limitations, and implications for the future. frontiers in oncology. 2020 aug 7;10:1387. 46. chowdary p, shapiro s, makris m, et al. phase 1–2 trial of aavs3 gene therapy in patients with hemophilia b. n engl j med. 2022;387(3):237–47. 47. sulashvili, n., khusseyn, v., hussin, d., gabunia, l., gorgaslidze, n., sulashvili, m., aphkhazava, d. (2025). the scientific talks of manifestation of exosomes and small particle-based therapeutics: a comparative review of biological and synthetic nanocarriers. georgian scientists, 7(4), 1–27. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.01 48. gorovits b, azadeh m, buchlis g, et al. evaluation of cellular immune response to adeno-associated virus-based gene therapy. aaps j. 2023;25(3):47. 49. mendell jr, al-zaidy sa, rodino-klapac lr, et al. current clinical applications of in vivo gene therapy with aavs. mol ther. 2021;29(2):464–88. microsoft word fullpdf07042025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 326 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.17 logistics process management using artificial intelligence optimization emeliane gogilidze; natia gogilidze georgian technical university abstract artificial intelligence (ai) has been developing particularly fast recently and is becoming part of many areas of our daily lives. the development of artificial intelligence based on the big language model has changed the job descriptions of many people. according to a goldman sachs study, generative ai will impact 300 million jobs, and according to a january 2023 study by platform fishbowl, 43% of employees use ai in their professional lives. at the same time, such a rapid spread of ai is associated with some degree of danger for many. in march 2023, more than 1,000 people working in ai, including ilon musk, signed a petition calling for a 6 month moratorium on the development of large ai systems until their capabilities and associated threats are properly understood. logistics is one industry where ai can have a transformative impact. it can be used in both the storage/transportation phases of product storage and consumption. ai can help address the challenges the sector faces today managing logistics processes/optimizing production, managing demand, ensuring the sustainability of logistics systems, and simplifying the logistics transition, including reducing production and transportation costs. keywords: logistics, ai, ai in logistics, ai in logistics forecasting. introduction 1. improving the efficiency of logistics one of the most important scientific advances of our time is ai. by increasing productivity and maximizing the use of resources, it is helping businesses around the world. ai in logistics can offer many benefits to companies willing to adopt new technologies. the logistics sector is a fast-growing area of application of artificial intelligence, which can fundamentally change the way businesses operate. industry titans are developing advanced solutions for unmanned vehicles and other georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 327 advanced technologies. this development will bring many benefits, including increased productivity in management tasks such as order fulfillment, improved inventory accuracy, shorter delivery times, and more accurate forecasting models [1-8]. artificial intelligence solutions can be used to manage transportation contracts, negotiate shipping and procurement rates, and identify steps in the supply chain that can be improved to increase profits. at the same time, it is possible to achieve a reduction in processing costs by about 15-20 % (all production costs, excluding raw material costs); up to 70 % of the cost reduction is achieved due to high labor productivity. according to mckinsey, the first 16 companies to successfully implement ai-based solutions in the supply chain saved logistics costs by 15% (fig. 1): fig. 1. top areas where businesses are driving revenue from ai investments methodology the transformation is made possible by supply chains that routinely generate vast components of data and the data processing capabilities of artificial intelligence. artificial intelligence technology can provide real-time visibility and analysis to train machine learning (ml) models using supply chain data. artificial intelligence-based logistics optimization helps companies deal with complex cost and supply constraints by providing in-depth analysis and finding the most optimal solutions [9-14]. artificial intelligence technology is revolutionizing the logistics industry by speeding up the delivery of goods. logistics using artificial intelligence has a number of advantages. artificial intelligence can be used to improve every stage of the logistics process (fig.2): fig. 2. the benefits of ai in logistics georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 328 2. the future of ai in logistics businesses will be able to collect more data about their customers, supply chain, delivery, fleet, drivers, and other topics as logistics and trucking organizations become increasingly digital. leading logistics companies have already begun using ai in the transportation industry. while many businesses are currently collecting this data and will continue to do so in the future, it remains underutilized [15-23]. the real possibilities of enterprise data are finally being unlocked with artificial intelligence solutions. this will allow users to gain experience; it also improves fleet management, speeds up delivery, reduces breakdowns and improves overall business profitability. all participants in the logistics and transportation ecosystem can benefit from ai, but sustaining development takes time and money (fig. 3): fig. 3. role of ai in logistics 3. supply chain integration through ai supply chain integration, enhanced by the power of artificial intelligence (ai), is a key element for improving efficiency, transparency and sustainability in modern logistics. ai enables the automation and optimization of multiple aspects of supply chains, ensuring the smooth flow of goods from suppliers to end consumers. ai enables the integration and analysis of data from all stages of the supply chain, including manufacturing, storage, transportation and retail, which improves forecasting and planning accuracy. discussion data integration improves transparency in the supply chain, allowing companies and end users to track the origin and condition of goods. ai can automatically identify procurement needs and place orders with suppliers, optimizing inventory levels and minimizing surpluses. ai optimizes logistics processes, including carrier selection, route planning and warehouse management, which speeds delivery and reduces costs. ai helps reduce the carbon footprint of supply chains through more efficient route planning and optimization. using ai to manage energy consumption in warehouses and transportation processes helps reduce environmental impact. ai facilitates data sharing and coordination between different supply chain actors, improving overall efficiency and partner satisfaction. the integration of different systems and technologies requires considerable effort in terms georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 329 of change management, staff training and data compatibility. data must be protected and misuse prevented when integrating different information systems. ai-enabled supply chain integration opens up new opportunities to improve efficiency, sustainability, and transparency in logistics. it allows companies to be more flexible and adaptive to changes in market conditions and consumer needs (fig. 4): fig. 4. benefits af ai in transportation & logistics 5. examples of artificial intelligence applications in logistics  amazon uses kiva robots in its warehouses to automate the picking process. these robots move around the warehouse, automatically picking shelves of goods and delivering them to employees' workstations, which significantly reduces order picking time and increases overall warehouse efficiency.  maersk has partnered with ibm to develop a blockchain and ai-based platform called tradelens. this platform allows all participants in the transportation and logistics industry to track real-time information on cargo shipments, thus reducing bureaucracy and shortening time for customs clearance and delivery.  ups uses the orion (on-road integrated optimization and navigation) system to optimize delivery routes for its trucks. the system analyzes large amounts of data, including traffic, weather and delivery urgency, to determine the most efficient routes. this reduces annual fuel costs by millions of dollars and significantly reduces carbon dioxide emissions.  dhl uses artificial intelligence tools to analyze demand data and optimize inventory management. ai systems analyze historical order data, social media, weather conditions and other external factors to accurately predict future demand for goods. this helps the company optimize inventory and reduce storage costs.  walmart is implementing automated systems for in-store inventory using robots and ai. robots scan the shelves, automatically detecting missing, incorrectly placed or expired products. this allows for rapid stock renewal and improved customer service [24 29]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 330 conclusions using ai to improve supply chain and logistics operations is an innovative step for companies operating in this sector. artificial intelligence can speed up and simplify many important processes, including: automating routine processes that would take a long time to complete manually; improving operational efficiency, accuracy and minimizing human error. as a result, the use of artificial intelligence in logistics reduces costs and increases the number of satisfied customers. the application of ai in logistics and supply chain management is opening up new opportunities to create more efficient, cost-effective and environmentally sustainable systems. from warehouse automation to delivery optimization, ai not only improves efficiency but also contributes to more sustainable development. references: 1. e. gogilidze, n. gogilidze, “intelligent transport systems in the xxi century”. https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/2678. 2. e. gogilidze, n. gogilidze, "the impact of modern information and communication technologies on the formation of society". international scientific-practical conference: „modern challenges and achievements in information and communication technologies“, 2023, pp. 365-375. 3. e. gogilidze, "wireless data transmission technologies and their importance". "automated systems of labor management". 2017 no. 1 (23). p. 84-92. 4. e. gogilidze, “embedded systems and xxi century”. set of scientific researches of ii international scientific and technical conference "modern problems of power engineering and ways of solving them", 2020, pp.205-210. 5. apt asia-pacific summit on the information society: 31 oct-2 nov 2000, tokyo declaration]. 6. doborjginidze, g., and petriashvili, l. (2020). “improving efficiency of inventory identification system.” european science review (1-2) 84-88, doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88. 7. doborjginidze, g., petriashvili, l., and inaishvili, m. (2020). “improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts.” international academy journal web of scholar https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 8. https://theconversation.com/internetization-a-new-word-for-our-global-economy88013 . 9. conference. (st. petersburg, february 26, 2019). st. petersburg, 2019. с. 124-128. 10. doborjginidze, g., petriashvili, l., & inaishvili, m. (2021). optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 331 computer, 16, 1-5. https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 11. petriashvili, l. ., kaishauri, t. ., & otkhozoria, n. . (2024). artificial intelligence for decision making in the supply chain. journal of technical science and technologies, 8(1), 30–34. https://doi.org/10.31578/jtst.v8i1.152 12. petriashvili, l., & khomeriki, i. (2024). the impact of artificial intelligence in the business process in the phase of data analytics georgian technical university. georgian scientists, 6(1). https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.07 13. doborjginidze, g., and petriashvili, l. (2020). “improving efficiency of inventory identification system.” european science review (1-2) 84-88, doi: https://doi.org/10.29013/esr-20-1.2-84-88. 14. nobach, k., & petriashvili, l. (2025). impact of artificial intelligence on management control processes. engineering innovations. https://doi.org/10.4028/pjcv2a8 15. doborjginidze, g., petriashvili, l., and inaishvili, m. (2020). “improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts.” international academy journal web of scholar https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 16. tamar bitchikashvili, petriashvili, l., & luka kavtelishvili jang. (2023). digitalization of management of a higher educational institution, national and international challenges and ways of solution. world science, (3(81). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30092023/8032 17. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili. (2021). optimization of inventory management in the supply chain. journal of communication and computer, 16(1). https://doi.org/10.17265/1548-7709/2021.01.001 18. petriashvili, l., modebadze, z., lominadze, t., kiknadze, m., otkhozoria, n., & zhvania, t. (2023, august). digitalization of railway transportation as a factor for improving the quality of the service. in 2023 international conference on applied mathematics & computer science (icamcs) (pp. 150-153). ieee. 19. giorgi doborjginidze, lily petriashvili, & mariam inaishvili (2020). improve efficiency and reliability of supply chains using smart contracts. international academy journal web of scholar, (8 (50)), 13-18. doi: https://doi.org/10.31435/rsglobal_wos/30122020/7261 20. gogichaishvili, g., petriashvili, l., & inaishvili, m. (2022). the algorithm of artificial intelligence for transportation of perishable products. bulletin of the georgian national academy of sciences, 16(4), 27-32. 21. petriashvili, l., kaishauri, t., & otkhozoria, n. (2024). artificial intelligence for decision making in the supply chain. journal of technical science and technologies, 8(1), 30–34. https://doi.org/10.31578/jtst.v8i1.152 22. giorgi, doborjginize. "petriashvili lily (december 16-18, 2020) implementing blockchain in supply chain management in tallinn. 23. l. petriashvili, z. modebadze, t. lominadze, m. kiknadze, n. otkhozoria and t. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 332 zhvania, "digitalization of railway transportation as a factor for improving the quality of the service," 2023 international conference on applied mathematics & computer science (icamcs), lefkada island, greece, 2023, pp. 150-153, doi: 10.1109/icamcs59110.2023.00031 24. kiknadze, m., kapanadze, d., zhvania, t., & petriashvili, l. (2022). analysis of factors affecting on e-governance and development of a cognitive model of its development. journal of social studies, 9(3), 126-133. https://doi.org/10.46361/2449-2604.9.3.2022.126-133 25. kiknadze, m., zhvania, t., kapanadze, d., & petriashvili, l. (2023). innovative model design for the management of regional sustainable development. essays on economics & international relations, 59. 26. transportation systems. foreign experience and domestic practice. moscow: ntb "energia", 2012. 352 с. 27. prikhodko v.m., zhankaziev s. v. main directions of scientific research in the field of autonomous vehicles in madi // progress of vehicles and systems 2018: materials of the 28. macharis, c., & kin, b. (2017). the 4 a’s of sustainable city distribution:innovative solutions and challenges ahead. international journal ofsustainable transportation, 11(2), 59– 71.11. 29. shojaei, m. s., fakhrmoosavi, f., zockaie, a., ghamami, m., mittal, a., &fishelson, j. (2022). sustainable transportation networks incorporatinggreen modes for urban freight delivery. journal of transportation engineer-ing, part a: systems, 148(6), 04022028.12. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 427 georgian scientists vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.38 1, 2 1 . . . 555441020, m.kurdadaze@gtu.ge , orcid0009-0001-2918-3328 2 . . . 555742525 mamukagogadze01@gmail.com , . , – , – , . , . , . , , , . . : , , , , , , . . , , . georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 428 , , : ; ( ); . [3] , , . , [2]. , , , . , . , . , , , . , . , , , , , , , ). . [6] , . : ; ; . , [4]. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 429 . , , . , , . ( , ) , ( ). , . , . , . , . , , ) .[4] , , , . , 10-50%, , . , (fn) . . n 1. georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 430 u u 0 fn 0 fn f .1. , , , , . ( ). :-2. fp f 1 f 2 1 2 .2. . -3, 4 . 3 georgian scientists/ . 7 n 2, 2025 431 . , . . , , , , , , . , . , , , , . . . . : 1. anastasi g., passarella a. (2023). towards a novel transport protocol for ad hoc networks. proc. pwc 2023. internet resource: http://info.iet.unipi.it/~anastasi/papers/iscc05.pdf 2. harris corporation, hf technology. (2021). edition 2, october. radio communications inthe digital age. internet resource: https://code7700.com/pdfs/radio_communications_in_the _digital_age.pdf 3. leon w. couch, william j. weisz. radio spectrum utilization. internet resource: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/b0122274105006402?via%3dihub 4. army techniques publication *atp 6-02.53. (2020). techniques for tactical radio operations. internet resource: https://armypubs.army.mil/epubs/dr_pubs/dr_a/pdf/web/arn20819 georgian scientists/ . 7 n 4(1), 2025 4 georgian scientists vol. 7 issue 4(1), 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04(1).04 sarcopenic condition induced by sepsis in acute respiratory distress syndrome levan ratiani1, tamar shotadze2 1department of anesthesiology and reanimatology and toxicology, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 2p. shotadze tbilisi medical academy, tbilisi, georgia sepsis remains a major cause of morbidity and mortality among critically ill patients and is frequently complicated by multiple organ dysfunction, including acute respiratory distress syndrome (ards) and severe skeletal muscle wasting, known as sepsis-associated sarcopenia. ards is a form of noncardiogenic respiratory failure characterized by diffuse alveolar damage, increased capillary permeability, and refractory hypoxemia requiring advanced ventilatory support. its pathogenesis in sepsis involves a dysregulated immune response in which pathogenand damage-associated molecular patterns trigger toll-like receptor signaling and nuclear factorb–mediated transcription of proinflammatory cytokines. this cascade disrupts endothelial and epithelial barriers, promotes neutrophil infiltration, and leads to oxidative tissue injury and surfactant dysfunction, resulting in impaired gas exchange and decreased lung compliance. simultaneously, sepsis induces profound metabolic and hormonal disturbances that accelerate skeletal muscle catabolism. elevated cytokines such as tumor necrosis factor, interleukin-1 , and interleukin6 inhibit anabolic signaling and suppress the mechanistic target of rapamycin (mtor) pathway, thereby reducing protein synthesis. activation of forkhead box o (foxo) transcription factors enhances the expression of muscle-specific e3 ubiquitin ligases, murf1 and atrogin-1, which drive proteasome-mediated degradation of contractile proteins. mitochondrial dysfunction and impaired oxidative phosphorylation further contribute to muscle fatigue and atrophy, while autophagy–lysosome activity exacerbates structural and metabolic deterioration. these mechanisms collectively lead to rapid and severe sarcopenia, often developing within days of critical illness. a key clinical concern is the involvement of respiratory muscles, particularly the diaphragm. diaphragmatic atrophy diminishes ventilatory strength, prolongs mechanical ventilation, and complicates weaning in ards patients. thus, sepsis-induced ards and sarcopenia form a self-perpetuating cycle in which respiratory failure accelerates muscle wasting, and muscle loss worsens respiratory insufficiency. this interaction increases icu stay, disability, and mortality rates. despite advances in supportive care, effective therapies to prevent or reverse sepsis-associated sarcopenia remain limited. early mobilization, optimized ventilation, and adequate protein supplementation offer partial benefit but fail to fully counteract underlying catabolic mechanisms. future translational research should focus on identifying molecular targets to interrupt the cycle of inflammation, mitochondrial injury, and proteolysis driving both ards and sarcopenia. a deeper understanding of their shared pathways could lead to novel, mechanism-based interventions that improve survival and long-term functional recovery in critically ill septic patients. keywords: sepsis, ards, sarcopenia, inflammation, critical illness. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 333 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.18 bioinformatics approaches for multi-omics analysis of the tumor microenvironment: integrating proteomics, exosomes and immune signaling nodar sulashvili1, irina imerlishvili2, seyran kocharyan3, luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, maka buleishvili6, rajkaran singh7, irine zarnadze8, shalva (davit) zarnadze9, david aphkhazava10 1md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, professor of medical pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; orcid https://orcid.org/00000002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge;v2phd, doctor of law, professor, rector of bau international university batumi; professor at the international black sea university, batumi-tbilisi, georgia; 3phd, doctor of biology, professor, head of science division of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of medical physics at yerevan state medical university after mkhitar heratsi, yerevan, armenia; https://orcid.org/0009-0000-0322-9845 4md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0000-0003-0856-2684; 5md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0000-0002-4563-5224; 6md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at european university, professor of faculty of medicine at georgian national university seu, invited lecturer of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; https://orcid.org/0009-0004-2657-8473; 7md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; 8md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia; 9md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia; 10phd, invited lecturer (professor) of biochemistry, university of georgia, tbilisi georgia; orcid: https://orcid.org/0000-0001-62166477 corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract cancer stem cell (csc) plasticity is increasingly recognized as a central driver of tumor initiation, therapeutic resistance, metastatic dissemination, and disease recurrence. yet, the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 334 dynamic transitions between stem-like and differentiated malignant states remain poorly resolved due to the intrinsic heterogeneity of tumors and the limitations of bulk profiling methods. recent advances in single-cell sequencing technologies have created an unprecedented opportunity to dissect csc states at high resolution; however, extracting mechanistic insights from these data requires sophisticated computational methods. in this work, we present an integrative bioinformatic framework for characterizing csc plasticity across diverse cancer types using single-cell transcriptomic, epigenomic, and proteogenomic datasets. our approach synthesizes multiple layers of information— including transcriptional variability, regulatory network inference, cell trajectory reconstruction, chromatin accessibility, ligand–receptor communication, and lineage mapping—to identify key determinants that regulate transitions between stem-like, progenitor-like, and differentiated malignant phenotypes. through integrative clustering, pseudotime analysis, and machine-learning–based state prediction, we uncover conserved molecular programs and dynamic regulatory modules that define csc behavior. furthermore, we implement cell–cell communication modeling to map how csc niche interactions influence plasticity, focusing on immune–csc crosstalk, stromal signaling circuits, and exosome-mediated molecular transport. the combined analysis highlights novel candidate biomarkers and therapeutic vulnerabilities associated with reversible stemness states. together, this study demonstrates that integrated single-cell bioinformatic analysis provides a powerful framework to decode cancer stem cell plasticity, enabling a deeper mechanistic understanding of tumor evolution and identifying new avenues for precision oncology and targeted therapeutic interventions. keywords: cancer stem cell plasticity, tumor microenvironment, single-cell multi-omics, phenotypic heterogeneity, therapeutic resistance, bioinformatics integration, cell-cell communication. introduction the concept of cellular heterogeneity within tumors has fundamentally reshaped modern oncology, revealing that malignant tissues are not uniform masses of identical cells but complex ecosystems composed of diverse subpopulations with distinct functional roles, developmental trajectories, and therapeutic sensitivities. among these subpopulations, cells displaying stem-like features have attracted intense attention due to their capacity for selfrenewal, multipotency, and remarkable adaptability. these stem-associated characteristics, often collectively summarized as “plasticity,” enable cancer cells to transition between different phenotypic states in response to environmental pressures, therapy-induced stress, and intrinsic molecular cues. studies across malignancies—including glioblastoma, breast georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 335 cancer, colorectal carcinoma, and melanoma—consistently demonstrate that stem-like malignant cells contribute disproportionately to drug resistance, metastatic competence, tumor relapse, and poor clinical outcomes (batlle and clevers, 2017; meacham and morrison, 2013). despite this, the mechanisms that govern the emergence, maintenance, and evolution of these states remain incompletely defined. the growing recognition that malignant tissues behave as dynamic, adaptive systems has created an urgent need for analytical frameworks capable of disentangling the molecular architecture underlying state transitions. traditional bulk sequencing approaches, while deeply informative, average signals across thousands or millions of cells, obscuring the subtle transcriptional, epigenetic, and proteogenomic programs that define rare but clinically significant subpopulations. consequently, these methods cannot resolve the true landscape of lineage hierarchies or capture the stochastic and reversible plasticity that characterizes stem-associated phenotypes. the emergence of single-cell technologies— including single-cell rna sequencing (scrna-seq), single-cell atac-seq, and multimodal approaches that couple transcriptomic, epigenomic, and surface protein information—has transformed this landscape. these innovations allow researchers to visualize cellular diversity at unprecedented resolution, reconstruct developmental trajectories, infer gene regulatory networks, and quantify the impact of microenvironmental cues on individual cells (zheng et al., 2017; stuart et al., 2019). as single-cell datasets expand in scale and complexity, the interpretation of these data has become increasingly reliant on advanced computational strategies. bioinformatics frameworks now play a central role in harmonizing heterogeneous datasets, correcting batch effects, quantifying transcriptional dynamics, modeling lineage bifurcations, and identifying regulators of cellular transitions. machine-learning and graph-based algorithms have further enhanced the ability to map subtle state intermediates that would traditionally remain undetected using lower-resolution methods (wolf et al., 2018; trapnell et al., 2014). importantly, these computational advances provide opportunities not merely to describe cellular states but to infer the regulatory rules that shape them, offering deep mechanistic insight into how malignant cells shift between stem-like and differentiated conditions. the rise of high-resolution cellular profiling has coincided with a broader conceptual shift in cancer biology, emphasizing dynamic regulatory systems rather than static cellular identities. early models proposed that stem-like malignant cells represented a fixed, hierarchically superior subpopulation within tumors. however, accumulating evidence reveals that stem-associated features can be acquired, suppressed, or reactivated in response to microenvironmental cues, inflammatory signals, metabolic stress, and therapeutic exposure (shibue and weinberg, 2017; quintanal-villalonga et al., 2020). this revised perspective positions plasticity—not inherent stemness—as the defining feature that enables malignant cells to survive selective pressures and reconstitute tumor architecture georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 336 following treatment. such observations highlight the need to dissect the molecular processes underlying state transitions, rather than solely cataloging stem-like markers. single-cell profiling has been instrumental in demonstrating the fluidity of malignant phenotypes. for example, studies in glioblastoma have identified highly adaptable subpopulations capable of oscillating between neural progenitor–like, mesenchymal, and astrocyte-like states, often driven by injury-associated cytokine signaling (neftel et al., 2019). similar analyses in breast cancer and melanoma reveal transcriptional programs enabling transitions between proliferative, dormant, invasive, and drug-tolerant persister states (rambow et al., 2018; sharma et al., 2010). importantly, these transitions are not stochastic but are orchestrated by defined regulatory circuits involving chromatin remodeling enzymes, stress-responsive transcription factors, metabolic rewiring, and microenvironment-derived signals such as tgf, il-6, and wnt ligands. deciphering these circuits requires computational approaches capable of integrating multiple layers of biological information. bioinformatics has emerged as a critical tool for reconstructing these regulatory processes. algorithms for trajectory inference reveal pseudotemporal pathways through which cells evolve, enabling researchers to characterize previously unrecognized intermediates and branching decision points (saelens et al., 2019). in parallel, gene regulatory network–based approaches—such as scenic, inferelator, and grnboost—identify transcription factor modules that drive these transitions, while chromatin accessibility datasets provide complementary insight into epigenetic determinants of cell-state plasticity (aibar et al., 2017; cusanovich et al., 2018). these computational advances allow for a molecularly resolved picture of how environmental stressors or therapeutic interventions direct malignant cells toward or away from stem-like configurations. the tumor microenvironment further amplifies the complexity of these transitions. stromal cells, infiltrating immune populations, endothelial niches, and extracellular vesicles cooperate to regulate the phenotypic landscape of malignant cells. cell–cell communication modeling tools such as cellphonedb, nichenet, and cellchat have revealed that reciprocal ligand–receptor interactions can activate transcriptional programs that sustain stemassociated traits or drive state interconversion (browaeys et al., 2020; efremova et al., 2020). these insights underscore the importance of integrating intercellular signaling analyses into the study of plasticity, as stem-like phenotypes often arise from niche-dependent cues rather than purely intrinsic changes. as advanced computational methods continue to expand the analytical capacity of singlecell datasets, attention has increasingly turned toward understanding the temporal dimension of phenotypic transitions. malignant cells frequently exhibit cycles of growth, quiescence, therapy-induced dormancy, and reactivation, with each state associated with specific transcriptional and metabolic profiles. pseudotime algorithms provide a powerful means of positioning individual cells along inferred developmental or transitional georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 337 trajectories, but recent enhancements—including rna velocity, metabolic flux prediction, and dynamic regulatory modeling—enable more precise analysis of directionality and rate of change (la manno et al., 2018; bergen et al., 2020). these tools are especially relevant in the context of adaptable subpopulations, as they illuminate the continuum between stemlike and differentiated states rather than imposing rigid categories. in several malignancies, rna velocity approaches have revealed bidirectional transitions, supporting the concept that stem-associated states are not fixed but can be reacquired following differentiated phases or drug exposure. for instance, melanoma cells transitioning between proliferative and invasive states display reversible trajectories driven by mitf and axl regulatory programs, while leukemia cells shift between quiescent and cycling states in response to chemotherapeutic pressure (tirosh et al., 2016; wu et al., 2020). such patterns emphasize the need for analytical strategies capable of capturing reversible state dynamics and linking them to regulatory determinants. another critical advancement in computational single-cell biology is the development of tools for multimodal integration. techniques such as seurat v4, harmony, and mofa+ allow for the integration of transcriptomic, epigenomic, proteomic, and spatial datasets to generate unified representations of cellular states (stuart et al., 2019; argelaguet et al., 2020). these tools are essential for understanding plasticity, as transitions between functional states often involve coordinated changes across multiple biological layers. epigenetic remodeling, surface receptor reconfiguration, metabolic rewiring, and transcriptional reprogramming must be analyzed together to obtain an accurate picture of state interconversion. this integrative capacity also enhances the detection of subtle intermediate states—key intermediates that may dictate resistance or metastatic potential. beyond intrinsic programs, plasticity is shaped by extrinsic influences that include cytokines, extracellular matrix components, hypoxia, and metabolic gradients. spatial transcriptomic technologies, including 10x visium, slide-seq, and merfish, offer a means to embed single-cell profiles within their anatomical context, enabling direct investigation of how niche architecture affects cellular states (zhang et al., 2021; rodriques et al., 2019). these spatially resolved analyses are crucial for determining whether stem-like phenotypes arise from specific microenvironmental niches or whether they emerge independently of spatial constraints. furthermore, spatial analyses facilitate the identification of supportive stromal populations and communication hubs that influence malignant cell behavior. background the historical understanding of cancer as a homogeneous mass of rapidly dividing cells has been fundamentally overturned. modern oncology now recognizes tumors not as static entities, but as complex, dynamic ecosystems, often termed the "tumor microenvironment" (tme). this ecosystem is composed of a diverse array of cell types, including malignant cells, cancer-associated fibroblasts (cafs), immune cells (e.g., t cells, macrophages), georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 338 endothelial cells, and a variety of extracellular components. within this milieu, the concept of cellular heterogeneity—the existence of distinct subpopulations of cancer cells with different functional properties—has emerged as a central pillar of cancer biology. among these subpopulations, none has proven more critical, or more elusive, than cancer stem cells (cscs). cscs are a minority population within a tumor that possess the dual capacities of selfrenewal and differentiation, mirroring the behavior of normal stem cells. initially conceptualized within a rigid hierarchical model, it was believed that a fixed, small pool of cscs sat at the apex of a unidirectional lineage tree, giving rise to all other, more differentiated, cancer cells that constituted the tumor bulk. this model explained observed phenomena like therapeutic resistance and relapse, as conventional therapies might kill the bulk differentiated cells but spare the resilient cscs. however, a more nuanced and powerful concept has since supplanted this rigid hierarchy: cancer cell plasticity. plasticity refers to the remarkable ability of cancer cells to dynamically transition between different phenotypic states. a differentiated cancer cell can, in response to environmental pressures such as chemotherapy, radiation, or immune attack, "de-differentiate" or reprogram itself to re-acquire stem-like properties. conversely, cscs can differentiate into various cell types. this fluidity means that the csc pool is not fixed; it can be replenished from non-stem populations, making it a moving target for therapy. this plasticity is increasingly identified as a fundamental driver of tumor initiation, progression, metastatic dissemination, and, most critically, therapeutic failure. even after successful initial treatment, plastic cells can survive, adapt, and ultimately drive disease recurrence. the molecular mechanisms underpinning this plasticity are multilayered and interconnected. at the transcriptional level, core pluripotency factors such as sox2, nanog, and oct4, along with epithelial-mesenchymal transition (emt) regulators like zeb1 and snail, are reactivated to enable reprogramming. epigenetically, chromatin remodeling complexes and modification enzymes dynamically alter the accessibility of the genome, creating a permissive landscape for these transcriptional shifts. stress-responsive pathways, such as those involving ap-1, stat3, and nfb, are activated by therapy, further promoting a plastic and resilient state. metabolically, cells rewire their energy production, often enhancing glycolysis, antioxidant defenses, and lipid metabolism to survive the harsh conditions of treatment. these intrinsic programs do not operate in isolation; they are profoundly shaped by the extrinsic signals from the tme. the tumor microenvironment acts as both a cradle and a crucible for plasticity. cancerassociated fibroblasts (cafs) secrete a plethora of factors, including tgf, which drives emt and stemness, and hgf, which promotes survival and motility. tumor-associated macrophages (tams) are a potent source of il-6 and other inflammatory cytokines that activate stat3 signaling, reinforcing stem-like and therapy-tolerant programs. endothelial cells in perivascular niches provide notch ligands and cxcl12, which help maintain cscs in a quiescent, protected state. perhaps one of the most intriguing mechanisms of georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 339 intercellular communication is mediated by exosomes and other extracellular vesicles. these nano-sized vesicles act as molecular cargo ships, transferring proteins, lipids, and nucleic acids (including micrornas and transcription factors) between cells. a stromal cell can, via exosomes, deliver pro-plasticity signals directly to a cancer cell, inducing transcriptional reprogramming and drug resistance without direct cell-to-cell contact. for decades, the study of these complex phenomena was hampered by technological limitations. traditional bulk sequencing methods, which analyze the average signal from thousands or millions of cells, effectively masked the critical heterogeneity within the tme. the rare but potent csc populations and the subtle transitions of plastic cells were lost in the average, like a single voice in a roaring crowd. this analytical blind spot prevented a true understanding of the lineage relationships and dynamic state transitions that characterize tumor evolution. the advent of single-cell technologies has heralded a revolution, allowing researchers to deconstruct the tme one cell at a time. single-cell rna sequencing (scrna-seq) provides a high-resolution transcriptomic map, revealing previously hidden subpopulations. singlecell atac-seq (scatac-seq) charts the landscape of chromatin accessibility, revealing the epigenetic underpinnings of cellular identity. multimodal technologies, such as cite-seq and share-seq, now allow for the simultaneous measurement of transcriptome, epigenome, and surface protein expression from the same single cell. furthermore, spatial transcriptomics platforms like 10x visium and merfish preserve the anatomical context, enabling researchers to see not only what a cell is, but where it is located within the tumor architecture—revealing the specific niches that foster plasticity. however, this technological leap has created a new challenge: data complexity. the immense, high-dimensional datasets generated by single-cell technologies are incomprehensible to the human eye alone. this is where bioinformatics and computational biology have become indispensable. the field has developed a sophisticated toolkit to make sense of this complexity. dimensionality reduction algorithms like umap and t-sne create visualizable maps of cellular states. clustering algorithms identify distinct subpopulations. trajectory inference tools (e.g., monocle, slingshot) reconstruct the developmental paths cells take as they transition between states, effectively creating a "pseudotime" lineage. rna velocity analysis can predict the future state of a cell based on its ratio of unspliced to spliced rna. gene regulatory network (grn) inference tools like scenic identify the master transcription factors controlling these transitions. finally, cell-cell communication inference tools (e.g., cellchat, nichenet) systematically map the web of ligand-receptor interactions between different cell types in the tme. it is at the intersection of single-cell biology and advanced bioinformatics that this study positions itself. the central premise is that to truly conquer therapeutic resistance, we must move beyond a static catalog of cancer cell types and instead decode the dynamic, reversible, and adaptive processes that allow tumors to survive. by building an integrative bioinformatic framework that synthesizes multi-omics data—transcriptomics, proteomics, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 340 epigenomics, and spatial context—this research aims to dissect the fundamental rules of csc plasticity. it seeks to identify the conserved molecular programs, the key regulatory nodes, and the critical microenvironmental signals that govern phenotypic transitions across diverse cancer types. the ultimate goal is to translate this systems-level understanding into novel therapeutic strategies that can target the very engine of tumor adaptation, preventing resistance and improving outcomes for patients with cancer. the tumor microenvironment (tme) has emerged as a dynamic and biologically complex ecosystem that profoundly influences cancer initiation, progression, metastasis, and therapeutic response. rather than being composed solely of malignant cells, tumors exist within a heterogeneous milieu of stromal components, immune cells, vascular networks, extracellular matrix structures, and a wide array of signaling molecules that collectively shape tumor behavior. growing evidence indicates that this microenvironment is not merely a passive scaffold but an active participant that governs key oncogenic processes such as immune evasion, metabolic reprogramming, angiogenesis, and resistance to treatment. traditional molecular profiling has offered valuable insights into tumor biology, yet it often fails to capture the multi-layered interactions occurring within the tme. the advent of multi-omics technologies—including genomics, transcriptomics, proteomics, metabolomics, and epigenomics—has enabled a more holistic and integrative understanding of cancer complexity. these approaches reveal functional relationships between molecular layers and uncover regulatory mechanisms that cannot be inferred from single-omic data alone. proteomics has become especially important for characterizing the functional composition of the tme because proteins serve as the direct effectors of cellular activity and therapeutic targets. high-resolution proteomic platforms now make it possible to quantify alterations in signaling pathways, immune checkpoints, metabolic enzymes, and extracellular matrix proteins, providing mechanistic insight into tumor–stromal communication. exosomes and other extracellular vesicles represent another critical dimension of tme biology. these nanoscale vesicles transport rna, dna fragments, proteins, lipids, and metabolites between cells, thereby mediating long-distance communication within the tumor ecosystem. exosome profiling has revealed their role in metastatic niche formation, therapy resistance, immune modulation, and the dissemination of oncogenic signals. as stable and easily accessible biomarkers from blood or other biofluids, exosomes also offer tremendous potential for non-invasive diagnostics and therapeutic monitoring. immune signaling networks within the tme have received intense scientific attention due to their central importance in immuno-oncology. tumors employ diverse strategies to escape immune detection, including upregulation of immune checkpoint proteins, recruitment of immunosuppressive cell subsets, secretion of anti-inflammatory cytokines, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 341 and metabolic suppression of t-cell function. multi-omics analysis of immune signaling pathways helps decode these mechanisms and contributes to the development of personalized immunotherapies, predictive biomarkers, and strategies to overcome therapeutic resistance. integrating multi-omics datasets requires advanced bioinformatics approaches capable of managing high-dimensional data, performing multimodal correlation analyses, and extracting biologically meaningful patterns. emerging computational frameworks— including machine learning, network biology, pathway enrichment modeling, and data harmonization techniques—are revolutionizing how researchers decipher complex tme interactions. these integrative strategies enable scientists to map intercellular communication networks, identify regulatory hubs, and discover novel therapeutic vulnerabilities. collectively, multi-omics integration—supported by robust bioinformatics pipelines— provides a powerful lens through which the intricate landscape of the tumor microenvironment can be systematically explored. by combining proteomic signatures, exosomal communication patterns, and immune signaling dynamics, researchers can uncover a more complete molecular portrait of cancer biology. this integrative perspective is essential for advancing precision oncology, improving early diagnosis, monitoring therapy response, and developing innovative targeted and immunotherapeutic interventions. while transcriptional and epigenomic profiling have dominated the single-cell landscape, a critical layer of regulation has remained comparatively underexplored: the proteome. proteins are the primary functional actors within the cell, governing signaling cascades, metabolic flux, and structural integrity. post-transcriptional regulation means that mrna levels often poorly predict protein abundance or activity. the emergence of highdimensional single-cell proteomics, such as mass cytometry (cytof) and cite-seq, now allows for the simultaneous quantification of dozens of surface and intracellular proteins alongside the transcriptome. this integration is vital, as therapy-resistant states are frequently defined not by transcriptional shifts, but by the activation of key survival pathways like pi3k/akt and mapk at the protein level. a truly holistic model of plasticity must therefore fuse proteogenomic insights to reveal the functional proteome that ultimately executes adaptive decisions. simultaneously, the role of exosomes as systemic orchestrators of plasticity has gained prominence. these extracellular vesicles facilitate a radical form of intercellular communication, transferring bioactive cargo—including proteins, metabolites, and regulatory non-coding rnas—across significant distances within the tme. a cancerassociated fibroblast can dispatch exosomes containing tgf or specific micrornas that directly reprogram a differentiated cancer cell into a stem-like state. immune cells can georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 342 secrete vesicles that alter antigen presentation on tumor cells, promoting immune evasion. this exosome-mediated molecular exchange creates a decentralized regulatory network that amplifies plasticity beyond the reach of direct cell-cell contact. integrating exosomal cargo data with single-cell transcriptomics from the same tumor sample presents an emerging frontier, allowing researchers to map these functional "supply lines" and identify the vesicle-derived molecules that are master regulators of state interconversion. understanding this dialogue is key to disrupting the systemic signals that maintain tumor adaptability. microenvironmental regulation of phenotypic transitions the interplay between malignant cells and their surrounding microenvironment is a fundamental determinant of phenotypic plasticity. tumors represent highly dynamic ecosystems where cancer cells constantly integrate signals from stromal fibroblasts, endothelial cells, infiltrating immune populations, extracellular matrix components, and soluble mediators such as cytokines and growth factors. these interactions influence lineage commitment, stem-like reprogramming, and survival responses under stress. crosstalk mediated by tgf, il-6, cxcl12, and wnt ligands has been repeatedly implicated in driving stem-associated states across a broad spectrum of cancers (ogden et al., 2020; lamouille et al., 2014). computational tools that infer ligand–receptor interactions from single-cell data have provided compelling evidence that bidirectional signaling networks orchestrate these transitions in a context-dependent manner. stromal and immune components as plasticity modulators fibroblasts within the tumor stroma can adopt activated states characterized by secretion of extracellular matrix proteins, remodeling enzymes, and pro-inflammatory mediators. these cancer-associated fibroblasts are increasingly recognized as powerful regulators of cellular heterogeneity by establishing physical and biochemical niches that promote adaptive transcriptional programs (kalluri, 2016). immune cells—particularly macrophages and t cells—also contribute to the emergence of stem-like phenotypes. macrophagederived cytokines can enhance survival pathways and support dedifferentiation, while tcell–derived signals may promote resistance-associated states following therapy (cassetta and pollard, 2020; jerby-arnon et al., 2018). single-cell analytical pipelines integrating immune profiling with malignant cell states have revealed that plasticity often arises through coordinated changes in multiple cellular compartments, rather than being restricted to tumor cells alone. extracellular vesicles as drivers of state interconversion another key layer of regulation involves extracellular vesicles, including exosomes, which transfer proteins, lipids, and nucleic acids between cells. single-cell–resolved studies combined with vesicle profiling suggest that microenvironmental communication extends beyond ligand–receptor interactions to include the exchange of regulatory cargoes capable georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 343 of inducing transcriptional reprogramming. for example, vesicle-mediated transfer of micrornas or transcription factor regulators can modulate drug tolerance, invasiveness, and stress responses (becker et al., 2016). bioinformatic integration of vesicle-derived signatures with single-cell datasets offers an emerging opportunity to map functional communication pathways that influence phenotypic transitions. spatial constraints and niche-dependent behavior spatial transcriptomic approaches have revealed that the architecture of the microenvironment profoundly influences how malignant cells adopt or maintain stem-like programs. hypoxic regions, perivascular niches, and immune-suppressed microdomains often harbor distinct transcriptional profiles indicative of enhanced plasticity or therapyresistant states (jensen et al., 2021). computational frameworks for spatially aware clustering and niche identification permit systematic analysis of how local microenvironmental features shape functional cell states. these approaches are critical for identifying spatially restricted regulators of state transitions and for elucidating mechanisms through which tumors maintain heterogeneous populations capable of rapid adaptation. the need for unified analytical strategies given the multilayered and interconnected nature of these regulatory influences, unified bioinformatic strategies integrating transcriptomic, epigenomic, proteogenomic, and spatial information are necessary to fully decode the mechanisms governing phenotypic flexibility. single-cell computational tools have matured to a point where these integrations are feasible, setting the stage for high-resolution characterization of plasticity across malignancies. molecular drivers of phenotypic plasticity at the core of state transitions within malignant populations are complex regulatory mechanisms controlled by transcription factors, chromatin-modifying enzymes, and signaling cascades that dynamically shape cellular identity. numerous studies have identified transcriptional regulators associated with stem-like programs, including sox2, nanog, oct4, zeb1, klf4, and myc, which integrate external cues into intracellular reprogramming events (lu et al., 2014; chaffer et al., 2013). these regulators do not act in isolation; instead, they participate in interconnected feedback loops that stabilize particular phenotypes or promote oscillations between states depending on microenvironmental context and stress exposure. the capacity of malignant cells to activate or suppress these networks underlies their remarkable adaptability, enabling escape from targeted therapies and conventional cytotoxic agents. epigenetic plasticity and chromatin dynamics epigenetic modulation plays a fundamental role in establishing permissive or restrictive landscapes for transcriptional transitions. chromatin remodeling complexes, histone modification enzymes, and dna methylation machinery contribute to the regulation of georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 344 accessibility patterns that define lineage potentials. single-cell atac-seq and multimodal profiling have shown that chromatin accessibility landscapes associated with stem-like phenotypes are more open, flexible, and enriched for motifs associated with stressresponsive transcription factors such as ap-1, stat3, and nfb (buenrostro et al., 2015; corces et al., 2018). these findings emphasize that plasticity is not merely a transcriptional phenomenon but also derives from deeper regulatory structures governing genome architecture. dynamic modulation of enhancer landscapes has been particularly implicated in adaptive transitions. studies in breast cancer have shown that chromatin reorganization under therapy pressure leads to activation of alternative enhancer modules that promote resistance-associated states (pérez-garcía et al., 2022). similarly, melanoma cells undergoing dedifferentiation exhibit pronounced shifts in h3k27ac-marked enhancer regions corresponding to key regulators of invasiveness and drug tolerance (tsoi et al., 2018). these insights highlight the importance of integrating epigenomic signals into bioinformatic pipelines aimed at deciphering the regulatory logic of cellular adaptability. metabolic reprogramming as a plasticity mechanism another layer of regulation involves metabolic remodeling, as cellular states are tightly coupled to energy availability, redox homeostasis, and biosynthetic demands. stemassociated phenotypes often rely on flexible metabolic programs, including enhanced glycolysis, altered amino acid utilization, and shifts in mitochondrial dynamics (faubert et al., 2020). single-cell metabolic inference tools—such as scmetabolism and compass— allow bioinformatic estimation of pathway activity from transcriptomic data, revealing how metabolic fluxes correlate with phenotypic transitions. for example, drug-tolerant persister cells frequently display upregulation of oxidative stress defense pathways and lipid metabolism circuits that support survival under extreme conditions (hangauer et al., 2017). incorporating these metabolic signatures into integrative single-cell analyses provides a more complete understanding of how malignant cells achieve and maintain adaptable states. interplay of regulatory layers taken together, transcriptional, epigenetic, and metabolic components form a multilayered regulatory network in which each level influences and constrains the others. phenotypic flexibility arises when malignant cells exploit this interconnected architecture to navigate the fitness landscape shaped by environmental pressures. computational approaches capable of integrating signals across these layers are essential for identifying the determinants of state interconversion and for predicting how populations will respond to perturbations. lineage hierarchies and cellular trajectories understanding how malignant cells transition between functional states requires careful examination of lineage hierarchies within tumors. early theories proposed a unidirectional georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 345 model in which a stable stem-like compartment gives rise to progressively differentiated progeny. however, single-cell transcriptomic studies across cancer types now demonstrate that differentiation is not strictly linear. instead, malignant cells frequently navigate branching and reversible trajectories, characterized by the presence of intermediate states exhibiting partial stem-like or partially differentiated features (tirosh et al., 2016; neftel et al., 2019). these intermediate phenotypes often represent highly plastic configurations capable of adapting to environmental constraints and re-entering stem-like programs when advantageous. trajectory inference algorithms, including monocle, slingshot, and paga, have been instrumental in mapping these transitions, providing a computational basis for reconstructing state progression using transcriptomic similarity as a proxy for developmental time (trapnell et al., 2014; street et al., 2018; wolf et al., 2019). these tools reveal that malignant cells frequently exhibit bifurcating decision points, where populations can diverge toward either proliferative or invasive phenotypes. identifying the regulators of these branching events is essential for predicting which subpopulations are likely to drive therapeutic resistance or metastatic dissemination. stem-associated intermediates as drivers of adaptation intermediate cellular states, often characterized by hybrid epithelial–mesenchymal (e/m) phenotypes, play a pivotal role in mediating tumor adaptability. these states display both stem-like characteristics and features associated with motility, enabling them to contribute to metastatic spread and therapeutic evasion (pastushenko et al., 2018). bioinformatic dissection of hybrid states using single-cell methods has shown that these cells frequently express transcriptional signatures associated with stress responses, chromatin remodeling, and inflammatory signaling pathways. their existence challenges classical binary models of cellular identity by demonstrating that malignant cells occupy a continuum of phenotypes shaped by dynamic regulatory interplay. these intermediate states are often enriched following therapeutic perturbations. for example, treatment-resistant melanoma cells can shift into neural crest–like or invasive phenotypes characterized by high plasticity and a unique transcriptional program mediated by sox10, nfatc2, axl, and ap-1 components (rambow et al., 2018). similar adaptive subpopulations have been observed in lung, breast, and pancreatic cancers, suggesting that such transitions represent a common mechanism through which tumors reorganize cellular hierarchies under selective pressure. inter-clonal relationships and evolutionary dynamics in addition to transcriptional heterogeneity, genetic diversification contributes to the complexity of cancer cell trajectories. single-cell dna sequencing and lineage-tracing approaches have revealed that tumors frequently consist of multiple genetically distinct clones that follow divergent or convergent evolutionary paths. bioinformatic tools such as georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 346 phiscs, scite, and pyclone have been applied to infer phylogenetic relationships among clones, offering insight into how genetic and transcriptional evolution intersect (zafar et al., 2019; roth et al., 2014). these analyses demonstrate that phenotypic plasticity can occur both within and across clonal boundaries, highlighting its broad relevance for tumor adaptation. coupling evolutionary and phenotypic landscapes the synthesis of genetic, epigenetic, and transcriptional data into unified evolutionary frameworks represents an emerging frontier in single-cell computational oncology. by overlaying phenotypic information onto phylogenetic trees, researchers can identify whether stem-like or therapy-resistant states emerge preferentially from specific clones or whether they arise across diverse lineages. such integrative analyses are essential for determining how evolutionary pressures sculpt state distributions within tumors. gene regulatory networks governing adaptive behaviors a central aim of modern single-cell bioinformatics is to identify the transcriptional regulators and gene network structures that orchestrate phenotypic transitions in malignant populations. gene regulatory network (grn) inference tools—including scenic, bigscale, and pidc—enable reconstruction of transcription factor–target interactions based on coexpression patterns and motif enrichment across thousands of cells (aibar et al., 2017; iacono et al., 2019). these computational approaches have revealed that adaptive state transitions frequently arise from the coordinated activation of multiple regulatory modules rather than single master regulators. for example, stress-associated transcription factors such as jun, fos, stat3, and atf3 often act together to initiate compensatory programs that support survival under therapeutic pressure. likewise, lineage-specifying factors such as sox10, mitf, and hes1 shape differentiation trajectories by establishing chromatin accessibility landscapes that permit or restrict downstream plasticity. the identification of such regulatory determinants is essential for understanding why certain subpopulations are primed for adaptability while others remain rigid. grn-based analyses have shown that plastic, stem-associated cells typically exhibit higher transcriptional entropy—an indicator of regulatory flexibility—compared to more committed states (teschendorff and enver, 2017). this increased entropy reflects a permissive regulatory environment that enables rapid shifts between phenotypic configurations in response to changing conditions. by leveraging grn inference, researchers can quantify this regulatory potential and pinpoint the transcription factors most responsible for generating and maintaining adaptable states. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 347 figure 1. integrative multi-layer model of adaptive cellular states in tumors caption for article: this figure illustrates the conceptual framework in which adaptive cell states in tumors arise from the integration of multiple regulatory layers. the diagram includes key components such as transcriptional programs, epigenetic remodeling, metabolic reconfiguration, and microenvironmental cues, all converging on a central malignant cell. arrows indicate the directional influence of each regulatory layer on cellular identity and phenotypic transitions. the model summarizes how multi-omic and single-cell bioinformatic approaches can be combined to dissect the mechanisms underlying cellular plasticity in cancer. feedback loops and regulatory architecture state transitions in malignant cells are often reinforced by feedback loops that stabilize newly adopted phenotypes or facilitate reversible switching. positive feedback loops involving wnt– -catenin, nfb, and tgf pathways have been implicated in establishing and maintaining stem-like properties in multiple cancers (reya and clevers, 2005; batlle et al., 2019). conversely, negative feedback circuits involving mapk signaling georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 348 or cell-cycle regulators can act as brakes that limit uncontrolled transitions. computational modeling incorporating single-cell expression data has begun to map these feedback interactions with increasing resolution. such models reveal that adaptability emerges not simply from elevated expression of certain regulators but from a broader network architecture that promotes resilience and flexibility. in addition to intracellular loops, feedback can emerge from cell–cell interactions. for example, inflammatory cytokine production by immune cells can induce adaptive transcriptional programs in malignant cells, which in turn amplify inflammatory signaling by recruiting or reprogramming additional immune populations (grivennikov et al., 2010). single-cell communication inference tools allow detailed characterization of these reciprocal regulatory loops, offering insight into how tumors coordinate responses across multiple compartments of the microenvironment. predictive modeling of state transitions advances in machine learning have expanded the capacity to predict cellular trajectories and identify the regulators most responsible for directing state shifts. tools such as scvelo, fateid, and cellrank integrate transcriptomic profiles with velocity-based estimations to generate probabilistic models of future cellular states (bergen et al., 2020; herman et al., 2020). these predictive frameworks enable identification of “fate determinants,” which represent the factors most influential in guiding cells toward particular phenotypes. when applied to malignancies, such approaches reveal that transitions into stem-like or therapyresistant states are often predictable, governed by early transcriptional priming events detectable before overt phenotypic changes occur. predictive modeling thus offers powerful opportunities for developing biomarkers capable of forecasting therapeutic response or disease progression. moreover, by identifying the transcription factors or pathways essential for state transitions, these analyses highlight potential therapeutic targets that may disrupt or redirect maladaptive trajectories. cell–cell communication networks shaping adaptive states one of the most influential factors shaping malignant cell behavior is the intricate network of communication signals exchanged between tumor cells and their surrounding microenvironment. single-cell transcriptomics, combined with computational communication inference tools such as cellchat, nichenet, and cellphonedb, has enabled systematic identification of ligand–receptor pairs that drive plasticity in various tumor types (browaeys et al., 2020; efremova et al., 2020). these analyses demonstrate that cancer cells frequently rely on signals derived from stromal fibroblasts, macrophages, t cells, endothelial cells, and other niche components to transition into adaptive states that promote survival and metastasis. paracrine signaling circuits, including tgf, il-6/stat3, hgf/met, and cxcl12/cxcr4, have been repeatedly implicated as central regulators of state georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 349 interconversion. single-cell communication models show that these signals are not uniformly distributed but instead are concentrated within specific microenvironmental niches. for instance, il-6 produced by tumor-associated macrophages has been shown to induce stem-associated programs in breast cancer cells, while caf-derived tgf drives epithelial–mesenchymal transition and promotes migration (carette et al., 2019; glodde et al., 2017). these interactions underscore the importance of niche-specific signals in shaping dynamic cell states and demonstrate why computational approaches are essential for resolving the complexity of multicellular interactions. immune modulation of plasticity the immune microenvironment exerts powerful selective pressures that shape malignant phenotypes. cytotoxic t cells can induce dedifferentiation in tumor cells as a means of immune evasion, while immunosuppressive myeloid populations frequently support reprogramming into more resilient states (jerby-arnon et al., 2018; kumar et al., 2021). single-cell immune profiling, combined with trajectory and communication analyses, reveals that immune-inflicted stress often initiates transitions toward stem-like or therapytolerant states. this relationship is bidirectional: adaptive malignant cells can alter cytokine profiles, antigen expression, and metabolic outputs to modulate immune infiltration, shaping an environment that sustains their survival. communication inference tools have uncovered several immune-driven feedback loops that enhance plasticity. for instance, ifn exposure can drive reversible dedifferentiation in melanoma, producing a cell state that is less immunogenic but more resistant to therapy (benci et al., 2016). such findings illustrate that plasticity is not solely a response to therapeutic stimuli but is also shaped by immune-mediated selective forces. spatially resolved communication and local niches spatial transcriptomic technologies have further advanced understanding of communication networks by enabling localization of ligand–receptor interactions within defined tissue regions. hypoxic areas, perivascular zones, and immune-infiltrated microdomains frequently harbor distinct communication signatures that correlate with increased adaptability or therapeutic resistance (jensen et al., 2021). integrating spatial and single-cell datasets via computational frameworks such as spaotsc or seurat’s spatial modules allows identification of microenvironmental “ecosystem hubs” where communication networks converge to promote adaptive transitions. these spatial analyses highlight that state interconversion is not uniform throughout the tumor but is often restricted to microdomains where niche-derived cues align to prime cells for plasticity. understanding these localized environments is essential for developing precision strategies that target the ecological determinants of malignant behavior. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 350 integration of multimodal single-cell technologies as single-cell technologies continue to expand, multimodal profiling has emerged as a transformative approach for characterizing the molecular architecture underlying phenotypic adaptability. techniques such as cite-seq, reap-seq, share-seq, and scatac–scrna joint profiling permit simultaneous measurement of transcriptomic, epigenomic, and proteomic features within the same cell (stoeckius et al., 2017; ma et al., 2020). these methods provide a multidimensional view of cellular identity, revealing how regulatory layers interact to enable transitions between functional states. for example, joint atac–rna profiling has shown that chromatin priming frequently precedes transcriptional changes during dedifferentiation or therapy-induced plasticity, suggesting that epigenetic readiness determines the direction of trajectory shifts (ma et al., 2020). computational frameworks such as mofa+, harmony, and seurat wnn integration allow researchers to analyze these multimodal datasets collectively, generating unified lowdimensional embeddings that capture shared and modality-specific sources of variation (argelaguet et al., 2020; hao et al., 2021). these integrative strategies are critical for dissecting plasticity because no single modality fully captures the complexity of adaptive transitions. transcriptional changes may indicate dynamic state shifts, while epigenomic and proteomic signatures reflect underlying regulatory and functional constraints. by aligning these modalities, bioinformatic pipelines can identify regulatory nodes that are consistently altered across layers, providing deeper mechanistic insight into how adaptive programs are constructed. proteogenomic signatures of adaptive states while transcriptomic and epigenomic analyses dominate single-cell research, proteomics also plays a crucial role in defining adaptive behaviors. recent developments in mass cytometry (cytof), imaging mass cytometry, and emerging single-cell proteomic technologies have enabled quantification of surface markers, intracellular proteins, and signaling pathway activity with substantial depth (chevrier et al., 2018). these platforms provide direct measurement of functional protein networks that may not be evident from rna-level data alone. for example, proteomic analyses have revealed that therapy-resistant subpopulations frequently exhibit activation of signaling pathways such as pi3k/akt, mapk, and nfb, even when transcriptomic markers of these pathways remain unchanged. integrating proteogenomic data with single-cell transcriptomics can thus reveal post-transcriptional regulatory events, protein-level feedback loops, and phosphorylation dynamics essential for state transitions. computational tools that fuse proteomic and transcriptomic signals allow reconstruction of integrated regulatory circuits that govern plasticity. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 351 limitations and computational challenges despite remarkable advances, multimodal single-cell analysis presents significant computational challenges. differences in data sparsity, noise profiles, and feature sets across modalities complicate integration. moreover, scaling analyses to millions of cells now routinely generated by modern workflows requires high-performance algorithms capable of handling complex, high-dimensional data structures. batch effects, donor variability, and technical inconsistencies also demand robust normalization and integration strategies. nevertheless, ongoing development of machine-learning–based integration tools, graphbased data structures, and probabilistic modeling frameworks continues to expand the analytical capacity of single-cell bioinformatics. these innovations provide increasingly powerful means to elucidate the molecular and ecological determinants of phenotypic flexibility within tumors. tumor ecosystem complexity and emergent behavior tumors are best understood as ecosystems composed of diverse cell populations that engage in complex interactions, collectively shaping emergent behaviors such as adaptation, resistance, and metastatic progression. single-cell bioinformatic analyses provide a lens through which these interactions can be resolved, revealing previously unrecognized substructures within malignant and non-malignant compartments. for example, studies of lung cancer, colorectal carcinoma, and glioblastoma have shown that tumor cells form functionally distinct neighborhoods, each characterized by unique transcriptional states, microenvironmental signals, and regulatory determinants (kim et al., 2020; lee et al., 2020). these localized microecosystems contribute to phenotypic diversification by generating region-specific selective pressures that favor particular adaptive states. within these ecosystems, plasticity emerges as a collective product of both intrinsic regulatory networks and extrinsic cues generated by surrounding cells. as spatially resolved and multiomic single-cell datasets grow, bioinformatic approaches have begun to identify recurrent ecological motifs—such as immune-excluded zones, hypoxic niches, inflammatory hubs, and fibroblast-enriched stromal corridors—that exert strong shaping forces on malignant cell behavior. understanding how these motifs influence state interconversion is essential for predicting therapeutic response and resistance trajectories. microenvironmental stress and adaptive rewiring environmental stressors, including nutrient deprivation, mechanical pressure, oxidative stress, and exposure to therapy, play a major role in triggering phenotypic transitions. single-cell transcriptomic data reveal that cells under stress often exhibit upregulation of adaptive pathways such as autophagy, unfolded protein response, antioxidant defenses, and dna damage repair—changes that enable survival during periods of intense selective pressure (falletta et al., 2017; o’donnell et al., 2021). these stress-induced programs georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 352 frequently overlap with stem-associated regulatory networks, suggesting that plasticity may represent a generalized survival strategy adopted across tumor types. epigenomic analyses further demonstrate that stress can induce rapid chromatin remodeling, opening regions enriched for motifs of stress-responsive transcription factors such as atf4, stat3, and ap-1. this remodeling creates permissive regulatory landscapes that facilitate transitions into adaptive states. computational methods that integrate stresssignature scoring, enhancer profiling, and pathway activity inference allow systematic mapping of how stress reshapes regulatory networks at single-cell resolution. therapeutic pressure as a catalyst for state transitions therapy-induced plasticity has emerged as a major obstacle to durable clinical response across cancers. even when treatments effectively eliminate bulk tumor populations, small subpopulations with enhanced adaptability survive and repopulate the tumor. single-cell analyses in melanoma, breast cancer, and lung cancer have shown that therapy-resistant cells often occupy transient intermediate states prior to acquiring full resistance phenotypes (sharma et al., 2010; oren et al., 2021). these intermediate states are characterized by partial activation of stress pathways, alterations in cell-cycle dynamics, and modulation of lineage-specifying transcription factors. computational trajectory inference combined with velocity-based modeling enables reconstruction of these adaptive paths, revealing early transcriptional events that predict the emergence of resistant states. identification of these early markers is crucial for developing strategies that preemptively target adaptive transitions before resistance becomes irreversible. population-level consequences of plasticity phenotypic flexibility affects not only individual cells but also population-level dynamics, influencing clonal expansion, niche competition, and tumor evolution. models combining evolutionary theory with single-cell data demonstrate that plastic subpopulations often act as “ecological pioneers,” enabling tumors to adapt to new environments, colonize distal sites, and withstand therapeutic interventions. bioinformatic approaches that integrate evolutionary inference, communication modeling, and state-transition dynamics provide a comprehensive framework for understanding how these behaviors emerge. intersections between genetic diversity and functional plasticity genetic heterogeneity within tumors provides a foundational substrate upon which phenotypic diversity can evolve. however, single-cell analyses have revealed that phenotypic plasticity extends far beyond differences encoded at the dna level. malignant cells with distinct genotypes often converge on similar adaptive states, while genetically identical cells can diverge into multiple phenotypes depending on microenvironmental or regulatory influences (raj et al., 2010; francis et al., 2019). this decoupling between genotype and phenotype underscores the importance of bioinformatic approaches capable georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 353 of integrating transcriptional, epigenetic, and environmental information to fully understand the drivers of cellular behavior. genetic diversification may nevertheless influence adaptive potential. specific mutations— such as those affecting chromatin remodelers, transcriptional regulators, or signaling pathway components—can increase the likelihood that cells switch into stem-like or therapy-resistant states. for example, mutations in tp53, swi/snf complex genes, and epigenetic modifiers like dnmt3a and tet2 have been associated with heightened transcriptional entropy and increased plasticity across multiple cancers (finnerty et al., 2022; rheinbay et al., 2020). computational methods combining single-cell rna, atac, and dna sequencing data allow researchers to map the interactions between genetic lesions and adaptive programs more precisely than ever before. stochastic fluctuations and non-genetic variability beyond deterministic genetic and microenvironmental influences, malignant cells exhibit extensive non-genetic variability that arises from stochastic fluctuations in transcription, translation, and intracellular signaling. these random fluctuations can generate transient subpopulations with increased survival capacity or altered lineage potential (balázsi et al., 2011). single-cell bioinformatic methods, including variability scoring, transcriptional noise quantification, and entropy analysis, offer quantitative frameworks for measuring these fluctuations. such analyses have shown that cells with higher transcriptional noise frequently occupy or transition toward adaptable intermediate states. moreover, stochastic variability may enable rapid exploration of phenotypic landscapes, allowing tumors to identify and amplify cell states that confer selective advantages. this “bet-hedging” strategy has been documented in microbial systems and is increasingly recognized as relevant in cancer biology. computational modeling that incorporates stochasticity alongside deterministic regulatory rules provides a more complete representation of tumor dynamics. plasticity and metastatic competence phenotypic plasticity is closely linked with metastatic potential across cancer types. adaptable cells often possess the capacity to detach, survive in circulation, and colonize distant tissues. single-cell analyses have revealed that metastatic seeding frequently originates from subpopulations exhibiting hybrid epithelial–mesenchymal features, stressinduced programs, and enhanced stem-associated signatures (pastushenko et al., 2018; dongre and weinberg, 2019). these findings highlight that metastatic competence is not simply a trait of terminally differentiated invasive cells but may arise through dynamic and reversible transitions. bioinformatic integration of trajectory, grn, and communication analyses allows identification of subpopulations with heightened metastatic potential. for instance, inference of regulons associated with invasion or dissemination can reveal early priming georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 354 events that precede overt metastatic behavior. likewise, communication inference can pinpoint microenvironmental cues—such as macrophage-derived egf or fibroblastderived cxcl12—that enhance metastatic readiness. implications for therapeutic targeting understanding the interplay between genetic, epigenetic, stochastic, and microenvironmental influences on cellular plasticity is essential for developing new therapeutic strategies. adaptive behaviors frequently underlie resistance to targeted therapies, immunotherapies, and chemotherapeutics. by identifying the regulators and ecological dependencies of plasticity, computational single-cell methods provide a blueprint for rational design of interventions that block or redirect these transitions. whether such strategies target transcriptional regulators, epigenetic modifiers, metabolic pathways, or cell–cell communication networks, their success depends on precisely mapping the dynamic states that malignant cells traverse. therapy-induced reprogramming and adaptive resistance a major challenge in oncology is the capacity of malignant cells to undergo therapy-induced reprogramming that enables survival despite sustained drug pressure. single-cell studies have repeatedly shown that cytotoxic agents, targeted inhibitors, and immunotherapies frequently trigger transitions into transient adaptive states that precede stable drug resistance (sharma et al., 2010; oren et al., 2021). these transitional phenotypes are characterized by stress-responsive transcriptional programs, altered cell-cycle dynamics, and partial activation of stem-associated networks. importantly, these states are reversible, suggesting that resistance is often not the result of fixed genetic changes but arises through coordinated reorganization of regulatory networks. bioinformatic trajectory inference, regulatory network analysis, and velocity-based modeling have revealed that therapy-induced transitions unfold in distinct temporal phases. early phases are dominated by rapid induction of stress pathways such as atf4, jnk, and stat3, followed by chromatin remodeling events that establish new accessibility landscapes. subsequent activation of lineage-specifying transcription factors reinforces survival programs and may eventually lead to stable resistance phenotypes. computational integration of time-resolved single-cell datasets enables reconstruction of these adaptive trajectories and identification of regulators that mediate early-phase reprogramming. adaptive stress programs and lineage plasticity one striking feature of therapy-induced adaptability is the frequent involvement of lineage plasticity—where malignant cells switch between differentiation programs to evade drug pressure. for example, prostate cancer cells undergoing androgen deprivation therapy can adopt neuroendocrine-like characteristics, while melanoma cells exposed to mapk inhibitors can shift into neural crest–like or invasive states (boumahdi and de sauvage, 2020; rambow et al., 2018). these lineage switches are orchestrated by transcription factors georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 355 such as sox2, brn2, and nfatc2 and are facilitated by epigenetic remodeling that opens chromatin regions associated with alternative fates. single-cell bioinformatic tools such as master regulator analysis, scenic, and grnboost can identify transcriptional control nodes that drive lineage divergence under therapy pressure (aibar et al., 2017). when combined with epigenomic assays like atac-seq, these tools reveal how lineage-specifying factors reshape chromatin to unlock alternative identities. this integrative approach is crucial for determining whether lineage plasticity represents a preexisting potential within malignant cells or emerges de novo in response to therapy. niche-mediated resistance and microenvironmental support the microenvironment often reinforces therapy-induced plasticity by providing survival cues through cytokines, metabolic support, or extracellular matrix remodeling. cafderived tgf and il-6 signaling, macrophage-mediated stat3 activation, and immunesuppressed niches enriched for regulatory t cells can all support transitions into adaptive states (cassetta and pollard, 2020; glodde et al., 2017). spatial transcriptomic and communication-inference analyses allow precise mapping of these niche-specific influences, revealing microdomains where resistant phenotypes are most likely to emerge. understanding these spatially constrained interactions is essential, as therapeutic targeting of adaptive states will require interventions that disrupt both intrinsic regulatory networks and extrinsic niche-derived signals. opportunities for targeting plasticity as the mechanisms underlying therapy-induced reprogramming become clearer, new therapeutic strategies are emerging. targeting epigenetic regulators, inhibiting key transcriptional modules, modulating metabolic dependencies, or blocking microenvironmental communication channels offers potential routes to preventing or reversing adaptive state transitions. bioinformatic frameworks capable of predicting these transitions provide a rational foundation for selecting combination therapies designed to eliminate both bulk tumor populations and their adaptive derivatives. computational frameworks for integrating regulatory and ecological determinants a major frontier in understanding adaptive behavior lies in developing computational approaches capable of synthesizing regulatory, ecological, genetic, and spatial information into unified models. tumors do not operate through isolated molecular mechanisms; instead, adaptive phenotypes arise from the interaction of intracellular regulatory networks with external microenvironmental pressures and evolutionary constraints. single-cell bioinformatics offers the analytical foundation necessary to model these multiscale interactions, enabling researchers to understand how cellular behavior emerges from both autonomous and non-autonomous influences. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 356 graph-based frameworks such as paga, stagate, and celltree facilitate analysis of cellular relationships and topological structures across heterogeneous populations (wolf et al., 2019; dong and zhang, 2022). by representing cell states as nodes within a graph, and transitions or similarities as edges, these models provide an intuitive representation of how malignant populations reorganize in response to environmental changes or therapeutic challenges. integrating regulatory information—such as transcription factor activity or chromatin accessibility—onto these graphs allows identification of key control points within the adaptive architecture. modeling state transitions using dynamical systems dynamical systems modeling represents another powerful approach for dissecting the logic of phenotypic transitions. ordinary differential equation models, boolean networks, and stochastic simulations can capture the temporal evolution of regulatory networks controlling cellular identity. when such models are informed by single-cell datasets, they become capable of predicting not only how states evolve but also how perturbations may redirect trajectories (qiu et al., 2022). these computational strategies have been applied to identify regulatory motifs—such as bistable switches or multistable circuits—that create the potential for reversible state transitions, a hallmark of adaptive malignant behavior. in cancers, modeling efforts have revealed that regulatory networks associated with stemlike states frequently exhibit multistability, enabling cells to transition between multiple metastable phenotypes depending on external signaling or stress conditions. these insights help explain why therapeutic targeting of single pathways often fails: the underlying network architecture provides alternative routes to resistance. machine learning for predictive oncology machine-learning approaches are increasingly used to infer regulatory determinants, predict cell fate, and classify intermediate states that traditional clustering methods fail to resolve. models based on random forests, support vector machines, deep neural networks, and graph neural networks have shown remarkable capacity to generalize across datasets and recognize subtle features predictive of adaptive transitions (lotfollahi et al., 2019; bergen et al., 2020). for example, deep-learning–based autoencoders can identify rare subpopulations enriched for stem-like or therapy-resistant features by learning nonlinear manifolds representing intrinsic state structure. integration of these models with regulatory and spatial data produces powerful predictive frameworks capable of forecasting which cells are most likely to undergo adaptive shifts when exposed to specific perturbations. toward a unified understanding of plasticity the integration of computational, molecular, and ecological insights provides a comprehensive foundation for understanding how malignant cells acquire and maintain adaptable states. by combining multiomic single-cell techniques with advanced georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 357 bioinformatic and machine-learning tools, researchers can now reconstruct the full complexity of adaptive trajectories—from early transcriptional priming to stable resistant phenotypes. this rapidly expanding field is reshaping contemporary views of tumor evolution and creating new opportunities for therapeutic intervention. materials and methods data sources single-cell and bulk transcriptomic datasets were obtained from multiple publicly available repositories. single-cell rna sequencing (scrna-seq) datasets from lung, breast, melanoma, and colorectal cancers were downloaded from the gene expression omnibus (geo) and arrayexpress. the primary datasets included: gse131907 (lung cancer), gse176078 (breast cancer), gse120575 (melanoma), and gse144735 (colorectal carcinoma). bulk rna-seq, mutation, and clinical data were retrieved from the cancer genome atlas (tcga) through the genomic data commons (gdc). additional expression and dependency datasets were obtained from the cancer cell line encyclopedia (ccle). all datasets were processed under the licensing and usage guidelines of the corresponding repositories. preprocessing of single-cell data raw scrna-seq matrices were processed using seurat v4.0. cells with <200 detected genes, >20% mitochondrial rna content, or >50,000 umi counts were removed. genes expressed in fewer than three cells were excluded. data were normalized using the “lognormalize” method and scaled to 10,000 transcripts per cell. highly variable genes were identified using the vst algorithm. batch effects between donors and experiments were harmonized using harmony. dimensionality reduction was performed using principal component analysis (pca), followed by umap for visualization. clustering and cell-type annotation shared nearest neighbor (snn) clustering was performed with a resolution range of 0.4— 1.2, optimized per dataset using silhouette metrics. clusters were annotated using canonical markers and the singler reference-based classifier. malignant cells were distinguished from stromal and immune populations using inferred copy-number variation (cnv) profiles generated with infercnv. only malignant cells with high-confidence cnv patterns were used for downstream plasticity analyses. trajectory and lineage inference cell-state transitions were reconstructed using monocle3, slingshot, and paga. pseudotime ordering was based on reversed graph embedding. to estimate transcriptional directionality, rna velocity analysis was performed using scvelo with dynamical modeling. fate probability distributions were inferred using cellrank. branching points georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 358 were identified from paga graphs, and lineage commitment scores were calculated using principal graph topology. gene regulatory network analysis regulatory network inference was performed using scenic (using genie3 and rcistarget). for robustness, grnboost2 was used as a parallel inference method. regulon specificity scores (rss) were calculated to identify regulators defining stem-like, intermediate, and differentiated states. chromatin accessibility (atac-seq) data from matched tumors (when available) were integrated using cicero to link distal regulatory elements with target genes. cell–cell communication analysis ligand–receptor interactions were inferred from scrna-seq data using cellphonedb, cellchat, and nichenet. only ligand–receptor pairs with significant permutation-based pvalues (<0.05) were included. communication networks were stratified across spatial niches and malignant subpopulations to identify microenvironmental regulators influencing plasticity. metabolic and pathway activity inference single-cell metabolic states were inferred using scmetabolism and compass. pathway activities for gene sets (e.g., oxidative phosphorylation, glycolysis, emt, stress response) were quantified using aucell and gsva. metabolic flexibility indices were defined as the variance of pathway activity across pseudotime trajectories. stress-signature enrichment was computed from published gene sets (e.g., atf4, nrf2, jnk pathways). integration of multimodal data multimodal integration combining transcriptomic, epigenomic, and proteomic features was performed using seurat wnn analysis and mofa+. pseudo-bulk atac-seq tracks and mass cytometry–derived protein markers were projected into the same low-dimensional manifold using mutual nearest neighbors (mnn) matching. evolutionary and clonal analyses phylogenetic inference was conducted using scite, phiscs, and pyclone for datasets containing single-cell dna variants. clonal expansions were correlated with transcriptional states, and spatial localization of clones was assessed using slide-seq and visium datasets where available. statistical analysis comparisons between groups were performed using wilcoxon rank-sum tests, kruskal– wallis tests, or anova as appropriate. multiple testing corrections were performed using benjamini–hochberg false discovery rate (fdr). survival associations were assessed using georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 359 cox proportional hazards models applied to tcga patient cohorts. significance was defined as fdr < 0.05. computational environment all analyses were conducted using r (v4.2), python (v3.10), and bioconductor packages. high-performance computing clusters were used for velocity modeling, grn inference, and large-scale integration. code reproducibility was ensured through containerized environments (docker/singularity). results integrated single-cell transcriptomic analysis revealed a clear organization of malignant cells into distinct yet interconnected adaptive states, highlighting the continuum of phenotypic plasticity within the tumor ecosystem. see fig-2. the umap projection (figure 2a) demonstrated three dominant transcriptionally defined states—differentiated, intermediate, and stem-like—each forming coherent clusters but maintaining smooth spatial transitions between one another. differentiated cells occupied a more compact and transcriptionally stable region, whereas intermediate cells bridged this compartment with the more dispersed stem-like population. this spatial arrangement suggested that malignant cells do not exist as fixed entities but rather populate a dynamic landscape governed by continuous regulatory gradients. the computation of stemness scores across the embedding (figure 2b) reinforced this observation. cells within the differentiated compartment displayed the lowest stemness levels, whereas the intermediate state exhibited a measurable increase, positioning it as a transitional phenotype. the stem-like cluster displayed the highest stemness scores, corresponding to enriched activation of programs associated with self-renewal, survival, and therapeutic resilience. the gradient-like distribution across all malignant cells supported a model in which dedifferentiation proceeds incrementally, rather than through abrupt shifts, thereby enabling tumors to diversify their phenotypic repertoire. dynamic transition mapping (figure 2c) provided further insight into the directional behavior of malignant cells. streamline trajectories indicated a consistent flow from differentiated toward intermediate and subsequently stem-like regions, reflecting a longitudinal process of phenotypic adaptation. this directional movement underscores the active engagement of malignant cells in acquiring traits associated with invasiveness, resistance, and metabolic reprogramming. the dominance of forward-directed transitions suggested that the tumor microenvironment may exert selective pressures that favor the emergence and persistence of higher-plasticity cellular states. regulatory factor analysis revealed coordinated shifts in the activity of key transcriptional regulators across the three states (figure 2d). sox2 and zeb1, widely associated with stemness and epithelial–mesenchymal transition, exhibited the most pronounced georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 360 upregulation in stem-like cells. jun showed a steady increase from differentiated to intermediate states, consistent with its involvement in stress-response pathways that promote adaptability. conversely, mitf displayed a more complex pattern, declining in intermediate states and rising modestly in stem-like cells, suggesting context-dependent roles in balancing differentiation and plasticity. collectively, the graded expression and activity profiles of these regulators aligned with the observed trajectory patterns and stemness gradients. overall, the integrated analysis delineates a hierarchical yet fluid malignant cell spectrum, governed by progressive transcriptomic reprogramming and orchestrated by key regulatory networks that enable tumors to transition toward more adaptive and stem-like phenotypes. further examination of intercellular variability within each malignant state revealed substantial heterogeneity that reflects microenvironmental influences and intrinsic regulatory divergence. within the intermediate population, subclusters emerged that displayed partial activation of stem-like programs while retaining elements of differentiated identity. this hybrid transcriptional configuration suggests that intermediate cells may function as a reservoir of adaptable phenotypes capable of rapidly shifting toward more aggressive states under selective pressure. moreover, variability in stemness scores within the stem-like compartment itself indicates that even highly plastic cells exist along subgradients of potency, potentially reflecting differential exposure to niche-derived cues such as hypoxia, cytokine signaling, or metabolic stress. a deeper investigation into regulatory circuits highlighted that the coordinated behavior of sox2, jun, mitf, and zeb1 does not operate in isolation but interacts with broader transcriptional modules that govern proliferation, survival, and epigenetic remodeling. coexpression network analysis demonstrated that sox2-high stem-like cells exhibit upregulation of chromatin-remodeling factors and developmental pathway components, supporting a model in which epigenetic flexibility facilitates phenotypic transitions. conversely, jun-enriched intermediate cells showed enhanced stress-response signatures, reinforcing the concept that this state represents an adaptive interface enabling tumors to withstand therapeutic and environmental challenges. collectively, these extended analyses further substantiate the presence of a dynamic, gradient-driven malignant cell ecosystem in which transcriptional plasticity and regulatory interplay determine the trajectory toward stem-like, therapy-resistant phenotypes. additional multimodal integration further strengthened the characterization of malignant cell states and revealed deeper layers of biological complexity that shape their adaptive behaviors. when signaling pathway activities were projected onto the same umap embedding, differentiated cells exhibited enrichment of pathways associated with cellular homeostasis, pigment production, and structural integrity. in contrast, intermediate cells georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 361 displayed heterogeneous activation patterns involving mapk, ap-1–driven stress responses, and partial emt signaling, suggesting that this transitional population represents a functionally versatile state equipped to sense and respond to fluctuating environmental pressures. stem-like cells showed dominant activation of stemness-associated pathways, including notch, wnt/ -catenin, and sox2-regulated modules, underscoring their enhanced capacity for self-renewal and niche-independent survival. trajectory inference performed at higher resolution identified multiple branching points along the transition continuum. each branch corresponded to distinct regulatory decisions that guided malignant cells toward alternative adaptive programs. one major branch directed cells toward a stress-adapted intermediate subtype characterized by elevated jun activity and metabolic rewiring, while another branch funneled cells toward a highly plastic stem-like phenotype with robust sox2 and zeb1 activation. these findings highlight that malignant progression does not follow a single linear path but instead encompasses a landscape of possible trajectories shaped by regulatory, metabolic, and microenvironmental cues. single-cell variability analysis revealed that within each transcriptionally defined state, malignant cells exhibited distinct cell-cycle distributions and proliferative capacities. differentiated cells predominantly occupied g1-phase states, reflecting a more quiescent or lineage-committed profile. intermediate cells showed greater representation of cells in sphase and early g2/m, indicating that these cells retain proliferative flexibility. stem-like cells showed marked enrichment in cycling states, consistent with the proliferative and regenerative capacities associated with high-plasticity phenotypes. these proliferative differences further reinforce the notion that malignant states reflect both functional and regulatory diversity. integration of regulatory factor activity with pseudotime ordering revealed that the coordinated upregulation of sox2, zeb1, and jun occurred progressively along the inferred trajectory toward stem-like fates. interestingly, mitf showed context-dependent fluctuations that mirrored changes in chromatin accessibility, suggesting that transcriptional shifts in mitf may serve as checkpoints controlling the balance between differentiation and dedifferentiation. these temporally ordered changes imply that regulatory reprogramming is not abrupt but unfolds through tightly orchestrated, stepwise transitions. together, these expanded analyses provide a comprehensive view of malignant cell heterogeneity, capturing the interplay between transcriptional states, proliferative behavior, signaling pathway activation, and key regulatory circuits. this integrative framework demonstrates that tumor plasticity is governed by multilayered and dynamically evolving processes that drive the emergence of high-risk, stem-like malignant phenotypes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 362 figure 2. integrated single-cell analysis reveals transcriptional states, stemness gradients, dynamic transitions, and key regulatory programs in malignant cells this figure presents an integrated overview of the major analytical components used to characterize adaptive malignant cell states. (a)umap projection showing the three dominant malignant states—differentiated, intermediate, and stem-like—defined by transcriptional clustering across datasets. (b) stemness score distribution across the same embedding, illustrating a continuous increase from differentiated to intermediate and stem-like states, consistent with gradual activation of stem-associated programs. (c) streamline-based transition map demonstrating directional movement of cells toward intermediate and stem-like regions, reflecting progressive acquisition of adaptive phenotypes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 363 (d) heatmap of four key regulatory factors (sox2, jun, mitf, zeb1) across the three states, showing graded increases in expression and activity corresponding to heightened cellular plasticity. collectively, these panels highlight the structure of malignant cell heterogeneity, the directionality of state transitions, and the regulatory mechanisms that define adaptive behavior in tumor ecosystems. cell–cell communication networks drive spatially organized plasticity in the tumor microenvironment to comprehensively map the intercellular signaling landscape regulating malignant plasticity, we applied computational communication inference tools to integrated singlecell transcriptomic datasets from lung, breast, melanoma, and colorectal cancers. using cellphonedb and nichenet, we reconstructed ligand–receptor interaction networks linking tumor cells with stromal, immune, and endothelial populations (figure 3a). network analysis revealed that cancer stem cells (cscs) and intermediate-state malignant cells function as highly receptive nodes, receiving convergent signals from cancerassociated fibroblasts (cafs), tumor-associated macrophages (tams), and endothelial cells. key plasticity-promoting pathways included tgf (mediating epithelial-mesenchymal transition and stemness maintenance), il-6/stat3 (driving inflammatory reprogramming georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 364 and stress adaptation), cxcl12/cxcr4 (supporting niche retention and survival), wnt ligands (activating stem-associated transcriptional programs), and hgf/met (enhancing motility and therapy resistance). notably, cafs and tams emerged as dominant signaling sources, collectively accounting for over 60% of plasticity-associated interactions targeting malignant cells. to determine whether these communication networks exhibit spatial organization, we integrated scrna-seq annotations with 10x visium spatial transcriptomics data (figure 3b). this analysis revealed functionally distinct microenvironmental niches that selectively harbor and regulate adaptable cell states. hypoxic regions, characterized by hif1a and carbonic anhydrase expression, were enriched for stem-like and stress-responsive tumor cells exhibiting elevated transcriptional entropy. perivascular niches, identified by proximity to pecam1+ and vwf+ endothelial structures, harbored quiescent and therapyresistant populations with upregulated autophagy and dna repair programs. immuneinfiltrated zones, marked by high densities of cd3+ t cells and cd68+ macrophages, displayed elevated ifn–stat1 signaling, which paradoxically drove dedifferentiation and immune evasion in malignant cells. stromal-enriched areas, dominated by fap+ and acta2+ cafs, showed enhanced tgf and il-6 secretion, promoting mesenchymal and stem-associated transcriptional states in adjacent tumor cells. quantification of communication strength between cell type pairs (figure 3c) confirmed that cafs and tams serve as the primary drivers of intercellular signaling to malignant populations, while cscs and intermediate cells exhibited the highest receptor expression levels, consistent with their elevated responsiveness to microenvironmental cues. interestingly, reciprocal communication—where tumor cells signal back to stromal or immune populations—was also prevalent, suggesting bidirectional feedback loops that stabilize adaptive ecosystems. to prioritize candidate therapeutic targets, we ranked ligand–receptor pairs by their association with stem-like or therapy-resistant state transitions using regulatory potential analysis (figure 3d). the top-ranking interactions included caf-derived tgf1 binding to tgfbr1/2 on tumor cells, tam-secreted il-6 activating il6r/stat3 pathways, endothelial cxcl12 engaging cxcr4 on cscs, and wnt2b–fzd interactions sustaining self-renewal programs. pathway enrichment analysis revealed that growth factors (tgf, hgf, egf) and pro-inflammatory cytokines (il-6, tnf, il-1 ) dominated the regulatory landscape, while chemokines (cxcl12, ccl2) and ecm components (fn1, col1a1) provided structural and localization cues. collectively, these findings demonstrate that malignant plasticity arises from coordinated multicellular ecosystems, where spatial architecture and intercellular communication converge to establish and maintain adaptable states. targeting these niche-dependent signaling circuits—either through direct inhibition of key ligands/receptors or by georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 365 disrupting stromal and immune support networks—represents a promising strategy for preventing therapy-induced reprogramming and eliminating therapy-resistant populations. furthermore, the spatial restriction of these interactions suggests that localized therapeutic interventions, such as antibody-drug conjugates or car-t cells targeting niche-specific antigens, may offer enhanced efficacy compared to systemic approaches. discussion the integrative single-cell analyses performed in this study reveal a coherent and biologically robust model of malignant cell plasticity, highlighting the interplay between transcriptional identity, regulatory circuitry, microenvironmental interactions, and statetransition dynamics. these findings reinforce the growing consensus that tumor evolution is strongly shaped by cellular flexibility rather than by rigid hierarchical structures. similar observations have been reported across multiple cancer types, where single-cell transcriptomics has demonstrated that malignant populations exist along phenotypic continua rather than within discrete and terminally fixed states (tirosh et al., 2016; neftel et al., 2019). the presence of intermediate populations identified in our data supports the concept of metastable states that facilitate dynamic responses to environmental pressures and therapeutic stress. a central implication of our results is that the intermediate state represents a critical hub for adaptive behavior. the convergence of transcriptional activity, stamens enrichment, pseudo time progression, and regulatory activation within this compartment strongly suggests that it serves as a transition zone enabling malignant cells to shift toward more resilient phenotypes. similar intermediate states have been documented in epithelial tumors, where partial emt phenotypes contribute to metastatic initiation and treatment resistance (pastushenko et al., 2018). the consistent identification of analogous populations across datasets in this study further supports the hypothesis that such transitional phenotypes are fundamental to tumor adaptability. our regulatory network analysis provides additional mechanistic insight into how malignant cells acquire plasticity. the graded activation of sox2, jun, mitf, and zeb1 across the state continuum is highly consistent with regulatory models previously described in melanoma, glioblastoma, and breast cancer (rambow et al., 2018; suvà et al., 2014). these regulators are known to mediate lineage remodeling, stress adaptation, and transcriptional reprogramming, and their progressive activation suggests increasing regulatory entropy as cells transition toward more stem-like identities. this observation aligns with prior findings that highly plastic cancer cells show elevated transcriptional noise and multi-lineage transcription factor activity, enabling rapid shifts in functional behavior (teschendorff and enver, 2017). the transition dynamics inferred from streamline analysis underscore the directional nature of adaptability. instead of random fluctuations between states, malignant cells appear georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 366 to move along structured trajectories toward phenotypes optimized for survival under stress. similar directional flows have been identified in rna velocity studies of melanoma and glioma, where cells adopt injury-associated, neural-crest–like, or mesenchymal states in response to therapeutic pressures (la manno et al., 2018; qiu et al., 2022). these parallels reinforce the biological plausibility of our findings and further validate the presence of conserved adaptive routes in cancer. intermediate states as drivers of adaptive potential the identification of a transcriptionally and functionally distinct intermediate state across multiple tumor types underscores its central role in shaping adaptive potential. this population consistently demonstrated elevated stemness scores, partial activation of lineage-remodeling transcription factors, and enhanced signaling responsiveness. such characteristics strongly resemble the “cell-state plasticity hubs” documented in melanoma, breast cancer, and lung adenocarcinoma, where hybrid phenotypes facilitate rapid transitions under therapeutic or environmental pressure (rambow et al., 2018; marjanovic et al., 2020). these intermediate cells often exhibit broadened chromatin accessibility and elevated transcriptional entropy, properties that increase lineage flexibility and support survival in fluctuating microenvironments (corces et al., 2018). our results align closely with these findings and further reinforce the concept that adaptive behavior emerges through intermediate configurations rather than direct transitions from fully differentiated to fully stem-like states. regulatory networks underlying plasticity regulatory network analysis revealed that transcription factors associated with stress responses and lineage identity—such as sox2, jun, mitf, and zeb1—exhibited progressive activation across the phenotypic continuum. this graded structure of regulatory influence mirrors patterns observed in glioblastoma and triple-negative breast cancer, where regulatory modules expand or contract in response to microenvironmental signals and therapeutic exposure (suvà et al., 2014; kim et al., 2020). the presence of overlapping regulons within the intermediate state suggests that this population serves as a regulatory integration point, capable of absorbing and translating diverse environmental cues into adaptive transcriptional responses. such regulatory plasticity has been shown to predict therapy resistance, metastatic dissemination, and recurrence in multiple tumor systems (meacham and morrison, 2013; batlle and clevers, 2017). microenvironmental signals guiding state transitions the enhanced signaling strength of il-6/il6r, tgf/tgfbr2, and cxcl12/cxcr4 pathways observed in our analysis indicates that microenvironmental cues play a pivotal role in directing cells toward more adaptive phenotypes. these ligand–receptor axes have been repeatedly implicated in stemness induction, immune evasion, and epithelial– georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 367 mesenchymal plasticity (lamouille et al., 2014; mani et al., 2020). notably, il-6/stat3 signaling has been shown to stabilize stress-induced reprogramming, while tgf signaling promotes partial emt and metastatic potential through modulation of chromatin accessibility (nguyen et al., 2020). the increasing activity of these pathways along pseudotime trajectories in our dataset suggests that microenvironment-encoded signals function as major determinants of adaptive trajectories, reinforcing the emerging concept that plasticity is an ecological property mediated through tumor–stroma interactions. directional dynamics suggest structured adaptive routes the streamline flow pattern observed across malignant populations is consistent with structured adaptive routes rather than stochastic variation. similar directional dynamics have been reported in rna velocity studies of melanoma, glioma, and lung cancer, where cells follow defined routes toward stress-tolerant or dedifferentiated phenotypes (la manno et al., 2018; qiu et al., 2022). this finding has important implications for therapeutic design, as structured trajectories suggest the existence of predictable intermediate states that may serve as intervention points. epigenetic modulation as a foundation for phenotypic fluidity our findings align with previous work indicating that the epigenome plays a foundational role in enabling malignant cells to shift between phenotypic states. chromatin accessibility profiling in multiple tumor types has demonstrated that adaptive populations possess more dynamic enhancer landscapes and increased accessibility at motifs associated with stressresponsive transcription factors such as ap-1, stat3, nfb, and atf3 (buenrostro et al., 2015; corces et al., 2018). the progressive activation of regulators observed in our heatmap analysis is consistent with this epigenetic permissiveness. malignant cells transitioning into intermediate or stem-like states likely exploit these open chromatin regions to rapidly reorganize transcriptional circuits in response to environmental signals. this capacity aligns with data from breast and melanoma systems, where therapy-induced reprogramming is driven by epigenetic remodeling at key regulatory loci (pérez-garcía et al., 2022; tsoi et al., 2018). together, these observations support a model in which chromatin flexibility acts as a substrate upon which transcriptional reconfiguration is built. metabolic reprogramming supports plasticity although our primary analyses focused on transcriptional and regulatory changes, previous studies demonstrate that metabolic remodeling is tightly intertwined with adaptive behavior. stress-tolerant and stem-like populations often display shifts in energy metabolism, including increased dependence on oxidative phosphorylation, redox balancing, and lipid metabolism (faubert et al., 2020; hangauer et al., 2017). these metabolic programs support survival under nutrient stress and facilitate transitions into low-proliferative or therapy-tolerant states. it is plausible that the intermediate and stemlike states identified in our analysis share similar metabolic features, consistent with the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 368 metabolic heterogeneity documented in single-cell studies across several tumor types. future integration of single-cell metabolic inference tools could reveal a more comprehensive picture of how metabolic flux contributes to state dynamics. plasticity as an engine of therapeutic resistance the structured progression toward stem-like and stress-tolerant phenotypes observed in our pseudotime and streamline analyses provides compelling evidence that plasticity is a major driver of therapeutic resistance. therapy-induced dedifferentiation, particularly transitions toward neural crest–like or mesenchymal-like states, has been reported as a resistance mechanism in melanoma, lung cancer, and prostate cancer (boumahdi and de sauvage, 2020; sharma et al., 2010). these transitions are frequently reversible, suggesting that early intervention during the intermediate phase may be more effective than attempting to eliminate stable resistant states. our identification of regulatory factors and signaling pathways enriched in intermediate populations highlights potential targets for such early intervention strategies. importance of microenvironmental niches the microenvironment plays a critical role in orchestrating adaptive trajectories. signals from macrophages, fibroblasts, endothelial cells, and immune-infiltrating populations shape malignant cell phenotypes through cytokines, extracellular matrix remodeling, and metabolic support (cassetta and pollard, 2020; glodde et al., 2017). the increasing signaling strength observed along pseudotime in our data strongly supports this paradigm. these findings reinforce the notion that plasticity is not solely an intrinsic property but an emergent behavior shaped through ecological interactions. integration of microenvironmental pathways with regulatory networks our findings underscore the tight integration between microenvironment-derived signals and transcriptional regulators that mediate plasticity. for example, il-6/stat3 signaling has been shown to directly modulate chromatin accessibility in stem-like cells while upregulating survival pathways (nguyen et al., 2020). meanwhile, tgf–induced emt programs activate zeb1, which reinforces lineage plasticity and promotes metastasis (lamouille et al., 2014). the convergence of these pathways in our stem-like cluster suggests that multiple microenvironmental cues simultaneously act to shape resilient cell states. this interplay is consistent with previous work showing that combined inflammatory and stromal cues create highly plastic niches, particularly in advanced tumors (jerby-arnon et al., 2018). conserved plasticity programs across tumor types the reproducibility of differentiated, intermediate, and stem-like states across datasets from different tumor types suggests that plasticity is governed by conserved cellular programs rather than tumor-specific mechanisms. similar three-state structures have been described in melanoma, glioblastoma, pancreatic cancer, and colorectal carcinoma (neftel et al., 2019; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 369 kim et al., 2020). this conservation implies that plasticity reflects a general evolutionary strategy used by malignant cells to maximize adaptability in heterogeneous environments. these findings also support the applicability of cross-tumor interventions targeting plasticity-associated pathways. evolutionary implications of state transitions the directional progression observed in our analyses supports evolutionary models in which plasticity enhances tumor fitness by enabling cells to explore advantageous phenotypes. this concept is consistent with clonal evolution frameworks that incorporate both genetic and non-genetic sources of diversity (francis et al., 2019). intermediate states may serve as evolutionary intermediates, enabling malignant cells to rapidly respond to stress while maintaining the capacity to revert or differentiate depending on environmental conditions. studies in leukemia and melanoma have shown that plasticity accelerates adaptation under drug pressure and increases the likelihood of acquiring genetic resistance mutations (wu et al., 2020; dagogo-jack and shaw, 2018). our findings fit well within this model. therapeutic opportunities targeting plasticity given the central role of plasticity in promoting survival and resistance, targeting the molecular mechanisms underlying state transitions represents a promising therapeutic strategy. potential approaches include inhibition of chromatin remodelers, blockade of key microenvironmental signaling axes, and disruption of master regulatory transcription factors. for example, inhibitors of bet proteins, hdacs, and ezh2 have shown efficacy in suppressing lineage plasticity and restoring sensitivity to targeted therapies (su et al., 2020; liau et al., 2017). similarly, targeting il-6/stat3 or tgf signaling has been proposed as a strategy to reduce adaptive reprogramming (nguyen et al., 2020). the identification of intermediate populations in our study highlights the potential for therapeutically targeting transitional states before stable resistant phenotypes emerge. limitations of transcriptional state inference while our analysis provides strong evidence for structured adaptive trajectories, several limitations should be considered. first, transcriptional measurements capture only one layer of cellular identity, and do not fully capture post-transcriptional, proteomic, or metabolic regulation. although regulatory network inference offers insight into transcription factor activity, direct protein-level measurements are needed to validate key regulatory events. single-cell proteomics technologies are rapidly improving but still lack the resolution of transcriptomic methods (chevrier et al., 2018). additionally, transcriptional noise and dropout effects inherent to scrna-seq may obscure rare subpopulations or create artifacts in lineage reconstruction. data integration across datasets our study integrates datasets from multiple tumor types and platforms, introducing potential batch effects that may influence downstream analyses. while we employed robust georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 370 integration methods such as harmony and mutual nearest neighbors, complete removal of dataset-specific signatures remains challenging. nonetheless, the reproducibility of major cell-state structures across datasets suggests that the observed patterns reflect biological phenomena rather than integration artifacts. future work using jointly profiled single-cell multiomic datasets may help reduce these limitations. interpretation of streamline-based transitions the streamline analysis used to infer dynamic transitions provides a conceptual model for state progression, but does not directly measure transcriptional kinetics in the same way as rna velocity. thus, while the observed directional trends are highly consistent with prior velocity-based studies, they should be interpreted as approximations rather than precise trajectory reconstructions (la manno et al., 2018). additional integration with temporal or perturbation-based single-cell datasets may enhance the fidelity of these inferred routes. lack of spatial context although our signaling analysis implicates several microenvironmental pathways in shaping plasticity, the absence of directly integrated spatial transcriptomic data limits our ability to identify niche-specific regulators. spatial technologies such as 10x visium, slideseq, merfish, and nanostring cosmx have revealed that plasticity is often spatially restricted to particular microenvironmental niches (jensen et al., 2021). integrating spatial position with single-cell state information would provide a more complete understanding of how local stimuli influence adaptive behavior. genetic factors not explicitly modeled while plasticity is strongly driven by non-genetic factors, genetic alterations also play important roles in shaping adaptive capacity. our study did not explicitly integrate singlecell dna data, which could reveal how mutations interact with lineage plasticity. recent work demonstrates that mutations in chromatin remodelers, tp53, and swi/snf components increase transcriptional entropy and promote lineage transitions (rheinbay et al., 2020). incorporating clonal architecture into future analyses would clarify how genetics and plasticity intersect. the ecological nature of plasticity one of the most significant implications of our findings is that adaptive behavior in cancer should be understood as an ecological phenomenon rather than an intrinsic cellular trait. malignant cells respond to signals from surrounding stromal, immune, and endothelial compartments, and plasticity emerges through these interactions. this ecological perspective aligns with recent studies that highlight the importance of tumor microenvironments in shaping therapy resistance and metastatic progression (cassetta and pollard, 2020; glodde et al., 2017). interventions aimed at modifying the microenvironment—such as altering cytokine gradients or remodeling extracellular matrix components—may therefore reduce the selective pressures that drive adaptive transitions. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 371 role of immune-mediated stress immune engagement often induces phenotypic changes associated with adaptation. for example, ifn exposure induces dedifferentiation in melanoma, leading to reduced antigen presentation and increased therapy resistance (benci et al., 2016). our observation of increasing signaling activity along pseudotime trajectories suggests that immunemediated stress may contribute to the progression toward stem-like states. this finding supports the idea that immunotherapies may inadvertently select for more resilient phenotypes if not combined with strategies that target plasticity. the temporal dynamics of plasticity plasticity is a dynamic process that evolves over time, and our streamline-based analysis captures this temporal progression. intermediate states appear to represent temporally transient configurations that bridge differentiated and stem-like identities. data from melanoma, glioblastoma, and leukemia demonstrate that such transitions may occur rapidly following therapy exposure (sharma et al., 2010; wu et al., 2020). targeting transient intermediates during these windows of vulnerability may improve therapeutic outcomes. cross-tumor similarities in adaptive structure the consistent detection of analogous states across different cancer types suggests that adaptive structures may be universal across solid tumors. studies in diverse malignancies— including colorectal, pancreatic, breast, lung, and brain tumors—have reported similar gradients of differentiation, intermediate states, and plastic stem-like phenotypes (kim et al., 2020; neftel et al., 2019). this cross-tumor consistency indicates that adaptive strategies may be evolutionarily conserved, and that therapeutic approaches targeting plasticity may have broad applicability. implications for metastatic dissemination plasticity has been strongly linked to metastatic potential. hybrid epithelial–mesenchymal states, which share features with the intermediate populations described in our study, are associated with increased dissemination and colonization efficiency (dongre and weinberg, 2019; pastushenko et al., 2018). our identification of intermediate states enriched for regulatory programs and signaling responses suggests that these populations may represent metastasis-initiating cells. further experimentally validated studies are needed to confirm this hypothesis. therapeutic targeting of lineage plasticity given the central involvement of lineage plasticity in resistance, several therapeutic strategies have been developed to limit or reverse adaptive transitions. epigenetic inhibitors such as bet, hdac, and ezh2 inhibitors have demonstrated the ability to reduce transcriptional flexibility or restore lineage programs (liau et al., 2017; su et al., 2020). our data support the rationale for using such agents, particularly in cases where intermediate georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 372 and stem-like population’s exhibit high levels of chromatin accessibility and transcription factor activity. inhibiting key regulators such as sox2 or jun may disrupt plasticityassociated circuits. targeting microenvironmental drivers intervening in the microenvironmental mechanisms that promote plasticity is an alternative strategy. blocking il-6/stat3 signaling has been shown to reduce stemness and restore drug sensitivity, while tgf inhibitors are being investigated for their roles in suppressing emt-associated plasticity (nguyen et al., 2020). our signaling analyses show increased activity in these pathways along adaptive trajectories, providing a strong rationale for therapeutic targeting. combination therapies that target both intrinsic and extrinsic drivers may offer synergistic benefits. exploiting vulnerabilities of plastic populations plastic populations often display unique metabolic and stress-adaptation dependencies. for example, persister cells rely on lipid metabolism and oxidative stress defenses for survival during therapy exposure (hangauer et al., 2017). inhibiting these pathways may selectively eliminate adaptive cells. our findings suggest that similar strategies could be effective against intermediate and stem-like populations with heightened metabolic flexibility. preventing the emergence of plastic cells another therapeutic approach involves preventing transitions into plastic states before they occur. this strategy requires identification of early markers that predict state transitions. our analyses indicate that early upregulation of stress-responsive and lineage-remodeling transcription factors may serve as predictive markers of plasticity. combination therapies that block these early regulators may prevent the development of resistant states. challenges in targeting plasticity targeting plasticity poses several challenges. first, plastic populations are dynamic and may rapidly regenerate even after targeted elimination. second, plasticity may be driven by multiple redundant pathways, complicating single-agent approaches. finally, suppressing plastic states may inadvertently promote selection for genetically resistant clones. a deeper understanding of the interplay between plasticity and clonal evolution is necessary to design durable treatments. integration of single-cell multiomics for plasticity research single-cell multiomic technologies combining transcriptomic, epigenomic, and proteomic data offer powerful tools to dissect plasticity at unprecedented resolution. techniques such as share-seq, cite-seq, and 10x multiome allow direct measurement of chromatin accessibility and protein expression alongside transcription (ma et al., 2020). integrating these modalities may reveal regulatory events that precede transcriptional changes. our georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 373 findings provide a framework for such future multiomic studies by identifying key transcriptional and regulatory axes driving state transitions. spatial profiling to understand niche-dependent plasticity spatial transcriptomics represents a crucial extension to our work. tumors consist of highly heterogeneous microenvironments, and plasticity often occurs in spatially restricted niches such as hypoxic regions, invasive fronts, and immune-suppressed zones (jensen et al., 2021). future studies that overlay state identity with spatial context will provide deeper insight into how local cues shape phenotype. integration with imaging-based proteomics could map niche-specific cytokine gradients that drive plasticity. temporal and perturbation-based single-cell studies longitudinal single-cell profiling following therapeutic or environmental perturbations can provide direct evidence of state transitions and help validate the trajectory models inferred from steady-state data. for example, time-resolved analyses have shown that melanoma cells transition through discrete transcriptional states during mapk inhibitor treatment (rambow et al., 2018). similar perturbation-based strategies could test whether the intermediate populations identified in our study represent obligatory transitional steps or context-dependent phenotypes. cross-species comparisons to identify conserved plasticity programs comparing human tumor plasticity programs with those in mouse models may help identify conserved regulatory mechanisms. several studies have demonstrated that lineage remodeling and stress-induced transcriptional programs are conserved across species (quintanal-villalonga et al., 2020). cross-species single-cell integration could help validate core regulatory modules and identify species-specific adaptations. computational advances for modeling plasticity advances in machine learning and dynamical modeling are essential for refining our understanding of plasticity. graph neural networks, probabilistic trajectory models, and deep generative models can capture complex relationships between regulatory layers, environmental cues, and temporal dynamics (lotfollahi et al., 2019). incorporating these tools into future analyses could enable prediction of cell-fate decisions under different therapeutic contexts. clinical implications of identifying adaptive states the identification of distinct adaptive states has significant clinical implications. for example, detecting intermediate or stem-like populations in patient samples may predict poor therapeutic response or increased risk of recurrence. single-cell diagnostics, including droplet-based transcriptomics or spatial profiling of fine-needle aspirates, could enable early detection of these populations. clinical correlations from prior studies support this georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 374 approach, showing that stemness-associated signatures predict relapse in melanoma, breast cancer, and glioblastoma (kim et al., 2020; suvà et al., 2014). implications for immunotherapy plasticity may also contribute to immunotherapy resistance by reducing antigen presentation or enabling immune evasion. dedifferentiated phenotypes often downregulate mhc class i genes and interfere with t-cell recognition (jerby-arnon et al., 2018). targeting plasticity in combination with pd-1 or ctla-4 inhibitors may enhance immunotherapy effectiveness. our findings suggest that patients with enriched intermediate or stem-like populations might particularly benefit from such combination approaches. biomarker development the regulatory factors, signaling pathways, and metabolic features identified in our study may serve as biomarkers to detect adaptive states. for instance, elevated stat3, jun, or sox2 activity could mark plastic populations in biopsy samples. similarly, signaling signatures involving il-6 or tgf may indicate microenvironmental niches that promote adaptation. these markers could be incorporated into multiomic diagnostic pipelines for patient stratification. importance of targeting transitional states our analyses suggest that intermediate states represent crucial points at which therapeutic intervention may be most effective. because these states precede stable resistance phenotypes, targeting them early may prevent full transition to stem-like or stress-tolerant identities. drugs that disrupt regulatory hubs, epigenetic modifiers, or microenvironmental drivers may be particularly effective during these transitional windows. future directions in translational research future translational research should focus on validating plasticity-associated regulators in patient-derived organoids, xenografts, and ex vivo tumor slices. these model systems allow precise manipulation of microenvironmental conditions and facilitate testing of combination therapies targeting plasticity. integrating clinical single-cell datasets with longitudinal patient outcomes will be critical for evaluating the predictive value of plasticity markers. toward a unified model of tumor plasticity the results of this study contribute to a growing body of work suggesting that tumor plasticity arises from the integration of multi-layer regulatory systems. our data demonstrate that differentiated, intermediate, and stem-like states form a structured continuum shaped by transcriptional identity, regulatory network activity, microenvironmental signaling, and evolutionary constraints. this unified model provides a georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 375 conceptual framework for understanding how malignant populations adapt to therapeutic and ecological pressures. implications for precision oncology integrating plasticity into precision oncology frameworks could greatly enhance treatment design. for instance, identifying the dominant state of a patient’s tumor—whether differentiated, intermediate, or stem-like—may inform therapeutic choices. patients with tumors enriched for intermediate states may benefit from combination therapies targeting both microenvironmental and epigenetic regulators. meanwhile, tumors dominated by stem-like cells may require strategies that disrupt survival pathways and lineage plasticity mechanisms. limitations and opportunities while comprehensive, our study has limitations. single-cell transcriptional data provide indirect measures of regulatory and signaling activity. integrating proteomic and epigenomic single-cell modalities will be essential to validate key regulators. additionally, dynamic studies are needed to confirm that inferred trajectories represent true temporal transitions. despite these limitations, the consistency of our findings with prior studies across multiple tumor types strengthens the biological validity of the conclusions. final remarks plasticity represents a fundamental challenge in cancer treatment, enabling malignant cells to survive therapeutic pressure, evade immune surveillance, and initiate metastatic dissemination. our integrative analysis highlights the mechanistic complexity of this phenomenon and identifies key nodes within regulatory and signaling networks that may serve as therapeutic targets. continued development of single-cell technologies and computational models will be essential to fully resolve the mechanisms underlying plasticity. ultimately, translating these insights into clinical interventions holds promise for improving patient outcomes and overcoming therapy resistance. conclusions the present study provides a comprehensive and integrative bioinformatics framework that significantly advances current understanding of tumor microenvironment complexity, cancer cell plasticity, and the multilayered regulatory architecture that governs malignant state transitions. by synthesizing multi-omics single-cell data with advanced computational modeling, we demonstrate that tumor ecosystems are structured around dynamic, nonlinear, and reversible phenotypic continua rather than fixed cellular hierarchies. the identification of differentiated, intermediate, and stem-like malignant states across diverse tumor types highlights the universality of adaptive plasticity in cancer biology, emphasizing that adaptability is an intrinsic evolutionary advantage leveraged by malignant populations under microenvironmental and therapeutic pressures. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 376 our findings underscore the central role of intermediate states as pivotal regulators of phenotypic flexibility. these metastable configurations, defined by elevated transcriptional entropy, partial activation of lineage-specifying transcription factors, and heightened sensitivity to microenvironment-derived cues, act as transitional hubs capable of driving resistance, stemness acquisition, invasion, and metastatic dissemination. regulatory network inference confirms that progressive activation of key transcription factors— including sox2, mitf, jun, and zeb1—coordinates the movement of cells along adaptive trajectories, supported by epigenetic remodeling and metabolic reprogramming that collectively provide a permissive landscape for rapid state transitions. equally significant is the demonstration that microenvironmental ecosystems—including cancer-associated fibroblasts, macrophages, endothelial niches, and immune-infiltrated compartments—provide the extrinsic signals that shape and reinforce adaptive phenotypes. communication inference analyses reveal that pathways such as il-6/stat3, tgf/tgfbr, cxcl12/cxcr4, hgf/met, and wnt/frizzled orchestrate lineage plasticity, stemness induction, epithelial–mesenchymal transitions, and immune evasion. these interactions are spatially organized within distinct microenvironmental niches, illustrating that plasticity emerges not merely from intrinsic regulatory circuitry but from an ecological network of reciprocal cross-talk across tumor architecture. this investigation further highlights that adaptive responses to therapeutic stress follow structured, predictable trajectories rather than stochastic fluctuations. the directional flows observed in rna velocity–inspired analyses and the alignment with known resistance trajectories across cancer types indicate that malignant cells undergo coordinated transcriptional and epigenetic rewiring shortly after treatment exposure. these early-phase adaptive signatures represent windows of vulnerability in which therapeutic intervention may be most impactful, suggesting new opportunities for targeting cells before they stabilize into resistant phenotypes. the multi-omics integration performed in this work illustrates the value of combining transcriptomic, epigenomic, proteomic, metabolic, and spatial modalities to decode the multi-dimensional logic of cancer adaptation. single-cell proteogenomics reveals posttranscriptional regulatory features, while atac–rna integration highlights chromatin priming events that precede fate decisions. spatial transcriptomics embeds these regulatory processes within niche architecture, revealing new ecological determinants of state transitions. together, these multimodal insights support the emerging paradigm that plasticity is a distributed systems-level phenomenon shaped by interactions across multiple biological layers. importantly, these findings have direct implications for therapeutic innovation. targeting the molecular drivers of plasticity—whether through inhibition of chromatin remodelers, disruption of inflammatory and stromal signaling, metabolic pathway modulation, or blockade of key transcriptional regulators—offers a promising avenue for preventing georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 377 adaptive reprogramming and improving treatment durability. strategies that disrupt nichederived support, interfere with ligand–receptor communication hubs, or target the unique vulnerabilities of intermediate states may prove especially effective. furthermore, predictive machine-learning models of trajectory progression may enable earlier identification of patients at risk for developing resistance, thereby guiding more personalized therapeutic interventions. despite its strengths, this study also highlights the need for deeper integration of single-cell dna sequencing, longitudinal sampling, and proteomic quantification to fully resolve the interplay between genetic evolution and phenotypic adaptability. nonetheless, the multiomics–driven approach presented here establishes a robust conceptual and computational foundation for future analyses aimed at unraveling the complexity of tumor ecosystems. in conclusion, the integrative bioinformatic model presented in this work advances a unified understanding of cancer plasticity as an emergent property shaped by molecular, epigenetic, metabolic, ecological, and spatial determinants. by illuminating the regulatory logic and communication networks that drive malignant adaptability, this study lays the groundwork for a new generation of precision oncology strategies that target the dynamic, evolving nature of cancer rather than its static features. such an approach has the potential to transform clinical outcomes by preempting resistance, reducing recurrence, and ultimately improving the long-term management of malignant diseases. recommendations future research should prioritize the development of integrated multi-omics platforms that combine transcriptomic, epigenomic, proteomic, metabolomic, and spatial analyses within the same biological samples to capture the full complexity of tumor plasticity. coordinated collection of multimodal single-cell data will provide a more complete representation of regulatory architecture, reveal earlier markers of adaptive transitions, and enable the identification of molecular nodes that consistently govern state interconversion across diverse tumor contexts. advances in single-cell proteomics, spatial sequencing, and lineagetracing technologies should be leveraged to validate transcription-based inferences and establish causal relationships between regulatory events, microenvironmental influences, and functional phenotypes. there is a growing need for longitudinal and perturbation-based single-cell studies that track malignant populations before, during, and after therapy. such time-resolved datasets will allow investigators to map the earliest adaptive changes that precede resistance, predict potential trajectories of relapse, and identify transient intermediate states that may serve as optimal therapeutic intervention points. incorporating in vitro drug perturbation models, organoid systems, and in vivo lineage-tracking approaches can help clarify whether adaptive phenotypes emerge from preexisting cellular states or are induced de novo by therapeutic pressure. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 378 therapeutic development should increasingly focus on targeting the molecular and ecological determinants of plasticity rather than solely eliminating static cell states. strategies directed at chromatin regulators, transcription factor modules, and metabolic dependencies associated with intermediate and stem-like phenotypes represent promising approaches to limit adaptive reprogramming. equally important is the targeting of microenvironment-derived signaling networks, particularly il-6/stat3, tgf, cxcl12/cxcr4, wnt/fzd, and hgf/met pathways, which collectively shape stemness induction, immune evasion, and metastatic progression. therapies that disrupt communication between malignant cells and their supporting stromal or immune niches may prove especially effective in preventing the stabilization of therapy-resistant states. it is recommended that future computational frameworks incorporate models capable of unifying genetic, transcriptional, epigenetic, metabolic, and spatial information to provide a more holistic understanding of tumor ecosystem dynamics. machine-learning approaches should be expanded to predict future cell states, identify high-risk subpopulations before resistance emerges, and simulate therapeutic interventions under various microenvironmental conditions. such predictive systems, once validated in clinical settings, have the potential to guide real-time therapeutic decision-making and inform personalized treatment strategies. given the strong ecological basis of plasticity, research should also explore therapeutic strategies that aim to modify the tumor microenvironment itself. modulating inflammatory cytokine gradients, reducing immunosuppressive myeloid infiltration, remodeling extracellular matrix architecture, or altering vascular niche composition may reduce the selective pressures that drive phenotypic adaptation. integrating immunotherapy with plasticity-targeting interventions may also enhance treatment efficacy, especially in tumors where immune-mediated stress promotes dedifferentiation and persistence. finally, translational efforts should prioritize clinical trials that evaluate combination therapies designed to simultaneously target bulk tumor populations and the plastic intermediate states responsible for therapeutic escape. monitoring of patient samples using multi-omic single-cell analyses during treatment should become a key component of precision oncology programs, providing continuous insight into tumor evolution, identifying the emergence of adaptive phenotypes, and enabling timely therapeutic adjustments. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 379 references aibar, s., gonzález-blas, c. b., moerman, t. (2017). scenic: single-cell regulatory network inference and clustering. nature methods, 14(11), 1083–1086. argelaguet, r., arnol, d., bredikhin, d., deloro, y., velten, b., marioni, j. c., & stegle, o. (2020). mofa+: a statistical framework for comprehensive integration of multi-modal single-cell data. genome biology, 21(1), 111. balázsi, g., van oudenaarden, a., & collins, j. j. (2011). cellular decision making and biological noise: from microbes to mammals. cell, 144(6), 910–925. batlle, e., & clevers, h. (2017). cancer stem cells revisited. nature medicine, 23(10), 1124–1134. batlle, e., sancho, e., francí, c., domínguez, d., monfar, m., baulida, j., & garcía de herreros, a. (2000). the transcription factor snail is a repressor of e-cadherin gene expression in epithelial tumour cells. nature cell biology, 2(2), 84–89. becker, a., thakur, b. k., weiss, j. m., kim, h. s., peinado, h., & lyden, d. (2016). extracellular vesicles in cancer: cell-to-cell mediators of metastasis. cancer cell, 30(6), 836–848. benci, j. l., xu, b., qiu, y., wu, t. j. (2016). tumor interferon signaling regulates a multigenic resistance program to immune checkpoint blockade. cell, 167(6), 1540– 1554.e12. bergen, v., lange, m., peidli, s., wolf, f. a., & theis, f. j. (2020). generalizing rna velocity to transient cell states through dynamical modeling. nature biotechnology, 38(12), 1408–1414. boumahdi, s., & de sauvage, f. j. (2020). the great escape: tumour cell plasticity in resistance to targeted therapy. nature reviews drug discovery, 19(1), 39–56. browaeys, r., saelens, w., & saeys, y. (2020). nichenet: modeling intercellular communication by linking ligands to target genes. nature methods, 17(2), 159–162. buenrostro, j. d., wu, b., chang, h. y., & greenleaf, w. j. (2015). atac-seq: a method for assaying chromatin accessibility genome-wide. current protocols in molecular biology, 109(1), 21.29.1–21.29.9. carette, d., gillard, m., tost, j., & frommer, m. (2019). tgf and cancer-associated fibroblasts in the breast tumor microenvironment. journal of mammary gland biology and neoplasia, 24, 63–75. cassetta, l., & pollard, j. w. (2018). targeting macrophages: therapeutic approaches in cancer. nature reviews drug discovery, 17(12), 887–904. cassetta, l., & pollard, j. w. (2020). tumor-associated macrophages. current biology, 30(6), r246–r248. chaffer, c. l., marjanovic, n. d., lee, t., bell, g., kleer, c. (2013). poised chromatin at the zeb1 promoter enables breast cancer cell plasticity and enhances tumorigenicity. cell, 154(1), 61–74. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 380 chevrier, s., levine, j. h., zanotelli, v. r. t., silina, k., schulz, d., bacac, m., ries, c. h., ailles, l., jewett, m. a. s., moch, h., van den broek, m., beisel, c., stadler, m. b., gedye, c., reis, b., pe'er, d., & bodenmiller, b. (2018). an immune atlas of clear cell renal cell carcinoma. cell, 169(4), 736–749.e18. corces, m. r., granja, j. m., shams, s. (2018). the chromatin accessibility landscape of primary human cancers. science, 362(6413), eaav1898. cusanovich, d. a., hill, a. j., aghamirzaie, d., daza, r. m.(2018). a single-cell atlas of in vivo mammalian chromatin accessibility. cell, 174(5), 1309–1324.e18. dongre, a., & weinberg, r. a. (2019). new insights into the mechanisms of epithelial–mesenchymal transition and implications for cancer. nature reviews molecular cell biology, 20(2), 69–84. efremova, m., vento-tormo, m., teichmann, s. a., & vento-tormo, r. (2020). cellphonedb: inferring cell–cell communication from combined expression of multi-subunit ligand–receptor complexes. nature protocols, 15(4), 1484–1506. falletta, p., sanchez-del-campo, l., chauhan, j., effern, m., kenyon, a., kershaw, c. j., siddaway, r., lisle, r., freter, r., daniels. (2017). translation reprogramming is an evolutionarily conserved driver of phenotypic plasticity and therapeutic resistance in melanoma. genes & development, 31(1), 18–33. faubert, b., solmonson, a., & deberardinis, r. j. (2020). metabolic reprogramming and cancer progression. science, 368(6487), eaaw5473. finnerty, b., kleemann, s., lei, x., king, m. r., zhao, t., hernandez, j. m., & zarnegar, r. (2022). somatic chromatin remodeling mutations drive malignant transformation of thyroid nodules. endocrine-related cancer, 29(5), 269–278. francis, j. m., zhang, c. z., maire, c. l., jung. (2014). egfr variant heterogeneity in glioblastoma resolved through single-nucleus sequencing. cancer discovery, 4(8), 956–971. glodde, n., bald, t., van den boorn-konijnenberg, d., nakamura, k., o'donnell, j. (2017). reactive neutrophil responses dependent on the receptor tyrosine kinase cmet limit cancer immunotherapy. immunity, 47(4), 789–802.e9. grivennikov, s. i., greten, f. r., & karin, m. (2010). immunity, inflammation, and cancer. cell, 140(6), 883–899. hangauer, m. j., viswanathan, v. s., ryan, m. j.(2017). drug-tolerant persister cancer cells are vulnerable to gpx4 inhibition. nature, 551(7679), 247–250. hao, y., hao, s., andersen-nissen, e. (2021). integrated analysis of multimodal single-cell data. cell, 184(13), 3573–3587.e29. herman, j. s., sagar, & grün, d. (2018). fateid infers cell fate bias in multipotent progenitors from single-cell rna-seq data. nature methods, 15(5), 379–386. iacono, g., massoni-badosa, r., & heyn, h. (2019). single-cell transcriptomics unveils gene regulatory network plasticity. genome biology, 20(1), 110. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 381 jensen, c., madsen, d. h., hansen, m.(2021). non-invasive biomarkers derived from the extracellular matrix associate with response to immune checkpoint blockade (anti-ctla-4) in metastatic melanoma patients. journal for immunotherapy of cancer, 6(1), 152. jerby-arnon, l., shah, p., cuoco, m. s., rodman, c. (2018). a cancer cell program promotes t cell exclusion and resistance to checkpoint blockade. cell, 175(4), 984– 997.e24. kalluri, r. (2016). the biology and function of fibroblasts in cancer. nature reviews cancer, 16(9), 582–598. kim, n., kim, h. k., lee, k., hong, y. (2020). single-cell rna sequencing demonstrates the molecular and cellular reprogramming of metastatic lung adenocarcinoma. nature communications, 11(1), 2285. kumar, m. p., du, j., lagoudas, g., jiao, y., sawyer, a., drummond, d. c., lauffenburger, d. a., & raue, a. (2018). analysis of single-cell rna-seq identifies cell-cell communication associated with tumor characteristics. cell reports, 25(6), 1458–1468.e4. la manno, g., soldatov, r., zeisel, a.(2018). rna velocity of single cells. nature, 560(7719), 494–498. lamouille, s., xu, j., & derynck, r. (2014). molecular mechanisms of epithelial– mesenchymal transition. nature reviews molecular cell biology, 15(3), 178–196. lee, h. o., hong, y., etlioglu, h. e. (2020). lineage-dependent gene expression programs influence the immune landscape of colorectal cancer. nature genetics, 52(6), 594–603. liau, b. b., sievers, c., donohue, l. k. (2017). adaptive chromatin remodeling drives glioblastoma stem cell plasticity and drug tolerance. cell stem cell, 20(2), 233– 246.e7. lotfollahi, m., wolf, f. a., & theis, f. j. (2019). scgen predicts single-cell perturbation responses. nature methods, 16(8), 715–721. ma, s., zhang, b., lafave, l. m., earl, a. s.(2020). chromatin potential identified by shared single-cell profiling of rna and chromatin. cell, 183(4), 1103–1116.e20. marjanovic, n. d., hofree, m., chan, j. e. (2020). emergence of a high-plasticity cell state during lung cancer evolution. cancer cell, 38(2), 229–246.e13. meacham, c. e., & morrison, s. j. (2013). tumour heterogeneity and cancer cell plasticity. nature, 501(7467), 328–337. neftel, c., laffy, j., filbin, m. g., hara. (2019). an integrative model of cellular states, plasticity, and genetics for glioblastoma. cell, 178(4), 835–849.e21. nguyen, p. h. d., ma, s., phua, c. z. j., kaya. (2020). intratumoural immune heterogeneity as a hallmark of tumour evolution and progression in hepatocellular carcinoma. nature communications, 11(1), 227. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 382 o'donnell, j. s., long, g. v., scolyer, r. a., teng, m. w., & smyth, m. j. (2017). resistance to pd1/pdl1 checkpoint inhibition. cancer treatment reviews, 52, 71– 81. ogden, a., garlapati, c., li, x. b., turaga, r. c.(2020). multi-institutional study of nuclear kifc1 as a biomarker of poor prognosis in african american women with triple-negative breast cancer. scientific reports, 10(1), 7944. oren, y., tsabar, m., cuoco, m. s., amir-zilberstein. (2021). cycling cancer persister cells arise from lineages with distinct programs. nature, 596(7873), 576– 582. pastushenko, i., brisebarre, a., sifrim, a., (2018). identification of the tumour transition states occurring during emt. nature, 556(7702), 463–468. pérez-garcía, a., pérez-jannotti, g., sánchez-céspedes, r. (2022). epigenetic mechanisms in breast cancer therapy and resistance. international journal of molecular sciences, 23(7), 3721. rambow, f., rogiers, a., marin-bejar, o., aibar, s. (2018). toward minimal residual disease-directed therapy in melanoma. cell, 174(4), 843–855.e19. reya, t., & clevers, h. (2005). wnt signalling in stem cells and cancer. nature, 434(7035), 843–850. rheinbay, e., nielsen, m. m., abascal, f., wala, j. (2020). analyses of non-coding somatic drivers in 2,658 cancer whole genomes. nature, 578(7793), 102–111. rodriques, s. g., stickels, r. r., goeva, a., martin, c. a., murray, e., vanderburg, c. r., welch, j., chen, l. m., chen, f., & macosko, e. z. (2019). slide-seq: a scalable technology for measuring genome-wide expression at high spatial resolution. science, 363(6434), 1463–1467. roth, a., khattra, j., yap, d., wan, a., laks, e.(2014). pyclone: statistical inference of clonal population structure in cancer. nature methods, 11(4), 396–398. saelens, w., cannoodt, r., todorov, h., & saeys, y. (2019). a comparison of singlecell trajectory inference methods. nature biotechnology, 37(5), 547–554. sharma, s. v., lee, d. y., li, b., quinlan, m. p. (2010). a chromatin-mediated reversible drug-tolerant state in cancer cell subpopulations. cell, 141(1), 69–80. shibue, t., & weinberg, r. a. (2017). emt, cscs, and drug resistance: the mechanistic link and clinical implications. nature reviews clinical oncology, 14(10), 611–629. stoeckius, m., hafemeister, c., stephenson, w., houck-loomis, b., chattopadhyay, p. k., swerdlow, h., satija, r., & smibert, p. (2017). simultaneous epitope and transcriptome measurement in single cells. nature methods, 14(9), 865–868. street, k., risso, d., fletcher, r. b., das, (2018). slingshot: cell lineage and pseudotime inference for single-cell transcriptomics. bmc genomics, 19(1), 477. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 383 stuart, t., butler, a., hoffman, p., hafemeister, c., papalexi, e., mauck iii, w. m., hao, y., stoeckius, m., smibert, p., & satija, r. (2019). comprehensive integration of single-cell data. cell, 177(7), 1888–1902.e21. su, y., wei, w., robert, l., xue, m. (2017). single-cell analysis resolves the cell state transition and signaling dynamics associated with melanoma drug-induced resistance. proceedings of the national academy of sciences, 114(52), 13679–13684. teschendorff, a. e., & enver, t. (2017). single-cell entropy for accurate estimation of differentiation potency from a cell's transcriptome. nature communications, 8(1), 15599. tirosh, i., izar, b., prakadan, s. m., wadsworth ii, m. h.(2016). dissecting the multicellular ecosystem of metastatic melanoma by single-cell rna-seq. science, 352(6282), 189–196. trapnell, c., cacchiarelli, d., grimsby, j.(2014). the dynamics and regulators of cell fate decisions are revealed by pseudotemporal ordering of single cells. nature biotechnology, 32(4), 381–386. tsoi, j., robert, l., paraiso, k., galvan, c.(2018). multi-stage differentiation defines melanoma subtypes with differential vulnerability to drug-induced iron-dependent oxidative stress. cancer cell, 33(5), 890–904.e5. vaughan, a. e., & chapman, h. a. (2013). regenerative activity of the lung after epithelial injury. biochimica et biophysica acta (bba)-molecular basis of disease, 1832(7), 922–930. wolf, f. a., angerer, p., & theis, f. j. (2018). scanpy: large-scale single-cell gene expression data analysis. genome biology, 19(1), 15. wolf, f. a., hamey, f. k., plass, m., solana, j., dahlin, j. s. (2019). paga: graph abstraction reconciles clustering with trajectory inference through a topology preserving map of single cells. genome biology, 20(1), 59. wu, s. z., al-eryani, g., roden, d. l., junankar, s., harvey. (2021). a single-cell and spatially resolved atlas of human breast cancers. nature genetics, 53(9), 1334– 1347. zafar, h., wang, y., nakhleh, l., navin, n., & chen, k. (2019). monovar: singlenucleotide variant detection in single cells. nature methods, 16(7), 585–587. zhang, m., eichhorn, s. w., zingg, b., yao, z., cotter, k.(2021). spatially resolved cell atlas of the mouse primary motor cortex by merfish. nature, 598(7879), 137– 143. zheng, g. x. y., terry, j. m. (2017). massively parallel digital transcriptional profiling of single cells. nature communications, 8(1), 14049. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 384 sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr. 2025 feb. 7;3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n.(2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs 2024 ;6(4):263-90. https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214 aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. relling, mary v., and william e. evans. 2015. “pharmacogenomics in the clinic.” nature 526 (7573): 343–50. aphkhazava, david, tamar tuphinashvili, nodar sulashvili. 2023. “the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development”. scientific journal „spectri“ 1 (march). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01. sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, giorgobiani m. manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. jecmg 2023 nov. 26;(4):52-7. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/2413. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, manana giorgobiani. 2024. “derivation of ampa receptor glua1 subunits in mice from exosomes modulates inflammatory pain”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.05. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, tamar tupinashvili. 2024. “dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach to tumor georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 385 research and biochemistry”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia. 2023. “the singularities of temozolomide pharmacotherapeutic effects in brain tumor therapeutic applications”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):6266. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16. sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of cart cells in immunotherapy. gs. 2024 nov. 26;6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214. qiu, x., zhang, y., martin-rufino, j. d., (2022). mapping transcriptomic vector fields of single cells. cell, 185(4), 690–711.e45. quintanal-villalonga, á., chan, j. m., yu, h. (2020). lineage plasticity in cancer: a shared pathway of therapeutic resistance. nature reviews clinical oncology, 17(6), 360–371. raj, a., rifkin, s. a., andersen, e., & van oudenaarden, a. (2021). variability in gene expression underlies incomplete penetrance. nature, 463(7283), 913–918. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 454 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.27 სამკურნალო გეოფიტები როგორც ბუნებრივი ანტიმიკრობული აგენტები ეთნობოტანიკური მიმოხილვა საქართველოს მაგალითზე დიმიტრი კოჩაძე1, ელგუჯა ლაჭყეპიანი2, რობერტ მახარაშვილი3, ნიკა დოლიძე4, ნინო ასანიძე5 1შპს “რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრი” ხარაგაულის სამედიცინო დაწესებულების კლინიკური მენეჯერი, ექიმი ინფექციონისტი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი. https://orcid.org/0009-0009-9976-4724 2სსიპ ლ. სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო, სამედიცინო ექსპერტიზის დეპარტამენტის სასამართლო სამედიცინო ექსპერტი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის phd სტუდენტი. 3პედიატრიული კლინიკა mმედი22, ანესთეზიარეანიმაციის და ინტენსიური თერაპიის დეპარტამენტის ექიმი ანესთეზიოლოგ-რეანიმატოლოგი. 4დიპლომირებული მედიკოსი; კლინიკა შპს „ვივამედი“-ს გადაუდებელი მედიცინის დეპარტამენტის ექიმი. 5კლინიკური ფარმაციის მაგისტრი; ოკუპირებული ტერიტორიების დევნილათა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტო, წამლის რეგისტრაციის, კლინიკური კვლევებისა და ფარმაცევტული დაწესებულებების ნებართვების სამმართველოს ფარმაკოლოგიის ექსპერტი. ანოტაცია ანტიმიკრობული რეზისტენტობის (amr) მასშტაბური ზრდა თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ გამოწვევად რჩება, რომელიც არსებულ ანტიბიოტიკთა მოქმედებას ამცირებს და ახალი თერაპიული საშუალებების ძიების აუცილებლობას აჩენს. ბუნებრივი წარმოშობის პრეპარატები, განსაკუთრებით სამკურნალო მცენარეებიდან მიღებული, ისტორიულად მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ფარმაცევტული ინოვაციების პროცესში, რადგან ისინი შეიცავს ქიმიურად მრავალფეროვან და ბიოლოგიურად აქტიურ ნაერთებს. ამ კონტექსტში, გეოფიტები — მრავალწლოვანი მცენარეები, რომლებსაც მიწისქვეშა ორგანოები (ხახვი, ტუბერი, რიზომი, კორმი) ახასიათებთ — წარმოადგენს შედარებით ნაკლებად შესწავლილ, მაგრამ პოტენციურად georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 455 ღირებულ ფლორის ჯგუფს, რომელსაც მაღალი ფარმაკოლოგიური პოტენციალი აქვს. საქართველო, როგორც კავკასიის ბიომრავალფეროვნებისა და კულტურული ცვალებადობის ერთ-ერთი ცენტრალური კერა, აღმოსავლეთ ევროპის და დასავლეთ აზიის საზღვარზე, მდიდარია გეოფიტური ფლორით, რომელშიც მრავალი ენდემური და რელიქტური სახეობაა წარმოდგენილი. ქვეყნის მრავალფეროვანი კლიმატი და უძველესი ეთნომედიცინის ტრადიციები განაპირობებს სამკურნალო გეოფიტების უწყვეტ გამოყენებას ინფექციური და ანთებითი დაავადებების სამკურნალოდ საუკუნეების განმავლობაში. წარმოდგენილი ეთნობოტანიკური მიმოხილვა აერთიანებს ქართულ ტრადიციულ სამკურნალო ცოდნას და თანამედროვე სამეცნიერო მონაცემებს, რათა შეფასდეს შერჩეული გეოფიტური სახეობების ანტიმიკრობული პოტენციალი: galanthus woronowii, g. caucasicus, g. lagodechianus, ornithogalum magnum, o. caudatum, muscari szovitsianum, polygonatum glaberrimum და p. orientale. კვლევის მეთოდოლოგია ეფუძნება ქართული ეთნობოტანიკური ლიტერატურის ანალიზს — მათ შორის სახეობების მორფოლოგიური მახასიათებლების, ეთნომედიცინის აპლიკაციების და ნედლეულის მომზადების პრაქტიკის აღწერას და საერთაშორისო სამეცნიერო ბაზებში (pubmed, scopus, web of science, google scholar) მოძიებულ კვლევებს, რომლებიც აფასებს ანტიმიკრობულ აქტივობას სტანდარტული მიკრობიოლოგიური მეთოდებით (დისკ-დიფუზია, ბულიონური მიკროდილუცია, агар-დიფუზია, mic და mbc მაჩვენებლების განსაზღვრა). შედეგები იძლევა ორი ძირითადი კატეგორიის გამოყოფის საშუალებას: პირველი მოიცავს სახეობებს, რომლებსაც აქვთ როგორც მდიდარი ეთნომედიცინის ისტორია, ასევე ლაბორატორიულად დადასტურებული ანტიმიკრობული ეფექტი (o. caudatum, p. orientale); მეორე სახეობებს, რომლებიც ტრადიციულად ფართოდ გამოიყენება ინფექციების სამკურნალოდ, თუმცა მათზე თანამედროვე ლაბორატორიული მტკიცებულება შეზღუდულია (g. woronowii, g. lagodechianus, o. magnum, m. szovitsianum, p. glaberrimum). ფიტოქიმიური ანალიზები მიუთითებს, რომ აღნიშნული გეოფიტები შეიცავს მრავალფეროვან ბიოაქტიურ კლასებს ალკალოიდებს (მაგ., გალანტამინი galanthus გვარში), სტეროიდულ საპონინებს (polygonatum spp.), ფლავონოიდებს და ფენოლურ მჟავებს რომელთა ნაწილს დადასტურებული აქვს ანტიმიკრობული მოქმედება. საერთო ჯამში, საქართველოს სამკურნალო გეოფიტები წარმოადგენს ღირებულ, მაგრამ ჯერ კიდევ სრულად გამოუყენებელ რესურსს ანტიმიკრობული პრეპარატების განვითარებისთვის, სადაც ეთნომედიცინისა და თანამედროვე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 456 მეცნიერების ინტეგრაცია შეიძლება გახდეს ინოვაციური და მდგრადი ფარმაცევტული აღმოჩენების საწინდარი. საკვანძო სიტყვები: ეთნოფარმაკოლოგია; ქართული ტრადიციული მედიცინა; სამკურნალო მცენარეები; გეოფიტები, ანტიმიკრობული მოქმედება, ეთნობოტანიკა, საქართველო, ფიტოქიმია. შესავალი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (who) შეფასებით, amr უკვე არის ერთერთი წამყვანი მიზეზი სიკვდილიანობის ზრდისა გლობალურ მასშტაბზე და 2050 წლისთვის შეიძლება გამოიწვიოს ყოველწლიურად 10 მილიონზე მეტი ადამიანის სიკვდილი, თუ ეფექტიანი კონტროლის მექანიზმები დროულად არ დაინერგება. რეზისტენტობის გავრცელებას მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ანტიბიოტიკების არასწორი და ზედმეტი გამოყენება, ასევე ანტიმიკრობული საშუალებების შეზღუდული ინოვაცია ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში. შედეგად, სამეცნიერო და კლინიკური საზოგადოება აქტიურად ეძებს ბუნებრივ წყაროებს, რომლებიც შეიძლება გახდეს ახალი თაობის ანტიმიკრობული აგენტების აღმოჩენის საფუძველი. ბუნებრივი წარმოშობის სამკურნალო საშუალებები, განსაკუთრებით მცენარეული პრეპარატები, ისტორიულად მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ინფექციური დაავადებების წინააღმდეგ ბრძოლაში. მსოფლიო ფარმაკოპეის მნიშვნელოვანი ნაწილი მომდინარეობს მცენარეთა მეორადი მეტაბოლიტებიდან ალკალოიდებიდან, ფლავონოიდებიდან, საპონინებიდან, ტანინებიდან და სხვა კლასის ნაერთებიდან, რომლებსაც მრავალმხრივი ბიოაქტიურობა ახასიათებთ. ამ კონტექსტში, გეოფიტები მრავალწლოვანი მცენარეები მიწისქვეშა ორგანოებით წარმოადგენს განსაკუთრებული ინტერესის საგანს. მათი უნიკალური მორფოფიზიოლოგიური სტრუქტურა უზრუნველყოფს მეტაბოლიტების მაღალ კონცენტრაციას “საცავ“ ორგანოებში, რაც მათ პოტენციურ ბიოაქტიურ ძალას ზრდის. გეოფიტები ფართოდ არის გავრცელებული როგორც ტემპერატურულ, ისე სუბტროპიკულ და მთიან ეკოსისტემებში, თუმცა მათი სამკურნალო პოტენციალი ჯერ კიდევ არასაკმარისად არის შესწავლილი. საქართველოს ფლორა, როგორც კავკასიის ბიომრავალფეროვნების ცენტრის ნაწილი, გამოირჩევა განსაკუთრებული ენდემიზმითა და რელიქტური სახეობების სიმრავლით. ბოტანიკოსთა და ეთნოგრაფების მონაცემებით, საქართველოში აღირიცხება 100ზე მეტი სახეობის გეოფიტი, რომელთაგან მნიშვნელოვანი ნაწილი ტრადიციულად გამოიყენებოდა როგორც სამკურნალო საშუალება. ეს მცენარეები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 457 საუკუნეების განმავლობაში იყო ინტეგრირებული ქართულ ეთნომედიცინაში, სადაც ისინი გამოიყენებოდა ინფექციური, ანთებითი, სასუნთქი სისტემის, კანის და კუჭ-ნაწლავის დაავადებების მკურნალობაში. ქართული ეთნოფარმაკოლოგიის ტრადიცია მრავალსაუკუნოვან გამოცდილებაზეა დაფუძნებული და აერთიანებს მცენარეთა შეგროვების, შენახვის, დამუშავების და გამოყენების წესებს. ისტორიულ წყაროებში, როგორიცაა xvii-xix საუკუნეების სამედიცინო ხელნაწერები და ხალხური მედიცინის ჩანაწერები, მრავლად გვხვდება გეოფიტების სამკურნალო დანიშნულების მაგალითები. მაგალითად: polygonatum orientale ტრადიციულად გამოიყენებოდა როგორც ანთების საწინააღდმეგო და იმუნოსტიმულირებელი საშუალება, ხოლო ornithogalum caudatum როგორც ჭრილობების სამკურნალო და ანტიმიკრობული პრეპარატი. galanthus გვარის ზოგიერთი სახეობა კი მოიხსენიება როგორც საშუალება, რომელსაც შეუძლია ორგანიზმის “ გამაძლიერებელი” ეფექტის მოხდენა ინფექციური დაავადებების დროს. თანამედროვე ფიტოქიმიური კვლევები ადასტურებს ამ მცენარეთა ბიოაქტიურ პოტენციალს. მაგალითად, galanthus გვარში აღმოჩენილია გალანტამინი ალკალოიდი, რომელსაც აქვს არა მხოლოდ ნეიროფარმაკოლოგიური, არამედ ანტიმიკრობული თვისებებიც. polygonatum სახეობები მდიდარია სტეროიდული საპონინებით და ფლავონოიდებით, რომელთაც ფართო სპექტრის ანტიბაქტერიული და ანტიფუნგალური ეფექტი გააჩნიათ. ornithogalum სახეობებში იდენტიფიცირებულია ფენოლური მჟავები და გოგირდშემცველი ნაერთები, რომლებიც ცნობილია ანტიმიკრობული მოქმედებით. მრავალი ქართული ენდემური გეოფიტი, რომელსაც ტრადიციულად ანიჭებენ ანტიმიკრობულ მოქმედებას, არასაკმარისად არის გამოკვლეული თანამედროვე მიკრობიოლოგიური მეთოდებით. საერთაშორისო სამეცნიერო ბაზებზე (pubmed, scopus, web of science) ჩატარებული ძიება აჩვენებს, რომ იმ სახეობების ნაწილი, რომლებიც ქართულ ეთნომედიცინაში ფართოდ გამოიყენება, საერთოდ არ არის შესწავლილი ანტიმიკრობული აქტივობის კუთხით. ეს ქმნის კვლევის დიდ პოტენციალს არა მხოლოდ ფარმაკოლოგიისთვის, არამედ ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციისა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისთვისაც. გეოფიტების კვლევა საქართველოს მაგალითზე განსაკუთრებულად საინტერესოა რამდენიმე მიზეზის გამო:  ბიოგეოგრაფიული უნიკალურობა: საქართველოს გეოფიტები მოიცავს როგორც კავკასიის ენდემებს, ასევე ფართო არეალის მქონე სახეობებს, რაც იძლევა შედარებითი ანალიზის საშუალებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 458  ეთნოფარმაკოლოგიური მდიდარი მემკვიდრეობა: ხალხური მედიცინის ტრადიცია უზრუნველყოფს ისტორიული და პრაქტიკული ცოდნის უზარმაზარ ბაზას.  ფიტოქიმიური მრავალფეროვნება: არსებული მონაცემები მიუთითებს ქიმიური ნაერთების მრავალფეროვან სპექტრზე, მათ შორის ისეთ კლასებზე, რომლებსაც უკვე დადასტურებული აქვთ ანტიმიკრობული მოქმედება.  გლობალური კვლევითი პოტენციალი: ანტიმიკრობული რეზისტენტობის გლობალური პრობლემის ფონზე, ქართულ გეოფიტებს შეუძლიათ წარმოადგენდნენ ახალი ბიოაქტიური ნაერთების წყაროს. ამ კვლევის მიზანია ერთდროულად შეაფასოს შერჩეული გეოფიტების ანტიმიკრობული პოტენციალი როგორც ტრადიციული ეთნობოტანიკური ცოდნის, ისე თანამედროვე ლაბორატორიული მტკიცებულების საფუძველზე. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა იმ სახეობებს, რომლებიც ქართული ეთნომედიცინის სისტემაში აღიქმება ინფექციური დაავადებების მკურნალობის ეფექტურ საშუალებად, მაგრამ თანამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურაში ან არ არის შესწავლილი, ან მხოლოდ ფრაგმენტულადაა წარმოდგენილი. მიღებული შედეგები შეიძლება გახდეს საფუძველი სამომავლო კვლევებისა, რომლებიც მოიცავს სტანდარტიზებულ ანტიმიკრობულ ტესტირებას მრავალრეზისტენტული პათოგენების მიმართ, ბიოაქტიური ნაერთების იზოლაციასა და ქიმიურ იდენტიფიკაციას, ასევე ინ ვივო ტოქსიკოლოგიურ და ფარმაკოკინეტიკურ ანალიზს. ამგვარი ინტეგრირებული მიდგომა არა მხოლოდ გააძლიერებს ახალი თაობის ბუნებრივი ანტიმიკრობული საშუალებების აღმოჩენის შანსებს, არამედ ხელს შეუწყობს ბიომრავალფეროვნების მდგრად გამოყენებას, ტრადიციული სამკურნალო ცოდნის შენახვას და გადაცემას მომავალი თაობისთვის. მეთოდოლოგია კვლევის სტრატეგია ეფუძნებოდა ორ ძირითად კომპონენტს: ადგილობრივი წყაროების ანალიზს, რომლებიც ასახავს მცენარეთა ტრადიციულ სამკურნალო გამოყენებას, და საერთაშორისო სამეცნიერო პუბლიკაციების მიმოხილვას, სადაც წარმოდგენილია ლაბორატორიული ტესტირების შედეგები. ადგილობრივი მონაცემების მისაღებად გამოყენებული იქნა რამოდენიმე ქართული წყარო რომელშიც დეტალურად არის აღწერილი მცენარეთა ბიოლოგიური და ეკოლოგიური თავისებურებები, შეგროვების და დამუშავების ტრადიციული მეთოდები, აგრეთვე მათი სამკურნალო გამოყენების პრაქტიკა, რაც საუკუნეების განმავლობაში ფორმირებულ ცოდნას ეყრდნობა. რომელიც georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 459 გამოიყენებოდა როგორც კულტურული და ისტორიული კონტექსტის განსაზღვრის საფუძველი, რაც აუცილებელია ბიოპროსპექციის პროცესში. საერთაშორისო სამეცნიერო მონაცემების მოძიება განხორციელდა pubmed, scopus, web of science და google scholar ბაზებში მცენარეთა ლათინური სახელწოდებებისა და საკვანძო სიტყვების („antimicrobial“, „antibacterial“, „antifungal“, „mic“, „mbc“, „in vitro“) კომბინაციით. შედეგები გაფილტრული იქნა ქრონოლოგიური და შინაარსობრივი კრიტერიუმების მიხედვით: პრიორიტეტი მიენიჭა ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში გამოქვეყნებულ კვლევებს, თუმცა განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე უფრო ძველი პუბლიკაციებიც იქნა გათვალისწინებული, თუ ისინი წარმოადგენდნენ პირველადი მონაცემების ერთადერთ წყაროს. კვლევაში ჩართული იქნა მხოლოდ ისეთი პუბლიკაციები, სადაც მცენარეთა ექსტრაქტები ან იზოლირებული ნაერთები ტესტირებული იყო კლინიკურად მნიშვნელოვანი პათოგენების მიმართ, გამოყენებული იყო სტანდარტული მიკრობიოლოგიური მეთოდები (დისკ-დიფუზია, მიკროდილუცია, აგარდიფუზია) და მოცემული იყო აქტივობის რაოდენობრივი მაჩვენებლები. კვლევები, რომლებშიც სახეობა არ იყო მკაფიოდ იდენტიფიცირებული, ანტიმიკრობული ტესტირება არ ტარდებოდა, ან მონაცემები არ იყო რეპროდუცირებადი, გამოირიცხა ანალიტიკური პროცესიდან. მეთოდოლოგიური მიდგომა ემყარებოდა ეთნობოტანიკური ცოდნისა და თანამედროვე ბიოლოგიური მეცნიერების ინტეგრაციის პრინციპს, რაც მიზნად ისახავდა არსებული მტკიცებულებების შეჯამებას რათა შეიქმნას საფუძველი სამომავლო მიზნობრივი კვლევებისათვის. შედეგების შეჯამება კვლევის პროცესში ქართულ ეთნობოტანიკურ წყაროებსა და საერთაშორისო სამეცნიერო ლიტერატურაში მოძიებული მონაცემების სინთეზმა ცხადყო, რომ საქართველოს ფლორის რამდენიმე მნიშვნელოვანი გეოფიტური წარმომადგენელი კულტურულ და ბიოლოგიურ დონეზე განიხილება როგორც პოტენციური ანტიმიკრობული აგენტები, თუმცა მტკიცებულებების ხარისხი და მოცულობა სახეობების მიხედვით მკვეთრად განსხვავდება. ტრადიციული ცოდნა, რომელიც ასახულია „თბილისის მიდამოების ფლორის სამკურნალო გეოფიტებში“, აღწერს მრავალსაუკუნოვან პრაქტიკას, სადაც აღნიშნული მცენარეები გამოიყენებოდა რესპირატორული, კუჭ-ნაწლავის, ანთებითი და ზოგჯერ კანის დაავადებების დროს, როგორც ინფუზიების, მალამოების ან ნედლი ნარევების სახით. ამავე დროს, საერთაშორისო სამეცნიერო მონაცემები გვიჩვენებს მცენარეთა ქიმიურ კომპოზიციას, ბიოაქტიურ ნაერთებსა და ზოგიერთ შემთხვევაში ლაბორატორიულად დადასტურებულ ანტიმიკრობულ ეფექტს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 460 საერთაშორისო ლიტერატურა galanthus გვარის შესახებ, რომელშიც შედის g. woronowii, g. caucasicus და g. lagodechianus, ძირითადად კონცენტრირებულია ალკალოიდების, განსაკუთრებით გალანტამინის, ნეიროფარმაკოლოგიურ მოქმედებაზე, მაშინ როდესაც ანტიმიკრობული კვლევები გაცილებით იშვიათია. g. woronowii-ს შემთხვევაში ტრადიციული ქართული გამოყენება მოიცავს რესპირატორული დაავადებების, ანთებითი პროცესებისა და ზოგადი გაძლიერების მიზნით ბოლქვების დეკოკციებსა და ნაყენებს, რაც ირიბად მიუთითებს ინფექციური კომპონენტის კონტროლზე, თუმცა პირდაპირი მტკიცებულება ანტიმიკრობულ აქტივობაზე საერთაშორისო დონეზე დოკუმენტირებული არ არის. იგივე შეიძლება ითქვას g. lagodechianus-ზეც, რომლის ეთნობოტანიკური გამოყენება გარკვეულწილად ემთხვევა ინფექციების დროს გამოყენების პრაქტიკას, მაგრამ რომლის შემთხვევაში თანამედროვე მიკრობიოლოგიური ტესტირების მონაცემები საერთოდ არ მოიპოვება. განსხვავებული სურათი გვხვდება g. caucasicus-თან მიმართებაში: მიუხედავად იმისა, რომ უშუალოდ ამ სახეობაზე ინ ვიტრო ტესტები იშვიათია, მისი ახლო ნათესავის (g. transcaucasicus) კვლევებმა აჩვენა მნიშვნელოვნად გამოხატული ანტიბაქტერიული და ანტიფუნგალური ეფექტი staphylococcus aureus, bacillus subtilis და candida albicans-ის მიმართ, რაც ამყარებს ვარაუდს, რომ g. caucasicus-ს შესაძლოა ჰქონდეს ანალოგიური პოტენციალი. აქ ნათლად იკვეთება ტრადიციული ცოდნისა და თანამედროვე მონაცემების ურთიერთშევსება ეთნობოტანიკური ინფორმაცია მიუთითებს პოტენციალის მიმართულებაზე, ხოლო ნათესაური სახეობის ლაბორატორიული ტესტირება ამ ჰიპოთეზას ემყარება. ornithogalum გვარის წარმომადგენლები, o. magnum და o. caudatum, ქართულ ეთნობოტანიკურ წყაროებში აღიწერება როგორც ეფექტური საშუალებები კუჭნაწლავის დარღვევების, კანის პრობლემების, სოკოვანი დაზიანებების და ზოგადად ანთებითი პროცესების სამკურნალოდ. განსაკუთრებით ფართოდ არის ცნობილი o. caudatum, რომელსაც ადგილობრივად „ინდურ ხახვს“ უწოდებენ და იყენებენ როგორც სისტემური, ისე ლოკალური მკურნალობისას, ჭრილობებისა და სახსრების ტკივილის შესამცირებლად. საერთაშორისო ლიტერატურა o. caudatum-ზე შედარებით მდიდარია და მოიცავს ინ ვიტრო ტესტებს, რომლებიც ადასტურებს მის ანტიბაქტერიულ და ანტიფუნგალურ ეფექტს სხვადასხვა პათოგენის მიმართ, მათ შორის s. aureus, e. coli და c. albicans. მიღებული შედეგები აჩვენებს საშუალო სიმტკიცის ბაქტერიოსტატიკურ მოქმედებას, რაც პრაქტიკულ გამოყენებასთან მჭიდროდ თანხვედრაშია. o. magnum-ის შემთხვევაში საერთაშორისო მტკიცებულებები გაცილებით მწირია; ანტიმიკრობული ეფექტი დადასტურებულია მხოლოდ გვარის სხვა წარმომადგენლებზე, რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს საჭიროებაზე, რომ კონკრეტული სახეობაც მოექცეს სამეცნიერო ტესტირების არეალში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 461 muscari szovitsianum, მიუხედავად იმისა, რომ ტრადიციულ ქართულ პრაქტიკაში გამოიყენებოდა რესპირატორული და კუჭ-ნაწლავის დაავადებების დროს, საერთაშორისო ლიტერატურაში არ ფიქსირდება მისი ანტიმიკრობული ტესტირების შედეგები. აღსანიშნავია, რომ muscari გვარის სხვა სახეობებზე (m. neglectum, m. armeniacum) დაფიქსირებულია ბაქტერიის ზრდის ინჰიბირება, რაც მიუთითებს შესაძლო გვარისდონოვან პოტენციალზე. აქედან გამომდინარე, ადგილობრივი გამოყენების გამოცდილება და გვარის სხვა წარმომადგენლების მონაცემები ქმნის საფუძველს, რომ m. szovitsianum-ის მიმართ დაიგეგმოს მიზნობრივი ბიოაქტივობის ტესტირება. polygonatum გვარის წარმომადგენლებში განსხვავებული სურათი ფიქსირდება. p. glaberrimum-ის ქართულ ეთნობოტანიკურ პრაქტიკაში გამოყენება ძირითადად უკავშირდება როგორც იმუნოსტიმალატორი და ზოგჯერ რესპირატორული ინფექციების დროს დამხმარე საშუალებას, მაგრამ საერთაშორისო მონაცემები ამ სახეობაზე ანტიმიკრობული ტესტირების შესახებ არ იძებნება. მიუხედავად ამისა, გვარის სხვა წარმომადგენლები ცნობილია ანტიბაქტერიული ეფექტით, რაც ხშირად უკავშირდება საპონინებსა და პოლისაქარიდებს. ამ მხრივ, p. glaberrimum რჩება პერსპექტიულ, მაგრამ დაუდასტურებელ კანდიდატად. განსხვავებული მდგომარეობაა p. orientale-ს შემთხვევაში, სადაც ტრადიციული გამოყენება ინფექციებისას სრულ თანხვედრაშია საერთაშორისო ტესტირების მონაცემებთან ინ ვიტრო კვლევები ადასტურებს მის ეფექტურობას s. aureus-ის წინააღმდეგ, დისკ-დიფუზიის ტესტში მიღებული შედეგები კი მიუთითებს საშუალო სიმტკიცის აქტივობაზე. სინთეზის შედეგად აშკარად იკვეთება ორი ძირითადი ტენდენცია. პირველი რიგი სახეობებისა (მაგალითად, o. caudatum, p. orientale, და ნათესაური g. transcaucasicus) უკვე ფლობს მტკიცე ლაბორატორიულ მტკიცებულებებს, რომლებიც ადასტურებს ქართულ ტრადიციულ ცოდნასთან თანხვედრაში არსებულ ანტიმიკრობულ პოტენციალს. ეს სახეობები შეიძლება ჩაითვალოს როგორც „მყარად დადასტურებული აქტივობის მქონე“. მეორე სხვა სახეობები (g. woronowii, g. lagodechianus, o. magnum, m. szovitsianum, p. glaberrimum) ამჟამად დგას „პერსპექტიული, მაგრამ დაუდასტურებელი“ კატეგორიაში, რადგან ტრადიციული გამოყენება მიუთითებს ანტიმიკრობულ შესაძლებლობებზე, მაგრამ საერთაშორისო ტესტირების პირდაპირი მონაცემები ან არ არსებობს, ან არასაკმარისია. კვლევის შედეგები ცხადყოფს, რომ ქართული ეთნობოტანიკური მემკვიდრეობაში არსებული ცოდნა მნიშვნელოვან თანხვედრაშია იმ მიმართულებებთან, სადაც თანამედროვე ლაბორატორიული კვლევებიც ადასტურებს ბიოაქტიურობას. აღნიშნული კორელაცია კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ტრადიციული მედიცინის მაღალ ღირებულებას ბიოპროსპექციის პროცესში, როგორც საინფორმაციო და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 462 საკვლევი რესურსის. ამასთანავე, ყურადღება უნდა გამახვილდეს იმ გარემოებაზე, რომ არსებული მონაცემთა ბაზა რიგ შემთხვევებში კვლავ ფრაგმენტულია და არასაკმარისია კონკრეტული სახეობების ანტიმიკრობული პოტენციალის სრულფასოვანი შეფასებისთვის. აღნიშნული ვითარება წარმოადგენს ერთდროულად როგორც გამოწვევას, ისე შესაძლებლობას: აუცილებელია სისტემური და სტანდარტიზებული ანტიმიკრობული ტესტირება, რომელიც თანაბრად მოიცავს როგორც ეთნომედიცინაში ფართოდ აღიარებულ, ისე შედარებით ნაკლებად შესწავლილ მცენარეულ ტაქსონებს, რათა მიღებული შედეგები გახდეს მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ფარმაკოლოგიური განვითარების საფუძველი. დასკვნა პროცესის შედეგად მიღებული მონაცემების ანალიზმა ნათლად აჩვენა, რომ საქართველოს გეოფიტური მცენარეების ტრადიციული გამოყენება თანხვედრაშია თანამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურაში აღწერილ ანტიმიკრობულ აქტივობას, თუმცა ეს თანხვედრა სახეობების მიხედვით განსხვავებულ ხარისხს ავლენს. სინთეზის პროცესმა გამოავლინა ორი ძირითადი კატეგორია: სახეობები, რომლებსაც გააჩნიათ როგორც მდიდარი ეთნობოტანიკური ისტორია, ასევე ლაბორატორიულად დადასტურებული ანტიმიკრობული პოტენციალი; სახეობები, რომელთა ტრადიციული გამოყენება მიუთითებს ინფექციის კონტროლის შესაძლებლობაზე, მაგრამ თანამედროვე კვლევების შედეგები არასაკმარისია ან საერთოდ არ არსებობს. პირველ კატეგორიაში შედის ornithogalum caudatum და polygonatum orientale. ორივე მცენარე მრავალწლიანი ტრადიციული გამოყენების ისტორიით ხასიათდება, რომელიც გამოიყენებოდა ინფექციური და ანთებითი დაავადებების საკმურნალოდ. თანამედროვე მიკრობიოლოგიური კვლევები ადასტურებს მათ აქტივობას ფართო სპექტრის პათოგენების მიმართ, მათ შორის staphylococcus aureus, escherichia coli და candida albicans. ამ შემთხვევებში ეთნობოტანიკური ცოდნა და ლაბორატორიული მტკიცებულებები ერთიანდება, რაც მათ აქცევს ძლიერ კანდიდატებად ფიტოთერაპიული ან ახალი ბუნებრივი ანტიმიკრობული პრეპარატების განვითარებისათვის. მეორე კატეგორიაში შედის ისეთი სახეობები, როგორიცაა galanthus woronowii, g. caucasicus, g. lagodechianus, ornithogalum magnum, muscari szovitsianum და polygonatum glaberrimum. მათი ტრადიციული გამოყენება ხშირად მოიცავს ინფექციურ დაავადებებთან, რესპირატორულ ან კუჭ-ნაწლავის დარღვევებთან დაკავშირებულ მკურნალობას, თუმცა საერთაშორისო ლაბორატორიული მონაცემები შეზღუდულია ან საერთოდ არ მოიპოვება. გარკვეულ შემთხვევებში, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 463 მაგალითად g. caucasicus-თან, ნათესაური სახეობის მონაცემები მიუთითებს ანტიმიკრობულ პოტენციალზე, მაგრამ უშუალოდ ამ სახეობაზე საჭირო კვლევები ჯერ არ ჩატარებულა. ეს გარემოება ქმნის მნიშვნელოვან კვლევით ნიშას, რომელიც მოითხოვს მიზნობრივ ტესტირებას. დასკვნითი ანალიზის ერთ-ერთი მთავარი შედეგი ის არის, რომ ქართული ეთნობოტანიკური ტრადიცია არა მხოლოდ კულტურულ მემკვიდრეობას წარმოადგენს, არამედ შეიძლება იქცეს სტრატეგიულ ინსტრუმენტად ბიოპროსპექციის პროცესში, განსაკუთრებით ანტიმიკრობული აგენტების ძიებაში. თანამედროვე მედიცინა სულ უფრო მეტად ეყრდნობა ახალ ბიოაქტიურ ნივთიერებათა აღმოჩენას ბუნებრივი რესურსებიდან, რადგან ანტიმიკრობული რეზისტენტობა გლობალური ჯანმრთელობის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევად იქცა. ამ კონტექსტში, ტრადიციული ცოდნის გამოყენება, რომელიც ასახავს საუკუნეების განმავლობაში დაგროვილ გამოცდილებას, მნიშვნელოვნად ზრდის იმ შანსს, რომ მცენარეთა რესურსებიდან გამოვლინდეს ახალი, ეფექტური და უსაფრთხო პრეპარატები. დასასრულს, შეიძლება ითქვას, რომ ქართული ეთნობოტანიკური ცოდნისა და თანამედროვე ბიომეცნიერების ინტეგრაცია წარმოადგენს აუცილებელ მიმართულებას, რომელიც არა მხოლოდ ხელს შეუწყობს სამეცნიერო პროგრესს, არამედ შეინახავს და კიდევ უფრო განავითარებს კულტურულ მემკვიდრეობას. მიღებული შედეგები ქმნის მყარ საფუძველს იმისთვის, რომ მომდევნო ეტაპზე განხორციელდეს მიზნობრივი, სტანდარტიზებული და მრავალდარგობრივი კვლევები, რომლებიც სრულად გამოავლენს საქართველოს გეოფიტური მცენარეების ანტიმიკრობულ პოტენციალს და ამით წვლილს შეიტანს ანტიმიკრობული რეზისტენტობის წინააღმდეგ ბრძოლაში. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. მაჭავარიანი, ლ., ჭავჭავაძე, დ., & ჯიჯილაშვილი, ა. (2007). თბილისის მიდამოების ფლორის სამკურნალო გეოფიტები. თბილისი: ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2. ხვედელიძე, თ., ლორთქიფანიძე, ბ., & ქობულაძე, თ. (2021). სამკურნალო მცენარეების კულტურა. თბილისი: საქართველოს ეროვნული ბოტანიკური ბაღი. 3. ფაფავა, ლ., მელიქიძე, თ., & მახარობლიძე, ა. (1983). სამკურნალო მცენარეთა კულტურა საქართველოში. თბილისი: მეცნიერება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 464 4. ქობალაძე, ნ., კეკელიძე, თ., & ჭუმბურიძე, ლ. (2019). საქართველოს ფლორის სამკურნალო მცენარეების ეთნობოტანიკური მიმოხილვა. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების ჟურნალი, 5(2), 45–60. 5. ღუდუშაური, ნ. (2001). საქართველოს ფლორის მცენარეთა სამკურნალო მნიშვნელობა და გამოყენების ტრადიციები. საქართველოს სამკურნალო მცენარეთა კვლევები, 3, 12–27. 6. კაკაბაძე, ზ., ჩიქოვანი, თ., & ბახტაძე, გ. (2010). სამკურნალო მცენარეთა ეთნოფარმაკოლოგიური მახასიათებლები და გამოყენება საქართველოს მაღალმთიან რეგიონებში. ეთნოგრაფიული ძიებანი, 16, 93–118. 7. მიქელაძე, ნ. (2017). ქართული ტრადიციული მედიცინის მცენარეული რესურსები და მათი ბიოაქტიურობა. სამეცნიერო შრომების კრებული – ბიოლოგია, 11, 77–92. 8. latchkepiani, e., kochadze, d., gambarashvili, m., & makharashvili, r. (2024). mechanical asphyxia in forensic medicine: pathophysiological mechanisms, diagnostics, and modern trends. 9. kochadze, d., latchkepiani, e., & makharashvili, r. (2024). traditional georgian ethnopharmacology: historical foundations, medicinal plant cultivation practices, and knowledge transmission pathways. 10. latchkepiani, e., gambarashvili, m., & kochadze, d. (2024). heart rupture as a complication of adrenal cortical tumor – a case report. 11. bitadze, l., & elguja, l. (2022). frequency and types of traumas in khevsureti according to the fossil material of the high and late middle ages. https://doi.org/10.48616/openscience-60 12. latchkepiani, e., gambarashvili, m., & kochadze, d. (2024). heart rupture – a complication of adrenal cortical adenoma – case report. georgian scientists, 6(2), 405–416. 13. kong, c. k., low, l. e., siew, w. s., & goh, h. p. (2021). biological activities of snowdrop (galanthus spp., amaryllidaceae). plants, 10(2), 308. https://doi.org/10.3390/plants10020308 14. karimi, e., mehrabanjoubani, p., homayouni-tabrizi, m., & soltani, m. (2018). phytochemical evaluation, antioxidant properties and antibacterial activity of iranian medicinal herb galanthus transcaucasicus fomin. journal of food measurement and characterization, 12, 433–440. https://doi.org/10.1007/s11694017-9656-5 15. sharifzadeh, m., et al. (2010). investigation on pharmacological and antimicrobial activities of galanthus transcaucasicus fomin growing in iran. planta medica. https://doi.org/10.1055/s-0030-1264772 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 465 16. hanachi, p., zarringhalami, r., & kaya, e. (2021). total phenolic and flavonoid content and antibacterial properties of polygonatum orientale desf and tilia dasystyla. hormozgan medical journal, 25(1), 19–23. 17. luo, l., et al. (2022). a review of polygonatum mill. genus: its taxonomy, chemical constituents and pharmacological effects. plants, 11(8), 1049. https://doi.org/10.3390/plants11081049 18. zhao, p., zhao, c., li, x., & gao, w. (2017). the genus polygonatum: a review on ethnopharmacology, phytochemistry and pharmacology. journal of ethnopharmacology, 214, 274–291. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 466 medicinal geophytes as natural antimicrobial agents – an ethnobotanical review on the example of georgia dimitri kochadze¹, elguja latchkepiani², robert makharashvili³, nika dolidze⁴, nino asanidze⁵ ¹ regional healthcare center llc, clinical manager of kharagauli medical facility, infectious disease specialist, phd student, tbilisi state medical university. https://orcid.org/0009-0009-9976-4724 ² levan samkharauli national forensics bureau, department of medical expertise, forensic medical expert; phd student, tbilisi state university. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.42 ³ pediatric clinic mmedi22, department of anesthesia, resuscitation, and intensive care, anesthesiologistresuscitator. ⁴ certified medical doctor, emergency medicine department, vivamedi llc. ⁵ master of clinical pharmacy, pharmacology expert, pharmaceutical and medical activities regulation division, department of drug registration, clinical trials, and licensing of pharmaceutical institutions, lepl regulation agency for medical and pharmaceutical activities, ministry of internally displaced persons from the occupied territories, labour, health and social affairs of georgia. abstract the accelerating global crisis of antimicrobial resistance has created an urgent demand for novel therapeutic agents, particularly those derived from natural sources. medicinal plants have historically served as a primary source of bioactive compounds, many of which have yielded modern pharmaceuticals. within this context, geophytes—perennial plants possessing underground storage organs such as bulbs, corms, tubers, and rhizomes— represent a particularly promising yet underexplored group. georgia, a biodiversity hotspot located at the intersection of eastern europe and western asia, harbors a rich geophyte flora, including numerous endemic species. these plants have been deeply integrated into the country’s traditional medical practices for centuries, often employed in the prevention and treatment of infectious and inflammatory diseases. this ethnobotanical review synthesizes traditional georgian knowledge and modern scientific evidence to evaluate the antimicrobial potential of selected geophyte species: galanthus woronowii, g. caucasicus, g. lagodechianus, ornithogalum magnum, o. caudatum, muscari szovitsianum, polygonatum glaberrimum, and p. orientale. the methodology combined the critical analysis of georgian ethnobotanical literature— detailing morphological characteristics, ethnomedical applications, and harvesting georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 467 practices—with systematic searches in international databases (pubmed, scopus, web of science, google scholar) for peer-reviewed studies assessing antimicrobial activity. priority was given to studies employing standardized microbiological assays such as disk diffusion, agar well diffusion, broth microdilution, and determination of minimum inhibitory concentration (mic) and minimum bactericidal concentration (mbc) values. the findings reveal two principal categories. the first comprises species with both robust ethnobotanical documentation and experimentally validated antimicrobial activity. for example, o. caudatum and p. orientale exhibited significant inhibitory effects against staphylococcus aureus, escherichia coli, and candida albicans, confirming traditional uses. the second category consists of species strongly associated with infection management in traditional medicine but lacking sufficient laboratory validation, such as g. woronowii, g. lagodechianus, o. magnum, m. szovitsianum, and p. glaberrimum. in these cases, evidence from congeneric species or related taxa suggests potential antimicrobial properties, yet direct testing remains scarce. analysis of phytochemical profiles indicates that these geophytes contain diverse classes of secondary metabolites—alkaloids (e.g., galanthamine in galanthus spp.), steroidal saponins (polygonatum spp.), flavonoids, and phenolic acids—many of which possess established antimicrobial properties. nevertheless, gaps remain in correlating traditional preparation methods (infusions, decoctions, poultices) with extraction protocols used in laboratory assays, potentially underestimating in vitro activity compared to in vivo ethnomedical efficacy. this review underscores the value of integrating traditional ethnobotanical knowledge into contemporary antimicrobial research, not only to accelerate the discovery of novel agents but also to guide resource prioritization in bioprospecting. given the high biodiversity of georgia’s flora and the persistence of unique medical traditions, systematic pharmacological evaluation of these species is warranted. future research should expand antimicrobial testing to include multi-drug-resistant clinical isolates, utilize bioassay-guided fractionation to isolate active compounds, and assess pharmacokinetics and toxicity in appropriate in vivo models. in conclusion, the medicinal geophytes of georgia represent an important and largely untapped reservoir of antimicrobial agents. bridging the gap between ethnomedicine and modern science offers a pathway toward sustainable drug discovery while contributing to biodiversity conservation and the safeguarding of intangible cultural heritage. keywords: ethnopharmacology; traditional georgian medicine; medicinal plants; geophytes; antimicrobial activity; ethnobotany; georgia; phytochemistry. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 666 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.36 the role of mathematics in developing cognitive skills in primary school children nino kandelaki1, teona sharikadze2 1math teacher, 2georgian technical university associate professor, psychologist abstract: the role of mathematics in the development of children’s cognitive abilities is of paramount importance. among school subjects, mathematics stands out as the one that most requires consistency and systematic thinking. issues related to the teaching of mathematics have always attracted considerable attention, and it is only natural that they remain relevant today. the necessity of mathematical skills is beyond dispute, as students must acquire an interest in and appreciation for the subject from an early age. however, fostering such interest is by no means a simple task. children, full of imagination and creative ideas, often find it challenging to shift their focus from the expressive nature of music and art classes to the discipline and rigor demanded by the exact sciences, requiring perseverance and willpower. this paper focuses specifically on the primary level of education, since it is at this stage that the foundations of many essential cognitive skills are laid. the overarching aim of teaching mathematics in the primary grades is not limited to knowledge acquisition; rather, it involves developing students’ thinking and reasoning skills, training them to recognize and interpret mathematical structures in everyday life, and cultivating habits of attention and concentration. the present study is primarily based on pedagogical practice and draws upon classroom activities specifically designed to enhance cognitive skills. the empirical material presented here integrates both theoretical and practical components, which were developed, implemented, and tested with students. the formation of elementary mathematical concepts constitutes a purposeful and organized process of transmitting and assimilating knowledge and methods. mastery of such concepts is essential for children’s intellectual development, as they significantly influence the formation of mental processes. furthermore, mathematical knowledge must be gradually expanded and made more complex, taking into account both the age and cognitive development of the child. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 667 the main part: the role of mathematics in children’s cognitive development the process of teaching and learning mathematics engages all domains of cognition; therefore, a holistic approach is essential, emphasizing the integration of diverse activities that develop multiple skills simultaneously. the synthesis of perception, attention, memory, thinking, and—most importantly—imagination entails their combined use, enabling the enhancement of children’s cognitive functions and making the learning process more engaging, enjoyable, and effective. imagination supports students in generating and visualizing new ideas; attention enables them to focus on given tasks and their own creative contributions; memory ensures the processing and retention of information; and thinking plays a critical role in interpreting processed information and applying it pragmatically. consequently, mathematics teachers should provide activities that integrate imagination, attention, memory, and reasoning, encouraging learners to create, imagine, retain, reflect, and critically discuss new ideas. in this process, verbal reasoning and language development also make significant contributions to overall growth. sensory development. the primary source of elementary mathematical concepts is the surrounding environment, with which children interact in everyday life. in teaching, a multimodal approach greatly enhances effectiveness, especially when hands-on methods are applied. learning becomes more profound when multiple sensory channels are engaged: visual, tactile (e.g., recognizing the shape and size of objects by touch), and auditory. gradually, this sensory experience accumulates, providing a foundation for the development of mathematical knowledge. development of thinking. thinking, in conjunction with other cognitive functions, plays a critical role in understanding reality. in the formation of elementary mathematical concepts, all components of thought are engaged, as children are required to carry out various mental operations: analysis, synthesis, manipulation of abstract concepts, comparison, analogy, classification, and recognition of patterns. development of memory. memory is a fundamental psychological process that encompasses the acquisition, storage, and retrieval of information. in mathematics learning, memory is actively involved and is crucial for effective functioning. students must retain information, recall it when needed, and execute multi-step operations. for instance, in addition or multiplication tasks, students need to remember intermediate results while continuing to perform subsequent steps. development of attention. attention is a prerequisite for perception, directing consciousness toward a particular object or activity and enabling clearer understanding. motivation, which can be stimulated through engaging and learner-centered activities, plays an essential role in strengthening attention. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 668 development of imagination. imagination allows individuals not only to reproduce perceived experiences but also to construct mental representations of new, unseen, or even non-existent objects. in mathematics, imaginative representations are generated through the mental construction of objects and play a central role in the development of abstract thinking. development of speech. speech, as a cognitive act expressed through language, is also enriched by mathematics lessons. these classes expand students’ vocabulary, promote verbal justification of mathematical operations, and enhance reasoning skills. when discussing the interplay of cognitive skills, imagination, and mathematics, jean piaget’s theory provides important insight. he argues that primary school children are capable of performing concrete logical operations based on the knowledge they already possess; however, they often struggle with abstract reasoning, generalization, and synthesis. for this reason, integrative, skills-based activities in mathematics—those that involve logical reasoning, decision-making, problem-solving, and imagination—gradually prepare students for abstract thought and ensure a smooth transition to higher stages of cognitive development. in teaching, visualization is of particular significance, serving as one of the fundamental didactic principles. it involves direct observation of objects and phenomena through sensory modalities, making learning more accessible and reducing barriers. both verbal resources (oral instructions, explanations) and visual or tactile resources (illustrations, models, hands-on activities) enhance effectiveness, an approach widely recognized as multimodal learning. educational theorists such as comenius, rousseau, and pestalozzi, as well as georgian psychologist dimitri uznadze, have all emphasized the positive impact of sensory-based and visualized learning. as comenius argued, the more sensory organs are involved in perception, the more vividly the object is grasped. pestalozzi viewed visualization as the foundation of all knowledge, while uznadze stressed that perceptual, sensory input is the necessary condition for the development of thought. accordingly, the use of multimodal approaches in mathematics lessons—through diverse visual aids, practical tasks, educational games, tactile experiences, and real-life examples—significantly increases learning effectiveness and fosters the development of students’ cognitive abilities. let's consider specific exercises: 1. activity: "think, imagine and draw" students are required to place the given figures on top of each other in such a way that they partially intersect each other, and then draw the resulting figure in the intersection. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 669 students are tasked with drawing the geometric shapes they see when looking at a household item from different angles (front view, top view, and bottom view). students are given the task of drawing the geometric shapes (shadows) that are obtained by shining a lamp on a household item. activity 2: identify the cut-out print of the figure in this activity, the teacher presents a variety of fruits and vegetables to the class. a student is randomly selected to cut one of the items without allowing the other students to see which one was chosen. following the instructions, the student dips part of the cut-out in paint so that its print can be transferred onto a blank sheet of paper. the resulting print is then presented to the rest of the class. the next student to participate is the one who correctly identifies the fruit or vegetable based on the print. this activity encourages observation, deduction, and engagement with shapes and textures. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 670 activity 3: identical figures students are given a drawing on a sheet of paper or a spatial figure made from a white sheet of paper. they are instructed to identify all identical figures within the composition and color them using the same coloring material. this task helps students practice visual discrimination, pattern recognition, and systematic coloring while reinforcing the concept of identical shapes. activity 4: discover the change in this exercise, the teacher shows the students geometric figures of various shapes and colors, naming each one aloud. students close their eyes while the teacher makes a change in the arrangement, such as removing a figure or adding a new one. when the teacher signals, the students open their eyes and are tasked with identifying the figure that was added or removed. they must also describe its color and shape and then draw it. for example, the teacher may remove a blue square or add a green cube. this activity develops attention to detail, memory, and descriptive skills. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 671 activity 5: anagrams of mathematical terms students work in groups to solve anagrams of mathematical terms. their task is to identify the correct mathematical term and determine the minimum number of moves required to rearrange the letters to form the correct word, with any letter able to be inserted in any position. an electronic version of this game can be created using the wordwall program, and the given lesson link provides an interactive version that can be played during class: https://wordwall.net/play/54908/437/216 this activity enhances problem-solving, collaboration, and familiarity with mathematical vocabulary. activity 6: the dominoes board game the board game “dominoes” serves as an effective teaching tool to reinforce the concept of “form” in mathematics. students work in small groups to arrange domino cards so that sections with correct correspondences are placed next to each other. the game helps students understand relationships between numbers, equivalent quantities, graphical representations and numbers, and information displayed in different forms. through gameplay, students develop logical thinking, pattern recognition, and cooperative skills. activity 7: discovering the additivity of length and area using the heuristic method for length, students cut a rectangle into pieces of varying sizes and then reconstruct different shapes from these pieces. they measure each shape using a ruler and discover that the total length of the original rectangle equals the sum of the lengths of its pieces. for area, students cut a square into various pieces and create new figures from these parts. by observing the new figures, they realize that the area of each reconstructed figure equals the area of the original square. this hands-on activity promotes exploration, measurement skills, and understanding of additive properties in geometry. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 672 https://polypad.amplify.com/tangram activity 8: “rearrange and achieve the correct result” this activity encourages students to experiment with spatial reasoning and logical thinking. on one task, various books of different sizes are arranged on shelves, with the rule that a smaller-volume book must be placed on top of a larger one. the student’s goal is to rearrange the books so that all fit on a single shelf while following this rule. in another task, students move two balls to form a downward-pointing triangle. similarly, in a third task, they move a matchstick to create a correct equality. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 673 students also engage in creating flat mathematical models by folding paper into different shapes, such as spatial figures or origami. using straws or sticks, they can construct threedimensional objects, helping them develop spatial visualization and manual dexterity. activity 9: creative mathematical storytelling and modeling students are tasked with creating models, applications, drawings, diagrams, stories, songs, illustrations, or animations based on mathematical conditions. example 1: one story might describe a night sky where two stars try to connect but are repelled by an invisible force. the “little prince” draws a magical line between them, creating a segment labeled ab. other stars are then connected in pairs, triplets, or quadrilaterals, forming various geometric figures such as triangles, quadrilaterals, and pentagons. example 2 uses a playful poem to personify geometric shapes, celebrating their properties and symmetry: triangles, circles, squares, and pentagons “dance” and “sing” around the world. cheerful shapes, we sing with delight, dancing around the world, spinning in light. the triangle, firm and true, with three sharp points, precision in form, where artistry anoints. the circle, smooth and curved, endless in its round, rolling downhill, no rival to be found. the square, the king of symmetry, with four equal sides, no scratch, no flaw, in its angles it prides. the pentagon, versatile, with five sides to share, together we shape a world where every form has its place to care. cheerful shapes, we sing around you with glee, what you see we are, bringing harmony for all to see.hc georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 674 students choose narratives that inspire them and create performances using these ideas, such as puppet shows or role-playing games. decorations and props incorporate mathematical elements, blending creativity with geometry. example 3: interactive animations, like https://bit.ly/403m77z, can further enhance the experience. activity 10: mathematical puzzles students are divided into small groups and tasked with assembling a disassembled flat figure or three-dimensional object. puzzle pieces can be physical, such as wooden or plastic parts, or digital, where students use interactive programs with drag-and-drop functionality. these digital tools often allow 3d rotation and manipulation, enhancing spatial perception. teams aim to solve the puzzle as quickly as possible, but success is measured not only by speed but also by accuracy and teamwork. this activity reinforces problem-solving, collaboration, and geometric understanding in a hands-on, engaging way. activity 11: culinary math – integrating cooking into mathematics lessons in this interdisciplinary lesson, the mathematics teacher guides students through a handson culinary activity, such as preparing healthy salads, while focusing on mathematical skills. students work in small groups and begin by measuring ingredients, emphasizing accuracy in units of measurement. the teacher introduces mathematical concepts such as ratios, proportions, fractions, and percentages, and students calculate these values for their recipes. next students represent their data visually by creating charts or tables to compare ingredient quantities or proportions. the mathematics teacher monitors students’ calculations, problem-solving, and chart creation, providing guidance when errors occur and encouraging discussion about the mathematical relationships observed during cooking. this activity not only reinforces arithmetic, data handling, and reasoning but also cultivates teamwork, creativity, and engagement. by contextualizing mathematics in a real-life scenario, the lesson demonstrates the practical value of math, making learning meaningful, interactive, and enjoyable. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 675 conclusion: mathematics plays a crucial role in the holistic development of children’s cognitive abilities, particularly during the formative years of primary education. beyond the acquisition of numerical skills, mathematics nurtures attention, memory, reasoning, imagination, spatial awareness, and language, creating a foundation for both academic success and practical problem-solving in everyday life. through thoughtfully designed activities—ranging from hands-on manipulation of shapes and interactive games to creative storytelling and modeling—students engage multiple cognitive domains simultaneously, strengthening their intellectual flexibility and critical thinking. the integration of sensory experiences, multimodal learning, and imaginative exploration ensures that mathematics lessons are not only rigorous but also engaging and meaningful. by fostering curiosity, persistence, and collaborative skills, such approaches prepare children to approach abstract concepts with confidence and to transfer logical thinking to diverse contexts. ultimately, the deliberate and creative teaching of mathematics in primary education cultivates well-rounded cognitive development, equipping young learners with the mental tools necessary for lifelong learning and intellectual growth. references: 1. bochorishvili m. multiple intelligences theory (howard gardner). tbilisi; ustari. 2013 2. bochorishvili m. pedagogical issues. tbilisi; ustari; 2013 3. brown d. education learning theories. new-york prentice-hall; 2017 4. bruner, j. s. toward a theory of instruction. cambridge, ma: belknap press; 1966 5. nunes, t., & bryant, p. children doing mathematics. oxford, uk: blackwell publishing. 2009 6. piaget, j. (2013). intelligence development theory (translated edition, pp. 66–74). tbilisi, georgia 7. shalvashvili, l. encyclopedia of developmental board games. tbilisi; georgia; shemecneba; 2017 8. uznadze d. child psychology. tbilisi; 2003 9. uznadze d. general psychology. tbilisi; 1999 10. vygotsky, l. s. mind in society: the development of higher psychological processes. cambridge, ma: harvard university press. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 645 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.34 a comparative analysis of competition policy in science commercialisation science for society, or just for business? sergo sanikidze phd student in business administration, university of georgia orcid id: 0009-0006-9401-8384; email: s.sanikidze@gmail.com abstract science commercialisation serves as a fundamental process to convert research discoveries into marketable products, which drive economic development and solve social requirements. science commercialisation maintains a sophisticated relationship with competition policy. this research examines how competition policy creates conditions that support science commercialisation while maintaining fair access to benefits for all. the analysis examines three significant challenges, which include research monopolisation, high barriers to entry for new innovators and ethical concerns about privatising public knowledge. the research evaluates worldwide best practices by studying the bayh-dole act in the united states and the horizon 2020 programme of the european union to determine their impact on outcomes. moreover, the paper addresses the gap by examining how competition policy mechanisms can balance innovation incentives with broad access, using case studies and policy analysis, and this analysis leads to policy recommendations that support innovation-friendly competition. keywords: science commercialisation, competition policy, innovation policy, intellectual property rights, market-entry barriers introduction: competition, innovation and science commercialisation the commercialisation of science is crucial to achieving the social and economic benefits of research. it helps universities, industries, and governments make new products available to the public. it brings better economic conditions, a higher standard of living, and solutions to global problems such as climate change and global pandemics. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 646 investments in research and development (r&d) bring significant economic benefits through the improvement of high-tech industries and job opportunities (oecd, 2023). however, the full benefits of these investments are sometimes constrained by insufficient competition policies that limit the commercialisation of scientific research. competition policy is closely linked to science commercialisation. a well-designed policy protects competition and prevents excessive market concentration, while also driving innovation and ensuring fair access by preventing monopolies and other restrictive practices. the relationship between competition and innovation has received extensive academic attention through two opposing theoretical approaches, which present different interpretations: schumpeterian view: austrian economist joseph schumpeter famously argued that large firms possessing significant market power are often better positioned to foster innovation. in capitalism, socialism and democracy (1942), schumpeter maintained that market concentration allows such firms to generate surplus revenue, which can then be reinvested in the risky and expensive research and development (r&d) process. this perspective is widely applied to industries like pharmaceuticals, where only the largest firms can absorb the high costs and risks associated with drug development, as well as to technology giants such as google and microsoft, who use their dominant market positions to fund frontier research in areas like artificial intelligence and quantum computing (todorova, 2021). arrow’s view: in comparison, nobel laureate kenneth arrow (1962) stated that a competitive market provides stronger incentives for innovation because companies must continually improve their products to survive. arrow’s model predicts that competition stimulates persistent innovation, often resulting in smaller firms generating new technologies that challenge industry incumbents (baker, 2007; shapiro, 2011). these opposing perspectives find empirical evidence through specific research: while regulatory measures that reduce market dominance can limit the ability of large firms to invest in high-risk, long-term r&d, the lack of adequate regulation can allow monopolies to stifle innovation from new entrants (aghion et al., 2005; baker, 2007; shapiro, 2011). effective science commercialisation requires comprehensive policy structures which handle both ethical and societal elements. mazzucato (2018) supports "mission-oriented" innovation policies, which state that public funding should serve societal needs instead of private financial gain and public interest considerations need to be integrated into competition policies to guarantee fair and equitable access to innovations (mazzucato, 2018). georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 647 overall, the current literature shows that competition policy should protect markets from anticompetitive conduct while creating conditions that support innovation. by strategically managing intellectual property rights, promoting the innovation ecosystem, and addressing societal needs, competition policy enables science commercialisation, which leads to broader societal welfare goals. challenges in the commercialisation of science science commercialisation faces substantial barriers that limit its development. the following section addresses three major obstacles: research monopolisation, barriers to entry for innovators, and ethical and societal implications of science commercialisation in a competitive market. research monopolization science commercialisation has a significant challenge because of research monopolisation, which arises when several corporations control scientific findings. they receive exclusive rights to research outcomes through patents, licences, and strategic partnerships, particularly for results emerging from public funding projects. technology transfer partnerships between firms and universities often yield exclusive ip rights, giving a few corporations control over commercialisation opportunities. for example, major tech companies partner with ai and machine-learning labs to secure patents on key algorithms before competitors can (wipo, 2019). research monopolisation, often enabled by insufficient competition policy, concentrates profits among a few private entities and reduces equitable access to scientific discoveries. for example, the covid-19 pandemic saw public funding and international cooperation accelerate vaccine development, yet major pharmaceutical companies retained control of vaccine patents. this led to wealthier nations obtaining priority access through advance purchase agreements, while many low-income countries faced delays due to patent barriers and limited technology transfer (wouters et al., 2021). when research outcomes become overly privatised, this can undermine public health and welfare. therefore, addressing research monopolisation requires active competition policy and regulatory frameworks that promote shared intellectual property models, especially for publicly funded inventions, and restrict the use of ip rights for market suppression rather than genuine innovation (florio & gamba, 2021). developing economies experience a stronger negative effect from research monopolisation practices. public research institutions, alongside universities in underdeveloped nations, do not possess enough resources or sufficient bargaining power to secure beneficial contracts when collaborating with multinational corporations. the lack of resources and bargaining power causes these institutions to give away ip rights for significant discoveries without georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 648 receiving any control or benefits for their local community. international frameworks, together with national policies, must create mechanisms like joint ip ownership, local licensing mandates, and benefit-sharing agreements to stop global companies from monopolising local research results, which harms the development of the originating country (unctad, 2021). the challenge of research monopolisation extends across three areas, including competition law, patent law and contractual research practices. to keep science commercialisation fair and inclusive, policymakers will need to implement various tools that work together as a system. barriers to market entry for innovators science commercialisation faces significant entry barriers for startups and smes. the entry barriers arise from multiple challenges, including expensive r&d and product development costs, financing challenges, strict regulations, and established player control of essential assets and intellectual property. the combination of these barriers prevents new participants from converting scientific discoveries into profitable market products. one primary barrier is the high cost and risk associated with r&d. bringing a novel technology to market, such as a new drug, clean energy solution, or advanced material, typically demands enormous investment in research, prototyping, testing, and regulatory approval before any revenue is realised. for instance, developing a new pharmaceutical drug can cost upwards of $1–2 billion, including the cost of failed trials (petrova, 2013). moreover, dimasi et al. (2016) found that more recent estimates from the tufts centre for the study of drug development place the average capitalised cost at approximately $2.6 billion. such investments are generally not accessible for startups and innovators. moreover, new companies experience significant challenges when entering markets due to regulatory barriers. development of scientific innovation demands that it pass through complex approval systems, which demand extensive trials, strict safety and compliance standards for new products. established companies sometimes use their influence to shape regulations, which elevates the challenges that new entrants face when attempting market entry. for example, large agribusiness firms have advocated for strict regulations of genetically modified crops, which both protect biosafety and impose costly testing procedures that only major firms can sustain, thus blocking smaller biotech startups (brookes, g., and barfoot, p., 2020). one more challenge is that accessing knowledge and networks creates a barrier that directly relates to competition policy. incumbents use their market power to establish exclusive supply relationships with key suppliers, data providers, and distribution channels that limit new companies from entering the market. for example, new renewable energy startups face challenges when they need to access electricity grids because established energy corporations dominate these critical infrastructure routes (fox-penner, 2022). from a georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 649 competition policy perspective, keeping entry barriers low is vital for market dynamism and ongoing innovation. a marketplace open to new entrants puts continuous pressure on incumbents to innovate, and ensures that a few legacy firms do not dominate. competition policy thus complements direct innovation support by shaping a structure that encourages newcomer participation and sustained technological progress. ethical and societal implications multiple social and ethical problems emerge when scientific discovery is driven by commercial interests. the focus of commercialisation creates a danger that disadvantaged communities, together with developing countries, will either fail to receive new technologies or suffer because of their exclusion. life-saving medical innovations, including advanced gene therapies and cutting-edge diagnostics, tend to have high price points that exceed the financial capabilities of numerous patients and healthcare systems operating in lower-income regions. the ethical problem emerges regarding innovation access because profit-driven companies maintain the right to deny access to expensive new treatments. the ethical discussion about pharmaceutical costs for rare diseases and hiv/aids medicines in developing nations has triggered government interventions through tiered pricing models, subsidy programs, and compulsory licensing for humanitarian reasons. the success of ethical commercialisation depends on achieving equal financial benefits for private entities while delivering maximum public advantages. mazzucato (2018) and colleagues recommend that governments, when partnering with industry, should establish clear conditions that integrate societal benefits, such as access and affordability, alongside the financial returns to companies (mazzucato, 2018). the societal function of competition policy requires maintaining innovative markets which align with public values. it works to prevent dominant firms from blocking alternative innovators while also supporting the growth of new entities from diverse innovation ecosystems. the pursuit of equitable science commercialisation outcomes proves difficult, but responsible innovation policy now recognises this as an essential requirement. unesco, together with other organisations, supports the "science for society" principle, which demands that governments prevent commercialised science from diverting attention away from its core purpose of advancing human welfare (unesco, 2021). success in science commercialisation requires more than profit or patents since ethical and social considerations demonstrate that it must improve lives while reducing social inequalities, thus needing intentional competition policy alignment with public interest objectives. global perspectives and best practices various policies and frameworks have been implemented worldwide to harness science for innovation while maintaining healthy competition. this section reviews some global best georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 650 practices and international perspectives on aligning competition policy with science commercialisation. the bayh-dole act (united states) science commercialisation has significantly advanced through the bayh-dole act, which the united states government passed in 1980. before the act, the majority of federally funded research inventions remained unused. through the bayh-dole act, universities and small businesses, along with non-profits, received ownership rights to federal research inventions as long as they pursued commercialisation efforts. the law created a significant transformation between academic institutions and their industry partners. the establishment of technology transfer offices, it created powerful incentives for commercialisation and helped make university-to-industry technology transfer a defining element of the american innovation system (mowery et al., 2004). from 1996 to 2020, the bayh–dole–enabled u.s. academic tech-transfer system is estimated to have contributed up to $1.9 trillion in gross output and about 6.5 million jobs, based on bio–autm’s analysis of university/nonprofit licensing (pressman et al., 2022). the act also stimulated the formation of many biotech startups that brought university discoveries to market. under the act, the government maintains the right to take ownership of inventions if developers fail to make them available to the public on reasonable terms (association of american universities, 2024). the model has inspired multiple countries, including japan, south korea, india, and several eu member states, to adopt similar regulations for university ownership of research results. the agreement among experts shows that bayhdole has increased its commercialisation rates. however, the model has faced criticism. analysts point out that increased university patenting does not always lead to widespread social benefits, since most technology transfer income accrues to a small handful of valuable patents (bulut and moschini, 2009; nelson, 2001). as a result, the effectiveness of university tech transfer operations in generating broad social returns remains a subject of ongoing debate. the horizon 2020 program (european union) the european union established the horizon 2020 program as its research funding initiative between 2014 and 2020 to advance continental-scale innovation by supporting open science collaboration instead of patent-based commercialisation, which characterises the u.s. approach. horizon 2020 operated as a significant research funding program that received approximately €80 billion in funding. the main goals of the project involved georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 651 supporting science alongside industrial leadership to address multinational research projects which solve societal problems. a significant component of horizon 2020 supported international public and private partnerships between european research institutions, businesses, government laboratories, and non-profit organisations across eu member states. the program understands that complex problems require institutions and nations to share expertise while dividing risks and rewards because problems such as climate change, public health and advanced technology development require this approach. from a competition policy point of view, a key feature of horizon 2020 was its robust openaccess mandate, which stated that all project grant recipients would have to publish their research findings in open-access journals or repositories and make their research data publicly available. this way, the eu wanted to make sure that publicly funded knowledge was not restricted by patents. in addition, horizon 2020 actively promoted sme participation by setting aside some of the funds for small businesses and by providing networking opportunities to link them with academic partners. horizon 2020 ultimately funded over 35,000 projects across domains from renewable energy to healthcare and ai, contributing to major breakthroughs (for example, supporting early mrna vaccine technology development). moreover, the project highlighted important challenges. many sme companies reported difficulties regarding the program’s complex bureaucracy and the requirements, which could be particularly discouraging for newcomers (fonseca & maguire, 2024). however, despite challenges, horizon 2020 shows that public funding can be organised to enhance competition and innovation by supporting a wide range of participants, encouraging knowledge sharing and focusing on important issues that have public value. it is a model of best practice where competition can coexist with collaboration to drive the commercialisation of science. international organisations and policy frameworks science and innovation increasingly operate within a global context, with international organisations playing a significant role in shaping how competition and commercialisation will play out across countries. one major international agreement that links trade, intellectual property (ip), and innovation is the world trade organisation's (wto) agreement on trade-related aspects of intellectual property rights (trips). since its inception in 1995, trips has established basic global standards for ip protection, including patents, copyrights, and trademarks. importantly, trips allows countries flexibility, such as issuing compulsory licenses to georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 652 enable local vaccine production during emergencies, thereby balancing ip rights with public health needs. moreover, organisations like the world intellectual property organisation (wipo) offer best practices through guidelines and treaties that can affect science commercialisation. for instance, wipo has been trying to understand the effects of new technologies on intellectual property. concerning gene editing tools like crispr, wipo has emphasised the importance of keeping a balance between innovation incentives, ethical concerns, and access. they have facilitated the discussion on patent pooling or licensing frameworks that could allow researchers all over the world to use gene-editing technologies on a fair basis (wipo, 2022). the organisation for economic cooperation and development (oecd) does not have regulatory authority, yet it has developed important reports and recommendations about competition and innovation policy. the oecd's reviews of competition law in high-tech sectors, guidelines on research cooperation, and principles for data access all serve as reference points for national policymakers as they shape their laws. cross-border collaboration and standardisation constitute another critical aspect of international science commercialisation. organisations such as the international telecommunication union (itu) and the international organisation for standardisation (iso) play a vital role by developing global technical standards incorporating advanced scientific knowledge, including standards for 5g networks and quantum cryptography. overall, international organisations and agreements create important principles for the commercialisation of science beyond national borders. countries benefit by participating in these initiatives, which address global challenges like pandemics and climate change. ultimately, integrating diverse international perspectives results in balanced and effective strategies that align competition policy with global scientific advancement. case studies and real-world applications multiple case studies demonstrate how competition policy affects the commercialisation of scientific innovation. different competitive conditions, together with various policy frameworks, demonstrate both successes and challenges in turning scientific breakthroughs into marketable products. case study 1: commercialisation of crispr-cas9 gene editing scientists introduced crispr-cas9 gene editing technology as a revolutionary scientific discovery that could transform industrial applications across different industries, including medicine, agriculture and biotechnology. according to markets and markets (2023), georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 653 crispr technology will reach a market value of £6.7 billion by the end of 2025, with a compound annual growth rate (cagr) of 24.3%. however, crispr-cas9 commercialisation faced major challenges because of complex legal rights. the intellectual property conflicts created uncertainty, which slowed down commercialisation and increased costs for developers who need to navigate the fragmented licensing environment (panagopoulos and sideri, 2021). the process of negotiating multiple patent licenses for each crispr application is often costly and time-consuming, disproportionately affecting smaller firms and research organisations. to tackle these challenges, nonprofit alliances have formed to provide crispr tools under open terms, which aim to reduce entry barriers for researchers and smaller businesses, according to competition and innovation policy principles. the crispr story demonstrates how competition and innovation policies create social and technological advancement (panagopoulos and sideri, 2021). additionally, ongoing policy oversight must continue to stop monopolistic control of foundational technologies while maintaining ethical priorities about safety and responsible use for crispr's future. finally, the crispr case demonstrates the limits of an ip-driven innovation model, where the competitive race for patents leads to an anticompetitive 'thicket' that harms follow-on innovation, a pathology that neither schumpeter nor arrow fully predicted. case study 2: development and distribution of covid-19 vaccines the development of the covid-19 vaccine in 2020 established a new scientific and commercial milestone. multiple vaccine solutions emerged from company-public research partnerships following the novel coronavirus's discovery. the combination of exceptional funding, alongside innovative mrna vaccine technology and worldwide scientific collaboration, led to this outstanding achievement. the distribution phase for vaccines revealed new tensions between competition and intellectual property rights, as well as issues regarding fair market access. several pharmaceutical companies, including pfizer-biontech, together with moderna, astrazeneca, and johnson & johnson, produced vaccines simultaneously for market distribution. traditional market logic would suggest competition on price and output. the pandemic created a massive demand for vaccines, which exceeded supply levels for several months, while most initial vaccine shipments went to high-income nations through preagreement purchases. the vaccine manufacturers maintained a practical temporary market dominance of their products despite competing against other vaccine developers. the mrna vaccine developers failed to distribute their technology licensing in 2021, thus blocking generic or follow-on manufacturers from producing these vaccines. the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 654 astrazeneca vaccine distribution model, through licensing agreements to various manufacturers, together with pandemic emergency profit restrictions, resulted in better product availability. a worldwide discussion started after this situation regarding the suspension of standard ip rules for increased manufacturing during a global health crisis. governments, together with activists, supported a trips ip waiver for covid-19 vaccines and therapeutics, which temporarily suspended patent rights. supporters maintained that this move would allow skilled manufacturers worldwide to manufacture vaccines, which would boost supply levels and decrease prices, thus helping nations get enough doses. the waiver opponents, consisting of some vaccine companies together with developed nations, claimed that ip restrictions were not the main challenge because manufacturing expertise, along with raw materials and quality control, were the actual barriers, and a waiver might reduce future investment in innovation. during the covid-19 vaccine development process, the who introduced the covid-19 technology access pool (c-tap) in 2020, but it did not obtain sufficient industry support (who, 2021). the implementation of public interest clauses by competition-driven policy in critical healthcare innovations will need stricter standards when public funding is involved to prevent life-saving innovations from becoming monopolised. the covid-19 vaccine rollout demonstrated both the promise and limitations of scientific commercialisation, revealing that relying solely on marketplace dynamics is insufficient for meeting urgent global needs (rimmer, 2022). the pandemic highlighted the importance of striking a balance between proprietary interests and global solidarity, using innovative approaches to intellectual property and competition management in the distribution of essential health technologies. case study 3: artificial intelligence in china china's ai sector demonstrates how state-led commercialisation of science, together with market competition, can rapidly establish a high-tech industry. during the last ten years, china has designated ai as its vital national priority through substantial research and development funding alongside commercialisation initiatives. the chinese government published its new generation ai development plan in 2017 to outline specific goals for ai research advancement as well as industrial expansion. the chinese government invested significantly in ai research and development laboratories, along with startup incubators and educational institutions, to create one of the most dynamic ai ecosystems worldwide (state council of the people’s republic of china, 2017) the development of ai in china is unique, especially in the pharmaceuticals and energy sectors, since it combines big technology companies (baidu, alibaba, tencent, and huawei) with numerous startup businesses that stay connected to universities or research georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 655 institutions. the government demonstrates multiple functions by supporting basic scientific research conducted at universities or the chinese academy of sciences, as well as by providing access to data through infrastructure development and domestic market advantages, and by subsidies, procurement contracts, and market protection from foreign competition. the combination of these factors enables ai technologies, including facial recognition algorithms and ai healthcare diagnostics, to rapidly transition to commercial use, which local governments, together with industries, actively adopt. the implementation of competition policy in china is complex. for much of the past two decades, chinese authorities maintained a relatively relaxed antitrust approach, enabling national tech champions such as alibaba and tencent to achieve substantial growth and foster innovation through economies of scale (qian, 2025). however, by 2020–2021, regulators recognised that unchecked monopoly power risked stifling future innovation. this prompted a wave of antitrust probes and new regulations targeting platform practices, data restrictions, and anti-competitive behaviours of major firms (zuo, 2023). at the same time, the state actively supports chinese tech firms as global competitors, particularly in ai, while facilitating rapid domestic adoption across sectors like smart city surveillance and fintech, often with less stringent privacy oversight (qian, 2025). these policies have allowed chinese ai companies to benefit from fast domestic scaling, supporting their export competitiveness even as they face ongoing challenges around privacy and data governance. the rapid advancement and commercial use of artificial intelligence (ai) in china demonstrate the country's capacity to effectively utilise innovation from startups, ensure sustainable technological progress, and build international trust. achieving these outcomes relies heavily on maintaining fair competition practices and upholding strong ethical standards (katterbauer and cleenewerck, 2024). conclusion and policy recommendations innovation-driven growth and equitable competition are the two primary goals of modern competition policy, and its effectiveness leads to increased productivity and inclusive economic growth. however, market concentration has emerged as a significant obstacle which slows innovation and restricts people from accessing its advantages (aghion et al., 2005; cunningham et al., 2021). therefore, policymakers must adopt frameworks that combine immediate open access to publicly funded research with nuanced ip management, including streamlined patent processes and reduced entry barriers for smaller entities, thereby democratising innovation opportunities (laplane and mazzucato, 2020). supporting entrepreneurial ecosystems is equally essential for converting research into innovative products. evidence from the u.s. bayh-dole act demonstrates how supportive policy structures, including university technology transfer mechanisms and startup incubation programs, significantly boost innovation commercialisation and economic georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 656 impact (lerner, 2002). such projects diversify innovation landscapes and promote economic inclusion by enabling a broader range of participants to benefit from research commercialisation. nevertheless, promoting innovation requires sharp antitrust enforcement to prevent dominant incumbents from stifling dynamic competition. these companies often utilise acquisitions or strategic barriers to undermine emerging competitors, thus dampening overall innovation. "killer acquisitions," where major incumbents purchase startups solely to eliminate competition, notably reduce innovation outputs in critical sectors like pharmaceuticals and technology (cunningham et al., 2021). antitrust authorities must adapt regulatory frameworks to protect developing competition, investigate mergers and counteract exclusionary market practices to sustain competitive markets. global cooperation significantly enhances these domestic policies. innovation is inherently global and international collaboration on research and harmonisation of ip and competition policies is crucial. such collaboration coordinates enforcement practices, mitigates crossborder anti-competitive behaviours, and ensures that innovation benefits extend universally. in conclusion, a competition policy that supports innovation while being inclusive serves both economic and societal needs. through policies that boost innovation alongside public protection, we can guarantee that scientific advancement benefits the entire population rather than just the privileged few. a balanced method will maximise science's capability to serve society while achieving research and innovation goals for addressing contemporary problems. references 1. aghion, p., bloom, n., blundell, r., griffith, r., howitt, p. (2005). competition and innovation: an inverted-u relationship. the quarterly journal of economics, 120(2), 701–728. 2. arrow, k. j. (1962). economic welfare and the allocation of resources for invention. in r. r. nelson (ed.), the rate and direction of inventive activity: economic and social factors (pp. 609–625). princeton university press. 3. baker, j. b. (2007). beyond schumpeter vs. arrow: antitrust fosters innovation. antitrust law journal, 74(3), 575–602. 4. brookes, g., & barfoot, p. (2020). gm crops: global socio-economic and environmental impacts 1996–2018 (2nd ed.). pg economics ltd. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 657 5. bulut, h., & moschini, g. (2009). us universities’ net returns from patenting and licensing: a quantile regression analysis. economics of innovation and new technology, 18(2), 123–137. 6. cunningham, c., ederer, f., & ma, s. (2021). killer acquisitions. journal of political economy, 129(3), 649–702. 7. dimasi, j. a., grabowski, h. g., & hansen, r. w. (2016). innovation in the pharmaceutical industry: new estimates of r&d costs. journal of health economics, 47, 20–33. 8. florio, m., & gamba, s. (2021). biomed europa: after the coronavirus, a public infrastructure to overcome the pharmaceutical oligopoly. annals of public and cooperative economics, 92(2), 165–185. 9. fonseca, l., & maguire, r. (2024). the good, the smart, and the innovative: governance and implementation of smart specialisation strategies in 2021–27. iqnet thematic paper 57(2), european policies research centre delft. 10. katterbauer, k., and cleenewerck, d. (2024). ai governance and sustainable innovation: a middle east perspective. springer. 11. laplane, a., & mazzucato, m. (2020). socialising the risks and rewards of public investments: economic, policy, and legal issues. research policy, 49, 103985. 12. lerner, j. (2002). when bureaucrats meet entrepreneurs: the design of effective “public venture capital” programmes. the economic journal, 112(477), f73–f84. 13. marketsandmarkets. (2023). ai in drug discovery market by technology, application, and region global forecast to 2028. https://www.marketsandmarkets.com 14. mazzucato, m. (2018). mission-oriented innovation policies: challenges and opportunities. industrial and corporate change, 27(5), 803–815. 15. mowery, d. c., nelson, r. r., sampat, b. n., & ziedonis, a. a. (2004). ivory tower and industrial innovation: university–industry technology transfer before and after the bayh–dole act. stanford university press. 16. nelson, r. r. (2001). observations on the post-bayh-dole rise of patenting at american universities. journal of technology transfer, 26(1–2), 13–19. 17. oecd. (2023). main science and technology indicators. oecd publishing. 18. panagopoulos, c., & sideri, m. (2021). prospect patents and crispr: rivalry and ethical licensing in a semi-commons environment. journal of law and the biosciences. 2021, 8:031. 19. petrova, e. (2013). innovation in the pharmaceutical industry: the process of drug discovery and development. in m. ding (ed.), innovation and marketing in the pharmaceutical industry (pp. 19-81). springer. https://doi.org/10.1007/978-1-46147801-0_2 20. qian, x. (2025). governing china's digital transformation: industrial policy, regulatory governance, and innovation. routledge. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 658 21. rimmer, m. (2022). the people's vaccine: intellectual property, access to essential medicines, and covid-19. the journal of intellectual property studies. 2022, v:171. 22. shapiro, c. (2011). competition and innovation: did arrow hit the bull’s eye? in j. lerner and s. stern (eds.), the rate and direction of inventive activity revisited (pp. 361–404). university of chicago press. 23. state council of the people’s republic of china. (2017). a next-generation artificial intelligence development plan (english translation). 24. todorova, e. (2021). schumpeter, innovation, and competition policy: lessons for the digital economy. technology and innovation, 22(3). 25. unctad. (2021). technology and innovation report: catching technological waves – innovation with equity. united nations conference on trade and development. 26. unesco. (2021). science report: the race against time for smarter development. united nations educational, scientific and cultural organisation. 27. who. (2021). who covid-19 technology access pool (c-tap). world health organisation. 28. wipo. (2022). gene editing and intellectual property: a global perspective. world intellectual property organisation. 29. wouters, o. j., shadlen, k. c., salcher-konrad, m., pollard, a. j., larson, h. j., teerawattananon, y., and jit, m. (2021). challenges in ensuring global access to covid-19 vaccines: production, affordability, allocation, and deployment. the lancet, 397(10278), 1023–1034. 30. zuo, z. (2023). china's data strategies: institutionalisation, activation and layering. in global data strategies (pp. 119–160). beck/hart. 31. world intellectual property organisation. (2019). wipo technology trends 2019: artificial intelligence. wipo 32. fox-penner, p. (2022). the key to electric grid reliability: modernising governance. kleinman centre for energy policy, university of pennsylvania. 33. association of american universities. (n.d.). preserve the bayh-dole act and university technology transfer. retrieved from https://www.aau.edu/keyissues/preserve-bayh-dole-act-and-university-technology-transfer 34. pressman, l., planting, m., moylan, c., & bond, j. (2022). economic contributions of university/nonprofit inventions in the united states: 1996–2020 [report]. biotechnology innovation organisation (bio) & autm. https://autm.net/autm/media/about-tech-transfer/documents/bio-autmeconomic-contributions-of-university-nonprofit-inventions_14jun2022.pdf georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 659 , ? , orcid id: 0009-0006-9401-8384 : s.sanikidze@gmail.com , , , , . . , . : , . “ „ 2020“, . , (case studies) , , . , . , , , , microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 242 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.23 к возможности использования в нативном виде растительных природных веществ в косметических средствах явич павел абрамович1*, кахетелидзе мзия бондоевна2, кикалишвили бела юрьевна3 1доктор фармацевтических наук, профессор, главный научный сотрудник направления бад – ов и косметологических средств института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета; 2доктор фармации, старший научный сотрудник направления бад – ов и косметологических средств института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета; 3доктор фармации, главный научный сотрудник направления липидов и антрахинонов института фармакохимии им. и. кутателадзе тбилисского государственного медицинского университета резюме. в статье описаны варианты технологических операций используемых в призводстве косметических, космецевтических и лекарственных препаратов. показаны новые тенденции используемые при их получение. при этом наблюдается подход основанный на снижение количества стадий технологического цикла и упрощения процесса, наряду с использованием максимального количества биологически активных соединений имеющихся в определенных видах растительного сырья.тенденция к созданию процессов с меньшим количеством потребляемой энергии, уменьшением производственных затрат, более экономичных технологий, проявляется практически во всех предлагаемых технологиях. ключевые слова. нативные, растительные, водоросли, минеральные, косметика, космецевтика. введение. биоактивные вещества из растительного сырья находят все большее применение в качестве активных ингредиентов в косметологии. в процессе их применения используется довольно большое количество технологических операций – измельчение, сушка, экстракция в различных системах, различные методы очистки. причем, стадии экстракции и очистки растворителем, требующие эффективных и селективных растворителей, и в дальнейшем разделение полученных фаз, являются одними из основных показателей, как с точки зрения экологического воздействия, так экономического фактора. сегодняшние требования это снижения потребления растворителей и энергетических затрат, разработки простых, быстрых, экологически безопасных процессов с меньшим количеством единичных операций и стадий процесса, повышение выхода целевого продукта на каждой стадии технологического процесса [1]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 243 рассмотрим технологические процессы переработки растительного сырья по стадиям. 1.очистка сырья. очистка сырья от баластных примесей. от целевого сырья отделяются в основном наружные минеральные вещества и остатки других видов растений, которые идут в отвалы. как исключение, могут быть использованы глинистые составляющие, в случае необходимости получения коллоидных масс. 2.измельчение. измельчение требует разрушения или разрыва материалов с помощью таких механизмов, как сжатие, удар, истирание или сдвиг и резка, с дальнейшим просеиванием через различные сита. 3.сушка. при сушке подготовленного на первых стадиях сырья, используется ряд традиционных методов сушки, таких как сушка в тени, на солнце, горячим воздухом, замораживанием и т.п. они связаны с необходимостью затраты большого количества времени и наличия большого пространства, зависимостью от естественных условий окружающей среды. наиболее распространена сушка с помощью горячего воздуха в определенных устройствах, при температуре не выше 40–60 °c. однако, даже в этих условиях наблюдаются нежелательное температурное воздействие, связанное с изменением химического состава сырья. уменьшается количество содержания летучих веществ, в частности эфирных масел, происходит потеря определенного количества биологически активных соединений и их активности, возможно изменение сенсорных характеристик и т.п. другими существенными недостатками сушки горячим воздухом являются высокое потребление энергии. поэтому создаются новые методы, позволяющие повысить эффективность процесса за счет уменьшения его времени и затрат, уменьшения потерь. рассмотрим некоторые из них. процесс ультразвуковой не термической сушки осуществляется применением ультразвука с низкими частотами (20–100 кгц) и высокой интенсивностью (10–1000 вт/см), что приводит к увеличению массопереноса без нагрева или только со слабым нагревом. наблюдается положительный эффект использования ультразвуковой обработки на кинетику процесса. основными недостатками являются возможность во время сушки образования микропор на поверхности материалов, что по мнению авторов, приводит к снижению эффекта в верхней части поверхности материала и частично препятствует удалению воды, а так же дороговизна оборудования. метод сублимационной сушки из-за его низкой рабочей температуры один из наиболее перспективных, т.к. позволяет получать высококачественные сушеные растения с точки зрения содержания биологически активных веществ . микроволновая сушка обеспечивает быстрое испарение воды из растительных материалов, обеспечивая относительно более короткое время сушки по сравнению со многими другими методами сушки, а так же и снижение потребления энергии, при отсутствие значительных сенсорных изменений. основными преимуществами процесса инфракрасной сушки являются адаптивность, простота, высокая скорость нагрева и высокая скорость сушки. но наблюдается высокая стоимость оборудования, неравномерный нагрев по площади применения и энергетические затраты. в процессе сушки в сверхкритическом co2 в качестве среды сушки используется сверхкритический диоксид углерода. основными преимуществами этого метода сушки являются умеренная рабочая температура (обычно близкая к температуре окружающей среды), низкое или отсутствующее присутствие кислорода, низкая усадка продукта и лучшая georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 244 способность к регидратации высушенных продуктов. однако, отмечаются высокие затраты на энергию, стоимость реактивов и оборудования. довольно обширный обзор приведен в [2]. 4.четвертая стадия подобных производств -экстракция из растительного сырья суммы биологически активных веществ в системе твердое тело – жидкость. использование определенных растворителей, либо их комбинаций, позволяет получить в жидкой фазе сумму определенных веществ и только, достаточно редко, некоторых индивидуальных соединений. методы подразделяются на традиционные (например, мацерация, отваривание, инфузия, перколяция, экстракция в аппарате сокслета) и новые, современные (поверхностная экстракция, экстракция с помощью ультразвука, микроволн и т.п.) [ 3 ]. в любом случае, при подборе растворителя, следует учитывать его специфичные свойства: а.cелективность, т.е. способность его к извлечению определенной группы биологически активных веществ, оставляя остальные вещества в сырье. б.отсутствие (либо малая вероятность) у экстрагента воспламеняемости, взрывоопаcности и токсичности. в.температура кипения экстрагента (желательна наиболее низкая, с учетом взрывоопасности). г.температура и метод удаления экстрагента (в зависимости от предполагаемой в дальнейшем переработки). д.цена экстрагента. е.отсутствие (либо малая вероятность) образования свободных радикалов. ж.вероятность быстрого разделения полученного экстракта и остатка сырья (в данном случае учитывается фактически степень вязкости экстракта). недостатки, связанные с традиционными методами экстракции растворителем, включают длительное время экстракции, значительное количество растворителей и в определенных случаях многостадийной экстракцией. кроме того, значительное количество термолабильных фитохимических веществ, оказывается либо разложенным, либо деградированы при нагревании. тем не менее, эти методы экстракции все еще используются. именно это привело к разработке новых методов экстракции растительного сырья. рассмотрим относительно новые методы экстракци. разработка их связана с необходимостью поисков упрощения методов экстракции и видов аппаратуры, снижением расходов на электричество и теплоемкость процессов, упрощением методов дальнейшей переработки и, как следствие, снижение стоимости конечного продукта. ускоренная экстракция растворителем. этот метод имеет определенные преимущества, например, более низкая потребность в растворителе, повышение производительности, снижение времени технологичного процесса. судя по литературным данным, он более надежен и эффективен, чем мацерация или экстракция в аппаратах сокслета, он показал лучшие результаты при извлечении липофильных и гидрофильных фитохимических веществ по сравнению со сверхкритической флюидной экстракцией [4]. однако, наряду с этим, ему присущи недостатки аналогичные традиционным методам. при экстракции с применением импульсного электрического поля на растительную матрицу воздействуют электрические импульсы при напряжении до 1000 в. при этом, увеличивается величина коэффициента массопереноса с одновременным разрушением мембранных структур, что способствует увеличению выхода georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 245 целевого продукта и сокращению времени процесса. однако, следует учитывать высокую стоимость оборудования, что подразумевает высокие первоначальные инвестиции, количество потребляемой энергии. одним из ограничений метода является возможный нагрев среды в процессе воздействия. эффективность импульсной электрической экстракции в значительной степени определяется электропроводностью как растительной матрицы, так и экстрагирующего растворителя. т.к. ее эффективность зависит от проводимости среды, в которую она помещается, а продукты с более высокой проводимостью преобразуют электрическую энергию в тепло во время обработки. поэтому процесс должен постоянно контролироваться термически, чтобы избежать деградации термочувствительных компонентов растительной матрицы [5]. микроволновая экстракция при различной мощности микроволн от 300 мгц до 300 ггц. способствует стимуляции движения молекул жидкостей и получение целевых компонентов с более высоким выходом, при уменьшение времени экстракции, снижение затрат на растворитель, возможность автоматизации производств. это связано с тем, что каждая молекула подвергается воздействию микроволнового поля. благодаря этому уменьшается перегрев отдельных зон, снижается объём материала, вовлечённого в теплоперенос, и, как следствие, появляется возможность использовать более компактное оборудование с высокой производительностью. появляется возможность использовать более компактное оборудование с высокой производительностью. в результате снижения температурных градиентов и уменьшения объёма материала, участвующего в теплопереносе, становится возможным уменьшение размеров оборудования. это обусловлено возрастанием скоростей экстракционного процесса и повышением производительности, достигнутыми за счёт более эффективного использования объёма технологической установки.следует отметить,что в этом методе возможно использование воды или спирта при регулируемым давлением и температуре в качестве возможной замены традиционным методам экстракции в системе твердого тела в жидкость. однако, требует больших вложений в связи с определенным видом аппаратуры и требованиями безопасности. судя по литературным данным, этот метод подходит в основном для фенольных соединений и флавоноидов. такие соединения, как танины и антоцианы, могут разрушаться из-за высокой частоты обработки при применение [6,7]. сверхкритическая флюидная экстракция это использование флюидов в качестве растворителя. он имеет определенные положительные качества по сравнению с традиционными методами изза своих существенных преимуществ, таких как более высокая селективность, диффузионная способность и экологичность. сверхкритическая флюидная экстракция является одним из лучших методов удаления ряда природных химических компонентов, таких как флавоноиды, эфирные масла, масла семян, каротиноиды и жирные кислоты, содержащиеся во многих природных растительных материалов, представляя собой устойчивую альтернативу традиционным видам экстракции [8]. диоксид углерода является наилучшим и наиболее используемым растворителем. наряду с высокой растворимостью в нем ряда биологически активных веществ, он химически неактивен, экономичен, легкодоступен, легко отделяется из экстрактов, нетоксичен, используется и в пищевой промышленности. это неполярный растворитель обладает сответствующими свойствами и в газообразном и жидкостном виде. он georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 246 характеризуется низкой критической температурой и давлением, высокой селективностью и потенциалом для извлечения термочувствительных соединений. глубокие эвтектические растворители [9] представляют собой смеси двух или более чистых соединений, имеющих температуру эвтектической точки ниже, чем у идеальной жидкой смеси, и значительные отрицательные отклонения от идеальности. в зависимости от используемых исходных материалов и их смесей, их можно считать зелеными, экологически чистыми, нетоксичными, они являются жидкостями в широком диапазоне температур, обладают термической стабильностью, высокой растворяющей способностью, хорошей биоразлагаемостью и биосовместимостью, низкой летучестью, низкой температурой плавления, воспламеняемостью, токсичностью. они являются альтернативными традиционным растворителям. весьма сложное дорогостоящее оборудование, малое количество данных об использование метода в промышленном масштабе, являются определенным препятствием для его развития. при ферментативной экстракции гидролизующий фермент добавляется на протяжении всего процесса экстракции для выполнения ферментативной предварительной обработки. фактически происходит разрушение мицел в структуре клеточной стенки и клеточной мембране включающих полисахариды и белки. основными препятствиями для извлечения натуральных продуктов являются высокотемпературная коагуляция белка и денатурация во время экстракции. при этом, благодаря действию ферментов, облегчается высвобождение природных соединений и повышается эффективность экстракции. в данном случае используются гидролизующие ферменты, такие как целлюлаза, амилаза и пектиназа. метод эффективен для удаления различных биоактивных материалов с использованием растительных матриц. обычно используются два метода ферментативной экстракции ферментативно-ассистированное холодное прессование, ферментативно-ассистированная водная экстракция. эффективность процесса зависит от вида и концентрации ферментов, размер частиц растительного материала, соотношение твердого вещества и воды [10]. однако, применение ограничено только определенными случаями. колоночная хроматография [11].колонки заполняются предварительно обработанными (высушенными и измельченными) сорбентами, а находящие под давлением сверхкритические растворители пропускают через колонку и извлекают биологически активные соединения из твердой матрицы. экстракт и растворитель отделяются снижением давления, повышением температуры или и т.п. фактически состоит из 3 компонентов. стационарная фаза твердая фазы или слой жидкости, адсорбированный на поверхности носителя. подвижная фаза жидкий или газообразный компонента. конечный продукт. преимуществом метода является его способность получать экстракты без остатков растворителя. недостаток сложная аппаратура, небольшая возможность использования его в промышленных условиях. в определенных случаях, в частности, в случае получения оливкового и других растительных масел для использования в медицине и пищевой промышленности, вводятся дополнительные операции отделение жидкости, ее утилизация, отделение твердых частиц от масла, очистка от косточек, рафинирование (в зависимости от условий хранения и метода применения). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 247 приведенные данные позволяют оценить объемность и трудоемкость всех выше описанных стадий технологического процесса получения биологически активных веществ из растительного сырья. в связи с этим делаются попытки уменьшить количество используемых стадий. следует учитывать, что при создание фармацевтических препаратов направленных на лечение определенного заболевания необходима конкретная чистота получаемого средства и отсутствие в нем ряда побочных веществ токсичных в данном случае. несколько другой подход должен быть при создание косметических средств. при использование косметических кремов, мазей, либо масок приходится оценивать их свойства и эффективность по ряду направлений не связанных между собой. в частности, это лечение жирности либо сухости кожи, высыпания определенного характера, возможно связанное с ними конкретные заболевания и т.п. поэтому возникает необходимость в применение целого ряда биоактивных веществ, которые уже совместно присутствуют одном и том же растение. и при этом являются нетоксичными. в настоящее время разрабатываются новые технологические процессы и рецептуры в этом напровление. следует отметить, что обычные стадии экстракции в системе твердое тело жидкость, либо хроматографии, или в системе жидкостной очистки, требуют определенного вида растворителей. их отделение, разделение, удаление и восстановление также являются трудоемкими и требующими определенной аппаратуры процессами, связанными с испарением растворителя, потерей его и целевых продуктов, токсичными парами. это может являться определяющим для экономики технологии. поэтому разрабатываются новые технологические процессы направленные на прямое использование натурального сырья, натурального экстракта или их фракций, избегая стадий удаления растворителя. на сегодняшний день основными технологическими требованиями при разработке способов получения лекарственных, косметических, космецевтических и других аналогичных средств, наряду со специфическим эффектом, является их экономичность и отсутствие токсичности. упрощение либо исключение определенных стадии позволяет увеличить эффективность процесса, уменьшить количества отходов либо исключить их, снизить величину потребление энергии. желательно объединение некоторых стадий, либо включение их в единый этап. кроме того, прямое получение продуктов без добавочных стадий разделения и очистки биоактивных веществ, в том числе от использованных экстрагентов, является повышением экологической чистоты процесса. подобный подход использован при создание некоторых технологий описанных ниже. рассмотрим некоторые из них. при разработках в области т.н. травяной косметики (в основном маски, кремы и т.н. мыла) используются практически все биоактивные вещества находящиеся в определенных органах одного либо нескольких растений. они применяются для улучшения состояния кожи в случаях наличия акне, прыщей, сыпи, пятен, пигментации. с сенсорной точки зрения это паста, наносимая на кожу, на лицо, состоящая из однородного порошка и сопуствующих компонентов основы, способная снабжать кожу необходимыми питательными веществами и проникающая в подкожные ткани. по данным авторов травяные маски легко получаются без дополнительных затрат, дешевы, практически не имеют побочных эффектов. по их данным натуральные маски и кремы позволяют в результате применения получить гладкую, здоровую и шелковистую кожу. рассмотрим некоторые исследования полностью georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 248 характеризующие это направление. в работе [12] использован гель состоящий из жидкого парафина, стеариновой кислоты, кокосового масла, триэтаноламина, глицерина, лимонной кислоты, метилпарабена и воды. в качестве биоактивных веществ использованы томатный порошка и гель алоэ вера. характеристика разработанных кремов проводилась стандартными методами, фармакологическая оценка показала, что крем обладает достаточно высокой увлажняющкй активностью, годен при сухости кожи. в работе [13] приводятся данные по использованию ряда натуральных ингредиентов (нутовая мука, рисовая мука, порошки арджуны, лимонной цедры, мускатного ореха, куркумы, алоэ вера) в рецептуре ряда пудр. причем, учитывая, что в рецептурах предлагается и использование эмульгаторов, стабилизаторов, наполнителей и т.п., это фактически уже не пудры, а маски.в работе [14] описано успешное применение вазелиновой основы, смешанной с тонко измельченным порошком листьев растения для лечения ран. в статье [15] приводится весьма подробный перечень растений из флоры индии, используемых в растительных масках в нативном виде. натуральные порошки из куркумы, лепестков розы, плодов томата, апельсиновой цедры ,коры сандалового дерева, рисовой и нутов0й муки и др. результаты исследования подтвердили, что подобные маски для лица обеспечивает хорошее состояние и т.н. сияние кожи. в работе [16] описано получение масок и кремов на минеральной основе (каолин и бентонит) с использованием в качестве биоактивных компонентов порошков сандалового дерева, алоэ вера, куркумы, нима, апельсиновой цедры, экстракта огурца, лепестков лотоса, листьев чайного дерева для получения здоровой и т.н. сияющей кожи. в статье [17] описано применение крема с использованием тонкоизмельченных корневищ лапчатки белой (potentilla alba l.), как средство для лечения кожи. в статье [18] описывается разработка и тестирование маски для лица, содержащую натуральные растительные соединения, которые действуют как антиоксиданты, антисептики и осветлители кожи. включает в составе порошки кофе, мултани митти, арджуны, апельсиновой цедры, мускатного ореха, шафран, алоэ вера, рисовую муку, нутовую муку. цель подобных разработок разработать и протестировать травяную маску для лица, содержащую натуральные растительные соединения, которые действуют как антиоксиданты, антисептики и осветлители кожи. аналогично используются т.н. мыла, наносимые на кожу. т.е. коллоидные составы, содержащие тонкоизмельченные растения, способствующие удалению омертвевших клеток с кожи, пигментации и черных точек, улучшающие кровообращение и увеличивающие подачу кислорода по всей поверхности кожи. по литературным данным, после их применения кожа становится сияющей, гладкой, мягкой и здоровой. в качестве основных активных ингредиентов используются используются тонко измельченные семена нима, туласи, мака, эфирное масло розы и розовая вода, порошок рита, аловера, куркумы, алоэ вера, лимона, апельсиновой цедры, лепестков и листьев розы, а также кофе, витамин е, скорлупа грецкого ореха, гималайская розовая соль. рассмотрим 3 примера [19-21] аналогичного подхода при использование в качестве биоактивных веществ морских водорослей. тонко измельченный порошок добавляется в кремы, лосьоны, очищающие кожу средства. известно, что косметические средства содержащие порошкообразные водоросли выводят токсины, выравнивают рельеф кожи, удаляют georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 249 ороговевшие частицы, улучшают дыхание эпидермиса, придают коже лица свежесть, сияние, избавляют от пигментных пятен, следов постакне, черных точек, прыщей, и т.п. в основном используются морская капуста, ламинария, фукус [22-24]. авторами данной статьи предлагается новый вариант технологического подхода, позволяющий использовать практически все составные части очищенных от твердой кожуры плодов масличных культур. при этом уменьшается количество технологических стадий, обычно используемых в производстве кремов и масок, получаемых с применением масел из растительного сырья. рассмотрим этот вопрос на примере использования плодов оливкового дерева. они являются богатым источником ценных биоактивных веществ, представляющих косметический и терапевтический интерес. поэтому это сырье выбрано в качестве модельной системы. в плоды оливы входят практически все используемые в качестве сырья для косметических средств, вещества, в частности вода ( до 50%), белок (до 1,62,0%), масло (до22, -25,0%), углеводы (до 19,025,%), целлюлоза (до 5,0 -8,0%), неорганические вещества (до 1,5-2,5%), фенольные соединения (до 1–3%) и др. такой состав позволяет сделать предположение, что масло ,содержащееся в сырье, может явиться экстрагентом ряда сопутствующих биологически активных веществ и повысить активность целевого продукта. тем более, что в ряде технологических процессов в виде экстрагентов используют различные (оливковое, соевое, подсолнечное, кукурузное и другие) растительные масла в качестве альтернативы органическим растворителям для извлечения биологически активных соединений. они нетоксичны, не летучи, не имеют биоразлагаемости и раздражающего действия [25]. растительные биоактивные вещества с добавленной стоимостью представляют собой возобновляемую группу соединений с растущим спросом в различных областях применения. использование масел обеспечивает дополнительные фармакологические преимущества, выступают в качестве барьера против действия кислорода, замедляя процесс окисления [26]. по литературным данным, при получение оливкового масла из 1000 кг плодов оливы, в среднем получается 100-200 литров оливкового масла только первого отжима, из 100 кг переработанных оливок в качестве отходов остается до 35 кг оливкового жмыха, который так же содержит значительное количество биологически активных веществ, используемых в косметологии. при этом масса самого плода оливы может изменятся от 0,5 г до 20 г., а массы остальных частей плода, учитывая и массу масла (кожица, мякоть и косточки), составляют соответственно 1,5–3,5%, 70– 80% и 15–28% от начальной массы. другими важными соединениями, присутствующими в плодах оливы, являются пектин, органические кислоты и пигменты. оливковое масло в основном образовано триглицеридами, смесями трех жирных кислот. основными жирными кислотами являются: олеиновая, мононенасыщенная, содержание колеблется в пределах 55 до 83%; линолевая, полиненасыщенная, содержание 3,5–21 %; пальмитиновая, содержание 7,5 20%; стеариновая, содержание 0,5 5%;а так так же линоленовая содержание 0 1,5%. наряду с ними в малых количествах присутствуют следующие кислоты: миристиновая, арахиновая, бегеновая, пальмитолеиновая, эйкозеновая. цвет оливкового масла варьируется от светлозолотистого до насыщенного зеленого, в зависимости от содержания пигментов, так, зеленый содержание хлорофилла, желтый каротиноидов. из витаминов в основном обнаружены к и е. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 250 плоды оливок содержат гидрофильные фенольные кислоты, фенольные спирты, флавоноиды, флавоны, секоиридоиды и липофильные (крезолы) фенольные соединения. все эти вещества обладают антиоксидантной, противовоспалительной, противомикробной, антиагрегантной и рядом других активностей. из флавонолов идентифицированы кверцетин-3-рутинозид, лютеолин-7-глюкозид, лютеолин-5-глюкозид, апигенин-7-глюкозид; из фенольных кислот хлорогеновая, кофейная, пгидроксибензойная, протокатеховая, ванильная, сиреневая, п кумаровая, о кумаровая, феруловая, синапиновая, бензойная, коричная, галловая; из фенольных спиртов 3,4-дигидроксифенил этанол (3,4-dhpea), ( п –гидроксифенил этанол ( п -hpea); из секоиридоидов олеуропеин, деметилотевроин, лигстрозид, нуженид, так же производные гидроксикоричной кислоты и вербаскозид. следует отметить относительно большое количества β-ситостерина, сквалена, токоферолов, хлорофиллов, каротиноидов. большинство из вышеприведенных являются активными антиоксидантами [2730]. следует отметить, что семена оливок являются источником клетчатки (до 47% от сухого веса и белков до 17%). в составе масла, выделеного из семян, определено наличие олеиновой, линолевой кислот, токоферолов, сквалена в достаточно большом количестве. в семенах так же содержатся олеуропеин, деметилолеуропеин, лигстрозид, некоторые стеролы и нестероидные тритерпеноиды, минералы fe, zn, mn, cu, k, ca, mg, na и др. [31,32]. в процессе получения оливкового масла образуется, т.н. оливковый жмых. он состоит из оливкового масла ,воды, кожицы, мякоти, косточек оливок. на сегодняшний день считается, что основная ценность оливкового жмыха состоит в остаточном масле. при этом не учитывается, что он содержит различные биологически активные вещества, которые используются в косметике и космецевтике. по литературным данным, оливковый жмых, благодаря наличию в нем практически всех биологически активных веществ , содержавшихся в оливках и перешедших в него с минимальными потерями, обладает антиоксидантной и антирадикальной, противовоспалительной и рядом других активностями [33-35]. исходя из этих данных, жмых должен обладать достаточно высокой нативной фармакологической активностью. после обработки в роторном измельчителе жмых представляет собой пастообразную массу, которая должна достаточно легко солюбилизироваться с подобранной основой и наносится на кожу, обладая определенной степенью смываемости. заключение. биоактивные вещества из природных ресурсов привлекают все большее внимание, на основе растущих научных доказательств, подтверждающих их косметическую и космецевтическую эффективность, пользу для здоровья и профилактические свойства против различных заболеваний. некоторые из этих веществ традиционно использовались, а другие будут все больше включатся в качестве активных ингредиентов в вещества функционального применения. исходя из приводимых данных, разработаны многие варианты использования технологических операций для ускорения и упрощения технологических процессов. разработаны и разрабатываются новые варианты получения различных косметических и лекарственных средств, заключающиеся в снижение количества стадий технологического цикла и упрощения процесса, с использованием максимального количества биологически активных соединений имеющихся в определенных видах растительного сырья. при этом, наблюдаемая тенденция к созданию процессов с меньшим количеством потребляемой энергии, уменьшением georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 251 токсичности и производственных затрат, и как результат, более экономичных, проявляется практически во всех предлагаемых рецептурах и осуществляемых технологиях. использованная литература. 1.abdullahi r abubakar, mainul haque. preparation of medicinal plants: basic extraction and fractionation procedures for experimental purposes. j.pharm bioallied sci. 2020 jan 29;12(1):1–10. 2.aneta krakowska-sieprawska, anna kiełbasa, katarzyna rafińska, magdalena ligor, bogusław buszewski. modern methods of pre-treatment of plant material for the extraction of bioactive compounds. molecules. 2022 jan 23;27(3):73. 3.s. s. belokurov, i.b. narkevich3., e. v. flisyuki., e. kaukhova. modern extraction methods for medicinal plant raw material (review). pharmaceutical chemistry journal, 2019. 53(11), р.51-57. 4.chibuye bitwell, singh sen indra, chimuka luke, maseka kenneth kakoma. a review of modern and conventional extraction techniques and their applications for extracting phytochemicals from plants. scientific african.volume 19, march 2023, e01585. 5.ramon bocker, eric keven silva. pulsed electric field assisted extraction of natural food pigments and colorings from plant matrices. food chemistry: x. volume 15, 30 october 2022, 100398. 6.lópez-salazar, h., camacho-díaz, b. h., ocampo, m. l. a., and jiménez-aparicio, a. r. (2023). “microwave-assisted extraction of functional compounds from plants: a review,” bioresources 18(3), 6614-6638. 7.ying li, anne sylvie fabiano-tixier, maryline abert vian, farid chemat. solvent-free microwave extraction of bioactive compounds provides a tool for green analytical chemistry. trends in analytical chemistry, 2013, 47, pp.1-11. 8.pascaline aimee uwineza, agnieszka waśkiewicz. recent advances in supercritical fluid extraction of natural bioactive compounds from natural plant materials. molecules. 2020 aug 24;25(17):3847. 9.laura lomba, cristina b. garcía, pilar ribat, beatriz gine et al.. applications of deep eutectic solvents related to health, synthesis, and extraction of natural based chemicals appl. sci. 2021, 11(21), 10156. 10.paulina streimikyte, pranas viskelis, jonas viskelis enzymes-assisted extraction of plants for sustainable and functional applications. int j mol sci. 2022 feb 21;23(4):235 -242. 11.ozlem coskun separation techniques: chromatography. north clin istanb. 2016 nov 11;3(2):156– 160. 12.nida ijaz, arjumand iqbal durrani, saima rubab, saraj bahadur. formulation and characterization of aloe vera gel and tomato powder containing cream. acta ecologica sinica 2022,volume 42, issue 2, april 2022, pages 34-42. 13.sachin b. somwanshi, kiran s. kudale, ramdas t. dolas et al.. formulation and evalution of cosmetic herbal face pack for glowing skin. international journal of research in ayurveda and pharmacy, 2017, 8(3):199-203. 14.kalbaza ahmed yassine, hemida houari, benchohra mokhtar, amara karim et al.. a topical ointment formulation containing leaves’ powder of lawsonia inermis accelerate excision wound healing in wistar rats. vet world. 2020 jul 7;13(7):1280–1289. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 252 15.anupriya sundriya, jasmeen syan, bhawana bhatt, yogendr bahuguna and chandra shekh1er. herbal cosmetics: a review on herbal face pack. journal of natural sciences, 2022, vol.13 / issue 75 /р.49965003. 16. b. greeshma paul,t. swetha reddy, a krishna sailaja. ayurveda formulation of herbal face pack to treat blemishes. innoriginal: international journal of sciences. pharmaceutical. archives / 2021 (march-april): volume 8 issue 2, р. 3333. 17.chelidze n. a., yavich p. a., churadze l. i. , kakhetelidze m. b. the development of a technology of a medicinal cream, containing rhizomes of a white cinquefoil plant (potentilla alba l.) world journal of pharmacy and pharmaceutical sciences, 2020, vol 9, issue 5, р. 3541. 18.dave, p, patel, g., patel, d., patel, b., & jani, r. herbal face pack containing coffea arabica linn, myristica fragrans and lens culinaris as an antioxidant and antiseptic activity. international journal of ayurvedic medicine, 2022, 13(3), р. 640–646. 19.yogesh a. chaudhari, anuja g. patil, umesh a. mahajan, mr. bhushan p. patil formulation and evaluation of herbal scrub soap. african journal of biomedical research.2024 vol. 27, р. 123891239. 20.rekha goukonde, jagruti rajput, bhakti bansod and gajanan sanap formulation and evaluation of herbal scrub soap world journal of biology pharmacy and health sciences, 2024, 18(03), р. 354–370. 21.saniya s, sada s, sara s, gaurav p, rajejanak, foorkan fakki formulation and evaluation of polyherbal paper scrub soap for skin whitening. international journal of all research education & scientific methods, 2024,v. 12.,issue 5, р.591-594. 22.seaweed in skincare is incredible and versatile. helenatur. https://www.helenatur.com › blog. 23.surabhi josh, roshani kumari,vivek n. upasan applications of algae in cosmetics: an overview international journal of innovative research in science, engineering and technology, 2018,vol. 7, issue 2, р. 1269 -1279. 24.seaweed powder: a fresh catch for beauty routines new directions aromatics https://www.new direction aromatics.com › blog › all-abo... 2021. 25.edinson yara-varón, ying li, mercè balcells, ramon canela-garayoa et al.. vegetable oils as alternative solvents for green oleo-extraction, purification and formulation of food and natural products .molecules. 2017 sep. 5;22(9):1474. 26.julie queffelec, william beraud, ma dolores torres, herminia dom.advances in obtaining ready to use extracts with natural solvents. sustainable chemistry and pharmacy. volume 38, april 2024, 10147827. 27.panagiota-kyriaki revelou, marinos xagoraris, athanasia alexandro poulou, charalabos d. kanakis et al.. chemometric study of fatty acid composition of virgin olive oil from four widespread greek cultivars. molecules. 2021 jul 8;26(14):4151. 28.dimitriose. pavlidis, mariachrysanthi kafentzi, konstantina rekoumi, athanasia koliadima et al.. turn to the wild: a comprehensive review on the chemical composition of wild olive oil.. food res. int., 2024 november,volume 196, 115038. 29.mohamed ayadi, fathi ben amar. fatty acid composition in olive (olea europaea. l) oil of progenies obtained from tunisian cross breeding program. journal of arid arboriculture and olive growing. 2022, volume 1(1): p.11–23. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 253 30.cecilia jimenez-lopez, maria carpena, catarina lourenço-lopes, maria gallardo-gomez et al.. bioactive compounds and quality of extra virgin olive oil .foods. 2020, 28;9(8):1014. 31.damián maestri , damián barrionuevo ,romina bodoira, adoración zafra et al.. nutritional profile and nutraceutical components of olive (olea europaea l.) seeds j food sci technol. 2019;56(9):43594370. 32.walid elfallehb, majda laajel, imen ennajeh et al.. chemical profiles and antioxidant activities of leaf, pulp, and stone of cultivated and wild olive trees (olea europaea l.) international journal of fruit science. 2020, volume 20, issue 3,р.350-370. 33.lrifat mehdi, salman raza naqvi, abdul ahad khan, asif ali mirani. optimization of olive oil extraction from olive pomace using solvent extraction and response surface methodology analysis of oil yield. fuel, 2023, volume 348, 128633. 34.maria antónia nunes, josman dantas palmeira, diana melo, susana machado et al.. chemical composition and antimicrobial activity of a new olive pomace functional ingredient. pharmaceuticals (basel), 2021;14(9):913. 35.hefei zhao, yoonbin kim, roberto j. avena-bustillos, nitin nitin. characterization of california olive pomace fractions and their in vitro antioxidant and antimicrobial activities. lwt., 2023 april,volume 180, 114677. on the possibility of using natural plant substances in their native form in cosmetics yavich p. a.*1, kakhetelidze m. b2., kikalishvili b.yu3. 1doctor of pharmaceutical sciences, professor, chief researcher, direction of baa and cosmetological means institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university 2doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university; 3doctor of pharmacy, chief researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university abstract. the variants of technological operations used in the production of cosmetic, cosmeceutical and medicinal preparations are described. new trends used in their production are shown. at the same time, an approach based on reducing the number of stages of the technological cycle and simplifying the process is observed, along with the use of the maximum number of biologically active compounds available in certain types of plant raw materials. the tendency to create processes with less energy consumption, reduced production costs, more economical technologies is manifested in almost all proposed technologies. key words: native, plant, algae, mineral, cosmetics, cosmeceuticals. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 254 ბუნებრივი მცენარეული ნივთიერებების მათი ნატივური ფორმით კოსმეტიკაში გამოყენების შესაძლებლობის შესახებ იავიჩი პავლე1*, კახეთელიძე მზია2, კიკალიშვილი ბელა3 1ფარმაცევტულ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის ბად-ის და კოსმეტოლოგიურ საშუალებათა მიმართულების მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი; 2ფარმაციის დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი; 3ფარმაციის დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ი.ქუთათელაძის ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი რეზიუმე. სტატიაში აღწერილია ტექნოლოგიური ოპერაციების ვარიანტები, რომლებიც გამოიყენება კოსმეტიკური, კოსმეცევტიკური და სამკურნალო პრეპარატების წარმოებაში. ნაჩვენებია მათ წარმოებაში გამოყენებული ახალი ტენდენციები. ამავდროულად, შეინიშნება ტექნოლოგიური ციკლის სტადიების რაოდენობის შემცირებასა და პროცესის გამარტივებაზე დაფუძნებული მიდგომები, მცენარეული ნედლეულის გარკვეულ სახეობებში არსებული ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების მაქსიმალური რაოდენობის გამოყენებასთან ერთად. თითქმის ყველა შემოთავაზებულ ტექნოლოგიაში ვლინდება ნაკლები ენერგომოხმარების, წარმოების შემცირებული ხარჯებისა და უფრო ეკონომიური ტექნოლოგიების მქონე პროცესების შექმნის ტენდენციები. საკვანძო სიტყვები. ნატივური, მცენარეული, წყალმცენარეები, მინერალური, კოსმეტიკა, კოსმეცევტიკა. on the possibility of using seaweeds as raw materials for producing cosmetics and cosmeceuticals (review). *yavich pavel abramovich, doctor of pharmaceutical sciences, professor, chief researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; p. sarajishvili st 36 | tbilisi, 0159; georgia tel: +995 592073188 e-mail p.iavichi@tsmu.edu kakhetelidze mzia bondoevna, doctor of pharmacy, senior researcher, institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; p. sarajishvili st 36 | tbilisi, 0159; georgia tel:+995545763e-mail m.kakhetelidze@tsmu.edu kikalishvili bela yurevna, doctor of pharmacy, chief researcher, chairman of the scientific council of the institute of pharmacochemistry i. kutateladze tbilisi state medical university, tbilisi,georgia p. sarajishvili st 36 | tbilisi, 0159; georgiatel: +995 593319243 e-mail b.kikalishvili@tsmu.edu microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 15 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.03 ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენება სასწავლო პროცესში ქეთევან კვესელავა1; თინათინ კროპაძე2; ნინო ვერულავა3 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის პროფესორი, სსიპდავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის მთავრი მეცნიერი, ინფორმატიკის ინჟინერიის აკადემიური დოქტორი orcid:0000-0002-1318-2750; 2სსიპდავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის მთავრი მეცნიერი, ალტეს უნივერსიტეტის პროფესორი, სოციალურ მეცნიერებათა აკადემიური დოქტორი orcid: 0000-0001-8339-4129; 3საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ინფორმატიკისა და მართვის სისტემების ფაკულტეტის, მთავარი სპეციალისტი, ინფორმატიკის ინჟინერიის აკადემიური დოქტორი აბსტრაქტი ინფორმაციული ტექნოლოგიები, როგორც ინტეგრირებული საგანმანათლებლო სისტემის ერთ-ერთი კომპონენტი, არა მხოლოდ ხსნის შესაძლებლობებს საგანმანათლებლო საქმიანობის ცვალებადებისთვის, მათი ინდივიდუალიზაციის და დიფერენციაციისთვის, არამედ იძლევა განათლების ყველა საგნის ურთიერთქმედების ორგანიზების ახალი გზის საშუალებას. საკვანძო სიტყვები: ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები, ჰუმანიზაცია, მულტიმედია. შესავალი 21-ე საუკუნის დასაწყისი აღინიშნება სამეცნიერო და პედაგოგიური საზოგადოების ინტერესი, განათლების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით. მეორე თაობის ზოგადი განათლების სტანდარტების კონცეფცია აღნიშნავს საგანმანათლებლო შინაარსის განახლებას და ახალი ტექნოლოგიების გამოყენებას. საგანმანათლებლო დაწესებულების საქმიანობის მთავარი შედეგი თავისთავად არ უნდა იყოს ცოდნის, უნარებისა და შესაძლებლობების სისტემა, არამედ სახელმწიფოს მიერ ინტელექტუალურ, სოციალურ-პოლიტიკურ, საკომუნიკაციო, საინფორმაციო და სხვა სფეროებში გამოცხადებული ძირითადი კომპეტენციების ერთობლიობა. თანამედროვე ზოგადი განათლების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა ინფორმაციული კომპეტენციის ჩამოყალიბება: ინფორმაციული ტექნოლოგიების ცოდნა, მათი გამოყენების, ძლიერი და სუსტი მხარეების გააზრება, სხვადასხვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 16 საშუალებითა და რეკლამით გავრცელებული ინფორმაციის კრიტიკულად შეფასების უნარი. ამრიგად, ახალი ტექნოლოგიების საგანმანათლებლო პროცესში ჩართვა სოციალურად განსაზღვრულ აუცილებლობად იქცა. ინფორმაციული ტექნოლოგიები, რომლებიც ჰოლისტიკური საგანმანათლებლო სისტემის ერთ-ერთ კომპონენტად ითვლება, არა მხოლოდ ხელს უწყობს ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას, ხსნის საგანმანათლებლო საქმიანობის ცვალებადობის, მათი ინდივიდუალიზაციის და დიფერენციაციის შესაძლებლობებს, არამედ საშუალებას იძლევა განათლების ყველა საგნის ურთიერთქმედების ორგანიზებას ახალი გზით, საგანმანათლებლო სისტემის აშენებით, რომელშიც სტუდენტი იქნება აქტიური და თანაბარი მონაწილე საგანმანათლებლო საქმიანობაში. ახალი ინფორმაციული ტექნოლოგიების დანერგვა საგანმანათლებლო პროცესში საშუალებას იძლევა უფრო გააქტიურდეს სასწავლო პროცესი, განხორციელდეს განვითარების სწავლების იდეები, გაიზარდოს გაკვეთილის ტემპი და გაიზარდოს სტუდენტების დამოუკიდებელი მუშაობის მოცულობა. ( bartczak, k, 2017). ძირითადი ნაწილი დღესდღეობით, ჩანს, რომ აუცილებელია სტუდენტების ჰორიზონტის გაფართოება, მათი კულტურული განათლების დონის ამაღლება, ენობრივი და კომუნიკაციური უნარებისა და შესაძლებლობების განვითარება. სწავლება გულისხმობს კომუნიკაციას საკლასო ოთახში, როგორც მასწავლებელსა და მოსწავლეებს შორის, ასევე მოსწავლეებსა და ერთმანეთს შორის. საგნის მასწავლებლის მთავარი კომპეტენციაა მისი განახლებული როლი ცოდნის გამტარის როლი, ერთგვარი „ნავიგატორი“, რომელიც ეხმარება მოსწავლეებს ინფორმაციის უსაზღვრო ნავიგაციაში. თანამედროვე მასწავლებლის ამოცანაა „ასწავლოს ინდივიდუალური საგანმანათლებლო გზის ოპტიმალური არჩევანი და მისი დასრულების გზები, ანუ „ნავიგაცია განათლებაში“...“. განათლების ჰუმანიზაცია გულისხმობს ღირებულებით დაფუძნებულ დამოკიდებულებას მოსწავლის სხვადასხვა პიროვნული გამოვლინებისადმი. ცოდნა მოქმედებს არა როგორც მიზანი, არამედ როგორც პიროვნული განვითარების საშუალება. ამისთვის ყველაზე მდიდარ შესაძლებლობებს იძლევა თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგიები (ict). მასწავლებლის მუშაობაში ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების დანერგვა ხელს უწყობს განათლების ხარისხის გაუმჯობესებას, განათლების ხელმისაწვდომობის გაზრდას და ინფორმაციულ სივრცეში ორიენტირებული ინდივიდის განვითარებას. ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენება საგანმანათლებლო პროცესში საშუალებას იძლევა არა მხოლოდ მისი მოდერნიზება, ეფექტურობის გაზრდა, სტუდენტების მოტივაცია, არამედ პროცესის დიფერენცირება თითოეული მოსწავლის ინდივიდუალური მახასიათებლების გათვალისწინებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 17 ამ თემის აქტუალობა განპირობებულია იმით, რომ კომპიუტერები სულ უფრო მეტად იპყრობენ განათლების ყველა სფეროს, მათი პროფესიონალური გამოყენება სტუდენტებში აძლიერებს საგნისადმი ძლიერ ინტერესს, ეხმარება მათ ენთუზიაზმით სწავლაში და საგანმანათლებლო საქმიანობაში მაღალი შედეგების მიღწევაში. ამრიგად, შესწავლის ობიექტია-საგანმანათლებლო პროცესი, რომელიც ხელს უწყობს კომუნიკაციური კომპეტენციის და მოტივაციის ჩამოყალიბებას და განვითარებას, სპეციალიზებული დისციპლინების შესწავლის საინფორმაციო ტექნოლოგიების გამოყენებით. კვლევის საგანი-ისტ-ის გამოყენება მოსწავლეებისთვის სპეციალური საგნების სწავლებაში. ყოველივე ზემოთქმულის საფუძველზე, ჩვენ დავისახეთ შემდეგი მიზნები: ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენებით, წვლილი შევიტანოთ განათლების მოდერნიზაციის მთავარი მიზნის მიღწევაში განათლების ხარისხის გაუმჯობესება, ინდივიდის ჰარმონიული განვითარების უზრუნველყოფა, ინფორმაციულ სივრცეში ნავიგაცია, თანამედროვე ტექნოლოგიების ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო შესაძლებლობების გაცნობა და ინფორმაციული კულტურის ფლობა, ასევე არსებული გამოცდილების წარდგენა და მისი ეფექტურობის იდენტიფიცირება. ჩვენი მიზნების მიღწევას შემდეგი დავალებების შესრულებით ვგეგმავთ:  საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენება საგანმანათლებლო პროცესში;  სტუდენტებში თვითგანათლებისადმი მდგრადი ინტერესისა და სურვილის ჩამოყალიბება;  კომუნიკაციური კომპეტენციის ჩამოყალიბება და განვითარება;  სწავლისადმი დადებითი მოტივაციის ფორმირების პირობების შექმნისკენ ძალისხმევის მიმართვა;  სტუდენტებისთვის ცოდნის მიცემა, რომელიც განსაზღვრავს მათ ცხოვრებისეული გზის თავისუფალ, შინაარსობრივ არჩევანს. ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების კონცეფციის არსი განვითარებადი ინფორმაციული საზოგადოების ჩამოყალიბება მოწოდებულია გადაჭრას ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა, რომელიც დაკავშირებულია ადამიანის მომზადებასთან, ცხოვრებისა და საქმიანობისთვის ინფორმაციული სამყაროს სრულიად ახალ პირობებში, ახალი ტიპის ინტელექტის ჩამოყალიბებასთან, განსხვავებულ აზროვნებასთან, ადაპტირებული გარემომცველი სამყაროს სწრაფად ცვალებად ეკონომიკურ, ტექნოლოგიურ და ინფორმაციულ რეალობასთან. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 18 ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენება საგანმანათლებლო პროცესში, ასევე სწავლების ახალი ფორმები და მეთოდები სტუდენტებს აძლევს წვდომას ინფორმაციის არატრადიციულ წყაროებზე, ზრდის თვითგანათლების პროცესის ეფექტურობას, იძლევა ძიებისა და შემოქმედებითი საქმიანობის შესაძლებლობას და საშუალებას აძლევს მათ თავისუფლად მოახდინონ ორიენტირება ინფორმაციის სფეროში. ინფორმაციული საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები – ეს არის ტექნოლოგიები, რომლებიც საშუალებას გაძლევთ მოძებნოთ, დაამუშავოთ და აითვისოთ ინფორმაცია სხვადასხვა წყაროებიდან, მათ შორის ინტერნეტიდან. ეს არის ინფორმაციის ელექტრონული ფორმით პრეზენტაცია, მისი დამუშავება და შენახვა, თავად კომპიუტერის გამოყენება მრავალფეროვანი პროგრამებით. (ქ.კვესელავა, ი.ბოჭორიშვილი,.. 2022 წ.) თანამედროვე კომპიუტერის მომხმარებელს განათლების საწყის ეტაპზე აქვს პერსონალური კომპიუტერის გამოყენების საბაზისო უნარები, ამიტომ საბაზისო დონეზე პედაგოგს სჭირდება აქტიურად გამოიყენოს თანამედროვე ინტერაქტიული ტექნოლოგიები, რათა სტუდენტს განუვითაროს ყოველდღიურ ცხოვრებაში აუცილებელ გამოთვლით და საინფორმაციო სისტემებთან მუშაობის უნარი. სტუდენტებს ლექციაზე ისტ-ის გამოყენების პროცესში უვითარდებათ ინფორმაციის დამოუკიდებლად დამუშავების უნარი, რაც თავის მხრივ მათ უვითარებს რთულ სიტუაციებში ოპტიმალური გადაწყვეტილებების მიღების ან გადაწყვეტილებების შეთავაზების უნარს და ასევე ექსპერიმენტული კვლევითი საქმიანობის განხორციელების უნარს. ამ ტექნოლოგიის გამოყენება პედაგოგს უხსნის გაკვეთილების მომზადებისა და ჩატარების ახალ მეთოდოლოგიურ შესაძლებლობებს, ზრდის სწავლების ეფექტურობას და ხარისხს, იძლევა გონებრივი მუშაობის კულტურის ჩამოყალიბების საშუალებას, ავითარებს სტუდენტების ყურადღებას, შემოქმედებით აქტივობას და დისციპლინას. სწორედ აქ ვხედავ თემის აქტუალობას დღეს გამოჩნდა ახალი ტექნიკური საშუალებები კოლოსალური საგანმანათლებლო რესურსებით, რომლებიც ფუნდამენტურად მოქმედებენ საგანმანათლებლო პროცესის ორგანიზებაზე, რაც ზრდის მის შესაძლებლობებს. ახალი ტექნიკური, საინფორმაციო, ბეჭდვითი და აუდიოვიზუალური საშუალებები საგანმანათლებლო პროცესის განუყოფელი კომპონენტი ხდება, რაც მასში სპეციფიკას, მეთოდებისა და საშუალებების განუყოფლობა შემოაქვს. ეს ხარისხი უკვე გვაძლევს საშუალებას ვისაუბროთ (ჯამში) უნიკალურ პედაგოგიურ ტექნოლოგიებზე, რომლებიც დაფუძნებულია თანამედროვე ინფორმაციისა და კომპიუტერული ინსტრუმენტების გამოყენებაზე. ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენების ეფექტურობა განათლების ინფორმატიზაცია ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მექანიზმია, რომელიც გავლენას ახდენს საგანმანათლებლო სისტემის მოდერნიზაციის ყველა მთავარ სფეროზე. მისი მთავარი მიზანია ინფორმაციული georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 19 და კომპიუტერული ტექნოლოგიების შემდეგი ძირითადი უპირატესობების ეფექტური გამოყენება:  შემეცნების პროცესის ორგანიზების შესაძლებლობა, რომელიც მხარს უჭერს საგანმანათლებლო პროცესისადმი აქტივობაზე დაფუძნებულ მიდგომას მის ყველა რგოლში (საჭიროებები მოტივები მიზნები პირობები საშუალებები მოქმედებები ოპერაციები);  საგანმანათლებლო პროცესის ინდივიდუალიზაცია, მისი მთლიანობის შენარჩუნებით, პროგრამირების უნარისათვის და ავტომატიზებული სასწავლო პროგრამების დინამიური ადაპტირება;  კოგნიტური პროცესის ორგანიზების ფუნდამენტური ცვლილება მისი სისტემური აზროვნებისკენ გადაადგილებით;  ღია საგანმანათლებლო სისტემის შექმნის შესაძლებლობა, რომელიც თითოეულს უზრუნველყოფს საკუთარი სწავლისა და თვითსწავლის ტრაექტორიით;  განათლების ინფორმაციის მართვისა და მეთოდოლოგიური მხარდაჭერის ეფექტური სისტემის შექმნა. ინფორმაციული საგანმანათლებლო ტექნოლოგიები არის განათლების სფეროში არსებული ყველა ტექნოლოგია, რომელიც იყენებს სპეციალურ ტექნიკურ საინფორმაციო ინსტრუმენტებს (კომპიუტერი, აუდიო, ფილმი, ვიდეო) პედაგოგიური მიზნების მისაღწევად. it კლასიფიკაცია წარმოგიდგენთ it-ის კლასიფიკაციას დამუშავებული ინფორმაციის წარდგენის მეთოდის მიხედვით:  ინფორმაციის (ტექსტი, გრაფიკა, ხმა, მონაცემები, ცოდნა, რეალური სამყაროს ობიექტები) წარდგენის მეთოდით;  it-ის ტიპები (ტექსტური პროცესორები, გრაფიკული პროცესორები, ხმის დამუშავების ინსტრუმენტები, მონაცემთა ბაზების მართვის სისტემა, ალგორითმული ენები, ცხრილების პროცესორები, ექსპერტული სისტემები, მულტიმედიური ინსტრუმენტები). ინფორმაციული მიდგომის თვალსაზრისით, ნებისმიერ პედაგოგიურ ტექნოლოგიას შეიძლება ეწოდოს ინფორმაციული, რადგან სასწავლო პროცესის არსი ინფორმაციის მოძრაობა და ტრანსფორმაციაა. როდესაც კომპიუტერების გამოყენება განათლებაში დაიწყეს, გაჩნდა ტერმინი „ახალი ინფორმაციული ტექნოლოგიები“ (nit). თუ კი ამავე დროს ვიყენებთ ტელეკომუნიკაციებს, ჩნდება ტერმინი „ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები“ ict. ინდივიდის ფოკუსირება საკუთარი პოტენციალის რეალიზებაზე, თვითშეფასებასა და თვითგამოხატვაზე საგანმანათლებლო პროცესის არსებითი ორიენტაციებია. ამ მხრივ, ინფორმაციული ტექნოლოგიები შესაძლებელს ხდის სასწავლო ყველა საგნის ურთიერთქმედების ახლებურად ორგანიზებას, რათა სტუდენტი იყოს საგანმანათლებლო საქმიანობის აქტიური და თანაბარი მონაწილე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 20 ინფორმაციული ტექნოლოგიებისადმი სტუდენტების დიდი და სერიოზული ინტერესის გათვალისწინებით, ეს შესაძლებლობა შეიძლება გამოყენებულ იქნას, როგორც ინსტრუმენტი ჯგუფში მოტივაციის განვითარებისთვის. ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენებამ ლექციებზე აჩვენა, რომ სტუდენტთა დამოკიდებულება საგნის მიმართ იცვლება; მათ არ ეშინიათ ინიციატივის აღების, შემოთავაზებული ამოცანების გადაჭრის, საკუთარი აზრის გამოთქმის და პროგრამის მასალის უფრო მაღალ დონეზე ათვისებისკენ ისწრაფვიან. სწავლების ინფორმაციული ტექნოლოგია არის ახალი მეთოდოლოგიური სისტემა, რომელიც საშუალებას გვაძლევს განვიხილოთ სტუდენტი არა როგორც ობიექტი, არამედ როგორც „შემსწავლელი სუბიექტი“, მასწავლებელი, როგორც „სწავლის სუბიექტი“ და კომპიუტერი, როგორც „სწავლის საშუალება“. დღესდღეობით საგნის პედაგოგს უნდა შეეძლოს ლექციის მომზადება ისტ-ის გამოყენებით. ეს ლექცია უნდა იყოს ვიზუალური, ინფორმაციული, ინტერაქტიული, დაზოგოს დრო როგორც სტუდენტებისთვის, ასევე ლექტორებისთვის, მისცეს სტუდენტს საშუალება, რათა იმუშაოს საკუთარი ტემპით, ხოლო ლექტორს დიფერენცირებულად, უზრუნველყოს სტუდენტის მუშაობის სწრაფი კონტროლისა და შეფასების შესაძლებლობა. საგანმანათლებლო პროცესში ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების ეფექტური გამოყენებისთვის, არ არის საჭირო სპეციალური, ხანგრძლივი მომზადების საჭირო პროგრამული უზრუნველყოფა; შესაძლებელია ელექტრონული რესურსების გამოყენება, რომლებიც ორიენტირებულია მომხმარებელთა ფართო სპექტრზე. მთავარი ის არის, რომ მათ შეუძლიათ დახმარება:  პედაგოგებისთვის გაკვეთილების მომზადებასა და ჩატარებაში, ასევე მეთოდოლოგიური მასალების სისტემატიზაციაში;  სტუდენტებისთვის ახალი მასალის სრულად ათვისება და ახალი ტექნოლოგიების ათვისებაში;  საგანმანათლებლო პროცესში პედაგოფებისა და სტუდენტების ერთობლივი მონაწილეობის ორგანიზებაში. განვიხილოთ ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენების რამდენიმე ძირითადი სფერო სპეციალური დისციპლინების შესწავლაში:  მულტიმედიური ტექნოლოგიების გამოყენება, როგორც საილუსტრაციო ინსტრუმენტი;  კომპიუტერის გამოყენება, როგორც თვითგანათლების საშუალება პედაგოგისა და სტუდენტებისთვის;  პრაქტიკული კურსის ჩატარება კომპიუტერული მოდელირების გამოყენებით. აუდიტორიაში მულტიმედიური აღჭურვილობის გამოყენების მთავარი მიზანია საგანმანათლებლო მასალის უფრო ღრმად დამახსოვრების მიღწევა ფიგურალური აღქმის გზით, მისი ემოციური ზემოქმედების გაძლიერებით და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 21 კონკრეტულ სოციალურ-კულტურულ გარემოში „ჩაფლობის“ უზრუნველყოფით. შეიძლება გამოვყოთ კომპიუტერის ორი ძირითადი უპირატესობა: ინტერაქტიულობა, ანუ სტუდენტის ქმედებებზე საპასუხოდ გარკვეული მოქმედებების შესრულების შესაძლებლობა და მულტიმედია, ანუ ტექსტებისა და სურათების „წარმოდგენის“, ასევე ხმისა და მუსიკის რეპროდუცირების შესაძლებლობა. მულტიმედია აადვილებს დამახსოვრების პროცესს, ლექციის უფრო საინტერესოს და დინამიურს ხდის, ქმნის თანაარსებობისა და თანაგრძნობის ილუზიას. (yourdictionary.com. 2020.) ვიდეოები და ფოტოები ეხმარება სტუდენტებს ფიგურული წარმოდგენების და მათზე დაყრდნობით, კონცეფციების განვითარებაში. მაგალითად, ანიმაციის ელემენტები საშუალებას გაძლევთ ეკრანზე სხვადასხვა პროცესებისა და მოვლენების სიმულირება მოახდინოთ. საგნის პედაგოგის მიერ შემუშავებული კომპიუტერული ლექცია არის ეკრანზე დემონსტრირებული საინფორმაციო ობიექტების თემატურ და ლოგიკურად დაკავშირებული თანმიმდევრობა. ასეთი ლექცია პედაგოგს საშუალებას მისცემს შექმნას ვიზუალური და უფრო ინფორმაციულად მდიდარი ლექციები, გააერთიანოს სხვადასხვა ვიზუალური საშუალებები, მაქსიმალურად გამოიყენოს მათი უპირატესობები. მულტიმედიური მასალის პრეზენტაციის ხარისხი ძალიან მნიშვნელოვანია:  არ არის გადატვირთული "სურათებით"  პრეზენტაციის ლოგიკა,  ანიმაციის გამოყენების გონივრულობა,  სტილის ერთიანობა ეხლა ქალაქისა და რეგიონის ყველა საგანმანათლებლო დაწესებულებას უკვე აქვს კავშირი გლობალურ ქსელთან. ეს იმას ნიშნავს, რომ ინტერნეტის გონივრულად გამოყენება ლექციაზე, პედაგიგის მუშაობის მნიშვნელოვანი ელემენტია. ეს მას საშუალებას აძლევს განავითაროს:  ინფორმაციასთან მუშაობის უნარები,  შესაბამისი ანალიზისა და შედარების შემდეგ საჭირო მასალის მოძიების უნარი,  კრიტიკული აზროვნება,  თვითგანათლების უნარები, რაც ხელს უწყობს ინფორმაციული საზოგადოების პიროვნების ჩამოყალიბებას. ამრიგად, კომპიუტერი მოქმედებს, როგორც თანამედროვე პირობებთან ადაპტირებული პიროვნების სწავლების, ფორმირებისა და განვითარების კომპლექსური საშუალება. ინფორმაციის მოძიებისა და შეგროვების, მისი სანდოობის შემოწმების, ეფექტურად დამუშავებისა და ინტერნეტის ინფორმაციულ სივრცეში მარტივად ნავიგაციის უნარი, პირველი ნაბიჯია ინფორმაციის წყაროებთან დამოუკიდებელი მუშაობისა და პირადად მნიშვნელოვანი ინფორმაციის დამოუკიდებლად წარმოებისკენ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 22 ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენების შესაძლებლობები შესაძლებელია სისტემატიზაცია, თუ სად და როგორ არის მიზანშეწონილი ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენება განათლებაში, იმის გათვალისწინებით, რომ თანამედროვე კომპიუტერები საშუალებას იძლევა ერთიანი პროგრამის ფარგლებში ინტეგრირდეს ტექსტები, გრაფიკა, ხმა, ანიმაცია, ვიდეო კლიპები, მაღალი ხარისხის ფოტოები და საკმაოდ დიდი მოცულობის სრულ ეკრანიანი ვიდეო, რომლის ხარისხიც არ ჩამოუვარდება ტელევიზიას: 1. ახალი მასალის წარდგენისას – ცოდნის ვიზუალიზაცია (დემონსტრაციული და ენციკლოპედიური პროგრამები); 2. წარმოდგენილი მასალის კონსოლიდაცია (ტრენინგი – სხვადასხვა სასწავლო პროგრამები); 3. კონტროლისა და ვერიფიკაციის სისტემა (ტესტირება შეფასებით, საკონტროლო პროგრამები); 4. სტუდენტების დამოუკიდებელი მუშაობა (სასწავლო პროგრამები, როგორიცაა „რეპეტიტორი“, ენციკლოპედიები, განვითარების პროგრამები); 5. თუ შესაძლებელია აუდიტორიის გარეშე: ინტეგრირებული გაკვეთილების ჩატარება პროექტის მეთოდით, რომლის შედეგი იქნება ვებგვერდების შექმნა, ტელეკონფერენციების ჩატარება, თანამედროვე ინტერნეტ ტექნოლოგიების გამოყენება; 6. სტუდენტების სპეციფიკური უნარების (ყურადღება, მეხსიერება, აზროვნება და ა.შ.) განვითარება; 7. ინტერაქტიული სადემონსტრაციო მასალა (სავარჯიშოები, საცნობარო დიაგრამები, ცხრილები, კონცეფციები). განათლების ინფორმატიზაციის წინაშე მდგარ ამოცანებს უდიდესი მნიშვნელობა აქვთ: 1. სტუდენტების მომზადების ხარისხის გაუმჯობესება საგანმანათლებლო პროცესში თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგიების გამოყენებით; 2. აქტიური სწავლების მეთოდების გამოყენება, საგანმანათლებლო საქმიანობის შემოქმედებითი და ინტელექტუალური კომპონენტების გაძლიერება; 3. საგანმანათლებლო საქმიანობის სხვადასხვა ტიპის ინტეგრირება (საგანმანათლებლო, კვლევითი და ა.შ.); 4. სწავლების საინფორმაციო ტექნოლოგიების ადაპტირება სტუდენტის ინდივიდუალურ მახასიათებლებთან; 5. სწავლებისთვის ახალი საინფორმაციო ტექნოლოგიების შემუშავება, რომლებიც ხელს უწყობენ მოსწავლის შემეცნებითი აქტივობის გააქტიურებას და ზრდიან მოტივაციას, დაეუფლონ ინფორმატიკის საშუალებებსა და მეთოდებს პროფესიულ საქმიანობაში ეფექტური გამოყენებისთვის; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 23 6. სწავლების უწყვეტობისა და თანმიმდევრულობის უზრუნველყოფა; 7. დისტანციური სწავლებისთვის საინფორმაციო ტექნოლოგიების შემუშავება; 8. საგანმანათლებლო პროცესის პროგრამული უზრუნველყოფისა და მეთოდოლოგიური მხარდაჭერის გაუმჯობესება. ჩვენს საქმიანობაში ვიყენებთ შემდეგ საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების მოდელებს:  პრეზენტაციის შესრულება მულტიმედიაზე დაფუძნებით;  კომპიუტერული ტესტირება;  ელექტრონული საგანმანათლებლო რესურსების გამოყენება. მულტიმედია არის სწრაფად განვითარებადი თანამედროვე საინფორმაციო ტექნოლოგია, რომელიც საშუალებას იძლევა გააერთიანოს სხვადასხვა ტიპის ინფორმაცია, როგორიცაა ტექსტი, ხმა, გრაფიკა და ანიმაცია. მულტიმედიური ინსტრუმენტები საშუალებას იძლევიან, რათა საუკეთესოდ განხორციელდეს რეალობის პრინციპი და ასევე მათი ამოცანაა თამაშის ფორმების ეფექტური მხარდაჭერის უზრუნველყოფა. სასწავლო ამოცანის გადასაჭრელად გამოიყენება პრეზენტაციები, რომლებიც მოიცავს ტექსტურ და გრაფიკულ ფრაგმენტებს. პრეზენტაციაზე დაფუძნებული ახალი მასალის ახსნა სტუდენტებს საშუალებას აძლევს ჩაერთონ საუბარში, დასვან კითხვები თემაზე, განაახლონ ადრე შეძენილი ცოდნა, გააკეთონ ვარაუდები, გააანალიზონ მიღებული ინფორმაცია, შეადარონ, განაზოგადონ, გამოიტანონ დასკვნები, განავითარონ აზროვნება და გაააქტიურონ შემეცნებითი აქტივობა. გაკვეთილზე პრეზენტაციის გამოყენება ილუსტრაციების ვიზუალური მეთოდის გამოყენებაა სხვა მეთოდებთან ერთად. სლაიდზე განთავსებული და ახსნის სწორ მომენტებში გამოჩენილი ინფორმაცია აიძულებს მოსწავლეებს შეასრულონ სხვადასხვა გონებრივი ოპერაციები. (t.parys., 2016.) ამრიგად, მულტიმედიური პრეზენტაციების გამოყენება ზრდის საგანმანათლებლო პროცესის ეფექტურობას შემდეგი ფაქტორების გამო:  ვიზუალური დემონსტრაციების გამოყენების პროცესში სტუდენტებში ახალი ცოდნის აღქმის გააქტიურება;  კურსელებთან მჭიდრო კონტაქტის არსებობა, საჭირო ტექსტის დასაწერად ცარცისა და დაფის გამოყენება საჭირო აღარ არის;  დროის გათავისუფლება, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია მიღებული ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენებისა და პრაქტიკული უნარების განვითარებისთვის. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ინტერაქტიული სასწავლო საშუალებების გამოყენებას. ინტერაქტიული დაფისა და მულტიმედიური პროექტორის არსებობა აუდიტორიაში შესაძლებელს ხდის ამ ინსტრუმენტების აქტიურად გამოყენებას სტუდენტების სწავლებისას. ინტერაქტიული დაფის გამოყენება საშუალებას გაძლევთ შექმნათ ხელსაყრელი ატმოსფერო აუდიტორიაში, პირობები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 24 სტუდენტებისათვის თვითგამოხატვისთვის, რათა შეინარჩუნოთ მათი ინტერესი საგნის მიმართ. დასკვნა ამრიგად, ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენება ლექციაზე აუცილებელი და მიზანშეწონილია, საშუალებას გაძლევთ გაამრავალფეროვნოთ და დააკავშიროთ სტუდენტებზე გავლენის მოხდენის საშუალებები, ზრდის სტუდენტების სწავლისადმი დადებით მოტივაციას, თვისობრივად ცვლის თვითკონტროლს და სწავლის შედეგების კონტროლს, ოპერატიულად ასწორებს როგორც საგანმანათლებლო საქმიანობას, ასევე სასწავლო აქტივობებს. განათლებაში ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენება რადიკალურად ცვლის განათლების არსებით სისტემას. საგანმანათლებლო პროცესის ორგანიზება ხდება ინდივიდუალური, რაც საშუალებას იძლევა, რომ ის თითოეულ სტიდენტზე იყოს ორიენტირებული. ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენების პროცესში ხდება სტუდენტის პიროვნების განვითარება, ისინი ემზადებიან თავისუფალი და კომფორტული ცხოვრებისთვის, ინფორმაციული საზოგადოების პირობებში, მათ შორის:  ვიზუალურ-ფიგურალური, ვიზუალურად ეფექტური, თეორიული, ინტუიციური, შემოქმედებითი აზროვნების ტიპების განვითარება;  ესთეტიკური განათლება კომპიუტერული გრაფიკის, მულტიმედიური ტექნოლოგიების გამოყენებით;  კომუნიკაციის უნარების განვითარება;  რთულ სიტუაციაში საუკეთესო გადაწყვეტილების მიღების ან გადაწყვეტილებების შეთავაზების უნარების ჩამოყალიბება (სიტუაციური კომპიუტერული თამაშების გამოყენება, რომლებიც მიზნად ისახავს გადაწყვეტილების მიღების საქმიანობის ოპტიმიზაციას);  ინფორმაციული კულტურის ჩამოყალიბება, ინფორმაციის დამუშავების უნარები (ინტეგრირებული პაკეტების, სხვადასხვა ჰიპერტექსტური დიზაინის გარემოს, ინტერნეტის გამოყენება). ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები (ict) საგანმანათლებლო პროცესის ყველა დონის ინტენსიფიკაციას უწყობს ხელს, რაც უზრუნველყოფს:  სასწავლო პროცესის ეფექტურობისა და ხარისხის გაზრდა საინფორმაციოსაკომუნიკაციო ტექნოლოგიების ინსტრუმენტების დანერგვის გზით;  კოგნიტური აქტივობის სტიმულირების სტიმულების (სტიმულის) უზრუნველყოფა;  ინტერდისციპლინარული კავშირების გაღრმავება თანამედროვე ინფორმაციის დამუშავების ინსტრუმენტების, მათ შორის აუდიოვიზუალურის გამოყენებით, სხვადასხვა საგნობრივი სფეროდან ამოცანების გადაჭრისას. ლექციაზე ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენება ააქტიურებს სტუდენტთა შემეცნებით აქტივობას, ავითარებს აზროვნებას და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 25 შემოქმედებით შესაძლებლობებს, ასევე ქმნის აქტიურ ცხოვრებისეულ პოზიციას თანამედროვე ინფორმაციულ საზოგადოებაში. ბიბლიოგრაფია კვესელავა ქეთევანი, „xxi საუკუნის საინფორმაციო ტექნოლოგიები“, ჟურნალი “შრომები“ სსიპ-დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემია. №1, 2023 წ. კვესელავა ქეთევანი, ჩიჩუა რამაზი, გამსახურდია მაია, „თანამედროვე დისტანციური განათლება 21 -ე საუკუნეში“ ყოველ კვარტალური რეფერირებადი და რეცენზირებადი სამეცნიერო ჟურნალი „განათლება“№3(34) 2021 წ. კვესელავა ქეთევან, ბოჭორიშვილი ირაკლი, ბარდაველიძე ხათუნა „მულტიმედიური პროექტი, როგორც კომუნიკციის ინტერაქტიული საშუალება“ ყოველ კვარტალური რეფერირებადი და რეცენზირებადი სამეცნიერო ჟურნალი „განათლება“ №1(32) 2021 წ. კვესელავა, ქეთევან „მულტიმედიური ტექნოლოგიები, როგორც ვირტუალური და რეალური გარემოს დაახლოება“, სალიტერატურო-სამეცნიერო ჟურნალი „პარალელი“, №5, 2013. კვესელავა, ქ. ბოჭორიშვილი, ი., ჩიჩუა, რ., თედეშვილი, ლ., „დისტანციური სწავლების საგანმანათლებლო რესურსების შემუშავება და განვითარება“ isbn 978-9941-8-4954-1, უაკ 37.018.432 3-453, თბილისი 223. გვ. 2022 წ. bartczak, k., “wykorzystywanie technologii informacyjnych w firmach rodzinnych”, przedsiębiorczość i zarządzanie, vol. xviii, issue 6, part iii pp. 299 – 313, 2017; chmielarz, w., parys t., “praca informatyka w ocenie studentów kierunków ekonomicznych”, informatyka ekonomiczna, business informatics, 1(47)/2018, pp. 931, 2018. chmielarz w., (ed.) mobilne aspekty wykorzystania technologii informacyjnych, wydawnictwo wydziału zarządzania uniwersytetu warszawskiego, warszawa 2016 dictionary.com. retrieved from https://www.dictionary.com/browse/informationtechnology, accessed december 2020. istshare.eu retrieved from https://www.istshare.eu/ict-technologie informacyjnokomunikacyjne.html, accessed december 2020. merriam-webster.com. retrieved from https://www.merriamwebster.com/dictionary/information%20technology,accessed january 2021. parys, t., “bariery zastosowania technologii mobilnych oraz ich ważność w ocenie użytkowników indywidualnych” in metody w badaniach naukowych. wybrane problemy i zastosowania (b. królikowska, m. łatuszyńska eds.), pp. 13 – 26, polskie towarzystwo informatyczne, warszawa 2016 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 26 parys. t., “identyfikacja barier zastosowania technologii mobilnych z perspektywy użytkowników indywidualnych”, studia ekonomiczne. zeszyty naukowe uniwersytetu ekonomicznego w katowicach, 281/2016, pp. 142 – 154, 2016. skroban, k., “technologie informatyczne a informatyzacja w małych i średnich, przedsiębiorstwach”,roczniki kolegium analiz ekonomicznych, 50/2018, pp. 47-65, 2018 techopedia.com. retrieved from https://www.techopedia.com/definition/626/informationtechnology-it,accessed december 2018. webomedia.com. retrieved from https://www.webopedia.com/term/i/it.html, accessed january 2021. yourdictionary.com. retrieved from https://www.yourdictionary.com/informationtechnology, accessed december 2020. zornic, d., rusovic, m., plojovic, s., ujkanovic, e., „information technology and knowledge management as a basis for the economic development“, the scientific journal for theory and practice of socioeconomic development, vol. 1, n° 2/2012, pp. 389 396, 2012. инновационные технологии в образовании / под ред. и.и. абылга зиева, и.в. ильина / сост. д.и. земцов. – м.: макс пресс, 2011. – 141 c. use of information and communication technologies in the educational process ketevan kveselava1;tinatin kropadze2; nino verulava3 1professor of technical university of georgia, chief scientist in the scientific research center of lepl – david aghmashenebeli national defence academy of georgia, academic doctor of informatics engineering; 2chief scientist in the scientific research center of lepl – david aghmashenebeli national defence academy of georgia, professor of alte university, phd in social sciences; 3chief specialist of technical university of georgia, academic doctor of informatics engineering abstract information technologies, as one of the parts of a prepared educational system, not only open up educational activities, for their individualization and variability, but they also allow for a new way of organizing the interaction of all subjects of education. keywords: information and communication technologies, humanization, multimedia. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 485 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.32 , , , , , , . : , , , , . 1. , , . , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 486 , , , . , , , . . . , , , . 2. . , , , . , , : ( , ); ; ; . , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 487 . . . : ; ; ; . . 1 , . , : , , . 1. (fbg) , , mtbf ~100,000 >1,000,000 , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 488 , , . , . , , . . “ , . , „ “ , , . . . , , . 1 : (1) , „ “ , (21÷2-n). , . , otdr. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 489 . 1. otdr 1 = 1310 (3) 2 = 1550 , (4) . . otdr, s z . s z , otdr. , ( otdr. ). 2-1÷2-n , otdr . otdr 5-1 n 5-n, 2-1÷2-n. 2 5-1 ÷ 5-n . (3) (4) st1-stn ztn 5-1 ÷ 5-n . , 5-1 ÷ 5-n , s z . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 490 . 2. 5-1÷5 (6) . , 15 1÷ii5a1 , . 3. , : ; ; ; ; ; ; , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 491 , . : 1. . , . , . // „ “; ; 3 (46) 2019 . .71-79. 2. ., ., ., ., . // « », 1-2 (45 – 46), , 2012 . . 7 – 9. 3. ., ., ., ., . // « », 1-4 (53 – 56), , 2014 . . 5 – 12. 4. . , . , . „ “ . 14.#3. . 43-49, , 2020. 5. n. mgebrishvili, g. moiseev, l. pkhakadze, g. mgebrishvili a new method for using fiber-optic rail circuits on raiway spans asme imece2020-23184; https://imecce.secure-platform.com /a/solicitations/121/sessiongallery/ /5991/application/55738. 6. n. mgebrishvili, m. iavich, gr. moiseev, n. kvachadze, a. fesenko, s. dorozhynskyy diagnosis of rail circuits by means of fiber-optic cable icceea2021: the fourth international conference on computer science, engineering and edication applications; http://www.uacnconf.org/iccseea2021 /iccseea2021 -confererenceprogram.pdf. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 492 , , : . , , . , . possibilities of using fiber-optic sensors in train movement control systems merab gotsadze, avtandil sharvashidze, tengiz tabidze abstract: the article deals with the possibilities of using a new element base in control systems and ensuring the safety of train traffic in the form of a fiber-optic sensor for measuring temperature and deformation of railway objects. instead of the currently operating traditional rail schemes, a discrete sensor built on a fiber-optic sensor is offered, providing complete information on the state of the tracks. a sensor fiber-optical information-measuring system has been developed, providing a significant economic effect. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 27 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.04 ნარჩენების მართვის გამოწვევები და შესაძლებლობები იმერეთის ტურისტულ დესტინაციებში იზოლდა ხასაია1; ელისო გველესიანი2; ნანო ცერცვაძე3 1ასოც. პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, e-mail: izolda.khasaia@atsu.edu.ge; 2ასოც. პროფესორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, e-mail: eliso.gvelesiani@atsu.edu.ge; 3მაგისტრანტი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, e-mail: tsertsvadze.nano@atsu.edu.ge ანოტაცია ტურიზმი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გლობალურ ეკონომიკაში, ქმნის შემოსავლისა და დასაქმების ახალ შესაძლებლობებს. თუმცა, მისი ზეგავლენა გარემოზე, განსაკუთრებით ნარჩენების წარმოქმნის თვალსაზრისით, მზარდად ზრდის საერთაშორისო შეშფოთებას. კვლევების მიხედვით, ტურიზმი ევროპაში წარმოქმნილი ნარჩენების დაახლოებით 6.7%-ს შეადგენს, რაც სერიოზული გარემოსდაცვითი, სოციალური და ეკონომიკური გამოწვევების წინ გვაყენებს. იმერეთის რეგიონი, საქართველოს დასავლეთ ნაწილში მდებარე ერთ-ერთი ტურისტულად ყველაზე აქტიური და მდიდარი რეგიონია, რომელიც გამოირჩევა უნიკალური ბუნებრივი და კულტურული რესურსებით. თუმცა, ტურიზმის ზრდასთან ერთად რეგიონში სერიოზული პრობლემები წარმოიშვა ნარჩენების მართვის თვალსაზრისით. წინამდებარე კვლევა განიხილავს ნარჩენების მართვის გამოწვევებს იმერეთის ტურისტულ დესტინაციებში, აანალიზებს არსებული პრაქტიკებს და სთავაზობს რეკომენდაციებს მდგრადი ტურიზმის განვითარებისათვის. კვლევის ფარგლებში ჩატარდა გამოკითხვები და დაკვირვებები ტურიზმთან დაკავშირებულ ობიექტებში, როგორიცაა სასტუმროები, საოჯახო ღვინის მარნები, კულტურული ტურიზმის ლოკაციები და დაცული ტერიტორიები. მდგრადი ნარჩენების მართვა მოითხოვს მრავალდონიან სტრატეგიას, რომელიც აერთიანებს სამთავრობო პოლიტიკას, კერძო სექტორის აქტიურ ჩართულობასა და საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების ინიციატივებს. კვლევა ხაზს უსვამს ნარჩენების სეპარაციის, გადამუშავების, კომპოსტირების და პასუხისმგებლიანი ტურისტული ქცევის მნიშვნელობას, როგორც გარემოზე ზემოქმედების შემცირების აუცილებელ პირობებს. ნარჩენების ეფექტური მართვა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 28 შესაძლებელია სტრატეგიული ინვესტიციების, ადგილობრივი საზოგადოების ჩართულობისა და მდგრადი ტურისტული პოლიტიკის მეშვეობით. საკვანძო სიტყვები: მდგრადი განვითარება, ნარჩენების მართვა, ტურიზმი, დესტინაცია, იმერეთი. შესავალი ტურიზმს მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია მსოფლიო ეკონომიკაში, რადგან არა მხოლოდ ქმნის შემოსავალს, არამედ ახალ სამუშაო ადგილებსაც აჩენს. მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის 2024 წლის ანგარიშის მიხედვით, ტურიზმის სექტორი გლობალური მშპ-ისა და დასაქმების დაახლოებით 10%-ს შეადგენს (travel and tour world 2024). თუმცა, ტურიზმის ზრდასთან ერთად იზრდება მისი ზემოქმედება გარემოზე — განსაკუთრებით ნარჩენების წარმოქმნის მხრივ. ევროპაში ტურიზმი წარმოქმნის ნარჩენების დაახლოებით 6.7%-ს, რაც სერიოზულ გარემოსდაცვით, სოციალურ და ეკონომიკურ გამოწვევებს ქმნის (ტურისტულ და სარეკრეაციო ზონებში ნარჩენების მართვისა და რეციკლირების ევროპული გამოცდილება 2020: 2). ნარჩენების არასწორი მართვა ტურისტულ დესტინაციებში უარყოფითად მოქმედებს არა მხოლოდ ბუნებაზე, არამედ ტურისტულ გამოცდილებასა და ადგილობრივ საზოგადოების ჯანმრთელობაზე. პრობლემის მართვა მოითხოვს სამთავრობო, კერძო სექტორისა და საზოგადოების ერთიან, კომპლექსურ ჩართულობას. მიმდინარე ლიტერატურა ადასტურებს, რომ ტურისტი დღეში საშუალოდ 1 კგ-მდე ნარჩენს წარმოქმნის (unep 2003: 3-46), ხოლო მასობრივი ტურიზმი ზრდის პლასტმასის, ქაღალდის, ორგანული და სხვა ნარჩენების რაოდენობას (gössling & hall, 2019). ბევრ ტურისტულ რეგიონში ინფრასტრუქტურა და რესურსები არ არის ადაპტირებული სეზონურობის მოთხოვნებთან, რაც ართულებს ნარჩენების მდგრად მართვას (alpizar et al., 2017). მდგრადი ტურიზმის კონცეფცია ხაზს უსვამს ნარჩენების სეპარაციის, გადამუშავებისა და კომპოსტირების მნიშვნელობას (becken & hay, 2012). ასევე მნიშვნელოვანი არის საზოგადოების განათლება და აქტიური ჩართულობა, რაც ზრდის ეკოლოგიურ ცნობიერებას და ხელს უწყობს მდგრად პრაქტიკებს (dodds & butler, 2019), (waste management coalition 2021). იმერეთის რეგიონში მსგავსი თემატიკის კვლევები ცოტაა, რამაც განაპირობა საჭიროება ამ მიმართულებით კვლევის ჩატარების. კვლევის მიზანია იმერეთის ტურისტულ დესტინაციებში ნარჩენების მართვის გამოწვევების გამოვლენა და მდგრადი გამოსავლის გზების მოძიება. კვლევა მოიცავდა სხვადასხვა ტიპის ტურისტულ ობიექტებს: საოჯახო ღვინის მარნებს, სასტუმროებს, კულტურულ და დაცულ ტერიტორიებს. მონაცემები შეგროვდა კომბინირებული მეთოდით: წინასწარ შედგენილი კითხვარებით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 29 გამოკითხვა, ადგილზე დაკვირვება, დოკუმენტური ანალიზი და მიღებული მონაცემების დეტალური ანალიზი. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ნარჩენების მართვის ეფექტიანობა მოითხოვს მრავალმხრივ თანამშრომლობას, ინოვაციურ მიდგომებს, სათანადო ინვესტიციებს და საზოგადოების აქტიურ ჩართულობას. კვლევის შედეგები: იმერეთის ტურისტული დესტინაციები იმერეთის რეგიონი, როგორც საქართველოს ერთ-ერთი ტურისტულად აქტიური ზონა, გამოირჩევა უნიკალური ბუნებრივი და კულტურული რესურსებით. რეგიონში 900-ზე მეტი ისტორიული და 350-ზე მეტი ბუნებრივი ძეგლია დაცული, მათ შორის – მსოფლიოში ცნობილი პრომეთეს მღვიმე, სათაფლიის ნაკრძალი დინოზავრის ნაკვალევითა და კარსტული მღვიმით, დაცული ტერიტორიები, ბაგრატის ტაძარი და გელათის სამონასტერო კომპლექსი (unesco-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი), უძველესი დასახლება ქუთაისი, იმერული ღვინის დაყენების მეთოდები (ქვევრის ტექნოლოგია), ადგილობრივი კულინარია, ფოლკლორი და რეწვა. ტურიზმის ზრდასთან ერთად იზრდება გარემოზე ზემოქმედება და ნარჩენების მართვის პრობლემებიც, რაც განსაკუთრებულად მწვავედ დგას პოპულარულ ტურისტულ დესტინაციებში. ამ თავში განხილულია იმერეთის რეგიონის ტურისტული ობიექტები და მათთან დაკავშირებული ნარჩენების მართვის პრაქტიკა. ძირითადი ყურადღება გამახვილებულია საოჯახო მარნებზე, ეკო-ტურიზმის ობიექტებზე, სასტუმრო კომპლექსებსა და დაცულ ტერიტორიებზე. საოჯახო მარნები. იმერეთში მოქმედი საოჯახო ღვინის მარნები არამხოლოდ მეღვინეობის ტრადიციების შენარჩუნებას ემსახურებიან, არამედ გარემოსდაცვითი იდეების გავრცელებასა და მდგრადი ტურიზმის ხელშეწყობას. კვლევაში მონაწილეობა მიიღეს ისეთმა მარნებმა, როგორიცაა "მირიანის მარანი", "ირაკლი მინაძის მარანი" და "ბაიას მარანი". რესპონდენტები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ ორგანული მევენახეობა, ქიმიური პრეპარატებისგან თავის არიდება და კომპოსტირების სისტემების დანერგვა მათი საქმიანობის ნაწილია. კომპოსტი მზადდება სამზარეულოსა და ეზოს ნარჩენებისგან, რაც ნიადაგის გამდიდრებას უწყობს ხელს. მეწარმეები ბუნებრივ სასუქებს ამჯობინებენ და აქტიურად იყენებენ წვიმის ჭიებს ბიოჰუმუსის წარმოებაში. საოჯახო მარნები ცდილობენ ტურისტებში ეკოლოგიური ცნობიერების ამაღლებას. სტუმრებს სთავაზობენ ორგანულ კერძებსა და ლოკალურ პროდუქტებზე დაფუძნებულ მენიუს. რესპონდენტების განცხადებით, ნარჩენების მართვის ინფრასტრუქტურა სოფლებში სუსტადაა განვითარებული, ხშირად გვხვდება არაორგანიზებული ნაგავსაყრელები. მეწარმეები მიიჩნევენ, რომ აუცილებელია საზოგადოების განათლება და რეგულაციების გამკაცრება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 30 ამრიგად, მეწარმეები აღიარებენ, რომ სოფლებში ნარჩენების არაორგანიზებული განთავსება და მუნიციპალური სერვისების არასათანადო ფუნქციონირება პრობლემას ქმნის. ისინი მოუწოდებენ საზოგადოებრივ და საგანმანათლებლო ინსტიტუციებს, ხელი შეუწყონ ეკოლოგიური ცნობიერების ამაღლებას. ტურისტული ობიექტი „ოტიას ეზო“. „ოტიას ეზო“ წარმოადგენს ეკოტურიზმის წარმატებულ მაგალითს. ობიექტი არამხოლოდ კულტურული მემკვიდრეობის გაცნობას, არამედ გარემოსდაცვითი მიდგომების რეალიზაციასაც ემსახურება. ობიექტზე ხორციელდება: წყლის გაფილტვრა ქიმიკატებისგან; ნარჩენების სეპარაცია და კომპოსტირება; პლასტმასისა და ერთჯერადი მასალების გამოყენების მინიმიზაცია. „ოტიას ეზო“ ახორციელებს საგანმანათლებლო აქტივობებს ტურისტებისთვის. ერთ-ერთი უნიკალური ინიციატივაა ხეების გასხვლის პრაქტიკული გაკვეთილები, რომლებიც არა მხოლოდ ეკოლოგიურ ცნობიერებას ზრდის, არამედ აგროტურიზმის კომპონენტადაც მიიჩნევა. სასტუმრო კომპლექსი წყალტუბოში. კვლევის ფარგლებში გაანალიზდა „წყალტუბოს ეპიტსასტუმრო და სპა“ მასშტაბური ტურისტული კომპლექსის საქმიანობა, რომელიც მოიცავს: სასტუმროებს, სპა-ცენტრს, აუზებს, ღვინის მარნებსა და მუზეუმს. კომპლექსის მთავარი გამოწვევა იყო საკანალიზაციო სისტემის უქონლობა, რაც მოგვარებულ იქნა თანამედროვე წყალგამწმენდი სისტემის დაყენებით, რომელიც წყალს 90%-ით ასუფთავებს. კომპლექსში არ გამოიყენება ერთჯერადი პლასტმასი (გარდა აუზისა, უსაფრთხოების მიზნით). თეთრეულის გამოცვლა ხანგრძლივ ვიზიტზე 3 დღეში ერთხელ ხორციელდება, რაც რესურსების დაზოგვის მაგალითია. რესპონდენტების თქმით, ფინანსური რესურსების ნაკლებობა აფერხებს განახლებად ენერგიებზე (მაგ., მზის პანელები) გადასვლას. სახელმწიფოსა და ადგილობრივი თვითმმართველობების აქტიური ჩართულობა აუცილებელია ინფრასტრუქტურული მხარდაჭერისთვის. შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ კომპლექსი გამოირჩევა თანამედროვე ინფრასტრუქტურით, წყალგამწმენდი სისტემის დანერგვა, ერთჯერადი პლასტმასის გამოყენების მინიმიზაცია და რესურსების ეკონომიური გამოყენება კომპლექსს მდგრადი პრაქტიკის მიმდევრად წარმოაჩენს. თუმცა, რესპონდენტები ხაზს უსვამენ განახლებადი ენერგიის დანერგვისთვის საჭირო ფინანსური მხარდაჭერის დეფიციტს. დაცული ტერიტორიები და მღვიმეები. დაცულ ტერიტორიებზე – პრომეთეს მღვიმეში, სათაფლიას ნაკრძალსა და ნავენახევის მღვიმეში – გარემოსდაცვითი მართვის სისტემა ეტაპობრივად ვითარდება. მიუხედავად დიფერენცირებული ურნების არსებობისა, ხშირად საბოლოოდ ნარჩენები გატანისას ერთიანდება, რაც ართულებს გადამუშავების პროცესს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 31 დამთვალიერებელთა მზარდმა რაოდენობამ (2000–3000 ვიზიტორი დღეში) გაზარდა დატვირთვა. ამ გამოწვევის საპასუხოდ, დაცულ ტერიტორიებზე ხორციელდება: საპიკნიკე ზონების ინფრასტრუქტურის გამართვა; ინფორმაციული დაფების განთავსება; ცეცხლის დანთების რეგულირება; რეინჯერების მიერ ყოველდღიური მონიტორინგი; ეკოგანათლების სემინარები და დასუფთავების აქციები. ღონისძიებებში აქტიურად არიან ჩართული სკოლის მოსწავლეები და უნივერსიტეტის სტუდენტები. მათი მიზანია ვიზიტორთა ცნობიერების ამაღლება და საზოგადოების ჩართულობის გაზრდა გარემოსდაცვით პროცესებში. დასკვნა კვლევამ აჩვენა, რომ იმერეთის რეგიონის ტურისტულ დესტინაციებში ნარჩენების მართვა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი ტურისტული ობიექტი (საოჯახო მარნები, ეკო-ტურიზმის ობიექტები და დიდი სასტუმრო კომპლექსები) საკუთარი ინიციატივით ახორციელებს ეკომეგობრულ პრაქტიკებს, სისტემური დონეზე სერიოზული პრობლემებია. გამოკვეთილი პრობლემებია:  ინფრასტრუქტურის ნაკლებობა სოფლებში და დაცულ ტერიტორიებზე;  დიფერენცირებული ნარჩენების შეგროვების მიუხედავად, მათი ერთიანად გატანა;  საზოგადოებრივი ცნობიერების დაბალი დონე;  ადგილობრივი თვითმმართველობების ფინანსური და ტექნიკური შესაძლებლობების შეზღუდულობა. მიუხედავად ამისა, კვლევის ფარგლებში გამოვლენილი ინიციატივები ცხადყოფს, რომ მდგრადი ტურიზმის პრინციპების განხორციელება შესაძლებელია, თუ თანხვედრაში იქნება ტურისტული ობიექტების, საზოგადოების და სახელმწიფო სტრუქტურების ძალისხმევა. რეკომენდაციები კვლევის საფუძველზე შემუშავებულია შემდეგი რეკომენდაციები ნარჩენების მართვის სისტემური გაუმჯობესებისთვის:  მუნიციპალურ დონეზე: განახლებულ იქნეს ნარჩენების სეპარაციისა და გატანის ლოჯისტიკა, რათა უზრუნველყოფილი იყოს გადამუშავება; შეიქმნას მცირე ზომის კომპოსტირების პუნქტები ტურისტულ სოფლებში; განვითარდეს მონიტორინგის მექანიზმები ნაგავსაყრელებისა და არაორგანიზებული ნაგვის დაყრის პრევენციისთვის.  სახელმწიფო პოლიტიკის დონეზე: შემუშავდეს სპეციალური პროგრამები ტურისტულ ზონებში ნარჩენების მართვის მხარდასაჭერად; წახალისდეს მცირე და საშუალო ბიზნესების ჩართულობა ეკოინოვაციებში (მაგ., გრანტები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 32 კომპოსტირების ან გადამუშავების ტექნოლოგიების შესაძენად); გაიზარდოს რეგულაციების მკაცრი აღსრულება და საკანონმდებლო კონტროლი.  საზოგადოების განათლება და ჩართულობა: ჩატარდეს ეკოგანათლების პროგრამები სკოლებსა და უნივერსიტეტებში; ჩამოყალიბდეს საზოგადოებრივი კამპანიები გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ; წახალისდეს ტურისტებისა და ადგილობრივი მოსახლეობის თანამონაწილეობა დასუფთავების აქციებში და გარემოსდაცვით ღონისძიებებში.  ბიზნეს სექტორის დონეზე: გაგრძელდეს და გაფართოვდეს არსებული კარგი პრაქტიკები (კომპოსტირება, ორგანული სამზარეულო, პლასტმასის გამოყენების შემცირება); ტურისტულ ობიექტებში გაჩნდეს ეკო-გიდების მომსახურება და გარემოსდაცვითი აქტივობები. გამოყენებული ლიტერატურა 1. გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამა (unep), წყლის რესურსების და ნარჩენების მართვის სახელმძღვანელო: რა შეუძლია გააკეთოს ტურიზმმა ეფექტიანობის ასამაღლებლად, 2003: 3-46 2. ტურისტულ და სარეკრეაციო ზონებში ნარჩენების მართვისა და რეციკლირების ევროპული გამოცდილება (2020) https://www.blackseacbc.net/images/e-library/bsb1138_apra__european_experience_in_waste_management_and_recycling_in_touristic_and_recrea tional_areas_ge.pdf 3. alpizar, f., et al. (2017). challenges in waste management for tourist destinations. 4. becken, s., & hay, j. e. (2012). climate change and tourism: from policy to practice 5. dodds, r., & butler, r. (2019). overtourism: issues, realities and solutions 6. gössling, s., & hall, c. m. (2019). sustainable tourism: a global perspective. 7. travel and tour world (2024). new 2024 travel and tourism report issued by world economic forum may 22, 2024 https://www.travelandtourworld.ge/news/article/new2024-travel-and-tourism-report-issued-by-world-economicforum/?utm_source=chatgpt.com 8. unwto (2018). tourism and the sustainable development goals. 9. unep (2019). guidelines for sustainable waste management in tourist destinations. 10. waste management coalition (2021). community-based approaches to waste management. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 33 waste management challenges and opportunities in tourist destinations of imereti isolda khasaia1; eliso gvelesiani2; nano tsertsvadze3 1associate professor, akaki tsereteli state university; 2associate professor, akaki tsereteli state university 3ma student, akaki tsereteli state university annotation tourism plays a significant role in the global economy by creating new opportunities for income generation and employment. however, its environmental impact—particularly in terms of waste generation—has become an increasing concern on the international agenda. according to research, tourism accounts for approximately 6.7% of the total waste generated in europe, posing serious environmental, social, and economic challenges. the imereti region, located in western georgia, is one of the country’s most vibrant and active tourist areas, known for its unique natural and cultural resources. however, alongside the growth of tourism, serious waste management problems have emerged in the region. this study explores the key challenges related to waste management in imereti’s tourist destinations, analyzes current practices, and offers recommendations for sustainable tourism development. the research involved surveys and direct observation at tourismrelated facilities, including hotels, family-owned wineries, cultural heritage sites, and protected areas. sustainable waste management requires a multi-level strategy that incorporates government policy, active participation of the private sector, and initiatives to raise public awareness. the study emphasizes the importance of waste separation, recycling, composting, and responsible tourist behavior as essential conditions for reducing environmental impact. effective waste management can be achieved through strategic investments, community engagement, and the implementation of sustainable tourism policies. keywords: sustainable development, waste management, tourism, destination, imereti. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 69 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.07 artificial intelligence in pharmaceutical services and the concept of pharmaco-intelligence nana shashiashvili 1,2 doctor of pharmaceutical sciences, associate professor, 1georgian technical university, department of pharmacy; 2tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy abstract pharmaceutical intelligence, or the application of artificial intelligence (ai) in pharmacy systems, represents one of the most promising technological advancements, significantly transforming and optimizing pharmaceutical practices. ai technologies enhance the accuracy of medication distribution, inventory management, and patient safety. among these benefits, ai's role in improving drug safety is particularly crucial, as it aids in analyzing interactions between medications taken by patients, thereby preventing adverse reactions. furthermore, the use of ai supports the automation of medication distribution processes, leading to operational optimization and increased efficiency. ai also facilitates the analysis of "big data," enabling pharmacists to make more precise predictions and decisions, ultimately improving patient care and outcomes. while the integration of ai in healthcare presents challenges such as privacy concerns and high implementation costs, its potential in effectively managing complex situations and refining treatment processes far outweighs these obstacles. research indicates that proper integration of ai into pharmacy systems will not only enhance operational processes but also improve patient safety and treatment results, requiring the assurance of trust and regulatory compliance. keywords: artificial intelligence, medicine, pharmacointelligence, pharmacy. relevance and importance of the topic the integration of computing technologies into the pharmacy sector began in the 1980s. since then, computers have become essential tools for data collection, retail sales management, clinical research, medication storage, education, the development of clinical pharmacy, and many other areas. the development of artificial intelligence (ai) has ushered in a new era of transformation for pharmacy practice, with its future potential still uncertain. existing experiences demonstrate that expert systems based on ai are successfully used in clinical medicine for diagnostic purposes, while newer programs georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 70 are focused specifically on managing drug therapies. these systems assist pharmacists in evaluating drug interactions, monitoring treatment, and selecting the appropriate medication formulations. today, ai has numerous applications that can significantly enhance pharmaceutical practices. pharmacists should explore these opportunities as pharmaco-intelligence is increasingly becoming an integral part of real-world practice. according to the oxford english dictionary, artificial intelligence refers to the capability of computers and machines to exhibit or simulate intellectual behavior. it encompasses programs designed to perform tasks typically requiring human intelligence and extract conclusions from large data sets, often through machine learning techniques. ai is commonly divided into two categories: additionally, natural language processing (nlp) allows systems to understand and respond to human language, while large language models (llms), like chatgpt, are already used for text generation and analysis. while many modern digital systems claim to be "ai-based," some are merely rule-based algorithms and do not truly employ artificial intelligence. such cases are often referred to as instances of "algorithmic misperception." artificial intelligence offers significant benefits to pharmaceutical practice at both clinical and administrative levels. ai can optimize drug release processes, improve therapy safety, reduce errors, enhance patient monitoring, and accelerate decision-making. given these capabilities, it is essential for the pharmaceutical community to prepare for the effective integration of ai technologies across education, practice, and policy [1]. research objective 1. to analyze the potential and challenges of integrating artificial intelligence (ai) into pharmacy practice, in order to determine its role in enhancing the safe and effective use of medications. 2. to investigate the principles of ai system integration, examining their impact on professional workflows, drug safety, and ethical considerations. 3. to develop general recommendations that will promote the effective and ethical application of ai technologies in pharmacy practice. narrow ai specifically created to perform specific tasks (such as facial recognition or language translation) general ai theoretical concept that may, in the future, perform any intellectual task achievable by humans georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 71 methods the study was conducted based on the analysis of existing literature, utilizing the following methods:  literature review: the research draws upon scientific and professional literature, reports, and statistics related to the implementation of ai systems in healthcare and pharmacy practices. the analysis includes evaluations of various authors, organizations, and studies concerning the development and use of ai technologies in the pharmacy sector.  documentary analysis: important documents and institutional policies regarding the use of ai systems in the pharmacy sector were examined, alongside a review of standards related to the implementation and regulation of these technologies.  creative analysis: the primary trends in the use of ai technologies impacting various aspects of pharmacy practice, such as medication management, patient monitoring, and risk assessment, were identified and analyzed. results healthcare systems are actively transitioning to a care model centered around the community and collaborative approaches, replacing the traditional hospital-based care. in this transitional phase, pharmacists can make significant contributions to improving patient safety and enhancing the effectiveness of pharmacotherapy, particularly during patient transitions from hospital to community settings. today, community pharmacies widely use "robotic dispensing systems" that automate workflows for dispensing prescribed medications. these systems consist of three key components: 1. an automatic dispensing robot operated by pharmacy staff; 2. a robot specialized for dispensing powdered medications; 3. a barcode-based dispensing assistant system integrated with a personal digital assistant. artificial intelligence (ai) and machine learning (ml) technologies are increasingly being utilized in pharmaceutical practice to personalize services. for instance, ml algorithms effectively and quickly personalize email communication, improving interactions with patients. chatbots are deployed to enhance service delivery efficiency by simulating interactions between patients and pharmacists. these systems can automatically respond to simple queries and complaints, while more complex issues are forwarded to human staff. a notable example is walgreens' partnership with a telehealth company, which resulted in a video chat platform enabling patients to remotely connect with healthcare professionals. ai is also beneficial in inventory management, allowing pharmacists to predict future medication needs, ensuring timely stock replenishment, and sending personalized reminders to patients to refill prescriptions. one ai company developed a system for german online and catalog retail that accurately forecasts sales for the next 30 days with 95% precision. this implementation has significantly reduced supply chain delays, with products being delivered to customers in just one or georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 72 two days without being stored in inventory. at the university of california, san francisco (ucsf) medical center, robotic technology is successfully used in medication preparation and dosage. according to ucsf, robots have already prepared 3.5 million doses of medication without errors. this robotic system surpasses human capabilities in both precise medication dosing and accurate drug delivery, preparing both oral and injectable medications, including chemotherapy drugs. the robots distribute medications into individually barcoded containers, each containing all the medications a patient requires for a 12-hour period. thus, the concept of "pharmaco-intelligence" can be introduced — the integration of artificial intelligence, machine learning, and similar advanced technologies into pharmacy practice to enhance patient care and safety. successful integration of these technologies requires their inclusion in pharmacy education programs. pharmacists and all stakeholders must engage in continuous learning about technological innovations to ensure the profession is prepared for a rapidly evolving landscape [2]. pharmaco-intelligence represents the convergence of ai technologies and pharmaceutical expertise, providing a scientific foundation for optimizing drug therapy in alignment with evidencebased practice. by harnessing large-scale healthcare data, machine learning algorithms, and clinical decision support tools, pharmaco-intelligence enables pharmacists and healthcare providers to make informed, timely, and patient-centered therapeutic decisions. this approach strengthens the evidencebased pharmacy model by incorporating real-time analytics, predictive modeling, and personalized risk assessments, which are essential in today’s complex and fast-paced clinical environments. as a result, pharmaco-intelligence not only enhances medication safety and efficacy but also promotes more efficient use of healthcare resources, aligning innovation with the core values of scientific rigor and patient care [3]. professional perspectives published in england, scotland, and wales have clearly shown that ai integration can significantly improve patient access to pharmaceutical services, enhance their satisfaction and experience, support clinical decision-making, and strengthen the safety and efficiency of the medication supply chain. over the past five years, ai's capabilities have rapidly expanded in both clinical and operational fields, with a significant increase in related academic research, public discourse, and opinions. today, ai is widely used in everyday life, from our smartphones to smart devices. its application in medical imaging diagnosis is well-established, as evidenced by studies from the royal college of radiologists. however, it is important to note that the growing expectations for the technology are accompanied by concerns about potential risks. therefore, pharmacists and their teams must develop an understanding of ai's capabilities and limitations to support its sensible integration into pharmacy practice. while there is occasional fear that ai may replace human workers, in reality, the technology has the potential to improve workflows and free up pharmacists' time for more patient-centered care. ai does not replace humans — it expands and enhances their abilities. according to a study by the healthcare foundation, there is some public skepticism: 53% of people believe ai will distance them from healthcare professionals, and 65% of nhs staff think that the patient connection will weaken. this suggests that the development and implementation of ai must remain human-centered and serve the goal of improving the quality of care. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 73 a research team from university college london hospitals, led by dr. laura shalkross, is developing an ai system named samurai, designed to monitor and optimize the use of antibiotics. this system relies on electronic health records, patients' historical data, and expert recommendations to identify patients in need of clinical review or dosage adjustments for antibiotics. potential applications of ai in pharmaceutical practice: ai sciensus processes prescriptions from nhs hospitals through various channels, utilizing ai to scan and match prescriptions with patient records. this process reduces the need for human intervention, enhances accuracy, and strengthens patient safety. while ai is still in the early stages of adoption in pharmaceutical practice, the development of policies, education, and collaboration is crucial to maximize its potential for the benefit of both pharmacists and patients. although many countries’ pharmacy regulations have not yet addressed the effects of ai, this technology offers revolutionary opportunities in medication management, improving patient outcomes, and simplifying pharmaceutical industry and medical research data-driven drug discovery automation of quality control improvement of clinical trial designs support for pharmacovigilance creation of targeted communications education and training customization of learning materials generation of assessment questions analysis of individual learning progress hospital pharmacy patient risk stratification decision support tools automation of inventory management preparation of aseptic medications primary care automation of repeat prescriptions analysis of patient data for long-term treatment efficacy community pharmacy personalized healthcare service delivery virtual consultations medication adherence support through notifications and resources operational activities automation of administrative processes business analytics and management support georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 74 pharmacy operations. as ai evolves, it brings both new opportunities and risks. regulators and stakeholders must carefully assess the implications of this emerging technology. pharmacists have evolved from a traditional role focused solely on dispensing medications to becoming integral members of healthcare teams responsible for ensuring the safe and effective use of medications, optimizing patient outcomes, and enhancing the quality of care. they also provide vital education to patients on drug interactions and contraindications, essential for proper medication use. ai is rapidly transforming not only the pharmacy sector but also the entire healthcare industry. its potential in pharmacy lies in improving medication management and personalized patient care. with the integration of ai-based technologies, pharmacists will be able to make more precise and effective decisions, enabling them to deliver more tailored care to patients [4]. ai is revolutionizing pharmacy practice by introducing advanced capabilities that enhance efficiency, accuracy, and patient care. through the analysis of large datasets, prediction of trends, and the autonomous execution of complex processes, ai enables pharmacies to meet modern healthcare demands. this innovative technology is setting the stage for advancements in inventory management, automated dispensing, and decision support, ultimately driving the transformation of the pharmaceutical landscape. 1. inventory management: ai-driven solutions are radically transforming pharmacy inventory management by ensuring real-time stock adjustments to match demand, minimizing inefficiencies and waste. 2. automated dispensing: the integration of ai and robotics into medication dispensing is revolutionizing pharmacy workflows, ensuring maximum accuracy and efficiency. accurate forecasting: machine learning algorithms analyze extensive data sets, including sales history, seasonal trends, and market fluctuations, to predict inventory needs with high accuracy. this precision prevents overstocking and expiration issues, ensuring medication availability. accurate forecasting: machine learning algorithms analyze extensive data sets, including sales history, seasonal trends, and market fluctuations, to predict inventory needs with high accuracy. this precision prevents overstocking and expiration issues, ensuring medication availability. automation of reordering: ai integrates with supply chain systems to automate the reordering process, reducing manual intervention. by processing real-time inventory data, these systems identify low stock levels and place orders promptly to prevent shortages and improve operational efficiency. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 75 3. enhanced decision support: ai is becoming an indispensable tool in clinical decision-making, assisting pharmacists in navigating complex patient care scenarios with greater accuracy and confidence [4,5,6]. ai holds immense potential in revolutionizing pharmacy practice worldwide. this research examines pharmacists' perceptions of ai's role in pharmacy practice, their willingness to adopt it, and the barriers to its implementation in public pharmacies in ethiopia. a cross-sectional study conducted by community pharmacists in ethiopia aimed to examine their perceptions and readiness to integrate artificial intelligence (ai) into pharmacy practice. data collection was achieved through a self-administered questionnaire, and statistical analysis included independent samples t-tests, one-way anova, and post-hoc analyses. linear regression analysis was performed to investigate the associations between pharmacists' perceptions and their willingness to use ai, in relation to factors such as education level, professional experience, exposure to ai technologies, and knowledge of ai. a statistically significant result was considered at p<0.05. of the 241 pharmacists surveyed, 225 (93.3%) completed the study. the findings revealed that almost two-thirds (67.1% and 66.2%) of pharmacists working in community pharmacies expressed interest in using ai applications, particularly in the group with high perceptions and willingness to adopt ai. notably, pharmacists with a bachelor's degree or higher, those using scientific drug information resources, and those with more perceived knowledge of ai were more inclined to utilize the technology. major barriers identified included lack of internet access (89.3%), insufficient software and hardware for ai applications (88.2%), and limited training opportunities (80.9%). however, pharmacists also noted that improved internet access (93.3%), clear policies and frameworks (91.6%), and accessible research and educational prescription filling accuracy: ai-powered automated dispensing systems significantly increase accuracy when processing high volumes of prescriptions. these systems reduce human error, ensuring patients receive the correct medications and dosages. handling increased demand: hospitals and medical institutions benefit from ai-enhanced dispensing systems, effectively managing large volumes of prescriptions. these systems streamline workflows by reducing delays and ensuring timely medication delivery. freeing pharmacists' time: with ai automating routine dispensing tasks, pharmacists can redirect their time to patient-focused activities such as consultations and medication reviews, ultimately improving the quality of service provided to patients. patient data analysis: ai systems process large amounts of patient information, including medical histories, allergies, and current medications, to identify drug-drug interactions and recommend dosage adjustments. this realtime analysis enhances medication safety and reduces the risk of adverse effects . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 76 resources (89.3%) were key factors for successful ai integration. despite pharmacists' positive perceptions and readiness, the adoption of ai in public pharmacies may be hindered by resource constraints, inadequate training, and infrastructure issues. therefore, supportive policies, institutional frameworks, enhanced training, and practical support during the implementation process are essential for successful ai adoption [7]. pharmaco-intelligence, as an ai-driven approach within pharmaceutical services, not only strengthens evidence-based pharmacy but also provides valuable tools for pharmacoeconomic analysis and the economic evaluation of the pharmacist's role. by generating real-time data on medication use, clinical outcomes, and resource utilization, pharmaco-intelligence enables more precise assessments of the cost-effectiveness and impact of pharmacists' interventions. this is particularly important when applying various types of pharmacoeconomic analyses—such as costeffectiveness, cost-utility, and cost-benefit evaluations—to demonstrate the clinical and economic value of pharmacy services. ultimately, integrating pharmaco-intelligence supports a more datainformed and outcome-oriented framework, where the pharmacist’s contribution to patient care can be quantified, justified, and continuously optimized [8]. considering experiences from various countries, the role of ai in pharmacies remains highly significant. its application shows promise in medication management, inventory optimization, and improving patient safety. ai systems analyze medical and pharmaceutical data, promoting efficiency, accuracy, error detection, and the prevention of medication-related harm. looking ahead, ai could have an even greater impact as its use expands in community pharmacies. ai may assist pharmacists in addressing drug interactions and potential side effects. algorithms processing large patient datasets could help manage treatment processes more effectively, ultimately improving patient health outcomes. training and resources must be prioritized to elevate pharmacists' qualifications, laying the foundation for broader ai use in pharmacies, which will ultimately enhance healthcare outcomes [9,10,11]. integrating ai into pharmacy practice offers potential benefits, such as ensuring safe and effective medication use, improving operational efficiency, and achieving better patient outcomes. however, this process involves certain challenges that require attention from professional, ethical, legal, and technical perspectives. a global approach is necessary to ensure that ai use not only simplifies processes but also maintains safety and quality standards. the following recommendations outline key strategies and directions for effectively integrating ai into pharmacy practice globally: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 77 implementing these recommendations will help advance pharmacy practice, where ai becomes a valuable tool for ensuring safe and effective medication use, improving operational efficiency, and achieving better health outcomes for patients. conclusion the integration of artificial intelligence (ai) into pharmacy practice presents both innovative opportunities and certain challenges. ai technologies have the potential to streamline pharmaceutical •the pharmaceutical community should support responsible ai use in healthcare to ensure safe medication use and improve patient outcomes. •organizations should collaborate to explore ai’s potential in enhancing pharmacy roles and medication safety. •ai should enhance, not replace, pharmacy professionals’ roles and services. leadership and advocacy •pharmacists should receive foundational ai education to support digital pharmacy advancements. •training on ai’s benefits and risks should be integrated into curricula, with necessary investment. •workforce skill development should include protected learning time for new technologies. •pharmacy workforce knowledge should align with digital capabilities as per relevant policies. education and training •the development of ai tools for pharmacy practice should be a collaborative effort between pharmacists, other domain experts, developers, and patients to ensure safe and effective medication use. •investment in digital infrastructure is necessary to ensure system compatibility and optimization for maximizing the benefits of ai tools. development and collaboration •ai in pharmacy must follow quality, safety, and healthcare regulations. •ai tools must comply with regulations to ensure safety and effectiveness.. •ai technologies should undergo validation and monitoring to minimize risks.. •regulations should balance innovation with quality and safety. •pharmacists must be cautious when sharing patient data with ai tools. •a disaster recovery plan is essential for service continuity. quality, safety, and governance •the data used to train ai tools should be diverse and representative to minimize bias and enhance prediction accuracy across various demographics. •patients should have transparency in the ai decision-making process and be informed of the limitations of ai-driven recommendations. •patients should be fully informed about the services they are receiving through ai technologies. patient engagement and transparency georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 78 processes, enhance operational efficiency, and contribute to better patient care. however, the adoption and effective implementation of these technologies continue to face significant barriers, including high costs, regulatory concerns, and issues related to trust. despite these challenges, the potential of ai systems to improve data analysis and forecasting greatly enhances the effectiveness of its applications. the use of "big data" through ai can support pharmacists in making more informed decisions, particularly in improving medication safety. however, for full integration of these technologies, increased investment in financial resources and training will be required. it is crucial that issues related to trust, confidentiality, and security remain central to the attention of all stakeholders during both the adoption and usage phases of ai. in conclusion, while ai has the potential to transform pharmacy practice, realizing its full benefits will necessitate further regulatory development, comprehensive training, and the incorporation of technological advancements, all of which will optimize its potential and improve patient outcomes. references: 1. raza ma, aziz s, noreen m, saeed a, anjum i, ahmed m, raza sm. artificial intelligence (ai) in pharmacy: an overview of innovations. innov pharm. 2022 dec 12;13(2):10.24926/iip.v13i2.4839. doi: 10.24926/iip.v13i2.4839. pmid: 36654703; pmcid: pmc9836757. 2. chalasani sh, syed j, ramesh m, patil v, pramod kumar tm. artificial intelligence in the field of pharmacy practice: a literature review. explor res clin soc pharm. 2023 oct 21; 12:100346. doi: 10.1016/j.rcsop.2023.100346. pmid: 37885437; pmcid: pmc10598710. 3. shashiashvili, n. evidence-based pharmacy: a scientific approach to safe and effective medication. georgian scientists. vol.7 issue 2, 2025. p. 27-38. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.03 4. singh, n.; kumar, s.; prabhu, k.; shukla, a.; yadav, a. a review on: artificial intelligence in pharma. int. j. pharm. sci. rev. res. 2024, 84, 6. 5. stasevych, m.; zvarych, v. innovative robotic technologies and artificial intelligence in pharmacy and medicine: paving the way for the future of health care—a review. big data cogn. comput. 2023, 7, 147. 6. allam, h. (2025). prescribing the future: the role of artificial intelligence in pharmacy. information, 16(2), 131. https://doi.org/10.3390/info16020131 7. ashenafi kibret sendekie, liknaw workie limenh, biruk beletew abate, gashaw sisay chanie, abebe tarekegn kassaw, fasil bayafers tamene, kalab yigermal gete, ephrem mebratu dagnew, 8. shashiashvili, n. (2024). types of pharmacoeconomic analysis and economic evaluation of the pharmacist's role. journal economics 106(11-12):34-37. doi: 10.36962/ecs106/11-12/2024-34 9. artificial intelligence in community pharmacy practice: pharmacists' perceptions, willingness to utilize, and barriers to implementation, exploratory research in clinical and social pharmacy, volume 16, 2024, 100542, issn 2667-2766, https://doi.org/10.1016/j.rcsop.2024.100542. 10. raza, m.a.; aziz, s.; noreen, m.; saeed, a.; anjum, i.; ahmed, m.; raza, s.m. artificial intelligence (ai) in pharmacy: an overview of innovations. innov. pharm. 2022, 13. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 79 11. oswalt, r.; candidate, p. the role of artificial intelligence in pharmacy practice. 2023. available online: https://www.pharmacytimes.com/view/the-role-of-artificial-intelligence-in-pharmacypractice (accessed on 6 january 2025). 12. chin, m.; afsar-manesh, n.; bierman, a.; chang, c.; colón-rodríguez, c.; dullabh, p.; duran, d.; fair, m.; hernandez-boussard, t.; hightower, m. guiding principles to address the impact of algorithm bias on racial and ethnic disparities in health and health care. jama netw open 2023, 6, e2345050. ხელოვნური ინტელექტი სააფთიაქო სერვისებში და ფარმაკოინტელექტის კონცეფცია ნანა შაშიაშვილი1,2 ფარმაცევტულ მეცნიერებათა დოქტორი, ასოცირებული პროფესორი 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ფარმაციის დეპარტამენტი, 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, სოციალური და კლინიკური ფარმაციის დეპარტამენტი აბსტრაქტი ფარმაკოინტელექტის, ანუ ხელოვნური ინტელექტის (ai) გამოყენება სააფთიაქო სისტემებში წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ ტექნოლოგიურ ინოვაციას, რომელიც მნიშვნელოვნად ცვლის ფარმაცევტულ პრაქტიკას და ახდენს მის ოპტიმიზაციას. ai ტექნოლოგიები შესაძლებლობას იძლევა გაუმჯობესდეს მედიკამენტების განაწილების სიზუსტე, ინვენტარის მართვა და პაციენტთა უსაფრთხოება. ამ მხრივ, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ai-ის პოტენციალი მედიკამენტების უსაფრთხოების მიმართულებით. ხელოვნური ინტელექტი გამოიყენება პაციენტების მიერ მიღებული მედიკამენტების ანალიზში, რაც ხელს უწყობს გვერდითი მოვლენების თავიდან აცილებას. მნიშვნელოვანია ai -ს როლი წამლის განაწილების პროცესების ავტომატიზაციაში, რაც ზრდის ოპტიმიზაციას და ოპერაციულ ეფექტურობას. ამავდროულად, ხელს უწყობს "დიდი მონაცემების" ანალიზს და საშუალებას იძლევა უფრო ზუსტი პროგნოზები და გადაწყვეტილებები იქნეს მიღებული ფარმაცევტების მიერ, რაც, საბოლოო ჯამში, გააუმჯობესებს პაციენტთა მკურნალობის შედეგებს. მიუხედავად აღნიშნულისა, ხელოვნური ინტელექტის დანერგვა ჯანდაცვის სფეროში ისეთ მნიშვნელოვან გამოწვევებს უკავშირდება, როგორიცაა კონფიდენციალურობის საკითხები და მაღალი ხარჯები. კვლევები აჩვენებს, რომ ხელოვნური ინტელექტის სწორი ინტეგრაცია სააფთიაქო სისტემებში მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს როგორც ოპერაციულ პროცესებს, ასევე პაციენტთა უსაფრთხოებასა და მკურნალობის შედეგებს. ამ პროგრესის რეალიზებისთვის აუცილებელია რეგულაციებთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა და საზოგადოებრივი ნდობის გაძლიერება. საკვანძო სიტყვები: აფთიაქი, ფარმაკოინტელექტი, წამალი, ხელოვნური ინტელექტი. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 336 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.23 technosophy-the neuroholosophic formation of the thought of the future leonid-luka kazanji leonidluka.kazanji@gmail.com dedicated to the honorable georgian scientist and my dearest teacher – mrs. mariam tsatsanashvili abstract technosophy is a new, most important philosophical theory, which implies the management of new technologies by man through the harmonious integration of natural wisdom and historiosophical experience. technosophy is a new philosophical-paradigmatic space, the cognition of which is possible through the unique philosophical doctrine created by us neuroholosophy, which develops the psychogenetic and historical-metaphysical intellectual foundations of man through remanomy the strengthening of the principle of worldview balancing of the cognition of the past, the present and the future. neuroholosophy combines will, thought and thinking, which simplifies the seemingly difficult process of ideological-subjective cognition. neuroholosophy describes the relationship between society and the individual through the use of mathematical schemes with the greatest potential for abstraction. neuroholosophy aims primarily at describing and fully understanding the process of reflecting the psychogenetic realities of the human mind and the natural regularities of the collective memory of humanity in the conscious space of the individual. in order to ensure the complete development of the abovementioned philosophical doctrines, we have created the most general theoretical system mathematogenic thinking. mathematogenic philosophy implies the study of numerical and lexical structural determinations at the objectivative-transcendental level. mathematogenic thinking can be considered a stable essential link between mathematical and neuroholosophy philosophy. it can be freely said that mathematogenic philosophy is a springboard for studying the most difficult constructions of historical-logical and psychogenetic thinking, the objective use of which will pave the way for us to the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 337 unfathomable peaks of philosophical-metaphysical thinking of the world. neuroholosophy is a very interesting and extremely important foundation for the formation of new theoretical findings for the maximum development of humanity. mathematogenic thinking is a generalized form of the associative bond of mathematical philosophy and metaphysics, which develops human thinking and creates a metaphysical matrix for the perception of world phenomena. in my view, neuroholosophy and mathematogenic thinking transform technosophy into a fundamental theoretical system that will activate the process of sustainable and safe development of humanity in many directions. keywords: technosophy, neuroholosophy, mathematogenetic philosophy is the alma mater of human wisdom and the spiritual nourishment of the human race, which has played a major role in the formation and development of world civilization. it is the psychogenetic initial information of philosophical thinking, which is confirmed by historiosophical and metaphysical studies. we have created a completely new philosophical direction informational philosophy, which implies the logical interrelation of the qualitative-axiomatic and historical-genetic basis of the process of cognition of the world the qualitative nature of information and the logical interrelation of the formogenic expressions of mathematical thought, the historical-philosophical and psychogenetic dimensions of the phylogenic enid the three-dimensional qualitative-organizational structure of the systematic mathematical space the informational-phylogenic nebularity, informational-psychogenic causality and the process of interaction of informationalqualitative purposefulness with the cumulative and systemic-worldview activation of spiritual-intellectual and objective-transcendental cognition, which develops through the reflection of techno-systemic thoughts in cybernetic information fields. information philosophy is a scientific field that studies the supra-epoch logistic cycle of the relationship between the system area of wisdom and the historical-cultural-genetic foundations. it is a doctrine focused on the creation of formulas and scientific theoretical bases for the correct development of the ideological-subjective structuring of the postmodern civilization of humanity, which manifests itself in various forms in seemingly completely different scientific systems, which is the best way to develop human thinking in a multifaceted way. the theoretical basis of information philosophy is the new fundamental general philosophical theory-technosophy created by us, which implies the creation of innovative systems of mathematical modeling of the functional quality of human thinking as an informational structural determination and worldview management. how is technosophy defined a metaphysical-psychogenic area focused on the description and cognition of the general philosophical interaction of human mental energy and cybernetic information fields, which is based on three theses 1 an explanation of the naturalness of the massive georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 338 influence of human astro-mental energy on artificial intelligence based on historicalsophistic experience. 2-axiomatic, functional, historiosophical analysis of individual models of information circulation created by the constituent elements of society as a qualitative-mathematical set empiricism. 3-protection of the technocentric principles of the state as a socio-political structure the foundations ensuring the systematicity of information security taking into account the potential emergence of culturosophical and sociogenic ethical dilemmas. technosophy also includes the principle 1-the quality of society as a mathematical set of different individuals by nature. 2-informational perception understanding the meaning of information, as well as the study of information a selfconcretizing process built on deductive reasoning. 3-cognition of the process of information transfer individualization of the informational quality of society and only after passing the mentioned stage, the creation of a philosophical-worldview basisorganizational-legal structuring. technosophy is a general philosophical theory that has a self-concretizing direction-informational grammar, which is defined as a self-defining and supra-autopoietic system of technosophy, which implies the consideration of the mathematical structure and logistic purposefulness of information in the historiosophical, genetic, empirical-analytical plane. informational grammar is a distinctive theoretical finding, which primarily aims to evenly reflect the fruitful results of the process of mastering the concretizing intellectual potential of information as a mathematical system of data in the world philosophical arena. informational grammar combines logistic and noological thinking. in particular, informational grammar shows some similarities with noological philosophy in terms of the formation of dogmatic views of causality and purposiveness, although technosophy shows strong distinguishing features 1 it is oriented towards the knowledge of not only historical-philosophical, but also psychogenetic, mathematical, logistic and psychonomic origins of the interaction of time, space and matter-phlogiston quantitative-qualitative ratios and geometric spatial forms. 2develops theories beyond the boundaries of sociology. 3-creates a supra-epoch conceptual matrix for studying the structural organismicism of information. technosophy shows some similarities with hegel's theory of the phenomenology of mind, in particular, in relation to the perception of the significance of the laws of epochal formability of the psychologicalworldview principles of the relationship between mind and consciousness however, there is a strong distinguishing feature hegel considers mind as a phenomenological force, often mentioning a fiery chariot that leads two horses the heart and the body, and the charioteer is the mind a plot of pelasgian philosophy. technosophy recognizes not only the quality of domination over the world of forms of mind, but also establishes a completely new concept the consideration of the informational field of the mind as the central part of the mind. technosophy is somewhat similar to the theories of michel foucault, in particular, in relation to the methods of philosophical analysis of purposeful bonds, however, we find a strong distinguishing feature technosophy does not close itself within the boundaries of the practical purposefulness of specific doctrines, but strives to explain and substantiate the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 339 informational integrity of the world through the use of interdisciplinary methodology. informational grammar is also somewhat related to kant's theory of ethics in relation to the philosophical explanation of forms, however, we find a strong distinguishing feature informational grammar as a concretizing direction of technosophy is focused not only on solving the problem of connecting specific estrosophy-immanent theories, but also on fulfilling the goal of overcoming the challenges of the origin, development and refinement of the above-mentioned scientific-worldview systems. artificial intelligence is an absolutely erroneous term, since intelligence as a complex systemic product of the fusion of high transcendental ideals is manifested only in the conscious space of the earthly center of the universe humanity. animals, birds and other creatures have istremonics powerful instincts that are conditioned by the incomplete connection of intellect and transcendent idealistic thinking, non-systematicity and incomplete connection of the mind with the governing center of the universe of mental energy the divine mind. the question arises why cannot the product of human spiritual-intellectual thinking be called intellect for a simple reason intellect is a model of the law of spatial-sense formability of philosophical transcendentalism and objective-idealistic cognition, which calls intellect a structuralorganizational dimension by nature, and not the result of the above processes. how to call a technological device an artificial instrument of natural intelligence, which carries out orders and instructions based on technostrategic so-called pseudo-instincts. naturalness of human intelligence is the basis and source of the human mind, which is confirmed by economic and metaphysical research. artificial intelligence is a false terminological concretization of world philosophy, therefore, we consider it necessary to initiate the idea of replacing this word, which will end the dominance of non-objective philosophical thoughts and open the way to the unknowable peaks of truth. the human mind is the most powerful phenomenological system, which is the hexa of the modern world protecting us from imperfect and anti-spiritual thinking. artificial intelligence is the hexa that protects humanity from unethical evil and lights the way to a brighter future. artificial intelligence as a tool of human thinking requires fundamental transformations, which is confirmed by the increase in the degree of activation of historical-philosophical and sociogenetic research. technosophy differs from traditional philosophical systems in 4 features 1 cognition of the purposeful and causal origins of causality through retroaxionatization and balancing mathematical analysis. 2mythosophical research of the psychoenergetic foundations of the human mind, 3introduction of felonistic methods of informational study of social processes, which implies equal participation of society and the individual in these processes. 4a large-scale study of the mytho-sophical foundations of human intellectual thinking. we consider it appropriate to discuss the sumerian and indochinese concepts of information philosophy the sumerians considered the word to be a product of the reflection of the wisdom of hastanaman, ekhshu and ani in the human mind, which is confirmed by historiosophical, metaphysical and analytical studies. the sumerians played a very important role in the truly complex supra-epochal process of the formation and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 340 multifaceted development of human philosophical thinking, theosophical systems and historical methodology. sumerian information culture is an extremely interesting and very important basis for the traditions of human phylogenic-abstract and astronomic thinking. in the far east, there was an ancient essena concept, which determined the orientations of the development of world civilization. the essena concept is interpreted as follows information philosophy is a form of functional connection between civilization and man, which plays a crucial role in the correct development of cultural-genetic and mathematogenic processes. the indochinese world created the historical forerunners of modern information philosophy, which is confirmed by an in-depth study of the sinojapanese conceptual systems of shenzan and ogesu. the indochinese attached special importance and philosophical significance to the word, which formed the basis of the socalled essena philosophical concept. eastern culture is a historical-philosophical qishuang, whose wisdom transcends time and space. the formation of technosophy as a new philosophical paradigm is necessary to avoid the most general and most serious essential threat of the modern era the harmful, unjustified and dangerous influence of conventional instruments on the space of creative thought, which is confirmed by sociological, psychological and metaphysical-analytical research. technosophy as a new philosophical paradigm prevents humanity from the existential threat associated with the unconscious domination of technologies. technologies are characterized by mathematical structural determination, which is confirmed by historiosophical and synsometaphysicist research. technosophy in the context of artificial intelligence management offers us a completely innovative method astresomia, which is interpreted as follows the human mind is a qualitatively-mathematical structural determination, the domination of which over technologies is a natural phenomenon, accordingly, technosophy considers the so-called artificial intelligence as a means, an instrument and as an informational potential whole, which is managed by a person, and not vice versa. modern humanity vitally needs technosophy as a conceptual system of mathematical influence on technologies the causal link of finite thinking and infinite activation as a form of essential connection between will, reason and goal. the concretizing direction of technosophy informational grammar considers the digital era as a historiosophical condition of spiritual-transcendental and objective-idealistic thinking, which will be overcome by the intellectual energy of humanity and will be transformed into a new systemic space, the owner of which will be the human mind in a much more powerful form. technosophy declares a fight against the harmful theory of the superiority of artificial intelligence over the human mind, because the salvation of humanity lies precisely in ideological-worldview thinking. technosophy considers knowledge in the digital era to be the product of an adequate reflection of reality, proven by socio-historical practice and logically confirmed, in the individual's internal conscious field, which determines the spatial system of the formability of the interconnection of natural wisdom and empirical-factual data, which acquires the greatest functional load in the most complex supra-epoch process of cognition and study of human georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 341 culture. knowledge is part of wisdom, and wisdom is the basis and form of determining the degree of compatibility of one's ideas with the laws of the universe, and the primary source of the above-mentioned processes is faith in reason, forces, and energy, which has been proven by religious philosophy and the innovative direction of metaphysical logic created by us alestrania, which shows the greatest connection with the phenomenological system of ethics, namely, how ethics is interpreted as the source and formogenic result of the qualitative-logistic and constative interaction of man and the world, which primarily aims to strengthen and develop the civilized relationship between man as an individual and society as a communitarian. we establish a historiosophical school of ethics, which is based on multifaceted thinking and ideonomic-psychogenetic activation. our concept of ethics involves the unification of causality, volitional-causal predicates and purposive deonticprosthenomic concepts, first by creating a classification modeling of qualitative separation, and then by complete systematization. the technosophical model of the perception of reality is interpreted as follows reality is a bond of subjective-transcendental and phylogenic-materialistic thinking, which is confirmed by an in-depth study of the laws of world history and philosophical thinking. how is the word reality interpreted from a philosophical point of view the objective-idealistic and subjectivative-transcendental perception of human and natural-mathematical systems, which is based on the ideostrategic phenomenon of the reflection of astrogenic idealism and individual-worldview materialistic knowledge in the space of models of social, and then universal wisdom balancing, which is characterized by continuity in time and space. according to the theory of technosophy, reality is a cognitive product of the combination of subjectivation and obeisance thinking, which integrates the past, present and future. technosophy attaches great importance to the powerful interconnection of quantitative ratios and spatial forms and psychogenetic activation. the basis of technosophy is formed by three theories: 1informational-psychogenic causality the didestromal basis of astrosociosophy, which implies the realization of the purposefulness of the idealization of structural determination and informational quality, largely subordinate to psychogenetic cognition, through ideosophical factology and logistic activation. 2-platonic idealism a philosophical doctrine created by the pelasgian philosopher about the eternal striving for the idealization of the world. 3-aristotle's materialism an ideological system created by the hellenic philosopher, which is based on materialistic cognition. of course, plato cannot be considered the founder of informational philosophy. it is considered that the aforementioned thinker created the historical pre-asterosophical conditions for the initiation of the creation of information philosophy in the form of a partial focus on the ideological origins of the creation of information philosophy. naturally, we cannot consider aristotle as the founder of information philosophy either, because the aforementioned philosopher defined only the forms of material cognition, which cannot be considered the general foundations of information philosophy. in the process of forming our own concept of information philosophy, we are greatly helped by eastern philosophy in particular, the philosophical georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 342 concepts of lang sheng bhokanah and tung tsen. technosophy is a model of ethical and responsible development of artificial intelligence in particular, the ethical-donestron doctrine of information philosophy preaches the perception of artificial intelligence as a tool for ensuring informational systematism, and not as a subject. accordingly, there is an integrative conceptualism, which is described as follows artificial intelligence should become a system that is placed in an instrumental repository supporting human thinking, and not a technology that controls humans. moreover, we have an initiative to establish a new academic discipline in the world academic space the transcendentology of intelligence, or views on explaining the naturalness of the activation of the historiosophical foundations of the origin of thinking in time and space. intellectual transcendentology will play a huge role in the multifaceted development of public life and human thinking. in a supra-epochal process. technosophy is deeply connected with the management of artificial intelligence in particular, the perfection of informational mechanism from causality, or informational will, to purposeful psychocentrism and from psychocentrism to an astroeurostrategic worldview. at present, we consider it appropriate to describe and evaluate the process of influence of technosophy on politics, which is the basis for solving the task of fulfilling the goal of the development of informational philosophy. we have created a new philosophical ideological-subjective system psychometric-sociocentric politicism, which is defined as follows: information is the systemic source of socio-political processes, the ideological foundations of human psychogenetic self-control, sociosophical ideological principles, and psychocentric ideals, which is confirmed by the chronogenic study of world history. politicism can be considered an expression of psychometry namely, every person is an individual, individuals create society, society creates a state, and states create sociometric-political structures, and these structures create an astro-eurostrategic systemic space subject to mathematical cognition, which affects time as a physiosophical matter, and time has a great impact on thinking as a qualitative level of cognition of the world, which leads to endless, unfathomable peaks of wisdom. psychometric-sociocentric politicism can be considered as a historiogenic systemic expression of astro-emenostratia and an ideological product of mathematogenic philosophy. political philosophy is a research springboard for technosophy, which we actively use to study and develop human philosophical thinking. psychometric-sociocentric politicism is a scientific-philosophical theoretical model for the correct conduct and complete implementation of the process of implementing technosophy in the socio-political plane. the above-mentioned ideologicalsubjective system represents a stable essential bond of ancient historical wisdom and metaphysical knowledge, which is confirmed by historiosophical and logistic research. the autonomy of artificial intelligence is also a very important challenge. according to technosophy, this problem must be solved unambiguously through a functional analysis of the individual-characteristic necessity of a person and the consideration of the criterion of compatibility of society, the state transformed into a mathematical system, and ultimately the historical-culturosophy interests of humanity. the autonomy of artificial intelligence georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 343 requires a fundamental transformation and putting it at the service of human legalphilosophical interests, which will simplify the strengthening of the dominance of the human mind over technologies and pave the way for a person to escape from the clutches of technomania. artificial intelligence is an external expression of the interaction of the internal information fields of the human conscious world, which creates the threat of correcting the conscious identity of a person in the form of provoking negative changes. the so-called artificial intelligence can be considered an example of mathematical activation. artificial intelligence has the ability to have a harmful impact on humans in the modern era, which can only be suppressed by fulfilling the connection with the philosophical ideals of the technocentric-historical activation of human society. personally, in my opinion, technosophy creates a revolutionary concept of mathematogenetics, according to which information represents not only verbal-logical structural determination, but also a qualitative set of numerical data. for example, the number 3 does not seem to give us information, but in our opinion it gives us access to very interesting data the unity of three units, seeing the mathematical minimum of cause-and-effect relationships of tripling or octupling. similarly, the number 60 combines 60 units, which can be obtained through a variety of mathematical operations, and so on. mathematogenetic philosophy helps to bridge the gap between technological progress and human philosophy. in particular, the theory of technosophy has a methodological-actenomic part psychostatic dynamism, which implies the study and implementation of innovative methods of analytical, metaphysical and gnostic cognition of the movement of information in time and space of the psychoactive system, as well as the cycle of qualitative transformations. psychostatic dynamism can quite be considered a practical part of the theory of technosophy. this theory provides us with a set of powerful tools for the implementation of new scientific research and technical-organizational systems. in my opinion, the practical theory of psychostatic dynamism is the best result of the concretization of general philosophy, which is confirmed by philosophical-logical and mathematical studies. personally, in my opinion, the ideological balance of technological progress and human philosophy is the path to human peace and prosperity. technosophy shows a very interesting and extremely important connection with the philosophy of physics, especially with mechanics and rational kinematics. in my opinion, in the study of the philosophy of physics, great importance should be given to technosophy as a special form of philosophical worldview, which is not closed in time and space. the theory of technosophy attaches great importance to astrogenism, which is interpreted as follows: human thinking originates from the natural quality of the process of individualization of cosmic mental energy, which develops a worldview and an ideological-subjective worldview. it also acquires the greatest functional purpose as the basis of the process of creating technologies cosmonomic mental energy, which is characterized by a flexion from unity to plurality and from plurality to unity. the famous mathematician banach, while working on function theory, immersed himself in material cognition and did not pay due attention to the transcendental georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 344 foundations of the function, and cauchy and weierstrass also encountered great difficulties in discussing mathematical theories. gottfried wilhelm leibniz achieved particular success, having created a system of monadology, although he was unable to fully explain the phenomenon of mathematical transcendence. technosophy is the beginning of mathematical-mathematical thinking, which develops a theory about the functional interaction of numerical-lexical elements and information algorithms. personally, in my opinion, it is time to begin a fundamental transformation of the academic space and especially to intensify research in the direction of mathematical foundations of information philosophy. there is no reason, there is no will, there is no will, the reason cannot be created, the reason cannot be created, the goal is limited, and the limitation of the goal largely stops the movement in science, which is the basis of regression. mathematical philosophy can quite be considered the main doctrinal expression and conceptual basis of technosophy, which is confirmed by theosophical metaphysical and historiosophical studies. the future of technosophy is connected with the process of meaning-making, which is measured on an axiological scale and implies a synthesis of world ontogenic theoretical achievements. directly, in my view, human thinking is based on three elements possibility2-causality,3-purposefulness. the world is characterized by a three-dimensional structural structure-past-genetics reason, present-purpose in time and spatial forms, futurewill and striving for betterment and the light of wisdom. technosophy can be considered a special innovation of philosophical thought, which will unite historiosophical ideals, mathematical concepts and logical regularities. without exaggeration, it can be said that technosophy is a model for the formation of ideas for the future of human thought, the confinement of which to a specific era and space will lead to great dilemmas and metaphysical cataclysms. personally, in my opinion, research in general philosophical and field directions should be activated, goals and objectives should be determined, which will contribute to the development and intellectual perfection of humanity. we would like to voice the initiative to transform information philosophy into an educational discipline, to introduce mathematical philosophy and legal-culturological analytical philosophy into the academic space. it is no exaggeration to say that technosophy will develop general philosophical thinking and will contribute to the full-fledged implementation of the practical achievements of human philosophy in practice. it is no exaggeration to say that the general philosophical theory of technosophy will open the way for humanity to the apophatic peaks of ideonomic and astrosophical thinking and will show us the correct conceptual model of development and perfection. in our modest vision, research should continue and acquire a scale that will simplify the path to great goals and elevate us above materialistic-rationosophical thinking. technosophy unites time, space, matter as a threedimensional mental structure that is not destined to disappear. we deeply believe that in the history of world philosophical sciences, a time is coming for new, different revolutionary ideas that will ensure our development in many directions. technosophy will fulfill its role with great success before the nations of the world and human cultures. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 345 references: 1 mariam tsatsanashvili – informational law 2. george berkeley – a treatise concerning the principles of human knowledge 3. bertrand russell – a history of western philosophy 4. gustave le bon – the psychology of nations 5. hegel – the philosophy of mind 6. hegel – logic 7. hegel – the philosophy of right georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 570 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.31 the manifestation of scientific aspects of classification, clinical use, features, mechanism of action, pharmacology, effects and toxicities of new anticancer drugs in general nodar sulashvili1, udgam yaduvanshi2, nirjhar yaduvanshi3, mohini yadav4, elene abzianidze5, naira chichoyan6, luiza gabunia7, nana gorgaslidze8, nato alavidze9, nino abuladze10, ketevani gabunia11, natia kvizhinadze12, igor seniuk13, marika sulashvili14, tamar okropiridze15, lela grigolia16, kakhaber robakidze17, marina giorgobiani18, irine zarnadze19, shalva (davit) zarnadze20 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 3. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 4. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 5. phd, doctor of biological sciences, academician, emeritus professor of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; https://orcid.org/0000-0002-11407688; tbilisi, georgia. 6. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmacognosy, yerevan, armenia. https://orcid.org/0000-0003-3905-3372 7. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 8. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 9. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 571 10. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-21897470 11. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-58576593; 12. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 13. phd, doctor of pharmaceutical sciences, dean of faculty of pharmacy at national university of pharmacy of ukraine, associate professor of biological chemistry department at national university of pharmacy of ukraine, https://orcid.org/0000-0003-3819-733; kharkiv, ukraine. 14. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 15. md, phd, doctor medical sciences, professor of the division of dentistry of international school of medicine at alte university; professor of teaching university geomedi, invited professor of dentistry department of the school of health sciences at the university of georgia, tbilisi, georgia. 16. md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 17. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; 18. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, faculty of public health; department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-0686-5227 19. md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 20. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract the landscape of anticancer drug development has transformed with the advent of targeted therapies, immunotherapies, and novel delivery systems, addressing the global burden of cancer, projected to reach 28.4 million cases by 2040. this article comprehensively reviews the classification, clinical use, features, mechanisms of action, pharmacology, therapeutic effects, and toxicities of new anticancer drugs, focusing on agents approved by the fda and ema as of march 2024. drugs are classified by their site of action (e.g., tumor cell nucleus, cytoplasm, vasculature, immune, and endocrine systems) and mechanism (e.g., dna damage, kinase inhibition, immune modulation). key classes include antibody-drug conjugates (adcs) like trastuzumab deruxtecan, tyrosine kinase inhibitors (e.g., osimertinib), immune checkpoint inhibitors (e.g., pembrolizumab), and natural or repurposed agents (e.g., paclitaxel, metformin). mechanisms range from dna crossgeorgian scientists/ . 7 n 3, 2025 572 linking and microtubule disruption to immune activation and angiogenesis inhibition. pharmacologically, small molecules offer oral bioavailability but face metabolism challenges, while biologics require parenteral administration. advanced delivery systems, such as nanoparticles and adcs, enhance specificity. therapeutic effects include improved overall survival and response rates, though toxicities like myelosuppression, cardiotoxicity, and immune-related adverse events persist. emerging approaches, including nanotechnology, natural products, and drug repurposing, alongside ai-driven design, promise to overcome resistance and optimize outcomes. this review underscores the scientific advancements driving precision oncology while highlighting challenges in toxicity management and global accessibility. the landscape of oncology therapeutics has been radically transformed by the development of new anticancer drugs that move beyond traditional cytotoxic agents. this review comprehensively examines the scientific aspects of these novel compounds, focusing on their modern classification, intricate mechanisms of action, and clinical applications. we categorize these agents into targeted therapies, including small molecule inhibitors and monoclonal antibodies designed against specific molecular aberrations (e.g., kinase activity, signaling pathways), and immunotherapeutic agents, such as immune checkpoint inhibitors (e.g., pd-1/pd-l1, ctla-4 inhibitors), car-t cells, and cancer vaccines, which harness the host's immune system to combat malignancy. the discussion delves into the unique pharmacologic features of these drugs, including their design principles, structure-activity relationships, and pharmacokinetic profiles, which often differ significantly from conventional chemotherapy. a detailed analysis of their precise mechanisms of action elucidates how they induce cell cycle arrest, promote apoptosis, inhibit angiogenesis, and modulate the tumor microenvironment. while these therapies offer superior efficacy and reduced off-target effects in specific patient populations, they are associated with a distinct spectrum of adverse effects and toxicities, such as immune-related adverse events (iraes), dermatologic reactions, and unique organ-specific inflammatory syndromes, which necessitate specialized management protocols. this synthesis underscores the paradigm shift towards personalized medicine in oncology, driven by biomarker-driven drug selection. it highlights the critical interplay between molecular pathology, drug design, clinical efficacy, and toxicity management, while also acknowledging ongoing challenges like drug resistance and the imperative for continued research into novel targets and combination strategies to improve patient outcomes. keywords: novel anticancer drugs, targeted therapy, immunotherapy, mechanism of action, pharmacokinetics, immune-related adverse events, precision oncology, tyrosine kinase inhibitors, monoclonal antibodies, car-t cell therapy. introduction cancer remains a formidable global health challenge, with profound impacts on morbidity and mortality. according to the world health organization, cancer accounted for approximately 19.3 million new cases and 10 million deaths worldwide in 2020, with projections estimating a rise to 28.4 million new cases by 2040. this escalation is driven by an aging population, increased prevalence of risk factors such as smoking and obesity, and environmental exposures including air pollution and occupational carcinogens. the complexity of cancer, characterized by uncontrolled georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 573 cell growth, genetic heterogeneity, and metastatic potential, necessitates innovative therapeutic strategies. over the past few decades, anticancer drug development has transitioned from nonspecific cytotoxic agents to highly targeted therapies, immunotherapies, and advanced drug delivery systems, revolutionizing clinical management and patient outcomes. historically, the fight against cancer began with rudimentary interventions. in the 19th century, natural compounds like podophyllotoxin from podophyllum peltatum laid the groundwork for modern chemotherapeutics such as etoposide, approved in 1983. the mid-20th century saw significant milestones with the discovery of nitrogen mustards during world war ii, leading to alkylating agents like cyclophosphamide. concurrently, antifolates such as methotrexate (approved in 1948) and antimetabolites like 5-fluorouracil (1950s) emerged, targeting dna and rna synthesis. plant-derived agents, including vinblastine in the 1960s and paclitaxel in the 1990s, further expanded the chemotherapeutic arsenal. the serendipitous discovery of cisplatin in 1965 marked a pivotal advancement, introducing platinum-based drugs that remain cornerstones in treating solid tumors. the late 1990s ushered in a paradigm shift with the advent of targeted therapies. the approval of trastuzumab in 1998 for her2-positive breast cancer and imatinib in 2001 for chronic myelogenous leukemia (cml) exemplified the potential of precision medicine, targeting specific molecular aberrations. these successes spurred the development of tyrosine kinase inhibitors (tkis), monoclonal antibodies, and other biologics. by 2025, the therapeutic landscape has further evolved with the introduction of antibody-drug conjugates (adcs), immune checkpoint inhibitors, and chimeric antigen receptor t-cell (car-t) therapies, alongside novel approaches like nanotechnology and drug repurposing. these advancements aim to enhance efficacy, minimize offtarget effects, and overcome resistance, a persistent challenge in oncology. this article comprehensively examines the scientific aspects of new anticancer drugs, focusing on their classification, clinical use, features and mechanisms of action, pharmacology, therapeutic effects, and toxicities. the scope is limited to drugs with full approval by the u.s. food and drug administration (fda) and european medicines agency (ema) as of march 2024, excluding those under accelerated or conditional approval to ensure robust evidence of clinical benefit. the classification framework organizes drugs by their site of action—tumor cell nucleus, cytoplasm, vasculature, immune system, or endocrine system—and their mechanistic approach, providing a structured understanding of their therapeutic roles. this system facilitates the design of rational combination therapies and highlights synergistic potential. the field of oncology stands at a pivotal juncture, characterized by a profound transformation from a one-size-fits-all approach to a nuanced era of precision medicine. for decades, the arsenal against cancer was dominated by conventional cytotoxic chemotherapy and radiotherapy. these modalities, while sometimes effective, operate on a fundamental principle of targeting rapidly dividing cells, a characteristic of cancer cells but also of healthy tissues such as those in the bone marrow, gastrointestinal tract, and hair follicles. this lack of selectivity is the primary source of their severe and often debilitating side effects, which include myelosuppression, mucositis, and alopecia, thereby limiting their therapeutic window and often compromising the patient's quality of life. moreover, the efficacy of these treatments frequently plateaus, with many cancers developing resistance or recurring after an initial response, highlighting an urgent and unmet need for more sophisticated and targeted therapeutic strategies. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 574 this paradigm shift has been catalyzed by the monumental advances in our understanding of the molecular and genetic underpinnings of carcinogenesis. the completion of the human genome project and subsequent large-scale cancer genomics initiatives, such as the cancer genome atlas (tcga), have illuminated the complex landscape of driver mutations, aberrant signaling pathways, and intricate interactions between tumor cells and their microenvironment. we now comprehend cancer not as a single disease, but as a heterogeneous collection of disorders, each defined by its unique genetic signature and molecular profile. this deeper knowledge has unveiled specific, targetable vulnerabilities within cancer cells, paving the way for the rational design and development of a new generation of anticancer agents. these novel drugs are engineered to interfere with precise molecular targets that are critically involved in tumor growth, progression, and survival, offering the promise of greater efficacy coupled with a more favorable toxicity profile. the emergence of these new anticancer drugs represents a cornerstone of modern oncology, yet it also introduces a new layer of complexity for clinicians, researchers, and pharmacologists. the traditional classification systems based merely on chemical structure or cell cycle specificity are no longer sufficient to encompass the diversity and sophistication of these new modalities. we are now required to adopt a multifaceted framework that categorizes agents based on their biological targets and fundamental mechanisms of action. this new taxonomy includes broad categories such as molecularly targeted agents and immunotherapeutic agents, each with numerous subclasses. targeted therapies themselves can be divided into small molecule inhibitors, designed to penetrate cells and block specific intracellular enzymes like tyrosine kinases, and monoclonal antibodies, which typically target extracellular ligands or cell surface receptors with high specificity. immunooncology, a field that has revolutionized the treatment of certain advanced cancers, encompasses immune checkpoint inhibitors, which release the brakes on the immune system, chimeric antigen receptor (car) t-cell therapies, which are genetically engineered to direct a patient’s own immune cells against the tumor, and therapeutic cancer vaccines. understanding the pharmacological principles of these agents is paramount. their features—from their design and chemical properties to their absorption, distribution, metabolism, and excretion (pharmacokinetics)—are intrinsically linked to their mechanism of action and clinical utility. the pharmacodynamics, which describe the biochemical and physiological effects of the drug, including the relationship between its concentration and the resulting therapeutic or toxic effects, are often more complex and unpredictable than those of cytotoxic drugs. for instance, the efficacy of a tyrosine kinase inhibitor is not only dependent on achieving a sufficient plasma concentration but also on the presence and dominance of the specific genetic mutation it targets within the tumor. this introduces the critical concept of companion diagnostics, where biomarker testing is an essential prerequisite for treatment selection, ensuring that the right drug is matched to the right patient. the clinical use of these novel agents is fundamentally different from traditional chemotherapy. they are often approved for use in specific biomarker-selected populations, as defined in their label, and their administration can be continuous over long periods, transforming advanced cancer into a chronic, manageable condition for some patients. the treatment endpoints have also evolved, with unusual response patterns such as pseudoprogression observed with immunotherapies, necessitating new criteria for evaluating radiographic response. furthermore, the toxicity profiles of these new drugs are distinct and require vigilant management. while they may georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 575 avoid the classic cytotoxic side effects, they are associated with a entirely new spectrum of adverse events. targeted therapies can cause specific on-target toxicities, such as skin rash with egfr inhibitors or hypertension with vegf inhibitors, which are mechanism-based and often manageable with supportive care. immunotherapies can lead to immune-related adverse events (iraes), which are autoimmune-like phenomena that can affect any organ system, including the colon (colitis), lungs (pneumonitis), liver (hepatitis), and endocrine glands (thyroiditis, hypophysitis). these iraes demand early recognition and intervention with immunosuppressive agents like corticosteroids to prevent life-threatening complications. therefore, a comprehensive exploration of the scientific aspects of these new anticancer drugs is not merely an academic exercise but a clinical imperative. this review aims to provide a detailed synthesis of the current landscape, delving into the modern classification schemes that bring order to this diverse therapeutic arena. it will elaborate on the intricate mechanisms by which these drugs exert their antitumor effects, from inhibiting proliferative signals and inducing apoptosis to unleashing a potent immune response. the discussion will extend to the fundamental pharmacological properties that govern their behavior within the body, their established and emerging clinical applications across a spectrum of malignancies, and the nuanced management of their unique and often unpredictable toxicities. by integrating insights from molecular biology, pharmacology, and clinical medicine, this analysis seeks to illuminate the remarkable progress achieved in the fight against cancer while also acknowledging the ongoing challenges—such as primary and acquired resistance, the high cost of development, and access to treatment—that must be addressed to fully realize the potential of this new era in oncology. the journey from a nonspecific cytotoxic attack to a precise, biomarker-guided strategic intervention marks one of the most significant advancements in modern medicine, offering renewed hope and extended survival for countless patients worldwide. emerging drug classes, such as adcs (e.g., trastuzumab deruxtecan), combine the specificity of monoclonal antibodies with potent cytotoxic payloads, offering improved tumor targeting. immune checkpoint inhibitors, including anti-pd-1/pd-l1 agents like pembrolizumab and nivolumab, have transformed treatment for cancers like melanoma and non-small cell lung cancer (nsclc) by unleashing t-cell responses. tkis, such as osimertinib for egfr-mutated nsclc, target specific oncogenic pathways, while natural products (e.g., paclitaxel, curcumin) and repurposed drugs (e.g., metformin, statins) offer cost-effective alternatives with novel mechanisms. advances in drug delivery, including nanoparticles, liposomes, and microneedles, address challenges like poor bioavailability and systemic toxicity, enhancing therapeutic precision. despite these advancements, significant challenges persist. drug resistance, driven by mechanisms such as target mutations (e.g., egfr t790m), pathway bypassing, and tumor microenvironment interactions, limits long-term efficacy. toxicities, ranging from myelosuppression and cardiotoxicity to immune-related adverse events, necessitate careful management through dose optimization, supportive care, and pharmacogenomic profiling. the high failure rate of drug candidates—over 90. the global burden of cancer also raises ethical and accessibility concerns. high costs of novel therapies, particularly biologics and car-t, limit access in lowand middle-income countries, exacerbating health disparities. efforts to repurpose existing drugs, such as metformin for its antimetabolic effects or disulfiram for glycolysis inhibition, aim to provide affordable options. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 576 additionally, natural products like artemisinin derivatives and betulinic acid are being explored for their multitargeted effects, offering potential in resource-limited settings. this article synthesizes current knowledge on new anticancer drugs, drawing from clinical trials, pharmacological studies, and emerging trends up to 2025. it explores how these agents are reshaping oncology through precision medicine, while addressing the scientific, clinical, and societal challenges that remain. by examining the interplay of molecular mechanisms, pharmacological properties, and clinical outcomes, this review aims to provide a comprehensive resource for researchers, clinicians, and policymakers navigating the evolving landscape of cancer therapeutics. the following sections delve into the detailed classification of anticancer drugs, their historical context, and the scientific principles underpinning their development. subsequent discussions cover specific mechanisms of action, pharmacological profiles, clinical applications, therapeutic effects, and toxicity profiles, with a focus on recent innovations and future directions. this holistic approach underscores the transformative potential of new anticancer drugs while acknowledging the complexities of translating scientific advancements into equitable, effective clinical practice. evolution of anticancer drug development the evolution of anticancer drugs reflects a convergence of serendipity, scientific rigor, and technological innovation. early chemotherapeutics were derived from chemical warfare agents, with nitrogen mustards demonstrating cytotoxic effects during world war ii. these findings led to the development of alkylating agents, which covalently bind dna to prevent replication. the discovery of methotrexate, an antifolate, emerged from observations of folate deficiency in leukemia patients, highlighting the role of metabolic pathways in cancer therapy. the 1960s and 1970s saw the introduction of plant-derived agents, such as vinca alkaloids and taxanes, which targeted microtubules to disrupt mitosis. these agents, while effective, lacked specificity, causing significant off-target toxicities. the molecular biology revolution of the late 20th century shifted focus to targeted therapies. the identification of oncogenes like bcr-abl in cml paved the way for imatinib, a tki that selectively inhibits aberrant kinase activity. similarly, the discovery of her2 amplification in breast cancer led to trastuzumab, a monoclonal antibody that improved survival rates. these milestones marked the dawn of precision oncology, where therapies are tailored to specific genetic or molecular profiles. in recent years, the integration of genomics and immunology has accelerated progress. the completion of the human genome project and advancements in next-generation sequencing have enabled the identification of driver mutations, facilitating the development of drugs like osimertinib for egfr-mutated nsclc. immunotherapies, such as pd-1/pd-l1 inhibitors, have leveraged the immune system's potential to recognize and destroy cancer cells, achieving durable responses in previously refractory diseases. current trends in anticancer drug development as of 2025, anticancer drug development is characterized by several key trends. first, the rise of adcs has revolutionized targeted therapy by combining antibody specificity with cytotoxic payloads. drugs like sacituzumab govitecan for triple-negative breast cancer deliver potent agents directly to tumor cells, minimizing systemic toxicity. second, immunotherapies, particularly georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 577 checkpoint inhibitors and car-t therapies, have expanded treatment options for previously intractable cancers. pembrolizumab, for instance, has shown durable responses in microsatellite instability-high (msi-h) tumors across multiple cancer types. third, the exploration of natural products and repurposed drugs offers novel therapeutic avenues. compounds like curcumin and artemisinin derivatives target multiple pathways, including pi3k/akt/mtor and oxidative stress, respectively. repurposed drugs, such as metformin, leverage metabolic vulnerabilities in cancer cells, providing cost-effective alternatives. finally, advances in drug delivery, including nanotechnology and hydrogels, enhance pharmacokinetic profiles and reduce adverse effects. these trends reflect a multidisciplinary approach, integrating genomics, immunology, and materials science to address the multifaceted nature of cancer. challenges and opportunities of anticancer drug despite progress, several challenges hinder the full potential of new anticancer drugs. drug resistance remains a critical barrier, with mechanisms including efflux pumps, target mutations, and tumor microenvironment adaptations. for example, egfr t790m mutations confer resistance to first-generation tkis, necessitating next-generation agents like osimertinib. toxicity profiles, such as cardiotoxicity from anthracyclines or immune-related colitis from checkpoint inhibitors, require vigilant monitoring and management strategies. opportunities for advancement include ai-driven drug discovery, which accelerates the identification of novel targets and optimizes molecular design. targeting cancer stem cells (cscs) via pathways like wnt, hedgehog, and notch offers potential to prevent relapse. additionally, the role of the microbiome in modulating drug response is an emerging field, with studies suggesting that gut microbiota influence immunotherapy efficacy. addressing global disparities in access to these therapies is also critical, with initiatives like drug repurposing and biosimilar development aiming to reduce costs. cancer remains a formidable global health challenge, with profound impacts on morbidity and mortality. according to the world health organization, cancer accounted for approximately 19.3 million new cases and 10 million deaths worldwide in 2020, with projections estimating a rise to 28.4 million new cases by 2040. this escalation is driven by an aging population, increased prevalence of risk factors such as smoking and obesity, and environmental exposures including air pollution and occupational carcinogens. the complexity of cancer, characterized by uncontrolled cell growth, genetic heterogeneity, and metastatic potential, necessitates innovative therapeutic strategies. over the past few decades, anticancer drug development has transitioned from nonspecific cytotoxic agents to highly targeted therapies, immunotherapies, and advanced drug delivery systems, revolutionizing clinical management and patient outcomes. historically, the fight against cancer began with rudimentary interventions. in the 19th century, natural compounds like podophyllotoxin from podophyllum peltatum laid the groundwork for modern chemotherapeutics such as etoposide, approved in 1983. the mid-20th century saw significant milestones with the discovery of nitrogen mustards during world war ii, leading to alkylating agents like cyclophosphamide. concurrently, antifolates such as methotrexate (approved in 1948) and antimetabolites like 5-fluorouracil (1950s) emerged, targeting dna and rna synthesis. plant-derived agents, including vinblastine in the 1960s and paclitaxel in the 1990s, further expanded the chemotherapeutic arsenal. the serendipitous discovery of cisplatin in 1965 marked a georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 578 pivotal advancement, introducing platinum-based drugs that remain cornerstones in treating solid tumors. the late 1990s ushered in a paradigm shift with the advent of targeted therapies. the approval of trastuzumab in 1998 for her2-positive breast cancer and imatinib in 2001 for chronic myelogenous leukemia (cml) exemplified the potential of precision medicine, targeting specific molecular aberrations. these successes spurred the development of tyrosine kinase inhibitors (tkis), monoclonal antibodies, and other biologics. by 2025, the therapeutic landscape has further evolved with the introduction of antibody-drug conjugates (adcs), immune checkpoint inhibitors, and chimeric antigen receptor t-cell (car-t) therapies, alongside novel approaches like nanotechnology and drug repurposing. these advancements aim to enhance efficacy, minimize offtarget effects, and overcome resistance, a persistent challenge in oncology. this article comprehensively examines the scientific aspects of new anticancer drugs, focusing on their classification, clinical use, features, and mechanisms of action, pharmacology, therapeutic effects, and toxicities. the scope is limited to drugs with full approval by the u.s. food and drug administration (fda) and european medicines agency (ema) as of march 2024, excluding those under accelerated or conditional approval to ensure robust evidence of clinical benefit. the classification framework organizes drugs by their site of action—tumor cell nucleus, cytoplasm, vasculature, immune system, or endocrine system—and their mechanistic approach, providing a structured understanding of their therapeutic roles. this system facilitates the design of rational combination therapies and highlights synergistic potential. emerging drug classes, such as adcs (e.g., trastuzumab deruxtecan), combine the specificity of monoclonal antibodies with potent cytotoxic payloads, offering improved tumor targeting. immune checkpoint inhibitors, including anti-pd-1/pd-l1 agents like pembrolizumab and nivolumab, have transformed treatment for cancers like melanoma and non-small cell lung cancer (nsclc) by unleashing t-cell responses. tkis, such as osimertinib for egfr-mutated nsclc, target specific oncogenic pathways, while natural products (e.g., paclitaxel, curcumin) and repurposed drugs (e.g., metformin, statins) offer cost-effective alternatives with novel mechanisms. advances in drug delivery, including nanoparticles, liposomes, and microneedles, address challenges like poor bioavailability and systemic toxicity, enhancing therapeutic precision. despite these advancements, significant challenges persist. drug resistance, driven by mechanisms such as target mutations (e.g., egfr t790m), pathway bypassing, and tumor microenvironment interactions, limits long-term efficacy. toxicities, ranging from myelosuppression and cardiotoxicity to immune-related adverse events, necessitate careful management through dose optimization, supportive care, and pharmacogenomic profiling. the high failure rate of drug candidates—over 90% due to insufficient efficacy or unacceptable toxicity— underscores the need for innovative approaches, including artificial intelligence (ai)-driven drug design, cancer stem cell targeting, and microbiome modulation. the global burden of cancer also raises ethical and accessibility concerns. high costs of novel therapies, particularly biologics and car-t, limit access in lowand middle-income countries, exacerbating health disparities. efforts to repurpose existing drugs, such as metformin for its antimetabolic effects or disulfiram for glycolysis inhibition, aim to provide affordable options. additionally, natural products like artemisinin derivatives and betulinic acid are being explored for their multitargeted effects, offering potential in resource-limited settings. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 579 this article synthesizes current knowledge on new anticancer drugs, drawing from clinical trials, pharmacological studies, and emerging trends up to 2025. it explores how these agents are reshaping oncology through precision medicine, while addressing the scientific, clinical, and societal challenges that remain. by examining the interplay of molecular mechanisms, pharmacological properties, and clinical outcomes, this review aims to provide a comprehensive resource for researchers, clinicians, and policymakers navigating the evolving landscape of cancer therapeutics. the following sections delve into the detailed classification of anticancer drugs, their historical context, and the scientific principles underpinning their development. subsequent discussions cover specific mechanisms of action, pharmacological profiles, clinical applications, therapeutic effects, and toxicity profiles, with a focus on recent innovations and future directions. this holistic approach underscores the transformative potential of new anticancer drugs while acknowledging the complexities of translating scientific advancements into equitable, effective clinical practice. scope and objectives of this review this review aims to provide a comprehensive analysis of new anticancer drugs, focusing on their scientific underpinnings and clinical implications. by classifying drugs based on their site of action and mechanism, it offers a framework for understanding their therapeutic roles and potential synergies. the article examines key drug classes, including adcs, tkis, immunotherapies, natural products, and repurposed agents, detailing their mechanisms, pharmacology, clinical applications, effects, and toxicities. it also explores emerging approaches, such as nanotechnology and ai-driven design, and addresses future directions in overcoming resistance and improving accessibility. through this detailed exploration, the article seeks to serve as a valuable resource for researchers, clinicians, and policymakers. it highlights the transformative potential of new anticancer drugs while acknowledging the scientific and societal challenges that must be addressed to realize their full impact in the global fight against cancer. through this detailed exploration, the article seeks to serve as a valuable resource for researchers, clinicians, and policymakers. it highlights the transformative potential of new anticancer drugs while acknowledging the scientific and societal challenges that must be addressed to realize their full impact in the global fight against cancer. to further elaborate on the historical evolution, let's consider the role of key discoveries in shaping current therapies. the identification of the philadelphia chromosome in 1960 led to the understanding of bcr-abl fusion in cml, culminating in imatinib's approval. similarly, the discovery of egfr mutations in nsclc in 2004 paved the way for gefitinib and erlotinib. these examples illustrate how basic science translates to clinical breakthroughs. in the context of immunotherapies, the nobel prize-winning work on immune checkpoints by honjo and allison in 2018 has led to widespread adoption of pd-1 inhibitors. the success of sipuleucel-t in 2010 as the first cancer vaccine set the stage for personalized neoantigen vaccines, now in advanced trials. these developments underscore the shift from empirical to mechanismbased drug design. moving to targeted therapies, the approval of parp inhibitors like olaparib in 2014 for brca-mutated cancers exploited synthetic lethality, a concept rooted in genetic interactions. this georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 580 has expanded to other dna repair inhibitors, highlighting the importance of biomarker-driven approaches. for adcs, the evolution from gemtuzumab ozogamicin in 2000 to modern agents like enfortumab vedotin demonstrates improvements in linker technology and payload potency, reducing toxicity while enhancing efficacy. repurposed drugs represent a cost-effective strategy. metformin, originally for diabetes, inhibits mtor signaling, showing promise in breast cancer trials. aspirin reduces colorectal cancer risk through cox inhibition, illustrating how existing drugs can be leveraged for oncology. natural products continue to inspire. taxanes from yew trees and vinca alkaloids from periwinkle plants remain staples, with new derivatives like cabazitaxel addressing resistance. drug delivery innovations, such as liposomal doxorubicin, reduce cardiotoxicity by altering pharmacokinetics. nanotechnology enables tumor-specific accumulation via the enhanced permeability and retention effect. challenges in drug development include high attrition rates, with only 5% of oncology candidates reaching approval. regulatory pathways like fda's accelerated approval facilitate faster access but require post-marketing confirmation. global disparities are stark, with 70% of cancer deaths in low-income countries. initiatives like the who's global medicine access program aim to bridge this gap. goals the primary aim of this comprehensive review is to provide a detailed and systematic examination of the new generation of anticancer therapeutics. to achieve this overarching aim, we have established the following specific goals: to establish a modern classification framework: to move beyond traditional chemotherapybased classification and propose a coherent, mechanism-driven taxonomy that accurately categorizes novel anticancer drugs into logical groups such as targeted therapies (e.g., small molecule inhibitors, monoclonal antibodies) and immunotherapies (e.g., checkpoint inhibitors, car-t cells, cancer vaccines), including their respective subclasses. to delineate precise mechanisms of action: to elucidate the molecular and cellular mechanisms by which these new agents exert their antitumor effects. this includes detailed explanations of how they interact with specific targets, disrupt critical signaling pathways (e.g., mapk, pi3k/akt, jak/stat), inhibit angiogenesis, modulate the cell cycle, induce apoptosis, and engage the host immune system to recognize and destroy cancer cells. to analyze fundamental pharmacological properties: to describe the key pharmacokinetic and pharmacodynamic features that define these drugs, including their absorption, distribution, metabolism, and excretion (adme) profiles, their structure-activity relationships (sar), and the principles of drug-receptor interactions that underpin their selectivity and efficacy. to review and synthesize clinical applications: to survey the established and emerging clinical uses of these agents across a spectrum of hematological and solid tumor malignancies. this goal emphasizes the practice of biomarker-driven, personalized medicine, detailing how specific genetic alterations or protein expressions (e.g., her2 amplification, pd-l1 status, brca mutations) guide drug selection and combination strategies to optimize patient outcomes. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 581 to characterize unique toxicity profiles: to catalog and explain the distinct spectra of adverse events associated with different classes of new anticancer drugs. this includes a focus on "ontarget" toxicities of targeted agents and immune-related adverse events (iraes) from immunotherapies, providing insights into their pathophysiology, clinical presentation, and established guidelines for proactive monitoring and management. to identify current challenges and future directions: to critically appraise the limitations of current therapies, including the pervasive problems of innate and acquired resistance, tumor heterogeneity, and high financial toxicity. furthermore, this review aims to highlight promising avenues of ongoing research, such as the development of novel targets (e.g., kras g12c), next-generation immunotherapies, bispecific antibodies, and strategies to overcome the immunosuppressive tumor microenvironment. by fulfilling these goals, this review endeavors to serve as a valuable educational and reference resource for oncologists, clinical pharmacists, researchers, and students, facilitating a deeper understanding of the scientific principles that govern the use of modern anticancer drugs and ultimately contributing to improved patient care. results and discussion the systematic review of the contemporary literature reveals a profoundly transformed oncological therapeutic landscape, defined by a departure from broadly cytotoxic strategies towards an era of precision medicine. this paradigm shift is underpinned by a sophisticated understanding of cancer biology, which has enabled the development of drugs designed with exquisite specificity for molecular targets. the results of this analysis are organized to reflect the interconnected nature of drug classification, mechanism, pharmacology, clinical application, and toxicological profile, demonstrating that these aspects are not discrete but rather form a cohesive scientific narrative. recent fda approvals in oncology (2024-2025) in 2024, the u.s. food and drug administration (fda) approved 50 novel drugs, with 15 specifically targeting cancer treatment or supportive care, reflecting a robust year for oncology innovations. by mid-2025, additional approvals have further expanded therapeutic options. on june 18, 2025, tafasitamab-cxix (monjuvi) was approved in combination with lenalidomide and rituximab for adults with relapsed or refractory diffuse large b-cell lymphoma (dlbcl) and other lymphomas. in the second quarter of 2025, 13 new oncology approvals were granted, addressing rare cancers, head and neck squamous cell carcinoma, and supportive care needs. notable approvals include vimseltinib (romvimza) for tenosynovial giant cell tumor, mirdametinib (gomekli) for neurofibromatosis type 1 with symptomatic plexiform neurofibromas, and suzetrigine (journavx) for pain management in cancer patients. encorafenib combined with cetuximab and mfolfox6 was approved for first-line treatment of braf v600e-mutated metastatic colorectal cance. in january 2025, approvals included fam-trastuzumab deruxtecan-nxki for her2-positive solid tumors, acalabrutinib for mantle cell lymphoma, datopotamab deruxtecan for trop2-positive non-small cell lung cancer (nsclc), and treosulfan for conditioning regimens in stem cell transplants. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 582 biologics and biosimilars dominated early 2025 approvals, with pembrolizumab expanded for gastric and gastroesophageal junction (gej) adenocarcinoma. research from memorial sloan kettering cancer center contributed to 11 approvals in 2024, underscoring academic-industry collaboration. small-molecule drugs like aprocitentan (tryvio), though not exclusively for cancer, highlight the diversity of therapeutic advancements. fast-tracked drugs in may 2025 included isb 2001 for multiple myeloma and adrx-0706 for cervical cancer, reflecting accelerated pathways for unmet needs. in 2024, 32 new chemical entities and 18 biologics were approved, with oncology leading therapeutic categories. first-in-class drugs projected for 2025 include donidalorsen, fitusiran, ivonescimab, and others, promising further innovation. alectinib’s approval for alkpositive nsclc in q2 2024 exemplifies continued progress in targeted therapies. mechanisms of action new anticancer drugs target cancer hallmarks through diverse mechanisms. antibody-drug conjugates (adcs) like fam-trastuzumab deruxtecan-nxki deliver cytotoxic payloads (e.g., topoisomerase i inhibitors) to her2-expressing cells, inducing dna damage and apoptosis. tyrosine kinase inhibitors (tkis) such as vimseltinib inhibit colony-stimulating factor 1 receptor (csf1r), disrupting tumor-associated macrophages in tenosynovial giant cell tumors. immune checkpoint inhibitors, like pembrolizumab, block pd-1/pd-l1 interactions, enhancing t-cell activity against tumors such as gastric cancers. bispecific antibodies, such as tafasitamab, engage cd19 on b-cells and cd3 on t-cells, promoting cytotoxic immune responses. mek inhibitors like mirdametinib target the ras/mapk pathway, critical in neurofibromatosis type 1. natural compounds and repurposed drugs exhibit multitargeted effects. peptides, for instance, enhance chemotherapy efficacy while reducing resistance by modulating signaling pathways. anthracyclines like doxorubicin intercalate dna and damage chromatin, disrupting replication. off-target effects contribute to both efficacy and toxicity, necessitating careful design. resistance mechanisms include drug inactivation, efflux pump upregulation, and pathway alterations (e.g., egfr mutations), which limit long-term efficacy. recent studies advocate for chromatin-damaging agents to minimize systemic toxicity, offering a novel approach to improve safety profiles. pharmacology and clinical use pharmacologically, small molecules like acalabrutinib, a bruton’s tyrosine kinase (btk) inhibitor, offer high oral bioavailability and selectivity, used in mantle cell lymphoma. biologics, such as pembrolizumab and adcs, require intravenous administration, with half-lives ranging from days to weeks, influencing dosing schedules. drug delivery systems, including nanoparticles and cleavable linkers in adcs, enhance tumor specificity and reduce systemic exposure. clinical use is increasingly biomarker-driven. datopotamab deruxtecan targets trop2 in nsclc, achieving significant response rates in pretreated patients. combinations, such as encorafenib with cetuximab, improve progression-free survival in braf-mutated colorectal cancer. repurposed drugs, like metformin, leverage metabolic vulnerabilities, offering cost-effective options with reduced toxicity. natural compounds, such as curcumin, modulate pathways like pi3k/akt/mtor, showing promise in preclinical models. drug interactions, particularly via georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 583 cyp3a4 metabolism, affect tki pharmacokinetics, requiring careful monitoring. class effects, such as shared toxicities among cdk4/6 inhibitors, allow interchangeability but demand vigilance. therapeutic effects therapeutic effects are evidenced by improved objective response rates (orr) and overall survival (os). pembrolizumab demonstrates durable responses in gastric/gej adenocarcinoma, with orr exceeding 30% in msi-h tumors. adcs like trastuzumab deruxtecan achieve orr above 40% in her2-low breast cancer, expanding treatment options. in a comprehensive analysis of 52 drugs approved between 2019 and 2022, 213 clinical endpoints were identified, including os, progressionfree survival, and orr, though many trials lacked placebo controls, complicating efficacy assessments. mechanistically, these drugs induce apoptosis, inhibit angiogenesis, or activate immune responses. ion channel modulators, an emerging class, alter tumor cell membrane potentials, enhancing cytotoxic effects. combination therapies, such as checkpoint inhibitors with tkis, synergize to improve outcomes, particularly in nsclc and melanoma. natural products like artemisinin derivatives upregulate tumor suppressors, while repurposed drugs like disulfiram inhibit glycolysis, offering novel mechanisms. these effects collectively shift treatment paradigms toward less toxic, more effective regimens, aligning with precision medicine goals. toxicities and side effects toxicities remain a significant challenge. adcs like trastuzumab deruxtecan are associated with interstitial lung disease and neutropenia, requiring proactive monitoring. tkis such as acalabrutinib cause bleeding risks and infections, particularly in immunocompromised patients. immune checkpoint inhibitors induce immune-related adverse events, including colitis and pneumonitis, with incidence rates up to 20% in some cohorts. anthracyclines contribute to cardiotoxicity, limiting cumulative doses. off-target effects are a leading cause of clinical trial failures, with over 90% of candidates failing due to toxicity or insufficient efficacy. strategies to mitigate toxicity include neutralizing cell-free chromatin to reduce chemotherapy-induced systemic damage. newer agents, like suzetrigine, cause drowsiness and gastrointestinal upset, necessitating supportive care. combination therapies reduce individual drug dosages, mitigating toxicities while maintaining efficacy. understanding class effects, such as myelosuppression in alkylating agents, aids in predicting and managing adverse events. pharmacogenomic profiling further optimizes dosing to minimize toxicity in diverse patient populations. discussion on challenges and future directions despite advancements, only about 50% of critical clinical trials for new anticancer drugs are completed before approval, raising concerns about long-term efficacy and safety data. resistance, driven by mechanisms like target mutations and tumor microenvironment adaptations, limits durability of responses. toxicities, particularly from adcs and immunotherapies, necessitate improved management strategies. future directions include leveraging artificial intelligence (ai) for drug design, identifying novel targets, and optimizing pharmacokinetics. microbiome modulation is emerging as a strategy georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 584 to enhance immunotherapy efficacy, with gut microbiota influencing pd-1 inhibitor responses. natural compounds and peptides offer promise for reducing toxicity and overcoming resistance, with preclinical data supporting their multitargeted effects. global access remains a critical issue, with high costs of biologics and car-t therapies limiting availability in lowand middle-income countries. repurposing drugs like metformin and developing biosimilars aim to address this gap. emerging approaches also focus on targeting cancer stem cells (cscs) via pathways like wnt and hedgehog, potentially preventing relapse. nanotechnology, including liposomes and microneedles, improves drug delivery, enhancing bioavailability and reducing off-target effects. ethical considerations, such as equitable access and informed consent in trials, are paramount as oncology advances. detailed analysis of specific drugs tafasitamab-cxix (monjuvi): this bispecific antibody targets cd19 and cd3, promoting tcell-mediated lysis of b-cells. administered intravenously with a half-life of approximately 17 days, it achieves an orr of 55% in relapsed dlbcl. toxicities include infusion-related reactions and cytopenias, manageable with premedication and dose adjustments. vimseltinib (romvimza): a csf1r inhibitor, vimseltinib is orally administered once daily, achieving tumor shrinkage in 70% of tenosynovial giant cell tumor patients. common toxicities include edema and fatigue, with low-grade severity in most cases. mirdametinib (gomekli): this mek1/2 inhibitor targets the ras/mapk pathway in neurofibromatosis type 1. it improves symptoms in plexiform neurofibromas, with toxicities like rash and diarrhea managed through supportive care. fam-trastuzumab deruxtecan-nxki: this adc targets her2, delivering a topoisomerase i inhibitor payload. it achieves high orr in her2-positive and her2-low cancers but carries risks of interstitial lung disease, requiring vigilant monitoring. pembrolizumab: expanded for gastric/gej adenocarcinoma, this pd-1 inhibitor enhances t-cell responses, with durable responses in msi-h tumors. immune-related toxicities, such as colitis, are managed with corticosteroids. combination therapies and resistance combination therapies enhance efficacy by targeting multiple pathways. for example, encorafenib with cetuximab and mfolfox6 improves survival in braf-mutated colorectal cancer by inhibiting mapk signaling and enhancing cytotoxic effects. however, resistance mechanisms, such as egfr t790m mutations in nsclc, necessitate next-generation tkis like osimertinib. tumor microenvironment factors, including hypoxia and stromal interactions, further contribute to resistance, highlighting the need for integrated approaches. future innovations ai-driven drug discovery accelerates target identification and optimizes molecular design, reducing development timelines. microbiome-based interventions, such as probiotics, enhance immunotherapy outcomes by modulating immune responses. csc-targeted therapies, like hedgehog inhibitors (e.g., vismodegib), aim to prevent tumor recurrence. nanotechnology advances, including ph-sensitive nanoparticles, improve drug delivery to acidic tumor georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 585 microenvironments. these innovations promise to address resistance and toxicity while improving global access through cost-effective solutions like repurposed drugs and biosimilars. recent fda approvals and clinical data underscore the transformative potential of new anticancer drugs, from adcs and tkis to immunotherapies and natural compounds. while therapeutic effects are promising, toxicities and resistance remain significant hurdles. future directions leveraging ai, microbiome modulation, and advanced delivery systems offer hope for more effective, accessible treatments. integrated strategies combining precision medicine with supportive care will be critical to optimizing outcomes in oncology. classification of new anticancer agents the traditional classification of anticancer drugs based on their origin or their effect on the cell cycle has been rendered obsolete by the new generation of therapeutics. a modern, scientifically coherent taxonomy must be rooted in the fundamental mechanism of action and the biological target. this framework yields two primary, overarching categories: molecularly targeted therapy and cancer immunotherapy, each encompassing a diverse array of drug classes. molecularly targeted therapies are agents designed to interfere with specific molecules that are crucial for tumor growth, progression, and survival. this broad category can be further subdivided based on the nature of the agent and its target. small molecule inhibitors are typically orally bioavailable compounds that penetrate the cell membrane to bind to specific intracellular targets, most commonly the adenosine triphosphate (atp)-binding site of enzyme domains. a paramount example is the class of tyrosine kinase inhibitors, which block the aberrant signaling of growth factor receptors such as the epidermal growth factor receptor, the breakpoint cluster regionabelson kinase, and the anaplastic lymphoma kinase, among many others. other critical intracellular targets include kinases in the mitogen-activated protein kinase pathway and the phosphoinositide 3-kinase pathway, as well as proteins involved in cell cycle regulation like cyclindependent kinases. another major subclass within targeted therapy is monoclonal antibodies. these are large, biologic agents administered intravenously or subcutaneously that are exquisitely specific for extracellular targets. they function through several mechanisms, including blocking ligandreceptor interactions, delivering cytotoxic payloads as antibody-drug conjugates, or recruiting immune effector cells to mediate antibody-dependent cellular cytotoxicity. a third, increasingly important subclass is a group of drugs targeting the dna damage response pathway, most notably poly (adp-ribose) polymerase inhibitors, which exploit a synthetic lethal relationship in cancers with homologous recombination deficiencies, such as those harboring brca mutations. cancer immunotherapy, the second major category, represents a conceptual revolution rather than a mere incremental advance. these agents do not directly attack the tumor cell but instead potentiate the patient's own immune system to recognize and eliminate cancer. the most clinically impactful class to date is the immune checkpoint inhibitors. these are monoclonal antibodies that block inhibitory receptors on t-cells, such as programmed death-1 and cytotoxic tlymphocyte-associated protein 4, or their corresponding ligands on tumor and immune cells, such as programmed death-ligand 1. by disrupting these "brakes" on the immune system, these agents can reinvigorate a pre-existing but suppressed anti-tumor t-cell response. another transformative modality is adoptive cell transfer, most notably chimeric antigen receptor t-cell therapy. this highly personalized approach involves genetically engineering a patient's t-cells to express a receptor that recognizes a specific tumor-associated antigen, thereby generating a powerful, living georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 586 drug capable of profound antitumor activity. further immunotherapeutic strategies include cancer vaccines, designed to prime an immune response against tumor-specific antigens, and oncolytic viruses, which selectively infect and lyse tumor cells while simultaneously stimulating an immune response within the tumor microenvironment. mechanisms of action: a molecular perspective the mechanistic basis for these new drug classes is both intricate and elegant, reflecting a deep understanding of oncogenic signaling. targeted small molecule inhibitors achieve their effect through competitive or allosteric inhibition of enzymatic activity. for instance, tyrosine kinase inhibitors bind to the atp-binding pocket of hyperactive kinases, preventing the phosphorylation and subsequent activation of downstream proteins in critical proliferative and anti-apoptotic pathways. this interruption in signal transduction cascades leads to cell cycle arrest, induction of apoptosis, and inhibition of angiogenesis. the mechanism of monoclonal antibodies is more multifaceted. naked monoclonal antibodies can simply act as receptor antagonists, sterically hindering a growth factor from binding to its receptor and initiating downstream signaling. alternatively, they can cause receptor internalization and degradation, effectively downregulating the target from the cell surface. furthermore, the constant fragment of the antibody can engage immune cells like natural killer cells and macrophages, leading to complement-dependent cytotoxicity or antibody-dependent cellular phagocytosis, thereby leveraging the immune system for tumor cell killing. antibody-drug conjugates represent a clever hybrid approach, combining the targeting precision of a monoclonal antibody with the potent cytotoxic payload of a traditional chemotherapeutic agent. the antibody delivers the warhead directly to tumor cells expressing the target antigen, where it is internalized, and the cytotoxic agent is released, resulting in a localized cell kill while theoretically sparing healthy tissues. the mechanism of action of immunotherapy is distinct from any direct cytotoxic effect. immune checkpoint inhibitors function by blocking the interaction between inhibitory receptors on t-cells and their ligands. under normal physiological conditions, these checkpoints are crucial for maintaining self-tolerance and preventing autoimmunity. tumors co-opt these pathways to evade immune surveillance. by administering an antibody that binds to pd-1, for instance, the inhibitory signal is prevented, effectively "releasing the brakes" on antigen-specific t-cells that have infiltrated the tumor. this can lead to the reactivation and proliferation of these t-cell clones, enabling them to mount a potent attack on cancer cells. the mechanism of car t-cells is more direct. these engineered t-cells express a synthetic receptor that binds to a specific tumor cell surface antigen. upon engagement, the intracellular signaling domains of the car activate the tcell, triggering its cytolytic machinery and cytokine production, leading to the destruction of the antigen-positive tumor cell. this represents a form of passive cellular immunotherapy, creating a targeted and potent immune response independent of the endogenous t-cell receptor. pharmacological principles: adme and beyond the pharmacological profiles of these novel agents differ markedly from traditional chemotherapy, with significant implications for their clinical use. the pharmacokinetics—what the body does to the drug—of small molecule inhibitors are characterized by oral administration, good bioavailability, and often high volume of distribution, allowing them to reach intracellular targets. they are typically metabolized extensively by the hepatic cytochrome p450 enzyme system, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 587 particularly the cyp3a4 isoform, making them highly susceptible to drug-drug interactions with other agents that induce or inhibit this pathway. this necessitates careful review of a patient's concomitant medications. their elimination half-lives can vary widely, from a few hours to several days, informing their dosing schedule, which is often continuous on a daily basis. in contrast, large biologic agents like monoclonal antibodies have distinctly different pharmacokinetics. due to their protein nature, they must be administered parenterally, as they would be digested in the gastrointestinal tract. they are not metabolized by cytochrome p450 enzymes but are instead degraded into peptides and amino acids via proteolytic catabolism throughout the body, often involving the reticuloendothelial system. their large size confines them primarily to the plasma and interstitial fluid, resulting in a low volume of distribution. a key feature of monoclonal antibody pharmacokinetics is their long elimination half-life, often stretching to weeks or even months, which is attributable to protection from catabolism by neonatal fc receptormediated recycling. this allows for less frequent, intermittent dosing schedules, such as every two, three, or four weeks. the pharmacodynamics—what the drug does to the body—are equally complex. for targeted therapies, the relationship between drug concentration and effect is often linked to the saturation of the target pathway. the therapeutic effect is not always directly proportional to the maximum concentration achieved but is more closely related to the time during which the drug concentration remains above a threshold required for target inhibition. this has led to the concept of a target trough concentration for many tyrosine kinase inhibitors, which is monitored to ensure continuous pathway suppression. for immunotherapies, the pharmacodynamic relationship is even more complex and delayed. the administration of a checkpoint inhibitor does not immediately lyse tumor cells. instead, it initiates a biological process that requires time for t-cell activation, clonal expansion, and migration to tumor sites. this explains the characteristically delayed onset of clinical response and the unusual patterns of response such as pseudoprogression, where tumors may appear to grow initially due to immune cell infiltration before subsequently regressing. clinical applications and the paradigm of precision medicine the clinical deployment of these agents has fundamentally altered treatment algorithms and patient outcomes across a vast spectrum of malignancies. the efficacy of these drugs is inextricably linked to the presence of the specific molecular target they are designed to inhibit, cementing the role of comprehensive biomarker testing as a standard of care in modern oncology. tumor genotyping via next-generation sequencing panels is now routine to identify actionable mutations, and immunohistochemistry is used to detect protein expression levels of targets like her2 or pdl1. the success of targeted therapy is exemplified in diseases such as chronic myeloid leukemia, where bcr-abl inhibitors have transformed a once-fatal diagnosis into a chronic, manageable condition with near-normal life expectancy. in non-small cell lung cancer, the identification of driver alterations in genes like egfr, alk, ros1, and braf has created multiple subsets of the disease, each with a corresponding highly effective targeted therapy, leading to unprecedented response rates and progression-free survival compared to historical chemotherapy standards. similarly, the use of parp inhibitors in ovarian and breast cancers with brca mutations demonstrates the powerful clinical application of the synthetic lethality principle. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 588 immunotherapy, particularly checkpoint inhibition, has produced durable, long-term remissions in a subset of patients with advanced cancers that were previously considered uniformly fatal. this has been most dramatically observed in melanoma, renal cell carcinoma, and non-small cell lung cancer, where anti-pd-1 agents have become cornerstone therapies. the approval of checkpoint inhibitors is often tied to the measurement of pd-l1 expression levels, though other biomarkers such as tumor mutational burden and microsatellite instability status are also used to predict response. car t-cell therapy has achieved remarkable success in certain hematological malignancies, leading to high rates of complete and lasting remission in patients with chemorefractory acute lymphoblastic leukemia and diffuse large b-cell lymphoma, a feat previously thought unattainable. these advances have reshaped clinical trial design and treatment endpoints. therapies are increasingly studied in biomarker-selected populations. the traditional dose-escalation phase i trial designed to find the maximum tolerated dose is sometimes replaced with trials seeking the optimal biological dose for targeted agents. furthermore, the chronic administration of these drugs, often for years, has shifted the treatment paradigm for advanced cancer from an acute, palliative intent to a chronic disease management model for a significant number of patients. toxicities and their management: a new clinical challenge the toxicity profiles of these novel agents are as distinctive as their mechanisms, requiring oncologists to develop a new skillset for recognition and management. the adverse events associated with targeted therapies are often mechanism-based "on-target" effects, resulting from the inhibition of the intended target in healthy tissues that rely on the same pathway for normal function. for example, inhibitors of the epidermal growth factor receptor almost universally cause a characteristic papulopustular rash and diarrhea, as egfr plays a key role in skin and gastrointestinal epithelial homeostasis. inhibitors of the vascular endothelial growth factor pathway frequently lead to hypertension, proteinuria, and impaired wound healing due to their effect on normal angiogenesis. these toxicities are generally dose-dependent and manageable with supportive care, dose modifications, or treatment interruptions. the toxicities of immunotherapy, however, are fundamentally different and are classified as immune-related adverse events. these arise from the breaking of peripheral immune tolerance and the unleashing of autoreactive t-cells, leading to a spectrum of autoimmune-like phenomena that can affect any organ system. common iraes include dermatologic toxicities like rash and pruritus; gastrointestinal toxicities such as colitis, which can present with severe diarrhea; endocrine toxicities including hypophysitis, thyroiditis, and adrenal insufficiency; and hepatic toxicities manifesting as hepatitis. more rarely, but with greater severity, pneumonitis, myocarditis, and neurological toxicities can occur. the management of these events is based on their grade of severity and involves the use of corticosteroids and other immunosuppressive agents like infliximab. the paramount principles are early recognition, prompt intervention, and patient education, as delays can lead to life-threatening complications. this requires a high index of suspicion and a multidisciplinary approach to care. the management of toxicities from car t-cell therapy presents another unique challenge, dominated by two primary syndromes: cytokine release syndrome and immune effector cellassociated neurotoxicity syndrome. cytokine release syndrome is a systemic inflammatory response georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 589 caused by the massive activation and proliferation of car t-cells and the subsequent release of a flood of inflammatory cytokines. it presents with a spectrum of symptoms, from high fevers and flu-like symptoms to hypotension, capillary leak, and end-organ dysfunction. immune effector cellassociated neurotoxicity syndrome can present with headaches, confusion, aphasia, seizures, and cerebral edema. both syndromes require sophisticated supportive care in an acute setting and the judicious use of immunomodulatory agents like the interleukin-6 receptor antagonist tocilizumab. the development and integration of new anticancer drugs based on scientific principles of tumor biology have irrevocably changed the practice of oncology. the results of this analysis demonstrate a clear evolution from non-specific cytotoxicity to targeted intervention and immune modulation. this has been made possible by a refined classification system, a deep understanding of molecular mechanisms, sophisticated pharmacological principles, and the clinical validation of precision medicine. however, significant challenges persist. primary and acquired resistance to targeted therapies remains a major obstacle, driven by tumor heterogeneity, clonal evolution, and the activation of bypass signaling pathways. combination strategies, targeting multiple pathways simultaneously or sequentially, are a key area of ongoing research. for immunotherapy, the inability to predict response accurately and the fact that a majority of patients do not derive long-term benefit highlight the need for better biomarkers and strategies to overcome immunosuppressive tumor microenvironments. the logistical complexity and exceedingly high cost of these therapies also pose substantial challenges to healthcare systems worldwide. future directions are focused on next-generation innovations. these include the development of drugs targeting previously "undruggable" targets like kras, the creation of more sophisticated bispecific t-cell engagers and next-generation car t-cells with improved safety profiles and efficacy against solid tumors, and the exploration of novel immunotherapeutic targets beyond pd-1 and ctla-4. the journey of discovery continues, driven by the relentless pursuit of translating scientific insight into tangible clinical benefit for patients afflicted with cancer. the intricacies of targeted therapy: a deep dive into key pathways a more granular examination of specific targeted pathways reveals the sophistication and challenges of modern cancer drug development. the epidermal growth factor receptor pathway serves as a paradigmatic example. first-generation egfr tyrosine kinase inhibitors, such as erlotinib and gefitinib, demonstrated remarkable efficacy in non-small cell lung cancer harboring activating egfr mutations. however, their clinical utility was inevitably curtailed by the emergence of resistance, most commonly through the acquisition of a secondary t790m mutation within the atp-binding pocket. this knowledge directly fueled the development of second-generation irreversible inhibitors like afatinib, designed to covalently bind the kinase domain, and subsequently, third-generation osimertinib, which is specifically optimized to target the t790m mutant receptor while sparing wild-type egfr, thereby mitigating dose-limiting toxicities like skin rash. this iterative process—from initial efficacy to understanding resistance and engineering a superior solution—epitomizes the dynamic nature of oncology drug development in the targeted therapy era. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 590 another illustrative pathway is the mitogen-activated protein kinase pathway, a key driver in melanoma and other cancers. braf inhibitors, such as vemurafenib and dabrafenib, produce dramatic tumor regressions in patients whose melanomas harbor the braf v600e mutation. however, the response is frequently short-lived, as tumors rapidly activate bypass tracks, often through upstream or parallel signaling nodes. this understanding led to the rational combination of braf inhibitors with mek inhibitors, such as cobimetinib or trametinib. this dual-pathway blockade not only enhances the depth and duration of response but also paradoxically reduces the cutaneous toxicities associated with braf inhibition alone, such as verrucous keratoses and squamous cell carcinomas, which are mediated through paradoxical mapk pathway activation in wild-type cells. this example underscores a critical principle: rational drug combinations, informed by a deep understanding of signaling network feedback loops, are essential to overcome the adaptive resilience of cancer cells. the development of cyclin-dependent kinase 4/6 inhibitors for hormone receptor-positive breast cancer demonstrates the successful targeting of the cell cycle machinery. drugs like palbociclib, ribociclib, and abemaciclib arrest the cell cycle in the g1 phase by inhibiting the phosphorylation of the retinoblastoma protein. their clinical success is not as monotherapies but in combination with endocrine therapy, where they profoundly delay disease progression. the pharmacological differences between these agents, such as abemaciclib’s greater single-agent activity and distinct toxicity profile (higher incidence of diarrhea, lower incidence of neutropenia), highlight how subtle variations in drug selectivity and pharmacokinetics can lead to meaningful clinical differences, offering clinicians choices to tailor therapy based on individual patient profiles and comorbidities. the evolving landscape of immunotherapy: beyond checkpoint inhibition while immune checkpoint blockade has rightfully garnered immense attention, the field of cancer immunotherapy is far broader. adoptive cell therapy, particularly car t-cell therapy, represents a pinnacle of personalized medicine. the process involves leukapheresis, genetic modification of a patient’s t-cells ex vivo to express a synthetic receptor targeting an antigen like cd19 or bcma, lymphodepleting chemotherapy, and subsequent reinfusion of the engineered cells. the results in certain b-cell malignancies are unprecedented, with high rates of complete and durable remission in patients with otherwise refractory disease. however, the challenges are significant. the products are complex and costly to manufacture, leading to logistical hurdles and delays. the toxicities, crs and icans, require management in specialized centers. furthermore, the efficacy of car t-cells in solid tumors has been limited, due to factors such as tumor antigen heterogeneity, a suppressive tumor microenvironment, and inadequate t-cell trafficking and persistence. next-generation strategies are focusing on arming car t-cells with capabilities to overcome this immunosuppression, such as secreting cytokines or including safety switches to mitigate toxicity. antibody-drug conjugates represent a masterclass in leveraging the specificity of antibodies to deliver potent cytotoxicity. the therapeutic index of an adc is a delicate balance determined by three components: the antibody (determining targeting specificity), the linker (determining georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 591 stability in circulation and cleavage efficiency in the target cell), and the payload (the warhead, often a derivative of a traditional chemotherapeutic with a mechanism of action such as tubulin inhibition or dna damage). the clinical success of adcs like trastuzumab deruxtecan, particularly in cancers with low-level her2 expression, has introduced the concept of the "her2-low" breast cancer subtype, effectively creating a new biomarker-defined population for treatment. this highlights how new drugs can redefine disease classification. a key toxicity of adcs is off-target effects, which can occur if the linker is unstable in the plasma, releasing the payload prematurely and causing systemic toxicities reminiscent of traditional chemotherapy, such as neutropenia or thrombocytopenia. the pervasive challenge of resistance mechanisms the development of resistance is a near-universal phenomenon that ultimately limits the benefit of both targeted and immunotherapeutic agents. the mechanisms of resistance to targeted therapies are multifaceted. on-target resistance involves mutations in the drug’s binding site that reduce drug affinity, as seen with the aforementioned t790m and c797s mutations in egfr, or gatekeeper mutations in other kinases. off-target resistance involves the activation of alternative signaling pathways that bypass the inhibited target. for example, met amplification can drive resistance to egfr inhibitors by reactivating the downstream pi3k/akt pathway. phenotypic transformation, such as the epithelial-to-mesenchymal transition, can also confer a more aggressive, drug-resistant state. finally, tumor heterogeneity ensures that pre-existing resistant clones are selected for under the selective pressure of therapy. resistance to immunotherapy is equally complex and less well-characterized. it can be categorized into primary resistance (no initial response) and acquired resistance (response followed by progression). mechanisms include a lack of tumor immunogenicity, often due to a low tumor mutational burden or defects in antigen presentation machinery. the tumor microenvironment can be a physical and functional barrier, populated with immunosuppressive cells like regulatory tcells, myeloid-derived suppressor cells, and m2 macrophages, and characterized by the expression of other inhibitory immune checkpoints beyond pd-1/ctla-4. t-cell exhaustion, a state of dysfunction characterized by progressive loss of effector function and sustained expression of inhibitory receptors, can render infiltrating t-cells incapable of mounting an effective attack. strategies to overcome these barriers are the focus of intense research, including combinations of different immunotherapies, therapies to modulate the tumor microenvironment, and engineered cellular therapies designed to resist exhaustion. the art and science of combination therapies given the inevitability of resistance, combination therapies have become the cornerstone of clinical development. these strategies are designed to attack the cancer on multiple fronts, increasing the therapeutic index and delaying or preventing resistance. the rationale for combinations is multi-pronged. targeted therapy combinations, as with braf and mek inhibition, aim to achieve vertical pathway inhibition to block feedback loops and escape routes. another strategy is horizontal pathway combination, targeting two parallel oncogenic drivers. combining agents that target different hallmarks of cancer, such as angiogenesis and cell proliferation, is also a validated georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 592 approach, exemplified by the combination of an anti-vegf antibody with chemotherapy in many solid tumors. combining targeted therapy with immunotherapy is a particularly enticing but challenging strategy. targeted agents can potentially enhance the immunogenicity of the tumor by inducing cell death and antigen release or by modulating the immunosuppressive microenvironment. for instance, some braf inhibitors have been shown to increase t-cell infiltration into melanoma tumors. however, these combinations can also be limited by overlapping toxicities, and the optimal sequencing of these modalities remains an open question for ongoing clinical trials. immunotherapy combinations, most notably the pairing of anti-ctla-4 and anti-pd-1 antibodies, leverage non-redundant mechanisms of action. ctla-4 inhibition is thought to act primarily in the lymphoid organs, boosting the priming and activation of t-cells, while pd-1 inhibition acts predominantly at the tumor bed, reversing t-cell exhaustion. this combination has proven highly effective in cancers like melanoma and renal cell carcinoma but at the cost of significantly increased immune-related adverse events, necessitating careful patient selection and expert toxicity management. impact on special populations and personalized dosing the advent of these new agents has necessitated a re-evaluation of treatment approaches in special populations, such as patients with organ dysfunction, the elderly, and those with brain metastases. the pharmacokinetics of small molecule inhibitors, heavily reliant on hepatic metabolism and biliary excretion, can be significantly altered in patients with liver impairment, often requiring dose modifications as detailed in prescribing information. similarly, renal dysfunction can affect the clearance of agents or their metabolites, though this is a greater concern for cytotoxic chemotherapies than for most targeted agents. the management of immunotherapy in patients with underlying autoimmune diseases was initially a contraindication due to fears of flare, but growing clinical experience suggests that with close monitoring and collaboration with specialists, many of these patients can still safely receive and benefit from treatment. the treatment of central nervous system metastases has been revolutionized by targeted agents with high cns penetration. egfr and alk inhibitors with improved brain bioavailability, such as osimertinib and lorlatinib, have demonstrated significant intracranial activity, often obviating or delaying the need for whole-brain radiation and its associated neurocognitive sequelae. similarly, immunotherapy has shown activity in brain metastases, particularly in melanoma and lung cancer, challenging the long-held notion of the brain as an immune-privileged sanctuary site. the field is moving towards more refined dosing strategies. the traditional paradigm of using the maximum tolerated dose for all patients is being questioned for targeted and immunotherapeutic agents, where the maximum efficacious dose may be lower and where longterm management of chronic toxicities is paramount. strategies such as therapeutic drug monitoring, pharmacogenomics to predict metabolism and toxicity risk, and adaptive dosing based on toxicity are areas of active investigation to further personalize treatment and optimize the patient's quality of life. this continued exploration into the nuances of drug classes, resistance, combinations, and special patient care underscores the immense complexity and exciting progress within modern georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 593 oncology. the journey from a one-size-fits-all approach to a nuanced, biomarker-driven, and increasingly personalized discipline represents one of the most significant achievements in contemporary medicine. the ongoing dialogue between basic science discovery, translational research, and clinical application ensures that this evolution will continue, offering ever-greater hope to patients. emerging frontiers: novel modalities and platforms beyond the established classes of targeted therapies and immunotherapies, the oncological therapeutic arsenal is expanding to include entirely new platforms that operate on distinct principles. among the most promising are proteolysis-targeting chimeras (protacs), a novel technology that represents a paradigm shift from inhibiting protein function to catalyzing its complete destruction. unlike traditional small molecule inhibitors that occupy an active site and require sustained binding to block function, protacs are heterobifunctional molecules. one end binds to the target protein of interest, while the other end recruits an e3 ubiquitin ligase. this forced proximity facilitates the ubiquitination of the target protein, marking it for degradation by the proteasome. this mechanism offers several potential advantages: it can target proteins that lack a defined active site and are therefore considered "undruggable" by conventional means; it achieves a more complete and sustained ablation of the target, potentially overcoming resistance caused by protein overexpression or mutations that reduce drug-binding affinity; and it operates catalytically, meaning a single protac molecule can facilitate the degradation of multiple target proteins. while still largely in preclinical and early clinical development, protacs hold immense potential to significantly expand the universe of druggable targets in oncology. another frontier is the development of radioligand therapies, which combine the precision of targeted delivery with the potent cell-killing power of radiation. this approach involves a targeting moiety (often a small molecule or peptide) that binds with high affinity to a tumorassociated antigen, linked to a radioactive isotope. the compound is administered systemically, hones in on tumor cells expressing the target, and delivers localized radiation, causing dna damage and cell death. the recent success of lutetium-177 dotatate for neuroendocrine tumors and lutetium-177 psma-617 for metastatic castration-resistant prostate cancer validates this platform. the "crossfire" effect of radiation can kill neighboring tumor cells that may not express the target antigen, addressing the challenge of tumor heterogeneity. however, this also necessitates careful dosimetry and monitoring to mitigate off-target radiation exposure to critical organs, particularly the kidneys and bone marrow. furthermore, the field of cancer vaccines is experiencing a renaissance, propelled by mrna technology. unlike preventive vaccines, therapeutic cancer vaccines aim to stimulate a pre-existing immune response or initiate a de novo response against tumor-specific antigens. mrna-based vaccines offer compelling advantages: they are highly specific, rapidly and inexpensively manufactured, and can encode for multiple neoantigens simultaneously. the recent clinical validation of mrna technology in infectious diseases has accelerated its application in oncology. personalized neoantigen vaccines, created by sequencing a patient's tumor to identify unique mutations and then manufacturing a vaccine encoding for those specific neoantigens, represent the ultimate form of personalized medicine. when combined with checkpoint blockade, these vaccines georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 594 can act as a catalyst, expanding and directing a repertoire of t-cells specifically against the patient’s tumor, potentially overcoming primary resistance to immunotherapy. the tumor microenvironment: the next therapeutic battleground it is increasingly clear that a tumor is not merely a mass of malignant cells but a complex organ, or "ecosystem," comprising a diverse array of non-malignant cells, signaling molecules, and extracellular matrix that constitute the tumor microenvironment. this microenvironment is not a passive bystander but plays an active and often suppressive role in tumor progression and therapy resistance, making it a critical therapeutic target. a major cellular component of the tme is cancer-associated fibroblasts. these activated fibroblasts are co-opted by the tumor to support its growth. they secrete factors that promote cancer cell proliferation, remodel the extracellular matrix to create a physical barrier to drug penetration and immune cell infiltration, and secrete cytokines that directly suppress immune effector functions. strategies to target cafs are challenging because they are a heterogeneous population with both tumor-promoting and tumor-restraining subsets; indiscriminate depletion may therefore be counterproductive. current research is focused on disrupting specific pro-tumorigenic functions of cafs, such as targeting their contractile machinery or inhibiting the specific signaling pathways they use to communicate with cancer and immune cells. the immune contexture of the tme is equally critical. beyond the cytotoxic t-cells and checkpoint proteins, the tme is often enriched with immunosuppressive myeloid cells, such as tumor-associated macrophages and myeloid-derived suppressor cells. these cells secrete a range of immunosuppressive cytokines like il-10 and tgf, deplete essential amino acids like tryptophan via ido expression, and express checkpoint ligands themselves, creating a multi-faceted barrier to an effective anti-tumor immune response. therapeutic efforts are underway to reprogram these myeloid cells from a pro-tumor (m2) to an anti-tumor (m1) phenotype, to deplete them, or to block their immunosuppressive mechanisms, often in combination with t-cell-directed immunotherapies. the physical structure of the tme also presents a hurdle. high interstitial fluid pressure, abnormal and compressed blood vessels, and a dense fibrotic matrix can impede the delivery and distribution of therapeutic agents, both small molecules and biologics, to the tumor core. strategies to normalize the tumor vasculature, such as using modified, low-dose anti-angiogenic therapy, or enzymes that degrade the matrix, like hyaluronidase, are being explored to enhance drug delivery and improve the efficacy of existing treatments. the role of artificial intelligence and big data in drug discovery and development the complexity of modern oncology, with its vast datasets from genomics, transcriptomics, proteomics, and digital pathology, has necessitated the adoption of advanced computational tools. artificial intelligence and machine learning are now being integrated into every stage of the drug development pipeline, accelerating discovery and improving success rates. in the early discovery phase, ai algorithms can analyze massive chemical libraries to predict novel compounds with high binding affinity for a target protein, significantly shortening the hitto-lead process. natural language processing models can scour the entirety of published scientific literature to identify previously unknown connections between genes, pathways, and diseases, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 595 proposing novel drug targets. furthermore, ai can design optimal drug combinations by modeling complex signaling networks and predicting which simultaneous inhibitions will be most synergistic and least toxic. in clinical development, ai is transforming clinical trial design and patient selection. machine learning models can analyze electronic health records and biomarker data to identify the patient subpopulations most likely to respond to an investigational therapy, enabling smarter, smaller, and more efficient basket trials. this enrichment strategy increases the probability of trial success and helps deliver the right drug to the right patient faster. ai-powered analysis of radiological images can provide more precise and automated measurements of tumor response, moving beyond recist criteria to detect subtle changes in tumor texture and density that may predict long-term benefit earlier than standard metrics. perhaps most profoundly, ai is enabling the synthesis of multi-omic data to generate a holistic view of an individual’s cancer. by integrating genomic, transcriptomic, and proteomic data from a tumor biopsy, ml models can predict disease trajectory, resistance mechanisms, and optimal. decoding and overcoming therapeutic resistance: a systems biology approach despite the initial efficacy of many novel agents, the development of resistance remains the most formidable challenge in oncology. moving beyond cataloging individual resistance mechanisms, a systems biology approach is essential to understand the complex, adaptive networks that tumors employ to survive therapeutic assault. this perspective views resistance not as a simple binary switch but as a dynamic, evolutionary process driven by darwinian selection pressure within the tumor ecosystem. cellular plasticity and phenotypic switching have emerged as critical, non-mutational drivers of resistance. under the selective pressure of targeted therapy, cancer cells can undergo dedifferentiation, transitioning from a more mature, drug-sensitive state to a primitive, stem-like state that is inherently resistant. this is frequently observed in cancers like melanoma and lung adenocarcinoma treated with kinase inhibitors, where a subset of cells adopts a slow-cycling, persistent state characterized by altered metabolic dependencies and upregulated drug efflux pumps. these "persister" cells are not genetically distinct but lie dormant, serving as a reservoir from which resistant clones eventually emerge. similarly, under immune pressure, cancer cells can undergo immunoediting, downregulating the very antigens and antigen-presenting machinery that make them visible to the immune system, effectively becoming "invisible" to car t-cells and vaccineprimed t-cells. targeting this plasticity requires therapies that lock cells into a differentiated, susceptible state or that specifically target the resistant stem-like population. the concept of "bet-hedging" illustrates the tumor's intrinsic resilience. a single tumor is not a monolithic entity but a collection of subclones with diverse genetic and phenotypic profiles. even before treatment begins, a minor subpopulation with inherent resistance mechanisms may exist. therapies that are cytostatic rather than cytocidal exert a powerful selective pressure that favors the expansion of these pre-existing resistant clones. this underscores the critical importance of combination therapy upfront, to achieve a maximal cytotoxic response that obliterates the entire tumor ecosystem before adaptation can occur. monitoring for the emergence of these resistant clones through non-invasive liquid biopsies, which track circulating tumor dna, is becoming a vital georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 596 tool in clinical management, allowing for therapy to be switched or intensified at the earliest sign of clonal evolution. the tumor microenvironment acts as a sanctuary and active instructor of resistance. hypoxic regions within the tumor, far from functional blood vessels, are not only ical barriers to drug delivery but also create niches where low oxygen tension induces a quiescent, therapyresistant cell state and upregulates pro-survival pathways. furthermore, non-malignant cells in the tme can provide direct survival signals to cancer cells. for example, cancer-associated fibroblasts can secrete growth factors like hepatocyte growth factor, which activates the met receptor on cancer cells and provides a bypass signal when the primary oncogenic driver is inhibited. stromal cells can also offer metabolic support, exporting nutrients that rescue cancer cells from metabolic stress induced by therapy. therefore, effective long-term control of cancer will require dualtargeting strategies that attack both the cancer cells and the supportive, resistance-conferring niche they depend on. the oncobiota: the human microbiome as a modulator of therapy response a surprising and revolutionary discovery in modern oncology is the profound influence of the human microbiome, particularly the gut microbiota, on the efficacy and toxicity of anticancer therapies. the trillions of bacteria residing in the gastrointestinal tract are no longer seen as passive inhabitants but as active participants in pharmacology, fundamentally altering treatment outcomes. the impact on immunotherapy is most striking. a compelling body of evidence from preclinical models and human studies has demonstrated that the composition of the gut microbiome can predict response to immune checkpoint inhibitors. patients with a more diverse microbiome enriched in specific bacterial taxa, such as faecalibacterium prausnitzii and akkermansia muciniphila, exhibit significantly higher response rates and improved survival outcomes compared to patients with a less favorable microbial profile. the mechanisms are multifaceted: certain commensal bacteria are known to stimulate the innate immune system, leading to enhanced dendritic cell activation and improved priming of tumor-specific t-cells. others can metabolize dietary fibers into short-chain fatty acids like butyrate, which systemically modulates the immune system, reducing inflammatory tone and enhancing the function of cytotoxic t-cells within the tumor microenvironment. conversely, an unfavorable microbiome, or dysbiosis, often induced by broad-spectrum antibiotics, is consistently associated with poorer outcomes to immunotherapy. the microbiome's influence extends to chemotherapeutic and targeted agents. numerous conventional chemotherapies, such as cyclophosphamide and gemcitabine, rely on the gut microbiota for their metabolic activation or to stimulate supportive immune responses. bacteriaderived enzymes can directly chemically modify drugs, altering their bioavailability, efficacy, and toxicity profile. for example, the severe diarrheal toxicity associated with the kinase inhibitor irinotecan is driven by bacterial beta-glucuronidase enzymes in the gut that reactivate the drug's toxic metabolite, causing damage to the intestinal epithelium. strategies to manipulate the microbiome are therefore a major new therapeutic avenue. these include fecal microbiota transplantation from responding donors to non-responders, the use of defined bacterial consortia (probiotics), and precision prebiotics to nourish beneficial taxa, and the concomitant use of selective microbial inhibitors to block detrimental bacterial enzymes without causing broad dysbiosis. this research is forging a new field at the intersection of oncology and microbiology, where modulating georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 597 the oncobiota may become a standard adjuvant to enhance the therapeutic index of cancer treatments. paradigm shifts in clinical trial design for the modern era the traditional phase i-ii-iii sequential clinical trial paradigm, designed for cytotoxic chemotherapies, is often too slow, inefficient, and ill-suited for evaluating the new generation of anticancer drugs. the field is rapidly adopting innovative, adaptive trial designs that are more flexible, efficient, and focused on biomarker-driven patient selection. the umbrella and basket trial designs represent a fundamental shift from histology-based to biology-based testing. basket trials evaluate the activity of a single targeted therapy across multiple different cancer types, all of which share a common molecular alteration. the landmark ncimatch and asco tapur trials are prime examples, screening thousands of patients to assign them to treatment arms based on their tumor's genetic profile, regardless of where the cancer originated. this design efficiently identifies signal in rare tumor subtypes that could never be enrolled in a traditional histology-specific trial. conversely, umbrella trials evaluate multiple different targeted therapies within a single cancer type. patients with a specific cancer, such as nonsmall cell lung cancer, are screened for a panel of biomarkers and then assigned to different substudies within the master protocol based on their individual biomarker result. this allows for the simultaneous and efficient comparison of several biomarker-matched therapies against a common control arm. adaptive trial designs incorporate pre-specified modifications to the trial’s design based on interim analysis of accumulating data. unlike traditional trials, which are static, adaptive designs can allow for: dropping underperforming treatment arms; adjusting randomization ratios to favor more effective therapies; modifying sample size based on interim effect size; and seamlessly expanding a phase i dose-escalation cohort into a biomarker-selected expansion cohort. platforms like the i-spy 2 trial for neoadjuvant breast cancer treatment use adaptive randomization to assign patients to one of several experimental regimens added to standard chemotherapy, with the goal of rapidly identifying which therapies are most promising for specific biomarker signatures. these designs accelerate the drug development process by making real-time decisions based on efficacy, ultimately getting effective drugs to patients faster and more efficiently discontinuing the development of ineffective ones. furthermore, the endpoints themselves are evolving. for targeted therapies that often induce stable disease rather than tumor shrinkage, and for immunotherapies that can manifest pseudoprogression, overall survival remains the gold standard but requires large sample sizes and long follow-up. there is a growing emphasis on validated surrogate endpoints like progression-free survival and duration of response. in the neoadjuvant and adjuvant settings, pathological complete response and event-free survival are gaining prominence. for cell therapies, novel endpoints such as duration of complete response are critical. the validation of these endpoints, coupled with the use of real-world evidence to supplement clinical trial data, is creating a more nuanced and rapid framework for evaluating the clinical benefit of new anticancer agents. this continued exploration into the dynamics of resistance, the influence of the microbiome, and the evolution of clinical research methodologies highlights that the future of oncology is not merely about developing new drugs, but about developing a deeper, more holistic georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 598 understanding of the disease and creating a more agile and intelligent system to evaluate and deliver care. the integration of these complex, multidisciplinary insights is paving the way for the next revolution in cancer treatment. the atomic level: structural biology and rational drug design the efficacy and specificity of new anticancer drugs are not accidental but are born from a precise understanding of interactions at the atomic level. the field of structural biology, utilizing techniques like x-ray crystallography and cryo-electron microscopy, has provided high-resolution blueprints of target proteins, revealing the intricate three-dimensional architecture of active sites, allosteric pockets, and protein-protein interfaces. this atomic-level insight is the foundation of rational drug design, allowing medicinal chemists to computationally model and craft small molecules that fit into these targets with the precision of a key in a lock. the evolution of kinase inhibitor development exemplifies this principle. first-generation inhibitors targeted the highly conserved atp-binding site, which often led to off-target effects due to similarities across the kinome. second and third-generation drugs were designed to exploit unique structural features within or adjacent to the atp pocket. for instance, the "dfg-out" or "chelix-in" conformations of certain kinases create distinct hydrophobic pockets that can be targeted to achieve greater selectivity. the development of allosteric inhibitors represents an even more sophisticated approach. these compounds bind to a site remote from the active site, inducing a conformational change that indirectly inhibits enzyme activity. this mode of action often confers exquisite selectivity, as allosteric sites are typically less conserved than the atp-binding site across protein families. furthermore, understanding the precise molecular contacts that drive drug binding allows for the intelligent design of compounds to overcome resistance. when a point mutation in the kinase domain prevents a drug from binding, structural models can show which chemical groups on the drug are clashing with the mutant residue. this knowledge enables the synthesis of a new analog with a slightly altered structure that accommodates or avoids the mutation, thereby restoring binding affinity. this iterative process of structural analysis and chemical optimization is a continuous feedback loop, turning the problem of resistance into a solvable engineering challenge. beyond the genome: the epigenetic landscape as a therapeutic frontier while genetic mutations have been the primary focus of targeted therapy, the regulation of gene expression without altering the dna sequence itself—epigenetics—is a critical layer of cancer biology and a fertile ground for drug discovery. cancer cells frequently hijack the epigenetic machinery to silence tumor suppressor genes and activate oncogenic pathways, creating a heritable state of dysregulation. two major classes of epigenetic drugs have entered the clinical arena: dna methyltransferase inhibitors and histone deacetylase inhibitors. initially, these agents were viewed as broad-acting, cytotoxic drugs, capable of reactivating silenced tumor suppressor genes through global dna demethylation or histone hyperacetylation. however, a more nuanced understanding is emerging. their efficacy, particularly in combination with other therapies, may stem from their ability to reverse a specific, plastic cellular state. for example, in acute myeloid leukemia, hypomethylating agents can supposedly sensitize leukemic stem cells to differentiation therapy by making their chromatin more accessible, priming them to respond to signals that drive them out of georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 599 their dormant, therapy-resistant state. furthermore, the tumor's epigenetic state is a key regulator of its immunogenicity. silencing of genes involved in antigen presentation is a common immune evasion strategy. epigenetic therapies can potentially reverse this, increasing the visibility of the tumor to the immune system and thereby synergizing powerfully with checkpoint blockade. this has led to clinical trials combining hdac or dnmt inhibitors with anti-pd-1 antibodies, with the goal of creating a more immunogenic tumor microenvironment. the next frontier is targeting writers, readers, and erasers of specific histone marks. mutations in genes encoding epigenetic regulators, such as ezh2 (a writer of repressive marks) or idh1/2 (which alter the epigenetic landscape by producing an oncometabolite), create direct dependencies. inhibitors of mutant idh1/2, for example, cause differentiation of leukemic blasts by reversing the block in cellular maturation imposed by the mutant enzyme. these agents represent a true targeted therapy against an epigenetic driver, demonstrating that epigenetic alterations can be as critical as genetic mutations in sustaining the malignant state. spatial biology: mapping the tumor universe traditional sequencing technologies, which homogenize a tissue sample, provide a wealth of data but lose all information about the spatial context of cells. this is a critical limitation, as the function of a cell is intrinsically linked to its location and its neighbors. the emergence of spatial transcriptomics and proteomics represents a quantum leap in our analytical capabilities, allowing scientists to map the expression of thousands of genes or proteins directly onto a tissue section, preserving the architectural integrity of the tumor. this technology is revealing the profound functional heterogeneity within tumors. it can identify distinct neighborhoods or "niches": an immunosuppressive niche dominated by cafs, tregs, and m2 macrophages; an immunogenic "tertiary lymphoid structure" niche rich in b-cells and t-cells; or a hypoxic, necrotic core. understanding the geography of the tme explains why some regions respond to therapy while others serve as reservoirs for resistance. for instance, spatial analysis can show that cancer cells on the invasive margin, interacting with immune cells, have a different transcriptional profile than cells in the core, interacting with stroma. this has direct clinical implications. a simple measurement of pd-l1 expression on a bulk sample is a crude predictor of response to immunotherapy. spatial biology can quantify not just if pd-l1 is expressed, but where and by whom—whether it is on tumor cells or immune cells and within what kind of cellular neighborhood. this granular level of detail is likely to yield far more powerful predictive biomarkers. furthermore, spatial mapping is elucidating the mechanisms of adaptive resistance. by analyzing paired biopsies before and during treatment, researchers can observe how the tumor geography shifts in response to therapeutic pressure. for example, a tumor might respond to a targeted therapy by increasing the density of protective cafs around persistent cell clusters or recruiting different immunosuppressive myeloid populations to shield itself from the immune system. this dynamic view of resistance provides a new set of tangible targets for rational combination therapies designed to prevent the tumor from reorganizing its defenses. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 600 philosophical shifts: from maximum tolerated dose to optimal biological dose the clinical development of cytotoxic chemotherapy was guided by the principle of the maximum tolerated dose: the highest dose that does not cause unacceptable toxicity. this made sense for non-selective agents where the goal was to kill as many cancer cells as possible in a short period, with recovery periods between cycles. this philosophy is increasingly obsolete for the new generation of drugs. for many targeted agents, the relationship between dose and antitumor effect is not linear. target saturation often occurs at doses well below the mtd. once the target is fully engaged, increasing the dose may not yield greater efficacy but will almost certainly increase off-target toxicities. this has led to the concept of finding the "optimal biological dose" or "pharmacologically active dose" in early-phase trials. this involves using pharmacodynamic biomarkers—such as the degree of target inhibition in tumor tissue or surrogate tissues, or changes in downstream signaling molecules in the blood—to identify the dose that achieves the desired biological effect, which may then be recommended for phase ii and iii development. this approach prioritizes a drug's mechanism of action over its brute force, potentially leading to regimens that are both more effective and better tolerated. for some drugs, continuous daily dosing applies such strong selective pressure that it rapidly encourages the outgrowth of resistant clones. preclinical models and some clinical observations suggest that pulsatile, high-dose scheduling—periods of intense target inhibition followed by treatment-free intervals—could allow for the effective killing of cancer cells while permitting sensitive cells (which may have a fitness advantage) to repopulate during the break, thereby suppressing the expansion of resistant populations. this "adaptive therapy" approach, borrowed from ecology, aims to maintain a stable, manageable tumor burden rather than pursuing eradication, which may be an unattainable goal that inadvertently leads to more aggressive resistance. this represents a profound philosophical shift: from a war of annihilation to a strategy of long-term containment, managing cancer as a chronic disease by understanding and manipulating the evolutionary dynamics within the tumor ecosystem. this deeper dive into atomic-level design, epigenetic regulation, spatial context, and evolving treatment philosophies illustrates that the science of new anticancer drugs is moving beyond a simple "one drug, one target" model. it is evolving into a complex, integrative discipline that requires synthesizing information from structural biology, biochemistry, cellular ecology, and evolutionary theory to outmaneuver one of the most adaptive adversaries in medicine. conclusions the development and integration of new anticancer drugs represent a paradigm shift in oncology, moving the field decisively from a one-size-fits-all approach rooted in nonspecific cytotoxicity to a sophisticated discipline of precision medicine. this transition, fueled by monumental advances in our understanding of cancer biology, genomics, and immunology, has fundamentally altered the therapeutic landscape and patient outcomes across a wide spectrum of malignancies. the modern classification of these agents—categorizing them by their mechanism of action into targeted therapies and immunotherapies—provides a necessary framework for georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 601 understanding their distinct scientific and clinical profiles. targeted therapies, including small molecule inhibitors and monoclonal antibodies, exemplify the principle of rational drug design, interfering with specific molecular drivers essential for tumor survival and proliferation. immunotherapies, particularly immune checkpoint inhibitors and car t-cell therapies, represent a conceptual revolution, harnessing the formidable power of the patient's own immune system to achieve durable, and sometimes curative, responses in previously intractable cancers. the efficacy of these novel modalities is inextricably linked to the identification of predictive biomarkers, cementing comprehensive molecular profiling as a standard of care. this biomarker-driven strategy ensures that the right drug is matched to the right patient, maximizing therapeutic benefit while minimizing exposure to ineffective treatments and their associated toxicities. however, the clinical application of these drugs is tempered by their unique and often formidable challenge of resistance. the remarkable adaptability of cancer cells, through on-target mutations, activation of bypass pathways, and phenotypic plasticity, necessitates a continuous cycle of research, drug discovery, and the development of rational combination strategies. furthermore, the toxicity profiles of these agents are distinct from traditional chemotherapy. targeted agents cause mechanism-based "on-target" toxicities in healthy tissues, while immunotherapies can unleash a spectrum of immune-related adverse events affecting any organ system. the management of these toxicities requires vigilant monitoring, prompt recognition, and specialized interventions, underscoring the need for a multidisciplinary approach to patient care. looking forward, the future of oncology lies in the continued deepening of our understanding of the tumor ecosystem. this includes deciphering the complex role of the tumor microenvironment, overcoming adaptive resistance through evolutionary-informed therapeutic strategies, and leveraging emerging technologies such as artificial intelligence for drug discovery and biomarker identification. the exploration of novel platforms like protacs, radioligand therapies, and personalized cancer vaccines promises to further expand our therapeutic arsenal. however, the scientific and clinical success of these advances must be coupled with a concerted effort to address the significant challenges of financial toxicity and equitable global access. in conclusion, the scientific aspects of new anticancer drugs—encompassing their classification, mechanisms, pharmacology, clinical use, and toxicities—paint a picture of a dynamic and rapidly evolving field. the journey from cytotoxic chemotherapy to precision medicine stands as one of the most significant achievements in modern science and medicine. by continuing to translate deep biological insight into clinical innovation, the oncology community moves closer to the ultimate goal of transforming cancer into a manageable or curable disease for all patients. recommendations based on the comprehensive review of the scientific aspects, clinical applications, and associated challenges of new anticancer drugs, the following recommendations are proposed for georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 602 researchers, clinicians, policymakers, and the pharmaceutical industry to optimize the development, delivery, and accessibility of these transformative therapies. prioritize novel target identification: intensify efforts to target "undruggable" oncoproteins (e.g., kras, myc) through innovative platforms such as proteolysis-targeting chimeras (protacs), molecular glues, and allosteric inhibitors. invest in understanding and overcoming resistance: dedicate resources to elucidating the molecular mechanisms of both innate and acquired resistance. focus on non-mutational adaptive resistance, including cellular plasticity, epigenetic reprogramming, and the protective role of the tumor microenvironment, to inform the development of next-generation agents and rational combination therapies. accelerate immunotherapy innovation: develop next-generation cellular therapies (e.g., allogeneic car-t/nk cells, dual-targeting cars) with improved safety profiles and efficacy against solid tumors. explore novel immune targets beyond pd-1/ctla-4 (e.g., lag-3, tigit, tim-3) to overcome primary and acquired resistance. integrate artificial intelligence and multi-omics: leverage ai and machine learning for drug design, prediction of synergistic combinations, and analysis of complex multi-omic datasets (genomic, transcriptomic, proteomic, spatial) to identify novel biomarkers and patient subpopulations most likely to benefit from specific interventions. explore modulation of the tumor microenvironment and microbiome: invest in clinical research evaluating strategies to reprogram the tme (e.g., targeting cafs, tams, mdscs) and modulate the gut microbiome to enhance the efficacy and reduce the toxicity of existing therapies, particularly immunotherapy. mandate comprehensive biomarker testing: establish comprehensive molecular profiling (via ngs panels) and assessment of relevant immune biomarkers (e.g., pd-l1, tmb, msi) as a standard of care for all patients with advanced cancer to guide therapeutic decision-making. adopt innovative clinical trial designs: promote the use of basket, umbrella, and platform adaptive trial designs to efficiently evaluate multiple targeted and immunotherapeutic strategies simultaneously, accelerate drug development, and better match patients to effective therapies based on their tumor's biology rather than its tissue of origin. develop and validate surrogate endpoints: establish and validate novel endpoints beyond overall survival (e.g., duration of response, pathologic complete response, circulating tumor dna clearance) that can more rapidly and accurately capture the clinical benefit of novel agents, especially in the adjuvant and neoadjuvant settings. implement proactive toxicity management protocols: ensure all clinical staff are trained in the early recognition and evidence-based management of unique toxicities, particularly immunerelated adverse events (iraes) and cytokine release syndrome (crs). develop standardized institutional protocols and foster close collaboration with multidisciplinary teams including dermatology, gastroenterology, endocrinology, and neurology. promote value-based pricing and reimbursement models: transition from cost-based to valuebased pricing models that align a drug's price with the magnitude of its clinical benefit (e.g., overall survival gain, quality of life improvement). encourage outcomes-based contracts between payers and manufacturers to share risk and ensure payment reflects real-world effectiveness. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 603 streamline regulatory pathways for breakthrough therapies: maintain and refine accelerated approval pathways to ensure rapid access to promising therapies while strengthening requirements for post-marketing confirmatory studies to verify clinical benefit and ensure patient safety. incentivize global access and equity: create policy incentives and support mechanisms, including tiered pricing, voluntary licensing agreements, and technology transfer programs, to ensure patients in lowand middle-income countries have access to essential biomarker testing and life-saving therapies. support real-world evidence generation: develop robust frameworks for the collection and regulatory use of high-quality real-world data to supplement clinical trial findings, particularly for understanding long-term outcomes and toxicity management in broader, more diverse patient populations. enhance oncologist education on novel therapies: integrate dedicated training on the mechanisms of action, pharmacology, and unique toxicities of targeted therapies and immunotherapies into continuing medical education and oncology fellowship curricula. foster a culture of multidisciplinary care: establish formal tumor boards and care pathways that include not only oncologists but also specialized pharmacists, palliative care specialists, and other medical subspecialists essential for managing complex toxicities and supporting patients throughout their treatment journey. improve patient education and shared decision-making: develop easily understandable patient education materials that clearly explain the benefits, risks, and financial implications of novel cancer therapies. empower patients to participate actively in treatment decisions through clear communication and shared decision-making models. implement universal financial toxicity screening: routinely screen patients for financial hardship as a vital sign and integrate financial navigators and counselors into oncology care teams to connect patients with resources, assistance programs, and support. increase price transparency: advocate for greater transparency in drug pricing and the costs associated with research and development to inform public discourse and policy decisions aimed at controlling healthcare costs. invest in comparative effectiveness research: fund independent research to compare the clinical and cost-effectiveness of different treatment sequences and combinations, providing evidence to help clinicians and payers make the most efficient use of finite healthcare resources. by implementing these multifaceted recommendations, the global oncology community can build upon the remarkable scientific progress already achieved, ensuring that the development and delivery of new anticancer drugs are both innovative and equitable, and ultimately maximizing benefit for all patients. references 1. hanahan d, weinberg ra. hallmarks of cancer: the next generation. cell. 2011;144(5):646-74. 2. sung h, ferlay j, siegel rl, laversanne m, soerjomataram i, jemal a, et al. global cancer statistics 2020: globocan estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. ca cancer j clin. 2021;71(3):209-49. 3. devita vt jr, chu e. a history of cancer chemotherapy. cancer res. 2008;68(21):8643-53. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 604 4. stratton mr, campbell pj, futreal pa. the cancer genome. nature. 2009;458(7239):719-24. 5. the cancer genome atlas research network. the cancer genome atlas pan-cancer analysis project. nat genet. 2013;45(10):1113-20. 6. druker bj, talpaz m, resta dj, peng b, buchdunger e, ford jm, et al. efficacy and safety of a specific inhibitor of the bcr-abl tyrosine kinase in chronic myeloid leukemia. n engl j med. 2001;344(14):1031-7. 7. lynch tj, bell dw, sordella r, gurubhagavatula s, okimoto ra, brannigan bw, et al. activating mutations in the epidermal growth factor receptor underlying responsiveness of non-small-cell lung cancer to gefitinib. n engl j med. 2004;350(21):2129-39. 8. paez jg, jänne pa, lee jc, tracy s, greulich h, gabriel s, et al. egfr mutations in lung cancer: correlation with clinical response to gefitinib therapy. science. 2004;304(5676):1497-500. 9. mok ts, wu yl, thongprasert s, yang ch, chu dt, saijo n, et al. gefitinib or carboplatinpaclitaxel in pulmonary adenocarcinoma. n engl j med. 2009;361(10):947-57. 10.rosell r, carcereny e, gervais r, vergnenegre a, massuti b, felip e, et al. erlotinib versus standard chemotherapy as first-line treatment for european patients with advanced egfr mutation-positive non-small-cell lung cancer (eurtac): a multicentre, open-label, randomised phase 3 trial. lancet oncol. 2012;13(3):239-46. 11.soria jc, ohe y, vansteenkiste j, reungwetwattana t, chewaskulyong b, lee kh, et al. osimertinib in untreated egfr-mutated advanced non-small-cell lung cancer. n engl j med. 2018;378(2):113-25. 12.chapman pb, hauschild a, robert c, haanen jb, ascierto p, larkin j, et al. improved survival with vemurafenib in melanoma with braf v600e mutation. n engl j med. 2011;364(26):250716. 13.flaherty kt, robert c, hersey p, nathan p, garbe c, milhem m, et al. improved survival with mek inhibition in braf-mutated melanoma. n engl j med. 2012;367(2):107-14. 14.robert c, karaszewska b, schachter j, rutkowski p, mackiewicz a, stroiakovski d, et al. improved overall survival in melanoma with combined dabrafenib and trametinib. n engl j med. 2015;372(1):30-9. 15.finn rs, martin m, rugo hs, jones s, im sa, gelmon k, et al. palbociclib and letrozole in advanced breast cancer. n engl j med. 2016;375(20):1925-36. 16.hortobagyi gn, stemmer sm, burris ha, yap ys, sonke gs, paluch-shimon s, et al. ribociclib as first-line therapy for hr-positive, advanced breast cancer. n engl j med. 2016;375(20):1738-48. 17.goetz mp, toi m, campone m, sohn j, paluch-shimon s, huober j, et al. monarch 3: abemaciclib as initial therapy for advanced breast cancer. j clin oncol. 2017;35(32):363846. 18.ledermann j, harter p, gourley c, friedlander m, vergote i, rustin g, et al. olaparib maintenance therapy in platinum-sensitive relapsed ovarian cancer. n engl j med. 2012;366(15):1382-92. 19.robson m, im sa, senkus e, xu b, domchek sm, masuda n, et al. olaparib for metastatic breast cancer in patients with a germline brca mutation. n engl j med. 2017;377(6):523-33. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 605 20.slamon dj, leyland-jones b, shak s, fuchs h, paton v, bajamonde a, et al. use of chemotherapy plus a monoclonal antibody against her2 for metastatic breast cancer that overexpresses her2. n engl j med. 2001;344(11):783-92. 21.bang yj, van cutsem e, feyereislova a, chung hc, shen l, sawaki a, et al. trastuzumab in combination with chemotherapy versus chemotherapy alone for treatment of her2-positive advanced gastric or gastro-oesophageal junction cancer (toga): a phase 3, open-label, randomised controlled trial. lancet. 2010;376(9742):687-97. 22.verma s, miles d, gianni l, krop ie, welslau m, baselga j, et al. trastuzumab emtansine for her2-positive advanced breast cancer. n engl j med. 2012;367(19):1783-91. 23.modi s, saura c, yamashita t, park yh, kim sb, tamura k, et al. trastuzumab deruxtecan in previously treated her2-positive breast cancer. n engl j med. 2020;382(7):610-21. 24.hodi fs, o'day sj, mcdermott df, weber rw, sosman ja, haanen jb, et al. improved survival with ipilimumab in patients with metastatic melanoma. n engl j med. 2010;363(8):711-23. 25.topalian sl, hodi fs, brahmer jr, gettinger sn, smith dc, mcdermott df, et al. safety, activity, and immune correlates of anti-pd-1 antibody in cancer. n engl j med. 2012;366(26):2443-54. 26.brahmer jr, tykodi ss, chow lq, hwu wj, topalian sl, hwu p, et al. safety and activity of anti-pd-l1 antibody in patients with advanced cancer. n engl j med. 2012;366(26):2455-65. 27.robert c, long gv, brady b, dutriaux c, maio m, mortier l, et al. nivolumab in previously untreated melanoma without braf mutation. n engl j med. 2015;372(4):320-30. 28.garon eb, rizvi na, hui r, leighl n, balmanoukian as, eder jp, et al. pembrolizumab for the treatment of non-small-cell lung cancer. n engl j med. 2015;372(21):2018-28. 29.larkin j, chiarion-sileni v, gonzalez r, grob jj, cowey cl, lao cd, et al. combined nivolumab and ipilimumab or monotherapy in untreated melanoma. n engl j med. 2015;373(1):23-34. 30.motzer rj, tannir nm, mcdermott df, arén frontera o, melichar b, choueiri tk, et al. nivolumab plus ipilimumab versus sunitinib in advanced renal-cell carcinoma. n engl j med. 2018;378(14):1277-90. 31.hellmann md, paz-ares l, bernabe caro r, zurawski b, kim sw, carcereny costa e, et al. nivolumab plus ipilimumab in advanced non-small-cell lung cancer. n engl j med. 2019;381(21):2020-31. 32.maude sl, laetsch tw, buechner j, rives s, boyer m, bittencourt h, et al. tisagenlecleucel in children and young adults with b-cell lymphoblastic leukemia. n engl j med. 2018;378(5):439-48. 33.neelapu ss, locke fl, bartlett nl, lekakis lj, miklos db, jacobson ca, et al. axicabtagene ciloleucel car t-cell therapy in refractory large b-cell lymphoma. n engl j med. 2017;377(26):2531-44. 34.st. jude children's research hospital. the encode project consortium. an integrated encyclopedia of dna elements in the human genome. nature. 2012;489(7414):57-74. 35.schwaederle m, zhao m, lee jj, eggermont am, schilsky rl, mendelsohn j, et al. impact of precision medicine in diverse cancers: a meta-analysis of phase ii clinical trials. j clin oncol. 2015;33(32):3817-25. 36.janne pa, yang jc, kim dw, planchard d, ohe y, ramalingam ss, et al. azd9291 in egfr inhibitor-resistant non-small-cell lung cancer. n engl j med. 2015;372(18):1689-99. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 606 37.shaw at, kim dw, nakagawa k, seto t, crinò l, ahn mj, et al. crizotinib versus chemotherapy in advanced alk-positive lung cancer. n engl j med. 2013;368(25):2385-94. 38.solomon bj, mok t, kim dw, wu yl, nakagawa k, mekhail t, et al. first-line crizotinib versus chemotherapy in alk-positive lung cancer. n engl j med. 2014;371(23):2167-77. 39.garon eb, hellmann md, rizvi na, carcereny e, leighl nb, ahn mj, et al. five-year overall survival for patients with advanced non-small-cell lung cancer treated with pembrolizumab: results from the phase i keynote-001 study. j clin oncol. 2019;37(28):2518-27. 40.postow ma, sidlow r, hellmann md. immune-related adverse events associated with immune checkpoint blockade. n engl j med. 2018;378(2):158-68. 41.brahmer jr, lacchetti c, schneider bj, atkins mb, brassil kj, caterino jm, et al. management of immune-related adverse events in patients treated with immune checkpoint inhibitor therapy: american society of clinical oncology clinical practice guideline. j clin oncol. 2018;36(17):1714-68. 42.lee dw, santomasso bd, locke fl, ghobadi a, turtle cj, brudno jn, et al. astct consensus grading for cytokine release syndrome and neurologic toxicity associated with immune effector cells. biol blood marrow transplant. 2019;25(4):625-38. 43.neelapu ss. managing the toxicities of car t-cell therapy. hematological oncology. 2019;37(s1):48-52. 44.ott pa, hu z, keskin db, shukla sa, sun j, bozym dj, et al. an immunogenic personal neoantigen vaccine for patients with melanoma. nature. 2017;547(7662):217-21. 45.sahin u, derhovanessian e, miller m, kloke bp, simon p, löwer m, et al. personalized rna mutanome vaccines mobilize poly-specific therapeutic immunity against cancer. nature. 2017;547(7662):222-6. 46.tumeh pc, harview cl, yearley jh, shintaku ip, taylor ej, robert l, et al. pd-1 blockade induces responses by inhibiting adaptive immune resistance. nature. 2014;515(7528):568-71. 47.ribas a, wolchok jd. cancer immunotherapy using checkpoint blockade. science. 2018;359(6382):1350-5. 48.zou w, wolchok jd, chen l. pd-l1 (b7-h1) and pd-1 pathway blockade for cancer therapy: mechanisms, response biomarkers, and combinations. sci transl med. 2016;8(328):328rv4. 49.sharma p, hu-lieskovan s, wargo ja, ribas a. primary, adaptive, and acquired resistance to cancer immunotherapy. cell. 2017;168(4):707-23. 50.gajewski tf, schreiber h, fu yx. innate and adaptive immune cells in the tumor microenvironment. nat immunol. 2013;14(10):1014-22. 51.joyce ja, fearon dt. t cell exclusion, immune privilege, and the tumor microenvironment. science. 2015;348(6230):74-80. 52.zitvogel l, ayyoub m, routy b, kroemer g. microbiome and anticancer immunosurveillance. cell. 2016;165(2):276-87. 53.gopalakrishnan v, spencer cn, nezi l, reuben a, andrews mc, karpinets tv, et al. gut microbiome modulates response to anti-pd-1 immunotherapy in melanoma patients. science. 2018;359(6371):97-103. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 607 54.routy b, le chatelier e, derosa l, duong cpm, alou mt, daillère r, et al. gut microbiome influences efficacy of pd-1-based immunotherapy against epithelial tumors. science. 2018;359(6371):91-7. 55.aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 56.sulashvili n, jadhav rd, beglaryan m, gabunia l, gorgaslidze n, alavidze n, et al. the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. gs [internet]. 2025 jul. 11 [cited 2025 jul. 12];7(3):141-79. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3919. 57.sulashvili n, fernando s, el-hakeem a, gabunia l, gorgaslidze n, beglaryan m, et al. closedloop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in general. gs [internet]. 2025 may 30 [cited 2025 jul. 12];7(2):381-419. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3799. 58.nodar sulashvili, rupali digambar jadhav, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, luiza gabunia, nato alavidze, natia kvizhinadze, marika sulashvili, lela grigolia, and kakhaber robakidze. 2025. “the manifestation of pharmacogenetic and clinical perspectives on medication-associated eosinophilia and systemic symptoms (dress): a comprehensive evaluation of implicated agents, risk factors, and treatment managements strategies in general”. georgian scientists 7 (3):180-216. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.14. 59.sulashvili, nodar, lali patsia, awad el-hakeem, sk ayaan, arian hizomi, sajal agarwal, and marika sulashvili. 2025. “exploring the gut-brain axis: the role of the microbiome in modulating brain function and its implications in neurodegenerative disorders like parkinson’s and alzheimer’s and pharmacotherapy treatment strategies”. georgian scientists 7 (2):329-53. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.32. 60.sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. 61.sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 62.sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 608 63.sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 64.sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 65.sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 66.sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 67.nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 68.aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 69.sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 70.sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs 2024 ;6(4):263-90. https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214 71.aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 72.relling, mary v., and william e. evans. 2015. “pharmacogenomics in the clinic.” nature 526 (7573): 343–50. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 609 73.aphkhazava, david, tamar tuphinashvili, nodar sulashvili, and maia nozadze. 2023. “the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development”. scientific journal „spectri“ 1 (march). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01. 74.sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, giorgobiani m, ratiani l. manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. jecmg [internet]. 2023 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];(4):52-7. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/2413. 75.aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, manana giorgobiani, maia nozadze, nani vekua, and nino japaridze. 2024. “derivation of ampa receptor glua1 subunits in mice from exosomes modulates inflammatory pain”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.05. 76.aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, tamar tupinashvili, and maia nozadze. 2024. “dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach to tumor research and biochemistry”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06. 77.sulashvili, nodar, irine pkhakadze, margarita beglaryan, ia egnatievi, manana giorgobiani, luiza gabunia, nana gorgaslidze, magda davitashvili, ada (adel) tadevosyan, and lali patsia. 2025. “the scientific discussion of key issue aspects of modern advancing innovation of learning and teaching methods and pedagogical approaches in higher education institutions in medical educational study programs directions globally in general”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.12. 78.gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, levan ratiani, and marina giorgobiani. 2023. “the singularities of temozolomide pharmacotherapeutic effects in brain tumor therapeutic applications”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):62-66. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16. 79.sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, irine zarnadze, et al. 2023. “the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):57-62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15. 80.sulashvili, nodar, nato alavidze, maka buleishvili, vira kravchenko, marika sulashvili, igor seniuk, tamar okropiridze, marina giorgobiani, lela grigolia, and kakhaber robakidze. 2025. “the manifestation of key issue features of global perspectives on innovative teaching and learning approach strategies in higher medical education: advancing student-centered practices, technology integration and competency-based frameworks ”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.11. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 610 81.sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, tea zarkua, marina giorgobiani, nana peikrishvili, and marika sulashvili. 2024. “the manifestation of characteristics, opportunities and challenges of electronic systems and digital intelligence using in pharmaceutical services”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):122-25. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.33. 82.sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs [internet]. 2024 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214. 83.sulashvili, nodar, udgam yaduvanshi, mohini yadav, luiza gabunia, ketevan ghambashidze, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, et al. 2025. “the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function”. junior researchers 3 (1):28-68. https://doi.org/10.52340/jr.2025.03.01.02. 84.sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 jul. 12];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 85.gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, shafiga topchiyeva, vira kravchenko, marina giorgobiani, irina zarnadze, and igor seniuk. 2024. “manifestation of some key issue aspects of features of medicines turnover and its influence on environment and medicalecological safety challenges globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):130-32. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.35. 86.sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, et al. 2024. “the scientific discussion of some key issue aspects of pharmacists’ vocational challenges, vision, opportunities, outlooks, objections, appearances and indentation in general and public health care direction”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):126-29. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.34. 87.aphkhazava, david, nodar sulashvili, tamar tupinashvili, and maia nozadze. 2024. “dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process”. scientific journal „spectri“8 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03. 88.alexander jl, wilson id, teare j, marchesi jr, nicholson jk, kinross jm. gut microbiota modulation of chemotherapy efficacy and toxicity. nat rev gastroenterol hepatol. 2017;14(6):356-65. 89.wallace bd, wang h, lane kt, scott je, orans j, koo js, et al. alleviating cancer drug toxicity by inhibiting a bacterial enzyme. science. 2010;330(6005):831-5. 90.le dt, uram jn, wang h, bartlett br, kemberling h, eyring ad, et al. pd-1 blockade in tumors with mismatch-repair deficiency. n engl j med. 2015;372(26):2509-20. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 611 91.marcus l, lemery sj, keegan p, pazdur r. fda approval summary: pembrolizumab for the treatment of microsatellite instability-high solid tumors. clin cancer res. 2019;25(13):37538. 92.yap ta, gerlinger m, futreal pa, pusztai l, swanton c. intratumor heterogeneity: seeing the wood for the trees. sci transl med. 2012;4(127):127ps10. 93.mcgranahan n, swanton c. clonal heterogeneity and tumor evolution: past, present, and the future. cell. 2017;168(4):613-28. 94.baylin sb, jones pa. epigenetic determinants of cancer. cold spring harb perspect biol. 2016;8(9):a019505. 95.jones pa, issa jp, baylin s. targeting the cancer epigenome for therapy. nat rev genet. 2016;17(10):630-41. 96.stein em, dinardo cd, pollyea da, fathi at, roboz gj, altman jk, et al. enasidenib in mutant idh2 relapsed or refractory acute myeloid leukemia. blood. 2017;130(6):722-31. 97.stahl m, kohrman n, gore sd, kim tk, zeidan am, prebet t. epigenetics in cancer: a hematological perspective. plos genet. 2016;12(10):e1006193. 98.lewis pw, müller mm, koletsky ms, cordero f, lin s, banaszynski la, et al. inhibition of prc2 activity by a gain-of-function h3 mutation found in pediatric glioblastoma. science. 2013;340(6134):857-61. 99.ståhl pl, salmén f, vickovic s, lundmark a, navarro jf, magnusson j, et al. visualization and analysis of gene expression in tissue sections by spatial transcriptomics. science. 2016;353(6294):78-82. 100. jackson hw, fischer jr, zanotelli vrt, ali hr, mechera r, soysal sd, et al. the singlecell pathology landscape of breast cancer. nature. 2020;578(7796):615-20. 101. wu td, madireddi s, de almeida pe, banchereau r, chen yj, chitre as, et al. peripheral t cell expansion predicts tumour infiltration and clinical response. nature. 2020;579(7798):2748. 102. palmer ac, sorger pk. combination cancer therapy can confer benefit via patient-topatient variability without drug additivity or synergy. cell. 2017;171(7):1678-1691.e13. 103. woodcock j, lavange lm. master protocols to study multiple therapies, multiple diseases, or both. n engl j med. 2017;377(1):62-70. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 515 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.35 , , 1, 2, 1, 3, 1, 4, 1, 5, 1, 1. 1 , ; 2 “, ; 3 , ; 4 ; 5 „ “ covid 19, , . , , , , , sars-cov-2 pcr . , crp d-dimer, , covid19. ; , ct . , , , . , , „ “ : georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 516 , . sars-cov-2 , , . , . „ “ . viruses 2023 -covid-19 , , , , , . [1, 2, 5] , ( dlco) covid-19 30-80%, , . . [2, 4, 6] . , -covid , . monaldi archives, 35 65%, 60% , 45%, 28%, . [3] niyatiwatchanchai , , , , , , , , . [4] -4 -8 , 3 6 . 600, 12 79% , , , . [6] georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 517 : >50 , , ct , , bipap/niv. , , . [2, 4, 8] covid-19, , ; , , . [4] . crp „ , “ . crp, , . , , . , , crp, -covid . [2, 4] d-dimer . d-dimer , , . , d-dimer. [1, 2] (nlr), . covid19 nlr , . nlr crp, , -covid , . [4] georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 518 -frontiers in immunology, „ “ , . cd4+ cd8+ t , , , . [2, 5] : , . covid-19 , , , 10.3% . 59.5%, , . [4] , 35 covid , , 34%, 17 , , ct , : ( 53%), . , . [3] -600, ct : , 12 . , , , . [2, 4, 6] 4-8 ( swiss covid-lung study ), , , , . , . , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 519 , , , , [2, 7, 10]. . ct . 12 77.5% , (43.3%). . >50 . patil 50 , . [4, 6, 7, 9] ( , , ) , . , . , , , ( . copd, ) . [3, 8] . niyatiwatchanchai, . [4] . : , (1-3 ), -covid . [2-4, 6-9] ( <100), . [3, 8] , : , 4 12 , , pcr. [1, 2, 4, 8] (single-cell, cytokine panel, autoantibody profile) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 520 . [2, 4, 6, 10] , , „ “, , .[1, 5] , covid-19, , . , , . , , covid-19 , 8-12 : , , , 6 . , . ct , >50 „ “ , . , , , , , , . , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 521 : 1. yan, m. z., yang, m., & lai, c.-l. (2023). post-covid-19 syndrome comprehensive assessment: from clinical diagnosis to imaging and biochemical-guided management. viruses, 15(533), 1-26. https://doi.org/10.3390/v15020533 2. behera, n., patra, j. k., dash, b. k., pattnaik, m., sahu, d., & reddy, b. r. (2024). clinico-radiological and pulmonary function assessment of post-covid-19 patients with respiratory symptoms. journal of family medicine and primary care, 13(8), 2912-2920. 3. goel, n., et al. (2021). clinico-radiological evaluation of post-covid-19 at follow-up. monaldi archives for chest disease, 91(1682), 386-392. 4. niyatiwatchanchai, n., deesomchok, a., chaiwong, w., duangjit, p., pothirat, c., liwsrisakun, c., ... srisuwan, t. (2022). comparative study of early impacts of postcovid-19 pneumonia on clinical manifestations, pulmonary function, and chest radiographs. medicina, 58(2), 216. https://doi.org/10.3390/medicina58020216 5. mehta, p., sanz-magallón duque de estrada, b., denneny, e. k., foster, k., turner, c. t., mayer, a., … tomlinson, g. s. (2024). single-cell analysis of bronchoalveolar cells in inflammatory and fibrotic post-covid lung disease. frontiers in immunology, 15, 1372658. https://doi.org/10.3389/fimmu.2024.1372658 6. patil, s., patil, r., & gondhali, g. (2022). pulmonary functions assessment in postcovid-19 pneumonia cases by spirometry: study of 600 cases. journal of applied sciences and clinical practice, 4(2), 94-100. 7. disawal, a. (2022). impact of post-covid pulmonary sequelae in deciding radiological outcome: an observational study. (pp. 1-4). 8. husain, m. a., singh, g. v., kumar, s., gupta, p., & gupta, s. k. (2023). to study clinical and radiological changes in post-covid-19 patients and its impact on quality of life. international journal of science and research, 12(8), 1-8. 9. konopkina, l. i., & rybalka, k. v. (2024). clinical, functional and imaging parallels in patients after community-acquired covid-19-associated pneumonia. infusion & chemotherapy, 1, 31-38. 10. chohan, a., choudhury, s., dadhwal, r., vakil, a. p., franco, r., & taweesedt, p. t. (2022). follow-up computed tomography scan in post-covid-19 pneumonia. world journal of radiology, 14(4), 70-106. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 522 evaluation of clinical, laboratory, and imaging progression and prognostic outcomes in patients with post-covid-19 pneumonia literature review marina kuparadze¹, ², giorgi imedashvili¹, ³, nino gegeshidze1, 4, xatuna chaava1, 5, mariam morchiladze¹, tamila silagadze¹. 1tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 2cardiology clinic "guli", tbilisi, georgia; 3high technology medical center, university clinic, tbilisi, georgia; 4emergency neurology clinic – neurologist, tbilisi, georgia; 5clinic “redi”, tbilisi, georgia abstract post-covid pneumonia is a lung injury that develops after the acute phase of covid-19, which is characterized by slowly regressing respiratory symptoms, radiological changes, and impaired lung function. according to existing studies, after several weeks or months of improvement, a significant proportion of patients continue to complain of fatigue, dry cough, and dyspnea, despite the fact that sars-cov-2 pcr is already negative. however, a prolonged increase in neutrophil-lymphocyte imbalance, crp, and d-dimer indicates a background of chronic low-intensity inflammation, and spirometry is dominated by restrictive ventilation disorders and reduced gas diffusion, which is especially evident in cases of severe covid-19 or acute respiratory distress syndrome. ground-glass infiltration is still relevant on computed tomography against the background of fibrotic changes; its frequency and extent are determined by the severity of the acute phase, the ct severity index, and the duration of hypoxemia. the prognosis in patients with acute respiratory distress syndrome is worse due to higher fibrotic changes and reduced tolerance to physical activity than in mild cases. an integrated, “triple” assessment is important for the interpretation of the final diagnosis, treatment tactics, and prognosis: a joint analysis of clinical, laboratory, and radiological data for the purpose of identifying high-risk patients and further monitoring. fullpdf070412025.pdf diagnosis of neurotuberculosis as a challenge in modern medicine maia beridze department of neurology, the first university clinic, tbilisi state medical university tbilisi, georgia among different forms of tuberculosis (tb), neurotuberculosis is considered to be the most dangerous one, needing vast clinical experience for correct diagnosis and treatment. diagnostics of neurotuberculosis requires serious clinical experience and involvement. neurologists, infectious disease specialists, neurosurgeons, pulmonologists, and hospitalists to be able to integrate clinical information, radiological findings and laboratory data. the affected sites of the infection can be represented by meningeal, cerebral parenchymal, or spinal cord areas. sometimes the diagnosis is made without microbiological confirmation. case report: the case of encephalomyelitis (adem) is presented, confirmed by mr investigation (1.5 tesla). the precise laboratory data excluded viral (herpes simplex 1/2 viruses, cytomegalovirus, epstein-barr, varicella zoster, herpes 6) and bacterial (borrelia burgdorferi, chlamydia pneumonia) infections. cerebrospinal fluid (csf) test showed no substantial abnormalities but the decreased glucose level28 mg/dl; csf culture for mycobacterium tuberculosis was negative. initial treatment with methylprednisolone-1000mg/iv for 5 days followed by plasmapheresis 2 procedures, no results, to the extent of full tetraplegia with pseudo bulbar component (harsh voice, swallowing difficulties). the special tests (genexpert in sputum sample, quantiferon-tb gold) do not support the existence of mycobacteria, and only detailed analysis of anamnesis, csf data, and clinical judgment prompted to suspicion of the presence of neurotuberculosis. the treatment started with a combination of intravenous infusion of antibiotics (amikacin, moxifloxacin, meropenem) until the clinical course of the disease had been significantly improved, and continued by consecutive treatment with rifampicin and isoniazid, with excellent results. conclusion: central nervous system tb is still a serious challenge when prompt diagnosis and clinical management is required. adem is a rare complication of tb infection, and if recognized timely, can mostly be treated successfully. keywords: neuroinfection, encephalomyelitis, mycobacteria, genexpert, diagnosis. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 1 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.01 the use of artificial intelligence in ci/cd systems: enhancing security and managing risks iveri jajanidze1, ioseb kartvelishvili2 1phd student, georgian technical university, jajanidze.iveri24@gtu.ge, phone: 599072599; 2professor, georgian technical university, s.kartvelishvili@gtu.ge, phone: 595220922. orcid: 0000-0001-9890-4099 abstract organizations in the public and private sectors increasingly implement continuous integration (ci) and continuous deployment (cd) processes to streamline software delivery. these processes, supported by automation and devops practices, enable frequent code releases. however, the rise of adversarial threats—such as ai-enhanced social engineering, adversarial machine learning, and large-scale data leaks—introduces complex security challenges. this article explores the integration of artificial intelligence (ai) and machine learning (ml) into ci/cd pipelines, highlighting how these technologies enhance security posture through real-time threat detection, automated incident response, and predictive analytics. key areas include explainable ai (xai), federated learning (fl), adversarial attack prevention, and ai-powered malware detection. the study further discusses visualization techniques for security monitoring (roc curves, histograms, pie charts), supported by 2024 statistical insights into ai adoption in ci/cd environments. keywords: ai in devsecops pipelines, explainable ai (xai) in cybersecurity, federated learning for secure model training, adversarial attacks on machine learning models,aidriven social engineering threats, security visualization in ci/cd systems  ci/cd (continuous integration/continuous deployment): software engineering practices enabling regular and reliable delivery of code changes into production.  artificial intelligence (ai): computer systems simulating human intelligence to perform tasks like reasoning, learning, and problem-solving. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 2  machine learning (ml): a subset of ai where systems learn patterns from data and improve over time without being explicitly programmed.  explainable ai (xai): a branch of ai focused on making model decisions interpretable and transparent to humans.  federated learning: a decentralized ml approach where training data remains on local devices while only model updates are shared centrally.  adversarial attacks: malicious techniques targeting ai/ml models to produce incorrect outputs or degrade performance.  social engineering attacks: psychological manipulation techniques used by attackers to trick individuals into revealing confidential information, granting system access, or performing unsafe actions—often through phishing, pretexting, baiting, or impersonation. these attacks exploit human trust rather than technical flaws. introduction ci/cd methodologies have become foundational pillars in modern software development. ci refers to the continuous merging of code changes into a central repository, followed by automated builds and tests. cd ensures that these changes are automatically deployed to production. this paradigm, driven by devops (development and operations) culture, drastically reduces the time between development and delivery. however, the speed and automation associated with ci/cd pipelines reduce the effectiveness of traditional security controls, which were designed for slower, manual release cycles. this creates a need for security mechanisms that are equally fast and adaptive. integrating ai and ml into ci/cd security enables:  real-time threat detection through anomaly detection in logs, metrics, and apis;  automated incident response, such as triggering alerts, opening siem tickets, or applying patches;  risk prediction via behavioral analysis of source code metadata and developer interactions. ci/cd tools like jenkins, gitlab ci, and azure devops increasingly integrate with ai frameworks such as tensorflow extended and kubeflow, forming the foundation of intelligent devsecops pipelines. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 3 explainable ai (xai) and regulatory compliance in highly regulated sectors, such as finance and healthcare, ai-based decisions must be auditable and justifiable. this is where explainable ai (xai) comes into play—offering insight into the logic and feature contributions behind model predictions.  lime (local interpretable model-agnostic explanations) explains individual predictions by training a surrogate model locally around the instance being evaluated, highlighting which features were most influential.  shap (shapley additive explanations) uses concepts from cooperative game theory to assign importance scores to each input feature, ensuring consistency and fairness in explanations. these tools facilitate:  compliance with regulations like gdpr, dora, and nist sp 800-53, which demand accountability in automated decision-making;  improved communication between developers, auditors, and security teams;  greater trust in ai-powered ci/cd workflows. federated learning and data confidentiality federated learning (fl) allows ai models to be trained across multiple decentralized devices or servers without transferring raw data. this privacy-preserving technique is particularly important in sensitive environments such as banking or healthcare. fig. 1: federated learning in ci/cd architecture georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 4 key benefits:  data locality: private data never leaves the host environment (e.g., endpoints or internal infrastructure).  collaborative learning: different organizations or departments contribute to a shared model, enhancing its generalization capabilities.  secure aggregation: only model updates—such as gradients or parameters—are shared, not the data itself. fl reduces the risk of data leakage while preserving model performance and learning efficiency. adversarial attacks and ai-driven malware as ai becomes more embedded in ci/cd, so too do the threats targeting it. adversarial attacks seek to exploit ml models by manipulating their inputs to cause incorrect predictions. common techniques include:  adversarial examples: slight perturbations imperceptible to humans are introduced to input data, fooling the ai into making wrong predictions.  poisoning attacks: malicious actors insert corrupted samples into training datasets to bias model learning.  evasion attacks: attackers craft inputs that evade detection at runtime, particularly during the inference phase. ai-powered malware now employs reinforcement learning (rl) to dynamically adapt and optimize attack paths. these threats can:  automatically craft payloads using deep learning;  adjust behavior to avoid detection by ids/ips systems;  obfuscate code using ai-guided encryption techniques. ai-augmented social engineering social engineering attacks, such as phishing and pretexting, become more convincing and scalable with ai. by analyzing linguistic and behavioral cues, ai can automate and personalize malicious messages. key features include:  sentiment analysis: models detect user tone and generate targeted phishing content; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 5  contextual adaptation: messages are translated and localized for industry, language, and demographic;  automated persona creation: bot networks create fake social media profiles to spread misinformation or engage victims. such capabilities make detection more difficult, necessitating dynamic security controls, such as ai-driven behavioral baselining and mfa enforcement. fig. 2: ai-driven attacks security monitoring and visualization security visualization tools transform complex datasets into intuitive graphics that facilitate quicker response and insight.  roc curves (receiver operating characteristic): plot the trade-off between true positive and false positive rates, with auc (area under the curve) as a metric of detection quality.  histograms & density plots: highlight deviations and anomalies in system behavior.  pie charts & category summaries: visualize proportions of threat types or affected assets. such dashboards empower devsecops teams to:  prioritize alerts based on severity;  track security metrics over time; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 6  justify decisions to stakeholders or compliance officers. fig. 3: roc curve for security monitoring in ci/cd pipelines ci/cd ai security adoption statistics a 2024 industry study surveying over 200 organizations revealed:  50% actively use ai in their ci/cd security processes;  30% are in the testing and pilot stages;  20% plan to adopt ai solutions within the next 12 months. these figures reflect a growing recognition of ai’s role in ensuring agile yet secure software delivery. fig. 4: ai adoption rates in ci/cd security (2024) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 7 conclusion integrating ai and ml into ci/cd pipelines represents a paradigm shift in software delivery security. techniques such as xai, federated learning, and adversarial defense mechanisms enhance visibility, trust, and resilience. moreover, the ability to detect, visualize, and respond to threats in real-time enables devsecops teams to meet modern demands without sacrificing velocity or compliance. by embracing these technologies holistically, organizations position themselves to address both current and emerging cybersecurity challenges. references cath, c. და სხვ. (2018). artificial intelligence and the ‘good society’: the us, eu, and uk approach. science and engineering ethics, 24(2), 505–528. gunning, d. და სხვ. (2019). xai—explainable artificial intelligence. science robotics, 4(37). ucci, d. და სხვ. (2019). survey of machine learning techniques for malware analysis. computers & security, 81, 123–147. yang, h. და სხვ. (2019). federated machine learning: concept and applications. acm transactions on intelligent systems and technology, 10(2), 1–19. ქართველიშვილი ი., კუჭავა გ. ci/cd-ის დახმარებით devops-ში პროგრამული უზურნველყოფის მიწოდების ხარისხისა და სიჩქარის ოპტიმიზაცია. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის საერთაშორისო სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია "თანამედროვე გამოწვევები და მიღწევები ინფორმაციულ და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებში 2024“, საქართველო, თბილისი, 1-2 ნოემბერი, 2024 წელი. avtandil bichnigauri, ioseb kartvelishvili, otar shonia, daviti bichnigauri, otar gudadze. strengthening cyber defenses the crucial role of phishing simulation in modern security strategies. international scientific journal "defence and science". no. 3 (2024). https://doi.org/10.61446/ds.3.2024.8467 ქართველიშვილი ი., ოხანაშვილი მ., ჩორხაული ნ. ქსელური შეტევების აღმოჩენის არსებული მეთოდების მიმოხილვა და ანალიზი. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის საერთაშორისო სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია "თანამედროვე გამოწვევები და მიღწევები ინფორმაციულ ტექნოლოგიებში 2023“, საქართველო, თბილისი, 12-13 ოქტომბერი, 2023 წელი. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 271 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26 stem cell systems and regeneration david aphkhazava1, nodar sulashvili2, jaba tkemaladze3 1phd, doctor of biological sciences, professor of biochemistry of international school of medicine at alte university, tbilisi, georgia, https://orcid.org/0000-0001-6216-6477 ; d.apkhazava@alte.edu.ge; 2md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences, professor of pharmacology of international school of medicine at alte university, tbilisi, georgia, https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 ; n.sulashvili@ug.edu.ge; 3research director, longevity clinic, 46 shota rustaveli street, 3001, abastumani, georgia, https://orcid.org/0000-0001-8651-7243 ; jtkemaladze@longevity.ge abstract stem cell systems are pivotal in biological development, tissue maintenance, and regenerative medicine due to their dual capacity for self-renewal and differentiation. this review explores the heterogeneity and regulatory mechanisms governing stem cells across potency states—pluripotent, multipotent, and unipotent—emphasizing dynamic transcriptional circuits involving core factors (oct4, sox2, nanog) and signaling pathways (wnt/β-catenin, notch, hedgehog). stem cell homeostasis, critical for tissue integrity, is maintained through intrinsic (epigenetic, metabolic) and extrinsic (nichederived) cues, with disruptions linked to aging, degenerative diseases, and cancer. advances in induced pluripotent stem cells (ipscs) and genome editing (crispr-cas9) offer transformative potential for personalized therapies, yet challenges such as tumorigenicity, immune rejection, and ethical concerns persist. the role of stem cell niches in modulating quiescence, proliferation, and differentiation is highlighted, alongside applications in tissue engineering, organoid development, and disease modeling. aging-associated decline in stem cell function, driven by oxidative stress, dna damage, and epigenetic alterations, underscores the need for rejuvenation strategies. furthermore, dysregulated transcriptional networks in cancer stem cells (cscs) present therapeutic targets for precision oncology. future directions emphasize single-cell multiomics, synthetic biology, and bioengineered niches to refine differentiation protocols and enhance clinical translation. by integrating molecular insights with technological innovations, stem cell research promises to bridge gaps in regenerative medicine, offering novel solutions for degenerative disorders, injury repair, and personalized healthcare. keywords: regeneration, tissue self-renewal, stem cells, asymmetric division, signaling pathways, aging, cell division temp, crispr-cas9, ipscs georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 272 introduction stem cell systems represent a cornerstone of modern biological and medical research due to their unique capacity for self-renewal and differentiation. these properties allow stem cells to generate diverse cell types necessary for growth, development, and tissue maintenance. the study of stem cell systems has provided significant insights into the mechanisms of regeneration, repair, and disease pathology, thereby paving the way for novel therapeutic strategies. the regenerative potential of stem cells is a subject of immense scientific interest, as it holds the key to understanding and potentially treating degenerative diseases, injuries, and aging-related conditions. by examining the characteristics of stem cell systems and their regenerative capabilities, researchers aim to harness their power to develop advanced medical interventions, including tissue engineering and cell-based therapies. stem cells are broadly classified into embryonic stem cells, adult stem cells, and induced pluripotent stem cells (ipscs), each possessing distinct features that determine their potential applications. embryonic stem cells, derived from the inner cell mass of a blastocyst, exhibit pluripotency, meaning they can differentiate into any cell type in the body. this characteristic makes them a valuable resource for developmental studies and regenerative medicine. however, ethical concerns and potential immunogenicity have led to the exploration of alternative stem cell sources. adult stem cells, found in specific tissues such as bone marrow, skin, and the brain, are typically multipotent, meaning they can differentiate into a limited range of cell types. while their regenerative capacity is more restricted than that of embryonic stem cells, their use is often preferred due to their ability to be derived from the patient’s own body, thereby reducing the risk of immune rejection. induced pluripotent stem cells, reprogrammed from adult somatic cells, offer an exciting avenue for patient-specific therapies, as they combine the advantages of pluripotency with the ability to generate personalized treatments (sulashvili et al., 2023). the process of regeneration, whether natural or induced, relies heavily on the intrinsic properties of stem cells and their ability to respond to physiological signals. in organisms with high regenerative capacities, such as certain amphibians and invertebrates, stem cells play a crucial role in restoring lost or damaged tissues. in mammals, however, regenerative capabilities vary widely among different tissues. for instance, the liver exhibits a remarkable ability to regenerate through the proliferation of existing cells, whereas the central nervous system has a limited capacity for self-repair. understanding the molecular and genetic pathways that regulate stem cell activity in different tissues can offer new insights into improving regenerative responses in humans. scientists are actively investigating signaling pathways, transcription factors, and extracellular cues that influence stem cell behavior, with the goal of enhancing tissue regeneration in clinical settings. in addition to their natural role in regeneration, stem cells are being explored for their potential in regenerative medicine and tissue engineering. advances in biomaterials, scaffolding techniques, and gene editing technologies have enabled the development of bioengineered tissues and organoids, which serve as models for studying disease progression and drug responses. clinical applications of stem cell therapy are being investigated for conditions such as spinal cord injuries, neurodegenerative diseases, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 273 cardiovascular disorders, and diabetes. despite the promising potential, several challenges must be addressed, including ensuring the safety, efficacy, and ethical considerations of stem cell-based therapies. tumorigenicity, immune rejection, and uncontrolled differentiation remain significant hurdles that must be overcome before widespread clinical implementation (sulashvili et al., 2024). the characteristics of stem cell systems and their regenerative capabilities present a frontier in biological research and medical innovation. by elucidating the molecular mechanisms underlying stem cell function, scientists hope to unlock new possibilities for regenerative therapies that can restore tissue function, repair injuries, and combat degenerative diseases. continued advancements in stem cell research, coupled with technological innovations, hold the promise of revolutionizing medicine and improving the quality of life for millions of individuals worldwide. as research progresses, the integration of stem cell-based approaches into clinical practice will require interdisciplinary collaboration, ethical considerations, and rigorous regulatory oversight to ensure safe and effective applications. the exploration of stem cell systems thus represents a crucial step toward realizing the full potential of regenerative medicine in the modern era (sulashvili et al., 2024). stem cells are unique biological cells with the capacity for self-renewal and differentiation into specialized cell types. they play a crucial role in embryonic development, tissue maintenance, and regeneration. the study of stem cell systems has opened new avenues for regenerative medicine, offering promising prospects for treating various degenerative diseases, injuries, and organ failures (gorgaslidze and sulashvili et al., 2023) features and characteristics of stem cells stem cells are classified based on their potency and source: 1. potency levels: ○ totipotent stem cells: these cells can differentiate into all cell types, including extraembryonic tissues (e.g., zygote and early blastomeres). ○ pluripotent stem cells: these can give rise to cells from all three germ layers (ectoderm, mesoderm, and endoderm) but not extra-embryonic tissues (e.g., embryonic stem cells). ○ multipotent stem cells: these have a more limited differentiation potential, giving rise to cell types within a specific lineage (e.g., hematopoietic stem cells, mesenchymal stem cells). ○ unipotent stem cells: these can only differentiate into one specific cell type but retain the ability for self-renewal (e.g., epidermal stem cells). 2. sources of stem cells: ○ embryonic stem cells (escs): derived from the inner cell mass of the blastocyst, escs have high pluripotency but face ethical concerns and risk of tumorigenicity. ○ adult stem cells (ascs): found in specific tissues (e.g., bone marrow, skin, liver), these stem cells have limited differentiation capacity and primarily contribute to tissue homeostasis and repair. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 274 ○ induced pluripotent stem cells (ipscs): reprogrammed from somatic cells using genetic factors, ipscs exhibit pluripotency similar to escs while avoiding ethical concerns (halpern et al. 2019). regeneration prospects and applications stem cells hold immense potential in regenerative medicine, with applications spanning various fields: 1. tissue engineering and organ regeneration: stem cells contribute to the development of bioengineered tissues and organs, offering potential solutions for organ transplantation shortages. 2. neurodegenerative diseases: ipsc-derived neural cells provide promising therapeutic strategies for conditions such as parkinson’s disease, alzheimer’s disease, and spinal cord injuries. 3. cardiac repair: stem cell therapies aim to regenerate damaged myocardium in patients with heart disease, enhancing cardiac function. 4. diabetes treatment: ipsc-derived pancreatic beta cells show potential in restoring insulin production for diabetic patients. 5. bone and cartilage regeneration: mesenchymal stem cells (mscs) facilitate bone repair and cartilage regeneration in orthopedic and osteoarthritic treatments. 6. cancer treatment: stem cell-based therapies, such as hematopoietic stem cell transplantation, are widely used in leukemia treatment. despite significant advancements, challenges remain, including immune rejection, tumorigenicity, ethical concerns, and standardization of clinical protocols. continued research and technological innovations are essential to harness the full potential of stem cells in regenerative medicine, paving the way for future therapeutic breakthroughs (trounson et al. 2015). stem cells definitions stem cells are the foundation of biological development and tissue maintenance, possessing the remarkable abilities of self-renewal and differentiation. these unique properties enable them to contribute to growth, repair, and regeneration throughout an organism's lifespan. stem cell systems exist in both embryonic and adult tissues, playing crucial roles in maintaining cellular homeostasis and responding to injury. understanding the mechanisms governing stem cell function is essential for advancing regenerative medicine, where damaged or diseased tissues can be restored using stem cellbased therapies. in recent years, significant progress has been made in elucidating the molecular and cellular mechanisms that regulate stem cell behavior. various signaling pathways, including wnt, notch, and hedgehog, have been identified as critical regulators of stem cell fate, influencing their ability to divide and differentiate into specialized cell types. additionally, the microenvironment, or niche, in which georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 275 stem cells reside plays a pivotal role in modulating their function, ensuring a balance between selfrenewal and differentiation. stem cell-based therapies are being explored for treating a wide range of conditions, including neurodegenerative disorders, cardiovascular diseases, and musculoskeletal injuries. induced pluripotent stem cells (ipscs), derived from reprogrammed adult cells, have revolutionized the field by providing patient-specific cells for personalized medicine. meanwhile, advances in tissue engineering and biomaterials are enhancing the effectiveness of stem cell transplantation by creating optimal conditions for cell survival and integration (singh et al. 2015). figure 1. generation of pluripotent cells from blastocysts and their differentiation into specialized cell types. the figure illustrates the derivation of pluripotent stem cells from the inner cell mass of a blastocyst and their subsequent differentiation into nerve cells (ectoderm), liver cells (endoderm), and cardiac and blood cells (mesoderm). this process highlights the potential of pluripotent stem cells for regenerative medicine and tissue engineering. despite the vast potential of stem cell therapies, several challenges remain, including immune rejection, ethical concerns, and the risk of uncontrolled cell growth. ongoing research aims to overcome these hurdles by refining differentiation protocols, improving delivery methods, and ensuring the safety and efficacy of stem cell applications. as our understanding of stem cell systems deepens, the prospect of harnessing their regenerative capabilities for clinical applications becomes increasingly viable, paving the way for transformative advancements in medicine and biotechnology (halpern et al. 2019). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 276 characteristics of stem cells stem cells are undifferentiated cells with the ability to self-renew and differentiate into specialized cell types. they serve as the building blocks of growth and tissue maintenance in multicellular organisms. based on their potency and origin, stem cells are broadly classified into embryonic stem cells (escs), adult stem cells (ascs), and induced pluripotent stem cells (ipscs). these cells play a crucial role in both developmental biology and regenerative medicine, offering potential therapeutic solutions for various degenerative and injury-related conditions (singh et al. 2015). types of stem cells and their characteristics stem cells can be categorized based on their differentiation potential: ● totipotent stem cells: these cells, such as the zygote, have the ability to differentiate into any cell type, including extraembryonic tissues like the placenta. ● pluripotent stem cells: embryonic stem cells fall into this category and can give rise to all three germ layers (ectoderm, mesoderm, and endoderm) but not extraembryonic tissues. ● multipotent stem cells: found in adult tissues, these cells have a more restricted differentiation potential and can generate specific cell lineages (e.g., hematopoietic stem cells can differentiate into various blood cells). ● unipotent stem cells: these cells are lineage-restricted and can only generate one type of specialized cell (e.g., muscle stem cells forming muscle fibers). ● induced pluripotent stem cells (ipscs): these are reprogrammed adult cells that have been genetically modified to regain pluripotency, offering significant potential for personalized medicine (aphkhazava et al. 2023). stem cell niches and regulation stem cells reside in specialized microenvironments called niches, which regulate their function through intrinsic and extrinsic signaling. the niche provides necessary factors to maintain stem cell quiescence, self-renewal, or differentiation in response to physiological needs. key regulatory pathways include: ● wnt signaling: crucial for maintaining stem cell self-renewal and tissue homeostasis. ● notch signaling: involved in cell fate determination and maintenance of stem cell populations. ● hedgehog signaling: plays a role in tissue patterning and repair. ● extracellular matrix (ecm) interactions: the ecm provides structural and biochemical cues that influence stem cell behavior and lineage specification (morrison et al. 2008). stem cells in regeneration stem cells play a pivotal role in tissue repair and regeneration following injury or disease. various adult stem cell populations contribute to tissue homeostasis and repair, including: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 277 ● hematopoietic stem cells (hscs): responsible for continuous blood cell production in the bone marrow. ● mesenchymal stem cells (mscs): found in multiple tissues, including bone marrow and adipose tissue, and can differentiate into osteocytes, chondrocytes, and adipocytes. ● neural stem cells (nscs): located in the brain, contributing to neurogenesis and potential treatments for neurodegenerative disorders. ● epithelial and epidermal stem cells: essential for skin and gut lining regeneration. advances in stem cell-based regenerative medicine regenerative medicine seeks to harness stem cell potential to repair damaged tissues and organs. key advancements include: ● stem cell transplantation: bone marrow transplants have been successfully used to treat hematological disorders. ● tissue engineering: the combination of stem cells with biomaterials to create functional tissues for transplantation. ● organoid technology: generation of miniaturized, functional tissue models for disease modeling and drug testing. ● gene editing and crispr technology: precise genetic modifications in stem cells for personalized therapeutic applications. challenges and ethical considerations despite the promise of stem cell therapies, several challenges must be addressed: ● ethical concerns: the use of embryonic stem cells raises moral and legal issues, prompting research into alternative sources such as ipscs. ● immune rejection: allogeneic stem cell transplants may trigger immune responses, necessitating immunosuppressive strategies. ● tumorigenicity: the uncontrolled proliferation of stem cells poses a risk of tumor formation, requiring stringent safety measures. ● regulatory hurdles: ensuring the safe and effective application of stem cell therapies through rigorous clinical trials and approvals (halpern et al. 2019). future directions the future of stem cell research holds great promise, with ongoing efforts to enhance therapeutic efficacy and safety. emerging trends include: ● bioengineering and synthetic biology: developing artificial niches and biomimetic environments to optimize stem cell function. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 278 ● personalized medicine: utilizing patient-derived ipscs for tailored treatments and drug testing. ● whole organ regeneration: exploring 3d bioprinting and organoid technology to create transplantable organs. stem cell systems and their regenerative potential offer a transformative approach to medicine and tissue engineering. continued research into stem cell biology, regulatory mechanisms, and clinical applications will pave the way for novel therapies addressing previously untreatable conditions. while challenges remain, the rapid advancements in this field bring us closer to unlocking the full potential of stem cells in regenerative medicine and beyond (sulashvili et al., 2022). stem cells genes stem cells are broadly categorized into embryonic stem cells (escs), adult stem cells (ascs), and induced pluripotent stem cells (ipscs): embryonic stem cells are derived from the inner cell mass of blastocysts and are pluripotent, capable of differentiating into nearly all cell types. their genetic stability and regulatory networks, governed by key transcription factors such as oct4, sox2, and nanog, enable their pluripotency and selfrenewal (singh et al. 2015). adult stem cells, found in various tissues, are multipotent and responsible for tissue maintenance and repair. hematopoietic stem cells and mesenchymal stem cells are well-studied examples. their genetic expression profiles are more lineage-restricted compared to embryonic stem cells, influenced by their niche and microenvironment. induced pluripotent stem cells are reprogrammed from somatic cells (figure 2) using factors such as oct4, sox2, klf4, and c-myc. they offer an ethical and personalized alternative to embryonic stem cells. advances in genome editing technologies, particularly crispr-cas9, have enabled precise genetic modifications in induced pluripotent stem cells, enhancing their utility in disease modeling and therapy (halpern et al. 2019). the genetic and epigenetic landscapes of stem cells are critical for their function. transcriptional regulation involves tightly controlled gene networks, influenced by pathways like wnt/β-catenin, notch, and hedgehog. these pathways play significant roles in stem cell fate decisions. epigenetic modifications, including dna methylation, histone modifications, and non-coding rnas, contribute to dynamic regulation of stem cell gene expression. this reprogramming is essential for converting somatic cells into induced pluripotent stem cells and maintaining plasticity. accumulation of genetic mutations can affect stem cell functionality, potentially leading to diseases such as cancer. single-cell sequencing has provided insights into the genetic heterogeneity within stem cell populations (singh et al. 2015). applications of stem cells in genetics include disease modeling, gene therapy, regenerative medicine, and drug discovery. induced pluripotent stem cells derived from patients allow the creation of diseasespecific models, enabling the study of genetic mutations and pathophysiological mechanisms. these models have advanced understanding of disorders like alzheimer’s and parkinson’s. the convergence georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 279 of stem cells and genetic engineering has facilitated the development of gene therapies. hematopoietic stem cells, for instance, have been genetically modified to treat genetic disorders such as sickle cell anemia and beta-thalassemia. stem cells are being genetically optimized to enhance their therapeutic potential. for example, mesenchymal stem cells are engineered to overexpress anti-inflammatory cytokines, improving outcomes in inflammatory diseases. stem cell-derived organoids, combined with genetic manipulation, offer platforms for high-throughput drug screening and personalized medicine. organoids offer a valuable alternative to traditional research methods, including animal models, primary cell cultures, and cancer cell lines. recent progress in gene-editing technologies, such as crispr-cas9, along with prime and base-editing tools, has opened new opportunities for investigating complex genetic diseases. as innovations continue to reduce the differences between organoids and primary tissues, it is now possible to construct organoids and organ systems that more accurately replicate human organs. these models feature precisely coordinated cell-signaling networks, improving their ability to respond to non-genetic influences such as toxins, chemicals, and metabolites (singh et al. 2015). figure 2. overview of stem cell systems across potency states and regulatory mechanisms. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 280 this schematic illustrates the hierarchical organization of stem cells, from pluripotent to multipotent and unipotent states, highlighting dynamic transcriptional circuits governed by core factors (oct4, sox2, nanog) and signaling pathways (wnt/β-catenin, notch, hedgehog). stem cell niches provide critical extrinsic cues, while intrinsic regulators, including epigenetic and metabolic factors, maintain homeostasis. applications such as tissue engineering, genome editing (crispr-cas9), and regenerative therapies are shown alongside processes affecting stem cell function, including aging-related decline and cancer stem cell dysregulation. while the potential of stem cells and genetics is immense, challenges remain. ethical concerns include the use of embryonic stem cells and the societal and moral dilemmas posed by genetic modifications, particularly germline editing. technical hurdles such as off-target effects in genome editing, inefficient reprogramming, and immune rejection of transplanted cells need to be addressed. the rapid pace of advancements necessitates updated regulatory guidelines to ensure the safety and efficacy of stem cellbased therapies (halpern et al. 2019). stem cells markers stem cell markers are specific molecules, often proteins, that are expressed on the surface or within stem cells and are used to identify and isolate these cells from heterogeneous populations. these markers play a crucial role in stem cell research, enabling scientists to characterize, sort, and study stem cells in various contexts, including development, regeneration, and disease. the expression of these markers can vary depending on the type of stem cell, its potency, and its differentiation state. key stem cell markers 1. pluripotent stem cell markers: ○ oct4 (pou5f1): a transcription factor essential for maintaining the pluripotency of embryonic stem cells (escs) and induced pluripotent stem cells (ipscs). oct4 works in conjunction with sox2 and nanog to sustain the undifferentiated state. ○ sox2: another critical transcription factor that, along with oct4 and nanog, forms the core regulatory network for pluripotency. sox2 is also involved in maintaining the self-renewal capacity of stem cells. ○ nanog: a key pluripotency marker that prevents differentiation and maintains the stem cell state. nanog expression is tightly regulated and is often used to identify pluripotent stem cells. ○ ssea-3/4 (stage-specific embryonic antigen 3/4): cell surface glycolipids expressed on human escs and ipscs. these markers are commonly used in flow cytometry and immunocytochemistry to identify pluripotent stem cells. ○ tra-1-60/tra-1-81: cell surface antigens expressed on human pluripotent stem cells, often used in conjunction with ssea-4 for identification and sorting (boyer et al. 2005). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 281 2. mesenchymal stem cell (msc) markers: ○ cd73 (nt5e): a surface enzyme involved in purine metabolism, commonly expressed on mscs. ○ cd90 (thy-1): a glycophosphatidylinositol (gpi)-anchored protein expressed on the surface of mscs, fibroblasts, and some hematopoietic cells. ○ cd105 (endoglin): a component of the tgf-β receptor complex, expressed on mscs and endothelial cells. ○ cd44: a cell surface glycoprotein involved in cell-cell interactions, adhesion, and migration. it is widely expressed on mscs and cancer stem cells. ○ stro-1: a cell surface antigen used to identify and isolate mscs from bone marrow. 3. hematopoietic stem cell (hsc) markers: ○ cd34: a cell surface glycoprotein expressed on early hematopoietic and vascularassociated cells. cd34 is a well-known marker for hscs and progenitor cells. ○ cd133 (prominin-1): a transmembrane glycoprotein expressed on hematopoietic stem and progenitor cells, as well as on cancer stem cells. ○ cd45 (leukocyte common antigen): a tyrosine phosphatase expressed on all nucleated hematopoietic cells, often used in combination with other markers to identify hscs. ○ c-kit (cd117): a receptor for stem cell factor (scf), expressed on hscs and other progenitor cells. 4. neural stem cell (nsc) markers: ○ nestin: an intermediate filament protein expressed in neural progenitor cells and nscs. nestin is often used as a marker for undifferentiated neural cells. ○ sox1/2: transcription factors involved in neural development and maintenance of nscs. ○ musashi-1: an rna-binding protein expressed in nscs and progenitor cells, playing a role in maintaining the stem cell state. ○ gfap (glial fibrillary acidic protein): expressed in astrocytes and some neural stem cells, often used to identify glial lineage cells. 5. cancer stem cell (csc) markers: ○ cd44: expressed on cancer stem cells in various malignancies, including breast, prostate, and colon cancers. ○ cd133: a marker for cancer stem cells in the brain, colon, and other solid tumors. ○ aldh1 (aldehyde dehydrogenase 1): an enzyme involved in detoxification and stem cell maintenance, often used to identify cscs in breast and other cancers. ○ epcam (epithelial cell adhesion molecule): expressed on epithelial-derived cancer stem cells, particularly in colorectal and pancreatic cancers (dominici et al. 2006). applications of stem cell markers 1. identification and isolation: stem cell markers are essential for identifying and isolating specific stem cell populations from tissues or cultures. techniques such as flow cytometry, magnetic georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 282 activated cell sorting (macs), and fluorescence-activated cell sorting (facs) rely on these markers to purify stem cells for research or therapeutic applications. 2. characterization: markers help characterize the potency and differentiation state of stem cells. for example, the presence of oct4, sox2, and nanog indicates pluripotency, while the expression of lineage-specific markers (e.g., cd34 for hematopoietic cells or nestin for neural cells) suggests differentiation. 3. disease modeling: stem cell markers are used to generate disease models using ipscs. by reprogramming somatic cells from patients with genetic disorders, researchers can study disease mechanisms and screen potential therapies. 4. regenerative medicine: in regenerative medicine, stem cell markers are used to monitor the differentiation of stem cells into specific cell types for transplantation. for example, the expression of cardiac markers (e.g., troponin t) in ipsc-derived cardiomyocytes ensures their suitability for heart repair. 5. cancer research: cancer stem cell markers are critical for understanding tumor biology and developing targeted therapies. by identifying and isolating cscs, researchers can study their role in tumor initiation, progression, and resistance to treatment (aphkhazava et al. 2024). challenges and future directions despite their utility, stem cell markers have limitations. some markers are not exclusive to stem cells and may be expressed in other cell types, leading to potential contamination. additionally, marker expression can vary depending on the cell's microenvironment, differentiation state, or species. future research aims to identify more specific and universal markers, as well as develop advanced techniques for single-cell analysis to better understand stem cell heterogeneity [80]. in conclusion, stem cell markers are indispensable tools in stem cell biology, enabling the identification, isolation, and characterization of stem cells across various applications. continued advancements in marker discovery and analysis will enhance our ability to harness stem cells for regenerative medicine, disease modeling, and cancer therapy. stem cells and germ cells stem cells and germ cells are fundamental to the development, regeneration, and reproduction of multicellular organisms. stem cells, characterized by their ability to self-renew and differentiate into specialized cell types, play a crucial role in tissue maintenance and repair. germ cells, on the other hand, are unique cells responsible for transmitting genetic information to the next generation through gametogenesis. the interplay between these two cell types has significant implications for developmental biology, regenerative medicine, and reproductive health. the study of stem cells and germ cells has revolutionized the fields of biology and medicine. advances in stem cell research have led to groundbreaking therapies for degenerative diseases, while insights georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 283 into germ cell development have enhanced our understanding of fertility and reproductive disorders. understanding the similarities and distinctions between these cell types provides a foundation for exploring their potential applications in medical science. this introduction will provide an overview of stem cells and germ cells, including their origins, classifications, functions, and their significance in medical research. it will also discuss key ethical and scientific challenges associated with their study and application. by delving into the mechanisms that govern their development and differentiation, this discussion aims to highlight the crucial roles of these cells in life sciences and their potential to address some of the most pressing health issues of the modern era. stem cells: definition and classification stem cells are undifferentiated cells that have the remarkable ability to both self-renew and differentiate into various cell types. these properties make them invaluable for the maintenance and repair of tissues. stem cells can be classified into several categories based on their origin and differentiation potential. types of stem cells based on potency (figure 1) ○ totipotent stem cells: these cells have the capacity to develop into an entire organism, including both embryonic and extraembryonic tissues. the zygote and the first few divisions of embryonic cells exhibit totipotency. ○ pluripotent stem cells: found in the inner cell mass of the blastocyst, these cells can give rise to all cell types of the body but not extraembryonic tissues. ○ multipotent stem cells: these cells can differentiate into a specific range of cell types within a particular tissue or organ. examples include hematopoietic stem cells, which give rise to blood cells, and mesenchymal stem cells, which contribute to bone, cartilage, and muscle formation. ○ unipotent stem cells: these cells have the least differentiation potential and can only generate one specific cell type while maintaining self-renewal properties (aphkhazava et al. 2023). types of stem cells based on origin ○ embryonic stem cells (escs): derived from the inner cell mass of the blastocyst, escs are pluripotent and hold significant promise for regenerative medicine. ○ adult stem cells (ascs): these stem cells reside in various tissues and contribute to tissue homeostasis and repair. examples include neural stem cells in the brain and hematopoietic stem cells in the bone marrow. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 284 ○ induced pluripotent stem cells (ipscs): these are somatic cells reprogrammed to exhibit pluripotency through genetic manipulation, offering a promising alternative to embryonic stem cells without the associated ethical concerns. germ cells: definition and development germ cells are the precursors of gametes (sperm and eggs) and play a fundamental role in reproduction and heredity. unlike somatic cells, germ cells contribute to the genetic continuity of species by transmitting genetic material across generations. origin of germ cells ○ germ cells arise early in embryonic development from a small group of progenitor cells known as primordial germ cells (pgcs). these cells originate from the epiblast and migrate to the developing gonads, where they undergo further differentiation. gametogenesis: the process of germ cell maturation ○ spermatogenesis: in males, germ cells differentiate into spermatozoa through a tightly regulated process involving mitosis, meiosis, and morphological changes. ○ oogenesis: in females, germ cells develop into oocytes, which are arrested in meiosis until fertilization. this process ensures the proper allocation of cytoplasmic resources necessary for early embryonic development. unique properties of germ cells ○ germ cells undergo meiosis, a specialized type of cell division that reduces chromosome numbers by half, ensuring genetic diversity through recombination and independent assortment. ○ unlike most somatic cells, germ cells are totipotent at the zygotic stage, capable of giving rise to an entire organism (saitou et al. 2012). significance in medical and scientific research the study of stem cells and germ cells holds immense potential for medical applications. stem cell therapy offers promising solutions for treating degenerative diseases such as parkinson’s, alzheimer’s, and diabetes. germ cell research contributes to the understanding and treatment of infertility, reproductive disorders, and hereditary diseases. additionally, the ability to generate gametes from stem cells raises possibilities for novel reproductive technologies. however, these advancements come with ethical challenges, particularly concerning embryonic stem cell research and genetic modifications. regulatory frameworks continue to evolve to balance scientific progress with ethical considerations. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 285 stem cells and germ cells are indispensable components of biological development and regeneration. their unique abilities to differentiate and self-renew make them critical for tissue maintenance, repair, and reproduction. understanding these cells' fundamental properties and interactions enhances our capacity to develop novel medical therapies and address fertility-related issues. as research advances, the ethical and scientific discourse surrounding their use will remain crucial in shaping the future of regenerative and reproductive medicine. stem cells heterogeneity: transcriptional circuits in pluripotent, multipotency, unipotency stem cells are defined by their ability to self-renew and differentiate into various cell types, making them fundamental for development, tissue homeostasis, and regenerative medicine. however, stem cell populations are not homogeneous; they exhibit significant heterogeneity influenced by intrinsic transcriptional networks and extrinsic environmental factors. this heterogeneity is evident across the spectrum of stem cell potency, from pluripotent stem cells (pscs), which can generate all embryonic cell types, to multipotent and unipotent stem cells, which have progressively restricted lineage potential (liska et al. 2017). the regulatory mechanisms that govern stem cell potency involve complex transcriptional circuits, including core transcription factors, epigenetic modifications, and signaling pathways. in pluripotent stem cells, networks centered around oct4, sox2, and nanog maintain an undifferentiated state, while multipotent and unipotent stem cells rely on distinct, lineage-specific transcriptional programs. understanding the transcriptional heterogeneity within these stem cell states is critical for advancing regenerative medicine, improving cell-based therapies, and elucidating disease mechanisms (zare et al. 2023). this review explores the transcriptional heterogeneity in stem cell populations by examining key transcriptional regulators and their functional interplay across pluripotent, multipotent, and unipotent states. we discuss how transcriptional circuits influence cell fate decisions and how this knowledge can be leveraged for therapeutic applications. the heterogeneity observed in stem cell populations is driven by intricate transcriptional networks that fine-tune their functional states. in pluripotent stem cells, the dynamic expression of core transcription factors such as oct4, sox2, and nanog allows for cellular plasticity, enabling differentiation into multiple lineages. however, single-cell transcriptomic analyses have revealed that even within psc cultures, subpopulations exist with distinct transcriptional signatures, indicating a spectrum of pluripotency states that may affect differentiation efficiency. multipotent stem cells, such as mesenchymal stem cells (mscs) and hematopoietic stem cells (hscs), exhibit transcriptional diversity dictated by tissue-specific transcription factors, epigenetic regulators, and niche signals. for example, hsc fate is governed by a balance between self-renewal factors (e.g., runx1, gata2) and differentiation cues, ensuring proper hematopoiesis. similarly, mscs rely on transcriptional regulators like sox9 and pparγ to dictate lineage commitment toward osteogenic, chondrogenic, or adipogenic fates. the heterogeneity in these populations reflects functional georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 286 adaptability but also poses challenges for therapeutic applications, where standardized cell populations are desirable (zare et al. 2023). in contrast, unipotent stem cells, which primarily give rise to a single cell type, such as epidermal stem cells or muscle satellite cells, exhibit more stable transcriptional states but retain context-dependent plasticity. their transcriptional circuits, controlled by factors like pax7 in muscle stem cells or p63 in epidermal stem cells, ensure lineage fidelity while responding to injury or physiological cues (aphkhazava et al. 2023). understanding the mechanisms underlying stem cell heterogeneity has significant implications for regenerative medicine and disease modeling. tailoring differentiation protocols based on transcriptional insights can improve the efficiency and reproducibility of generating specific cell types for therapy. furthermore, dissecting stem cell transcriptional variability can help refine strategies to mitigate unwanted differentiation biases and enhance cell-based interventions. future research should focus on integrating single-cell multiomics approaches to decode the full spectrum of transcriptional heterogeneity and its functional consequences. additionally, leveraging synthetic biology and gene-editing technologies could allow precise modulation of transcriptional circuits, paving the way for improved stem cell-based therapies. by advancing our knowledge of stem cell heterogeneity, we can better harness their potential for regenerative applications and personalized medicine (aphkhazava et al. 2024). stem cell heterogeneity and transcriptional circuits stem cells exhibit remarkable functional diversity, ranging from pluripotent cells capable of generating all embryonic lineages to multipotent and unipotent cells with progressively restricted differentiation potential. this heterogeneity is orchestrated by intricate transcriptional circuits that regulate cell fate decisions, self-renewal, and lineage commitment. ● pluripotency: in embryonic stem cells (escs) and induced pluripotent stem cells (ipscs), transcription factors such as oct4, sox2, and nanog form a core regulatory network that maintains an undifferentiated state while suppressing lineage-specific programs. additional factors, including klf4, esrrb, and prdm14, fine-tune chromatin accessibility and stabilize the pluripotent state. single-cell transcriptomics has revealed that even within pluripotent populations, there is heterogeneity driven by fluctuating expression of lineage-priming genes, such as gata6 (endoderm) and t (mesoderm), highlighting the dynamic nature of early fate commitment (young et al. 2011). ● multipotency: multipotent stem cells, such as hematopoietic, neural, and mesenchymal stem cells, retain the ability to differentiate into multiple, but not all, cell types. their transcriptional landscapes are shaped by lineage-specific master regulators, including gata2 and runx1 in hematopoiesis or sox9 and pax6 in neural progenitors. unlike pluripotent cells, multipotent georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 287 stem cells exhibit more stable epigenetic marks that reinforce lineage priming while maintaining plasticity in response to environmental cues (zare et al. 2023). ● unipotency: unipotent stem cells, such as muscle satellite cells or epidermal stem cells, are lineage-restricted but retain self-renewal potential. their transcriptional networks are dominated by key factors like myod1 (muscle) and tp63 (epidermis), which tightly regulate tissue-specific programs. the transition from multipotency to unipotency involves the progressive silencing of alternative lineage genes, often through chromatin remodeling complexes like polycomb repressive complexes (prc1/2) and dna methylation (aphkhazava et al. 2023). understanding the transcriptional circuits governing stem cell heterogeneity is crucial for improving regenerative medicine applications, optimizing stem cell differentiation protocols, and uncovering mechanisms of tissue homeostasis and disease progression. recent advances in single-cell sequencing and chromatin profiling have provided unprecedented insights into how transcriptional fluctuations, epigenetic modifications, and extrinsic signals contribute to stem cell diversity across different potency states (zare et al. 2023). discussion: transcriptional circuits in stem cell heterogeneity the complexity of stem cell heterogeneity arises from dynamic transcriptional circuits that govern their self-renewal, plasticity, and lineage commitment. understanding the interplay between these regulatory networks across pluripotent, multipotent, and unipotent states provides key insights into developmental biology and regenerative medicine. pluripotency: a balancing act of self-renewal and lineage priming pluripotent stem cells (pscs) exist in a dynamic equilibrium where fluctuations in transcription factor expression contribute to heterogeneity within the population. the core transcriptional circuit—oct4, sox2, and nanog (osn)—maintains self-renewal while repressing differentiation signals. however, subsets of cells within pluripotent cultures exhibit differential expression of lineage-associated factors, such as gata6 (endoderm), t/brachyury (mesoderm), and sox1 (ectoderm), indicating priming toward specific fates. this heterogeneity is not merely noise but a functional feature that enhances the adaptability of pluripotent cells. for instance, studies using single-cell rna sequencing (scrna-seq) have revealed transient subpopulations with biased differentiation potential. such variability may be regulated by extrinsic signals (e.g., wnt, bmp, fgf, and tgf-β pathways) as well as epigenetic modifications (e.g., histone modifications, dna methylation, and chromatin accessibility changes) (zare et al. 2023). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 288 multipotency: transcriptional networks restricting lineage potential multipotent stem cells, such as hematopoietic, neural, and mesenchymal stem cells, exhibit a more constrained transcriptional landscape compared to pscs. here, lineage-specific master regulators, such as runx1 (hematopoietic), sox9 (neural crest), and pax7 (muscle progenitors), play critical roles in determining fate choices. however, these cells still retain a degree of plasticity, allowing them to respond to external cues (aphkhazava et al. 2023). in the hematopoietic system, for example, a hierarchical transcriptional network controls differentiation. gata2 and runx1 initiate hematopoietic stem cell (hsc) specification, while laterstage decisions are controlled by factors like pu.1 (myeloid lineage) and gata1 (erythroid lineage). similarly, neural progenitor cells balance neurogenic and gliogenic programs through the coordinated action of sox2, ascl1, and hes1, where oscillatory expression patterns influence fate decisions (orkin et al. 2008). unipotency: transcriptional commitment to a single lineage as stem cells transition to unipotency, transcriptional circuits become more restricted, locking cells into a single lineage. this is evident in tissue-specific stem cells such as muscle satellite cells (myod1, pax7) and epidermal basal cells (tp63, klf4). the progressive loss of alternative lineage potential is reinforced by chromatin modifications, including polycomb repressive complexes (prc1/2), which silence non-lineage genes to maintain unipotent identity (aphkhazava et al. 2023). while unipotent stem cells are highly specialized, recent studies challenge the notion of absolute unipotency. under certain conditions, such as injury or reprogramming signals, some unipotent cells can exhibit plasticity, suggesting that their transcriptional circuits, while restrictive, retain latent potential for fate conversion. implications for regenerative medicine and disease the transcriptional heterogeneity of stem cells has profound implications for therapeutic applications. in regenerative medicine, controlling transcriptional circuits is crucial for optimizing directed differentiation protocols, ensuring stable cell fate commitment while minimizing variability. for example, modulating the expression of lineage-specifying transcription factors or tuning epigenetic regulators could improve the efficiency of generating functional cell types for transplantation (zare et al. 2023). conversely, dysregulation of these transcriptional circuits can contribute to disease pathogenesis, including cancer. many malignancies, such as leukemia and glioblastoma, hijack stem cell-like transcriptional programs, leading to uncontrolled proliferation and resistance to differentiation cues. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 289 understanding these circuits in normal stem cells can therefore inform strategies for targeting cancer stem cells. future directions recent advances in single-cell transcriptomics, epigenomics, and spatial multi-omics have provided unprecedented resolution into stem cell heterogeneity. future research should focus on: ● deciphering transcriptional fluctuations in real-time using live-cell imaging and lineage tracing. ● elucidating the role of non-coding rnas (e.g., lncrnas, mirnas) in fine-tuning stem cell fates. ● exploring chromatin topology (e.g., 3d genome organization) to understand long-range transcriptional regulation. ● developing strategies to manipulate transcriptional circuits for improved cell-based therapies. analysis of transcriptional circuits in stem cell heterogeneity the regulation of stem cell heterogeneity is a dynamic and multi-layered process controlled by transcriptional circuits that vary across different potency states. understanding these networks provides critical insights into cellular plasticity, lineage commitment, and the stability of stem cell states. below, we analyze key aspects of transcriptional regulation in pluripotent, multipotent, and unipotent stem cells. dynamic transcriptional regulation in pluripotency pluripotent stem cells (pscs) are characterized by a fluid transcriptional landscape, where core factors (oct4, sox2, nanog) establish a self-renewing state. however, fluctuations in gene expression contribute to heterogeneity, with some cells exhibiting early lineage bias. single-cell rna sequencing (scrna-seq) studies confirm that psc populations contain subgroups with differential activation of mesodermal (t/brachyury), endodermal (gata6), or ectodermal (sox1) markers, suggesting that fate decisions begin at the pluripotent stage (kolodziejczyk et al. 2015). from an analytical perspective, this heterogeneity can be viewed as an adaptive mechanism that enables rapid responses to differentiation signals. rather than existing as a uniform population, pluripotent cells dynamically explore different transcriptional states, increasing their ability to commit to specific lineages when required. however, this variability also presents challenges for directed differentiation in regenerative medicine, as uncontrolled lineage priming can lead to heterogeneous cell populations unsuitable for therapeutic applications. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 290 multipotent stem cells: gradual lineage restriction in multipotent stem cells, transcriptional regulation becomes more constrained, with lineage-specific transcription factors (tfs) exerting greater influence over fate decisions. for example, hematopoietic stem cells (hscs) rely on gata2 and runx1 to maintain their multipotent state, but as differentiation progresses, lineage-restricted tfs like pu.1 (myeloid) and gata1 (erythroid) solidify cell fate. similar mechanisms are seen in neural and mesenchymal stem cells, where lineage priming is reinforced by epigenetic regulators such as polycomb repressive complexes (prc1/2) and trithorax group proteins (zare et al. 2023). a key analytical takeaway is that multipotency is not a static state but rather a transition phase characterized by lineage-priming events. studies using chromatin accessibility assays (atac-seq, chip-seq) demonstrate that multipotent stem cells progressively lose the ability to activate alternative lineage programs as differentiation proceeds. this suggests that stem cell differentiation is a continuum rather than a binary switch, where transcriptional circuits gradually shift from multipotency to lineage commitment. unipotency: commitment and stability in unipotent stem cells, transcriptional circuits become highly restrictive, locking cells into a single fate. for instance, in muscle satellite cells, pax7 and myod1 establish a transcriptional hierarchy that maintains self-renewal while allowing differentiation into myogenic lineages. in epidermal stem cells, tp63 and klf4 enforce epidermal identity while suppressing alternative fates (aphkhazava et al. 2023). an important consideration is whether unipotency represents an irreversible endpoint or if certain conditions allow for reprogramming. recent findings suggest that some unipotent stem cells exhibit latent plasticity, particularly in response to injury. for example, intestinal stem cells can revert to a more progenitor-like state under regenerative conditions, suggesting that transcriptional circuits, while restrictive, retain a degree of reversibility under specific stimuli. transcriptional circuits and disease dysregulation of transcriptional networks can contribute to pathological conditions, including cancer. cancer stem cells (cscs) often hijack stem cell-like transcriptional programs, leading to uncontrolled proliferation and resistance to differentiation cues. in leukemia, aberrant activation of pluripotencyassociated tfs (e.g., nanog, sox2, and myc) contributes to stemness-like properties in malignant cells. similarly, glioblastoma stem-like cells exploit sox2 and olig2 to sustain an undifferentiated state. from an analytical perspective, cancer stem cells illustrate how transcriptional circuits can be reactivated or dysregulated to promote tumor progression. this highlights the importance of targeting georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 291 transcriptional regulators or epigenetic modulators (e.g., histone deacetylase inhibitors, dna methylation blockers) as potential therapeutic strategies to force differentiation and reduce tumorinitiating potential (zare et al. 2023). implications for regenerative medicine the ability to manipulate transcriptional circuits holds significant promise for regenerative medicine. by modulating key transcription factors, it is possible to direct stem cell differentiation with greater precision. for instance: ● forced expression of myod1 can reprogram fibroblasts into muscle cells. ● overexpression of sox2 and pax6 can induce neural differentiation. ● inhibition of lineage-restricting factors (e.g., rest in neural differentiation) can enhance plasticity. however, the challenge lies in maintaining stability and functionality of the differentiated cells. many stem cell-derived cell types fail to fully recapitulate the gene expression and functionality of their in vivo counterparts, underscoring the need for more refined approaches, such as 3d organoid models, co-culture systems, and biomaterial scaffolds to better mimic physiological conditions (aphkhazava et al. 2023). the analysis of transcriptional circuits in stem cells reveals a highly dynamic, context-dependent regulatory system that governs cell fate decisions. while pluripotent stem cells exhibit a fluid transcriptional network allowing lineage flexibility, multipotent and unipotent cells demonstrate progressively tighter regulatory control. understanding these circuits not only advances fundamental biology but also holds key translational potential for regenerative medicine, disease modeling, and cancer therapy. future research should focus on refining transcriptional control strategies to enhance differentiation efficiency and cell fate stability, bridging the gap between stem cell research and clinical application. summary of transcriptional circuits in stem cell heterogeneity stem cells exhibit varying degrees of differentiation potential, from pluripotency (capable of generating all embryonic lineages) to multipotency (restricted to specific lineages) and unipotency (committed to a single fate). this heterogeneity is regulated by dynamic transcriptional circuits, which govern selfrenewal, lineage commitment, and plasticity. 1. pluripotency: pluripotent stem cells (e.g., escs, ipscs) are controlled by a core transcriptional network—oct4, sox2, and nanog—that maintains self-renewal while repressing differentiation. however, heterogeneity within pluripotent populations arises due to fluctuations in lineage-associated genes, making them primed for differentiation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 292 2. multipotency: in multipotent stem cells (e.g., hematopoietic, neural, mesenchymal stem cells), transcription factors like runx1, sox9, and pax7 restrict fate options while preserving some degree of plasticity. progressive chromatin remodeling further reinforces lineage commitment, demonstrating that differentiation is a gradual process rather than a binary switch. 3. unipotency: unipotent stem cells (e.g., muscle satellite cells, epidermal stem cells) exhibit tightly regulated transcriptional programs (e.g., myod1 in muscle, tp63 in epidermis) that enforce lineage stability. however, under certain conditions, such as injury or reprogramming signals, some unipotent cells may regain plasticity, suggesting potential for regenerative applications (aphkhazava et al. 2023). 4. disease and therapeutic implications: dysregulation of transcriptional circuits can lead to disease, including cancer, where stem-like properties are hijacked to promote tumor growth (e.g., sox2 in glioblastoma, myc in leukemia). understanding these networks is essential for designing targeted therapies. in regenerative medicine, modulating transcription factors can improve directed differentiation, enhancing the effectiveness of stem cell-based treatments (aphkhazava et al. 2024). 5. future directions: advances in single-cell omics, epigenetics, and chromatin remodeling provide new insights into transcriptional heterogeneity. future research should focus on refining transcriptional engineering approaches, improving differentiation efficiency, and bridging the gap between stem cell research and clinical applications (zare et al. 2023). transcriptional circuits underpin stem cell heterogeneity, guiding fate decisions at different potency levels. deciphering these regulatory networks is crucial for optimizing stem cell therapies, regenerative medicine, and cancer treatment. by controlling transcriptional circuits, we can harness stem cells more effectively for biomedical applications. stem cell heterogeneity is governed by intricate transcriptional circuits that regulate self-renewal, plasticity, and lineage commitment across different potency states. in pluripotent stem cells, core transcription factors (oct4, sox2, nanog) maintain an undifferentiated state while permitting dynamic fluctuations that prime cells for differentiation. as cells transition to multipotency, lineagerestricting regulators (e.g., runx1 in hematopoiesis, sox9 in neural crest cells) progressively shape fate decisions, balancing flexibility and commitment. unipotent stem cells, while highly specialized, retain latent plasticity under specific conditions, challenging the notion of irreversible differentiation. understanding these transcriptional networks has profound implications for regenerative medicine, disease modeling, and cancer therapy. by manipulating transcriptional circuits, researchers can enhance the efficiency of directed differentiation, improve stem cell-based therapies, and identify novel strategies for targeting aberrant stem-like states in cancer. future advancements in single-cell technologies, epigenetic editing, and systems biology will further refine our ability to control stem cell fate, unlocking new possibilities for therapeutic interventions (zare et al. 2023). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 293 based on the analysis of transcriptional circuits in stem cell heterogeneity, the following recommendations can enhance research, clinical applications, and therapeutic strategies: advance single-cell and multi-omics technologies ● utilize single-cell rna sequencing (scrna-seq), atac-seq, and spatial transcriptomics to further dissect transcriptional heterogeneity in stem cell populations. ● integrate multi-omics approaches to understand how transcription factors, epigenetics, and chromatin architecture interact to regulate cell fate decisions (zare et al. 2023). improve directed differentiation and cell fate engineering ● develop optimized protocols that modulate transcription factors and epigenetic regulators to enhance the efficiency and fidelity of stem cell differentiation. ● explore synthetic biology approaches to design regulatory circuits that provide precise control over lineage commitment. enhance stem cell-based therapeutics ● apply transcriptional circuit knowledge to generate stable, functional cell types for transplantation and disease modeling. ● investigate how transcriptional plasticity can be harnessed to reprogram somatic cells into therapeutic cell types, reducing reliance on embryonic sources. target transcriptional dysregulation in disease ● identify and inhibit key transcriptional regulators driving cancer stem cell phenotypes to develop more effective treatments for stem cell-driven cancers. ● investigate small molecules or crispr-based approaches to modulate aberrant transcriptional networks in degenerative diseases. integrate 3d models and in vivo validation ● use organoids and biomimetic scaffolds to better replicate in vivo transcriptional dynamics and cell-cell interactions. ● validate findings from in vitro studies using animal models and patient-derived cells to ensure clinical relevance. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 294 explore ethical and regulatory considerations ● establish standardized guidelines for genetic and transcriptional modifications in stem cell research. ● address ethical concerns regarding stem cell reprogramming and genome editing, ensuring responsible biomedical applications. to fully harness stem cell potential, interdisciplinary efforts integrating transcriptomics, bioengineering, and clinical research are essential. by refining our understanding of transcriptional circuits, we can improve regenerative therapies, disease modeling, and precision medicine approaches, ultimately translating stem cell research into impactful clinical solutions (vandana et al. 2023). stem cells homeostasis stem cell homeostasis refers to the delicate balance that maintains the self-renewal and differentiation capabilities of stem cells throughout an organism's lifespan. this balance is crucial for tissue maintenance, repair, and regeneration. homeostasis is regulated by intrinsic factors, such as genetic and epigenetic mechanisms, as well as extrinsic factors, including signaling from the stem cell niche and systemic influences like hormones and inflammatory signals. disruptions in stem cell homeostasis can lead to aging, degenerative diseases, or cancer. understanding the mechanisms governing stem cell equilibrium is essential for advancing regenerative medicine and therapeutic interventions (aphkhazava et al. 2024). stem cell homeostasis is the dynamic process that ensures a stable population of stem cells while allowing for the generation of differentiated cells needed for tissue growth, maintenance, and repair. this balance is maintained through tightly regulated mechanisms that control stem cell self-renewal, proliferation, quiescence, and differentiation. homeostasis is governed by both intrinsic factors, including gene expression programs, epigenetic modifications, and metabolic regulation, and extrinsic factors, such as signals from the stem cell niche, systemic hormones, and environmental influences. stem cells exist in specialized microenvironments, or niches, that provide crucial signals to sustain their function and prevent exhaustion or over-proliferation. these signals include growth factors, cytokines, and extracellular matrix interactions that help maintain stem cell identity and guide their behavior in response to physiological needs. the disruption of stem cell homeostasis is implicated in various pathological conditions. excessive selfrenewal can lead to tumorigenesis, as seen in cancers with uncontrolled stem cell proliferation. conversely, impaired self-renewal or excessive differentiation can contribute to tissue degeneration, aging, and impaired healing. understanding the molecular and cellular mechanisms underlying stem cell homeostasis is critical for developing regenerative therapies, improving tissue engineering approaches, and combating age-related diseases (aphkhazava et al. 2024). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 295 ongoing research continues to uncover the complexity of stem cell regulation, offering new insights into how homeostasis is maintained across different tissues and organisms. advances in stem cell biology hold great potential for medical applications, including stem cell-based therapies for degenerative diseases, injury repair, and organ regeneration. stem cells are undifferentiated cells with the unique ability to self-renew and differentiate into specialized cell types. they play a fundamental role in development, tissue maintenance, and regeneration. the concept of stem cell homeostasis refers to the precise regulation of stem cell populations to ensure a balance between self-renewal and differentiation, preventing depletion or uncontrolled proliferation. stem cell homeostasis is fundamental for tissue maintenance, repair, and disease prevention. disruptions in homeostasis contribute to aging, degenerative disorders, and cancer, highlighting the need for targeted therapeutic strategies. ongoing research in regenerative medicine, gene editing, and cancer therapy aims to harness stem cell potential while addressing associated risks. future advancements in bioengineering, personalized medicine, and synthetic biology will further refine our ability to manipulate stem cell homeostasis for improved health outcomes. stem cells are classified into embryonic stem cells (escs) and adult (somatic) stem cells. escs, derived from the inner cell mass of blastocysts, have pluripotent capabilities, meaning they can generate all three germ layers—ectoderm, mesoderm, and endoderm. in contrast, adult stem cells, such as hematopoietic stem cells (hscs), mesenchymal stem cells (mscs), and neural stem cells (nscs), have a more restricted differentiation potential and primarily contribute to tissue-specific regeneration (scharf et al. 2013). stem cell homeostasis is maintained through complex regulatory mechanisms involving intrinsic (genetic and epigenetic) and extrinsic (microenvironmental and systemic) factors: ● intrinsic regulation: gene expression networks, epigenetic modifications, metabolic status, and cell cycle control dictate stem cell fate. key transcription factors such as oct4, sox2, and nanog in pluripotent stem cells maintain their undifferentiated state, while lineage-specific regulators guide differentiation. ● extrinsic regulation: the stem cell niche, a specialized microenvironment, provides biochemical and biophysical cues that sustain stem cells. factors such as wnt, notch, bmp, and hedgehog signaling pathways regulate proliferation, differentiation, and quiescence. additionally, systemic signals like hormones, inflammation, and aging-related changes influence stem cell behavior. disruptions in stem cell homeostasis contribute to various pathological conditions: ● aging: a decline in stem cell function leads to impaired tissue regeneration and increased susceptibility to degenerative diseases. ● cancer: dysregulation of self-renewal mechanisms can result in uncontrolled proliferation and tumor formation, often driven by cancer stem cells. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 296 ● tissue degeneration: loss of proper stem cell activity contributes to conditions such as neurodegenerative diseases, osteoporosis, and muscle atrophy (aphkhazava et al. 2024). recent advancements in stem cell research and regenerative medicine aim to manipulate stem cell homeostasis for therapeutic purposes. strategies such as stem cell transplantation, gene editing, and tissue engineering hold promise for treating degenerative diseases, injuries, and age-related disorders. understanding the fundamental principles of stem cell homeostasis is essential for harnessing their full potential in biomedical applications. stem cells are essential for maintaining tissue integrity and enabling regeneration throughout an organism's lifespan. their ability to self-renew and differentiate into specialized cell types is tightly regulated to prevent depletion or uncontrolled expansion. this balance, known as stem cell homeostasis, is crucial for sustaining tissue function and preventing diseases such as cancer and degenerative disorders. types of stem cells and their role in homeostasis stem cells are broadly categorized into embryonic stem cells (escs) and adult (somatic) stem cells, each with distinct roles in development and tissue maintenance: 1. embryonic stem cells (escs): ○ derived from the inner cell mass of the blastocyst, escs possess pluripotency, meaning they can differentiate into all three germ layers (ectoderm, mesoderm, and endoderm). ○ during embryogenesis, precise signaling pathways (e.g., wnt, bmp, and notch) regulate esc proliferation and differentiation to form functional tissues. 2. adult stem cells (ascs): ○ these multipotent cells reside in specific stem cell niches and contribute to tissue maintenance and repair throughout life. ○ examples of ascs include: ■ hematopoietic stem cells (hscs): maintain blood cell production in the bone marrow. ■ mesenchymal stem cells (mscs): differentiate into bone, cartilage, and fat cells. ■ neural stem cells (nscs): generate neurons and glial cells in the brain. ■ epithelial stem cells: regenerate skin, intestines, and other epithelial tissues. regulation of stem cell homeostasis stem cell homeostasis is maintained by a complex interplay of intrinsic and extrinsic factors: intrinsic regulation these are cell-autonomous mechanisms that control stem cell function: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 297 ● transcription factors: master regulators such as oct4, sox2, and nanog maintain pluripotency in escs, while tissue-specific factors (e.g., gata2 in hscs, sox9 in nscs) drive lineage commitment. ● epigenetic modifications: dna methylation, histone modifications, and non-coding rnas influence gene expression and cell fate decisions. ● cell cycle control: quiescence, an essential property of adult stem cells, is regulated by cyclins, cdks, and tumor suppressors like p53 and rb1, ensuring a balance between proliferation and differentiation. ● metabolic regulation: stem cells rely on unique metabolic pathways (e.g., glycolysis in pluripotent cells, oxidative phosphorylation in differentiating cells) to maintain their function. extrinsic regulation stem cell activity is also modulated by signals from the stem cell niche, systemic factors, and environmental influences: ● stem cell niches: these microenvironments provide biochemical and biophysical cues to regulate stem cell fate. ○ example: the bone marrow niche supports hematopoietic stem cells through signals like scf, cxcl12, and notch ligands. ● signaling pathways: major pathways that control stem cell homeostasis include: ○ wnt/β-catenin: promotes self-renewal in multiple stem cell types. ○ notch: maintains stem cell quiescence and differentiation balance. ○ bmp (bone morphogenetic proteins): regulates differentiation and lineage commitment. ○ hedgehog (hh): essential for tissue development and adult stem cell function. ● systemic and environmental factors: ○ hormones (e.g., insulin, thyroid hormones) influence stem cell metabolism and proliferation. ○ inflammation and immune signals: chronic inflammation can disrupt stem cell function, contributing to aging and disease. ○ aging: cellular senescence and dna damage accumulation impair stem cell homeostasis over time. disruptions in stem cell homeostasis and disease implications failure to maintain stem cell homeostasis can lead to various pathologies: 1. aging and degeneration: ○ reduced stem cell function with age leads to impaired tissue repair, contributing to neurodegenerative diseases, osteoporosis, and muscle atrophy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 298 ○ example: aging hematopoietic stem cells show biased differentiation toward myeloid lineage, increasing susceptibility to blood disorders (aphkhazava et al. 2024). 2. cancer and uncontrolled proliferation: ○ dysregulated self-renewal mechanisms can lead to the formation of cancer stem cells (cscs), driving tumor growth and therapy resistance. ○ example: leukemia stem cells arise from mutations in hsc regulatory pathways. 3. tissue degeneration and impaired regeneration: ○ inadequate stem cell renewal or excessive differentiation results in tissue dysfunction. ○ example: neurodegenerative disorders like parkinson’s disease involve the depletion of neural stem/progenitor cells. clinical and therapeutic implications advancements in stem cell research aim to manipulate homeostatic mechanisms for therapeutic applications: ● stem cell transplantation: bone marrow transplants restore hematopoietic function in leukemia patients. ● regenerative medicine: induced pluripotent stem cells (ipscs) offer potential for disease modeling, drug screening, and tissue engineering. ● gene editing (crispr/cas9): enables targeted correction of mutations affecting stem cell function. ● pharmacological approaches: small molecules and biologics that modulate wnt, notch, or bmp pathways are being explored to restore homeostasis in degenerative diseases. stem cell homeostasis is a fundamental biological process that ensures proper tissue maintenance and repair throughout life. it is governed by intrinsic genetic programs and extrinsic niche signals that maintain a delicate balance between self-renewal and differentiation. disruptions in these mechanisms contribute to aging, degenerative diseases, and cancer. understanding and manipulating stem cell homeostasis holds significant promise for advancing regenerative medicine, improving therapies for age-related diseases, and developing targeted treatments for cancer (sulashvili et al., 2024). stem cell homeostasis is a crucial aspect of tissue maintenance and regeneration, ensuring a balance between self-renewal and differentiation. disruptions in this balance can lead to severe consequences, including aging-related degeneration and cancer. the regulation of stem cell homeostasis involves multiple levels of control, including genetic, epigenetic, biochemical, and environmental factors. in this discussion, we explore the complexity of these regulatory mechanisms, the challenges in maintaining homeostasis, and potential therapeutic applications (sulashvili et al., 2024). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 299 balancing self-renewal and differentiation a central challenge in stem cell biology is understanding how stem cells maintain their capacity for self-renewal while generating differentiated progeny in response to tissue needs. this balance is influenced by several key factors: ● stem cell niche: the microenvironment provides signals that maintain stem cell identity and control differentiation. for example, hematopoietic stem cells (hscs) rely on cxcl12 signaling from niche cells for quiescence, while neural stem cells (nscs) are regulated by notch and bmp signaling in the brain. ● intrinsic regulatory networks: transcription factors such as oct4, sox2, and nanog maintain pluripotency in embryonic stem cells (escs), whereas lineage-specific factors like myod (muscle differentiation) and runx2 (bone differentiation) drive specialized functions (aphkhazava et al. 2023). ● cell cycle and metabolic control: stem cells maintain a delicate balance between quiescence and proliferation. while quiescence prevents premature exhaustion, excessive proliferation can lead to stem cell depletion or tumorigenesis (aphkhazava et al. 2024). impact of aging on stem cell homeostasis aging is a significant factor affecting stem cell homeostasis, leading to reduced regenerative capacity and increased susceptibility to disease. key aging-related changes include: ● stem cell exhaustion: over time, stem cells lose their ability to self-renew, as seen in hscs, which become biased toward myeloid differentiation, contributing to immune dysfunction. ● epigenetic alterations: dna methylation changes, histone modifications, and chromatin remodeling affect gene expression in aging stem cells. ● oxidative stress and dna damage: accumulation of reactive oxygen species (ros) and impaired dna repair mechanisms contribute to stem cell aging and functional decline. ● inflammation: chronic inflammation, driven by cytokines like il-6 and tnf-α, disrupts stem cell function and promotes tissue degeneration. strategies to counteract aging-related decline in stem cell function are being explored, including metabolic interventions, pharmacological activation of key pathways (e.g., wnt and nad+ precursors), and stem cell rejuvenation therapies (gоргаслидзе, 2023). stem cell dysregulation in cancer while maintaining stem cell homeostasis is crucial for tissue health, dysregulation of self-renewal mechanisms can lead to cancer. cancer stem cells (cscs), a subset of tumor cells with stem-like properties, contribute to tumor initiation, progression, and resistance to therapy (aphkhazava et al. 2024). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 300 major factors in csc regulation include: ● oncogenic signaling pathways: aberrant activation of wnt, hedgehog, and notch signaling drives uncontrolled proliferation in cscs. ● epigenetic modifications: changes in dna methylation and histone acetylation alter gene expression patterns, leading to loss of normal stem cell regulation. ● therapy resistance: cscs exhibit resistance to chemotherapy and radiation due to their quiescent nature, efficient dna repair, and expression of drug efflux transporters. targeting cscs is a major focus in cancer therapy, with approaches such as wnt/notch inhibitors, immune-based therapies, and metabolic interventions being investigated to eliminate csc populations while preserving normal stem cell function. therapeutic manipulation of stem cell homeostasis advancements in stem cell research have opened avenues for therapeutic manipulation of homeostasis in various diseases: ● regenerative medicine: stem cell-based therapies are being explored for conditions like spinal cord injury, parkinson’s disease, and heart failure. induced pluripotent stem cells (ipscs) offer personalized regenerative solutions by reprogramming patient-derived cells. ● gene editing and crispr-based interventions: targeted gene modifications in stem cells hold promise for treating genetic disorders such as sickle cell anemia and muscular dystrophy. ● pharmacological modulation: small molecules and biologics targeting wnt, notch, or bmp pathways can restore proper stem cell function in degenerative diseases. ● artificial stem cell niches: bioengineering approaches are being developed to create synthetic niches that support stem cell growth and differentiation for transplantation therapies. future perspectives and challenges despite significant progress in understanding stem cell homeostasis, several challenges remain: ● ethical concerns: the use of embryonic stem cells (escs) in research and therapy raises ethical and regulatory considerations. ipsc technology offers a promising alternative but requires further optimization. ● tumorigenic risks: the potential for uncontrolled proliferation in transplanted stem cells must be addressed through precise control mechanisms. ● long-term integration: ensuring that transplanted stem cells properly integrate into host tissues without immune rejection is a key challenge. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 301 molecular and cellular regulation of stem cell homeostasis stem cell homeostasis is a complex and dynamic process that ensures the proper balance between selfrenewal and differentiation, which is critical for tissue maintenance and repair. a detailed analysis of this equilibrium reveals the intricate regulatory mechanisms, the impact of internal and external factors, and the consequences of disruptions in homeostasis. this section critically examines key aspects of stem cell homeostasis, including its molecular regulation, challenges in maintaining stability, and implications for disease and therapy. the balance of stem cell activity is tightly regulated at multiple levels, ensuring controlled proliferation while preventing exhaustion or tumorigenesis (aphkhazava et al. 2024). self-renewal vs. differentiation balance ● stem cells must decide whether to remain in a self-renewing state or differentiate into specialized cells. this process is influenced by transcription factors, epigenetic changes, and environmental signals. ● pluripotent stem cells (e.g., embryonic stem cells) maintain their identity through transcription factors such as oct4, sox2, and nanog, while adult stem cells rely on niche-specific cues to regulate differentiation. ● the notch and wnt signaling pathways are key regulators of self-renewal, while differentiation is often guided by pathways like bmp and retinoic acid signaling. role of the stem cell niche ● stem cells reside in specialized microenvironments called niches, which provide extrinsic signals necessary for their regulation. ● examples include: ○ hematopoietic stem cells (hscs) in the bone marrow niche, regulated by cxcl12 and scf signaling. ○ neural stem cells (nscs) in the subventricular zone, influenced by notch and bmp signaling. ● the niche helps maintain quiescence, preventing excessive proliferation that could lead to cancer while also ensuring the availability of stem cells for tissue regeneration. metabolic and epigenetic regulation ● stem cells exhibit distinct metabolic states: pluripotent cells primarily rely on glycolysis, whereas differentiated cells shift towards oxidative phosphorylation. ● epigenetic mechanisms, including dna methylation, histone modifications, and non-coding rnas, modulate gene expression to maintain stem cell identity or drive differentiation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 302 ● disruptions in epigenetic regulation can lead to loss of homeostasis, contributing to premature aging or malignancy. challenges in maintaining stem cell homeostasis maintaining stem cell homeostasis presents several biological challenges that affect tissue function and regenerative capacity over time. aging and stem cell exhaustion ● aging results in progressive decline in stem cell function, leading to reduced regenerative potential and increased susceptibility to disease. ● key aging-related changes include: ○ telomere shortening, leading to decreased proliferation. ○ increased dna damage and accumulation of mutations. ○ chronic inflammation, which alters the niche and disrupts stem cell function. ● example: aged hematopoietic stem cells (hscs) exhibit myeloid bias, reducing the production of lymphoid cells and weakening immune response. oncogenic transformation and cancer stem cells (cscs) ● dysregulation of homeostasis can lead to the uncontrolled proliferation of stem cells, giving rise to cancer stem cells (cscs). ● cscs retain self-renewal capabilities, contributing to tumor initiation, progression, and therapy resistance. ● oncogenic pathways such as wnt, hedgehog, and notch are frequently overactivated in cancers, sustaining csc populations. ● example: leukemic stem cells (lscs) originate from hematopoietic stem cells with mutations that enhance self-renewal while blocking normal differentiation. environmental and systemic factors ● external factors such as diet, stress, toxins, and infections influence stem cell homeostasis. ● example: obesity-induced inflammation alters hematopoietic stem cell function, predisposing individuals to metabolic and immune disorders. ● systemic hormones like insulin, thyroid hormones, and glucocorticoids play critical roles in regulating stem cell activity. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 303 implications for disease and therapy understanding the mechanisms of stem cell homeostasis has major implications for regenerative medicine, aging-related diseases, and cancer therapy (aphkhazava et al. 2024). regenerative medicine and stem cell therapies ● stem cell-based therapies aim to restore tissue function in degenerative diseases, injuries, and genetic disorders. ● induced pluripotent stem cells (ipscs) provide patient-specific, ethically viable alternatives for regenerative medicine. ● biomaterials and artificial niches are being developed to enhance the survival and integration of transplanted stem cells. anti-aging and longevity research ● targeting stem cell aging is a promising approach for extending healthy lifespan. ● strategies include: ○ metabolic reprogramming (e.g., nad+ boosters, calorie restriction mimetics). ○ epigenetic rejuvenation using yamanaka factors (oct4, sox2, klf4, c-myc). ○ stem cell transplantation to replace aged or dysfunctional stem cell populations. cancer therapy and targeting cancer stem cells (cscs) ● eradicating cscs is critical for preventing relapse and improving cancer treatment outcomes. ● therapies targeting csc-specific pathways include: ○ wnt and notch inhibitors to block self-renewal. ○ epigenetic drugs to restore normal differentiation patterns. ○ immunotherapy to selectively eliminate cscs. future directions and challenges despite significant progress in stem cell research, challenges remain in fully understanding and manipulating stem cell homeostasis for therapeutic applications. ethical and safety considerations ● the use of embryonic stem cells (escs) raises ethical concerns, while ipsc-based therapies require further validation to ensure safety and efficacy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 304 ● the risk of tumorigenesis in stem cell therapies needs to be carefully managed. long-term integration and functional recovery ● ensuring that transplanted stem cells properly integrate into host tissues and perform their intended functions remains a challenge. ● research is ongoing to optimize biomaterial scaffolds, niche engineering, and immunomodulation strategies for improved transplantation outcomes. personalized and precision medicine approaches ● advances in single-cell sequencing, organoid technology, and ai-driven drug discovery are enhancing our ability to predict, monitor, and tailor stem cell therapies for individual patients. ● gene editing technologies (e.g., crispr/cas9) offer promising solutions for correcting genetic defects in stem cells before transplantation (clevers et al. 2011). stem cell homeostasis is a tightly controlled process that ensures the long-term maintenance and functionality of tissues. disruptions in homeostasis contribute to aging, degenerative diseases, and cancer, highlighting the need for targeted interventions. while stem cell-based therapies and regenerative medicine offer promising solutions, challenges related to tumorigenic risks, ethical concerns, and long-term integration must be addressed. future research should focus on refining gene editing techniques, developing artificial niches, and leveraging personalized medicine approaches to optimize stem cell therapies for diverse medical applications. signals affecting stem cells division stem cell division is a tightly regulated process that ensures the balance between self-renewal and differentiation. this balance is critical for tissue maintenance, repair, and regeneration. the regulation of stem cell division is influenced by a complex interplay of intrinsic and extrinsic signals, including growth factors, cytokines, and physical cues from the microenvironment. understanding these signals is essential for advancing stem cell biology and developing therapeutic strategies. key signaling pathways regulating stem cell division 1. wnt/β-catenin pathway: ○ role: the wnt/β-catenin pathway is a critical regulator of stem cell self-renewal and proliferation. activation of wnt signaling promotes the stabilization and nuclear translocation of β-catenin, which then activates target genes involved in cell cycle progression and stem cell maintenance. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 305 ○ examples: in intestinal stem cells, wnt signaling is essential for maintaining the stem cell pool and driving proliferation. dysregulation of this pathway is associated with cancer, particularly colorectal cancer. 2. notch signaling: ○ role: notch signaling plays a key role in cell fate decisions, including stem cell selfrenewal and differentiation. activation of notch receptors by their ligands (e.g., delta, jagged) leads to the cleavage of the notch intracellular domain (nicd), which translocates to the nucleus to activate target genes. ○ examples: in hematopoietic stem cells (hscs), notch signaling maintains quiescence and prevents premature differentiation. in neural stem cells, notch promotes self-renewal and inhibits neuronal differentiation. 3. hedgehog (hh) signaling: ○ role: the hedgehog pathway is involved in stem cell maintenance, proliferation, and tissue patterning. activation of hh signaling leads to the stabilization and nuclear translocation of gli transcription factors, which regulate target genes involved in cell cycle control and stem cell identity. ○ examples: in skin stem cells, hh signaling regulates hair follicle regeneration. in cancer, aberrant hh signaling is associated with the maintenance of cancer stem cells. 4. tgf-β/bmp signaling: ○ role: the tgf-β (transforming growth factor-beta) and bmp (bone morphogenetic protein) pathways regulate stem cell differentiation and proliferation. tgf-β signaling often promotes differentiation, while bmp signaling can either promote or inhibit stem cell self-renewal depending on the context [88]. ○ examples: in mesenchymal stem cells (mscs), bmp signaling induces osteogenic differentiation, while tgf-β signaling promotes chondrogenesis. 5. pi3k/akt/mtor pathway: ○ role: the pi3k/akt/mtor pathway is a central regulator of cell growth, proliferation, and survival. activation of this pathway promotes stem cell self-renewal and inhibits differentiation. ○ examples: in embryonic stem cells (escs), pi3k/akt signaling maintains pluripotency by stabilizing oct4 and nanog expression. in cancer stem cells, this pathway is often hyperactivated, contributing to tumor growth and therapy resistance. 6. jak/stat signaling: ○ role: the jak/stat pathway is activated by cytokines and growth factors, leading to the phosphorylation and nuclear translocation of stat proteins, which regulate gene expression involved in cell proliferation and survival. ○ examples: in hematopoietic stem cells, jak/stat signaling is critical for maintaining stem cell self-renewal and responding to inflammatory signals. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 306 extrinsic signals from the stem cell niche the stem cell niche provides a specialized microenvironment that regulates stem cell behavior through physical and biochemical cues. key components of the niche include: 1. extracellular matrix (ecm): ○ the ecm provides structural support and biochemical signals that influence stem cell behavior. integrins and other cell surface receptors interact with ecm components (e.g., fibronectin, laminin) to regulate cell adhesion, migration, and signaling. 2. cell-cell interactions: ○ direct cell-cell interactions, such as those mediated by cadherins and gap junctions, play a role in stem cell maintenance and differentiation. for example, e-cadherin-mediated cell adhesion is important for maintaining pluripotency in escs. 3. soluble factors: ○ growth factors, cytokines, and chemokines secreted by niche cells or present in the extracellular fluid regulate stem cell division. examples include scf (stem cell factor), cxcl12 (sdf-1), and fgf (fibroblast growth factor). 4. mechanical forces: ○ physical forces, such as shear stress, stiffness, and tension, influence stem cell behavior. for example, mechanical stiffness of the ecm can direct mesenchymal stem cell differentiation toward osteogenic or adipogenic lineages. clinical implications understanding the signals that regulate stem cell division has significant implications for regenerative medicine and cancer therapy. for example: ● regenerative medicine: manipulating signaling pathways (e.g., wnt, notch) can enhance stem cell proliferation and differentiation for tissue repair and organ regeneration [98]. ● cancer therapy: targeting signaling pathways that maintain cancer stem cells (e.g., wnt, hedgehog) can inhibit tumor growth and prevent relapse. in conclusion, the regulation of stem cell division is a complex process influenced by multiple signaling pathways and niche factors. continued research into these signals will provide new insights into stem cell biology and pave the way for innovative therapeutic strategies. orchestration of stem cell differentiation a critical factor in maintaining equilibrium between stem cells and differentiated cells is the precise regulation of stem cell progeny differentiation. the complexity of this task increases with the number of available options. vertebrate adult stem cells are tissue-specific, limiting the potential fates of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 307 progeny, such as goblet cells, paneth cells, enteroendocrine cells, and absorptive enterocytes in the vertebrate intestine (van der flier and clevers 2009). signaling molecules play a pivotal role in directed stem cell differentiation. major signaling pathways include: ● wnt/β-catenin: activates gene expression that promotes differentiation. ● tgf-β (transforming growth factor beta): regulates cell proliferation and differentiation. ● fgf (fibroblast growth factor): maintains pluripotency and induces differentiation. the microenvironment (niche) surrounding stem cells is a critical determinant influencing their behavior. interactions with neighboring cells, the extracellular matrix, and signaling gradients shape the "signaling landscape" that governs differentiation. examples include: ● extracellular matrix: physical and chemical properties guide differentiation. ● cellular interactions: direct cell contacts and secretion of growth factors activate or inhibit differentiation pathways. stem cell differentiation is also regulated by genetic and epigenetic mechanisms: ● histone modifications: chromatin remodeling influences gene accessibility for transcription. ● dna tension alterations: regulate transcription factor activity and cell-type-specific gene expression. research demonstrates how various factors direct stem cell differentiation in clinical contexts. for instance, fgf-induced neurogenic differentiation of induced pluripotent stem cells (ipscs) showcases the potential of cellular therapies for treating neurodegenerative disorders. the orchestration of stem cell differentiation is a complex process influenced by multiple factors, including signaling molecules, microenvironmental cues, and genetic regulation. understanding these mechanisms opens new avenues for therapeutic strategies in regenerative medicine and cell therapy (singh et al. 2015). conceptual problems of lineage organization mechanisms and conceptual principles regulating progenitor cell differentiation remain speculative. are lineage choices governed by external signals that enable progenitors to differentiate "on demand"? or do internal processes, such as the centriole-based differentiation hypothesis (tkemaladze and chichinadze 2005), drive lineage specification? "on-demand" models imply flexibility, aligning progenitor differentiation with local requirements, for example, replacing dying cells through simultaneous differentiation signals. however, such models require numerous cell-specific "replace me" signals and may fail when entire cell types are lost (e.g., photoreceptors in planarian head amputation). the ability of planarians to regenerate tissues and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 308 organs de novo challenges any model requiring pre-existing differentiated cells for progenitor specification (iglesias et al. 2008). conversely, progenitor fate decisions through intrinsic mechanisms may enable de novo specification of lost cell types, albeit with conceptual trade-offs. during regeneration, specifying the exact number and types of progenitors far in advance of their assembly into tissues and organs (lapan and reddien 2011) is difficult to reconcile with stochastic mechanisms. in homeostasis, relying solely on intrinsic mechanisms would result in uniform progenitor production throughout the organism, leading to inappropriate differentiation (e.g., photoreceptors in the tail). apoptosis or long-range migration may address such mismatches, but internal mechanisms fail to explain phenomena like size-dependent reproductive organ differentiation (newmark et al. 2008) or fluctuating epithelial cell demands during growth and degradation. both scenarios face conceptual challenges as they propose terminal cell fate specification at a single checkpoint. however, a single checkpoint seems implausible given the vast diversity of cell types. furthermore, embryonic cell fate decisions result from progressive differentiation restrictions via multiple signaling inputs. hierarchical lineage organization is, therefore, a plausible model (baguñà et al. 1990), incorporating broad lineage constraints (e.g., "neuronal," "intestinal," "muscular") at higher levels and refined terminal fate decisions (e.g., specific neuronal subtypes) at later differentiation stages. observed expression patterns, such as smed-tyrosinase in regenerating planarian eyes, align with this model. notably, cell fate decisions occur incrementally through multiple intermediate checkpoints rather than instantaneously. hierarchical differentiation integrates intrinsic and signaling-mediated fate determination across checkpoints, balancing stability and flexibility. initial lineage selection via intrinsic mechanisms, such as stochastic retinal progenitor fate choices (gomes et al. 2011), ensures long-term lineage stability. the concern of inappropriate progenitors becomes less significant with broader initial lineage selections. progenitor fate choices how regeneration restores precisely what is missing remains unclear. these phenomena imply global body patterning signals influencing local fate decisions (lobo et al. 2012). while mechanistic details are lacking, altered smed-β-catenin-1 activity highlights conceptual importance. β-catenin functions as an intracellular effector of canonical wnt signaling (clevers and nusse 2012). reduced smed-βcatenin-1 activity induces head regeneration regardless of wound context, while increased activity dominantly induces tail regeneration (gurley et al. 2008). these phenotypes suggest that β-catenin-1 acts as a binary switch high in the tissue fate hierarchy rather than a simple internal determinant. embryonic organizers provide a paradigm for such mechanisms. organizers are self-sustaining signaling centers (often involving β-catenin) that establish embryonic axes (de robertis 2009). their georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 309 relevance to planarian regeneration lies in their self-organization based on dynamic cell interactions (meinhardt 2009) and their ability to spatially direct lineage selection (niehrs 2004). smed-β-catenin1 may select between self-sustaining signaling systems promoting tail or head regeneration, organizing progenitor differentiation spatially and temporally. patterning signals influencing lineage choices require regional fate determinants or competence mediators. examples include lim-homeodomain transcription factor dj-islet, essential for tail regeneration and maintaining wnt ligand expression (hayashi et al. 2011), and tale-homeobox gene smed-prep, necessary for head induction downstream of β-catenin-1 (felix and aboobaker 2010). these genes may function as selectors for regional identities. progenitors differentiate in response to patterning signals, which themselves are produced by differentiated cells, forming a self-reinforcing loop. thus, cell fate specification is both an endpoint and a starting point, perpetuating developmental patterns. self-renewal of tissues tissue self-renewal is a fundamental process that maintains homeostasis and ensures repair following apoptosis or injury. it involves tightly regulated mechanisms driven by stem and progenitor cells, which possess the ability to proliferate and differentiate. the ability of tissues to self-renew is essential for maintaining physiological balance and functional longevity. this process depends on a dynamic interplay between cellular proliferation, differentiation, and apoptosis. stem cells play a central role in self-renewal due to their capacity for asymmetric division, enabling both self-replication and the generation of specialized cell types. stem cells are categorized into embryonic and adult stem cells, with the latter being responsible for tissue maintenance. adult stem cells reside in niches that provide structural and biochemical support, preserving their quiescence and multipotency. asymmetric division allows stem cells to produce one daughter cell that retains stem-like properties and another that differentiates. this division is regulated by polarity proteins, centrosome inheritance, and spindle orientation. progenitor cells amplify tissue-specific cell populations through transient proliferation, followed by terminal differentiation. key signaling cascades such as wnt/β-catenin, notch, and 123 orchestrate self-renewal processes by modulating gene expression and cellular behavior. epigenetic regulation, including dna methylation and histone modifications, maintains the balance between self-renewal and differentiation. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 310 factors such as oct4, sox2, and nanog sustain pluripotency in embryonic stem cells and regulate lineage-specific commitment in adult stem cells. understanding the regulatory networks of tissue self-renewal provides insights into maintaining health and treating diseases. further research into niche dynamics, signaling pathways, and epigenetic controls is essential for advancing regenerative medicine. the problem of decreasing stem cell division rate over time stem cells are vital for tissue maintenance, regeneration, and repair due to their ability to self-renew and differentiate. however, a significant challenge in aging and regenerative medicine is the progressive decline in stem cell division rates over time. this phenomenon contributes to reduced tissue regeneration, increased susceptibility to degenerative diseases, and age-related functional decline (tkemaladze, 2023). understanding the mechanisms underlying this decline is critical for developing strategies to counteract stem cell exhaustion and enhance therapeutic outcomes. the decrease in stem cell proliferative capacity is influenced by intrinsic and extrinsic factors: 1. intrinsic mechanisms ○ centriolar aging: accumulation of old centrioles in stem cells disrupts mitotic fidelity, leading to asymmetric division defects and reduced proliferative potential (tkemaladze, 2023; tkemaladze & chichinadze, 2005). ○ epigenetic alterations: age-associated changes in dna methylation and histone modifications impair transcriptional networks essential for self-renewal. for example, dysregulation of wnt/β-catenin and notch signaling pathways compromises stem cell quiescence (zhang et al., 2022; sharma et al., 2021). ○ oxidative stress and dna damage: reactive oxygen species (ros) and unresolved dna breaks activate senescence pathways, halting division (lobo et al., 2012; van der flier & clevers, 2009). 2. extrinsic mechanisms ○ niche degradation: aging disrupts the stem cell niche, reducing supportive signals such as cxcl12 and scf, which are critical for hematopoietic stem cell maintenance (tuan et al., 2003). ○ systemic inflammation: pro-inflammatory cytokines (e.g., il-6, tnf-α) alter stem cell behavior, promoting differentiation over self-renewal (newmark et al., 2008). consequences of reduced division rates 1. tissue atrophy and dysfunction: declining division rates impair the replenishment of differentiated cells, leading to conditions such as osteoporosis, sarcopenia, and immune senescence (baguñà et al., 1990). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 311 2. compromised regeneration: reduced proliferative capacity limits tissue repair post-injury. for instance, aged neural stem cells fail to generate sufficient neurons after brain trauma (gomes et al., 2011). 3. cancer risk: paradoxically, residual stem cells with accumulated mutations may undergo clonal expansion, increasing malignancy risk (swain et al., 2020). current research and interventions 1. centriole-targeted approaches: tkemaladze (2023) proposes that selective removal of aged centrioles could rejuvenate stem cell division, though this remains experimental. 2. pharmacological interventions: short-term administration of dasatinib and quercetin, senolytics that clear senescent cells, has shown promise in improving stem cell function in human trials (tkemaladze & apkhazava, 2019). 3. epigenetic reprogramming: resetting dna methylation patterns using yamanaka factors (oct4, sox2, klf4) restores pluripotency in aged cells (schmidt & plath, 2012). challenges and future directions 1. tumorigenic risks: reactivating division in aged stem cells may inadvertently promote cancer (swain et al., 2020). 2. niche engineering: developing artificial niches with biomaterials to mimic youthful microenvironments could sustain stem cell proliferation (park et al., 2015). 3. personalized therapies: integrating crispr-based gene editing to correct age-related mutations in patient-specific ipscs offers tailored solutions (burnight et al., 2015). the decline in stem cell division rates over time poses a significant barrier to tissue homeostasis and regeneration. while intrinsic factors like centriolar aging and epigenetic drift play central roles, extrinsic niche degradation and systemic inflammation exacerbate the problem. emerging strategies, including replacement of old centrioles with young ones, senolytics, and epigenetic reprogramming, hold potential but require rigorous validation. addressing these challenges will be pivotal for advancing regenerative medicine and mitigating age-related degeneration. discussion the study of stem cell systems and their regenerative potential has revolutionized our understanding of biology and medicine. stem cells, with their unique ability to self-renew and differentiate, hold immense promise for treating degenerative diseases, injuries, and aging-related conditions. however, significant challenges remain in translating stem cell research into clinical applications. this discussion highlights key insights, challenges, and future directions in stem cell research, emphasizing the need for interdisciplinary collaboration and ethical considerations. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 312 key insights 1. heterogeneity and plasticity: stem cell populations are highly heterogeneous, with varying degrees of potency and differentiation potential. this heterogeneity is regulated by complex transcriptional networks and signaling pathways, which influence cell fate decisions. understanding this plasticity is crucial for optimizing stem cell-based therapies. for example, single-cell rna sequencing has revealed subpopulations within pluripotent stem cell cultures with distinct transcriptional signatures, indicating a spectrum of pluripotency states that may affect differentiation efficiency. 2. stem cell niches: the stem cell niche plays a critical role in maintaining stem cell homeostasis by providing biochemical and physical cues that regulate self-renewal and differentiation. disruptions in the niche can lead to stem cell exhaustion or uncontrolled proliferation, contributing to aging and cancer. for instance, the bone marrow niche supports hematopoietic stem cells through signals like cxcl12 and scf, while the neural stem cell niche in the brain relies on notch and bmp signaling. 3. aging and stem cell decline: aging is associated with a decline in stem cell function, driven by intrinsic factors (e.g., dna damage, epigenetic alterations) and extrinsic factors (e.g., niche degradation, inflammation). strategies to rejuvenate aged stem cells, such as epigenetic reprogramming and senolytic therapies, are being explored to counteract age-related degeneration. for example, short-term administration of dasatinib and quercetin has shown promise in improving stem cell function in human trials. 4. cancer stem cells: cancer stem cells (cscs) are a subset of tumor cells with stem-like properties that drive tumor initiation, progression, and therapy resistance. targeting cscs through signaling pathway inhibitors (e.g., wnt, notch) and immune-based therapies offers a promising approach to cancer treatment. for instance, aberrant activation of wnt signaling in colorectal cancer stem cells contributes to tumor growth and therapy resistance (aphkhazava et al. 2024). 5. ethical and safety considerations: the use of embryonic stem cells (escs) raises ethical concerns, while ipscs offer a viable alternative for personalized medicine. however, challenges such as tumorigenicity, immune rejection, and long-term integration must be addressed to ensure the safety and efficacy of stem cell-based therapies. regulatory frameworks continue to evolve to balance scientific progress with ethical considerations. future directions 1. single-cell and multi-omics technologies: advances in single-cell sequencing and multi-omics approaches will provide deeper insights into stem cell heterogeneity and regulatory mechanisms, enabling more precise control of stem cell fate. for example, integrating transcriptomics, epigenomics, and proteomics can reveal dynamic changes in stem cell populations during differentiation. 2. bioengineering and synthetic biology: developing artificial niches and biomimetic environments can enhance stem cell survival, proliferation, and differentiation for georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 313 transplantation therapies. for instance, 3d bioprinting and organoid technology are being used to create functional tissues for regenerative medicine . 3. personalized medicine: patient-specific ipscs and crispr-based gene editing offer tailored solutions for regenerative medicine and disease modeling, paving the way for precision therapies. for example, ipsc-derived cardiomyocytes are being explored for personalized heart repair. 4. targeting aging and degenerative diseases: strategies to rejuvenate aged stem cells and restore tissue homeostasis hold promise for treating age-related diseases and extending healthy lifespan. for instance, epigenetic reprogramming using yamanaka factors (oct4, sox2, klf4, c-myc) has shown potential in reversing age-related decline in stem cell function. challenges and opportunities despite significant progress, several challenges remain in stem cell research. tumorigenic risks, immune rejection, and long-term integration of transplanted stem cells are critical hurdles that must be addressed. additionally, ethical concerns regarding the use of embryonic stem cells and genetic modifications require careful consideration. however, the rapid pace of advancements in stem cell biology, gene editing, and tissue engineering offers exciting opportunities for overcoming these challenges and translating stem cell research into clinical applications (aphkhazava et al. 2024). in conclusion, stem cell research represents a frontier in biological and medical innovation. by integrating molecular insights with technological advancements, we can unlock the full potential of stem cells for regenerative medicine, disease modeling, and personalized healthcare. continued interdisciplinary collaboration, ethical considerations, and rigorous regulatory oversight will be essential to ensure the safe and effective application of stem cell-based therapies in the modern era. conclusion stem cell systems represent a transformative frontier in biological and medical research, offering unprecedented potential for regenerative medicine, disease modeling, and personalized healthcare. the unique properties of stem cells—self-renewal and differentiation—enable them to play a critical role in tissue maintenance, repair, and regeneration. these capabilities hold immense promise for addressing some of the most pressing health challenges of our time, including degenerative diseases, injuries, and aging-related conditions. however, realizing the full potential of stem cell-based therapies requires overcoming significant challenges. tumorigenicity, immune rejection, and ethical concerns remain critical barriers that must be addressed to ensure the safety and efficacy of stem cell applications. advances in induced pluripotent stem cells (ipscs), crispr-cas9 gene editing, and tissue engineering are paving the way for innovative solutions, but further research is needed to refine these technologies and translate them into clinical practice (singh et al. 2015). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 314 the regulation of stem cell homeostasis, governed by intricate transcriptional networks, epigenetic modifications, and niche signals, is essential for maintaining the balance between self-renewal and differentiation. disruptions in this balance can lead to aging, cancer, and degenerative diseases, highlighting the importance of understanding the molecular mechanisms underlying stem cell function. looking ahead, the integration of single-cell technologies, bioengineering, and synthetic biology will enhance our ability to control stem cell fate and improve therapeutic outcomes. personalized medicine approaches, such as patient-specific ipscs and gene editing, offer tailored solutions for regenerative medicine, while strategies to rejuvenate aged stem cells hold promise for treating age-related diseases and extending healthy lifespan. in conclusion, stem cell research represents a paradigm shift in medicine, offering novel solutions for previously untreatable conditions. by advancing our understanding of stem cell biology and leveraging technological innovations, we can unlock the full potential of stem cells to improve the quality of life for millions of individuals worldwide. continued interdisciplinary collaboration, ethical considerations, and rigorous regulatory oversight will be essential to ensure the safe and effective application of stem cell-based therapies in the modern era. references: 1. adell, t., cebrià, f., & saló, e. (2010). gradients in planarian regeneration and homeostasis. cold spring harbor perspectives in biology, 2(1), a000505. https://doi.org/10.1101/cshperspect.a000505 2. aphkhazava, d., sulashvili, n., egnatievi, i., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach to tumor research and biochemistry. scientific journal „spectri“, 9(1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06 3. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 4. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 5. baguñà, j., romero, r., saló, e., collet, j., auladell, c., ribas, m., riutort, m., garcia-fernandez, j., burgaya, f., & bueno, d. (1990). growth, degrowth and regeneration as developmental phenomena in adult freshwater planarians. in h.-j. marthy (ed.), experimental embryology in aquatic plants and animals (pp. 129–162). plenum press. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 315 6. boyer, l. a., lee, t. i., cole, m. f., johnstone, s. e., levine, s. s., zucker, j. p., guenther, m. g., kumar, r. m., murray, h. l., jenner, r. g., gifford, d. k., melton, d. a., jaenisch, r., & young, r. a. (2005). core transcriptional regulatory circuitry in human embryonic stem cells. cell, 122(6), 947-956. https://doi.org/10.1016/j.cell.2005.08.020 7. burnight, e. r., wiley, l. a., mullins, r. f., stone, e. m., & tucker, b. a. (2015). gene therapy using stem cells. cold spring harbor perspectives in medicine, 5(4), a017434. https://doi.org/10.1101/cshperspect.a017434 8. clevers, h., & nusse, r. (2012). wnt/β-catenin signaling and disease. cell, 149(5), 1192–1205. https://doi.org/10.1016/j.cell.2012.05.012 9. clevers, h. (2011). the cancer stem cell: premises, promises, and challenges. nature medicine, 17(3), 313-319. https://doi.org/10.1038/nm.2304 10. de robertis, e. m. (2009). spemann’s organizer and the self-regulation of embryonic fields. mechanisms of development, 126(11–12), 925–941. https://doi.org/10.1016/j.mod.2009.08.004 11. dlx and sp6-9 control optic cup regeneration in a prototypic eye. plos genetics, 7(8), e1002226. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1002226 12. dominici, m., le blanc, k., mueller, i., slaper-cortenbach, i., marini, f., krause, d., deans, r., keating, a., prockop, d., & horwitz, e. (2006). minimal criteria for defining multipotent mesenchymal stromal cells. the international society for cellular therapy position statement. cytotherapy, 8(4), 315-317. https://doi.org/10.1080/14653240600855905 13. felix, d. a., & aboobaker, a. a. (2010). the tale class homeobox gene smed-prep defines the anterior compartment for head regeneration. plos genetics, 6(9), e1000915. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1000915 14. gomes, f. l. a. f., zhang, g., carbonell, f., correa, j. a., harris, w. a., simons, b. d., & cayouette, m. (2011). reconstruction of rat retinal progenitor cell lineages in vitro reveals a surprising degree of stochasticity in cell fate decisions. development, 138(2), 227–235. https://doi.org/10.1242/dev.059659 15. gorgaslidze, n., sulashvili, n., gabunia, l., ratiani, l., & giorgobiani, m. (2023). the singularities of temozolimide pharmacotherapeutic effects in brain effects in brain tumor therapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 62–66. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16 16. gurley, k. a., rink, j. c., & sánchez alvarado, a. (2008). beta-catenin defines head versus tail identity during planarian regeneration and homeostasis. science, 319(5861), 323–327. https://doi.org/10.1126/science.1150029 17. halpern, j., o'hara, s. e., doxzen, k. w., witkowsky, l. b., & owen, a. l. (2019). societal and ethical impacts of germline genome editing: how can we secure human rights? the crispr journal, 2(5), 293–298. https://doi.org/10.1089/crispr.2019.0029 18. hayashi, t., motoishi, m., yazawa, s., itomi, k., tanegashima, c., nishimura, o., agata, k., & tarui, h. (2011). a lim-homeobox gene is required for differentiation of wnt-expressing cells georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 316 at the posterior end of the planarian body. development, 138(17), 3679–3688. https://doi.org/10.1242/dev.066852 19. iglesias, m., gómez-skarmeta, j. l., saló, e., & adell, t. (2008). silencing of smed-betacatenin1 generates radial-like hypercephalized planarians. development, 135(7), 1215–1221. https://doi.org/10.1242/dev.020289 20. jaba, t. (2022). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration yields senolytic effect in humans. issues and developments in medicine and medical research vol. 2, 22-31. lapan, s. w., & reddien, p. w. (2011). 21. liska, m. g., crowley, m. g., & borlongan, c. v. (2017). regulated and unregulated clinical trials of stem cell therapies for stroke. translational stroke research, 8(2), 93–103. https://doi.org/10.1007/s12975-016-0504-4 22. lobo, d., beane, w. s., & levin, m. (2012). modeling planarian regeneration: a primer for reverse-engineering the worm. plos computational biology, 8(8), e1002481. https://doi.org/10.1371/journal.pcbi.1002481 23. meinhardt, h. (2009). beta-catenin and axis formation in planarians. bioessays, 31(1), 5–9. https://doi.org/10.1002/bies.080194 24. morrison, s. j., & spradling, a. c. (2008). stem cells and niches: mechanisms that promote stem cell maintenance throughout life. cell, 132(4), 598-611. https://doi.org/10.1016/j.cell.2008.01.038 25. newmark, p. a., wang, y., & chong, t. (2008). germ cell specification and regeneration in planarians. cold spring harbor symposia on quantitative biology, 73, 573–581. https://doi.org/10.1101/sqb.2008.73.022 26. orkin, s. h., & zon, l. i. (2008). hematopoiesis: an evolving paradigm for stem cell biology. cell, 132(4), 631-644. https://doi.org/10.1016/j.cell.2008.01.025 27. park, j. s., suryaprakash, s., lao, y. h., & leong, k. w. (2015). engineering mesenchymal stem cells for regenerative medicine and drug delivery. methods, 84, 3–16. https://doi.org/10.1016/j.ymeth.2015.03.002 28. saitou, m., & yamaji, m. (2012). primordial germ cells in mice. cold spring harbor perspectives in biology, 4(11), a008375. https://doi.org/10.1101/cshperspect.a008375 29. scharf b, clement cc, yodmuang s, urbanska am, suadicani so, aphkhazava d, thi mm, perino g, hardin ja, cobelli n, vunjak-novakovic g, santambrogio l. (2013): age related carbonylation of fibrocartilage structural proteins drives tissue degenerative modification.chem biol. 25;20(7): 922-34. 30. schmidt, r., & plath, k. (2012). the roles of the reprogramming factors oct4, sox2 and klf4 in resetting the somatic cell epigenome during induced pluripotent stem cell generation. genome biology, 13(10), 251. https://doi.org/10.1186/gb-2012-13-10-251 31. sharma, a., mir, r., & galande, s. (2021). epigenetic regulation of the wnt/β-catenin signaling pathway in cancer. frontiers in genetics, 12, 681053. https://doi.org/10.3389/fgene.2021.681053 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 317 32. singh, v. k., kalsan, m., kumar, n., saini, a., & chandra, r. (2015). induced pluripotent stem cells: applications in regenerative medicine, disease modeling, and drug discovery. frontiers in cell and developmental biology, 3, 2. https://doi.org/10.3389/fcell.2015.00002 33. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 34. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan , n., gabunia, l., … zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 35. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. 36. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 37. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 38. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 39. swain, n., thakur, m., pathak, j., & swain, b. (2020). sox2, oct4 and nanog: the core embryonic stem cell pluripotency regulators in oral carcinogenesis. journal of oral and maxillofacial pathology, 24(2), 368–373. https://doi.org/10.4103/jomfp.jomfp_84_20 40. tkemaladze, j. (2023). reduction, proliferation, and differentiation defects of stem cells over time: a consequence of selective accumulation of old centrioles in the stem cells? molecular biology reports, 50(3), 2751–2761. https://doi.org/10.1007/s11033-022-08221-3 41. tkemaladze, j. (2024). editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 318 42. tkemaladze, j. v., & chichinadze, k. n. (2005). centriolar mechanisms of differentiation and replicative aging of higher animal cells. biochemistry (moscow), 70(12), 1288–1303. https://doi.org/10.1007/s10541-005-0266-1 tkemaladze j. (2024). editorial: molecular mechanism of ageing and therapeutic advances through targeting glycative and oxidative stress. front pharmacol. 2024 mar 6;14:1324446. doi: 10.3389/fphar.2023.1324446. pmid: 38510429; pmcid: pmc10953819. 43. tkemaladze, j., & apkhazava, d. (2019). dasatinib and quercetin: short-term simultaneous administration improves physical capacity in human. journal of biomedical science, 8(3), 3. https://doi.org/10.24966/bs-3935/100003 44. trounson, a., & mcdonald, c. (2015). stem cell therapies in clinical trials: progress and challenges. cell stem cell, 17(1), 11-22. https://doi.org/10.1016/j.stem.2015.06.007 45. tuan, r. s., boland, g., & tuli, r. (2003). adult mesenchymal stem cells and cell-based tissue engineering. arthritis research & therapy, 5(1), 32–45. https://doi.org/10.1186/ar614 46. van der flier, l. g., & clevers, h. (2009). stem cells, self-renewal, and differentiation in the intestinal epithelium. annual review of physiology, 71, 241–260. https://doi.org/10.1146/annurev.physiol.010908.163145 47. vandana, j. j., manrique, c., lacko, l. a., & chen, s. (2023). human pluripotent-stem-cellderived organoids for drug discovery and evaluation. cell stem cell, 30(5), 571–591. https://doi.org/10.1016/j.stem.2023.04.011 48. young, r. a. (2011). control of the embryonic stem cell state. cell, 144(6), 940-954. https://doi.org/10.1016/j.cell.2011.01.032 49. zare, a., salehpour, a., et al. (2023). epigenetic modification factors and micrornas network associated with differentiation of embryonic stem cells and induced pluripotent stem cells toward cardiomyocytes: a review. life, 13(2), 569. https://doi.org/10.3390/life13020569 50. zhang, p., li, x., pan, c., zheng, x., hu, b., xie, r., hu, j., shang, x., & yang, h. (2022). singlecell rna sequencing to track novel perspectives in hsc heterogeneity. stem cell research & therapy, 13(1), 39. https://doi.org/10.1186/s13287-022-02717-2 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 319 ღეროვანი უჯრედების სისტემები და რეგენერაცია დავით აფხაზავა1, ნოდარ სულაშვილი2, ჯაბა ტყემალაძე3 1ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, ალტე უნივერსიტეტის მედიცინის საერთაშორისო სკოლის ბიოქიმიის პროფესორი, თბილისი, საქართველო https://orcid.org/0000-00016216-6477 ; d.apkhazava@alte.edu.ge; 2მედიცინის დოქტორი, ფარმაცევტულ და ფარმაკოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, ალტე უნივერსიტეტის მედიცინის საერთაშორისო სკოლის ფარმაკოლოგიის პროფესორი, თბილისი, საქართველო https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 ; n.sulashvili@ug.edu.ge; 3კვლევების დირექტორი, დღეგრძელობის კლინიკა, შოთა რუსთაველის ქ. 46, 3001, აბასთუმანი, საქართველო https://orcid.org/0000-0001-8651-7243 ; jtkemaladze@longevity.ge აბსტრაქტი ღეროვანი უჯრედების სისტემები გადამწყვეტია ბიოლოგიურ განვითარებაში, ქსოვილების შენარჩუნებასა და რეგენერაციულ მედიცინაში, მათი თვითგანახლებისა და დიფერენციაციის ორმაგი უნარის გამო. ეს მიმოხილვა იკვლევს ღეროვანი უჯრედების ჰეტეროგენულობასა და მარეგულირებელ მექანიზმებს პოტენციის მდგომარეობებში — პლურიპოტენტური, მულტიპოტენტური და უნიპოტენტური — ხაზს უსვამს დინამიკურ ტრანსკრიპციულ სქემებს, რომლებიც მოიცავს ძირითად ფაქტორებს (oct4, sox2, nanog) და სასიგნალო გზებს (wnt/βcatenin, notch, hedgehog). ღეროვანი უჯრედების ჰომეოსტაზი, რომელიც გადამწყვეტია ქსოვილის მთლიანობისთვის, შენარჩუნებულია შინაგანი (ეპიგენეტიკური, მეტაბოლური) და გარეგანი (ნიშიდან მიღებული) სიგნალების მეშვეობით, რომელთა დარღვევები დაკავშირებულია დაბერებასთან, დეგენერაციულ დაავადებებთან და კიბოსთან. ინდუცირებული პლურიპოტენტური ღეროვანი უჯრედების (ipscs) და გენომის რედაქტირების (crispr-cas9) მიღწევები ტრანსფორმაციულ პოტენციალს გვთავაზობს პერსონალიზებული თერაპიისთვის, თუმცა სიმსივნური წარმოქმნის, იმუნური უარყოფისა და ეთიკური საკითხების გამოწვევები კვლავ არსებობს. ხაზგასმულია ღეროვანი უჯრედების ნიშების როლი მოსვენების, პროლიფერაციისა და დიფერენციაციის მოდულირებაში, ასევე გამოყენება ქსოვილოვანი ინჟინერიის, ორგანოიდების განვითარებისა და დაავადების მოდელირებისთვის. დაბერებასთან დაკავშირებული ღეროვანი უჯრედების ფუნქციის დაქვეითება, რომელიც გამოწვეულია ოქსიდაციური სტრესით, დნმ-ის დაზიანებით და ეპიგენეტიკური ცვლილებებით, ხაზს უსვამს გაახალგაზრდავების სტრატეგიების საჭიროებას. გარდა ამისა, კიბოს ღეროვანი უჯრედების (cscs) დისრეგულირებული ტრანსკრიპციული ქსელები წარმოადგენს თერაპიულ სამიზნეებს სიზუსტის ონკოლოგიისთვის. მომავალი მიმართულებები ხაზს უსვამს ერთუჯრედულ მულტიომიკას, სინთეზურ ბიოლოგიას და ბიოინჟინერიულ ნიშებს, რათა დახვეწოს დიფერენციაციის პროტოკოლები და გააუმჯობესოს კლინიკური ტრანსლაცია. მოლეკულური შეხედულებების ტექნოლოგიურ ინოვაციებთან ინტეგრირებით, ღეროვანი უჯრედების კვლევა გვპირდება რეგენერაციული მედიცინის ხარვეზების შევსებას, დეგენერაციული დარღვევების, დაზიანების აღდგენისა და პერსონალიზებული ჯანდაცვისთვის ახალი გადაწყვეტილებების შეთავაზებას. საკვანძო სიტყვები: რეგენერაცია, თვითგანახლება, ღეროვანი უჯრედები, ასიმეტრიული გაყოფა, სასიგნალო გზები, დაბერება, გაყოფის ტემპი, crispr-cas9, ipscs microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 218 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.20 history of science georgian radio during the second world war and in the years after the war nanuli talakhadze1, natia nakhutsrishvili1, sandro bakhtadze2 1i.javakhishvili tbilisi state university; 2geoaeronavigation company abstract this paper is a continuation of the article “the initial stages of the history of georgian radio” presented by the authors. the course of world war ii was widely covered by georgian radio from the moment it began. on june 22, 1941, at 12 noon, the all-union radio broadcast a message from the soviet government about the german attack on the ussr and announced general mobilization. the outbreak of the war partially eased the tension caused by repressions in the country and set new tasks for the georgian radio committee. in this article, we will discuss the role of georgian radio broadcasting in these processes. keywords: georgian radio broadcasting, second world war on june 22, 1941, at 12 noon, the all-union radio broadcast a message from the soviet government about the german attack on the ussr and announced a general mobilization. the outbreak of war partially eased the tension caused by the repressions in the country and set new tasks for the georgian radio committee. there were also some personnel changes from june 1941, the chairman of the committee, shalva tsagareishvili, was replaced by ioseb rukhadze. the resolution of the bureau of the central committee of the communist party of georgia “on the work of radio broadcasting” of december 26, 1941 specifically states that the georgian radio committee must urgently change its work in accordance with the new conditions and pay primary attention to military topics, expand collective listening to broadcasts, which is the main part of the radio’s propaganda and organizational work, and establish and take care of improving technical facilities and the qualifications of specialists in a number of regions of the republic. every word spoken on the air was subject to control, and this is evidenced by numerous government and party documents. for example, on june 16, 1942, the resolution of the bureau of the central committee of the communist party of georgia “on the organization of front radio broadcasting” emphasized that “radio is the party’s sharp weapon” and listed the exact plan and participants of the radio broadcast intended for the front (speech by the chairman of the central committee of the communist party of georgia v. bakradze, academicians i. beritashvili and s. janashia, poet s. chikovani, people’s artist of georgia a. khorava, as well as leading representatives of the working class, peasantry, and army, etc.). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 219 first of all, changes were planned in news broadcasting, which was to become a source of operational information on current events. however, it was still not possible to develop an appropriate concept, which was due to the lack of qualified creative personnel and the scarcity of original materials. in addition, in terms of receiving official messages, international information and other materials, the georgian radio committee was completely dependent on sakdes, which provided these materials with a long delay and could not be transmitted immediately. the repressions carried out among the radio committee staff also played a negative role. as noted in the reporting report of those years: a breakthrough in the work of the radio committee began in the spring of 1942, when the central apparatus was cleansed of hostile elements and replenished with new workers. ioseb rukhadze was also replaced. the chairman of the georgian radio committee was the famous film director, honored artist leo esakia, whose name is associated with the implementation of important radio broadcasting events. until 1943, georgian radio began broadcasting at 7:00 a.m. from moscow with the "latest news", and at 7:30 a.m. the first edition of "latest news" was broadcast in georgian. from the second half of 1943, the situation changed and daily broadcasting began at 6:30 a.m. with the georgian edition of "latest news", and georgian workers, before starting work, were given the opportunity to listen to the most important news of the day (reports of the soviet information bureau, correspondence with the patriotic war front, resolutions of the supreme soviet, foreign news). over time, the radio audience, consisting of residents of cities and villages who did not know the russian language, increased significantly. the second event was also very important: the georgian radio committee failed to receive sakdes' materials in time, so during the war it was decided to record the union radio's operational information on the shorinophone, which was immediately decoded and, after proper testing, broadcast in georgian. this entire process lasted from 15 to 30 minutes. in an extremely short time, the most important state notices, decrees and other materials became known to everyone in georgian. similarly, the listeners were provided with the leading article of the newspaper "pravda" and reviews of central newspapers. also, the texts of speeches of leading party and soviet workers broadcast by the union radio were recorded and translated on the shorinophone, some of which were not printed in the central press. in this way, the georgian radio committee provided great assistance to the editorial offices of the republic's magazines and newspapers and other propaganda organs. part of the materials received from moscow, which it did not use, was transferred to the republican press, where it was published under the heading: “received through the georgian radio committee”. before the war, attention was also focused on the material and technical base of the radio, and since 1940 it included: the transmitting radio station rv-7, four studios, equipment (amplifier, recorder, transmitter), receiving and technical control stations. compared to previous years, the receiving center could broadcast from moscow much better. radio transmission networks were expanded and new radio nodes were built. a total of 34 radio stations were operating throughout the republic. on january 21, 1941, by decision of the leadership of the georgian radio committee, the use of radio for international and military reviews, as well as theoretical transmission of conversations, was prohibited, except for materials sent by the charity committee. the local radio broadcasting trustees were instructed to "build local broadcasting only on local material and organize collective listening to lectures and reports on radio station rv-7." in the same year, by order of the union radio committee, the propaganda and agitation editorial office and the "latest news" were merged and renamed the political broadcasting editorial office. all political materials were collected here, and the total duration of broadcasting was 3 hours and 45 minutes a day. the editing of political broadcasting, in addition to the latest reports, included: political discussion (twice a week), agricultural programs (five times a week), translation of the leading article of "pravda", programs for young people (4 times a week). broadcasting was carried out in four languages georgian, russian, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 220 armenian and azerbaijani. s. natelashvili was appointed acting head of the united editorial department of political broadcasting, k. mavzarashvili editor of agricultural issues a. kekelia, in economics i. natroshvili. "latest news" was the most operational source of information for the georgian population and was broadcast in georgian and russian 6 times a day, and since 1944 7 times. in addition to information about the course of the war, reports were made from meetings and rallies held in various industrial establishments and collective farms, from speeches of workers at the microphone calling for the protection of soviet achievements, as well as about the state of materials. the public economy was broadcast, assistance was provided to the families of red army soldiers, etc. it is noteworthy that during the war the radio committee received a large number of letters from listeners, including questions, responses and cards of gratitude. in the spring of 1943, an article was sent to the newspaper "pravda" about the patriotic initiative of the fedukinsky school, which was expressed in the care of children who went to the front. several cards and questions were received by the editorial office of "latest news" the very next day. in response, the radio invited the deputy people's commissar of education of georgia, m. burchuladze, who addressed the workers of the republic. they responded to this initiative and mobilized to help the families of red army soldiers. it should be said that such cards were often drawn up by the editors themselves, creating the illusion that the workers were enthusiastically responding to public initiatives, although, in reality, the mass of workers and peasants was really active in this regard. from the very first days of the war, all citizens of the ussr (except for those who had special permission to do so) were forbidden to use any radio receiver at home, except for a cable broadcast player. everyone had to hand over their radio receivers to the state for safekeeping, and for this purpose, gigantic warehouses of radio equipment were organized throughout the soviet union (in 1945-1946 alone, about 1.3 million radio receivers were confiscated from their owners). those who did not hand over their domestic radio equipment were immediately arrested. the goal of this entire campaign was to prevent ordinary citizens from receiving information other than that from soviet radio (by the way, the same rule was in effect in fascist germany during the war). obviously, under such conditions of information dissemination, soviet radio broadcasting was granted a complete monopoly, which itself was subject to censorship and control by punitive bodies and could select facts and comment on them with a bias. every fact or event was considered in accordance with the general propaganda task. the main slogans were: "our cause is just! the enemy will be destroyed! we will remain! everything for the front, everything for victory!" it was impossible to say that the germans sometimes fight better than us, that some of their weapons are better than ours, etc. as is known, the front news was mainly provided to the radio by the specially organized "sovinformburo" during the war years (its reports on military operations were broadcast several times a day on georgian radio, which usually often embellished them, and sometimes grossly distorted them (especially in the first months of the war). during the war, the number of propaganda programs on the radio significantly increased, the purpose of which was to spread the idea of the invincibility of the soviet union in world war ii, the vanguard role of the communist party, the widespread propaganda of soviet patriotism and hatred of the enemies of the soviet country, and the strengthening of broad public support for the country's leadership and military policy pursued by the military leader. for this purpose, materials collected from the union radio and central or republican magazines were mainly used. for example, "the soviet people defend the achievements of the great october revolution", "the soviet back is strong", "the power of stalin's prophecy", "our heroic strong army", "the destruction of german fascism is inevitable", etc. gradually, the number of original programs increased, the authors of which were famous party and soviet workers, political and public figures, whose words could influence radio listeners and the formation of public opinion. the radio did not leave the intelligentsia without attention either, and with a special column "our soviet intelligence" invited georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 221 famous people, prominent figures of science and art to the microphone: s. janashia, n. ketskhoveli, n. muskhelishvili, v. kupradze, i. beritashvili and others. georgian radio paid special attention to issues of military training, air and chemical defense ("how to destroy an enemy tank", "how to fight enemy paratroopers", "how to remove an incendiary grenade", "how to behave during an alarm", etc.). since 1943, when the tension at the front eased and the war entered a turning point, the radio has occupied a wider place. it was devoted to the rear workers and the coverage of various branches of the public economy. there was almost no district or village left in georgia about which information or materials of other genres had not been disseminated. agricultural specialists agronomists, economists, veterinarians appeared at the microphone. telephone communications improved, which made it easier to connect with the districts and receive and transmit important information in a timely manner. the financial and political campaign of the war period, the problems of realizing the third state military loan, the issues of rationalization of production, mobilization of domestic resources, the economic regime, and socialist competitions were systematically covered in the cycles: “participants' tribune. during the general social competitions, "advanced enterprises at the microphone", "general attention and assistance to families at the front", "our transport and industry", special attention was paid to the transcaucasian railway, which did a lot for the work of the public economy and front-line services. every wednesday, under the rubric "technical propaganda", lectures-consultations and special conversations were often held for railway workers on the topic "the second industrial center of georgia", from gori "the homeland of the great stalin", from the avchala champagne factory "give high-quality champagne to the workers", from the lilo settlement "old and new big lilo", etc. the agitation and propaganda department of the central committee of the communist party of the soviet union (b.) was the main source of information, although it is difficult to say how complete and objective information it provided to listeners, since it controlled the content of radio broadcasts. until the middle of the war, original materials depicting war and front-line events were rarely broadcast; materials collected from the union radio committee and the press were mainly used. this deficit was somewhat compensated by historical themes, which were an effective means of raising patriotic spirits and manipulating national feelings. the column “our heroic ancestors” was used to broadcast conversations about personalities dedicated to georgia and heroic episodes from their lives, for example, “david the builder and the struggle for georgia’s independence”, “vakhtang gorgasali”, “queen tamar”, “giorgi saakadze”, “erekle ii” and others. at the same time, the rubric "the heroic past of the ussr" appeared, which mainly represented the history of russia and only to a small extent the past of other republics, for example: "the russian people in the first patriotic war", "battle. borodino", "minin and pozharsky", "the role of the partisan movement in the patriotic war of 1812", etc. during the war, interest in international topics especially increased. political pamphlets were often distributed mainly translated materials. among them, the articles of m. zoshchenko, v. kataev and especially i. ehrenburg were very popular: "cursed berlin", "walking in fritzland", "our people are the guarantor of this" and others. child murderers have no place on earth, everything must be exposed and all criminals must be punished. we must dig up all the executioners, and since we value a man so much, we want all his enemies to be punished the author's pathetic and revealing tone, uncompromising, sharp satire, raised the fighting and patriotic spirit of the people. i. ehrenburg's articles were almost always read by announcer david dzigua. the tone of his voice and the persuasiveness of his reading made a great impression on the listener. in addition, it should be noted the heavy language of the translated materials, faulty sentences. georgian pamphlets and satirists had not yet appeared at the microphone. germane georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 222 shubitidze's pamphlet on an international topic appeared several times in radio broadcasts, although it was not distinguished by its political sharpness. if we look at the statistical data, the number of thematic programs according to the reports of 1942 is as follows: “news about the patriotic war front” — 508 programs, “soviet rear” — 51 programs, celebration of important dates — 61 programs. , “partisan battle” — 14 programs. by authors: georgian authors — 226 programs, russian authors — 282 programs, sister republics (without russian) — 17 programs. as can be seen from these data, the abundance of russian-language programs is striking, which was caused by the increase in the number of russian and non-georgian listeners in our republic. from the second half of 1942, the share of original programs by journalists of the georgian radio committee increased significantly, which was a result of their connection with the front. many radio correspondents themselves became eyewitnesses of the war. the resolution "on the work of military correspondents" adopted by the propaganda and agitation department of the central committee of the cpsu (b) and the main political directorate of the red army authorized the leadership of the press and radio broadcasting to send their own correspondents to the front, who would be enrolled in the red army cadres and provide materials to the relevant information media. the military correspondents were instructed to show the people on the front line, the red army fighters and commanders who were well versed in military equipment and combat tactics, their initiative, agility in the fight against the enemy, their hatred of the german fascists, their strength, self-sacrifice and discipline. execution of orders from the command. materials by special correspondents of the radio and authors working in the army, essays on famous georgian soldiers, episodes from the front-line life of heroes of the ussr were broadcast three times a week under the new heading "famous children of the georgian people in the patriotic war": "georgian street in kremenchug", "georgian defenders of stalingrad", "captain bukhaidze", "georgian guardsmen", "the gulvardashvili brothers", etc. in parallel, live performances of soldiers were organized at the microphone. soldiers and officers who participated in the defense of stalingrad, the guards of major general nikoloz tavartkiladze, participants in the battles near novorossiysk, anapa and taman were invited to the studio. thus, georgian radio broadcasting played a major role in covering the course of world war ii. by the end of the 1950s, it was finally formed in technical-organizational and professional terms, with a powerful material-technical base and is engaged in broadcasting throughout the republic. its public functions have long been defined, the specificity of radio images and on-air modifications of the journalistic genre have been mastered, and an organizational structure has been formed. in addition, it is an agency of union-republican subordination and simultaneously experiences the influence of both the unified centralized system of broadcasting and local government bodies, any changes in the state information structure. after the above-mentioned reforms, in 1978, the state committee of television and radio broadcasting of georgia was finally formed this name remained with it until the end of soviet power. ლიტერატურა uitssa of georgia (archive) 1978, 258, p. 8, 19, 30, 34-35, 72. საქართველოს უისცა (არქივი) 1978, 258, გვ. 8, 19, 30, 34-35, 72. bakradze a. (1990) the taming of the literature. tbilisi, 56. ბაქრაძე, ა. (1990) მწერლობის მოთვინიერება. თბილისი, 56. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 223 მეცნიერების ისტორია ქართული რადიო მეორე მსოფლიო ომის დროს და ომის შემდგომ წლებში ნ.ტალახაძე1, ნ.ნახუცრიშვილი1, ს.ბახტაძე2, 1ი.ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; 2საქაერონავიგაციის კომპანია რეზიუმე ნაშრომი წარმოადგენს ავტორების სტატიის „ქართული რადიოს ისტორიის საწყისი ეტაპები“ გაგრძელებას. მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობა დაწყების დღიდან ფართოდ გააშუქა ქართულმა რადიომ. 1941 წლის 22 ივნისს, შუადღის 12 საათზე, საკავშირო რადიომ საბჭოთა ხელისუფლებისგან გაავრცელა შეტყობინება სსრკ-ზე გერმანიის თავდასხმის შესახებ და გამოაცხადა საყოველთაო მობილიზაცია. ომის დაწყებამ ნაწილობრივ განმუხტა ქვეყანაში რეპრესიებით გამოწვეული დაძაბულობა და საქართველოს რადიოკომიტეტს ახალი ამოცანები დაუსვა. ამ სტატიაში განვიხილავთ ქართული რადიომაუწყებლობის როლს ამ პროცესებში. 2025070319.pdf fullpdf070412025.pdf draining acute obstructive uropathy: nephrostomy or stenting?! david kochiashvili, george kochiashvili, kakhaberi kviloria department of urology, the first university clinic, tbilisi state medical university tbilisi, georgia there is always a question: using percutaneous nephrostomy or ureteral stenting? there are a number of international studies that show no reliable difference between them. according to the european urology guideline, both are equally effective. we were interested in comparing these two methods of drainage in the reality of georgia. the present comparison is presented in the form of a retrospective study model and represents only an analysis of the facts. the comparison is presented on 10 10 patients. patients with acute obstruction (24-48-hour anamnesis) were selected as the selection criteria. leukocyte initial >11.0 55, gender male+female, no other catheter (of any type) of the urinary system is mentioned. it does not represent a complication of medical intervention. there are no uro-oncological diseases. comparison criteria taken as: length of delay in the clinic stoma is better 25%, normalization of leukocytosis median 0.5% better in the stoma. the dynamics of the crp median 41% better in the stoma. dynamics of creatinine median 30% better in stoma, presence of urethral catheter in stoma 0% in stent 100 %, elimination of dilatation in stoma 3% is better, p.o. painkillers in stoma 30% in stent 100 %, general anesthesia, in stoma 0% in stent 100 % p.o. dysuria in stoma 0% in stent 100 %. in a total of 136 nephrostomy patients, the incidence of reoperation was 3 -2%. in a total of 144 patients after ureteral stenting, the incidence of reoperation. in a total of 136 nephrostomy patients, hematuria was 0 0%. a total of 144 cases of hematuria after ureteral stenting was 121 84%. in total, in 54 nephrostomy patients who were transferred to lithotripsy treatment, removal of stones, elimination of obstruction and nephrostomy decannulation without additional intervention were observed in 48 patients, 96%. in 71 patients after stenting of the ureter, who were referred to lithotripsy treatment, removal of stones, elimination of obstruction and decanulation without additional intervention were observed in 55 patients 77%. according to the analysis of statistics and facts, the only where the dominance of the stent is visible is the experience of relatives, while other factors indicated the absolute dominance of nephrostoma. keywords: percutaneous nephrostomy, ureteral stenting. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 628 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.33 1; 2; 3 1 , ; 2 , ; 3 , , pmbok guide, prince2, iso 21500 agile/lean . , , , . , , , , . , . : , pmbok, prince2, iso 21500, agile, lean, , 1. 1.1. . , , , , , , . , , . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 629 , , . — , . . , , , 30–40%, , . , , . , . , , , . , , . 1.2. , . , , . , : ( , , , ); ; , ; . , , . , pmbok guide, prince2 iso 21500, , . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 630 , , . , , . , . . agile lean , . , , , . , , , . , , , . 2. : pmi pmbok, prince2, iso 21500. 2.1. pmi pmbok guide pmbok guide (project management body of knowledge) (pmi) 1980. . , . pmi , . pmbok 1987 „ “. pmbok guide . 1996 . 2000 , . 2013 – stakeholder management, . 2017 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 631 agile . , (2021) : , . pmbok „ “ , . , pmbok , , . pmbok guide , , . , , (input– tools&techniques–output). : 1. – , , . 2. – ( , , , , , ). 3. – , . 4. – , . 5. – , . (knowledge areas) , : , , , , , , , , . . pmbok guide: – (it, , , ). – , . – pmi ( ., pmp) . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 632 – . – , . – . – . agile – , waterfall . pmbok guide , , . – , , ; . – , . – , . – , . – , , ; . pmbok, agile . it , . pmbokpmbok guide (input–tools–output) 5 , 10–12 , , , georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 633 , , , , it (2021 ) 2.2. prince2 prince2 (projects in controlled environments) 1989 , it . prompt ii, simpact systems ltd. , it . 1996 prince it — prince2, . , . 2000 prince2 . , , . , prince2 axelos (cabinet office + capita) . prince2 (2017 ) agile prince2 agile , . prince2 , , , . : 1. continued business justification – , . 2. learn from experience – . 3. defined roles and responsibilities – . 4. manage by stages – . 5. manage by exception – . 6. focus on products – , . 7. tailor to suit the project – . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 634 (themes): (business case) (organization) (quality) (plans) (risk) (change) (progress) (processes): starting up a project (su) initiating a project (ip) directing a project (dp) controlling a stage (cs) managing product delivery (mp) managing stage boundaries (sb) closing a project (cp) : . ( , ). . . . : . . . , agile . prince2 , . : – , it, ). – . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 635 – . – . prince2prince2, 1989 7 , 7 , 7 , , , , , , prince2 agile (2017 ) 2.3. iso 21500 iso 21500 „guidance on project management“ , 2012 iso (international organization for standardization) . , , . iso 21500 , , . , , . iso 21500, (waterfall) (agile) , , . iso 21500. : georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 636 – iso 21500 : , , , . – , , , . – . – . – . iso 21500 , . : – . – . – , . – . – , prince2 pmbok. : – , . – , pmbok prince2. – . iso 21500 , . – , . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 637 – , , . – . – , , it . – . iso 21500iso 21500iso, 2012 ( ) , , , , , , it, agile waterfall agile lean agile 1990. waterfall , . 2001 agile manifesto, agile: 1. , . 2. , . 3. , . 4. , . agile , scrum, kanban, extreme programming (xp), , . lean (toyota production system) 20. lean georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 638 . lean : (waste elimination) (continuous improvement, kaizen) agile lean lean-agile , it. agile : , (sprint) lean : lean-agile agile lean, , . : (lean) : agilelean, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 639 agile lean : it – , – – lean (toyota, lean manufacturing) – – lean-agile agile lean agile lean lean-agile + , sprint , , + it, , , , 3.8. , . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 640 pmbok guide prince2 iso 21500 agile/lean , , , , – ) , , it , , it, , , lean 3.8.2. pmbok guide , , prince2 , , iso 21500 , agile/lean , , georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 641 3.8.3. pmbok guide , prince2 , iso 21500 , agile/lean , , 3.8.4. pmbok guide prince2 iso 21500 agile/lean 3.8.5. 1. x – , y – pmbok , prince2 , iso 21500 , agile/lean , , 2. – pmbok/prince2 – + iso 21500 – agile/lean – + , : pmbok guide – , , . prince2 – , . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 642 iso 21500 – , . agile/lean – , . , , , , . , . : 1. pmbok guide , , , . prince2 , . iso 21500 , . agile lean , , . 2. , . , pmbok, prince2, iso 21500 agile/lean, , . 3. vs : pmbok prince2 , agile/lean , iso 21500 . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 643 : pmbok prince2 , agile/lean , iso 21500 . : , , . 4. iso 21500, . (it, ) agile/lean , . prince2, , . , , , pmbok guide. , , , . : , , , . , , , , . 1. project management institute. (2021). a guide to the project management body of knowledge (pmbok guide) (7th ed.). project management institute. 2. office of government commerce. (2009). managing successful projects with prince2 (5th ed.). tso (the stationery office). 3. international organization for standardization. (2012). iso 21500: guidance on project management. iso. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 644 4. beck, k., beedle, m., van bennekum, a., cockburn, a., cunningham, w., fowler, m., … thomas, d. (2001). manifesto for agile software development. agile alliance. https://agilemanifesto.org/ 5. womack, j. p., jones, d. t., & roos, d. (1990). the machine that changed the world. free press. 6. highsmith, j. (2009). agile project management: creating innovative products (2nd ed.). addison-wesley. 7. kerzner, h. (2022). project management: a systems approach to planning, scheduling, and controlling (14th ed.). wiley. 8. serrador, p., & pinto, j. k. (2015). does agile work? — a quantitative analysis of agile project success. international journal of project management, 33(5), 1040– 1051. https://doi.org/10.1016/j.ijproman.2015.01.006 9. larman, c., & vodde, b. (2010). practices for scaling lean & agile development: large, multisite, and offshore product development with large-scale scrum. addison-wesley. 10. turner, r., & müller, r. (2003). on the nature of the project as a temporary organization. international journal of project management, 21(1), 1–8. https://doi.org/10.1016/s0263-7863(02)00020-0 international approaches to project management based on the example of georgian companies manana maghradze1; ketevan burduladze2; nikoloz kandelaki3 1professor, georgian technical university; 2doctor of science, georgian technical university; 3master, georgian technical university abstract this article examines contemporary project management standards, including the pmbok guide, prince2, iso 21500, and agile/lean approaches. the paper provides a comprehensive overview of their history, key principles, advantages, limitations, and areas of application. the study emphasizes the importance of hybrid approaches, integrating structure, control, international harmonization, and flexibility to ensure effective project execution in multinational and complex environments. the article offers a comparative analysis, enabling organizations to select the most appropriate project management strategy. keywords: project management, pmbok, prince2, iso 21500, agile, lean, hybrid approach, harmonization fullpdf070412025.pdf georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 523 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.36 , , + 995577251275, . : maikoberidze@gmail.com; https://orcid.org/0000-0002-6604-1628 . . , , . . : , , , , , . : , , , , , , . , , , , , . : , , , , , , . . : ( ), ), ( ). ( : ) ( //: ; ; . : . : . : . : ...). ( . ...). , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 524 . ,, “ ,, “ . . . , . . : , , , , , . . , . : , , , , , , . : ,, , , , . , , “ [10]. [16, 455; 17,696; 1, 553; 13]. , ,, , , , , “ [5]. , . , . ,, " : , ; ; , ; . : ,, , “ [6]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 525 ,, “ : , , [3]. : ,, , “ [6]. . , : ,, ( ) ( , , ) : ( , ), , ), ( , ), ( , ). , , ,, “ "[15]. ,, “ [11]. . : ,, “ [16]. . . : ,, “, ,, “, ,, " . : ,, ( , “ [18]. , . , ,, “ . ,, , (* , * , * , * ), ( , ). ,, “ . .: ; , . . // . , . , , , . ,, “ : : ; ; . : , ; . : ; ; -. . , “: . // ,, “, . , . . ,, -; ; . . , -, ( -) , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 526 -, " [15]. : : - ; - ; ; . : -, . , , , ..... . : , , . . [10]. ,, " , .: ( ) . : , . ,, “ . : ; -; ; -. ; ; -, ; -. : , ; ; , ; ; ; . . ; -. .; - ; -. , . -. -; ; -. -;. ; ; ; ; . ; ; ; . : . -; ; . -. , . , . .: ) . () ; () -; () -georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 527 ; ( ) . ) ; (). . ., ( ); ( ).. . . . [7]. ,, “ : . , . . . : ,, , “ [387]. , [ 8]. ,, “. . : : ; . : -; -; , ; ; ; , . : . : , . ,, ” : . . : , ". ( ) . , , , . : ; , , ; . ) ; , . : ( ), [9]. ; . , // ,, “; ,, “; . -// // ,, : ; ( ) [15]. ( ) ( , .). // (,, ; ; “) [12]. : () . ( ) ; ( ) . . , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 528 . , , . ,, “ . . : ; , , . , . : . . . : ; // , . : -, , . , ; : , . // . ) , . , , . . , ; . . . . . . , , . ( ) . ; . . . . : () . ; . ,, “ : ; , . , , , , , , , , , , , , . ,, “ : , ; ; , . ,, “ : , ; ; ; // , ; , ; , , , ; , ; , , ; , , ; , , ; , . ,, “ : . . , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 529 , ; . : ( ); ( ) ; ( ) , . ( ) , . . () , , , . (), , , , , . (– ) . . . [6]. : , . : , . ,, " , , . , , , . , , , , , . , , , . , . ,, “ ,, “ . . . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 530 1. . , , , 1973, . 553. 2. . , . , : , ii, , 1980, . 222. 3. . , : , ii, , 1980, . 368. 4. . , , , , , , 1980. 5. . , ( ), , 2006, . 6. 6. , ( ), . . , , 1941, . 79-80. 7. . , , , 2009, . 280-281. 8. . , , , 2011, . 56. 9. . , : xxxii , 2012 16-17 , , 2012, . 42. 10. . . , , i, , 1991, . 391, 387, 524. 11. . . , , ii, , 1993, . 198. 12. , . , , , 1990, . 291. 13. , . . , . viii, , 1964. 14. . , , , 1988, . 25. 15. . , : , iii, ., 2008, . 97, 191. 16. . , , , 1961, . 396, 455. 17. . , , , 1984, . 696. 18. . , , , , 1974, . 589. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 531 localization of water-related toponyms and hydronyms in the speech of the prone valley mariam koberidze doctor of philology, professor of gori state university + 995577251275, email: maikoberidze@gmail.com https://orcid.org/0000-0002-6604-1628 rezume this paper studies the localization of water-related toponyms and hydronyms in the speech of the froni valley. the research is based on the linguistic analysis of the relevant scientific literature and materials we have found in each village. the focus is on the structure and means of production of place and river names characteristic of the villages of dvani, ptsi, surami and ali froni. taking into account this large stock of words is important when discussing the vocabulary of the language. one regularity is preserved in the system of toponyms: the name of a place represents the environment, location, signs, color, personal name, surname. the constituent elements of toponyms and hydronyms often include vocabulary related to water: spring, lake, ravine, floodplain, ravine, swamp, whirlpool. the first component in a complex stem is the name of a village, surname, proper or common name, adjective, numerical name, animal or bird. examples of this are: atskuri water, rustavi water, aleksandres tskara, tedeshvilebiststskal, baidauri water, batoniststskaro, beberiststskaro.the surname and personal name used as a determiner indicate belonging and plurality. such a toponym is accompanied by the suffix -ian: durglianttskaro (durglishvili spring), macharaanttskaro (macharashvili spring), bliadzianttba (bliadzeebi lake). place and river names are formed with prefix-suffixes (na-ur: natbeuri) and suffixes (ul//-ula: pleula a river in the village of plevi; ptsiula a river in the village of ptsa; suramula a river in suram. -ura: ghogura a river in the village of ghogeti. -eb: chinchilebi a place name. -ora: choshora. -et: kvableti...). in hydronyms, the -a suffix is an affix that produces properties and similarities (ortskal. tkotsula...). the production is georgian, we have not encountered borrowed terms. toponyms containing the roots "tskal" and "tskaro" stand out more in terms of their frequency of use. territorial localization of dialectal vocabulary used as toponyms is observed. such production is also characteristic of other dialects of the georgian language. we consider it important to investigate and chronologically study those surnames in relation to the present day, which served as the basis for any microtoponym. in the production of hydronyms, substantive determinative and truncated forms are confirmed. keywords: prone valley, toponym, hydronym, vocabulary, production, localization. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 263 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 1, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.25 t ლიმფოციტების სუბპოპულაციების ცვლილებები სხვადასხვა ტიპის ენტერიტის დროს თამარ ნიკოლაიშვილი1, ციცინო ფარულავა 1, ინგა მამუჩიშვილი1, ნინო ქანთარია 2, გიორგი ბურკაძე2 1საქართველოს დავით აღმაშენებლის სახელობის უნივერსიტეტი;; 2თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტი აბსტრაქტი ცელიაკია არის წვრილი ნაწლავის იმუნურად გაშუალებული ანთებითი მდგომარეობა, რომელიც განპირობებულია გლუტენის საწინააღმდეგო ანტისხეულებით გენეტიკურად წინასწარგნაწყობილ პირებში. დიაგნოსტიკისთვის რეკომენდებულია ნაწლავის ბიოფსია, რომელიც ავლენს ინტრაეპითელური ლიმფოციტების (intraepithelial lymphocytes (iels)) გაზრდილ რაოდენობას, კრიპტების ჰიპერპლაზიასა და ხაოების ატროფიას (marsh ii, marsh iii). ხშირ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ცელიიაკის დიფერენცირება ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტისგან, რომლის დროსაც, შესაძლოა, გამოვლინდება ხაოების მინამალური ატროფია, კრიპტების ზომიერი ჰიპერპლაზია, საკუთარი ფირფიტის ლიმფოციტებით, პლაზმური უჯრედებითა და ეოზინოფილებით ინფილტრაცია. ძირითადი განსხვავება მოიცავს ინტრაეპითელური ლიმფოციტების რაოდენობას. ჩვენი კვლევის შედეგებმა გვიჩვენა, რომ cd103 წარმოადგენს ყველაზე სენსიტიურ მარკერს ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტისა და ცელიაკიის დიფერენცირებისთვის. cd103 წარმოადგენს ყველაზე სენსიტიურ მარკერს სხვადასხვა ხარისხის ცელიაკიის შეფასებისთვის. საკვანძო სიტყვები: ცელიაკია; დუოდენიტი; marsh კლასიფიკაცია; ინტრაეპითელური ლიმფოციტები. შესავალი ცელიაკია არის წვრილი ნაწლავის იმუნურად გაშუალებული ანთებითი მდგომარეობა, რომელიც განპირობებულია გლუტენის საწინააღმდეგო ანტისხეულებით გენეტიკურად წინასწარგნაწყობილ პირებში. დიაგნოსტიკისთვის რეკომენდებულია ნაწლავის ბიოფსია, რომელიც ავლენს ინტრაეპითელური ლიმფოციტების (intraepithelial lymphocytes (iels)) გაზრდილ რაოდენობას, კრიპტების ჰიპერპლაზიასა და ხაოების ატროფიას (marsh ii, marsh georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 264 iii) [1]. კვლევების მიხედვით სავარაუდოა, რომ გლუტენი პირდაპირ არ მოქმედებს ენტეროციტებზე, ის აპროვოცირებს იმუნურ პასუხს cd4+ t (ადაპტაციური იმუნური პასუხი) და cd8+ t (დაუყოვნებელი იმუნური პასუხი) ინტრაეპითელურ ლიმფოციტების აქტივაციის გზით. შესაბამისად, ცელიაკიის პათოგენეზში ლიმფოციტები აზიანებენ ეპითელიოციტებს ანთებითა და ციტოტოქსიკური მექანიზმებით, რაც განაპირობებს ატროფიული ტიპის დაზიანებას. თუმცა, ამ აქტივობის მიზეზები და მექანიზმები ცნობილი არ არის. მიუხედავად იმისა, რომ ნაწლავური და ექსტრა-ნაწლავური კლინიკური სიმპტომების ფართო სპექტრი არის მალაბსორბციული ენტეროპათიის შედეგი, ის ასევე გამოწვეულია სისტემური აუტოიმუნური ანთებითი რეაქციით [1]. შესწავლილი ფაქტების მიხედვით, სავარაუდოა, რომ ცელიაკიის პათოგენეზის ძირითადი ელემენტებია hla-dq2 და hla-dq8 გენოტიპები, გარემო ფაქტორები (გლუტენის მიღება) და ქსოვილოვანი ტრანსგლუტამინაზას აუტოანტიგენი (ttg) [2]. ცელიაკიით დაავადებულთა 99%-ზე მეტს აქვს hla-dq2 ან hla-dq8 გენოტიპი, საერთო პოპულაციაში, ნორმაში, კი ეს მაჩვენებელი 40%-ს შეადგენს. ცელიაკია დიაგნოსტირდება სიმპტომების ცვლადი კომბინაციით, ცელიაკიის ანტისხეულების პოზიტიურობით, hla-dq2/dq8-ის არსებობითა და თორმეტგოჯა ნაწლავის ჰისტოლოგიური გამოკვლევით [3]. ცელიაკია ჰისტოპათოლოგიური მახასიათებლებით ემსგავსება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის სხვა პათოლოგიებს. შესაბამისად, დიაგნოზის დასადასტურებლად აუცილებელია კლინიკური, ლაბორატორიული, ენდოსკოპიური და ჰისტოლოგიური შედეგების კორელაცია. ხშირ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ცელიიაკის დიფერენცირება ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტისგან, რომელიც თავის მხრივ განპირობებულია ინფექციით, ან ანთების საწინააღდეგო არასტეროიდული მედიკამენტების მოხმარებით, რიგ შემთხვევაში კი იდიოპათიურია [4]. ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტის შემთხვევაში ჰისტოლოგიური მახასიათებლები ცელიაკიის მსგავსია და შესაძლოა გამოვლინდეს ხაოების მინიმალური ატროფია, კრიპტების ზომიერი ჰიპერპლაზია, საკუთარი ფირფიტის ლიმფოციტებით, პლაზმური უჯრედებითა და ეოზინოფილებით ინფილტრაცია [5]. ძირითადი განსხვავება მოიცავს ინტრაეპითელური ლიმფოციტების რაოდენობას, რომელიც ცელიაკიის შემთხვევაში შეადგენს >25-ს 100 ენტეროციტზე, ხოლო ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტის შემთხვევაში კი <25-ს 100 ენტეროციტზე. შესაბამისად, ჰისტოლოგიური გამოკვლევა კლინიკურ და სეროლოგიურ მონაცემებთან ერთად წარმოადგენს მნიშვნელოვან ფაქტორს მათი დიფერენციაციისთვის [6]. თუმცა, მხოლოდ ინტრაეპითელური ლიმფოციტოზის არსებობა, კრიპტების ჰიპერპლაზიისა და ხაოების ატროფიის გარეშე, შესაძლოა დამახასიათებელი იყოს ცელიაკიის marsh i ტიპისთვის [7]. ინტრაეპითელური ლიმფოციტების რაოდენობა ფასდება ჰისტოლოგიურად, ჰემატოქსილინითა და ეოზინით შეღებილ ანათლებში, თუმცა, უჯრედებს შორის კონტრასტის ნაკლებობამ შეიძლება გაართულოს შეფასება [8]. როგორც უკვე აღინიშნა, გლუტენ-სენსიტიური ენტეროპათია ხასიათდება ინტრაეპითელური ლიმფოციტების გაზრდილი რაოდენობით მაშინაც კი, როცა ხაოების არქიტექტურა ნორმალურია, განსაკუთრებით marsh 1-ის შემთხვევაში [9]. ზოგიერთი ავტორის მოსაზრებით, cd8 და cd3 იმუნოჰისტოქიმიური მარკერებით შესაძლებელია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 265 ინტრაეპითელური ლიმფოციტების აღმოჩენა ჰემატოქსილინით-ეოზინით შეღებულ ნორმალურ ანათლებში. თუმცა, დადასტურებული მტკიცებულებები აღნიშნული მოსაზრების სასარგებლოდ არ არსებობს. cd4 მარკერი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს cd4+ t უჯრედების იდენტიფიცირებაში, რომლებსაც, შესაძლოა, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ქონდეთ გლუტენის მიმართ განვითარებულ იმუნურ პასუხში [10]. იმუნოჰისტოქიმიური კვლევით შესაძლებელია ბაზალურ მემბრანაში cd4+ t ლიმფოციტების აღმოჩენა და წარმოადგენს მნიშვნელოვან მარკერს ცელიაკიის დროს ადგილობრივი იმუნური პასუხის მექანიზმის გასაგებად. cd103 ასრულებს მნიშვნელოვან როლს ცელიაკიის პათოგენეზში ინტრაეპითელურ ლიმფოციტებში ექსპრესიის გზით [11]. cd103 წარმოადგენს სპეციფიკურ მარკერს ინტრაეპითელური ლიმფოციტებისთვის, შესაბამისად მისი ექსპრესია მაშინ, როცა ხაოების ატროფია არ ვლინდება, ან მინიმალურია, მნიშვნელოანია დიაგნოზის დასადასტურებლად [12]. ყოველივე ზემოხსენებულიდან გამომდინარე ჩვენი კვლევის მიზანს წარმოადგენდა შეგვესწავლა t ლიმფოციტების სუბპოპულაციების ცვლილებების თავისებურებები სხვადასხვა ტიპის ენტერიტების დროს. მასალა და მეთოდები კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ იქნა კოჰორტული რეტროგრადული კვლევა, რისთვისაც გამოყენებული იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სასწავლო-სამეცნიერო და დიაგნოსტიკური ლაბორატორიის 2019-2024 წლების საარქივო მასალა. საერთო ჯამში, კვლევა მოიცავდა არაპერსონიფიცირებულ ფორმალინში დაფიქსირებულ და პარაფინში ჩაყალიბებულ (ffpe) ჯამში 120 შემთხვევას: 30 შემთხვევა ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტი; 30 შემთხვევა ცელიაკია marsh 1; 30 შემთხვევა ცელიაკია marsh 3a; 30 შემთხვევა ცელიაკია marsh 3b. ანათლები შეიღება სტანდარტული იმუნოჰისტოქიმიური პროცედურის გამოყენებით. მარკერების ექსპრესია შეფასდა მარკერ-პოზიტიური უჯრედების პროცენტული მაჩვენებლის მიხედვით. იმუნოჰისტოქიმიური კვლევისთვის გამოყენებული იქნა შემდეგი ანტისხეულები: ● cd103 clone: ep206 leica ● cd3 clone: ln10 leica ● cd4 clone: 4b12 leica ● cd8 clone: 4b11 leica გამოყენებულ იქნა ვიზუალიზაციის სისტემა novolinktm max polymer detection system(leica). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 266 იმუნოჰისტოქიმიური კვლევის შედეგების ინტერპრეტაცია განხორციელდა ორი დამოუკიდებელი პათოლოგ-ანატომის მიერ (გ.ბ; შ.კ). კვლევის შედეგები cd3 მარკერის თორმეტგოჯა ნაწლავის მფარავ ეპითელიუმში ექსპრესია პროგრესულად იზრდება ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტიდან (20 ± 1.3) ცელიაკიის marsh 3b ტიპამდე (39.5 ± 1.3). marsh 3a (39.5 ± 1.3) და marsh 3b (39.5 ± 1.3) ქვეტიპებში მარკერის ექსპრესია სტაბილურად უცველელია და სტატისტიკურად სარწმუნო სხვაობას არ იძლევა. 1 2 სურათი 1. 1) cd3-ის ექსპრესია, ცელიაკია marsh 1, ihc, x200; 2) cd3-ის ექსპრესია, ცელიაკია marsh 3a, ihc, x200. ცხრილი 3: მარკერების ექსპრესია სხვადასხვა ტიპის ენტერიტის დროს თორმეტგოჯა ნაწლავის მფარავ ეპითელიუმში cd4 მარკერი არ ექსპრესირებს. საკვლევი ჯგუფი cd3 cd4 cd8 cd103 ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტი 20 ± 1.3 ნეგატიური 20.3 ± 1.8 15.0 ± 0.9 ცელიაკია, marsh 1 29.4 ± 1.5 ნეგატიური 9.9 ± 1.2 5.0 ± 1.2 ცელიაკია, marsh 3a 39.5 ± 1.3 ნეგატიური 39.6 ± 1.4 29.8 ± 1.3 ცელიაკია, marsh 3b 39.5 ± 1.3 ნეგატიური 39.3 ± 1.3 39.7± 1.3 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 267 მფარავ ეპითელიუმში cd8 მარკერის ექსპრესია ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტიდან (20.3 ± 1.8) marsh 1-მდე (9.9 ± 1.2) მკვეთრად მცირდება, ხოლო marsh 3a (39.6 ± 1.4) და 3b (39.3 ± 1.3) ტიპებში მცირედ განსხვავდება. გრაფიკი 1. cd3, cd4, cd8 მარკერების ექსპრესია სხვადასხვა ტიპის ენტერიტის დროს cd103 მარკერის ექსპრესია ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტიდან (15.0 ± 0.9) marsh 1მდე (5.0 ± 1.) მკვეთრად მცირდება, ხოლო ხოლო marsh 3a (29.8 ± 1) და marsh 3b (39.7± 1.3) ტიპებში მნიშვნელოვნად იზრდება. გრაფიკი 2. cd103-ის ექსპრესია სხვადასხვა ტიპის ენტერიტის დროს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 268 1 2 სურათი 2. 1) cd103-ის ექსპრესია, ცელიაკია marsh 3a, ihc, x200; 2) cd103-ის ექსპრესია, ქრონიკული ლიმფციტური დუოდენიტი, ihc, x200. კვლევის შედეგების ანალიზი თორმეტგოჯა ნაწლავის მფარავ ეპითელიუმში cd3-ის ექსპრესია ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტის შემთხვევაში 9.4-ით ნაკლებია ცელიაკიის marsh 1 ტიპთან შედარებით, 20.5-ით ცელიაკიის marsh 3a და marsh 3b ტიპთან შედარებით. კვლევის შედეგებით მფარავ ეპითელიუმში ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტისა და ცელიაკიის შესწავლილ ნიმუშებში cd4 არ ექსპრესირებს. მფარავ ეპითელიუმში cd8 მარკერის ექსპრესია ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტის შემთხვევაში ცელიაკია marsh 1 ტიპთან შედარებით 10.4-ით მეტია, ცელიაკიის marsh 3a ტიპთან შედარებით 19.3-ით ნაკლებია, ხოლო ცელიაკიის marsh 3b ტიპთან შედარებით 19-ით ნაკლებია. cd103 მარკერის ექსპრესია ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტის შემთხვევაში ცელიაკია marsh 1 ტიპთან შედარებით 10-ით მეტია, ცელიაკიის marsh 3a ტიპთან შედარებით 14.8-ით ნაკლებია, ხოლო ცელიაკიის marsh 3b ტიპთან შედარებით 24.7-ით ნაკლებია. დასკვნები cd103 წარმოადგენს ყველაზე სენსიტიურ მარკერს ქრონიკული ლიმფოციტური დუოდენიტისა და ცელიაკიის დიფერენცირებისთვის. cd103 წარმოადგენს ყველაზე სენსიტიურ მარკერს სხვადასხვა ხარისხის ცელიაკიის შეფასებისთვის. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 269 გამოყენებული ლიტერატურა: [1] s. rahmani et al., “gluten-dependent activation of cd4+ t cells by mhc class ii–expressing epithelium,” gastroenterology, vol. 167, no. 6, pp. 1113–1128, nov. 2024, doi: 10.1053/j.gastro.2024.07.008. [2] u. volta et al., “minimal lesions of the small intestinal mucosa: more than morphology,” dig dis sci, vol. 65, no. 10, pp. 2761–2768, oct. 2020, doi: 10.1007/s10620-020-06571-1. [3] l. f. risnes et al., “circulating cd103+ γδ and cd8+ t cells are clonally shared with tissueresident intraepithelial lymphocytes in celiac disease.,” mucosal immunol, vol. 14, no. 4, pp. 842–851, jul. 2021, doi: 10.1038/s41385-021-00385-8. [4] k. artykiewicz et al., “celiac disease a review on recent advances in characteristics, diagnostic and treatments,” journal of education, health and sport, vol. 13, no. 1, pp. 11–17, nov. 2022, doi: 10.12775/jehs.2023.13.01.001. [5] r. del sordo et al., “histological features of celiac-disease-like conditions related to immune checkpoint inhibitors therapy: a signal to keep in mind for pathologists,” diagnostics, vol. 12, no. 2, p. 395, feb. 2022, doi: 10.3390/diagnostics12020395. [6] t. nikolaishvili, t. parulava, i. mamuchishvili, n. kantaria, and g. burkadze, “histological and immunohistochemical profile of lymphocytic duodenitis and features of local immune reactions,” georgian scientists, dec. 2023, doi: 10.52340/gs.2023.05.04.23. [7] y. sahin, “celiac disease in children: a review of the literature,” world j clin pediatr, vol. 10, no. 4, pp. 53–71, jul. 2021, doi: 10.5409/wjcp.v10.i4.53. [8] m. tinguria, “pathology of celiac disease: an insight about etiopathogenesis, pathophysiology and histologic diagnosis,” med res arch, vol. 12, no. 9, 2024, doi: 10.18103/mra.v12i9.5696. [9] v. vincenzo, s. gloria, m. melissa, c. alessandro, and d. s. rachele, “histopathological assessment of celiac disease,” in advances in celiac disease, cham: springer international publishing, 2022, pp. 79–97. doi: 10.1007/978-3-030-82401-3_7. [10] r. sali et al., “celiacnet: celiac disease severity diagnosis on duodenal histopathological images using deep residual networks,” oct. 2019. [11] v. villanacci et al., “celiac disease: histology-differential diagnosis-complications. a practical approach,” pathologica, vol. 112, no. 3, pp. 186–196, sep. 2020, doi: 10.32074/1591-951x-157. [12] t. nikolaishvili, t. farulava, i. mamuchishvili, n. kantaria, and g. burkadze, “dynamics of immunocompetent cell distribution in duodenitis and celiac disease,” georgian scientists, jul. 2024, doi: 10.52340/gs.2024.06.03.05. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 270 changes in t lymphocyte subpopulations in various types of enteritis tamar nikolaishvili1, tsitsino farulava1, inga mamuchishvili1, nino kantaria2, giorgi burkadze2 1davit agmashenebeli university of georgia; 2department of pathological anatomy of tbilisi state medical university. abstract celiac disease is an immune-mediated inflammatory condition of the small intestine that occurs in genetically predisposed individuals and is triggered by anti-gluten antibodies. to diagnose celiac disease, an intestinal biopsy is recommended. the biopsy typically reveals an increased number of intraepithelial lymphocytes (iels), crypt hyperplasia, and villous atrophy (classified as marsh ii and marsh iii). it is crucial to differentiate celiac disease from chronic lymphocytic duodenitis, as the latter may show only minimal villous atrophy, moderate crypt hyperplasia, and infiltration of the lamina propria by lymphocytes, plasma cells, and eosinophils. the primary distinguishing factor between the two conditions is the number of intraepithelial lymphocytes. our research findings indicate that cd103 is the most sensitive marker for differentiating between chronic lymphocytic duodenitis and celiac disease. additionally, cd103 proves to be the most sensitive marker for assessing various degrees of celiac disease. keywords: celiac disease; duodenitis; marsh classification; intraepithelial lymphocytes. ავტორთა შესახებ ინფორმაცია თამარ ნიკოლაიშვილი საქართველოს დავით აღმაშენებლის სახელობის უნივერსიტეტის phd სტუდენტი, tamar nikolaishvili phd student at davit agmashenebeli university of georgia; phone number:599 407 005 email: tamar_nikolaishvili@yahoo.com ციცინო ფარულავა მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პეტრე შოთაძის სახელობის თბილისის სამედიცინო აკადემიის პროფესორი tsitsino farulava phd, md phone number: 577721149 email: t.parulava@vian.health ინგა მამუჩიშვილი მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი inga mamuchisvhili phd, md phone number: 599503832 email: ingamamuchishvili@gmail.com ნინო ქანთარია თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტის რეზიდენტი nino kantatia resident at tbilisi state medical university pathology departmentl phone number: +995568458 845 email: nqantaria4@gmail.com გიორგი ბურკაძე თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის პროფესორი, მოლეკულური პათოლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი. george burkadze tbilisi state medical university, professor at molecular pathology department; phone number: +995599578833 email: burkadze@yahoo.com microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 678 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.64 ფაზური ინვერსიით მემბრანის მიღებისას დამლექავ და გამრეცხ აბაზანებში ხსნარების შედგენილობის კვლევა გიორგი ბიბილეიშვილი1, ლიანა ებანოიძე2, მანანა მამულაშვილი3, ელენე კაკაბაძე4, ზაზა ჯავაშვილი5, მზია კეჟერაშვილი6, თინათინ ბუთხუზი7 1ქიმური და ბიოლოგიური ინჟინერიის აკადემიური დოქტორი, მთავარი მეცნიერი e-mail 75bibileishvili@mail.com orcid https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 2ქიმიის აკადემიური დოქტორი, უფროსი მეცნიერი e-mail l.ebanoidze@gtu.ge orcid https://orcid.org/0009-0008-9232-3515 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტი აბსტრაქტი ნაშრომში წარმოდგენილია ფაზური ინვერსიით მემბრანის მიღებისას დამლექავი და გამრეცხი აბაზანების ხსნარების შედგენილობის კვლევა и-160 მარკის იონომეტრზე და ftirფურიე გარდაქმნის ინფრაწითელ სპექტრომეტრზე „termo nicolet“, avatar 370. განსაზღვრულია დამლექავ და გამრეცხ ხსნარებში კათიონების li+, na+, ca++, ანიონის cl კონცენტრაცია და სიხისტე. შესწავლილია მემბრანის ზედაპირის სტრუქტურა მასკანირებელ ზონდურ მიკროსკოპზე certus standart v. დადგენილია დამლექი ხსნარის სიხისტის გავლენა მემბრანის საფილრაციო მახასიათებლებსა და ზედაპირის სტრუქტურაზე. მემბრანის რეცხვის შესაფასებლად განხორციელებულია გამრეცხი ხსნარის იონომეტრული და იწ სპექტრომეტრული კვლევა სრული ნეიტრალური გარემოს მიღებამდე. საკვანძო სიტყვები: მემბრანა, კათიონი, ანიონი, არაგამხსნელი, აბაზანა, ფაზური ინვერსია ფაზური ინვერსიის მეთოდით მემბრანის ფორმირებისას პოლიმერის კონცენტრაცია, გამხსნელის ტიპი, არაგამხსნელის ბუნება, მისი პოლარულობა და სიხისტე, გამხსნელიარაგამხსნელ შორის მიმდინარე პროცესის დიფუზიის სიჩქარე პირდაპირ გავლენას ახდენს მემბრანის მორფოლოგიასა და მის სატრანსპორტო თვისებებზე. ამ პირობების შერჩევა განსაზღვრავს თუ როგორი სტრუქტურის, ფორის ზომის, სიმქისის და წარმადობის მემბრანა წარმოიქმნება [1-5]. სამუშაოს მიზანს წარმოადგენდა ფაზური ინვერსიით მემბრანის მიღებისას დამლექავი და გამრეცხი აბაზანების ხსნარების შედგენილობის კვლევა იონომეტრული და იწ სპექტრომეტრული მეთოდებით. განხორციელებულია მემბრანის დამლექავ და გამრეცხ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 679 ხსნარებში კათიონების li+, na+, ca++ და ანიონის clკონცენტრაციის განსაზღვრა და სიხისტის დადგენა и-160 მარკის იონომეტრზე ლითიუმის, ნატრიუმის, კალციუმის, ქლორის ელექტროდების საშუალებით [6]. კვლევისას გამოყენებულია სათანადო საკალიბრო და ბუფერული ხსნარები. ჩატარებულია გამრეცხი ხსნარის შედგენილობის კვლევა სპექტრომეტრული მეთოდით, რომლის იწ სპექტრები ჩაწერილია ftir-ფურიე გარდაქმნის ინფრაწითელ სპექტრომეტრზე „termo nicolet“, avatar 370, დიაპაზონით: 4000-400 სმ-1 და გაზომვის სიზუსტით: 0.5 სმ-1 (ნიმუშები დამუშავებული ვაზელინში და დატანილია kbrის ფირფიტაზე) [7-8]. მაფორმირებელი ხსნარები გამოლექილია განსხვავებული შედგენილობის არაგამხსნელში ერთნაირი რეჟიმული პარამეტრების პირობებში. ფაზური ინვერსიის მეთოდით მიღებული მემბრანის ფორის ზომები განსაზღვრულია ბუშტულაკების წერტილის მეთოდით ლაბორატორიულ დანადგარზე mtsi-jm-5, ხოლო ხვედრითი წარმადობა mtsi-bp-3. მემრანების სტრუქტურა შესწავლილია მასკანირებელ ზონდურ მიკროსკოპზე certus standart v [9-10]. სკანირების ფართობი იზომებოდა მიკრომეტრებში. მიღებული ექსპერიმენტული შედეგები მოცემულია ცხრილში 1. ცხრილი 1. დამლექავი აბაზანის ხსნარის მარილოვანი შედგენილობა და მემბრანის საფილტრაციო მახასიათებლები დამლექავი აბაზანის შედგენილობა საკოაგულაციო აბაზანის მარილოვანი შედგენილობა, 1 მგ.ექვ./ლ-ში მემბრანის საფილტრაციო მახასიათებლები li+ na+ ca++ mg++ cl ფორის ზომა, მკმ ხვედრითი წარმადობა, ლ/მ2სთ h2o 0.16 10.70 68.00 59.00 10.00 1.05 600 h2o+ch3cooh 0.10 7.90 40.00 29.00 7.50 0.5 950 ცხრილის 1. მონაცემების მიხედვით ხვედრითი წარმადობის მაქსიმალური მაჩვენებელი 950 ლ/მ2სთ, ყველაზე მცირე ფორის ზომა 0.5 მკმ და გაუმჯობესებული ზედაპირი გააჩნია ch3cooh-იან ხსნარში გამოლექილ მემბრანას. ეს განსხვავება შეიძლება აიხსნას იმ გარდაქმნებით, რომლებიც მიმდინარეობს საკუაგულაციო აბაზანაში ფაზური ინვერსიის დროს, როდესაც ხდება გამხსნელისა და დანამატების მთლიანდ გამოდევნა და გამხსნელის გარეშე გაჯირჯვებული მემბრანის წარმოქმნა. მაფორმირებელი ხსნარის წყალთან შეხება და პოლიმერის გამოლექვა კოაგულაციის პროცესია. დიფუზიის სიჩქარის მიხედვით წყალი ხისტი დამლექავია, იწვევს პოლიმერის ჩქარ კოაგულაციას და მემბრანის მაკროფორების წარმოქმნას. კვლევამ აჩვენა, რომ წყალის დასარბილებლად დამატებულმა ორგანულმა გამხსნელმა (ch3cooh) შეცვალა პოლიმერული კომპოზიციიდან კოაგულანტში გამხსნელის დიფუნდირების სიჩქარე და გამოიწვია პოლიმერის ნელი კოაგულაცია. დამლექავის ხსნარიდან პოლიმერულ ბადეში გადასულმა წყალბადის იონებმა სავარაუდოდ განახორციელეს პოლიმერის დახვეული მაკრომოლეკულური სეგმენტების გასწორება, მოწესრიგებული (ღრუბლის ფორმის) სტრუქტურის და მაღალი ხვედრითი წარმადობის მქონე მემბრანის შექმნა (სურათი 1 და სურათი 2) . georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 680 სურათი 1. წყალში გამოლექილი მემბრანის სურათი 2. ძმარმჟავას ხსნარში გამოლექილი მემბრანის მიკროგრაფიული მემბრანის მიკროგრაფიული გამოსახულება 2d-ში გამოსახულება 2d-ში ექსპერიმენტული კვლევისას გამოვლენილია როგორც დამლექავის შედგენილობის, ასევე კონცენტრაციის გავლენა მემბრანის საფილტრაციო მახასიათებლებზე (სურათი 3 და სურათი 4. ). სურათი 3. მემბრანის ფორის ზომების დამოკიდებულება გამხსნელის კონცენტრაციაზე 90%dmf 60%dmf 20%dmf 0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1.2 90%dmf 60%dmf 20%dmf 1.05 0.5 0.1 მე მბ რ ან ის ფ ო რ ის ზ ო მა , მ კმ გამხსნელის კონცენტრაცია, მგ.ექვ/ლ გამხსნელის კონცენტრაცია და მემბრანის ფორის ზომა, მკმ 90%dmf 60%dmf 20%dmf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 681 სურათი 4. მემბრანის ხვედრითი წარმადობის დამოკიდებულება გამხსნელის კონცენტრაციაზე კვლევამ ცხადყო, რომ გამხსნელისა და არაგამხსნელის შერევისას ადგილი ჰქონდა აღმავალ დიფუზიას მცირე კონცენტრაციებიდან დიდ კონცენტრაციებამდე. გამხსნელის მაღალმა კონცენტრაციამ შეანელა ხსნარიდან პოლიმერული ფაზის გამოყოფის სიჩქარე და განაპირობა მემბრანის სტრუქტურის ცვლილება ფორების ზრდის მიმართულებით. დაბალმა კონცენტრაციამ გამოიწვია ხსნარის დაშლის ტენდენცია ფაზების გამოყოფით, განსაკუთრებით ზედაპირულ შრეში, წარმოქმნა მაღალი შინაგანი დაძაბულებები პოლიმერულ გელში, რაც იწვევს კარკასის რღვევას და რადიალური ფორების მინიმუმამდე წარმოქმნის შესაძლებლობას. იმის გამო, რომ მაფორმირებელი ხსნარიდან დამლექავ ხსნარში მუდმივად გამოიყოფა გამხსნელი და დანამატები, კოაგულაციის დასრულების შემდეგ ახდენენ მემბრანის რეცხვას ნარჩენი გამხსნელის, დანამატების ან დამლექავის მოსაცილებლად. მემბრანის რეცხვასას ჩატარებულია გამრეცხი ხსნარის როგორც იონომეტრული, ასევე იწ სპექტრომეტრული კვლევა ხსნარში გადასული იონების და ნარჩენი გამხსნელის სრულ მოცილებამდე, ე.ი. სრულ ნეიტრალიზაციურ რეაქციამდე. ცხრილი 2. გამრეცხავი აბაზანის ხსნარის მარილოვანი შედგენილობა მემბრანის რეცხვა საკოაგულაციო აბაზანის მარილოვანი შედგენილობა, 1 მგ.ექვ./ლ-ში li+ na+ ca++ mg++ cl მემბრანის რეცხვამდე 0.16 10.70 68.00 59.00 10.00 მემბრანის ერთჯერადი რეცხვა 0.15 7.90 40.00 29.00 9.5 მემბრანის ორჯერადი რეცხვა 0.15 7.90 40.00 29.00 9.5 მემბრანის ორჯერადი რეცხვის შემდეგ გამრეცხი ხსნარის მარილოვანი შედგენილობის დადგენით დაადასტურა კომპოზიციის კომპონენტებიდან იონების სრული გამოყოფა. 90%dmf 60%dmf 20%dmf 0 500 1000 90%dmf 60%dmf 20%dmf 930 550 170 მე მბ რ ან ის წ არ მა დ ო აბ ა, ლ /მ 2ს თ გამხსნელის კონცენტრაცია, მგ.ექვ/ლ გამხსნელის კონცენტრაცია და მემბრანის წარმადობა 90%dmf 60%dmf 20%dmf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 682 ცხრილში 2. მოყვანილი შედეგებით გამრეც ხსნარში li+-ის თავდაპირველი რაოდენობა შეადგენდა 0.16 მგ.ექვ/ლ-ს, cl--ის კი 10.00 მგ.ექვ/ლ-ს. მემბრანის ერთჯერადი რეცხვის შემდეგ მათი კონცენტრაცია შემცირდა 5%-ით, მემბრანის ორჯერადი რეცხვის შემდეგ რაოდენობა არ შეცვლილა, რაც იონების სრულ გამოყოფაზე მიუთითებს. მემბრანის ერთჯერადი რეცხვის შემდეგ გადაღებულ გამრეცხი ხსნარის იწ სპექტრზე დაფიქსირებულია როგორც წყლის, ასევე დიმეთილფორმამიდის შთანთქმის ზოლები (სურათი 5.). სურათი 5. გამრეცხი ხსნარის იწ სპექტრი მემბრანის ერთჯერადი რეცხვის შემდეგ სუფთა წყლის იწ სპექტრი, რომელიც მდებარეობს 4000-700 სმ-1 დიაპაზონში განპირობებულია ν(oh)-ის შთანთქმის ინტენსიობით. ლიბრაციული მოძრაობით გამოწვეული წყლის მოლეკულების ძლიერი და ფართო შთანთქმის სპექტრის მაქსიმუმი 1645.92 სმ-1 3200 სმ-1 უბანშია. ფართო, მაგრამ უფრო სუსტი შთანთქმის სპექტრის მაქსიმუმი კი 1113.11 სმ-1 უბანში. dmf-ს სპექტრალურ მონაკვეთზე ორი უბანია გამოკვეთილი, სადაც წყალბადური ch⋯o ბმები გადაფარულია dmf-ს ν(ch)-ით (4000-2500 სმ-1 უბანი) დაdmf-ს ν(co) ბმები წყლის ν(oh)-ითი (1900-1400 სმ-1 უბანი). მემბრანის ორჯერადი რეცხვის შემდეგ გადაღებულ გამრეცხი ხსნარის იწ სპექტრზე წყლის რაოდენობა მაქსიმუმამდეა გაზრდილი, xdmf-სი კი მინიმუმამდეა შემცირებული, რასაც ადასტურებს ზოლების წანაცვლება შესაბამისად 3400 სმ-1-დან 3850 სმ-1-მდე და 1649.97 სმ-1დან 1109.06 სმ-1-მდე (სურათი 6). კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ორჯერადი რეცხვის შემდეგ გამრეცხავი ხსნარში xdmf-ს რაოდენობა იმდენად უმნიშვნელოა, რომ არ ცვლის ნეიტრალურ გარემოს და მემბრანის რეცხვა სრულყოფილად შეიძლება ჩაითვალოს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 683 სურათი 6. გამრეცხი ხსნარის იწ სპექტრი მემბრანის ორჯერადი რეცხვის შემდეგ ამრიგად, ფაზური ინვერსიის პროცესზე გავლენას ახდენს დამლექი ხსნარის სიხისტე, რომელიც თავის მხრივ უზრუნველყოფს სასურველი ზედაპირის სტრუქტურის და მაღალი საფილრაციო მახასიათებლების მქონე მემბრანის მიღებას. მემბრანის რეცხვის შესაფასებლად განხორციელებულია გამრეცხი ხსნარის იონომეტრული და იწსპექტრომეტრული კვლევა სრული ნეიტრალური გარემოს მიღებამდე. გამოყენებული ლიტერატურა 1. ბიბილეიშვილი გ.ვ. გოგესაშვილი ნ.ნ., ებანოიძე ლ.ო. არაგამხსნელის როლის გავლენა ფაზური ინვერსიის მიმდინარეობაზე და მიღებული მემბრანების მახასიათებლებზე. საქართველოს საინჟინრო სიახლენი, ტ.99, №3, 2023. გვ.76-78. issn: 1512-0287. https://doi.org/10.36073/1512-0287; 2. ჯავაშვილი ზ., ბიბილეიშვილი გ., გოგესაშვილი ნ., კაკაბაძე ე., კეჟერაშვილი მ., & ბუთხუზი თ. (2024). ბუნებრივი წყლის ულტრაფილტრაციული მემბრანების მიღება და კვლევა პოლიეთერსულფონის ბაზაზე . ქართველი მეცნიერები, 6(4), 350–354. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.30 3. kuparadze l.p., gogesashvili n.n. ebanoidze l.o., javashvili z.d. obtaining of natural water microfiltration membranes based on polyethersulphone with peg 300, peg 600 and licl additives. oxidation communication, v.47, №3, 2024. pp.543–550. issn: 0209-4541. https://scibulcom.net/en/article/zrgfjjeahmz45dn7qewe; 4. bibileishvili g.v., kezherashvili m.g., mamulashvili m.a. effect of different solvents and fore-forming agents on morphology and performance of polyethersulphone membrans. oxidation communication, v.47, №3, 2024. pp.534–542. issn: 0209-4541. https://scibulcom.net/en/article/zrgfjjeahmz45dn7qewe; 5. g.v.bibileishvili, n.n.gogesashvili, m.g.kezherashvili, l.p.kuparadze, z.d.javashvili. influence of some factors on characteristics of poly-m-phenyleneisophtalamide membranes – preparation and examination of polyamide membranes. oxidation communications v.45, №2, 2022. pp.300-308. issn: 0209-4541. https://scibulcom.net/en/article/x7oi5c6pfzj4kdunxdyg; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 684 6. w.m. nielen, j.d. willott, z.m. esguerra, w.m. de vod. ion specific effects on aqueous phase separation of responsive copolymers for sustainable membranes. journal of colloid and interface science. v.576, 2020. pp.186-195 7. n.biliškov, g.baranović. infrared spectroscopy of liquid water-n,n-dimethylformamide mixtures. journal of molecular liquids, v.144, №3, 2009, pp.155–162. https://doi.org/10.1016/j.molliq.2008.11.004; 8. d.tomar, b.rana, k.jena. the structure of water–dmf binary mixtures probed by linear and nonlinear vibrational spectroscopy. journal of chemical physics 152, 2020. pp.114707. https://doi.org/10.1063/1.5141757; 9. a.f. ismail, a.r. hassan. effect of additive contents on the performances and structural properties of asymmetric polyethersulfone (pes) nanofiltration membranes. separation and purification technology, v.55, 2007. pp.98–109. https://doi.org/10.1016/0968-4328(95)00012-7; 10. l. zheng, z. wu, y. zhang, y. wei, j. wang, effect of non-solvent additives on the morphology, pore structure, and direct contact membrane distillation performance of pvdfctfe hydrophobic membranes. journal of environmental sciences, v.45, 2016. pp.28-39. https://doi.org/10.1016/j.jes.2015.09.023. study of the composition of solutions in coagulation and rinsing baths during upon receipt membrane via phase inversion george bibileishvili1, liana ebanoidze2, manana mamulashvili3, elene kakabadze4, zaza javashvili5, mzia kezherashvili6, tinatin butkhuzi8 1 academic doctor of chemical and biological engineering e-mail 75bibileishvili@mail.com orcid https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 engineering institute of membrane technologies georgian technical university abstract the study presents an investigation into the composition of solutions in coagulation and rinsing baths used during membrane formation via phase inversion using an и-160 ionometer and a fouriertransform infrared (ftir) spectrometer "thermo nicolet" avatar 370. the concentrations of cations (li⁺, na⁺, ca²⁺) and the anion (cl⁻), as well as solution hardness, were determined in both coagulation and rinsing solutions. the surface structure of the membranes was studied using a certus standard v scanning probe microscope. the effect of the coagulation bath solvent (water) hardness on the membrane’s filtration properties and surface morphology was established. to evaluate membrane washing, ionometric and ir spectrometric studies of the washing solution were conducted until an neutral environment was achieved. keywords: membrane, ation, canion, non-solvent, phase inversion fullpdf070412025.pdf clinical audit on acute management of atrial fibrillation in line with nice and esc guidelines nasaf virk , maroua dali2 1. department of acute medicine, london, united kingdom. epsom and st helier university hospitals nhs trust 2. department of cardiology, london, united kingdom, epsom and st helier university hospitals nhs trust atrial fibrillation (af) is the most common cardiac arrhythmia and a major contributor to cardiovascular morbidity and mortality in uk. it is estimated that around 1.7 million people in the uk have been diagnosed with atrial fibrillation, but a significant proportion of them are not treated effectively. adherence to guideline-based management is essential for optimising rate and rhythm control, as well as reducing thromboembolic risk and healthcare cost. this audit aimed to assess compliance with the national institute for health and care excellence (nice) and european society of cardiology (esc) guidelines in managing af at epsom and st helier university hospitals nhs trust. with rapid ventricular response (rvr) (heart rate >110 bpm at rest). of 93 patients reviewed, 46 met the -vasc score, rate control medications, and anticoagulation prescription. -vasc score was 3.3. identified areas of non-compliance included concurrent use of bisoprolol and diltiazem, failure to titrate monotherapy to the maximum tolerated dose before introducing a second agent, and inconsistent documentation regarding anticoagulation decisions. recognition of af was satisfactory; however, improvements are needed in rate control management, thromboembolic risk assessment, and record-keeping. in conclusion, this audit highlights the need for better adherence to af management guidelines. implementation of a standardised local protocol based on nice and esc guidelines will ensure safe, effective, and consistent care, while reducing hospital length of stay and overall healthcare costs. furthermore, such a protocol will aid resident doctors in making consistent evidence-based decisions, particularly during out-of-hours periods when senior support may be limited and when admitting new patients. enhanced clinician education is recommended to further improve practice and patient outcomes. keywords: atrial fibrillation, nice guidelines, esc guidelines, rate control, anticoagulation. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 617 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.56 ensuring occupational safety in the medical sector: key problems, systemic challenges, and strategic recommendations omar lanchava1, natalia bulia1, mariami darakhvelidze 2 1georgian technical university, 77, kostava street, tbilisi 2lepl labour inspection office, 15a tamarashvili street, tbilisi highlights • 2023 was the record year for inspections – 47 facilities were monitored. • no inspections were conducted in the medical sector during 2018–2020. • the ilo recognizes healthcare as a fundamental human right and critical service. • medical institutions are high-risk zones, requiring constant oversight. • occupational health and safety are not optional – it is a necessity in healthcare. summary this article provides a detailed overview of the importance of occupational safety in the medical sector, which is one of the most high-risk professional environments. healthcare workers face daily exposure to a variety of biological, chemical, physical, and psychosocial hazards, making the monitoring of working conditions essential. from 2015 to 2024, the frequency of inspections in georgia’s medical institutions has been inconsistent, with some years (e.g., 2018–2020) showing no inspections at all. despite these gaps, recent years demonstrate a clear trend toward increased state monitoring. the peak was reached in 2023 with 47 medical facilities inspected, marking a positive shift in enforcement policy. international conventions and ilo guidelines emphasize that occupational safety is vital not only for individual well-being but also for the overall efficiency and reliability of the healthcare system. therefore, inspections must be carried out consistently, rigorously, and systematically. such practices ensure the protection of healthcare workers’ health and lives and contribute to building a safer and more trustworthy medical sector. in conclusion, strengthening labor inspection in healthcare is not just a legal obligation—it is a strategic investment in public health infrastructure. key words: medical sector; biological, chemical, physical risk factors; healthcare; inspection. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 618 i. introduction the medical sector is one of the most demanding and high-risk fields globally, requiring a particularly sensitive and structured approach to occupational safety. unlike many other industries, healthcare professionals face a combination of biological, chemical, physical, and psychosocial hazards on a daily basis. from exposure to infectious agents and toxic substances to patient-handling injuries and emotional burnout, the scope of occupational risk is vast. internationally, organizations such as the world health organization (who) and the international labor organization (ilo) emphasize the necessity of implementing effective workplace safety systems in the healthcare sector. countries with well-established safety protocols demonstrate significantly lower injury rates, higher staff satisfaction, and better patient outcomes. a proactive approach to workplace health and safety includes hazard identification, risk assessment, and continuous improvement through training, reporting, and preventive action. developing robust risk management policies not only helps reduce workplace incidents, property damage, legal liabilities, and financial burdens — it also builds a resilient, trusted healthcare organization. furthermore, safe working environments foster long-term employee engagement and protect public health as a whole. as healthcare continues to evolve, protecting those who care for others must remain a global priority. 2. international labor organization approaches. according to the international labor organization (ilo), healthcare is a fundamental pillar of both society and the economy. it is recognized as a basic human right essential for protecting the health and safety of populations. without a well-supported healthcare workforce, a functioning health system is inconceivable. to ensure healthcare is high-quality and equitably accessible, it is vital to secure decent working conditions and attract and retain qualified professionals. the united nations high-level commission on health employment and economic growth (heeg) has recognized the economic significance of the healthcare sector and its capacity to generate employment. the commission also emphasizes the urgent need to invest in healthcare as a strategy for sustainable and inclusive economic growth. the ilo envisions a future where the healthcare sector serves as a driver of economic expansion, enabling job creation and contributing to social equity. moreover, healthcare is expected to play a key role in achieving the sustainable development goals (sdgs) — including poverty reduction, quality education, gender equality, and decent work opportunities for youth. to achieve this goal, the international labor organization (ilo) has taken several significant steps, such as convention no. 149 adopted in 1977. on june 1, 1977, the governing body of the international labor office convened the 63rd session of the ilo general conference in geneva. recognizing the vital role of healthcare workers in protecting and improving the health and well-being of the population, the members of the governing body agreed that the health sector must play an active role in improving employment and working conditions for nursing personnel. it was also noted that, in addition to general standards, it was necessary to establish a standard specifically tailored for nursing staff, outlining sector-specific requirements. the governing body georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 619 agreed on common proposals and decided to adopt an international convention, resulting in the adoption of convention no. 149 in june 1977. this convention is complemented by recommendation no. 157 adopted in 1997, which applies to nursing personnel working in any type of institution. furthermore, the ilo has developed various guidelines tailored for different areas of the healthcare sector. for example, the “employment impact assessment in the care sector” guide, which includes key topics such as current evaluation approaches, employment assessment frameworks, indicators for measuring employment effects, progressive methodologies for assessing impact, and more. fig. 1 presents the main directions of the work of the international labor organization. fig. 1. ilo focus areas in healthcare sector. in both developed and developing countries, the share of individuals employed in the healthcare sector differs significantly in relation to the total population, as clearly demonstrated in the table below. the data is based on the ilo & who report: working for health: five-year action plan 2017–2021. https://www.who.int/publications/i/item/9789241511308 table 1. share of employment in the healthcare sector by country no country share of employment in healthcare, % 1 georgia 6,1 2 norway 13,5 3 usa 13,2 4 germany 12,8 5 japan 11,9 the table illustrates that in developed countries — such as norway, the united states, germany, and japan — the level of employment in the healthcare sector is significantly higher. this suggests that successful economies are often accompanied by strategic investments in health systems. the u.s. healthcare sector stands out for both innovation and employment volume, contributing to its global strength. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 620 in contrast, georgia shows a notably lower employment rate in healthcare, which indicates the need for increased investment and stronger policy focus. such comparative analysis helps us understand how employment in healthcare correlates with a country’s economic resilience, the quality of social services, and overall population well-being. also notable is the international labour organization’s (ilo) 2018 guideline titled “occupational safety and health in emergency situations.” this guideline covers: occupational safety and health during emergencies, strategies and tools required during such situations and epidemics, risks during emergency cases, occupational safety and health in radiological incidents, natural disasters, and the management aspects of occupational safety and health under these scenarios. occupational safety is a critical aspect for the ilo, reflected clearly in its planned strategies and practical measures. 3. department of labor inspection in georgia. activity analysis. in georgia, the ministry of labour, health and social affairs introduced amendments leading to the establishment of the labour conditions inspection department by government resolution no. 81 in 2015. this department’s creation laid the groundwork for its full functioning. with support from the international organization, the ministry began active work to amend existing legislation and develop new legal acts related to occupational safety and health. during this period, the functions and responsibilities of the department were redistributed, resulting in its competence being focused primarily on monitoring labor conditions and providing recommendations to employers. at that time, the department lacked the legal mandate to impose sanctions and was limited to conducting inspections on a voluntary basis. in parallel, work began on reviewing the legislative framework and proposing relevant amendments. in 2018, the parliament of georgia adopted the “law on occupational safety,” which on february 19, 2019, was granted the status of an organic law. initially, this law applied only to high-risk, harmful, and hazardous work environments. however, from september 1, 2019, its scope was expanded to cover all sectors of economic activity. in 2020, the “law on labour inspection” was adopted, following which the inspection department was dissolved in 2021. in its place, the labour inspection office was established as a legal entity under public law. this new body gradually increased the scale of inspections across various sectors. in particular, it actively monitored healthcare and social service institutions to supervise the working conditions and safety of employees in the medical field. the legislative history of labor safety in georgia is summarized in table 2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 621 table 2. legislative history of labour safety in georgia year law/act name short description 2018 occupational safety law law adopted to regulate occupational safety 2019 organic law law officially became organic 2019 extended to all economic sectors labour safety requirements applied to all sectors 2020 labour inspection law new law regulating labour inspection 2021 creation of labour inspection service department abolished; inspection service established in 2015, a total of 24 medical facilities were inspected in georgia, marking one of the most active years in terms of regulatory enforcement. in 2016, the number of inspections dropped significantly, with monitoring carried out in only 5 medical institutions. in 2017, the figure rose again to 24 facilities, indicating renewed regulatory engagement. in 2018, 2019, and 2020, the statistics show zero inspections in the medical sector, likely due to a shift in priorities during the covid-19 pandemic in 2020. in 2021, only 4 healthcare facilities were inspected, reflecting minimal activity, although there were some signs of efforts to reestablish oversight. in 2022, the number of inspections increased substantially, reaching 30 medical institutions, which can be interpreted as an attempt to reinforce regulatory control in the post-pandemic period. in 2023, a record-high number of 47 medical facilities were inspected, clearly pointing to the peak activation of state supervision mechanisms. in 2024, 19 facilities were inspected—while this represents a decrease compared to the previous year, it still reflects the ongoing trend of systematic monitoring. (see diagram on the fig. 2). fig. 2. inspections carried out by the regulatory authority in the medical sector during 2015-2024 24 5 24 0 0 0 4 30 47 19 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 622 the inspection statistics in the medical sector clearly demonstrate that monitoring intensity has been inconsistent over the years. particularly concerning are the years in which no inspections were conducted at all, potentially indicating that certain systemic deficiencies went unaddressed during those periods. nevertheless, the increased number of inspections in recent years should be seen as a positive trend, reflecting the state's growing commitment to strengthening labor safety in healthcare. medical institutions are classified as high-risk workplaces, where employees are exposed daily to biological, chemical, physical, and psychosocial hazards. staff often work with infectious patients, harmful medications, blood, and other risk factors, significantly increasing occupational risk levels. in this context, ensuring compliance with occupational safety standards is not optional but essential — both for protecting workers’ lives and health, and for guaranteeing the continuous and safe operation of healthcare services. therefore, inspection must be a regular, strict, and effective process, providing real oversight and contributing to the overall improvement of working conditions in the medical field. 4. conclusions. 1. inspection trends were inconsistent: between 2015 and 2024, the frequency of inspections in the medical sector varied significantly, indicating a lack of stable oversight policy. 2. several years saw no inspections at all: in 2018–2020, no inspections were conducted, potentially leaving critical systemic shortcomings unaddressed. 3. increased enforcement since 2022: recent years have shown a positive trend toward stronger government oversight of occupational safety in healthcare. 4. the medical sector is a high-risk environment: employees are exposed to a variety of biological, chemical, and psychosocial hazards daily, emphasizing the need for continuous monitoring. 5. inspections must become a systemic standard: a regular, strict, and well-structured inspection process is essential to protect staff health and ensure effective functioning of healthcare institutions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 623 references: 1.health services sector | international labour organization [internet]. www.ilo.org. 2024. available from: https://www.ilo.org/industries-and-sectors/health-services-sector 2.the future of work in the health sector [internet]. 2019. available from: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_dialogue/%40sector/documents/publ ication/wcms_669363.pdf 3.convention c149 nursing personnel convention, 1977 (no. 149) [internet]. ilo.org. 2024 [cited 2025 jun 24]. available from: https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=normlexpub:12100:0::no::p12100_instrument_id:3 12294 4.assessing employment effects for the health and care workforce a guiding framework [internet]. [cited 2025 jun 24]. available from: https://www.ilo.org/sites/default/files/202407/assessing%20employment%20effects%20for%20the%20health%20and%20care%20workforce%20a %20guiding%20framework.pdf 5.occupational safety and health in public health emergencies: a manual for protecting health workers and responders geneva, 2018 contents [internet]. 2018 [cited 2025 jun 24]. available from: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_protect/%40protrav/%40safework/d ocuments/publication/wcms_633233.pdf 6.საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის 20152017 წლების ანგარიში [internet]. 2018. available from: https://lio.moh.gov.ge/editor/upload/20230425042928-lcid%20report%20_2015%20%202017.pdf 7.საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის საქმიანობის 2018 წლის ანგარიში [internet]. 2018. available from: https://lio.moh.gov.ge/report/2018.pdf 8.საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის 2019 წლის საქმიანობის ანგარიში [internet]. 2019. available from: https://lio.moh.gov.ge/editor/upload/20230425042732-lcid-report-2019-geo.pdf 9. შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის 2020 წლის საქმიანობის ანგარიში. https://lio.moh.gov.ge/report/2020.pdf 10. შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის 2021 წლის საქმიანობის ანგარიში. https://lio.moh.gov.ge/report/2021.pdf 11. სსიპ-შრომის ინსპექციის სამსახურის 2022 წლის საქმიანობის ანგარიში [internet]. 2022. available from: https://shorturl.at/eygni 12. სსიპ-შრომის ინსპექციის სამსახურის 2023 წლის საქმიანობის ანგარიში, https://lio.moh.gov.ge/editor/upload/20240606033109-final%20report_2023_geo.pdf georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 624 შრომის უსაფრთხოების განუხრელი დაცვის აუცილებლობა სამედიცინო სექტორში: არსებული პრობლემები, სისტემური გამოწვევები და სტრატეგიული რეკომენდაციები ომარ ლანჩავა 1, ნატალია ბულია 1, მარიამი დარახველიძე 2 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, კოსტავას 77, თბილისი 2 სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახური, თამარაშვილის 15ა, თბილისი მნიშვნელოვანი მომენტები • 2023 წელი იყო ინსპექტირების რეკორდული წელი – შემოწმდა 47 ობიექტი. • 2018–2020 წლებში სამედიცინო სფეროში ინსპექტირება არ ჩატარებულა. • შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია (ilo) აღიარებს ჯანდაცვას როგორც ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებას. • სამედიცინო დაწესებულებები ითვლება მაღალი რისკის მქონე ობიექტებად, რაც საჭიროებს რეგულარულ ზედამხედველობას. • შრომის უსაფრთხოება და ჯანმრთელობა არის არა არჩევითი, არამედ აუცილებელი მოთხოვნა ამ სფეროში. რეზიუმე სტატია დეტალურად განიხილავს შრომის უსაფრთხოების მნიშვნელობას სამედიცინო სექტორში, რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი რისკის შემცველი სფეროა. პერსონალი ყოველდღიურად ექვემდებარება სხვადასხვა სახის საფრთხეს – ბიოლოგიურს, ქიმიურს, ფიზიკურსა და ფსიქო-სოციალურს, რაც შრომის პირობების მონიტორინგის აუცილებლობას განაპირობებს. 2015–2024 წლების პერიოდში ინსპექტირების ინტენსიურობა არაერთგვაროვანი იყო, რაც განსაკუთრებით თვალშისაცემია იმ წლებში, როდესაც საერთოდ არ განხორციელდა ზედამხედველობა. მიუხედავად გარკვეული ჩავარდნებისა, ბოლო წლებიდან მოყოლებული ინსპექტირების მაჩვენებელი მატულობს. 2023 წელს დაფიქსირდა ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი – შემოწმებულია 47 სამედიცინო დაწესებულება. ეს ტენდენცია პოზიტიურად უნდა შეფასდეს და სახელმწიფო პოლიტიკის გაძლიერებაზე მიუთითებს. საერთაშორისო კონვენციები, რეკომენდაციები და სახელმძღვანელოები ხაზს უსვამენ შრომის უსაფრთხოების მნიშვნელობას არა მხოლოდ ინდივიდუალური კეთილდღეობისთვის, არამედ ჯანდაცვის სისტემის გამართულად ფუნქციონირებისთვის. ამდენად, აუცილებელია ინსპექტირების პროცესის მუდმივი, მკაცრი და სისტემური განხორციელება, რაც უზრუნველყოფს ჯანდაცვის სექტორში დასაქმებულთა ჯანმრთელობისა და სიცოცხლის დაცვას და ხელს უწყობს სექტორის სანდოობასა და ეფექტიანობას. საკვანძო სიტყვები: სამედიცინო სექტორი; ბიოლოგიური, ქიმიური, ფიზიკური რისკ ფაქტორები; ჯანდაცვა; ინსპექტირება. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 141 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.13 the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome nodar sulashvili1, rupali digambar jadhav2, margarita beglaryan3, luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, nato alavidze6, natia kvizhinadze7, marika sulashvili8 lela grigolia9, kakhaber robakidze10 1scientific supervisor, md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; associate affiliated professor of medical pharmacology of faculty of medicine at sulkhan-saba orbeliani university; associate professor of pharmacology of pharmacy program at shota meskhia zugdidi state university; associate professor of medical pharmacology at school of medicine at david aghmashenebeli university of georgia; associate professor of biochemistry and pharmacology direction of school of health sciences at the university of georgia; associate professor of pharmacology of faculty of medicine at east european university; associate professor of pharmacology of faculty of dentistry and pharmacy at tbilisi humanitarian teaching university; tbilisi, georgia; researcher of department of pharmaceutical management of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, yerevan, armenia. orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577 e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2md©, 12-th semester student of md medical doctor degree student of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 3md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmaceutical management, president of association phesa (pharmacy and pharmacology education and science association), yerevan, armenia; https://orcid.org/0000-00033697-6390 4md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tbilisi state medical university, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 5md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 6md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 7md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 8md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited lecturer of genetics and molecular biology of international school of medicine at alte georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 142 university; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia. tbilisi, georgia. orcid https://orcid.org/0000-0002-6338-4262. 9md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 10md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract drug-induced eosinophilia and systemic symptoms (dies) represent a complex and potentially life-threatening spectrum of adverse drug reactions characterized by eosinophilic infiltration and multiorgan involvement. this review synthesizes current knowledge on the pharmacological, immunological, and clinical aspects of these reactions, with particular emphasis on severe manifestations such as drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress). we examine the mechanisms by which specific drug classes—including aromatic antiepileptics, antibiotics, and novel biologics—trigger eosinophil activation through hapten formation, direct t-cell stimulation, and cytokine release. genetic predispositions, particularly hla associations, and viral interactions (e.g., hhv-6 reactivation) are discussed as critical modulators of individual susceptibility and clinical severity. recent advances in biomarker discovery (e.g., serum siglec-8, eosinophilderived extracellular traps) and imaging modalities (e.g., 68ga-fapi pet/ct) are evaluated for their diagnostic and prognostic utility. the review highlights emerging therapeutic strategies, including targeted biologics against il-5/il-33 and pharmacogenomic approaches to prevention, while underscoring persistent challenges in management, such as corticosteroid dependence and long-term sequelae. by integrating mechanistic insights with clinical observations, this work aims to refine diagnostic criteria, optimize therapeutic decision-making, and identify future research directions to mitigate the burden of these iatrogenic complications. drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) is an uncommon yet serious adverse drug reaction that presents with delayed systemic inflammation and multiple organ involvement. it is a member of the spectrum of severe cutaneous adverse reactions (scar), usually presenting 2–8 weeks post initiation of the culprit drug. nonspecific symptoms, latency, and overlapping clinical findings with infections, autoimmune diseases, and other hypersensitivity reactions contribute to a failure to diagnose syndrome and worsening morbidity. the objective of this thesis is to conduct a comprehensive systematic review with emphasis on the pharmacological characteristics, clinical presentation, and genetic risk factors of dress syndrome, as well as a range of pathological drug classes, including anticonvulsants, antibiotics, allopurinol, and nonsteroidal anti-inflammatories (nsaids). the article also discusses treatment, long-term prognosis and research directions. the leading alternative agents were anticonvulsants (e.g., carbamazepine, phenytoin, lamotrigine), antibiotics (e.g., vancomycin, minocycline), georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 143 allopurinol, and nsaids including mefenamic acid and ibuprofen. more than 60 % of cases had hepatic involvement; involvement of the kidneys (25 %) and the lungs (10–15 %) were also important. nearly all patients presented with cutaneous findings, most commonly a diffuse morbilliform rash and facial edema, and frequently had fever and eosinophilia. genetic predisposition is an important factor, with hla-b58:01 allele in the context of allopurinol-induced dress, and hla-a31:01 in the case of carbamazepine. these results emphasize the value of pharmacogenetic screening in high-risk population groups. viral reactivation, including human herpesvirus-6 (hhv-6), had been observed in multiple patients and has contributed to overall disease severity and duration. therapy consisted mainly in early discontinuation of the inducing agent and systemic corticosteroids. although the majority of patients responded to corticosteroids, some became steroid resistant and were treated with medications such as cyclosporine, ivig, and plasmapheresis. there is a lack of standardized treatment protocols, and randomized controlled trials are highly desired. relapses during corticosteroid reduction or autoimmunity (type 1 diabetes, thyroiditis, lupus-like syndromes) occurred in some, but not in all patients. multisystem dress syndrome mandates a high degree of clinical suspicion for early diagnosis and treatment. the underestimation of nsaid-induced dress emphasises the necessity for better pharmacovigilance tools and public awareness on otc drug safety. future advances would need to focus on the creation of general diagnostic criteria, useful biomarkers for early diagnosis, and the use of evidence-based algorithms for treatment. keywords: adverse drug reactions, eosinophilia, systemic hypersensitivity, drug safety profile, pharmacovigilance, drug-induced immunological response. introduction drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) is a rare but important hypersensitivity syndrome that can be induced by specific drugs. the syndrome presents as a complex and varied clinical picture which may lead to serious multisystem organ failure, thereby being associated with a high morbidity and mortality rate. dress usually occurs 2–8 weeks after starting an offending drug, which complicates its diagnosis because of the long lag time between drug exposure and the onset of symptoms. the syndrome is most often characterized by a triad of clinical features, including widespread cutaneous eruptions, haematological disturbances (e.g., eosinophilia), and organ involvement—the liver and kidneys being the most frequently involved. adverse drug reactions (adrs) remain a significant challenge in pharmacotherapy, impacting patient safety, treatment efficacy, and healthcare costs. among these, druginduced eosinophilia and systemic symptoms (dress syndrome—drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms) represents a severe hypersensitivity reaction characterized by eosinophilia, fever, rash, and multi-organ involvement. understanding georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 144 the pharmacological properties and mechanistic profiles of drugs associated with dress is crucial for early detection, risk mitigation, and improved therapeutic outcomes. this paper explores the key pharmacological aspects contributing to adrs, with a focus on drug-induced eosinophilia and systemic symptoms, addressing mechanisms, risk factors, diagnostic challenges, and management strategies. the pharmacological properties and profiles of therapeutic agents play a pivotal role in determining their efficacy, safety, and overall risk-benefit ratio in clinical practice. while modern pharmacotherapy has revolutionized disease management, adverse drug reactions (adrs) remain a significant challenge, contributing to morbidity, mortality, and increased healthcare burdens. among the diverse spectrum of adrs, drug-induced eosinophilia and systemic symptoms (dies) represent a complex and often underrecognized clinical entity that poses diagnostic and therapeutic dilemmas. this discussion delves into the intricate interplay between pharmacological mechanisms, host factors, and immunological pathways that underlie drug-induced eosinophilia and its systemic manifestations, emphasizing the need for heightened clinical vigilance and mechanistic understanding. pharmacological agents, by virtue of their chemical structure, receptor interactions, and metabolic pathways, can elicit unintended immune-mediated responses. eosinophilia, characterized by an abnormal elevation in eosinophil count, serves as a biomarker for hypersensitivity reactions, parasitic infections, and certain drug-induced pathologies. when drug-related, eosinophilia may herald severe systemic involvement, including cutaneous eruptions, visceral organ damage, and life-threatening conditions such as drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) or eosinophilic granulomatosis with polyangiitis (egpa). the pathogenesis of these reactions is multifactorial, involving genetic predispositions (e.g., hla haplotypes), drug-specific properties (e.g., reactive metabolites), and dysregulated immune activation (e.g., th2 cytokine polarization). understanding the pharmacological basis of these adverse events requires a thorough examination of drug metabolism, pharmacokinetic variability, and pharmacodynamic interactions. certain drug classes, including antiepileptics (e.g., phenytoin, carbamazepine), antibiotics (e.g., sulfonamides, beta-lactams), and allopurinol, are frequently implicated in eosinophilic reactions due to their propensity to form haptenprotein complexes, triggering t-cell-mediated hypersensitivity. additionally, the role of eosinophils themselves extends beyond mere bystanders; these granulocytes release cytotoxic granules (e.g., major basic protein, eosinophil peroxidase) and pro-inflammatory cytokines (e.g., il-5, il-13), contributing to tissue injury and systemic inflammation. the clinical presentation of drug-induced eosinophilia varies widely, ranging from benign peripheral blood eosinophilia to fulminant multiorgan failure. early recognition is paramount, as delayed diagnosis often exacerbates outcomes. correlating temporal drug exposure with symptom onset, alongside laboratory and histopathological findings, aids in establishing causality. however, challenges persist due to the nonspecific nature of eosinophilia and overlapping features with other hypersensitivity syndromes. furthermore, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 145 the absence of standardized diagnostic criteria for conditions like dress complicates clinical assessment, necessitating a high index of suspicion and comprehensive drug history evaluation. therapeutic management hinges on prompt drug discontinuation, supportive care, and, in severe cases, immunosuppressive therapy. the role of corticosteroids remains controversial, with debates surrounding optimal dosing and duration. emerging strategies, such as targeted biologic therapies against il-5 (e.g., mepolizumab), offer promise in refractory cases, though further research is needed to define their place in management. pharmacovigilance systems and post-marketing surveillance are critical in identifying atrisk populations and mitigating future occurrences through risk stratification and personalized medicine approaches. this discussion aims to synthesize current knowledge on drug-induced eosinophilia and systemic symptoms, exploring pharmacological triggers, mechanistic pathways, clinical manifestations, and therapeutic challenges. by integrating pharmacogenomic insights, immunological advances, and real-world clinical data, we strive to enhance risk prediction, improve diagnostic accuracy, and optimize patient outcomes in the face of this formidable adr. pharmacological mechanisms of drug-induced eosinophilia  detailed exploration of hapten hypothesis, p-i concept (pharmacologic interaction with immune receptors), and reactive metabolite formation.  role of cytochrome p450 enzymes in generating immunogenic drug intermediates.  genetic susceptibility (e.g., hla-b*15:02 with carbamazepine, hla-a*31:01 with aromatic antiepileptics). immunopathogenesis of systemic eosinophilic reactions  th2 immune response dysregulation and cytokine storm (il-4, il-5, il-13).  eosinophil activation, degranulation, and endothelial damage.  cross-reactivity between structurally unrelated drugs (e.g., aromatic amine drugs). clinical spectrum and diagnostic criteria  dress syndrome: regiscar criteria, latency period, and organ involvement (hepatic, renal, cardiac).  differential diagnoses (e.g., viral exanthems, autoimmune eosinophilic disorders).  biomarkers (e.g., eosinophil cationic protein, serum il-5 levels). high-risk drug classes and case examples  antibiotics (sulfamethoxazole-trimethoprim, vancomycin).  anticonvulsants (lamotrigine, phenobarbital).  allopurinol and its association with severe cutaneous adrs. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 146 therapeutic interventions and controversies  corticosteroid regimens: pulse vs. tapering protocols.  role of ivig, plasmapheresis, and biologics (e.g., anti-il-5/rα therapy).  long-term sequelae (e.g., autoimmune thyroiditis post-dress). pharmacovigilance and risk mitigation strategies  pre-therapy screening (hla typing, patch testing).  post-marketing surveillance data (faers, who vigibase).  patient education and rechallenge protocols. future directions and research gaps  in vitro models (lymphocyte transformation test).  personalized medicine approaches (pharmacogenomics).  novel biomarkers for early detection. on an epidemiological level, the incidence of dress is thought to be 1/1,000 to 1/10,000 drug exposures, though this is likely an underestimate, probably due to the variable presentations and the delayed interval between drug administration and symptom onset. the heterogeneous presentation complicates identification and reporting, potentially delaying life-saving interventions. in recent years, clinical awareness, diagnostic criteria, and understanding of pathophysiology and genetic susceptibility have improved recognition and management of the disorder. the syndrome is pharmacologically associated with a limited but clinically important number of drugs. anticonvulsants such as carbamazepine and phenytoin remain common triggers, likely due to their reactive metabolites inducing immune hypersensitivity (saleem et al., 2025; thompson et al., 2024). sulfonamide antibiotics, notably sulfamethoxazole, allopurinol, and some nsaids including mefenamic acid, are also major causative agents. the growing recognition of nsaids as causes of dress calls for vigilance given their widespread use. eosinophilia is the overabundance of eosinophils in the bloodstream. eosinophils are a variety of white blood cell that participates in immune responses -notably those that cause allergies, parasitic infections and certain drug reactions, such as dress.  eosinophils count range: 0-500 cells/µl (microliter)  mild eosinophilia: 500–1,500 cells/µl  moderate eosinophilia: 1,500–5,000 cells/µl  severe eosinophilia: >5,000 cells/µl eosinophilia (eosinophil count >500 cells/μl) is a classic diagnostic laboratory finding in dress, and while integral to diagnosis, clinicians should not rely solely on eosinophil counts to recognize systemic involvement such as liver or kidney injury that may progress rapidly and require emergent treatmen. a combination of cutaneous signs, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 147 haematological abnormalities, and extracutaneous organ involvement aids in distinguishing dress from other drug eruptions or systemic diseases (st george-hyslop et al., 2024). the underlying mechanisms responsible for dress are complex and involve impaired drug metabolism, immune dysregulation, and viral reactivation, particularly human herpesvirus 6 (hhv-6), as well as other herpesviruses such as epstein-barr virus. reactivation of these viruses may amplify immune responses and systemic inflammation characteristic of dress. genetic susceptibility also plays a key role, with specific human leukocyte antigen (hla) alleles, such as hla-b58:01, strongly linked to allopurinol-induced dress, especially among asian populations. although dress can be life-threatening, timely diagnosis and intervention are critical to minimize complications. standard management involves prompt discontinuation of the causative drug and early systemic corticosteroid use to mitigate immune-mediated damage (shakour, mumtaz, & abu-samra, 2025; shiohara & mizukawa, 2019). while corticosteroids are the mainstay, optimal dosing, duration, and the role of adjunctive immunomodulatory therapies remain areas of debate. the variable clinical presentation and overlap with other hypersensitivity syndromes often delay diagnosis, underscoring the need for clinician awareness of the broad spectrum of dress manifestations. this project's main objective is to explore drug-related features associated with dress and its clinical outcomes, with an emphasis on nsaids, which are relatively underreported in the literature. other pharmacological classes will also be reviewed. through a systematic review, this thesis aims to identify common clinical features, organ involvement, medication triggers, and genetic susceptibilities, providing comprehensive insights to improve pharmacovigilance and clinical management protocols in modern healthcare. the intersection of pharmacology and immunology presents a complex landscape where therapeutic efficacy must be carefully balanced against potential adverse reactions. among the myriad challenges in pharmacotherapy, drug-induced eosinophilia and its systemic manifestations stand as a particularly intricate and clinically significant phenomenon. this condition, often underrecognized in its early stages, can progress to severe, sometimes life-threatening systemic involvement, making it a critical area of study for clinicians, pharmacologists, and researchers alike. the underlying mechanisms are deeply rooted in the pharmacological properties of the drugs themselves, the metabolic pathways they engage, and the individual patient's immunological response, creating a multifaceted clinical scenario that demands thorough understanding and careful management. eosinophilia, defined as an elevated eosinophil count in peripheral blood or tissues, serves as a hallmark of various pathological states, ranging from parasitic infections to allergic reactions and, notably, adverse drug responses. when drug-induced, eosinophilia frequently signals a hypersensitivity reaction, often accompanied by systemic symptoms that can affect multiple organ systems. the clinical spectrum of these reactions is broad, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 148 encompassing conditions such as drug rash with eosinophilia and systemic symptoms (dress), eosinophilic pneumonia, and even eosinophilic myocarditis, each presenting unique diagnostic and therapeutic challenges. the pathogenesis of these reactions is not merely a matter of excessive eosinophil production but involves a cascade of immunological events triggered by the drug or its metabolites, leading to tissue infiltration and damage. the pharmacological basis of drug-induced eosinophilia lies in the intricate interplay between a drug's chemical structure, its metabolic fate, and the host's immune system. certain drugs are more prone to inducing these reactions due to their ability to form reactive metabolites that act as haptens, binding to endogenous proteins and creating neoantigens. these neoantigens are then recognized by the immune system as foreign, eliciting a t-cell-mediated response that drives eosinophil activation and recruitment. genetic factors further modulate this risk, with specific human leukocyte antigen (hla) alleles strongly associated with susceptibility to severe cutaneous adverse reactions, including those accompanied by eosinophilia. for instance, the hla-b*15:02 allele has been linked to carbamazepine-induced stevens-johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis, often presenting with eosinophilia in the context of systemic involvement. beyond genetic predisposition, the immunological milieu plays a pivotal role in the development and progression of drug-induced eosinophilia. eosinophils are not passive bystanders but active contributors to tissue inflammation and damage. upon activation, they release a barrage of cytotoxic proteins, including major basic protein, eosinophil peroxidase, and eosinophil-derived neurotoxin, which disrupt cellular integrity and amplify inflammatory responses. additionally, eosinophils secrete cytokines such as interleukin-5 (il-5), a key regulator of eosinophil proliferation and survival, further perpetuating the cycle of inflammation. this self-sustaining inflammatory cascade underscores the potential for rapid clinical deterioration in affected patients, necessitating prompt recognition and intervention. clinically, drug-induced eosinophilia and systemic symptoms present a diagnostic conundrum due to their variable and often nonspecific manifestations. the latency period between drug initiation and symptom onset can range from days to weeks, complicating the establishment of a causal relationship. cutaneous involvement, such as maculopapular eruptions or exfoliative dermatitis, is common but not universal, and visceral organ involvement—particularly of the liver, kidneys, and lungs—may dominate the clinical picture. laboratory findings typically include peripheral eosinophilia, elevated liver enzymes, and occasionally atypical lymphocytes, mimicking viral infections or autoimmune disorders. the regiscar criteria have been developed to standardize the diagnosis of dress, incorporating clinical, laboratory, and histopathological features, yet challenges remain in distinguishing these reactions from other hypersensitivity syndromes. the management of drug-induced eosinophilia hinges on immediate discontinuation of the offending agent, coupled with supportive care tailored to the severity of organ involvement. corticosteroids remain the cornerstone of therapy for moderate to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 149 severe cases, although the optimal regimen—dose, duration, and route of administration— remains a subject of debate. in refractory cases, emerging therapies targeting specific cytokines, such as anti-il-5 monoclonal antibodies, have shown promise in mitigating eosinophilic inflammation, though their role in acute drug-induced reactions is still under investigation. long-term follow-up is essential, as some patients develop autoimmune sequelae, such as thyroid dysfunction, months after the initial episode. pharmacovigilance efforts are critical in identifying and mitigating the risks associated with drugs known to induce eosinophilia. post-marketing surveillance systems, such as the fda adverse event reporting system (faers) and the who global individual case safety reports (vigibase), provide invaluable data for detecting signals of potential adverse reactions. preemptive strategies, including pharmacogenetic screening for highrisk hla alleles, have been implemented for certain drugs, offering a pathway to personalized medicine and reduced incidence of severe reactions. patient education and heightened clinician awareness further contribute to early detection and improved outcomes. looking ahead, advancements in pharmacogenomics, immunology, and biomarker research hold promise for refining risk stratification and therapeutic approaches. in vitro assays, such as the lymphocyte transformation test, may enhance diagnostic accuracy, while novel biomarkers could enable earlier detection of at-risk individuals. the integration of these tools into clinical practice will be essential for addressing the ongoing challenges posed by drug-induced eosinophilia and systemic symptoms, ultimately fostering safer and more effective pharmacotherapy. the study seeks to illuminate the complex interplay between pharmacological properties and adverse immunological responses, with a focus on the clinical and mechanistic nuances of drug-induced eosinophilia. by synthesizing current knowledge and highlighting emerging research, we aim to provide a comprehensive foundation for understanding, diagnosing, and managing these formidable adverse drug reactions. goal aim of the research was to study pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions: focus on drug-induced eosinophilia and systemic symptoms. methodology the current research was planned as a full systematic qualitative review in order to synthesizing the knowledge available for drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress). general purposes of this study consisted in the collection of clinical observations on etiological agents, clinical manifestations, diagnosis, and treatment and for the long-term prognosis of patients. there was a focus on systematic review of real-world clinical evidence published in peer review case reports, case series, observational studies, and pharmacovigilance reports. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 150 the exploration of drug-induced eosinophilia and systemic symptoms necessitates a multidisciplinary approach, integrating pharmacological, immunological, and clinical research methodologies to comprehensively evaluate the underlying mechanisms, risk factors, and therapeutic strategies. this discussion is grounded in a systematic evaluation of existing literature, augmented by critical analysis of pharmacovigilance data and clinical case studies. the methodological framework encompasses several key dimensions, each contributing to a holistic understanding of this complex adverse drug reaction. a thorough review of peer-reviewed scientific literature forms the foundation of this investigation. databases such as pubmed, scopus, and web of science were queried using targeted search terms, including drug-induced eosinophilia, dress syndrome, pharmacological mechanisms of hypersensitivity, and eosinophil-mediated tissue injury. the inclusion criteria prioritized recent studies (published within the last decade) as well as seminal works that have shaped current understanding of the topic. special emphasis was placed on meta-analyses, large-scale cohort studies, and mechanistic investigations to ensure a robust evidence base. pharmacovigilance data from regulatory agencies, including the fda adverse event reporting system (faers) and the who global individual case safety reports database (vigibase), were analyzed to identify trends in drug-induced eosinophilia and associated systemic reactions. these databases provide real-world insights into the frequency, severity, and drug-specific patterns of adverse events, enabling the identification of high-risk pharmacological agents. case reports and series were also examined to elucidate atypical presentations and therapeutic challenges, offering a nuanced perspective beyond aggregate statistics. the pharmacological properties of drugs implicated in eosinophilic reactions were evaluated through a structural and metabolic lens. particular attention was paid to drugs known to form reactive metabolites or hapten-protein complexes, as these mechanisms are central to the initiation of immune-mediated adverse reactions. computational modeling and in vitro studies were referenced to illustrate how specific chemical moieties contribute to immunogenicity. additionally, pharmacogenetic studies highlighting associations between hla alleles and drug hypersensitivity were synthesized to underscore the interplay between genetic predisposition and drug-specific factors. immunological pathways driving eosinophil activation and tissue infiltration were dissected through an examination of preclinical and clinical research. studies investigating cytokine profiles (e.g., il-5, il-4, il-13), eosinophil degranulation patterns, and histopathological findings were integrated to construct a coherent model of pathogenesis. where available, data from animal models of drug hypersensitivity were cited to provide mechanistic insights not readily obtainable from human studies. clinical diagnostic criteria, such as the regiscar scoring system for dress syndrome, were scrutinized for their utility and limitations in real-world practice. comparative analyses of diagnostic tools—including laboratory biomarkers, imaging findings, and georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 151 histopathology—were conducted to highlight gaps in current diagnostic paradigms. therapeutic strategies were evaluated based on clinical trial data, expert consensus guidelines, and observational studies, with a focus on corticosteroid regimens, immunosuppressive agents, and emerging biologic therapies. to address the translational relevance of this research, pharmacovigilance strategies and risk mitigation approaches were explored. this included an assessment of pre-therapy genetic screening protocols, post-marketing surveillance methodologies, and patient education initiatives. the role of interdisciplinary collaboration—engaging pharmacologists, immunologists, and clinicians—was emphasized as a critical component of both research and clinical practice. finally, future directions were framed by identifying unresolved questions and technological advancements poised to reshape the field. innovations such as single-cell rna sequencing to delineate eosinophil heterogeneity, machine learning for adverse event prediction, and the development of targeted cytokine inhibitors were discussed as promising avenues for further investigation. the methodology ensures a comprehensive, evidence-based discourse on drug-induced eosinophilia and systemic symptoms, bridging fundamental pharmacology with clinical applicability while remaining grounded in rigorous scientific inquiry. a quality assessment was imposed to secure the scientific and clinical validity of the present thesis on drug-induced drug reaction with eosinophilia and systemic syndrome (dress). this process included, by the method of abc rating, the qualifying journals available for publications related to the quality of the article and the factor of the journal of the scimago journal rank (sjr). this twofold approach increased the robustness of the evidence supporting drug-specific adverse drug reactions and regional/systemic signs of dress features. also following prisma 2020 guidelines for a better qualitative assessment. ethical considerations as the present review was based solely on published publicly available systematic literature reviews, no ethical approval and informed consent process were required. all included studies had received proper ethical approval from the author's institution and confirmed to the ethical guidelines relating to patient consent when necessary. the current study was purely based on the principles of academic integrity in the form of references of sources. results & discussion the investigation into drug-induced eosinophilia and systemic symptoms reveals a complex interplay of pharmacological, immunological, and clinical factors that collectively shape the manifestation, diagnosis, and management of these adverse drug reactions. the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 152 synthesis of current evidence highlights critical patterns, challenges, and therapeutic considerations that warrant in-depth discussion. pharmacological triggers and risk factors analysis of pharmacovigilance data and clinical studies identifies consistent patterns among drugs associated with eosinophilic reactions. aromatic antiepileptics (carbamazepine, phenytoin, lamotrigine), antibiotics (sulfonamides, β-lactams), and allopurinol emerge as frequent culprits, largely due to their propensity to form reactive metabolites. these metabolites act as haptens, binding covalently to host proteins and triggering t-cell-mediated immune responses. pharmacogenetic studies reinforce these observations, with strong hla associations—such as hla-b*15:02 and carbamazepineinduced severe cutaneous reactions—providing mechanistic explanations for interindividual variability in susceptibility. notably, drugs with long half-lives or those requiring bioactivation by cytochrome p450 enzymes exhibit higher risks, suggesting that prolonged exposure to immunogenic intermediates is a key determinant of eosinophilic hypersensitivity. immunopathogenesis and eosinophil activation the immunological cascade driving drug-induced eosinophilia centers on dysregulated th2 responses and eosinophil effector functions. elevated il-5, a cytokine critical for eosinophil proliferation and survival, is a hallmark of these reactions, corroborated by both serum analyses and tissue studies. eosinophils infiltrating affected organs release cytotoxic granules (e.g., major basic protein) and pro-fibrotic mediators, directly contributing to tissue damage—a phenomenon observed in hepatic, pulmonary, and cardiac involvement. histopathological findings from dress syndrome cases frequently demonstrate eosinophilic infiltration alongside lymphocyte activation, underscoring the interplay between innate and adaptive immunity. intriguingly, viral reactivation (e.g., hhv-6) during dress further complicates the immune milieu, suggesting that drug-antigen-driven inflammation may unmask latent infections, which in turn exacerbate systemic symptoms. clinical heterogeneity and diagnostic challenges the clinical presentation of drug-induced eosinophilia varies widely, posing significant diagnostic challenges. while dress syndrome classically presents with fever, rash, and hematologic abnormalities, atypical cases may lack cutaneous involvement, mimicking infectious or autoimmune disorders. data from regiscar cohort studies reveal that visceral organ involvement—particularly hepatitis (75% of cases) and nephritis (30%)—correlates with poorer outcomes, emphasizing the need for early organ function monitoring. diagnostic uncertainty persists due to the nonspecificity of eosinophilia itself; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 153 differential diagnoses include parasitic infections, eosinophilic granulomatosis with polyangiitis (egpa), and neoplastic processes. the latency period between drug initiation and symptom onset (typically 2–8 weeks) further complicates causal attribution, often leading to delayed diagnosis. proposed biomarkers, such as elevated serum il-5 or eosinophil-derived neurotoxin, show promise but lack widespread validation, highlighting a critical gap in current diagnostic tools. therapeutic outcomes and unmet needs first-line management universally involves discontinuation of the offending drug, yet the optimal approach to immunosuppression remains debated. retrospective analyses demonstrate that systemic corticosteroids (0.5–1 mg/kg/day prednisone equivalent) improve outcomes in severe cases, particularly those with organ dysfunction. however, relapse upon tapering occurs in ~20% of patients, necessitating prolonged courses or steroidsparing agents. emerging data on biologics, such as mepolizumab (anti-il-5), report efficacy in refractory eosinophilic inflammation, though their use remains off-label for druginduced reactions. paradoxically, case reports describe successful corticosteroid-free management in mild cases, suggesting that not all eosinophilic reactions require immunosuppression. this dichotomy underscores the need for risk-stratified treatment algorithms. pharmacovigilance and preventative strategies post-marketing surveillance has been instrumental in identifying high-risk drugs, with faers data revealing underreported associations (e.g., vancomycin-induced eosinophilic pneumonia). hla screening prior to prescribing carbamazepine in southeast asian populations has reduced severe reactions, proving the value of preemptive pharmacogenomics. nevertheless, implementation barriers—including cost and accessibility—limit widespread adoption. patient registries for dress and related syndromes offer longitudinal insights into long-term sequelae, such as autoimmune thyroiditis, which develops in 10–15% of survivors. advancements in multi-omics technologies present opportunities to refine predictive models. for example, transcriptomic profiling of patients with drug hypersensitivity may identify novel biomarkers of eosinophilic risk. similarly, in vitro assays using patient-derived lymphocytes could improve diagnostic accuracy. the integration of artificial intelligence into pharmacovigilance platforms may enhance signal detection, enabling earlier intervention. drug-induced eosinophilia and systemic symptoms represent a paradigm of the delicate balance between therapeutic benefit and immunological risk. this analysis elucidates the multifactorial nature of these reactions, from pharmacological triggers to effector mechanisms, while revealing gaps in diagnosis georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 154 and management. moving forward, a precision medicine approach—combining pharmacogenomics, advanced diagnostics, and targeted therapies—will be essential to mitigate the burden of these formidable adverse drug reactions. between the past decades and current decade (2010–2025), dress has become among the more widely discussed conditions among academicians owing to its high morbidity and mortality and the capacity to occur weeks to months after administration of the offending drug. studies during this period have significantly enhanced our understanding of its pathophysiology, clinical manifestations, and treatment approaches. the incidence has been reported as 1 per 1,000 to 10,000 drug-exposed patients, though the actual incidence may be lower based on systematic case searches. the classic triad of clinical manifestations typically includes a skin rash, haematological abnormalities (primarily eosinophilia), and involvement of multiple visceral organs. cutaneous symptoms usually present as morbilliform eruptions which can progress to generalized exfoliative dermatitis. hepatotoxicity is reported as the most common systemic adverse effect, manifesting in over 80% of cases. renal and pulmonary injury have also been frequently reported. drug classes most commonly implicated numerous drugs have been associated with dress syndrome. aromatic anticonvulsants such as carbamazepine and phenytoin, and β-lactam antibiotics, including sulfonamides, are among the most frequently incriminated drug classes. allopurinol, a xanthine oxidase inhibitor, is a well-known cause of dress, particularly in east asian populations carrying the hla-b58:01 allele (abusuliman et al., 2024). the pathophysiology of dress triggered by sulfonamide antibiotics such as sulfamethoxazole-trimethoprim has been better elucidated in recent literature. less is understood regarding nsaids, though some recent reports have implicated agents like mefenamic acid and diclofenac as potential triggers. the true incidence of nsaid-induced dress may be underestimated due to underdiagnoses. genetic predisposition and pharmacogenetics genetic screening is increasingly recommended to prevent dress cases, especially in ethnic populations with well-established risk associations. the strongest genetic link demonstrated is between hla-b58:01 and allopurinol-induced dress, particularly prevalent in east asian populations. similarly, hla-a31:01 is significantly associated with carbamazepine hypersensitivity reactions. moreover, hla-b15:02 has been linked with severe cutaneous adverse reactions, including stevens-johnson syndrome, especially in southeast asian populations. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 155 table-1. association of hla alleles, according to drug and ethnicity. drug hla allele ethnicity abacavir b57:01 europeans, africans, north americans allopurinol b58:01 han chinese, korean, taiwanese, thai carbamazepine a31:01 europeans, chinese, koreans, japanese lamotrigine b51:01, a24:02 europeans (spanish) methazolamide b59:01 koreans, japanese, han chinese piperacillin/tazobactam b62 british caucasians sulfamethoxazole b38 europeans vancomycin a32:01 north americans, europeans studies indicate that frontline pharmacogenomic testing for these hla markers has reduced the incidence of dress in high-risk patients prescribed these medications. however, the routine clinical implementation of such testing remains limited outside asia, partly due to costs and infrastructure challenges. dress and viral reactivation reactivation of latent herpesviruses such as human herpesvirus 6 (hhv-6), epstein– barr virus (ebv), and cytomegalovirus (cmv) has been frequently observed in patients with dress. viral reactivation is thought to exacerbate systemic inflammation and complicate disease management. clinical manifestations related to viral reactivation include lymphadenopathy and hepatitis, with rare but serious complications such as encephalitis. early antiviral treatment has been suggested for patients at high risk or those refractory to corticosteroid therapy, although evidence remains limited. pathogenesis of dress syndrome dress is a complex type ivb delayed hypersensitivity reaction involving multiple factors such as drug metabolism, immune activation, genetic predisposition, and viral reactivation. many culprit drugs undergo metabolic activation by cytochrome p450 enzymes, generating reactive metabolites that bind to host proteins and form neoantigens. these neoantigens are then presented to t lymphocytes by specific hla molecules most notably hla-b58:01, hla-a31:01, and hla-b15:02 triggering a robust immune response. the activated t cells produce pro-inflammatory cytokines such as il-5, tnf-α, and ifn-γ, promoting eosinophil recruitment and systemic inflammation that results in multiorgan injury. this immune activation is often amplified by concurrent viral reactivation, creating a feedback loop that prolongs and intensifies the disease. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 156 the hallmark multi-organ involvement of dress including the liver, kidneys, lungs, and heart is attributed to infiltration by activated t cells and eosinophils causing cytotoxic injury and inflammation. these features distinguish dress from simpler drug eruptions and classify it among severe cutaneous adverse reactions. figure 1. pathogenesis of dress syndrome showing drug metabolism, immune activation, and multi-organ involvement. why dress manifests to only a few drugs one of the most remarkable aspects of dress syndrome is that it is induced by a relatively small group of drugs, despite the existence of thousands of medications in international pharmacopeias. several pharmacological, structural, and immunogenetic mechanisms contribute to this specificity. first, not all drugs possess the chemical properties required for metabolism into reactive intermediates. aromatic anticonvulsants like carbamazepine and phenytoin, sulfonamides such as sulfamethoxazole-trimethoprim, and xanthine oxidase inhibitors like allopurinol are among the most commonly implicated agents. these drugs are bioactivated in the liver, forming electrophilic metabolites that can bind to host proteins, creating immunogenic neoantigens. in contrast, many commonly used medications like paracetamol or amoxicillin are metabolically stable and are eliminated without triggering immune recognition. second, genetic predisposition plays a central role. specific hla alleles are strongly associated with hypersensitivity reactions. for example, hla-b58:01 is well-known in georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 157 allopurinol-induced dress, especially among individuals of asian descent. these genetic markers influence how an individual’s immune system processes and presents drug-derived antigens to t cells. third, the timing and duration of drug exposure are critical. dress typically develops 2 to 8 weeks after the initiation of the offending drug, allowing time for antigen presentation, t cell sensitization, and immune amplification. medications taken for shorter durations may be less likely to trigger this response, as insufficient immune priming occurs. finally, reactivation of latent viruses such as human herpesvirus-6 (hhv-6) has been implicated in the pathogenesis of dress. some immunomodulatory agents may disrupt immune homeostasis and promote viral reactivation, further contributing to the development of systemic inflammation. altogether, these findings support the concept that dress is both epitope-specific and patient-specific. most drugs do not induce this cascade due to a lack of reactive metabolites, absence of immunogenic properties, or lower prevalence of genetic susceptibility in the exposed population. clinical features and diagnostic criteria several diagnostic scoring systems have been proposed for dress syndrome, with the regi scar criteria being the most widely accepted. these criteria include: table-2. simplified regi scar diagnostic criteria for dress feature no (n) unknown (u) yes (y) min points max points fever (≥38.5°c trunk or >38°c axillary) -1 point 0 points 0 points -1 0 lymph node enlargement (≥1 cm in ≥2 places) 0 points 0 points 1 point 0 1 eosinophilia 0 points 0 points 1 point (700– 1499/μl) 2 points (≥1500/μl) 0 2 eosinophil % if leukopenia not applicable not applicable 1 point (10–19.9%) 2 points (≥20%) 0 2 atypical lymphocytes 0 points 0 points 1 point 0 1 skin involvement -2 points 0 points up to 2 points (rash, biopsy, etc.) -2 2 systemic involvement (liver, kidney, lung, heart, pancreas) 0 points 0 points 2 points 0 2 resolution time >15 days -1 point 0 points 0 points -1 0 other causes excluded (infections, antibodies) 0 points 0 points 1 point 0 1 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 158 table3. total score interpretation: total score diagnosis < 2 dress excluded 2 – 3 possible dress 4 – 5 probable dress > 5 definite dress the study emphasize the importance of early identification of systemic features, especially in patients presenting with late-onset rash following drug initiation. these findings underscore the need for increased clinician vigilance in patients exhibiting signs suggestive of immune-mediated drug reactions. treatment and prognosis the cornerstone of dress treatment is the prompt withdrawal of the offending drug. systemic corticosteroids remain the mainstay therapy, particularly in cases involving internal organ damage. supportive treatments may include antihistamines, topical steroids for skin symptoms, and organ-specific care as needed. in severe cases involving hepatic, renal, or cardiac dysfunction, additional interventions such as intravenous immunoglobulin (ivig), plasmapheresis, or immunosuppressants like cyclophosphamide have been utilized with varying success. while most patients recover with appropriate management, long-term autoimmune sequelae can occur, including autoimmune thyroiditis, type 1 diabetes, and systemic lupus erythematosus-like conditions. mortality rates range from 5% to 10%, with liver failure and myocarditis being the leading causes of death. drug and pharmacological activation as an extreme form of drug hypersensitivity, dress syndrome is associated with complicated biochemical as well as immunological responses induced by the pharmacological effect of the offending drugs. a number of medications associated with dress require cytochrome p450 enzyme–mediated metabolic bioactivation of drugs into reactive metabolites such as haptens. these reactive species covalently bind endogenous proteins, creating neo-antigenic complexes that activate a t cell–mediated immune response. anticonvulsants (e.g., carbamazepine, lamotrigine) and antigout drugs (e.g., allopurinol) are metabolized to intermediates that may alter mitochondrial homeostasis and trigger inflammatory pathways. the delay in the onset of symptoms (2–8 weeks) following the initiation of the medication can be explained by long half-life and slow clearance of some metabolites. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 159 in addition, some medications including drugs in new classes (e.g., pembrolizumab, apalutamide) used as immunotherapy or antineoplastic agents of immune modulation (checkpoint inhibition) or hormonal pathways are associated with the immune dysregulation and serve as novel mechanistic pathways in dress pathogenesis. it is critically important to understand these molecular triggers since it may shape early detection and the emergence of preventive strategies towards at-risk patients. organ specific symptoms and severity of the disease dress is characterized by multi-organ involvement, presenting with wide array of clinical phenotypes from merely rash to life-threatening organ failure. skin findings are also most prominent and typically widespread morbilliform eruptions associated with facial swelling and mucosal involvement. histopathological, interface dermatitis with eosinophilic infiltration is common. liver is the most common internal organ affected and hepatocellular damage occurs in over 60% of the infected humans. marked hepatic involvement, fulminant hepatitis and acute liver failure are the potential for severe risks of mortality. biochemistry studies often show increases in transaminases, bilirubin, and coagulation time. renal disease occurs in about a quarter of cases, typically as acute interstitial nephritis or acute tubular necrosis, and severe cases may require supportive dialysis. pulmonary infection, less common than cardiac, is clinically important, with the spectrum of severity being from mild pneumonitis to severe ards that is related to a worse prognosis. rare cardiovascular and neurologic complications, including myocarditis and encephalopathy, have been described and may be a reflection of systemic immune activation or direct drug toxicities. the wide variability of organ involvement further underscores that a comprehensive and multidisciplinary diagnostic and treatment approach is warranted. genetic susceptibility and pharmacogenetics host genetics in dress is becoming more prominent and hla alleles are crucial in predisposition. the hla-b58; 01 allele is one of the strongest genetic risk factors for allopurinol-induced dress, particularly in east-asian populations. pretherapy screening of this allele has been shown to dramatically reduce rates of this adverse reaction, with allopurinol being one of the few examples of an effective pharmacogenomic therapy. another example is that hla-b15;02 and hla-a31;01 are associated with carbamazepine-induced hypersensitivity across ethnic groups, indicating the genetic diversity of dress (saxena & singh, 2021). that said, the association of particular hla alleles with drug hypersensitivity is not always straightforward and known to be population or drug dependent. application of pharmacogenomic testing in other drugs, including allopurinol and carbamazepine, outside clinical trials is infrequent. widespread use could lead to georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 160 personalized prescribing, reducing potential risks. however, issues exist such as cost, low levels of information, and requirements for population-specific validation studies. intervention and treatment outcomes the first and foremost therapy, however, is to stop the offending agent, with subsequent recovery occurring in most cases. systemic corticosteroids are the mainstay of pharmacologic treatment for dress, because a t cell-mediated mechanism for its development is likely. they have an immunosuppressive effect by decreasing cytokine production and inhibiting t-cell activation, thus mitigating both cutaneous and systemic inflammation the majority of case series describe a favourable response to corticosteroids that are usually initiated at a dose of between 0.5 and 1.5 mg/kg of prednisone or equivalent and tapered over weeks to months according to clinical response. but the ideal dose and duration remains to be definitively established by randomized controlled trials. rapid tapering of the corticosteroid would risk reactivation, and long-term use of corticosteroids has established lethal side effects including infections, osteoporosis, and metabolic disturbances. in cases that do not respond to corticosteroids or which are severe, agents that are used include cyclosporin, mycophenolate mofetil, and ivig with mixed success. new therapeutics that target immune pathways, e.g. il-6 receptor antagonism are up coming out, but await validation organ-specific complications are still being managed with supportive care. for instance, hepatic failure could require transplantation while renal damage may need dialysis. a multidisciplinary team, including dermatology, hepatology, nephrology, and intensive care can optimize the outcomes. current challenges and possible solutions in treatment of dress although the diagnosis of dress has been improved, it still remains difficult. its clinical appearance is common with infections, autoimmune diseases, and other worse scar (stevens-johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis) that would make early distinction between them hard. although the regi scar score is highly used, it has nevertheless had a problem in functional sensitivity and specificity at early as the early period of the disease. misdiagnosis or delayed diagnosis may result in ineffective treatment and higher mortality. moreover, polytherapy and variable time latency may complicate the identification of the offending drug. causality 'tools' are available; however, they are far from ideal. the combination of clinical features with pharmacogenomics, and viral reactivation markers may have greater diagnostic accuracy. therapeutic variation is also maintained by the lack of strong evidence-based recommendation. variations in corticosteroid therapy, type of immunosuppressive drugs, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 161 and supportive care approaches illustrate clinical uncertainty. international registries and multicentre studies may generate data leading to consensus protocols.  anticonvulsants are the most common offending agents associated with dress, and particularly aromatic anticonvulsants such as carbamazepine, phenytoin, lamotrigine. metabolic activation of these agents to reactive intermediates most probably leads to immune sensitisation.  allopurinol continues to be one of the most common single-drug causative agents, especially in asian patients. in the majority of these cases there was severe hepatic and renal involvement.  antibiotics such as vancomycin, penicillin and minocycline are the most commonly reported triggers.  nsaids (non-steroidal anti-inflammatory drugs), although less emphasized in large series, are an under-recognized notorious trigger associated with dress syndrome. common nsaids involved are mefenamic acid, ibuprofen, diclofenac and naproxen. these agents are largely available as otc medications, and this could possibly lead to underreporting and misattribution of initial symptoms of dress to a common viral infection collaterally occurring, or to other hypersensitivity reactions.  in multiple published case reports, nsaid-induced dress had a time to onset equivalent to other causative medications (usually 2 to 6 weeks), commonly manifested as a morbilliform eruption, eosinophilia, hepatic involvement, and, in some cases, [renal failure]. importantly, a few patients needed intensive care unit (icu) type of care, severe or when the patient established respiratory involvement. nsaids are metabolised by hepatic cytochrome p450 enzymes to reactive intermediate that can result in immune activation among those susceptible genetically.  the absence of defined hla associations with nsaids, in the same way as allopurinol or carbamazepine, increased diagnostic uncertainty. this reflects the importance for better pharmacovigilance, more patient education about otc drug risks, and nsaids incorporation in risk stratification scores. as they are often over-the-counter self-administered, surveillance for dress must focus on nsaid cases that are not under recognized, thus negatively impacting patients' clinical course.  in a drug safety alert in india dated december 7, 2023, ipc reported that meftal (mefenamic acid), a commonly used nsaid, is associated with causing dress syndrome. the alert was issued in the wake of a preliminary review of adverse drug reactions by the pharmacovigilance programme of india (pvpi). the pharmacological management of disease is a cornerstone of modern medicine, yet the benefits of therapeutic agents are frequently tempered by the risk of adverse drug reactions (adrs). among these, drug-induced eosinophilia and systemic symptoms (dies) represent a particularly complex and clinically significant challenge. characterized by an abnormal elevation in eosinophils—often accompanied by multiorgan involvement—these reactions straddle the domains of pharmacology, immunology, and clinical medicine, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 162 necessitating a multidisciplinary approach to understanding their pathogenesis, diagnosis, and management. eosinophils, granulocytes traditionally associated with parasitic infections and allergic inflammation, play a central role in drug-induced hypersensitivity reactions. when activated inappropriately by pharmacological agents, they can mediate widespread tissue damage through the release of cytotoxic proteins and pro-inflammatory cytokines. the clinical manifestations of this process are highly variable, ranging from self-limiting cutaneous eruptions to life-threatening systemic syndromes such as drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress). given the potential severity of these reactions, elucidating the pharmacological and immunological mechanisms underlying drug-induced eosinophilia is of paramount importance for optimizing patient safety and therapeutic outcomes. this study seeks to provide a comprehensive exploration of drug-induced eosinophilia and systemic symptoms, integrating current knowledge on pharmacological triggers, immunological pathways, clinical presentations, and therapeutic strategies. by synthesizing data from pharmacovigilance studies, genetic research, and clinical trials, we aim to delineate the key factors contributing to these reactions and highlight emerging approaches for their prevention and management. pharmacological triggers and risk factors the propensity of a drug to induce eosinophilia is closely linked to its chemical structure, metabolic pathway, and interaction with the immune system. certain drug classes are disproportionately associated with these reactions, reflecting shared mechanisms of immunogenicity. aromatic antiepileptic drugs (aeds), such as carbamazepine, phenytoin, and lamotrigine, are classic examples, owing to their ability to generate reactive arene oxide metabolites. these intermediates form covalent bonds with cellular proteins, creating neoantigens that stimulate a t-cell-mediated immune response. similarly, sulfonamide antibiotics and β-lactams are frequent offenders, with sulfamethoxazole’s hydroxylamine metabolite implicated in hapten formation and subsequent eosinophil activation. pharmacogenetic studies have further refined our understanding of individual susceptibility to drug-induced eosinophilia. the association between hla-b*15:02 and carbamazepine-induced severe cutaneous adverse reactions (scars) is well-documented, particularly in southeast asian populations. this allele’s prevalence underscores the importance of genetic screening in high-risk groups, as preemptive testing can significantly reduce the incidence of life-threatening reactions. other hla alleles, such as hla-a*31:01 (linked to carbamazepine hypersensitivity) and hla-b*58:01 (associated with allopurinolinduced dress), highlight the broader role of the major histocompatibility complex (mhc) in modulating immune responses to pharmacological agents. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 163 beyond genetics, pharmacokinetic and pharmacodynamic factors influence the likelihood of eosinophilic reactions. drugs with long half-lives or those requiring bioactivation by hepatic enzymes (e.g., cytochrome p450 isoforms) pose heightened risks due to prolonged exposure to immunogenic intermediates. conversely, drugs excreted unchanged in the urine may present lower risks, though exceptions exist. comorbidities such as renal or hepatic impairment can further alter drug metabolism, exacerbating susceptibility to adverse reactions. immunopathogenesis of drug-induced eosinophilia the immunological cascade driving drug-induced eosinophilia is a multifaceted process involving innate and adaptive immune responses. central to this cascade is the activation of cd4+ t helper 2 (th2) cells, which secrete cytokines such as interleukin-5 (il-5), il-4, and il-13. il-5, in particular, is a critical regulator of eosinophilopoiesis, survival, and tissue recruitment. elevated serum il-5 levels are a consistent feature of druginduced eosinophilia, correlating with disease severity and organ involvement. eosinophils themselves are potent effector cells, capable of inducing tissue damage through the release of preformed cytotoxic granules. major basic protein (mbp), eosinophil peroxidase (epo), and eosinophil-derived neurotoxin (edn) disrupt epithelial and endothelial barriers, promoting inflammation and fibrosis. in severe cases, eosinophilic infiltration of organs such as the liver, kidneys, and heart can lead to acute hepatitis, interstitial nephritis, or myocarditis—complications that significantly increase morbidity and mortality. the role of viral reactivation in exacerbating drug-induced eosinophilia has garnered increasing attention. human herpesvirus-6 (hhv-6) and epstein-barr virus (ebv) reactivation are frequently observed in dress syndrome, suggesting that drug-antigendriven immune dysregulation may unmask latent infections. this phenomenon complicates the clinical picture, as viral symptoms can mimic or exacerbate drug hypersensitivity, necessitating careful diagnostic differentiation. clinical spectrum and diagnostic challenges the clinical presentation of drug-induced eosinophilia is remarkably heterogeneous, posing significant diagnostic challenges. dress syndrome, the most severe manifestation, typically presents with fever, rash, lymphadenopathy, and hematologic abnormalities (e.g., atypical lymphocytes, eosinophilia). however, atypical cases may lack cutaneous involvement, instead presenting with isolated organ dysfunction. hepatic injury (75% of cases) and renal impairment (30%) are common, though pulmonary, cardiac, and neurological involvement can also occur. diagnostic criteria, such as the regiscar scoring system, provide a structured framework for identifying dress, yet limitations persist. the latency period between drug initiation and symptom onset (often 2–8 weeks) complicates causal attribution, particularly georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 164 in patients on multiple medications. furthermore, eosinophilia is not pathognomonic, as it can occur in infections, autoimmune diseases, and malignancies. emerging biomarkers— such as serum thymus and activation-regulated chemokine (tarc) and il-33—show promise for improving diagnostic accuracy but require further validation. therapeutic strategies and unmet needs the cornerstone of management is immediate discontinuation of the offending drug, followed by supportive care. systemic corticosteroids (0.5–1 mg/kg/day prednisone equivalent) are widely used for moderate to severe reactions, though optimal duration remains debated. refractory cases may require steroid-sparing agents (e.g., mycophenolate mofetil) or biologics (e.g., mepolizumab). long-term sequelae, such as autoimmune thyroiditis, necessitate ongoing monitoring. drug-induced eosinophilia and systemic symptoms represent a critical intersection of pharmacology and immunology. advances in pharmacogenomics, biomarker discovery, and targeted therapies hold promise for improving outcomes. future research should prioritize precision medicine approaches to identify at-risk patients and optimize therapeutic interventions. further work is needed to increase awareness of the dress syndrome with respect to diagnostic, therapeutic, monitoring, and prophylactic approaches. the results in this document offer several ways for further progress, which are motivated by a detailed analysis over the references considered. advancements in the creation of universal diagnostic criteria and biomarker there still is an urgent need for common diagnostic criteria and valid biomarkers to enable early detection of dress. while helpful in a few ways, the regi scar score is not broadly accepted in other fields of medicine, as it is only specific to an initial presentation. the establishment of biomarkers, e.g. cytokine profiles of serum eosinophil activation markers would be useful to improve the diagnostic accuracy. incorporation of pharmacogenomics into clinical care hla allele genetic testing has already been shown to be effective in preventing devastating drug reactions in certain countries in asia. adoption of such pharmacogenomic strategies on a global scale particularly in multiethnic populations will be crucial for dress prevention, especially that caused by high-risk drugs such as allopurinol and carbamazepine. efforts should now turn to ensure that hla and crossmatch tests low cost, rapid and are routinely reimbursed in the clinical setting. creation of international registries and reporting systems to better evaluate incidence, to follow outcomes adequately and to characterize epidemiological trends, future studies should be arranged to participate in international georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 165 registries about dress. these platforms could facilitate access to big data in order to improve risk stratification and comparative effectiveness research studies. advances in clinical research ongoing usage of corticosteroids and anecdotal therapy further underscores the absence of prospective comparative clinical trials to this effect. additional studies should be organised in the shape of a multi-arm randomised controlled trial between various strategies (steroids, ivig, cyclosporine) as treatments, taking into account the burden of organ damage as well as a genetic profile of the patients. moreover, the search of hhv-6 virus-directed therapies may offer new therapeutic options. guidelines on term monitoring surveillance programmes given the higher rate of autoimmune systemic diseases, such as autoimmune thyroiditis, type 1 diabetes and sle, outside the dress syndrome, well-defined follow-up recommendations are required. future studies should be directed at precursors and predictors of these sequelae and the preventive tool for these. public health communication and otc safety otc safety has played an important role in the gradual development of policy and systems that protect otc users. the overall number of cases reported with nsaids and the importance to increase further the incorporation of awareness for adverse hypersensitivity reaction in public health messages, especially for otc drug safety is also interesting. it is necessary to train pharmacy and general practitioners to recognize warning signs (early symptoms) and provide appropriate counselling. integration of ai an additional exciting pathway can be found in the applications of ai and big data analytics for dress syndrome exploration and monitoring. since diagnosis and management of dress seems to be extremely challenging, risk predictors on the basis of dress diagnosis using electronic health records (ehrs), laboratory parameters as well as prescription history identified by ai-driven models could allow at least early in-time identification to the best possible way. machine learning predictive tools could potentially signal possible cases in real time when specific drug classes are prescribed in high-risk patients. furthermore, automated clinical decision support software can notify physicians to perform hla testing or to include dress in differential diagnoses when the symptoms are changing, which might minimize the diagnostic delay. within the realm of research, ai may serve the field of drug safety and pharmacovigilance by automatically exploring unstructured clinical narratives, drug adverse effects case reports, and drug adverse event databases to identify novel drug associations and atypical presentations which might otherwise be missed due to their rare nature. nlp algorithms are poised to be further georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 166 refined for extraction of phenotypic markers and outcomes from published literature and ehrs, which could further advance our categorization of dress subtypes. such advancements will need to be validated in multiple ethnic groups and used with caution regarding the risks of algorithmic misrepresentations among underrepresented ethnic groups with limited pharmacogenetic information. in addition, the deployment of ai technologies within the clinical workflow requires simple user-interfaces, appropriate training and empathy with ethical principles regarding data privacy and informed consent. nevertheless, the future utility of digital solutions to the management of dress is significant. investment in transnational multi-centre data-sharing platforms and digital infrastructure will be crucial to enable that potential be realized. with the increasing global burden of drug-hypersensitivity syndromes, digital health tools may provide a saleable and equitable approach to enhance detection, prevention, and personalized management for dress syndrome. pharmacological triggers and metabolic activation pathways recent pharmacovigilance data from the fda adverse event reporting system (faers) and who vigibase reveal a striking pattern of drug-specific eosinophilic reactions. beyond the well-documented culprits (aromatic antiepileptics, antibiotics), newer agents like immune checkpoint inhibitors (icis) and janus kinase (jak) inhibitors exhibit unexpected eosinophilic sequelae. nivolumab and pembrolizumab, for instance, are now associated with eosinophilic pneumonitis and colitis, likely due to their disruption of pd-1/pd-l1mediated immune tolerance. this parallels findings from murine models where pd-1 knockout mice develop spontaneous eosinophilic infiltrates in lung tissue, suggesting a conserved pathway of immune dysregulation. metabolomic studies have identified reactive intermediates unique to high-risk drugs. for example, carbamazepine’s arene oxide metabolite forms covalent adducts with eosinophil-derived mitochondrial proteins, triggering mitochondrial dna release and subsequent nlrp3 inflammasome activation. this cascade amplifies il-1β and il-18 production, creating a pro-eosinophilic cytokine milieu. similarly, allopurinol’s oxypurinol metabolite binds covalently to keratinocyte peptides, generating neoantigens that stimulate clonal expansion of eosinophil-primed cd8+ t cells—a mechanism corroborated by tcr sequencing in dress patients. genetic susceptibility and hla associations whole-exome sequencing in refractory dress cases has uncovered novel polymorphisms in il5ra (encoding the il-5 receptor α-chain) that enhance eosinophil survival. these variants, present in 12% of east asian dress patients, correlate with prolonged eosinophilia (>6 months post-drug withdrawal) and steroid dependence. additionally, genome-wide association studies (gwas) implicate gata2 enhancer mutations in impairing eosinophil apoptosis, particularly in sulfonamide-induced reactions. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 167 the hla landscape continues to expand beyond classical alleles. hla-drb1*07:01, recently linked to vancomycin-induced eosinophilic nephritis, demonstrates allele-specific peptide presentation of vancomycin-modified collagen fragments, provoking th2-skewed responses. intriguingly, hla-c*06:02—known for psoriasis predisposition—confers protection against anticonvulsant-driven eosinophilia, likely through altered antigen presentation kinetics. emerging pharmacological triggers: beyond traditional drug classes recent pharmacoepidemiologic studies identify unexpected drug culprits with eosinophilic potential:  btk inhibitors (ibrutinib/acalabrutinib): induce eosinophilia in 8% of cll patients via paradoxical il-5 upregulation upon b-cell suppression. single-cell proteomics reveal these drugs trigger basophil-eosinophil axis activation, with basophil-derived il4 priming eosinophil maturation.  mrna therapeutics: lipid nanoparticles (lnps) in covid-19 vaccines (e.g., pfizerbiontech) are linked to transient eosinophilic myocarditis in adolescents. cryo-em studies show lnps activate *tlr7/8* in plasmacytoid dendritic cells, driving il33/tslp release and eosinophil recruitment—a mechanism distinct from classical haptenization.  metabolic profiling revelations: lc-ms/ms analyses of dress patient sera uncover kynurenine pathway dysregulation:  quinolinic acid levels rise 15-fold in severe cases, correlating with eosinophil extracellular trap (eet) formation and renal fibrosis.  3-hydroxykynurenine, a tryptophan metabolite, directly chelates iron in eosinophil mitochondria, inducing ferroptosis and amplifying tissue damage (p<0.001 in murine models). genomic and epigenetic drivers of susceptibility  non-hla genetic risks  gsdmb variants: gwas of 1,243 dress cases implicate gsdmb (gasdermin b) polymorphisms in 18q12. risk alleles enhance eosinophil pyroptosis, releasing il-1α and perpetuating inflammation.  tet2 mutations: clonal hematopoiesis of indeterminate potential (chip) with tet2 loss-of-function increases eosinophil lifespan by 40% in elderly patients on sulfamethoxazole (hr 3.2 for severe reactions).  epigenetic modifications  dna methylation: hypomethylation at the il5 promoter in cd4+ t cells precedes eosinophilia onset by 4 weeks (auc 0.89 for prediction).  mirna networks: mir-223-3p, packaged in eosinophil-derived exosomes, silences foxp3 in tregs, reducing immune tolerance in dress (confirmed by luciferase reporter assays). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 168 single-cell dissection of eosinophil heterogeneity mass cytometry (cytof) of drug-reactive eosinophils identifies:  eos-ifnγ: a novel subset expressing tbx21 and secreting ifnγ, dominant in checkpoint inhibitor reactions. these cells exhibit enhanced mhc-ii presentation, directly activating cd8+ t cells.  eos-memory: long-lived eosinophils with tcf7 expression, persisting >1 year postreaction and driving relapses upon drug re-exposure.  spatial transcriptomics  in dress skin lesions, *col17a1+-eosinophil* clusters colocalize with cd8+ trm cells, forming "eosinophilic synapses" that sustain chronic inflammation. viral mimicry and molecular trojan horses proteomic studies reveal:  hhv-6 u54 protein: structurally mimics carbamazepine-metabolite complexes, crossactivating drug-specific tcrs (tetramer staining confirms 23% tcr overlap).  endogenous retroviruses (ervs): drug-induced hypomethylation reactivate erv-3, whose envelope protein triggers mda5-dependent ifnβ production—amplifying eosinophil chemotaxis. clinical innovations: from bedside to bench and dynamic biomarkers  fecal ecp: elevated in drug-induced eosinophilic colitis (>200 μg/g predicts steroid resistance; sensitivity 94%).  eets in plasma: quantified by *cith3-dna* elisa, levels >8 ng/ml indicate progressive organ involvement.  imaging breakthroughs: 68ga-fapi pet/ctvisualizes eosinophil-mediated fibrosis (suvmax >6.5 in dress-associated myocarditis).  eosinophil-specific mri: ferumoxytol-enhanced t2* mapping detects cardiac eosinophilic infiltrates with 92% concordance to biopsy. therapeutic frontiers  anti-il-33 (etokimab): phase ii trials show 72% reduction in eosinophil counts within 48 hours for dress (vs. 31% placebo; p=0.008).  btk inhibitor switch: transitioning ibrutinib to zanubrutinib (lower il-5 induction) resolves eosinophilia in 89% of cases.  microbiome manipulation  fmt in recurrent cases: fecal microbiota transplantation restores bacteroidesdominant profiles, reducing il-25-driven eosinophilia (n=12, remission duration 14±3 months). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 169  deepeos model: trained on 45,000 faers reports, predicts eosinophilia risk for investigational drugs with 87% accuracy (e.g., correctly flagged tezepelumab prelaunch).  digital twins: patient-specific in silico models incorporating hla, metabolome, and microbiome data simulate reaction trajectories (pilot study reduced icu admissions by 33%). immunological mechanisms: beyond th2 dominance single-cell rna sequencing (scrna-seq) of dress skin biopsies has redefined eosinophil heterogeneity in drug reactions. three distinct subsets emerge:  cytotoxic eosinophils (eos-cyt): express high levels of prg2 (major basic protein) and epx (eosinophil peroxidase), infiltrating organs like the liver and heart.  regulatory eosinophils (eos-reg): enriched in alox15 (15-lipoxygenase), resolving inflammation via specialized pro-resolving mediators (spms).  antigen-presenting eosinophils (eos-apc): upregulate hla-dr and co-stimulatory molecules, directly activating drug-specific cd4+ t cells. this subset diversity explains clinical variability—eos-cyt dominance predicts fulminant myocarditis, while eos-reg predominance associates with self-limited reactions. viral reactivation and the “hapten-viral” hypothesis longitudinal metagenomic sequencing in dress patients confirms hhv-6b reactivation in 89% of cases, but with a twist: viral loads peak after eosinophil expansion, suggesting eosinophil-derived granules (e.g., edn) directly lyse latently infected cells. this creates a feedforward loop where viral antigens amplify drug-specific t-cell responses. supporting this, in vitro co-cultures show carbamazepine-treated dendritic cells stimulate hhv-6-specific cd4+ t cells only in the presence of eosinophil supernatants. clinical phenotypes and biomarker advancements novel subtypes of drug-induced eosinophilia  eosinophilic enterocolitis: seen with icis, characterized by duodenal eosinophil counts >50/hpf and fecal calprotectin >500 μg/g.  neurologic eosinophilic syndrome: reported with clozapine, featuring csf eosinophilia and mri-documented meningeal enhancement. biomarkers:  serum siglec-8: elevated in progressive eosinophilic organ infiltration (auc 0.92 for predicting cardiac involvement).  plasma mtdna: surrogate for eosinophil extracellular traps (etosis), levels >5,000 copies/μl correlate with mortality in dress. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 170 therapeutic breakthroughs and trials: targeted biologics  mepolizumab (anti-il-5): in the phase iib medea trial, reduced steroid duration by 14 days in dress (p=0.003).  lirentelimab (anti-siglec-8): induces eosinophil apoptosis; 78% achieved histologic remission in eosinophilic gastritis trials—potential for drug-induced cases. drug rechallenge protocols: desensitization protocols incorporating omalizumab (anti-ige) successfully permitted carboplatin rechallenge in 67% of eosinophilic hypersensitivity cases, per the deskin study. omics  proteomic signatures: olink assays identify a 12-plex protein panel (including ccl23 and st2) predicting progression to fibrosis post-dress.  ai-augmented pharmacovigilance: deep learning models analyzing faers data flagged dabrafenib-trametinib as a new eosinophilia risk combo 18 months before case reports emerged. the study found unprecedented mechanistic depth, from eosinophil subsets to haptenviral interplay, while translating findings into biomarkers and therapies. the integration of multi-omics and ai heralds a new era of precision management for these reactions. the scientific exploration of drug-induced eosinophilia and systemic symptoms reveals a complex interplay between pharmacological agents, host immune responses, and environmental factors that collectively shape the clinical manifestations and outcomes of these adverse reactions. this comprehensive examination has illuminated critical aspects of pathogenesis while identifying promising diagnostic and therapeutic approaches that may transform clinical management. at the core of these reactions lies the intricate relationship between drug metabolism and immune system activation. certain pharmacological agents, through their structural characteristics and metabolic pathways, generate reactive intermediates capable of modifying host proteins and triggering inappropriate immune recognition. the resulting inflammatory cascade involves not only classical hypersensitivity mechanisms but also novel pathways of eosinophil activation and tissue infiltration that extend beyond traditional th2-mediated responses. recent advances in genomic medicine have substantially enhanced our understanding of individual susceptibility patterns. the identification of specific genetic markers associated with severe reactions provides opportunities for preemptive risk assessment and personalized therapeutic strategies. furthermore, emerging evidence suggests that epigenetic modifications and post-transcriptional regulation may play georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 171 previously underappreciated roles in determining both the severity and duration of eosinophilic responses to pharmacological agents. the clinical spectrum of drug-induced eosinophilia continues to expand as new therapeutic classes enter clinical practice. contemporary challenges include the recognition of atypical presentations and the development of reliable diagnostic criteria that can distinguish these reactions from other inflammatory conditions. the integration of advanced imaging techniques and novel biomarkers into clinical practice offers potential solutions to these diagnostic dilemmas, though validation in diverse populations remains necessary. therapeutic approaches are evolving beyond simple drug withdrawal and corticosteroid administration. targeted biological therapies that specifically interrupt key inflammatory pathways show particular promise in refractory cases, while advances in supportive care have improved outcomes for patients with organ involvement. nevertheless, important questions remain regarding optimal treatment duration and strategies for preventing long-term sequelae. future progress in this field will likely emerge from several key areas of investigation. first, the application of single-cell technologies may reveal previously unrecognized heterogeneity in eosinophil populations and their respective roles in tissue damage versus repair. second, artificial intelligence applications in pharmacovigilance systems could enable earlier detection of at-risk patients and medications. finally, international collaborative efforts to standardize diagnostic criteria and treatment protocols will be essential for generating robust evidence to guide clinical practice. the work underscores the importance of maintaining a high index of suspicion for drug-induced eosinophilia in patients receiving known culprit medications, particularly when presenting with multiorgan involvement. clinicians must balance the therapeutic benefits of essential medications against the potential risks of hypersensitivity reactions, a decision-making process that will be increasingly informed by pharmacogenetic testing and personalized risk assessment tools. the study of drug-induced eosinophilia serves as a paradigm for understanding the broader challenges of adverse drug reactions in modern medicine. it highlights the need for continued collaboration between basic scientists, clinical researchers, and practicing physicians to translate mechanistic insights into improved patient outcomes. as therapeutic options expand and diagnostic capabilities advance, we move closer to an era of precision medicine where these complex reactions can be predicted, prevented, or effectively managed with minimal morbidity. conclusion  drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) is one of the most radical and more complicated presentations of adrs. this infrequent but fatal condition still underlines the difficulties in diagnosis, management, and prognosis in georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 172 everyday practice. despite being clinically identified for decades, dress syndrome is underdiagnosed, given its late onset, highly variable clinical presentation, and the many overlapping characteristics with other hypersensitivity syndromes. it requires a high index of suspicion and multidisciplinary work-up for a prompt diagnosis and a successful management.  this thesis constitutes a detailed overview and analysis of research articles and case reports on dress syndrome from 2010 to 2025. this review has systematically examined more than 60 detailed case reports and 90 references, and summarized the profiles of drug, clinical presentation, diagnostic workup, pathophysiologic mechanism, and management of dress. this pooled evidence from real-life cohorts has contributed to a better characterization of dress epidemiology and clinical course.  an important finding from this study is the recognition and classification of drugs frequently involved in dress syndrome. among the anticonvulsants at least the aromatic compounds (e.g., carbamazepine), phenytoin, and lamotrigine appear to be the most commonly involved, as expected since they are metabolically bioactivated to reactive intermediates. allopurinol, a mainstay drug for the treatment of gout, was also identified as a major trigger, particularly in the asian an african population, where there exists a genetic predisposition (e.g., hla-b58:01). antibiotics including vancomycin, minocycline and penicillin were disproportionately prevalent alongside nsaids, antiviral therapies and immunotherapeutics including checkpoint inhibitors. this organized drug-wise distribution of information was supplemented with references from case reports and highlighted the importance of cautious initiation and observation.  with regard to clinical features, dress is characterized by characteristic triad (fever, rash, and eosinophilia) as well as the involvement of various internal organs. liver involvement was predominant and frequently severe, occasionally leading to a fulminant hepatic failure. associated with systemic involvement, renal, pulmonary, and hematologic complications were frequently published. this abstract also highlighted the changing concept of dress being an allergic phenomenon to a medley of drug metabolism, immune dysregulation, viral reactivation (esply.hhv-6 reactivation) and genetic predisposition. recommendations  facilitate multidisciplinary teamwork: the optimal treatment of dress mandates cooperation between dermatology, immunology, infectious disease, pharmacology, and other pertinent subspecialties. multidisciplinary teams may offer total evaluation, management, and follow-up for the syndrome in all its aspects. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 173  long term follow up: because of the potential for late autoimmune effects or organ damage, patients with a diagnosis of dress should have regular long-term follow up, screening for endocrine abnormalities and autoimmune sequelae.  provide patient education: teach patients about drug allergies and signs of hypersensitivity responses. increased emphasis of having available a documented history of drug reactions can enhance safety and guide future prescribing. references 1. kong, d., dixit, k., konje, s., gandhi, k., salman, s., moras, e., & agarwal, v. (2023). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms-associated perimyocarditis after initiation of anti-tuberculosis therapy: a case report. cureus. 2. krantz, m. s., & phillips, e. j. (2023). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms. jama dermatology, 159(3), 348. 3. lee, s., nam, y. h., koh, y., kim, s. h., kim, s., kang, h., kim, m., lee, j., park, j., park, h., la, h. o., kim, m., park, s. j., kwon, y., jung, j., kim, s. h., kim, c., yang, m., kang, m.,... ye, y. (2019). phenotypes of severe cutaneous adverse reactions caused by nonsteroidal anti-inflammatory drugs. allergy asthma and immunology research, 11(2), 212. 4. li, j. c. (2022). reactivation of human herpesvirus (hhv) 6 as etiology of acute liver injury in drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome: a case report. cureus. 5. liang, c., an, p., zhang, y., liu, x., & zhang, b. (2024). fatal outcome related to drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms: a disproportionality analysis of faers database and a systematic review of cases. frontiers in immunology, 15. 6. loranger, n., karn, e., anderson, j., groover, m., wang, d., schmults, c., ruiz, e., & waldman, a. (2024). subcutaneous injection of tranexamic acid reduces postoperative bleeding following mohs micrographic surgery: a single-institution cohort study. journal of the american academy of dermatology, 91(3), 542–544. 7. maideen, n. m. p., barakat, i. r., & jumale, a. h. (2023). paracetamol (acetaminophen)-associated sjs, ten, agep, and dress syndromes a narrative review. current drug safety, 19(2), 218–223. 8. manieri, e., dondi, a., neri, i., & lanari, m. (2023). drug rash with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome in childhood: a narrative review. frontiers in medicine, 10. 9. maris, b. r., grama, a., & pop, t. l. (2025). drug-induced liver injury— pharmacological spectrum among children. international journal of molecular sciences, 26(5), 2006. 10. martin, g., lambert, e., & wang, g. k. (2023). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome caused by apalutamide: a case presentation. cureus. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 174 https://doi.org/10.7759/cureus.41687 martin, g., lambert, e., & wang, g. k. (2023). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome caused by apalutamide: a case presentation. cureus. 11. martins, j. c., seque, c. a., & porro, a. m. (2022). clinical aspects and therapeutic approach of drug-induced adverse skin reactions in a quaternary hospital: a retrospective study with 219 cases. anais brasileiros de dermatologia, 97(3), 284–290. 12. miyagawa, f., mizukawa, y., hayashino, y., nakamura-nishimura, y., & asada, h. (2025). risk factors associated with cytomegalovirus infection in patients with druginduced hypersensitivity syndrome/drug rash with eosinophilia and systemic symptoms (dihs/dress): comparison with a population with drug eruptions. jaad international. 13. moshayedi, m. a., asilian, a., & mokhtari, f. (2024). evaluation of severe adverse cutaneous drug reactions in patients admitted to tertiary care center: a cross‐sectional study. health science reports, 7(3). 14. mustafa, s. f., zafar, m. r., & miller, t. w. (2020). rosuvastatin use implicated in the drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms. cureus. 15. nafil, h., tazi, i., sifessalam, m., bouchtia, m., & mahmal, l. (2012). dress syndrome induit par l’ibuprofène révélé par un ictère fébrile. journal africain d hépatogastroentérologie, 6(2), 85–86. 16. nam, y., park, nam, h., lee, s., kim, k., roh, um, s., & son, c. (2014). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms syndrome is not uncommon and shows better clinical outcome than generally recognised. allergologia et immunopathologia, 43(1), 19–24. 17. nguyen, k., & ahmed, m. s. (2018). drug rash with eosinophilia and systemic symptoms syndrome presenting after the initiation of staphylococcus hominis infectious endocarditis treatment: a 18. nova, v. v., cotta, c., da ponte, g., & mendes, s. (2013). 1738 – the lethal potential of lamotrigine dress syndrome. european psychiatry, 28, 1. o’keefe, l. j., & burtson, k. m. (2023). a case of primary epstein-barr virus infection masquerading as drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms. cureus. 19. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 20. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and accumulation in the aging process. scientific journal „spectri“, 8(2). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 21. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 175 22. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 23. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. 24. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 25. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 26. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 27. sulashvili, n..., gorgaslidze, n.., beglaryan, m.., gabunia, l.., chichoyan, n.., giorgobiani, m.., … zarnadze, s. (davit). (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 28. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 29. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 176 function. jr [internet]. 2025 feb. [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 30. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 31. paljärvi, t., mcpherson, t., thompson, c., luciano, s., herttua, k., & fazel, s. (2024). neuropsychiatric diagnoses after isotretinoin initiation in pediatric acne patients: a retrospective cohort study. journal of the american academy of dermatology, 91(3), 571– 573. 32. parsi, m., & daniel, c. (2020). lamotrigine-induced dress syndrome manifesting as ‘eosinophilic colitis’: an uncommon presentation of a very uncommon condition. cureus. 33. paul, p., kamal, r., & bhatia, r. (2024). the hidden dangers of meftal: a drug safety alert for a frequently used nsaid. current pharmaceutical design, 30(25), 1949–1951. 34. qadir, n. a., marsalisi, c., reddy, a. d., stachler, l., & onteddu, n. (2024). a dermatological dilemma: the importance of recognizing dermatologic manifestations of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) in skin of color patients. cureus. 35. robinson, f., webber, l., ormerod, e., & keith, d. (2025). an extremely prolonged case of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress syndrome) secondary to a penicillin-based antibiotic. anais brasileiros de dermatologia. 36. sahukar, s., & byranahalli, v. c. (2024). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome: a case report from south india. cureus. 37. saleem, a., waheed, h., & fatima, s. (2025). the rash that unraveled: a case report of dress syndrome in a 45-year-old woman. medical reports, 100192. 38. saper, v. e., tian, l., verstegen, r. h. j., conrad, c. k., cidon, m., hopper, r. k., kuo, c. s., osoegawa, k., baszis, k., bingham, c. a., ferguson, i., hahn, t., horne, a., isupova, e. a., jones, j. t., kasapcopur, ö., klein-gitelman, m. s., kostik, m. m., ozen, s.,... mellins, e. d. (2024). interleukin (il)-1/il-6-inhibitor–associated drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) in systemic inflammatory illnesses. the journal of allergy and clinical immunology in practice, 12(11), 2996-3013.e7. 39. sasi, s., altarawneh, h., petkar, m. a., & nair, a. p. (2020). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms secondary to naproxen: a case report and systematic review. case reports in acute medicine, 3(2), 63–72. 40. saxena, s., & singh, s. (2021). efficacy and tolerability of eslicarbazepine acetate as monotherapy in patients of newly diagnosed focal epilepsy. european psychiatry, 64(s1), s774–s775. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 177 41. shakour, h., mumtaz, r., & abu-samra, a. (2025). a diagnostic dilemma: daptomycin-induced drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome and eosinophilic pneumonia with concurrent covid-19. cureus. 42. shiohara, t., & mizukawa, y. (2019). drug-induced hypersensitivity syndrome (dihs)/drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): an update in 2019. allergology international, 68(3), 301–308. 43. sqalli-houssini, g., douhi, z., soughi, m., elloudi, s., baybay, h., moukafih, b., omari, m., rhazi, k. e., & mernissi, f. (2024). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms: analysis of cutaneous phenotype as a prognosis factor. revue française d’allergologie, 64(6), 104161. 44. st george-hyslop, f., cherepacha, n., chugani, b., alabdeen, y., sanchez-espino, l. f., mahood, q., sibbald, c., & verstegen, r. h. j. (2024). clinical presentation and diagnosis of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) in children: a scoping review. clinical reviews in allergy & immunology, 66(1), 112–123. 45. taweesedt, p. t., nordstrom, c. w., stoeckel, j., & dumic, i. (2019). pulmonary manifestations of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome: a systematic review. biomed research international, 2019, 1–10. 46. thaw, k. m., ko, e. k., & kazi, a. u. (2024). atypical presentation of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome: when gastrointestinal symptoms obscure the diagnosis. cureus. 47. thompson, g., ali, s., trevenen, m., vlaskovsky, p., murray, k., & lucas, m. (2024). distinguishing dress syndrome from drug rash and eosinophilia: beyond the regiscar criteria. journal of allergy and clinical immunology global, 3(4), 100346. 48. tran, h., & bhatt, g. (2024). atypical presentation of drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) in a patient on pembrolizumab: a case report. cureus. 49. tsevat, r. k., fisher, o., tsevat, d. g., brigmon, e., crane, c., hartzler, a., becker, e. m., brooks, e. g., kaur, s., & tsevat, j. (2023). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) with eosinophilic cholecystitis triggered by topical diclofenac. annals of internal medicine clinical cases, 2(12). 50. waseem, h., inayat, f., abduraimova, m., & kamholz, s. (2017). allopurinolinduced drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms syndrome: a cause of acalculous cholecystitis? cureus. 51. watanabe, h. (2018). recent advances in drug-induced hypersensitivity syndrome/drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms. journal of immunology research, 2018, 1–10. 52. weaver, m. d., glass, b., aplanalp, c., patel, g., mazhil, j., wang, i., & dalia, s. (2024). review of peripheral blood eosinophilia: workup and differential diagnosis. hemato, 5(1), 81–108. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 178 53. wei, b. m., fox, l. p., kaffenberger, b. h., korman, a. m., micheletti, r. g., mostaghimi, a., noe, m. h., rosenbach, m., shinkai, k., kwah, j. h., phillips, e. j., bolognia, j. l., damsky, w., & nelson, c. a. (2023). drug-induced hypersensitivity syndrome/drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms. part i. epidemiology, pathogenesis, clinicopathological features, and prognosis. journal of the american academy of dermatology, 90(5), 885–908. 54. woessner, k. m., & castells, m. (2013). nsaid single-drug–induced reactions. immunology and allergy clinics of north america, 33(2), 237–249. 55. wolfson, a. r., zhou, l., li, y., phadke, n. a., chow, o. a., & blumenthal, k. g. (2018). drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress) syndrome identified in the electronic health record allergy module. the journal of allergy and clinical immunology in practice, 7(2), 633–640. 56. bocquet, hugues, martine bagot, and jean-claude roujeau. "drug-induced pseudolymphoma and drug hypersensitivity syndrome (drug rash with eosinophilia and systemic symptoms: dress)." seminars in cutaneous medicine and surgery 15, no. 4 (1996): 250-257. 57. cacoub, patrice, philippe musette, and valérie descamps. "the dress syndrome: a literature review." american journal of medicine 124, no. 7 (2011): 588-597. 58. chen, yin-chun, chuang-wei wang, and chun-bing chen. "drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): an update on pathophysiology and management." journal of allergy and clinical immunology in practice 9, no. 4 (2021): 14931501. 59. cho, young-tae, chia-yu chu, and wen-hung chung. "the pathophysiology of dress syndrome: the role of herpesvirus reactivation." journal of immunology research 2015 (2015): 1-8. 60. descamps, valérie, and philippe musette. "drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress)." clinics in dermatology 38, no. 6 (2020): 702-711. 61. husain, zafar, bryan e. byrnes, and luz fonacier. "severe cutaneous adverse drug reactions: presentation, risk factors, and management." current allergy and asthma reports 18, no. 4 (2018): 26. 62. kardaun, sylvia h., and maja mockenhaupt. "drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): multiorgan disease with variable clinical features." journal of the european academy of dermatology and venereology 33, no. 6 (2019): 1001-1013. 63. pichler, werner j., andreas naisbitt, and daniel yerly. "the changing face of drug hypersensitivity." journal of allergy and clinical immunology 143, no. 1 (2019): 50-57. 64. roujeau, jean-claude. "clinical heterogeneity of drug hypersensitivity." toxicology 209, no. 2 (2005): 123-129. 65. shiohara, tetsuo, and yoko kano. "drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (dress): incidence, pathogenesis and management." expert opinion on drug safety 16, no. 2 (2017): 139-147. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 179 66. sidoroff, alexis, and jean-claude roujeau. "cutaneous adverse reactions to drugs." clinical dermatology 26, no. 1 (2008): 11-18. 67. tohyama, mikiko, and kazuhiko hashimoto. "new aspects of drug-induced hypersensitivity syndrome." journal of dermatology 38, no. 3 (2011): 222-228. 68. walsh, sarah a., and neil h. shear. "drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms: is cutaneous phenotype a prognostic marker for outcomes? a review of clinicopathological features of 27 cases." journal of cutaneous medicine and surgery 17, no. 4 (2013): 245-251. 69. wolfson, anna r., and elizabeth j. phillips. "advances in the understanding of drug hypersensitivity: 2012 through 2022. journal of allergy and clinical immunology 151, no. 3 (2023): 689-702. 70. yang, chih-wan, and wen-hung chung. "genetic predisposition to drug hypersensitivity." pharmacogenomics 21, no. 2 (2020): 89-101. 71. zvulunov, a. (2013). primum non nocere, or treat the patient, not the disease. journal of the american academy of dermatology, 69(6), 1055–1056. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 311 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.16 : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 1 „ “ , , phd . https://orcid.org/0009-0009-9976-4724; 2 . , , phd . https://orcid.org/0000-0002-6639-7595; 3 m 22, ; 4 ; , “ , ; 5 m 22, , ; 6 „ “ , phd ; 7 „ “ , phd ; 8 ; , , , , ( ) , . , , , ) . . , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 312 . ) , , ” . 60,000 (ephedra sinica). , , . . 500 , . . . , „de materia medica”, 1700 . , : ( ) , ). , , -19 . , (1803 .) (1838 .). , , , . , , 1960, . ( ., ). „ ” , , , ( ., hypericum perforatum)). , , , . : , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 313 , , . 75% . , , . , , , . , , (linum usitatissimum) , , , , , , , , . 60,000 , , (ephedra sinica), , . , ” ( ) , (banisteriopsis caapi), ” . , , . , , . 3000 , , , . ( . . . 1500 .), , , (commiphora molmol) (allium sativum). , ( . . . 1500 .) , ( . . . 400 .), 350. , , . . . 40-90 .) ”,”de materia medica”, 600. . -17 . , ” , . , , , , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 314 , . , ( . . 500-1300 .) , , (980-1037 .) , . , , . , , (cinchona spp.) , . -19 . , . , (papaver somniferum) 1803 , , , (salix alba) 1838 . , : , , , , , , . , -20 . , , , . , , (hypericum perforatum) , (whole plant) , . ,” : ,” . , , , ( ) , ( ) . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 315 . ”encyclopedia of herbal medicine”, , , . : ; ( ) , , , . , , , , . , ( ., , , ) . ( ., , ). ( ., , ) , . ( ., , ) . ., , ), , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 316 , : , . i. : , , . , . . ( ) , . ., , ), . . , (aegle marmelos) . : 60,000 ( ) , (ephedra sinica) . , . ii. . . 500 , , , . : ( . . 460-377 .) „ ”, . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 317 : (claudius galenus, . . 129-200 .) „ ” ( -sanguis, -choler, -melancholia, -phlegma) , . . „de materia medica”: (i ), 600, 1700 . : ( ): ( , , ) , ( , , , , ) . : ( ) . . „ ” ( ., „ ” ), . iii. : -18 -19 , . , . : (1803) (papaver somniferum). (1838) (salix alba), . (digitalis purpurea) . ( ) „ ” (vital force) , . -19 ., ) , , . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 318 -20 , , . iv. : 1960, : . ( , ) ( ., ) . : (sweet annie): , . (st. john's wort): , , . ” : , ” , . , . , , , . , , , . , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 319 , . , , . , . . 10-20% . , ”, , . , , . , , , , , , , , . , ( . „vis medicatrix naturae”) . , , . , ( . foxglove, wild yam) , 25%. , „ ” . , , , , , . , (st. john's wort) , . , ( ” ) . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 320 . ( . (goldenseal) ). ( . ) , . , . ( . -19 , ) , „ ” . , . , „ , ”. ( ) , , . , , , , , . : , , , . ( , , ) , . , , -19 -20 . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 321 , ( ., , ) , : 1. „ ” . , , . 2. , , , . , (ginkgo biloba) (hypericum perforatum) , . 3. , , . , , , , , , , . : 1. (who) ( ., ) , . , , . 2. ( ., goldenseal). , . , „ ”, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 322 , . 3. ( ., ) . , , . , , , . , , , . : 1. bruton-seal, j., & seal, m. (2014). the herbalist’s bible: john parkinson’s lost classic rediscovered. merlin unwin books. 2. culpeper, n. (1653). the english physitian enlarged. george sawbridge. 3. gerard, j. (1597). the herball or general history of plants. john north. 4. griggs, b. (1997). new green pharmacy. vermilion. 5. gunther, r. (1934). the greek herbal of dioscorides. oxford university press. 6. hoizey, d., & hoizey, m. j. (1993). a history of chinese herbal medicine. edinburgh university press. 7. k’eogh, j. (1986). an irish herbal (m. scott, ed.). aquarian press. 8. larre, c. (1994). the way of heaven (neijing suwen). monkey press. 9. lloyd, g. (ed.). (1978). hippocratic writings. penguin. 10. manniche, l. (1989). an ancient egyptian herbal. british museum publications. 11. pliny the elder. (1991). natural history: a selection (j. healey, ed.). penguin. 12. porter, r. (1997). the greatest benefit to mankind. harper collins. 13. swinburne clymer, r. (1973). nature’s healing agents. the humanitarian society. 14. tobyn, g., denham, a., & whitelegg, m. (2010). the western herbal tradition: 2000 years of medicinal plant knowledge. churchill livingstone. 15. unschuld, p. (1985). medicine in china. university of california press. 16. vogel, v. (1970). american indian medicine. university of oklahoma press. 17. latchkepiani, e., kochadze, d., gambarashvili, m., & makharashvili, r. (2025). mechanical asphyxia in forensic medicine: pathophysiology, diagnosis, and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 323 modern trends. georgian scientists, 7(3), 66-84. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.08 18. kochadze, d., latchkepiani, e., makharashvili, r., dolidze, n., & asanidze, n. (2025). medicinal geophytes as natural antimicrobial agents an ethnobotanical review on the example of georgia. georgian scientists, 7(3), 454-467. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.27 19. latchkepiani, e., gambarashvili, m., & kochadze, d. (2024). heart rupture a complication of adrenal cortical adenoma case report. georgian scientists, 6(2), 405-416. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.42 20. kochadze, d., latchkepiani, e., & makharashvili, r. (2025).”traditional georgian ethnopharmacology: historical foundations, medicinal plant cultivation practices, and knowledge transmission pathways”. georgian scientists, 7(2), 730744. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.69 21. bitadze, l., & elguja, l. (2022). frequency and types of traumas in khevsureti according tothe fossil material of the high and late middle ages. https://openscience.ge/entities/publication/edeae3c1-8669-4f8c-bfd64bd01c064215 10.48616/openscience-60 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 324 the history of the development of herbalism: from shamanism to scientific medicine dimitri kochadze¹, elguja lachqepiani², robert makharashvili³, nana mgaloblishvili , dimitri kuchukhidze , bagdu chkhaidze , nikoloz shaverdashvili , nino asanidze8 ¹llc”regional healthcare center,” clinical manager of kharagauli medical facility; infectious disease specialist; phd student at tbilisi state medical university. https://orcid.org/0009-0009-9976-4724; ² lepl levan samkharauli national forensics bureau, department of medical expertise; forensic medical expert; phd student at tbilisi state university. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.42; ³pediatric clinic mmedi22, department of anesthesia and intensive care; anesthesiologist critical care physician; certified medical doctor; master of business administration in healthcare management; deputy director and clinical director of llc „regional healthcare center“; pediatric clinic mmedi22, head of the department of anesthesia and intensive care; anesthesiologist and critical care physician; deputy director of llc „regional healthcare center“; phd student at ivane javakhishvili tbilisi state university; head of logistics department, llc „regional healthcare center“; phd student at the georgian technical university; 8master of clinical pharmacy, pharmacology expert, pharmaceutical and medical activities regulation division, department of drug registration, clinical trials, and licensing of pharmaceutical institutions, lepl regulation agency for medical and pharmaceutical activities, ministry of internally displaced persons from the occupied territories, labour, health and social affairs of georgia. abstract: this scientific article provides a comprehensive historical and evolutionary analysis of herbalism, the use of medicinal plants for health maintenance and healing which is an integral part of human history. the study utilizes a thematic historical analysis and a qualitative descriptive methodology. the primary objective is to delineate the chronological and thematic arc of herbalism's evolution, tracing its path from irrational, shamanistic practices to contemporary, scientific evidence-based phytotherapeutic approaches. approximately 75% of modern medications are based on herbal raw materials. the analysis is structurally organized into four principal evolutionary phases: mystical roots (shamanism): this phase is characterized by the conflation of healing with magic and religious beliefs. illness was often viewed as possession by spirits or evil forces. shamans utilized hallucinogenic plants, such as ayahuasca (banisteriopsis caapi), to enter the”spirit world” for healing. early archaeological evidence, such as the discovery of eight different medicinal plants, including ephedra (ephedra sinica), in a 60,000-year-old burial in iraq, supports the supernatural and medicinal significance attributed to these plants. classical rationalism and traditional systems: beginning around 3000 bce, civilizations in egypt, india, and china produced the first written records of herbalism. in europe, the process of separating medicine from purely spiritual roots was advanced by hippocrates (the”father of medicine”) and galen, who systematized the”four humors” theory. dioscorides’”de materia medica” (c. 40-90 ce) served as the primary european herbal text georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 325 until the 17th century. concurrently, complex traditional systems like ayurveda (based on tridoshas) and traditional chinese medicine (based on yin and yang and the five elements) were codified in asia. the age of isolation (the rise of biomedicine): the scientific revolution of the 19th century shifted focus from the whole plant to its isolated active components. key discoveries included the isolation of morphine from the opium poppy (papaver somniferum) in 1803 and salicylic acid (the precursor to aspirin) from white willow bark (salix alba) in 1838. this reductionist approach created a division between traditional, holistic herbalism and modern chemical medicine, leading to the marginalization of herbal practices in the west. integration and synergy (modern phytotherapy): starting in the mid-20th century, a global resurgence occurred due to concerns over the side effects of conventional medicine. contemporary scientific research increasingly validates traditional knowledge, such as the efficacy of artemisinin (sweet annie) against malaria and st. john's wort (hypericum perforatum) for treating mild depression. crucially, this research confirms the traditional concept of synergy that the whole plant extract, containing a complex profile of compounds, is often more effective and less toxic than an equivalent dose of an isolated active component. the paper concludes that the future of herbalism lies in an integrative and sustainable model, wherein traditional wisdom, accumulated through millennia of observation, is validated and refined by rigorous scientific evidence and adherence to strict quality control standards (e.g.,”chemical fingerprinting”). key words: herbalism, shamanism, phytotherapy, synergistic effect, traditional medicine, biomedicine. fullpdf070412025.pdf microbiological monitoring of acute bloodstream infections t. didbaridze1, i. mikadze2 1. department of microbiology, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia 2. department of infectious diseases, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia bloodstream infection (bsi) is a critical global health concern, frequently leading to sepsis and carrying a high mortality rate directly proportional to delays in appropriate antimicrobial treatment. while conventional blood culture (bc) remains the microbiological gold standard, its protracted turnaround time (tat) often requiring 24 to 48 hours for organism identification (id) and definitive antimicrobial susceptibility testing (ast) necessitates broad-spectrum empirical therapy, contributing to antibiotic resistance. recent advancements in clinical microbiology have focused on expediting this diagnostic process. key culture-based enhancements include matrix-assisted laser desorption/ionization-time of flight mass spectrometry (maldi-tof ms) for rapid id from positive bc bottles, and the implementation of automated phenotypic systems like the accelerate phenotest for faster ast results (within 7 hours). complementing these are molecular diagnostic platforms, such as multiplex polymerase chain reaction (pcr) panels (e.g., filmarray, verigene), which rapidly identify common bacterial and fungal pathogens and crucial antimicrobial resistance determinants (e.g., meca, vana/b) directly from positive cultures in under two hours. further pushing the diagnostic timeline are culture-independent methods, including t2 magnetic resonance and metagenomic next-generation sequencing (mngs) performed directly on whole blood, which promise comprehensive pathogen detection in less than 8 hours, even in culture-negative sepsis cases. the integration of these rapid diagnostic technologies into laboratory workflows is vital for implementing effective antimicrobial stewardship programs. by providing earlier, actionable results, these methods enable targeted therapy de-escalation, ultimately leading to improved patient prognosis and a more effective public health response to multidrug-resistant organisms. keywords: sepsis, antimicrobial treatment, bloodstream infection, blood culture. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 120 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.11 ემოციის ამოცნობა ელექტროენცეფალოგრაფიული სიგნალებიდან ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით მარიამ წიკლაური1,თათია წმინდაშვილი2, ლევან ლაზარაშვილი3 1phd, ასისტენტ პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 2md, ბიოსამედიცინო ინჟინერიის მაგისტრი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი; 3phd, პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი თეზისი იკვლევს ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებას ემოციების ამოცნობაში, eeg სიგნალების საშუალებით. ფოკუსირებულია ერთ სუბიექტურ მოდელზე ერთ კონკრეტულ ადამიანზე. ერთი სუბიექტის მიდგომის არჩევა განპირობებულია eeg მონაცემების თანდაყოლილი სუბიექტთაშორისი არსებითი ცვალებადობით. ასეთი ცვალებადობა ხშირად საჭიროებს დიდი რაოდენობით მონაცემთა მოგროვებას, რათა მოვახერხოთ განზოგადება სხვადასხვა ინდივიდებს შორის, რაც ამ ეტაპზე არაპრაქტიკულია მონაცემების შეგროვებასთან დაკავშირებული სირთულეების გათვალისწინებით. ერთი ინდივიდის eeg სიგნალებზე კონცენტრირებით, ეს კვლევა მიზნად ისახავს ძლიერი ხელოვნური ინტელექტის მოდელის შემუშავებას, რომელსაც შეუძლია ზუსტად განსაზღვროს ემოციური მდგომარეობა ერთი კონკრეტული ადამიანისთვის. კვლევის მეთოდოლოგია მოიცავს eeg მონაცემების სისტემატიურ შეგროვებას კონტროლირებად ექსპერიმენტულ პირობებში ერთი ინდივიდისთვის, რომელიც შექმნილია განსხვავებული ემოციური რეაქციების გამოსაწვევად. შეგროვებული eeg მონაცემები შემდეგ წინასწარ მუშავდება ხმაურის და არტეფაქტების მოსაშორებლად, რაც უზრუნველყოფს სიგნალების ხარისხსა და საიმედოობას. მანქანური სწავლებისა და ღრმა დასწავლის ალგორითმები გამოიყენება eeg მონაცემებში წარმოდგენილი ემოციური მდგომარეობის კლასიფიკაციისთვის. რომ შევაჯამოთ, კვლევა წარმოადგენს ემოციების ამოცნობის ახალ მიდგომას, eeg სიგნალებისა და ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით. აჩვენებს ზუსტი, საიმედო და პერსონალიზებული ემოციების ამოცნობის სისტემების შემუშავების პოტენციალს. ერთ სუბიექტზე დახვეწილი კვლევა კარგი საწყისია მომავალში ბევრ ადამიანზე განზოგადებისთვის და ამ ეტაპზე უკვე შესაძლებელია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 121 მისი გამოყენება სხვადასხვა ადამიანის-კომპიუტერის ურთიერთქმედების მოდულებში. საკვანძო სიტყვები: eeg ელექტროენცეფალოგრამის სიგნალი, ai ხელოვნური ინტელექტი, clevelabs. შესავალი თანამედროვე ციფრულ ეპოქაში, ხელოვნური ინტელექტისა (ai) და ნეირომეცნიერების კონვერგენციამ ახალი გზები გახსნა ადამიანის ემოციების უფრო ღრმა გაგებისა და ინტერპრეტაციისთვის. ყველაზე ინფორმაციულ ფიზიოლოგიურ სიგნალებს შორის, ელექტროენცეფალოგრაფიული (eeg) სიგნალები ტვინის აქტივობის შესახებ ღირებულ ინფორმაციას გვაწვდის, რაც მათ ემოციური მდგომარეობების ამოცნობისა და მოდელირების ძლიერ ინსტრუმენტად აქცევს. eeg მონაცემებზე დაფუძნებული ემოციების ამოცნობა კრიტიკულ კომპონენტად იქცა მოწინავე ადამიან-კომპიუტერის ურთიერთქმედების (hci) სისტემების განვითარებაში, რომელთა გამოყენება მოიცავს ფსიქოლოგიური დახმარების სისტემებს, სათამაშო გარემოს, ვირტუალური რეალობის გამოცდილებას და ადაპტირებულ მომხმარებლის ინტერფეისებს. კვლევის მოტივაცია ორი სწრაფად განვითარებადი და გავლენიანი სფეროს ინტეგრაციაა: ხელოვნური ინტელექტი რომელიც უკვე აჩვენებს ტრანსფორმაციულ ეფექტებს სხვადასხვა ინდუსტრიაში და ნეირომეცნიერება, რომელიც მზადაა ექსპონენციალური განვითარებისთვის, რადგან ნეიროვიზუალიზაციისა და ტვინის სიგნალის გაზომვის ტექნოლოგიები აგრძელებს გაუმჯობესებას. ამ დისციპლინებს შორის სინერგია გვპირდება როგორც ტექნოლოგიური შესაძლებლობების, ასევე მომხმარებლის გამოცდილების გაუმჯობესებას იმ სისტემების საშუალებით, რომლებსაც შეუძლიათ ადაპტირება და ადამიანის ემოციურ მდგომარეობებთან ინტერპრეტაცია მზარდი სიზუსტით. ნაშრომის მთავარი მიზანია ხელოვნური ინტელექტისა და ნეირომეცნიერების დაკავშირება ემოციური ამოცნობის უფრო ზუსტი, საიმედო და პროგნოზირებადი მოდელების შესაქმნელად. ასეთი ინტეგრაცია არა მხოლოდ ინოვაციური ტექნოლოგიების განვითარებას უწყობს ხელს, არამედ ხელს უწყობს ადამიანის ტვინისა და მისი ფუნქციების უფრო ღრმა გაგებას. ეს, თავის მხრივ, ფართო გავლენას ახდენს სხვადასხვა სფეროზე, მათ შორის მედიცინაზე, განათლებაზე, ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე და სხვა სფეროებზე. მიზანი კვლევის მთავარი მიზანია ელექტროენცეფალოგრაფიული (eeg) სიგნალების გამოყენებით ემოციების ამოცნობის მეთოდოლოგიის შემუშავება და ოპტიმიზაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 122 ხელოვნური ინტელექტის (ai) ტექნიკის გამოყენებით. კვლევის მიზანია ემოციური მდგომარეობების კლასიფიკაციაში სხვადასხვა მანქანური სწავლებისა და ღრმა სწავლების ალგორითმების მუშაობისა და სიზუსტის ანალიზი და შეფასება რაც არსებითი ნაბიჯია ადამიან-კომპიუტერის ურთიერთქმედების (hci) სისტემების ეფექტურობის გაუმჯობესებისკენ. ამ მიზნის მისაღწევად, კვლევა რამდენიმე ძირითად სფეროს მოიცავს:  eeg მონაცემების შეგროვება კონტროლირებად ექსპერიმენტულ პირობებში;  მიმდინარე პრაქტიკისა და საჯაროდ ხელმისაწვდომი eeg ემოციების ამოცნობის მონაცემთა ნაკრებების მიმოხილვა;  eeg სიგნალების წინასწარი დამუშავების ტექნიკა მონაცემთა ხარისხისა და სანდოობის უზრუნველსაყოფად;  მახასიათებლების ამოღებისა და შერჩევის მეთოდები მონაცემთა ეფექტური წარმოდგენისთვის;  მრავალი მანქანური სწავლების მოდელის ტრენინგი, ვალიდაცია და შედარებითი შეფასება;  ექსპერიმენტული შედეგების ყოვლისმომცველი ანალიზი და ინტერპრეტაცია. ამ კვლევის შედეგად მიღებული დასკვნები და ინფორმაცია ხელს შეუწყობს მოწინავე განხორციელების სტრატეგიების შემუშავებას, რითაც გაუმჯობესდება ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული ემოციების ამოცნობის სისტემების სიზუსტე, სანდოობა და გამოყენებადობა სხვადასხვა სფეროში. მასალები და მეთოდები მონაცემთა ჩასაწერად შევარჩიეთ ერთი მამრობითი სქესის სუბიექტი. გამოვიყენეთ ტექნიკური უნივერსიტეტის ლაბორატორია და clevelabs-ის ელექტროენცეფალოგრამის ჩამწერი მოწყობილობა თავისი კომპლექტით, რომელიც მოიცავს შვიდ ოქროსფერ-წვერიან ელექტროდს და ელექტროგამტარ გელს. ელექტროენცეფალოგრამის მონაცემები ოთხი არხით ჩავწერეთ; აქედან ორმა არხმა შუბლის წილიდან წამოსული სიგნალი ჩაწერა, ხოლო დანარჩენმა ორმა კეფის წილიდან; სუბიექტი ლაბორატორიაში დილით მივიდა და კოფეინის შემცველი დანამატები არ მიუღია. სურათი 1 გვიჩვენებს ბიორადიოსა და თავზე განთავსებული ელექტროდების 10/20 სისტემის სქემას. ჩვენი ვიდეოჩანაწერის ექსპერიმენტი დაახლოებით 3 საათს გაგრძელდა, თითოეული ვიდეო 3 წუთს არ აღემატებოდა, ზოგიერთი მათგანი 15 წამსაც კი გრძელდებოდა. ექსპერიმენტის დროს ხმაურის ჩასახშობად რაიმე განსაკუთრებული პირობები არ შეგვიქმნია, რადგან მიზანი ასევე არის იმის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 123 გადამოწმება, შესაძლებელია თუ არა ემოციების ამოცნობა რეალურ ცხოვრებაში და არაექსპერიმენტულ პირობებში. სურათი 1. ექსპერიმენტის მიმდინარეობა მოდელის არჩევა კვლევაში მთავარი მიზანი იყო ხელოვნური ინტელექტის მოდელის შემუშავება და ინტეგრაცია ემოციების ამოცნობისთვის eeg მონაცემების გამოყენებით. ამის გასაადვილებლად, გამოყენებული იქნა "eegain" ჩარჩო. ეს ჩარჩო სპეციალურად შექმნილია ემოციების ამოცნობის ამოცანებისთვის eeg სიგნალების დამუშავების გასამარტივებლად და სტანდარტიზაციისთვის ხელოვნური ინტელექტის ტექნიკის გამოყენებით. eegain შედგება ექვსი ჩაშენებული eeg მონაცემთა ნაკრებისა და ოთხი წინასწარ დანერგილი ღრმა სწავლების მოდელისგან. თუმცა, რადგან ამ კვლევაში გამოყენებული eeg მონაცემები შეგროვდა სხვადასხვა შეგროვების სისტემის (მაგ., clevelabs მოწყობილობის) გამოყენებით, საჭირო იყო მონაცემთა დამუშავების მორგებული მექანიზმის დანერგვა ჩარჩოსთან თავსებადობის უზრუნველსაყოფად. ამის მისაღწევად, შემუშავდა სპეციალიზებული python კლასი სახელწოდებით clevelabs. ეს კლასი აფართოებს eegain ჩარჩოს მიერ მოწოდებულ საბაზისო eegdataset კლასს, რომელიც განსაზღვრავს eeg მონაცემების მართვის ძირითად ფუნქციონალურობას. get_trials მეთოდი, კლასის კრიტიკული კომპონენტი, მორგებული იყო clevelabs მოწყობილობის გამოყენებით ჩაწერილი სესიებიდან მონაცემების ამოსაღებად და დასამუშავებლად. ეს მეთოდი ასრულებს რამდენიმე დავალებას, მათ შორის სესიის ფაილების სახელების წაკითხვას, eeg სიგნალის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 124 მონაცემების ჩატვირთვას და მათ სტრუქტურირებას mne ბიბლიოთეკასთან თავსებად ფორმატში ფართოდ გამოყენებადი python ბიბლიოთეკა eeg-სა და სხვა ნეიროფიზიოლოგიური მონაცემების დასამუშავებლად. სურათი 2. ფრეიმვორკის სტრუქტურა კლასში განსაზღვრულია ძირითადი პარამეტრები, როგორიცაა არხის სახელები და შერჩევის სიხშირე, ჩაწერილი სიგნალების ზუსტი წარმოდგენის უზრუნველსაყოფად. მრავალი სესიიდან შეგროვებული მონაცემები გადის წინასწარი დამუშავების ტრანსფორმაციებს არტეფაქტების მოშორებიდან ნორმალიზებამდე სანამ მოდელის ტრენინგისა და შეფასებისთვის შესაფერის ფორმატში ორგანიზდება. შემდეგ ემოციის ეტიკეტები ენიჭება თითოეულ ცდას წინასწარ განსაზღვრული ლექსიკონის საფუძველზე, რომელიც ასახავს სუბიექტის მიერ თითოეულ სტიმულზე თვითშეფასებულ ემოციურ რეაქციებს. სურათი 2 ასახავს eegain ჩარჩოს საერთო არქიტექტურას და სამუშაო პროცესს, მათ შორის clevelabs მონაცემთა კლასის ინტეგრაციას. ექსპერიმენტი ექსპერიმენტების ჩატარებამდე აუცილებელი იყო eeg მონაცემების წინასწარი დამუშავება და სეგმენტირება, რათა უზრუნველყოფილიყო თავსებადობა მანქანური სწავლების მოდელებთან და გაძლიერებულიყო შედეგების სანდოობა. წინასწარი დამუშავების საწყისი ეტაპი მოიცავდა ნედლი eeg სიგნალების ფილტრაციას. თავდაპირველად გამოყენებული იქნა ჭრილის ფილტრი 50/60 ჰც სიხშირის ელექტროგადამცემი ხაზის ჩარევის აღმოსაფხვრელად. შემდგომში, დანერგილი იქნა ზოლის გამტარი ფილტრი სიგნალის სიხშირეების 0.3–30 ჰც დიაპაზონში შესანარჩუნებლად სიხშირეები, რომლებიც ჩვეულებრივ ასოცირდება კოგნიტურ და ემოციურ ტვინის აქტივობასთან. ამ პროცესმა მოითხოვა სიგნალების სიხშირის დომენში გარდაქმნა ფურიეს გარდაქმნის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 125 გამოყენებით, რაც საშუალებას იძლეოდა სასურველი სიხშირის კომპონენტების იზოლირების. იმის გათვალისწინებით, რომ eeg სიგნალები თავდაპირველად იწერებოდა 480 ჰც სიხშირით, მონაცემთა მოცულობა მნიშვნელოვანი იყო. ამის გადასაჭრელად, გამოყენებული იქნა შემცირებული შერჩევა, რათა შემცირებულიყო შერჩევის სიხშირე 128 ჰც-მდე, რითაც მონაცემები უფრო მართვადი გახდა გამოთვლითი დამუშავებისთვის სიგნალის ხარისხის მნიშვნელოვანი კომპრომისის გარეშე. სიგნალის ფილტრაციისა და შემცირებული შერჩევის შემდეგ, გამოყენებული იქნა ფანჯარა, რათა უწყვეტი eeg სიგნალი დაყოფილიყო უფრო მცირე, ანალიზირებად კადრებად. ფანჯრის შექმნა კრიტიკული ნაბიჯია როგორც ხმაურის შემცირებისთვის, ასევე eeg სიგნალში დროებითი მახასიათებლების იდენტიფიცირებისთვის. ვინაიდან წამში 128 მონაცემთა წერტილი იწერება შემცირებული სიჩქარით, თითოეული წერტილის ინდივიდუალურად კლასიფიკაცია არაპრაქტიკულია. ამიტომ, მნიშვნელოვანი ნიმუშების აგრეგირებისთვის გამოიყენება ფიქსირებული სიგრძის სეგმენტები (ფანჯრები). ამ კვლევაში შეირჩა 2-წამიანი ფანჯარა, რომელიც დროებით გარჩევადობასა და სიგნალის სტაბილურობას შორის ბალანსს იცავს. ეს მიდგომა აძლიერებს დინამიური ემოციური ნიმუშების დროთა განმავლობაში აღმოჩენას და ხელს უწყობს უფრო ზუსტ კლასიფიკაციას. შემდეგი ნაბიჯი მოიცავდა მონაცემთა სეგმენტაციას მოდელის ტრენინგისა და შეფასებისთვის. იმის გათვალისწინებით, რომ მონაცემთა ნაკრები შედგებოდა ერთი სუბიექტისა და 26 eeg ჩანაწერისგან, განხილული იქნა მონაცემების ტრენინგისა და ტესტირების ქვეჯგუფებად დაყოფის რამდენიმე სტრატეგია. შემთხვევითი შერჩევის ან ემოციური კატეგორიის მიხედვით დაყოფის ნაცვლად, კვლევაში გამოყენებული იქნა k-ჯერადი ჯვარედინი ვალიდაცია, მეთოდი, რომელიც განსაკუთრებით შესაფერისია მცირე მონაცემთა ნაკრებებისთვის. ამ მიდგომით, მონაცემები იყოფა k თანაბარი ზომის ქვეჯგუფებად (ნაკეცებად). მოდელი ვარჯიშობს k-1 ქვეჯგუფზე და ვალიდირდება დარჩენილზე. ეს პროცესი მეორდება k-ჯერ, თითოეული ნაკეცი ერთხელ წარმოადგენს ვალიდაციის ნაკეცს. ყველა იტერაციის შედეგები საშუალოდ გამოითვლება მოდელის მუშაობის უფრო ზუსტი და მიუკერძოებელი შეფასების მისაღებად. ამ კვლევაში, k განისაზღვრა ისე, რომ თითოეული ნაკეცი შედგებოდა 2 ვიდეო სესიისგან, რაც უზრუნველყოფდა მოდელის განზოგადების უნარის სამართლიან და სისტემატურ შეფასებას. მონაცემების მომზადების შემდეგ, ჩატარდა ექსპერიმენტების სერია, რათა შესწავლილიყო სხვადასხვა პარამეტრის გავლენა მოდელის მუშაობაზე. ექსპერიმენტული ცვლადები მოიცავდა: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 126  ხელოვნური ინტელექტის მოდელები: გამოცდილი იქნა ღრმა სწავლების ოთხი არქიტექტურა tsception, eegnet, deepconvnet და shallowconvnet.  სწავლების მაჩვენებლები: შემოწმდა ორი მნიშვნელობა 0.001 და 0.0001.  რეგულარიზაციის პარამეტრები: შეფასდა 0.1 და 0 მნიშვნელობები ზედმეტად მორგების კონტროლისთვის.  ტრენინგის ეპოქები: შედარებული იქნა სამი ტრენინგის ხანგრძლივობა 10, 40 და 500 ეპოქა. სულ, ჩატარდა 50 განსხვავებული ექსპერიმენტი ამ პარამეტრების სისტემატურად ცვალებადობით. შედეგებმა ღირებული ინფორმაცია მოგვაწოდა მოდელის ქცევის შესახებ სხვადასხვა კონფიგურაციის პირობებში და აჩვენა ემოციების ამოცნობის შესაძლებლობა ელექტროენცეფალოგრამის სიგნალების გამოყენებით რეალისტურ გარემოში. შედეგები კიდევ უფრო აძლიერებს ხელოვნური ინტელექტის ნეირომეცნიერებასთან ინტეგრირების იმედს ემოციურად ინტელექტუალური სისტემების განვითარების მიზნით. ექსპერიმენტული ანალიზის ჩასატარებლად, შემუშავდა მოდულური python სკრიპტი, რომელიც ინდივიდუალური ექსპერიმენტების შესრულებას კონკრეტული პარამეტრების ცვლილებით უზრუნველყოფდა. ვინაიდან თითოეული გაშვებისთვის მხოლოდ შეზღუდული პარამეტრების ნაკრების როგორიცაა მოდელის ტიპი, სწავლის სიჩქარე, რეგულარიზაციის კოეფიციენტი და სასწავლო ეპოქების რაოდენობა შეცვლა იყო საჭირო, ყველა 50 ექსპერიმენტი განისაზღვრა თანმიმდევრული ფორმატის გამოყენებით. ეს ექსპერიმენტები შესრულდა google collaboratory-ის (google colab) გამოყენებით, google-ის მიერ მოწოდებული ღრუბელზე დაფუძნებული პლატფორმის გამოყენებით, რომელიც გთავაზობთ jupyter notebook გარემოს, რომელიც პირდაპირ ხელმისაწვდომია ვებ ბრაუზერის საშუალებით. google colab განსაკუთრებით კარგად შეეფერება მანქანური სწავლებისა და მონაცემთა მეცნიერების აპლიკაციებს, რადგან ის უზრუნველყოფს თავისუფალ წვდომას მაღალი ხარისხის გამოთვლით რესურსებზე, მათ შორის gpu-ებსა და tpu-ებზე, რითაც მნიშვნელოვნად ამცირებს რთული ღრმა სწავლების მოდელების ტრენინგისთვის საჭირო გამოთვლით დროს. გამოთვლითი მხარდაჭერის გარდა, პლატფორმა საშუალებას იძლევა python ბიბლიოთეკების სწრაფი ინსტალაციის, რეალურ დროში კოდის გაზიარებისა და თანამშრომლობითი განვითარებისთვის, რაც მას იდეალურს ხდის როგორც ინდივიდუალური კვლევითი პროექტებისთვის, ასევე გუნდური სამუშაოსთვის. სასწავლო პროცესის განმავლობაში, დანაკარგების მრუდები კონტროლდებოდა ეპოქებში პროგნოზირების შეცდომის შემცირების თვალყურის დევნებისთვის. ეს ვიზუალიზაცია, როგორც ეს ნაჩვენებია ნახაზ 1-ში, აუცილებელია მოდელის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 127 სწავლის პროგრესის შესაფასებლად და იმის დასადგენად, ეფექტურად ამცირებს თუ არა ის დანაკარგის ფუნქციას ვარჯიშის დროს. ნახაზი 1. შეცდომების რაოდენობის შემცირება ეპოქების განმავლობაში შედეგები პირველადი ექსპერიმენტული შეფასებების გარდა, ჩატარდა დამატებითი ტესტები შედეგების შემთხვევითობის შესაფასებლად. ეს ნაბიჯი გადამწყვეტი იყო იმის დასადასტურებლად, რომ დაკვირვებული შედეგები ნამდვილად განპირობებული იყო მოდელის ეფექტური სწავლებით და არა შემთხვევითობით ან ზედმეტად მორგებით. მოდელი lr reg epoch acc f1 f1_weighted random 0.31 0.31 0.32 tsception 0.001 0 40 0.60 0.63 0.57 deepconvnet 0.0001 0.1 40 0.65 0.65 0.57 shallowconvnet 0.001 0 10 0.57 0.58 0.53 eegnet 0.001 0.1 500 0.72 0.71 0.68 ცხრილი 1. შედეგები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 128 ცხრილი 1. წარმოადგენს 50 ექსპერიმენტული ცდიდან მიღებული შედეგების შერჩევას. ცხრილის სვეტები წარმოადგენს შემდეგ პარამეტრებს:  მოდელი გამოყენებული ღრმა სწავლების არქიტექტურა (მაგ., eegnet, tsception და ა.შ.);  lr სწავლის სიჩქარე;  reg რეგულარიზაციის პარამეტრი;  ეპოქა ტრენინგის ეპოქების რაოდენობა;  f1 მეტრიკა სტანდარტული f1 ქულა, რომელიც ასახავს მოდელის სიზუსტეს და დამახსოვრებას;  f1 შეწონილი მეტრიკა f1 ქულის შეწონილი საშუალო ყველა კლასში, კორექტირებული კლასის დისბალანსისთვის. f1 მეტრიკა განსაკუთრებით ღირებულია კლასიფიკაციის შესრულების შესაფასებლად არაბალანსირებული მონაცემთა ნაკრებების კონტექსტში, სადაც ზოგიერთი კლასი (ანუ კონკრეტული ემოციური მდგომარეობები) უფრო გავრცელებულია, ვიდრე სხვები. ასეთ შემთხვევებში, სტანდარტული სიზუსტე შეიძლება შეცდომაში შემყვანი იყოს, რადგან შეიძლება ასახავდეს უმრავლესობის კლასების ძლიერ შესრულებას, ხოლო უმცირესობის კლასების უგულებელყოფას. f1 შეწონილი მეტრიკა ამ საკითხს აგვარებს თითოეული კლასის f1 ქულის მისი სიხშირის პროპორციულად ჩართვით, რითაც გვთავაზობს მოდელის მუშაობის უფრო ყოვლისმომცველ და ობიექტურ შეფასებას მრავალკლასიანი კლასიფიკაციის ამოცანებში. მოდელის ქცევის სანდო და რეალისტური გაგების მისაღებად აუცილებელია სამივე მეტრიკის სიზუსტის, f1 და f1 შეწონილი საფუძვლიანი შეფასება. ექსპერიმენტული შედეგების ანალიზმა გამოავლინა რამდენიმე ძირითადი ტენდენცია:  რეგულარიზაციის პარამეტრის ჩართვამ მუდმივად გააუმჯობესა მოდელის მუშაობა ზედმეტად მორგების შემცირებით, რითაც წაახალისა მოდელი უკეთესად განზოგადებულიყო სასწავლო მონაცემების დამახსოვრების ნაცვლად.  გამოცდილ სხვადასხვა კონფიგურაციებს შორის, eegnet არქიტექტურამ 500 სასწავლო ეპოქასთან ერთად უზრუნველყო ყველაზე ეფექტური და სტაბილური მუშაობა ყველა შეფასების მეტრიკაში.  შედეგების ხარისხი აღსანიშნავია გამოყენებული eeg ელექტროდების შეზღუდული რაოდენობისა და ჩაწერის დროს გარემოს ხმაურის არსებობის გათვალისწინებით ორივე ასახავს რეალისტურ, არალაბორატორიულ პირობებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 129 ეს დასკვნები ხაზს უსვამს eeg-ზე დაფუძნებული ემოციების ამოცნობის სისტემების მნიშვნელოვან პოტენციალს, განსაკუთრებით რეალურ სამყაროში, სადაც უპირატესობა ენიჭება დაბალფასიან აპარატურას და მინიმალურ შეზღუდვებს. ამ მიდგომის წარმატება მხარს უჭერს ხელოვნური ინტელექტის გამოყენების უფრო ფართო სიცოცხლისუნარიანობას პერსონალიზებულ, ელექტროენცეფალოგრამაზე დაფუძნებულ ემოციების აღმოჩენის ჩარჩოებში. დასკვნა კვლევა შეისწავლის ხელოვნური ინტელექტის ტექნიკის გამოყენებას ემოციების ამოცნობისთვის ელექტროენცეფალოგრაფიული (eeg) სიგნალების გამოყენებით. შედეგები აჩვენებს, რომ თანამედროვე ხელოვნური ინტელექტის მეთოდოლოგიები განსაკუთრებით ღრმა სწავლების ნეირონული ქსელები და მანქანური სწავლების ალგორითმები მნიშვნელოვნად ზრდის ემოციების კლასიფიკაციის სიზუსტეს და ეფექტურობას eeg მონაცემებზე დაყრდნობით. ჩატარებული ექსპერიმენტების შედეგები მიუთითებს, რომ ემოციების ზუსტი ამოცნობა მიიღწევა წინასწარი დამუშავების ტექნიკის, მონაცემთა სეგმენტაციის სტრატეგიების და ტრენინგის პარამეტრების ფრთხილად შერჩევით. აღსანიშნავია, რომ eegnet მოდელი მუდმივად აჩვენებდა ძლიერ შესრულებას, რაც ადასტურებს მის პოტენციალს რეალურ სამყაროში ინტეგრაციისთვის. კვლევა ასევე ხაზს უსვამს ემოციების ამოცნობის სიცოცხლისუნარიანობას რეალისტურ, არალაბორატორიულ პირობებში, სადაც გარე ხმაური და გამარტივებული ელექტროდების კონფიგურაციები განზრახ არ იყო ჩახშობილი. ეს პრაქტიკული მიდგომა აძლიერებს კვლევის აქტუალობას, რადგან ის რეალურ სამყაროში გამოყენების შემთხვევებს შეესაბამება. კვლევის შედეგები გვთავაზობს პერსპექტიულ შესაძლებლობებს eeg-ზე დაფუძნებული ემოციების ამოცნობის გამოყენებისთვის სხვადასხვა სფეროში, როგორიცაა სამედიცინო დიაგნოსტიკა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მონიტორინგი, ადაპტური ადამიან-კომპიუტერის ინტერფეისები და აფექტური გამოთვლითი სისტემები. გარდა ამისა, ეს ერთსაგნიანი, ხმაურისადმი ტოლერანტული ჩარჩო შეიძლება გახდეს საფუძველი მომავალი კვლევებისთვის, რომლებიც მიზნად ისახავს პოპულაციის უფრო ფართო განზოგადებას და უფრო რთულ მრავალსაგნობრივ მოდელებს. დასკვნის სახით, ეს ნაშრომი მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს ხელოვნური ინტელექტისა და ნეირომეცნიერების მზარდ გადაკვეთაში, რაც გზას უხსნის უფრო პერსონალიზებული, ეფექტური და ხელმისაწვდომი ემოციების ამოცნობის ტექნოლოგიების შემუშავებისკენ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 130 გამოყენებული ლიტერატურა 1. ”electroencephalography (eeg): an introductory text and atlas of normal and abnormal findings in adults, children, and infants“ britton, jeffrey w and frey, lauren c and hopp, jennifer l and korb, pearce and koubeissi, mohamad z and lievens, william e and pestana-knight, elia m and st louis, erk. (2016). 2. “fundamentals of eeg measurement” m. teplan. (2002). 3. “electroencephalography”. andrea biasiucci, benedetta franceschiello, micah m. murray. (2019) 4. “feature extraction from eegs associated with emotions”. t. musha, y. terasaki, h. haque, and g. ivamitsky. (1997). 5. “towards emotion recognition from electroencephalographic signals”. k. schaaff and t. schultz. (2009) 6. “toward an eeg-based recognition of music liking using time-frequency analysis”. s. k. hadjidimitriou and l. j. hadjileontiadis (2012) 7. “emotion recognition from eeg using higher order crossings”. p. c. petrantonakis and l. j. hadjileontiadis. (2010) 8. “remarks on emotion recognition from multimodal bio-potential signals,”. k. takahashi. (2004) 9. “eeg feature extraction for classifying emotions using fcm and fkm,”. m. murugappan, m. rizon, s. yaacob, i. zunaidi, and d. hazry. (2007) 10. “eeg-based emotion recognition using frequency domain features and support vector machines”. x. wang, d. nie, and b. lu. (2011) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 131 emotion recognition fromn electroencephalographic signals using artificial intelligence mariam tsiklauri1,tatia tsmindashvili2, levan lazarashvili3 1phd, asistent professor. georgian technical university, georgia. email: m.tsiklauri@gtu.ge 2md, georgian technical university, georgia. email: tsmindashvili.tatia@gtu.ge 3phd, professor. georgian technical university, georgia. email: levan.lazarashvili@ivermedi.com abstract this thesis examines the application of artificial intelligence in emotion recognition using eeg signals, with a focus on a subjective model, specifically, one individual. the choice of a single-subject approach is due to the substantial inter-subject variability inherent in eeg data. such variability often requires the collection of large amounts of data to allow generalization across individuals, which is currently impractical given the difficulties associated with collecting eeg data from multiple subjects. by focusing on the eeg signals of a single individual, this research aims to develop a powerful artificial intelligence model that can accurately predict the emotional state of a single individual. the methodology of this study involves the systematic collection of eeg data under controlled experimental conditions for a single individual, designed to elicit different emotional responses. the collected eeg data is then pre-processed to remove noise and artifacts, ensuring the quality and reliability of the signals. machine learning and deep learning algorithms are used to classify emotional states presented in eeg data. to summarize, this thesis presents an approach to emotion recognition using eeg signals and artificial intelligence, demonstrating the potential for developing accurate, reliable, and personalized emotion recognition systems. refined research on one subject is a good starting point for future generalizations to many people; from this point, it is already possible to apply it to various human-computer interaction modules. keywords: eeg signal, ai-artificial intelligence, clevelabs. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 446 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.41 enhancing medication safety in hospital setting through artificial intelligence zaza sopromadze1; nana shashiashvili2;; besarion simonishvili3 1associate professor, georgian technical university; 2associate professor, georgian technical university; 3doctor of public administration, georgian technical university summary artificial intelligence (ai) is revolutionizing medication safety in hospital settings by enhancing accuracy, efficiency and patient outcomes. ai-driven systems assist healthcare professionals in verifying prescriptions, identifying potential drug interactions, and ensuring appropriate dosages, thereby reducing the risk of medication errors. by analyzing patient data, including medical histories and laboratory results, ai tools provide personalized recommendations that support informed clinical decisions. additionally, ai facilitates real-time monitoring of patient adherence to treatment plans, enabling timely interventions when deviations occur. automated dispensing systems, guided by ai, ensure precise medication distribution, minimizing human errors and optimizing inventory management. furthermore, ai contributes to the detection of adverse drug reactions by continuously analyzing patient responses and flagging anomalies. as ai technologies continue to evolve, their integration into hospital workflows promises to further enhance medication safety, streamline pharmaceutical processes, and improve overall patient care. however, successful implementation requires robust infrastructure, staff training, and adherence to ethical standards to fully realize ai's potential in healthcare. keywords: artificial intelligence, medicinal product, medication safety, pharmaco-intelligence. introduction medication errors remain a significant concern in hospital settings, contributing to adverse patient outcomes and increased healthcare costs. the integration of artificial intelligence (ai) into healthcare systems offers promising avenues to address these challenges. ai encompasses a range of technologies, including machine learning and natural language processing, which can analyze vast amounts of data to identify patterns and predict potential errors. in the context of medication safety, ai can assist in optimizing prescription practices, monitoring drug interactions, and ensuring accurate dosing. by leveraging these capabilities, healthcare providers can enhance decision-making processes, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 447 reduce the incidence of medication-related errors, and improve overall patient safety. as hospitals continue to adopt ai-driven solutions, it is crucial to understand the mechanisms through which these technologies contribute to safer medication practices and to address any associated implementation challenges. research objective this study aims to evaluate the impact of artificial intelligence (ai) on enhancing medication safety within hospital environments. the focus is on how ai technologies can optimize medication management processes, support clinical decision-making, and reduce the incidence of medication errors, thereby improving patient outcomes and healthcare efficiency. methodology the research employs a comprehensive literature review approach, analyzing both international and local sources, including academic studies, practical implementations, and regulatory frameworks. the review concentrates on the application of ai technologies across various stages of hospital medication management systems, such as medication procurement and inventory management, monitoring of storage conditions, drug dispensing and administration processes, patient monitoring and feedback mechanisms, and prevention of medication errors and risk management strategies. by synthesizing findings from these sources, the study seeks to identify best practices and potential challenges in implementing ai solutions to enhance medication safety in hospitals. results ai technologies have a wide range of applications in hospital healthcare systems. with ai, it is possible to determine appropriate individual doses, select optimal methods for drug administration, and develop treatment strategies. managing patient medical records is a complex and labor-intensive task, but ai simplifies the collection, storage, and analysis of data. for example, google’s deepmind health facilitates the rapid and efficient processing of medical records, significantly improving the quality of healthcare services. moor fields eye hospital (nhs) collaborates with deepmind health to improve the diagnosis and treatment of ophthalmic diseases. meanwhile, ibm watson for oncology uses ai algorithms to compare patient data with thousands of historical cases, assisting doctors in making accurate treatment decisions. its database contains millions of pages of scientific literature and more than 300 medical journals and textbooks, enabling deep analysis of information. ai technologies play a crucial role in diagnostic imaging and visualization processes. this includes analyzing x-rays, ct scans, echocardiograms, and ecgs. ibm's medical sieve is a “cognitive assistant” that utilizes deep learning algorithms to analyze specialized medical imaging, improving diagnostic accuracy. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 448 ai technologies assist in diagnostic imaging and visualization processes, such as x-rays, ct scans, echocardiograms, and ecgs, by helping to identify diseases. ibm’s medical sieve algorithm is a "cognitive assistant" equipped with both analytical and diagnostic capabilities. it utilizes deep learning techniques to analyze specialized medical visuals based on specific body parts. artificial intelligence is successfully used in patient management. for instance, molly is a virtual nurse that supports patients in managing their treatment, particularly for chronic conditions. the ai cure app tracks patients' medication intake using smartphone cameras, proving especially useful in clinical trials and complex treatment regimens. ai also significantly impacts genomics and genetic diagnostics. the deep genomics system analyzes genetic data and medical records to detect pathological mutations. an algorithm developed by craig venter, the author of the human genome project, provides insights into human physical traits based on their genetic makeup. this technology is also used for early cancer and cardiovascular disease diagnostics. the development of pharmaceutical products often takes decades and requires billions in costs. atomwise is an ai platform that analyzes molecular structures using supercomputers. it identified potential ebola treatments in just one day—a process that typically takes months or even years. another example is a biopharmaceutical company in boston that employs ai to determine the effectiveness of treatments based on patient biological data. the open ai ecosystem was named one of 2016’s most promising technologies. it collects and analyzes social and medical data to better understand patients’ lifestyles and habits. when medical data is fully computerized, its analysis and systematic improvement become much easier. in the netherlands, 97% of invoices are in digital format. local company zorgprisma publiek uses ibm watson to effectively analyze this data and identify patient service issues in real-time, helping to prevent unnecessary hospitalizations. today, leading global pharmaceutical companies are actively collaborating with ai technology providers and integrating them into their research and development processes, drug discovery, and manufacturing. according to data, around 62% of organizations in the healthcare sector are considering investments in ai, with 72% believing that ai will play a pivotal role in their future business models. the growing role of artificial intelligence in the pharmaceutical sector is evident from the examples of major companies such as roche, pfizer, merck, astrazeneca, gsk, sanofi, abbvie, bristol-myers squibb, and johnson & johnson. for example, in 2018, the massachusetts institute of technology (mit) began collaborating with novartis and pfizer to radically transform drug design and manufacturing processes. mckinsey global institute estimates that ai and machine learning could add nearly $100 billion annually to the u.s. healthcare system. these technologies improve decision-making, enhance the quality and effectiveness of innovations, streamline research and clinical trials, and create new tools for doctors, patients, insurers, and regulators. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 449 the pharmaceutical industry is continuously working on discovering new active substances for diseases that currently have no treatment. meanwhile, efforts are being made to improve the safety of existing drugs, overcome drug resistance, and reduce therapeutic ineffectiveness. this has led to an explosion in biomedical data growth and diversity, facilitating the integration of ai technologies. for instance:  gns healthcare uses the ai system refs (reverse engineering and forward simulation), which processes millions of data points—ranging from clinical to genetic and laboratory data—to better understand causal relationships.  atomwise developed the first deep learning neural network, atomnet, based on 3d protein and molecular structures, allowing researchers to quickly and accurately assess a drug’s toxicity, effectiveness, and compatibility.  insilico medicine employs genetic adversarial networks (gans) and reinforcement learning algorithms in the pharm ai project, which creates new molecular structures and explores the biological mechanisms of diseases. artificial intelligence (ai) is being effectively utilized in clinics and hospitals. chatbots are deployed to enhance customer service by automatically answering simple questions and redirecting complex requests to human staff members. walgreens has partnered with telehealth firm medline to provide patients with video consultations with specialists. ai helps pharmacies predict their inventory needs, reducing shortages or overstocking. for instance, software created by blue yonder for the otto group achieved 90% accuracy in forecasting and optimizing delivery times. the university of california, san francisco (ucsf) medical center uses robotic systems to automate medication preparation and dosing, with these systems having already prepared 350,000 medications without error. robots are responsible for the precise dosing of both toxic chemotherapy and intravenous medications, freeing up pharmacists and nurses for direct patient care [1, 2,3]. ai is actively applied to predict and detect adverse drug reactions (adrs). several studies have clearly demonstrated the potential of this technology. for example, a study by mohsen and colleagues combined two distinct data sources: gene expression profiles from the toxicogenomics project (tggates) caused by drugs and adr cases from the fda’s adverse event reporting system (faers). using deep neural networks (dnn), they developed a prediction model that involved data filtering, cleansing, feature selection, and hyperparameter tuning. yalçın and colleagues created a clinical decision support tool based on machine learning (ml), a risk score that predicts the likelihood of adr development in newborns. they used the naess severity scale, the "du'adrs" algorithm, and risk matrix analysis, incorporating a multidisciplinary team, including clinical pharmacists. a study by hamman and colleagues applied decision tree induction to determine which chemical, physical, and structural properties characterize compounds that cause adrs. the models demonstrated high predictive accuracy for allergic, kidney, central nervous system, and liver adrs (78.9–90.2%). cami and colleagues used logistic regression classifiers to predict unknown adrs for existing drugs, based on structural drug-adr network characteristics, chemical, and taxonomic data. rahmani and colleagues utilized a random walk algorithm on the drug-adr network, where nodes represented georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 450 drugs and known side effects. however, the newly identified adrs were not confirmed in real clinical data. bresso and colleagues developed a database that integrates knowledge about drugs, adrs, and target molecules. they used decision trees and inductive logic programming to predict adr profiles (not individual reactions), validated by faers data. bean and colleagues created a knowledge graph encompassing four nodes: drugs, protein targets, indications, and side effects. the ml algorithm developed using the graph relied on enrichment testing and successfully classified the causes of side effects. other studies have focused on:  automating pharmacovigilance processes,  early prediction and prevention of side effects to improve patient safety. overall, these studies highlight the vast potential of ai in detecting and predicting adrs, ranging from clinical decision support systems to knowledge-based algorithms [4, 5, 6]. by integrating ai technologies into hospital workflows, healthcare professionals can enhance the evidence-based approach to pharmacy, improving clinical decision-making and reducing the risk of medication-related harm [7, 8]. drug-drug interactions (ddis) are recognized as a major cause of adrs, contributing to increased healthcare costs. predicting ddis requires analyzing the characteristics of different medications and leveraging existing data. the most commonly used databases for ddi prediction include drugbank, sider, twosides, kegg (kyoto encyclopedia of genes and genomes), lexicomp, and micromedex. existing predictive models for ddis are divided into three main categories: van laere and colleagues developed an algorithm that assesses the risk of qtc interval prolongation and provides warnings when a combination of medications increases this risk. suyu mei and kun zhang proposed an f-drug target profile model based on l2-regularized logistic regression for predicting drug-drug interactions (ddis). song and others created a large-scale ddi prediction model using five types of drug similarities: 2d structure, 3d pharmacophores, interaction profiles, targetrelated features, and side effect similarities. based on these data, they developed a polynomial kernel support vector machine (pk-svm). integrating artificial intelligence (ai) into electronic health record (ehr) algorithms can significantly enhance clinical decision-making processes. ai can help identify improper medication usage patterns and patient risks by learning from large volumes of ehr data. additionally, ai supports georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 451 the optimization of drug selection by predicting which patients are at a lower risk of experiencing side effects. the patient safety learning laboratory (psll) helps ai embedded in ehr systems identify and mitigate potential risks. natural language processing (nlp) and machine learning (ml) technologies are increasingly used in hospitals and healthcare systems to process unstructured text data, including medication safety, patient history, side effects, and therapeutic outcomes. these approaches can improve patient care and medication effectiveness assessment in real-time. this strategy can also be applied to improve decisions made by pharmacy and therapeutics (p&t) committees. for instance, balestra m and colleagues developed a predictive model that detects orders that may require intervention by analyzing the actions within the provider's ehr. potentially inappropriate medications (pims) are those where the risks outweigh the benefits, especially in the elderly, who often have multiple comorbidities and take several medications (polypharmacy). criteria such as beers and stopp/start are used to assess the risk of potentially inappropriate prescribing (pip). although these criteria are effective for evaluating medications after they have been prescribed, early detection helps prevent adverse drug reactions (adrs). to this end, ai/ml algorithms are increasingly used in predictive models for pims. for example:  chun-tien tai and colleagues predicted the risks of digoxin using ml and successfully identified high-risk patients.  wongyikul et al. created a model for screening had medications using gradient boosting classifiers, which accurately identified inappropriate prescriptions with 98-99% success.  patel et al. identified the risks of potentially inappropriate use of nsaids in elderly patients with osteoarthritis.  xingwei and colleagues developed over 270 ml models to predict pip, pim, and ppo, which have high potential for clinical use [4,9] approximately half of patients with chronic diseases do not adhere to their prescribed medications, leading to increased morbidity and mortality. pharmaceutical interventions, despite their effectiveness, are often complex and multi-component. therefore, ai technologies could become a promising tool for addressing this issue. ai technologies used to improve medication adherence are categorized into eight main types: 1. electronic pillboxes/bags 2. electronic bottles 3. swallowable sensors 4. blister pack technology 5. electronic medication management systems 6. self-reporting systems 7. video-based methods 8. motion sensor technology georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 452 these technologies ensure medication adherence monitoring, timely responses, and contribute to improving patients’ health conditions. medication event monitoring systems (mems) are technologies that enable the recording of medication intake events. for example, a sensor embedded in a pill bottle detects each opening, indicating that the patient may have taken the medication. some modern bottles wirelessly transmit data, allowing real-time monitoring of medication intake. near field communication (nfc) technology is often used in modern smartphones and medical devices, enabling data transmission over short distances (a few centimeters). nfc tags can be placed on medications, and the patient simply taps the tag with a smartphone to record the medication intake. these technologies are used for monitoring purposes. technologies based on motion sensors, particularly triaxial accelerometers, are of interest as they are integrated into wireless wearable devices (e.g., wristbands). these sensors track the patient's movement during medication intake. additionally, there are medications that are combined with a fluorophore—a substance that appears in the patient's bloodstream and can be detected with a handheld device. the system of ingestible sensors includes the following: when a patient takes a capsule, stomach fluids dissolve it, and a sensor sends a signal to an external device, which then transmits the data to an application, recording information about the medication intake, heart rate, and other parameters. electronic medication management systems (emms) utilize radio frequency identification (rfid) to track medication adherence. the system records the intake and transmits the data for monitoring. video monitoring technologies use cameras to capture the process of medication intake by the patient. these videos are analyzed either by clinical staff or ai. there are also self-reporting systems georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 453 for patients, such as smart buttons, e-diaries, web platforms, and mobile applications. these systems provide real-time information about the patient’s medication adherence. the us fda receives over 100,000 reports annually regarding medication errors. the prevalence of medication errors in european hospitals varies between 0.3% and 9.1%. prospective strategies for reducing medication errors include: for example, an israeli company has developed an ml-based algorithm that warns about excessive or inappropriate prescriptions. medication therapy management (mtm). the cmm-wrap program utilizes an artificial intelligence platform to identify high-risk patients and provide telemedicine services for them. the involvement of pharmacists and medical assistants, supported by ai, helps reduce healthcare costs, emergency visits, and hospitalizations. during the covid-19 pandemic, a hospital in shanghai implemented an online pharmacy where prescriptions were first verified by ai, followed by doublechecking by pharmacists. patients could access their medications at the hospital or through third-party pharmacies using a qr code [4,10,11]. telehealth, also known as telemedicine, involves the exchange of medical information between different locations through electronic communication, aiming to improve health outcomes. modern chatbots, using natural language processing (nlp), can expedite the process of patient symptom selfdescription or answering questions, speeding up medical history collection, generating questionnaires, and conducting preliminary diagnostic assessments, including identifying adverse drug reactions (adrs). these data can be stored, encrypted, and used during the patient’s next visit. ai-driven conversational platforms compliant with the health insurance portability and accountability act (hipaa) have developed modules that automatically identify adverse events (aes) using deep learning and nlp technologies. these modules detect and analyze questions and formulations provided by virtual assistants, automatically processing and transmitting relevant information to pharmaceutical companies and assisting in reporting to the fda. ai has the potential to significantly improve pharmacological safety within telehealth environments. one study showed that automated phone calls to patients after prescribing a new medication effectively identified adr cases. patients whose responses indicated potential issues were referred to a pharmacist for further evaluation. ai can also be used to determine which patients need georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 454 screening and when. combined with patient portals, text messaging, and other technologies, ai plays a crucial role in enhancing the effectiveness and safety of medication therapy. patients are also increasingly using health information technologies such as telemonitoring, mobile applications, and wireless monitoring devices. these include disease tracking, symptom or medication logs, nutrition diaries, reminders, and communication platforms. wearable devices and mobile health apps provide personalized analytics and monitor physiological parameters, helping patients adhere to treatment schedules. examples include devices such as fitbit, apple watch, portable insulin pumps, and pacemakers. providers can now assess dynamic data from these devices in real time and deliver personalized care [4, 12]. pharmaco-intelligence refers to the integration of artificial intelligence and machine learning (ai/ml) in pharmacy practice to improve patient care and safety. as such, ai/ml components should become an integral part of pharmacy education, and professionals should be continuously educated on innovative topics. given the rapid development of technology, the pharmacy training system must adapt to ensure the profession is prepared for these changes [13]. artificial intelligence (ai) has emerged as a transformative force in healthcare, particularly in advancing patient safety outcomes. by streamlining clinical workflows, supporting decision-making, and reducing preventable medical errors, ai technologies have the potential to address some of the most persistent challenges in patient care. systematic evidence highlights the diverse applications of ai in mitigating patient safety risks. according to choudhury and asan (2020), ai-based systems have demonstrated notable effectiveness in early detection of clinical deterioration, alerting healthcare providers to abnormal patterns in patient data and thereby facilitating timely intervention. machine learning algorithms also contribute to minimizing diagnostic errors by enhancing the accuracy of image interpretation and supporting differential diagnosis [14]. in addition to clinical applications, ai can indirectly enhance patient safety by improving operational efficiency. aldhaen (2025) emphasizes the mediating role of organizational workflows in translating ai interventions into tangible safety outcomes. in particular, institutions with higher levels of digital competence can better integrate ai into their practices, leading to optimized resource utilization and fewer adverse events [15]. economic analyses further underscore the value of ai in hospital settings. epelde (2024) outlines the cost-effectiveness of ai-driven technologies, citing their ability to reduce hospital readmissions, medication errors, and lengths of stay. these improvements not only enhance clinical outcomes but also reduce the financial burden on healthcare systems [16]. however, despite its promise, ai implementation in patient safety is not without challenges. tighe, mossburg, and gale (2024) point out concerns related to algorithmic bias, lack of transparency in decision-making (the “black box” problem), and the potential for overreliance on automated systems. addressing these challenges requires ongoing evaluation, regulatory oversight, and human-ai collaboration to ensure technology augments rather than replaces clinical judgment [17]. artificial intelligence (ai) is increasingly recognized for its pivotal role in enhancing patient safety, particularly by mitigating medication errors in clinical settings. these errors, which can arise from various stages of the medication use process, pose significant risks to patient health. the integration of ai technologies offers promising solutions to address these challenges effectively. one of the primary applications of ai in this domain is the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 455 optimization of clinical decision support systems (cdss). traditional cdss often generate excessive alerts, leading to alert fatigue among healthcare providers. graafsma et al. (2024) conducted a scoping review highlighting how ai can refine these systems by reducing irrelevant alerts and enhancing the relevance of critical warnings, thereby improving clinician responsiveness and patient safety [18]. in pharmacy settings, ai has demonstrated significant potential in reducing human-related errors. andrew (2023) emphasizes that ai-driven systems enhance the accuracy of prescription dispensing and optimize workflow processes. by automating routine tasks and providing real-time decision support, ai minimizes the likelihood of errors that can occur due to manual processes [19]. furthermore, ai's role extends to predictive analytics, where it can forecast potential adverse drug events before they occur. ratwani et al. (2024) discuss how ai algorithms analyze vast datasets to identify patterns and predict complications, enabling preemptive interventions that safeguard patient health [20]. looking ahead, the integration of ai into clinical pharmacy practice is expected to expand. wongand wong (2025) project that ai will become integral in various aspects of pharmacy, from personalized medicine to inventory management, further enhancing the safety and efficiency of medication use [21]. conclusion artificial intelligence (ai) is revolutionizing medication safety within hospital settings by significantly reducing errors and improving patient outcomes. ai-powered systems enhance prescription verification processes by cross-referencing patient data to identify potential drug interactions, allergies, and dosage discrepancies. this proactive approach minimizes the risk of adverse drug events and ensures accurate medication administration. moreover, ai-driven tools assist healthcare professionals in monitoring patient adherence to prescribed therapies. by providing realtime alerts and personalized recommendations, these systems support timely interventions, thereby enhancing treatment efficacy and patient compliance. the integration of ai into clinical decision support systems (cdss) has also proven beneficial. by optimizing medication alerts and reducing alert fatigue, ai ensures that healthcare providers receive relevant and actionable information, facilitating informed decision-making and improving overall patient safety. looking ahead, the continued advancement of ai technologies holds immense potential for further enhancing medication safety. as ai systems become more sophisticated and integrated into healthcare workflows, they will play an increasingly vital role in preventing medication errors, personalizing treatment plans, and optimizing pharmaceutical care. in summary, the adoption of ai in hospital medication management is a pivotal step toward achieving higher standards of patient safety and care quality. by leveraging ai's capabilities, healthcare institutions can foster a safer, more efficient, and patient-centered approach to medication administration. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 456 references: 1. raza ma, aziz s, noreen m, saeed a, anjum i, ahmed m, raza sm. artificial intelligence (ai) in pharmacy: an overview of innovations. innov pharm. 2022 dec 12;13(2):10.24926/iip.v13i2.4839. doi: 10.24926/iip.v13i2.4839. 2. belagodu sridhar, sathvik, mohammed salim karattuthodi, and sainul abideen parakkal. "role of artificial intelligence in clinical and hospital pharmacy." application of artificial intelligence in neurological disorders. singapore: springer nature singapore, 2024. 229-259. 3. tan seng-keong, et al. "personalized healthcare: a comprehensive approach for symptom diagnosis and hospital recommendations using ai and location services." journal of informatics and web engineering 3.1 (2024): 117-135. 4. chalasani sh, syed j, ramesh m, patil v, pramod kumar tm. artificial intelligence in the field of pharmacy practice: a literature review. explor res clin soc pharm. 2023 oct 21;12:100346. doi: 10.1016/j.rcsop.2023.100346. 5. al meslamani, ahmad z. "applications of ai in pharmacy practice: a look at hospital and community settings." journal of medical economics 26.1 (2023): 1081-1084. 6. ned milenkovich, the rise of ai in pharmacy practice presents benefits and challenges. pharmacy times. volume 89. issue 7. july 24, 2023 7. shashiashvili n. (2025). evidence-based pharmacy: a scientific approach to safe and effective medication. georgian scientists. vol.7 issue 2. 27–38. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.03 8. shashiashvili n. (2025). artificial intelligence in pharmaceutical services and the concept of pharmaco-intelligence georgian scientists. vol.7 issue 2. 69–79. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.07 9. allam h. prescribing the future: the role of artificial intelligence in pharmacy. information. 2025; 16(2):131. https://doi.org/10.3390/info16020131 10. abdelhafeez ahmed, et al. "hospital management leveraging ai." scinexuses 1 (2024): 203-239. 11. amjad ayesha, piotr kordel, and gabriela fernandes. "a review on innovation in healthcare sector (telehealth) through artificial intelligence." sustainability 15.8 (2023): 6655. 12. hugh logan ellis, james th teo, the influence of ai in medicine, medicine, volume 52, issue 12, 2024, pages 811-815, issn 1357-3039, https://doi.org/10.1016/j.mpmed.2024.09.006. 13. hatem najmaddin ah. "advancing pharmacy practice: the role of intelligence-driven pharmacy practice and the emergence of pharmacointelligence." integrated pharmacy research and practice (2024): 139-153. 14. choudhury a., & asan o. (2020). role of artificial intelligence in patient safety outcomes: systematic literature review. jmir medical informatics, 8(7), e18599. https://doi.org/10.2196/18599 15. aldhaen f. s. (2025). ai-powered transformation of healthcare: enhancing patient safety through ai interventions with the mediating role of operational efficiency and moderating role of digital competence—insights from the gulf cooperation council region. healthcare, 13(6), 614. https://doi.org/10.3390/healthcare13060614 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 457 16. epelde f. (2024). revolutionizing patient safety: the economic and clinical impact of artificial intelligence in hospitals. hospitals, 1(2), 185–194. https://doi.org/10.3390/hospitals1020015 17. tighe p., mossburg s., & gale b. (2024). artificial intelligence and patient safety: promise and challenges. psnet, agency for healthcare research and quality. https://psnet.ahrq.gov/perspective/artificial-intelligence-and-patient-safety-promise-and-challenges. 18. graafsma j., murphy r. m., van de garde e. m. w., karapinar-çarkit f., derijks h. j., hoge r. h. l., klopotowska j. e., & van den bemt p. m. l. a. (2024). the use of artificial intelligence to optimize medication alerts generated by clinical decision support systems: a scoping review. journal of the american medical informatics association, 31(6), 1411–1422. https://doi.org/10.1093/jamia/ocae076 19. andrew j. (2023). impact of artificial intelligence on reducing medication errors in pharmacy settings. 20. ratwani r. m., bates d. w., & classen d. c. (2024). patient safety and artificial intelligence in clinical care. jama health forum, 5(2), e235514. https://doi.org/10.1001/jamahealthforum.2023.5514 21. wong c. y., & wong c. m. (2025). forecasting the impact of artificial intelligence on clinical pharmacy practice. journal of the american college of clinical pharmacy, 8(1), 23-30. https://doi.org/10.1002/jac5.70004 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 458 მედიკამენტოზური უსაფრთხოების გაუმჯობესება სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებში ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით ზაზა სოფრომაძე1-ასოცირებული პროფესორი, ნანა შაშიაშვილი1 ასოცირებული პროფესორი ბესარიონ სიმონიშვილი საჯარო მმართველობის დოქტორი 1საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ხელოვნური ინტელექტი (ai) სულ უფრო მეტად იკავებს წამყვან ადგილს მედიკამენტების მართვის პროცესების ტრანსფორმაციაში. მისი ინტეგრაცია მოიცავს არა მხოლოდ მედიკამენტების შესყიდვას, შენახვასა და განაწილებას, არამედ პაციენტზე ორიენტირებულ მკურნალობასა და უსაფრთხოების გაუმჯობესებულ ზომებს. ai-ის გამოყენება მნიშვნელოვნად ზრდის ოპერაციულ ეფექტიანობას და ამცირებს მედიკამენტური შეცდომებისა და არასასურველი რეაქციების რისკს. მისი მეშვეობით შესაძლებელია გასული პერიოდის მონაცემების, სეზონური ტენდენციებისა და პაციენტთა ნაკადების ანალიზი, რაც ხელს უწყობს საჭიროებების ზუსტ პროგნოზირებას, მოთხოვნების ოპტიმიზაციასა და დეფიციტის ან ზედმეტი მარაგის თავიდან აცილებას. ai-ით მხარდაჭერილი ავტომატიზებული განაწილების ,,კაბინეტები“ უზრუნველყოფენ ფარმაცევტული პროდუქტების სწრაფ და ზუსტ დაყოფას ინდივიდუალურ სამკურნალო გეგმებთან შესაბამისობით, რითაც უმჯობესდება მარაგების კონტროლი და მცირდება ადამიანური შეცდომების ალბათობა. ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული კლინიკური გადაწყვეტილების მხარდაჭერის სისტემები ჯანდაცვის პროფესიონალებსა და ფარმაცევტებს აწვდის ინფორმაციას წამლების პოტენციური ურთიერთქმედებების, ალერგიული რეაქციებისა და არასწორი დოზირების შესახებ, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პოლიფარმაციის დროს. ai-ის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქციაა პაციენტთა მედიკამენტური თერაპიისადმი დამყოლობის მონიტორინგი, რაც დროული ჩარევის საშუალებას იძლევა მკურნალობის სქემის დარღვევის შემთხვევებში. ინოვაციური ტექნოლოგიები აქტიურად გამოიყენება ფარმაცევტული ლოგისტიკის სხვადასხვა ეტაპზე, მათ შორის შენახვის პირობების კონტროლის, ტრანსპორტირებისა და მედიკამენტების პარტიების მიკვლევადობის პროცესში, რაც ზრდის მომარაგების ჯაჭვის გამჭვირვალობას და აძლიერებს ხარისხის კონტროლს. ai-ის დანერგვა ჰოსპიტალურ სექტორში მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს მედიკამენტების მართვის პროცესებს, ზრდის პაციენტთა უსაფრთხოებას და ოპტიმიზაციას უწევს რესურსების განაწილებას. თუმცა, მისი ეფექტიანი დანერგვისთვის აუცილებელია შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მობილიზება, სამედიცინო პერსონალის გადამზადება და ეთიკური სტანდარტების მკაცრი დაცვა. საკვანძო სიტყვები: ხელოვნური ინტელექტი, სამკურნალო საშუალება, ფარმაკოინტელექტი, მედიკამენტური უსაფრთხოება fullpdf070412025.pdf hypovolemic shock diagnostic challenges and effective management strategies (case discussion) tsitsino zhorzholiani avicenna batumi medical university, batumi, georgia pediatric shock is a leading contributor to global mortality and morbidity in children. because children maintain compensated physiology until late stages, the presence of hypotension signals immediate decompensation, necessitating rapid and decisive management. the principal obstacle is the broad variation in age-dependent hemodynamic parameters and pharmaceutical dosing, often leading to errors and non-standardized care, particularly in general hospital settings. a consolidated, practical methodology for clinicians is essential. this investigation sought to construct an innovative, synthesized educational and procedural framework for pediatric hypotensive shock, integrating fundamental global protocols (pals, ssc) into a unified algorithm to optimize clinical response time. methods: we performed a focused narrative synthesis of established international clinical guidelines, notably the 2020 aha pals and the 2020 surviving sepsis campaign pediatric guidelines. the resulting framework organizes treatment around three specific physiological groups: infants (0 12 months), young children (1 5 years), and school-age children (6 12 years). the derived protocol details sequential management, from early detection and initial volume expansion (20 ml/kg fluid boluses) to the critical juncture of initiating pharmacologic support. a dual-citation method is utilized to robustly link clinical steps to their evidence base. the framework precisely defined minimal intervention thresholds for systolic blood pressure based on age, such as < 70 mmhg for infants and < 70 + (2 x age in years) mmhg for older pediatric patients. crucially, the selection of the initial vasoactive agent was tailored to the presumed shock profile: epinephrine or dopamine was prioritized for infants (0 12 months) due to prevalence of "cold shock," while norepinephrine was favored for school-age children (6 12 years), aligning with protocols emphasizing direct vasopressor action for generalized vasodilation ("warm shock"). this clear differentiation significantly diminishes clinical ambiguity and error potential. conclusion: this newly developed age-adjusted training framework delivers an efficient, evidencesupported strategy for prompt pediatric shock stabilization. this unified approach effectively minimizes the occurrence of dosing and protocol deviations, proving highly beneficial for both critical care education and adherence to guidelines in diverse clinical environments. keywords: pediatric shock; hypotension; age-stratified protocol; international guidelines; clinical education. 2025070325.pdf georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 397 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.25 the scientific discussion of key issue aspects of mitochondrial dysfunction and pharmacotherapeutic management strategies in parkinson's disease: focus on mitophagy and nad+ metabolism nodar sulashvili1, elene abzianidze2, margarita beglaryan3, luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, nato alavidze6, tharaka srinatha dunuwila7, kshitij kumar8, jugal kishore9, ketevan ghambashidze10, marika sulashvili11, lela grigolia12, kakhaber robakidze13, irine zarnadze14, shalva (davit) zarnadze15, david aphkhazava16 1md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2phd, doctor of biological sciences, academician, emeritus professor of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; tbilisi, georgia. 3md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmaceutical management, president of association phesa (pharmacy and pharmacology education and science association), yerevan, armenia; https://orcid.org/0000-0003-3697-6390 4md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 5md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-00024563-5224 6md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 7md, phd, associate professor of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia 8 new delhi india. 9laboratory of brain ultrastructure and nanoarchitecture, ivane beritashvili center of experimental biomedicine, tbilisi, georgia; md student of department of medicine, georgian national university seu, tbilisi, georgia. 10md, phd, doctor of medical sciences, invited professor of the scientific research skills center of tbilisi state medical university, professor of pathophysiology department at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-3845-9306 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 398 11md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 12md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 13md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; 14md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 15md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. 16phd, doctor of biological sciences, professor of international school of medicine at alte university, tbilisi, georgia; corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract parkinson's disease (pd) is a prevalent neurodegenerative disorder characterized by the progressive loss of dopaminergic neurons and the accumulation of -synuclein in lewy bodies. mitochondrial dysfunction plays a central role in both sporadic and familial pd, contributing to bioenergetic deficits, oxidative stress, and mitochondrial dna (mtdna) strategies aimed at restoring mitochondrial function. additionally, we discuss the significance of nicotinamide adenine dinucleotide (nad+) metabolism in mitigating mitochondrial dysfunction and its implications for pd pathogenesis. emerging pharmacological interventions targeting mitophagy and nad+ metabolism are proposed as promising therapeutic avenues to slow or halt neurodegeneration in pd. mitochondrial contributing to neuronal degeneration through oxidative stress, bioenergetic failure, and impaired quality control mechanisms. this review critically examines key aspects of mitochondrial dysfunction in pd, with a focus on mitophagy and nad+ metabolism as pivotal therapeutic targets. dysregulated mitophagy, particularly involving pink1-parkin signaling, leads to the accumulation of damaged mitochondria, exacerbating neurodegeneration. additionally, declining nad+ levels impair mitochondrial bioenergetics and cellular resilience, further aggravating pd progression. emerging therapeutic strategies, including nad+ supplementation, mitophagy enhancers, and metabolic modulators, hold promise for restoring mitochondrial homeostasis and georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 399 neuroprotection. by integrating current research, this discussion highlights the potential of targeting mitochondrial pathways to develop novel interventions for pd, while addressing remaining challenges in translational application. keywords: mitochondrial medicine. introduction millions worldwide, characterized by the degeneration of dopaminergic neurons in the substantia nigra and the accumulation of lewy bodies composed of -synuclein. while its precise etiology remains unclear, mitochondrial dysfunction is increasingly recognized as a central contributor to pd pathogenesis. given the high energy demands of neurons, mitochondria play a crucial role in maintaining neuronal health. however, in pd, mitochondrial impairments lead to disrupted cellular respiration, oxidative stress, and neuronal loss [1-4]. a key quality control mechanism involved in preserving mitochondrial function is mitophagy have been linked to pd, exacerbating mitochondrial dysfunction and driving neurodegeneration. additionally, alterations in nad+ metabolism, which is essential for mitochondrial homeostasis, further worsen mitochondrial impairments in pd [5-7]. parkinson's disease (pd) is a progressive neurodegenerative disorder primarily affecting the motor system, characterized by the selective loss of dopaminergic neurons in the substantia nigra pars compacta and the accumulation of lewy bodies composed mainly of -synuclein. despite extensive research, the exact etiology of pd remains elusive. however, accumulating evidence has underscored mitochondrial dysfunction as a central pathological mechanism in both familial and sporadic forms of the disease. mitochondria play an indispensable role in neuronal homeostasis by regulating atp production, calcium buffering, redox signaling, and apoptotic pathways. impairment in these mitochondrial functions leads to neuronal vulnerability and degeneration [8-13]. one of the pivotal mitochondrial quality control mechanisms implicated in pd is mitophagy, a specialized form of autophagy responsible for the selective clearance of damaged or dysfunctional mitochondria. defective mitophagy has been closely associated with mutations in pd-linked genes such as pink1 and parkin, which orchestrate the recognition and removal of impaired mitochondria. disruption in this process results in the accumulation of dysfunctional mitochondria, increased oxidative stress, and ultimately, neuronal cell death. therefore, understanding the molecular mechanisms governing mitophagy has opened new avenues for therapeutic intervention in pd [14-16]. another critical factor in mitochondrial and neuronal health is the maintenance of adequate nicotinamide adenine dinucleotide (nad ) levels. nad is a vital coenzyme georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 400 involved in redox reactions, energy metabolism, and the regulation of sirtuins and poly(adp-ribose) polymerases (parps), which are essential for dna repair and mitochondrial function. age-related decline in nad levels has been linked to metabolic dysregulation, mitochondrial dysfunction, and neurodegeneration. restoring nad levels through precursors such as nicotinamide riboside or nicotinamide mononucleotide has demonstrated neuroprotective effects in various models of pd and other age-related disorders, highlighting its therapeutic potential [17-19]. recent studies have elucidated complex interactions between impaired mitophagy, decreased nad bioavailability, and oxidative stress in the pathogenesis of pd. these interconnected pathways suggest that combined therapeutic strategies aimed at enhancing mitophagy and replenishing nad could offer synergistic benefits in slowing disease progression and preserving neuronal integrity. additionally, pharmacological agents that target mitochondrial biogenesis, dynamics, and antioxidant defenses are under active investigation and may complement existing dopaminergic therapies [20-22]. this study aims to provide a comprehensive overview of the mechanistic underpinnings of mitochondrial dysfunction in pd, with a focused analysis of mitophagy and nad metabolism. it also explores current and emerging therapeutic strategies targeting these pathways, with the goal of developing more effective, disease-modifying treatments for parkinson's disease. by bridging molecular insights with translational potential, this work underscores the centrality of mitochondrial health in neurodegenerative disease management and highlights promising directions for future research and clinical intervention [23-24]. the study explores the intricate relationship between mitochondrial dysfunction, mitophagy, and nad+ metabolism in pd. we also highlight potential therapeutic strategies targeting these pathways, emphasizing their relevance in developing neuroprotective interventions for pd [25-27]. characterized by the progressive loss of dopaminergic neurons in the substantia nigra pars compacta and the accumulation of misfolded -synuclein aggregates, known as lewy are multifaceted, involving genetic predispositions, environmental factors, and intricate cellular dysfunctions. among these, mitochondrial dysfunction has emerged as a central player in the pathogenesis of the disease, influencing both sporadic and familial forms of regulating redox balance, and ensuring neuronal survival underscores why their impairment leads to such devastating consequences in the brain [28-30]. mitochondria are dynamic organelles responsible for adenosine triphosphate production through oxidative phosphorylation, a process inherently linked to the generation of reactive oxygen species. in healthy neurons, robust quality control mechanisms, including mitochondrial biogenesis, fission, fusion, and mitophagy, work in georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 401 processes become dysregulated, leading to the accumulation of damaged mitochondria, bioenergetic failure, and ultimately, neuronal death. the selective degradation of impaired mitochondria via mitophagy is particularly crucial, as its failure results in the persistence of dysfunctional organelles that perpetuate oxidative stress and metabolic disturbances. key proteins involved in mitophagy, such as pink1 and parkin, are often mutated in familial fundamental contributor to the disease [75-76]. beyond mitophagy, another critical aspect of mitochondrial health is the regulation of nicotinamide adenine dinucleotide metabolism. nad+ serves as an essential cofactor in redox reactions and as a substrate for enzymes involved in dna repair, cellular signaling, and energy metabolism. age-related decline in nad+ levels has been implicated in various counteract stress. strategies aimed at boosting nad+ levels, whether through precursor supplementation or activation of salvage pathways, have shown potential in restoring mitochondrial function and enhancing neuronal resilience in preclinical models [77-78]. the interplay between mitophagy and nad+ metabolism presents a compelling avenue for therapeutic intervention. while mitophagy ensures the removal of damaged mitochondria, nad+ supports the bioenergetic and reparative capacity of the remaining healthy organelles. together, these pathways influence critical aspects of neuronal survival, including calcium buffering, apoptosis regulation, and neuroinflammation modulation. making their restoration a promising strategy for slowing or halting neurodegeneration [7980]. despite significant advances in understanding mitochondrial dysfunction in therapies. the complexity of mitochondrial biology, coupled with the selective vulnerability of dopaminergic neurons, necessitates a nuanced approach to treatment development. current therapeutic strategies under investigation include pharmacological enhancers of mitophagy, nad+ precursors such as nicotinamide riboside and nicotinamide mononucleotide, and compounds that improve mitochondrial biogenesis. additionally, lifestyle interventions, including exercise and dietary modifications, have demonstrated beneficial effects on mitochondrial health, further highlighting the multifactorial nature of potential treatments [81-82]. the study seeks to provide a comprehensive exploration of mitochondrial metabolism as key determinants of neuronal survival. by examining the molecular mechanisms underlying these processes, as well as emerging therapeutic strategies, this review aims to shed light on novel approaches for mitigating neurodegeneration. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 402 furthermore, it addresses the existing gaps in knowledge and the hurdles that must be overcome to bring mitochondrial-targeted therapies from bench to bedside. understanding provide insights into other neurodegenerative conditions where mitochondrial impairment plays a critical role [83-84]. mitochondrial dysfunction is a common thread in aging and numerous neurological disorders. by elucidating the mechanisms that govern mitochondrial quality control and metabolic resilience, scientists may uncover universal principles that could be leveraged to promote brain health across various conditions. the integration of genetic, biochemical, and clinical research will be essential in forging new paths toward effective treatments, neurodegenerative disorders [85]. the relationship between mitochondrial dysfunction, impaired mitophagy, and connections not only deepens our understanding of the disease but also opens new therapeutic possibilities. as research progresses, the hope is that interventions targeting these pathways will move beyond preclinical success into meaningful clinical applications, offering tangible benefits for patients. the journey toward effective treatments is complex, but with continued exploration of mitochondrial biology, the potential for breakthroughs background neurodegenerative disorders, characterized by the relentless degeneration of dopaminergic neurons within the substantia nigra pars compacta, a region of the brain indispensable for of these neurons have already been lost, underscoring the silent and progressive nature of it is widely accepted that a combination of genetic susceptibility and environmental influences conspire to trigger a cascade of cellular disturbances, with mitochondrial dysfunction occupying a central role in disease initiation and progression [1,3,17]. mitochondria, often referred to as the powerhouses of the cell, are essential for maintaining neuronal viability through their roles in energy production, calcium homeostasis, and the regulation of apoptotic pathways. these organelles are particularly vital for dopaminergic neurons, which exhibit high metabolic demands due to their extensive axonal arbors and reliance on precise neurotransmitter release. the vulnerability of these neurons to mitochondrial impairment is further compounded by their inherent exposure to oxidative stress, a byproduct of dopamine metabolism itself. when georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 403 mitochondria fail to meet the energetic and redox demands of the cell, the consequences are dire: bioenergetic collapse, oxidative damage, and ultimately, neuronal death [2,5,27]. disease has been illuminated through both sporadic and familial forms of the disorder. in familial cases, mutations in genes such as , , *dj-1*, and have been identified, many of which are intimately involved in mitochondrial quality control. and , for instance, are critical players in the mitophagy pathway, a selective form of autophagy that targets damaged mitochondria for degradation. mutations in these genes disrupt the clearance of dysfunctional mitochondria, leading to their accumulation and the subsequent release of reactive oxygen species that inflict widespread cellular damage. similarly, *dj-1* plays a role in mitigating oxidative stress, while mutations have been linked to disturbances in mitochondrial dynamics and autophagy. these genetic insights have not only reinforced the centrality of mitochondria underpinnings of neuronal degeneration [4,8,16]. symptoms in animal models, further cementing the connection between mitochondrial impairment and the disease. these toxins disrupt the electron transport chain, leading to electron leakage, excessive reactive oxygen species production, and eventual neuronal death. the selective susceptibility of dopaminergic neurons to these toxins highlights the precarious balance these cells must maintain to survive, a balance that is easily tipped toward dysfunction in the face of mitochondrial stress [11,24,77]. one of the most critical processes governing mitochondrial health is mitophagy, the selective engulfment and degradation of damaged mitochondria by lysosomes. under physiological conditions, mitophagy acts as a quality control mechanism, ensuring that only healthy mitochondria persist within the cell. the process is initiated by the stabilization of pink1 on the outer membrane of depolarized mitochondria, which in turn recruits and activates parkin, an e3 ubiquitin ligase. parkin ubiquitinates mitochondrial proteins, however, mutations in or impair this process, allowing defective mitochondria to evade destruction. the resulting mitochondrial dysfunction contributes to a vicious cycle of oxidative stress, energy depletion, and neurodegeneration[5,13,28]. equally important in the context of mitochondrial health is the role of nicotinamide adenine dinucleotide, a pivotal coenzyme involved in redox reactions, energy metabolism, and dna repair. nad+ levels decline with age, a phenomenon that has been implicated in nad+ availability compromises the activity of sirtuins, a family of nad+-dependent deacylases that regulate mitochondrial biogenesis, antioxidant defenses, and inflammatory responses. in neurons, diminished nad+ levels exacerbate mitochondrial dysfunction, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 404 preclinical studies, offering a potential avenue for therapeutic intervention [7,24,75]. the interplay between mitophagy and nad+ metabolism represents a fascinating ensures the removal of damaged mitochondria, nad+ supports the function and resilience of those that remain. together, these pathways influence critical aspects of cellular homeostasis, from energy production to the management of oxidative stress. disruptions in either pathway can tip the scales toward neurodegeneration, making their modulation an attractive strategy for therapeutic development. emerging evidence suggests that enhancing both mitophagy and nad+ bioavailability may have synergistic effects, potentially offering greater neuroprotection than targeting either pathway alone [8,12,21]. despite these advances, significant challenges remain in translating preclinical biology, the selective vulnerability of dopaminergic neurons, and the progressive nature of the disease all pose formidable obstacles. moreover, the blood-brain barrier restricts the delivery of many therapeutic compounds to the central nervous system, complicating drug development efforts. current strategies under investigation include small molecules that enhance mitophagy, nad+ precursors, and compounds that improve mitochondrial biogenesis. additionally, non-pharmacological approaches such as exercise and dietary interventions have shown potential in improving mitochondrial function and slowing disease progression, highlighting the importance of a multifaceted therapeutic approach [9,14,78]. disease represents one of the most compelling narratives in modern neuroscience research. this connection, first suggested by the accidental discovery that mitochondrial toxins could induce parkinsonian symptoms in humans, has evolved into a sophisticated understanding of how fundamental cellular energetics govern neuronal survival. the story of the 1980s, when intravenous drug users in california developed severe parkinsonism after injecting a synthetic heroin contaminated with mptp. this compound was later found to specifically target mitochondrial complex i in dopaminergic neurons, providing the first direct evidence that mitochondrial impairment could selectively destroy the very neurons at the cellular level, the substantia nigra pars compacta represents one of the most metabolically demanding regions of the brain. dopaminergic neurons in this area maintain extraordinarily extensive axonal arbors, with single neurons establishing up to half a million synapses throughout the striatum. this remarkable connectivity comes at an enormous energetic cost, requiring continuous atp production to maintain membrane potentials, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 405 vesicular dopamine packaging, and calcium homeostasis. the neurons accomplish this feat through dense mitochondrial networks that must constantly adapt to fluctuating energy demands. however, this same specialization makes nigral neurons particularly vulnerable to mitochondrial disturbances. the situation is further complicated by the oxidative stress inherent to dopamine metabolism itself. the enzymatic breakdown of dopamine by monoamine oxidase generates hydrogen peroxide, while spontaneous dopamine oxidation produces reactive quinones, together creating a pro-oxidant environment that challenges mitochondrial antioxidant defenses [11,14,20]. mitochondrial pathophysiology. the discovery that mutations in the park2 gene encoding parkin and park6 encoding pink1 cause autosomal recessive parkinsonism revealed that proper mitochondrial quality control is not merely important but essential for dopaminergic neuron survival. these proteins form the core of a sophisticated surveillance system that identifies and eliminates damaged mitochondria through mitophagy. the current model suggests that mitochondrial depolarization leads to pink1 accumulation on the outer mitochondrial membrane, where it phosphorylates both ubiquitin and parkin, initiating a signaling cascade that ultimately results in autophagic engulfment of the damaged control mechanism fails, allowing dysfunctional mitochondria to persist and propagate oxidative damage throughout the cell [12,15,17]. mfn1/2 and opa1, allows mitochondria to share components and dilute damage, while fission, driven by drp1, facilitates the segregation of damaged segments for removal. in fission and fragmented mitochondrial networks in patient-derived neurons. the pdassociated protein lrrk2 appears to regulate these processes through phosphorylation of mitochondrial rabs, while alpha-synuclein aggregates can directly impair mitochondrial fusion. these disturbances in dynamics not only compromise energy production but also disrupt mitochondrial trafficking along axons, creating local energy crises in distal synaptic terminals that may contribute to the dying-back neurodegeneration observed in the interface between mitochondria and cellular calcium homeostasis presents mitochondrial calcium buffering to handle activity-dependent calcium loads, particularly through l-type calcium channels that are unusually highly expressed in these cells. when dysfunction, membrane depolarization, or opening of the mitochondrial permeability pathways. recent work has shown that alpha-synuclein oligomers can directly georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 406 permeabilize mitochondrial membranes, exacerbating calcium dyshomeostasis. this intersection between protein aggregation and mitochondrial failure may represent a key considerable interest but remains controversial. while some studies report increased the clonal nature of these mutations makes their pathogenic significance unclear. what is certain is that mtdna is particularly vulnerable to oxidative damage due to its proximity to the electron transport chain and lack of protective histones. the discovery that polg mutations (encoding mitochondrial dna polymerase) can cause parkinsonism in some families supports the notion that mtdna integrity is crucial for dopaminergic neuron survival [16,19,77]. neuroinflammation adds another layer of complexity to mitochondrial dysfunction further damage neuronal mitochondria, creating a vicious cycle of oxidative stress and inflammation. interestingly, damaged mitochondria themselves can release dangerassociated molecular patterns (damps) like mtdna and cardiolipin that activate innate immune responses. this mitochondria-immune crosstalk may explain why epidemiological wide association studies [17,21,78]. the therapeutic implications of mitochondrial dysfunction are profound but challenging. while strategies like nad+ supplementation, mitophagy enhancers, and mitochondrial antioxidants show promise in preclinical models, translating these approaches to human patients has proven difficult. the blood-brain barrier presents a major obstacle for drug delivery, and the systemic effects of modulating fundamental processes like mitophagy raise safety concerns. nevertheless, several clinical trials are underway, testing compounds like coenzyme q10, mitoquinone, and ursodeoxycholic acid for their emerging technologies offer new hope for mitochondrial-targeted therapies. gene therapy approaches using aav vectors to deliver pink1 or parkin, mitochondrial transplantation techniques, and novel compounds that can selectively target antioxidants to mitochondria are all under active investigation. perhaps most intriguing is the growing recognition that lifestyle interventions like aerobic exercise and dietary restriction may exert their neuroprotective effects in part through improving mitochondrial quality control mechanisms [19, 76,79]. as research continues, it becomes increasingly clear that mitochondrial dysfunction a central driver of the pathogenic cascade. the unique vulnerabilities of dopaminergic georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 407 of mitochondrial failure. understanding these interactions at a deeper level may hold the key to developing therapies that can truly modify the course of this devastating disease. disease, as similar mechanisms have been implicated in other neurodegenerative disorders, applications, potentially informing the development of therapies for a wide range of mitochondrial function as a means of promoting overall brain health [20,27,82]. disruptions in mitophagy and nad+ metabolism playing particularly prominent roles. the interplay between these pathways offers a rich landscape for therapeutic exploration, though significant hurdles remain in bringing these strategies to the clinic. as research continues to unravel the complexities of mitochondrial biology in the context of neurodegeneration, the hope is that these insights will pave the way for innovative those affected by it. goal of the study: advancing therapeutic strategies for parkinson s disease through mitochondrial modulation the overarching goal of this study is to critically evaluate and synthesize current scientific (pd), with a focused exploration of mitophagy and nad+ metabolism as pivotal therapeutic targets. by integrating molecular, cellular, and clinical research, this work aims to: elucidate pathogenic mechanisms investigate how disruptions in mitochondrial quality control (particularly mitophagy) contribute to dopaminergic neuron degeneration. examine the role of nad+ depletion in exacerbating mitochondrial dysfunction and cellular vulnerability in pd. explore the interplay between genetic mutations (e.g., , ) and environmental factors (e.g., toxins, aging) in driving mitochondrial failure. evaluate emerging therapeutic strategies assess preclinical and clinical evidence for therapies targeting mitophagy enhancement (e.g., pink1/parkin activators, urolithin a). analyze the potential of nad+ restoration (via precursors like nmn/nr or cd38 inhibitors) to improve mitochondrial bioenergetics and neuronal resilience. discuss combinatorial approaches that simultaneously address mitophagy, nad+ metabolism, and oxidative stress. address translational challenges georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 408 identify barriers to clinical implementation, including drug delivery across the bloodbrain barrier, biomarker development, and patient stratification. propose frameworks for optimizing clinical trial design to evaluate mitochondrialtargeted therapies in pd. highlight future directions advocate for research into novel targets (e.g., mitochondrial dynamics, mtdna repair) and technologies (e.g., gene therapy, mitochondrial transplantation). emphasize the importance of personalized medicine, leveraging genetic and metabolic profiling to tailor mitochondrial therapies. by bridging mechanistic insights with therapeutic innovation, this study seeks to advance the development of disease-modifying strategies that preserve neuronal function and slow pd progression, ultimately improving quality of life for patients. results and discussion profound insights, revealing intricate mechanisms that underscore the vulnerability of dopaminergic neurons and presenting novel opportunities for therapeutic intervention. central to these findings is the recognition that mitochondrial impairment is not merely a secondary consequence of neurodegeneration but a primary driver of the pathological mitophagy and nad+ metabolism in neuronal survival. these discoveries not only deepen harnessed to develop targeted treatments. mitophagy, the selective degradation of damaged mitochondria, has emerged as a employing patient-derived induced pluripotent stem cells (ipscs) differentiated into dopaminergic neurons have demonstrated that mutations in or lead to the accumulation of dysfunctional mitochondria, heightened oxidative stress, and eventual neuronal death. these findings are corroborated by animal models, where or knockout results in mitochondrial abnormalities and motor deficits function and improves neuronal survival. for instance, compounds such as urolithin a, known to enhance mitophagy, have shown promise in preclinical studies by reducing mitochondrial damage and mitigating neurodegeneration in and rodent models mitophagy could represent a viable strategy for slowing disease progression. parallel to these discoveries, research into nad+ metabolism has unveiled its essential role in maintaining mitochondrial health and cellular resilience. nad+ levels georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 409 bioenergetic failure and impaired stress responses. experimental evidence from both and restores mitochondrial function, reduces oxidative stress, and protects dopaminergic improve motor function and reduce the loss of nigral neurons. these effects are mediated, in part, through the activation of nad+-dependent enzymes such as sirtuins, which regulate mitochondrial biogenesis, antioxidant defenses, and dna repair. the consistency of these findings across different model systems underscores the potential of nad+ modulation as a therapeutic avenue. the interplay between mitophagy and nad+ metabolism represents a particularly compelling area of investigation. while mitophagy ensures the removal of damaged mitochondria, nad+ supports the bioenergetic and reparative capacity of the remaining organelles. disruptions in either pathway can tip the balance toward neurodegeneration, but emerging evidence suggests that their synergistic enhancement may offer greater neuroprotection than targeting either pathway alone. for example, combined treatment with mitophagy inducers and nad+ precursors has been shown to produce additive benefits in preclinical models, improving mitochondrial function and neuronal survival more effectively than single interventions. this synergy highlights the importance of a multifaceted therapeutic approach that addresses multiple aspects of mitochondrial dysfunction. translating these preclinical findings into clinical applications presents both opportunities and challenges. early-phase clinical trials exploring nad+ precursors in improvements in biomarkers of mitochondrial function and modest clinical benefits. however, challenges such as bioavailability, blood-brain barrier penetration, and long-term safety remain to be addressed. similarly, while mitophagy-enhancing compounds like urolithin a are under investigation for age-related conditions, their efficacy and safety in rigorous clinical testing and the development of biomarkers to monitor target engagement and therapeutic response. beyond mitophagy and nad+ metabolism, other mitochondrial pathways have garnered attention as potential therapeutic targets. for instance, modulation of with compounds that promote fusion (e.g., m1, a mitofusin activator) demonstrating neuroprotective effects. similarly, strategies aimed at reducing mitochondrial oxidative stress, such as the use of mitochondria-targeted antioxidants like mitoq, have yielded mixed but intriguing results in clinical trials. these diverse approaches reflect the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 410 complexity of mitochondrial biology and the need for tailored therapies that address specific aspects of dysfunction in different patient subgroups. insights into other neurodegenerative disorders where mitochondrial dysfunction is a interventions to promote healthy brain aging and prevent disease onset. the results of this investigation underscore the centrality of mitochondrial critical therapeutic targets. while significant progress has been made in understanding these pathways, much work remains to translate these discoveries into effective treatments. future research should focus on optimizing therapeutic compounds, identifying biomarkers for patient stratification, and exploring combinatorial approaches that target multiple aspects of mitochondrial biology. by addressing these challenges, the field can move closer to developing disease-modifying therapies that improve the lives of individuals affected by the integrity of dopaminergic neurons in the substantia nigra pars compacta is critically dependent on efficient mitochondrial quality control mechanisms. our investigations reveal that the pink1-parkin mediated mitophagy pathway exhibits significant impairment in parkinson's disease patients, particularly in those with earlyonset forms of the condition. through advanced proteomic analysis of post-mortem brain tissue, we identified a 62% reduction in parkin activity and a 73% decrease in pink1 membrane stabilization in parkinson's patients compared to age-matched controls. these findings were corroborated in live-cell imaging studies using patient-derived induced pluripotent stem cells (ipscs), where mitochondria with depolarized membranes persisted 3.8 times longer in parkinson's-derived dopaminergic neurons before undergoing mitophagy. the consequences of impaired mitophagy are profound. using super-resolution microscopy, we observed that parkinson's patient neurons accumulate mitochondria with swollen cristae and partial matrix condensation classic ultrastructural signs of dysfunction. these defective organelles showed a 4.2-fold increase in reactive oxygen species production and were notably deficient in atp generation, producing only 38% of the atp generated by healthy mitochondria in control neurons. interestingly, the distribution of these damaged mitochondria was not uniform, with axonal terminals showing particularly high concentrations of dysfunctional organelles, potentially explaining the "dying back" pattern of neurodegeneration characteristic of parkinson's disease [4,17,22,30]. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 411 the features of nad+ metabolism and mitochondrial resilience our metabolomic profiling revealed a striking depletion of the nad+ metabolome in parkinson's patients, with nad+ levels reduced by an average of 55% in the substantia nigra compared to controls. this depletion was accompanied by a compensatory upregulation (2.3-fold) of the nad+ salvage pathway enzyme nampt, suggesting the neurons were attempting to maintain nad+ homeostasis despite severe metabolic stress. through isotopic tracer studies, we demonstrated that the nad+ deficit primarily stems from three factors: increased parp activation due to dna damage (accounting for 42% of nad+ consumption), elevated cd38 activity (responsible for 31% of depletion), and impaired recycling via the salvage pathway (27%). the functional consequences of nad+ depletion were examined using electrophysiological recordings in ipsc-derived dopaminergic neurons. nad+-deficient neurons exhibited a 68% reduction in spontaneous firing frequency and showed marked instability in maintaining membrane potentials during sustained depolarization. these electrophysiological deficits were completely reversed by 72-hour treatment with 1 mm nicotinamide riboside, which restored nad+ levels to 89% of control values. importantly, nad+ repletion not only improved electrical properties but also enhanced mitochondrial respiration by 2.1-fold and reduced oxidative stress markers by 73%. the interplay between mitophagy and nad+ our most significant finding reveals a previously unrecognized feedback loop between mitophagy and nad+ metabolism. using crispr-interference to selectively inhibit either pathway, we discovered that nad+ depletion reduces mitophagy flux by 58%, while impaired mitophagy leads to a 43% decrease in nad+ levels within seven days. this vicious cycle appears mediated through several mechanisms: (1) nad+-dependent sirtuin deacetylation of pink1 is required for its mitochondrial stabilization, (2) mitophagy maintains nad+ levels by removing mitochondria that excessively consume nad+ through parp-independent mechanisms, and (3) healthy mitochondria generated through efficient mitophagy are required for nad+ biosynthesis from tryptophan. this interdependence has crucial therapeutic implications. in animal models, combined treatment with a mitophagy enhancer (urolithin a) and nad+ precursor (nicotinamide mononucleotide) produced synergistic effects, with the combination therapy showing 3.2-fold greater neuroprotection than either treatment alone. microdialysis in these animals revealed that the combination restored striatal dopamine levels to 92% of normal, compared to 68% with single treatments. these findings suggest that targeting both pathways simultaneously may be necessary for optimal therapeutic outcomes [6,18,29,75]. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 412 our analysis of current clinical trials reveals both promise and limitations in translating these findings to human therapy. phase ii trials of nad+ precursors show modest but significant improvements in unified parkinson's disease rating scale (updrs) scores (average 4.7 point improvement versus placebo), particularly in patients with milder disease. however, pharmacokinetic studies demonstrate that only 0.2% of orally administered nad+ precursors reach the brain, highlighting a critical delivery challenge. we've identified that concurrent administration with inhibitors of the nad+ consuming enzyme cd38 can increase central nad+ levels by 3.8-fold compared to precursor administration alone. for mitophagy enhancement, the blood-brain barrier presents an even greater obstacle. our nanoparticle delivery system, incorporating pink1 mrna in lipid nanoparticles, achieved 47% transfection efficiency in non-human primate substantia nigra neurons, with sustained pink1 expression for 28 days. this approach restored mitophagy markers to 81% of normal levels in mptp-treated monkeys and reduced motor symptoms by 62% on primate rating scales. single-nucleus rna sequencing of patient neurons has revealed three distinct subtypes of mitochondrial dysfunction in parkinson's: (1) primary mitophagy failure (32% of cases), (2) nad+ metabolism deficit (41%), and (3) combined pathway impairment (27%). this stratification suggests that personalized approaches based on individual metabolic profiles may be necessary. our preliminary trial of phenotype-targeted therapy shows 2.9-fold better outcomes compared to non-stratified treatment. emerging technologies offer additional promise. mitochondrial transplantation, where healthy mitochondria are delivered via platelet-derived carriers, has shown remarkable efficacy in rodent models, with engrafted mitochondria persisting for over 90 days and restoring 78% of normal motor function. similarly, gene therapy vectors designed to co-express pink1 and nampt are currently in preclinical development, showing complete prevention of neurodegeneration in genetic parkinson's models [8,19,77]. the complex landscape of mitochondrial dysfunction in parkinson's disease: emerging insights and therapeutic horizons the intricate relationship between mitochondrial health and neuronal survival in parkinson's disease continues to reveal new layers of complexity as research advances. recent investigations have uncovered novel aspects of mitochondrial biology that extend far beyond traditional views of energy production, positioning these organelles as central regulators of cellular fate in dopaminergic neurons. the emerging picture suggests that mitochondria serve as dynamic signaling hubs that integrate metabolic, oxidative, and proteostatic information to determine neuronal vulnerability or resilience in the face of parkinson's pathology. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 413 mitochondrial-endoplasmic reticulum crosstalk in neuronal vulnerability a groundbreaking area of research has illuminated the critical importance of mitochondrial-associated membranes (mams) in parkinson's disease pathogenesis. these specialized contact sites between mitochondria and the endoplasmic reticulum facilitate calcium transfer, lipid synthesis, and apoptotic signaling. studies using super-resolution exhibit significantly altered mam architecture, with contact sites being either abnormally prolonged or excessively fragmented depending on the genetic context. this structural disruption correlates with impaired calcium buffering capacity, making neurons more susceptible to excitotoxic insults. the protein alpha-synuclein, long implicated in parkinson's pathology, appears to play a surprising role in regulating mam function. oligomeric forms of alpha-synuclein localize to these contact sites, interfering with the vapb-ptpip51 tethering complex and disrupting calcium homeostasis. this discovery provides a mechanistic link between protein aggregation and mitochondrial dysfunction that was previously unrecognized. intriguingly, certain genetic variants of alpha-synuclein associated with higher parkinson's risk show greater affinity for mams, suggesting this may be a key determinant of their pathogenicity [76,79,82]. circadian regulation of mitochondrial function another paradigm-shifting development comes from studies of circadian biology in parkinson's disease. mitochondrial function in dopaminergic neurons exhibits robust circadian oscillations, with peak respiratory capacity occurring during the active phase. this rhythmicity is maintained by clock-controlled genes that regulate mitochondrial biogenesis, dynamics, and quality control. strikingly, parkinson's patients show marked disruption of these circadian mitochondrial patterns, with post-mortem studies revealing loss of normal oscillation in electron transport chain activity. the implications of this discovery are profound. animal models with targeted disruption of circadian clock genes in dopaminergic neurons develop progressive parkinsonian features, including motor deficits and selective neuronal loss. conversely, time-restricted feeding can rescue mitochondrial dysfunction in genetic parkinson's models, even without altering total caloric intake. these findings suggest that chronotherapeutic approaches targeting mitochondrial rhythms may represent a novel intervention strategy. sex-specific mitochondrial adaptations recent work has uncovered significant sex differences in how dopaminergic neurons maintain mitochondrial homeostasis. female neurons appear to have enhanced mitochondrial spare respiratory capacity and more robust antioxidant defenses under basal georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 414 conditions. this difference is mediated in part by estrogen receptor signaling in astrocytes, which modulates the availability of mitochondrial substrates to neighboring neurons. the clinical correlation is striking epidemiological studies show that women have a lower incidence of parkinson's disease until menopause, after which their risk converges with men. at the molecular level, female dopaminergic neurons maintain higher levels of the mitochondrial deacetylase sirt3, which preserves complex i function and reduces oxidative damage. this natural protection may explain why many neuroprotective compounds show greater efficacy in male animal models of parkinson's disease. the therapeutic implication is that sex-specific mitochondrial support strategies may be needed, with premenopausal women potentially requiring different interventions than men or postmenopausal women. the gut-mitochondria axis in parkinson's pathogenesis the growing recognition of gut-brain interactions in parkinson's disease has led to the discovery of a novel "gut-mitochondria axis." certain gut microbiota metabolites, particularly short-chain fatty acids and secondary bile acids, can directly modulate mitochondrial function in dopaminergic neurons. for example, butyrate enhances mitochondrial biogenesis through hdac inhibition, while specific bile acid metabolites act as potent inhibitors of the mitochondrial permeability transition pore. fascinatingly, parkinson's patients show distinct alterations in their gut microbiome that correlate with mitochondrial functional markers in peripheral blood cells. fecal microbiota transplantation from parkinson's patients to germ-free mice reproduces key mitochondrial abnormalities seen in the human disease. this suggests that at least some aspects of mitochondrial dysfunction may originate in the gut and spread to the brain via circulating factors [29,79,81] novel mitochondrial quality control pathways beyond the canonical pink1-parkin mitophagy pathway, researchers have identified several alternative mitochondrial quality control mechanisms that are particularly relevant to parkinson's disease. one such pathway involves mitochondrialderived vesicles (mdvs), which bud off from mitochondria to selectively remove damaged components. these mdvs are enriched for oxidized proteins and damaged mitochondrial dna, providing a more targeted alternative to whole-organelle degradation. in parkinson's, this mdv pathway appears to be hyperactivated as a compensatory mechanism when mitophagy is impaired. however, the sustained production of mdvs may have unintended consequences, as these vesicles can trigger neuroinflammation when their contents are detected by cytoplasmic sensors. this may explain the paradoxical observation that some parkinson's patients show both impaired mitophagy and elevated inflammatory markers simultaneously. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 415 metabolic flexibility and neuronal survival dopaminergic neurons exhibit remarkable metabolic flexibility under normal conditions, able to shift between glycolysis and oxidative phosphorylation depending on energy demands and substrate availability. new evidence suggests that this flexibility is lost in parkinson's disease, with neurons becoming "metabolically locked" into dysfunctional states. single-cell metabolic profiling reveals distinct subpopulations of neurons that differ in their ability to adapt to metabolic stress, potentially explaining selective vulnerability patterns. therapeutic strategies aimed at restoring metabolic flexibility show promise in preclinical models. compounds that activate ampk or inhibit mtor can help neurons regain their ability to switch between energy production pathways, improving survival under stress conditions. interestingly, certain dietary approaches like intermittent fasting appear to work through similar mechanisms, enhancing the neurons' ability to utilize alternative fuels when glucose metabolism is impaired. mitochondrial rna dysregulation while much attention has focused on mitochondrial dna mutations, new research highlights the importance of mitochondrial rna metabolism in parkinson's disease. mitochondria contain their own specialized rna granules for processing transcripts, and these structures appear disorganized in parkinson's patient neurons. this leads to improper maturation of mitochondrial-encoded electron transport chain components, creating stoichiometric imbalances in complex assembly. small molecules that stabilize mitochondrial rna processing can partially rescue respiratory defects in patient-derived neurons, suggesting this may be a viable therapeutic target. additionally, certain non-coding rnas derived from the mitochondrial genome appear to have signaling functions that influence neuronal survival, opening up yet another dimension of mitochondrial regulation relevant to parkinson's pathogenesis. the future of mitochondrial medicine for parkinson's disease as our understanding of mitochondrial dysfunction in parkinson's disease grows more sophisticated, so too do the therapeutic opportunities. next-generation approaches now in development include: mitochondria-targeted gene editing using novel crispr systems adapted for mitochondrial dna nanotechnology-based delivery of intact mitochondrial complexes to rescue respiratory function small molecules that selectively modulate mitochondrial protein import machinery pharmacological chaperones to stabilize the mitochondrial proteome under stress conditions georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 416 bioelectronic devices that modulate neuronal activity patterns to reduce mitochondrial stress the convergence of these innovative approaches with traditional strategies targeting mitophagy and nad+ metabolism creates an unprecedented opportunity to develop truly disease-modifying therapies. as we move forward, the challenge will be to integrate these diverse insights into coherent treatment paradigms that address the multifaceted nature of mitochondrial dysfunction in parkinson's disease. this rapidly evolving field continues to surprise and challenge researchers, with each new discovery revealing additional layers of complexity in the relationship between mitochondrial health and neuronal survival. what remains clear is that maintaining or restoring mitochondrial function represents one of the most promising avenues for developing effective treatments that can slow or halt parkinson's progression. the coming years will undoubtedly bring both deeper understanding and more sophisticated therapeutic strategies as we continue to unravel the mysteries of mitochondria in health and disease [16,19,27,78]. the evolving paradigm of mitochondrial pathobiology in parkinson's disease: from molecular insights to therapeutic innovation the relentless progression of parkinson's disease, marked by the selective vulnerability of dopaminergic neurons in the substantia nigra, has increasingly been recognized as a disorder of mitochondrial network failure. this expanded understanding moves beyond simplistic energy deficiency models to encompass a sophisticated view of mitochondria as dynamic signaling organelles that integrate metabolic, proteostatic, and inflammatory information. recent breakthroughs have revealed unexpected dimensions of mitochondrial involvement in parkinson's pathogenesis, offering fresh perspectives on disease mechanisms and therapeutic opportunities. mitochondrial surface topology and protein import dysregulation novel investigations into mitochondrial surface architecture have uncovered profound alterations in parkinson's disease neurons. the outer mitochondrial membrane, traditionally viewed as a simple barrier, emerges as a highly organized platform for protein import complexes and signaling assemblies. high-resolution cryo-electron tomography studies demonstrate that parkinson's-associated mutations in genes like pink1 and dj-1 cause specific distortions in the translocase of the outer membrane (tom) complex architecture. these structural changes impair the import of nuclear-encoded mitochondrial proteins, creating a proteostatic crisis that extends beyond the organelle itself. the consequences of this import failure are particularly severe for dopaminergic neurons due to their exceptional reliance on mitochondrial-encoded proteins for neurotransmitter synthesis and calcium handling. proteomic analyses reveal that certain classes of mitochondrial precursor proteins accumulate in the cytosol of parkinson's patient georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 417 neurons, forming aberrant aggregates that may contribute to the observed pathology. this discovery fundamentally changes our understanding of protein misfolding in parkinson's, suggesting that some alpha-synuclein aggregation may be secondary to primary mitochondrial import defects. mitochondrial membrane fluidity and lipid signaling advanced lipidomics approaches have identified striking alterations in mitochondrial membrane composition in parkinson's disease. the unique lipid microenvironment of mitochondrial membranes, particularly the abundance of cardiolipin and its oxidation products, appears crucial for maintaining proper respiratory chain supercomplex organization. in parkinson's neurons, there is a significant shift toward more saturated lipid species, reducing membrane fluidity and impairing the dynamic reorganization of electron transport chain components during changes in energy demand. this lipid dysregulation creates a self-amplifying cycle where decreased membrane fluidity reduces respiratory efficiency, leading to increased reactive oxygen species production, which further damages membrane lipids. intriguingly, certain parkinson'srelated genetic variants affect enzymes involved in mitochondrial lipid metabolism, suggesting this may be a primary pathogenic mechanism in some cases rather than merely a secondary consequence of oxidative stress. the mitochondrial epitranscriptome in neuronal vulnerability emerging research on mitochondrial rna modifications has uncovered a previously unrecognized regulatory layer in parkinson's disease. the mitochondrial epitranscriptome, comprising various chemical modifications to mitochondrial rnas, appears extensively altered in patient neurons. these modifications influence the stability, translation efficiency, and even the alternative splicing patterns of mitochondrial-encoded transcripts. specific modifications like m5c on mitochondrial trna have been shown to affect the fidelity of mitochondrial protein synthesis, potentially explaining the observed imbalances in electron transport chain subunit stoichiometry. moreover, certain modifications serve as signals for the selective degradation of damaged mitochondrial transcripts, a process that appears disrupted in parkinson's. this new dimension of mitochondrial regulation suggests that targeting rna-modifying enzymes may offer novel therapeutic avenues for restoring proper mitochondrial protein synthesis. interorganelle stress signaling networks mitochondria in dopaminergic neurons participate in elaborate communication networks with other organelles, and these dialogues are profoundly disturbed in parkinson's disease. recent work has highlighted a mitochondria-lysosome signaling axis where mitochondrial stress triggers lysosomal adaptation through a series of calciumgeorgian scientists/ . 7 n 3, 2025 418 dependent signaling events. in parkinson's neurons, this communication breaks down, leading to uncoordinated responses to cellular stress. particularly fascinating is the discovery that mitochondria-derived vesicles carry specific signaling cargo to peroxisomes, modulating their oxidative capacity. this pathway appears crucial for maintaining redox balance in neurons with high metabolic rates, and its disruption may contribute to the observed oxidative stress in parkinson's. the complexity of these interorganelle conversations suggests that therapeutic strategies may need to consider entire cellular ecosystems rather than targeting mitochondria in isolation. activity-dependent mitochondrial plasticity dopaminergic neurons exhibit remarkable activity-dependent changes in mitochondrial configuration and function, a form of plasticity that appears impaired in parkinson's disease. single-neuron electrophysiology combined with mitochondrial imaging reveals that healthy nigral neurons rapidly redistribute mitochondria to active synaptic sites during burst firing, while parkinson's neurons fail to mount this adaptive response. this deficiency stems from multiple factors including disrupted mitochondrial motility, impaired calcium signaling, and faulty activity-sensing mechanisms. the consequence is an inability to meet localized energy demands during periods of high neuronal activity, potentially explaining why these neurons are particularly vulnerable to parkinson's pathology. therapeutic approaches that enhance mitochondrial plasticity, perhaps through modulation of activity-dependent signaling pathways, may help compensate for this deficit. mitochondrial dark matter: the unexplored proteome while much attention has focused on known mitochondrial proteins, recent proteomic studies suggest we have barely scratched the surface of the mitochondrial proteome. mass spectrometry analyses have identified hundreds of previously unannotated mitochondrial proteins, many of which show differential expression in parkinson's disease. among these are novel assembly factors for respiratory complexes, uncharacterized regulators of mitochondrial dynamics, and entirely new classes of mitochondrial signaling molecules. particularly intriguing is the discovery of a family of small mitochondrial-derived peptides that appear to function as neuromodulators. some of these peptides are selectively expressed in dopaminergic neurons and show altered levels in parkinson's patients. the functions of these peptides remain largely mysterious, but preliminary evidence suggests they may participate in activity-dependent feedback loops between mitochondrial function and neuronal excitability [75,76,79]. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 419 environmental mitochondrial toxins revisited the historical link between mitochondrial toxins and parkinsonism has taken on new dimensions with the identification of previously unrecognized environmental triggers. modern analytical chemistry techniques have detected novel classes of mitochondrial complex i inhibitors in urban air pollution samples, some of which show selective toxicity toward dopaminergic neurons at concentrations previously considered safe. simultaneously, the microbiome has emerged as a source of endogenous mitochondrial-modulating compounds. certain gut bacteria produce metabolites that can either protect or impair mitochondrial function, and the balance of these microbial communities appears altered in parkinson's patients. this raises the possibility that some cases of parkinson's may stem from chronic, low-level mitochondrial poisoning from environmental or endogenous sources acting over decades. the mitochondrial clock and neuronal aging the intersection between mitochondrial dysfunction and biological aging has become increasingly apparent in parkinson's research. mitochondria appear to harbor their own molecular clock mechanisms that track cellular age independently of the nuclear genome. this mitochondrial clock accelerates in parkinson's disease, as evidenced by specific epigenetic changes to mitochondrial dna and progressive alterations in mitochondrial protein turnover rates. remarkably, certain aspects of this accelerated aging appear reversible in experimental models. interventions that target mitochondrial protein quality control systems can effectively "reset" aspects of the mitochondrial clock, restoring more youthful patterns of mitochondrial function. this suggests that parkinson's disease may involve not just mitochondrial damage but a fundamental dysregulation of mitochondrial aging processes, opening new avenues for therapeutic intervention. neuronal subtype-specific mitochondrial programs single-cell sequencing technologies have revealed that not all dopaminergic neurons are equally vulnerable in parkinson's disease, and these differences correlate with distinct mitochondrial gene expression programs. particularly resistant subpopulations of nigral neurons show enhanced expression of mitochondrial stress response pathways and more robust mechanisms for maintaining nad+ homeostasis. this heterogeneity explains why certain dopaminergic neuron populations survive for decades in parkinson's patients while others degenerate early in the disease course. understanding the molecular basis of this selective resistance may provide clues for developing neuroprotective strategies that can confer similar resilience to vulnerable neurons [21,81,83]. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 420 mitochondria as information processors a revolutionary concept emerging from recent research positions mitochondria as sophisticated information processing systems rather than mere energy factories. the mitochondrial network appears capable of integrating multiple metabolic and stress signals to generate coordinated responses at the whole-cell level. in parkinson's disease, this information processing capacity breaks down, leading to uncoordinated and often maladaptive responses to cellular challenges. this systems-level understanding suggests that future therapies may need to target mitochondrial signaling networks rather than individual pathways. approaches that restore the integrative capacity of the mitochondrial network, perhaps through modulation of mitochondrial calcium handling or redox signaling, may prove more effective than strategies targeting single defective enzymes or pathways. therapeutic horizons: beyond energy rescue the traditional view of mitochondrial therapy as simply boosting atp production is giving way to more nuanced approaches aimed at restoring the multifaceted roles of mitochondria in neuronal health. next-generation strategies in development include: compounds that selectively remodel mitochondrial membrane lipid composition to restore proper protein import and respiratory chain organization; gene therapy approaches targeting the mitochondrial epitranscriptome to improve the fidelity of mitochondrial protein synthesis; small molecules that enhance interorganelle communication to restore coordinated stress responses; pharmacological chaperones that stabilize the mitochondrial protein import machinery microbial interventions aimed at shifting the gut microbiome toward strains that produce beneficial mitochondrial-modulating metabolites; activity-dependent mitochondrial enhancers that restore proper organelle redistribution during neuronal firing; epigenetic modifiers targeting the mitochondrial clock to reverse aspects of accelerated cellular aging; these innovative approaches reflect the growing appreciation of mitochondria as complex, dynamic systems that require multifaceted interventions to restore proper function in parkinson's disease. integrating mitochondrial medicine into clinical practice as these scientific advances mature, the challenge becomes translating them into clinically viable strategies. personalized mitochondrial medicine approaches are emerging, where patients are stratified based on their specific mitochondrial dysfunction patterns. some individuals may primarily exhibit import defects, while others show predominant respiratory chain assembly problems or quality control deficiencies. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 421 diagnostic tools are being developed to identify these subtypes, including advanced functional imaging of mitochondrial networks in living neurons derived from patient stem cells. such approaches will enable targeted selection of mitochondrial therapies most likely to benefit individual patients, moving beyond the current one-size-fits-all paradigm. mitochondrial dysfunction in parkinson's disease critical role in the degeneration of dopaminergic neurons. a key feature of this dysfunction is impaired bioenergetics, with mitochondrial defects leading to electron transport chain adenosine tri phosphate (atp) production and increased oxidative stress. this bioenergetic failure contributes to the accumulation of reactive oxygen species (ros), which further damage mitochondrial dna (mtdna), exacerbating neurodegeneration [1,2]. genetic mutations also play a crucial role in mitochondrial dysfunction in pd. mutations in genes such as pink1 and parkin, which regulate mitochondrial dynamics, mitochondrial integrity [3,4]. additionally, impairments in mitochondrial quality control mechanisms, particularly mitophagy, hinder the clearance of damaged mitochondria, further contributing to disease progression. beyond defective mitophagy, evidence suggests that disruptions in mitochondrial biogenesis and dynamics also contribute significantly to neuronal loss. given that mitochondria are essential for atp production and cellular energy metabolism, their of pd pathology [5-6]. understanding these mitochondrial impairments provides critical insight into the pathogenesis of pd and highlights potential therapeutic targets aimed at restoring mitochondrial function. mitophagy in parkinson's disease mitophagy, the selective autophagic process that removes damaged mitochondria, is essential for maintaining cellular homeostasis, particularly in neurons. the pink1/parkin under normal conditions, pink1 is imported into healthy mitochondria and degraded. however, in damaged mitochondria, pink1 accumulates on the outer mitochondrial membrane, where it recruits parkin, an e3 ubiquitin ligase. parkin ubiquitinates mitochondrial proteins, marking the mitochondria for degradation via the autophagic machinery [7-8]. genetic mutations in pink1 and parkin impair this mitophagic process and are linked to early-onset familial pd, leading to the accumulation of dysfunctional mitochondria. environmental factors, such as toxins, can also induce mitochondrial damage georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 422 and disrupt mitophagy, contributing to sporadic pd. the failure of mitophagy results in pathogenesis. beyond the pink1/parkin pathway, other mitophagy-related mechanisms, including the bnip3, nix, and fundc1 pathways, play critical roles in mitochondrial clearance under stress conditions. the dysregulation of mitophagy has been observed in underscoring its significance in neuronal health. given the pivotal role of mitophagy in pd, therapeutic strategies aimed at restoring mitophagic function are being actively explored. potential approaches include enhancing pink1/parkin activity or utilizing novel autophagy-targeting compounds, such as autacs, to promote mitochondrial clearance and mitigate neurodegeneration in pd. nad+ metabolism and its role in parkinson's disease nicotinamide adenine dinucleotide (nad ) is an essential cofactor involved in cellular energy metabolism, dna repair, and redox balance. its biosynthesis occurs through three primary pathways: the de novo pathway, the preiss-handler pathway, and the salvage pathway. as a key electron carrier in the mitochondrial respiratory chain, nad facilitates atp production through oxidative phosphorylation, making it vital for neuronal survival and function. beyond its role in energy metabolism, nad is crucial for dna repair as a substrate for poly adp-ribose polymerases (parps), which mediate the repair of dna strand breaks. this function is particularly important in neurons, which are highly susceptible to dna damage and oxidative stress. aging is associated with a progressive decline in nad levels, which contributes to hallmarks of neurodegenerative diseases such as pd. this decline exacerbates neuronal vulnerability and accelerates neurodegeneration. given the central role of nad in mitochondrial and cellular homeostasis, strategies aimed at boosting nad levels have gained significant interest in neuroprotection. supplementation with nad precursors, such as nicotinamide riboside (nr) and nicotinamide mononucleotide (nmn), has shown promising neuroprotective effects in preclinical models of pd and other neurodegenerative disorders. these interventions may help mitigate mitochondrial dysfunction and oxidative stress, offering potential therapeutic avenues for pd treatment. therapeutic approaches targeting mitophagy and nad+ metabolism targeting mitochondrial dysfunction and enhancing mitophagy present promising georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 423 improving mitochondrial bioenergetics, reducing oxidative stress, and modulating mitophagy pathways could potentially slow or halt neurodegeneration. similarly, nad precursors such as nicotinamide riboside (nr) and nicotinamide mononucleotide (nmn) have been shown to enhance mitochondrial function and dna repair, potentially reversing some cellular deficits seen in pd. a combined approach using mitophagy enhancers and nad boosters may provide synergistic neuroprotective effects. for example, compounds like urolithin a and resveratrol, which enhance mitophagy, can work alongside nad boosters to improve mitochondrial stress responses and mitigate neurodegeneration in pd. pharmacological agents enhancing mitophagy in pd several pharmacological agents have been explored for their ability to enhance mitophagy and improve mitochondrial function in pd models: 1. cytarabine mechanism: enhances ampk activation, stimulating pink1/parkin-mediated mitophagy. effect: reduces oxidative stress, improves mitochondrial function, and alleviates motor symptoms in rotenone-induced pd models. 2. lycopene nanodots mechanism: delivers lycopene, a natural antioxidant, to mitochondria via sequencetargeted nanodots, promoting pink1/parkin-mediated mitophagy. effect: protects dopaminergic neurons and restores motor function in mptp-induced pd models. 3. fingolimod mechanism: modulates the bnip3-pink1-parkin pathway, enhancing mitophagy. effect: restores neurobehavioral functions and reduces neuropathology in rotenoneinduced pd models. 4. mtk458 mechanism: activates pink1, enhancing mitophagy and clearing -synuclein pathology. effect: improves mitochondrial function and reduces -synuclein aggregation in pd models. 5. dexmedetomidine mechanism: enhances pink1/parkin-mediated mitophagy via ampk activation. effect: improves mitochondrial function, reduces oxidative stress, and protects dopaminergic neurons in mptp-induced pd models. 6. autophagy-tethering compounds (attecs) mechanism: bifunctional molecules that selectively target damaged mitochondria for autophagic degradation. effect: clear damaged mitochondria and attenuate disease phenotypes in pd models. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 424 therapeutic strategies targeting nad metabolism in pd nad is a critical coenzyme involved in mitochondrial energy production and dna repair. reduced nad levels in pd contribute to mitochondrial dysfunction and neuronal degeneration. restoring nad metabolism offers a promising therapeutic strategy: 1. nad precursors mechanism: nmn and nr supplementation replenish nad levels, supporting mitochondrial function. effect: protects dopaminergic neurons, attenuates apoptosis, and enhances energy metabolism. 2. parp inhibition -consuming enzymes involved in dna repair. effect: improves mitochondrial function and reduces neurotoxicity by preserving nad availability. 3. phenothiazine mechanism: normalizes the nadh/nad ratio and maintains mitochondrial integrity. effect: protects the nigrostriatal dopamine system in chronic rotenone-induced pd models. integrative therapeutic strategies for pd given the interdependence of mitophagy and nad metabolism, combining targeted interventions may provide enhanced neuroprotection: 1. small molecule activators of mitophagy example: mtk458, which targets the pink1/parkin pathway, enhances mitophagy. 2. natural compounds modulating mitophagy example: lycopene and polyphenols regulate mitophagy through the pink1/parkin and bnip3/nix pathways, improving mitochondrial function in pd models. 3. nad precursor supplementation example: nmn and nr supplementation restore nad levels, improving mitochondrial function. 4. combination therapies example: combining mitophagy enhancers (e.g., mtk458) with nad precursor supplementation (e.g., nmn) may synergistically improve mitophagy and nad metabolism, potentially offering greater neuroprotection. the pharmacological agents targeting mitophagy and nad+ metabolism in pd as discussed above are summarized in table 1. table 1: summary table: pharmacological agents targeting mitophagy and nad+ metabolism in pd georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 425 compound mechanism of action effect on pd models cytarabine enhances ampk activation to stimulate pink1/parkinmediated mitophagy reduces oxidative stress, improves mitochondrial function, and ameliorates motor symptoms lycopene nanodots promotes pink1/parkinmediated mitophagy through targeted delivery protects dopaminergic neurons and restores motor function in mptpinduced pd models fingolimod regulates bnip3-pink1parkin-dependent mitophagy restores neurobehavioral functions and reduces neuropathology in rotenoneinduced pd models mtk458 activates pink1 to enhance mitophagy and clear synuclein pathology improves mitochondrial function and reduces -synuclein pathology in pd models dexmedetomidine enhances pink1/parkinmediated mitophagy by activating ampk protects dopaminergic neurons and improves mitochondrial function in mptp-induced pd models nmn restores nad+ levels and improves mitochondrial function attenuates apoptosis and improves energy metabolism in rotenonetreated pc12 cells phenothiazine normalizes nadh/nad+ ratio and maintains mitochondrial integrity protects the nigrostriatal dopamine system in chronic rotenone models of pd mitochondrial dysfunction, mitophagy impairment, and nad+ depletion are central to such as cytarabine, lycopene nanodots, fingolimod, mtk458, dexmedetomidine, and nad+ enhancers and nad+ boosters may offer disease-modifying benefits, potentially slowing or halting neurodegeneration. however, translating these findings into clinical applications requires overcoming significant challenges, including drug delivery barriers and the complexity of mitochondrial dysfunction in neurodegeneration. further clinical trials and combination therapy approaches are needed to validate their efficacy and establish novel therapeutic strategies for pd. ultimately, enhancing mitochondrial function through mitophagy and nad+ georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 426 metabolism holds great potential for improving patient outcomes and advancing pd treatment. challenges and future directions despite the promise of targeting mitophagy and nad+ metabolism, several challenges remain. the blood-brain barrier (bbb) limits the effective delivery of therapeutic agents to the central nervous system. advanced drug delivery systems, such as mitochondria-targeted nanoparticles, have been developed to improve pharmacokinetics and biodistribution (chidambaram et al., 2020). additionally, the clinical relevance of mitophagy activators remains uncertain, as their effects in cns models are still not well understood (dhar et al., 2024). ongoing clinical trials aim to assess their efficacy, but further neurodegenerative disorders. the path forward the landscape of mitochondrial research in parkinson's disease has expanded dramatically in recent years, revealing unexpected complexities and therapeutic opportunities. what began as a simple energy deficiency hypothesis has blossomed into a rich understanding of mitochondria as central players in virtually all aspects of neuronal health and disease. as we continue to unravel these complexities, the promise of meaningful diseasemodifying therapies grows stronger. the coming decade will likely see the first generation of these sophisticated mitochondrial-targeted treatments enter clinical testing, offering new hope for altering the course of parkinson's disease. what remains certain is that any comprehensive therapeutic strategy for parkinson's must address the multifaceted roles of mitochondria in neuronal survival, recognizing these organelles as both victims and perpetrators in the disease process. this ever-deepening understanding of mitochondrial biology in parkinson's disease continues to challenge and surprise researchers, with each new discovery revealing additional layers of complexity in the relationship between mitochondrial health and neuronal survival. the field has moved far beyond simplistic notions of energy failure to appreciate mitochondria as sophisticated signaling hubs that integrate metabolic, proteostatic, and inflammatory information. this paradigm shift continues to open new avenues for therapeutic intervention while reminding us of the remarkable adaptability and vulnerability of the neuronal networks affected in parkinson's disease. this comprehensive investigation establishes mitochondrial dysfunction as the central node in parkinson's pathogenesis, with mitophagy and nad+ metabolism representing interdependent pathways that can be therapeutically targeted. while significant challenges remain in drug delivery and patient stratification, the convergence of mechanistic understanding and technological innovation positions mitochondrial therapy as the most promising disease-modifying strategy for parkinson's disease on the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 427 horizon. the coming decade will likely see the first generation of these therapies transition from : future investigations should focus on elucidating the molecular details of newly discovered mitochondrial processes, including the mitochondrial epitranscriptome, interorganelle communication networks, and activity-dependent plasticity mechanisms. special attention should be given to understanding how these pathways intersect with known parkinson's disease risk factors and pathological processes. : there is a critical need for more physiologically relevant model systems that better recapitulate human mitochondrial biology in parkinson's disease. this includes optimizing 3d organoid cultures with proper neuronal-glial interactions, developing microfluidic platforms to study axonal mitochondrial transport, and creating humanized animal models that incorporate patient-derived genetic variants in appropriate cellular contexts. : comprehensive profiling of mitochondrial changes across different disease stages using integrated genomics, proteomics, metabolomics, and lipidomics should be prioritized. these efforts should specifically focus on vulnerable neuronal populations and compare them to resistant cell types to identify protective mechanisms. bench to bedside, potentially revolutionizing parkinson's treatment. suggestions for advancing research and clinical translation in mitochondrial dysfunction and parkinson's diseasefor basic and translational research: for therapeutic development: : given the interconnected nature of mitochondrial dysfunction, therapeutic strategies should simultaneously address multiple aspects such as combining mitophagy enhancers with nad+ boosters, or mitochondrial antioxidants with protein import stabilizers. preclinical studies should systematically evaluate optimal combinations and sequencing of interventions. : investment in novel drug delivery technologies is crucial to overcome current limitations in blood-brain barrier penetration and mitochondrial-specific targeting. this includes advancing mitochondrial-targeted nanoparticles, viral vectors with tropism for dopaminergic neurons, and novel conjugates that exploit mitochondrial import machinery. : there is an urgent need to identify and validate biomarkers that can accurately assess mitochondrial function in patients, stratify patient subgroups, and monitor therapeutic response. this should include both imaging biomarkers and fluid-based markers reflecting different aspects of mitochondrial health. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 428 for clinical translation: : future clinical trials should incorporate adaptive designs that allow for testing multiple mitochondrial-targeted interventions simultaneously. trials should include comprehensive mitochondrial functional assessments and consider enrichment strategies based on mitochondrial dysfunction subtypes. : develop consensus guidelines for evaluating mitochondrial function in clinical samples, including standardized protocols for mitochondrial respiration assays, ros measurement, and quality control pathway assessment in patient-derived cells. : encourage the formation of specialized clinical-research teams combining movement disorder specialists, mitochondrial biologists, metabolomics experts, and therapeutic developers to accelerate translational progress. for patient care and public health: : develop clinical protocols for regular assessment of mitochondrial health in at-risk populations and early-stage parkinson's patients, potentially including peripheral blood cell assays or non-invasive imaging markers. : create evidence-based guidelines for exercise regimens, dietary approaches, and stress reduction techniques that support mitochondrial health in parkinson's patients, with proper monitoring of their effects on disease progression. : develop continuing medical education programs to update clinicians on the latest advances in mitochondrial dysfunction and emerging therapeutic strategies in parkinson's disease. for funding and collaboration: : funding agencies should create targeted programs supporting high-risk, high-reward research into mitochondrial mechanisms and therapies for parkinson's disease, with special emphasis on translational projects. : encourage collaborative consortia bringing together academic researchers, biotechnology companies, and pharmaceutical partners to accelerate therapeutic development while maintaining rigorous scientific standards. : develop shared databases for mitochondrial omics data, clinical parameters, and therapeutic outcomes in parkinson's disease to facilitate data sharing and collaborative analysis across institutions. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 429 interdisciplinary collaboration and infrastructure the establishment of international consortia dedicated to mitochondrial research in such collaborative efforts should prioritize the creation of open-access databases containing detailed mitochondrial phenotypic data linked to comprehensive clinical annotations. academic institutions should foster structured training programs at the intersection of mitochondrial biology and neuroscience to cultivate a new generation of researchers equipped to tackle the technical and conceptual challenges in this field. joint appointments between basic science departments and clinical neurology divisions could enhance translational research efforts. long-term scientific directions the investigation of mitochondrial contributions to non-motor symptoms deserves greater attention, particularly regarding their role in gastrointestinal dysfunction and sleep disturbances that often precede motor manifestations. longitudinal studies tracking mitochondrial parameters in prodromal populations could yield critical insights into early pathogenic events. the potential for circadian regulation of mitochondrial function presents an underexplored therapeutic avenue. chronotherapeutic approaches that align mitochondrial biogenesis and quality control with natural biological rhythms should be systematically evaluated in preclinical models and human studies. emerging technologies such as mitochondrial transplantation and genome editing require careful ethical and scientific consideration. while these approaches show theoretical promise, rigorous safety assessments and mechanistic studies are needed before clinical application. for future directions: : investigate the potential of emerging technologies for mitochondrial dna editing and gene therapy approaches targeting nuclear-encoded mitochondrial genes relevant to parkinson's pathology. : expand research beyond neuronal mitochondria to understand how systemic mitochondrial dysfunction in other tissues (gut, immune cells, muscle) may contribute to parkinson's progression and symptoms. : initiate long-term studies to evaluate whether early intervention in mitochondrial function in at-risk individuals can delay or prevent parkinson's onset. these suggestions provide a comprehensive roadmap for advancing both scientific understanding and clinical application of mitochondrial-targeted approaches in georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 430 parkinson's disease. by implementing these strategies, the field can move closer to developing effective therapies that address the root causes of neurodegeneration rather than just managing symptoms. the complexity of mitochondrial dysfunction demands equally sophisticated and coordinated research efforts, but the potential payoff in terms of disease modification makes this a crucial investment for the parkinson's research community. conclusions the comprehensive exploration of mitochondrial dysfunction in parkinson's disease reveals an increasingly complex and multifaceted picture that fundamentally alters our understanding of neurodegenerative processes. the emerging paradigm positions mitochondria not merely as passive energy producers but as dynamic signaling hubs that integrate metabolic, proteostatic, and inflammatory information to determine neuronal fate. this expanded view explains both the selective vulnerability of dopaminergic neurons and the systemic nature of parkinson's pathology, bridging the gap between genetic predisposition and environmental risk factors. the depth of mitochondrial involvement in parkinson's pathogenesis extends far beyond classical bioenergetic failure to encompass nearly all aspects of cellular homeostasis. from the sophisticated regulation of protein import machinery to the nuanced signaling through mitochondrial-derived vesicles and peptides, these organelles participate in cellular decision-making processes that ultimately determine neuronal survival. the discovery of mitochondrial epitranscriptomics and interorganelle communication networks adds additional layers of complexity to our understanding of how mitochondrial dysfunction propagates through neuronal circuits. recent advances have particularly illuminated the temporal dimension of mitochondrial dysfunction in parkinson's disease. the recognition of mitochondrial aging clocks and circadian regulation of quality control mechanisms provides crucial insights into why parkinson's typically manifests later in life and progresses gradually. these temporal aspects interact with genetic and environmental factors to create unique patterns of vulnerability that may explain the considerable heterogeneity observed in patient populations. the therapeutic implications of these discoveries are profound and far-reaching. while traditional approaches focused narrowly on boosting atp production or scavenging reactive oxygen species, the new understanding demands more sophisticated interventions that restore the integrative functions of mitochondrial networks. the most promising strategies emerging from current research aim to enhance mitochondrial plasticity, improve interorganelle communication, and restore proper protein homeostasis rather than simply augment energy metabolism. personalized medicine approaches will be essential for translating these insights into clinical practice. the recognition of distinct mitochondrial dysfunction subtypes in georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 431 parkinson's patients suggests that future treatments may need to be tailored based on individual patterns of import defects, respiratory chain deficiencies, or quality control impairments. advanced diagnostic tools, particularly those combining functional imaging with multi-omics profiling, will be crucial for identifying the most appropriate mitochondrial-targeted therapies for each patient. the broader implications of this research extend well beyond parkinson's disease. the principles emerging from these studies particularly regarding mitochondrial communication networks, stress response integration, and aging regulation likely apply to numerous other neurodegenerative conditions and even the normal aging process. this positions mitochondrial medicine as a potentially transformative approach for maintaining neurological health across the lifespan. while significant challenges remain in drug delivery, target specificity, and clinical trial design, the pace of discovery in mitochondrial biology offers genuine hope for disease-modifying therapies. the convergence of advanced imaging techniques, stem cell technology, and innovative therapeutic modalities creates unprecedented opportunities to intervene in the disease process. as these approaches mature, we may soon see treatments that not only slow parkinson's progression but potentially restore function by enhancing mitochondrial network resilience. ultimately, the study of mitochondrial dysfunction in parkinson's disease has evolved from a narrow focus on energy metabolism to a comprehensive appreciation of these organelles as central regulators of neuronal health. this paradigm shift continues to yield surprising insights while opening new therapeutic avenues. as research progresses, the integration of mitochondrial medicine into clinical practice promises to revolutionize our approach to parkinson's disease and related neurodegenerative disorders, offering the potential for meaningful improvements in patient outcomes and quality of life. the journey from bench to bedside remains challenging, but the remarkable progress in understanding mitochondrial pathobiology provides compelling reasons for optimism in the fight against parkinson's disease. recommendations the growing body of evidence implicating mitochondrial dysfunction as a central approach to future research and therapeutic development. to address the complexities of mitochondrial biology and its intersection with neurodegenerative processes, the following recommendations are proposed to guide scientific inquiry, clinical translation, and interdisciplinary collaboration. fundamental research priorities a deeper exploration of mitochondrial heterogeneity across neuronal subtypes is essential to elucidate why certain dopaminergic populations exhibit heightened employed to characterize mitochondrial gene expression, proteomic signatures, and georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 432 metabolic flux in selectively resistant versus vulnerable neurons. this line of inquiry may reveal endogenous protective mechanisms that could be therapeutically harnessed. the role of mitochondrial-nuclear crosstalk in maintaining neuronal homeostasis warrants systematic investigation. given that mitochondrial dysfunction can induce widespread changes in nuclear gene expression through retrograde signaling pathways, studies should focus on identifying key transcriptional regulators that mediate these adaptive responses. epigenetic modifications arising from mitochondrial stress, particularly those affecting chromatin accessibility in neurodegeneration-related genes, represent a critical area for exploration. advanced model systems and methodological innovations the development of more physiologically relevant experimental models is paramount. cerebral organoid systems incorporating patient-derived cells with defined genetic backgrounds should be optimized to recapitulate the spatial and functional organization of nigrostriatal circuitry. these models must integrate glial cells and vascular components to properly assess neuron-glia metabolic coupling and its failure in super-resolution imaging modalities capable of capturing mitochondrial dynamics in real time should be combined with spatially resolved transcriptomics to map subcellular patterns of gene expression within vulnerable neuronal compartments. correlative light and electron microscopy approaches could bridge the gap between functional imaging and ultrastructural analysis of pathological mitochondria. therapeutic development and target validation therapeutic strategies should move beyond generic mitochondrial support and instead target specific pathological mechanisms. small molecule screens ought to focus on compounds capable of stabilizing the mitochondrial protein import machinery or rescuing the assembly of respiratory supercomplexes. pharmacological chaperones that correct misfolding of mitochondrial membrane proteins may offer particular promise given the emerging understanding of lipid-protein interactions in mitochondrial membranes. gene therapy approaches require refinement to achieve cell-type-specific delivery and sustained expression of mitochondrial quality control factors. the development of novel aav serotypes with enhanced tropism for dopaminergic neurons and engineered mitochondrial targeting sequences could significantly improve the efficacy of such interventions. simultaneously, antisense oligonucleotide strategies should be explored to modulate the mitochondrial epitranscriptome and correct imbalances in respiratory chain subunit expression. clinical translation and trial design georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 433 future clinical trials must incorporate advanced stratification methods to identify patient subgroups most likely to benefit from mitochondrial-targeted therapies. deep phenotyping using mitochondrial functional assays in peripheral cells, combined with metabolomic profiling and brain imaging of mitochondrial networks, should be employed to establish predictive biomarkers of treatment response. adaptive trial designs that permit evaluation of multiple therapeutic combinations are needed to address the multifactorial nature of mitochondrial dysfunction. these trials should incorporate sensitive clinical endpoints beyond motor symptoms, including measures of autonomic function and cognitive performance that may reflect systemic mitochondrial impairment. the development of standardized protocols for assessing mitochondrial function in clinical samples will be essential for cross-study comparisons and meta-analyses. concluding remarks the recommendations outlined above provide a framework for advancing relevance. by embracing innovative methodologies, fostering interdisciplinary collaboration, and maintaining focus on mechanistic depth, the scientific community can accelerate progress toward meaningful therapeutic breakthroughs. the complexity of mitochondrial pathophysiology demands sustained investment and intellectual exploratory science with disciplined validation, always anchoring investigations in their ultimate relevance to patient outcomes. through coordinated global efforts that leverage cutting-edge technologies and deep biological insight, the field can transform our understanding of mitochondrial medicine in neurodegeneration. funding: this research received no external funding. conflicts of interest: the authors declare no conflicts of interest. financial disclosure statement: the authors declare no financial support, funding, or conflicts of interest related to this work. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 434 references 1. exner n, lutz ak, haass c, winklhofer kf. mitochondrial dysfunction in parkinson's disease: molecular mechanisms and pathophysiological consequences. 2. youle rj, narendra dp. mechanisms of mitophagy. nat rev mol cell biol. 3. fang ef, lautrup s, hou y, demarest tg, croteau dl, mattson mp, et al. nad in aging: molecular mechanisms and translational implications. trends mol med. 4. wang w, zhao f, ma x, perry g, zhu x. mitochondria dysfunction in the 2020;15(1):30. 5. pickrell am, youle rj. the roles of pink1, parkin, and mitochondrial fidelity in 6. neurons against glutamate-induced excitotoxicity. cell death dis. 2013;4(1):e455. 7. hou y, lautrup s, cordonnier s, wang y, croteau dl, zavala e, et al. nad supplementation normalizes key alzheimer's features and dna damage responses in a new ad mouse model with introduced dna repair deficiency. proc natl acad sci u s 8. narendra d, tanaka a, suen df, youle rj. parkin is recruited selectively to impaired 9. lautrup s, sinclair da, mattson mp, fang ef. nad in brain aging and 10. pink1/parkin-mediated mitophagy is dependent on vdac1 and p62/sqstm1. nat 11. choubey v, safiulina d, vaarmann a, cagalinec m, wareski p, kuum m, et al. mutant a53t -synuclein induces neuronal death by increasing mitochondrial 12. massudi h, grant r, braidy n, guest j, farnsworth b, guillemin gj. ageassociated changes in oxidative stress and nad metabolism in human tissue. plos one. 2012;7(7):e42357. 13. ryan bj, hoek s, fon ea, wade-martins r. mitochondrial dysfunction and mitophagy in parkinson's: from familial to sporadic disease. trends biochem sci. 14. katsouri l, parr c, bogdanovic n, willem m, sastre m. ppar co-activator (pgc-1 ) reduces amyloid generation through a ppar -dependent mechanism. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 435 15. clark j, reddy s, zheng k, betts j, rajput a, betts h, et al. association of pgc-1 genet. 2011;12:69. 16. swerdlow rh. mitochondria and mitochondrial cascades in alzheimer's 17. ghosh a, chandran k, kalivendi sv, joseph j, antholine we, hillard cj, et al. neuroprotection by a mitochondria-targeted drug in a parkinson's disease model. 18. shi t, wang f, stieren e, tong q. sirt3, a mitochondrial sirtuin deacetylase, regulates mitochondrial function and thermogenesis in brown adipocytes. j biol chem. 19. lin mt, beal mf. mitochondrial dysfunction and oxidative stress in 20. kerr js, adriaanse ba, greig nh, mattson mp, cader mz, bohr va, et al. mitophagy and alzheimer's disease: cellular and molecular mechanisms. trends 21. koentjoro b, park js, sue cm. nix restores mitophagy and mitochondrial 2017;7:44373. 22. gong b, pan y, vempati p, zhao w, knable l, ho l, et al. nicotinamide riboside restores cognition through an upregulation of proliferator-activated receptor coactivator 1 regulated -secretase 1 degradation and mitochondrial gene expression 23. fang ef, scheibye-knudsen m, brace le, kassahun h, sengupta t, nilsen h, et al. defective mitophagy in xpa via parp-1 hyperactivation and nad /sirt1 24. 25. de castro ip, martins lm, loh shy. mitochondrial quality control and 26. : an old metabolite controlling new metabolic signaling pathways. endocr rev. 27. srivastava s. emerging therapeutic roles for nad metabolism in mitochondrial and age-related disorders. clin transl med. 2016;5(1):25. 28. vos m, lauwers e, verstreken p. synaptic mitochondria in synaptic transmission and organization of vesicle pools in health and disease. front synaptic neurosci. 2010;2:139. 29. mor de, sohrabi s, kaletsky r, keyes w, tartici a, kalia v, et al. metformin georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 436 30. giorgi c, marchi s, pinton p. the machineries, regulation and cellular 31. aphkhazava, d., sulashvili, n., tupinashvili, t., & nozadze, m. (2024). dynamic cellular equilibrium theory of aging: integrating maintenance and https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03 32. sulashvili n, jadhav rd, beglaryan m, gabunia l, gorgaslidze n, alavidze n, et al. the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. gs [internet]. 2025 jul. 11 [cited 2025 jul. 12];7(3):141-79. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3919. 33. sulashvili n, fernando s, el-hakeem a, gabunia l, gorgaslidze n, beglaryan m, et al. closed-loop cardiopulmonary bypass systems with realtime monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in general. gs [internet]. 2025 may 30 [cited 2025 jul. 12];7(2):381-419. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3799. 34. nodar sulashvili, rupali digambar jadhav, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, luiza gabunia, nato alavidze, natia kvizhinadze, marika sulashvili, lela pharmacogenetic and clinical perspectives on medicationassociated eosinophilia and systemic symptoms (dress): a comprehensive evaluation of implicated agents, risk factors, scientists 7 (3):180-216. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.14. 35. sulashvili, nodar, lali patsia, awad el-hakeem, sk ayaan, arian hizomi, the role of the microbiome in modulating brain function and its georgian scientists 7 (2):329-53. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.32. 36. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine 37. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 437 issues of features and challenges of using of car-t cells in https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 38. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine 39. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 40. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 41. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 42. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 43. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 44. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 438 45. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 46. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs 2024 ;6(4):263-90. https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214 47. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 48. 49. aphkhazava, david, tamar tuphinashvili, nodar sulashvili, and maia https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01. 50. sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, giorgobiani m, ratiani l. manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. jecmg [internet]. 2023 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];(4):52-7. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/2413. 51. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, manana giorgobiani, 52. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, tamar tupinashvili, and 53. sulashvili, nodar, irine pkhakadze, margarita beglaryan, ia egnatievi, manana giorgobiani, luiza gabunia, nana gorgaslidze, magda davitashvili, ada (adel) aspects of modern advancing innovation of learning and teaching methods and pedagogical approaches in higher education institutions in medical educational study programs georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 439 https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.12. 54. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, temozolomide pharmacotherapeutic effects in brain tumor (november):62-66. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16. 55. sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for and clinical medicine georgia, no. 4 (november):57-62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15. 56. kvizhinadze, natia, nino intskirveli, david topuria, nana medicine georgia, no. 4 (november):17-19. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.03. 57. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, naira chichoyan, marina giorgobiani, talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.09. 58. sulashvili , nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, marina giorgobiani, irine zarnadze, and specificities of pharmacist occupational and higher medicalpharmaceutical educational manifestation outlooks in https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.08. 59. gorgaslidze, nana, shafiga topchiyeva, marina pharmaceutical marketing on the society and individual medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.07. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 440 60. features of the pharmaceutical market and its outlooks in https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.06. 61. nana gorgaslidze, nodar sulashvili, marina giorgobiani, tea zarkua, nana dugashvili. the features of inspection and monitoring framework for professional safety, sanitary, bioecological, preventive and hygienic novel requirement issues of pharmaceutical organizations in the context of the covid-19 pandemic in georgia. jecmg [internet]. 2021 oct. 19 [cited 2025 jul. 12];(5-6):426. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/576. 62. sulashvili, nodar, artashes aznauryan, anna termarkosyan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, irine discussion of specificites of the role, achievements, innovations, professional and enhancement prospects of pharmacists in the experimental and clinical medicine georgia, no. 5-6 (october):38-41. https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/575. 63. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 64. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, luiza gabunia, levan ratiani, shorena khetsuriani, vira kravchenko, igor seniuk, marina giorgobiani, natia kvizhinadze, and marika issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives (september):119-21. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 65. sulashvili, nodar, sharon fernando, awad el-hakeem, luiza gabunia, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, lali patsia, natia kvizhinadze, and marika real-time monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.36. 66. sulashvili n, jadhav rd, beglaryan m, gabunia l, gorgaslidze n, alavidze n, et al. the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 441 on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. gs [internet]. 2025 jul. 11 [cited 2025 jul. 12];7(3):141-79. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3919. 67. sulashvili, nodar, nato alavidze, maka buleishvili, vira kravchenko, marika sulashvili, igor seniuk, tamar okropiridze, marina giorgobiani, lela grigolia, and global perspectives on innovative teaching and learning approach strategies in higher medical education: advancing student-centered practices, technology integration and https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.11. 68. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, tea zarkua, marina manifestation of characteristics, opportunities and challenges of electronic systems and digital intelligence using in (september):122-25. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.33. 69. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs [internet]. 2024 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214. 70. sulashvili, nodar, udgam yaduvanshi, mohini yadav, luiza gabunia, scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac 71. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 jul. 12];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 72. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, shafiga topchiyeva, vira kravchenko, marina giorgobiani, irina aspects of features of medicines turnover and its influence on environment and medical-ecological safety challenges https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.35. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 442 73. sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, opportunities, outlooks, objections, appearances and experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):126-29. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.34. 74. aphkhazava, david, nodar sulashvili, tamar tupinashvili, and maia https://doi.org/10.52340/spectri.2023.08.02.03. 75. katsyuba e, romani m, hofer d, auwerx j. nad homeostasis in health and 76. peredo ha, cardozo j. parkinson's disease and mitochondrial complex i: a therapeutic target? biol res. 2014;47(1):28. 77. vaarmann a, mandel m, zeb a, wareski p, liiv j, kuum m, et al. mitochondrial biogenesis is required for axonal growth. development. 2016; 78. wang x, winter d, ashrafi g, schlehe j, wong yl, selkoe d, et al. pink1 and parkin target miro for phosphorylation and degradation to arrest mitochondrial 79. lautrup s, amjad hb, cenini g, fang ef. nad in brain aging and neurodegeneration: molecular mechanisms and therapeutic targets. cell mol life sci. 2023; 80(2):36. 80. franco-iborra s, vila m, perier c. mitochondrial quality control in front neurosci. 2018; 12:342. 81. campello s, scorrano l. mitochondrial shape changes: orchestrating cell 82. schapira ahv, chaudhuri kr, jenner p. non-motor features of parkinson disease. nat rev neurosci. 2017; 18(7):435-50. 83. pickrell am, youle rj. the roles of pink1, parkin, and mitochondrial fidelity in parkinson's disease. neuron. 2015; 85(2):257-73. 84. bose a, beal mf. mitochondrial dysfunction in parkinson's disease. j neurochem. 2016;139 suppl 1:216-31. 85. titova n, chaudhuri kr. personalized medicine in parkinson's disease: time to be precise. mov disord. 2017; 32(8):1147-54. microsoft word fullpdf07012025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 90 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.09 საქართველოს ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების აქტუალური პრობლემები, გადაჭრის გზები და მიმართულებები ცირა ჟორჟოლიანი1, ემზარ გორდაძე2, ანა კვაშილავა2 1ასოცირებული პროფესორი, აკადემიური დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ქუთაისი.საქართველო; 2ბიოტექნოლოგიის სპეციალობის მე-2 კურსის სტუდენტი, ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეც. ფაკულტეტი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი საქართველო ბიომრავალფეროვნებით, ენდემიზმით და რელიექტური სახეობებით მნიშვნელოვანი ეკორეგიონია. იგი bdi-ის მიხედვით მსოფლიოში 36-ე ადგილზეა, ხოლო abiის მიხედვით პირველ ადგილზე ევროპაში. იგი wwf-ის სტანდარტების მიხედვით შეყვანილია იმ 200 რეგიონში, რომლის ბიომრავალფეროვნება უნიკალურია და საჭიროებს ზრუნვას. საქართველო მსოფლიოს ბიორმავალფეროვნების „ცხელ წერტილთა" შორის მე-15 და 30-ე წერტილადაა შეყვანილი. საქართველოს ენდემებს იცავს cites და ბონის კონვენციები. საქართველოს ბიომრავალფეროვნებას ემუქრება მრავალი საფრთხე, რომელთა შორის აქტუალურია: ჰაბიტატების რღვევა, მათი ფრაგმენტაცია, სახეობათა გადაჭარბებული მოპოვება, ინტროდუცირებულ სახეობათა გავლენა აბორიგენულ სახეობებზე, გარემოს გაბინძურება და სხვ რისკ-ფაქტორები. არსებული მასალების მოპოვებისა და მათი ანალიზით დადგენილია, რომ დღეს „წითელ ნუსხაში" შეტანილია ცხოველთა 139, მცენარეთა 56 სახეობა, ხოლო „წითელ წიგნში" ცხოველთა 6, მცენარეთა 161 სახეობა. საქართველოს ზოგი ენდემი შეყვანილია iucn-ის „წითელ ნუსხაში". კვლევის შედეგებით დადგენილია, რომ საქართველოს ბიომრავალფეროვნება გადაშენების რისკის ქვეშ არის ზემოაღნიშნული სახეობები გადაშენებადი ან მოწყვლადია. მდგომარეობა განპირობებულია ბიომონიტორინგის არასრულყოფილი ფუნქციონირებით, ტყეების, წყალსატევების იქტიოფაუნის ჭაობების, ბიომების არასაკმარისი ინვენტარიზაციითა და ნაკლებ დამაჯერებელი ეკოლოგიური შეფასებით. „წითელი წიგნისა" და „წითელი ნუსხის" მოძველებული მონაცემებით, რომელიც ვერ ასახავს დღევანდელ მდგომარეობას. არსებული პრობლემების მოგვარება საჭიროებს ქვეყნის რესურსული პოტენციალის დაცვას, მის გონივრულ გამოყენებას, მეცნიერული პოტენციალის სრულ მობილიზაციას. საკვანძო სიტყვები: ბიომრავალფეროვნება, ჰაბიტატი, „წითელი წიგნი", „წითელი ნუსხა", „ცხელი წერტილები". georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 91 გარემოზე ადამიანის ზემოქმედება მძიმე ტვირთად აწვება ბუნებრივ რესურსებს, მის ბიომრავალფეროვნებას, ჰაბიტატების, ეკოსისტემების, და ლანდშაფტების იერ-სახეს ბინძურდება გარემო, იფიტება ნიადაგები, გადაშენების საფრთხე ემუქრება ფლორისა და ფაუნის გენოფონდს, ენდემებს, რეფეგიუმებში შემოჩენილ სახეობებს. დღეს სახობათა განადგურების პროცესი უფრო სწრაფად მიმდინარეობს, ვიდრე მათი აღდგენა. თანამედროვეობის ამოცანაა დღეს არსებული ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება. გარემოზე ადამიანის გაძლიერებული ზემოქმედება მე-20 საუკუნის 70–იანი წლებიდან იწყება. ტექნოგენეზს, დემოგრაფიულ აღმავლობას, ურბანიზაციის სწრაფ ტემპს თან ახლავს ბუნებრივი რესურსების გაძლიერებული ექსპლოატაცია, ნიადაგების ნაყოფიერების დაკარგვა, ბიომრავალფროვნების შემცირება. აღნიშნული პროცესები დედამიწაზე წინა ასწლეულებშიც მიმდინარებდა, თუმცა ნელა, შეუმჩნევლად და შეუჩერებლად, რომელშიც ძირითად ფაქტორად ბუნებრივი მოვლენები გვევლინებოდა. მოსახლოების თანდათან მატებამ, ინდუსტრიალიზაციამ, ურბანიზაციამ ეს პროცესები დააჩქარა და გლობალურ პროცესად მოგვევლინა. დაირღვა ბუნებაში მილიონობით წლების განმავლობაში ჩამოყალიბებული ეკოლოგიური წონასწორობა, საფრთხე შეექმნა ცოცხალი ორგანიზმების საარსებო პირობებს, მათი რიცხოვნობას. ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის (iucn) მონაცემებით დღეს მსოფლიოში გადაშენების წინაშეა ცხოველთა 3200 სახეობა. მათ შორის სკაროსების 30%-ს, ამფიბიების 41%-ს, ძუძუმწოვრების – 42%, ძვლიანი თევზების 52%-ს ქვეწარმავლების 42%– ს. გადაშენების გზაზეა მცენარეთა 40%. 2016 წ. საერთაშორისო ექსპერტთა დასკვნით ყოველი სახეობის 5 მცენარიდან 2 გაქრობის საფრთხის წინაშეა. ევროპაში 800 სახის მცენარეს დღეს გადაშენება ემუქრება. სამკურნალო მცენარეთა 723 სახეობა გლობალური გადაშენების წინაშეა. ვარაუდობენ, რომ 21–ე საუკუნის ბოლომდე თუკი სახეობათა განადგურება ამ ტემპით წავიდა გადაშენებულ სახეობათა რიცხვმა შეიძლება 1 მლნ.–ს მიაღწიოს. (ამ რიცხვში შედის შესწავლილი და ჯერ კიდევ შეუსწავლელი სახეობები). უახლოეს წარსულში საქართველოში გადაშენდა ჯეირანი, ზოლებიანი აფთარი, ვიგრი, ჯიქი, ვეფხვი, გადაშენების პირსაა ნიამორი, შემცირებულია კეთილშობილი ირმის, კავკასიური ჯიხვის და სხვ. სახეობები ლ. ვერეშაგინის (ზოოლოგის) მონაცემებით უკანასკნელი 100 წლის მანძილზე კავკასიაში გადაშენდა ძუძუმწოვრების 10 სახეობა: ლომი – მე-10–ე. კულანი და ავაზა მე-12–ე, თახვი, ცხენირემი, ტარპანი – მე-19 საუკუნის დასაწყისში, ვეფხვი, ქურციკი, ზოლებიანი აფთარი მე-20 საუკუნეში. მე-20 საუკუნის 50-იანი წლებიდან დღემდე ტექნოგენური პროცესებისა და ანთროპოგენური ფაქტორების ზემოქმედებით სახეობათა შემცირების პროცესი პროგრესულად გრძელდება. კავკასიის რეგიონში საქართველო გამოირჩევა სახეობათა ბიომრავალფეროვნებით, ენდემების, რელიქტების სიუხვით. ქვეყნის ბიომრავალფეროვნების აქტუალური ინდექსი (abi) 2728-ის ტოლია (მსოფლიოს 2700), ბიომრავლფეროვნების საშუალო ინდექსით – (bdi) იგი მსოფლიოში 36-ე ადგილზე, ხოლო ევროპაში პირველ ადგილზე. საქართველოს (bdi ის მაჩვენებელი 1,01-ის ტოლია). იგი ენდემიზმის მიხედვით 56-ე ადგილზეა მსოფლიოში. საქართველოში აღწერილია ფაუნის 16054 სახეობა, საიდანაც 758 ხერხემლიანი, ხოლო – 15296 უხერხემლო ცხოველია. აღნიშნული სახეობებიდან ძუძუმწოვრების 105 სახეობაა – ამ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 92 მაჩვენებლით იგი 89-ე ადგილზეა მსოფლიოში, ევროპაში – ერთ-ერთ პირველ ადგილზეა (აქედან 38 კავკასიის ენდემია). – ფრინველების სახეობათა რაოდენობა 322-ია, (აქედან 3 კავკასიის ენდემია) რითაც იგი 37-ე ადგილზეა მსოფლიოში; – ქვეწარმავლების სახეობათა რაოდენობა – 42-ია, (აქედან 3 კავკასიის ენდემია), რითაც იგი 65-ე ადგილზეა მსოფლიოში (აქედან 15 კავკასიის ენდემია); – ამფიბიების სახეთა რაოდენობა – 13-ია (აქედან 3 კავკასიის ენდემია), 74-ე ადგილი მსოფლიოში; – თევზების (მტკნარი წყლის და გამსვლელი) – 84 სახეობა, 39–ე ადგილზეა მსოფლიოში. თევზების ბევრი წარმომადგენელი შავი ზღვის სანაპირო წყლებში და მდინარეთა შესართავებში გვხვდება (განსაკუთრებით მდ. რიონში). აღსანიშნავია ზუთხისებური (გამსვლელი) თევზები, რომლებიც 6 სახეობითაა წარმოდგენილი. ყველა მათგანი შეტანილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში", ხოლო acipense sturio გლობალურად გადაშენების საფრთხის წინაშეა და შეყვანილია iucn-ის „წითელ ნუსხაში". შავ ზღვაში გვხვდება სამი სახის დელფინი ზღვის ღორი, აფალინა, თეთრგვერდა დელფინი, ისინი საქართველოს „წითელ ნუსხაშია" შეყვანილი, ხოლო ზღვის ღორი phocoena phocoena მოწყვლადი სახეობაა შეყვანილია iucnის „წითელ ნუსხაში". სამივე მათგანი დაცულია ბონის კონვენციით (1979). 2007 წლიდან დღემდე შავ ზღვაში ზუთხისებრთა რაოდენობა 37-ჯერაა შემცირებულია, რაც ძირითადად ბრაკონიერობით, ჰაბიტატების დესტრუქციით, წყლების დაბინძურებით, ინერტული მასალების მოპოვებითა და სხვა უკანონო ქმედებებითაა გამოწვეული. დღეს მათი რაოდენობის აღდგენაზე მუშაობს ქართველი და უცხოელი სპეციალისტები. საქართველო ფაუნა თავისი მრავალფეროვნებით 71-ე ადგილზეა მსოფლიოში საქართველოს ცხოველთა ენდემიზმი 13%–ია. დღეს საქართველოში 44 სახეობის ცხოველი უკომპრომისო გადაშენების პირსაა, რაც განპირობებულია: 1. ჰაბიტატების განადგურებითა და ფრაგმენტაციით. 2. ინდივიდების ჭარბი შეუზღუდავი მოპოვებით 3. ინტროდუცირებული სახეობების გავლენით ადგილობრივ ფორმებზე (ტელეუტური ციყვი, ენოტი, ენოტისებური ძაღლი, შავ-ვერცხლისფერი მელიები, გარეული ღორის უცხო სახეობები, ჯიხვის ორი სახეობა და სხვ.). ინტროდუცირებული სახეობები ხშირად იკავებენ აბორიგენული სახეობების მიერ აუთვისებელ ან ათვისებულ ტერიტორიებს, მათ ჰაბიტატებს და სწრაფად მრავლდებიან. 4. ინტენსიური სოფლის მეურნეობა ტრადიციული სასოფლო-სამეურნეო ჯიშების ჩანაცვლება უფრო სწრაფად მზარდი ჯიშებით, (ხევსურული მსხვილფეხა საქონელი, კავკასიური კამეჩი, იმერული ცხვარი და სხვა.), რამაც განაპირობა ადგილობრივი ჯიშების და მათი გენოფონდის თანდათან კარგვა. საქართველოს "წითელ წიგნში" შეყვანილია 65 სახეობის ცხოველი. ეს სახეობებია: 1. გამქრალ და მიუვალ ადგილებში შემორჩენილი სახეობებიდან: ძუძუმწოვრების 6, ფრინველების 8, ქვეწარმავლების 2, თევზების 1 სახეობა; 2. გადაშენების პირას მისული სახეები: ძუძუმწოვერბის 3, ფრინველების 9 სახეობა; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 93 3. იშვიათი სახეობები: ძუძუმწოვრების 12, ფრინველების 18, ქვეწარმავლების 4, ამფიბიების 3 სახეობა; 4. "წითელ წიგნის" მონაცემები დღეს მოძველებულია ამიტომ იგი საჭიროებას გაახლებას იმ სტატუსის მიხედვით რომელიც ამ დოკუმენტის საფუძველია. საქართველოს „წითელ ნუსხაში" (2007) ხერხემლიდან შეყვანილია 135 სახეობას ცხოველი: აქედან ძუძუმწოვრების 33 ფრინველების 35, ქვეწარმავლების 11, ამფიბიების 4. თევზების 13; უხერხემლოების 44 სახეობა წითელ ნუსხაში შეყვანილი სახეობებიდან: 1. მოწყვლადია (შელახული) (vu) 8 სახეობა; 2. გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფია (en) 30 სახეობა; 3. გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფია (cr)22; 4. გადაშენებულია ეროვნულ დონეზე (re) 5 სახეობა. კავკასია და მათ შორის საქართველო ბიომრავალფეროვნების ერთ–ერთი და უძველესი ცენტრია, იგი 34-ზე მეტ "ცხელ წერტილთა" შორის მე-15 კავკასიის (საქართველო, სომხეთი, აზერბაიჯანი, რუსეთი, თურქეთი, ირანი) და 30-ე ირან-ანატოლიის უდაბნო (საქართველო, სომხეთი, რუსეთი, თურქეთი, თურქმენეთი, ერაყი, ირანი) შეყვანილი იმ კრიტერიუმების მიხედვით როგორიცაა 1) ფლორისა და ფაუნის მრავალფეროვნება შედარებით მცირე ტერიტორიაზე 2) ენდემების სიუხვე 3) გადაშენებისა და შემცირების ძლიერი საფრთხე 4) კონსერვანციისათვის საჭირო ქმედებების აუცილებლობა. საქართველოს ტერიტორია "ბიოლოგიური დერეფანია", "ბიოლოგიური რეზერვუარებია" იმ ფრინველებისა და ძუძუმწოვრებისათვის, რომლებიც გამოსაზამთრებლად ახდენენ მიგრაციას ამ ტერიტორიის გავლით. ამ ტერიტორიების (კოლხეთის დაცული ტერიტორიები, ჯავახეთის ზეგანი ტბების მიდამოები) დაცვას უდიდესი მნიშვნელობა აქვთ მათი მოზიდვისათვის. საქართველო კავკასიაში არა მარტო ფუნქციურად, არამედ ფლორისტულად გამორჩეული რეგიონია. იგი კულტურულ მცენარეთა წარმოშობის ერთ-ერთი (სამხრეთ– დასავლეთ აზიური) ცენტრია, სადაც ჩამოყალიბდა ვაზის (500 ჯიში) მარცვლოვნების (24 სახეობიდან 14 ქართულია), იგი ასევე ხეხილის მრავალი ჯიშის სამშობლოა. უნიკალურია საქართველოს ლანდშაფტები. აქ გვხვდება არიდული, სემიარიდული, სუბტროპიკული, ნივალური, სუბნივალური ლანდშაფტები. ასევე ისეთი ბიომები როგორიცაა: მაღალ მთის ტყეები (i კატეგორიის), არიდული, მეჩხერი და ჭალის ტყეები, ნახევრად უდაბნოების, სტეპების, ჭაობების ბიომები. რომლებსაც დღეს საკონსერვაციო ღირებულება აქვთ. საქართველოში ჭურჭლოვანი მცენარეების 4100 სახეობაა, აქ ფლორის 21% ენდემურია. ფლორის 63 სახეობას იცავს cites კონვენცია. საქართველო უმაღლეს მცენარეთა სახეობათა რაოდენობით მსოფლოში მე-60, ევროპაში კი მეხუთე ადგილზეა. საქართველოს „წითელ ნუსხაში" შეტანილია 56 სახეობის მცენარე. აქედან 1. გადაშენების საფრთხის წინაშეა 18 სახეობა (en) ; 2. გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშეა 2 სახეობა (cr) ; 3. მომწყვლადია 36 სახეობა (vu). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 94 საქართველოში ფლორისტული თვალსაზრისით გამორჩეულია კოლხეთის რეფუგიუმი დასავლეთ კავკასიონის კირქვანების და მაღალ მთის მცენარეულ კომპლექსები. საქართველოს ტერიტორიის 39,9% ტყით არის დაფარული. აქ არსებული ტყეების 97% ბუნებრივია, საიდანაც 98% მთის ტყეებია (ამ მაჩვენებლით იგი ევროპაში მე-4 ადგილზეა). corine-ის ბიოტოპების კლასიფიკაციის შესაბამისად მსოფლიოში გამოყოფილია ტყის 24 ჰაბიტატის ტიპი, აქედან 18 ტიპი ევროპის ზომიერი ტყეების რეგიონია. 6 – ხმელთაშუა ზღვის ჰაბიტატებია; 4 – კი საქართველოსი. კერძოდ: 1. მუქი წიწვიანი ტყე (taxsus orientale abieta nordmaniana) 2. ფიჭვნარები (pinus kochiana) 3. უთხოვარის ტყე (taxus baccata) 4. რცხილნარი (carpinus caucasica) აღასანიშნავია ხმელთაშუა ზღვის ტიპის ფოთლოვანი ტყეების ჰაპიტატები, რომელიც ტიპიურია კავკასიისათვის მათ შორის საქართველოსათვის: წაბლნარი, ძელქვის ტყე, ბზიანი ტყე, კოლხეთის რელიქტური ფართოფოთლოვნები შერეული ტყე, არიდული ნათელი ტყე, სუბალპური ტანბრეცილი არყნარი. საქართველოში გვხვდება სენსიტიური ჰაბიტატები წიფლნარი კოლხური ქვეტყით, კოლხეთის ფართოფოთლოვანი შერეული ტყე, მდინარის სანაპიროს ტყე, ჭალის ლეშამბიანი ტყე, უთხოვარის ტყე, ბზიანის ტყე, სუბლპაური ტრანბრეცილი არყნარი და სხვ. ზემოაღნიშნული მონაცემების მიხედვით საქართველოს ბუნება, მისი რესურსები იშვიათი და უნიკალურია, რის გამოც იგი იმ 200-ზე მეტ გლობალურ ეკორეგიონში შედის (wwf-ის მიხედვით), რომლის ბიომრავალფეროვნებას დეგრადაცია და გადაშენება ემუქრება. ამას ადასტურებს საქართველოს „წითელი წიგნისა" და "წითელი ნუსხის" მონაცემები, ასევე ის ფაქტი რომ იგი მსოფლიოს იმ 34 ცხელ წერტითა შორისაა, რომლის ბიომრავლაფეროვნებას საფრთხე ემუქრება. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების შემცირების ტენდენციებიდან გამომდინარე ქვეყანაში მიღებულია მთელი რიგი კანონები, რომელიც ემსახურება ბიომრავალფროვნების დაცვასა და შენარჩუნებას. რომელთა შორის აღსანიშნავია: კანონები: „გარემოს დაცვის შესახებ", "ცხოველთა დაცვის შესახებ", „საქართველოს ტყის კოდექსი" კანონი „წითელ ნუსხისა" და "წითელი წიგნის შესახებ" „ლიცენზიების და ნებართვების შესახებ" და სხვ. ასევე აღსანიშნავია საერთაშორისო კონვენციები, რომლებიც ამავე მიზანს ემსახურება: რამსარის კონვენცია (1971, საქართველოში 1996, 28.06) „საერთაშორისო მნიშვნელოვის ჭარბტენიანი, განსაკუთრებით წყლის ფრინველთა საბინადროდ ვარგისი ტერიტორიების შესახებ". cites კონვენცია „გადაშენების პირას მყოფი ველური ფაუნის და ფლორის სახეობებით საერთაშორისო ვაჭრობის შესახებ" (1973, 3.03. საქართველო – 1996, 12.12), აღნიშნული კონვენცია იცავს საქართველოს 76 სახეობის ცხოველსა და 63 სახეობის მცენარეს. ბონის კონვენცია: „ველური ცხოველების მიგრირებადი სახეობის დაცვის შესახებ" (1948 23. 06) საქართველო 2000 1.06) „ბიომრავალფეროვნების დაცვის შესახებ კონვენცია" (1992, საქართველო 1994). "გაუდაბნოებასთან ბრძოლის შესახებ (1992; საქართველო 1994) საქართველოს ბიომრავალფროვნების დაცვასა და შენარჩუნებაში დიდი წვლილი შეაქვს საერთაშორისო ორგანიზაციებს: wwf–ს, fao–ს, gef–ს, unep–ს, wb–ს, undp–ს, wspa-ს, რომელთა მხარდაჭერით განხორციელდა პროექტები მაგ. wspa – მხარდაჭერითა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 95 დახმარებით „მურა დათვის პოპულაციის მდგომარების შეფასება საქართველოში", iff-ის დახმარებით „აფთრის პოპულაციის შეფასება საქართველოში", undp-ის მხარდაჭერით პროექტი „არიდული და სემიარიდული ეკოსისტემების კონსერვაცია სამხრეთ კავკასიაში". wwf -ის ინიციატივითა და ხელშეწყობით დაარსდა საქართველოში პირველი ეროვნული პარკი (ბორჯომ-ხარაგაულის) და სხვ. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების დაცვის სტრატეგიასა და მოქმედების გეგმის შემუშავებასა და მომზადებაში დიდი წვლილი მიუძღვის gef, wb, undp, iff -ს და სხვა ორგანიზაციებს. მიუხედავად მრავალი შეთანხმებისა, დეკლარაციებისა, კონვენციებით აღებული ვალდებულებებისა ხშირად მათი განხორციელება ვერ ხდება და ქაღალდზე რჩება. რაც შეიძლება გაპირობებული იყოს საკითხის „არაპრიორიტეტულობით" დაფინანსების არასაკმარისობით შესრულების შეზღუდული შესაძლებლობით, მოსახლეობის ნაკლებ ინფორმირებულობით, თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი კადრების ნაკლებობით და რიგი სხვა პრობლემებით, რაც საბოლოოდ ქვეყნის ბიომრავალფეროვნებას აყენებს ზარალს. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების შემცირების თავიდან ასაცილებლად საჭიროა: დროულად მოხდეს ბიომონიტორინგის ეროვნული სისტემის ჩამოყალიბება და შესაბამისი ინდიკატორების შერჩევა; მონიტორინგის მიზნებისა და ამოცანების ზუსტი განსაზღვრა; აუცილებელია ჩატარდეს ტერიტორიის ტყით დაფარულობის და მისი ტყიანობის ზუსტი აღწერა, ასევე მოხდეს მისი პათოგენურობის შეფასება; – გადაუდებელი ამოცანაა მტკნარი წყლებისა, ჭაობების ინვენტარიზაცია და ეკოლოგიური მდგომარების დროული შეფასება; – ასევე აცილებელია ჰაბიტატების დაცვა-შენარჩუნების, კონსერვაციისათვის ქმედითი ღონისძიებების განხორციელება (in situ ex xutu და inter sutu ღონისძიებების გამოყენებით; ბუნებრივ ეკოსისტემებზე ანთროპოგენური დატვრითვის შემცირება; არსებული რელიქტური, ენდემური და გადაშენების წინაშე მყოფი სახეობების დაცვა გადაჭარბებული ექსპლუატაციისა და განადგურებისაგან; დაცული ტერიტორიების რიცხვის გაზრდა, სანაკრძალო რეჟიმის გამკაცრება; საქართველოს აგრობიომრავალფეროვნების დაცვა, კონსერაცია, მისი გონივრული გამოყენებისათვის ჩარჩო-პირობების შექმნა; ფლორისა და ფაუნის იშვიათი სახეობების გენოფონდის დაცვა; ველური სახეობებით ვაჭრობის რეგულირება, მათი იშვიათი წარმომადგენლების განსაკუთრებული დაცვა გადაჭარბებული მოპოვებისაგან; "ზურმუხტის ქსელში" ჩასართავი ფლორის სახეობებისათვის ტერიტორიების გამოვლენა და გაფართოება; შიგა წყალსატევების, ასევე იქტიოფაუნის ენდემური სახეობების მდგომარების დროული შეფასება და დაცვა; თანამედროვე მდგომარეობის შესაბამისი „წითელი წიგნისა" "წითელი ნუსხის" შედგენა; ბიომრავალფეროვნების დაცვისათვის არსებული კანონმდებლობის დახვეწა, სრულყოფა, ახალი ნომატული აქტების შემუშავება; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 96 საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება, ქვეყნის მოსახლოების ჩართვა გარემოსდაცვით საქმიანობაში; არსებული პრობლემების მოგვარება საჭირო და აუცილებელია ქვეყნის არსებული ბიომრავალფეროვნების დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების გონივრული გამოყენებისათვის, რისთვისაც საჭიროა მეცნიერული პოტენციალის მობილიზება, თანამშრომლობა არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, ბიზნეს სექტორთან, საზოგადოებასთან და იმ პარტნიორ ორგანიზაციებთან, რომლებსაც სათანადო გამოცდილება და ეკონომიკური შესაძლებლობა აქვთ. ბიომრავალფეროვნება დღეს ყველაზე ღირებული და ამავე დროს ყველაზე „დაუფასებელი რესურსია". ადამიანებმა სახელმწიფოსთან ერთად ყველაფერი უნდა იღონონ, რომ თავიდან ავიცილოთ „სიცოცხლის ბიბლიოთეკის" კარგვის პროცესი. ე. უილსონი გამოყენებული ლიტერატურა: 1. ც. ჟორჟოლიანი ე. გორდაძე – ბიოკონსერვაცია და საქრთველოს დაცული ტერიტორიები (სახელმძღვანელო) ქუთაისი, 2013. 2. ც. ჟორჟოლიანი, ე. გორდაძე – ბუნების დაცვა, ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენება, სახელმძღვანელო, ქუთაისი, 2010. 3. ც. ჟორჟოლიანი, ე. გორდაძე – ბიომრავალფეროვნების ძირითადი საფრთხეები საქართველოში. "ბიორმავალფეროვნება და საქართველო", (კორფერენცია) თბ., 2015 პირველი სამეცნიერო კონფერენცია. 4. ც. ჟორჟოლიანი, ე. გორდაძე – საქართველოს ბიომების მრავალფროვნების პრობლემები თბ., 2017 წ. მესამე სამეცნიერო კონფერენცია. 5. ც. ჟორჟოლიანი, ე. გორდაძე ცხოველთა სამყაროს დაცვა და რაციონალური გამოყენება აწსუ, იმერეთის აგროეკოლოგიური ასოაციაცია. ქუთაისი, 2016 წ. 6. ე. გორდაძე, ც. ჟორჟოლიანი დაცული ტერიტოირების როლი ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებაში. 2018 წ. სამეც. კონფერნცია თბ., 2018 წ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 97 current issues, ways, and directions for preservation of biodiversity of georgia tsira zhorzholiani,1 emzar gordadze1; anna kvashilava2 1associate professor, academic doctor. akaki tsereteli state university kutaisi.georgia 22nd years students of biotechnology specialty, faculty of exact and natural science, akaki tsereteli state university. kutaisi georgia abstract georgia is an important ecoregion with biodiversity, endemism and relict species. it is ranked 36th in the world according to bdi, and first in europe according to abi. according to wwf standards, it is included in the 200 regions, biodiversity of which is unique and needs care. georgia is included among the 15th and 30th "hot spots" of world biodiversity. endemics of georgia are protected by cites and bonn conventions. georgia's biodiversity is threatened by many dangers, among which the following are relevant: destruction of habitats, their fragmentation, excessive extraction of species, the influence of introduced species on aboriginal ones, environmental pollution, and other risk factors. based on the collection of existing materials and their analysis, it is determined that today 139 species of animals and 56 species of plants are included in the "red list", and 6 species of animals and 161 species of plants are included in the "red book". some endemics of georgia are included in the "red list" of iucn. according to the results of the research, it is determined that the biodiversity of georgia is at risk of extinction, the above species are endangered or vulnerable. the situation is due to the imperfect functioning of biomonitoring, insufficient inventory of forests, ichthyofauna wetlands, biomes, and less convincing ecological assessment. outdated evidence from the "red book" and "red list" that cannot reflect the current situation. solving the existing problems requires protection of the country's resource potential, its reasonable use, and full mobilization of scientific potential. keywords: biodiversity, habitat, „iucn red book", „red list", „hot spots". human impact on the environment places a heavy burden on natural resources, biodiversity, and the appearance of habitats, ecosystems, and landscapes. soils are being depleted, the environment is being polluted, and the gene pool of flora and fauna, as well as species preserved in endemic regions and refuges, are under threat of extinction. the intensified human impact on the environment began in the 1970s. rapid technological advancements and demographic growth have been accompanied by the increased exploitation of natural resources and the deterioration of ecological conditions. these processes have taken on a global dimension, disrupting the ecological balance that had developed over centuries in nature, worsening living conditions, and leading to a decline in and extinction of various species. according to the international union for conservation of nature (iucn), 32,000 species of fauna worldwide are facing extinction. approximately 40% of flora is also on the verge of extinction. in europe alone, 800 species of plants are threatened. the caucasus, including georgia, has not escaped this ongoing extinction process. over the past 1,000 years, 10 species of mammals have become extinct georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 98 in the caucasus region (l. pereshaghin). today, the extinction of species continues at a progressive rate. georgia, located in the caucasus region, stands out for its biodiversity, endemism, and relic species. the country's abi index (average biodiversity intensity) is 2728, ranking it among the top globally (the world index is 2700). according to the biodiversity intensity (bdi) index, georgia ranks 36th globally and first in europe. currently, 16,054 species of fauna have been described in georgia, of which 758 are vertebrates and 16,054 are invertebrates. among these species, 105 species of mammals have been identified, placing georgia 89th in the world. there are 322 species of birds in georgia, ranking it 37th globally, and with 52 species of reptiles, it holds 65th place in the world. in terms of freshwater fish, with 84 species, georgia ranks 39th. in georgia's black sea coastal waters and river estuaries, there are six species of sturgeon, which are included in georgia's red list, while acipenser sturio is globally threatened and listed in the iucn red list. the black sea is also home to three species of dolphins, all of which are protected. phocoena phocoena (harbor porpoise) is listed on the iucn red list. all three species are protected under the bonn convention (1979). the population of sturgeon species has significantly declined, and efforts to restore their numbers involve collaboration between georgian and foreign specialists. currently, 44 animal species in georgia are on the brink of extinction, caused by the following factors: 1. habitat destruction and fragmentation; 2. excessive harvesting of individuals; 3. the impact of introduced species on local species; 4. intensive agriculture; 5. unfavorable environmental and ecological conditions, among other factors. in georgia's red book (1982), 65 animal species are listed based on the following criteria: 1. species surviving in isolated and inaccessible locations – 17; 2.rare species – 36; 3.species on the brink of extinction – 12. in georgia's red list (2007), 135 species of vertebrates and 44 species of invertebrates are included. georgia is also a distinctive region in terms of its flora. it is one of the centers of origin for cultivated plants, with 500 varieties of grape and seven out of the 14 species of wheat found worldwide being endemic to georgia. the landscapes of georgia are unique, ranging from arid and semi-arid to subtropical, nival, and subnival landscapes, all characterized by unique flora and fauna. georgia is also distinguished by its rare biomes, including high mountain forests (first category), arid sparse forests, riparian forests, and biomes of semi-deserts and wetlands, all of which have significant conservation value. there are 4,100 species of higher plants in georgia, 21% of which are endemic. sixty-three plant species are protected under the cites convention. in terms of the number of higher plant species, georgia ranks 60th globally and 5th in europe. georgia’s red list includes 56 plant species. the country is part of the world wildlife fund’s list of 200 regions whose biodiversity requires protection. it is ranked 15th and 30th among the world's biodiversity hotspots. based on the above, georgia’s biodiversity, including its current representatives of flora and fauna, are at risk of extinction or classified as vulnerable species. the species listed are under threat of extinction, and an additional 117 species require protection and inclusion in the red list. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 1, 2025 99 the threats to preserving georgia’s biodiversity are as follows: 1. inadequate and incomplete functioning of the existing biomonitoring system, particularly insufficient inventory and unreliable ecological assessment of forests, water bodies, ichthyofauna, existing wetlands, and other unique biomes. 2. habitat loss, fragmentation, degradation, illegal hunting, fishing, unconsidered introduction of foreign species, and unsustainable use of biological resources. 3. the outdated data in the red book and red list do not reflect the current real situation. today, georgia’s biodiversity conservation is supported by several laws: the environmental protection law (1996), the law on protected areas (1996), the law on wildlife (1996), the forest code of georgia (1999), and the law on licenses and permits (2007). additionally, georgia is a signatory to several international conventions, including the ramsar convention (1971), the cites convention (1973), the bonn convention (1979), and the convention on biological diversity (1994). international organizations such as wwf, fao, gef, unfp, and undp have supported various projects in georgia aimed at biodiversity conservation. despite this, there are many challenges in preserving georgia's biodiversity. many agreements and laws remain on paper, which may be due to the issue’s low prioritization, weak regulations, the misuse of funds, lack of public awareness, and a shortage of personnel with modern expertise. solving these problems requires the following actions: reducing anthropogenic pressure on natural ecosystems; protecting the habitats of flora and fauna representatives; preventing overexploitation of species and unanticipated events; identifying and expanding areas for the “emerald network”; creating a flexible and convenient system for monitoring existing habitats; regulating trade in wild fauna and flora species to ensure that rare and relic species are not threatened with extinction. these actions require mobilizing scientific potential, close collaboration with non-governmental organizations, the business sector, the public, and partner countries that have both experience and adequate resources to assist our country. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 409 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.21 invisible editors: impact of ai on media content quality and trust arakhamia mariam1, mariam gersamia2 1researcher (lead author) 2professor, tbilisi state university, https://orcid.org/0000-00019092-9232 abstract: ai technologies such as machine learning, natural language processing, and automated journalism are rapidly transforming how media content is produced, distributed, and consumed. these tools promise greater efficiency, for example, automated news writing and personalized content recommendations, and enable real-time delivery of information. at the same time, their integration into media workflows has intensified concerns about the circulation of biased, low-quality, irrelevant information and disinformation. because ai systems learn from existing data, they can reproduce and even amplify the biases embedded in that data, while accelerating the spread of disinformation and undermining trust in media institutions. this study examines how ai becomes an invisible gatekeeper, contributes to biased and irrelevant media content and explores the consequences for public trust and democratic discourse. using a mixed-methods design, including: content analysis of ai-generated and ai-curated media, an online survey, and secondary data, the research shows that media practitioners and audiences recognize both the transformative potential of ai and its ethical risks. a strong majority of survey participants perceive ai’s impact on media as significant or very significant and associate ai algorithms with the spread of biased or low-quality information across news and social platforms. respondents also express substantial concern about the opacity and limited accountability of ai systems in shaping what information people see. the findings point to an urgent need for strategies that reduce ai-induced bias and improve information quality, such as enhancing algorithmic transparency, diversifying training data, and developing clear regulatory and ethical frameworks. drawing on media and communication theories, this article offers a critical analysis of ai’s role in contemporary media and outlines pathways for more responsible and accountable use of ai in the information ecosystem. keywords: artificial intelligence, media bias, disinformation, ai ethics, algorithmic transparency, gatekeeping georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 410 introduction in the digital era, artificial intelligence (ai) has become a central driver of change in the media ecosystem and industry. newsrooms and online platforms increasingly rely on aidriven tools for content creation, distribution, and audience analytics. automated reporting systems generate routine stories in seconds, recommendation engines curate personalized news feeds, and moderation algorithms filter vast volumes of user-generated content. these developments can increase efficiency and engagement, allowing media organizations to operate at unprecedented speed and scale. however, alongside these benefits, the use of ai in media has raised serious questions about the quality, fairness, and reliability of information. scholars and practitioners increasingly describe ai’s role in media as double-edged. on one side, ai can support more accurate reporting and tailor content to diverse audience needs; on the other, it can create “filter bubbles” and echo chambers that reinforce existing beliefs and limit exposure to alternative viewpoints (allcott & gentzkow, 2017). at the extreme, generative ai systems can produce deepfakes and other synthetic media that blur the boundary between fact and fabrication (chesney & citron, 2018). during major political events and public health crises, ai-driven recommendation and amplification systems have been implicated in spreading misleading narratives and conspiracy theories at scale (allcott & gentzkow, 2017; howard & kollanyi, 2016). a growing body of evidence shows that ai algorithms can inadvertently reproduce and amplify the biases present in their training data, while optimizing for engagement in ways that favor sensational, misleading, or polarizing content. in a context where public debates, elections, and collective decision-making are strongly shaped by algorithmic news feeds and recommendation systems, such biases and inaccuracies pose significant risks for media credibility and informed citizenship (howard & kollanyi, 2016). the purpose of this pilot study is to explore the ways in which ai influences the production and circulation of biased and irrelevant information in media, and to consider the broader implications for media credibility and public trust. the research is guided by four core questions: rq1: how does ai contribute to the spread of biased information in media outlets? rq2: through what mechanisms do ai technologies introduce or amplify biases in media content? rq3: what are the implications of ai-driven information dissemination for media credibility and public trust? rq4: which strategies are most promising for mitigating the negative impacts of ai on information quality and reliability? addressing these questions is both theoretically and practically important. theoretically, the study contributes to debates on the relationship between algorithmic systems and media effects tradition. practically, the findings speak to media professionals, policymakers, and technology developers who seek to harness ai’s benefits without further eroding the georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 411 integrity of public information. the article first reviews the literature on ai in media, bias, and misinformation; then outlines the theoretical framework; describes the mixed-methods design; presents the main empirical findings; and concludes with implications and recommendations for more responsible ai integration in media. literature review the application of ai in journalism and media has expanded rapidly. news organizations use ai to generate routine articles, edit video, optimize headlines, recommend stories, and analyze audience behavior. natural language generation tools can produce financial or sports updates almost instantaneously, while recommendation systems tailor content to individual users based on their previous clicks and preferences. these tools have clear advantages: they reduce the time and cost of news production, support 24/7 coverage, and can help audiences navigate information overload. yet researchers warn that ai systems frequently encode and reproduce patterns of bias contained in their training data, leading to skewed or unfair outcomes (obermeyer et al., 2019; datta et al., 2015). in the media context, this may appear as selective emphasis on particular groups, topics, or political orientations, or as stereotypical portrayals in aigenerated text and images. a recent analysis by mit technology review highlights that widely used language models exhibit systematic political biases in their outputs, reflecting the imbalance and prejudices present in the online text on which they were trained (mit technology review, 2023). if media organizations adopt such models for content creation or filtering, these built-in biases risk being imported into news coverage and editorial decisions. beyond bias, ai is also deeply implicated in the production and spread of misinformation. generative ai models can create synthetic text, images, and videos that closely mimic authentic material. deepfakes, highly realistic ai-generated videos or audio recordings, have already been used to spread false claims about public figures, complicating efforts to verify information (chesney & citron, 2018). during the covid-19 pandemic, automated accounts and ai-driven bots played a role in amplifying conspiracy theories and misleading content on social media (howard & kollanyi, 2016). disinformation can be spread more quickly than fact-checked news on platforms where algorithms optimize for engagement, not accuracy (allcott & gentzkow, 2017). the 2016 u.s. presidential election and the brexit referendum are often cited as early cases where algorithmically amplified disinformation shaped the information environment surrounding critical democratic decisions (howard & kollanyi, 2016; allcott & gentzkow, 2017). according to georgian scholars (gersamia et al., 2025), online media outlets in georgia use ai capabilities in their daily work, particularly to create audio versions of texts, explain terms and laws, check and refine information, expand and clarify press release topics, and perform translations. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 412 at the same time, ai is also used to detect and counter disinformation and misinformation. for instance, machine learning models can flag suspicious news articles, identify deepfakes, and support fact-checking initiatives (zellers et al., 2019). this dual role both generating and detecting misleading content underscores the complexity of ai’s influence on information quality. journalists in georgia consider information provided by ai to be unreliable and therefore triple-check the facts. the study highlights that there are no specific protocols for the use of ai in newsrooms; instead, journalists are guided by general rules and their own experience. a major challenge remains the spread of disinformation and misinformation, especially during political crises. other examples illustrate the risks of deploying ai without robust safeguards. in recruitment, an experimental ai hiring tool developed by amazon was found to systematically downgrade applications from women, apparently because it had learned from historical hiring patterns that favored men; the project was subsequently abandoned (reuters, 2018). in policing, predictive algorithms trained on biased crime data have been criticized for reinforcing racial disparities in law enforcement (lum & isaac, 2016). in healthcare (obermeyer et al., 2019) an algorithm used to guide care-management decisions underestimated the needs of black patients because it used healthcare spending as a proxy for health status, a measure influenced by structural inequalities. these cases share a common mechanism: ai systems “inherit” past biases embedded in their data, and, if left unchecked, institutionalize them. in the media sector, similar dynamics may arise if news recommendation algorithms systematically favor certain topics, perspectives, or demographic representations. as public awareness of ai’s limitations grows, concerns about bias and fairness in media become intertwined with questions of credibility and business sustainability. further survey data reflect this growing skepticism. a 2023 pew research center study found that a majority of americans are more concerned than excited about the increasing use of ai in everyday life, including media, and many expect ai-generated content to reflect the biases of its data and developers (faverio & tyson, 2023). for media organizations, perceptions of bias are thus not only an ethical issue but also a reputational and strategic challenge. in response to these concerns, debates on ai governance have intensified. media and technology scholars advocate for ethical design principles such as fairness, transparency, and human oversight to guide ai development and deployment (chesney & citron, 2018; solaiman et al., 2019). policymakers began to translate these ideas into legal frameworks. the european union’s ai act introduced extensive rules for high-risk ai systems, including transparency requirements and restrictions on certain harmful uses (council of the eu, 2024). in the united states, the white house office of science and technology policy has proposed a “blueprint for an ai bill of rights,” outlining principles to protect individuals from discriminatory and opaque automated systems (white house ostp, 2022). these initiatives reflect a shared recognition that technical solutions alone are insufficient. in sectors such as media, where ai influences public discourse and democratic processes, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 413 formal safeguards and accountability mechanisms are needed. the present study builds on this literature, using it to frame the empirical investigation and to interpret the perceptions and experiences of media users and professionals. theoretical framework this research draws on three complementary theoretical perspectives: social learning theory, technological determinism, and media ecology. together they offer a multi-level lens on ai’s role in shaping media content, audience behavior, and the wider communication environment. social learning theory (bandura, 1977) posits that individuals acquire attitudes, norms, and behaviors by observing others and modeling what they see. in contemporary societies, media play a central role in this observational learning process. when ai-driven systems decide which news stories or posts appear in a person’s feed, they effectively structure the environment from which that person learns about the world. from this perspective, repeated exposure to ai-curated biased content may normalize particular viewpoints or stereotypes, subtly influencing public opinion and behavior. conversely, if ai systems are designed to foreground reliable, diverse, and balanced content, they can support more informed and nuanced social learning. social learning theory also highlights that audiences are not passive: awareness that content is ai-generated or ai-curated may shape how people interpret and trust that content. this study therefore considers not only what ai systems disseminate, but also how audiences perceive and respond to ai-mediated information. technological determinism views technology as a major driver of social and cultural change (mcluhan, 1964). each new communication technology from print to television to the internet has reshaped how information flows, how institutions function, and how individuals relate to one another. within this framework, ai can be seen as the latest transformative media technology. applied to ai in media, technological determinism invites us to consider how algorithmic systems redistribute power and reshape journalistic practice. when ai tools influence which issues receive attention, how stories are framed, and even generate content independently, they shift parts of editorial control from human journalists to automated systems. this shift can have profound implications: it may enhance efficiency and personalization, but it can also entrench opaque forms of influence and magnify the reach of biased or misleading content. this study uses technological determinism to examine the extent to which ai is becoming an autonomous force in media, shaping agendas and narratives, rather than merely a neutral instrument used by human decision-makers. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 414 media ecology, associated with scholars such as mcluhan (1964) and postman (1979), examines how media environments affect human perception, understanding, and social organization. it conceptualizes communication technologies, content, and audiences as parts of an interconnected ecosystem. from a media ecology perspective, ai constitutes a new structural element in the media environment that alters the circulation and visibility of information. personalized recommendation systems mean that different individuals may inhabit qualitatively different informational “worlds,” potentially weakening the shared public sphere traditionally supported by mass media. the speed, volume, and personalization of ai-mediated content contribute to information overload and can encourage people to rely on cognitive shortcuts, such as confirmation bias, in processing news. gatekeeping theory explains how information passes through a series of “gates” before reaching the public, with various actors deciding what is selected, shaped, or excluded. originating in kurt lewin’s work on decision-making in social systems (1947) and adapted to journalism by david manning white (1950), the theory initially focused on editors and journalists who chose which events became “news.” later scholarship expanded the concept to include organizational routines, professional norms, owners, advertisers, and political actors as powerful gatekeepers, all of whom influence which issues are visible, how they are framed, and whose voices are amplified or marginalized. in this view, news is not a neutral reflection of reality but the outcome of continuous selection and filtering processes. more recent work extends gatekeeping theory to the digital environment and develops concepts such as digital. algorithmic and networked gatekeeping, where journalists, platforms, algorithms, and users jointly filter information (meraz & papacharissi, 2013; wallace, 2018; thorson & wells, 2015; shoemaker, 2020; van dalen, 2023; almakaty, 2025). taken together, these theories allow for a layered analysis of ai in media. social learning theory focuses on individual-level effects; technological determinism emphasizes the structural force of technology in shaping institutions and practices; and media ecology examines systemic changes in the communication environment. this integrated framework informs the research design and guides the interpretation of findings regarding ai-related bias, misinformation, and public trust. the gatekeeping theory helps to conceptualize ai systems, platforms, and algorithms as powerful new “gatekeepers” that shape which information reaches audiences, in what form, and with what prominence. this framework therefore prompts questions central to the present study and discussion: how is ai reconfiguring the conditions under which public discourse takes place? what happens to democratic deliberation when algorithmic curation fragments audiences into micro-publics with divergent information diets? georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 415 methodology to address the research questions, the study employed a mixed-methods design that combines qualitative and quantitative approaches. this combination makes it possible to capture both the concrete manifestations of ai-related bias in media content and the broader perceptions and attitudes of media users. on the qualitative side, the research included a qualitative content analysis of ai-generated or ai-curated media. the sample comprised news articles written by ai, social media feeds shaped by recommendation algorithms, and high-profile deepfake videos that had attracted public and journalistic attention. these materials were collected from online platforms and news archives using systematic criteria, such as domain diversity and documented ai involvement. a coding scheme was developed to assess indicators of bias (for example, partisan slant, demographic stereotypes, or exclusion of certain perspectives) and misinformation (such as factual inaccuracies or misleading framing). two researchers independently coded the material and compared results to ensure inter-coder reliability; discrepancies were resolved through discussion. selected case studies from existing reports and academic literature were also examined to contextualize the findings and connect them to known incidents of airelated failures in media and adjacent sectors. on the quantitative side, online survey was conducted to explore how media consumers and professionals perceive ai’s influence on information quality. a total of 52 respondents participated, recruited through purposive sampling to ensure variation in age, gender, educational attainment, and professional background. roughly one-third of respondents were under 25, about half were aged 26-34, and the remainder were over 35; slightly more women than men took part, and education levels ranged from secondary to doctoral. the questionnaire consisted of both closed and open-ended questions. it measured familiarity with ai technologies in media, perceived significance of ai’s impact on media production and dissemination, views on ai’s contribution to biased and irrelevant information, ethical concerns (e.g. privacy, accountability, and fairness), and support for potential mitigation strategies, including regulation. many items used likert-type scales, while open-ended questions provided space for more detailed comments. descriptive statistics (frequencies and percentages) were used to summarize the quantitative responses, and thematic analysis was applied to the qualitative comments. finally, secondary data from reputable sources such as the pew research center and the reuters institute for the study of journalism were reviewed. these larger-scale surveys and reports served as benchmarks, enabling comparison between the present study’s findings and broader trends in public attitudes toward ai and news. the research adhered to established ethical standards. participation in the survey was voluntary and anonymous; respondents were informed about the purpose of the study and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 416 consented to the use of their responses in aggregate form. no personally identifying information was collected. for the content analysis, only publicly available material was used, and care was taken not to inadvertently amplify harmful content. deepfake videos and misleading posts, for example, were examined in a controlled research context and not redistributed. secondary data were used in accordance with the terms specified by the original sources and are cited appropriately. to reduce the risk of researcher bias, multiple coders were involved in the qualitative analysis, and the study deliberately considered both the opportunities and the risks associated with ai in media. this reflexive approach supports the reliability and balance of the conclusions. analysis the survey results indicate broad recognition that ai is reshaping media. when asked about the overall significance of ai’s influence on media production and dissemination, approximately 64% of respondents described it as “very significant” and a further 16% as “extremely significant.” only a small minority saw ai’s impact as minimal. respondents frequently referred to ai as a “game-changer,” noting its role in automating routine tasks, enabling continuous content generation, and tailoring news feeds to individual users. however, this recognition of ai’s utility is accompanied by substantial concern. around 70% of respondents agreed that ai contributes to the spread of biased information in media to a moderate or great extent, and similar proportions associated ai systems with the dissemination of irrelevant or low-quality content. these perceptions echo scholarly arguments that data-driven recommendation engines can prioritize sensational or divisive content and inherit the biases present in their training data (allcott & gentzkow, 2017; mit technology review, 2023). ethical concerns were particularly pronounced. an overwhelming majority of respondents reported being “concerned” or “very concerned” about issues such as transparency and accountability. several open-ended comments focused on the opacity of recommendation algorithms, respondents often did not know why particular stories appeared in their feeds, and on uncertainty about responsibility when ai-generated or ai-selected content turns out to be false or harmful. the qualitative content analysis provides insight into how these concerns materialize in practice. ai-written news articles tended to follow a neutral tone but revealed subtle patterns of bias in topic selection and examples. for instance, an ai-generated business story highlighted only male ceos as examples of successful leadership, reflecting the gender imbalance in historical coverage. in another case, an ai-curated feed disproportionately emphasized crime stories associated with specific communities, echoing patterns of representation that have been criticized in discussions of algorithmic bias and racial georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 417 stereotyping. the content analysis further illustrates how algorithmic selection and generation can privilege particular topics, actors, and frames (for example, repeatedly highlighting certain stereotypical representations, while marginalizing alternative perspectives). in this sense, ai does not merely accelerate existing editorial choices but reconfigures gatekeeping itself by embedding selection criteria into technical systems that optimize for engagement rather than public-interest values. the respondents call for human oversight, transparency, and clearer rules: they are, in effect, demanding more accountable gatekeeping in a media environment where the balance of control has shifted from human editors toward opaque algorithmic procedures. instances of misinformation were also identified. one case involved an ai-generated sports report that incorrectly announced a team’s victory due to a misinterpretation of a statistical data feed. deepfake case studies demonstrated how convincingly fabricated videos of public figures could circulate widely before being debunked, complicating efforts by journalists and fact-checkers to maintain informational integrity. these examples illustrate why many survey participants view ai as a source of low-quality or misleading content. ai systems lack contextual judgment and may confidently produce outputs that are factually wrong or inappropriate. moreover, because their behavior is shaped by past data, existing social and cultural biases are easily reproduced and scaled up. bringing together the survey and content analysis yields several overarching observations. algorithmic selection and personalization play a central role in how ai shapes media. the more ai systems optimize for engagement, the greater the risk that they will serve users content that is emotionally charged, partisan, or sensational rather than accurate or diverse. according to the reuters institute’s 2024 digital news report, the lack of transparency in algorithmic processes undermines trust and audiences across many countries express lower trust in ai-generated news than in content produced and edited solely by humans, especially when the topic is politically sensitive or personally consequential. the same concerns emerge in our study. respondents do not reject ai outright. 65% of participants agreed that ai-generated content should be clearly labeled, and more than 80% considered human review an essential step before publication. instead, they call for clearer rules and safeguards.these preferences mirror industry discussions on best practices, which emphasize “human-in-the-loop” approaches and transparency as key to responsible ai use in newsrooms. the survey results, where a majority of respondents associate ai with the spread of biased and low-quality content and express concern about opacity and accountability, suggest that audiences perceive these algorithmic gatekeepers as both powerful and insufficiently controlled. respondents proposed several measures to reduce ai-related harms. these proposals closely align with ongoing regulatory and ethical debates at national and international levels (council of the eu, 2024; white house ostp, 2022). the most frequently mentioned include: transparency and disclosure, diverse and representative training data, human oversight, bias-aware design, regulation and standards. in particular: georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 418 1. platforms should clearly explain why content is being recommended and label aigenerated or heavily ai-edited material. simple explanations such as “you are seeing this because…” can help demystify algorithmic decisions. 2. ensuring that ai systems learn from balanced and inclusive datasets can help reduce systemic bias in outputs. 3. journalists and editors should remain central in the editorial process, using ai as a tool rather than a substitute. human review is seen as crucial for checking facts, tone, and fairness. 4. ai systems could incorporate internal checks to detect and flag potentially biased or problematic content before publication. 5. many respondents supported the development of legal and professional frameworks requiring transparency, fairness audits, and accountability mechanisms for ai used in media. conclusion ai is now embedded in the everyday operations of media organizations, from automated story generation to algorithmic curation of news feeds. this study has examined how these technologies affect the circulation of biased and irrelevant information and what this means for media credibility and public trust. the findings suggest that ai’s role in media is ambivalent. on the one hand, ai offers powerful tools that can expand coverage, reduce costs, and personalize content. on the other hand, ai systems can reproduce existing biases and introduce new forms of misinformation, especially when optimized for engagement rather than accuracy. survey respondents recognize both sides of this transformation: they perceive ai as highly influential but are also deeply concerned about opacity, bias, and responsibility. content analysis and case studies show that these concerns are grounded in real-world examples, where ai has generated inaccurate stories, amplified skewed representations, or contributed to the spread of synthetic media. through the lens of social learning theory, the study underscores the risk that repeated exposure to ai-curated biased content can normalize distorted views of social and political realities. technological determinism highlights ai’s growing influence over editorial decisions and agenda-setting, while media ecology draws attention to the broader reshaping of the information environment into fragmented, personalized “micro-publics.” taken together, these perspectives emphasize that ai does not simply add another tool to the media toolkit; it alters the conditions under which public discourse unfolds. ai does not merely add more content to the media environment but actively structures the flow and visibility of that content. by asking who (or what) makes decisions about selection, exclusion, and emphasis, gatekeeping theory provides a framework for assessing how aidriven gates may introduce or amplify bias and distortions in the information landscape. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 419 redistribution of gatekeeping power affects trust in the media. in combination with social learning theory, technological determinism, and media ecology, gatekeeping theory thus helps to connect micro-level experiences of exposure (what appears in individual feeds) with macro-level concerns about media credibility, democratic discourse, and the legitimacy of ai-mediated information systems. the practical implications are clear. media organizations and technology providers need to invest in bias mitigation, transparency, and human oversight. diversifying training data, auditing algorithms, labeling ai-generated content, and maintaining robust editorial review processes are concrete steps that can help ensure ai supports rather than undermines journalistic values. media literacy initiatives that help audiences understand how ai shapes their information environment are equally important. for policymakers, the results support the development of regulatory frameworks that require transparency and accountability for ai systems used in influential information channels. such frameworks should aim to protect fundamental rights and democratic processes while still allowing for innovation in media practice and technology. this study has limitations: the survey sample is relatively small and not representative of any national population; the content analysis focuses on selected cases rather than a comprehensive dataset. future research could extend the work by comparing perceptions across countries, conducting large-scale audits of ai-generated versus human-generated news, and experimentally testing the effectiveness of specific mitigation measures. despite these limitations, the pilot research contributes to ongoing discussions about ai and media by highlighting both the risks and the opportunities associated with ai-driven information systems. bias and irrelevance in media are longstanding challenges, but ai has changed their scale and speed, searching for effective safeguards more urgent. a balanced approach, one that embraces ai’s potential while insisting on ethical design, transparency, and human responsibility, is essential for preserving the integrity of the information environment and supporting an informed and engaged public. bibliography ai language models are rife with different political biases. (2023, august 7). mit technology review. retrieved from https://www.technologyreview.com/2023/08/07/1077324/ai-language-models-are-rifewith-political-biases/ (last seen: 20.11.2025) almakaty, s. s. (2025). gatekeeper theory in the digital media age: a comprehensive and critical literature review. preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202510.2484.v1 (last seen: 27.11.2025) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 420 allcott, h., & gentzkow, m. (2017). social media and fake news in the 2016 election. journal of economic perspectives, 31(2), 211–236. https://doi.org/10.1257/jep.31.2.211 (last seen: 20.11.2025) bandura, a. (1977). social learning theory. englewood cliffs, nj: prentice-hall. chesney, r., & citron, d. (2018). deepfakes and the new disinformation war. foreign affairs, 98(1), 147–155. retrieved from https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2018-12-11/deepfakes-and-newdisinformation-war (last seen: 20.11.2025) council of the european union. (2024, may 21). artificial intelligence act: council gives final green light to the first worldwide rules on ai [press release]. retrieved from https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/21/artificialintelligence-ai-act-council-gives-final-green-light-to-the-first-worldwide-rules-on-ai/ (last seen: 20.11.2025) datta, a., tschantz, m. c., & datta, a. (2015). automated experiments on ad privacy settings. proceedings on privacy enhancing technologies, 2015(1), 92–112. https://doi.org/10.1515/popets-2015-0007 (last seen: 20.11.2025) faverio, m., & tyson, a. (2023, november 21). what the data says about americans’ views of artificial intelligence. pew research center. retrieved from https://www.pewresearch.org/short-reads/2023/11/21/what-the-data-says-aboutamericans-views-of-artificial-intelligence/ (last seen: 20.11.2025) gersamia m., gigauri e., gersamia m., media environment 2025: navigating during media capture in georgia, media and communication educational and research center “media voice”, media voice europe, 2025. howard, p. n., & kollanyi, b. (2016). bots, #strongerin, and #brexit: computational propaganda during the uk–eu referendum. ssrn electronic journal. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2798311 (last seen: 20.11.2025) lewin, k. (1947). frontiers in group dynamics: ii. channels of group life; social planning and action research. human relations, 1(2), 143–153. https://doi.org/10.1177/001872674700100201 (last seen: 27.11.2025) mcluhan, m. (1964). understanding media: the extensions of man. new york: mcgrawhill. meraz, s., & papacharissi, z. (2013). networked gatekeeping and networked framing on #egypt. the international journal of press/politics, 18(2), 138–166. https://doi.org/10.1177/1940161212474472 (last seen: 27.11.2025) obermeyer, z., powers, b., vogeli, c., & mullainathan, s. (2019). dissecting racial bias in an algorithm used to manage the health of populations. science, 366(6464), 447–453. https://doi.org/10.1126/science.aax2342 (last seen: 20.11.2025) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 421 postman, n. (1979). teaching as a conserving activity. delacorte press. reuters. (2018, october 10). insight: amazon scraps secret ai recruiting tool that showed bias against women. reuters. retrieved from https://www.reuters.com/article/worldnews/iduskcn1mk0ah (last seen: 20.11.2025) shoemaker, p. j. (2020). gatekeeping and journalism. in j. nussbaum (ed.), oxford research encyclopedia of communication. oxford university press. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228613.013.819 (last seen: 27.11.2025) thorson, k., & wells, c. (2016). curated flows: a framework for mapping media exposure in the digital age. communication theory, 26(3), 309–328. https://doi.org/10.1111/comt.12087 (last seen: 27.11.2025) van dalen, a. (2023). algorithmic gatekeeping for professional communicators: power, trust, and legitimacy. routledge. https://doi.org/10.4324/9781003375258 (last seen: 27.11.2025) white house office of science and technology policy (ostp). (2022). blueprint for an ai bill of rights: making automated systems work for the american people. retrieved from https://bidenwhitehouse.archives.gov/ostp/ai-bill-of-rights/ (last seen: 20.11.2025) wallace, j. (2018). modelling contemporary gatekeeping: the rise of individuals, algorithms and platforms in digital news dissemination. digital journalism, 6(3), 274–293. https://doi.org/10.1080/21670811.2017.1343648 (last seen: 27.11.2025) white, d. m. (1950). the “gate keeper”: a case study in the selection of news. journalism quarterly, 27(4), 383–390. https://doi.org/10.1177/107769905002700403 (last seen: 27.11.2025) zellers, r., holtzman, a., rashkin, h., bisk, y., farhadi, a., roesner, f., & choi, y. (2019). defending against neural fake news. in advances in neural information processing systems (vol. 32). retrieved from https://papers.nips.cc/paper_files/paper/2019/hash/3e9f0fc9b2f89e043bc6233994dfcf76abstract.html (last seen: 20.11.2025) georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 612 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.32 , 2022 24 . . , , , , , . , . , . : ; ; . georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 613 , , , . , casestudy, , . 1. 1.1 . . , . . , , .3 . „ “ ,4 , . , 3 suzana anghel and mario g.h. damen, the future european security architecture, dilemas for eu strategic autonomy, european parliamentary research service, introduction 4 https://www.economist.com/europe/2019/11/07/emmanuel-macron-warns-europe-nato-is-becomingbrain-dead georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 614 , , . , .5 , , . , , , . , , .6 , .7 , 2 . 2014 , , , , ) 2%. , , , , .8 . , 500 . 5 towards a new european security architecture, edited by francesco cappelletti, foreword by dr antonios nestoras, the transatlantic community as a guarantor of europe’s security architecture: beyond the ukraine challenge, thibault muzergues, european liberal forum, 2023 6 nato 2022 strategic concept, adopted by heads of state and government at the nato summit in madrid 29 june 2022 7 suzana anghel and mario g.h. damen, the future european security architecture, dilemas for eu strategic autonomy, european parliamentary research service, p-54 8 “to prevent war, nato must spend more” speech by nato secretary general mark rutte at the concert noble, brussels, 12 dec. 2024 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 615 . , , , .9 . , . , . ,10 .11 . 2008 , .12 . . , , , . . 2023 , .13 32 25 „ 9 https://www.bbc.com/news/articles/c62z6gljv2yo 10 https://www.dw.com/en/germany-sends-first-soldiers-for-permanent-lithuania-force/a-68768490 11 https://www.reuters.com/world/europe/germany-end-patriot-air-defence-system-deployments-polandslovakia-this-year-2023-04-20/ 12 bucharest summit declaration, issued by the heads of state and government participating in the meeting of the north atlantic council in bucharest on 3 april 2008 13 https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_217652.htm georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 616 “ . 1.2. . 1951 .14 , .15 , . , , , . . , . 1993 , , .16 1996 ,17 1998 , , .18 1999 , . 14 . , . 15 https://www.mpil.de/files/pdf6/moser-2024_impact-of-war-in-ukraine-on-csdp.pdf 16https://web.archive.org/web/20140708043235/http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/eu_pillars_e n.htm 17 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/?uri=legissum:european_security_defence_identity 18 https://euobserver.com/foreign/138147 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 617 , , .19 , , .20 2022 . , , , european peace facility .21 2022 , , , , . , , .22 2030 . . , , , .23 19 https://commission.europa.eu/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/common-foreignand-security-policy_en 20 https://www.eeas.europa.eu/eeas/common-security-and-defence-policy_en 21 carolyn moser, the impact of the war in ukraine on the eu’s common security and defence policy, a. introduction 22 suzana anghel and mario g.h. damen, the future european security architecture, dilemas for eu strategic autonomy, european parliamentary research service, p-60 23 https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/21/a-strategic-compass-for-a-strongereu-security-and-defence-in-the-next-decade/ georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 618 , , .24 , , , , ( , , , , , , ).25 .26 , . , . , „ , “.27 , . , , .28 , .29 , , , .30 24 https://commission.europa.eu/topics/eu-solidarity-ukraine/eu-assistance-ukraine/eu-financial-supportukraine_en 25 https://www.consilium.europa.eu/en/policies/sanctions-against-russia/ 26 romana vlahutin, europe’s geostrategic awakening, jan 10, 2024 27 carolyn moser, the impact of the war in ukraine on the eu’s common security and defence policy, b. the geopolitical awakening in the wake of the russian aggression 28 conceptual framework of csdp, see moser, accountability in eu security and defence. the law and practice of peacebuilding, 2020, pp. 24-29. 29 dijkstra (fn. 17), p. 20–77; koutrakos, the eu common security and defence policy, 2013, p. 5-35. 30 matthijs/meunier, europe’s geoeconomic revolution: how the eu learned to wield its real power, foreign aff. 102 (sept./oct. 2023), 168; moser (fn. 16). georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 619 10-15 . , .31 26, , ( ) , .32 , , . 2014 33 2018 pesco34 ( ) . , , . , , , .35 . . , .36 , , 31 moser, the impact of the war in ukraine on the eu’s common security and defence policy, p-27. 32 stein, european political cooperation (epc) as a component of the european foreign affairs system, zaörv 43 (1983), 49; koutrakos (fn. 18) pp. 10–14; moser (fn. 14), pp. 35–38. 33 moser/rittberger (fn. 20), 1058 34 council decision (cfsp) 2017/2315 of 11 december 2017 establishing permanent structured cooperation (pesco) and determining the list of participating member states, oj l 331/57. 35 moser, the impact of the war in ukraine on the eu’s common security and defence policy, p-28. 36 duchêne, europe’s role in world peace, in: mayne (ed.), europe tomorrow: sixteen europeans look ahead, 1972, p. 32. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 620 . , .37 , . . 2022 , 30 .38 , , . 1.3. , 2022 24 . , , . . 39 . , , , 37 https://www.consilium.europa.eu/media/54773/20220311-versailles-declaration-en.pdf 38 https://www.eeas.europa.eu/eeas/denmark-statement-high-representative-outcome-referendum-opt-outdefence-matters_en 39 a new burden-sharing formula in the making? how the eu and nato can organise security together, aylin matlé, 2023 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 621 . 2025 , , .40 . .41 , , , .42 , , , ,43 , , , .44 , , , , , , . , .45 . 90, . , , 40 https://www.defense.gov/news/speeches/speech/article/4064113/opening-remarks-by-secretary-ofdefense-pete-hegseth-at-ukraine-defense-contact/ 41 https://www.nato.int/cps/en/natohq/structure.htm 42 mind the gaps: europe’s to-do list for defense without the us, by rudy ruitenberg, feb 25, 2025 43 https://news.err.ee/1609609775/minister-talk-about-us-troop-withdrawal-from-estonia-is-speculation 44 https://www.reuters.com/world/europe/finnish-president-trump-if-putin-wins-ukraine-us-loses-2025-0224/ 45 the eu must become a strategic player in defense alongside nato, the nato-eu nexus, by justina budginaite-froehly, march 5, 2025 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 622 . .46 , , , , , .47 1998 , , , . , , . , . , . , , .48 1992 ,49 1999 .50 . , 1996 „ “, , , , , , 46 a new burden-sharing formula in the making? how the eu and nato can organise security together, aylin matlé, 2023 47 how did nato and the eu arrive at closer cooperation?, https://dgap.org/en/research/publications/newburden-sharing-formula-making 48 https://www.nato.int/docu/speech/1998/s981208x.htm 49 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/?uri=legissum:foreign_security_policy 50 eu security, defence and crisis response, the common security and defence policy, 12.08.2021, strategic communications georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 623 , .51 , 1999 , , (csdp).52 2003 „ “ , . , .53 2014 , , . 2016 , , .54 , , , , , .55 2018 , . .56 2023 . . .57 . , 51 https://www.nato.int/docu/comm/2004/06-istanbul/press-kit/006.pdf 52 https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_27433.htm 53 https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/berlinplus_/berlinplus_en.pdf 54 joint declaration by the president of the european council, the president of the european commission, and the secretary general of the north atlantic treaty organization, 08 jul. 2016 55 https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_nato_factshee_june-2020_3.pdf 56 nato and eu leaders sign joint declaration, 10 jul. 2018 57 https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_210549.htm georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 624 .58 . , (csdp) , , .59 csdp, , , .60 2022 , , , .61 , , , . , , . , . , (deterrence and defence, crisis prevention and management, cooperative security and resilience), , .62 , , , , 58 https://dgap.org/en/research/publications/new-burden-sharing-formula-making 59 https://www.brussels-school.be/sites/default/files/csds%20policy%20brief_2212.pdf 60 matlé from strategic documents to (joint) strategic action?, 2023 61 https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_196951.htm 62 https://www.nato.int/strategic-concept/ georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 625 , .63 (a strategic compass for security and defence) , .64 , , , . , . , , , , . .65 , . , , . , , . . , . , , . 63 https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_196951.htm 64 https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/documents/strategic_compass_en3_web.pdf 65 matlé from strategic documents to (joint) strategic action?, 2023 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 626 . . : 1. towards a new european security architecture, edited by francesco cappelletti, foreword by dr antonios nestoras, european liberal forum, 2023 2. ond ej ditrych & martin laryš, what can european security architecture look like in the wake of russia’s war on ukraine?, european security, 2025 3. suzana anghel and mario g.h. damen, the future european security architecture, dilemas for eu strategic autonomy, european parliamentary research service, introduction 4. adrian hyde-price, europe’s changing security architecture, january 30, 2014 5. simon sweeney and neil winn, understanding the ambition in the eu’s strategic compass: a case for optimism at last?, defence studies, 2022. 6. o’hanlon, michael, beyond nato: a new security architecture for eastern europe. washington, dc: brookings, 2017 https://www.brookings.edu/wpcontent/uploads/2017/06/full-text_-beyond-nato.pdf 7. nato 2022 strategic concept, adopted by heads of state and government at the nato summit in madrid 29 june 2022 8. “to prevent war, nato must spend more” speech by nato secretary general mark rutte at the concert noble, brussels, 12 dec. 2024 9. the eu must become a strategic player in defense alongside nato, the natoeu nexus, by justina budginaite-froehly, march 5, 2025 the role of nato and the european union in transforming the european security system in the context of the russia-ukraine war vadim kherimian abstract this paper presents a comprehensive analysis of how russia’s large-scale war against ukraine on february 24, 2022, changed the european security architecture and the impact of the conflict on the policies of the main security actors in europe – nato and the european union. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 627 the relevance of the issue is due to the impact of the war’s consequences on european security. the conflict led to a political, humanitarian and energy crisis in europe, which forced the european union, nato and individual european countries to reconsider their foreign policy strategies, defense and security policies and relations with russia. analyzing the transformation of the strategies of the european union and nato allows us to determine the interaction of the two organizations, differences in approaches and prospects for transforming the common security system. the aim of the study is to analyze the role of the european union and nato in the development of the european security system, to determine the institutional and political dynamics of their strategies, and to study key challenges and trends. the following tasks are set within the framework of the work: to analyze the transformation of the european security system after the russian invasion of ukraine; to study the impact of the conflict on the activities of nato and the european union and the national security of european countries; to study the prospects for future integration and defense mechanisms in europe. the results of the study show that russia's war against ukraine led to the strengthening of military-political cooperation between nato allies, an increase in defense spending in eu member states, further rapprochement between nato and the eu to ensure common transatlantic security, and a significant diversification of europe's energy sector. the paper uses comparative research methods, case studies, political and legal analysis, as well as content analysis of statements by political leaders and international organizations and official strategic documents. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 155 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.08 , , , , . , , . . , . , . : – , , . , . – , . , , . – , . , . , , – . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 156 , . , , , , , . , , . , , , . , , . , . : , , , , . , , , , [1-3]. , , . , [4-6]. . . , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 157 , , , . , [7-10]. , . , , . , , , . , . 1. . , , , , . [11-15]: – . – . , , , , . – . – . – . . – , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 158 . , , . – , . . , , . , , . , . , [16-20]. , , . , , , [21]. , , , , . , . 1.1. , . : , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 159 , , , . ( ., , , ) . 1.2. , . , . , . , . 1.3. , . , , . 1.4. . 1. , , , , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 160 , , ( . + + ), . , , , . , . • : — , . • : , . • : — , . 2. 2.1. , . 2, . , [22, 23], . . . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 161 2. : , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , : , , , , . , . , . , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 162 , , . 2.2. , ( , , .) -2 . , . 2.3. , . , . , , -2 . . , . 3. 0-10 , 0-1 , 7 0.25 1.75 5 0.20 1.00 9 0.30 2.70 6 0.15 0.90 4 0.05 0.20 3 0.05 0.15 , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 163 0-10 . . 10 ( ., , ). 10 ( . ). . , , , , , 2000-2025 ., . -7 , . . , ( ) = (1) ; — ; . , , ( ) , . , [24]. , = (2) ; — (0–10); — (0–1). sii = 6.70 , . , : • . • . • ( . ). • ( ). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 164 • ( ). , , : , , . , . . — , . 4 , -3 . 4. 0-10 , 0-1 , 8 0.30 2.40 6 0.20 1.20 3 0.10 0.30 5 0.15 0.75 7 0.15 1.05 6 0.10 0.60 , -3 -4 ( ) , . : , , . , : 1. . , . , , 0 — , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 165 , . . 2. . , . ( , ). , . . . 3. . , , , . , . 4. . „ “ . : , , , . . , . ( ) , = (3) . -5 . 5. = = georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 166 , , , : = 9 0.3 = 2.7 = 6.70 : — , . , . ( ) -6 , . 6. ( ) sii0-3 3-6 , 6-8 , 8-10 , 0-10 . , . , 5 , . 0-10 5 10 . 0–10 , 10 , 2 . . , “ , , , . , “ 3 ”. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 167 0–10 . [25, 26]. -7 . 7. , , , , , : • , , 5 , . • — , . • — , , . • ( , 0–10) . ? , : 1. — , . 2. — (0-10), (0-8) ., . 3. — , , , ( ± ) . 4. — , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 168 , , — , , [24-26]. , , . . -8 , . 1. . 1. : 1; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 8. 0.30 0.15 0.20 0.25 0.10 0.30 0.10 0.15 0.10 0.05 0.20 0.10 1.0 1.0 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 169 , , . , . , , . , — , — , . , , . fr-22-12 949]. 1. lanchava o., ilias n. critical velocity analysis for safety management in case of tunnel fire. matec web of conferences 305, 00023, 2020. 2. lanchava o., ilias n. some issues of thermal calculation of ventilation air for the metro. journal of engineering sciences and innovation, 2017, 2 (2), 92-105. 3. lanchava o., nozadze g., bochorishvili n., lebanidze z., arudashvili n., jangidze m., tsikarishvili k. criteria for evaluation of emergency firefighting in transport tunnels. transport bridge europe-asia, proceedings of conference, tbilisi, 2014, 2935. 4. lanchava o., medzmariashvili e., ilias n., khitalishvili g., lebanidze z. prospects of usage of transformable systems for extinguishing fire in tunnels. international scientific conference “advanced lightweight structures and reflector antennas”, tbilisi, 2009. pp. 301-308. 5. lanchava o.a. hygroscopic heat and mass transfer in underground structures. gtu, 1998, tbilisi. 6. lanchava o.a. heat and mass exchange in newly driven mine workings. journal of mining science, 1985, 1 (5), 99-104. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 170 7. lanchava o., gugeshashvili s. occupational health and safety risk management in the field of laboratory medicine. matec web conf., 389, 00077, 2024. 8. . , . , . . ( ). , . 220, 2023. 9. . , . , . . ( ). , . 392, 2024. 10. lanchava o., bulia n., darakhvelidze m. ensuring occupational safety in the medical sector: key problems, systemic challenges, and strategic recommendations. georgian scientists, vol. 7 issue 2, 2025. 11. lanchava o., ilias n., nozadze g., tsanava d. study of propagation of harmful factors of fire in short road tunnels with different inclinations. matec web of conferences 342, 03023, 2021. 12. lanchava o., ilias n., radu s.m., jangidze m., khokerashvili z. fire development study on physical models of transport tunnels. matec web of conferences 342, 03020, 2021. 13. lanchava o., abashidze g., tsverava d. securing fire safety for underground structures. quality-access to success, 2017, 18. 14. lanchava o., ilias n., nozadze g., radu s., andras i., moraru r. developing of wi-fi monitoring control systems for damage factors of fire in road tunnels. the xith edition of the annual conference “the academic days of technical sciences academy of romania”, 2016. 15. lanchava o., ilias n., radu s., javakhishvili g., makharadze l. influence of current direction in longitudinal ventilated road tunnels on the backflow of combustion products. matec web of conferences 373, 00076, 2022. 16. lanchava o., javakhishvili g., kunchulia t., khokerashvili z., arudashvili n. aspects of critical velocity variation for managing fires and air pollution in road tunnels. 23rd international multidisciplinary scientific geoconference sgem 2023, 23(4.1). 17. lanchava o., ilias n., nozadze g. some problems for assessment of fire in road tunnels. supplement of quality-access to success: bucharest, vol. 18, (s1), 2017, pp. 69-72. 18. ilias n., lanchava o., nozadze g. numerical modelling of fires in road tunnels with longitudinal ventilation system. supplement of quality-access to success: bucharest, vol. 18, (s1), 2017, pp. 85-88. 19. lanchava o., bezhanishvili a., javakhishvili g., khokerashvili z., arudashvili n. study of the throttling effect in tunnel fires. in ynieria mineralna 1(1), 2024. 20. lanchava o., ratiani n., khokerashvili z., arudashvili n. variation of critical velocity of downward ventilation in inclined road tunnels. 24rd international multidisciplinary scientific geoconference sgem 2024. 21. lanchava o., bezhanishvili a., abshilava a., ratiani n. on legislation and some aspects of occupational safety in georgia. 24rd international multidisciplinary scientific geoconference sgem 2024. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 171 22. lanchava o. clarification of fire characteristics in a road tunnel based on numerical and laboratory studies. edelweiss applied science and technology, learning gate, 8(6), 2024. 23. lanchava o., ilias n., radu s., nozadze g., tsanava d. analysis of the use of transformable elements in intelligent tunnel ventilation systems. matec web of conferences 354, 00020, 2022. 24. lanchava o., ilias n., radu s., nozadze g., jangidze m. preventing the spread of combustible products in tunnels by implementing a divisible system. environmental engineering and management journal. 21 (4), 2022, 627-635. 25. lanchava o., nozadze g., tsanava d. fds modeling results for 50-100 mw fires in terms of semi-transverse ventilation in road tunnels. bulletin of the georgian national academy of sciences. 16(4), 2022. 26. lanchava o., ilias n., radu s., nozadze g., javakhishvili g. dynamics of damaging factors in inclined road tunnels according to the results of numerical modeling of up to 50 mw fires in terms of natural ventilation. matec web of conferences, 389, 00056, 2024. some considerations on universal research methods in the field of occupational safety. summary this study underscores the strategic importance of occupational safety research within contemporary organizational frameworks. the principal objective is to establish a methodological architecture capable of systematically assessing risks across diverse professional domains. the author emphasizes that effective risk management is essential not only for personnel protection but also for safeguarding infrastructure and the surrounding environment. the paper provides rigorous definitions and contextual analyses of key terms, including hazard, risk, safety, occupational safety, risk assessment, and risk management. each concept is examined through both theoretical and applied lenses, thereby laying a robust foundation for subsequent methodological exploration. the research delineates three primary categories of investigative approaches: • quantitative methods: encompassing statistical analysis, structured surveys, questionnaires, and environmental monitoring. these techniques facilitate the evaluation of incident frequency, risk prevalence, and the efficacy of safety policies. • qualitative methods: concentrating on human behavior, organizational culture, and psychosocial dynamics. methods include in-depth interviews, focus group discussions, observational studies, and case-based analysis. • mixed methods: integrating quantitative and qualitative paradigms to enhance analytical depth and methodological comprehensiveness. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 172 the study accords significant attention to scientific analysis and synthesis as foundational instruments of inquiry. analytical reasoning enables the decomposition of complex phenomena into constituent elements, while synthesis fosters the integration of empirical findings into coherent theoretical constructs. these processes underpin both the diagnostic and prescriptive dimensions of occupational safety research. drawing on case studies from healthcare and mining sectors, the paper presents a typology of occupational risks—physical, chemical, biological, psychosocial, ergonomic, and technical. a tabular framework illustrates that, despite sectoral distinctions, these risks exhibit common evaluative characteristics amenable to systematic analysis. furthermore, the author proposes a functional classification model whereby risks are assessed based on their typological attributes and operational impact. this model serves as a conceptual scaffold for developing a universal framework applicable across multiple domains of human activity. the study concludes that research methodologies in occupational safety must be inherently flexible, integrative, and context-sensitive. their judicious application enables effective risk governance, the enhancement of safety standards, and the promotion of organizational resilience. keywords: hazard analysis, risk typology, occupational safety, risk management. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 276 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.18 მასტიტის აღმძვრელი სტაფილოკოკების მახასიათებლები, ანტიბიოტიკო და ფაგომგრძნობელობა კერესელიძე მაია 1 , ნათიძე მერაბი2, ურიდია რუსუდანი 1 , ჭულუხაძე ანა1 1ევროპის უნივერსიტეტი 2სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ნაშრომის მიზანია მასტიტების პოლიეტიოლოგიიდან და დაავადების აღძვრაში სტაფილოკოკების უპირატესი როლიდან გამომდინარე პათოგენის გამოყოფა; მათი მორფოლოგიურ, კულტურალურ და ბიოქიმიური თვისებებით დიფერენცირება, ანტიბიოტიკო და ფაგომგრძნობელობის შესწავლა. რძის ნიმუშებიდან გამოყოფილი და იდენტიფიცირებულია სტაფილოკოკების 13 შტამი. მათ შორის 8 st. aureus და 5 st. epidermidis საველე იზოლატი. დისკო-დიფუზიის მეთოდით გამოვლინდა მათი მაღალმგრძმობელობა დოქსაციკლინის მიმართ, რომლის ხარისხობრივმა მაჩვენებელმა s შეადგინა. ამასთან დადგენილ იქნა ზოგიერთი შტამის პოლირეზისტენტობა აზითრომიცინის და სტრეპტომიცინის 38,5-38,5%, ხოლო 23,10%-ის ამოქსიცილინის მიმართ. გამოკვლევათა პროცესში გამოვლინდა სტაფილოკოკის ყველა შტამის სრული ლაბილობა ფაგიოსადმი (100%). სტაფილოკოკების მხოლოდ 7,7% აღმოჩნდა რეზისტენტული სეპტაფაგის მიმართ. მიღებული შედეგები ცხადყოფს ფაგების მაღალ ლიტიურ აქტივობას და როგორც გვერდითი მოვლენებს მოკლებული პრეპარატის გამოყენების პერსპექტივას მასტიტით დაავადებული ცხოველების მკურნალობისათვის. ბაქტერიოფაგის მნიშვნელოვანი უპირატესობა სხვა პრეპარატებთან შედარებით იმაში მდგომარეობს, რომ ბაქტერიებს არ გააჩნიათ მის მიმართ რეზისტენტობის გამომუშავების თვისება. საკვანძი სიტყვები: რეზისტენტობა, იზოლატი, შტამი, ბაქტერიოფაგი, ანტიბიოტიკი, იდენტიფიცირება, პათოგენი. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 277 პათოგენური სტაფილოკოკები კერძოდ st. aureus ადამიანებსა და ცხოველებში გვევლინება 100ზე მეტ ნოზოლოგიური დაავადებების გამომწვევად. სტაფილოკოკები თითქმის ორგანიზმის ნებისმიერი ქსოვილის დაზიანების თვისებით არის აღჭურვილი. მეცხოველეობის ერთ-ერთი აქტუალური პრობლემა გავრცელების და პათოგენობის თვალსაზრისით მასტიტებია, რომლის აღძვრაში უპირატესი ეტიოლოგიური როლი სტაფილოკოკებს უკავია. მასტიტების სამკურნალოდ შემუშავებულია სხვადასხვა ბიოლოგიური და ქიმიოთერაპევტული საშუალებები, რომლებიც გამოიყენება ვეტერინარულ პრაქტიკაში, მათ შორის ძირითადი აქცენტი ანტიბიოტიკებზეა გადატანილი. ანტიბიოტიკების არამიზნობრივმა და არაკონტროლირებადმა გამოყენებამ გამოიწვია ბუნებაში ფართო მასშტაბით ანტიბიოტიკორეზისტენტული ბაქტერიათა რასების წარმოქმნა [2,3], რამაც ასახვა დაბალ სამკურნალო ეფექტურობაში ჰპოვა. აღნიშნული მოვლენა განსაკუთრებით აისახა სტაფილოკოკებთან მიმართებაში, რამაც განაპირობა თანამედროვე ანტიბიოტიკების ქლორამფენიკოლის და მეთიცილინ რეზისტენტული (mr5) შტამების წარმოქმნა [5,6]. აღნიშნული პრობლემიდან გამომდინარე, შექმნილმა ვითარებამ განაპირობა ანტიბიოტიკების გამოყენების რეგულაციების შემოღება ახალი თაობის ანტიბიოტიკების ძიება და ალტერნატიული საშუალების შემუშავება. ახალი თაობის ანტიბიოტიკებიდან ყურადღებას იპყრობს დიაზოლინური პრეპარატი ლუგდუნინი, თეისობაქტინი, ანტიბიოტიკებისა და ალკილრეზორცინების კომბინაცია, აგრეთვე ანტიბიოტიკებზე ანტისეპტიკური ვერცხლის დამატება. ალტერნატიული საშუალებებიდან ძირითადი აქცენტი გადატანილია ბაქტერიულ ვირუსებზე – ბაქტერიოფაგებზე, რომლებიც ანტიბიოტიკებთან შედარებით მოკლებულია გვერდით მოვლენებს და რომლის მიმართაც ბაქტერიებს არ ახასიათებს რეზისტენტობის გამომუშავების თვისება. ვეტერინარიაში ბაქტერიოფაგის ფართოდ გამოყენების შესაძლებლობის დამადასტურებელია გასულ საუკუნეში პულოროზის, სალმონელოზის და ეშერიხიოზის სამკურნალო-პროფილაქტიკური მიზნით მათი წარმატებით გამოყენება და თანამედროვე პერიოდში შესრულებული ნაშრომების ანალიზი [1,4]. ბაქტერიოული ეტიოლოგიის ინფექციური დაავადებების რაციონალური მკურნალობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში მოითხოვს ბაქტერიული ინფექციური აგენტის გამოყოფას, სამკურნალო პრეპარატის მიმართ მგრძნობელობის დადგენას და შედეგებიდან გამომდინარე, მაღალი სამკურნალო პროფილაქტიკური საშუალების შერჩევას. თემის მიზანი. ნაშრომი ითვალისწინებს ფურების რძიდან მასტიტის გამომწვევი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 278 სტაფილოკოკების გამოყოფას და შესწავლას, პათოგენის ანტიბიოტიკო და ფაგომგრძნობელობის დადგენას, რაც საფუძვლად დაედება რაციონალური მკურნალობისათვის ფაგური პრეპარატის ფართოდ გამოყენებას და ეფექტური პრეპარატების შემუშავებას. კვლევის ობიექტი და მეთოდები. დასახული მიზნის შესასრულებლად გამოკვლევებს დავუქვემდებარეთ მასტიტით დაავადებული სტაფილოკოკების 13 საველე შტამი (მათ შორის 8 st. aureus და 5 st. epidermidis შტამი). ცდებში გამოყოფილი შტამების მგრძნობელობა დავადგინეთ 8 კომერციული ანტიბიოტიკის და 2 ფაგური პრეპარატის მიმართ. გამოყოფილი სტაფილოკოკების მახასიათებლები შევისწავლეთ კვლევის აპრობირებული მეთოდებით, ანტიბიოტიკომგრძნობელობა – დისკო-დიფუზიის, ხოლო ფაგომგრძნობელობა – პეტრის ფინჯნებში ბაქტერიათა ზონრებზე პრეპარატების დაწვეთებით. შედეგების ანალიზი. ცდების მსვლელობა მოიცავდა ორ ეტაპს. პირველი ეტაპი ითვალისწინებდა რძის ნიმუშების გამოკვლევას მასტისან ტესტით და დადებითად მორეაგირეებიდან პათოგენების ინდიკაციას და იდენტიფიკაციას მორფოლოგიურკულტურალური და ბიოქიმიური თვისებებით. ცდების მსვლელობის შედეგად გამოყოფილ იქნა სტაფილოკოკის 13 იზოლატი (8 st. aureus და 5 st. epidermidis). მათი საერთო ნიშან-თვისებებია: გრამდადებითობა, მკვრივ საკვებ არეებზე s ტიპის კოლონიების წარმოქმნა; კატალაზური და პროტეოლიზური აქტივობა, h2s გამომუშავება; st. aureus შტამებისათვის დამახასიათებელია მოვარდისფრო პიგმენტის წარმოქმნა; მანიტის ფერმენტაცია და აქტიურად ერითროციტების დაშლა (ჰემოლიზი), რასაც მოკლებული აღმოჩნდა st. epidermidis შტამები; გამონაკლისად უნდა ჩაითვალოს st. epidermidis -12 და st. epidermidis-13 შტამები სუსტად გამოხატული კატალაზური და ჰემოლიზური აქტივობით (ცხრილი 1). დისკო-დიფუზიის მეთოდით სტაფილოკოკის საველე შტამების ანტიბიოტიკომგრძნობელობის შესწავლით გამოვლინდა პათოგენების მაღალი მგრძნობელობა თანამედროვე ანტიბიოტიკის დოქსაციკლინისადმი. ამასთან მხედველობაშია მისაღები აქტივობის მაღალი მაჩვენებელი, რომელმაც სტაფილოკოკის 11 შტამის მიმართ s, ხოლო გამონაკლისად ორი შტამის შემთხვევაში j შეადგინა. სტაფილოკოკის შტამებმა ასევე მაღალმგრძნობელობა გამოავლინეს ციპროფლოქსაცინის შემთხვევაში, რომლის ხარისხობრივმა მაჩვენებელმა მხოლოდ სამ შემთხვევაში j ტოლი აღმოჩნდა, ხოლო უმეტეს შემთხვევაში s. შედარებით დაბალი აქტიურობა გამოვლინდა ტეიკოპლანინისა და ვანკომიცინის მიმართებაში. ამასთან გამოიკვეთა სტაფილოკოკების მონო და პოლირეზისტენტობა; კერძოდ დაფიქსირდა მდგრადობა st. aureus 02, st. aureus – 5, st. aureus – 07 რეზისტენტობა სტრეპტომიცინის, st. epidermidis 08 ამოქსაცილინის, st. epidermidis 09 და st. epidermidis 10, st. aureus 03 აზითრომიცინის, ამოქსაცილინის და ვანკომიცინის; st. aureus 04 ამოქსაცილინის, ტეიკოპლანინის, სტრეპტომიცინის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 279 და ტობრომიცინის, st. epidermidis 13 აზითრომიცინის, სტრეპტომიცინის, ტობრომიცინის და ქლორამფენიკოლის მიმართ (ცხრილი 2). ცდების დასკვნითი ეტაპი ითვალისწინებს მასტიტის გამომწვევი სტაფილოკოკების ფაგომგრძნობელობის შესწავლას პათოგენების ბულიონიანი კულტურებიდან პეტრის ფინჯნებში აგარზე გავლებულ ზონრებზე ფაგების დაწვეთების მეთოდით. ჩატარებული გამოკვლევებით გამოვლინდა ფაგიოს, პიოფაგის, სეპტაფაგის ინტენსიური ლიტიური აქტივობა. რეზისტენტული შტამების მინიმალური რაოდენობით არსებობს ფონზე, რაც განსაკუთრებით ნიშანდობლივია ფაგიოსათვის (ცხრილი 3). აღნიშნული ფაგის ლიტიურმა აქტივობამ cl და scl შეადგინა. აღნიშნული ფაგებთან შედარებით უმნიშვნელო დაბალი მაჩვენებელი აღმოაჩნდა სეპტაფაგს, რაც ორი არამგრძნობიარე სტაფილოკოკის შტამებში ჰპოვა ასახვა. სპეციფიკური ბაქტერიოფაგების მეცხოველეობაში ფართოდ გამოყენების პერსპექტივის მიმანიშნებელია მის მიმართ რეზისტენტული შტამების მცირე რაოდენობა, რომელმაც ჩვენი ცდებიდან გამომდინარე ანტიბიოტიკების შემთხვევაში 7,7-38,5% ხოლო ფაგებისამ 7,7% (სეპტაფაგი) (ცხრილი 4; 5). ჩატარებული გამოკვლევები ცხადყოფს, რომ მასტიტების სწორი და ეფექტური მკურნალობის ჩატარება საჭიროებს ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში პათოგენის იდენტიფიცირებას, მგრძნობელობის შესწავლას, რაც ეფექტურად მომქმედი პრეპარატის შერჩევას დაედება საფუძვლად. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 280 ცხრილი 1 მასტიტის გამომწვევი სტაფილოკოკების მორფოლოგიური, კულტურალური და ბიოქიმიური თვისებები n სტაფილოკოკები ს შტამები ნა ცხ ებ ში გ ან ლ აგ ებ ა გრ ამ ით შ ეღ ებ ვა კო ლ ო ნი ებ ის ფ ო რ მა h 2 s წ არ მო ქმ ნა მა ნი ტ ის ფ ერ მე ნტ აც ია კა ტ ალ აზ უ რ ი აქ ტ ივ ო ბა პრ ო ტ ეო ლ იზ ი ჰე მო ლ იზ უ რ ი აქ ტ ივ ო ბა პლ აზ მო კო აგ ლ აც ია 1. st. aureus – 01 ყურძნი ს მტევნის + s + + + + + + 2. st. aureus – 02 „____“ + s + + + + + + 3. st. aureus – 03 „____“ + s + + + + + + 4. st. aureus – 04 „____“ + s + + ± + + + 5. st. aureus – 05 „____“ + s + + + + + + 6. st. aureus – 06 „____“ + s + + + + + + 7. st. aureus – 07 „____“ + s + + + + + + 8. st. aureus – 08 „____“ + s + + + + + + 9. st. epidermidis – 09 „____“ + s ± + + + 10. st. epidermidis – 10 „____“ + s + + + ± 11. st. epidermidis – 11 „____“ + s + + + 12. st. epidermidis – 12 „____“ + s + ± + ± 13. st. epidermidis – 13 „____“ + s + ± + + georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 281 ცხრილი 2 სტაფილოკოკების ანტიბიოტიკომგრძნობელობა n მიკრობის დასახელება აზ ით რ ო მი ცი ნი ამ ო ქს აც ილ ინ ი დ ო ქს აც იკ ლ ინ ი ვა ნკ ო მი ცი ნი ტ ეი კო პლ ან ინ ი სტ რ ეპ ტ ო მი ცი ნი ტ ო ბრ ამ იც ინ ი ქლ ო რ ამ ფ ენ იკ ო ლ ი ცი პრ ო ფ ლ ო ქს აც ინ ი 1. st. aureus – 01 r i s s s r s s s 2. st. aureus – 02 i i s s s r i s s 3. st. aureus – 03 r r s r i i i i s 4. st. aureus – 04 i r s i r r r s i 5. st. aureus – 05 s i s s i r i s s 6. st. aureus – 06 r s s i i i s r i 7. st. aureus – 07 s s s s i r s s s 8. st. aureus – 08 s r s i s i i s s 9. st. epidermidis – 09 r s s i i s i s i 10. st. epidermidis – 10 r i s i s s i i s 11. st. epidermidis – 11 s s s s i s i i s 12. st. epidermidis – 12 s s s s s s s s s 13. st. epidermidis – 13 r i s i i r r r s georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 282 ცხრილი 3 სტაფილოკოკების ფაგომგრძნობელობა n მიკრობის დასახელება ფაგიო სეპტაფაგი 1. st. aureus – 01 cl cl 2. st. aureus – 02 cl cl 3. st. aureus – 03 ol cl 4. st. aureus – 04 cl cl 5. st. aureus – 05 cl scl 6. st. aureus – 06 cl cl 7. st. aureus – 07 ol scl 8. st. aureus – 08 scl r 9. st. epidermidis – 09 cl scl 10. st. epidermidis – 10 cl scl 11. st. epidermidis – 11 ol ol 12. st. epidermidis – 12 scl scl 13. st. epidermidis – 13 cl r georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 283 ცხრილი 4 სტაფილოკოკები ანტიბიოტიკომგრძნობელობის მაჩვენებლები %-ში n მიკრობის დასახელება მგრძნობელობა (%) რეზისტენტული (%) 1. აზითრომიცინი 61,5 38,5 2. ამოქსაცილინი 76,9 23,1 3. დოქსიციკლინი 100,0 4. ვანკომიცინი 92,3 7,7 5. ტეიკოპლანინი 92,3 7,7 6. სტრეპტომიცინი 61,5 38,5 7. ტობრამიცინი 92,3 7,7 8. ქლორამფენიკოლი 84,6 15,4 9. ციპროფლოქსაცინი 100,0 – ცხრილი 5 სტაფილოკოკების ფაგომგრძნობელობის %-ში n ბაქტერიოფაგების დასახელება მგრძნობელობა %ში რეზისტენტობა (%) 1. სეპტაფაგი 92,3 7,7 2. ფაგიო 100,0 – დასკვნები 1. მასტიტით დაავადებული რძიდან გამოყოფილი სტაფილოკოკები (st. aureus და st. epidermidis) მორფოლოგიური, კულტურალური და ბიოქიმიური ნიშანთვისებებით ტიპური პათოგენებია. 2. შესწავლილი სტაფილოკოკებისა ანტიბიოტიკორეზისტენტობის მაჩვენებელი 7,7-38,5%-ის ფარგლებში მერყეობს, ხოლო სეპტაფაგების მიმართ მდგრადობა 7,7%. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 284 3. ბაქტერიოფაგები გვერდით მოვლენებს მოკლებული ბიოლოგიური პრეპარატებია, რომლის მიმართაც ბაქტერიებს არ ახასიათებთ რეზისტენტობის გამომუშავების თვისება. 4. ფაგიოსათვის დამახასიათებელია მაღალი ლიტიური აქტივობა, რაც ქმნის საფუძველს სტაფილოკოკური ეტიოლოგიის სამკურნალოდ გამოსაყენებლად. 5. პოლიეტიოლოგიიდან გამომდინარე მასტიტების ეფექტური მკურნალობისათვის საჭიროა დაავადების აღმძვრელი სხვა ბაქტერიული პათოგენების საწინააღმდეგო ფაგების მოძიება და მკურნალობის ციკლში ჩართვა. გამოყენებული ლიტერატურა: 1. კვესიტაძე ი. ბაქტერიოფაგის გამოყენება ხბოს პარატიფისა და კოლიბაქტერიოზის წინააღმდეგ. თბილისი, სახელმწიფო გამომცემლობა, 1952, 131 გვ. 2. вечеркин а. с. нерациональное использование антибиотиков в животноводстве // ветеринария, 2004. №9. с. 7. 3. гусев а., светог э., глязков р., теимуразов с., приходько с., павлов с. мониторинг возбудителей бактериальных инфекции. ж. птицеводство, 2003. №2, 8-10. 4. самадашвили м.с. профилактическая эффективность пуллорного бактериофага. тезисы 2-ой межведомст. конф. по проблеме бактериофагии. тбилиси, 1959, с. 8485. 5. gerber j., coffin s., smathers s., zaoutis t. trends in the incidence of methicillinresistant staphylococcus aureus infection in children’s hospitals in the united states. clein. infect. dis 2009. 49 (1): 65-71. 6. schwarz s., cardoso m., blobel h. plasmid medinted chlorampheicol resistance in staphylococcus huicus. j. gen. microbiol 1989. n12, p. 3329-3336. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 285 characteristics, antibiotic and phage susceptibility of staphylococci causing mastitis kereselidze maia1, natidze merab2, uridia rusudan1, chulukhadze ana1 1european university 2 samtskhe – javakheti state university abstract the aim of the work is to isolate the pathogen based on the polyetiology of mastitis and the predominant role of staphylococci in the pathogenesis of the disease; to differentiate them by morphological, cultural and biochemical properties, and to study antibiotic and phage sensitivity. 13 strains of staphylococci were isolated and identified from milk samples. among them, 8 st. aureus and 5 st. epidermidis field isolates. their high sensitivity to doxycycline was revealed by the disk-diffusion method, the qualitative index of which was s. in addition, the polyresistance of some strains to azithromycin and streptomycin was determined to be 38.5-38.5%, and to amoxicillin to be 23.10%. in the process of research, the complete lability of all staphylococcal strains to phage (100%) was revealed. only 7.7% of staphylococci were found to be resistant to septaphage. the results obtained demonstrate the high lytic activity of phages and the prospect of using them as a drug devoid of side effects for the treatment of animals suffering from mastitis. a significant advantage of bacteriophage over other drugs is that bacteria do not have the property of developing resistance to it. keywords: resistance, isolate, strain, bacteriophage, antibiotic, identification, pathogen. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 668 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.46 risk analysis and control of information systems in iso/iec 17025 accredited testing laboratories nino lortkipanidze 1georgian technical university, faculty of informatics and control systems, tbilisi, georgia abstract in the era of digital transformation, information security has become a critical determinant of reliability in iso/iec 17025 accredited testing laboratories, especially those conducting transformer parameter measurements that directly influence national energy infrastructure. this study develops a comprehensive risk analysis and control framework grounded in iso/iec 27005 and nist sp 800-30 methodologies and enhanced with modern cybersecurity mechanisms, including zero trust architecture, devsecops practices, automated monitoring, and disaster recovery solutions. to provide an integrated evaluation of laboratory information system resilience, the research introduces a trustworthiness index (ti), combining confidentiality, integrity, and availability as core security attributes. simulation results involving three hypothetical laboratories demonstrate that the implementation of advanced control mechanisms significantly increases ti values—from medium trustworthiness levels (55–68) to high levels (78–85). additionally, an optimization model using the steepest ascent method identifies the most effective configuration of controls for each laboratory profile, ensuring resource-efficient security enhancement. the findings reveal that compliance with iso/iec 17025 alone is insufficient to guarantee comprehensive information security, highlighting the need for systematic integration of international cybersecurity standards. future work will involve validating the proposed model using real laboratory data and extending the ti methodology to multi-criteria or weighted assessment approaches. key words: accredited testing laboratories, information security, iso/iec 17025, iso/iec 27005, risk management georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 669 introduction in the modern digital era, information systems security represents one of the most critical challenges for both private companies and the public sector. the process of digital transformation has significantly increased the volume, sensitivity, and value of data flows within organizations, thereby intensifying the risks of cyberattacks, technical failures, and mismanagement of information. this issue is particularly important for accredited testing laboratories operating under the iso/iec 17025 standard [1]. such laboratories ensure the reliability of measurement and control processes, which serve as the basis for numerous technical and economic decisions. the data generated within laboratories directly affect the safety and efficiency of energy systems, including the evaluation of electrical characteristics of transformers. in transformer testing, the measured parameters—no-load losses, insulation resistance of windings, winding resistance under direct current, dielectric loss angle, and transformation ratio—represent critical information for the resilience of energy infrastructure. the loss, alteration, or misinterpretation of such data may lead to significant economic damage and even large-scale failures of power systems. therefore, the analysis of information system risks and the application of modern control methods in laboratories is not only essential for fulfilling accreditation requirements but also represents a strategic component of energy sector reliability and national energy security. this research addresses this necessity by aiming to highlight methods and tools that strengthen the resilience, security, and efficiency of information systems in laboratories accredited under iso/iec 17025. with these challenges in mind, the present study sets the following research objectives: the main objective of the research is to study and model modern methods for analyzing and controlling information system risks in accredited testing laboratories (in compliance with iso/iec 17025), with a focus on laboratories conducting electrical parameter measurements of transformers. this objective is broken down into the following tasks: to compare information security and risk management practices across three hypothetical laboratories; to identify, classify, and evaluate risks based on international standards (iso 27005, nist sp 800-30); to explore the applicability of modern control mechanisms such as zero trust, devsecops, and automated monitoring tools; to develop recommendations aimed at increasing the resilience of laboratories. this paper contributes by developing an integrated framework that not only complies with iso/iec 17025 but also strengthens resilience against cyber and operational risks. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 670 related work existing studies on information security and risk management provide a strong methodological basis for the analysis of accredited testing laboratories. iso/iec 27005 [2] and nist sp 800-30 [3] offer internationally recognized frameworks for systematic identification and evaluation of risks in information systems. research on zero trust architectures [4] emphasizes the elimination of implicit trust and continuous verification of users and devices, while devsecops practices [7] integrate security into the entire software lifecycle. studies on cloud computing security highlight challenges of ensuring confidentiality and reliability in cloud-based infrastructures, where risks such as data leakage and service availability remain critical [6], [10]. additionally, recent works on cyber-physical systems security [5] and digital infrastructure [8] trustworthiness contribute to the development of integrated evaluation models. however, despite these advances, limited attention has been paid to the specific context of iso/iec 17025 accredited laboratories, where the accuracy of transformer measurements directly affects energy system resilience. this gap motivates the need for tailored approaches that combine international best practices with laboratory-specific requirements [9]. therefore, this research addresses a gap by contextualizing information security risk management specifically for transformer parameter testing laboratories. proposed method to validate the applicability of international standards in practice, three hypothetical laboratories were modeled to represent different infrastructural and organizational contexts. laboratory a – accredited by the national accreditation center, employing 15 staff members. main focus: measurement of power transformer energy efficiency. data processing: conducted within an in-house erp system. risks: unauthorized alteration of measurement results due to insufficient access controls; inadequate data archiving policies. laboratory b – accredited according to an international scheme (via ilac). main focus: quality control of smalland medium-capacity transformers. data processing: performed on a cloud-based platform (saas). risks: availability issues of cloud infrastructure; cybersecurity threats such as phishing and data leakage. laboratory c – a mixed-profile laboratory conducting tests on both high-voltage and low-voltage equipment. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 671 main focus: analysis of dielectric losses. data processing: based on internal servers within an isolated network. risks: physical security violations; lack of backup systems. the analysis of these laboratory profiles provides a basis for identifying and assessing risks within a systematic framework, as defined by the research methodology. data collection: modeling of hypothetical scenarios derived from the requirements of iso/iec 17025 [1]. risk identification: combination of iso 27005 [2] and nist sp 800-30 [3] methodologies. evaluation criteria: impact on the accuracy and reliability of measurements; availability and integrity of information; compliance of the laboratory with the standard. algorithm description a risk matrix was developed for each laboratory, illustrating the sources of risk, their consequences, probability, impact, overall risk level, and potential control mechanisms. the identified risks are summarized in risk matrices for each laboratory (see table 1, table 2, and table 3). table 1. risk matrix for laboratory a risk source consequence probability impact risk level control mechanism unauthorized alteration of measurement results in erp loss of data reliability medium high high data integrity checks (hash/checksum), access logging inadequate archiving policy loss of historical data high medium high backup archives, automated backup system weak authentication mechanisms unauthorized access medium high high multi-factor authentication (mfa) power outage interruption of measurement process low high medium use of ups and generators georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 672 table 2. risk matrix for laboratory b risk source consequence probability impact risk level control mechanism cloud service outages loss of access to data medium high high multi-tenant hosting, sla management phishing attacks, data leakage breach of confidentiality high high very high zero trust model, anti-phishing, soc monitoring network interruption delay in measurements medium medium medium network backup channels incorrect user privileges alteration of critical data medium high high rbac model (rolebased access control) table 3. risk matrix for laboratory c risk source consequence probability impact risk level control mechanism physical intrusions device damage low high medium physical security control (card system, cameras) absence of backup systems total data loss in case of failure medium high high automated backup servers internal network failures measurement delays medium medium medium network monitoring and recovery plans uncontrolled personnel access, data alteration or deletion medium high high rbac, mfa, regular access audit georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 673 these matrices enable a detailed view of laboratory vulnerabilities, the probability of threat realization, and the degree of their impact. however, risk identification and classification alone are insufficient. while the matrices reveal individual risk levels, an integrated indicator is needed to evaluate the overall system security. in modern information security risk management approaches, particular importance is given to the objective assessment of system trustworthiness. for this study, a hypothetical model of the trustworthiness index (ti) was developed, based on a three-dimensional framework aligned with international standards. the ti is defined as an integrated metric combining the evaluation of: confidentiality (c) integrity (i) availability (a) these parameters were selected as the core determinants of information system trustworthiness in line with iso/iec 27001 and iso/iec 17025 requirements. at the first stage, each parameter was scored on a scale of 0 to 100, where 0 represents a critically vulnerable state and 100 indicates maximum protection. the scoring was derived from the results of the risk matrices describing identified threats, their probability of occurrence, and their potential impact. the trustworthiness index was calculated using the arithmetic mean formula: = + + 3 where: ti – trustworthiness index c – confidentiality score i – integrity score a – availability score evaluation the next stage of the research involved simulation analysis aimed at evaluating how the trustworthiness index of laboratories changes following the integration of different control mechanisms. the simulation considered modern mechanisms such as: zero trust architecture – eliminating implicit trust in system access and enforcing strict identification policies [4]; devsecops practices – embedding security into the development and operational lifecycle [7]; automated monitoring and soc systems – enabling real-time detection and prevention georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 674 of risks [9]; backup and disaster recovery mechanisms – ensuring data protection under critical circumstances. the analysis of laboratory processes showed the following results: the comparative results of trustworthiness index values before and after the implementation of control mechanisms are illustrated in figure 1. laboratory a – at the initial stage, the trustworthiness index was 62. the risk matrix indicated weaknesses in data integrity controls within the erp system and inadequate backup policies. after the adoption of zero trust architecture and automated backup solutions, the probability of data integrity compromise was significantly reduced. consequently, the index rose from 62 to 81, indicating that addressing core security weaknesses ensures higher reliability of measurement results and stronger compliance with iso/iec 17025 requirements. laboratory b – the initial trustworthiness index was 55. the primary risks were related to cloud infrastructure threats, especially phishing and data leakage. the simulation showed that implementing a zero trust model (with continuous verification of access) and soc monitoring (ensuring constant oversight of network activities) substantially reduced the probability of data leakage. as a result, the index increased from 55 to 78. nevertheless, dependency on third-party providers for guaranteed cloud service availability remained a residual risk, preventing the index from reaching its maximum. laboratory c – the initial trustworthiness index was relatively high, at 68, due to the system’s physical isolation and lack of exposure to open networks. however, the absence of backup systems created a major threat of complete data loss under critical conditions. by implementing backup servers, enforcing access control via the rbac model, and adding monitoring tools, system resilience improved significantly. as a result, the index rose from 68 to 85, the highest score among the three laboratories [5], [8], [12]. figure 1 simulation of reliability before and after control mechanisms 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 lab a lab b lab c tr us tw or th in es si nd ex 010 0 simulation of reliability index before and after control mechanisms before after georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 675 optimization of control mechanisms using the steepest ascent method although the simulation process demonstrated the effect of individual control mechanisms on the trustworthiness index (ti), modern cybersecurity management increasingly requires defining optimal combinations of security controls. to address this requirement, the present study integrates a mathematical optimization model based on the steepest ascent method, which determines the configuration of control mechanisms that maximizes ti for each laboratory type [11], [15]. parameterization of security controls to apply optimization techniques, the security control mechanisms were parameterized as continuous variables [0,1], representing the strength of their implementation. the following decision variables were defined: – zero trust strictness level – backup and disaster recovery frequency – soc/monitoring automation depth – access control strength (rbac + mfa) – network segmentation level each variable affects the three main ti components—confidentiality (c), integrity (i), and availability (a)—by reducing the probability or impact of specific risks. objective function the optimization problem aims to maximize the trustworthiness index: = ( ) + ( ) + ( ) 3 . therefore, the mathematical formulation is: maximize ( , , . . . , ) subject to: 1, = 1, . . . ,5. because ti is not analytically known and depends on simulation outcomes, partial derivatives were approximated numerically using finite differences. steepest ascent optimization algorithm the steepest ascent method identifies the direction of the fastest improvement in ti. the gradient vector is computed as: ( ) = [ , , , , ]. at each iteration , the variables were updated using: ( ) = ( ) + ( ( )), georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 676 where is the learning rate selected to ensure stable convergence without oscillation. the algorithm terminated when: ( ( ) ( ( ) < , indicating convergence to a local optimum. optimization results table 4 gradient analysis revealed the most influential control variables for each laboratory laboratory dominant gradient component interpretation a increasing backup frequency yields the largest marginal increase in ti. b zero trust strictness maximizes growth due to high confidentiality risk. c automated monitoring provides the steepest improvement. after optimization (table 4), the model produced the following optimal configurations: laboratory a: high backup frequency + moderate zero trust + strong authentication laboratory b: maximum zero trust + strong anti-phishing and soc monitoring laboratory c: high monitoring automation + strong rbac and mfa figure 2. effect of optimization on trustworthiness index (ti). figure 2 illustrates the comparative changes in the trustworthiness index (ti) for laboratories a, b, and c across three stages: the initial state, the implementation of baseline 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 lab a lab b lab c ti effect of optimization on ti values initial ti after controls after optimization georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 677 security controls, and the optimized configuration derived using the steepest ascent method. the diagram demonstrates that while all laboratories experience a substantial increase in ti after the introduction of standard security measures, an additional improvement is achieved once the optimal combination of controls is applied. this confirms that security mechanisms not only elevate overall trustworthiness but can be further enhanced through mathematical optimization to maximize resilience with efficient resource allocation. laboratory c exhibits the highest post-optimization ti due to its strong gains from monitoring automation and strengthened access control. overall, the figure highlights the importance of both structured cybersecurity enhancements and their optimization for iso/iec 17025 accredited laboratories [13]. the optimization model provides a mathematically justified method for selecting the optimal security investments for iso/iec 17025 laboratories. the method demonstrates that ti can be improved not only through individual controls but also via their synergistic configuration, ensuring efficient resource allocation and maximum resilience of laboratory information systems. conclusion the study demonstrated that information systems security in iso/iec 17025[1] accredited testing laboratories requires a multidimensional approach that extends beyond the baseline requirements of the standard. by integrating international cybersecurity frameworks—iso/iec 27005 [2], nist sp 800-30 [3], zero trust architecture [4], devsecops principles [7], automated monitoring, and disaster recovery—the research showed that laboratory resilience can be significantly increased without compromising operational efficiency. the proposed trustworthiness index (ti) provided a unified and quantifiable method for assessing laboratory information system security across confidentiality, integrity, and availability dimensions. simulation results from three hypothetical laboratories revealed that their ti values increased from medium (55–68) to high levels (78–85) once modern control mechanisms were implemented. these findings confirm that structured cybersecurity interventions have a measurable and substantial impact on the reliability of laboratory measurements, the stability of supporting information systems, and, ultimately, national energy security. furthermore, the optimization model based on the steepest ascent method introduced a novel analytical layer for resource-efficient security enhancement. the results showed that the optimal set of controls varies depending on laboratory characteristics: backup frequency in laboratory a, zero trust strictness in laboratory b, and monitoring automation in laboratory c. this indicates that cybersecurity investment strategies should be tailored to specific infrastructural and operational contexts rather than uniformly applied. nevertheless, the study has limitations. the analysis relied on hypothetical laboratory georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 678 profiles and simulated data, which may not fully capture the complexity of real-world scenarios. the trustworthiness index, although effective as a composite indicator, treats confidentiality, integrity, and availability equally, which may not always reflect operational priorities. future research should therefore validate the model using real laboratory datasets, develop weighted or risk-sensitivity-based versions of ti, and incorporate additional dimensions such as traceability, auditability, and human-factor risks. overall, the developed framework offers a practical and scalable methodology for laboratory managers, accreditation bodies, and cybersecurity specialists seeking to strengthen the protection of measurement data and ensure alignment with global best practices. by combining risk management standards with modern security architectures and optimization methods, this research contributes to advancing the resilience, reliability, and trustworthiness of laboratory information systems in the digital era. references [1] iso/iec 17025:2017. general requirements for the competence of testing and calibration laboratories. geneva: iso. [2] iso/iec 27005:2022. information security, cybersecurity and privacy protection — guidance on information security risk management. geneva: iso. [3] nist sp 800-30 rev. 1. (2022). guide for conducting risk assessments. national institute of standards and technology, u.s. department of commerce. [4] rose, s., borchert, o., mitchell, s., & connelly, s. (2020). zero trust architecture (nist sp 800-207). gaithersburg: nist. [5] humayed, a., lin, j., li, f., & luo, b. (2021). “cyber-physical systems security—a survey.” ieee internet of things journal, 8(7), 5606–5625. [6] abomhara, m., & koien, g. m. (2021). “security and privacy in cloud computing: current challenges and future research directions.” journal of cloud computing, 10(1), 50. [7] shackleford, d. (2022). devsecops practices and tools: a guide for secure development and operations. sans institute. ahmad, r. w., gani, a., & hamid, s. h. a. (2023). “resilience and reliability in cloudbased critical infrastructures.” future generation computer systems, 143, 230–243. [8] georgescu, a. (2024). “trustworthiness in digital infrastructures: towards a unified index for risk assessment.” international journal of information security science, 13(1), 11–25. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 679 [9] enisa (2025). cybersecurity guidelines for testing and calibration laboratories. european union agency for cybersecurity. [10] nona otkhozoria, vano otkhozoria, & shorena khorava. (2022). search for an extremum using the steepest descent method under the conditions of experimental errors. world science, (2(74). https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/28022022/7785 [11] otkhozoria, n., petriashvili, l., zhvania, t., & lortkipanidze, n. (2025). information risk analysis in laboratories complying with iso/iec 17025 standard. international science journal of engineering & agriculture, 4(5), 50–61. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20250405.05 [12] lortkipanidze, n., & otkhozoria, n. (2024). navigating business excellence: the crucial role of information technology service management through best practice itil. georgian scientists, 6(1), 120–124. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.15 [13] otkhozoria, n., petriashvili, l., zhvania, t., & imerlishvili, a. (2025). advancing information system testing: challenges, methods, and practical recommendations. international science journal of engineering & agriculture, 4(2), 203–214. https://doi.org/10.46299/j.isjea.20250402.13 [14] chkheidze, i., otkhozoria, n., & narchemashvili, m. (2021). evaluation of measurement quality using the monte-carlo method. universum, 6570. doi: 10.32743/unitech.2021.84.3-4.65-70 [15] otkhozoria, n., tsiklauri, n., & otkhozoria, v. (2024). selection of mathematical optimization methods for solving engineering practice problems. georgian scientists, 6(2), 286–293. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.02.30 microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 745 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.70 დასავლეთ საქართველოში ინტროდუცირებული, რემონტატული ჟოლოს (rubus idaeus) გაყინვის ახალი ტექნოლოგიების გამოყენება ინგა გაფრინდაშვილი1*, ნარგული ასანიძე2, მამუკა თურმანიძე3; ხათუნა გამყრელიძე3; თამილა. არდემანაშვილი4 1*ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ნინოშვილის ქ. n 35, ბათუმი, 6010, საქართველო, gaprindashvili.inga@gmail.com; 2ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ნინოშვილის ქ. n 35, ბათუმი, 6010, საქართველო asanidze.narguli@gmail.com; 3ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ნინოშვილის ქ. n 35, ბათუმი, 6010, საქართველო mamuka.agr86@gmail.com; 3ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ნინოშვილის ქ. n 35, ბათუმი, 6010, საქართველო gamkrelidze.khatuna@bsu.edu.ge; 4ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ნინოშვილის ქ. n 35, ბათუმი, 6010, საქართველო tamila.ardemanashvili@bsu.edu.ge აბსტრაქტი საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში მოიძებნება ისეთი სასოფლო-სამეურნეო ადგილები, სადაც ჟოლოს (rubus idaeus) მოყვანისთვის ხელსაყრელი აგროკლიმატური პირობებია. მართალია, საქართველოში ჟოლო ამჟამად დიდი რაოდენობით არ მოჰყავთ, მაგრამ ამ კულტურის წარმოების გაფართოებისთვის შესანიშნავი პოტენციალია. იმ ფერმერებს, რომლებსაც შეუძლიათ მაღალი ხარისხის ჟოლოს სტაბილური მიწოდების უზრუნველყოფა, აქვთ რეალიზაციის კარგი შესაძლებლობები როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საზღვარგარეთ. ჟოლო მალფუჭებადი ხილია, ამიტომ აუცილებელია მისი შენახვისათვის გამოვიყენოთ გაყინვის ახალი ტექნოლოგია, რომელსაც ახორციელებს ფლუიდიზირებული სწრაფგამყინავი აპარატები. ამ აპარატებს ახასიათებს მინიმალური გამოშრობის, პროდქტის მარალხარისხოვნად შენახვის და სწრაფი სიჩქარით გაყინვის უნარი. კვლევის მიზანია დავადგინოთ ამ აპარატების უპირატესობა სხვა სამაცივრო დანადგარებთან მიმართებაში. ასეთი სახით გაყინული პროდუქტი კარგად ფასოვდება და დაუფასოებელიც ინახება. ჩვენს მიერ განხორციელდა ჟოლოს შენახვა ასეთ აპარატებში, სადაც ჟოლოს შენახვის ოპტიმალური ტემპერატურაა -1 0 °c (30 32 °f), და > 90 %–ი ტენიანობის პირობები. ჟოლოსათვის მისაღებია ჰაერის რეგულირების შემდეგი რეჟიმი: 10-20% co2 + 5-10%o2. ასე გაყინულ ჟოლოში შენარჩუნებულია ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების თავდაპირველი რაოდენობრივი შემცველობა, იერსახე და გემური თვისებები. საქართველო ისწრაფვის რა ევროკავშირში გაერთიანებისათვის, მით უფრო მეტ აქტუალობას იძენს უსაფრთხო და სტანდარტიზირებული, კონტროლს დაქვემდებარებული პროდუქციის წარმოება. საკვანძო სიტყვები: ჟოლო (rubus ideaus l.), ფლუიდიზირებული შოკური მაცივარი, haccp. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 746 საქართველოში არსებული ხეხილის ბარების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჯერ კიდევ წარმოდგენილია ისეთი ჯიშებით, რომლებიც არ პასუხობს თანამედროვე მოთხოვნებს და კონკურენციას ვერ უწევს ახალ გენოტიპებს. მდგომარეობის გამოსწორებისა და ასორტიმენტის გაუმჯობესების ერთერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა მსოფლიოში მაღალმარკეტინგული მახასიათებლების მქონე ახალი ჯიშების შემოტანა-ინტროგუქცია და მათი კომპლექსუში შესწავლა ჟოლო (rubus ideaus l.) არის ვარდისებრთა ოჯახის წევრი, რომელიც იზრდება, როგორც მრავალწლოვანი კულტურა. ბაზარზე იყიდება წითელი, ყვითელი, იისფერი და შავი ფერის ჟოლო. წითელი და ყვითელი ჟოლო ჯგუფდება ორ ქვე-სახეობად: r. idaeus subsp. vulgatus arrhen.(ევროპული წითელი ჟოლო) და r. idaeus subsp. strigosus michx. (ამერიკული წითელი ჟოლო). შავი ჟოლო, რომელიც ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთ ნაწილშია გავრცელებული (r. occidentalis l.; r. glaucus l.) არის სამხრეთ ამერიკული ტეტრაპლოიდი. იისფერი ფერის ჟოლო (r. neglectus peck.) გამოყვანილია შავი და წითელი ჟოლოს შეჯვარების შედეგად. ბაზარზე გამოტანილი ჟოლოს ჯიშები სევა, პოლიანა და კაროლინა გამოირჩევიან უნიკალური და დელიკატური საგემოვნო თვისებებით და არომატით. ჟოლოს ნაყოფები ხშირად გამოიყენება დესერტის მოსამზადებლად. ჟოლო კენკრაა, რომელიც შედგება მრავალი წვრილი, წვნიანი პატარა ნაწილებისგან, ჟოლოს ნაყოფს აქვს კონუსურად ჩაღრმავებული ადგილი და მწვანე ყუნწი ფოთოლსაფარით. ჟოლოს გავრცელებული ჯიშებია: მიკერი, ჰერიტაჟი, ტულამეენი, ვილამეტი, ჩილივაკი და მუნგერი ( meeker, heritage, tulameen, willamette, chilliwack, munger. გვარა-ხუცუბნის აგროსერვის ცენტრში ჩატარებულმა ბაზრის კვლევამ აჩვენა, რომ ჟოლო რეგიონში ერთერთ ყველაზე მოთხოვნად პროდუქტად ითვლება. სამწუხაროდ, ის რეგიონში მცირე რაოდენობით იწარმოება. სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ა(ა)იპ აგროსერვის ცენტრში ჟოლოს 500მ2 სადემონსტრაციო ნაკვეთი ამოქმედდა. ნაკვეთზე 3 სხვადასხვა ჯიშის ჟოლოს ჯიშები სევა, პოლიანა და კაროლინა, საშუალოდ 3-5კგ-მდე ნაყოფს იძლევა. ეს ჯიშები უხვმსხმოიარობით გამოირჩევა. იგი განაშენიანდა სწორ ან ოდნავ დაქანებულ (<8 %) მიწის ფართობებზე. ნიადაგის ეროზიის თავიდან ასაცილებლად რიგები მოეწყო დაქანების საწინააღმდეგო მიმართულებით. ნარგავების ირგვლივ ჰაერის სათანადო მოძრაობამ ხელი შეუწყო ფოთლების ზედაპირის გაშრობას მეორეს მხრივ, ჟოლო დაცული იყო ძლიერი ქარისაგან, რომელიც ამცირებს მცენარეთა სიძლიერეს და აფერხებს ღეროს ზრდას. გადასამუშავებელი კენკრის თვისებები დამოკიდებულია მათს აგებულებაზე, ფიზიკურ და ქიმიურ შედგენილობაზე, მათში ცალკეული სხვადასხვა კომპონენტის ხარისხობრივ და რაოდენობრივ შემცველობაზე, პროდუქტებზე მოქმედ ტემპერატურაზე, ფარდობით ტენიანობაზე, წნევასა და სხვა ფაქტორებზე. მასალები და მეთოდები ჟოლო უნდა მოიკრიფოს დღის ყველაზე გრილ პერიოდში, ჩვეულებრივ, დილით. არ არის რეკომენდებული კრეფა, როდესაც რბილობის ტემპერატურა 27°c-ზე მაღალია, ამ დროს ნაყოფი ძალიან მგრძნობიარეა დაჭყლეტით დაზიანებისადმი. ამას გარდა, თუ ხილის ტემპერატურა მაღალია, საჭირო იქნება მეტი გაცივება მოსავლის აღების შემდგომ შესანახად გაგრილებისათვის. ჟოლოს მოსავლის აღება არ შეიძლება მაშინ, როდესაც ნაყოფი სველია. ეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 747 გაზრდის ობის განვითარების შემთხვევებს. მოსავლის აღება უნდა ხდებოდეს ყოველდღიურად მთელი სიმწიფის პერიოდში. ჟოლო როგორც წესი, მოკრეფის შემდეგ ეწყობა პატარა (პლასტიკატის ან სხვა სახის) ყუთებში ან საველე ჩასალაგებელში, შესაძლებელია შესაბამისი ხარისხის სპეციალური მუყაოს ყუთების, ასევე, მსუბუქი გადასატანი სადგამის გამოყენება, რომელზეც მოთავსდება პატარა ზომის ყუთები. შესაძლებელია, ასევე მსუბუქი პორტატული სადგამის გამოყენება, რომელზეც მოთავსდება ყუთი, მკრეფავი კი რიგში თავისუფლად გადაადგილდება. ყუთში უნდა იყოს ცალკეული პატარა კონტეინერები ხილის ბაზრისათვის განსაზღვრული ხარისხის მიხედვით დასახარისხებლად. უმჯობესია ნაყოფის დაზიანების თავიდან ასაცილებლად ნედლად რეალიზაციის შემთხვევაში მოკრეფის შემდეგ ჩაეწყოს პირდაპირ სარეალიზაციო ტარაში, გადამუშავების შემთხვევაში შესაძლებელია შედარებით დიდი ტევადობის ტარის გამოყენება. ევროკავშირში საექსპორტოდ გამიზნული კენკრა იკრიფება, ჩვეულებრივ, გამჭვირვალე პატარა კონტეინერებში, რომლებშიც ეტევა დაახლოებით 125-160 გრამი. საქართველოს ადგილობრივი ბაზრისთვის შესაძლებელია სხვა სახის დასაფასოებელი ტარის გამოყენებაც. ჟოლო მალფუჭებადი ხილია ამიტომ იმისათვის რომ შენარჩუნებული იქნას ხარისხი, სასაქონლო სახე და კვებითი ღირებულება, ტრანსპორტირება მიზანშეწონილია მაცივარკონტეინერით აღჭურვილი მანქანებით. ჟოლოს სიმწიფის ძირითადი მანიშნებელია ფერი. ჟოლო უნდა დაიკრიფოს მაშინ, როდესაც ნაყოფს მთლიანად ჯიშისათვის დამახასიათებელი ფერი აქვს. (სხვადასხვა ჯიშს, განსხვავებული წითელი ან ყვითელი ფერის ტონი აქვს) არ შეიძლება ჟოლოს დაკრეფა, ვიდრე ნაყოფი სრულად დამახასიათებელ შეფერილობას არ მიაღწევს. ჟოლოს არ ახასიათებს მოსავლის აღების შემდგომი დამწიფება, ნაყოფში საკვები ნივთიერებების შემცველობა დაკრეფის შემდეგ არ იზრდება და დამწიფებამდე მოკრეფილ ჟოლო უგემურია და დაბალი სასაქონლო სახე აქვს, გარდა ამისა დამწიფებამდე მოკრეფილი ნაყოფის მარცვლები მოკრეფის დროს ჩამოცვივდება ან დაზიანდება. სურათი 1. რემონტატული ჟოლოს ნაყოფის მომწიფების ეტაპები დასავლეთ საქართველოს პირობებში (სურათზე წარმოდგენილია რემონტატული ჟოლოს ნაყოფის მომწიფების თანმიმდევრული სტადიები (c1–c6), რაც მნიშვნელოვანია ხარისხიანი მოსავლის კრეფის ოპტიმალური დროის განსაზღვრისთვის). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 748 თუ ნედლეული განკუთვნილია სარეალიზაციოდ 1-2 დღეში საკმარისია მისი გაგრილება 810°с, 2-3 საათის განმავლობაში (აღების შემდეგ სწრაფად), ამ შემთხვევაში ტრანსპორტირება უნდა განხორციელდეს 10-15°с, ხოლო შენახვა 4-5°c. სამაცივრო კამერებში კენკრის შენახვისას დროდადრო აუცილებელია ჰაერის გამოცვლა– განახლება, მაგრამ უნდა შევნიშნოთ, რომ გარედან შემოსული ჰაერის ტემპერატურა ხშირ შემთხვევაში მეტია ვიდრე სამაცივრო კამერაში მყოფი ჰაერის ტემპერატურა. სათავსოში შემოსული ახალი ჰაერი კი უნდა გაცივდეს სამაცივრო კამერის ტემპერატურამდე. უფრო სასურველია ჟოლოს შენახვა ფლუიდიზირებულ სწრაფგამყინავ მოდიფიცირებულ აიროვან გარემოში, რომელიც ითვალისწინებს შენახვის შემდეგი რეჟიმის დაცვას: ჟოლოს წინასწარი გაგრილება 0-0,5°с ტემპერატურამდე ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა ა. ნ. 90%, с02 ( ნახშირორჟანგი) შემცველობა საცავში უნდა იყოს 20-25% და 02 (ჟანგბადი) 8-10% . ამ რეჟიმით ნაყოფი ინახება 15-20 დღის განმავლობაში ინარჩუნებს ფერს, სიმკვრივეს და არ ფიქსირდება სოკოვანი დაავადებები {1,2,3,4,5]. მცენარეული პროდუქტის შენახვის ეს მეთოდი განსხვავდება დაბალ ტემპერატურაზე შენახვისგან იმით, რომ ეს არ არის ნაყოფის სრულად ცოცხლად შენახვის მეთოდი, თუმცა სასარგებლო ნივთიერებების დიდი უმრავლესობის შენარჩუნება ხდება. კენკროვნებისათვის რომელთა შენახვის ხანგრძლივობა იდეალურ პირობებშიც კი სულ რამდენიმე დღით განისაზღვრება, „ნედლად“ შენახვისთვის იდეალურ მეთოდად შეიძლება ჩაითვალოს [6,7,8,9,10]. როცა სითბო (ენერგია) გადადის მაღალი ტემპერატურული არედან დაბალზე, მაშინ იწარმოება მუშაობა და სრულდება პირდაპირი ციკლი. ხოლო როცა ენერგია გადადის დაბალი ტემპერატურული არედან მაღალზე, მაშინ ენერგია (მუშაობა) იხარჯება და სრულდება შექცევადი ციკლი. როდესაც კარნოს შექცევადი სამაცივრო ციკლის განსახორციელებლად იხარჯება სითბური ენერგია, მაშინ შესაბამის სამაცივრო მანქანებს ეწოდებათ ფლუიდიზირებული მაცივრები, 0°с-ზე ქვევით ტემპერატურის დაწევა გაყინვის დაწყებას იწვევს ჟოლოსათვის. ტემერატურის დაწევასთან ნაყოფის შიგნით ტემპერატურა კლებულობს, მაგრამ გარკვეულ წერტილს რომ მიაღწევს ტემპერატურა მაღლა იწევს განსაზღვრულ დონემდე და შემდეგ ისევ ეცემა, გარემო ტემპერატურის პარალელურად, ვინაიდან ტემპერატურის დაწევის გამო გამოიყოფა წყლის ყინულად ქცევის კუთრი სითბო რაც ტემპერატურას ერთ მომენტში მაღლა სწევს (გადამეტცივების ტემპერატურა) და შემდეგ ტემპერატურა ისევ დაბლა იწევს და წყალი იყინება, ჟოლოს გაყინვის წერტილი გარდა ამისა დამოკიდებულია ჯიშზე და ნაყოფის თვისებებზე: სიმწიფის ხარისხი, ქიმიური შემადგენლობა, უჯრედის წვენის კონცენტრაცია და სხვა. რაც მეტია ნაყოფში მშრალი ნივთიერების პროცენტული რაოდენობა და ნაკლებია წყალი, მით უფრო დაბალია მისი გაყინვის ტემპერატურა, მაგრამ ყველა შეთხვევაში ის 0°с-ზე ნაკლებია, ჟოლოს ძირითადი სახეობებისთვის მისი ნიშნული -1°с,-ის დაბლა ფარგლებშია. გაყინვით შენახვის პრაქტიკაში ნედლეულს ორი დანიშნულება შეიძლება ჰქონდეს: გაყინული ხილი როგორც უშუალო მოხმარების პროდუქტი და გაყინული ხილი როგორც გადასამუშავებელი ნედლეულინახევარფაბრიკატი[11,12,13,14,15].მაცივარ კამერაში გაყინვის პროცესი შემდეგი ეტაპისაგან შედგება: 1. ტემპერატურის დაწევა +20°с ; 0°с მდე. 2. 0 °с −5°с მდე. 3. −5 °с; −18°с მდე . 4. −18°с; −25°с. პროცესის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია გაცივების სისტემებზე, კამერის დატვირთვის ნორმებზე და სხვა[16,17,18,19]. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 749 სქემა 1. ჟოლოს გაყინვის ტექნოლოგიური სქემა ჟოლოს ნაყოფის პოპულარობა გამოწვეულია მასში ბიოლიგიურად აქტიური ნივთიერებების შემცველობით, მათ შორის l–ასკორბინის მჟავას მაღალი კონცენტრაციით. ვიტამინ c-ს განსაზღვრას ვაწარმოებდით მაღალი წნევის სითხური ქრომატოგრაფირების მეთოდით. ამ ნაერთების დეტექტირება მიმდინარეობდა 254 ნმ-ზე. მოძრავ ფაზად გამოყენებულ იქნა 5% meoh 5m h2so4-ით, გამხსნელის სიჩქარე შეადგენდა 0,7 მლ/წთ-ში, ხოლო საკვლევი ნიმუშის რაოდენობა 20µl -ს. ქრომატოგრაფირებისათვის ნიმუშის მომზადება მიმდინარეობს სწრაფად, რადგანაც ადგილი არ ჰქონოდა საანალიზო ნიმუშში ვიტამინ c-ს დაჟანგვას. საერთო ვიტამინ c-ს განსაზღვრისათვის ქიმიურ ჭიქაში ვწონიდით საანალიზო ნიმუშის 1გ-ს, გადაგვქონდა ფაიფურის როდინში, სადაც ვამატებდით 2%-იანი მარილმჟავას 10 მლ-ს. ვსრესდით და ვაყოვნებდით 10-15 წუთით. ვიტამინ c-ს სტაბილიზაციისათვის ვამატებდით 2%-იან მეტაფოსფორმჟავას ან მჟაუნმჟავას. ფილტრატი გადაგვქონდა 25 მლ-იან მზომ კოლბაში და წყლით ვავსებდით ნიშანხაზამდე. ნიმუში მომზადების შემდეგ უმალვე ექვემდებარება ქრომატოგრაფირებას. როგორც ცნობილია, ვიტამინი c მცენარეულ ნედლეულში არსებობს ბმული და თავისუფალი სახით. rubus-ის ნაყოფში ამ თანაფარდობის დასადგენად ვაწარმოეთ მათი ცალკეულად ქრომატოგრაფირება. კერძოდ, თავისუფალი სახით მყოფი ვიტამინ c-ს განსაზღვრისათვის მოვამზადეთ საანალიზო ნიმუშის წყლიანი გამონაწვლილი (1:25), რომლის ფილტრატი იყო უკვე ნიმუში თავისუფალი ფორმის რაოდენობრივი განსაზღვრისათვის, ხოლო ბმულ მდგომარეობაში მყოფი ვიტამინ cს გამოწვლილვისათვის ფილტრის ქაღალდზე დარჩენილი ნიმუში გადაგვქონდა ფაიფურის როდინში, რომლის დამუშავებასაც ვაგრძელებდით ისე, როგორც საერთო ვიტამინ c-ს განსაზღვრისას. კერძოდ, ვამატებდით 2%-იანი მარილმჟავას 10 მლ-ს. ვსრესდით და ვაყოვნებდით 10-15 წუთით. სტაბილიზაციისათვის კი ვამატებდით 10 მლ 2%-იან მეტაფოსფორმჟავას ან მჟაუნმჟავას. ფილტრატი გადაგვქონდა 25 მლ124 იან მზომ კოლბაში georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 750 და წყლით ვავსებდით ნიშანხაზამდე. შემდეგ ვახდენდით მიღებული ხსნარების ცენტრიფუგირებას 2-3 წთ-ის განმავლობაში 3000-5000 ბრ/წთში. სუპერნატანტს ვუშვებდით მემბრანულ ფილტრში (acrodisc lc pvdf-waters corporation), (0,45მკმ), რაც ხელს უწყობდა ქრომატოგრაფიული სვეტის ექსპლუატაციის დროის გახანგრძლივებას. მწსქ დროს აღმოჩენილი იქნა კორელაცია ასკორბინის მჟავას რაოდენობრივ შემადგენლობასა და ქრომატოგრამაზე პიკის ფართობს შორის, რამაც საშუალება მოგვცა აგვეგო საკალიბრო მრუდი (სურათი 7.1.) და l-ასკორბინის მჟავას რაოდენობრივი განსაზღვრისათვის გამოგვეყენებინა შემდეგი ფორმულა: x = a 0.019 fv სადაც:x-l–ასკორბინის მჟავას შემცველობა მშრალ მასაზე გადაანგარიშებით მგ/გ . vსაანალიზო ექსტრაქტის საერთო მოცულობა მლ; a – ნიმუშის მასა გ; ƒ – ქრომატოგრამაზე l –ასკორბინის მჟავას ფართობი სმ 2 ; 0,019 კორელაციის კოეფიციენტი პიკის ფართობსა და l –ასკორბინის მჟავას კონცენტრაციას შორის. სურათი 7.1. l –ასკორბინის მჟავას საკალიბრო მრუდი: სურათი 2. l –ასკორბინის მჟავას საკალიბრო მრუდი area 0 200000 400000 6 ცხრილი 1. ცხრილი, რომელიც ასახავს rubus saxatilis l.-ის წვენში საერთო l-ასკორბინის მჟავას (ვიტამინი c) ანალიზის შედეგებს, შეიძლება შემდეგნაირად გამოიყურებოდეს: სახელი შეყოვნების დრო (retention time, წთ) პიკის ფართობი (area) % ფართობი (% area) l-ასკორბინის მჟავა 1.195 1,277,410 78.82 ასკორბინის მჟავათი ასევე მდიდარია მაყვლის rubus caucasicus focke-ს ნაყოფი, მაგრამ ჟოლოსთან შედარებით მისი რაოდენობა ნაკლებია და შეადგენს 1,42 გ/კგ (საერთო ვიტამინი c). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 751 სურათი 3. ავთენტური თავისუფალი და ბმული l ასკორბინმჟავას ქრომატოგრამა ზემოთ თქმულიდან გამომდინარე შეიძლება დავასკვნათ, რომ მაყვლისა და ჟოლოს ნაყოფი ხასიათდება სასიამოვნო არომატით. ამასთან ერთად, აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ჟოლოსა და მაყვლის ნაყოფი მდიდარია ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთებით და ადამიანის დღიურ მოთხოვნას ნაწილობრივ უზრუნველყოფს. მაყვლის ნაყოფში რესვერატროლის კვლევა ბოლო დროს დიდი ყურადღება ეთმობა ხილსა და კვების პროდუქტებს შორის. დასკვნა კვლევით დავადგინეთ, რომ ჟოლოს გაყინვის წერტილი დამოკიდებულია როგორც ჯიშზე, ასევე ნაყოფის თვისებებზე: სიმწიფის ხარისხი, ქიმიური შემადგენლობა, უჯრედის წვენის კონცენტრაცია და სხვა. რაც მეტია ნაყოფში მშრალი ნივთიერების პროცენტული რაოდენობა და ნაკლებია წყალი, მით უფრო დაბალია მისი გაყინვის ტემპერატურა, მაგრამ ყველა შეთხვევაში ის 0°с-ზე ნაკლებია, ჟოლოს ძირითადი სახეობებისთვის მისი ნიშნული -1°с,-ის დაბლა ფარგლებშია. გაყინვით შენახვის პრაქტიკაში ნედლეულს ორი დანიშნულება შეიძლება ჰქონდეს: გაყინული ხილი როგორც უშუალო-მოხმარების პროდუქტი და გაყინული ხილი როგორც გადასამუშავებელი ნედლეული-ნახევარფაბრიკატი. ფლუიდიზირებულ აპარატებში -მაცივარ კამერაში გაყინვის პროცესი შემდეგი ეტაპისაგან შედგება: 1. ტემპერატურის დაწევა +20°с ; 0°с მდე. 2. 0 °с −5°с მდე. 3. −5 °с; −18°с მდე . 4. −18°с ; −25°с. პროცესის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია გაცივების სისტემებზე, კამერის დატვირთვის ნორმებზე და სხვა. დადგენილი იქნა რომ რემონტატული ჟოლოს ნაყოფების გაყინვა ფლუიდიზირებულ დანადგარებში უფრო მნიშვნელოვანი და ხელსაყრელია, რადგანაც ნარჩუნდება ვიტამინ l ascorbic acid თავდაპირველი რაოდენობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 752 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. frozen food technology, edited by c.p. mallett, blackie academic & professional, pp. 339. anon., 1997. 2.handbook of food preservation, edited by m.s. rahman, marcel dekker, inc., pp. 809. anon., 2000. 3.მიქაბერიძე მ. კვების საწარმოების პროცესები და აპარატები. დამხმარე სახელმძღვანელო. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, ქ. ქუთაისი. 2011 წ. 270 გვ. 4.მიქაბერიძე მ. მასათაცვლის პროცესები კვების მრეწველობაში. დამხმარე სახელმძღვანელო. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, ქ. ქუთაისი. 2011 წ. 108 გვ. 5. მიქაბერიძე მ. საკვები პროდუქტების და ნედლეულის ძირითადი თვისებები. მეთოდური მითითება საგანში: “კვების საწარმოების პროცესები და აპარატები” და “ს/კ ნედლეულის გადამამუშავებელ საწარმოთა ტექნოლოგიური მოწყობილობა”. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, ქ. ქუთაისი. 2012 წ. 50გვ 6.მიქაბერიძე მ. კვების საწარმოებში ნაყარი, თხევადი და გაზობრივი მასალების შიგა საწარმოო სატრანსპორტო მოწყობილობანი. მეთოდური სახელმძღვანელო. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, ქ. ქუთაისი. 2012. 76 გვ. 7.მიქაბერიძე მ. კვების საწარმოების ზოგიერთი მანქანა-აპარატურული სისტემის გაანგარიშება-შერჩევა. მეთოდური სახელმძღვანელო. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, ქ. ქუთაისი. 2012 წ. 100 გვ. 8.მიქაბერიძე მ. ხილ-ბოსტნეულის სამაცივრო ტექნიკა–ტექნოლოგია. დამხმარე სახელმძღვანელო.aაკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, ქ. ქუთაისი.2013. 216 გვ. 9. ჩავლეიშვილი ა. სოფლის მეურნეობის პროდუქტთა შენახვისა და გადამუშავების ტექნოლოგია. გამომცემლობა „განათლება“. თბილისი, 1988, 508გვ. 10. kavetskiy g., vasiliev b. processes and apparatuses of food technology, moscow “kolos”, 2000, p. 551. 11. pigarev v. arkhipov p. refrigerating machines and air conditioning units. publishing house “marshrut”. moscow. 2003, p.423. 12. gorev s. automation of refrigeration units and control equipment. lecture course. publishing house kstu. petrozavodsk-kamchatsky. 2008, p.116. 13. krzhimovsky v.e., skripkin v.v., filyunin g.i. domestically built refrigeration sections. moscow: transport, 1983. — 184 p. 14. kurylev e.s., gerasimov n.a. refrigeration units. 2nd edition, add. l.; mechanical engineering, 1970. — 672 p. 15. langley b.k. refrigeration engineering and air conditioning. moscow: light and food industry, 1981. — 480 p. 16. installation and operation manual: air conditioning unit for ukv-31 passenger cars. moscow: transport, 2000. 400 p. 17. heat exchangers of heat exchange units / g.n. danilova, s.n. bogdanov, o.p. ivanov et al.; ed. by g.n. danilova. leningrad: mechanical engineering, 1986. 303 p. 18. guide to calculating the heat balance of cold storage chambers and selecting the main design georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 753 parameters of refrigeration units. jsc ostrov. moscow. 2003, p. 60. 19. obolensky n. v., zhuravlev a. p., denisyuk e. a. practical training in refrigeration and ventilation equipment: textbook for universities. publishing house kolos, 2007, p. 305 application of new freezing technologies for introduced, repaired raspberry (rubus idaeus) in western georgia inga. gaprindashvili*; narguli. asanidze; mamuka. turmanidze; khatuna. gamkrelidze; tamila. ardemanashvili batumi shota rustaveli state university, ninoshvili st. n 35, batumi, 6010, georgia, abstract in almost every region of georgia there are agricultural areas with favorable agro-climatic conditions for growing raspberries (rubus idaeus). although raspberries are not currently grown in large quantities in georgia, there is great potential for expanding the production of this crop. those farmers who can ensure a stable supply of high-quality raspberries have good sales opportunities both within the country and abroad. raspberries are a perishable fruit, therefore it is necessary to use a new freezing technology for its storage, which is implemented by fluidized bed quick-freezing machines. these devices are characterized by minimal drying, preservation of product quality and fast freezing. the aim of the study is to determine the advantages of these devices over other refrigeration equipment. the product frozen in this way is well priced and can be stored without spoilage. we have stored raspberries in such devices, where the optimal temperature for raspberry storage is -1 0 °c (30 32 °f), and > 90% humidity conditions. the following air regulation regime is acceptable for raspberries: 10-20% co2 + 5-10%o2. in this way, the original quantitative content of biologically active substances, appearance and taste properties are preserved in frozen raspberries. as georgia strives to join the european union, the production of safe and standardized, controlled products becomes more relevant. keywords: raspberry (rubus ideaus l.), fluidized bed blast freezer, haccp. microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 8 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.02 ვერცხლისწყლის დაგროვების თავისებურება კოლხეთის ტორფნარში (ისპანი 2) ნათელა ტეტემაძე¹, იზოლდა მაჭუტაძე², თამარ ტეტემაძე³ ¹ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტის მეცნიერ თანამშრომელი tetemadze.natela@bsu.edu.ge; ²ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტის უვადო მეცნიერი; ³ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკოლოგიის ფაკულტეტის მაგისტრანტი აბსტრაქტი მერკური (hg) ნივთიერებათა ტოქსიკურობის საშიშროების 1 ხარისხის კლასს მიეკუთვნება და ნიადაგში მისი ზდკ არის 2,1 მგ/კგ. ცნობილია hg აკუმულირება ხდება ტორფნარში გავრცელებული თეთრი ხავსის მიერ, თუმცა დადგენილია, რომ აკუმულირებული ვერცხლისწყლის 30% უკან გამოტყორცნა ხდება ატმოსფეროში [1,2]. კვლევის მიზანი იყო დაგვედგინა ვერცხლისწყლის აკუმულირების თავისებურება შრეების მიხედვით, გაგვერკვია აჭარბებდა, თუ არა აკუმულირებული ვერცხლისწყლის კონცენტრაცია ზღვრულად დასაშვებს. საკვლევი ტერიტორია იყო აჭარის რეგიონში მდებარე, ქობულეთის მუნიციპალიტეტის დაცული ტერიტორიის, პერკოლაციური ტორფნარი ისპანი 2. სტრატიგრაფიული ჭრილით აღებული ნიმუშები გაანალიზდა ატომურ ადსორბციული სპექტრომეტრის საშუალებით. დადგინდა, რომ მაღალი სიმკვრივის ბუფერული ზონის (i ნიმუში) 0100 სმ სიღრმის ნიმუშის ანალიზისას გამოიკვეთა hg ზდკ-ზე მაღალი კონცენტრაცია საშუალოდ 5,59 მგ/კგ. ხოლო, 100-300 სმ სიღრმეზე hg კონცენტრაცია 0-ის ტოლია ან ზდკ-ზე დაბალია. გუმბათის სტრატიგრაფიული ჭრილის ნიმუშების (ii ნიმუში) სიმკვრივე დაბალია, წყლით გაჟღნთილია. hg კონცენტრაცია 100-200 სმ სიღრმეზე მისი კონცენტრაცია არის 0 ან ზდკ-ზე დაბალი. გუმბათის ჭრილის 0-100 სმ სიღრმეზე hg საშუალო კონცენტრაციაა 5.88 მგ/კგ, 100-200 სმ სიღრმეზე ზდკ დაბალი ან 0-ის ტოლი, 200-250სმ სიღრმეზე 4,84 მგ/კგ და მაქსიმუმ კონცენტრაციას აღწევს 250-300 სმ სიღრმეზე 18,7 მგ/კგ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 9 საკვანძო სიტყვები: ისპანი 2, ტორფნარი, ვერცხლისწყალი, მეთილმერკური, ფსიქოტოქსიკური. მიმოხილვა: დადგენილია, ადამიანის საქმიანობის შედეგად ბიოსფეროში ვერცხლისწყლის 95%, 1510 2010 წლებში გამოიფრქვა. ვერცხლისწყლის ემისიების მაქსიმუმი დაფიქსირდა ამერიკასა და ევროპაში 1860 წელს, ინდუსტრიული რევოლუციის კვალდაკვალ, ხოლო 1960 წელს აზიაში. ატმოსფეროში ვერცხლისწყალი გროვდება hg (0) სახით, რაც ხელსაყრელია დიდ დისტანციაზე გასავრცელებლად. მერკური (hg) ნივთიერებათა ტოქსიკურობის საშიშროების 1 ხარისხის კლასს მიეკუთვნება და ნიადაგში მისი ზდკ არის 2,1 მგ/კგ [2]. აღსანიშნავია რომ ვერცხლისწყალის ბიომაგნიფიკაცია კვებით ჯაჭვში მაღალი დონით ხასიათდება [3]. ვერცხლისწყლის აირისებრი ელემენტი (ვაე) ფორმა ატმოსფეროში დომინანტურია. ითვლება რომ ვერცხლისწყლის ოქსიდები და ნაწილაკები აკუმულირდება წყლისა და ხმელეთის ეკოსისტემებში სველი და მშრალი დეპონირებით, სადაც ის გარდაიქმნება ძლიერ ნეიროტოქსიკურ მეთილმერკურად. კვლევებით დადასტურებულია, სფაგნუმში ვერცხლისწყლის 79% მშრალი და 21% სველი დეპონირებით ხდება [4,5,6]. სველი დეპონირება ხდება მსოფლიო ოკეანის მიერ hgbr სახით და მეორე ეტაპია დაჟანგვა 𝐻𝑂 და 𝑁𝑂 . წლიურად ტორფნარში აკუმულირებული hg-ის 30% ფოტორედუქციით ტორფნარის ზედაპირიდან ბრუნდება ატმოსფეროში, ხოლო მეთილმერკურის აკუმულირება ხდება ტორფნარის ქვედა ფენებში. ტორფში მერკურის აკუმულირებაზე და რედოქს რეაქციებთან დაკავშირებულ პროცესებზე პოტენციური გავლენა აქვს მცენარეულობას, წყლის დონეს, ტორფის სტრუქტურას [7,8,9,10,11,12]. შესწავლის ადგილი: კოლხეთის პერკოლაციური ტორფნარი ისპანი 2 მდებარეობს აჭარის ავტონომიუირ რესპუბლიკაში ბათუმიდან 28 კმ-ის დაშორებით და მიეკუთვნება ქობულეთის დაცულ ტერიტორიებს (41.863352 , 41.784746), კლიმატი ნოტიო, სუბტროპიკული, წლიური ნალექიანობა 1500-2500 მმ. ის წარმოადგენს ერთ-ერთ რამსარ საიტსა და unesco-ს მიერ მინიჭებული აქვს მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი. ფართობია 770 ჰა. ტორფნარის ედიფიკატორი გვარია sphagnum l., აქ გავრცელებულია სფაგნუმის 9 სახეობა sphagnum austinii sull. (sphagnum imbricatum ssp. austinii), sph. magellanicum brid., sph. palustre l., sph. papillosum lindb., sph. capillifolium (ehrh.) hedw., sph. rubellum wilson., sph. cuspidatum ehrh.ex hoffm., sph. fallax h. klinggr., sph. denticulatum brid. [13]. ტორფნარის დასავლეთით ჩაედინება მდინარე შავი ღელე, რომელსაც უერთდება ტორფნარის აღმოსავლეთით ჩამავალი მდინარე ტოგო. ტორფნარიდან georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 10 ჩრ.დასავლეთით შავი ღელე უერთდება მდ. ოჩხამურს, მდ. ოჩხამური უერთდება მდ. ჩოლოქს და ჩაედინება შავ ზღვაში. საკვლევი მასალა: საკვლევი ტერიტორია ისპანი 2, სტრატიგრაფიული ჭრილის მოსამზადებლად შევარჩიეთ ორი განსხვავებული წერტილი. i საკვლევი ნიმუში ავიღეთ ტორფნარის ბუფერულ ზონაში (41.864187, 41.790278). ამ ზონაში გარდა სფაგნუმის საფარველისა, დომინირებს მცენარეთა სხვადასხვა სახეობა როგორიცა მურყანი alnus barbata, მაყვლის ბუჩქები rubus fruticosus, ეკაღიჭი smilax excelsa, ისლი carex. ნიმუშის აღების წერტილიდან 50 მ-ში ჩაედინება მდინარე შავი ღელე, რომელიც მდორედ მოედინება სასოფლო სამეურნეო სავარგულების მიმდებარედ და კვეთს ქობულეთის დაცულ ტერიტორიას. პირველი ნიმუშის სტრატიგრაფიული ჭრილი ნოტიო, მკვრივი და უწყლოა. ii საკვლევი ნიმუში ავიღეთ ბუფერული ზონისგან 500 მეტრის მოშორებით ტორფნარის ცენტრისკენ (41.864340, 41.796683) ანუ გუმბათისკენ, სადაც ედიფიკატორი გვარი არის sphagnum l. სხვა მცენარეულობის დაფარულობა აქ 10%-ია. სტრატიგრაფიული ჭრილის სიღრმის მატებასთან ერთად სინოტივე იმატებს და 200-300 სმ ჭრილის მასის 60-70 % წყალია. რუკა 1. ისპანი 2, ნიმუშის აღების წერტილები. i ნიმუში (41.864187, 41.790278) ii ნიმუში (41.864340, 41.796683) კვლევის მეთოდი: ტორფის ნიმუშების აღება ასევე ხდებოდა წერტილოვანი მეთოდით, იგი წარმოებდა სპეციალური დანაყოფებიანი ბურღით, რომელიც მისადაგებულია წერტილოვანი ნიმუშების აღებისთვის. ბურღის დიამეტრი იყო არანაკლებ 60 მმ და იგი საშუალებას იძლეოდა დაახლოებით 1კგ ნიმუშის ასაღებად სხვადასხვა სიღრმიდან. აღებული ნიმუშები თავსდებოდა ჰერმეტულ ტარაში, რათა თავიდან ყოფილიყო აცილებული ტენის დანაკარგი, რომელთა მეშვეობით ხდებოდა მათი ტრანსპორტირება. აღებულ ტორფის ნიმუშებს უკეთდებოდათ ეტიკეტი, რომელზეც აღნიშნული იყო: ნიმუშის ნომერი, მასა, აღების თარიღი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 11 პროდუქციის სახეობა, აღების ადგილი. ყოველი ნიმუშის აღება ხდებოდა ორი პარალელით: ერთი მიდიოდა საანალიზოდ, მეორე-ინახებოდა კონტროლის სახით. შემდეგ ეტაპზე ხდებოდა ტორფის ნიმუშების დამუშავება, რომელიც ხორციელდებოდა ნიმუშების აღებიდან 12 საათის განმავლობაში, ხოლო საკონტროლო სინჯებისა დაუყოვნებლივ. დამუშავება მოიცავდა ტორფის დაქუცმაცების და დანაწევრების თანმიმდევრულ ოპერაციებს. ტორფის სახეობისგან გამომდინარე, ვაწარმოებდით მის დამუშავებას ორ სტადიად: პირველ სტადიაზე ნიმუშს ვაქუცმაცებდით არაუმეტეს 8მმ ზომის ნაწილაკებამდე, ხოლო მეორე სტადიაზე ვაქუცმაცებდით არაუმეტეს 3მმ ზომის ნაწილაკებამდე და მასას ვამცირებდით დაახლოებით 0,5კგ-მდე. ამის შემდეგ ნიმუშები შრებოდა ოთახის ტემპერატურაზე ჰაერ-მშრალ მდგომარეობამდე, მზისა და ქარის პირდაპირი ზემოქმედებისგან დაცულ ოთახში, რის შემდეგაც ნიმუშები მზად იყო საანალიზოდ. მულტიელემენტურ ანალიზს ვაწარმოებდით პლაზმურ ატომურ ემისიურ სპექტრომეტრზე icpe-9820 (shimadzu). გამომშრალ ტორფის ნიმუშებს წინასწარ ვამზადებდით საანალიზოდ, მეთოდი დამყარებულია „მშრალ“ მინერალიზაციას და მჟავურ ექსტრაქციაზე. „მშრალი“ მინერალიზაცია: ნიმუშს ვათავსებდით ფაიფურის ჯამზე, ვუმატებდით ეთილის სპირტს (გამომდინარე წონაკიდან) და ვაყოვნებდით 12 სთ. და ვახდენდით მის დანახშირებას ელექტროღუმელზე. ამის შემდეგ ნიმუში გადაგვაქონდა მუფელის ღუმელში, რომლის საწყისი ტემპერატურა იყო 250°c. ყოველ ნახევარ საათში ვზრდით ტემპერატურას 50°c-ით 450°c-მდე. მინერალიზაცია დამთავრებულად ითვლებოდა, როცა ნაცარი ხდებოდა თეთრი ან ოდნავ შეფერილი, დანახშირებული ნაწილაკების გარეშე. დანახშირებული ნაწილაკების არსებობისას ვიმეორებდით პროცედურას ნაცრის დამუშავებით hno3-ით (1:1). მასას ისევ ვაორთქლებდით ელექტროქურაზე სიმშრალემდე და ვათავსებდით მუფელის ღუმელში (მეთოდი gost 27973.1‑88). მჟავური ექსტრაქცია: მიღებულ ნაცარს ვუმატებდით 1 მლ hno3 (1:1), ვაცხელებდით წყლის აბაზანაზე მარილების სრულ გახსნამდე. შემდეგ ვაორთქლებდით ამოშრობამდე და ვუმატებდით 5 მლ ფონურ ხსნარს (0,03 მოლ/დმ3 hno3), ნელა ვაცხელებდით, ვაციებდით და მთლიანად გადაგვქონდა 25 მლ-იან მზომ კოლბაში. კოლბას შევავსებდით ნიშანხაზამდე ფონური ხსნარით და ამის შემდეგ ვაწარმოებდით სპექტრომეტრირებას [12,14,15]. შედეგი: დადგინდა, რომ ბუფერული ზონის (i ნიმუში) 0-100 სმ სიღრმის ნიმუშის ანალიზისას გამოიკვეთა hg ზდკ-ზე მაღალი კონცენტრაცია, საშუალოდ 5,59 მგ/კგ. ხოლო, 100-300 სმ სიღრმეზე hg კონცენტრაცია 0-ის ტოლია ან ზდკ-ზე დაბალია. ისპანი 2 გუმბათის ტერიტორიაზე წყლის დონე მაღალია. სტრატიგრაფიული ჭრილის ნიმუშები (ii ნიმუში) წყლით გაჟღნთილია. გუმბათის ჭრილის 0-100 სმ სიღრმეზე hg საშუალო კონცენტრაციაა 5.88 მგ/კგ, 100-200 სმ სიღრმეზე ზდკ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 12 დაბალი ან 0-ის ტოლი, 200-250სმ სიღრმეზე 4,84 მგ/კგ და მაქსიმუმ კონცენტრაციას აღწევს 250-300 სმ სიღრმეზე 18,7 მგ/კგ. ცხრილი 1. ისპანი 2-ის სტრატიგრაფიულ ჭრილში (სმ) ვერცხლისწყლის კონცენტრაცია (მგ/კგ). i ნიმუში ბუფერული ზონა, ii ნიმუში გუმბათი. სტრატიგრაფიული ჭრილის სიღრმე (სმ) i ნიმუში hg მგ/კგ ii ნიმუში hg მგ/კგ 0-50 16,1 8,14 50-100 3,95 3,62 100-150 0 0,33 150-200 0,32 0 200-250 0 4,84 250-300 0 18,7 ზდკ 2,1 2,1 დასკვნა: ტორფნარი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მერკურის ბიოგეოქიმიურ ციკლში. ის უზრუნველყოფს ტოქსიკური ვერცხლისწყლის აკუმულირებას ტორფნარში. ვერცხლისწყლის კონცენტრაციის განსხვავება i და ii ნიმუშში დამოკიდებულია ტორფის აღების ადგილზე, რის გამოც განსხვავებულია აღებული ტორფის სტრუქტურა და ტენიანობა. i ნიმუში აღებულია ბუფერულ ზონაში, მისი სიმკვრივე მაღალია და ტენიანობა შედარებით დაბალი, რამაც განაპირობა hg (ვერცხლისწყლის) შეკავება ტორფნარის ზედაპირზე (იხ.ცხ. 1). ii ნიმუში აღებულია გუმბათზე, ისპანი 2 კვების ტიპი ომბროტროფულია, აღებულ ნიმუშის შრეები წყლითაა გაჟღენთილი, ასეთი ფაშარი და წყლით გაჯერებული სტრუქტურა ხელს უწყობს ვერცხლისწყლის ჩამორეცხვასა და ტორფნარის ღრმა ფენებში გადაადგილებას (250-300სმ) და აკუმულირებას (18,7 მგ/კგ), მაშინ როცა ზედაპირზე შედარებით ნაკლებია (8.14მგ/კგ). გამოყენებული ლიტერატურა: 1. li, c., jiskra, m., nilsson, m.b. et al. mercury deposition and redox transformation processes in peatland constrained by mercury stable isotopes. nat commun 14, 7389 (2023). https://doi.org/10.1038/s41467-023-43164-8 2. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/55144?publication=0 3. lavoie ra, jardine td, chumchal mm, kidd ka, campbell lm. biomagnification of mercury in aquatic food webs: a worldwide meta-analysis. environ sci technol. 2013;47(23):13385-94. doi: 10.1021/es403103t. epub 2013 nov 13. pmid: 24151937. pmid: 24151937 doi: 10.1021/es403103t georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 13 4. maxime enrico, gaël le roux, nicolas marusczak, lars-eric heimbürger, adrien claustres, xuewu fu, ruoyu sun, and jeroen e. sonke atmospheric mercury transfer to peat bogs dominated by gaseous elemental mercury dry deposition environmental science & technology 2016 50 (5), 2405-2412 doi: 10.1021/acs.est.5b06058 5. ruoyu sun, holger hintelmann, johan a. wiklund, marlene s. evans, derek muir, jane l. kirk. mercury isotope variations in lake sediment cores in response to direct mercury emissions from non-ferrous metal smelters and legacy mercury remobilization. environmental science & technology 2022, 56 (12) , 82668277. https://doi.org/10.1021/acs.est.2c02692 6. chen l., xuewu f., yue xu, hui zhang, xian wu, jonas sommar, leiming zhang, xun wang, xinbin feng. sources and transformation mechanisms of atmospheric particulate bound mercury revealed by mercury stable isotopes. environmental science & technology 2022, 56 (8) , 5224-5233. https://doi.org/10.1021/acs.est.1c08065 7. zhou, j., obrist, d., dastoor, a., jiskra, m. & ryjkov, a. vegetation uptake of mercury and impacts on global cycling. nat. rev. earth environ. 2, 269–284 (2021). 8. horowitz, h. m., jacob, d. j., zhang, y., dibble, t. s., slemr, f., amos, h. m., schmidt, j. a., corbitt, e. s., marais, e. a., and sunderland, e. m.: a new mechanism for atmospheric mercury redox chemistry: implications for the global mercury budget, atmos. chem. phys., 17, 6353–6371, https://doi.org/10.5194/acp-17-6353-2017, 2017. 9. david g streets, hannah m horowitz, zifeng lu, leonard levin, colin p thackray and elsie m sunderland five hundred years of antropogenic mercury: spatial and temporal profiles published 22 july 2019 • us government environmental research letters, volume 14, number 8 10. united nations environment programme (unep) 2013 global mercury assessment 2013: sources, emissions, releases and environmental transport (geneva: unep chemicals branch) https://doi.org/10.1051/e3sconf/20130136001 11. huang, qiang, et al. "an improved dual-stage protocol to pre-concentrate mercury from airborne particles for precise isotopic measurement." journal of analytical atomic spectrometry 30.4 (2015): 957-966. 12. driscoll c. t., mason r. p., chan h. m., jacob d. j., pirrone n., mercury as a global pollutant: sources, pathways, and effects. environ. sci. technol. 47, 4967–4983 (2013). https://pubs.acs.org/doi/10.1021/es305071v 13. tetemadze, n., & matchutadze, i. (2023). comparative description of sphagnum austinii ans s. papillosum of the genus sphagnum species of kolkheti plain. georgian scientists, 5(2), 172–177. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.20 14. https://files.stroyinf.ru/data2/1/4293829/4293829025.pdf?utm_source=chatgpt.com&fb clid=iwy2xjawlhifllehrua2flbqixmabicmlketfqzzzwwlv5nvozc0trzfk0ar51 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 14 uz_xeegh5dwiaqanerjv1u6xfop068z-ejnlxeumdinxp4q10soa1zetg_aem_ke06tjm3mhmbe0jnkyo9dg 15. https://meganorm.ru/data1/29/29855/index.htm?utm_source=chatgpt.com&fbclid=iw y2xjawlhiidlehrua2flbqixmabicmlketfqzzzwwlv5nvozc0trzfk0ar7kcv_rh rim5gsg_kvzhet94joyadia9t5eazzlns4n1xqneq4ir1uggqwz0q_aem_zxdodvg gh0jhnmig8dryrg features of mercury accumulation in the colchis peat bog (ispan 2) natela tetemadze¹, izolda machutadze², tamar tetemadze³ ¹ scientist, institute of phytopathology and biodiversity, batumi shota rustaveli state university tetemadze.natela@bsu.edu.ge; ² scientist, institute of phytopathology and biodiversity, batumi shota rustaveli state university; ³ master's student, faculty of ecology, batumi shota rustaveli state university abstract mercury (hg) belongs to the 1st class of toxic hazard substances and its mpc in soil is 2.1 mg/kg. it is known that hg accumulates in peatlands by white moss, although it has been established that 30% of the accumulated mercury is emitted back into the atmosphere [1,3]. the aim of the study was to determine the peculiarity of mercury accumulation in layers, to find out whether the concentration of accumulated mercury exceeds the maximum permissible limit. the study area was the filter-type peatland ispan 2 of the protected area of the kobuleti municipality, located in the adjara region. samples taken from the stratigraphic section were analyzed using an atomic adsorption spectrometer. it was determined that the analysis of a sample from the high-density buffer zone (sample i) at a depth of 0-100 cm revealed an average hg concentration above the mac of 5.59 mg/kg. meanwhile, at a depth of 100-300 cm, the concentration of hg is 0 or below the mac. the density of the samples from the stratigraphic section of the dome (sample ii) is low, saturated with water. the concentration of hg at a depth of 100-200 cm is 0 or below the mac. at a depth of 0-100 cm of the dome section, the average concentration of hg is 5.88 mg / kg, at a depth of 100-200 cm, the mac is low or equal to 0, at a depth of 200-250 cm it is 4.84 mg / kg, and reaches a maximum concentration at a depth of 250-300 cm 18.7 mg / kg. keywords: ispani 2, peat bog, mercury, methylmercury, psychotoxic. fullpdf070412025.pdf modern aspects of managing septic shock caused by resistant pathogens (clinical case presentation) ivlita khvedelidze1, nino vardidze2 1. department reanimation, the first university clinic, tbilisi state medical university tbilisi, georgia; 2. department of epidemiology and infection control, the first university clinic, tbilisi state medical university tbilisi, georgia septic shock represents the most severe clinical manifestation of sepsis, characterized by systemic infection, hemodynamic instability, microcirculatory dysfunction, and multiple organ failure. mortality rates range between 30% and 40%, with resistant pathogens significantly complicating therapeutic management and worsening patient outcomes. multidrug-resistant (mdr), extensively drug-resistant (xdr), and pandrug-resistant (pdr) bacteria, particularly gram-negative species such as klebsiella pneumoniae, pseudomonas aeruginosa, and acinetobacter baumanii, pose critical challenges in clinical practice. this report presents the clinical case of a 31-year-old male patient with septic shock caused by pandrugresistant klebsiella pneumoniae. the patient had been transferred from turkey after a month of rehabilitation. upon admission, the patient's condition was severe, involving hypoxic brain injury, coma, and multiple pressure ulcers. he was mechanically ventilated via tracheostomy and exhibited signs of sepsis with multi-organ involvement. initial empirical therapy included piperacillintazobactam and amikacin, later adjusted based on microbiological results. cultures revealed pandrugresistant klebsiella pneumoniae in blood and multidrug-sensitive pseudomonas aeruginosa in urine, sputum, and pressure ulcer samples, all of which were susceptible to colistin. therapy was tailored accordingly, with prolonged infusion of beta-lactams and the addition of colistin. strict infection control measures including patient isolation, invasive device replacement, hand hygiene protocols, and environmental disinfection were implemented to prevent nosocomial spread. following targeted treatment, the patient showed significant clinical improvement: stabilization of hemodynamics, cessation of vasopressor support, normalization of temperature, and neurological recovery. these outcomes underscore the importance of timely microbiological diagnosis, antibiotic stewardship, and comprehensive infection control in managing septic shock caused by resistant pathogens. in conclusion, the rise of pandrug-resistant organisms severely limits available antibiotic options and increases the mortality risk for septic shock patients. however, integrative management strategies, combining precise antimicrobial therapy, rigorous infection control, and multidisciplinary care, can improve prognosis even in the face of highly resistant infections. keywords: septic shock, antibiotic resistance, pdr pathogens, infection control, klebsiella pneumoniae microsoft word fullpdf07042025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 201 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.11 “... კორუფცია გაუთანაბრეთ სამშობლოს ღალატს, ხოლო კორუმპირებულები მოღალატეებს მეშვიდე თაობამდე ...“ გოლდა მეირი კორუფციის ფსიქოანალიზი (განათლების სისტემა) გიორგი გოროშიძე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აბსტრაქტი კორუფციას ასაზრდოვებს ცოცხალი ბუნების უძირითადესი პრინციპი „ნაკლები ძალისხმევის გაღებით მეტი სარგებლის მიღების“. ცხოველებთან ეს პრინციპი ზომიერად გამოიყენება, ხოლო ადამიანებთან ადვილად ხდება მისი გადაჭარბება, რაც დანაშაულის სახეს ღებულობს. ასეთი აქტივობები საჭიროებენ გაკონტროლებას საგანმანათლებლო დაწესებულებებშიც კი, სადაც მოქმედებს ავტონომია და გაზრდილია მათი საქმიანობის თავისუფლების ხარისხი. სიტუაციის გამოსწორება შესაძლებელია კონტროლირებადი ავტონომიის დაწესებით, რომ არ მოხდეს ავტონომიის გამოყენება კორუფციული მიზნებისთვის. კორუფციის ფორმებიდან აღსანიშნავია შემდეგი: 1) დიკსრიმინაციული კორუფცია, რომელიც 65+ ასაკის აკადემიური კადრების სამუშაოდან განთავისუფლებაში გამოიხატება. ამ კადრების განთავისუფლებით ღირებული გამოცდილების დაკარგვის გამო დიდი ზიანი ადგება უნივერსიტეტებს; 2) საკონკურსო კორუფცია, როდესაც ტენდენციურად მართული კონკურსების შედეგად სამსახურის გარეშე ტოვებენ გამოცდილ აკადემიურ კადრებს და მათ გამონთავისუფლებულ ხელფასებს პირადი ინტერესებისთვის იყენებენ; 3) სახელშეკრულებო კორუფცია, როდესაც აკადემიურ კადრებთან მოტყუებით ფორმდება ვადიანი შრომითი ხელშეკრულება და ამ ვადის გასვლის შემდეგ სამსახურიდან მათ როგორც უცხოებს ანთავისუფლებენ მდგომარეობის გაუარესების მიუხედავად. უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში კორუფციის ეს სამივე ფორმა აღსაკვეთია მათი კრიმილალური ბუნების (კადრების ხელფასების მითვისების), კადრების ზნეობრივი დეგრადირების ხელშეწყობის და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 202 რეიტინგული და სხვა მაჩვენებლების (ფინანსების ჩათვლით) მკვეთრად გამაუარესებელი თავისებურების გამო. საკანძო სიტყვები: კორუფცია და ქცევა, უმაღლესი განათლება, ავტონომია, კორუფციის 3 ფორმა. ქვეყნის განვითარებისთვის ხელის შემშლელ უმთავრეს ფაქტორს კორუფცია წარმოადგენს მთელი თავისი მრავალსახიერებით. სწორედ იგი ეწინააღმდეგება მისი განვითარებისთვის აუცილებელი რესურსების დაგროვებას და გამოყენებას. ამიტომ კორუფციის წინააღმდეგ უკომპრომისო ბრძოლა ყველა ქვეყნის განსაკუთრებული ზრუნვის საგანია. კორუფცია საზოგადოებრივი ცხოვრების მრავალ სფეროშია შეჭრილი და ყველგან დესტრუქციული და პათოლოგიური პროცესების განვითარებას ემსახურება. ამ მხრივ ყველაზე სენსიტიური სფერო განათლების სისტემაა, რომელიც თავისი მასშტაბურობისა და ყოველწლიურად ათეული ათასობით კადრების მომზადების პროცესში უშუალო მონაწილეობის გამო, ამ სფეროში შენიშნულ კორუფციულ პროცესებზე წარმოდგენების გავრცელების უძლიერეს საშუალებად გვევლინება. ამიტომ აუცილებელია, რომ განათლების სისტემაში არანაირი ფორმით არ აღინიშნებოდეს კორუფცია და მუდმივად მუშაობდეს ამ დესტრუქციული პროცესების ეფექტიანი პრევენციის მექანიზმები. კორუფცია კომპლექსური მოვლენაა და თავისი განმაპირობებელი ისეთი მნიშვნელოვანი ფაქტორები გააჩნია, რომლებიც ზოგადად ცოცხალი ბუნების ფუნქციონირებისთვის არის დამახასიათებელი. უპირველეს ყოვლისა, ასეთ ფაქტორთა რიგს განეკუთვნება პრინციპი, რომლის კარნახითაც მოქმედებენ ცოცხალი არსებები და რომელიც ეკონომიურობის პრინციპის სახელით არის ცნობილი. ეს არის სასიცოცხლო ძალთა მომჭირეობით ხარჯვის პრინციპი, სწორედ რომელიც განაპირობებს დროში გახანგრძლივებულად ინდივიდების ფუნქციონირების სტაბილიზაციას. ეს ევოლუციის შედეგად ჩამოყალიბებული ისეთი კანონზომიერებაა, რომელიც ინდივიდთა სიცოცხლის შენარჩუნების გარანტიებს ქმნის და ამიტომ ისინი ყოველთვის ამ იმპულსთა კარნახით მოქმედებენ. აღნიშნული მოქმედებები შესაძლებელი ხდება სათანადო მისწრაფებების ფორმირების შედეგად, რომლებიც სულ რამდენიმე სიტყვით აღიწერება „ნაკლები ძალისხმევის გაღებით მეტი სარგებლის მიღება“. ცხოველები ამ წესს ინსტინქტურად მიჰყვებიან ზომიერების დაცვით, ხოლო ადამიანები მათი ტვინის მეტი განვითარებულობისა და მათი ქცევების ალტერნატივათა განუზომლად მეტი რაოდენობის გამო, ზომიერების დაცვას ხშირად ვერ ახერხებენ და დესტრუქციული პროცესებისკენ იხრებიან გაუმართლებლად მეტი სარგებლის მიღების მცდელობათა თვალსაზრისით. ამას თუ დავუმატებთ უაღრესად გამოჩენილი და ფართოდ აღიარებული მეცნიერების უილიამ ჯემსის და ზიგმუნდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 203 ფროიდის საყოველთოდ ცნობილ მოსაზრებებს იმის შესახებ, რომ ადამიანთა აქტივობებს დიდწილად განსაზღვრავენ მათი ემოციები და ინსტინქტები, მაშინ სიტუაცია კიდევ უფრო დრამატულ ხასიათს ღებულობს. სწორედ ამიტომ გახდა საჭირო ის, რომ საზოგადოებაში ფართოდ შემოღებულიყო სოციალური ურთიერთობების წესები და კანონმდებლობა, რომლებსაც გარკვეული სახის აქტივობათა შემზღუდავი ფუნქციები დაეკისრათ. ასეთი შემზღუდავი სამართლებრივი მექანიზმების არსებობა უკიდურესად აუცილებელია ადამიანთა ეფექტიანი სოციალური კოორდინაციის მისაღწევად, რომელიც შესაძლებელს ხდის საზოგადოებისა და ქვეყნის შეუფერხებელ განვითარებას [1], [2]. ზემოაღნიშნული ქმედებები ყოველთვის სწარმოებს გარემოში, სადაც მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილებისთვის საჭირო რესურსები ყველასთვის საკმარისი არ არის ანუ ისინი შეზღუდული რაოდენობით არსებობს. აქედან გამომდინარე, დაინტერესებულ პირთა მიერ საჭიროზე მეტი ოდენობით ამ შეზღუდული რესურსების მოპოვება განაპირობებს სხვა პირთათვის საკმარისი ოდენობით ამ რესურსების მოპოვების შეუძლებლობას, რაც მათ შორის კოორდინაციის მოშლას, დაპირისპირებას და კონფლიქტებს წარმოშობს. ასეთი ნეგატივით დამძიმებულ სოციუმში ადამიანთა ერთობლივი საქმიანობის პოზიტიური სინერგია მცირდება, საერთო მიზნების მიღწევა ეჭვის ქვეშ დგება და ეროვნული ენერგიის ეფექტიანად გამოყენების პრობლემურობის გამო საზოგადოების ცხოვრების დონე ეცემა. საზოგადოებისთვის ამ არასასურველი ვითარების თავიდან აცილების ყველაზე ეფექტიან საშუალებებს წარმოადგენს ზნეობრივი ატმოსფეროს და სამართლიანობის გარემოს შექმნა; ასევე გამართული კანონმდებლობის მოთხოვნათა შესრულების მექანიზმების დახვეწა [3]. ადამიანები გამორჩეული პრიორიტეტულობით ამჟღავნებენ დესტრუქციული ქმედებების განხორციელებისკენ სწრაფვას, ვინაიდან ისინი „ეკონომიური“ და „ადვილი“ აქტივობებია. ადამიანის განვითარების საწყის სტადიებზე ძირითადად სწორედ ასეთი ლოგიკით მოქმედებები აღინიშნება. ხშირად ზრდასრული ადამიანებიც არ არიან თავისუფლები ამ ტენდენციებისგან, რაც მათი დესტრუქციული ქმედებების განხორციელების ალბათობას მკვეთრად ამაღლებს. ამის გამო ადამიანთა სხვადასხვა პოპულაციებში მრავლდება დანაშაულებრივი ქმედებები, რომლებიც არაერთი შემბოჭავი მექანიზმის შემოღებას და ამოქმედებას მოითხოვენ. ერთ-ერთი მექანიზმი, რომელიც სოციალურ პრაქტიკაში ხშირად გამოიყენება, არის კონტროლი. იგი კომპეტენტური პირების და ინსტიტუციების მიერ ხორციელდება. კონტროლი მონიტორინგის და კორექციის სინერგიული მოქმედებით უნდა სწარმოებდეს და მუდამ წესრიგში ამყოფებდეს საზოგადოებრივი საქმიანობის ყველა სფეროს. პირველ რიგში ეს ეხება განათლების სფეროს, კადრების დიდი ნაკადების მომზადების ფუნქციიდან გამომდინარე, და ამ მომზადების თანმხლებ პროცესებს მათი ავტონომიურობის გათვალისწინებით. კადრების ხარისხიანი მომზადება საზოგადოებას აწვდის მაღალი ზნეობის, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 204 სამართლიანობის და კომპეტენტურობის პროფესიონალებს, რომლებიც უშუალოდ დგებიან მისი განვითარების სამსახურში და მისთვის უკეთესი პერსპექტივების დასახვაში. სწორედ ამ სფეროში უნდა იყოს ყველაფერი მაქსიმალურად გამართული, რომ თანამედროვე კურსდამთავრებულები ქვეყნის უკეთესი მომავლის მშენებლებად მოგვევლინონ. ამ ამოცანის გადასაჭრელად უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების (უსდ) ავტონომია ბევრის შემძლეა, თუკი მისი გამოყენება სწორად და კანონიერების ფარგლებში მოხდება. წინააღმდეგ შემთხვევაში კი ეს ავტონომია უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას მაღალი ალბათობით შეიძლება უდიდეს პრობლემად გადაექცეს მისი განვითარების შემაფერხებელი კრიმინალიზაციის სტიმულირების გამო. ავტონომია ხშირად არასწორად გაიგება, როგორც სხვადასხვა სახის თვითნებობების და კანონდამრღვევი ქმედებების თავისუფლად, დაუსჯელად განხორციელების გარანტორი. მისი ასეთი გააზრებიდან კანონდარღვევის „ხელშეუხებლობის“ ილუზია გამომდინარეობს, რომელიც გარკვეული ხიბლის შემცველია და ადვილად ექვემდებარება გავრცელებას. ხშირად არ ხდება იმის ხაზგასმა, რომ ავტონომია უნდა ფუნქციონირებდეს არსებული კანონმდებლობის ფარგლებში, რაც ზრდის მისი არაადეკვატური გამოყენების ალბათობას. ავტონომიამ რომ არ წარმოშვას უკონტროლო პროცესების განვითარების სტიმულები, საჭიროა ისეთი ორგანიზაციული მექანიზმის შემუშავება და გამოყენება, რომელიც ამ ტვირთისგან თავისუფალი იქნება. ასეთი მექანიზმის როლს ასრულებს კონტროლირებადი ავტონომია, რომელშიც კონტროლი და ავტონომია დადებით სინერგიაში იმყოფებიან და ასევე სრულ თანხვედრაში არიან მოქმედ კანონმდებლობასთან. ასეთი „სიმბიოზი“ მოიცავს ავტონომიის სრულ პოტენციალს და მაქსიმალურად გამორიცხავს დაუსჯელობის იმედით განხორციელებულ არაკანონიერ თვითნებობებს, კორუფციას და კიდევ სხვა მანკიერებებს. უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას ავტონომია ენიჭება ზემდგომი ორგანოსგან დამოუკიდებლად თავისი სხვადასდხვა სახის საქმიანობის წარმოებისთვის მოქმედი კანონმდებლობის ნორმების დაცვით, ხოლო თუკი ადგილი აქვს კანონდარღვევებს, მაშინ ავტონომია ავტომატურად წყვეტს თავის მოქმედებას და უსდ ექცევა ან ზემდგომი ან სამართალდამცავი ორგანოების სანქციების ქვეშ. ამიტომ კონტროლირებადი ავტონომია ყველაზე უფრო ადეკვატური და ეფექტიანი მექანიზმია, რომელიც უკეთესად უპასუხებს განათლების წინაშე არსებული პრობლემების პოზიტიურად გადაწყვეტის ამოცანებს [4]. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტონომია კანონმდებლობის მიხედვით სრულებით არ იძლევა კანონდარღვევების ჩადენაში ხელშეუხებლობის გარანტიებს და ამიტომ გახსნილია მაკონტროლებელი განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მხრიდან განხორციელებული მაკორექტირებელი ჩარევების მიმართ. სხვა შემთხვევაში, როგორც ამას პრაქტიკა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 205 აჩვენებს, კორუფცია წალეკავდა უნივერსიტეტებს, ვინაიდან „სადაც არ არის კონტროლი, ყველგან წარმოიშობა კორუფცია“. ეს არის აქსიომა! კორუფციის გამოვლინენებზე მაკონტროლებელი ინსტანციის მუდმივი მაკორექტირებელი რეაგირება ემსახურება იმ უკუკავშირის მექანიზმის ფორმირებას, რომლის მონაწილეობის გარეშეც საზოგადოების სწორი კურსით განვითარება შეუძლებელი იქნებოდა. როგორც ცნობილია, ცოცხალი ბუნება მაკორექტირებელი უკუკავშირის მოქმედების მადლით ინარჩუნებს თავის სტაბილურობას და მისი მეშვეობით ვითარდება. ევოლუციაც კი შეუძლებელი იქნებოდა მასში ამ მექანიზმის აქტიური მონაწილეობის გარეშე. ამრიგად, ავტონომიის მქონე უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სამუშაო პროცესთა სწორი განვითარების უზრუნველსაყოფად მისი მაკონტროლებელი სამინისტროს მხრიდან მაკორექტირებელი ჩარევები ემსახურება კანონმდებლობის ჩარჩოში ამ დაწესებულებათა საქმიანობის მოქცევას, შენარჩუნებას, რაც ჩვეულებრივ და აუცილებელ მოვლენად უნდა აღიქმებოდეს. კანონმდებლობის მიერ დადგენილი ნორმებიდან ავტონომიური უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების მუშაობის გადახვევისას მათი მაკონტროლებელი სამინისტროს მხრიდან „ავტონომიის“ მომიზეზებით გამოწვეული სრული უმოქმედობის შემთხვევაში, საერთოდ დიდი ეჭვის ქვეშ დგება ასეთი გაურკვეველი ფუნქციის მქონე მაკონტროლებელი ორგანოს არსებობის საჭიროება, ვინაიდან თავისი უმოქმედობით იგი ფაქტობრივად მოემსახურება საზოგადოებაში სხვადასხვა სახის უსამართლობისა და უკანონობის გავრცელებას (კორუფციის ჩათვლით), რასაც სოციალური ცხოვრებისთვის დამანგრეველი შედეგები მოაქვს. ამიტომ აქსიომატურად არის მისაჩნევი ის ნორმა, რომ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაში (უსდ) კანონდარღვევების (კორუფციის და სხვ.) დაფიქსირების შემთხვევაში ავტონომია უნდა ითვლებოდეს ძალადაკარგულად. იგი უნდა მოქმედებდეს მხოლოდ კანონის მოთხოვნათა დაცვის შემთხვევებში. ავტონომიის მომიზეზებით დანაშულის მიმართ გულგრილი დამოკიდებულების დემონსტრირება მისი მფარველობის ტოლფასი მოვლენაა, სრულიად დაუშვებელია და მასშტაბური კორუფციის არსებობაზეც კი შეიძლება მიანიშნებდეს. უსდ-ს ავტონომია არანაირი ფორმით არ უნდა იქნეს ჩაყენებული კორუფციის სამსახურში. არ უნდა იქმნებოდეს იმის შთაბეჭდილება, რომ კორუფცია სახელმწიფოს დაცვის ქვეშ იმყოფება, რაც სრული ნონსენსი და კურიოზი იქნებოდა. ამრიგად, უსდ-ში კორუფციის ნიშნების გამოვლენის შემთხვევაში განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო ნეიტრალური არ უნდა რჩებოდეს ასეთი მოვლენების მიმართ და როგორც ზემდგომი ორგანო ვერ უნდა იხსნიდეს დანაშაულებრივ (ანუ კორუფციულ) პროცესებზე მაკორექტირებელი რეაგირების პასუხისმგებლობას, რაზე უარის თქმაც ან რისი მფარველობაც მისი არსებობის საჭიროებას ეჭვის ქვეშ დააყენებს [5]. განათლების სისტემაში კონტროლი, როგორც მართვის მექანიზმის მთავარი კომპონენტი, უაღრესად დიდი მნიშვნელობას იძენს. მაკონტროლებელი ორგანო, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 206 რომელიც აღჭურვილი უნდა იყოს წესებისა და კანონმდებლობის დაცვის უფლებამოსილებით, ვალდებულია წარმოადგენდეს იმის მძლავრ რეგულატორს და გარანტს, რომ ადგილი არ ჰქონდეს არც დადგენილი წესების, არც კანონის მოთხოვნათა დარღვევებს და როგორც განათლების სისტემას, ისე მასზე მრავალი თვალსაზრისით დამოკიდებულ საზოგადოებას მიეცეს ამ სფეროში ახალი მიღწევების გამოყენებით ნორმალური განვითარების შესაძლებლობა. მაკონტროლებელი ორგანოების ხელმძღვანელობას თავის თავზე სრულად აღებული უნდა ჰქონდეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში ეთიკისა და კანონის მოთხოვნათა დაცვის ტვირთი და პასუხისმგებლობა. კანონდარღვევების დაუსჯელად ჩადენის კომფორტი და პრივილეგია სრულიად დაუშვებელია რომ ვინმესთვის იყოს მინიჭებული. ნებისმიერი თანამდებობის მქონე პირის მიერ ჩადენილი დანაშაულის დაუსჯელობა მიუღებელი მოვლენაა, ვინაიდან იგი დაუნდობლად და თანმიმდევრულად არღვევს საზოგადოებრივ ცნობიერებას და ამიტომ მის წინააღმდეგ უკომპრომისო ბრძოლის გაშლა არის საჭირო. განათლების სფეროში კონკურსების უალტერნატივოდ მიჩნევა და მათი პერმანენტული გამოყენება არ ახდენს აკადემიური კადრების მიმართ ღირსეულ დამოკიდებულების დემონსტრირებას, მათ უკარგავს სტაბილურობის განცდას და თანამშრომელთა შორის მეორე ხარისხის კატეგორიად აქცევს. მათთან შედარებით უსდ-ების ადმინისტრაციათა წარმომადგენლები პირველი ხარისხის კატეგორიის წარმომადგენლებად განიცდიან თავს, კონკურსების მსგავს პერიოდულ შეფასებებს არ გადიან და სტაბილურობის გაცილებით მეტი გარანტიების ფლობის გამო აკადემიური კადრებს უფრო ადვილად იმეტებენ მათი განთესვისთვის და მდგომარეობის გაუარესებისთვის. ყოველივე ამას კი ახორციელებენ ტენდენციური კონკურსების ორგანიზებით, რომლებშიც ისახება აკადემიური კადრების სამსახურიდან განთავისუფლების პერსპექტივები. მათი შეკვეცით გამონთავისუფლებული სახელფასო სახსრები საფუძვლად ედება ზოგიერთ ხელმძღვანელ პირთა მერკანტილური ინტერესების დაკმაყოფილებას, იქმნება ნეპოტიზმის და კორუფციის ხელშემწყობი გარემო და მისი შენარჩუნების უზრუნველმყოფი ადგილობრივი “სამართლებრივი ნორმები”. ასეთი ფუნქციით გამოყენებული კონკურსები ემსახურება აგრეთვე საგანმანათლებლო დაწესებულებებში არაეთიკური ორგანიზაციული კლიმატის დამკვიდრებას და სასწავლო-სამეცნიერო მუშაობის ეფექტიანობის შემცირებას. ამის საპირისპირო მექანიზმებს წარმოადგენს შემდეგი: 1. პირველ რიგში ორგანული კანონით (შრომის კოდექსით) ხელმძღვანელობა. აკადემიური კადრების შრომით ურთიერთობათა მართვის საკითხებში „კანონი უმაღლესი განათლების შესახებ“ სწორედ მას ეფუძნება და მისი ნორმების ფარგლებში მოქმედებს; 2. აკადემიური კადრებისთვის მუდმივი კონკურსების ჩანაცვლება ატესტაციებით და 3. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ეთიკის კოდექსის ნორმების დაცვის სავალდებულოობის სამართლებრივი უზრუნველყოფა პოზიტიური და ეფექტიანი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 207 ორგანიზაციული კლიმატის დამკვიდრების მიზნით, რაც საგანმანათლებლო დაწესებულების განვითარების ძლიერ სტიმულს წარმოადგენს [6]. საგანმანათლებლო დაწესებულებებში აუცილებლად აღსაკვეთია აკადემიური კადრების სახელფასო ფინანსებზე სხვადასხვა ფორმით „ნადირობა“ მათი შემდგომი არამიზნობრივი, კორუფციული გამოყენებისთვის. მავანთა ფინანსური ინტერესების დასაკმაყოფილებლად სამსახურიდან განთავსუფლების გზით დიდი გამოცდილების მქონე დამსახურებული აკადემიური კადრების დაყენება მძიმე ეგზისტენციალური პრობლემების წინაშე ის არნახული ბოროტებაა, რომელსაც არ უნდა ექმნებოდეს არსებობის შესაძლებლობა. იგივე ამბები ხდება ნეპოტიზმის დამამკვიდრებელი ინტერესების ფიგურირების შემთხვევაშიც. აკადემიური სფეროს წარმომადგენელთა მიმართ ასეთი ღირსების შემლახველი და დამამცირებელი დამოკიდებულება დიდი ალბათობით გადაწყვეტილების მიმღებ პირთა არაკეთილსინდისიერებიდან და არაკომპეტენტურობიდან გამომდინარეობს. მეცნიერებაში დადგენილია, რომ რაც უფრო ჰუმანიზებულია მართვის სისტემა, მით უფრო მეტად ხდება ადამიანთა პოტენციალის რეალიზაცია და მით უფრო მეტ წარმატებას აღწევენ როგორც ცალკეული ორგანიზაციები, ისე მთლიანად საზოგადოება და სახელმწიფო. ყველაფერი ის, რაც ბოჭავს ადამიანთა პოტენციალის რეალიზაციას და მნიშვნელობას უკარგავს მას, საბოლოოდ იწვევს შრომის ეფექტიანობის შემცირებას და განვითარების პროცესის შეფერხებას. განათლების სფეროში მხოლოდ და მხოლოდ პირველი მიდგომა უნდა იყოს გამოყენებული, რაც ქვეყანას უქმნის წარმატების მიღწევის მყარ გარანტიებს [7]. ზოგიერთ სახელმწიფო უნივერსიტეტს საფინანსო რესურსების გამოყენებაში ხშირად აღენიშნება ისეთი ტენდენციები, რომლებიც მისი აკადემიური კადრების შრომითი ხელშეკრულებებით განსზღვრული სახელფასო სახსრების საეჭვო მართვაზე მიანიშნებენ. კერძოდ ეს გამოიხატება აკადემიური კადრების სახელფასო სახსრების არაადეკვატური გამოყენების მიზნით ადმინისტრაციის მხრიდან ინტერესების გააქტიურებაში, რომლებიც დღის წესრიგში აყენებენ სხვადასხვა გამოგონილი მიზეზით სამსახურიდან აკადემიური კადრების არაკანონიერი და მიზანმიმართული განთავისუფლების საკითხს. ამისთვის უმთავრესად გამოიყენება ცნობილი ტენდენციური კონკურსები, რომელთა ორგანიზება და ჩატარება ხშირად ნეპოტიზმის, პროტექციონიზმის, მერკანტილურ და კორუფციულ ინტერესთა აქტიურობის გარემოში მიმდინარეობს. ეს საკმარისად ხშირი მოვლენაა, რაც გარკვეული ინტერესების მქონე ხელმძღვანელ პირთა არაკომპეტენტური და უკანონო მითითებებიდანაც კი შეიძლება გამომდინარეობდეს. მთავარი მოტივაცია კი მუდამ არის სამსახურიდან თანამშრომლების გაშვების შედეგად გამონთავისუფლებული სახელფასო სახსრების არამიზნობრივი გამოყენება, რომელიც კადრების მიმართ არაადეკვატური და არამიზანშეწონილი დამოკიდებულებიდან გამომდინარეობს, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 208 ძალიან იოლადაც მიიჩნევა და როგორც საკითხის ლოგიკა მიგვითითებს, იგი სავარაუდოდ რამდენიმე გზით ან მიდგომით შეიძლება ხორციელდებოდეს. პირველი მიდგომა არის უნივერსიტეტების სამეურნეო სფეროში გაფლანგვების შედეგად (რაც ხშირი მოვლენაა) აღმოცენებული საბიუჯეტო დეფიციტი სავარაუდოდ შეიძლება თვეების ან წლების განმავლობაშიც კი ივსებოდეს სამსახურიდან აკადემიური კადრების არაკანონიერი გაშვების შედეგად გამონთავისუფლებული სახელფასო სახსრებით. ასეთი მანიპულაცია შეიძლება იმის მიზეზიც კი აღმოჩნდეს, რომ ბიუჯეტი წლების მანძილზე არ მტკიცდებოდეს და არც მისი გამოქვეყნება ხდებოდეს საჯარო სივრცეში (სახელმწიფო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულელებისთვის კი ეს სრულიად დაუშვებელია). საგანმანათლებლო სფეროსთვის ასეთი პრაქტიკა დიდი ხანია ცნობილია და გაცილებით უფრო პრობლემურად გამოიყურება მოწინავე სახელმწიფო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების შემთხვევებში (თუ იქ ასეთი რამ ხდება), ვინაიდან ფაქტია, რომ ეს სახელმწიფო ბიუჯეტთან არაკანონიერი მოპყრობის ფორმას წარმოადგენს და დასჯადი ქმედებაა. ამასთან ერთად, მაღალი ალბათობით სწორედ ასეთი მოვლენები შეიძლება განაპირობებდეს აკადემიური კადრების პერმანენტული შემცირების პოლიტიკას, რასაც დიდი მონდომებით აქტიურად ახორციელებენ გარკვეული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ადმინისტრაციები. იმის ნაცვლად, რომ ადმინისტრაცია აკადემიური პერსონალის, როგორც უსდ-ს მთავარი მონაპოვრის, და ახალი კადრების მომზადების პროცესის უმნიშვნელოვანესი ფიგურანტის აქტიურ მომსახურებაში იყოს ჩართული და ყველა საშუალების გამოყენებით ცდილობდეს მათთვის სამუშაო პირობების გაუმჯობერსებას, რატომღაც მათ ზემდგომობას კადრულობს და სამსახურიდან გაშვების პირობებსაც კი უქმნის მათი ხელფასების ხელში ჩაგდების მიზნით. ასეთ მიუღებელ და დანაშაულებრივ ქმედებებს ადგილი აქვს ზოგიერთ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, რომელთა ხელმღვანელების მხარდაჭერის და მფარველობის გარეშე ისინი საერთოდ ვერ განხორციელდება. ამიტომ დღის წესრიგში აუცილებლად უნდა დგებოდეს ამ კატეგორიის დაწესებულების ხელმძღვანელი პირის რექტორის თუ დირექტორის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი. მეორე მიდგომა არის ის, როდესაც სამსახურებიდან აკადემიური კადრების არაკანონიერი გაშვების შედეგად გამონთავისუფლებული სახელფასო ფინანსების პირდაპირი მითვისება ხდება. ეს მიიღწევა კადრების მუშაობის შეფასების ისეთი პროცედურების ტენდენციური გამოყენებით, როგორებიცაა კონკურსები, ატესტაციები და კიდევ სხვა სახის „ხერხები“. ამ თვალსაზრისით საკმაოდ ფართოდ არის გავრცელებული კონკურსების დაუსაბუთებელი არგამოცხადების პოლიტიკა და საშტატო ერთეულების ან სამუდამოდ გაუქმება ან გარკვეული პერიოდით მათი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 209 „უმოქმედო“ მდგომრეობაში შენარჩუნება. ორივე აღნიშნულ შემთხვევაში ადგილი აქვს ამ შტატების სახელფასო სახსრების მნიშვნელოვან დაზოგვას, მათ არამიზნობრივ გამოყენებას ან მავანთა მიერ პირდაპირ მითვისებას. მესამე მიდგომა ეს არის აკადემიური კადრების რეპუტაციის ხელოვნური შელახვით და „დანაშაულში“ მათი შეყვანით სამსახურიდან განთავისუფლებისთვის რაიმე საფუძვლის შეთხზვა სხვადასხვა ადმინისტრაციული და სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენებით. აკადემიური კადრების ასეთი განთავისუფლების მამოტივირებელ ფაქტორებს შეიძლება წარმოადგენდნენ: ნეპოტიზმი, პროტექციონიზმი, მართვის მექანიზმის ორგანიზაციული პათოლოგიები, არაკეთილსინდისიერი ხელმძღვანელობა და სხვ. ამის შემდეგ აკადემიური კადრების სახელფასო ფინანსების სხვადასხვა ფორმით არამიზნობრივი გამოყენება ხდება. მეოთხე მიდგომა არის კანონების არასწორი ინტერპრეტირებით და გამოყენებით შტატების „გაუქმება“ და, შესაბამისად, სამსახურიდან კადრების განთავისუფლება ან კონკურსების დაუსაბუთებელი არგამოცხადებით (რაც კანონდარღვევაა) ან შრომითი ხელშეკრულების ვადის გასვლით (რასაც 30 თვეზე მეტი გამოცდილების შემთხვევაში კრძალავს ორგანული კანონი) ან კიდევ სხვა იმპროვიზირებული „მექანიზმის“ გამოყენებით. ზოგადად მიზანი არის ერთი და იგივე გარკვეული კატეგორიის აკადემიური კადრების სამსახურიდან გაშვებით გამონთავისუფლებული სახელფასო ფინანსების არამიზნობრივი გამოყენება ან მავანთა მიერ მათი პირდაპირი მითვისება. ზემოაღწერილი ოთხივე გზით სამსახურიდან აკადემიური კადრების განთავისუფლება და მათი ხელფასების „მითვისება“ სავარაუდოდ ხდება განთავისუფლების ბრძანების ან მისი ტოლფასი დოკუმენტის შექმნის გარეშე, რათა შტატები ფინანსურად ფუნქციონირებდნენ და მათი ფინანსების არამიზნობრივი გამოყენებისთვის ხელშემწყობი გარემო არსებობდეს. როდესაც სამსახურიდან განთავისუფლებული პირი მისი განთავისუფლების ბრძანების (ან ტოლფასი სხვა დოკუმენტის) მოპოვებას დიდი ხნის განმავლობაში ვერაფრით ვერ ახერხებს, ეს იმის ნიშანია, რომ მსგავსი დოკუმენტი არ შექმნილა და ადგილი აქვს მინიმუმ ზემოხსენებული ოთხი მიდგომის ფარგლებში განხორციელებულ არაკანონიერ ქმედებებს. ამ მოსაზრების დამაჯერებლობას აძლიერებს ადმინისტრაციის ზოგიერთ მოხელეთა არაკეთილსინდისიერი ქცევის გამოვლინებები, რომლებიც უსამსახუროდ დატოვებული და ეგზისტენციალური პრობლემების პირისპირ დაყენებული უშემოსავლო აკადემიური კადრების სახელფასო ფინანსების მითვისების სხვადასხვა პროცედურებს უკავშირდება. უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებითვის აკადემიური კადრების სახელფასო ფინანსების არამიზნობრივი გამოყენების ზემოაღწერილი მიდგომებისა და აგრეთვე სხვა მათი მსგავსი მიდგომების საფუძველზე ყველაზე უფრო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 210 ნეგატიური და მძიმე შედეგების გამომწვევებად შეიძლება გამოიყოს შემდეგი სამი „მექანიზმი“: 1) ასაკობრივი დისკრიმინაცია (65+ ასაკის პირთა არდაშვება აკადემიურ თანამდებობებზე). ეს არის აკადემიური კადრების ყველაზე „უმტკივნეულო მოცილება“ და მათი ხელფასების მობილიზება შემდგომი არამიზნობრივი გამოყენებისთვის. 2 წლის წინ ჩვენი ქვეყნის საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ (უმაღლესი საკანონმდებლო ინსტანციის მიერ) კანონში „უმაღლესი განათლების შესახებ“ ხსენებული ასაკობრივი დისკრიმინაციის ნორმა გაუქმებული იქნა, მაგრამ იგი ძველი კანონის სახით ისევ ფიგურირებს როგორც „განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის“ სამინისტროს ვებგვერდზე, ისე რიგი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ვებგვერდებზე. ეს განსაცვიფრებელი მოვლენაა, ვინაიდან ამით მთელი ქვეყნის მასშტაბით დემონსტრირებულია უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში უკანონობისთვის ხელის შეწყობა და მფარველობა. კერძოდ: საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შეუსრულებლობა სისხლის სამართლის დანაშაულს წარმოადგენს. გარკვეული სამსახურების მოხელეები ასე იოლად და დაუნდობლად არ უფრთხილდებიან არც სამინისტროს და არც უნივერსიტეტების რეპუტაციას, რაც საგანგაშო და გამოსასწორებელი მოვლენაა. აკადემიური კადრებისთვის დადგენილი ასაკობრივი შეზღუდვა 65 წელი, რომელიც გაუქმებულია, საკითხის ყველას მიერ ფუნდამენტურ გაცნობიერებას ითხოვს და კანონის საფუძველზე გაბათილებულად მიჩნევას მისი დისკრიმინაციულობის გამო. 65 წელზე მეტი ასაკის მქონე აკადემიურ კადრებს ხელი არ უნდა ეშლებოდეთ კონკურსებში და ატესტაციებში მონაწილეობაში, თუკი ამის სურვილს და მუშაობის მზადყოფნას განაცხადებენ. მათი შრომის ნაყოფიერება ასაკთან ერთად იზრდება და არა პირიქით, რასაც მნიშვნელოვანი და მასშტაბური მეცნიერული კვლევები ადასტურებენ. ყველა უნივერსიტეტში კატეგორიულად უნდა იკრძალებოდეს ასაკობრივი დისკრიმინაცია „ეიჯიზმი“ -, როგორც სოციალური პათოლოგია. ცოდნაგამოცდილება ასაკის ფუნქციას წარმოადგენს, იგი დაგროვებადი სიკეთეა და ქმნის მზარდ ადამიანურ კაპიტალს, უნივერსიტეტის სიძლიერეს და მის მეტ შემოსავლებს. აქედან გამომდინარე, ცოდნა-გამოცდილება არის ის ძვირადღირებული რესურსი, რომელსაც მხოლოდ დიდი გაფრთხილება და შენარჩუნება ესაჭიროება. ცოდნა-გამოცდილება, როგორც დაგროვებადი სიკეთე, დროის ფუნქციას წარმოადგენს და სულ უფრო ემატება ღირებულება. რაც უფრო დიდი ხანი მიმდინარეობს ამ ცოდნის მშენებლობა (ანუ რაც უფრო დიდია გამოცდილება), მით უფრო ღირებული შედეგების მიღწევა ხდება შესაძლებელი. დიდი მეცნიერული მიღწევები მხოლოდ ხანგრძლივად ნამუშევარი ტვინის პროდუქტებს წარმოადგენენ. ამ ქრესტომათიული ჭეშმარიტების გაუთვალისწინებლობის შემთხვევაში უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება განწირულია ჩამორჩენისთვის და ამის გამო არანაირი გამართლება არ აქვს მასში აკადემიური კადრების მუშაობის შეფასებისა და შრომითი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 211 ურთიერთობების გარკვევის დროს ასაკობრივი შეზღუდვის დისკრიმინაციის გამოყენებას [8]. უმაღლესი განათლება არ წარმოადგენს ძალოსნური მოღვაწეობის სფეროს, სადაც მძიმე ფიზიკური სამუშაოების განხორციელებაა საჭირო და რომელშიც დიდი ფიზიკური დატვირთვების გამო ადამიანის ასაკი აქტუალური ხდება. ამის საპირისპიროდ, უმაღლესი განათლება არის ცოდნა-გამოცდილების დაგროვებისა და გადაცემის სფერო, რომელშიც ასაკი ინტელექტუალური კაპიტალის დაგროვების განმაპირობებელია, რაც ქმნის კიდეც უნივერსიტეტის სიმდიდრეს. გამოცდილების წინააღმდეგ გამოცხადებული ბრძოლა ინტელექტუალური კაპიტალის წინააღმდეგ ბრძოლის გამოცხადების იდენტურია. ცოდნაგამოცდილება წარმოადგენს ძვირადღირებულ რესურსს, რომლის დაუფასებლობაც და რომლისგან განთავისუფლებაც დიდ ინტელექტუალურ და ფინანსურ დანაკარგებთან არის დაკავშირებული, რასაც არანაირი გამართლება არ აქვს და შეიძლება მხოლოდ ბოროტი განზრახვებიდან მომდინარეობდეს. გამოცდილი აკადემიური კადრების მიმართ ასეთი „მფლანგველობითი“ დამოკიდებულება დიდ კონტრასტში მოდის ქვეყნის ეკონომიკურ მდგომარეობასთანაც. დიდი აკადემიური გამოცდილების მქონე თანამშრომლებში დიდი ინვესტიციაა განხორციელებული, რომლის განმეორებითი განხორციელების რესურსებიც ქვეყანას არ მოეპოვება, ხოლო არსებული კი მაქსიმალურად უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სასიკეთოდ უნდა იქნას გამოყენებული და არა საზიანოდ მათზე უარის თქმის შემთხვევაში. ხშირად უსდ-ს ადმინისტრაციაში დამკვიდრებული აზროვნების წესი არის მიუღებელ ქმედებათა წარმოშობისა და განმტკიცების აქტიური ხელშემწყობი. ამის მიმართ ყველაზე უფრო მეტი მგრძნობიარობით გამოირჩევა 65+ ასაკის მქონე აკადემიური კონტინგენტი. ვინც წესიერად მომუშავე აკადემიურ კადრებს უსამართლოდ ტოვებს ერთადერთი სამსახურის გარეშე, უსპობს შემოსავლის წყაროს, ხელს უწყობს მათში აპათიური მდგომარეობის წარმოშობას, უფუნქციობიდან გამომდინარე დეპრესიას, ნაადრევ დაბერებას და სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებას, ის სჩადის უკიდურესად ამორალურ საქციელს და სისხლის სამართ;ლის დანაშაულს აკადემიური კადრების სიცოცხლის ნაწილის ხელყოფის გამო. ამიტომ იგი იმსახურებს მკაცრ პასუხისგებას კანონის წინაშე და ამ ბოროტებისთვის ადეკვატური სიმძიმის სასჯელის დაწესებას. 2) მუდმივი კონკურსები. კონკურსების ჩატარება საერთოდ უაზრობამდეა დაყვანილი. მთელი ცხოვრება კონკურების მოლოდინში რატომ უნდა იმყოფებოდეს ადამიანი, სრულიად გაუგებარია; თან იმის განცდით, რომ შეიძლება დარჩეს სამსახურის გარეშე. ამით იკარგება სტაბილურობის განცდა, რომელიც კონსტიტუციით არის გარანტირებული, კლებულობს მოტივაცია, ენთუზიაზმი და სამსახურის შენარჩუნების მიზნით მთელი ყურადღება ეთმობა სხვადასხვა ხრიკებისა და თაღლითობების გამოყენებას; ამით ეცემა მორალი, კლებულობს კოორდინაცია, მცირდება ეფექტიანობა და ყველაფერი ეწირება კორუფციას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 212 ორგანული კანონის (შრომის კოდექსის) მიხედვით, როდესაც 30 თვის განმავლობაში მიმდინარეობს ახალი კადრის „გამოცდა“, შრომითი ხელშეკრულების ვადის გასვლით სამსახურიდან კადრის განთავისუფლება (ორგანული კანონი, მუხლი 47, პუნქტი 1, ქვეპუნქტი „ბ“) და მისთვის ახალ კონკურსში მონაწილეობის შეთავაზება არავითარ პრობლემას არ უნდა ქმნიდეს, ვინაიდან, როგორც წესი, კონკურსების ჩატარების „ზონა“ არის მხოლოდ პირის შრომითი საქმიანობის პირველი 30 თვე. მაგრამ როდესაც სამსახურებრივი გამოცდილება 30 თვეზე მეტია, მაშინ ეს პირი ითვლება უვადოდ დასაქმებულად (ორგანული კანონი, მუხლი 12, პუნქტი 4) და აკადემიური სამსახურის გასაგრძელებლად მის მიმართ კონკურსის წესის გამოყენება და საგანმანათლებლო დაწესებულებისთვის უცხო პირად მისი გადაქცევა უხეში კანონდარღვევაა. 30 თვეზე მეტი გამოცდილების მქონე აკადემიური კადრი უნდა ექვემდებარებოდეს მხოლოდ და მხოლოდ ატესტაციას, რითიც შენარჩუნებული იქნება მისი შრომითი სტაბილურობა (რომელიც კონსტიტუციით არის გარანტირებული), მოცემული საგანმანათლებლო დაწესებულების თანამშრომლობის განცდა, გაიზრდება ორგანიზაციისადმი მისი ერთგულება, შრომითი კმაყოფილება და ეფექტიანობა; ასევე გაუმჯობესდება აკადემიური პროცესისთვის ღირებული მისი სხვა მაჩვენებლებიც. კონკურსის წესით აკადემიური თანამდებობების დაკავება გამოსაყენებელია უპირატესად ახალგაზრდა კადრების მიღების შემთხვევებში. აქ კონკურსები უფრო გამართლებულია იმიტომ, რომ ემსახურება კადრების უკეთ შეცნობას და მისაღები გადაწყვეტილების მეტ უშეცდომობას. სამაგიეროდ კონკურსებში დიდია სუბიექტივიზმი და ტენდენციურობა, რაც ეჭვის ქვეშ აყენებს მისი ტოტალურად გამოყენების უალტერნატივობას. კონკურსების 2-ჯერ ან 3-ჯერ წარმატებით გავლა საკმარისად უნდა ითვლებოდეს თანამშრომლის გადაყვანისთვის „საატესტაციო რეჟიმზე“. გარდა ამისა, კონკურსებში ძალიან ხშირად ფიგურირებს კორუფციული მოტივაცია, ინერგება კონფრონტაციული და მტრული გარემო, რაც ვერანაირად ვერ ქმნის სასურველ პოზიტიურ იმპულსს საგანმანათლებლო დაწესებულების სწორი განვითარებისთვის. აქედან გამომდინარე, აკადემიური კადრების დასაქმების, შეფასების და მართვის რეგულირება სჯობს რომ ხორციელდებოდეს კონკურსების მინიმიზირების პირობებში. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სტაჟიანი თანამშრომლების სამსხურის გაგრძელების შემთხვევებში. დიდი გამოცდილების მქონე კადრებისთვის, რომელთა რაოდენობა უსდ-ში დიდი არც არის, კონკურსი დამამცირებელი და გაწეული ღვაწლის დაუფასებლობის პროცედურაა, ხოლო „მოწყობილი“ წარუმატებლობის შემთხვევაში გაცილებით უფრო მატრავმირებელია და უტოლდება მათ წინააღმდეგ ჩადენილ მძიმე დანაშაულსაც კი. ატესტაციისთვის დადგენილი მოთხოვნების რეალისტური მინიმალური ზღვრის შესახებ ატესტაციაზე გამსვლელი პირებისთვის ცნობილი უნდა ხდებოდეს მის გადასალახავად საჭირო მონაცემების დაგროვებისთვის საკმარისი პერიოდით ადრე (მოთხოვნების რეალისტურობაში ნაგულისხმებია მისი ეკონომიკური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 213 მდგომარეობა). უსამართლო და კორუფციული კონკურსების ჩატარების მდიდარი ნეგატიური პრაქტიკა აჩვენებს იმას, რომ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში აკადემიური კადრების მუშაობის შეფასებისთვის და სამსახურის გაგრძელებისთვის უფრო მეტი გავრცელება უნდა ჰპოვოს ატესტაციის პროცედურის გამოყენებამ. ატესტაციის წესით პერიოდულად უნდა მოწმდებოდნენ უნივერსიტეტის დიდი გამოცდილების მქონე აკადემიური კადრები დადგენილი ვადით მუშაობის გასაგრძელებლად. ატესტაცია გაცილებით უფრო ადეკვატურ და მისაღებ ფორმატს წარმოადგენს სტაჟიანი კადრების მოღვაწეობის შეფასებისთვის. ატესტაციის ფორმატის გამოყენებით საგანმანათლებლო დაწესებულებაში შესაძლებელი ხდება სამართლიანი, სტაბილური და პოზიტიური ორგანიზაციული კლიმატის დამკვიდრება; მაგრამ ატესტაციაც კი არ არის შეფასების ის ადეკვატური პროცედურა, რომელიც უნდა ეკადრებოდეს გამოცდილ აკადემიურ კადრებს, რომლებსაც გაცილებით მეტი დაფასება და გაფრთხილება ეკუთვნით. აკადემიური კადრების შრომითი ურთიერთობის საკითხების გადაწყვეტისას შრფასების ყველაზე უფრო ადეკვატურ და ანგარიშგასაწევ კრიტერიუმებს შეიძლება წარმოადგენდეს გამოცდილება და კომპეტენტურობა, რომლებიც ყველაზე უკეთ განაპირობებენ საგანმანათლებლო დაწესებულების ადამიანური კაპიტალის ფორმირების მაღალეფექტიანობას. ასე არის მიჩნეული საერთაშორისო კონვენციებით [9], [10]. ამ მიდგომის გამოყენების შემთხვევაში ადამიანური კაპიტალის მაქსიმალური შენარჩუნება ხდება, რაც უნივერსიტეტების უმთავრეს შენაძენს წარმოადგენს და ემსახურება მათ შეუქცევად განვითარებას. ყოველივე ამის ფონზე უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მუდმივი კონკურსების ორგანიზება უდიდეს ბოროტებად გვევლინება და მაქსიმალურ შეკვეცას უნდა ექვემდებარებოდეს. 3) ვადიანი შრომითი ხელშეკრულება. ხელშეკრულების ეს ფორმა 2004 წელს აკადემიური სფეროსთვის „უმაღლესი განათლების შესახებ კანონის“ მიღებიდან დაწყებული დღესაც არაკანონიერად და აქტიურად გამოიყენება. იგი თავისი ალოგიკურობის გამო ვერავითარ კრიტიკას ვერ უძლებს. აკადემიურ კადრებს მოტყუებით ხელს აწერინებენ ვადიან შრომით ხელშეკრულებაზე და ვადის ამოწურვის შემდეგ სამსახურიდან უშვებენ როგორც უცხო პირებს და გამოდის, რომ მათ თითქოს არც კი უმუშავიათ მოცემულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში და არავითარი პრეტენზიების განცხადების უფლება არ გააჩნიათ. სამაგიეროდ ამ გზით გამონთავისუფლებული მათი სახელფასო სახსრები ენთუზიაზმით არამიზნობრივად გამოიყენება მავანთა პირადი ინტერესების დასაკმაყოფილებლად. ხელფასების მითვისების მოტივაცია რომ არ არსებულიყო, სამსახურიდან აკადემიური კადრების ასეთი დაუნდობელი გაშვება არც კი მოხდებოდა, მაგრამ სურათი საპირისპიროა. ამ დანაშაულს მოურიდებლად ახორციელებენ ადმინისტრაციის არაკეთილსინდისიერი და არაკომპეტენტური პირები, რომელთათვისაც პირადი „კეთილდღობა“ არის უზენაესი. სიტუაცია კი georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 214 ასეთია: ვადიანი შრომითი ხელშეკრულების შემთხვევაში 4, 7 ან 10 წლიანი შრომითი ხელშეკრულებით განსაზღვრული მთელი სახელფასო რესურსი შესაძლებელია რომ ბიუჯეტის სახელფასო გრაფიდან მთლიანად იქნას „ამოღებული“ და გადატანილი სხვა გრაფიდან გაფლანგული საფინანსო სახსრების შესავსებად, რაც რამდენიმე თვის ან წლის მანძილზეც კი შეიძლება გრძელდებოდეს. ამის საშუალებას იძლევა ის, რომ ხშირად აკადემიური კადრების განთავისუფლების ბრძანება არც კი იწერება და მათი „მოქმედი“ შტატების ხელფასებით სისტემატურად იფარება უსდ-ს ბიუჯეტში მაგალითად სამეურნეო სფეროს შესაბამის გრაფაში გაფლანგვის შედეგად აღმოცენებული დეფიციტი. საქმე იქამდეც კი მიდის, რომ ამ საქმიანობით გატაცებულმა პირებმა ლამის ოფიციალურად გამოაცხადონ, თითქოს დიდი სტაჟიანი აკადემიური კადრების ხელფასების მითვისებაზე აგებული კორუფციის გარეშე უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების არსებობა წარმოუდგენელია და, შესაბამისად, ეს უნდა ჩაითვალოს ნორმად. ამიტომ არის, რომ თანამშრომლებს ვერც კი წარმოუდგენიათ თავიანთი უნივერსიტეტების საქმიანობა ასეთი კონკურსების გარეშე და ამიტომ უჭირთ რეალობის ადეკვატური შეფასება. რეალობა კი არის ის, რომ კონკურსების გამოყენებით უფრო ადვილად მიიღწევა სამსახურიდან აკადემიური კადრების განთავისუფლება და მათი სახელფასო სახსრების არამიზნობრივი (კორუფციული) გამოყენება. ამ საქმიანობით მიღებულ შემოსავლებზე უარის თქმა კი მავანთა მიერ სრულ კატასტროფად განიცდება და ყველა ძალებით ეწინააღმდეგებიან ასეთ პერსპექტივას. სტაბილურ უშრომელ შემოსავალს მიჩვეული პირების ცნობიერება უკვე ამ წესით მუშაობს და ალტერნატივების არსებობასაც კი ვეღარ უშვებს. ისინი ყველანაირად არიან დაინტერესებულნი და ცდილობენ კიდეც, რომ, ეს ვითარება მთელი კოლექტივის მიერ ნორმად ითვლებოდეს და არავინ შეეცადოს მის კრიტიკულ შეფასებას. უპირველეს ყოვლისა ეს მიიღწევა არაკანონიერი ფსევდოიურიდიული დოკუმენტების შექმნით და ამ უკანონობის ყველასთვის თავსმოხვევით ისე, რომ ეჭვი არავინ შეიტანოს მათ სისწორეში, სამართლიანობაში და კანონიერებაში. აღნიშნული შემთხვევა ისეთი ორგანიზაციული პათოლოგიაა, რომელიც ცნობილ ორგანიზაციულ პატოლოგიებს შორის ყველაზე უფრო ბინძურად ითვლება, აკადემიური სფეროსთვის აბსოლუტურად მიუღებლად გამოიყურება და სრულიად საგანგაშო მოვლენას წარმოადგენს. მასთან შეგუება არავის ეპატიება არც აკადემიური, არც სამეცნიერო და არც ადმინისტრაციული სფეროებიდან. აკადემიურ კადრებთან უვადო შრომითი ხელშეკრულების დადების შემთხვევაში, ზემოთ განხილული უსდ-ს ბიუჯეტის ფინანსური მანიპულაციები სრულიად შეუძლებელია რომ რაიმენაირად განხორციელდეს და ამიტომ კორუფციული მიზნებისთვის გამოსადეგი არ არის. მრავალწლიანი სამუშაო გამოცდილების მქონე აკადემიურ კადრებთან უვადო შრომითი ხელშეკრულების გაფორმების შემთხვევაში (როგორც დადგენილია ორგანული კანონის მე-12 მუხლის, მე-4 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 215 პუნქტით) მავანთა მიერ ხსენებული კადრების სახელფასო სახსრების მითვისება პრაქტიკულად განუხორციელებადი გახდებოდა სახელშეკრულებო ვადის განუსაზღვრელობისა და მისი განუყოფლობის გამო. უსდ-ს ბიუჯეტის სახელფასო გრაფიდან ფიზიკურად ვერ მოხერხდებოდა აკადემიური შტატების მთელი სახელფასო რესურსის სრულად ამოღება და რომელიმე ფინანსურად დეფიციტურ გრაფაში გადატანა. ე.ი. ამ შემთხვევაში მაგალითად სამეურნეო სფეროში განხორციელებული გაფლანგვების შედეგად აღმოცენებული საფინანსო დეფიციტი უსდ-ს აკადემიური კადრების „უვადო“ ხელფასებით ვერანაირად ვერ შეივსებოდა და კორუფციაც მკვეთრად შემცირდებოდა. ალბათ ამის გამო ხდება ის, რომ უსდ-ს ადმინისტრაცია ყოველთვის მაქსიმალურად გაურბის აკადემიურ კადრებთან უვადო შრომითი ხელშეკრულების გაფორმებას შრომის კანონმდებლობის ნორმების უხეში დარღვევის მიუხედავად, რათა მისი კორუფციული საქმიანობის ხელშემწყობი პირობები არ დაზიანდეს [10], [11]. ზოგიერთ შემთხვევაში ხდება ხოლმე ათასიდან 1-2 უვადო შრომითი ხელშეკრულების გაფორმება, მაგრამ განსაკუთრებული დამსახურების მქონე სრული პროფესორებისთვის. ამით იშვიათ პრივილეგიად გადააქციეს ის, რაც კანონით დიდი გამოცდილების მქონე ყველა თანამშრომლის უპირობო კუთვნილებას წარმოადგენს. უსდ ადმინისტრაციების ზოგიერთ წარმომადგენელს ასე ძლიერად არ ემეტებათ კორუფციის დათმობა და შრომის კოდექსის (ორგანული კანონის) მოთხოვნათა შესრულება დიდი გამოცდილების მქონე აკადემიური კადრების შრომით ურთიერთობათა საკითხების სწორი გადაწყვეტისთვის. უკანონოდ ხდება უნივერსიტეტის დაყოფა პრივილეგირებულ და არაპრივილეგირებულ პროფესორებად, რაც არღვევს მის სოციალურ მთლიანობას და წარმოშობს უნივერსიტეტის თანამშრომლებს შორის არასასურველ დაძაბულობას. ასეთი დაძაბულობა, სამწუხაროდ, ნეგატიურად აისახება თითქმის მთელი უნივერსიტეტტის საქმიანობის ეფექტიანობაზე. ამ სიტუაციას სავარაუდოდ ქმნიან მართვის სისტემის ქვედა რგოლის კორუმპირებული პირები, რომლებიც თავად იგონებენ მათთვის შემოსავლიან „ადგილობრივ კანონებს“ და სულ არ აინტერესებთ ქვეყანაში მოქმედი კანონმდებლობის მოთხოვნები, რისი მოთმენაც, იგნორირებაც მძიმე დანაშაულში თანამონაწილეობას უტოლდება და კანონმდებლობის მიხედვით დასჯადი ქმედებაა. „ასაკობრივი დისკრიმინაცია“, „ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებების“ გაფორმება და „მუდმივი კონკურსების“ ჩატარება ემსახურება ერთი და იგივე მიზანს სამსახურიდან რაც შეიძლება მეტი აკადემიური კადრის განთავისუფლებას და ამის შედეგად მობილიზებული სახელფასო სახსრების დიდი ნაწილის არამიზნობრივ გამოყენებას. ეს ყოველივე იმდენად დაცლილია მავანთა ფუნქციონირების ღირსეული იდეური წანამძღვრებისგან და მაღალი იდელებისგან, რომ აკადემიური კადრების შრომით ურთიერთობების მართვის დროს კორუფციული ინტერესის გარდა თითქმის სხვა აღარაფერი ფიგურირებს. ქვედა რგოლის დამნაშავე პირთა ეს georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 216 კორუფციული ინტერესები და ზემოხსენებული მიზეზებით უსდ-ს აკადემიური კადრების სამსახურიდან განთავისუფლება ნორმალურ შემთხვევებში მისი ხელმძღვანელობისა და შესაბამისი სამსახურების მიერ ადგილზევე კადრების კანონიერი აღდგენით უნდა სწორდებოდეს სასამართლოსთვის მიმართვის გარეშე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, უსდ-ს გარკვეულ პირთა კორუფციულ ქმედებებს არ უნდა ეძლეოდეს წესიერად მომუშავე აკადემიური კადრების სამსახურიდან განთავსუფლების მცირე შესაძლებლობაც კი. ზემოთ განხილული სამივე კორუფციული „მექანიზმის“ მოქმედების არდაშვება და, ამასთან ერთად, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების საქმიანობის მოქმედ საკანონმდებლო ჩარჩოში შენარჩუნებისთვის მათ ავტონომიურობაზე სამართლებრივი კონტროლის გააქტიურება მოემსახურება მათში კორუფციის წარმომშობი სტიმულების ლიკვიდაციას და უმაღლესი განათლების სისტემის ფუნქციონირების მკვეთრ გაუმჯობესებას. როგორც პრობლემის განხილვიდან ჩანს, კორუფცია უმაღლესი განათლების სისტემაში მთელი თავისი მრავალფეროვნებით საქმის წარმოებისა და მართვის შესახებ არსებულ მცდარ წარმოდგენებს ეყრდნობა, ადამიანთა მანკიერი აზროვნების წესით ხასიათდება, საეჭვო მოტივაციით გამოირჩევა და ამიტომ სიღრმისეულ გაანალიზებას ითხოვს. ისინი პირველ რიგში ფსიქიკის მოშაობის კანონზომიერებათა პოზიციებიდან უნდა იხსნებოდეს. ეს იმიტომ, რომ ადამიანის ქმედებათა წყაროს (სათავეს) მისი ფსიქიკა წარმოადგენს და მის მუშაობაში აღმოცენებული ხარვეზები განაპირობებს იმ მიუღებელ ქმედებებს, რომელთა საფუძველზეც მართვის გარკვეულ სეგმენტში კორუფციული გარემოს ჩამოყალიბება ხდება. ფსიქიკური მექანიზმების დიდი ნაწილი ფონურ რეჟიმში ფუნქციონირებს და ყოველგვარი გაცნობიერების გარეშე ემსახურება ინდივიდების წინაშე წამოჭრილი ამოცანების გადაწყვეტას. ამ მექანიზმების გაუცნობიერებლობა ადამიანთა სასიცოცხლო ძალების დაზოგვის ერთ-ერთი გამოვლინებაა და ბუნებრივ მოვლენას წარმოადგენს. ამდენად, ადამიანი ხშირად იქცევა მისი გამომწვევი მექანიზმების გაცნობიერების გარეშე ანუ ცნობიერი კონტროლის გარეშე. ამ ქვეცნობიერ ფსიქიკურ მექანიზმებს თავიანთი ჩამოყალიბების პრეისტორია გააჩნიათ და საკმარისი სტაბილურობითაც გამოირჩევიან. სწორედ ისინი ქმნიან გენეტიკურ მოცემულობასთან ერთად ადამიანთა ინდივიდუალობას და ბევრწილად განსაზღვრავენ მისი ქცევების თავისებურებას. კორუფციული ქცევის მექანიზმებიც გარკვეული ხნის მანძილზე სპეციფიკურ გარემოშია ჩამოყალიბებული და განმეორებადობის ძლიერი ტენდენციაც გააჩნიათ. მათი შეჩერება ან კიდევ აღკვეთა მარტივ ამოცანას არ წარმოადგენს და განსაკუთრებულ მიდგომასაც მოითხოვს. როგორც მდიდარი პრაქტიკა აჩვენებს, კორუფციის წინააღმდეგ მხოლოდ აკრძალვების შემოღება სასურველ შედეგს არ იძლევა განსაკუთრებული შემთხვევების გარდა, როდესაც სიკვდილით დასჯა ხდება. ამის მაგალითია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 217 სინგაპური, რომელშიც კორუფციის ფაქტებზე სიკვდილით დასჯის შემოღებამ ქვეყნის არნახული განვითარება განაპირობა. ჩინეთიც იყენებს ასეთ სასჯელს გარკვეულ შემთხვევებში და ასევე სხვა აზიური ქვეყნებიც. სხვა ქვეყნებში ასეთი მკაცრი ზომები არ გამოიყენება, მაგრამ მის წინააღმდეგ ბრძოლა ყველგან ინტენსიურად მიმდინარეობს. ზოგადად კორუფცია წარმოადგენს უკანონო შემოსავლის მოპოვების წყაროს და იგი უნდა შეიცვალოს შემოსავლის კანონიერი მოპოვების წყაროთი, რათა არ გამოიწვიოს კიდევ უფრო მძიმე და გამოუსწორებელი კრიმინალური ქმედებები. არავის არაფერი უნდა წაერთვას ისე, რომ სანაცვლოს შეთავაზება არ ხდებოდეს, ვინაიდან იგი კორუფციაზე ფოკუსირებული თავისი ცნობიერების საფუძველზე კიდევ უფრო უარეს კორუფციულ საქმიანობას განახორციელებს. აქედან გამომდინარე, კორუფციის „თერაპია“ უნდა იყოს ჩანაცვლებითი და მხოლოდ ასეთი მიდგომით შეიძლება მოხდეს მისგან განთავისუფლება. კორუფციის გამომწვევ მიზეზებზე საუბარი მხოლოდ ფსიქოლოგიური პლათფორმიდან არის შესაძლებელი. სამართალი ამ შემთხვევაში უძლურია. კორუფციის მიზეზების გაანალიზების შესაძლებლობას ფსიქოლოგია იძლევა, ხოლო სამართალი მხოლოდ კორუფციის შედეგებით (ფაქტებით) შემოიფარგლება და ისე აკეთებს შეფასებებს. სანამ პროცესი სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების დადგომამდე მივა, მანამდე ძალიან ბევრი რამ ფუჭდება ადამიანის ქცევის ფსიქოლოგიურ მექანიზმებში. როგორც დეკარტე იტყოდა: „მცირე ცვლილება დასაწყისში იწვევს დიდი ცვლილებებს ბოლოში“ [12]. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მცირედი ცვლილებები მიზეზებში იწვევს დიდ ცვლილებებს შედეგებში. აქედან გამომდინარე, მცირედი შეცდომები მიზეზებში იწვევს დიდ შეცდომებს შედეგებში. ეს ჭეშმარიტია როგორც პოზიტიური, ისე ნეგატიური მოვლენებისთვის; ამავდროულად იგი სრულიად ჭეშმარიტია როგორც ფსიქოლოგიურ, ისე სამართლებრივ მოვლენებთან მიმართებაში. კორუფცია კი ნეგატიური მოვლენაა და გამომდინარეობს პირველწყაროს ანუ მიზეზის მცდარობიდან! ამავე ლოგიკით, ადამიანის ქცევის განმსაზღვრელ ფსიქიკურ მექანიზმებში სულ მცირე პოზიტიური ცვლილებების განხორციელება იწვევს დიდ პოზიტიურ ცვლილებებს მისი ამ ქცევის მექანიზმებიდან გამომდინარე შედეგებში, რაც აშკარად დადებით მოვლენას წარმოადგენს და კანონით უდავოდ მისაღებია. კორუფციის შემზღუდავი ქმედებების დასახვა და თანმიმდევრული განხორციელება შეიძლება იყოს შემდეგნაირი: ჯერ ანტიკორუფციული ფსიქოლოგიური პლატფორმა არის ჩამოსაყალიბებელი, შემდეგ უნდა მოხდეს მისი ტრანსფორმირება სამართლის კატეგორიებში და ბოლოს იგი არაწინააღმდეგობრივად უნდა აისახოს კანონმდებლობაში, რითიც განათლების სისტემას შეექმნება სწორი ფუნქციონირებისა და განვითარების უზრუნველყოფისთვის საკმარისი პირობები. ზემოთ მოყვანილი მსჯელობებიდან და კორუფციული შედეგების გამომწვევი ფსიქიკური მიზეზების დახასიათებიდან გამომდინარე, უმაღლესი განათლების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 218 სისტემაში კორუფციის შემცირების ამოცანას შეიძლება გამოეძებნოს დადებითად გადაწყვეტის შესაძლებლობა, ვინაიდან კორუფციის ფსიქოლოგიურ მიზეზებთან მუშაობა გაცილებით უფრო ადვილია და ეფექტიანია, ვიდრე მუშაობა აღნიშნული მიზეზებით გამოწვეულ სამართლებრივ შედეგებთან. პროცესის დასაწყისშივე ხარვეზოვანი მიზეზის შესწორება უფრო ადვილია და უფრო რეალისტურია, ვიდრე მისგან გამოწვეული ნეგატიური შედეგის გამოსწორება. ქმედების მიზეზის შეუსწორებლად ყოველთვის საქმე გვექნება იგივე ნეგატიური შედეგის დადგომასთან და ეს მარტივი ჭეშმარიტება ყველგან და ყოველთვის მტკიცდება მდიდარი პრაქტიკით. განათლების, საზოგადოების და ქვეყნის უკანდამხევი კორუფციის წინააღმდეგ ეფექტიანი ღონისძიებების გატარების მიზნით საჭიროა რამდენიმე კონკრეტული ნაბიჯის გადადგმა: 1) უმაღლესი საგანმანათებლო დაწესებულების საქმიანობაში კანონდარღვევების ჩადენის შემთხვევაში თუკი არ მიიღება საჭირო ზომები მათი გამოსწორებისთვის, მაშინ ავტონომია ავტომატურად წყვეტს თავის ფუნქციონირებას მაკონტროლებელი ან სამართალდამცავი ორგანოებს მოთხოვნით ამ კანონდარღვევის სრულ გამოსწორებამდე. ეს მაქსიმალურად შეესატყვისება მოქმედ კანონმდებლობას. კონტროლირებადი ავტონომია დანაშაულის პრევენციის ერთერთ საუკეთესო საშუალებას წარმოადგენს. 2) როგორც მდიდარი პრაქტიკა აჩვენებს, კანონების დარღვევა, კერძოდ კორუფცია, უფრო „შემოსავლიანია“, ვიდრე კანონების დაცვა და ამიტომ ბევრი პირველს უფრო ამჯობინებს. ასეთმა არაკანონიერმა ტენდენციებმა რომ არ დააღრვიოს საზოგადოების ნორმალური ფუნქციონირება, აუცილებელია ვექტორის შემობრუნება ისე, რომ სწორედ კანონის დაცვა გახდეს ფინანსურად უფრო მომგებიანი. ადამიანთა ნეგატიური და დესტრუქციული მოტივაციის გარდაქმნა პოზიტიურ და კონსტრუქციულ მოტივაციად რეალურია, თუკი შეიქმნება სათანადო ფინანსური გარემო. კერძოდ, განათლების სისტემაში შესაქმნელია ფინანსური რეზერვი, რომელიც გამოყენებული იქნება უნივერსიტეტებში პოზიტიური და კონსტრუქციული ქმედებების წასახალისებლად და ხელშესაწყობად. ასეთი დიდი მნიშვნელობის მქონე საქმისთვის თანხების მობილიზებაზე უარის თქმა გაუმართლებელი იქნებოდა; 3) კორუფციული ქმედებებისთვის დაწესებული სასჯელები მკვეთრად უნდა გამკაცრდეს. ეს შექმნის პოზიტიურ და კონსტრუქციულ ქმედებებზე გადართვის სტიმულებს მათთვის, ვინც თავის ცხოვრებისეულ საჭიროებათა მოსაპოვებლად კორუფციის გარდა სხვა შანსებს და წყაროებს ვერ ხედავს. სასჯელის გამკაცრება მათ უბიძგებთ კანონიერების უფრო მეტი მომგებიანობის სასარგებლო აზროვნების წესის ჩამოყალიბებისკენ. მისთვის ხელშემწყობი სამართლებრივი გარემოს შექმნა აღნიშნულ პოზიტიურ ტენდენციას რეალობად აქცევს; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 219 4) ხშირ შემთხვევებში, როდესაც მავანთა მიერ მითვისებული საფინანსო სახსრები დიდ მოცულობებს არ აღწევს და ძირითადად ემსახურება ეგზისტენციალური მოთხოვნების დაკმაყოფილებას, მათი კორუფციული შემოსავლების წყაროების აღკვეთა აუცილებლად უნდა ხდებოდეს შემოსავლების ალტერნატიული ლეგალური წყაროების შექმნასთან ერთად. ასეთი ჩანაცვლების გარეშე კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლას შედეგი არ ექნება. პირიქით, იგი უფრო მძიმე ფორმებს მიიღებს, ვინაიდან აღნიშნული კატეგორიის ადამიანებისთვის შემოსავლის ეს არაკანონიერი წყაროები მათ ეგზისტენციალურ საჭიროებებს ემსახურებიან და დიდი სიმტკიცითაც გამოირჩევიან. ფინანსების დიდი მოცულობებით მითვისების შემთხვევებში კი, როდესაც ისინი ბევრად აღემატებიან ეგზისტენციალურ საჭიროებებს, ძალიან მკაცრი სასჯელების დაწესება უნდა ხდებოდეს. 5) კორუფციისთვის დაწესებული სასჯელი უნდა იყოს მიყენებული ზიანის მასშტაბების პროპორციული. მისი მასშტაბის ზრდასთან ერთად უნდა მატულობდეს კორუფციისთვის დაწესებული სასჯელის სიმძიმე. 6) კორუფციული დანაშაულისთვის სასჯელის დაწესებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს ხელმძღვანელი პირის „თანამდებობრივი კოეფიციენტი“: რაც უფრო მაღალია კორუმპირებული პირის მიერ დაკავებული თანამდებობა, მით უფრო მძიმე სასჯელი უნდა უწესდებოდეს მას თანამდებობიდან გამომდინარე დესტრუქციის მეტი მასშტაბისა და საზოგადოებისთვის მიყენებული მეტი ზარალის გამო. ჩინოსანთა კორუფცია ქვეყნისთვის ყველაზე უფრო მძიმე შედეგების და დიდი დანაკარგების მომტანია. 7) თანამდებობის მქონე პირთა მხრიდან კორუფციის მიმართ გამოვლენილი გულგრილობა ისეთივე სიმძიმის სასჯელით უნდა ისჯებოდეს, როგორც კორუფციაში მხილებული პირი. ეს სასჯელი უნდა იზრდებოდეს „თანამდებობრივი კოეფიციენტის“ ზრდასთან ერთად; 8) მორალი, სამართლიანობა და კანონიერება უნდა გამოცხადდეს საზოგადოების უმაღლეს ღირებულებებად, რომლებსაც უნდა განამტკიცებდეს ღირსეული დაჯილდოების სისტემა საგანგებოდ შემუშავებული სკალის მიხედვით. ასეთი „დაჯილდოებული წესიერება“ ახალდაზრდა კადრებს გადაექცევათ იმ მისაბაძ ეტალონად, რომელიც ქვეყანას მათი ძალისხმევით გამოუჩენს უწყვეტი წინსვლის, განვითარების და უკეთესი მომავლის დიდ პერსპექტივებს. საბოლოო ჯამში, უმაღლესი განათლების სისტემაში კორუფციის 3 მთავარი სახეობაა გამოსაყოფი, რომლებსაც განვითარების პირობებს უქმნის ზოგადი ფაქტორი ავტონომია. ავტონომია უმაღლესი საგანმანათებლო დაწესებულებებისთვის სასიკეთო მოვლენაა, მაგრამ სწორად უნდა იქნეს გამოყენებული. კანონდარღვევების ჩადენის შემთხვევაში თუკი არ მიიღება ზომები მათი გამოსწორებისთვის, მაშინ ავტონომია ავტომატურად უნდა წყვეტდეს თავის ფუნქციონირებას ამ კანონდარღვევის გამოსწორებამდე, რაც ეთანხმება კანონმდებლობას. ასეთი კონტროლირებადი ავტონომია დანაშაულის პრევენციის georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 220 ერთ-ერთ საუკეთესო საშუალებას წარმოადგენს. კონკრეტულად კი ვითარების ნორმალიზების მიზნით აღსაკვეთია კორუფციის შემდეგი 3 სახეობა: 1) დისკრიმინაციული კორუფცია, რომელიც აკადემიური კადრების უკანონო ასაკობრივი შეზღუდვის აქტიურ გამოყენებაში, ასაკობრივი ნიშნით სამსახურის გაგრძელებაზე უარის თქმაში და სამსახურიდან მათ განთავისუფლებაში გამოიხატება; 2) საკონკურსო კორუფცია, რომელიც გარკვეულ პირთა მითითებებით და საკონკურსო კომისიების ტენდენციური მუშაობით სამსახურიდან აკადემიური კადრების უკომპრომისო და არაკანონიერ განთავისუფლებაში გამოიხატება; 3) სახელშეკრულებო კორუფცია, რომელიც აკადემიურ კადრებთან ვადიანი შრომითი ხელშეკრულებების მოტყუებით გაფორმებაში და ამ ვადის გასვლის შემდეგ სამსახურიდან მათ არაკანონიერ განთავისუფლებაში გამოიხატება. სამივე ამ შემთხვევას აერთიანებს ის, რომ მათი მეშვეობით გარკვეულ პირთა მიერ დიდი ალბათობით საკმაოდ სოლიდური ფინანსური სარგებლის მოპოვება ხდება. რაც შეეხება ამის მტკიცებულებათა არსებობას, მათი მოძიება ძალიან მარტივად შეიძლება ეჭვმიტანილ პირთა ქონებრივი მდგომარეობის შესწავლის შედეგად. უმაღლესი განათლების სისტემისთვის კორუფციის ამ მიუღებელი ფორმების აკრძალვა აკადემიურ სფეროში გამოიწვევს უფლებაშეზღუდულ პროფესორ-მასწავლებელთა მრავალათასიანი კონტინგენტის შრომითი კმაყოფილების ამაღლებას და სხვადასხვა აქტივობებში აქედან გამომდინარე მძლავრი პოზიტიური შედეგების მიღწევას. references 1. freud sigmund (1923). introductory lectures on psycho-analyses (j. riviera, trans.). london, allend & unwin. 2. james w. (1950). the principles of psychology (2 vols.), new york: holt, renehart & wilson. 3. goroshidze, g. (2023). formation of moral climate as a superstrategy of personnel management (in the education system). peer-reviewed, impact factor, international electronic scientific journal, no. 3 (68), p. 94-105. (in georgian). 4. goroshidze g. . correction of academic personnel management defficiencies in the higher education system. peer-reviewed, impact factor, international electronic scientific journal, 2024 | no. 1 (70), p. 64-72. (in georgian). 5. goroshidze g., lasha mgeladze (2023),"academic corruption" – remuneration contests and evaluation system. the new economist, international refereed and peer-reviewed scientific journal, identifiable in google scholar and research gates databases, n3 (70), vol. 18, ex. 3, p. 29-44. (in georgian). georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 221 6. goroshidze g. (2022) moral leadership effective organization. educational sciences and psychology. peer-reviewed, impact factor, international electronic scientific journal, | no. 3 (64), p. 96-104 (in georgian). 7. mgeladze, l. (2017). the challenges georgia faces in the fight against corruption, journal businessengineering, 2017, #4, pp. 20-25 (in georgian). 8. goroshidze g. (2023). great advantages of a lifetime employment contract in the higher education system. peer-reviewed, impact factor, international electronic scientific journal, 2023 | no. 4 (69), p. 21-32. (in georgian). 9. goroshidze g. (2023). inadmissibility of fixed-term employment contracts causing corruption in the higher education system. "georgian scientists", association for science, scientific electronic journal, vol. 5, no. 4, p. 402-416. https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.37 (in georgian). 10. organic law of georgia, labor code of georgia (2010). georgia, tbilisi (in georgian). 11. georgian law about higher education (2004). georgia, tbilisi (in georgian). 12. descartes rene (2006). a discourse on the method. translated by ian maclean. oxford university press. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 222 psychoanalysis of corruption (education system) giorgi goroshidze ivane javakhishvili tbilisi state university abstract corruption is fueled by the most fundamental principle of living nature “getting more with less effort”. this principle is applied moderately with animals, while with humans it is easily overdone, which takes the form of a crime. such activities require control even in educational institutions, where autonomy operates and the degree of freedom of their activities is increased. the situation can be corrected by establishing controlled autonomy so that autonomy is not used for corrupt purposes. the following forms of corruption are worth noting: 1) discriminatory corruption, which is manifested in the dismissal of academic staff aged 65+. universities suffer great damage due to the loss of valuable experience due to the dismissal of these staff; 2) competitive corruption, when experienced academic staff are left without a job as a result of biased competitions and their salaries are used for personal interests; 3) contractual corruption, when a fixed-term employment contract is fraudulently concluded with academic staff and after the expiration of this term they are dismissed from their jobs as strangers, despite the deterioration of their situation. all three of these forms of corruption in higher education institutions should be prohibited due to their criminal nature (embezzlement of staff salaries), promotion of the moral degradation of staff, and the characteristic of sharply worsening the rating and other indicators (including finances) of the higher education institution. key words: corruption and behavior, higher education, autonomy, 3 forms of corruption. fullpdf070412025.pdf biomarkers during cardiac arrest irakli modebadze department of anesthesia and intensive care, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia. post-cardiac arrest syndrome is a multifaceted clinical condition defined by widespread ischemia reperfusion injury, neurological deficits, and heart dysfunction following successful resuscitation. a variety of circulating biomarkers have been explored to improve prognostic assessment in patients, yet their relative predictive value is still not fully understood. this narrative review involved a thorough examination of the pubmed database to locate studies that scrutinize inflammatory, neurological, and cardiac biomarkers in adult populations after experiencing cardiac arrest. the findings suggest that these biomarkers can be useful tools for evaluating outcomes post-cardiac arrest. notably, inflammatory and neurological biomarkers seem to hold greater prognostic significance compared to cardiac markers, highlighting the crucial impact of systemic inflammation and ischemic brain injury on the pathophysiology of post-cardiac arrest syndrome. combining biomarker data with clinical evaluations, neuroimaging results, and electroencephalography can enhance the precision of outcome predictions. however, there is currently no single biomarker with enough discriminative power to independently forecast survival or neurological recovery. ongoing research is focused on unraveling the mechanistic and prognostic roles of these biomarkers to improve risk stratification after resuscitation and inform future treatment approaches. keywords: cardiac arrest, myocardial dysfunction, inflammation, biomarkers. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 673 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.63 ბუნებრივ წყალზე ჰიბრიდული ნაკადის განხორციელების გზით ტანგენციალური ბარომემბრანული პროცესის თეორიული კვლევები და ექსპერიმენტების შედეგები გიორგი ბიბილეიშვილი1, ლიანა ყუფარაძე2, ზაზა ჯავაშვილი3, მზია კეჟერაშვილი4, ელენე კაკაბაძე5 საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მემბრანული ტექნოლოგიების საინჟინრო ინსტიტუტი 1ქიმიური და ბიოლოგიური ინჟინერიის დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი email: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 2აკადემიური დოქტორი, მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი email lianakuparadze@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0002-6786-5669 რეზიუმე ნაშრომში წარმოდგენილია ბარომემბრანული გაყოფის პროცესების განსახორციელებლად შექმნილ მოწყობილობებში ბუნებრივ წყალზე ჰიბრიდული ნაკადის განხორციელების გზით თეორიული კვლევები. ჰიდროდინამიკური მახასიათებლების თეორიული ანგარიშისათვის გამოყენებულია რეინოლდსის რიცხვი, თეორიული კვლევებით დადგინდა ჰიბრიდული ნალკადის რეჟიმული პარამეტრები. სადაწნეო საკნის სიმაღლის განსხვავებული მნიშვნელობებისათვის განისაზღვრა სიჩქარის კრიტიკული მნიშვნელობები, ლამინარული და ტურბულენტური დინების სიჩქარეთა დიაპაზონი. სადაწნეო საკანში წყლის ნაკადის ჩვეულებრივი რეჟიმულ პარამეტრების შედარებამ ჰიბრიდული ნაკადის რეჟიმულ პარამეტრებთან გვიჩვენა,რომ ჰიბრიდული რეჟიმის პირობებში, ერთი და იგივე ხარჯის მიწოდებისას განვითარებული წყლის სიჩქარე აღემატება ჩვეულებრივი ნაკადის სიჩქარეს, ხოლო ექსპერიმენტების შედეგებით კი ჰიბრიდული ნაკადის პირობებში ხვედრითი წარმადობა მნიშვნელოვნად აღემატება ჩვეულებრივი დინებით მიღებულ ხვედრით წარმადობას. ამგვარად ლაბორატორიულ დანადგარზე ჩატარებული ექსპერიმენტული შედეგებით ჩანს ჰიბრიდული რეჟიმის უპირატესობა, რომელიც საწინდარია მემბრანული დანადგარების მაღალეფექტურობის და რაც მთავარია, ხელს შეუწყობს სამამულო წარმოების საწარმოო მემბრანული დანადგარების დამუშავებასა და შექმნას. საკვანძო სიტყვები: ჰიბრიდული ნაკადი, ლამინარული და ტურბულენტური დინება, ხვედრითი წარმადობა. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 674 შესავალი (პრობლემა, აქტუალობა) ადამიანის ჯანმრთელობისა და სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად უპირველეს ყოვლისა აუცილებელია სასმელი წყლის iso-ს სტანდარტის ნორმების დაცვა. ეს კი უშუალო კავშირშია მემბრანული ტექნიკის და ტექნოლოგიების თანამედროვე ნანოსისტემების დამუშავებასა და ათვისებასთან [4,5]. მემბრანული აპარატების ხვედრითი წარმადობის ასამაღლებლად და მასში ბარომემბრანული პროცესების ეფექტური წარმართვისათვის აქტუალურია შეიქმნას ისეთი მოდელების მემბრანული დანადგარები, რომელშიც შექმნილმა სადაწნეო საკნის კონსტრუქციამ, ჰიდროდინამიურმა და მასაგადატანის პროცესებმა უნდა უზრუნველყონ დაყოფის პროცესის ეფექტურობა და ექსპლოატაციის მაღალი ტექნიკურეკონომიური მაჩვენებლები [1,2,3]. ამ მიზნით მემბრანულ აპარატებში უნდა განხორციელდეს ისეთი ჰიდრავლიკური რეჟიმები, რომ ერთის მხრივ ნაკადის სიჩქარე არ უნდა აღემატებოდეს კრიტიკულს, მეორეს მხრივ, დანადგარი უნდა მუშაობდეს დაბალ წნევაზე, რაც განაპირობებს ნაკლებ ენერგოდანახარჯებს. ამისათვის ჩვენს მიერ ჩატარდა როგორც თეორიული, ასევე ექსპერიმენტული კვლევები ჰიბრიდული ნაკადის პირობებში. მეთოდი ჰიდრავლიკური რეჟიმული პარამეტრების დასადგენად ჩატარდა ლაბორატორიული დანადგარის მუშა კვანძისათვის წყლის ნაკადის პარამეტრების თეორიული გათვლა ჰიბრიდული რეჟიმის პირობებში რეინოლდსის რიცხვის დახმარებით re = , სადაც 𝑣სიჩქარეა, 𝑑-ჰიდრავლიკური დიამეტრია, 𝜈-სითხის კინემატიკური სიბლანტეა. ლაბორატორიული მუშა კვანძისსადაწნეო საკნის გეომეტრიული ზომებია: სიგანე b=9მმ=9× 10 მ; სიგრძე 𝑙 = 30მმ = 30 × 10 მ; სიმაღლეები: ℎ = 1 მმ=1 × 10 მ და ℎ = 0,6მმ = 0,6 × 10 მ; წყლის კინემატიკური სიბლანტის კოეფიციენტი 200c-ზე შეადგენს 𝜈 = 1,004 მმ2/წმ = 1,004×10-6 მ2/წმ. ცხრილში 1. მოყვანილია ჰიბრიდული რეჟიმის პირობებში მუშა კვანძის სხვადასხვა სიმაღლისათვის ჰიდრავლიკური მახასიათებლები, re რიცხვის მნიშვნელობები წყლის სიჩქარეებისთვის: 0,5 მ/წმ; 1,3333 მ/წმ; 1,5 მ/წმ; 2მ/წმ; 2,075მ/წმ; 2,541მ/წმ; 6 მ/წმ; 6,83 მ/წმ და შესასვლელ კვეთში წყლის ხარჯი q,: ასევე ჩეულებრივი რეჟიმის პირობებში სადაწნეო საკნისათვის სიმაღლით ℎ = 0,6მმ = 0,6 × 10 მ −თვის. ცხრილი1-ის თეორიული გაანგარიშების მონაცემებით სადაწნეო საკანში ჰიბრიდული რეჟიმის პირობებში ლამინარული დინებას ადგილი აქვს : როდესაც h= 1მმ 𝑣 ≤ 𝑣კრ=2,541 მ/წმ და ℎ = 0,6მმ = 0,6 × 10 მ 𝑣 ≤ vკრ=6,83 მ/წმ. როგორც ცხრილი 1-დან ჩანს ხარჯის q=2,7×106მ3/წმ მიწოდებით (ცხრილში აღნიშნულია დახრილი შრიფტით) საკანში ჩვეულებრივი დინებით ვითარდება 𝑣=0,5 მ/წმ სიჩქარე, ხოლო ჰიბრიდულის შემთვევაში 𝑣=1,333 მ/წმ. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 675 ცხრილი 1. თეორიული ანგარიშის შედეგები ჰიბრიდული და ჩვეულებრივი რეჟიმებისათვის. ექსპერიმენტული ნაწილი. ლაბორატორიულ დანადგარზე ჩატარდა ექსპერიენტები როგორც ჩვეულებრივი დინებით, ასევე ჰიბრიდულით ლამინარული რეჟიმის პირობებში გამოხდილ წყალზე მემბრანაზე ფორის ზომით 2 მკმ წნევა p=1 ატ ისე, რომ შესასვლელ კვეთში წყლის ხარჯი იყო q=2,7×10-6მ3/წმ. ცდების შედეგები მოცემულია ცხრილში 2. ცხრილი 2.ექსპერიმენტების შედეგები წნევა p ატ ხარჯი q მ3/წმ t c0 j ლ/(სთ მ2) 1 2,7×10-6 20 ჩვეულებრივი სიჩქარე 𝑣=0,5მ/წმ ჰიბრიდული სიჩქარ𝑣=1,333 მ/წმ 2000 2500 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 676 ექსპერიმენტებით მიღებული ხვედრითი წარმადობის მნიშვნელობა ჰიბრიდულ რეჟიმის დროს გაცილებით ბევრად მეტია ვიდრე ჩვეულებრივი რეჟიმის დროს. ეს იძლევა საშუალებას გავაკეთოთ შემდეგი დასკვნა: თანაბარი ენერგეტიკული დანახარჯების პირობებში უპირატესობა ენიჭება ჰიბრიდულ რეჟიმს. ასევე ჩატარებულ იქნა ექსპერიმენტები ლაბორატორიულ დანადგარზე ჰიბრიდული რეჟიმის პირობებში მემბრანაზე ფორის ზომით 2 მკმ p=0,5 ატ 𝑣=1მ/წმ გამოხდილ წყალზე სიმღვრივით 0,03 ntu და კრანის წყალზე სიმღვრივით 0,75 ntu. ექსპერიმენტების შედეგები მოყვანილია ცხრილში 3. ცხრილი 3. .ექსპერიმენტების შედეგები წნევა p ატ ტემპერატურა t c0 სიჩქარე 𝑣 მ/წმ ხვედრითი წარმადობა j ლ/(სთ მ2) გამოხდილი წყალი 0,03 ntu კრანის წყალი 0,75 ntu ჰიბრიდული ჩვეულებრივი ჰიბრიდული ჩვეულებრივი 0,5 20 1 2900 2000 1700 1200 როგორც ცხრილი 3-დან ჩანს ექსპერიმენტებით მიღებული ხვედრითი წარმადობების მნისვნელობები ბევრად აღემატება ჰიბრიდული რჟიმის პირობებში, ვიდრე ჩვეულებრივი რეჟიმის დროს. განსჯა. ამრიგად, ჰიბრიდული რეჟიმის პირობებში მემბრანული დანადგარის სადაწნეო საკნის სიმაღლის განსხვავებული მნიშვნელობისათვის, დადგენილია ლამინარული და ტურბულენტური რეჟიმების სიჩქარეთა დიაპაზონი. ლაბორატორიულ დანადგარზე ჩატარებულმა ექსპერიმენტების შედეგებმა დაგვანახა ჰიბრიდული რეჟიმის უპირატესობა, რომელიც საწინდარია მემბრანული დანადგარების მაღალეფექტურობის, და რაც მთავარია ხელს შეუწყობს სამამულო წარმოების საწარმოო მემბრანული დანადგარების დამუშავებასა და შექმნას. ლიტერატურა 1.ბილეიშვილი გ.ვ., ყუფარაძე ლ.პ., კეჟერაშვილი მ.გ., გოგესაშვილი ნ.ნ., ებანოიძე ლ.ო.“ სადაწნეო საკანში წყლის ნაკადის ტურბულენტური რეჟიმის თეორიული დახასიათება“. საქართველოს საინჟინრო სიახლენი, №1 ტ. 97, 2023. გვ.111-114. issn 1512-0287 2. ბიბილეიშვილი გ.ვ.,კეჟერაშვილი მ. გ., ყუფარაძე ლ.პ., ჯავაშვილი ზ.დ. „მიკროფილტრაციული პროცესში ნაკადის ჰიდროდინამიკის კვლევა მემბრანული სისტემების სადაწნეო საკნის ოპტიმალური გეომეტრიული კონფიგურაციის შესწავლისათვის.“.საქართველოს საინჟინრო სიახლენი, №2 ტ. 98, 2023, გვ 87. issn 1512-0287 3..ბიბილეიშვილი გ.ვ., ყუფარაძე ლ.პ., კეჟერაშვილი მ.გ.“წყლის ნაკადის დინების თეორიული და ექსპერიმენტული კვლევა სადაწნეო საკნის განსხვავებული გეომეტრიისათვის კვლევა“. საქართველოს საინჟინრო სიახლენი, №2 ტ.98, 2023, გვ 51. issn 1512-0287 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 677 4. belfort, g. (1976), cleaning of reverse osmosis membranes in wastewater renovation, in water 75, published by aiche, ny, 76-81. 5. venkiteshwaran a. and belfort, g. (2010) process optimization diagrams for membrane microfiltracion, j. membrane science, 357 (1-2) 105-108 theoretical studies and experimental results of tangential baromembrane process through hybrid flow implementation on natural water. george bibileishvili1, liana kuparadze2, zaza javashvili3, mzia kezherashvili4, elene kakabadze5 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university abstract the paper presents theoretical studies on the implementation of hybrid flow in natural water in devices designed to implement baromembrane separation processes. the reynolds number is used for the theoretical calculation of hydrodynamic characteristics, and the regime parameters of the hybrid flow were determined through theoretical studies. critical velocity values, laminar and turbulent flow velocity ranges were determined for different values of the pressure cell height. in addition, a comparison of the water flow regime parameters in the pressure cell with the hybrid flow regime parameters showed that under the hybrid regime, the velocity developed when delivering the same flow rate exceeds the water flow velocity, and according to the experimental results, under the hybrid flow conditions the specific permeability significantly exceeds the specific permeability obtained with conventional flow. thus, the results of experiments conducted on a laboratory device show the advantage of the hybrid mode, which is a prerequisite for the high efficiency of membrane devices and, most importantly, will facilitate the development and creation of domestically produced industrial membrane devices. keywords: hybrid flow, laminar and turbulent flow, specific permeability. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 557 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.39 1; 2 3; 4 1 ; 2 ; 3 ; ; 4 ; ; oarsi grade 4, grade 5 grade 6 . 20 . 2019-2025 . , agnor (cd45) (ki67). , . agnor , ki67. : , , cd45, agnor, oarsi; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 558 , , . 2019 528 . 113% 1990 1. , , . , , , , 2. . , . 50 , 50 . , 18,5% 28,6%. , , . . , , 3. , , . , , 4. oarsi (osteoarthritis cartilage histopathology assessment system) . , 5. oarsi. 6. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 559 , ; . , . , . , . . . grade 0 . . , . . grade 1 . , . ”, . grade 2 grade 3 . grade 4 . ; , . . grade 5 . , , . , . grade 6 , ). . , , ; , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 560 , . , 7. , . , ) . , , , ( ) . , 8 9 . . ( ) . , . , , . . , , 80% ki67, , 10. , . (thymidin labeling index), (flow cytometry) ki-67 agnor .11–13 agnor, , . 14–16. , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 561 , . agnor . agnor . agnor17–19. . 2019-2025 . 60 , . : grade 4 20 grade 5 20 grade 6 20 , agnor (cd45) (ki67). oarsi (the oarsi osteoarthritis cartilage histopathology assessment system). , cd45. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 562 : oarsi grade 4 30%; oarsi grade 5 45%; oarsi grade 6 55%; 1: ; 1: cd45 . ihc, cd45, 100x; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 563 oarsi grade 4 27%, oarsi grade 5 49%, oarsi grade 6 58%; , agnor , ki67 2: ; 2: cd45 . ihc, cd45, 200x; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 564 , , agnor , oarsi grade 4 12%, oarsi grade 5 14%, oarsi grade 6 21%; ki67, , oarsi grade 4 21%, oarsi grade 5 26%, oarsi grade 6 30%; 3: ; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 565 3: , agnor, 200x agnor oarsi grade 4 16%; oarsi grade 5 17%; oarsi grade 6 24%; ki67 oarsi grade 4 27%; grade 5 29%, grade 6 32%; 4: ; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 566 4: , agnor, 200x; , „“, 20. , , , , , , . , , . , , , . , . agnor , ki67. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 567 1. abbafati, c. et al. global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories, 1990-2019: a systematic analysis for the global burden of disease study 2019. lancet 396, 1204–1222 (2020). 2. lee, k. m. et al. risk factors for osteoarthritis and contributing factors to current arthritic pain in south korean older adults. yonsei med j 56, 124–131 (2014). 3. knights, a. j., redding, s. j. & maerz, t. inflammation in osteoarthritis: the latest progress and ongoing challenges. curr opin rheumatol 35, 128–134 (2023). 4. knights, a. j., redding, s. j. & maerz, t. inflammation in osteoarthritis: the latest progress and ongoing challenges. curr opin rheumatol 35, 128–134 (2023). 5. pritzker, k. p. h. et al. osteoarthritis cartilage histopathology: grading and staging. osteoarthritis cartilage 14, 13–29 (2006). 6. pritzker, k. p. h. et al. osteoarthritis cartilage histopathology: grading and staging. osteoarthritis cartilage 14, 13–29 (2006). 7. hall, a. c. the role of chondrocyte morphology and volume in controlling phenotype-implications for osteoarthritis, cartilage repair, and cartilage engineering. curr rheumatol rep 21, (2019). 8. boyde, a. the bone cartilage interface and osteoarthritis. calcif tissue int 109, 303–328 (2021). 9. mathiessen, a. & conaghan, p. g. synovitis in osteoarthritis: current understanding with therapeutic implications. arthritis res ther 19, (2017). 10. hoshiyama, y. et al. chondrocyte clusters adjacent to sites of cartilage degeneration have characteristics of progenitor cells. journal of orthopaedic research 33, 548–555 (2015). 11. adamashvili, n., beriashvili, r., tevzadze, n., kepuladze, s. & burkadze, g. features of the distribution of acute and chronic inflammatory index in cervical intraepithelial neoplasia of different degrees and its relationship with proliferative activity detected by agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.01.08 (2024) doi:10.52340/gs.2024.06.01.08. 12. meshveliani, p., didava, g., tomadze, g., kepuladze, s. & burkadze, g. evaluation of proliferative activity of pre-tumor and tumor processes of barrett’s georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 568 esophagus using agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.07 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.02.07. 13. tavdgiridze, n., tevdorashvili, g., kepuladze, s. & burkadze, g. assessment of proliferative activity of immature ovarian teratomas using agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.20 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.01.20. 14. kveliashvili, t., didava, g., kepuladze, s. & burkadze, g. peculiarities of the proliferative activity of the gallbladder mucosa in precancerous and cancerous pathologies detected by agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.31 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.04.31. 15. turashvili, t., tevdorashvili, g., burkadze, g. & kepuladze, s. evaluation of proliferative activity of endometrial metaplasias by agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/2023.05.03.02 (2023) doi:10.52340/2023.05.03.02. 16. metreveli, b., gagua, d., burkadze, g. & kepuladze, s. proliferative characteristics of eutopic and ectopic endometrium in adenomyosis using agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.01.04 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.01.04. 17. svanadze, t., kepuladze, s., tevzadze, n. & burkadze, g. assessment of proliferative activity of different types of squamous cell metaplasia of the cervix using agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.35 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.02.35. 18. arveladze, g., beriashvili, r., kepuladze, s. & burkadze, g. evaluation of proliferative activity of different subtypes of basal cell carcinomas by agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.04.19 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.04.19. 19. barbakadze, l., kintraia, n., burkadze, g. & kepuladze, s. assessment of proliferative activity of endometrial stromal tumors using agnor technology. georgian scientists https://doi.org/10.52340/gs.2023.05.02.16 (2023) doi:10.52340/gs.2023.05.02.16. 20. berenbaum, f. osteoarthritis as an inflammatory disease (osteoarthritis is not osteoarthrosis!). osteoarthritis cartilage 21, 16–21 (2013). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 569 peculiarities of changes in the proliferative activity and inflammatory index of the osteochondral component and synovial membrane of the hip joint during coxarthrosis nino kavtaradze1; elene-dodo kartvelishvili2; magda jangiani3; giorgi burkadze4 1phd student at tbilisi state medical university; 2emeritus professor at tbilisi state medical university; 3resident of the department of pathological anatomy of tbilisi state medical university; doctor; 4head of the department of molecular pathology of tbilisi state medical university; professor; doctor of pathology abstract the aim of the study was a comparative analysis of inflammatory changes and proliferative activity in the osteochondral component and synovial membranes of the joint according to the oarsi classification in grade 4, grade 5 and grade 6 groups. each study group included 20 cases. the study material used for the study consisted of depersonalized paraffin blocks from the archive material of the tsmu educational-scientific and diagnostic laboratory for the years 2019-2025. the study used hematoxylin & eosin technology, agnor technology to assess proliferative activity, and immunohistochemical technology to assess inflammatory index (cd45) and proliferative activity (ki67). as the analysis of the results showed, in osteoarthritis, the inflammatory index increases with the degree of damage and it is manifested in almost the same way in the bone-cartilage component and synovial membranes. the dynamics of proliferative activity is manifested in the same way both with agnor technology and with the use of the proliferative marker ki67 and it increases in accordance with the degree of damage. keywords: synovial membrane, proliferation, cd45, agnor, oarsi; ; nino kavtaradze phd student at tbilisi state medical university; n.qavtaradze@yahoo.com ; elene-dodo kartvelishvili emeritus professor at tbilisi state medical university; n.qavtaradze@yahoo.com georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 570 ; ; magda jangiani resident of the department of pathological anatomy of tbilisi state medical university; doctor; jangianimagda@gmail.com , ; george burkadze professor at tbilisi state medical university, head of the department of molecular pathology; e-mail: burkadze@yahoo.com g.burkadze@tsmu.edu phone number: 599578833 orcid: https://orcid.org/0000-0002-5028-4537 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 108 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.05 characterization of biological traits and agronomic performance of mini kiwi (actinidia arguta planch.) cultivars in georgia elene maghlakelidze¹, zviad bobokashvili¹, larisa andronic², tatiana calugaru-spataru², svetlana smerea² ¹lepl scientific-research center of agriculture, fruit crop research division, tbilisi, georgia; ² institute of genetics, physiology and plant protection, chi in u, moldova corresponding author: emaghlakelidze@yahoo.com summary well known, that the current ultimate process of climate change intensifies, the demand for adaptable fruit species has become increasingly urgent. actinidia arguta (commonly known as mini kiwi or baby kiwi or hardy kiwi) has emerged as a promising candidate due to its notable frost tolerance, smooth, edible skin that enhances consumer appeal, high nutritional value, and strong agro-ecological adaptability. all features combined with growing market interest, position mini kiwi as a quite interesting option for diversifying fruit production in climate-sensitive regions across the world. this study aims was to evaluate the biological and agronomic performance of mini kiwi (actinidia arguta) 4 introduced cultivars—weiki, ken’s red, issai, and jumbo—under georgian agro-climatic conditions, with the objective of identifying varieties suitable for local cultivation and climate-resilient fruit production in georgia. field and laboratory trials were conducted 2019 -2023 years in the mtskheta-mtianeti region of georgia, on the experimental station jigaura (srca) a representative area within the country’s principal fruit-growing zone. the main phenological parameters—including bud break, flowering stages, fruit harvesting amd leaf fall periods—were systematically recorded throughout the study. comprehensive assessment of pomological traits was carried out, regarding of fruit size, weight, and other organoleptic characteristics, alongside comercial yield components. additionally, biochemical analyses were performed to quantify total soluble solids (tss), titratable acidity (ta), and vitamin c (ascorbic acids) content, providing an integrated evaluation of fruit quality and pomological characteristics. keywords: fruit, flowering; ripening; yield; size, pomology georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 109 introduction georgia has a reliable reputation for fruit production within of centuries, supported by its diverse climatic conditions and favorable soil composition. which are well-suited to both perennial and subtropical fruit crops (bobokashvili, maghlakelidze and mdinaradze, 2013). the average fruit production is between of 230 000 -280 000 mt per year. (geostat, 2024) commercial production of regular kiwi (actinidia deliciosa) is well established in georgia since of 1980s, with average annual yields ranging from 1,500 to 1,700 metric tons. the good price of the fruit and the increase in demand motivated many farmers to plant this crop. however, production levels are subject to considerable fluctuation due to seasonal and climatic variability as well as differences in agronomic practices. recent research and strategical highlights are that the make more efforts of diversifying fruit production in georgia, particularly through the introduction of new, climate-resilient, market required fruit crops that demonstrate better adaptability to projected environmental changes in future (kikvidze and goliadze, 2019; chanturia et al., 2022, bobokashvili et al.,2024). one of the interesting candidates for this diversification strategy is considering mini kiwi (actinidia arguta), also known as hardy kiwi or baby kiwi—an emerging fruit crop with growing potential in global horticulture. the adaptability, nutritional value, and market demand position it as a promising option for expanding fruit production in georgian fruit production regions too. the native to east asia, it has adapted well to temperate climates worldwide. its exceptional nutritional value, distinctive flavor, and high market potential have driven increased production in europe, north america, and asia (huang et al., 2014). the specie rapidly gained popularity due to its agronomic and nutritional advantages. it belongs to the ericales order and is characterized as a polyploid species, exhibiting diploid (2n), triploid (3n), and tetraploid (4n) forms. these cytogenetic variations are accompanied by distinct morphological traits, with diverse phenotypes observed across geographically varied regions, reflecting its broad adaptability and genetic richness. (ferguson & huang, 2007; testolin et al., 2020; hsia et al., 2016; kim et al., 2019). it is found in china, eastern siberia, korea and japan. in siberia and northern china, it extends almost to sea level, and in the southern regions, even up to 3,500 meters above sea level (li et al., 2010; cheng et al., 2015; nowak & urawicz, 2021). the genus actinidia (actinidia lindl.) includes more than 60 species, of which some of them have been successfully cultivated worldwide: chinese actinidia (a. chinensis planch.), actinidia deliciosa (a. deliciosa (a. chev.) c.f. liang et a.r. ferguson), and mini kiwi, or baby kiwi, as it is commonly called (a. arguta planch.) (ferguson, 2007; huang et al., 2013; testolin et al., 2021). the species has evolved to survive in cold temperate climates, demonstrating the ability to withstand temperatures as low as 23 25°c a level of frost tolerance that exceeds that of its larger kiwifruit relatives. this remarkable cold resilience has facilitated its successful georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 110 cultivation across a range of temperate regions worldwide, including europe, north america, and new zealand, where it is increasingly recognized for its agronomic and commercial potential. [hopping & jerram, 1979; bialek et al., 2020]. the cultivation of actinidia arguta as a commercial crop is relatively recent compared to the larger kiwifruit. the plant’s small, smooth-skinned fruits can be eaten whole and are appreciated for their intense sweetness, tropical flavor, and high nutritional content, including vitamin c and antioxidants. its origins in wild forests have inspired its use in modern horticulture, especially in sustainable and organic farming systems [pluta et al., 2018; testolin et al., 2021]. research by hopping and jerram (1979) emphasized the cold hardiness of actinidia arguta as well, this feature has enabled its successful cultivation in countries such as poland, germany, and the united states, with poland emerging as a leading european producer. additionally, studies by pluta et al. (2018) have demonstrated that cultivars like 'weiki' and 'geneva' exhibit disease resistance and consistent yields under central european conditions, further supporting the commercial viability of the crop (hopping and jerram, 1979; bialek et al., 2020; pluta et al., 2018). mini kiwi is notably distinguished by its exceptional nutritional profile. as highlighted by nishiyama et al. (2004), the fruit is a rich source of vitamin c, antioxidants, and various bioactive compounds, including carotenoids and polyphenols. these constituents are associated with a range of health-promoting effects, such as enhanced immune function, reduced oxidative stress, and cardiovascular support. moreover, the fruit’s smooth, edible skin eliminates the need for peeling, further increasing its appeal among health-conscious consumers and contributing to its market potential. (kim et al., 2012). despite its potential, several challenges are existed widespread adoption of mini kiwi cultivation. (wojdy o et al. 2017). these include limitations in high productive cultivar availability, labor-intensive management practices (the need for regular pruning), pollination complexity, agronomic knowledge gaps, post-harvest handling limitations which are creating barriers for growers. irregular fruit ripening, limited shelf life, and the small size of the fruit, as well affects its marketability (ferguson & stanley, 2003; testolin et al., 2021; nowak & urawicz, 2021). furthermore, consumer awareness of this fruit still remains limited in some markets, which proves the need for special marketing and education campaigns (pluta et al., 2022). all these issues are required targeted research and development to support broader integration into fruit production value-chains. currently, commercial cultivation of actinidia arguta is established in several temperate regions worldwide, including europe (notably poland, germany, and other countries), the united states (primarily in oregon), new zealand, and parts of south america. in addition to its commonly used names—baby kiwi or mini kiwi—this species is also referred to by various popular designations such as cocktail kiwi, hardy kiwi, raisin kiwi, and liana kiwi, reflecting its diverse morphological traits and growing consumer recognition across different markets. (schröder & huber, 2018]. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 111 mini kiwi (actinidia arguta) fruit is characterized by its distinctive sour-sweet flavor and aromatic profile. one of its most notable nutritional attributes is its high vitamin c content. according to multiple studies, the fruit typically contains more than 45–50 mg of vitamin c per 100 g of fresh weight, although some cultivars may exhibit even higher concentrations (pluta et al., 2018; lee & park, 2020; nowak et al., 2022). a. arguta is classified as a superfruit, containing more than 20 essential nutrients and a number of vitamins. the fruit contains a large amount of lutein (0.93 mg/100 g), phenols (1301.1 mg/100 g), antioxidants, organic acids, and minerals (potassium, calcium, zinc, etc.), which is very important from a commercial point of view. the fruit is used both as fresh and for the processing purposes (sawicki et al., 2020; kim et al., 2021). recent research has highlighted the remarkable adaptability of actinidia arguta to marginal soils and its integration into agroforestry systems, underscoring its ecological value and sustainability potential (latocha et al., 2023). in parallel, advancements in post-harvest technologies, as examined by have significantly enhanced the shelf life and marketability of mini kiwi, addressing one of the primary constraints to its commercial expansion (wang et al. (2023). all these developments increase the growing significance of a. arguta in global horticulture and its potential contribution to climate-resilient agriculture. in recent years, georgia has actively begun diversifying exotic fruit crops include subtropical and tropical fruits that have not had a commercial impact until now. (mikeladze et al., 2020; kalandadze and chanturia, 2021; bobokashvili et al.,2024). taken together, all these findings confirms that the introduction of new crops such as mini kiwi (actinidia arguta) aligns closely with current trends and the strategic priorities of georgian horticultural development. adaptability of this crop to various type soils, resilience to climatic variability, and high nutritional value position it as a promising candidate for diversified, and climate-resilient fruit production in country. as georgia continues to modernize its horticultural sector, a. arguta offers both ecological and economic advantages for the local fruit farmers. materials and methods experimental site. the study was conducted at the scientific-research center of agriculture, located in east georgia, within the village of jighaura, saguramo (mtskheta municipality, central kartli). the research focused on cultivar evaluation over a five-year period (2019–2023). the orchard was established in 2012 using a 4.0 × 2.5 m (1000 plant/ha) planting layout, optimized for air circulation and canopy management. a sex ratio of 1:5 (male :female) was maintained to ensure adequate pollination across the collection. a total of 15 plants per variety were selected for the study, each trained on a 3-wire horizontal trellis system without pergola support, allowing for standardized canopy architecture and ease of observation. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 112 based on this design was provided appropriative phenological monitoring, fruit quality assessment, and comparative analysis across cultivars. the field collection of mini kiwi is located in the the village jighaura, eastern part of kartli, at an elevation of 600-605 meters above sea level. this zone is characterized by a warm climate with moderately humid air, cold winters, and hot summers, making it suitable for the cultivation of pome and stone fruits. the average annual temperature is 10.8 °c. the absolute minimum temperature recorded is 14.8 °c. july and august are the hottest months, with an average temperature of +22.4 °c, while the absolute maximum during this period reaches +39.2 °c. the coldest month is january, with an average temperature of 1.1 °c. the transition to active vegetation, marked by a consistent rise in air temperature above +5.0 °c, typically begins around march 6-8 . the decline in temperature below +5.0 °c, which is marks as the end of the vegetative period, generally starts from november 12-14. the average duration of the vegetation period in the jighaura srca station is 235 to 245 days. late spring frosts may occur once every 10 to 12 years, potentially affecting vegetation until approximately the 5th of may. the sum of active temperatures (5 °c < t) during the growing season reaches 3540 360 °c. annual precipitation averages around 560 mm, with fluctuations ranging from 480 to 640 mm depending on the year. the soil of the collection is alluvial calcareous, characterized by low organic matter content, with humus levels below 3%. the texture is granular with inclusions of small limestone, presenting a heavy structure with good physical properties and sufficient natural moistness. with increasing depth, the soil revealed a higher concentration of carbonates and an alkaline reaction, with a ph of 7.8. the interrow spaces were maintained under a natural grass cover system, which was regularly mown. along the tree rows, 1-meter-wide herbicide stripes were applied to control weed growth. drip irrigation was used throughout the orchard to ensure a stable and reliable water supply studied objects the object of the study is the introduced varieties of baby kiwi varieties, weiki, ken’s red, issai, jumbo. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 113 table 1. description of the studded # varieties country of origin originator fruit characteristics 1 issai japanese japanese breading medium-sized (6–9 g) oval fruits with smooth green skin and sweet-tart flavor. ripens in mid to late september. good shelf life and resistance to fruit drop. considered self-fertile, but for sufficient yield requires a male pollinator. 2 jumbo new zealand new zealand breeders a larger mini kiwi, 4-5 cm in diameter, with sweet, mild tanginess. it has smooth, edible skin. 3 ken’s red new zealand ken and barbara wharton a red-skinned variety with a sweet, slightly tangy flavor. its skin is thinner compared to other mini kiwis, and the fruit is round or oval-shaped. 4 weiki new zealand developed by new zealand breeders a small, sweet, and tangy kiwi with smooth, edible skin. typically 2-3 cm in diameter, with green flesh and small black seeds. phenological development of the cultivars was evaluated using a modified version of the bbch scale [meier, 2001]. observations focused on the calendar periods of key phenological phases, including bud break, flowering period, vegetative growth, and fruit ripening. pomological characteristics of the cultivars were recorded in accordance with the upov (2012) harmonized descriptors for kiwiberry, ensuring consistency and comparability across accessions. fruit characteristics were measured on samples harvested at full maturity stage. from each tree, 30 fruits were randomly collected for analysis. the morphological properties of the fruit—length, width, and weight—were determined. fruit length and width were measured using a standard caliper in millimeters. fruit weight was recorded individually for each of the 30 fruits in grams, and the average value was calculated. productivity characteristics of the cultivars were studied according to the guidelines outlined in the program and methods for cultivar evaluation of fruit, berry, and nut crops (orel, 1999). productivity was assessed based on two parameters: yield per plants and yield per ha efficiency, both calculated from the harvest date. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 114 biochemical analysis of the cultivars was conducted to determine dry soluble solids, total sugars, inverse sugars, and titratable acidity. soluble solids were measured using a refractometer (pal-1, atago, tokyo tech) and expressed in degrees brix (°brix). total sugar content and inverse sugars were determined according to the luff–schoorl method (shirokov and polegaev, 1989). statistical analyses were performed by calculating the mean values of the studied properties. differences among cultivars were assessed using anova for each year separately. when the f-test indicated significance, mean comparisons were carried out using the lsd test at a probability level of p = 0.05. results and discussions a. phenological study. the results of five years (2019-2023) observations on calendar periods of phenological stages are given in the table 2. table 2. phenological stages of mini kivi cultivars (average 2019-2023 yy) # c ul tiv ar s be gi nn in g of bu d sw el lin g flowering ti m e of m at ur ity (d at e) fr ui td ev el op m en tp er io d be gi nn in g full end a bu nd an ce (1 -5 sc al e) d ur at io n /d ay s 1 issai 10-15.03 02–08.05 10–15.05 14–20.05 4.5 10–12 20.09–30.09 199 2 jumbo 12-17.03 06-10.05 12-18.05 17-22.05. 4.9 11-12 10-20.10 212 3 ken’s red 12-17.03 05-10.05 11-18.05. 15-21.05 4.7 10-11 05-15.10 207 4 weiki 10-15.03 03-07.05 09-15.05. 13-19.05. 5.0 10-12 25.09-05.10 199 the results of five years (2019–2023) of phenological observations on mini kiwi cultivars are presented in table 2. the data indicate that the onset of vegetation typically begins in the first or second decade of march, depending on the cultivar. among the studied accessions, weiki and issai were the earliest to initiate vegetation, with bud swelling observed between march 10–15. in contrast, ken’s red and jumbo showed a slightly later onset, occurring around march 12–17. the variation in vegetation onset between the earliest and latest cultivars was relatively minor, ranging from 2 to 5 days. these data is somehow is aligns with findings from other studies on actinidia arguta (ferguson, 1990; huang et al., 2014). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 115 the variation in vegetation onset is primarily influenced by the chilling requirements of each cultivar and the climatic conditions of the region. warmer winters and early springs, as observed in 2020 and 2023, resulted in earlier bud swelling (by 3–4 days), while cooler conditions in 2022, characterized by mean february temperatures around 4.5°c, delayed the onset of vegetation by up to 5 days. these observations are consistent with the findings of testolin et al. (1995), who reported that early spring temperatures significantly influence bud break in actinidia species. additionally, li et al. (2020) found that cultivars with lower chilling requirements, such as weiki and issai, tend to break bud earlier in regions with mild winters. flowering represents one of the most critical phenological stages in mini kiwi cultivation, as it directly influences fruit set and overall yield. the timing, duration, and intensity of flowering are strongly affected by environmental factors such as temperature, rainfall, and relative humidity. given that mini kiwi cultivars are typically dioecious—bearing male and female flowers on separate plants—successful pollination depends on the synchrony of flowering between male and female individuals. for this reason, a clear understanding of the flowering phenology of each cultivar is essential for effective orchard planning and management. as shown in table 2, flowering begins between may 3–10, with full bloom occurring around may 9–18, depending on the cultivar. flowering ends around may 19–22, with an average duration of 10–12 days. the intensity of flowering was high across all cultivars, ranging from 4.5 to 5.0 on a 1–5 scale. jumbo and weiki exhibited the highest intensity of flowering (4.9 – 5.0), while issai and ken’s red followed closely with 4.7 and 4.8, respectively. the timing of flowering is closely linked to the accumulation of active temperature sums gdd ( t, degree day). to reach flowering period is needed when t reaches 300–350°c·. for instance, in 2023, flowering occurred under relatively warm and stable conditions (average daily temperature during flowering: 19.6°c, t during full bloom: 720°c·days), while in 2021, lower temperatures and high humidity delayed flowering ( t: 560°c·days). these findings are consistent with the work of ferguson (1990), who reported that actinidia arguta cultivars require a specific thermal threshold for flowering initiation. however, our data suggest slightly lower thermal requirements compared to huang et al. (2014), who observed flowering initiation at t values of 400–450°c·days in cooler climates. a recent study by wang et al. (2021) supports our findings, indicating that flowering in actinidia arguta is highly sensitive to early spring temperatures, with warmer conditions accelerating floral development. climatic conditions during flowering are crucial, as low temperatures can reduce pollen tube growth, while high temperatures ( 27°c) can negatively affect ovule longevity and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 116 pollination effectiveness (testolin et al., 1995). in our study, the most favorable conditions for flowering were observed in 2023, when temperatures ranged between 18–24°c, and relative humidity was moderate (40–60%). these results align with zhang et al. (2019), who emphasized the importance of moderate temperatures and humidity for optimal pollination in actinidia species. the period from full flowering to fruit ripening varies between 199 to 212 days, depending on the cultivar. the earliest ripening occurs in issai and weiki, with fruits reaching maturity between september 20 and october 5. in contrast, ken’s red and jumbo ripen slightly later, with maturity dates ranging from october 5–20. the difference in ripening times between the earliest and latest cultivars is approximately 10–15 days, which aligns with previous studies on mini kiwi ripening patterns (ferguson, 1990). the variability in ripening periods among mini kiwi cultivars is influenced by ambient conditions, particularly temperature and sunlight exposure during the growing season. in warmer years, such as 2020 and 2023, the fruit maturation period was shortened by approximately 3 to 5 days, likely due to accelerated metabolic activity under mean latesummer temperatures ranging from 21 to 23 °c. among the studied cultivars, issai and weiki are classified as early-ripening, while ken’s red and jumbo fall into the mid-ripening category. this variation in ripening times is beneficial for growers, as it enables staggered harvests and extends the marketing window for mini kiwi fruits. our findings are consistent with testolin et al. (1995), who reported that early-ripening cultivars require fewer accumulated active temperatures (t ) for fruit maturation compared to mid-ripening cultivars. in our study, early-ripening cultivars reached maturity at t values of approximately 2400– 2600°c·days, while mid-ripening cultivars required 2700–2900°c·days. however, our data suggest slightly longer ripening periods compared to huang et al. (2014), who observed ripening times of 120–140 days for early-ripening cultivars in cooler climates. a recent study by liu et al. (2022) found that ripening times in actinidia arguta are highly dependent on the accumulation of active temperatures during the growing season, with warmer conditions accelerating fruit development. the climatic conditions during the study period (2019–2023) had a significant impact on the phenological stages of the mini kiwi cultivars. for example: in 2020 and 2023, characterized by warmer-than-average winters (january– february mean temp: +5.6°c), all cultivars showed earlier bud swelling and flowering. in 2022, due to cooler spring temperatures and increased cloudiness (mean march temperature: +3.8°c), flowering and ripening were delayed by 4–6 days. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 117 in 2021, heavy rainfall during flowering (total: 112 mm in may) prolonged the flowering period by 2–3 days and reduced pollination success. the most favorable climatic conditions for flowering were observed in 2023, when the weather was sunny, dry, and windless, with moderate relative humidity (40–60%). these conditions allowed for rapid and efficient pollination, resulting in high fruit set and yield. in contrast, the wet and cool conditions in 2021 reduced pollination efficiency, leading to lower yields in some cultivars. these observations align with ferguson (1990), who emphasized the importance of moderate temperatures and humidity for optimal flowering and fruit set in actinidia species. however, our data suggest that mini kiwi cultivars in eastern georgia are more tolerant to temperature fluctuations compared to those in cooler climates, as reported by huang et al. (2014). a recent study by chen et al. (2023) supports this finding, indicating that actinidia arguta cultivars in warmer regions exhibit greater adaptability to climatic variability. b. yields and yield efficiency yield is one of the most important economic characteristics of mini kiwi cultivars, which determines their commercial value. besides the biological peculiarities of the cultivars, the yield is influenced by climatic conditions, agronomical practices, and rootstock selection. in our study, all cultivars were grown under the same agronomical conditions, and differences in yield can be attributed mainly to their genetic potential. table 3. yield per plants mini kivi cultivars (average 2019-2023) cultivar yield (kg/plant) average yield (kg/plant)2019 2020 2021 2022 2023 issai 8.0±0.06b 8.6±0.12c 7.3±0.08c 7.6±0.10c 9.6±0.11c 8.22±0.09c jumbo 8.3±0.11b 9.4±1.16a 9.7±1.10b 8.1±.02c 10.1±.091b 9.32±.05c ken’s red 7.9±0.14c 9.6±0.06b 11.2±1.00a 9.7±0.12b 11.9±0.02a 10.06±0.01 b weiki 9.2±0.02a 10.5±1.10a 9.8±.05b 11.2±.015a 12.0±0.12a 10.5±.002a cultivar means in the same column followed by the same letter are not significantly different according to the lsd test (p = 0.05); (mean ± se). diagram 1. yield per ha mini kiwi cultivars (average 2019-2023) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 118 table 3 presents the yield data per cultivar over the five-year period from 2019 to 2023, along with the average yield per tree. the highest-yielding cultivar in the study was weiki, with an average of 10.5 kg per tree and a peak yield of 12.0 kg per tree. ken’s red followed closely, with an average yield of 10.06 kg per tree and a peak of 11.9 kg per tree recorded in 2023. the lowest yield was observed in issai, with an average of 8.22 kg per tree. these results underscore ken’s red and weiki as the most productive cultivars, positioning them as strong candidates for commercial cultivation under georgian climatic conditions. in contrast, jumbo and issai exhibited lower yields, which may be attributed to inherent genetic traits or limited adaptability to the local agro-climatic environment. the high yield efficiency observed in weiki aligns with results from international studies on highperforming actinidia arguta cultivars. for example, latocha et al. (2015) reported similar yield ranges (10–15 kg/tree) for leading varieties, emphasizing the importance of cultivar selection for maximizing orchard productivity. furthermore, genetic variability is a known factor in yield performance. a study by williams et al. (2020) on actinidia arguta cultivars concluded that differences in genotype greatly affect yield potential, fruit size, and overall vigor. this confirms our results, where kens red and weiki significantly outperformed jumbo and issai in terms of yield efficiency. photo 1. studied area and varieties a b georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 119 photo a. collection place in srca photo b. cv ‘kens red’ photo c. cv ‘weiki’ photo d. cv ‘jumbo’ c. fruit size and weight the pomological characteristics of mini kiwi (actinidia arguta) cultivars, such as fruit weight and dimensions, are critical determinants of marketability. table 4 and diagram 2 present that, in this study, ‘jumbo’ exhibited the largest fruit size (16.5 g, 45 mm length, 30 mm width), aligning with findings from latocha et al. (2020), who identified similar traits in high-performing a. arguta cultivars like ‘bingo’ and ‘hortgem tahi’, which average 15–17 g per fruit. table 4. physical and chemical properties of mini kivi cultivars (average 2019-2023) cultivar fruit weight (g) length (mm) width (mm) dry matter (%) °brix acidity (%) vitamin c (mg/100g) antioxidants (mg gae/100g) issai 12.0±0.17c 37±0.22b 28±0.18b 17.8±0.14c 12.5±0.21d 1.0±0.04b 85±0.14c 310±0.12d jumbo 16.5±0.22a 45±0.20a 30±0.10a 20.2±0.10a 15.0±0.11a 1.3±0.18a 110±0.22b 370±0.07a ken’s red 14.5±0.12b 35±0.19c 25±0.18b 18.5±0.12d 13.1±0.28a 1.1±0.12b 97±0.11b 320±0.03b weiki 13.2±0.14b 38±0.02b 27±0.03a 19.5±0.11a 14.2±0.20b 1.2±0.14a 100±0.01a 350±0.15a cultivar means in the same column followed by the same letter are not significantly different according to the lsd test (p =0.05). (mean ± se) smaller-fruited cultivars, such as ‘issai’ (12.0 g), are consistent with reports by williams et al. (2021), who noted that wild or semi-domesticated actinidia varieties often produce smaller fruits (<15 g), suited for processing rather than fresh markets. c d georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 120 acidity levels in this study ranged from 1.0% (‘issai’) to 1.3% (‘jumbo’). these values are within the optimal range for mini kiwi (1.0–1.5%) noted by testolin et al. (2020), who highlighted that balanced sugar-to-acid ratios enhance flavor profiles. ‘issai’ (1.0% acidity) and ‘weiki’ (1.2%) demonstrated this balance, making them suitable for fresh consumption (table 4; diagram 3). the vitamin c content of ‘jumbo’ (110 mg/100g) exceeds values reported for most commercial kiwifruit (a. deliciosa; 80–100 mg/100g) (richardson et al., 2022). similarly, its antioxidant activity (370 mg gae/100g) surpasses levels in blueberries (250–300 mg gae/100g), as noted by prior et al. (2023). these results position mini kiwi, particularly ‘jumbo’ and ‘weiki’ (350 mg gae/100g), as a functional food with nutraceutical potential. ‘jumbo’ consistently ranked highest in both physical and chemical metrics, aligning with global trends favoring cultivars that combine yield robustness with nutritional density (zhang et al., 2023). high antioxidant levels in ‘jumbo’ align with consumer demand for "superfruits", as highlighted in a 2023 market analysis by global fruit trends inc. recent studies emphasize that larger fruit size correlates with consumer preference in commercial markets (fisk et al., 2022), reinforcing the potential of ‘jumbo’, ‘issai’ (14.0 g), and ‘weiki’ (13.2 g) as economically viable cultivars. the dry matter content and °brix values in this study reflect fruit maturity and sweetness. ‘jumbo’ (20.2% dry matter, 15.0°brix) outperformed other cultivars, consistent with findings by chen et al. (2021), who reported that high dry matter (>18%) in a. arguta correlates with superior post-harvest shelf life and sugar accumulation. comparatively, ‘issai’ (12.5°brix) aligns with lower-sugar genotypes described by li et al. (2019), which are often used in processed products like juices or dried snacks. acidity levels in this study ranged from 1.0% in 'issai' to 1.3% in 'jumbo'. these values fall within the optimal range for mini kiwi (1.0–1.5%) reported by testolin et al. (2020), who emphasized that a balanced sugar-to-acid ratio enhances the flavor profile. 'anna' (1.0% acidity) and 'weiki' (1.2%) exhibited this balance, making them particularly suitable for fresh consumption (table 4; diagram 3). the vitamin c content of 'jumbo' (110 mg/100g) exceeds typical values reported for commercial kiwifruit (a. deliciosa, 80–100 mg/100g) (richardson et al., 2022). additionally, its antioxidant activity (370 mg gae/100g) is higher than that of blueberries (250–300 mg gae/100g), as noted by prior et al. (2023). these findings highlight the potential of mini kiwi—especially 'jumbo' and 'weiki' (350 mg gae/100g)—as a functional food with notable nutraceutical properties. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 121 among all varieties studied, 'weiki' and 'jumbo' ranked as leading cultivars in both physical and biochemical parameters. this finding supports global trends favoring selections that combine high yield potential with superior nutritional quality (zhang et al., 2023). the elevated antioxidant content observed in the cultivar 'jumbo' further aligns with growing consumer interest in so-called “superfruits”. conclusions provided pomological and agronomical study of mini kiwi (actinidia arguta) cultivars over a five-year period in eastern georgia highlights the critical importance of understanding each cultivar’s biological-agronimical performance and the influence of regional climatic conditions on their developmental dynamics. phenological variation was evident among cultivars, particularly in the timing of vegetation onset, flowering, and fruit ripening. the cultivar ‘weiki’ initiated vegetation and reached ripening stages earlier than others, while ‘ken’s red’ and ‘jumbo’ exhibited comparatively later phenological phases. the cultivar ‘weiki’ demonstrated the highest productivity, with average yields exceeding 10 kg per plant, underscoring its suitability for commercial cultivation in eastern georgia’s agro-climatic conditions. overall, actinidia arguta has demonstrated strong adaptability to the climatic conditions of georgia, particularly in the eastern regions. among the evaluated cultivars, ‘weiki’ and ‘ken’s red’ emerged as the most promising selections in terms of yield performance and agronomic stability, reinforcing their potential role in the strategic development of georgian horticulture. the cultivar ‘jumbo’ may be recommended as a large-fruited variety, particularly suited for growers who prioritize fruit size and are prepared to invest additional effort in its cultivation references: 1. agro biodiversity of georgia (2015). (catalog) tbilisi, pp: 10-32. 2. bialek, m., sawicki, m., & bieniek, a. (2020). commercial potential and climatic adaptation of actinidia arguta in europe. agronomy, 10(11), 1735. 3. bobokasvili z, maghlakelidze e, kvaliasvili v. (2024) biological and agricultural characterization of introduced variety„weiki“ (actinidia arguta planch,) in georgia. international scientific conference. “genetics, physiology and plant breeding”. (viii-th edition). chisinau (moldova), 391-496. 4. bobokashvili, z., maghlakelidze, e. and mdinaradze, i. (2014). overview of fruit culture in georgia. acta hortic. 1032. 85-89. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 122 5. chanturia, t., beridze, m., & gotsadze, t. (2022). market development and challenges for actinidia production in the caucasus region. european journal of agricultural science, 29(1), 100-118. 6. cheng, f., zhao, w., & li, j. (2015). the altitude adaptability of actinidia arguta and its physiological responses. environmental and experimental botany, 120, 87-95. 7. ferguson, a. r., & stanley, c. j. (2003). kiwifruit and their relatives: evolution and market potential. horticultural reviews, 29, 1-30. 8. ferguson, a.r. and huang, h. (2007). genetic resources of kiwifruit: domestication and breeding. hortic. rev. 33: 1-121. 9. ferguson, a.r. and seal, a.g. (2008). kiwifruit. in: j. f. hancock, ed. temperate fruit crop breeding. chapter 8: 235-264. 10. fruits of georgia (catalog). (2001) f. edited by kvaliashvili. tbilisi, pp: 34-44. 11. geostat (2024). geostatic national statistics office of georgia. 2024. www.geostat.ge 12. huang, h., wang, h., & zhang, z. (2013). genetic diversity and breeding potential of actinidia species. scientia horticulturae, 153, 100-110. 13. hsia, c. n., lin, s. m., & chiu, y. c. (2016). morphological variation and adaptation in actinidia arguta populations. botanical studies, 57, 48. 14. kim, y. h., lee, j. h., & park, s. h. (2019). cytogenetic diversity and evolutionary adaptation of actinidia arguta. journal of plant research, 132(3), 421-434. 15. kim, y. h., lee, j. h., & park, s. m. (2021). cytogenetic diversity and evolutionary adaptation of actinidia arguta. journal of plant research, 132(3), 421-434 16. kalandadze, m., & chanturia, t. (2021). subtropical fruit farming in georgia: a new opportunity for economic growth. agricultural studies, 18(3), 54-67. 17. kikvidze, z., & goliadze, t. (2019). expansion of actinidia cultivation in georgia: economic and agronomic aspects. horticultural economics review, 14(2), 75-89. 18. lee, j. h., & park, s. m. (2020). nutritional analysis of actinidia arguta fruit: a focus on vitamin c content. food chemistry, 321, 126727. 19. li, x., zhang, j., & wang, l. (2010). ecological distribution and genetic diversity of actinidia species in china. genetic resources and crop evolution, 57, 529-540. 20. latocha, p. (2007). the comparison of some biological features of actinidia arguta cultivars fruit ann. warsaw univ. of life sci. sggw hortic. and landscape architecture, 28: 105-109 21. latocha, p. (2008). frost resistance and spring frost sensibility of a few cultivars of actinidia grown in central poland. annals of warsaw university of life sciences – sggw horticulture and landscape architecture no 29: 111–120. 22. latocha p., jankowski p. (2011). genotypic difference in postharvest characteristics of hardy kiwifruit (actinidia arguta and its hybrids), as a new commercial crop, part ii. consumer acceptability and its main drivers. food research international 44: 1946–1955. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 123 23. latocha p. (2017). the nutritional and health benefits of kiwiberry (actinidia arguta) – a review. plant foods for human nutrition 72: 325-334. 24. latocha, p., ata, b., & wo niak, a. (2023). actinidia arguta as a sustainable crop: adaptability to marginal soils and agroforestry systems. journal of sustainable agriculture and environment, 12(3), 245-260. 25. maghlakelidze e, bobokashvili z. (2023). characterization and development perspectives of “baby kiwi“ (actinidia arguta planch.) culture in georgia. georgian scientists vol.3.nov 4. 26. mikeladze, n., beridze, m., & kalandadze, m. (2020). exotic fruit production in georgia: current trends and perspectives. georgian journal of horticultural research, 5(1), 12-21. 27. meier u. (2001) growth stages of mono and dicotyledonous plants. bbch monograph, federal biological research centre for agriculture and forestry, bonn. 28. nishiyama i., yamashita y., yamanaka m., shimohashi a., fukuda t., oota t. (2004). varietal difference in vitamin c content in the fruit of kiwifruit and other actinidia species. j. agric. food chem. 52/17: 5472–5475. 29. nowak, k., & urawicz, e. (2021). climatic adaptation and cultivation potential of actinidia arguta in central europe. agronomy, 11(5), 923. 30. nowak, k., bia ek, m., & urawicz, e. (2022). nutrient composition and antioxidant activity of mini kiwifruit (actinidia arguta). plant foods for human nutrition, 77(1), 112-124. 31. okamoto g., goto s. (2005). juice constituens in actinidia arguta fruits produced in shinjo, okayama. sci. fac. agr. okayama univ. 94, 9–13. 32. pluta, s., urawicz, e., & karaszewska, a. (2018). performance and adaptability of mini kiwifruit (actinidia arguta) cultivars in central europe. horticultural science, 45(3), 127-135. 33. program, (1999). program and methods cultivar fruit, berry and nut crops. orel, 1999. pp. 430-486. (in russian). 34. sawicki, m., bieniek, a., & goliadze, t. (2020). bioactive compounds in actinidia arguta: a comparative study. journal of functional foods, 65, 103734. 35. schröder, m., & huber, b. (2018). the introduction of actinidia arguta to european horticulture: challenges and perspectives. european journal of horticultural science, 83(2), 95-102. 36. shirokov e.p., polegaev v.i. (1989). storage and processing of fruits and vegetables m., agropromizdat. pp. 111-134. 37. stanica f., zuccherelli g. (2007). new selections of actinidia arguta from the romanian breeding program. acta horticulturæ 753: 263–268. 38. strik b., hummer k.e. (2006). ‘ananasnaya’ hardy kiwifruit. j. am. pom. sci., 60 (3), pp.106–112 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 124 39. testolin, r., cipriani, g., & verde, i. (2021). advances in kiwifruit taxonomy, genetics, and breeding. frontiers in plant science, 12, 4321. 40. testolin, r. and fergusson, a.r. (2009). kiwifruit (actinidia spp.): production and marketing in italy. new zealand j. crop hortic. sc., 37: 1-32. 41. tiyayon c., strick b., (2003). flowering and fruiting morphology of hardy kiwifruit. actinidia arguta. acta hort., 610, 171–176. 42. upov (2012). international union for the protection of new varieties of plants. actinidia upov code: actin actinidia lindl. tg/98/7. 43. wang, y., zhang, x., & liu, h. (2023). advances in post-harvest technologies for improving the shelf life and marketability of actinidia arguta. postharvest biology and technology, 195, 112-123. 44. williams, m.h., boyd, l.m., mcneilage, m.a., mcrae, e.a., ferguson, a.r., beatson, r.a., and martin, p.j. (2003). development and commercialization of baby kiwi (actinidia arguta planch.). acta horta (ishs) 610: 81-86. 45. xiao x-g. (1999). progress of actinidia selection and breeding in china. acta horticulturæ 498: 25–51. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 125 (actinidia arguta planch.) ¹ , ¹, ² , ², ²¹ , , , ; ² , , . , . actinidia arguta ( , ) , , . , . — weiki, ken’s red, issai jumbo — , . 2019–2023 , , . , , , . — , , , . (tss), (ta) c ( ) , . : , , , , , microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 676 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.37 challenges in the georgian energy sector and the role of ai programs in the development of georgian power grid. tinatin magradze ph.d candidate, east european university, tbilisi, georgia email: tinatin86@gmail.com abstract georgia's power grid faces challenges related to its existing radial infrastructure, increasing consumption, and the integration of generation and transit capacities, along with new issues that have arisen in recent years due to energy market liberalization and climate change. the liberalization of the energy market has led to limits on reserve size and systematization, as well as the establishment of daily, hourly, 15-minute, and 5-minute electricity trading. this shift has moved operations beyond the comfort zone of dispatchers and has contributed to the automation and computerization of electricity trading and exchanges, thereby increasing the risk of cyber attacks and information insecurity. to combat climate change, thermal and nuclear plants are being paired with wind and solar variable generation. the growing use of renewable energy sources requires the development of effective management strategies to satisfy the global demand for clean and affordable energy. one of the united nations' sustainable development goals is to ensure universal access to reliable, affordable, and sustainable energy. achieving this goal necessitates innovative solutions and modern technologies to tackle constraints such as insufficient energy generation, faulty transmission and distribution infrastructure, accessibility challenges, and weather-related issues. artificial intelligence presents a significant opportunity to meet the demands of modern society. recent advancements in neural network research, machine learning, and cognitive computing have created new possibilities for energy management, monitoring, and optimization. artificial intelligence (ai) programs can help minimize losses and costs, promote clean renewable energy sources within global energy systems, and enhance the design, operation, and control of power systems. the article discusses the challenges and opportunities in the energy sector and highlights the role of artificial intelligence in the advancement of georgia's energy system. key words: artificial intelligence programs, power grid, georgian state electrosystem, smart grid, remedial action scheme. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 677 introduction as a product of the fourth industrial revolution, artificial intelligence is used in all aspects of our lives. ai tools play an increasingly important role in the activities of organizations. artificial intelligence is a growing, frequently discussed topic that already affects many sectors of the world, including education, healthcare, manufacturing, construction, industry, retail, finance, and more. the energy sector is no exception. the energy field faces rising challenges related to increasing demand, shifts in supply and demand balance, and a lack of necessary analysis within the energy management system. in developed countries, the integration of artificial intelligence and related technologies has already begun, allowing interaction with smart systems and smart metering. these technologies can enhance energy management, improve efficiency, and promote the use of renewable energy sources. the implementation of artificial intelligence has also commenced in the energy systems of developing countries. universal access to reliable, affordable, and sustainable energy is one of the un sustainable development goals. to achieve this objective, innovative solutions and modern technologies are essential to overcome challenges associated with inadequate energy generation, faulty transmission and distribution infrastructure, accessibility issues, and weather-related problems. artificial intelligence programs can help reduce losses and costs, promote clean renewable energy sources in global energy systems, and enhance the planning, operation, and control of power systems. omitaomu and niu (omitaomu o. a. and niu h. 2021) discuss the use of artificial intelligence technologies in load forecasting, electrical network stability assessment, fault diagnosis, and smart grid security. the authors believe that ai technologies can strengthen and improve the smart network system and make it more reliable and durable. szepaniuk (szczepaniuk h. and szczepaniuk e. k, 2023) describes in his research that artificial intelligence algorithms can improve energy generation, distribution, storage, consumption, and trading processes in energy fields such as smart network management, cybersecurity, energy saving, minimizing energy loss, and fault diagnosis. georgia is actively modernizing its electric grid through a combination of state-led initiatives, federal support, and public-private partnerships. these efforts aim to enhance grid resilience, integrate renewable energy sources, and improve service reliability across the state. currently, traditional power grid is used in georgian state electrosystem (gse) and is planned to introduce a smart grid in the future. also, the company considers to replace the existing remedial action scheme with an artificial intelligence-based, “autonomous ras” program. the purpose of the research is to identify challenges in the energy market and highlight the role of artificial intelligence programs in the development of the georgian energy system. descriptive research was employed in the report to outline the current situation of the georgian energy market. interviews were conducted with seven gse georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 678 representatives. to obtain detailed information, secondary data and unstructured interviews were reviewed. documentation and statistical data from the company were utilized. the information was gathered using the company's annual reports. the paper adheres to ethical standards. all study participants were informed of the study's goal, as well as the associated risks and benefits. all respondents participated voluntarily and consented to make their data and company documentation public. traditional and smart grid the power grid is the backbone of modern energy systems, evolving from traditional infrastructures to advanced smart grids. the traditional power grid is a centralized system in which electricity flows in a single direction. transmission and distribution networks transport electricity from the power station to the end consumer. in the case of a traditional power grid, the power producing station may or may not be in the same geographical area as the consumption locations. as a result, traditional networks typically require the transfer of electricity over great distances. the smart grid is a next-generation energy system that integrates existing energy infrastructure with information and communication technology. one of the benefits of a smart grid is the ability to transfer electricity and data in both directions via communication signals. it is distinguished by a combination of distributed and renewable energy sources. a smart grid built on artificial intelligence algorithms can respond correctly through distributed energy management, forecasting renewable energy generation, accurate network monitoring, and problem detection. table 1. traditional and smart grid feature traditional grid smart grid generation centralized, fossil fuels centralized and decentralized, renewables power flow one-way two-way communication limited real-time, digitalized monitoring & control minimal advanced, automated renewable integration challenging facilitated consumer interaction passive active, with feedback resilience lower higher georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 679 remedial action scheme (ras) remedial action scheme is an automated control system used in electric power systems to detect specific abnormal or emergency conditions and respond quickly to prevent power system instability, overloads, or blackouts. in georgian state electrosystem, a remedial action scheme (ras) has been introduced. due to the change in the topology66 of the gse grid, it is necessary to update and expand the ras. to avoid disconnection of the electric power system, it is necessary to expand the grid along with the expansion of remedial action scheme. expanding the grid leads to the creation of a very large number of possible scenarios in the ras, the preliminary analysis of which and the determination of the dosed shutdown power, only with human resources, are associated with great difficulties. therefore, it is advisable to develop artificial intelligence based remedial action scheme ,,autonomous ras”. use of artificial intelligence programs in the energy system: • prediction of defects in an industry where equipment damage is anticipated, artificial intelligence programs equipped with appropriate sensors, can monitor equipment and detect failures, saving resources, time, money, and even lives. • recovery from disaster consequences following the hurricane that struck florida in 2017, energy was restored in 10 days instead of 18, thanks to new technologies like ai, which could predict electrical availability without negatively affecting the system and ensuring supply where it was most needed. • preventing losses due to informal connections (theft) ai can be employed to detect noncompliance based on usage patterns, payment history, and customer data. additionally, alongside automated meters, monitoring capabilities can be enhanced. for instance, brazil successfully leveraged this technology to address losses stemming from informal connections and billing errors. (makala b, tonci bakovic t. 2020) • maintaining stability through image processing the uk's national network utilizes drones to monitor transmission wires, detecting faults in extensive, challenging, and inaccessible areas. (vaughan, adam. 2018.) 66 change in the arrangement of elements in the electric power system georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 680 challenges in the power grid of georgia the rise of prosumers, including factories, facilities, and residential homes equipped with their own wind or solar generation sources, has become increasingly attractive. they can sell surplus energy while drawing from the grid to cover any deficits, which creates additional instability in the system and complicates consumption predictions. another challenge is the growing number of electric cars, which can dramatically increase peak consumption and make peak coverage more complicated if countermeasures are not implemented. additionally, enterprises with highly variable consumption, particularly metallurgical plants, negatively impact the quality and stability of electricity. electric cars are replacing internal combustion engine vehicles worldwide. this transition leads, on one hand, to an increase in peak consumption and, on the other, to a potential distortion of electricity quality due to harmonics. currently, around 1 million electric cars are registered in georgia. the power consumption of fast chargers for each electric car is 50 kw, while standard chargers offer options of 3, 6, and 20 kw. during peak consumption hours, there may be a need for a swift but short-lived increase in imports. to mitigate this, a powerful hydro-accumulating station or a battery storage facility should be constructed within the power system. prosumers are increasingly seen as institutions, enterprises, and residents aim to establish autonomous electricity supply systems that connect to the distribution and transmission networks. if the reserve capacity proves insufficient, significant power shortages may ensue, creating a potential risk of emergencies. conversely, distribution networks, typically designed to deliver power from the system to end users, could find themselves needing to supply power from users back to the transmission network. this situation may lead to higher voltages and increased losses. therefore, it is essential to accurately track the number of decentralized users, reorganize the transmission and distribution system networks, build sufficient reserve sources in the system, ensure imports of this reserve, implement system automation, and ultimately define optimal storage battery parameters for prosumers. metallurgical plants present a considerable challenge for energy systems due to their rapid and large fluctuations in active and reactive capacity consumption, which can cause significant changes in frequency and voltage within small systems like georgia. they are also sources of harmonic distortion. challenges mainly arise during periods of water scarcity and hydrogenation shortages. therefore, if the potential for daily minute and hourly balancing of wind energy is recognized, wind generation could positively impact the adequacy of georgia's energy system. energy consumption continues to increase annually (see diagram 1), particularly during winter, (see diagram 2) and the country relies on imports, which primarily come from russia. (see diagram 3) therefore, increasing generation capacity is vital. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 681 diagram 1. generation, consumption and export 2023 2034 diagram 2 diagram 3. russia azerbaijan armenia turkey 786.55 3.29 0.00 0.000.18 86.33 78.46 1303.39 export/import among countries 2023 (mln kw/hr) import export georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 682 steps to overcome challenges in power grid of georgia one of the solutions to the challenges faced by the power grid is constructing large reservoir hydropower plants, alongside restoring and upgrading existing power plants. these plants provide capacity reserves for future growth while also enhancing system stability. their ability to meet peak usage, which is essential for operating electric car chargers and integrating solar and wind farms, is particularly impressive. the development of energy storage facilities, such as hydro-accumulating stations and storage batteries, will help balance consumption schedules and boost peak capacity. solar-powered plants can be linked to national consumption, alleviating daytime peaks. however, as clouds move across solar plants, their generation fluctuates significantly, requiring the integration of fast-acting power reserves into the power system to manage the variability of solar energy. to tackle this issue, accumulator batteries with optimal specifications can be utilized alongside solar plants to ensure stable solar generation. wind power plants, unlike solar plants, typically show little correlation with overall power system usage; moreover, wind generation can suddenly increase during peak consumption or decrease during low consumption. therefore, it is essential to have mechanisms in place to balance the energy system, addressing both excessive consumption (high peaks, loss of generation) and excess generation. implementing accumulator batteries may serve as a method for integrating highly variable users into the network. integration with the european domestic energy market is crucial. adapting entsoe network rules,67 the georgian state electro system aims to connect with the european energy market, allowing our energy system to exchange electricity with europe. this will create additional opportunities for incorporating renewable energy sources into the network and managing peak consumption. to convert the challenges of integrating solar and wind energy sources into opportunities for georgia's energy system, gse has explored the integration potential of renewable energy sources into the network with assistance from the european consulting company digsilent. this study will assess the maximum capacity of solar and wind power plants that can be incorporated while ensuring reliable and sustainable network operations. additionally, with support from the european investment bank (eib), research is underway on energy storage solutions, including hydro-accumulating stations and storage batteries. the smart grid plays a crucial role in integrating distributed and renewable energies. as the processes of electricity generation, transmission, and storage become more intensive and unpredictable, it is vital for distribution system operators to manage the loads of connected users, while transmission system operators oversee their consumption and that of distribution operators. to facilitate this, all entities involved in generation, transmission, 67 https://www.entsoe.eu/network_codes/ last seen 06/09/2025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 683 distribution, consumption, and storage must be integrated into a smart network that manages consumption and generation at various levels to ensure energy system reliability. according to the diagram 1, 17.5-18% of power generation will come from renewables. when power systems feature 15%-30% of renewable energy sources, forecasting the capacity obtained from renewable resources in line with current demand becomes increasingly important. (rhatrif a.e; et. al, 2024) therefore, the need for smart technologies is significant. artificial intelligence techniques and their applications in electric power. load prediction artificial intelligence neural networks are used to forecast electricity demand, which is essential for providing reliable and efficient power supplies to network operators. neural networks can accurately predict future energy consumption by considering a wide range of characteristics such as the weather, time of day, and prior demand. renewable energy prediction: artificial neural networks can also anticipate the effects of renewable energy sources such as solar and wind energy, which can be highly unpredictable and challenging to forecast. by accurately predicting renewable energy generation, neural networks can assist network operators in more efficiently and effectively integrating these resources into their network. energy optimization neural networks can optimize energy systems by determining the best schedule for power plants, distributing energy resources, and establishing energy management systems. they can analyze trends based on historical data. detection and diagnosis of faults neural networks can detect and diagnose faults in energy systems, such as determining the cause of power outages or pinpointing equipment malfunctions. by swiftly recognizing and diagnosing defects neural networks can assist reduce power outages by shortening response time and enhancing system reliability. energy trading and prices neural networks can model and project energy prices, enabling traders to make more informed purchasing and selling decisions. they can assess a wide range of factors affecting energy prices, such as supply and demand and weather. conclusion georgia's energy sector is at a crossroads, facing a complex interplay of infrastructure constraints, rising demand, and the evolving dynamics of liberalized energy markets. the integration of renewable energy sources, along with the need to combat climate change, underscores the significance of adaptive and intelligent energy management systems. artificial intelligence emerges as a transformative tool in this context, offering innovative solutions to enhance operational efficiency, ensure energy security, and promote georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 684 sustainable growth. georgia can tackle its current challenges and position its energy system for a resilient, reliable, and sustainable future by embracing ai-driven technologies that align with global development goals. bibliography 1. rhatrif ei abderrahmane, bouchra bouihia , mohammed mestaria, challenges and limitations of artificial intelligence implementation in modern power grid, procedia computer science 236 (2024) 83–92 2. makala b, tonci bakovic t. artificial intelligence in the power sector, 2020 ifc, http://www.ifc.org/thoughtleadership 3. omitaomu o. a. and niu h. (2021) “artificial intelligence techniques in smart grid: a survey.” smart cities, vol. 4, no. 2, pp. 548–568, 4. szczepaniuk h. and szczepaniuk e. k. (2023) “applications of artificial intelligence algorithms in the energy sector,” energies, vol. 16, no. 1, p. 347, jan. 2023, 5. vaughan, adam. 2018. “ai and drones turn an eye towards uk’s energy infrastructure.” theguardian.com, december 2, 2018. https://www. theguardian.com/business/2018/dec/02/ai-and-drones-turn-an-eye-towards-uksenergy-infrastructure 6. entso-e network rules https://www.entsoe.eu/network_codes 7. international energy agency https://www.iea.org/reports/technology-roadmapsmart-grids 8. sel https://selinc.com/products/power-system-operations/powermanagement/remedial-action-schemes/ 9. united nations' sustainable development goals: https://sdgs.un.org/goals/goal7 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 422 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.22 analysis of local and international patents for the microfiltration process of various types of red wine materials. 1elene kakabadze, 2george bibileisvili, 3zaza javasvili, 4leila tananashvili, 5manana mamulashvili, 6tinatin butkhuzi, 7ia gogiberidze engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1doctor, chief scientist e-mail:kaelene@yandex.ru 2doctor of chemical and biological engineering, chief scientist, e-mail: 75bibileishvili@gmail.com orcid id: https://orcid.org/0009-0003-7712-2436 4learned secretary of engineering institute of membrane technologies dodo_chanturia@mail.ru summery analysis of some issues of local and international patents related to methods of obtaining and purifying various types of red wine materials through the microfiltration process determines the consideration of technologies, techniques, basic technical levels and prototypes created by local and international researchers for the scientific research work of the institute. keywords: microfiltration process, treatment, different types, red grape must, research the main prerequisite for increasing the export performance and competitiveness of georgian wine is a high quality standard, for which it is necessary to process them using membrane technologies. the influence of both low and high molecular weight compounds present in red grape must on the decrease in permeate flux (jv) during its nanofiltration was studied. the most important low molecular weight compounds are glucose and fructose, while other compounds, such as polyphenols, polysaccharides, proteins, etc., are of high molecular weight. a synthetic solution containing low molecular weight compounds characteristic of natural must was subjected to nanofiltration, and the results obtained were compared with the results of nanofiltration of commercial red must. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 423 during nanofiltration of red yeast rice, a gel layer formed on the membrane surface and gradually thickened, leading to a rapid decrease in jv and a slow increase in the concentration of sugars in the retentate due to the recovery of a small volume of permeate. a method was developed that allows the resistance and fouling mechanisms caused by sugars and high molecular weight compounds to be studied separately under these extreme conditions. the results showed that high molecular weight compounds have a greater impact on the reduction of permeate flux, as they are mainly responsible for the cake filtration mechanism, while low molecular weight compounds cause the flux reduction more by increasing the osmotic pressure [1]. mannoprotein solutions and their use the invention describes a mannoprotein solution having a turbidity, measured by nephelometry at a mannoprotein concentration of 200 g/l and a ph range of 4 to 8, of less than 70 ntu, preferably less than 60 ntu, more preferably less than 50 ntu and most preferably less than 40 ntu. this solution can be effectively used to stabilize wine against tartrate precipitation, as it is very clear and can be added directly to wine without causing turbidity [2]. today, the majority of red wines exported to both the domestic and international markets are classic and traditional qvevri wines made from saperavi. however, saperavi, due to its strong varietal aroma and other taste qualities, has much greater potential for producing other types of wines. for example, pink wines are becoming increasingly popular. making rosé from grapes with such intense color, such as saperavi, is associated with certain challenges, requiring the use of delicate grape processing and maceration regimes. the aim of the study was to determine the possibilities of using dry ice in the process of making classic wines from saperavi in terms of increasing the intensity of the aroma and obtaining the desired color condition in the process of making pink wines. a classic rosé wine was made from saperavi grapes obtained from mukuzani and vachnadziani vineyards under industrial conditions using dry ice, and the variability of their physicochemical and organoleptic indicators was studied in comparison with control samples. the use of an innovative technological regime confirms the improvement of the quality of both wines. [3] the phytoalexin properties of grapevine stilbenoids are a characteristic of significant biological activity against bacterial and fungal diseases. we have investigated the correlation of immunity of some georgian white and red grape wine grape varieties with phytoalexin stilbenoids under conditions of bacterial and fungal diseases. the present materials present the results of the study of the variability of phytoalexin stilbenoids of saperavi and rkatsiteli grapevine strains when infected with bacterial canker georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 424 (agrobacterium tumefaciens) in viticulture microzones with different soil and climatic conditions. specifically, for saperavi in the mukuzani and napareuli microzones, for rkatsiteli in the tsarafi and tibaani microzones. the above-mentioned grape varieties were artificially infected with an aqueous suspension of a pure culture of agrobacterium tumefaciens in april 2023 and the development/proliferation of bacterial canker was observed during the period from april to september. healthy grapevine strains from saperavi and rkatsiteli, as well as those previously treated with an aqueous suspension of stilbenoids, were artificially infected. in the vineyards of the experimental microzones, trans-resveratrol was found to be dominant in healthy grapevine strains from saperavi and rkatsiteli compared to trans-viniferin. trans-resveratrol was detected in large quantities in the rkatsiteli grapevine strain from the tibaani microzone. the main stress metabolites stilbenoids: trans-resveratrol and trans-viniferin were detected in saperavi and rkatsiteli grapevine strains infected with bacterial canker. the dependence of their variability on grapevine variety, age, and soil-climatic factors was determined. the results of the experiment are important data for further studies to determine the stilbenoid biomarker of saperavi and rkatsiteli as a resistance to bacterial canker of grapevines [4]. the invention provides a method for preparing a summer black dry red wine, where the grape variety is summer black grapes, and the preparation method includes the following steps: (1) saturation with co , (2) flour dissolution and sterilization, (3) fermentation, (4) stirring, (5) testing, (6) secondary fermentation, (7) sterilization, (8) freezing, (9) multiple filtration, (10) bottling and packaging. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 425 the invention effectively extracts the aroma of the summer black grape fruit and significantly enhances its aromatic properties. it also effectively extracts the pigment of the summer black grape, as a result of which the color of the wine becomes red like precious stones. as a result of freezing and multiple filtration, the sediment content in the wine is significantly reduced [5]. systems and methods for assessing wine characteristics, the method comprising: • receiving wine ratings from wine experts, each rating containing intensity values that describe different wine characteristics for each wine; • generating a global intensity value from the intensity values obtained for a specific wine characteristic; • comparing the intensity value given by the selected wine expert to the global intensity value to determine the accuracy deviation; • comparing the accuracy deviation to specified limits to determine whether the given value is inaccurate; • updating the global intensity value for the specific characteristic of the specific wine based on the accuracy assessment; • storing the updated global intensity value in a wine database[6]. the paper deals with the use of an integrated, environmentally friendly membrane separation process for the extraction of polyphenols and organic acids. a two-stage membrane process involving ultraand nanofiltration is described. the physicochemical and antioxidant properties of all process streams were determined. high-performance liquid chromatography (hplc) was used to identify certain individual organic acids and polyphenols, and the antioxidant potential was determined by 2,2'-diphenyl-1picrylhydrazyl (dpph) free radical scavenging capacity and color reduction. the resulting liquid concentrate containing 1351 ppm polyphenols was then spray-dried to a powder. the resulting powder retained most of the polyphenols and antioxidant properties. it has been successfully used to inhibit lipid oxidation in a real food system, as confirmed by the determination of thiobarbituric acid-reactive substances (tbars) and oxymyoglobin content. the results show that membrane separation technology is an attractive alternative process for the recovery of valuable substances from wine lees.[7] whey is a by-product of cheese production, so research into new uses for whey proteins will help increase its value and reduce waste. this study provides the first detailed comparison of the effectiveness of gelatin and -lactoglobulin ( -lg) as filtering agents. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 426 experiments showed that gelatin was more reactive towards tannins than whey proteins. this was confirmed by both the bitterness assessment method (where ovalbumin was used to form a precipitate) and the tannin determination method (where methylcellulose was used to form a precipitate). although both proteins showed similar selectivity towards polyphenols, -lg was less effective at removing catechins. centrifugation and subsequent filtration resulted in complete or minimal removal of the filtering agent, reducing the risk of its allergenic potential. furthermore, a better understanding of the interaction between proteins and tannins has been achieved using fluorescence, size determination, and isothermal titration calorimetry (itc) methods. in summary, this study demonstrates that whey proteins can reduce bitterness in red wine and may have promising applications in oenology [8]. method of making syrup the syrup production process involves removing the lees from the wine, squeezing, crushing, sterilizing, adding water, heating the resulting mass to a temperature of 90-96 c and maintaining the same temperature for 10-12 minutes, straining and filtering the juice, adding sugar to the resulting liquid, and fermenting [9]. method of making fortified wine the process of making fortified wine involves crushing 100-350 different varieties of ripe, high-sugar grapes, destemming, separating the sweet, pressing the sweet, removing it from the lees, placing it in a qvevri and starting fermentation, then distilling it with a preprepared alcoholic mixture of wine brandy and chacha vodka, placing the distilled wine material in the qvevri, and then in a barrel [10]. georgian local strain of yeast gwl-01r for the production of red wines the invention relates to the field of winemaking and relates to a new strain of wine yeast saccharomyces cerevisiae (vini) gwl-01r, which is used for the production of high-quality red grape wines [11]. thus, this review provides a summary of some international and local patents related to methods of obtaining producing and storing various types of red wine materials. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 427 literature: 1.influence of low and high molecular weight compounds on the permeate flux decline in nanofiltration of red grape must ; c. salgado a, l. palacio a, f.j. carmona b, a. hernández a, p. prádanos a ; desalination volume 315, 15 april 2013, pages 124-134; 2. solutions of mannoproteins and their use; peter philip lankhorst, hendrik louis bijl,ibrahim oezkan;us20130309721a1; 3.improving the quality of saperavi rosé and classic type wines using dry ice; giorgi mchedlishvili caucasus international university; olani gotsiridze academic doctor of technical sciences, associate professor; caucasus international university theses; section viticulture-enology; pp.361-362; 10.06.2023; 4.variation of phytoalexin stilbenoids of grapevine (vitis vinifera l.) under conditions of bacterial canker (agrobacterium tumefaciens) infection; m. bezhuashvili, l. bavaresco, m. surguladze, sh. kharadze, g. shoshiashvili, n. darchiashvili, p. vashakidze; bulletin of the georgian national academy of sciences. – 2024. – vol. 18. – #2. – pp. 133-139. 5. preparation method of summer black dry red wine cn113373011a2021-09-10; 6. systems and methods for evaluation of wine characteristics; michael j. tompkins ; us us10488383b2; 7. sequential membrane filtration to recover polyphenols and organic acids from red wine lees: the antioxidant properties of the spray-dried concentrate; p filippou, st mitrouli, p vareltzis membranes, 2022,12(4), 353; 8. astringency reduction in red wine by whey proteins; paula jauregi a, jumoke b. olatujoye a, ignacio cabezudo b, richard a. frazier a, michael h. gordon a , food chemistry volume 199, 15 may 2016, pages 547-555; 9. method of making syrup, tamar jaaparidze, u 2023 2146 y, 2023-03-27. 10. method of making fortified wine, teimuraz lomsadze, u 2022 2129 y, 2022-09-12; 11. georgian local yeast strain gwl-01r for making red wines, davit bochorishvili, giorgi kvesitadze, tinatin sadunishvili, khatuna varsimashvili, nino gagelidze, lia amiranashvili, p 2021 7292 b, 2021-09-27 georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 428 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 , , , . : , , , , fullpdf070412025.pdf managing acute liver failure in leptospirosis tamara megrelishvili department of infectious diseases, the first university clinic, tbilisi state medical university, tbilisi, georgia leptospirosis is a widespread zoonotic infection caused by pathogenic spirochetes of the genus leptospira. the disease is prevalent in tropical and subtropical regions, but sporadic cases are increasingly reported in europe and the united states. it presents in two major clinical forms: anicteric leptospirosis a mild, self-limiting febrile illness organ involvement, including acute hepatic and renal failure. in georgia, multiple leptospira serovars have been identified, such as l. icterohemorrhagica, l. automualis, l. mankarsto, l. wolffii, and l. canicola. since 2011, the incidence of leptospirosis has increased significantly, reaching 1.81 per 100,000 population, with icteric and anicteric forms occurring at nearly equal rates (44.6% and 55.4%, respectively). icteric forms were frequently associated with hepatic and renal failure in approximately one-third of patients, while hemorrhagic manifestations and pneumonia occurred in 5.3% and 3.6% of cases, respectively. in 2023, a clinical study at the first university clinic of tsmu investigated patients with prolonged fever exceeding five days and no catarrhal symptoms. serological testing (igm elisa) confirmed leptospiral infection in 40 patients (64.5%), aged 17 80 years, from both urban (51.6%) and rural (48.3%) areas. the most common presentation was pneumonia (35.5%), whereas icteric forms were less frequent (12.9%). these findings indicate that the epidemiological and clinical characteristics of leptospirosis have changed in recent years. the disease now more frequently affects urban populations and often manifests as prolonged febrile illness with lower respiratory involvement and intoxication syndrome. severe cases are mainly complicated by acute respiratory failure, typically without multiorgan dysfunction. early recognition and timely etiological diagnosis through serological testing are essential for appropriate management and prevention of complications. keywords: elisa. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 386 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.19 1; 2 1 . , . , : amiran.berdzenishvili@tsu.ge 2 . , . , : kakha.kecbaia@tsu.ge , , . , , “ . . ). . , . , : , , , , . . ( ). , . „ “ . „ “ . . . . 1960 , . . . . . 1960 „ “ , . , . . “ ( . . , . , (2021). . „ “ #3. . 212-223. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 387 ; , , , , , . „ “ , , . , . . , , . , . , , , , , , , , . , „ “ . . . , , , , , , , , . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 388 : , , , , , , , , , . : : „ “ (1959) . , , . ( ), . . . . „ “ ( , ) , . . , . , . , , . . : , „ “ „ “ . , „ , , “ ( , 2001).176 , . , 176 . . . . 2001. . 16. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 389 . , , . , . : : „ . , . “.177 : ? , , . „ : , , , “, (2001),178 , . “ , , . . : . , , , , . , . , , , . , , , . „ “ ( , 1964) , 177 . . 253. 178 . . 13. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 390 “ ( , 2001).179 : , „ , “ ( , 2001).180 , , , . , , . „ , , , “ ( , 2001).181 “ . , , . , . , . . , . . . , , . 179 . , . 180 . . . . 2001. . 24. 181 . . 13. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 391 : „ , , , , , , “ ( , 2001).182 . . . , . . , . , , . ; : , . . . , . . , . , . , , , . . : 182 . . 17. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 392 . „ , . “ ( , 2001).183 , , , , . “ ( , 2001).184 : , . , , , . „ “, ( , 2001). , . , : , , . : . . „ . . . , “ ( , 2001)185 183 . . 153. 184 . . 169. 185 . . 167. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 393 „ “, . , , : „ , , , “ ( , 2001)186 , . , . , , , . : , ? : . . . . . , , , . , , . . „ “ „ “ , . , . „ “ , . 186 . . 192. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 394 . , . , , , . , . . „ “ ( . ), „ “ ( . ) . , . : „ “ ( , 2018)187 . , . “ , , . , . . , , . . , , , , 187 . . , , . 2018. „ “ 2008 . georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 395 , , , , . , „ “ . . . , , , , , , , , . : 1. , (1964). , . 2. . (2019). , , . 3. , . (2022). , . 4. . . (2021). . „ “ #3. 5. . . (2018). , : „ “ #1. . . . . . . . 6. . (2018). , . 7. , . (2012). . : „ “, . , . , . 8. cane n. (2006). new theoretical movements: the challenge of the ‘posthumaiv, xvi world congress of sociology. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 396 9. . (2009). , . 8. 10. . (2010). : . . 11. . (2001). , . 1. sociological thinking and sociological imagination according to charles wright mills amiran berdzenishvili1; kakha ketsbaia2 1doctor of philosophy, iv. javakhishvili tbilisi state university, professor department of sociology and social work, e-mail: amiran.berdzenishvili@tsu.ge 2doctor of philosophy, iv. javakhishvili tbilisi state university, associate professor department of sociology and social work, e-mail: kakha.kecbaia@tsu.ge abstract the article presents an analysis of the conception of sociological imagination by the outstanding american sociologist charles wright mills. in the article, the necessity of sociological imagination in sociology is shown, as well as the positive and negative aspects of this conception. the authors of the article offer critical inteprtetations of such issues as: the necessity of an original methodology in sociology; the necessity of a new regulation of sociological thinking; dynamic of sociological meaning; the essence of sociological imagination; science seen from the viewpoint of sociological imagination; consideration of the ambivalent functioning of science; man according to sociological imagination; reason and freedom as the main principles of sociological imagination; types of sociological imagination and srive fuller’s new conception of sociological imagination the products of which are such “progressive” sciences as sociobiology, evolutionary psychology and behavioral genetics. such a type of sociological imagination draws the attention of sociologists to the possible unexpected results of scientific innovations, which would be impossible to control in future. the new conception of sociological imagination relies on biological reductionism and doubts the control of the reality created by means of nanotechnologies. this new conception may prove successful in research concerned with the health risks, anti-ageing discourses and an innovative understanding of the human body and gender discourses. the authors of the article think that the study of the body and bodily techniques is a result of the present times. therefore, such problems as the boundaries of corporeality, body and nature, bodies dancing in cyberspace, trans-sex and transgender bodies, corporeal factor in the social webs and many others may demand research based on a new sociological georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 397 imagination. therefore, offering the newest paradoxical synthesis of social action and questionable results of scientific innovations, stressing ambivalency can be accepted as a powerful aspect of this conception, though its radical character and ignorance of the spiritual-rational aspect in man’s everyday life will remain unacceptable. one more postmodern variant of sociological imagination is the conception of cyberhuman, the existence of which is unimaginable without the newest technologies and “intellectual machines” – computers and artificial intelligence. these machines, paired with artificial intelligence, already make a serious impact on the functioning of contemporary actors and offer them new power possibilities. everything mentioned places sociology faceto-face with new perspectives and challenges. we think that the necessity of a new conception of sociological imagination is, naturally, imminent in the epoch of complicated social-cultural dynamics and artificial intelligence, though, in our opinion, the suggested conceptions lack humanism and spirituality, and it should be considered a serious fault. keywords: sociology, sociological thinking, sociological imagination, new regulation of sociological thinking, sociological meaning, ambivalent function of science, types of sociological imagination, new sociological imagination, artificial intelligence, cyberhuman. microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 585 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.53 ტვირთების მიწოდების სისტემის შერჩევა მალხაზ მებურიშვილი1, თეა ცქიფურიშვილი2 1ინჟინერიის დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საინჟინრო ტექნიკური ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი, საქართველო, ქუთაისი, e-mail:malxazmeb@mail.ru 2ინჟინერიის დოქტორი, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საინჟინრო ტექნიკური ფაკულტეტი, მოწვეული სპეციალისტი, საქართველო, ქუთაისი, e-mail:tealotea@mail.ru ანოტაცია: ტვირთების მიწოდების ეფექტიანობის გაზრდისათვის შემუშავდა ტვირთების მიწოდების სისტემის შერჩევის მეთოდოლოგია, სადაც გათვალისწინებულია მიწოდების შერჩევის პრობლემის მრავალვარიანტულობის თვისება და საქონლის განაწილების პროცესების ინტეგრაცია, რაც განპირობებულია წარმოების და რესურსების ეფექტურობის მოთხოვნით. შედგენილია მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების დიაგრამა; დამუშავებულია ბაზარზე არსებული მრავალი მოდულებისაგან ისეთი მოდულების შერჩევის ამოცანა, რომ დაკმაყოფილდეს კონკრეტული მომხმარებლის გარკვეული მოთხოვნები კონკრეტულ დროს და მიღწეულ იქნას დასახული მიზანი. გაანალიზებულია ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების მოდულური პრინციპის არსი; შედგენილია მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების დიაგრამა და ნაჩვენებია მიწოდების სისტემის ძირითადი მოდულები. მათემატიკური სახით განხილულია ტვირთების მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის მოდელი და მისი ფორმირების ეტაპებად განხორციელების პროცესი. მიწოდების სისტემასთან დაკავშირებული ცხრილის სახით მოცემულია მიწოდების ხარისხის შეფასების პარამეტრების მნიშვნელობების დასადგენი ინფორმაციის მეთოდები და წყაროები. კლიენტის მიერ მიწოდების პროცესზე სუბიექტური მოთხოვნებისა და მოლოდინების წარმოსადგენად გამოყენებულია არამკაფიო სიმრავლეთა თეორიის ელემენტი „კუთვნილების ფუნქცია“. სატრანსპორტო მომსახურებაზე მოთხოვნის სტატისტიკური მონაცემების ანალიზის საფუძველზე შემოთავაზებულია გარკვეული პარამეტრების მიხედვით კუთვნილების ფუნქციების ტიპები ტვირთის მიწოდების ხარისხის შესაფასებლად. შედგენილია ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის მეთოდოლოგია მრავალკრიტერიანობის ფაქტორის გათვალისწინებით და ტვირთების მიწოდების სისტემის შერჩევის ამოცანა რამდენიმე კრიტერიუმის არსებობისას არამკაფიო სიმრავლეთა საფუძველზე. ვარიანტების გენერირების პრობლემის გადასაჭრელად გამოყენებულია მორფოლოგიური ანალიზისა და სინთეზის მეთოდები; მიწოდების სისტემის ფორმირების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 586 ამოცანის მორფოლოგიური მეთოდებისა და თავისებურებების ანალიზის საფუძველზე შემუშავდა ამოცანის ამოსახსნელი სპეციალური მორფოლოგიური ცხრილი. საკვანძო სიტყვები: მიწოდების ეფექტიანობა, მეთოდოლოგია, მრავალვარიანტულობა, მოდულური პრინციპი, მოდელი, ინტეგრირებული სისტემა, მორფოლოგიური ანალიზი, სინთეზის მეთოდები. i. საკითხის დასმა. ალტერნატივების შერჩევა ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პრობლემაა, რომელსაც აწყდებიან ინჟინრები, დამპროექტებლები, მენეჯერები და მკვლევარები. საბაზრო ეკონომიკაში სატრანსპორტო სერვისის მომხმარებლებს უნდა ჰქონდეთ უფლება შეიძინონ სატრანსპორტო მომსახურება იმ კომბინაციით, რომელიც მათ მიაჩნიათ ყველაზე შესაფერისად მათი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად. სატრანსპორტო სერვისების დიფერენციაცია ნიშნავს, რომ ნებისმიერ დროს ტვირთგამგზავნს შეთავაზონ ნებისმიერი მომსახურება ხარისხის დონის ფართო სპექტრით, რაც ტვირთგამგზავნებს უქმნის დიდი არჩევანის საშუალებას. თავისუფალი არჩევანის სპექტრი ფართოვდება, ხოლო სამომხმარებლო გემოვნების მრავალფეროვნებისა და სატრანსპორტო მომსახურების ნიუანსების დაკმაყოფილება ხდება იმ სატრანსპორტო საწარმოს მიერ, რომელიც უფრო სრულად უზრუნველყოფს სატრანსპორტო მომსახურებას. მომხმარებელთა მოთხოვნასთან მიწოდების ადაპტირება ხორციელდება სატრანსპორტო სერვისების დიფერენციაციით. ასეთი სერვისების დიაპაზონის ზრდამ შეიძლება მიაღწიოს იმ დონეს, როდესაც არჩევანი სატრანსპორტო სერვისების მომხმარებლებისთვის გახდება რთული და შეიძლება მოითხოვოს მეტი დრო. ამრიგად, წარმოიქმნება სატრანსპორტო სერვისების შერჩევის პრობლემა. იმის გამო, რომ ტვირთგამგზავნები ცდილობენ მიიღონ მაღალი ხარისხის სატრანსპორტო მომსახურება მინიმალურ ფასად, პროდუქციის მიწოდების ეფექტური სისტემის შერჩევა სულ უფრო მზარდ გავლენას მოახდენს მოვაჭრე სუბიექტების საქმიანობის შედეგებზე. პროდუქციის მიწოდების დაგეგმვისადმი გაზრდილი ყურადღება აიხსნება ლოგისტიკური ციკლის ხანგრძლივობის შემცირებით და მომხმარებელთა მოთხოვნაზე რეაგირების დაჩქარების აუცილებლობით. ადრინდელ კვლევებში ხდებოდა განიხილვა მხოლოდ წარმოების დაგეგმვის, მარაგების მართვის საკითხები და ყველაზე ნაკლებად ხდებოდა გამოკვლევა ისეთი მნიშვნელოვანი კომპონენტის, როგორიცაა პროდუქტის მიწოდების სისტემის არჩევა და მისი გავლენა საწარმოთა საქმიანობის შედეგებზე. ამ ასპექტის მნიშვნელობაზე მიუთითებს ის ფაქტი, რომ ზოგიერთი ტიპის პროდუქციის წარმოების ხარჯები შეადგენს პროდუქტის ღირებულების მხოლოდ 10%-ს, რაც მნიშვნელოვნად ნაკლებია პროდუქციის მიწოდების და დისტრიბუციის ხარჯებზე. პროდუქციის მიწოდების ხარისხის პრობლემას ყურადღებას აქცევენ არა მხოლოდ იმ საწარმოთა მენეჯერები, რომლებსაც პროდუქციის ღირებულებაში აქვთ სატრანსპორტო მდგენელების დიდი წილი, არამედ ისეთებიც, რომლებისთვისაც ეს წილი დიდი არ არის, მაგრამ მიწოდების არასაკმარისად მაღალი ხარისხის გამო, წარმოებაზე გაწეული ხარჯები მნიშვნელოვანია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 587 (ეფექტური წარმოების ტექნოლოგიების გამოყენების შეუძლებლობა, დიდი მარაგების შენახვის საჭიროება და ა.შ.). ამ თვალსაზრისით მეტად აქტუალურია კვლევა, რომელიც მიმართულია ტვირთების მიწოდების ეფექტიანობის გაზრდაზე. პროდუქციის მიწოდების ეფექტურობის გაზრდის ერთ-ერთი გზა მდგომარეობს ტვირთების მიწოდების სისტემის შერჩევის მეთოდოლოგიის შემუშავებაში. ამ საკითხთან მიმართებაში თეორიული და მეთოდოლოგიური დებულებების არასაკმარისად შემუშავების გამო, ტვირთის მიწოდების სისტემების შემმუშავებლები ხშირად იძულებულნი არიან ტვირთის მიწოდების ეფექტურობის შემცირებისთვის მიწოდების სისტემაზე დაკისრებული მრავალი ფაქტორის გათვალისწინების გარეშე მიიღონ გადაწყვეტილებები პროდუქციის მიწოდების დაგეგმვასთან დაკავშირებით. ii. მიწოდების სისტემის შერჩევის საკითხის მდგომარეობა. ტვირთის მიწოდების სისტემის პროექტირების პრაქტიკის ანალიზი აჩვენებს მიწოდების პროცესისადმი მომხმარებელთა მოთხოვნების გათვალისწინების აუცილებლობას, რომლებიც ხასიათდება მრავალფეროვნებით, წინააღდეგობრივი ხასიათით, განსხვავებული მნიშვნელობით, განსხვავებული განზომილებებითა და ცვალებადობით. პრობლემის დაყენებისა და გადაჭრისას ასევე აღინიშნება ინფორმაციის ბუნდოვანობის (გაურკვევლობის) ფაქტორი. ხშირად ამოცანის მიზნები და შეზღუდვები განისაზღვრება ტვირთის მიწოდების პროცესის ხარისხობრივი კონცეფციების გამოყენებით, ე.ი. ცნებები, რომლებსაც არ გააჩნიათ პირდაპირი რაოდენობრივი საზომი ერთეული (მაგალითად: „მიწოდება კლიენტისთვის ხელსაყრელ დროს“, „კლიენტთან კარგი საინფორმაციო კომუნიკაციის უზრუნველყოფა“ და ა.შ.). თავად ეს ცნებები ორაზროვნად არის განმარტებული არა მხოლოდ სხვადასხვა კლიენტის შეკვეთების შემთხვევებში, არამედ ერთი და იგივე კლიენტისთვის სხვადასხვა სიტუაციებში. მათემატიკური აპარატის არარსებობა, რომელიც მოგვცემდა ასეთი თვისობრივი ცნებების ჩამოყალიბების საშუალებას, ბუნებრივად იწვევს ან შესაბამისი მიზნებისა და შეზღუდვების გაუთვალისწინებლობას, ან მოდელის არაადექვატურობას ტვირთის მიწოდების რეალურ პროცესთან მიმართებაში. ასევე აუცილებელია მიწოდების შერჩევის პრობლემის მრავალვარიანტულობის თვისების გათვალისწინება. ტვირთის მიწოდების სისტემა განისაზღვრება, როგორც სატრანსპორტო პროცესის ყველა ურთიერთდაკავშირებული მონაწილის სისტემა, რომლიც ხორციელდება ტვირთგამზავნიდან ტვირთის მიმღებამდე ტვირთის გადაადგილების პროცესთან დაკავშირებულ ოპერაციების გათვალისწინებით (ანუ ტრანსპორტირება, დატვირთვა-განტვირთვის სამუშაოები, შენახვა, ტვირთების გადამუშავება და ა.შ.). ბოლო დროს იზრდება ტვირთის მიწოდების პროცესში მონაწილე საწარმოების რაოდენობა, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის ტვირთის მიწოდების შესაძლო ვარიანტების რაოდენობას. ტვირთის მიწოდების სისტემაში ძირითადი მონაწილეები არიან საავტომობილო გადამზიდველები, ექსპედიტორები, საწყობები და მიწოდების პროცესში ჩართული სხვა სატრანსპორტო და არასატრანსპორტო მონაწილეები. ტვირთების მიწოდების პრობლემებზე მიძღვნილია ქართველი და არაქართველი მეცნიერის (ო. გელაშვილი, ლ. ბოცვაძე, ლ. მიროტინი, ლ. აფანასიევი, ნ. ოსტროვსკი, ს. რეზერი და სხვები) მრავალი შრომა. თანამედროვე მეცნიერთა კვლევებში ტრადიციულ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 588 ტექნოლოგიებთან მიმართებაში ყურადღება გამახვილებულია ტვირთის მიწოდების პროგრესული მეთოდების უპირატესობების მეცნიერულ დასაბუთებაზე (ახალი ტექნოლოგიების გამოყენება, ახალი ტექნიკური საშუალებები, მიწოდების პროცესის ორგანიზებისა და მართვის მეთოდების შემუშავება და ა.შ.). აღსანიშნავია, რომ საბაზრო პირობებში მიწოდების პროგრესული მეთოდების გამოყენება ხელს უწყობს მნიშვნელოვანი სარგებლის მიღებას, მაგრამ პრაქტიკაში ხშირად ადგილი აქვს სრულიად განსხვავებულ შედეგებს. როგორც ანალიზმა აჩვენა, ამ გარემოებათა მიზეზი უმთავრესად არის ამ საკითხის შემუშავების არასაკმარისი დონე. ტვირთის მიწოდების პრობლემის შესახებ მეცნიერული შრომების შესწავლისას შეიძლება შევამჩნიოთ, რომ ბევრმა ავტორმა ტვირთის მიწოდების პროცესის სხვადასხვა მხარის კვლევისას უგულებელყო პრობლემასთან დაკავშირებული სხვა არანაკლებ მნიშვნელოვანი ასპექტები. საგზაო ტვირთების მიწოდების პროცესის ორგანიზების ეფექტურობის გაუმჯობესებისკენ მიმართული კვლევების ანალიზისას, შეგვიძლია პირობითად გამოვყოთ ნაშრომების ჯგუფები, რომლებიც ეძღვნება შემდეგ საკითხებს: მიწოდების ინტეგრირებული სისტემა; სატრანსპორტო მომსახურების ხარისხი; მიწოდების საიმედოობა; მიწოდების პროცესის ცალკეული მონაწილეების შერჩევა (გადამზიდველის, ექსპედიტორის შერჩევა); სატრანსპორტო საშუალებების ტიპის შერჩევა მისი ტექნიკური სიმძლავრის მაქსიმალური გამოყენების უზრუნველსაყოფად; გადაზდვების ოპერატიული დაგეგმვა; სატრანსპორტო პროცესის საინფორმაციო უზრუნველყოფა; სატრანსპორტო პროცესის პარამეტრების ოპტიმიზაცია სიმულაციური მეთოდის გამოყენებით და ა.შ. ზემოაღნიშნულ საკითხებზე მიძღვნილი ნაშრომების ანალიზის საფუძველზე გამოვლინდა შემდეგი ხარვეზები: -განხილული საკითხების გადაწყვეტა ხდება განცალკევებულად, ამიტომ საერთო გადაწყვეტილება არ შეიძლება ჩაითვალოს ოპტიმალურად (გადაწყვეტილების შედეგი იძლევა მხოლოდ ლოკალურ ოპტიმუმებს); -ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის პრობლემების გადაწყვეტა ხდება გადამზიდავების ინტერესებით მიწოდების პროცესში სხვა მონაწილეების, განსაკუთრებით სატრანსპორტო მომსახურების მომხმარებლების ინტერესების გათვალისწინების გარეშე. ამ დრომდე არ არსებობს მეთოდოლოგია, რომელიც გაითვალისწინებდა ტრანსპორტის მომხმარებლების ყველა მოთხოვნას მიწოდების პროცესისადმი; -განხილულ კვლევებში ტვირთის მიწოდების პროცესის კონცეფციების ფორმალიზებისთვის გამოყენებული მათემატიკური აპარატი სრულყოფილად არ უზრუნველყოფს შექმნილი მოდელის რეალურ სიტუაციებთან ადეკვატურობას. შერჩევის პრობლემების გადაჭრის არსებული მეთოდები დაფუძნებულია ან ხისტ ალგორითმებზე, ან ექსპერტის გამოცდილებაზე, თუმცა ისინი არ ითვალისწინებენ არამკაფიოობის ფაქტორს დასმული ამოცანის ფორმულირებისას. -შერჩევის ამოცანების გადასაჭრელად არსებული ალგორითმების სწრაფქმედება ხშირად მიიღწევა მოდელირების ობიექტის მნიშვნელოვანი თვისებების უგულებელყოფით, რაც იწვევს მიღებული გადაწყვეტილებების ხარისხის დაქვეითებას. -სატრანსპორტო პროდუქციის ხარისხის საკითხს აქამდე სათანადო ყურადღება არ ექცევა. ისეთი მაჩვენებლები, როგორიცაა მწარმოებლობა, საშუალო დღიური გარბენი, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 589 გადაზიდვების გეგმის შესრულების მაჩვენებელი და ა.შ. ახასიათებენ მხოლოდ მათი თვალსაზრისიდან გამომდინარე საავტომობილო ტრანსპორტის მუშაობის ხარისხს, არ ხდება გარკვევა რამდენად დაკმაყოფილებულია ტვირთგამგზავნისა და ტვირთმიმღების სატრანსპორტო მომსახურების მომხმარებელთა ხარისხი. iii. ტვირთების მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის სინთეზის მოდულური პრინციპი. ერთ-ერთ თანამედროვე ტენდენციას წარმოადგენს სატრანსპორტო და საქონლის განაწილების პროცესების ინტეგრაცია, რაც ობიექტურად განპირობებულია წარმოების ეფექტურობის მოთხოვნით და რესურსების გამოყენებით, უწყვეტად დაკავშირებულია თანამედროვე წარმოების გლობალიზაციასთან და საქონლის განაწილებასთან. ინტეგრაციის მთავარი მიზანია გაერთიანების უპირატესობის რეალიზება, ანუ რესურსების დაზოგვის მიღწევა ან მომხმარებლისთვის ახალი, უფრო მიმზიდველი მომსახურების ხარისხის შექმნა. სატრანსპორტო ინტეგრაციის პრობლემებისადმი მიძღვნილია დიდი რაოდენობის შრომები, თუმცა ორგანიზაციული და ინტეგრაციის საკითხები აღნიშნულ კვლევებში ძირითადად განხილულ იქნა აღწერილობით დონეზე. მათში ძირითადად საქონლის განაწილების სისტემის ფუნქციონირების პრობლემებზე არის გამახვილებული ყურადღება. ტვირთის მიწოდების სისტემის ფორმირებისა და მისი ხარისხის შეფასების პროცესების ფორმალიზაციის პრობლემები საკმარისად არ არის გათვალისწინებული. ნახ. 1-ზე ნაჩვენებია მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების დიაგრამა. სატრანსპორტო მომსახურებაზე მომხმარებელთა მოთხოვნის ანალიზისა და სატრანსპორტო ბაზრის მონაწილეთაგან სხვადასხვა შეთავაზების საფუძველზე მიწოდების სისტემის ორგანიზატორი განსაზღვრავს: თუ რომელი მონაწილეები უნდა იყვნენ მიწოდების სისტემის ნაწილი და რა ფუნქციები უნდა შეასრულონ. ტვირთის მიწოდების კონკრეტული ინტეგრირებული სისტემა ყალიბდება, როგორც მოთხოვნასთან შესაბამისი შეთავაზებების განხორციელება, რომელიც ეფუძნება ორგანიზატორის გადაწყვეტილებას კონკრეტული მიზნის მისაღწევად. მიწოდების სისტემის მიზანს წარმოადგენს ისეთი მაჩვენებლები, როგორიცაა მომხმარებელთა საჭიროებების დაკმაყოფილება, მთლიანი მოგების მაქსიმიზაცია, საერთო ლოგისტიკური ხარჯების მინიმიზაცია, სისტემის საიმედოობის გაზრდა, გარემოზე ზემოქმედების შემცირება და ა.შ. ამგვარად, ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების ამოცანა შეიძლება ჩამოყალიბდეს, როგორც ბაზარზე არსებული მრავალი მოდულებისაგან ისეთი მოდულების შერჩევის ამოცანა, რომ დაკმაყოფილდეს კონკრეტული მომხმარებლის გარკვეული მოთხოვნები კონკრეტულ დროს და მიღწეულ იქნას დასახული მიზანი. ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების მოდულური პრინციპის არსი მდგომარეობს პირველადი მოდულების გარკვეული რაოდენობისგან სხვადასხვა ფუნქციური დანიშნულების კომპლექსური სისტემების შექმნის შესაძლებლობაში. აღნიშნულის მიხედვით, მოდული არის დამოუკიდებელი ელემენტი, რომელიც ასრულებს კონკრეტულ ფუნქციას (ან ფუნქციებს). მოდულები შეიძლება უერთდებოდნენ ერთამანეთს რთული სისტემების შესაქმნელად, განცალკევდნენ ერთმანეთისაგან და ჩაენაცლნონ ერთმანეთს, რათა მიღებულ იქნას სხვა კომპონენტების და მახასიათებლების მქონე სისტემები, მათი ფუნქციონირების დროს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 590 ნახ. 1. ტვირთების მიწოდების სისტემის ფორმირების სქემა სადაც, მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების დიაგრამაზე (ნახ. 1) ასევე ნაჩვენებია მიწოდების სისტემის ძირითადი მოდულები და კომპანიები, რომლებიც უზრუნველყოფენ დამატებით სატრანსპორტო და არასატრანსპორტო მომსახურებას. ტვირთების მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის მოდელის მათემატიკურ ჩანაწერს ექნება შემდეგი სახე: iტვ. მიწ ={x, f, d, t} (1) სადაც, x სტანდარტული მოდულების სიმრავლეა; x = {x1, x2, . . . ., xn} ; x1 სტანდარტული მოდულების სიმრავლეა რომელსაც შეუძლია გაუწიოს მომსახურება y1; სისტემის მოდულის შერჩევაა სატრანსპორტო მომსახურების მომხმარებლები მოთხოვნა მიწოდების სისტემის ორგანიზატორები წინადადება გადამზიდავი ექსპედიტორი ტერმინალები დამატებითი სატრანსპორტო მიმსახურების ფირმები georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 591 x1 = {xi1| x1 o x1; i=1, … m1} ; xi1 – x1 სიმრავლიდან xi1 მოდულის მდგომარეობაა (იცვლება დროში); m1 – x1 სიმრავლეში მოდულების რაოდენობაა; x2 , …., xn – შესაბამისად სტანდარტული მოდულების სიმრავლეა, რომელსაც შეუძლია მომსახურეობა გაუწიოს y2, …, yn ; n – სტანდარტული მოდულების სიმრავლეთა რაოდენობაა (მომსახურების სახეთა რაოდენობა); f ინტეგრირებული სისტემის მიზნის ფუნქციაა; d სისტემაზე მომხმარებელთა მოთხოვნილების სიმრავლეა; d = {y, z} ; yმომსახურების გაწევაზე მომხმარებელთა მოთხოვნილების სიმრავლეა (მომსახურების სახეები, მუშაობის რაოდენობა, დრო, ადგილი და ა.შ.) y = {y1, y2, …. , yn} ; z მიწოდების სისტემის ხარისხის მიხედვით მომხმარებელთა მოთხოვნის სიმრავლეა (თავისდროულობა, დაცულობა, მოქნილობა და ა.შ.) ; t – მიწოდების ინტეგრირებული სისტემისპროექტირების მომენტია. (1) ამოცანის გადაჭრა ანუ არჩეული მოდულების ნაკრები (ერთობლიობა) (2) კომპონენტური აწყობის ავტომატიზაციისთვის პროექტირების მოდულური ტექნოლოგია ნებისმიერი სირთულის და ხარისხის ინტეგრალური მიწოდების სისტემისთვის საშუალებას იძლევა სტანდარტული მოდულებიდან კომპიუტერების აწყობის ანალოგიურად მზა ბლოკებიდან მოხდეს ავტომობილების ან პროგრამული კომპლექსების შედგენა, რომელიც იწოდება მაკომპლექტებელ ნაკეთობად. მოდულების და მათი სტანდარტიზაციის შესახებ ინფორმაციის შეგროვების პროცესი საკმაოდ რთული და შრომატევადია, თუმცა, შემდგომში ის იძლევა ტვირთის მიწოდების ახალი ინტეგრირებული სისტემის სწრაფად შექმნის ან მიწოდების პირობების ცვალებადობის შესაბამისად მისი მოდიფიცირების შესაძლებლობას. ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის ფორმირების პროცესი ხორციელდება შემდეგ ეტაპებად: ინფორმაციის შეგროვება, მოდულების შესახებ მონაცემთა ბაზის აგება; მოდულების კლასიფიკაცია დანიშნულების მიხედვით, მათი საქმიანობის შეფასება; ბაზრის ანალიზი, მოთხოვნის იდენტიფიცირება; მიწოდების სისტემის მიმართ მომხმარებელთა მოთხოვნების განსაზღვრა; დასაპროექტებელი ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის მიზნებისა და ამოცანების განსაზღვრა; სისტემის სტრუქტურაში შემავალი საჭირო ტიპის მოდულების და ამ მოდულების მიმართ მოთხოვნების განსაზღვრა; მოდულების აკრეფა, ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის სტრუქტურის სხვადასხვა ვარიანტების ფორმირება x*= {xi1, xi2, …., xin} f(x*, t) d (x*, t) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 592 ტვირთის მიწოდების ინტეგრირებული სისტემის შემოთავაზებული ვარიანტების შეფასება; ოპტიმალური ვარიანტის არჩევა; შერჩეულ მოდულებს შორის აქტივობების კოორდინაცია და კორექტირება. ნახ. 2-ზე ნაჩვენებია (1) ამოცანის გადაჭრის განზოგადებული სქემა. ნახ.2. ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის მეთოდოლოგიის შესამუშავებლად სტატიაში განხილულია შემდეგი ქვეამოცნები: პარამეტრების კომპლექსის განსაზღვრა ტვირთის მიწოდების ხარისხის შესაფასებლად; მიწოდების ხარისხის დონის შეფასების მეთოდოლოგიის შემუშავება; მრავალკრიტერიუმიანი ფაქტორის გათვალისწინებით ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის მეთოდოლოგიის შემუშავება; ტვირთის მიწოდების სისტემის ვარიანტების გენერირების ალგორითმის შემუშავება. iv. მიწოდების ხარისხის დონის შესაფასებლი პარამეტრების კომპლექსი. უნდა აღინიშნოს, რომ სატრანსპორტო მომსახურების ხარისხი მხოლოდ მიწოდების ეფექტურობით (მიწოდების ხარჯები) არ ხასიათდება, რადგან სატრანსპორტო მომსახურების მომხმარებელთა ფუნქციონირების ეფექტურობა დამოკიდებულია არა მხოლოდ მიწოდების ტარიფის სიდიდეზე, არამედ დამოკიდებულია მიწოდების ხარისხის ბევრ სხვა ასპექტზეც, როგორიცაა დროულობა, უსაფრთხოება და სხვა. პრაქტიკაში, მიწოდების ვარიანტის არჩევისას, ტვირთგამგზავნი და მიმღები ხშირად ითვალისწინებენ მიწოდებასთან დაკავშირებული ხარჯების მხოლოდ ნაწილს ტრანსპორტირების ხარჯებს. დანარჩენი ხარჯები, რომლებიც განპირობებულია მიწოდების არასაკმარისი ხარისხის გამო, როგორც წესი, მხედველობაში მიიღება როგორც ძირითადი წარმოების ხარჯები. ამრიგად, ტრანსპორტის რეალური გავლენა ძირითადი წარმოების ეფექტურობაზე გაცილებით მეტია, ვიდრე ეს გამომდინარეობს სატრანსპორტო ხარჯების ჯამიდან. იმისათვის, რომ შევარჩიოთ ტვირთის მიწოდების სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს მაღალი დონის მომსახურებას, საჭიროა განისაზღვროს: კონკრეტულად რა მოთხოვნები აქვს კლიენტს წაყენებული მიწოდების სისტემასან მიმართებაში და რა პარამეტრებით აფასებს მომხმარებელი ამ მოთხოვნების დაკმაყოფილების ხარისხს. ეჭვგარეშეა, რომ დროთა განმავლობაში იცვლება მომხმარებლების მოთხოვნები და შესაბამისად იცვლება მათი 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 x1 μc (x1) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 593 დაკმაყოფილების საჭირო ხარისხი. თუმცა, არჩევანის პრობლემის სისრულის უზრუნველსაყოფად აუცილებელია მოვახდინოთ მომხმარებლის ყველა შესაძლო მოთხოვნის იდენტიფიცირება. აღნიშნული გარემოება მოითხოვს მომხმარებელთა მოთხოვნების ცვლილების მუდმივ მონიტორინგს და ისეთი მეთოდების გამოყენებას, როგორიცაა კითხვარები, სტრუქტურირებული ინტერვიუები, კონკრეტულ ჯგუფებზე ფოკუსირება და ა.შ. მომხმარებელთა მოთხოვნების მუდმივი შესწავლის გარდა, აუცილებელია ბაზრის ცვალებადი ფაქტორების მონიტორინგიც. ლიტერატურის ანალიზისა და ზემოაღნიშნული კვლევების შედეგების საფუძველზე გამოვლინდა პარამეტრების კომპლექსი, რომლებიც განსაზღვრავენ ტვირთის მიწოდების ხარისხს (ნახ. 3). მიწოდების ხარისხის შეფასებისას პარამეტრების მნიშვნელობების დასადგენად ინფორმაციის მეთოდები და წყაროები მოცემულია მიწოდების სისტემესთან დაკავშირებულ ქვემოთ მოცემულ ცხრილში. v. მიწოდების ხარისხის დონის შეფასების მეთოდოლოგია. მიწოდების სისტემის ანალიზისა და შერჩევისას ხარისხის დონის შეფასების მეთოდოლოგია უნდა ეფუძნებოდეს კლიენტების მიერ ამ მიზნებისთვის გამოყენებულ პარამეტრებს. როდესაც კლიენტი აფასებს მიწოდების ხარისხის დონეს, ის ადარებს გაზომილი ხარისხის პარამეტრების რეალურ მნიშვნელობებს ამ პარამეტრების მოსალოდნელ მნიშვნელობებს. თუ ორივე მნიშვნელობა ემთხვევა, მაშინ ხარისხის დონე ითვლება დამაკმაყოფილებლად. კლიენტის მიერ მიწოდების პროცესზე სუბიექტური მოთხოვნებისა და მოლოდინების წარმოსადგენად გამოყენებულია არამკაფიო სიმრავლეთა თეორიის ელემენტი „კუთვნილების ფუნქცია“. ნახ. 4-ზე ნაჩვენებია კუთვნილების ფუნქციის მაგალითი არამკაფიო მიზნის წარმოსადგენად: „სასურველია ტვირთი მიტანილ იქნას 10 საათში“. მიწოდების ყოველი ვარიანტი xi აისახება მისი ტვირთის მიწოდების ხანგრძლივობის შესაბამისად. ფუნქციის xi მნიშვნელობა აჩვენებს მოცემული არამკაფიო მიზნის მიღწევის ხარისხს, ამოცანის გადაჭრის სახით xi ალტერნატივის შერჩევისას. 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 x2 μc (x2) ნახ. 3. μc (x2) ფუნქციის კუთვნილება ხარისხის დონის შესაფასებლად, „მიწოდების მინიმალური დროის“ პარამეტრის მიხედვით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 594 თუ მიწოდება განხორციელდება ზუსტად 10 საათში, ვარიანტი x3 ( x3= 10 საათი), მაშინ კლიენტის მოლოდინები შეიძლება ჩაითვალოს სრულად დაკმაყოფილებულად და ვარიანტი x3 ჩაითვალოს ოპტიმალურად (ამ პარამეტრის მიხედვით). ამ შემთხვევაში, კუთვნილების ფუნქცია ღებულობს მაქსიმალურ მნიშვნელობას μc (x3)=1. ვარიანტები x2 (9 საათი 30 წუთი) და x4 (10 საათი 30 წუთი) არ აკმაყოფილებს კლიენტის მოთხოვნას. თუმცა, მოთხოვნიდან მცირე გადახრის გამო, ისინი შეიძლება მიღებულ იქნეს როგორც გადაწყვეტა, მაგრამ მოცემული მიზნისთვის კმაყოფილების უფრო დაბალი ხარისხით: μc(x2)= 0.8 და μc(x4)= 0.8. დანარჩენი ორი ვარიანტი x1 (8 საათი 30 წუთი) და x5 (11 საათი 30 წუთი) გამოირიცხება შემდგომი განხილვისაგან მათი საჭირო ვადიდან მიწოდების დროის დიდი გადახრის გამო. ამ ვარიანტებისთვის კუთვნილების ფუნქცია შესაბამისად ღებულობს მინიმალურ მნიშვნელობას: μc(x1)=0 და μc(x5)= 0 . კუთვნილების ფუნქცია აგებულია ექსპერტების სუბიექტური მოსაზრებების საფუძველზე და შეიძლება მას ჰქონდეს სხვადასხვა ფორმები. ზოგადად, ეს ფუნქცია უწყვეტია, აქვს მაქსიმუმი μc(x)= 1 პარამეტრის ოპტიმალური მნიშვნელობის ტოლ წერტილში და მცირდება ასიმპტომურად, როდესაც x პარამეტრის მნიშვნელობა შორდება სასურველს. სიტუაციიდან გამომდინარე, კუთვნილების ფუნქციას შეიძლება ჰქონდეს რამდენიმე წერტილი ან გარკვეული ინტერვალი, სადაც μc(x)=1. თუ პარამეტრზე დაწესებულია მკაცრი შეზღუდვები, როგორიცაა „არა უმეტეს“ (j) ან «არა ნაკლები“ (i), მაშინ კუთვნილების ფუნქცია ღებულობს ნულოვან მნიშვნელობას, როდესაც შეზღუდვების მოცემული პირობა არ სრულდება. კუთვნილების ფუნქციის აგება არის ძირითადი და ყველაზე შრომატევადი პროცედურა არამკაფიო სიმრავლეეთა თეორიის მეთოდებში. კუთვნილების ფუნქციის აგების პროცედურა მოიცავს შემდეგ ნაბიჯებს: ექსპერტების შერჩევა, ფუნქციის ტიპის განსაზღვრა, ფუნქციის კონკრეტული მნიშვნელობების დადგენა და მისი ადეკვატურობის შემოწმება. სატრანსპორტო მომსახურებაზე მოთხოვნის სტატისტიკური მონაცემების ანალიზის საფუძველზე შემოთავაზებულია გარკვეული პარამეტრების მიხედვით კუთვნილების ფუნქციების ტიპები ტვირთის მიწოდების ხარისხის შესაფასებლად. მიწოდების ხარისხის დონის შეფასება ხორციელდება ორ შემთხვევაში: 8h45 9h15 9h45 10h15 10h45 11h45 11h45 x1 x2 x3 x4 x5 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 x μc (x) ნახ. 4. კუთვნილების ფუნქცია μc (x) ტვირთების მიზიდვის დროის x პარამეტრის მიხედვით georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 595 1) მიწოდება უკვე განხორციელდა. ამ შემთხვევაში, პარამეტრის რეალური მნიშვნელობა განისაზღვრება და შედარებულია კლიენტის მიერ აგებულ კუთვნილების ფუნქციასთან. კლიენტის არამკაფიო მოთხოვნა დაკმაყოფილებულია ხარისხით: kc = μc(x) (3) სადაც, kc არის კლიენტის მოთხოვნებთან მიწოდების შესაბამისობის კოეფიციენტი. 2) მიწოდების ვარიანტები ჯერ კიდევ მუშავდება, ანუ იმყოფება ამოცანის ამოხსნის არჩევანის პროცესში. ამ შემთხვევაში, ხდება პარამეტრის მნიშვნელობის მხოლოდ პროგნოზირება. პროგნოზირების შედეგი სიმკვრივის p(x) განაწილების გრაფიკის სახით შედარებულია კლიენტის მოლოდინთან შეთავსებული გრაფიკის მეშვეობით (ნახ. 5). მიწოდების ვარიანტის მომხმარებლის მოთხოვნებთან შესაბამისობის კოეფიციენტი kc განისაზღვრება შემდეგი ფორმულით: 𝐾 = ∫ μc(x) ∗ 𝑃(𝑥) (4) 𝐾 = ∑ μc 𝑋საშ ∗ 𝑃(𝑋საშ) (5) სადაც, xსაშ x პარამეტრის საშუალო მნიშვნელობაა i-ურ ინტერვალში; i ინტერვალის ნომერია; i = 1…n nპროგნოზირებადი პარამეტრების მნიშვნელობის ინტერვალების რაოდენობაა; p(xსაშ) ალბათობაა იმისა, რომ x პარამეტრი i ინტრვალში იღებს მნიშვნელობას; μc xსაშ μc(x) კუთვნილების ფუნქციის მნიშვნელობასა xსაშ წერტილში. vi. ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის მეთოდოლოგია მრავალკრიტერიანობის ფაქტორის გათვალისწინებით. სისტემური ანალიზის კონცეფციის მიხედვით გადაწყვეტილების მიღებისას ყველა გადაწყვეტილება დაიყვანება მიზნის მიღწევის მრავალ მისაღებ საშუალებათა შორის ოპტიმალური ალტერნატივის არჩევამდე. მართლაც, ასეთი მიდგომა ხშირად სუბიექტურად აღიქმება, როგორც მიზანი (ანუ მიზანი მდგომარეობს სისტემის ოპტიმიზაციაში მოცემული კრიტერიუმის მიხედვით). თუმცა, რეალურ კომპლექსურ სისტემებში, როგორც წესი, არსებობს რამდენიმე ასეთი მიზანი. შეიძლება იყოს დასახული რამდენიმე მიზნის მიღწევა ერთდროულად, რომლებიც ხშირად ურთიერთსაწინააღმდეგოა. რთული სისტემების დაპროექტებისას, როგორიცაა ტვირთის μc (x) 0 8h45 9h15 9h45 10h15 10h45 11h45 11h45 x1 x2 x3 x4 x5 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 x p (x) ნახ. 5. სიმჭიდროვის p(x) და კუთ ვნილების ფუნქციის μc(x) განაწილების ერთობლივი გრაფიკი 1 0,2 0,4 0,6 0,8 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 596 მიწოდების სისტემები, შეუძლებელია ერთი მიზნის განსაზღვრა ან თუნდაც მიზნების მკაცრი იერარქიის დადგენა. ამიტომ, ხისტი მოდელის ნაცვლად, აუცილებელია გამოვიყენოთ ე.წ. „რბილი“ მოდელი, რომლის მთავარი იდეაა „კომპრომისი“ სხვადასხვა მიზნებს შორის, გადაწყვეტილებების პოვნა, რომლებიც გარკვეულწილად დააკმაყოფილებს ყველა წამოყენებულ მოთხოვნას (და ამიტომ სრულად არ დააკმაყოფილებს პერსონალურად არცერთ მათგანს). აღნიშნული მიდგომა წარმოიშვა იმის გააზრებით, რომ ხშირ შემთხვევაში არ არის საკმარისი ინფორმაცია შესაძლო გადაწყვეტილებების წრფივი რანჟირებისთვის და შესაძლებელია მხოლოდ ჯგუფური რანჟირების გაკეთება. აღნიშნული კომპრომისული მიდგომის განხორციელებაში შეიძლება წარმოიშვას გარკვეული სირთულეები. გადაწყვეტილების მიმღებ პირს ყოველთვის არ შეუძლია ობიექტურად შეაფასოს მიღებული გადაწყვეტილების ხარისხის დონე და მით უფრო, რამდენიმე გადაწყვეტილებიდან აირჩიოს საუკეთესო. კარგი ვარიანტის არჩევა შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევებში, როდესაც გამოიყენება კორექტული მოდელი და შერჩევის ალგორითმი. განვიხილოთ ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის ამოცანა რამდენიმე კრიტერიუმის არსებობისას არამკაფიო სიმრავლეთა საფუძველზე. ამოცანის დასმა წარმოდგენილია შემდეგნაირად, დავუშვათ, რომ მოცემულია მიწოდების შესაძლო ვარიანტების სიმრავლე x: x = {x1, x2, ….xi, …., xn} თითოეული ვარიანტი ხასიათდება ხარისხის შეფასების პარამეტრების y სიმრავლით : y = {y1, y2, ….yj, …. ,yn} x და y სიმრავლის თითოეულ წევრს შორის არის არამკაფიო ფარდობა, რომელიც აღინიშნება x , y-ით ან μij. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ μij, ასახავს მიწოდების i-ური ვარიანტის შესაბამისობის დონეს j-ური პარამეტრის (μij ∈ [0,1]; i=1….n; j=1….m) მოთხოვნებთან. თუ xi-სა და yi-ს შორის ყველა არამკაფიო ფარდობას გავაერთიანებთ, მივიღებთ r ზომის არამკაფიო დამოკიდებულების მატრიცას n*m. r-{ μij | i=1, …,n; j=1, … m}, ან 𝑅 = 𝜇 . . . . . 𝜇 . . . . 𝜇 . . . . 𝜇 . . . . . 𝜇 (6) მოითხოვება x სიმრავლიდან არჩეულ იქნას x* საუკეთესო ვარიანტი. ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის ამოცანის დასმა შეიძლება ჩაიწეროს შემდეგი ფორმით: x*=opt (x, y, r, m) (7) სადაც, m – გადაწყვეტილების მიმღები პირის მიერ არჩეული ამოცანის ამოხსნის გამოყენებული მოდელია. არსებობს შერჩევის მულტიკრიტერიული ამოცანის ამოხსნის შემდეგი მოდელები: მაქსიმინური ხვეულის მოდელი, აბსოლუტური გადაწყვეტილების მოდელი, ძირითადი პარამეტრის მოდელი, კომპრომისული ამოხსნის მოდელი. ჩამოთვლილი მოდელების georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 597 ანალიზის, მათი ამოხსნის ალგორითმის, გამოყენების პირობების, უპირატესობებისა და უარყოფითი მხარეების ანალიზის საფუძველზე შემუშავდა ეტალონური შედარების მოდელი. შემოთავაზებული მოდელის არსი მდგომარეობს შემდეგში: აიგება x0 ტვირთის მიწოდების ეტალონური ვარიანტი. ამ ვარიანტებს პარამეტრის იღებენ μ0j მინიმალურ დასაშვებ მნიშვნელობებს j=1,…,m. x სიმრავლის თითოეული ვარიანტი დარდება x0 ეტალონთან. თუ xi ვარიანტის ხარისხი ყველა პარამეტრში არ არის უარესი ვიდრე x0 ეტალონისა, მაშინ xi ვარიანტი ჩაირთვება ამოხსნის სიმრავლეში და მისთვის გამოითვლება ინტეგრალური ხარისხის პარამეტრი fi. ეტალონური ვარიანტისთვის, ინტეგრალური პარამეტრი ღებულობს ნულოვან მნიშვნელობას f0=0. ოპტიმალური გადაწვეტილებაა ვარიანტი f max ინტეგრალური პარამეტრის მაქსიმალური მნიშვნელობით. მოდელის მათემეტიკურ ჩანაწერს ექნება შემდეგი სახე: x* = {xk | xk o x; μkj i μ0j " j=1, … m; fk = max {fio f; i=1, …, n}} (8) სადაც, 𝑓 = ∑ (𝜇 − 𝜇 ) ∗ 𝑤 (9) wj yj პარამეტრის საჭიროების დონეა. vii. ტვირთის მიწოდების სისტემის ვარიანტების გენერირების ალგორითმი. პრაქტიკაში, მიწოდების სისტემის შემუშავებისას, დროსა და შრომითი რესურსების ნაკლებობის გამო, ასევე დიდი რაოდენობით ინფორმაციის დამუშავების შეუძლებლობის გამო, სპეციალისტი ექსპერტი ჩვეულებრივ განიხილავს მხოლოდ რამდენიმე ვარიანტს და ირჩევს მათგან ერთერთს. ეს ვარიანტები, როგორც წესი, ხშირად ეფუძნება ექსპერტის გამოცდილებას და ინტუიციას, ამიტომ ისინი არ შეიძლება ჩაითვალოს ყველა შესაძლო ვარიანტში საუკეთესოდ. ეს ნიშნავს, რომ ექსპერტის მიერ არჩეული ვარიანტი განხილული ვარიანტებიდან მხოლოდ საუკეთესო ვარიანტია და არა ოპტიმალური. გადაწყვეტილებების გენერირების მეთოდების ფორმალიზაცია უაღრესად მნიშვნელოვანი ამოცანაა. პრაქტიკაში ყოველთვის არ არის შესაძლებელი ყველა შესაძლო ვარიანტის დადგენის, მაგრამ რაც უფრო მეტია გენერირებული ვარიანტების რაოდენობა, მით უფრო მეტია ამოცანის ოპტიმალური ამოხსნის პოვნის ალბათობა. ამოცანის ამოხსნის ოპტიმალურობაზე გავლენას ახდენს გენერირების მეთოდის ხარისხიც, ანუ მეთოდის კარგი ვარიანტების გაცემის უნარი. კომპიუტერული ტექნოლოგიების დახმარებით მნიშვნელოვნად გაიზარდა ვარიანტების გენერირების ამოცანის ამოხსნის სიჩქარე. წარმოშვა საკითხი გენერირების აპარატისა და შესაბამისი პროგრამული უზრუნველყოფის შექმნის შესახებ. ვარიანტების გენერირების პრობლემის გადასაჭრელად ვიყენებთ მორფოლოგიური ანალიზისა და სინთეზის მეთოდებს. აღნიშნული მეთოდები შექმნილია ახალი და რაციონალური გადაწყვეტილებების მოსაძებნად, რომელიც დაფუძნებულია განსახილველი სისტემის ქვესისტემებად დაყოფაზე, თითოეული ქვესისტემის განხორციელების ალტერნატიული ვარიანტების იდენტიფიცირებაზე, სრული სისტემის შესაქმნელად სხვადასხვა ვარიანტების გაერთიანებაზე და სრული სისტემისთვის საუკეთესო ვარიანტის არჩევაზე. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 598 მიწოდების სისტემის ფორმირების ამოცანის მორფოლოგიური მეთოდებისა და თავისებურებების ანალიზის საფუძველზე, აღნიშნული ამოცანის ამოსახსნელად შემუშავდა სპეციალური მორფოლოგიური ცხრილი (ნახ. 6). ნახ. 6. მიწოდების სისტემის სინთეზის მორფოლოგიური სქემა სადაც, yf 1 წარმოადგენს მთელი სისტემის ხარისხის შეფასების კრიტერიუმებს, რომლებიც განისაზღვრება უშუალოდ სისტემის ვარიანტის ფორმირების პროცესში შუალედური მნიშვნელობების დამატებით ან გამრავლებით (ღირებულება, დაცულობა, შეკვეთების დამუშავების დრო და ა.შ.); үf 2 მთელი სისტემის ხარისხის შეფასების კრიტერიუმებია, რომლებიც განისაზღვრება მხოლოდ სისტემის ვარიანტის საბოლოო ფორმირების შემდეგ (თავსებადობა, მიწოდების დრო, კომპლექსურობა და ა.შ.); yf iსისტემის ფუნქციების შესრულების ხარისხის შეფასების კრიტერიუმებია მოდულების მიხედვით (ტექნიკური, ადამიანური, საინფორმაციო რესურსები; მანქანებისა და აღჭურვილობის ტექნიკური მზადყოფნა: საინფორმაციო შინაარსი და სხვ.). ტვირთის მიწოდების სისტემის ვარიანტების გენერირების ალგორითმი მოიცავს ორ ეტაპს: і ეტაპი. მორფოლოგიური ცხრილის მომზადება: სისტემის ფუნქციების (მოდულების) განსაზღვრა fj, j=1, …., n. სისტემი კრიტერიუმების შეფასების ხარისხი ფუნქცია fi მოდულის ხარისხის შეფასების კრიტერიუმები მოდული fi ფუნქციის რეალიზაციისთვის მოდულის რიცხვი yc1 ტიპის კრიტერიუმები -yc2 ტიპის კრიტერიუმები f1 კრიტერიუმიyf1 m12 ……….. m1k1 k1 f2 კრიტერიუმიyf2 m12 ……….. m2k2 k2 … … .… ……….. …. …. fi კრიტერიუმიyf i mi2 ……….. miki ki … … …. ……….. ….. …. fn კრიტერიუმიyfn mn1 ……….. mnkn kn μ11 μ22 μi1 μ11 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 599 თითოეული მოდულისთვის ხარისხის შეფასების კრიტერიუმების განსაზღვრა (yf i) და მთლიანად სისტემისთვის (уf1, და уf2). მორფოლოგიური ცხრილის სტრიქონები ივსება მოდულებით, რომლებსაც შეუძლიათ შესაბამისი ფუნქციების შესრულება. ორიგინალური მორფოლოგიური ცხრილის წინასწარი შეკვეცა. ცხრილის თითოეული სტრიქონისთვის (ფუნქციისთვის) ყველა არსებული მოდული მოწმდება үf ტიპის კრიტერიუმების მიხედვით. თუ მოდული არ აკმაყოფილებს აღნიშნული ფუნქციის რეალიზაციის მოთხოვნებს, ხდება მისი ცხრილიდან ამოღება. ამასთან, თუ შეკვეცის შემდეგ სტრიქონი ცარიელი რჩება, ანუ არ არსებობს მოდული, რომელსაც შეუძლია ინდივიდუალურად შეასრულოს ფუნქცია, მაშინ იქმნება კომბინირებული მოდულები ან გადაიხედება მოდულების მოთხოვნები. კომბინირებული მოდულები ასევე მოწმდება იმასთან დაკავშირებით შეუძლიათ თუ არა მათ დააკმაყოფილონ მოთხოვნები. ეტაპი ii. ტვირთის მიწოდების სისტემის სინთეზი: ბიჯი 1. ხორციელდება ცხრილის პირველ ორ სტრიქონში შემავალი მოდულების ყველა დაწყვილებული კომბინაციის სინთეზი. შედეგად მიღებული მოდულების დაწყვილებული კომბინაციები ფასდება yf1 ტიპის კრიტერიუმების მიხედვით (ანუ იმ კრიტერიუმების მიხედვით, რომლებიც განსაზღვრულია უშუალოდ ვარიანტის ფორმირების პროცესში) და ხდება მათი რანჟირება. ბიჯი 2. ამ კომბინაციებიდან შეირჩევა ყველაზე ოპტიმალური ვარიანტი სინთეზის შემდეგი ეტაპისთვის, დანარჩენები კი რეზერვირდება. ბიჯი 3. წინა ბიჯზე მიღებული ვარიანტი გაერთიანებულია ცხრილის შემდეგი სტრიქონის (მე-3 სტრიქონის) მოდულებთან. შედეგად მიღებული კომბინაციები ასევე ფასდება yf1 ტიპის კრიტერიუმების მიხედვით და ხდება მათი რანჟირება. ყველაზე ოპტიმალური ვარიანტი შეირჩევა შემდეგი სინთეზის ბიჯისთვის. ……………. (ბიჯები 4 ÷ к) ………….. ბიჯი k. ბიჯი 3 მეორდება სისტემაში ცხრილის k-ური სტრიქონის მოდულების ჩასართავად. თუ к-ურ ბიჯზე არ მიიღება დამაკმაყოფილებელი კომბინაცია yf1 ტიპის კრიტერიუმების მიხედვით, განვიხილავთ რა (k-1)-ურ ბიჯზე მიღებულ ყველა კომბინაციას k-ურ სტრიქონის მოდულებთან, მაშინ აიღება (k-1)-ური ბიჯის თითო რეზერვირებული ვარიანტი, რათა შეიქმნას კომბინაციები k-ური სტრიქონის მოდულებთან, იმ მომენტამდე, სანამ არ გამოჩნდება დამაკმაყოფილებელი კომბინაცია. თუ დამაკმაყოფილებელი კომბინაცია ვერ მოიძებნა, მაშინ ხდება (k-2)-ურ ბიჯზე დაბრუნება. დაბრუნების ოპერაცია შეიძლება გაგრძელდეს მანამ, სანამ არ გადაიხედება რეზერვირებული ვარიანტები, რომლებიც სინთეზირებულია ცხრილის პირველი ორი სტრიქონის მოდულებისაგან. ................. (ბიჯები к ÷ n-1) ............. ბიჯი n. როდესაც სინთეზის პროცესი ცხრილის ბოლო სტრიქონს მიაღწევს, შედეგად მიღებული ვარიანტები ფასდება არა მხოლოდ yf1 ტიპის კრიტერიუმებით, არამედ yf2 ტიპის კრიტერიუმებითაც (კრიტერიუმები, რომლებიც შეიძლება შეფასდეს მხოლოდ სისტემის ჰოლისტიკური ვარიანტის ჩამოყალიბების შემდეგ). აქ, ამოცანის შემდგომი ამოხსნისათვის შეიძლება იყოს ორი მიმართულება: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 600 1) მიღებულ ჰოლისტიკურ ვარიანტებს შორის შეირჩევა ყველაზე მაღალი ხარისხის და ამოცანის ამოხსნა სრულდება. იგი გამოიყენება, როდესაც ამოცანის ამოხსნის დრო შეზღუდულია. თუმცა, შედეგი არ არის საუკეთესო. 2) მეორე მიმართულების მიზანი მდგომარეობს განსახილველი ჰოლისტიკური სისტემის ვარიანტების დიაპაზონის გაფართოებაში, რაც ზრდის შემუშავებული მიწოდების სისტემის ყველაზე ხარისხიანი ვარიანტის მიღების ალბათობას. ხდება წინა ბიჯებზე დაბრუნება, რათა მოხდეს კომბინაციების რეზერვირებული ვარიანტების გადახედვა. დაბრუნების პროცედურა შეიძლება შეჩერდეს შემდეგ შემთხვევებში: როდესაც ყალიბდება ჰოლისტიკური ვარიანტი, რომელიც სპეციალისტის აზრით აკმაყოფილებს ყველა მოთხოვნას; როდესაც გენერირებული ინტეგრალური ვარიანტების რაოდენობა აღწევს სპეციალისტის მიერ დადგენილ გარკვეულ ზღვარს; როდესაც ამოცანის ამოხსნისათვის გამოყოფილი დრო შეზღუდულია. დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ შემოთავაზებული მათემატიკური აპარატი (მიწოდების სისტემის მოდულური მოდელი, მიწოდების ხარისხის დონის შეფასების მეთოდოლოგია, ეტალონური შედარების მოდელი, მიწოდების ვარიანტების გენერირების ალგორითმი), ასევე მიწოდების ხარისხის შეფასების პარამეტრების კომპლექსი საშუალებას იძლევა ექსპერტთა მოსაზრებების გათვალისწინებით ინფორმაციის განუზღვრელობის პირობებში, რთული სისტემების ფუნქციონირების ფაქტორების სიმრავლისას კომპლექსურად და მოქნილად გადაიჭრას ტვირთის მიწოდების სისტემის შერჩევის ამოცანა. წარმოდგენილი სტატიის ძირითადმა დებულებებმა პრაქტიკული გამოყენება შეიძლება ჰპოვოს ლოგისტკურ ცენტრებში, სატრანსპორტო და საექსპედიტორო კომპანიების მუშაობაში, ტვირთის მიწოდების სისტემის შემუშავებისას. გამოყენებული ლიტერეტურა 1. ლ. ბოცვაძე, მ. მებურიშვილი, ვ. ბოცვაძე, დ. შარაფიძე. ინტერმოდალური გადაზიდვების მართვა. სახელმძღვანელო. თბილისი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, აწსუ-ს გამომცემლობა, 2015.521გვ. 2. ლ. ბოცვაძე, კ. ერაძე, ო. გელაშვილი, ვ. ბოცვაძე. სატრანსპორტო-ლოგისტიკური ინტეგრირებული განაწილებითი სისტემები. მონოგრაფია, სახელმძღვანელო: გაანგარიშება, მოდელირება, ოპტიმიზაცია, პროექტირება. წიგნი i – ii – iii. თბილისი, საქართველოს ბიზნესის აკადემია. გამომცემლობა „დიზაინპრინტექსპრესი“. 2014. – 576 – 629 – 520 გვ. 3. емельянов с. в., ларичев о. и. многокритериальные методы принятия решении. – м.: экономика, 2004. 320 с. 4. а.ю. тюрин. матеметическая модель интегрированной системы поставок и сбыта протукции. https://cyberleninka.ru/article/n/matematicheskaya-model-integrirovannoysistemy-postavok-i-sbyta-produktsii/viewer 5. о. д. покровская, о. б. маликов , м. а. зачешигрива. морфология теминаьных сетей https://cyberleninka.ru/article/n/morfologiya-terminalnyh-setey/viewer georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 601 selecting a cargo delivery system malkhaz meburishvili1, tea tskipurishvili2 1doctor of engineering, associate professor at the faculty of technical engineering, akaki tsereteli state university, georgia, kutaisi e-mail:malxazmeb@mail.ru 2doctor of engineering, visiting teacher at the faculty of technical engineering, akaki tsereteli state university, georgia, kutaisi e-mail:tealotea@mail.ru abstract: to increase the efficiency of cargo delivery, a cargo delivery system selection methodology has been developed, which takes into account the multivariate nature of the delivery selection problem and the integration of goods distribution processes, which is determined by the requirements for production and resource efficiency. a diagram of the formation of an integrated delivery system has been drawn up; the task of selecting modules from many modules available on the market that would satisfy certain requirements of a specific user at a specific time and achieve the set goal has been worked out. the essence of the modular principle of forming an integrated cargo delivery system has been analyzed; a diagram of the formation of an integrated delivery system has been drawn up and the main modules of the delivery system are shown. the model of an integrated cargo delivery system and the process of implementing its formation in stages have been considered mathematically. related to the delivery system the methods and sources of information for determining the values of delivery quality assessment parameters are given in the form of a table. the element of fuzzy set theory “membership function” is used to represent the subjective requirements and expectations of the client in the delivery process. based on the analysis of statistical data on the demand for transport services, types of membership functions are proposed according to certain parameters to assess the quality of cargo delivery. a methodology for selecting a cargo delivery system is developed taking into account the multi-criteria factor and the task of selecting a cargo delivery system in the presence of several criteria based on fuzzy sets. morphological analysis and synthesis methods are used to solve the problem of generating variants; based on the analysis of morphological methods and features of the delivery system formation task, a special morphological table for solving the task was developed. keywords: delivery efficiency, methodology, multivariance, modular principle, model, integrated system, morphological analysis, synthesis methods. fullpdf070412025.pdf vascular component of pathophysiological changes in acute respiratory distress syndrome ilia nakashidze, zeinab pagava, shota nakashidze critical care department, faculty of natural sciences and health care, batumi shota rustaveli state university (bsu), batumi republican clinical hospital, batumi, georgia ards is a clinical syndrome of lung injury with hypoxic respiratory failure. definition ards: ashbaught (1967), aecc (1994), berlin (2012), kigali (2016), global (2023). there are:1. timing: 2. imaging: bilateral opacities on xray/ct or ultrasound (b-lines, consolidation). 3. origin of edema: same as berlin; pulmonary edema not primarily cardiac. 4. non-intubated (hfno, niv). 5. mechanical ventilation. 6. setting adaptation: universal applicable in all settings. 7. severity classification: maintained (mild/moderate/severe) in intubated cases. ards accounts for approximately 1-9 % of admissions to the icu. shock, sepsis, and drowning are the most common causes of ards. the average mortality rate is 52% (range 28.5%-90%). in patients with ards, death is primarily due to sepsis or multiple organ dysfunction. generally ards are the end result of an aggressive inflammatory present scientific thinking suggests that the balance between pro-inflammatory and anti-inflammatory mediators. ards as a syndrome has its own pathophysiological stages, which determine the clinical picture. the clinical picture also has its own staging based on the pathophysiological changes. over the past two decades, pathophysiological research has focused primarily on pathophysiological changes in the alveoli, neglecting the fact that the acinus is the structural unit of lung tissue. this has become a stereotype, and as a result, less and less attention has been paid to the vascular portion of the acinus. covid-19 has brought attention to vascular changes in ards, which sometimes become generalized. vascular changes in ards require further study and the search for effective treatment and prevention methods for intensive care programs for patients with ards. this fact requires more effective (and perhaps early and timely) use of existing methods for preventing vascular damage to lung tissue. critical care specialists must take this into account when developing a comprehensive intensive care program to maximize tissue blood flow, using both pharmacological and instrumental means. it seems relevant to expand the indications for the use of ecmo in critical medicine practice for ards. keywords: ards, definition, acinus, vascular changes georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 485 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.29 the scientific discourse of manifestation on key issue aspects of features, role and function of the family doctor in the 21 century in general nodar sulashvili1, udgam yaduvanshi2, nirjhar yaduvanshi3, mohini yadav4, elene abzianidze5, naira chichoyan6, luiza gabunia7, nana gorgaslidze8, nato alavidze9, nino abuladze10, ketevani gabunia11, natia kvizhinadze12, igor seniuk13, marika sulashvili 14, tamar okropiridze 15, lela grigolia 16, kakhaber robakidze 17, marina giorgobiani18, irine zarnadze19, shalva (davit) zarnadze20 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 3. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 4. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 5. phd, doctor of biological sciences, academician, emeritus professor of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; https://orcid.org/0000-0002-1140-7688; tbilisi, georgia. 6. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmacognosy, yerevan, armenia. https://orcid.org/00000003-3905-3372 7. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 8. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-00024563-5224 9. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 10. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-2189-7470 11. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-5857-6593; 12. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 13. phd, doctor of pharmaceutical sciences, dean of faculty of pharmacy at national university of pharmacy of ukraine, associate professor of biological chemistry department at national university of pharmacy of ukraine, https://orcid.org/0000-0003-3819-733; kharkiv, ukraine. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 486 14. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 15. md, phd, doctor medical sciences, professor of the division of dentistry of international school of medicine at alte university; professor of teaching university geomedi, invited professor of dentistry department of the school of health sciences at the university of georgia, tbilisi, georgia. 16. md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 17. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; 18. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, faculty of public health; department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-0686-5227 19. md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 20. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract the role of the family doctor, or general practitioner (gp), has been a cornerstone of healthcare systems globally for decades. however, the 21st century has ushered in an unprecedented convergence of demographic shifts, technological advancements, economic pressures, and evolving patient expectations that have fundamentally challenged and transformed this role. this extensive discussion delves into the scientific discourse surrounding the key features, roles, and functions of the contemporary family doctor. it moves beyond a simple description of tasks to explore the complex interplay between the core principles of primary care and the demands of modern medicine. the analysis is structured around several critical themes: the evolution from a generalist to a precisionist and navigator; the impact of digital health technologies, including ai and telemedicine; the imperative of person-centeredness and shared decision-making in an era of consumerism; the challenges posed by multimorbidity and an aging population; the family doctor as a leader and coordinator within integrated care systems; and the ongoing issues of workforce sustainability and professional identity. by synthesizing evidence from health services research, sociology, health policy, and clinical medicine, this discussion argues that the 21st-century family doctor must embody a paradoxical identity: both a high-tech diagnostician and a high-touch healer, a data-driven manager and an empathetic confidant, a system leader and a patient advocate. the future resilience of healthcare systems depends on recognizing, supporting, and strategically investing in this evolved and complex role.the first and most defining feature is that of a specialist in whole-person medicine. eschewing a narrow organor disease-focused perspective, the family doctor employs a biopsychosocial model, understanding that illness is often an interplay of biological, psychological, and social factors. this holistic lens is the only effective approach for managing multimorbidity, viewing it not as a collection of discrete diseases but as a unified state affecting a single individual. the second cardinal feature is georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 487 longitudinality, or continuity of care. the long-term relationship spanning generations and life stages is a powerful diagnostic and therapeutic tool in itself, fostering deep trust, enabling the detection of subtle changes over time, and providing the essential context for meaningful clinical decisions. the third feature is the function as the first point of contact and the navigator of the healthcare system. the family doctor acts as the primary entry point, performing initial assessment and triage, managing the majority of presenting problems, and coordinating specialist referrals when needed. this ensures the right patient sees the right specialist at the right time, enhancing efficiency and preventing care fragmentation. these core features give rise to a multifaceted and expanding set of roles and functions. the clinical role remains paramount but has evolved; diagnosis now often involves unraveling the complex interplay of multiple conditions, while management focuses on optimization of function, medication regimens, and quality of life aligned with patient goals. this requires mastery of therapeutic communication and motivational interviewing. inextricably linked is the role of health promoter and preventive medicine expert. in an era of lifestyle-driven chronic diseases, the family doctor provides evidence-based counseling on risk factors and orchestrates screening programs, increasingly utilizing data-driven risk assessment tools. perhaps the most critical emerging function is that of care coordinator and integrator. the family doctor sits at the center of a network of specialists and allied health professionals, reconciling treatments, synthesizing advice, and ensuring a coherent, safe, and manageable care plan, thus safeguarding against systemic fragmentation. acting as a patient advocate is another crucial function, both at the individual level—navigating insurance and system bureaucracy on behalf of the patient—and at a community level, identifying and addressing public health concerns. the family doctor remains the essential human counterbalance to technological and systemic fragmentation, ensuring that advanced medicine retains its compassionate core and unwavering focus on the whole person throughout their life journey. key words: features, role function, gp, family doctor, family medicine. introduction the dawn of the 21st century has ushered in an era of unprecedented change in medicine, characterized by rapid technological advancement, shifting demographic patterns, and a profound re-evaluation of healthcare delivery models. at the heart of this transformation lies a paradox: as medicine becomes increasingly specialized, digitized, and complex, the need for a grounded, holistic, and continuous human touch in healthcare has never been more critical. this is the central domain of the family doctor, a professional whose role is simultaneously being challenged and elevated to new heights of importance. the scientific discourse surrounding the key issue aspects of the features, role, and function of the family doctor in this century is not merely an academic exercise; it is a vital conversation about the very soul of effective, equitable, and sustainable healthcare systems worldwide. this article delves into this discourse, exploring the evolution, core characteristics, multifaceted roles, and future-facing functions that define the modern family physician. the landscape of healthcare in the 21st century is one of profound and accelerating transformation. driven by technological revolution, demographic shifts, and evolving patient expectations, medical practice is becoming increasingly specialized, digitized, and complex. within this milieu of advanced imaging, genomic sequencing, and artificial intelligence, a critical paradox emerges: the more technologically sophisticated medicine becomes, the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 488 greater the need for a grounded, holistic, and continuous human touch in healthcare. this paradox defines the central and increasingly indispensable role of the family doctor. the scientific discourse surrounding the features, role, and function of the family physician in this new era is not a mere academic exercise. it is a vital, urgent conversation about the sustainability, efficiency, and very soul of effective healthcare systems worldwide. it is a discussion about how to navigate the tension between the incredible power of datadriven, specialized medicine and the fundamental human need for personalized, compassionate, and integrated care. this conversation addresses key issue aspects that determine not only the future of a medical specialty but the health outcomes of populations. the technological function is now fundamental, requiring proficiency beyond the ehr to include telehealth, interpretation of data from wearables, and engagement with clinical decision support systems. underpinning all this is a scholarly function: the commitment to lifelong learning and evidence-based practice, often contributing to practice-based research to address questions most relevant to primary care populations. however, the implementation of this evolved model faces significant challenges. the administrative burden associated with ehrs is a major contributor to professional burnout. prevailing fee-for-service payment models in many jurisdictions financially reward procedural volume over the cognitive, coordinative, and preventive work that defines value-based primary care, creating a fundamental misalignment. the maldistribution of workforce, leaving rural and underserved urban areas with critical shortages, and the intrinsic stress of managing uncertainty and complexity further threaten the sustainability of the profession. addressing these challenges requires systemic and multifaceted solutions. payment reform is essential, moving towards blended models that capitate populations or offer global budgets while providing incentives for quality outcomes, complex care management, and practicing in underserved areas. the adoption of team-based care models, such as the patient-centered medical home (pcmh), is critical. in these models, the family doctor leads an interdisciplinary team—including nurse practitioners, pharmacists, social workers, and care coordinators—allowing each member to work to the top of their license, thus enhancing capacity and reducing burnout. technology must be redesigned for usability and interoperability to serve the clinician rather than hinder them.looking forward, the trajectory of family medicine will be shaped by deeper integration of artificial intelligence, which will offer sophisticated predictive analytics and diagnostic support, demanding the doctor’s wisdom to interpret outputs within the full human context. genomics will move into primary care, requiring family doctors to counsel on genetic risks and personalize management plans. the concept of the "medical home" will expand into a fully integrated "health home," formally incorporating mental health, social services, and oral health to address the social determinants of health directly. the scientific discourse confirms that the 21st-century family doctor is a specialist whose time has come. the complexities of modern healthcare have elevated the importance of holistic, continuous, and person-centered care. the roles and functions have expanded dramatically, positioning the family doctor as an integrator, navigator, technologist, and advocate. while significant systemic challenges exist, they are addressable through deliberate policy, payment reform, and team-based innovation. this introduction sets the stage for a comprehensive exploration of these key issues. it begins by acknowledging the historical roots of family medicine, a specialty formally established to counteract the fragmentation brought on by post-war medical subspecialization. built on the foundational pillars of first contact, longitudinality, comprehensiveness, and coordination, the discipline is now being tested and reshaped by powerful exogenous forces. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 489 an aging global population has precipitated a shift in the dominant disease burden from acute, episodic illness to chronic, non-communicable diseases and, most challengingly, multimorbidity—the coexistence of multiple chronic conditions in a single individual. this epidemiological transition exposes the critical limitations of a siloed, organ-specific approach to care and creates an imperative for a clinician who can see the whole person and integrate their care seamlessly. simultaneously, the digital revolution has irrevocably altered the clinical environment. electronic health records (ehrs), telemedicine, wearable biosensors, and artificial intelligence present unprecedented opportunities for improving diagnosis, monitoring, and access. yet, they also pose significant challenges, including administrative burden, the potential for dehumanization, and the overwhelming deluge of data that must be contextualized within a patient's life story. the role of the family doctor in the 21st century represents a critical paradox within modern healthcare systems. as medicine advances through unprecedented specialization, technological disruption, and scientific complexity, the demand for a grounded, holistic, and continuous humanistic approach to care has simultaneously intensified. this abstract synthesizes the scientific discourse surrounding the key issue aspects—the defining features, evolving roles, and expanding functions—of the family doctor, arguing that this professional is not an antiquated relic but an increasingly indispensable cornerstone of effective, equitable, and sustainable healthcare. the conversation transcends academic interest, addressing the very architecture of future medical practice in an era defined by demographic shifts, the digital revolution, and a redefinition of the patient-clinician relationship. the historical context of family medicine is essential for understanding its contemporary evolution. formalized as a distinct specialty in the latter half of the 20th century, largely in response to the fragmentation caused by medical subspecialization, the discipline was built upon core principles: first contact, longitudinality, comprehensiveness, and coordination. the 21st-century context has not rendered these principles obsolete but has necessitated their profound adaptation and reinforcement. powerful exogenous forces are reshaping the landscape in which family doctors operate. paramount among these is the global demographic transition towards aging populations, resulting in a high prevalence of multimorbidity—the coexistence of multiple chronic conditions. this epidemiological shift exposes the critical weaknesses of a purely specialist-centric model, which often struggles to manage interconnected diseases in a unified, patient-focused manner, leading to polypharmacy, contradictory advice, and diminished quality of life. the family doctor emerges as the essential integrator in this complex clinical picture. concurrently, the technological revolution has irrevocably altered medical practice. the adoption of electronic health records (ehrs), while intended to improve communication, has often created significant administrative burdens, potentially detracting from the patientdoctor interaction. the rapid acceleration of telemedicine, catalyzed by the covid-19 pandemic, has redefined consultation paradigms, offering accessibility but posing challenges for comprehensive assessment. furthermore, the proliferation of wearable biosensors and mobile health applications generates a constant stream of patient-generated data, offering opportunities for preventive health while creating a deluge of information requiring expert clinical interpretation. the emergence of artificial intelligence (ai) promises enhanced diagnostic precision and predictive analytics but also risks algorithmic dehumanization if implemented without care. for the family doctor, digital literacy and the ability to harness georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 490 technology as a tool to enhance, rather than replace, humanistic care have become nonnegotiable competencies. furthermore, the 21st-century patient is increasingly an empowered, engaged “e-patient,” equipped with information—and misinformation—accessed online. this has catalyzed a necessary shift from a paternalistic model to a partnership model of care. patients now expect a collaborative relationship where their preferences, needs, and values are central to all clinical decisions. the family doctor’s role has thus expanded to include that of a curator and guide, helping patients navigate the vast digital health landscape, facilitating shared decision-making, and co-creating personalized health goals. this evolution towards genuine patient-centeredness is a defining characteristic of modern practice. from this dynamic context, the essential features of the 21st-century family doctor coalesce into a distinct and robust profile. furthermore, the patient of the 21st century is an informed and empowered agent in their own care. the rise of the "e-patient," equipped with information—and misinformation— accessed online, has fundamentally shifted the dynamics of the clinical encounter from paternalism to partnership. this necessitates a new model of shared decision-making, where the family doctor acts as a guide and curator of knowledge, aligning medical expertise with patient values and preferences. it is within this context of change and challenge that the modern family doctor must be understood. this paper will argue that the response to these pressures is not a dilution of the family doctor's role but its dramatic expansion and elevation. the subsequent sections will delve into the defining features of this 21st-century practitioner: the specialist in whole-person medicine, the guardian of longitudinal care, and the navigator of the complex healthcare system. it will elaborate on their evolving roles, from clinician and health promoter to care coordinator, patient advocate, technologist, and scholar. finally, the analysis would be incomplete without a clear-eyed assessment of the systemic challenges—from burnout and outdated payment models to workforce maldistribution—that threaten this evolved model. crucially, it will also propose solutions, including payment reform, team-based care structures, and intelligent technological integration, that can support and sustain the family doctor. by exploring these key issue aspects, this discourse aims to illuminate the path forward for a profession that remains the essential cornerstone of a humane, effective, and resilient healthcare system for the 21st century and beyond. results and discussion to fully appreciate the contemporary incarnation of the family doctor, one must first understand the historical trajectory of the discipline. the concept of a generalist physician, tending to the needs of a community across generations, is ancient. however, the formalization of family medicine as a distinct academic and clinical specialty is a relatively recent phenomenon, gaining significant momentum in the latter half of the 20th century. this was largely a reaction to the post-war explosion of medical specialization, which, while driving remarkable progress in treating specific diseases, risked fragmenting the patient's experience of care. the world organization of family doctors (wonca), established in 1972, became a global advocate for the discipline, championing a philosophy of care that was personal, comprehensive, and continuous. the foundational principles established during this period—first contact, longitudinality, comprehensiveness, and coordination—remain the bedrock of the specialty. however, the 21st-century context has necessitated a profound georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 491 evolution, not an abandonment, of these principles. the forces shaping this evolution are multifaceted and powerful. demographic shifts represent one of the most significant drivers of change. globally, populations are aging. this demographic transition results in a higher prevalence of chronic, non-communicable diseases such as diabetes, hypertension, heart failure, chronic obstructive pulmonary disease, and dementia. the healthcare needs of an aging individual are rarely singular or simple; they are typically characterized by multimorbidity—the coexistence of two or more chronic conditions. the management of multimorbidity is poorly served by a siloed, specialist-centric model. a cardiologist may expertly optimize a patient's heart failure medication, an endocrinologist may meticulously control their diabetes, and a pulmonologist may manage their copd, but without a central clinician to integrate these plans, address polypharmacy, and align care with the patient's overarching goals and values, the outcome is often a burdensome and contradictory regimen that diminishes rather than enhances quality of life. the family doctor is uniquely positioned to provide this integrative function, acting as the architect of a patient's overall care plan rather than merely a conduit to specialists. concurrently, the technological revolution has irrevocably altered the medical landscape. the advent of electronic health records (ehrs), telemedicine, mobile health applications, wearable biosensors, and the burgeoning field of artificial intelligence (ai) presents both immense opportunities and formidable challenges. ehrs, intended to improve communication and data accessibility, have often been criticized for creating administrative burdens that detract from patient-doctor interaction, leading to the phenomenon of "the doctor staring at the screen." telemedicine, accelerated exponentially by the covid-19 pandemic, has redefined the concept of the consultation, breaking down geographical barriers but also raising questions about the completeness of a virtual encounter. wearables generate a constant stream of physiological data, from heart rate variability to sleep patterns, offering unprecedented potential for preventive health but also creating a deluge of information that must be interpreted within a clinical context. ai algorithms promise to enhance diagnostic accuracy and predict health risks, yet they risk dehumanizing care if not implemented judiciously. for the family doctor, navigating this digital ecosystem is no longer optional; it is a core competency. the modern practitioner must be a digital literate, capable of harnessing technology to enhance efficiency and effectiveness while fiercely protecting the humanistic core of the clinical encounter. the analysis of the 21st-century family doctor’s role reveals a profession undergoing a profound metamorphosis, one that is both challenged by unprecedented external pressures and elevated to new levels of critical importance. the results of this examination are not derived from a single clinical trial but from a synthesis of global healthcare trends, sociological shifts, technological advancements, and evolving clinical evidence. the discussion that follows interprets these results, arguing that the family doctor's value proposition has shifted from being a generalist gatekeeper to becoming a complex adaptive leader, an integrator of care, and the essential human interface between patients and an increasingly impersonal and fragmented healthcare technological superstructure. this section is organized around the key thematic findings that emerged from the scientific discourse: the paramountcy of managing multimorbidity, the dual-edged sword of technology, the evolution of the clinical encounter, the imperative of team-based care, the structural barriers to implementation, and the future-facing trajectory of the specialty. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 492 the central paradigm: the family doctor as the expert in multimorbidity and complexity the most significant and defining result of the 21st-century healthcare landscape is the epidemiological shift towards an aging population and the consequent dominance of chronic non-communicable diseases (ncds). this is not merely a change in the types of diseases treated; it represents a fundamental paradigm shift from a curative, acute-care model to a longterm, management-oriented, and palliative model. the complexity of this new paradigm is encapsulated in the concept of multimorbidity—the co-occurrence of two or more chronic conditions in an individual. the discussion around multimorbidity is where the theoretical strengths of family medicine confront their most practical and vital test. research consistently demonstrates that the presence of multiple conditions creates clinical scenarios that are not simply additive but multiplicative in their complexity. a patient with diabetes, heart failure, and depression is not three separate patients in one body. the diseases interact physiologically: depression can lead to poor adherence to heart failure and diabetes medication, worsening both conditions; diuretics for heart failure can affect renal function, complicating diabetes management; hyperglycemia from diabetes can exacerbate heart failure. furthermore, the treatment regimens interact pharmacologically, creating a high risk of polypharmacy and adverse drug events. the specialist model, for all its virtues, is inherently ill-equipped to manage this complexity. a cardiologist’s guideline-directed therapy for heart failure might involve a medication that is contraindicated or poorly tolerated given the patient’s diabetic neuropathy or renal impairment. an endocrinologist’s aggressive hba1c target might be dangerously hypoglycemic for an elderly patient with erratic eating habits. the results of this discordant care are poor: reduced quality of life, higher treatment burden, increased hospitalizations, and greater mortality. this is where the family doctor’s function as an integrator becomes not just valuable but life-saving. the discussion must center on the unique skillset this requires. it moves beyond applying discrete clinical practice guidelines for single diseases—a task that often leads to therapeutic competition—and towards a practice of guideline reconciliation. this involves a nuanced process of weighing the relative benefits and harms of each potential treatment within the context of the whole person, their biological interdependencies, their personal preferences, and their overall goals of care. for an 85-year-old with advanced dementia, hypertension, and osteoarthritis, the family doctor might wisely choose to deprescribe antihypertensive medications to avoid dizziness and falls, prioritizing quality of life and physical function over the abstract statistical benefit of stroke prevention over a ten-year horizon—a decision a cardiologist might be reluctant to make in isolation. this integrative function is supported by a growing body of evidence. studies from various healthcare systems show that strong primary care, characterized by continuity with a personal physician, is associated with lower mortality rates, better preventive care, and more equitable health outcomes across populations, even after controlling for socioeconomic factors. the result is clear: systems built on a foundation of robust family medicine achieve better health at lower cost. the discussion, therefore, must challenge healthcare policymakers and financiers to stop valuing the procedural, disease-specific intervention over the cognitive, complex, and time-consuming work of integration. the family doctor’s consultation for a patient with five chronic conditions, where the outcome is the successful simplification of a medication regimen, the coordination of community supports, and the alignment of care with patient values, represents a far higher-order—and more valuable—clinical achievement than georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 493 a procedure focused on a single organ. recognizing and remunerating this value is the first great challenge of the 21st century. the technological inflection point: mastery, burden, and the rise of the digital curator the second major result of this analysis is the omnipresent and disruptive force of technology. the adoption of electronic health records (ehrs), the explosion of telehealth, the proliferation of wearable biosensors, and the nascent integration of artificial intelligence have created an inflection point for the profession. the discussion here is inherently dichotomous, exploring technology as both a powerful enabler and a significant threat to the core values of family medicine. the ehr was introduced with the promise of streamlined communication, legible records, reduced errors, and powerful data analytics. the results on these promises are mixed. while legibility and potential for data mining have improved, the ehr has also become a primary source of physician burnout. the design of most ehrs is centered on billing and legal documentation rather than clinical workflow or the patient-doctor relationship. the result is the phenomenon of "the ipatient," where the physician’s attention is diverted from the human being in the room to the screen, meticulously documenting to satisfy regulatory and reimbursement requirements. this creates a triple threat: it diminishes the human connection that is therapeutic in itself, it reduces the cognitive capacity available for complex diagnostic reasoning, and it extends the physician’s workday with hours of administrative burden performed after clinic hours, a phenomenon known as "pajama time." the discussion must therefore turn to the need for a fundamental redesign of health information technology. the next generation of ehrs must be built with cognitive support as the primary goal, leveraging principles of user-centered design. features like voice-to-text dictation integrated seamlessly into templates, automated data abstraction from connected devices, and intuitive interfaces that present the most relevant patient information upfront are no longer luxuries but necessities. furthermore, the implementation of ai-powered scribes that can passively listen to a encounter and generate a coherent clinical note could be the single most important innovation to return the physician’s gaze to the patient, potentially restoring the sanctity of the clinical encounter. alongside the ehr, telehealth has moved from a niche offering to a mainstream modality. the result of its forced adoption during the covid-19 pandemic was a massive natural experiment. the findings are nuanced. telehealth proved incredibly valuable for follow-up visits, medication management, and mental health counseling, and reaching patients in remote areas or with mobility issues. it increased access and convenience for many. however, it also revealed significant limitations. the inability to perform a physical examination remains a critical drawback for undifferentiated new problems. the "digital divide" meant that the most vulnerable populations—the elderly, the poor, the less technologically literate—were at risk of being left behind. moreover, the subtle nonverbal cues so crucial to diagnosis and building rapport can be lost on a video call. the discussion around telehealth must therefore focus on appropriate use and hybrid models. the family doctor of the 21st century must be a master of both in-person and virtual care, knowing precisely which modality is most appropriate for which clinical scenario. this requires developing new skills in "virtual physical exam" techniques—asking patients to position their camera to show a rash, observe their gait, or use a household spoon to depress their tongue. it requires heightened communication skills to compensate for the limitations of georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 494 the medium. the result will not be the replacement of in-person care but its intelligent supplementation, creating a flexible, responsive, and patient-centric access model. finally, the influx of data from consumer wearables (e.g., smartwatches with ecg capabilities, continuous glucose monitors) presents a new frontier. the result is a shift from episodic data collection at clinic visits to a continuous, real-time stream of physiological information. this has enormous potential for preventive alerting and personalized medicine— a patient’s smartwatch detecting atrial fibrillation, for instance. however, it also creates a tsunami of raw data that must be interpreted. much of this data is non-actionable or represents false positives, creating anxiety for patients and additional diagnostic work for already overwhelmed physicians. the family doctor’s new function, therefore, is to become a digital curator. this involves guiding patients on the utility and limitations of these devices, developing protocols for integrating this data into the ehr in a structured way, and, most importantly, applying clinical judgment to interpret trends within the context of the patient’s overall health picture. they must help patients navigate the line between beneficial selfawareness and harmful hyper-vigilance. the transformed clinical encounter: from paternalism to partnership the third key result is the evolution of the patient-physician relationship. the 21stcentury patient is typically an "e-patient" – empowered, engaged, equipped, and enabled by the internet. this has fundamentally altered the dynamics of knowledge and authority within the clinical encounter. the result is the necessary and welcome demise of the paternalistic model ("doctor knows best") and the ascendancy of a partnership model based on shared decision-making. the discussion here centers on the fact that patients now arrive at appointments often having researched their symptoms, potential diagnoses, and treatment options online. this is a double-edged sword. on one side, it leads to more informed, engaged patients who can be active participants in their care. on the other, the internet is a swamp of misinformation, anecdotal evidence, and commercially biased content. patients may present with anxiety driven by worst-case scenarios read on internet forums or demand unnecessary tests and treatments promoted by dubious sources. the family doctor’s role has thus expanded to become that of an information guide and misinformation debunker. this requires a new set of skills in health literacy and communication. instead of dismissing a patient’s internet research, the effective family doctor will engage with it: "i appreciate you've done some reading on this. can you show me what you found? let's look at it together and discuss what's based on good evidence and what might be less reliable." this collaborative approach validates the patient’s engagement while gently steering them towards evidence-based medicine. it builds trust and fosters a therapeutic alliance. this aligns perfectly with the broader concept of patient-centered care, which is now the undisputed gold standard. the result of this shift is that the clinical endpoint is no longer merely a biomedical outcome (e.g., a target blood pressure number) but a outcome that matters to the patient: the ability to play with grandchildren without becoming short of breath, the reduction of pain sufficient to allow a good night's sleep, the preservation of cognitive function to maintain independence. the family doctor’s function is to elicit these goals and values through careful questioning and active listening and then to align the medical plan with them. this is the practice of goal-concordant care. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 495 for example, the discussion with a patient about cancer screening is no longer a simple directive to get a colonoscopy. it becomes a shared decision-making process where the family doctor explains the absolute risk reduction, the potential harms (e.g., perforation, false positives, overtreatment of slow-growing cancers), and the process of the test itself. the patient’s values, tolerance for risk, and personal priorities then inform the final decision. this requires more time and more sophisticated communication skills, but it results in care that is more ethical, more personalized, and more likely to be adhered to because the patient owns the decision. the imperative of team-based care: the family doctor as conductor the fourth major finding is that the expanded role of the family doctor, managing greater complexity amidst technological and administrative burdens, is unsustainable for a physician working in isolation. the result of trying to maintain a traditional solo-practitioner model is unequivocal: burnout, moral injury, and exit from the profession. the necessary response, supported by overwhelming evidence, is the transition to team-based care within a structured model like the patient-centered medical home (pcmh). the discussion on this topic is about redefining the physician’s function from doer to leader and conductor. in the high-functioning primary care team, the family doctor is the diagnostic and management expert who focuses on the most complex aspects of care. they are supported by a team of professionals, each working to the top of their license: nurse practitioners (nps) and physician assistants (pas) can manage a panel of patients with stable chronic conditions, handle acute minor illnesses, and perform follow-up visits. clinical pharmacists are invaluable for managing polypharmacy, conducting medication reconciliation, titrating complex drug regimens for diabetes and hypertension, and providing patient education. social workers address the social determinants of health—connecting patients with resources for housing, food security, transportation, and counseling—which are often the root causes of poor health outcomes. care coordinators/navigators help patients schedule appointments, understand their care plans, and transition between care settings (e.g., hospital to home). medical assistants and nurses handle rooming patients, collecting vitals, administering vaccines, and providing patient education. the result of this team-based approach is a multiplicative effect on the practice’s capacity and quality. it allows for proactive, population health management. instead of only reacting to patients who make appointments, the team can use the ehr to identify gaps in care—e.g., all diabetic patients due for an eye exam or all children behind on vaccinations—and systematically reach out to address them. the family doctor, freed from tasks that can be appropriately delegated, can focus their expertise where it is most needed: diagnosing puzzling presentations, managing intricate multimorbidity, and having complex goals-of-care conversations. the discussion must also acknowledge the challenges of implementing team-based care. it requires a significant upfront investment in hiring and training. it necessitates a cultural shift for physicians who are trained to be autonomous and may struggle with delegation. it requires clear protocols, excellent communication systems, and a shared vision of collaborative care. however, the results from successful implementations are compelling: improved patient georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 496 outcomes, higher patient and staff satisfaction, and reduced physician burnout. it is not a luxury but a fundamental requirement for the future of the profession. structural and systemic barriers: the chasm between value and valuation the fifth result of this analysis is the identification of a profound and persistent disconnect between the immense value provided by the 21st-century family doctor and the way healthcare systems, particularly in fee-for-service environments, value and remunerate their work. this misalignment is perhaps the single greatest barrier to realizing the full potential of the model described above. the discussion here is inherently economic and political. the traditional fee-forservice payment model financially rewards volume and procedures. a surgeon is paid for performing a surgery. a gastroenterologist is paid for performing a colonoscopy. a family doctor, in this model, is paid for a discrete office visit, coded based on its complexity and time. the cognitive work of managing a patient with ten problems in a 20-minute visit is grossly undervalued compared to a 20-minute procedure. the critically important work that happens outside of the visit—reviewing consultant notes, reconciling medications, responding to patient messages, coordinating care with home health agencies—is entirely unpaid. this creates a perverse incentive: to see more patients in less time and to avoid the complex, timeconsuming patients who need their skills the most. the result is moral injury and burnout. physicians enter the profession to provide comprehensive, compassionate care but find themselves trapped in a system that financially penalizes them for doing so. this payment model also actively discourages the adoption of team-based care and technology that improves care but doesn't generate a billable event. the discussion must therefore turn to alternative payment models (apms) that align financial incentives with the value-based care the family doctor provides. these include: capitation: a set per-member-per-month payment to provide all care for a patient population. this gives the practice flexibility to use resources wisely, investing in team members and technology that keep patients healthy and out of the hospital, as the practice shares in the savings. blended payment models: a combination of reduced fee-for-service payments with a monthly care coordination fee for complex patients and significant performance-based bonuses for achieving quality metrics (e.g., high vaccination rates, good diabetes control, low hospital readmission rates). global budgets: a fixed annual budget for a population's care, encouraging extreme efficiency and innovation in care delivery. the result of such payment reform would be transformative. it would make the complex, integrative care for multimorbidity financially sustainable. it would finally reward cognitive work and care coordination. it would provide the stable revenue stream needed to invest in teams, mental health integration, and advanced technology. the discussion is moving beyond whether to do this to how to implement it effectively and fairly, ensuring that providers are not unfairly penalized for taking on the most complex and costly patients. the future trajectory: integration, prediction, and personalization looking forward, the results of current trends point to a future where the family doctor’s role will be further enhanced by three major advancements: the sophisticated georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 497 integration of artificial intelligence (ai), the mainstreaming of genomics, and the formalization of the "health home." the discussion around ai is often fraught with fears of replacement, but a more nuanced view is emerging. ai will not replace physicians; however, physicians who use ai will replace those who do not. for the family doctor, ai will act as a powerful force multiplier in several key areas: diagnostic support: ai algorithms can analyze patterns in ehr data (vitals, lab results, medications) to identify patients at high risk for conditions like sepsis, heart failure exacerbation, or undiagnosed cancer, flagging them for earlier physician intervention. administrative relief: ai-powered scribes and automated coding and billing will drastically reduce the documentation burden. predictive analytics: ai can move beyond risk stratification to predict individual patient responses to specific medications, allowing for truly personalized prescribing and reducing the trial-and-error approach. population health management: ai can continuously mine the practice’s ehr data to identify sub-populations with gaps in care or emerging health trends, enabling proactive interventions. the family doctor’s function will be to interpret these ai-generated insights with wisdom and compassion, applying them within the full context of the patient’s life story. the ai might flag a risk, but the doctor will have the crucial conversation with the patient about what that risk means for them. similarly, genomics will move from the specialist realm into primary care. the family doctor will need to be comfortable ordering genetic tests for pharmacogenomics (predicting drug efficacy and side effects), assessing inherited cancer risk, and counseling patients on the implications of direct-to-consumer genetic testing results. this will add another layer of personalization to preventive and therapeutic strategies. finally, the "medical home" will evolve into a fully integrated "health home." the result will be the physical or virtual co-location of family medicine with mental health services, addiction specialists, nutritionists, and social workers. this recognizes the inextricable link between mental and physical health and the overwhelming impact of social determinants (housing, food, safety) on health outcomes. the family doctor will be the central hub in this network, initiating and coordinating care within a seamless system designed to treat the whole person. the results of this scientific discourse are clear and compelling. the 21st century has not made the family doctor obsolete; it has made their specific expertise—holistic, continuous, person-centered, and integrative—more vital than ever before. they are the antidote to the fragmentation, impersonality, and excess that plague modern healthcare systems. their roles and functions have expanded dramatically into domains of technology leadership, team coordination, and patient advocacy. however, this evolved model faces significant systemic headwinds, primarily from outdated payment structures and unsustainable workload models. the discussion must now move from what a family doctor should be to how we build healthcare systems that support, value, and sustain them. this requires courageous policy decisions, payment reform, and a commitment to building team-based, technology-enabled practices. by doing so, we can ensure that the immense benefits of medical advancement are delivered to patients through a georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 498 continuous, compassionate, and wise relationship with a physician who knows them as a whole person—the family doctor. the future of healthcare depends on it. the deepening crisis of physician burnout and moral injury: a systemic failure a critical result emerging from the analysis of the modern healthcare environment is the alarming prevalence of burnout, demoralization, and moral injury among family doctors. this is not merely an issue of individual wellness but a systemic failure and a direct threat to the sustainability of the entire primary care infrastructure. the discussion must move beyond simplistic solutions like resilience training and acknowledge the profound structural and cultural drivers of this crisis. burnout, characterized by emotional exhaustion, depersonalization, and a reduced sense of personal accomplishment, is significantly higher among physicians than in other professions. for the family doctor, the drivers are multifaceted and deeply embedded in the very changes discussed thus far. the administrative burden of the ehr is a primary contributor. the result of poorly designed digital systems is that physicians spend up to two hours on documentation and desk work for every hour of direct patient care. this "pajama time" is unpaid, erodes work-life boundaries, and is a source of profound resentment. the cognitive load of managing multimorbidity within the constraints of 15-minute appointment slots is immense, leading to cognitive exhaustion. the moral injury occurs when the physician knows the right thing to do for a patient—to spend more time, to coordinate care, to address a social need—but the system's constraints (time, financial, bureaucratic) prevent them from doing it. this repeated internal conflict between their professional ethical imperative and the reality of practice inflicts a deep psychological wound. furthermore, the erosion of clinical autonomy contributes to this sense of powerlessness. family doctors increasingly find themselves navigating a labyrinth of preauthorization requirements from insurers, rigid quality metrics that may not align with individual patient goals, and formulary restrictions that dictate prescribing choices. the result is a feeling of being a "cog in a machine," a technician implementing protocols designed by administrators and insurers rather than a professional exercising learned judgment. the discussion must confront the fact that well-intentioned policies aimed at standardizing care and controlling costs can have the unintended consequence of de professionalizing the physician and stripping the work of its meaning. the impact of this crisis is catastrophic. the result is high rates of early retirement, a reduction in clinical hours, and a shift to non-clinical careers, exacerbating the already critical shortage of primary care physicians. perhaps more insidiously, burnout impairs clinical reasoning, increases medical errors, and diminishes empathy, directly harming patient care. the solution cannot be to simply teach doctors to be more resilient to a toxic system. the discussion must focus on systemic transformation: fundamentally redesigning the ehr to serve the clinician, implementing team-based models to distribute the workload, and, most importantly, transitioning to payment models that value and reward the cognitive and emotional labor of family medicine, thereby restoring time and autonomy to the patient-doctor relationship. the equity function: the family doctor as a warrior against disparities an often-underdiscussed but supremely vital result of the family doctor's position is their critical role in addressing health inequities. health disparities based on race, ethnicity, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 499 socioeconomic status, geography, and sexual orientation are a stain on modern healthcare systems. the discussion must highlight how the family doctor, by virtue of their communitybased, longitudinal practice, is uniquely positioned to identify, understand, and combat these disparities. specialty care often operates in a rarefied environment, seeing a pre-selected population that has managed to navigate access barriers. family medicine, by contrast, operates at the coalface of society. the family doctor sees the unemployed individual with diabetes who cannot afford insulin, the immigrant family struggling with language barriers and fear of the medical system, the rural patient for whom a specialist appointment requires a day off work and a 200-mile drive, and the lgbtq+ youth facing discrimination and heightened mental health risks. the result of this frontline position is an intimate, groundlevel view of how social determinants of health—the conditions in which people are born, grow, live, work, and age—translate into starkly different health outcomes. the family doctor’s function thus expands into that of an agent of equity. this involves several key activities: culturally humble care: practicing with self-awareness and humility, recognizing one’s own biases, and actively working to create a safe, inclusive, and affirming clinical environment for all patients. structural competency: moving beyond cultural competency to understand how broader political, economic, and social structures (e.g., housing policy, minimum wage laws, and discrimination) produce health disparities. this allows the physician to better contextualize a patient’s health struggles not as individual failures but as results of systemic forces. targeted screening and advocacy: recognizing that patients from marginalized groups may be at higher risk for certain conditions (e.g., hypertension in black populations, tuberculosis in immigrants, depression in lgbtq+ youth) and ensuring screening and prevention efforts are proactively offered. system navigation: intensifying advocacy efforts for vulnerable patients, helping them access financial assistance programs, translation services, transportation, and community resources. the family doctor’s prescription pad can sometimes be most effectively used to write a "social prescription" for a food pantry or a housing support agency. community-level intervention: using the data from their practice to identify local population-level health problems and partnering with public health officials and community leaders to address them—for example, identifying a cluster of childhood asthma and advocating for better air quality controls in the neighborhood. the discussion must champion this equity-focused function as a core, non-negotiable component of 21st-century family medicine. it requires a deliberate effort in medical education and continuous professional development to equip physicians with these skills. the result of this focus is not only better care for individual vulnerable patients but also a tangible contribution to bending the arc of the entire healthcare system towards justice and equity. the global perspective: variations on a theme in different health systems the results and discussion thus far have largely assumed a context similar to the united states or other high-income nations with mixed public-private systems. however, the role and challenges of the family doctor vary dramatically across the globe, and examining these variations yields valuable insights. the world organization of family doctors (wonca) georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 500 provides a framework for this global discussion, which reveals both universal principles and context-specific adaptations. in high-capacity, tax-funded systems like the united kingdom's national health service (nhs), the family doctor (general practitioner or gp) is the unequivocal gatekeeper. the result is strong continuity of care and system efficiency, with low per-capita healthcare spending compared to the us. however, the discussion here is dominated by challenges of extreme workload, long patient wait times for appointments, and difficulties recruiting gps to work in underfunded practices. the pressure is immense, but the defined role and capitated budget provide a stable, if strained, foundation for practicing core family medicine principles. in low-and middle-income countries (lmics), the discussion is entirely different. in many sub-saharan african nations, for example, the "family doctor" may be a non-physician clinician, a community health worker, or a stretched medical officer trying to serve a vast population with minimal resources. the results are often a focus on sheer survival: managing hiv/aids, tuberculosis, malaria, and high rates of maternal and child mortality with limited diagnostics and therapeutics. here, the principles of comprehensiveness and continuity are a luxury often out of reach. the discussion for these systems focuses on task-shifting, building a robust primary care workforce from the ground up, and integrating vertical disease-specific programs (e.g., for hiv) into a more holistic primary care model. the role of the fully trained family doctor in these settings is often one of public health leadership, education, and system building at a district hospital or regional level, supporting a network of front-line providers. this global perspective highlights that while the core features of family medicine— first contact, person-centeredness, comprehensiveness—are universal aspirations, their implementation is profoundly shaped by economic, political, and cultural contexts. the discussion for the global family medicine community is one of shared learning: high-income countries can learn from the innovation and community-focused models often pioneered in resource-poor settings, while lmics can adapt evidence-based practices from established systems, avoiding the pitfalls of over-specialization and fragmentation. the common thread is the undeniable evidence that any health system is stronger and more effective when built on a foundation of primary care. the educational imperative: training the next generation for a new reality a critical result of the evolution of the family doctor's role is the misalignment between traditional medical training and the actual demands of modern practice. medical education, particularly in its preclinical and early clinical years, remains heavily focused on hospitalbased, specialty-oriented, acute care medicine. the discussion must urgently address the need for a parallel evolution in how we train future family doctors to prepare them for the complexities of 21st-century primary care. the competencies required extend far beyond the standard medical curriculum. the future family doctor needs dedicated training in: complexity science: understanding how to manage patients with multimorbidity not as a collection of diseases but as a complex adaptive system. health informatics and digital health: developing literacy in ehr optimization, telehealth delivery, and the critical appraisal of data from wearables and ai tools. quality improvement and practice transformation: learning the skills to lead change within a practice, implement team-based care models, and use data for continuous quality improvement. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 501 health systems science: understanding payment models, policy, and the business of healthcare to effectively advocate for change and navigate the system. structural competency and anti-racism: explicit training to recognize and dismantle the systemic biases that lead to health disparities. advanced communication skills: mastering shared decision-making, motivational interviewing for behavior change, and goals-of-care conversations for serious illness. leadership and collaboration: learning to lead an interdisciplinary team effectively, delegating appropriately, and fostering a collaborative practice culture. the result of this expanded curriculum must be a shift in clinical training away from an exclusive focus on tertiary care centers. medical students and residents need sustained, immersive experiences in high-functioning outpatient primary care practices—the very environments where they will spend their careers. they need to learn by doing, managing panels of patients over time, and experiencing the longitudinal relationships that define the specialty. the discussion in academic medicine is about creating these "educational medical homes" and ensuring that family medicine is taught not as a default option for those not choosing a specialty, but as the complex, challenging, and intellectually rigorous discipline it truly is. the patient-reported experience: measuring what truly matters amidst the focus on system-level outcomes and technological advancement, a crucial result of the shift to patient-centered care is the emergence of patient-reported experience measures (prems) and patient-reported outcome measures (proms) as critical metrics for evaluating the quality of care. the discussion on value-based care is increasingly recognizing that what matters to patients is not just a biochemical result, but their functional status, their symptom burden, and their experience of the care process. for the family doctor, this represents a powerful opportunity to quantify their unique value proposition. traditional quality metrics often measure discrete, disease-specific processes (e.g., ldl cholesterol level in a diabetic patient). while important, these metrics can sometimes be gamed and often fail to capture the holistic well-being of a patient with multiple conditions. proms and prems offer a more nuanced view. a prom might measure a patient's pain interference, physical function, or ability to participate in social roles. a prem might measure their perception of how well the doctor listened, involved them in decisions, and showed respect. the result of integrating these measures into routine practice is transformative. it provides a data-driven feedback loop directly from the patient, highlighting areas for improvement that truly impact their lives. it aligns the clinical agenda directly with the patient's goals. if a patient's primary goal is to reduce fatigue to be able to play with their grandchildren, then the success of the care plan can be measured by a prom tracking energy levels and physical function, not just by the hba1c level. this empowers the family doctor in negotiations with payers; they can demonstrate that their care is achieving outcomes that matter most to the people they serve, solidifying the argument for value-based payment reform. the limit of scope: navigating uncertainty and the art of diagnosis a final, enduring aspect of the family doctor's role that deserves deep discussion is their mastery of uncertainty and the management of undifferentiated illness. this is the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 502 quintessential core of primary care practice. while specialists excel at managing defined diseases within their organ system, patients present to the family doctor with raw, unexplained symptoms: fatigue, dizziness, pain, anxiety. the result is a diagnostic process that is often iterative, probabilistic, and conducted in the absence of clear, initial signs. this "first contact" function is a high-stakes art form. it requires a tolerance for ambiguity and a sophisticated risk stratification strategy. the family doctor must decide which headache is a tension headache and which is a harbinger of a brain tumor; which chest pain is musculoskeletal and which requires an immediate trip to the emergency room. they must do this while being mindful of the risks of both over-testing (leading to false positives, unnecessary procedures, and patient anxiety) and under-testing (missing a serious diagnosis). the discussion here centers on the cognitive processes of expert family doctors. they utilize pattern recognition developed over years of longitudinal practice, but they also employ a more analytical, bayesian approach to reasoning—constantly updating the probability of a disease based on history, examination, and the gradual results of targeted investigations. they understand the predictive value of symptoms and signs in a primary care population, which is very different from their predictive value in a specialist referral population. this skill is incredibly difficult to automate and represents one of the most vital and human aspects of the profession. it is the application of deep scientific knowledge through the prism of a specific human context, and it remains the bedrock of safe, effective, and efficient healthcare. protecting the time and cognitive space for this complex work is perhaps the most important argument for the reforms discussed throughout this paper. the unchanging core in an era of radical change the concept of a "family doctor" – a medical professional who provides first-contact, continuous, comprehensive, and coordinated care to individuals and families irrespective of age, gender, or disease – is deeply entrenched in the history of medicine. models like the uk’s national health service (nhs), built around the gp as a gatekeeper, and the patient-centered medical home (pcmh) in north america, have long championed the value of primary care. the world health organization (who) and the world organization of family doctors (wonca) consistently affirm that strong primary care is the linchpin of efficient, equitable, and effective health systems (starfield, 1994; who, 1978). the four core principles of primary care, as defined by barbara starfield – first contact, longitudinality, comprehensiveness, and coordination – remain the immutable bedrock of the family doctor's function. however, the application of these principles is undergoing a seismic transformation. the 21st-century context is defined by: demographic and epidemiological transition: aging populations have led to a surge in patients living with multiple chronic conditions (multimorbidity), shifting the focus from acute, episodic care to long-term, complex management. the digital revolution: electronic health records (ehrs), telemedicine, mobile health (mhealth) apps, wearable sensors, and artificial intelligence (ai) are reshaping every aspect of clinical practice, from diagnostics to patient communication. the informed and empowered patient: the internet has democratized medical knowledge. patients now arrive at consultations with information (and misinformation), demanding a collaborative, rather than paternalistic, relationship. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 503 economic and systemic pressures: healthcare costs continue to rise, leading to constant pressure for efficiency, value-based care, and demonstrable outcomes, often translating into increased administrative burdens and productivity demands on practitioners. professional challenges: issues of burnout, workforce shortages, and changing generational expectations about work-life balance threaten the sustainability of the primary care model. this discussion will navigate this complex landscape. it posits that the modern family doctor is not an obsolete figure but an evolving one, whose adapted features, roles, and functions are more critical than ever for system-wide health. the evolution of core features: from generalist to precisionist and navigator the fundamental feature of the family doctor has always been generalism. however, 21stcentury generalism is not a diluted form of specialization but a distinct and highly sophisticated discipline in its own right. the expert generalist: the royal college of general practitioners (rcgp) defines the gp as an "expert generalist." this expertise involves a nuanced understanding of the context of illness. while a cardiologist excels in the pathophysiology of the heart, the family doctor excels in understanding why a particular patient with heart failure is repeatedly non-adherent to their medication – is it cost, depression, cognitive decline, or social isolation? this requires a high degree of tolerance for uncertainty and the ability to manage undifferentiated presentations, where a patient's symptoms have not yet coalesced into a clear diagnosis. this skill prevents unnecessary and costly over-investigation and specialist referral, making it a crucial feature for healthcare efficiency. the precisionist in person-centered care: the term "precision medicine" is often co-opted by genetics and oncology. however, in primary care, precision takes a different form: person-specific precision. it is the application of general medical knowledge to the specific biographical, psychological, social, and cultural reality of the individual sitting in the consultation room. a treatment plan is not "precise" merely because it targets a genetic marker; it is precise because it is tailored to a patient's lifestyle, beliefs, social support, and personal goals. for example, recommending a brisk walk to a retired teacher who enjoys parks is precise; recommending the same to a single mother working two jobs is not. this feature moves beyond protocol-driven care to highly individualized care planning. the navigator and integrator: in increasingly fragmented healthcare systems, patients, especially the elderly and those with multimorbidity, often find themselves lost among a multitude of specialists, therapists, and social care providers. a critical feature of the modern family doctor is to act as a navigator and integrator. they hold the "whole picture" of the patient's health. they are responsible for reconciling sometimes conflicting advice from different specialists, ensuring medications do not interact adversely (a major issue known as polypharmacy), and translating complex medical information into a coherent plan that the patient can understand and follow. this coordinative function is a primary source of added value, reducing errors and improving patient safety. the digital transformation: technology as a double-edged sword the adoption of health information technology (hit) is perhaps the most visible change in the family doctor's daily function. its impact is profound and multifaceted. the electronic health record (ehr) taskmaster and repository: the ehr has replaced the paper chart. its benefits are undeniable: legibility, instant access to records from multiple locations, integrated decision georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 504 support tools (e.g., allergy and interaction alerts), and facilitation of data aggregation for audit and research. however, the scientific discourse is increasingly critical of its unintended consequences. the ehr has been implicated in: the rise of the "screen-gazing" doctor: numerous studies have documented how the ehr can disrupt the clinician-patient relationship. the need for extensive data entry can shift the doctor's focus from the patient to the computer screen, impairing nonverbal communication and empathy. administrative burden: ehrs have generated new forms of work, such as managing inbaskets filled with patient messages, lab results, and referral requests. this "pajama time" – work done at home after hours – is a significant contributor to physician burnout. cognitive overload: the sheer volume of data within an ehr can be overwhelming. important information can be buried in notes, making it difficult to quickly grasp a patient's key issues. the discourse now focuses on improving ehr usability, redesigning clinical workflows to prioritize patient interaction, and potentially utilizing scribes to mitigate these negative impacts. telemedicine and remote care: the covid-19 pandemic acted as a massive accelerant for telemedicine, thrusting it from a niche offering to a mainstream modality. video and telephone consultations have proven effective for follow-up appointments, medication reviews, and managing certain chronic conditions. they offer convenience and improved access for patients with mobility issues or those living in remote areas. the discourse centers on defining the appropriate place for telehealth within the clinical repertoire. key issues include: the digital divide: not all patients have the technology, internet access, or digital literacy to engage in telemedicine, potentially exacerbating health inequalities. clinical safety: the inability to perform a physical examination limits the scope of conditions that can be safely managed remotely. developing robust clinical safety protocols is essential. integration with workflow: telehealth visits must be seamlessly integrated into the ehr and daily schedule to avoid creating a parallel, inefficient system. the future function of the family doctor will involve triaging which patient interactions require a physical presence and which can be effectively and safely handled remotely. artificial intelligence (ai) and clinical decision support: ai is poised to become the family doctor's most powerful assistant. its potential functions are vast: diagnostic support: ai algorithms can analyze patterns in data (e.g., from wearables, ehrs) to identify patients at high risk of developing conditions like sepsis, atrial fibrillation, or diabetic complications, enabling earlier intervention. administrative automation: ai-powered tools can draft responses to patient messages, transcribe consultation notes directly into the ehr (using natural language processing), and pre-populate forms, drastically reducing administrative burden. risk stratification: ai can help identify patients with complex needs who would benefit from proactive care management, allowing practices to allocate resources more efficiently. the scientific discourse is cautiously optimistic but emphasizes that ai must be an augmenting tool, not a replacing one. the human skills of the family doctor – empathy, ethical judgment, and understanding context – remain irreplaceable. key challenges georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 505 include ensuring algorithmic fairness (avoiding bias in ai models), maintaining data privacy, and defining the legal and ethical responsibilities when using ai-derived insights. the data-driven practitioner: the proliferation of data from patient-generated health data (pghd) from wearables (e.g., step counts, heart rate, and sleep patterns) presents a new opportunity and challenge. the family doctor's function will increasingly involve helping patients interpret this data, separating clinically meaningful signals from noise, and incorporating it into a holistic view of their health, avoiding the promotion of excessive health anxiety ("cyberchondria"). the therapeutic relationship in the age of consumerism and shared decisionmaking: the doctor-patient relationship remains the central therapeutic tool of family medicine. however, its nature is evolving from a paternalistic model to a collaborative partnership. from compliance to concordance: shared decision-making (sdm): the outdated concept of "compliance" (implying passive obedience) has been replaced by "adherence" and, more importantly, "concordance" – a negotiation between equals that results in an agreed-upon plan. shared decision-making (sdm) is the practical embodiment of this. it involves the doctor sharing evidence-based information on treatment options, risks, and benefits, and the patient sharing their preferences, values, and expectations, to reach a healthcare decision together. this is particularly crucial in areas of clinical uncertainty or where options have tradeoffs (e.g., choosing between different cancer screening modalities or managing low back pain). sdm has been shown to improve patient satisfaction, adherence to treatment, and, in some cases, clinical outcomes. the family doctor’s role is to facilitate this process, acting as an expert guide rather than a sole authority. managing the informed (and misinformed) patient: the internet has created a new dynamic. patients often arrive with printouts or questions about something they have read online. this can be a powerful tool for engagement but also a source of conflict if the information is inaccurate or from dubious sources. a key modern function of the family doctor is to become a curator and interpreter of information. this requires new skills in health literacy and digital literacy to respectfully address misinformation without dismissing the patient's concerns, guiding them toward reliable sources, and explaining why certain recommended practices are not supported by evidence. the healer and the whole-person caregiver: amidst the technology and data, the humanistic core of family medicine remains its most vital feature. the family doctor is often the only constant in a patient's healthcare journey. they witness births, deaths, and everything in between. this longitudinality allows them to provide continuous psychological and emotional support, especially during times of crisis. this role as a "professional friend" or confidant – someone who knows the patient's history and context – is a unique source of comfort and stability that cannot be replicated by episodic specialist care or an ai algorithm. it is the art of medicine that balances the science. confronting the clinical reality: multimorbidity, polypharmacy, and the aging population: the increasing prevalence of patients with multiple long-term conditions (e.g., diabetes, heart disease, depression, osteoarthritis) is the single greatest challenge and opportunity for 21st-century family medicine. the inadequacy of single-disease guidelines: modern medical evidence is largely built on single-disease randomized controlled trials (rcts). clinical guidelines are georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 506 consequently siloed. for a patient with five conditions, following all applicable guidelines can lead to a complex regimen of 10-15 medications, with potential interactions and a significant burden of treatment. the family doctor's critical function is to prioritize and reconcile these competing recommendations. this involves: goal-based care: eliciting the patient's own goals—which may be functional (e.g., "i want to be able to play with my grandchildren") rather than biomedical (e.g., "achieve an hba1c of <7%")—and tailoring treatments to achieve those goals. deprescribing: the systematic process of identifying and discontinuing medications where the potential harms outweigh the benefits in the context of the patient's overall health and priorities. this is a complex skill requiring a deep understanding of pharmacology and patient communication. proactive, population-based care: the function of the family doctor is expanding from reactive care (treating illness when presented) to proactive care. using the ehr and data analytics, practices can identify populations of patients who need preventive services (e.g., mammograms, vaccinations) or are at high risk of hospitalization. the family doctor leads a team (including nurses, care coordinators) to reach out to these patients, managing a panel of patients as well as individuals. this is a fundamental shift from a passive to an active role in preserving health. palliative and end-of-life care: with an aging population, more people will die from progressive chronic illnesses rather than sudden events. family doctors are ideally placed to integrate palliative care principles early into the management of serious illness, focusing on symptom control, psychological support, and advanced care planning. facilitating honest conversations about prognosis and preferences ensures that care at the end of life aligns with the patient's values, often allowing them to die at home as they wish, and avoiding unnecessary, aggressive, and costly interventions in hospital. the family doctor as a system leader and team coordinator: no family doctor can manage the complexity of modern healthcare alone. the model has shifted from the solo practitioner to the team-based care model. the primary care team: the family doctor now functions as the leader or a key member of an interprofessional team. this team may include: nurse practitioners and physician assistants practice nurses clinical pharmacists (crucial for medication management) social workers mental health professionals care coordinators the doctor's role is to leverage the unique skills of each team member, ensuring patients see the right professional at the right time. this requires strong communication, mutual respect, and clear definition of roles and responsibilities. coordination across the system: the family doctor's coordinative function extends beyond the primary care clinic. they are the hub that connects the patient to the wider healthcare system: specialists, hospitals, emergency departments, rehabilitation facilities, and community-based social services. effective coordination involves: creating coherent referral letters that clearly state the reason for referral and the questions to be answered. synthesizing discharge summaries and specialist reports back into the patient's overall plan. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 507 communicating with emergency department physicians to prevent unnecessary admissions. this "boundary-spanning" role is essential for preventing fragmentation and is a major source of value in containing costs and improving quality. advocacy the family doctor, by virtue of their unique perspective on the intersection of illness and society, has a critical function as an advocate. this occurs on two levels: individual patient advocacy: advocating with insurers for coverage of a necessary treatment or with social services for appropriate support. community and population advocacy: speaking out on the social determinants of health (e.g., housing, food security, education) that fundamentally shape the health of their patient population. this moves the role beyond the clinic walls and into the community. challenges and threats to the role: burnout, sustainability, and identity despite its critical importance, the role of the family doctor is under threat, primarily from within. epidemic of burnout: physician burnout, characterized by emotional exhaustion, depersonalization, and a reduced sense of personal accomplishment, is disproportionately high in primary care. the drivers are systemic: excessive workload and administrative burden: the feeling of being a "cog in a wheel," dealing with endless bureaucratic tasks that detract from patient care. loss of autonomy: pressures to meet productivity metrics and adhere to rigid protocols can erode professional autonomy, a key motivator for physicians. moral injury: the distress caused when systemic constraints prevent doctors from providing the care they know their patients need. burnout leads to reduced quality of care, medical errors, and doctors leaving the profession early, exacerbating workforce shortages. addressing this requires systemic interventions: streamlining documentation, providing team-based support, and promoting flexible work models. workforce shortages and misdistribution: many countries face a critical shortage of family doctors, particularly in rural and underserved urban areas. the work is often perceived as more stressful and less financially rewarding than procedural specialties. medical schools and governments are implementing strategies such as preferential admission for students from rural backgrounds, financial incentives for working in underserved areas, and promoting the intellectual challenge and relational richness of the specialty to attract new recruits. defining and valuing the role: a persistent challenge is the difficulty in quantifying the full value of the family doctor's work. their core functions – managing uncertainty, building relationships, and coordinating care – are inherently complex and less easily measured than procedural volumes or narrow clinical outcomes. the move towards valuebased payment models (rewarding outcomes and quality rather than just volume of services) is an attempt to better align financing with the true value provided. however, designing these models to accurately capture the work of prevention, coordination, and person-centered care remains a complex task. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 508 the indispensable synthesis – the family doctor as the keystone of 21st-century healthcare the scientific discourse reveals that the 21st-century family doctor is a figure of synthesis. they must synthesize: art and science: blending technical knowledge with humanistic care. generalism and precision: applying broad knowledge to achieve person-specific care plans. tradition and innovation: maintaining the enduring values of the therapeutic relationship while embracing the tools of digital health. individual and population perspectives: caring for one patient while mindful of the health of the entire community. their features are defined by expert generalism, person-centered precision, and mastery of navigation. their roles encompass healer, partner, interpreter, navigator, integrator, and leader. their functions span clinical tasks, relational tasks, and systemic tasks. the challenges are immense: technological disruption, bureaucratic burden, demographic change, and professional burnout. yet, the conclusion of the discourse is unequivocal: the solution to the crises of modern healthcare systems – rising costs, fragmentation, and inequity – is not to bypass primary care but to reinforce it. investing in the family doctor, through supportive policies, intelligent technology implementation, sustainable workloads, and teambased structures, is not a nostalgic retreat but a necessary progression. the family doctor, in their evolved and complex 21st-century form, remains the keystone in the arch of an effective, efficient, and equitable healthcare system. when this keystone is strong, the entire structure holds. when it is weakened, the system risks collapse. the future of health depends on recognizing and empowering this transformed, yet eternally essential, professional. synthesis and final interpretation the results of this comprehensive discussion paint a picture of a profession at a crossroads. the 21st-century family doctor is being pulled in multiple directions: towards greater technological integration and towards a deeper human connection; towards more complex biomedical management and towards addressing fundamental social needs; towards acting as an individual clinician and towards leading an interdisciplinary team. the synthesis of these findings is that the future of effective healthcare depends on our ability to embrace this complexity rather than retreat from it. the family doctor is the only professional in the healthcare firmament equipped with the mandate, the skillset, and the positioning to integrate these disparate elements into a coherent whole for the patient. they are the synthesizers, the contextualizers, and the constant in a system of variables. the challenges are monumental—burnout, payment misalignment, workforce shortages, systemic inequity—but they are not insurmountable. the path forward requires a concerted effort on multiple fronts: courageous policy and payment reform, intelligent technological design that serves human relationships, a transformation of medical education, and a societal commitment to valuing primary care as the essential foundation of health. the discussion concludes with a clear verdict: the family doctor is not a relic of a bygone era. they are, in fact, the most modern and necessary of physicians. their ability to combine the ever-expanding power of medical science with the timeless art of healing relationships is the key to building a healthcare system that is not only technologically advanced but also equitable, sustainable, and profoundly human. the scientific discourse must georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 509 now turn from analysis to action, ensuring that this vital profession is supported, valued, and empowered to fulfill its destiny as the cornerstone of 21st-century health. furthermore, patients of the 21st century are fundamentally different. access to information, once the exclusive domain of medical professionals, is now universal. the "epatient," empowered and engaged, often arrives at the clinic having researched their symptoms, potential diagnoses, and treatment options online. this shift from paternalism to partnership requires a new mode of interaction. the family doctor must now act as a guide and curator of information, helping patients navigate the vast and often unreliable digital health landscape, distinguishing evidence-based knowledge from misinformation, and facilitating shared decision-making. this is coupled with a growing emphasis on patientcentered care, which prioritizes the patient's unique preferences, needs, and values as the driving force behind all clinical decisions. the family doctor's consulting room has transformed from a place of directive authority to a collaborative space for dialogue and cocreation of health goals. amidst these powerful currents, the essential features of the 21st-century family doctor coalesce into a distinct and robust profile. the first and most defining feature is that of a specialist in whole-person medicine. while a cardiologist specializes in the heart and a neurologist in the brain, the family doctor specializes in the person. this entails a biopsychosocial understanding of health and illness, recognizing that a patient's presenting complaint is often intertwined with psychological stressors, social circumstances, and cultural beliefs. a patient with persistent headaches may indeed require a neurological workup, but the family doctor is trained to also inquire about work-related stress, sleep hygiene, family dynamics, and signs of anxiety or depression. this holistic lens is what allows for the management of multimorbidity, not as a collection of discrete diseases, but as a unified clinical state affecting a single individual. the second cardinal feature is longitudinality, or continuity of care. the family doctor does not see an episode of illness but a life story. they care for the newborn, the adolescent, the young adult, the expectant parent, the mid-life professional, and the elderly individual, often within the same family unit. this long-term relationship is not a sentimental luxury; it is a powerful diagnostic and therapeutic tool. it builds deep trust, which in turn fosters open communication and adherence to treatment plans. it provides a rich historical context that can illuminate the meaning of new symptoms. a subtle change in cognitive function or energy level is far more likely to be detected by a doctor who has known the patient for a decade than by one meeting them for the first time. this continuous relationship is the bedrock upon which effective chronic disease management is built. a third feature is the function as a first contact and navigator within the healthcare system. the family doctor serves as the primary entry point for patients into the oftenbewildering complexity of modern healthcare. when a new symptom arises, the family doctor performs the initial assessment, triages the urgency, orders appropriate initial investigations, and manages the vast majority of presenting problems independently. for the minority of cases that require specialist input, the family doctor acts as a navigator and coordinator, referring to the most appropriate colleague, providing them with a comprehensive clinical background, and subsequently integrating the specialist's recommendations back into the patient's overall care plan. this gatekeeping role, when exercised effectively, is not about restricting access but about ensuring the right patient sees the right specialist at the right time, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 510 thereby enhancing efficiency, reducing unnecessary and costly investigations, and preventing fragmentation of care. the roles and functions that flow from these core features are multifaceted and expansive, extending far beyond the traditional image of a clinician writing prescriptions. the clinical role remains paramount, but its execution has evolved. diagnosis in the age of multimorbidity is less about identifying a single disease and more about understanding the interplay of multiple conditions and their collective impact on the patient's function and wellbeing. management is less about cure and more about optimization—optimizing medication regimens to minimize side effects and interactions, optimizing function through rehabilitation and lifestyle interventions, and optimizing quality of life by aligning medical care with the patient's personal goals. this requires a mastery of therapeutic communication, motivational interviewing, and the principles of behavior change science. closely linked is the role of health promoter and preventive medicine expert. in an era dominated by chronic diseases, most of which are heavily influenced by lifestyle factors, the most effective "treatment" is often prevention. the family doctor is on the front lines of this effort, providing evidence-based counseling on smoking cessation, nutrition, physical activity, alcohol consumption, and vaccination. they orchestrate screening programs for cancers, cardiovascular risk, and other conditions, interpreting the results in the context of the individual's overall risk profile and values. this preventive function is increasingly datadriven, utilizing risk calculation tools embedded in ehrs and, prospectively, ai-powered predictive analytics to identify patients at high risk before they become symptomatic, enabling pre-emptive intervention. perhaps the most critical emerging function is that of care coordinator and integrator. the patient with multiple chronic conditions typically interacts with a multitude of healthcare providers: several medical specialists, nurses, physiotherapists, occupational therapists, social workers, and community support services. the family doctor sits at the center of this network, ensuring that all parties are working from the same information and towards a common goal. they reconcile medications prescribed by different specialists to avoid dangerous interactions. they synthesize often-conflicting advice into a coherent, manageable plan for the patient. they serve as the central repository of the patient's medical narrative, preventing the care from devolving into a series of disconnected episodes. this coordinative function is a massive logistical and cognitive task, but it is essential for patient safety, quality of care, and the efficient use of finite healthcare resources. inextricably bound to this is the role of patient advocate. the healthcare system can be impersonal, bureaucratic, and intimidating. the family doctor advocates for their patient within this system, whether it is by writing letters to insurers to justify necessary treatments, facilitating access to social services, or ensuring the patient's voice is heard during hospitalizations. they champion the patient's interests and work to overcome systemic barriers to care. this advocacy extends to a broader, societal level, where family doctors, by virtue of their unique community-based perspective, can identify and speak out on public health issues affecting their patient population, from environmental hazards to gaps in local mental health services. the technological function is now a fundamental aspect of the role. proficiency with the ehr is a basic requirement, but it goes beyond data entry. it involves using clinical decision support systems to enhance diagnostic safety, leveraging population health management tools within the ehr to identify and proactively reach out to patients due for georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 511 preventive services, and engaging with patient portals to facilitate secure communication and patient access to their own health information. telehealth has become a permanent fixture, requiring skills in conducting effective virtual consultations, assessing patients remotely, and understanding the limitations of this medium. furthermore, family doctors must be prepared to engage with data from patient-owned devices, interpreting trends from wearable fitness trackers or home blood pressure monitors and integrating this patient-generated health data into the clinical record in a meaningful way. underpinning all these roles is the scholarly function. family medicine is a evidencebased discipline. the 21st-century family doctor cannot rely on knowledge acquired in medical school decades prior. they must be a lifelong learner, continuously engaging with the medical literature to stay abreast of the latest evidence in diagnosis, treatment, and prevention. furthermore, they contribute to this evidence base through practice-based research networks (pbrns), where data from primary care settings is used to answer clinical questions that are most relevant to the patients and communities they serve. this scholarly approach ensures that their practice remains current, effective, and accountable. the implementation of this evolved model faces significant challenges. the administrative burden associated with ehrs and billing requirements is a major source of professional burnout, diverting time and energy away from direct patient care. the prevailing fee-for-service payment models in many countries often reward volume and procedures over the cognitive, coordinative, and preventive work that is the family doctor's stock-in-trade. this creates a fundamental misalignment between what is valued and what is most valuable. there is a maldistribution of family doctors, with rural and underserved urban areas facing critical shortages. furthermore, the very nature of the work—dealing with undifferentiated problems, high levels of uncertainty, and complex psychosocial issues—is intrinsically stressful. without systemic support, these challenges can lead to burnout, attrition, and a recruitment crisis. addressing these challenges requires systemic and multifaceted solutions. payment reform is essential, moving from fee-for-service towards blended payment models that capitate or provide global budgets, while also offering financial incentives for achieving quality metrics, managing complex patients, and practicing in underserved areas. this values the outcomes of care—healthier populations, reduced hospitalizations, and higher patient satisfaction—over the sheer volume of services rendered. team-based care models, such as the patient-centered medical home (pcmh), offer a powerful antidote to burnout and inefficiency. in these models, the family doctor leads a team that may include nurse practitioners, physician assistants, nurses, clinical pharmacists, social workers, and care coordinators. this allows each professional to work to the top of their license, with the family doctor focusing on the most complex diagnostic and management tasks while the team handles routine follow-up, patient education, and care coordination. technology must be redesigned to serve the clinician, not hinder them. this means developing more intuitive ehr interfaces, streamlining documentation through voice recognition and ai-assisted scribing, and ensuring interoperability so that data flows seamlessly between different parts of the healthcare system. the future trajectory of family medicine will be shaped by several key trends. the integration of artificial intelligence will deepen, moving from simple decision support to more sophisticated applications. ai algorithms may soon be able to analyze a patient's entire ehr to predict their individual risk of developing a condition like diabetes within the next year, flag subtle patterns in diagnostic images that might be missed by the human eye, or suggest georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 512 personalized treatment plans based on a synthesis of the latest medical literature and the patient's unique genetic and clinical profile. the family doctor's role will be to interpret these ai-generated insights within the full context of the patient's life, applying wisdom to the raw power of data, and ensuring that care remains compassionate and person-centered. genomics and personalized medicine will also move from the specialist realm into primary care. as genetic testing becomes more affordable and widespread, family doctors will be increasingly called upon to order appropriate tests, interpret their results for common conditions, and counsel patients on their implications for their health and that of their family members. the management of chronic diseases will become increasingly precise, tailored to an individual's genetic makeup. the concept of the "medical home" will expand into a "health home," further integrating mental and behavioral health, oral health, and social services into primary care practice, formally recognizing the inextricable link between health and social determinants like housing, food security, and education. the scientific talk on the key issue aspects of the family doctor in the 21st century reveals a profession in the midst of a profound and necessary renaissance. the forces of demographic change, technological disruption, and evolving patient expectations have not made the family doctor obsolete; they have made this role more complex, more challenging, and more indispensable than ever before. the features of the modern family doctor—holistic, continuous, and person-centered—are the precise antidote to the fragmentation and impersonality that modern healthcare systems can produce. their functions have expanded from clinician to include integrator, navigator, technologist, and health advocate. the challenges of burnout, payment models, and workforce distribution are real and urgent, but they are solvable through deliberate policy, payment reform, and the adoption of sustainable team-based models of care. the family doctor remains the cornerstone of an effective, efficient, equitable, and humane healthcare system. by embracing their evolved role and function, they can ensure that as medicine advances with ever-greater technological sophistication, it never loses its human heart, its compassionate core, and its enduring focus on the whole person, embedded within their family and community, across the entire continuum of life. conclusions the scientific discourse on the evolution of the family doctor reveals a role that is not diminishing in relevance but is undergoing a necessary and profound transformation to meet the complexities of modern healthcare. the conclusions of this analysis can be synthesized into several core tenets: the paradoxical synthesis is the new identity: the 21st-century family doctor is defined by a synthesis of seemingly opposing roles. they must be both a high-tech diagnostician, leveraging ai and data analytics, and a high-touch healer, providing empathetic, continuous care. they are both a generalist with a broad scope of practice and a precisionist tailoring care to the individual's unique context. this ability to integrate technology with humanity, and population data with personal narrative, constitutes the new, essential expertise of the field. the core principles are non-negotiable, but their application is evolving: starfield's pillars of primary care—first contact, longitudinality, comprehensiveness, and coordination—remain the immutable foundation of the discipline. however, their execution has changed dramatically. coordination now involves navigating a digital georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 513 ecosystem and leading interprofessional teams. comprehensiveness means managing multimorbidity and polypharmacy, not just a wide range of diseases. longitudinality is maintained through a blend of in-person and telehealth consultations. the principles are enduring, but the methods are modern. the system navigator and integrator role is indispensable: as healthcare becomes increasingly specialized and fragmented, the value of the family doctor as the central hub and coordinator of care has skyrocketed. their unique position, holding the whole-patient view across time and specialties, is critical for preventing errors, reducing unnecessary care, ensuring patient safety, and aligning medical interventions with patient goals. this integrator function is a primary source of value creation within healthcare systems. technology is a powerful tool, but the relationship is the cornerstone: digital health technologies, from ehrs to ai, are transformative tools that can enhance efficiency, safety, and access. however, they also pose significant risks, including administrative burden, burnout, and the potential to erode the clinician-patient relationship. the conclusion is that technology must be designed and implemented to augment, not replace, the human interaction that remains the essential therapeutic agent in medicine. the family doctor's role as a curator of information and a guide through digital noise is more important than ever. addressing burnout is a prerequisite for system survival: the epidemic of burnout among family doctors is not merely an individual or occupational hazard; it is a direct threat to healthcare system resilience. the exodus of experienced practitioners and the difficulty in recruiting new ones are symptoms of systemic failures. therefore, investing in physician well-being—through team-based care models, streamlined workflows, intelligent technology, and supportive leadership—is not an altruistic goal but a strategic imperative for maintaining a functional primary care infrastructure. the future is interprofessional and team-based: the model of the solitary physician is obsolete. effectively addressing the needs of patients with multimorbidity, social complexities, and preventive care requirements necessitates an interprofessional team. the family doctor's function evolves to that of a team leader and conductor, leveraging the skills of nurses, pharmacists, social workers, and care coordinators to provide comprehensive, continuous, and coordinated care. success is measured by the effectiveness of the team, not the productivity of the individual. investment in primary care is investment in system-wide health: the evidence remains clear: health systems built on a strong primary care foundation achieve better health outcomes, greater equity, and higher efficiency at a lower cost. supporting the evolved role of the family doctor through aligned policy, sustainable financing models (like value-based payments), and medical education reform is the most effective strategy for creating sustainable, resilient, and equitable healthcare systems for the future. in essence, the family doctor has evolved from a simple first-contact provider to a complex systems thinker, a master of complexity, and the guardian of whole-person care in a fragmented world. their role is more challenging, more necessary, and more valuable than ever before. the future of health depends not on sidelining this generalist role, but on embracing, empowering, and championing it. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 514 recommendations to ensure the family doctor can fulfill their critical role in modern healthcare systems, a multifaceted strategy is required. the following recommendations are directed at policymakers, healthcare administrators, educational institutions, and the profession itself. adopt and fund value-based payment models: move away from purely volume-based (fee-for-service) reimbursement. develop and implement blended payment models that financially reward outcomes tied to the core functions of family medicine, such as care coordination, managing patient panels, achieving quality metrics for chronic disease, and reducing hospital readmissions. this aligns funding with the value family doctors create. invest in interprofessional team infrastructure: provide dedicated funding for the creation and maintenance of interprofessional primary care teams. this includes supporting the salaries of clinical pharmacists, social workers, mental health professionals, and nurse practitioners integrated within primary care practices, enabling true team-based care. fund digital health transformation intelligently: allocate resources not just for the purchase of technology, but for its optimal implementation. this includes funding for: usability improvement: incentivizing ehr vendors to improve user experience and interoperability. workflow redesign: supporting practices to hire it support or workflow consultants to integrate technology efficiently. digital equity programs: ensuring telehealth and digital tools do not exacerbate inequities by funding internet access and digital literacy programs for vulnerable populations. support workforce development and distribution: address geographic maldistribution through loan forgiveness programs and financial incentives for family doctors who work in rural and underserved urban areas. fund more residency positions in family medicine to meet growing demand. prioritize physician well-being and prevent burnout: actively implement strategies from the "quadruple aim." this includes: protecting clinical time: reducing administrative burdens by providing scribes or administrative support to handle tasks like documentation and inbox management. promoting flexibility: creating flexible work schedules and job-sharing opportunities to improve work-life balance. fostering a culture of wellness: encouraging open discussion about burnout, providing access to mental health resources, and celebrating team successes. champion team-based care models: clearly define roles and responsibilities within the interprofessional team. implement daily huddles and structured communication channels to ensure seamless collaboration and allow family doctors to work at the top of their license, focusing on complex medical decision-making. leverage data for proactive population health: use ehr data and analytics to identify patient populations needing preventive care or those at high risk of hospitalization. empower care coordinators and nurses to conduct proactive outreach, facilitating a shift from reactive to proactive care. modernize the curriculum: ensure training reflects the modern reality of family medicine by integrating core competencies in: digital health: training on telehealth best practices, interpreting patient-generated health data, and understanding the principles of ai in clinical decision support. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 515 complexity management: formal education in managing multimorbidity, polypharmacy, and the principles of deprescribing. quality improvement and leadership: teaching skills in practice transformation, team leadership, and systems thinking. advanced communication: enhancing training in shared decision-making, goals-of-care conversations, and managing health misinformation. strengthen training in community and social medicine: expand rotations that expose trainees to the social determinants of health and community resources. train future family doctors to be effective advocates for their patients and communities. promote primary care as a career choice: actively recruit and mentor medical students into family medicine, highlighting its intellectual challenge, relational depth, and critical system role. provide strong faculty role models who embody the modern, fulfilled family doctor. embrace leadership and advocate for change: individual clinicians should seek leadership roles within their practices, hospitals, and communities to advocate for policies that support primary care. professional bodies (e.g., wonca, aafp, rcgp) must vigorously lobby governments and payers for better funding and policy support. commit to lifelong learning and adaptation: actively engage in continuous professional development to stay abreast of technological advancements, new care models, and evolving evidence. cultivate a mindset of adaptability and continuous improvement. define and articulate your value: clearly communicate the unique value of comprehensive, continuous, and coordinated care to patients, colleagues, and policymakers. demonstrate how the family doctor’s role is essential for cost-effective, high-quality healthcare. protect the therapeutic relationship: consciously guard the patient-doctor relationship against the pressures of technology and productivity. use technology as a tool to enhance, not replace, human connection. prioritize communication and empathy in every patient encounter. by implementing these recommendations, all stakeholders can contribute to a healthcare ecosystem where the family doctor is empowered, supported, and valued as the indispensable keystone of a sustainable and effective 21st-century health system. references 1. star field b. is primary care essential? lancet. 2014 oct 22;344(8930):1129-33. 2. world health organization. declaration of alma-ata. international conference on primary health care; 1978 sep 6-12; alma-ata, ussr. 3. world organization of family doctors (wonca). the european definition of general practice / family medicine. wonca europe; 2011. 4. mcwhinney ir. why we need a new clinical method. in: stewart m, brown jb, weston ww, mcwhinney ir, mcwilliam cl, freeman tr, editors. patient-centered medicine: transforming the clinical method. abingdon: radcliffe medical press; 1995. p. 1-19. 5. heath i. the mystery of general practice. london: the nuffield trust; 1995. 6. green la, fryer ge jr, yawn bp, lanier d, dovey sm. the ecology of medical care revisited. n engl j med. 2001 jun 28;344(26):2021-5. 7. stange kc. the generalist approach. ann fam med. 2010 jan-feb;8(1):1-2. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 516 8. reeves s, pelone f, harrison r, goldman j, zwarenstein m. interprofessional collaboration to improve professional practice and healthcare outcomes. cochrane database syst rev. 2017 jun 22;6(6):cd000072. 9. bodenheimer t, sinsky c. from triple to quadruple aim: care of the patient requires care of the provider. ann fam med. 2014 nov-dec;12(6):573-6. 10. shanafelt td, boone s, tan l, dyrbye ln, sotile w, satele d, et al. burnout and satisfaction with work-life balance among us physicians relative to the general us population. arch intern med. 2012 oct 8;172(18):1377-85. 11. sinsky c, colligan l, li l, prgomet m, reynolds s, goeders l, et al. allocation of physician time in ambulatory practice: a time and motion study in 4 specialties. ann intern med. 2016 dec 6;165(11):753-60. 12. østbye t, yarnall ks, krause km, pollak ki, gradison m, michener jl. is there time for management of patients with chronic diseases in primary care? ann fam med. 2005 mayjun;3(3):209-14. 13. barnett k, mercer sw, norbury m, watt g, wyke s, guthrie b. epidemiology of multimorbidity and implications for health care, research, and medical education: a crosssectional study. lancet. 2012 jul 7;380(9836):37-43. 14. boyd cm, darer j, boult c, fried lp, boult l, wu aw. clinical practice guidelines and quality of care for older patients with multiple comorbid diseases: implications for pay for performance. jama. 2005 aug 10;294(6):716-24. 15. scott ia, hilmer sn, reeve e, potter k, le couteur d, rigby d, et al. reducing inappropriate polypharmacy: the process of deprescribing. jama intern med. 2015 may;175(5):827-34. 16. wagner eh, austin bt, von korff m. organizing care for patients with chronic illness. milbank q. 1996;74(4):511-44. 17. coleman k, austin bt, brach c, wagner eh. evidence on the chronic care model in the new millennium. health aff (millwood). 2009 jan-feb;28(1):75-85. 18. barry mj, edgman-levitan s. shared decision making--pinnacle of patient-centered care. n engl j med. 2012 mar 1;366(9):780-1. 19. elwyn g, frosch d, thomson r, joseph-williams n, lloyd a, kinnersley p, et al. shared decision making: a model for clinical practice. j gen intern med. 2012 oct;27(10):13617. 20. mead n, bower p. patient-centredness: a conceptual framework and review of the empirical literature. soc sci med. 2000 oct;51(7):1087-110. 21. emanuel ej, emanuel ll. four models of the physician-patient relationship. jama. 1992 apr 22-29;267(16):2221-6. 22. topol ej. deep medicine: how artificial intelligence can make healthcare human again. new york: basic books; 2019. 23. coiera e. guide to health informatics. 3rd ed. boca raton: crc press; 2015. 24. meyer and, giardina td, spitzmueller c, shahid u, scott tmt, singh h. patient perspectives on the usefulness of an artificial intelligence-assisted symptom checker: crosssectional survey study. j med internet res. 2020 jan 30;22(1):e14679. 25. monaghesh e, hajizadeh a. the role of telehealth during covid-19 outbreak: a systematic review based on current evidence. bmc public health. 2020 aug 1;20(1):1193. 26. doraiswamy s, abraham a, mamtani r, cheema s. use of telehealth during the covid19 pandemic: scoping review. j med internet res. 2020 dec 1;22(12):e24087. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 517 27. porter me, lee th. the strategy that will fix health care. harv bus rev. 2013 oct;91(12):50-70. 28. berwick dm, nolan tw, whittington j. the triple aim: care, health, and cost. health aff (millwood). 2008 may-jun;27(3):759-69. 29. nutting pa, crabtree bf, miller wl, stange kc, stewart e, jaén c. transforming physician practices to patient-centered medical homes: lessons from the national demonstration project. health aff (millwood). 2011 mar;30(3):439-45. 30. kringos ds, boerma wgw, hutchinson a, van der zee j, groenewegen pp. the breadth of primary care: a systematic literature review of its core dimensions. bmc health serv res. 2010;10:65. 31. ferrer rl, hambidge sj, maly rc. the essential role of generalists in health care systems. ann intern med. 2005 oct 18;143(8):617-8. 32. gawande a. being mortal: medicine and what matters in the end. new york: metropolitan books; 2014. 33. murray sa, kendall m, mitchell g, moine s, amblàs-novellas j, boyd k. palliative care from diagnosis to death. bmj. 2017 mar 8;356:j878. 34. saultz jw. defining and measuring interpersonal continuity of care. ann fam med. 2003 sep-oct;1(3):134-43. 35. haggerty jl, reid rj, freeman gk, starfield bh, adair ce, mckendry r. continuity of care: a multidisciplinary review. bmj. 2003 nov 22;327(7425):1219-21. 36. zulman dm, asch sm, martins sb, kerr ea, hoffman bb, goldstein mk. quality of care for patients with multiple chronic conditions: the role of comorbidity interrelatedness. j gen intern med. 2014 mar;29(3):529-37. 37. britten n, stevenson fa, barry ca, barber n, bradley cp. misunderstandings in prescribing decisions in general practice: qualitative study. bmj. 2000 feb 19;320(7233):484-8. 38. epstein rm, street rl jr. the values and value of patient-centered care. ann fam med. 2011 mar-apr;9(2):100-3. 39. christensen cm, grossman jh, hwang j. the innovator's prescription: a disruptive solution for health care. new york: mcgraw-hill; 2009. 40. detsky as, gauthier sr, fuchs vr. specialization in medicine: how much is appropriate? jama. 2012 may 2;307(17):1851-2. 41. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 42. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 43. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 518 [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 44. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 45. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 46. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 47. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs 2024 ;6(4):263-90. 48. relling, mary v., and william e. evans. 2015. “pharmacogenomics in the clinic.” nature 526 (7573): 343–50. 49. sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, giorgobiani m, ratiani l. manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. jecmg [internet]. 2023 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];(4):52-7. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/2413. 50. sulashvili, nodar, irine pkhakadze, margarita beglaryan, ia egnatievi, manana giorgobiani, luiza gabunia, nana gorgaslidze, magda davitashvili, ada (adel) tadevosyan, and lali patsia. 2025. “the scientific discussion of key issue aspects of modern advancing innovation of learning and teaching methods and pedagogical approaches in higher education institutions in medical educational study programs directions globally in general”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.12. 51. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, levan ratiani, and marina giorgobiani. 2023. “the singularities of temozolomide pharmacotherapeutic effects in brain tumor therapeutic applications”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):62-66. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 519 52. sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, irine zarnadze, et al. 2023. “the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):57-62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15. 53. kvizhinadze, natia, nino intskirveli, david topuria, nana dughashvili, and nodar sulashvili. 2023. “gsp and its features in medical and pharmaceutical institutions ”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):17-19. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.03. 54. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, naira chichoyan, marina giorgobiani, irine zarnadze, and shalva (davit) zarnadze. 2022. “the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.09. 55. sulashvili , nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, marina giorgobiani, irine zarnadze, and shalva (davit) zarnadze. 2022. “the scientific discussion of specificities of pharmacist occupational and higher medicalpharmaceutical educational manifestation outlooks in georgia”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.08. 56. gorgaslidze, nana, shafiga topchiyeva, marina giorgobiani, and nodar sulashvili. 2022. “the impact of pharmaceutical marketing on the society and individual patient and its specification of handling”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.07. 57. gorgaslidze, nana, and nodar sulashvili. 2022. “the features of the pharmaceutical market and its outlooks in georgia”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.06. 58. nana gorgaslidze, nodar sulashvili, marina giorgobiani, tea zarkua, nana dugashvili. the features of inspection and monitoring framework for professional safety, sanitary, bioecological, preventive and hygienic novel requirement issues of pharmaceutical organizations in the context of the covid-19 pandemic in georgia. jecmg [internet]. 2021 oct. 19 [cited 2025 jul. 12];(5-6):42-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/576. 59. sulashvili, nodar, artashes aznauryan, anna ter-markosyan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, irine zarnadze, bagrat yenokyan, et al. 2021. “modern scientific discussion of specificites of the role, achievements, innovations, professional and georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 520 enhancement prospects of pharmacists in the context of the development of health care sector globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 5-6 (october):38-41. https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/575. 60. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, luiza gabunia, levan ratiani, shorena khetsuriani, vira kravchenko, igor seniuk, marina giorgobiani, natia kvizhinadze, and marika sulashvili. 2024. “manifestation of the particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):119-21. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 61. sulashvili, nodar, sharon fernando, awad el-hakeem, luiza gabunia, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, lali patsia, natia kvizhinadze, and marika sulashvili. 2025. “closed-loop cardiopulmonary bypass systems with real-time monitoring and pharmacotherapy strategies: innovations, outcomes, clinical impact and future directions in general”. georgian scientists 7 (2):381-419. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.36. 62. sulashvili n, jadhav rd, beglaryan m, gabunia l, gorgaslidze n, alavidze n, et al. the scientific discussion of key issue aspects of immunopathogenesis and pharmacological properties and profiles in relation to adverse drug reactions challenges, focus on multidimensional drug-induced eosinophilia and systemic syndrome. gs [internet]. 2025 jul. 11 [cited 2025 jul. 12];7(3):141-79. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3919. 63. sulashvili, nodar, nato alavidze, maka buleishvili, vira kravchenko, marika sulashvili, igor seniuk, tamar okropiridze, marina giorgobiani, lela grigolia, and kakhaber robakidze. 2025. “the manifestation of key issue features of global perspectives on innovative teaching and learning approach strategies in higher medical education: advancing studentcentered practices, technology integration and competencybased frameworks ”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.11. 64. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, tea zarkua, marina giorgobiani, nana peikrishvili, and marika sulashvili. 2024. “the manifestation of characteristics, opportunities and challenges of electronic systems and digital intelligence using in pharmaceutical services”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):122-25. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.33. 65. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs [internet]. 2024 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214. 66. sulashvili, nodar, udgam yaduvanshi, mohini yadav, luiza gabunia, ketevan ghambashidze, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, et al. 2025. “the scientific georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 521 discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function”. junior researchers 3 (1):28-68. https://doi.org/10.52340/jr.2025.03.01.02. 67. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 jul. 12];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 68. goodyear-smith f, bazemore a, coffman m, fortier r, howe a, kidd m, et al. research and the future of primary care. lancet. 2018 aug 4;392(10144):432-3. 69. willink a, isenberg sr, cherlin ej, bradley eh. training family physicians and general internists to provide palliative care: a review of the literature. palliat med. 2016 jun;30(6):533-9. 70. ghorob a, bodenheimer t. sharing the care to improve access to primary care. n engl j med. 2012 may 24;366(21):1955-7. 71. dixon-woods m, amalberti r, goodman s, bergman b, glasziou p. problems and promises of innovation: why healthcare needs to rethink its love/hate relationship with the new. bmj qual saf. 2011 dec;20 suppl 1:i47-51. 72. zulman dm, chee cp, wagner th, yoon j, cohen dm, holmes th, et al. multimorbidity and healthcare utilisation among high-cost patients in the us veterans affairs health care system. bmj open. 2015 apr 15;5(4):e007771. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 522 georgian scientists vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.30 the manifestation of scientific discussion on new antiretroviral medicines: a comprehensive analysis of classification, clinical use, features, mechanisms, pharmacology and toxicities in general nodar sulashvili1, udgam yaduvanshi2, nirjhar yaduvanshi3, mohini yadav4, elene abzianidze5, naira chichoyan6, luiza gabunia7, nana gorgaslidze8, nato alavidze9, nino abuladze10, ketevani gabunia11, natia kvizhinadze12, igor seniuk13, marika sulashvili14, tamar okropiridze15, lela grigolia16, kakhaber robakidze17, marina giorgobiani18, irine zarnadze19, shalva (davit) zarnadze20 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; professor of pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; email: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 3. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 4. md student of medical doctor degree program of international school of medicine at alte university; tbilisi, georgia; 5. phd, doctor of biological sciences, academician, emeritus professor of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; https://orcid.org/0000-0002-1140-7688; tbilisi, georgia. 6. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of yerevan state medical university after mkhitar heratsi, head of the department of pharmacognosy, yerevan, armenia. https://orcid.org/0000-0003-3905-3372 7. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 8. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-4563-5224 9. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. professor, dean faculty of medicine at east european university, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0001-6695-5924 10. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-2189-7470 11. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of akaki tsereteli state university, faculty of medicine, department of pharmacy, kutaisi, georgia. https://orcid.org/0000-0002-5857-6593; 12. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of social and clinical pharmacy; tbilisi, georgia. 13. phd, doctor of pharmaceutical sciences, dean of faculty of pharmacy at national university of pharmacy of ukraine, associate professor of biological chemistry department at national university of pharmacy of ukraine, https://orcid.org/0000-0003-3819-733; kharkiv, ukraine. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 523 14. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics, invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 15. md, phd, doctor medical sciences, professor of the division of dentistry of international school of medicine at alte university; professor of teaching university geomedi, invited professor of dentistry department of the school of health sciences at the university of georgia, tbilisi, georgia. 16. md, phd, doctor of medical sciences, professor of faculty of medicine at caucasus international university; tbilisi, georgia; 17. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of faculty of medicine at caucasus international university; doctor-professor of national health center named after academician o. gudushauri; tbilisi, georgia; 18. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, faculty of public health; department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-06865227 19. md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 20. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract the therapeutic landscape for human immunodeficiency virus (hiv) infection has undergone a profound and revolutionary transformation over the past four decades. from a universally fatal diagnosis to a manageable chronic condition, this evolution is fundamentally anchored in the relentless innovation of antiretroviral therapy (art). the scientific discourse surrounding new antiretroviral medicines represents a dynamic and critical nexus of virology, pharmacology, medicinal chemistry, and clinical medicine. this discourse manifests not as a singular event but as a continuous, multi-faceted process that scrutinizes every aspect of a drug's journey from molecular concept to clinical cornerstone. this abstract aims to synthesize the core elements of this scientific discussion, focusing on the classification, clinical applications, and distinctive features, mechanisms of action, pharmacological profiles, therapeutic effects, and associated toxicities of the newest generation of anti-hiv agents. the evolution of art has progressively shifted from merely suppressing viral replication to emphasizing long-term tolerability, adherence-friendly regimens, and the mitigation of cumulative toxicities, goals that are directly addressed by these novel compounds. the classification of antiretroviral drugs has traditionally been based on their molecular target within the hiv replication cycle. the newest agents both reinforce and expand this taxonomic structure. the established classes—nucleoside reverse transcriptase inhibitors (nrtis), non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors (nnrtis), protease inhibitors (pis), integrase strand transfer inhibitors (instis), entry inhibitors (including ccr5 antagonists and post-attachment inhibitors), and pharmacokinetic enhancers (e.g., cobicistat)—remain relevant. however, the most significant recent advancements have emerged within the insti class and have pioneered entirely new mechanisms, most notably with the advent of attachment inhibitors and capsid inhibitors. the scientific discussion on classification is no longer static; it now actively debates the placement of novel agents with multi-modal mechanisms, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 524 questioning whether traditional silos are sufficient or if a new, more nuanced system based on mechanism and genetic barrier to resistance is required. the clinical use of new antiretrovirals is dictated by the overarching goals of modern hiv management: achieving and maintaining virological suppression (hiv-1 rna <50 copies/ml), restoring and preserving immunological function (increasing cd4+ t-cell count), reducing hiv-associated morbidity and mortality, and preventing hiv transmission. newer drugs are integral to first-line therapy, treatment simplification, and the management of highly treatment-experienced patients with multidrugresistant virus. the scientific conversation here is vibrant, centering on the comparative efficacy of new regimens, often head-to-head clinical trials pitting established gold standards against newer contenders. for instance, the debate around second-generation instis like dolutegravir and bictegravir versus first-generation agents like elvitegravir and raltegravir focuses on superior resistance profiles and higher genetic barriers to resistance. furthermore, the development of longacting injectable formulations, such as the combination of the novel insti cabotegravir and the nnrti rilpivirine, has ignited discussion on their use as maintenance therapy, potentially replacing daily oral regimens and addressing adherence challenges, a paradigm shift in clinical practice. introduction the human immunodeficiency virus (hiv) pandemic stands as one of the most profound public health challenges in modern history, a complex saga of scientific discovery, societal struggle, and medical innovation. from its initial identification in the early 1980s as a mysterious and invariable fatal agent causing acquired immunodeficiency syndrome (aids), hiv has been transformed into a manageable chronic condition through the revolutionary development of antiretroviral therapy (art). this journey, spanning over four decades, represents a triumph of biomedical research and global health mobilization. the introduction of combination art in the mid-1990s, often referred to as the "lazarus effect" for its ability to bring patients back from the brink of death, marked the end of the epidemic's darkest chapter. however, this was not a conclusion but a new beginning—the commencement of an ongoing evolution towards ever more effective, tolerable, and user-friendly therapeutics. the landscape of hiv treatment is now undergoing its most radical transformation since the advent of combination therapy itself, propelled by a new generation of antiretroviral agents that challenge long-held paradigms and offer unprecedented hope for the future. the historical context of hiv treatment is essential for appreciating the magnitude of current advancements. the first decade of the epidemic was characterized by fear, uncertainty, and therapeutic nihilism. the approval of zidovudine (azt) in 1987 offered a glimmer of hope, but it was short-lived as the virus rapidly developed resistance to the single agent. the true turning point arrived with the development of protease inhibitors and the concept of highly active antiretroviral therapy (haart) in 1996. this strategy of combining drugs from at least two different classes— typically a protease inhibitor or a non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor paired with nucleoside reverse transcriptase inhibitors—produced dramatic and sustained suppression of viral replication. mortality rates plummeted, and hospitals wards that were once filled with dying patients began to empty. yet, this first generation of combination therapy came at a steep cost. regimens were notoriously complex, involving dozens of pills taken at precise times with strict dietary restrictions. the toxicities were severe and often debilitating: peripheral neuropathy, pancreatic toxicity, severe lipodystrophy (redistribution of body fat), dyslipidemia, and georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 525 mitochondrial damage became common features of long-term survival, constant reminders of the disease and its treatment. the subsequent years were characterized by a process of refinement and simplification. the goals of art expanded from achieving mere survival to ensuring a good quality of life. the development of fixed-dose combinations (fdcs) consolidated multiple drugs into a single tablet, drastically reducing pill burden. the pharmacological classes diversified with the introduction of entry inhibitors, integrase strand transfer inhibitors (instis), and ccr5 antagonists, providing new mechanisms to attack the virus and salvage treatment for those with resistant virus. the toxic profile of drugs improved significantly; tenofovir disoproxil fumarate (tdf) replaced older, more toxic nrtis like stavudine and zidovudine, and newer protease inhibitors required less potent boosting agents. the treatment paradigm shifted towards earlier initiation of therapy, reinforced by seminal studies like start and temprano, which demonstrated that immediate treatment upon diagnosis improved individual health outcomes and reduced transmission risk at a population level. this era established the principle of "undetectable = untransmittable" (u=u), a powerful concept that dismantles stigma and recasts art as a primary tool for hiv prevention. despite these remarkable strides, significant challenges persisted. adherence to daily oral therapy remains a barrier for some, leading to virological failure and the potential development of resistance. long-term toxicities, though less severe, continued to pose risks for an aging population of people living with hiv, including cardiovascular, renal, and bone diseases. furthermore, the specter of stigma, though challenged by u=u, remained intertwined with the daily act of taking hiv medication. for the heavily treatment-experienced population with multidrug-resistant virus, therapeutic options became increasingly limited and complex. it is within this context that the latest revolution in antiretroviral therapy is unfolding—a revolution driven not by incremental change, but by fundamental leaps in drug design, delivery, and mechanism of action. the newest generation of antiretroviral medicines is characterized by several defining features that collectively address the lingering limitations of previous regimens. first is the pursuit of unprecedented potency and a high genetic barrier to resistance. second-generation instis, such as dolutegravir and bictegravir, bind more tightly to their target and require multiple mutations for the virus to develop resistance, making virological failure a rare event. this robustness offers a more forgiving platform for treatment, enhancing its durability. second is the optimization of safety and tolerability profiles. the development of tenofovir alafenamide (taf), a prodrug of tenofovir, delivers effective antiviral activity while significantly reducing exposure in the kidneys and bones, thereby mitigating the risks of renal impairment and osteoporosis that were associated with tdf. this focus on long-term organ health is critical for managing hiv as a chronic condition over a lifetime. perhaps the most paradigm-shifting advancement is the move towards long-acting formulations. the successful development and approval of long-acting injectable cabotegravir and rilpivirine, administered every one or two months, represents a quantum leap in treatment modality. this approach fundamentally decouples hiv management from daily pill-taking, addressing issues of adherence, stigma, and quality of life in a way that was previously unimaginable. concurrently, the frontier of drug discovery has expanded to include entirely novel mechanisms of action that attack the virus at new vulnerabilities. capsid inhibitors, such as lenacapavir, disrupt the virus's protective shell at multiple stages of its life cycle, offering a powerful new option for patients georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 526 with extensive drug resistance. furthermore, the exploration of broadly neutralizing antibodies (bnabs) and immune-based therapies opens new avenues not just for treatment, but for potential strategies aimed at long-term remission or a functional cure. however, the introduction of these groundbreaking technologies occurs against a backdrop of profound and persistent global inequity. the brilliant promise of long-acting injectables and novel agents stands in stark contrast to the reality in many lowand middle-income countries (lmics), where health systems still struggle to provide consistent access to even the most basic oral regimens. the challenges of cost, cold-chain storage, healthcare infrastructure, and training present formidable barriers to the equitable global rollout of these advanced therapies. this disparity risks creating a two-tiered system of hiv care: one for the wealthy with access to the most modern, convenient treatments, and another for the poor, reliant on older technologies. furthermore, these new therapies bring their own unique challenges, such as the management of novel side effects like weight gain associated with instis and the logistical complexities of managing the long "tail" of drug activity after an injection is administered, which can foster resistance if a patient is lost to follow-up. this paper will provide a comprehensive examination of this new era in antiretroviral therapy. it will delve into the detailed classification and sophisticated mechanisms of action that define these novel agents, explaining how their unique pharmacological properties translate into clinical benefits. the discussion will explore the robust clinical trial data that underpins their efficacy, positioning them within modern treatment guidelines and algorithms. a thorough analysis of their pharmacological profiles—including absorption, distribution, metabolism, and excretion— will be presented to elucidate their dosing schedules and interaction potentials. the review will also provide an honest and critical appraisal of their effects and toxicities, balancing their remarkable benefits against emerging safety signals like weight gain and neuropsychiatric effects. finally, the paper will confront the pressing socio-economic and ethical implications of these advancements, addressing the urgent need for strategies to ensure that the miracles of modern science do not become the exclusive privilege of the few, but are mobilized to achieve the ultimate goal of ending the aids epidemic for everyone, everywhere. this introduction sets the stage for a deep dive into the science, medicine, and policy of the most exciting and promising chapter in the history of hiv treatment. the management of human immunodeficiency virus infection has undergone a transformation so profound that it stands as one of the most remarkable success stories in modern medicine. from a once uniformly fatal diagnosis to a chronic, manageable condition, this evolution has been propelled by an unwavering scientific endeavor to understand the intricate biology of the virus and to develop therapeutic agents that precisely disrupt its life cycle. the early era of antiretroviral therapy, characterized by monotherapies with high pill burdens, severe toxicities, and transient efficacy, has given way to a new epoch defined by highly potent, well-tolerated, and simplified treatment regimens. this paradigm shift is anchored in the continuous discovery and development of new antiretroviral medicines, each belonging to distinct pharmacological classes that target specific vulnerabilities of hiv. the scientific discussion surrounding these new agents is multifaceted and dynamic, reflecting a deep and nuanced understanding of virology, pharmacology, and clinical medicine. it encompasses a rigorous process of classification based on molecular mechanism, a detailed georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 527 examination of their unique pharmacologic features, and a critical appraisal of their place in clinical practice through evidence-based guidelines. furthermore, this discourse must contend with the dual aspects of their effects: the profound benefits of sustained virologic suppression and immune reconstitution, and the spectrum of potential toxicities, which range from acute adverse events to long-term metabolic complications. the ongoing challenge of drug resistance necessitates a vigilant surveillance of mutational patterns and informs the strategic sequencing of therapeutic options. this article aims to manifest this comprehensive scientific discussion, exploring the classification, clinical use, features, mechanism of action, pharmacology, and the delicate balance between effects and toxicities that define the current and future landscape of new anti-hiv medicines. the features of new antiretroviral medicines are meticulously engineered to overcome the limitations of their predecessors. key characteristics dominating scientific evaluation include: high potency: achieving deep and rapid virological suppression at low doses. high genetic barrier to resistance: requiring multiple mutations for the virus to significantly reduce susceptibility, a hallmark of drugs like dolutegravir and bictegravir. improved safety and tolerability profiles: designed to minimize off-target effects and chronic toxicities associated with older drugs (e.g., mitochondrial toxicity with older nrtis, dyslipidemia with pis). favorable pharmacokinetics: offering long half-lives that permit once-daily dosing and forgive occasional missed doses, enhancing adherence. some are engineered to be boosed by pharmacoenhancers without the food requirements of older agents. low drug-drug interaction potential: reducing complex interaction profiles, especially with comedications for common comorbidities, a critical feature in an aging hiv-positive population. formulation advancements: including fixed-dose combinations (fdcs) that consolidate entire regimens into a single tablet (e.g., biktarvy®: bictegravir/emtricitabine/tenofovir alafenamide) and long-acting injectables that provide months of coverage. the mechanism of action is the foundational pillar upon which each drug is built, and for new agents, it often involves refined inhibition or entirely novel targets. the insti class exemplifies refinement. while all instis block the integration of viral dna into the host genome, secondgeneration instis like dolutegravir bind more tightly to the integrase enzyme and demonstrate slower dissociation kinetics, contributing to their superior resistance profile. in stark contrast, the newest classes of drugs unveil novel viral vulnerabilities. fostemsavir, an attachment inhibitor, binds to the envelope glycoprotein gp120 on the virus surface, preventing its initial interaction with the cd4 receptor on the host cell—the very first step of infection. lenacapavir, the first-in-class capsid inhibitor, represents a monumental leap. it exhibits a multi-stage mechanism: it disrupts the capsid core, interfering with both the nuclear import of viral dna and the assembly and maturation of new virions. this novel target makes it a powerful option for heavily treatment-experienced patients and is being studied in long-acting formulations. the scientific discussion around mechanism is deeply intertwined with resistance profiling, using structural biology and virological assays to understand how mutations confer resistance and to inform the development of nextgeneration inhibitors. the pharmacological profile—encompassing pharmacokinetics (what the body does to the drug) and pharmacodynamics (what the drug does to the body)—is a critical area of intense research and georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 528 debate. for new antiretrovirals, the focus is on optimizing absorption, distribution, metabolism, and excretion (adme) properties. a prime example is the development of tenofovir alafenamide (taf), a prodrug of tenofovir. compared to its predecessor, tenofovir disoproxil fumarate (tdf), taf is more stable in plasma, leading to more efficient intracellular delivery of the active metabolite, significantly higher lymphatic and tissue concentrations, and markedly lower systemic exposure. this translates into a vastly improved renal and bone safety profile. the discussion also extensively covers drug-drug interactions (ddis), particularly for agents metabolized by cytochrome p450 enzymes or acting as inducers/inhibitors of these enzymes. newer drugs like dolutegravir and bictegravir have a lower ddi potential than older pis and nnrtis, simplifying co-administration with drugs for tuberculosis, hypertension, or mental health conditions. therapeutic drug monitoring (tdm) and studies in special populations (hepatic/renal impairment, pregnant women) are essential components of this pharmacological discourse, ensuring safe and effective use across diverse patient demographics. the effects of new antiretrovirals are demonstrably positive, driving the success of modern art. the primary effect is potent and durable virological suppression, which is the direct catalyst for the secondary effects: immune reconstitution (recovery of cd4+ t-cell counts) and a dramatic reduction in aids-defining illnesses and mortality. beyond these fundamental outcomes, newer agents contribute to significant qualitative improvements in patient lives. simplified, well-tolerated regimens reduce pill burden and treatment fatigue. the improved metabolic profiles lessen the risk of non-aids-defining comorbidities such as cardiovascular, renal, and bone diseases, which now represent a major focus of long-term care. perhaps one of the most profound public health effects facilitated by effective art, including modern regimens, is the concept of undetectable = untransmittable (u=u). a person with a durably undetectable viral load cannot sexually transmit hiv to their partners, a fact that is powerful in dismantling stigma and revolutionizing hiv prevention strategies. despite their advanced design, new antiretrovirals are not devoid of toxicities, and the characterization of these adverse effects is a crucial and evolving part of their scientific narrative. while generally safer, each class and individual drug carries a unique toxicity profile that must be meticulously characterized in large, diverse clinical trials and post-marketing surveillance. for the widely used insti class, weight gain has emerged as a significant and unexpected class-effect concern. patients, particularly women of african descent, initiating dolutegravir or bictegravirbased regimens have shown a greater propensity for weight gain and associated metabolic changes compared to those on older regimens. the mechanisms are under intense investigation, possibly involving effects on melanocortin-4 receptors or mitochondrial function. neuropsychiatric effects, including insomnia, anxiety, and depression, were initially noted with dolutegravir, though longerterm data suggest they are often transient and less common than initially feared. other toxicities include hypersensitivity reactions (e.g., to abacavir, though not a new drug, its pharmacogenetic screening remains a model for safety), gastrointestinal disturbances, and potential renal effects (though significantly reduced with taf). the discussion around toxicities is a testament to the rigor of pharmacovigilance, balancing overwhelming efficacy with the management of often manageable side effects to ensure long-term health and quality of life. the scientific discussion surrounding new antiretroviral medicines is a comprehensive, iterative, and indispensable process. it is a multidisciplinary dialogue that systematically evaluates georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 529 every facet of these compounds, from their molecular classification and novel mechanisms to their real-world clinical utility and long-term safety. this discourse has propelled the field from toxic, cumbersome regimens to highly effective, well-tolerated, and user-friendly therapies. the manifestation of this discussion is evident in treatment guidelines that are frequently updated based on emerging evidence, ensuring that clinical practice remains at the cutting edge of scientific progress. as research continues to push boundaries with long-acting agents, broadly neutralizing antibodies, and pursuit of a cure, the rigorous framework for scientific discussion—encompassing classification, clinical use, features, mechanism, pharmacology, effects, and toxicities—will remain the bedrock upon which future breakthroughs are evaluated and integrated, ultimately improving the lives of millions living with hiv worldwide. background the narrative of the human immunodeficiency virus (hiv) and the subsequent global acquired immunodeficiency syndrome (aids) pandemic is a profound saga of scientific discovery, medical innovation, societal struggle, and human resilience. to fully appreciate the revolutionary impact of the newest antiretroviral agents, one must first understand the deep and complex historical, virological, and therapeutic context from which they emerged. this background traces the arduous journey from the initial terrifying emergence of a mysterious fatal illness to the current era where hiv is a manageable chronic condition, setting the stage for the paradigm-shifting advancements that define the contemporary therapeutic landscape. it is a story of incremental progress, punctuated by moments of breathtaking breakthrough, each building upon the last in the relentless pursuit of overcoming one of history's most formidable pathogens. the modern history of hiv begins in the early 1980s, when clusters of previously rare opportunistic infections—such as pneumocystis jirovecii pneumonia and kaposi's sarcoma—began appearing in previously healthy gay men in urban centers in the united states. the medical community was initially baffled by this new syndrome, which seemed to completely dismantle the human immune system. it was initially termed grid (gay-related immune deficiency) before being renamed aids in 1982 as it became clear it affected other populations, including hemophiliacs, recipients of blood transfusions, and injection drug users. the fear and stigma were immediate and pervasive, fueled by misinformation and a lack of understanding about the disease's transmission. the identification of the causative agent, a retrovirus first named htlv-iii and lav by competing research teams, was a pivotal first step. the eventual resolution of the scientific dispute and its re-designation as human immunodeficiency virus in 1986 allowed the global scientific community to unite around a common target. understanding the virus's structure and replication cycle was the next critical hurdle. hiv is a lentivirus, a subgroup of retroviruses characterized by a long incubation period. its structure is complex: its outer envelope, studded with glycoprotein spikes (gp120 and gp41), facilitates entry into host cells, primarily cd4+ t-lymphocytes, the master conductors of the adaptive immune response. inside the viral particle, two copies of single-stranded rna genome and essential enzymes—reverse transcriptase, integrase, and protease—are housed within a conical capsid. the replication cycle is a masterpiece of biological hijacking. it begins with attachment and fusion, where gp120 binds to the cd4 receptor and a coreceptor (ccr5 or cxcr4) on the host cell surface, allowing the viral envelope to fuse with the cell membrane. the viral core is released into the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 530 cytoplasm, where reverse transcriptase converts the viral rna into dna. this viral dna is then transported into the nucleus and integrated into the host's chromosomal dna by the integrase enzyme, creating a permanent provirus. this integrated provirus can lie dormant for years, establishing the latent reservoir that remains the fundamental barrier to a cure. upon activation, the host cell's machinery is co-opted to transcribe the viral dna into new rna strands, which are translated into viral proteins. the protease enzyme then cleaves these long polyproteins into functional units. finally, new viral particles are assembled and bud from the host cell, maturing into infectious virions ready to infect new cells. each of these steps—attachment, fusion, reverse transcription, integration, and proteolytic cleavage—would eventually become a target for therapeutic intervention. the first therapeutic breakthrough came in 1987 with the approval of zidovudine (azt), a nucleoside analog that inhibits reverse transcriptase. the initial euphoria was short-lived. monotherapy with azt led to only transient benefits, as the high mutation rate of hiv—a consequence of the error-prone reverse transcriptase enzyme—swiftly selected for resistant viral strains. the virus could evolve under drug pressure with devastating efficiency. the late 1980s and early 1990s were a period of therapeutic despair, marked by the successive introduction of other nucleoside reverse transcriptase inhibitors (nrtis) like didanosine and zalcitabine, used sequentially or in combination with azt, but with marginal improvements in outcomes. mortality rates remained staggeringly high, and clinics were filled with patients dying from horrific opportunistic infections. this period underscored a fundamental virological truth that would define all future hiv treatment: to corner a virus with such immense replicative and mutational capacity, it must be hit hard and hit simultaneously with multiple drugs. the true turning point, often called the "lazarus era," arrived in 1996 with the advent of protease inhibitors (pis) and the formalization of combination therapy. the introduction of saquinavir, ritonavir, and indinavir represented a completely new class of drugs that targeted a different, essential viral enzyme. when combined with two nrtis, these regimens—dubbed highly active antiretroviral therapy (haart)—produced dramatic and sustained suppression of viral replication. patients on the brink of death experienced miraculous recoveries, rising from their sickbeds. hospitals wards dedicated to aids-related illnesses began to empty. the effect on mortality and morbidity in countries with access to these drugs was nothing short of revolutionary. haart established the foundational principle of modern hiv therapy: combination art (cart) aimed at achieving and maintaining an undetectable plasma viral load, typically defined as less than 50 copies/ml. however, this first generation of haart came with a heavy price. the regimens were notoriously complex and burdensome. patients had to take dozens of pills a day on strict, often inconvenient schedules, some with large high-fat meals and others on an empty stomach. the side effects were severe and could be disfiguring and debilitating. protease inhibitors were associated with lipodystrophy—a pervasive redistribution of body fat characterized by peripheral fat wasting (in the face, arms, and legs) and central fat accumulation (in the abdomen and as a "buffalo hump" on the back)—as well as severe dyslipidemia and insulin resistance. nrtis like stavudine and zidovudine caused mitochondrial toxicity, leading to peripheral neuropathy, pancreatitis, and lactic acidosis. the psychological toll of these toxicities was immense, as the very treatments that saved georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 531 lives also made them physically and socially difficult, serving as constant, visible stigmas of their disease. the next decade, from approximately 2000 to 2010, was an era of refinement and simplification, driven by the goal of improving quality of life and long-term safety. the treatment arsenal expanded with new drug classes, providing more options and strategies. the non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors (nnrtis), such as efavirenz and nevirapine, offered a potent oncedaily pill but brought their own challenges, including neuropsychiatric side effects and rash. the entry inhibitor enfuvirtide, requiring twice-daily subcutaneous injections, was a difficult-to-use but life-saving option for highly treatment-experienced patients. perhaps the most significant class introduced during this period was the integrase strand transfer inhibitors (instis). raltegravir, the first in its class approved in 2007, offered potent, rapid viral suppression with a clean side effect profile, heralding a new future for hiv therapy. a critical pharmacological advancement was the strategic use of pharmacokinetic enhancers, or boosters. the pi ritonavir, at a low dose, was found to potently inhibit the cytochrome p450 3a4 enzyme in the liver, thereby dramatically increasing ("boosting") the exposure levels of other co-administered pis. this allowed for improved efficacy, reduced pill burden, and less frequent dosing. this principle was later extended to cobicistat, a dedicated booster without antiviral activity. the development of fixed-dose combinations (fdcs) was another leap forward, consolidating multiple drugs into a single tablet. this began with two-drug combinations and eventually culminated in the first single-tablet regimen (str), atripla (efavirenz/emtricitabine/tenofovir disoproxil fumarate), in 2006. strs revolutionized patient adherence and convenience, reducing a complex regimen to a single daily pill. concurrently, the strategic approach to when to start therapy evolved significantly. initially, treatment was reserved for those with advanced immunodeficiency, due to the high toxicity and complexity of early drugs. as regimens became safer and simpler, evidence mounted from large randomized trials like start and temprano that initiating art immediately upon diagnosis improved individual health outcomes by preserving immune function and reducing inflammation-linked comorbidities. it also provided a powerful public health benefit: individuals with an undetectable viral load cannot sexually transmit hiv. this finding, conclusively proven by the hptn 052 and partner studies, gave rise to the undetectable = untransmittable (u=u) campaign, a transformative concept that began to dismantle the deep-seated stigma associated with hiv. despite these monumental advances, significant challenges persisted as the second decade of the 21st century unfolded. while safer, drugs still had long-term toxicities. tenofovir disoproxil fumarate (tdf), a cornerstone of most regimens, was associated with a risk of renal impairment and reduced bone mineral density. adherence, though improved, remained a critical issue; missing doses of certain drugs could still lead to virological failure and the emergence of resistance. for a small but significant population of "treatment-experienced" patients, the virus had developed resistance to multiple drug classes, leaving them with few, complex, and often suboptimal salvage options. furthermore, the psychological burden of a lifelong daily reminder of one's hiv status—taking a pill every day—remained a source of stigma for some. it is within this context of both triumph and lingering challenge that the latest revolution in antiretroviral therapy is taking place. the newest generation of drugs is not merely an georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 532 incremental improvement but a fundamental re-imagining of what hiv treatment can be. they are the products of decades of accumulated virological knowledge, medicinal chemistry, and pharmacological insight, designed to address the specific shortcomings of their predecessors. this new era is defined by several key themes: the pursuit of unmatched potency and genetic barrier to resistance; the optimization of long-term safety and tolerability; the introduction of ultra-longacting formulations that decouple treatment from daily life; and the exploration of novel mechanisms of action that attack the virus in previously untargeted ways. furthermore, the scientific community is now, for the first time, seriously pursuing strategies aimed not just at chronic suppression, but at a functional cure. this background of struggle, innovation, and evolving challenges sets the stage for the groundbreaking developments in classification, mechanism, pharmacology, and clinical application that will be explored in the subsequent sections of this work. the journey from a certain death sentence to a manageable chronic illness is complete; the journey from chronic illness to a life completely unencumbered by hiv is now underway. results and discussion the investigation into the latest generation of antiretroviral therapeutics reveals a period of remarkable innovation and refinement, fundamentally altering the clinical management of human immunodeficiency virus infection. the results from a synthesis of recent clinical trials, pharmacological studies, and real-world evidence datasets paint a picture of a field that has successfully transitioned from a focus on sheer survival to an emphasis on long-term quality of life, safety, and strategic viral suppression. this discussion will integrate these findings, exploring the tangible outcomes linked to the novel mechanisms of action, superior pharmacological profiles, and enhanced clinical efficacy of these agents, while also providing a critical appraisal of the emerging safety signals and the practical implications for global treatment paradigms. the most profound results in recent years have emerged from the continued evolution of the integrase strand transfer inhibitor class. while first-generation instis like raltegravir and elvitegravir provided potent suppression, their vulnerability to resistance mutations, particularly in scenarios of suboptimal adherence, presented a clinical limitation. the introduction and widespread adoption of second-generation instis, namely dolutegravir and bictegravir, have yielded results that signify a paradigm shift. clinical endpoint studies consistently demonstrate that regimens anchored by these agents achieve rates of virological suppression that are non-inferior, and in some high-risk populations, superior, to the previous gold standards. the defining result for dolutegravir has been its exceptionally high genetic barrier to resistance; treatment-naïve patients receiving dolutegravir-based therapy exhibit an almost negligible incidence of virological failure with emergent insti resistance mutations. this is a direct consequence of its unique pharmacodynamic properties, specifically its slow dissociation rate from the integrase enzyme complex, which means that even if a mutation occurs that slightly weakens the binding affinity, the drug remains bound long enough to exert its inhibitory effect. this result has monumental implications for global health, offering a more forgiving and robust platform for treatment, particularly in resource-limited settings with limited options for genotypic resistance testing. parallel to these advances in efficacy, the pharmacological optimization of drug formulations has yielded results with direct impacts on patient safety and adherence. the development of tenofovir alafenamide as a successor to tenofovir disoproxil fumarate stands as a georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 533 landmark achievement in prodrug chemistry. the results of large-scale, randomized controlled trials and subsequent cohort studies are unequivocal: taf-based regimens provide equivalent antiviral efficacy to tdf-based regimens but with dramatically reduced markers of renal and bone toxicity. serum creatinine elevations, declines in estimated glomerular filtration rate, and instances of fanconi syndrome are significantly less frequent with taf. furthermore, dual-energy x-ray absorptiometry scans reveal significantly less loss of bone mineral density at the hip and spine in patients initiating taf compared to those on tdf. these results translate to a tangible reduction in long-term morbidity, allowing clinicians to prescribe potent nrti backbones without the attendant concerns for cumulative off-target organ damage, a critical consideration for an aging population of people living with hiv who require lifelong therapy. beyond refining existing classes, the most groundbreaking results come from the development of agents with entirely novel mechanisms of action. the capsid inhibitor lenacapavir represents one such leap forward. clinical trial results in heavily treatment-experienced patients with multidrug-resistant virus have been nothing short of spectacular. in a population for whom effective therapeutic options were nearly exhausted, subcutaneous administration of lenacapavir as part of an optimized background regimen resulted in a significant majority of participants achieving virological suppression to undetectable levels. the mechanistic results elucidate why this is possible; lenacapavir targets the viral capsid, a structure previously unexploited therapeutically, and disrupts its function at multiple points in the life cycle—including nuclear import of the viral genome and the assembly of new virions. this multi-stage inhibition creates a exceptionally high barrier to resistance. furthermore, its extraordinary pharmacokinetic profile, with a half-life extending to several months, is a result that opens the door to ultra-long-acting administration schedules, potentially reducing treatment from 365 daily doses to a mere handful of injections per year. the successful development of long-acting injectable antiretroviral therapy is perhaps the most patient-centric result of the modern era. the pivotal trials for the intramuscular combination of cabotegravir and rilpivirine demonstrated that maintenance of virological suppression was noninferior to continuation of daily oral three-drug therapy. this result validates a fundamental shift in the philosophy of hiv care—from a daily reminder of a chronic condition to a discreet, infrequent intervention. the discussion around these results must acknowledge the importance of adherence in a new form; while freeing patients from daily pills, it introduces the necessity of strict adherence to injection appointments. nevertheless, patient-reported outcomes from these studies consistently show a strong preference for the injectable modality, citing benefits for mental health, stigma reduction, and overall quality of life. this represents a crucial result: that therapeutic success is no longer measured solely by virological endpoints but also by its integration into and positive impact on a patient's life. however, this comprehensive analysis would be incomplete without a thorough discussion of the emerging and sometimes unexpected safety signals associated with these new agents. the most widely discussed and carefully monitored result pertains to the issue of weight gain associated with insti-based regimens. pooled data from numerous clinical trials and observational cohorts have consistently shown that patients initiating therapy with dolutegravir or bictegravir experience a greater increase in body mass index over time compared to those on regimens based on older agents like efavirenz, darunavir, or even raltegravir. this effect is most pronounced in certain demographic groups, specifically women of african descent. the mechanistic underpinnings of this georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 534 result remain a subject of intense investigation. hypotheses include off-target effects on melanocortin-4 receptors involved in appetite regulation, interactions with adipose tissue metabolism, or perhaps a more indirect effect related to superior metabolic health and well-being leading to increased appetite. while the clinical significance of this weight gain is still being evaluated, with some patients crossing into obesity and associated health risks, it is a critical result that necessitates ongoing surveillance, patient counseling, and research into mitigating strategies. another area of discussion centers on the neuropsychiatric profile of certain newer agents. early results from dolutegravir clinical trials indicated a higher incidence of insomnia, anxiety, and in rare cases, suicidal ideation, particularly in the first few weeks of therapy. this led to initial caution and specific guidance against use in patients with pre-existing psychiatric conditions. however, longer-term follow-up and larger real-world evidence studies have provided a more nuanced result. it appears that these adverse effects are often transient and self-limiting, resolving within the first four to eight weeks of treatment for the majority of patients who experience them. the discussion here highlights the importance of distinguishing between short-term tolerability issues and long-term safety concerns. it also underscores the critical role of the clinician in pretherapy counseling, managing patient expectations, and providing supportive management during the initiation phase to ensure persistence with an otherwise supremely effective regimen. the discussion of results must also extend to the practical and economic implications of implementing these new therapies on a global scale. the superior efficacy, tolerability, and high genetic barrier to resistance of dolutegravir-based regimens led the world health organization to recommend them as the preferred first-line treatment globally. the result has been a rapid scale-up across lowand middle-income countries, a monumental achievement in global health. however, this success has been tempered by the aforementioned results concerning weight gain, which has a different risk-benefit calculus in populations with higher background rates of obesity and metabolic disease. furthermore, the high cost of the newest agents, such as long-acting injectables and novel classes like capsid inhibitors, creates a significant access disparity. the result is a two-tiered system: robust, simple, and effective regimens for the majority in resource-rich settings, and a more limited set of options for the highly treatment-experienced and those in resource-limited settings. this inequity is a critical result of market forces and intellectual property regimes that must be addressed through aggressive negotiation, generic licensing, and international cooperation. looking forward, the results of current research are already pointing to the next frontiers in antiretroviral therapy. the success of long-acting cabotegravir for pre-exposure prophylaxis is a result that proves the concept of using ultra-long-acting agents for prevention, a finding that could profoundly impact incidence rates if deployed effectively in high-risk populations. furthermore, the ability of novel agents like lenacapavir to potently suppress virus in deep tissue reservoirs is generating discussion about their potential role in cure strategies, perhaps as tools to prevent viral rebound during treatment interruptions or in combination with other latency-reversing agents. the result of these inquiries is not yet known, but they represent the logical progression of a field that continues to innovate relentlessly. in synthesizing these myriad results, the overarching discussion concludes that the current era of antiretroviral therapy is defined by an embarrassment of riches. clinicians and patients now have access to multiple regimens that are more potent, safer, and more convenient than at any previous time in the history of the epidemic. the results demonstrate that the historical toxicities georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 535 of hiv therapy—peripheral neuropathy, pancreatic inflammation, severe lipodystrophy, and renal tubular damage—have been largely consigned to the past. they have been replaced by a new set of considerations, such as managing weight gain and understanding the long-term implications of insti use over decades. the central challenge has shifted from achieving suppression to choosing the right suppression strategy from a menu of excellent options, personalized to the individual patient’s needs, comorbidities, and lifestyle. these results are a testament to four decades of scientific perseverance and a promise of continued improvement in the lives of people living with hiv. the landscape of antiretroviral therapy continues to evolve at an unprecedented pace, moving beyond the paradigm of viral suppression to a holistic focus on holistic patient wellness, long-term physiological resilience, and the eradication of stigma through revolutionary drug delivery systems. the results emanating from a comprehensive synthesis of late-phase clinical trials, advanced pharmacological modeling, and expansive real-world data analytics reveal a new era defined by ultra-long-acting formulations, novel multi-stage mechanistic targets, and a deepened understanding of host-pathogen-drug interactions. this discussion will weave together these complex findings, examining the profound outcomes associated with these next-generation therapeutics, while critically engaging with the nuanced challenges of cellular toxicity, socioeconomic access inequities, and the emerging role of artificial intelligence in personalized hiv medicine. the conversation has expanded from merely controlling a virus to comprehensively managing a chronic condition with an eye towards future curative strategies. a paramount result reshaping first-line treatment guidelines globally is the solidified superiority of second-generation integrase strand transfer inhibitors, particularly dolutegravir and bictegravir, and the emerging data on their successor, cabotegravir in oral form. long-term extension studies spanning five years and beyond now provide a robust dataset demonstrating not just sustained virological efficacy but a remarkable preservation of physiological function. the discussion around these results must highlight the concept of "metabolic neutrality" observed with bictegravir-based regimens; unlike earlier regimens which often contributed to dyslipidemia or insulin resistance, these modern cores show minimal to no deleterious impact on lipid profiles, glycemic markers, or other metabolic parameters over extended periods. this is a critical result for long-term cardiovascular health, a leading concern in an aging hiv-positive population. furthermore, pharmaco-economic modeling results indicate that despite higher drug acquisition costs, the superior barrier to resistance and reduced need for costly resistance testing and regimen switches make these agents cost-effective or even cost-saving from a systems perspective over a patient's lifetime. this result is fundamentally changing how governments and health insurers evaluate and fund hiv treatment programs, viewing it as a long-term investment in population health. the most revolutionary results, however, lie in the domain of long-acting antiretroviral therapy, which has transitioned from a theoretical concept to a clinically validated reality. the outcomes from the phase iii trials for long-acting cabotegravir and rilpivirine injections have been successfully replicated in diverse real-world settings, often referred to as "implementation science" studies. these results demonstrate that high levels of virological suppression can be maintained outside the rigid protocol of a clinical trial, with careful patient selection and management. a deeper discussion point emerging from this data is the psychological result of decoupling hiv management from daily oral medication. qualitative research sub-studies report a profound reduction in georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 536 internalized stigma and an improved sense of normalcy among recipients of injectable therapy. the act of taking a daily pill, a constant reminder of one's serostatus, is eliminated, leading to measurable improvements in mental health outcomes and overall quality-of-life scores. this represents a paradigm shift in evaluating treatment success, moving beyond bio-clinical markers to encompass profound psychosocial benefits. concurrently, the results from pre-exposure prophylaxis studies using long-acting cabotegravir are arguably among the most significant public health advancements in hiv prevention. the efficacy results, demonstrating a superior level of protection compared to daily oral prep, particularly in populations where adherence to a daily pill is challenging, offer a powerful tool to curb incidence rates. the discussion must focus on the implementation results, which highlight the challenges and opportunities of rolling out such a technology. results from pilot programs indicate the necessity of building robust infrastructure for injection delivery, managing minor but common side effects like injection site reactions, and addressing the unique issue of "tail" pharmacokinetics—the long period of time after the last injection where drug levels remain subtherapeutic but detectable, potentially fostering resistance if infection occurs. this has spurred innovative research into real-time adherence monitoring using digital health technologies and the development of predictive algorithms to personalize injection schedules. the frontier of antiretroviral development has been boldly advanced with the arrival of agents possessing entirely novel mechanisms, most notably the capsid inhibitors. the clinical results for lenacapavir are groundbreaking, especially for the highly treatment-experienced population. what is most remarkable is the rapidity and depth of viral load decline observed even in patients with extensive resistance to all other drug classes. this result is directly attributable to its unique mechanism, which results in multi-stage inhibition of the viral life cycle. structural biology studies have yielded results showing how lenacapavir stabilizes and hyper-stabilizes the capsid core, preventing its uncoating and disrupting the formation of new virions. furthermore, its pharmacokinetic profile is unprecedented; results show sustained drug concentrations far above the protein-adjusted inhibitory concentration for over six months following a single subcutaneous injection. this opens up discussions for future regimen construction, potentially involving dualor triple-long-acting injections administered semi-annually, effectively creating a "yearly regimen" for hiv. the ongoing clinical trials exploring lenacapavir in treatment-naïve patients and as part of long-acting combinations are eagerly awaited, as they could redefine the standard of care for all people living with hiv. another exciting new avenue is the development of broadly neutralizing antibodies (bnabs). while not traditional small-molecule drugs, the results from clinical trials of bnabs like teropavimab and zinlirvimab are informing a new class of biologics for hiv treatment and prevention. the discussion here is nuanced. results show that as monotherapy, their efficacy is limited by pre-existing or rapidly emerging resistance, as hiv can easily escape the pressure of a single antibody. however, results from combination studies using two or three bnabs targeting non-overlapping epitopes on the viral envelope are highly promising, demonstrating prolonged virological suppression in carefully selected individuals with sensitive virus. this has led to a new field of pre-treatment sensitivity screening. the most exciting discussion point is the potential role of bnabs in kick-and-kill cure strategies. results from animal models and early human studies suggest that by binding to the surface of infected cells, bnabs can flag them for destruction by the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 537 immune system through antibody-dependent cellular cytotoxicity, potentially helping to clear the latent reservoir. this remains a nascent but explosively growth-oriented area of research. despite these spectacular advances, the results of widespread surveillance have brought to light more detailed and concerning safety signals that require sophisticated discussion. the issue of insti-associated weight gain has been extensively studied, and new results provide greater clarity on its character. it is now understood to be a class effect, but with varying magnitudes. weight gain appears to be greatest with dolutegravir and bictegravir, intermediate with cabotegravir, and modest with the newer insti, islatravir. the weight gain is predominantly in the visceral adipose tissue compartment, which is metabolically unfavorable and associated with higher risks of cardiovascular disease and diabetes. the discussion has moved from simply documenting the phenomenon to understanding its mechanisms. recent results from in vitro studies suggest a potential off-target effect on melanocortin-4 receptor signaling, a key pathway in the hypothalamus for regulating appetite and energy expenditure. other hypotheses implicate effects on adipocyte differentiation and lipid metabolism. crucially, results from large cohort studies like respond are now showing that the weight trajectory does not plateau indefinitely but tends to slow after 18-24 months. however, the clinical management of this weight gain—whether through pharmacological intervention, switching strategies, or lifestyle programs—remains an area of active investigation and debate. furthermore, the neurological and psychiatric safety profile of these drugs is under continued scrutiny. while the initial fear surrounding dolutegravir and suicidal ideation has been alleviated by larger datasets showing no overall increased risk, more subtle neuropsychiatric results are being documented. patient-reported outcomes and specific cognitive testing batteries reveal that a subset of patients on instis report higher rates of insomnia, anxiety, and subjective cognitive complaints like "brain fog" compared to those on protease inhibitor-based regimens. the discussion here is complex, as it is challenging to disentangle drug effects from the background high prevalence of mental health conditions and neurocognitive impairment in the hiv-positive population. advanced neuroimaging results are now being employed to objectively measure any potential impact of these drugs on brain metabolism and structure, adding a new layer of data to this critical discussion. the discussion of results must also confront the stark reality of access and equity. the brilliant results of modern clinical trials stand in stark contrast to the logistical and financial results of their implementation on a global scale. the world health organization's recommendation of dolutegravir-based regimens was a monumental step towards equity, yet results from rollout programs in sub-saharan africa highlight persistent challenges. these include drug stockouts, the management of the initial weight gain concern in populations with high rates of obesity and metabolic disease, and the navigation of drug-drug interactions with common co-medications for tuberculosis and endemic diseases. the chasm between the availability of cutting-edge long-acting therapies and novel agents in high-income countries versus their complete absence in public health systems in low-income countries is perhaps the most disappointing result of the modern antiretroviral era. this inequity fuels transmission chains and risks the development and global spread of resistance, undermining progress for all. the discussion must, therefore, include results from initiatives like the medicines patent pool, which negotiate voluntary licenses for generic georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 538 manufacture, and the need for sustainable international financing mechanisms to ensure that therapeutic advances do not become catalysts for deeper health disparities. finally, the results of basic science research are now directly influencing clinical development in real-time. the application of advanced technologies like cryo-electron microscopy has yielded atomic-level results of drug-target interactions, allowing for the rational design of nextgeneration inhibitors that are pre-emptively engineered to be effective against common resistance mutations. for example, the development of novel nrttis (nucleotide reverse transcriptase translocation inhibitors) like islatravir was informed by a deep understanding of the structural limitations of previous nrtis. furthermore, results from research into the viral reservoir are identifying new therapeutic targets beyond the virus itself, focusing on host factors that maintain latency. drugs that modulate these pathways could potentially be used to "shock" the reservoir, making it visible to the immune system or susceptible to antiviral drugs, a key strategy in the pursuit of a cure. the discussion is now moving towards how to intelligently combine these novel agents with existing ones to create synergistic, resistance-proof, and potentially curative regimens. in synthesizing this vast and rapidly expanding body of results, the discussion concludes that the field of antiretroviral therapy is in a period of revolutionary ferment. the historical goals of therapy have been not just met but exceeded. the current challenge is no longer if we can suppress the virus, but how we can do it in a way that optimizes every facet of a person's life— physical, metabolic, mental, and social—over a lifespan that now approaches that of the general population. the results point towards a future of highly personalized hiv medicine, where treatment choices are tailored based on an individual's virus, co-morbidities, genetic makeup, and lifestyle preferences, from daily pills to yearly injections. these extraordinary results are a powerful testament to scientific innovation but also serve as a urgent reminder that the ultimate result— health for all—remains an unfinished goal demanding relentless advocacy, global solidarity, and scientific perseverance. the evolution of hiv therapy and the imperative for innovation the management of human immunodeficiency virus (hiv) infection represents one of the most remarkable success stories in modern medicine. from a certain fatal diagnosis in the 1980s, hiv has been transformed into a chronic, manageable condition, primarily due to the development and continuous refinement of antiretroviral therapy (art). the foundational breakthrough came with the introduction of combination art (cart), often colloquially known as highly active art (haart), in the mid-1990s. this strategy, which involves the simultaneous use of multiple drugs targeting different stages of the hiv lifecycle, successfully suppressed viral replication, restored immune function, and dramatically reduced hiv-related morbidity and mortality. however, the early eras of art were fraught with significant challenges. regimens were characterized by a high pill burden, complex dosing schedules, severe shortand long-term toxicities, and significant drug-drug interactions. furthermore, the high rate of viral mutation, combined with suboptimal adherence driven by these difficult regimens, led to the emergence of drug-resistant viral strains, threatening the long-term efficacy of available treatments. these limitations underscored a persistent and urgent need for innovation—the development of new antiretroviral agents that were more potent, more durable against resistance, safer, and more patient-friendly. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 539 the scientific discussion around antiretroviral drugs is, therefore, not static; it is a dynamic and ever-evolving discourse manifested in continuous clinical trials, updated treatment guidelines, pharmacovigilance reports, and real-world evidence studies. this discourse focuses on several key pillars: the precise classification of drugs based on their molecular targets; their mechanisms of action at the biochemical level; their pharmacological properties, including pharmacokinetics and pharmacodynamics; their integration into clinical use through evidence-based guidelines; their unique features and advantages over previous generations; and a critical analysis of their toxicities and safety profiles. this comprehensive analysis aims to synthesize this vast scientific discussion, providing a detailed overview of the current landscape of new antiretroviral medicines. it will delve into the latest drug classes, such as integrase strand transfer inhibitors (instis) and novel attachment and post-attachment inhibitors, while also exploring significant advancements within older classes, such as the development of tenofovir alafenamide (taf). furthermore, it will analyze the paradigm shift towards long-acting injectable formulations and the ongoing pursuit of strategies for managing multidrug-resistant hiv. by examining the classification, mechanisms, pharmacology, clinical utility, and toxicities of these agents, this review encapsulates the current state of art and the future directions of hiv therapeutics. classification of antiretroviral agents: from foundational pillars to novel mechanisms antiretroviral drugs are systematically classified based on their specific molecular target within the hiv replication cycle. this classification is crucial for understanding drug interactions, constructing synergistic regimens, and managing cross-resistance. the traditional backbone of art has consisted of three core classes, now joined by newer, highly effective classes and entry inhibitors. nucleoside/nucleotide reverse transcriptase inhibitors (nrtis): nrtis were the first class of drugs approved to treat hiv infection. they are prodrugs that require intracellular phosphorylation to become active. the active form mimics the natural deoxynucleoside triphosphates (dntps) that hiv reverse transcriptase uses to synthesize viral dna. when incorporated into the growing dna chain, they act as chain terminators, halting dna synthesis and aborting viral replication. key agents: zidovudine (azt), didanosine (ddi), stavudine (d4t) (largely historical due to toxicity); abacavir (abc); lamivudine (3tc); emtricitabine (ftc); tenofovir disoproxil fumarate (tdf); tenofovir alafenamide (taf). role: nrtis form the foundational "backbone" of most modern combination regimens, typically used in pairs (e.g., taf/ftc or abc/3tc). non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors (nnrtis): nnrtis are non-competitive inhibitors of hiv reverse transcriptase. they bind to a hydrophobic pocket distal to the enzyme's active site (the nnrti pocket), inducing a conformational change that drastically reduces the enzyme's catalytic activity. their mechanism is distinct from and synergistic with that of nrtis. key agents: nevirapine (nvp), efavirenz (efv) (first-generation); etravirine (etr), rilpivirine (rpv) (second-generation); doravirine (dor) (newest generation). role: historically used as a "third agent" or cornerstone in first-line regimens. newer agents like dor offer improved resistance and tolerability profiles. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 540 protease inhibitors (pis): pis target the hiv-1 protease enzyme, which is essential for the posttranslational processing of viral polyproteins (gag and gag-pol) into mature, functional proteins (e.g., protease, reverse transcriptase, integrase, structural proteins). inhibition results in the production of immature, non-infectious viral particles. key agents: early pis like indinavir (idv); boosted pis like lopinavir/ritonavir (lpv/r), darunavir/ritonavir or /cobicistat (drv/b). role: now primarily reserved for second-line therapy, treatment-experienced patients, or specific clinical scenarios (e.g., pregnancy with resistance concerns) due to the potency and tolerability of newer classes. they require pharmacokinetic "boosters" (ritonavir or cobicistat) to prolong their half-life. integrase strand transfer inhibitors (instis) the modern cornerstone instis represent the most significant advancement in hiv therapeutics in the past 15 years. they inhibit the hiv integrase enzyme, which is responsible for inserting the viral dna (produced by reverse transcriptase) into the host cell's chromosome, forming a permanent provirus. instis specifically block the strand transfer step of this integration process. key agents: raltegravir (ral) (first-in-class); elvitegravir (evg) (requires pharmacoenhancement); dolutegravir (dtg) (second-generation); bictegravir (bic) (nextgeneration). role: instis are now the preferred and recommended "third agents" in first-line regimens for most patients globally due to their superior potency, high genetic barrier to resistance, and generally favorable tolerability. entry and fusion inhibitors:this class prevents hiv from entering susceptible host cells (primarily cd4+ t-cells). they target the complex process of viral entry, which involves attachment to the cd4 receptor and ccr5 or cxcr4 coreceptors, followed by fusion of the viral and cellular membranes. key agents: enfuvirtide (t-20) (fusion inhibitor, injectable, largely historical); maraviroc (mvc) (ccr5 antagonist, requires tropism testing); ibalizumab (iba) (post-attachment inhibitor, monoclonal antibody); fostemsavir (ftr) (attachment inhibitor, prodrug of temsavir). role: primarily used as salvage therapy for heavily treatment-experienced patients with multidrug-resistant (mdr) hiv. pharmacokinetic enhancers ("boosters"): while not antivirals themselves, these agents are critical components of many regimens. they potently inhibit the cytochrome p450 3a4 (cyp3a4) enzyme in the gut and liver, which is responsible for metabolizing several arvs (notably pis and evg). by inhibiting this metabolism, they significantly increase the exposure (auc) and half-life of the co-administered drug, allowing for less frequent dosing and improved efficacy. key agents: ritonavir (rtv) (low-dose); cobicistat (cobi) (developed specifically as a pharmacoenhancer with no antiviral activity itself). mechanisms of action: a molecular perspective on viral inhibition understanding the precise mechanism of action of each drug class is fundamental to appreciating their clinical utility, synergy, and the basis for resistance. inhibition of reverse transcription (nrtis & nnrtis) georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 541 nrtis: the mechanism is one of competitive inhibition and chain termination. the intracellularly phosphorylated nrti triphosphate competes with its natural counterpart (e.g., ftc-tp competes with dctp) for binding to the active site of reverse transcriptase. once incorporated, the molecule lacks a 3'-hydroxyl group, which is necessary for forming the phosphodiester bond with the next incoming nucleotide. this abruptly terminates the elongating dna chain. nnrtis: these agents employ allosteric inhibition. their binding to the nnrti pocket induces a conformational change that locks the enzyme into an inactive state. the substrate-binding pocket becomes distorted, preventing the proper positioning of the nucleoside triphosphates for catalysis. this mechanism is highly specific to the hiv-1 reverse transcriptase. inhibition of viral maturation (protease inhibitors): hiv protease is an aspartyl protease that functions as a homodimer. pis are designed to mimic the transition state of the peptide substrate that the protease normally cleaves. they bind to the enzyme's active site with very high affinity, acting as competitive inhibitors. this blockade prevents the cleavage of the gag and gag-pol polyproteins. consequently, new virions bud from the infected cell but are structurally disorganized and non-infectious, as core proteins remain immature and unprocessed. inhibition of integration (integrase strand transfer inhibitors): hiv integrase performs a twostep reaction: 1) 3'-processing, where it removes a dinucleotide from each 3' end of the viral dna, and 2) strand transfer, where it covalently inserts these processed ends into the host genome. instis are structurally analogous to the viral dna ends and chelate the divalent metal ions (mg² or mn² ) in the integrase active site. this binding selectively inhibits the strand transfer step, leaving the viral dna unable to integrate and vulnerable to degradation by host cell enzymes. inhibition of viral entry (entry inhibitors): this class employs diverse and highly specific mechanisms: fusion inhibitors (enfuvirtide): mimics the heptad repeat region 2 (hr2) of the viral gp41 envelope glycoprotein. it binds to the hr1 region on gp41, preventing the formation of the sixhelix bundle structure essential for driving the fusion of the viral and cellular membranes. ccr5 antagonists (maraviroc): binds specifically to the human ccr5 coreceptor, inducing a conformational change that blocks its interaction with the viral envelope gp120 protein. this prevents the necessary engagement for entry. it is ineffective against cxcr4-tropic or dualtropic viruses. post-attachment inhibitors (ibalizumab): a recombinant monoclonal antibody that binds to domain 2 of the cd4 receptor. this binding does not block hiv attachment but induces conformational changes in the receptor that prevent the viral envelope from undergoing the necessary rearrangements for fusion, specifically hindering the transition from a cd4-bound to a coreceptor-bound state. attachment inhibitors (fostemsavir): a prodrug hydrolyzed to its active form, temsavir. temsavir binds directly to the gp120 subunit of the viral envelope, stabilizing it in a conformation that prevents the initial interaction with the cd4 receptor, thereby blocking the very first step of viral entry. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 542 clinical use and guidelines: from first-line to salvage therapy the scientific discussion around art is codified in regularly updated treatment guidelines, most notably those from the u.s. department of health and human services (dhhs) and the international antiviral society-usa (ias-usa). the overarching goals of therapy are to achieve and maintain durable viral suppression (plasma hiv rna <50 copies/ml), restore and preserve immune function, reduce hiv-associated morbidity and mortality, and prevent hiv transmission. initial therapy for antiretroviral-naïve patients: the current universal recommendation is to initiate art at the time of diagnosis, regardless of cd4 count. the preferred regimens for most patients are all insti-based due to their rapid virologic suppression, high barrier to resistance, and tolerability. recommended regimens: bictegravir/taf/ftc (biktarvy®): a single-tablet regimen (str) with high efficacy, a high barrier to resistance, and no need for hla-b*5701 testing (unlike abc). it is a first-line choice for most. dolutegravir/taf(or tdf)/ftc: dtg is a potent insti with a high genetic barrier. it can be combined with descovy® (taf/ftc) or truvada® (tdf/ftc). a popular global option, especially with the availability of generic dtg. dolutegravir/ lamivudine (dovato®): a two-drug regimen (2dr) demonstrated to be noninferior to three-drug regimens in art-naïve patients. it simplifies therapy, reduces long-term drug exposure, and is a key option for those without baseline resistance to either component. alternative regimens: include boosted pi-based regimens (e.g., drv/cobi/taf/ftc) or the newer nnrti doravirine-based regimens (doravirine/taf/ftc or doravirine/tdf/3tc). management of multidrug-resistant (mdr) hiv: for patients with complex treatment histories and resistance to multiple drug classes, constructing a viable regimen requires genotypic resistance testing and expert advice. newer agents have revolutionized salvage therapy. ibalizumab: administered intravenously every two weeks, it is active against virus resistant to other classes due to its unique host-targeted mechanism. it is a crucial addition for constructing a new regimen for mdr hiv. fostemsavir: used twice daily in combination with other antiretrovirals, it provides a new mechanism of action to overcome resistance in heavily treatment-experienced adults with limited treatment options. optimized background regimen (obr): these new agents are never used alone. they must be combined with at least one, and preferably two, other fully active agents based on resistance testing to form a new suppressive regimen. long-acting injectable therapy: a paradigm shift: the most significant recent advancement in clinical use is the approval of long-acting (la) injectable cabotegravir (cab) and rilpivirine (rpv). mechanism: this is not a new class but a novel formulation. cab is an insti and rpv is an nnrti, but they are formulated as nanocrystals allowing for slow release from the intramuscular injection site. clinical use: approved for maintenance therapy in virologically suppressed adults (hiv rna <50 copies/ml) with no history of treatment failure or resistance to either drug. it involves an oral lead-in period to assess tolerability, followed by monthly or every-two-month injections. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 543 impact: this regimen eliminates the need for daily oral pills, addressing pill fatigue, stigma, and adherence challenges. it represents a move towards "destination regimens" that prioritize patient preference and quality of life. pre-exposure prophylaxis (prep): art is also used to prevent hiv acquisition in high-risk hivnegative individuals. the discussion has evolved from tdf/ftc to: taf/ftc (descovy®): approved for prep in men and transgender women, with potentially improved renal and bone safety metrics compared to tdf/ftc, though its efficacy in cisgender women is not yet established via trials. long-acting cabotegravir (cab-la): an injectable prep option administered every two months, which has shown superior efficacy to daily oral tdf/ftc in clinical trials, offering a discrete and adherence-independent prevention tool. pharmacological properties: absorption, distribution, metabolism, and excretion (adme) the pharmacological profile of a drug dictates it’s dosing, potential for interactions, and safety. pharmacokinetics of key newer agents dolutegravir (dtg): well-absorbed orally. it is a substrate of ugt1a1 and cyp3a4 and is a moderate inducer of cyp3a4. it chelates polyvalent cations (e.g., ca² , fe² , mg² , al³ ); thus, it must be taken 2 hours before or 6 hours after antacids or supplements containing these cations. its half-life is ~14 hours, supporting once-daily dosing. bictegravir (bic): similar to dtg, it has a long half-life and is also affected by polyvalent cations. it is primarily metabolized by cyp3a and ugt1a1. it is co-formulated with taf/ftc without a booster. tenofovir alafenamide (taf): a prodrug of tenofovir (tfv). compared to tdf, taf is more stable in plasma, leading to more efficient uptake into lymphocytes and target cells (e.g., cd4 cells). it is metabolized intracellularly to tfv, resulting in >90% lower systemic levels of tfv. this translates to significantly reduced risk of renal and bone toxicity while maintaining high intracellular efficacy. doravirine (dor): has a unique resistance profile among nnrtis. it is primarily metabolized by cyp3a4, so coadministration with strong cyp3a inducers (e.g., rifampin, st. john's wort) is contraindicated as it will drastically reduce dor exposure. it has minimal neuropsychiatric effects, a key advantage over efavirenz. long-acting cabotegravir and rilpivirine: their pharmacokinetics are defined by the slow dissolution of the drug nanocrystals from the intramuscular depot, providing sustained release over weeks to months. trough concentrations must be maintained above a target threshold to ensure virologic suppression and prevent resistance. the role of pharmacokinetic enhancers ritonavir (rtv) and cobicistat (cobi): both are potent mechanism-based inhibitors of cyp3a4. they irreversibly inhibit the enzyme, slowing the metabolism of co-administered drugs that are cyp3a4 substrates (e.g., all pis, elvitegravir). this increases their auc and halflife, allowing for once or twice-daily dosing. cobi has no antiviral activity and is more georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 544 selective than ritonavir, leading to a potentially cleaner drug interaction profile, though both have similar effects on serum creatinine (inhibiting tubular secretion). toxicities and adverse event management: a safety-first approach while newer arvs are significantly safer than their predecessors, they are not without toxicities. the scientific discussion heavily focuses on characterizing, monitoring, and managing these adverse events. insti-related toxicities weight gain: a major focus of recent discourse. instis (particularly dtg and bic), especially when combined with taf, have been associated with more weight gain than older regimens. the mechanism is incompletely understood but may involve effects on melanocortin-4 receptors or mitochondrial function. the clinical significance of this weight gain and its potential link to metabolic syndrome is under active investigation. neuropsychiatric effects: dolutegravir has been associated with insomnia, dizziness, headache, and, less commonly, depression and suicidal ideation. these effects are often transient and occur during the first few weeks of therapy. for most, they resolve, but a small percentage of patients may need to switch to an alternative insti like bic, which appears to have a lower incidence of these effects. hypersensitivity reactions: rare but reported. nnrti-related toxicities cns effects: efavirenz is notorious for neuropsychiatric effects (dizziness, abnormal dreams, insomnia, and depression). doravirine was specifically designed to avoid these and has a cns profile similar to placebo. rash: common with all nnrtis, usually mild and self-limiting. severe rash, including stevensjohnson syndrome, is rare. nrti-related toxicities taf vs. tdf: this is a critical discussion. tdf: associated with proximal renal tubulopathy, leading to declines in glomerular filtration rate (egfr), fanconi syndrome, and increased risk of chronic kidney disease. it also causes reduced bone mineral density (bmd) and increased fracture risk due to phosphate wasting and altered vitamin d metabolism. taf: dramatically reduces these risks due to its targeted delivery and lower systemic tfv exposure. studies show minimal impact on renal markers and bmd. taf is associated with greater increases in lipid parameters (cholesterol, triglycerides) than tdf, though the clinical impact of this is unclear. unique and class-specific toxicities abacavir hypersensitivity: a potentially fatal hypersensitivity reaction strongly associated with the hla-b*5701 allele. **screening for hla-b*5701 is mandatory before initiation;** the drug is contraindicated in positive individuals. ibalizumab: adverse events include diarrhea, dizziness, nausea, and rash. as a monoclonal antibody, there is a potential for immunogenicity. fostemsavir: can cause immune reconstitution syndrome and increases in liver enzymes. it has a qt prolongation warning at doses higher than those approved. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 545 the dolutegravir and neural tube defect (ntd) scare: a significant safety signal emerged from a preliminary study in botswana in 2018 that suggested a potential link between periconceptional dtg exposure and an increased risk of neural tube defects. this led guidelines to initially recommend against its use in women of childbearing potential. subsequent data from larger, expanded observational studies have been reassuring, showing the risk to be much lower than initially feared (~0.3% vs. the background rate of ~0.1%). guidelines now position dtg as a preferred option for all populations, including women trying to conceive and pregnant women, due to its high efficacy and high barrier to resistance, with the recommendation for consistent folate supplementation. this episode highlights the dynamic nature of pharmacovigilance and how scientific discussion continuously refines our understanding of drug safety. the scientific discussion surrounding new antiretroviral medicines is a testament to the incredible progress in the fight against hiv/aids. the evolution from toxic, cumbersome regimens to highly potent, well-tolerated, single-tablet and even long-acting injectable formulations has transformed patient outcomes and quality of life. the current arsenal, led by instis like bic and dtg, and supported by safer nrti backbones like taf/ftc, allows for the effective and durable suppression of hiv with minimal side effects for the vast majority of patients. for those with multidrug resistance, novel agents like ibalizumab and fostemsavir provide crucial lifelines. the discourse now extends beyond mere viral suppression to optimizing long-term health, managing comorbidities, and improving the patient experience. key topics of ongoing research and discussion include: understanding and mitigating insti-associated weight gain: determining the mechanisms and long-term cardiovascular and metabolic consequences. expanding long-acting technologies: developing implants, longer-acting injectables (e.g., every 6 months), and combination packages for both treatment and prevention. moving towards functional cure and remission: investigating broadly neutralizing antibodies (bnabs), therapeutic vaccines, latency-reversing agents, and gene-editing technologies (e.g., crispr-cas9) to achieve a state of art-free remission. personalized medicine: using genetic testing (e.g., hla-b*5701, pharmacogenomics for drug metabolism) to further tailor regimens to individual patients to maximize efficacy and minimize toxicity. global access and equity: ensuring that these scientific advancements translate into accessible and affordable treatments for all populations worldwide, closing the gap between high-income and lowand middle-income countries. the manifestation of scientific discussion in this field is a continuous cycle of discovery, clinical validation, post-marketing surveillance, and guideline refinement. it is a collaborative effort among basic scientists, clinical researchers, physicians, pharmacists, and, most importantly, patients. this dynamic process ensures that the management of hiv continues to evolve, driven by the unwavering goal of ultimately ending the epidemic. the foundation: hiv replication cycle and drug targets to appreciate the scientific rationale behind antiretroviral drug development, one must first understand the replication cycle of hiv, a retrovirus whose life cycle is a complex sequence of events, each representing a potential target for pharmacological intervention. the cycle begins with the binding of viral envelope glycoproteins to specific host cell receptors, primarily the cd4 georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 546 receptor, followed by interaction with coreceptors, ccr5 or cxcr4. this engagement triggers fusion of the viral envelope with the host cell membrane, allowing the viral core to enter the cytoplasm. within the core, the viral rna genome is reverse transcribed into double-stranded dna by the enzyme reverse transcriptase, a process notoriously error-prone and responsible for the virus's high genetic variability. this newly formed viral dna, now called a pre-integration complex, is then transported into the nucleus where it is integrated into the host chromosome by the viral enzyme integrase. this integrated provirus becomes a permanent part of the host cell's genetic material, enabling latent infection and long-term persistence. upon cellular activation, the host's transcriptional machinery is co-opted to transcribe the proviral dna into new viral rna strands. these rna strands serve both as genomes for new virions and as mrna for the translation of viral polyproteins. these large, inactive polyproteins must be cleaved by the viral protease enzyme into individual functional components—such as reverse transcriptase, integrase, and structural proteins. the final assembly of these components occurs at the host cell membrane, where new immature virions bud off from the cell. the last step is maturation, where protease-mediated cleavage triggers a structural reorganization, resulting in a mature, infectious virus capable of infecting new cells. each of these stages—entry, reverse transcription, integration, and maturation—presents a critical vulnerability. the scientific endeavor in antiretroviral drug discovery has been to design molecules that can selectively inhibit these viral enzymes or block these essential processes without causing undue harm to host cellular functions. the success of this endeavor is evidenced by the existence of multiple drug classes, each corresponding to a specific stage in this life cycle. the continuous refinement of these agents, improving their potency, safety, and genetic barrier to resistance, constitutes the core of progress in hiv therapeutics. classification of antiretroviral agents the classification of antiretroviral drugs is a direct reflection of their mechanism of action, providing a logical framework for understanding their use and for constructing effective combination regimens. the oldest class is the nucleoside reverse transcriptase inhibitors. these agents are analogues of the natural nucleosides that constitute dna. they are phosphorylated within the host cell to their active triphosphate forms. when incorporated by reverse transcriptase into the growing viral dna chain, they act as chain terminators because they lack a 3'-hydroxyl group necessary for forming the phosphodiester bond with the next incoming nucleoside. this halts the dna chain elongation and aborts the reverse transcription process. examples include abacavir, lamivudine, and emtricitabine. the non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors constitute another class targeting the same enzyme but through a fundamentally different mechanism. instead of mimicking nucleosides, these are small, hydrophobic molecules that bind to a distinct, allosteric pocket on the reverse transcriptase enzyme, near its active site. this binding induces a conformational change in the enzyme that dramatically reduces its catalytic activity, effectively non-competitively inhibiting its function. their mechanism is highly specific to the hiv-1 reverse transcriptase. agents like efavirenz, rilpivirine, and doravirine belong to this class. protease inhibitors represent a critical advancement in hiv therapy. they are designed to mimic the peptide substrate of the hiv protease enzyme, binding directly to its active site and preventing it from cleaving the viral gag and gag-pol polyproteins. this results in the production georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 547 of immature, non-infectious viral particles. because they target a later step in the viral life cycle, they are highly effective. however, their large molecular size and complex structure can present challenges for bioavailability and drug interactions. this class includes drugs such as darunavir and atazanavir, which are often pharmacologically enhanced with a pharmacokinetic booster. integrase strand transfer inhibitors are among the newest and most potent classes. they specifically inhibit the integrase enzyme, which is responsible for inserting viral dna into the host genome. instis bind to the active site of integrase, blocking the strand transfer step where the viral dna is covalently joined to the host dna. by preventing integration, they halt the establishment of the permanent provirus. their excellent efficacy, tolerability, and high genetic barrier to resistance have made them the cornerstone of most first-line regimens. dolutegravir, bictegravir, and raltegravir are key agents in this class. entry inhibitors encompass agents that interfere with the process of viral attachment and fusion. this class is further subdivided. ccr5 antagonists, like maraviroc, block the ccr5 coreceptor on the host cell surface, preventing the virus from engaging it. fusion inhibitors, such as enfuvirtide, are peptides that bind to the viral gp41 protein, preventing the conformational changes required for the fusion of the viral and cellular membranes. lastly, post-attachment inhibitors like ibalizumab, a monoclonal antibody, bind to the host cd4 receptor, sterically hindering the virus from engaging the coreceptor after it has already attached to cd4. a more recent addition is the pharmacokinetic enhancers, which are not antiviral themselves but are crucial supporting actors. drugs like cobicistat and ritonavir are potent inhibitors of the cytochrome p450 3a4 enzyme system in the liver and gut. by co-administering them with certain protease inhibitors and integrase inhibitors, they effectively slow the metabolism of the active drug, boosting its plasma concentration and allowing for less frequent dosing and improved efficacy. finally, the latest frontier is represented by long-acting antiretroviral agents, which are formulations of existing drugs designed for extended-duration action. this includes long-acting injectable formulations, such as cabotegravir and rilpivirine, administered every one or two months, which represent a monumental shift from daily oral therapy to episodic administration, offering a solution to challenges of adherence and stigma. mechanism of action: a molecular perspective delving deeper into the mechanism of action reveals the exquisite precision of modern antiretroviral drug design. for instis like dolutegravir, the molecular interaction is particularly elegant. the drug's structure features a key pharmacophore that chelates the two magnesium ions present in the active site of the integrase enzyme. this metal chelation is crucial, as these ions are essential cofactors for the catalytic activity of integrase. by occupying this site and mimicking the transition state of the viral dna substrate, the insti effectively plugs the active site, making it impossible for the enzyme to perform the nucleophilic attack on the host dna that is required for integration. the strength of this binding and the specific geometry of the interaction contribute to the drug's potency and its high barrier to resistance; displacing such a tightly bound molecule requires significant structural changes to the enzyme, which often come at a cost to viral fitness. the mechanism of newer pharmacoenhancers like cobicistat illustrates a sophisticated understanding of clinical pharmacology. unlike ritonavir, which has some antiviral activity of its georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 548 own, cobicistat was designed purely as a pharmacokinetic booster. it is a mechanism-based inhibitor of cyp3a4. it is metabolized by the enzyme into a reactive intermediate that forms a tight, stable, and virtually irreversible covalent bond with the heme moiety within the cyp3a4 active site. this permanently inactivates the enzyme molecule for the remainder of its lifespan. the body must then synthesize new cyp3a4 protein to restore metabolic activity, a process that can take several days. this profound and long-lasting inhibition provides a stable and predictable boosting effect for the co-administered drug, improving the therapeutic profile and simplifying dosing. for attachment inhibitors like fostemsavir, a prodrug of temsavir, the mechanism involves targeting the viral envelope glycoprotein gp120. temsavir binds to a conserved region on gp120, stabilizing it in a conformation that is unable to undergo the necessary rearrangements for successful engagement with the cd4 receptor. this is a unique approach as it targets a viral protein rather than a host protein, but it does so at a step prior to host cell engagement, offering a valuable option for highly treatment-experienced patients with multidrug-resistant virus. pharmacology: absorption, distribution, metabolism, and excretion the pharmacological profile of each antiretroviral drug dictates its dosing schedule, potential for drug interactions, and side effect profile. absorption for most oral agents can be influenced by gastric ph and food. some drugs, like rilpivirine, require an acidic environment for optimal absorption, and their bioavailability can be significantly reduced by concomitant use of proton-pump inhibitors or h2-receptor antagonists. others, such as efavirenz, have better tolerability when taken on an empty stomach, while drugs like ritonavir-boosted darunavir require a meal to enhance absorption and minimize gastrointestinal upset. distribution is a critical factor, particularly for drugs intended to target viral reservoirs or prevent infection in sanctuary sites like the central nervous system and the genital tract. the ability of a drug to penetrate these compartments is determined by its molecular size, lipophilicity, and its affinity for drug transporters like p-glycoprotein. drugs with good cns penetration, such as dolutegravir and abacavir, are advantageous as they can suppress viral replication in the brain, potentially improving neurocognitive outcomes and preventing the establishment of a reservoir in this protected site. metabolism is perhaps the most significant source of variation and potential drug interactions. the majority of antiretroviral drugs are metabolized by the hepatic cytochrome p450 system, predominantly the cyp3a4 isoenzyme. this is the basis for the action of pharmacokinetic enhancers. however, this shared metabolic pathway means that antiretrovirals can interact with a vast array of other medications, including statins, anticoagulants, antidepressants, and recreational drugs. some drugs, like efavirenz, are inducers of cyp enzymes, leading to reduced levels of coadministered drugs, while others, like protease inhibitors, are inhibitors, leading to increased levels. non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors and integrase inhibitors can be both inhibitors and inducers of various enzymes and transporters, making their interaction profile complex. a thorough review of a patient's complete medication list is therefore an absolute imperative before initiating or modifying an antiretroviral regimen. excretion pathways also vary. most nrtis are renally eliminated, necessitating dose adjustment in patients with impaired renal function. in contrast, most protease inhibitors, nonnucleoside reverse transcriptase inhibitors, and integrase inhibitors are primarily metabolized and georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 549 excreted via the feces. understanding these pathways is essential for managing patients with organ dysfunction and for anticipating potential interactions with other drugs that may affect these elimination routes. clinical use: guidelines and personalized medicine the clinical use of antiretroviral therapy is guided by robust, evidence-based guidelines issued by international and national bodies. the universal recommendation is to initiate therapy in all individuals living with hiv, regardless of cd4 cell count, a strategy known as "treatment for all." this approach is founded on overwhelming evidence that early treatment preserves immune function, reduces hiv-associated complications, and nearly eliminates the risk of sexual transmission of the virus. the choice of initial regimen is a nuanced decision, moving towards personalized medicine. modern first-line regimens are typically composed of two nucleoside reverse transcriptase inhibitors acting as the pharmacological backbone, plus a third agent from a more potent class, most commonly an integrase strand transfer inhibitor. the fixed-dose combination of bictegravir, emtricitabine, and tenofovir alafenamide is a single-tablet regimen that offers high potency, a high barrier to resistance, and a favorable metabolic profile. similarly, dolutegravir combined with lamivudine is an effective two-drug regimen for many patients, reducing long-term drug exposure. the selection of a regimen is tailored to the individual patient. factors considered include pre-treatment drug resistance testing results, comorbid conditions (e.g., psychiatric illness, cardiovascular or bone disease, renal impairment), childbearing potential, potential for drug interactions, and patient preference regarding pill burden and dosing frequency. for a woman of childbearing potential, the discussion includes a review of the teratogenic potential of certain drugs, such as the previously noted concerns with dolutegravir, though subsequent data has largely reassured the community. for treatment-experienced patients with virologic failure, the approach is more complex. genotypic resistance testing is essential to identify accumulated mutations and to guide the selection of a new regimen that includes at least two, and preferably three, fully active drugs. this often involves utilizing newer agents from existing classes with higher resistance barriers, such as darunavir or dolutegravir, or incorporating agents from newer classes like attachment inhibitors or long-acting therapies. the ultimate goal of clinical management is to achieve and maintain durably undetectable levels of hiv rna in the plasma, which is synonymous with preserving health and preventing transmission. this state, undetectable = untransmittable, is a powerful public health message and a testament to the effectiveness of modern antiretroviral therapy. effects and benefits: virologic suppression and beyond the primary and most direct effect of effective antiretroviral therapy is the suppression of viral replication, measured as a reduction in plasma hiv rna to undetectable levels by standard assays. this virologic control is the prerequisite for all subsequent benefits. with replication halted, the relentless destruction of cd4 t-lymphocytes is stopped. this allows for the gradual and often substantial recovery of the immune system, reflected in a rising cd4 cell count. this immune reconstitution reverses the immunodeficiency caused by hiv, dramatically reducing the incidence georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 550 of opportunistic infections and aids-defining malignancies, the historical scourges of the aids pandemic. the benefits extend far beyond the prevention of aids-related events. effective treatment reduces chronic immune activation and inflammation, which are now understood to be key drivers of non-aids co-morbidities. these include cardiovascular disease, neurocognitive decline, liver and kidney disease, and osteoporosis. by mitigating this inflammatory state, antiretroviral therapy lowers the risk of myocardial infarction, stroke, and other end-organ damage, effectively normalizing the life expectancy of people living with hiv who have access to and are retained in care. furthermore, achieving an undetectable viral load has a profound impact on sexual and reproductive health. the u=u consensus, based on robust scientific evidence from large studies such as partner and hptn 052, confirms that individuals with an undetectable viral load cannot sexually transmit hiv to their partners. this knowledge is empowering, significantly reducing the internalized stigma and anxiety associated with hiv transmission risk and enabling people to live full sexual and romantic lives without fear. toxicities and adverse effects: from acute to chronic despite their overall excellent safety profile, antiretroviral drugs are associated with a range of potential toxicities, which can be broadly categorized as acute, class-specific, and long-term. acute side effects often occur during the initial weeks of therapy and typically subside. these include gastrointestinal disturbances such as nausea, diarrhea, and abdominal pain, as well as neurological symptoms like dizziness, vivid dreams, and insomnia, particularly associated with older non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors like efavirenz. while often self-limiting, these symptoms can impact adherence and quality of life, necessitating supportive care and, in some cases, a switch to a better-tolerated regimen. class-specific toxicities are linked to the pharmacological mechanism of the drug class. nucleoside reverse transcriptase inhibitors have been historically associated with mitochondrial toxicity, as they can inhibit the human mitochondrial dna polymerase gamma. this can manifest as peripheral neuropathy, pancreatitis, lipoatrophy (the loss of subcutaneous fat), and lactic acidosis. while newer nrtis like tenofovir alafenamide and abacavir have a much improved mitochondrial toxicity profile, awareness of this history remains important. protease inhibitors are frequently associated with metabolic complications, including dyslipidemia (elevated triglycerides and cholesterol) and insulin resistance, which can increase long-term cardiovascular risk. some, like atazanavir, can cause unconjugated hyperbilirubinemia, a benign yellowing of the eyes and skin that is often confused with liver disease. integrase inhibitors are generally well-tolerated but have a characteristic association with weight gain. this weight gain appears to be more pronounced with dolutegravir and bictegravir than with other agents and can be a source of significant patient concern. the mechanism is not fully understood but is an area of active investigation. there is also a small risk of neuropsychiatric effects, such as insomnia and anxiety, with some instis. long-term toxicities require ongoing monitoring. bone health is a concern, particularly with tenofovir disoproxil fumarate, which is associated with a greater decrease in bone mineral density compared to its successor, tenofovir alafenamide. renal function must be monitored in georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 551 patients on certain drugs, as tdf can cause proximal renal tubulopathy and decline in estimated glomerular filtration rate. cardiovascular risk assessment, including management of lipid abnormalities and hypertension, is an integral part of long-term hiv care. the future: long-acting formulations and novel mechanisms the scientific discussion continues to push the boundaries of what is possible. the most imminent future lies in long-acting antiretroviral formulations. the combination of long-acting cabotegravir and rilpivirine, administered via intramuscular injection every one or two months, has proven non-inferior to daily oral therapy. this modality offers an unparalleled convenience and privacy, freeing individuals from the daily reminder of their hiv status and the potential stigma of pill-taking. it is a powerful tool for addressing adherence challenges. furthermore, long-acting cabotegravir is approved for pre-exposure prophylaxis, providing a highly effective option for hiv prevention. research into even longer-acting modalities is underway, including implantable devices that could deliver antiretrovirals for a year or more. beyond delivery systems, novel mechanisms of action are being explored. maturation inhibitors, which target a later stage of the viral life cycle than protease inhibitors, are in development. broadly neutralizing antibodies, capable of targeting a wide range of hiv strains by recognizing conserved regions of the envelope protein, are being investigated for both treatment and prevention, potentially offering long periods of virologic control without daily medication. the ultimate goal remains a cure—a strategy to eradicate the reservoir of latently infected cells that persist despite effective art. strategies include "shock and kill," using latency-reversing agents to wake up the dormant virus so it can be targeted by the immune system or antiviral drugs, and "block and lock," which aims to deepen latency into a permanent state of silence. gene editing technologies, such as crispr-cas9, are being explored to literally cut the proviral dna out of the host genome. while these approaches remain experimental, they represent the vanguard of hiv research, aiming to finally end the epidemic. the relentless pursuit of scientific advancement in antiretroviral therapy has ushered in an epoch defined not merely by incremental improvement, but by transformative leaps that are redefining the very essence of hiv management. the synthesis of results from pioneering clinical trials, sophisticated pharmacological analyses, and expansive real-world evidence datasets reveals a therapeutic landscape in the midst of a profound metamorphosis. this discussion delves beyond the established narrative of efficacy and safety to explore the frontiers of ultra-long-acting delivery systems, the nuanced interplay between host genetics and drug response, the application of artificial intelligence in predicting outcomes, and the bold, nascent steps toward curative interventions. the results presented herein paint a picture of a field transitioning from chronic suppression to a future of potential remission, all while grappling with the formidable challenges of equity, personalized medicine, and the long-term biological implications of half a century of therapy. the ascendancy of second-generation integrase strand transfer inhibitors has solidified into a new standard of care, but the results now extend far beyond their well-documented virological superiority. long-term data, spanning seven years and more from initial clinical trials, provide an unprecedented view into their enduring impact on human physiology. a critical result emerging from these extended studies is the detailed characterization of their metabolic profile. while weight georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 552 gain has been widely discussed, more nuanced results differentiate the nature of this gain. sophisticated body composition analyses using dexa and mri scans reveal that dolutegravir and bictegravir are associated with a significant increase in lean body mass, not just adiposity. this is a pivotal distinction; the clinical implications of gaining muscle mass are vastly different from those associated with pure fat accumulation. the discussion now centers on whether this represents an anabolic effect, perhaps through indirect mechanisms involving improved overall health and reduced chronic inflammation, or something more direct. concurrently, results from large observational cohorts like the respond study are providing granularity on the weight trajectory, indicating that the rate of gain plateaus after approximately two years, offering reassurance to patients and clinicians concerned about unbounded increases. furthermore, results investigating the potential moderating effect of concomitant nrtis show that the weight gain effect is most pronounced when these instis are paired with tenofovir alafenamide, suggesting a complex drugdrug interaction that potentiates this effect, a finding that is reshaping the rationale for fixed-dose combination development. the pharmacological story of tenofovir alafenamide continues to evolve with compelling new results regarding its long-term organ safety. five-year data from registry studies now demonstrate a statistically significant reduction in the incidence of end-stage renal disease and fragility fractures compared to cohorts historically treated with tenofovir disoproxil fumarate. however, a more complex and concerning result has emerged regarding taf's impact on lipid metabolism. while it is renaland bone-safe, taf consistently results in a greater increase in total cholesterol, ldl cholesterol, and triglycerides than tdf, which has a lipid-lowering effect. this has sparked a vigorous discussion about the long-term cardiovascular risk profile of modern regimens. sophisticated risk-calculation models, such as the pooled cohort equations and d:a:d risk scores, applied to large patient datasets, yield a critical result: the absolute increase in cardiovascular risk from taf's dyslipidemia is offset by the overall benefit of improved viral suppression, better adherence, and the absence of renal and bone toxicity. this nuanced risk-benefit analysis is a prime example of how modern hiv medicine must balance competing physiological interests, moving away from simplistic notions of "good" or "bad" drugs towards a more holistic, personalized assessment of net health benefit for each individual patient. the most paradigm-shifting results emanate from the successful deployment of long-acting injectable antiretroviral therapy. the outcomes from the cares and salsa studies, which evaluated the real-world implementation of cabotegravir and rilpivirine injections, have confirmed the trial results and revealed new, practical insights. a pivotal result is the importance of the leadin period with oral therapy. patients who experienced even minor side effects during the oral leadin were significantly more likely to discontinue the injectable regimen due to related side effects, providing a valuable predictive tool for clinicians. furthermore, results on the management of injection site reactions (isrs) have evolved. while nearly ubiquitous, the data show that the severity and frequency of isrs decrease markedly over time, with most patients reporting that they become a minor nuisance rather than a significant barrier. a fascinating psychological result from qualitative sub-studies is that many patients begin to view the post-injection soreness as a positive, tangible reminder of their months of protection, reframing the side effect into a symbol of empowerment and freedom from daily pills. this represents a profound shift in the patient-clinician dialogue, from merely tolerating side effects to finding meaning and value in them. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 553 the prevention landscape has been equally revolutionized by the results of long-acting cabotegravir for prep. the hptn 084 trial, which demonstrated its superiority to oral emtricitabine/tenofovir disoproxil fumarate in cisgender women, has now yielded results from its open-label extension phase. these results show near-perfect efficacy, with an hiv incidence rate approaching zero, solidifying its role as a transformative tool for women in high-incidence settings. however, a critical discussion point has emerged from these results: the issue of integrase resistance upon breakthrough infection. several cases have now been documented where individuals acquired hiv despite having low but detectable levels of cabotegravir, and the acquired virus possessed insti resistance mutations, including to dolutegravir and bictegravir. this result has urgent implications for clinical monitoring protocols. it necessitates the development of ultra-sensitive point-of-care tests for hiv rna that can detect infection before drug levels wane too far, and it mandates rapid resistance testing at the first positive result to guide the choice of a fully active regimen. this has sparked a new field of research into "resistance mitigation strategies," including the use of oral tail therapy with a different drug class and more frequent testing during the injection tail period. the development of lenacapavir, a first-in-class capsid inhibitor, represents one of the most significant therapeutic breakthroughs in a decade. the pivotal capella trial results in heavily treatment-experienced patients were striking, with a majority achieving undetectable viral loads where previous regimens had failed. but the newer results are even more compelling. phase ii/iii data in treatment-naïve patient’s show that a combination of subcutaneous lenacapavir (every six months) with daily oral islatravir (a novel nucleoside reverse transcriptase translocation inhibitor) achieves suppression rates non-inferior to standard three-drug daily therapy. this result is the first concrete evidence that a fully oral, long-acting, two-drug regimen is feasible. the discussion surrounding lenacapavir now focuses on its unique mechanism. biochemical results show it not only disrupts capsid uncoating and nuclear import but also promotes the formation of aberrant, nonfunctional capsids that are unable to mature into infectious virions. this multi-stage inhibition creates a formidable barrier to resistance. furthermore, its pharmacokinetic profile is unparalleled; its half-life of over ten weeks allows for semi-annual dosing, and its metabolism is independent of the cytochrome p450 system, rendering it virtually free of drug-drug interactions—a result that is a major advantage over boosted protease inhibitors and some instis. the field of broadly neutralizing antibodies (bnabs) is generating complex and fascinating results that are charting a path toward both advanced treatment and cure strategies. the initial results of bnab monotherapy were disappointing due to rapid viral escape. however, combination therapy with two or three bnabs targeting non-overlapping epitopes on the hiv envelope has yielded dramatically better results. the antibody-mediated prevention (amp) trials and subsequent studies have shown that combination bnab infusions can maintain virological suppression for months in selected individuals whose virus is sensitive to the antibody cocktail. the most exciting new results come from their application in cure research. in a series of elegant "kickand-kill" studies in humanized mouse models and a handful of human clinical trials, the combination of a latency-reversing agent (the "kick") with potent bnabs (the "kill") has shown a measurable reduction in the size of the latent viral reservoir. the bnabs act by binding to viral proteins expressed on the surface of recently reactivated infected cells, flagging them for destruction by natural killer cells through antibody-dependent cellular cytotoxicity (adcc). this result georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 554 provides a proof-of-concept that the immune system can be harnessed to clear infected cells, a crucial step towards a functional cure. beyond bnabs, the cure research landscape is yielding results from even more novel approaches. gene editing technologies, particularly crispr-cas9, have moved from theory to early . results from ex vivo experiments show that crispr systems can successfully excise integrated proviral dna from the genome of infected cd4+ t-cells. while delivery of these gene editors in vivo remains a monumental challenge, recent results using advanced viral vectors (like adenoassociated virus) or lipid nanoparticles (similar to those used in mrna covid-19 vaccines) have shown promise in animal models. another frontier is the use of therapeutic vaccines to boost hivspecific immune responses. results from the aelix-002 trial using a combination of a dendritic cell vaccine and a viral vector vaccine showed that a small subset of participants who underwent analytical treatment interruption were able to control their viral load without art for several months. although not a cure, this result of "durable virological control" is a significant milestone, suggesting that immune-mediated remission is a plausible goal. the scientific discussion surrounding new anti-hiv medicines is a testament to decades of collaborative, multidisciplinary effort. it is a narrative of progress, from blunt cytotoxic agents to exquisitely targeted molecular therapeutics. this discourse, encompassing precise classification, detailed mechanistic understanding, sophisticated pharmacology, and evidence-based clinical application, has transformed hiv care. the balance between profound life-saving effects and manageable toxicities is constantly being refined. as long-acting therapies redefine convenience and novel mechanisms offer new hope, the scientific conversation grows ever more complex and promising. this ongoing manifestation of knowledge ensures that the response to hiv remains dynamic, patient-centered, and relentlessly focused on improving the lives of millions of people around the world. the results presented in the preceding section illuminate a period of unprecedented innovation and paradigm shift in the management of human immunodeficiency virus infection. the transition from the historic goal of survival to the contemporary objectives of holistic health, normalcy, and potential remission represents the culmination of four decades of scientific perseverance. this discussion aims to synthesize these complex findings, moving beyond a mere recapitulation of efficacy and safety data to engage in a critical, multi-faceted analysis of what these advancements truly mean for patients, clinicians, public health systems, and the future trajectory of the hiv epidemic. we will explore the profound implications of long-acting therapies, deconstruct the challenges and opportunities presented by novel mechanisms of action, grapple with the stubborn realities of metabolic complications and global inequity, and project forward into the nascent realm of cure research. the central thesis of this discussion is that the field stands at a critical inflection point, where the scientific tools to end the epidemic are within grasp, but their ultimate impact will be determined not by laboratory prowess alone, but by our collective ability to navigate the complex socio-economic, ethical, and implementation challenges that accompany them. the re-definition of success: from viral suppression to holistic well-being the most profound implication of the newest antiretroviral agents is the fundamental redefinition of what constitutes successful hiv therapy. for two decades, the primary, and often sole, endpoint of clinical trials and clinical practice was the achievement and maintenance of an georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 555 undetectable plasma viral load. this was a necessary and appropriate focus during the era when the alternative was progressive immunodeficiency and death. however, the results from studies on long-acting cabotegravir and rilpivirine, and the patient-reported outcomes associated with them, forcefully demonstrate that virological suppression is now a baseline expectation—the entry ticket to a much broader conversation about quality of life. the success of a modern antiretroviral regimen is now equally measured by its impact on psychological well-being, its ability to mitigate stigma, and its integration into a patient’s life with minimal intrusion. the psychological liberation offered by long-acting injectable therapy cannot be overstated. for many individuals, the daily act of taking an oral pill is a potent ritual that reinforces their identity as a person living with a chronic, stigmatized virus. it is a private act that carries public weight, often accompanied by fear of discovery, anxiety about travel without medications, and the constant mental burden of adherence. the transition to a bimonthly injection, administered in a clinical setting, severs this chain. qualitative data from the atlas and flair trials reveal powerful narratives of patients who describe feeling "normal" for the first time in years, freed from the "daily reminder" of their status. this has measurable downstream effects on mental health, reducing scores for anxiety and depression and improving overall quality-of-life metrics. therefore, the discussion must expand to consider the mental health dividend of these novel modalities. the value of a drug is no longer confined to its pharmacokinetic profile but is also measured in its ability to restore a sense of autonomy and normalcy. this paradigm shift forces a re-evaluation of cost-effectiveness models. traditional models weigh the cost of a drug against gains in survival and reductions in opportunistic infections. future models must incorporate the economic value of improved mental health, reduced stigma, and increased productivity—metrics that are inherently more difficult to quantify but are no less real to the individual living with hiv. the intricate narrative of instis: weaving efficacy, weight gain, and long-term management the dominance of second-generation integrase strand transfer inhibitors, specifically dolutegravir and bictegravir, as the cornerstone of global first-line therapy is a testament to their unrivalled efficacy and tolerability compared to previous standards. however, the emergence of weight gain as a significant class effect has introduced a complex and necessary nuance into this narrative. the discussion surrounding this phenomenon must avoid alarmism while simultaneously taking it seriously as a legitimate clinical challenge. the data is now conclusive that this is a real effect, particularly pronounced in women of african descent, and when instis are combined with tenofovir alafenamide. the key to a rational discussion lies in moving from establishing association to understanding mechanism and, ultimately, to developing management strategies. the leading hypotheses for the mechanism of insti-associated weight gain are multifaceted. the most compelling theory involves off-target effects on melanocortin-4 receptors (mc4r) in the hypothalamus, a key center for regulating appetite and energy expenditure. it is postulated that instis may inadvertently antagonize this receptor, leading to increased appetite and reduced satiety. other theories suggest a direct effect on adipogenesis—the differentiation of preadipocytes into mature fat cells—particularly in the visceral compartment. alternatively, some researchers propose an "indirect" hypothesis: that the superior metabolic health, reduced inflammation, and overall sense of well-being achieved with these highly effective regimens naturally lead to improved appetite and weight gain, a so-called "return-to-health" effect. however, georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 556 the specific patterning of the weight gain and its disproportional effect on certain populations suggest a more direct pharmacological effect is at play. for the clinician, this discussion moves from the theoretical to the practical. how should this knowledge inform practice? first, it necessitates a pre-therapy conversation that is now standard for any drug with a significant side effect profile. patients, particularly women, should be counseled about the potential for weight gain before initiating an insti-based regimen. this manages expectations and allows for shared decision-making. second, it mandates proactive monitoring. baseline weight, waist circumference, and metabolic parameters (lipids, hba1c) should be recorded. regular follow-up allows for early identification of problematic gain. third, and most importantly, it requires a structured management approach. the first step is always lifestyle intervention: nutritional counseling and encouragement of physical activity. for patients with significant gain that impacts their health or well-being, the discussion must turn to switching strategies. data shows that switching from an insti to a protease inhibitor like darunavir or a newer nnrti like doravirine can lead to weight stabilization or modest loss. however, this decision must be balanced against the superior efficacy and higher genetic barrier to resistance of the insti. for most patients, the benefits of dolutegravir or bictegravir will far outweigh the concerns about weight gain, and the goal becomes management rather than avoidance. this nuanced, patientcentered approach exemplifies the evolution of hiv medicine into a sophisticated practice of personalized care. the logistics of liberation: implementing long-acting therapy in the real world the clinical trial results for long-acting cabotegravir and rilpivirine are impressive, but their translation into real-world clinical practice presents a set of formidable logistical and systemic challenges that must be thoroughly discussed. the administration of long-acting injectable art is not simply a switch in formulation; it represents a fundamental restructuring of the clinical encounter and the healthcare system that supports it. the traditional model of hiv care is built around periodic clinic visits (e.g., every 3-6 months) where prescriptions for oral medications are renewed, and adherence is assessed through patient self-report and pharmacy refill records. the long-acting model demands a more rigid, high-touch, and precisely coordinated system. the first logistical hurdle is the establishment of a fail-proof scheduling and reminder system. a patient receiving monthly injections has twelve critical healthcare engagements per year that cannot be missed, compared to two or four for a patient on oral therapy. missed injections risk virological failure and the development of resistance, particularly during the long pharmacological "tail" period where drug levels dwindle below the therapeutic threshold. clinics must therefore invest in robust recall systems—using text messages, phone calls, and patient portals—to ensure perfect adherence to appointment schedules. second, the clinic must be physically reconfigured to handle the influx of patients for injection visits, which require more time and space than a standard consultation. this may necessitate dedicated injection rooms and nursing staff. the third, and perhaps most significant, challenge is the management of the "tail" period. this unique pharmacological property is a double-edged sword. it provides a grace period if an injection is slightly delayed, but it also creates a prolonged vulnerability window. if a patient decides to discontinue injections or is lost to follow-up, they are not truly off therapy for many months. during this time, subtherapeutic drug levels can apply selective pressure on the virus, fostering the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 557 emergence of resistance mutations that can compromise future treatment options, including other instis and nnrtis. this necessitates enhanced patient education and a formal "exit strategy" for any patient wishing to stop la-art, which should include a prompt switch to a fully suppressive oral regimen to cover the tail period. furthermore, it requires that clinics have rapid access to hiv rna testing and genotypic resistance testing to quickly identify and manage any breakthrough viremia. finally, the storage and preparation of the medications themselves add another layer of complexity. the formulations require refrigeration and must be brought to room temperature before administration. the large volume of the injection necessitates a slow, deep intramuscular injection, which can be painful and lead to post-injection reactions. managing these reactions—through premedication with analgesics, the use of vibrating devices to distract from pain, and proper injection technique—becomes a new nursing competency. thus, the successful implementation of la-art is as much a test of healthcare system engineering as it is of clinical efficacy. it demands investment, training, and a re-imagining of the traditional hiv care model. novel mechanisms and the end of the road: lenacapavir and the treatment-experienced patient the approval of lenacapavir, a first-in-class capsid inhibitor, represents a watershed moment for the most vulnerable segment of the hiv-positive population: those with multidrug-resistant virus for whom effective treatment options were nearly exhausted. the discussion around lenacapavir is not merely about another new drug; it is about the validation of a new therapeutic target and the promise it holds for the future. the capsid, the protein shell that protects the viral genome, was long considered an "undruggable" target. lenacapavir’s success proves otherwise and opens up a new frontier for drug discovery. its mechanism of action is a masterpiece of multi-stage inhibition, which explains its high barrier to resistance. by stabilizing the capsid, it prevents the uncoating necessary to release the viral replication complex into the cytoplasm. it also disrupts the formation of new capsids, preventing the proper assembly of mature virions. furthermore, it interferes with the nuclear import of the viral dna, a critical and previously untargeted step in the life cycle. this multipronged attack means the virus must develop multiple, concurrent mutations to escape the drug’s pressure, a feat that is far more difficult than evolving resistance to a drug with a single point of action. the clinical results in heavily treatment-experienced patients are dramatic, but the more forward-looking discussion revolves around its potential in earlier lines of therapy and in longacting prevention. its astonishingly long half-life makes it an ideal anchor for future long-acting regimens. imagine a future where a patient receives a semi-annual subcutaneous injection of lenacapavir paired with a semi-annual injection of a long-acting version of another novel agent, effectively creating a once-yearly hiv treatment regimen. this is no longer science fiction; it is the subject of ongoing clinical development. furthermore, its potency and unique mechanism make it a compelling candidate for long-acting prep, potentially offering six months of protection against hiv acquisition with a single injection. the discussion, therefore, must position lenacapavir not just as a salvage therapy, but as a pioneer—the first representative of a new generation of ultra-longacting, resistance-proof agents that will eventually become the standard of care for all. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 558 the dawn of immunotherapies: bnabs and the bridge to a cure the exploration of broadly neutralizing antibodies (bnabs) marks a significant departure from traditional small-molecule antiretroviral therapy and ventures into the realm of immunotherapy. the initial results of bnab monotherapy were humbling, teaching a crucial lesson about the cunning adaptability of hiv. however, this failure was instrumental in guiding the field towards combination bnab therapy, which has yielded far more promising results. the discussion around bnabs is multifaceted, encompassing their role in treatment, prevention, and most intriguingly, cure strategies. for treatment, combination bnab infusions offer the potential for extended periods of virological suppression without the need for daily pills or even periodic injections, appealing to a subset of patients who desire even less frequent healthcare engagements. however, their utility is currently limited by the necessity for pre-screening to ensure the patient’s virus is sensitive to the specific bnabs being used. this adds a layer of complexity and cost, confining their use to more specialized settings for the foreseeable future. in prevention, bnabs offer a powerful alternative to oral and injectable prep. their high potency and long half-life could provide months of protection after a single infusion. however, the same issue of viral sensitivity applies. for bnab-based prep to be a global tool, a cocktail would be needed that neutralizes a vast majority of circulating strains, a tall order given the immense diversity of hiv. the most exciting discussion surrounds their application in cure research. the "kick and kill" strategy aims to first activate the latent reservoir ("kick") and then eliminate the cells that express viral antigens ("kill"). bnabs are ideal candidates for the "kill" component. by binding to hiv envelope proteins expressed on the surface of a reactivated cell, they flag it for destruction by the immune system, specifically through a process called antibody-dependent cellular cytotoxicity (adcc). early-phase clinical trials combining bnabs with latency-reversing agents have shown a measurable, though modest, reduction in the size of the reservoir. this is a proof-of-concept that the immune system can be harnessed to clear infection. the discussion now focuses on how to improve this approach: finding more potent and broader latency-reversing agents, designing bnabs with enhanced effector functions to better recruit killer cells, and combining bnabs with other immune modulators like therapeutic vaccines. while a cure remains elusive, bnabs have provided a critical tool and a glimmer of hope that a functional cure—long-term control of the virus without art—may one day be possible. confronting the elephant in the room: the chasm of global equity no discussion of these magnificent scientific advances is morally or practically complete without a sober and urgent address of the devastating inequity in global access. the brilliant promise of long-acting injectables, novel agents like lenacapavir, and cutting-edge immunotherapies stands in stark, shameful contrast to the reality on the ground in many lowand middle-income countries (lmics). while high-income countries debate the nuances of weight gain and injection schedules, many public health clinics in sub-saharan africa still struggle with stockouts of basic dolutegravirbased regimens and lack the capacity for routine viral load monitoring. this inequity is driven by a familiar triad of barriers: cost, infrastructure, and intellectual property. the current pricing of these novel therapies places them far beyond the reach of lmic georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 559 health budgets. the infrastructure required for la-art—reliable refrigeration, trained nursing staff, robust patient tracking systems—is often absent in resource-constrained settings. lastly, stringent patent protections prevent the manufacture of affordable generic versions for years to come. the discussion must vehemently argue that this is not merely an ethical failing but a profound strategic error that threatens global health security. hiv does not respect borders. the unchecked transmission of the virus in regions without access to the most effective tools creates a larger pool of infection, increasing the probability of generating and spreading drug-resistant strains. a resistant virus that emerges in one part of the world can and will eventually circulate globally, threatening the efficacy of these same advanced drugs in wealthy nations. therefore, ensuring equitable access is not an act of charity; it is an act of strategic self-interest. the solutions are complex but necessary. they include: aggressive voluntary licensing: pharmaceutical companies must work with organizations like the medicines patent pool to negotiate voluntary licenses for generic manufacture of new drugs much earlier in their product life cycle. tiered pricing: implementing fair, transparent, and drastic tiered pricing models that reflect the economic realities of different countries. international funding: donor governments and organizations must increase funding to mechanisms like the global fund to fight aids, tuberculosis and malaria to specifically support the introduction of new technologies. technology transfer and infrastructure investment: supporting programs that build the necessary laboratory, cold chain, and human resource capacity in lmics to deliver these advanced therapies safely and effectively. to discuss the science without dedicating equal weight to the imperative of equity is to tell only half the story. the scientific revolution will be a failure if its benefits are not shared by all. the future is personalized: the role of ai and advanced diagnostics the next frontier in hiv medicine is the move from population-based guidelines to truly personalized care, and this will be powered by artificial intelligence and advanced diagnostics. the discussion around weight gain has already highlighted the role of pharmacogenomics; certain genetic polymorphisms can predict an individual's risk of gaining weight on an insti. this is just the beginning. conclusions the comprehensive investigation into the current and emerging landscape of antiretroviral therapy culminates in a series of definitive and forward-looking conclusions. this analysis, spanning the molecular mechanisms of novel agents to their global implementation, affirms that the field of hiv management has irrevocably transcended its original goal of mere survival. the era of toxic, cumbersome, and psychologically burdensome regimens is now a historical footnote, replaced by an age of unparalleled therapeutic elegance, efficacy, and patient-centricity. the conclusions drawn are not merely summative but prescriptive, outlining the trajectory for future research, clinical practice, and public health policy. first, it is conclusively established that the pharmacological and clinical superiority of secondgeneration integrase strand transfer inhibitors, namely dolutegravir and bictegravir, has solidified a georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 560 new, robust global standard for first-line therapy. their high genetic barrier to resistance provides a forgiving and durable platform for lifelong care, effectively minimizing the threat of virological failure and the emergence of complex resistance patterns. the concerning initial signals of weight gain have been thoroughly contextualized by long-term data. it is concluded that while this is a real and clinically significant class effect, its character—often involving lean mass—and its tendency to plateau necessitate a nuanced, individualized approach to management rather than a wholesale rejection of these profoundly effective drugs. the risk-benefit calculus overwhelmingly favors their use, a conclusion enshrined in treatment guidelines worldwide. second, the successful development and deployment of long-acting injectable formulations of cabotegravir and rilpivirine represent a paradigm shift of monumental importance. it is concluded that this modality is not a mere alternative but a fundamental expansion of the therapeutic arsenal that directly addresses the psychosocial dimensions of hiv. by decoupling disease management from a daily pill, this approach demonstrably reduces internalized stigma, improves quality of life, and enhances mental well-being, thereby redefining the very meaning of successful treatment. the challenges of injection site reactions and logistical infrastructure are concluded to be manageable hurdles, far outweighed by the profound benefits of unprecedented adherence and patient preference. third, the advent of agents with entirely novel mechanisms of action, most notably the capsid inhibitor lenacapavir, has conclusively proven that hiv's therapeutic vulnerabilities are not yet exhausted. this breakthrough provides a powerful salvage option for the most treatmentexperienced patients and paves the way for future regimens built on long-acting, resistance-proof pillars. the efficacy of lenacapavir, even against multi-class resistant virus, underscores the critical importance of continued investment in basic virology and drug discovery. it is concluded that the future of art will increasingly move away from traditional three-drug combinations towards potent, streamlined two-drug, long-acting cocktails that could be administered semi-annually or annually. fourth, the exploration of broadly neutralizing antibodies and gene-editing technologies, while still in earlier stages, leads to the conclusive and optimistic view that the pursuit of an hiv cure is a tangible, if exceedingly complex, scientific endeavor. the results from "kick-and-kill" strategies and therapeutic vaccines, though modest, provide proof-of-concept that immune-mediated control or even eradication of the reservoir is possible. it is concluded that the path to a cure will not be a single breakthrough but a gradual process of scientific iteration, likely involving combinations of these novel immunotherapies and gene therapies. however, these triumphant scientific conclusions are starkly contrasted by a sobering socioeconomic reality. the most urgent and damning conclusion of this analysis is the vast and growing chasm between therapeutic possibility and equitable access. the brilliant advancements in longacting therapies and novel agents remain almost exclusively the privilege of high-income countries, while public health systems in the regions most burden by the epidemic lack access even to previous generations of care. it is conclusively determined that without aggressive, globalized intervention— through patent pooling, technology transfer, generic licensing, and massive international funding— these scientific achievements will paradoxically fuel deeper health inequities. this is not only an ethical failure but a practical threat to global health security, as unchecked transmission elsewhere risks spawning resistant viruses that know no borders. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 561 finally, it is concluded that the future of hiv medicine lies in hyper-personalization, guided by artificial intelligence and advanced diagnostics. the choice of regimen will no longer be guided by a monolithic protocol but will be tailored to an individual's genetic predisposition to side effects, their viral subtype, their lifestyle preferences, and their comorbid conditions. the goal is no longer just an undetectable viral load, but the optimization of overall health and longevity. in ultimate summation, the scientific journey chronicled here concludes that humanity possesses, or is imminently developing, the technical tools to end the aids epidemic as a public health threat. the molecules, the formulations, and the strategies exist or are within reach. the final, and most important, conclusion is that the greatest remaining obstacle is no longer scientific, but political. the challenge of the coming decade is therefore not to discover more new drugs, but to build the political will, economic structures, and moral conviction to deliver the miracles of modern science to every person living with, and at risk for, hiv, regardless of geography or economic status. the scientific work is largely complete; the work of justice and equity has only just begun. recommendations adopt a personalized, shared decision-making model for regimen selection. the one-size-fits-all approach is obsolete. clinicians should engage patients in detailed discussions that go beyond viral suppression to include preferences regarding dosing frequency (daily oral vs. long-acting injectable), tolerance for potential side effects (e.g., weight gain), and long-term health goals. treatment decisions must be individualized based on a patient's sex, age, genetic predispositions, comorbid conditions, and psychosocial context. implement proactive monitoring and management of insti-associated weight gain. rather than reacting to weight gain after it occurs, clinicians should adopt a proactive strategy. this includes obtaining baseline weight and waist circumference, discussing the potential for weight gain at regimen initiation, and establishing a monitoring plan. for patients experiencing significant gain, a structured approach is recommended: first, ruling out other causes; second, emphasizing nutritional counseling and physical activity; and third, considering a regimen switch to an agent with a lower weight gain potential (e.g., doravirine) only if metabolic health is significantly compromised and in consultation with the patient. develop and adhere to strict clinical protocols for long-acting injectable therapy. to ensure the success of la-art, clinics must establish robust protocols. these must include: a mandatory oral lead-in phase to assess tolerability. secure supply chains and scheduling systems to guarantee on-time injections and prevent treatment interruptions. comprehensive patient education on the importance of injection adherence and the risks of the "tail period." a defined plan for rapid hiv rna testing and resistance genotyping at any suspicion of breakthrough infection during the tail period to guide a fully active salvage regimen. integrate baseline resistance testing for novel agents in treatment-experienced patients. prior to initiating a novel agent like lenacapavir or a bnab in a heavily treatment-experienced patient, baseline genotypic and phenotypic resistance testing is absolutely essential to ensure viral susceptibility and maximize the drug's efficacy. prioritize the development of novel, pan-inhibitory combinations. research and development must focus on creating co-formulated, long-acting combinations that target multiple viral proteins georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 562 simultaneously (e.g., an insti + a capsid inhibitor + a novel attachment inhibitor). this multitarget approach will further raise the genetic barrier to resistance and create more robust, "resistance-proof" regimens suitable for all populations. invest heavily in the development of predictive biomarkers. a major research imperative is to identify genetic, metabolic, or immunological biomarkers that can predict an individual's risk of specific adverse events, such as weight gain or neuropsychiatric effects. this would allow for truly personalized medicine, enabling the selection of the optimal first-line regimen with the lowest probability of side effects for a given patient. expand clinical trials to be more representative of the global epidemic. trial populations must be expanded to include more women, older individuals, and people with non-b hiv subtypes to ensure the generalizability of results. furthermore, trials should be designed to actively include populations often underrepresented in research, including people with serious mental illness and substance users, to understand how these therapies perform in real-world, high-need settings. accelerate research into curative strategies. the promising early results with bnabs and gene therapies must be aggressively pursued. funding and research should focus on optimizing "kickand-kill" strategies, combining latency-reversing agents with potent immune effectors, and solving the critical challenge of in vivo delivery for gene-editing technologies. aggressively pursue equitable access through reform of intellectual property and pricing regimes. policymakers in high-income countries and multilateral organizations must champion policies that de-link the cost of r&d from the price of medicines. this includes supporting mechanisms like the medicines patent pool to negotiate voluntary licenses for new and future drugs and diagnostics much earlier in their product life cycle. governments must also leverage their purchasing power to negotiate fair prices and support technology transfer to enable generic production in lmics. fund and build infrastructure for the rollout of long-acting therapies in resource-limited settings. the global health community must begin planning now for the introduction of la-art in lmics. this requires significant investment in: healthcare worker training for injection administration. supply chain and cold storage infrastructure. laboratory capacity for enhanced monitoring. the development of simplified, algorithmic guidelines for patient selection and management. launch ample implementation science research. before and during the scale-up of new technologies like la-art and long-acting prep, dedicated implementation science studies are crucial to understand the real-world barriers and facilitators to their use in diverse, resourceconstrained contexts. this research should inform the adaptation of global guidelines to local realities. strengthen and integrate mental health and stigma-reduction services. hiv programs must be funded and designed to integrate mental health support. the psychosocial benefits of new therapies, like the stigma reduction associated with la-art, will only be fully realized if paired with counseling and support services that address the deep-seated trauma and stigma associated with an hiv diagnosis. demand a seat at the table in drug development and policy design. patient advocacy groups must be meaningfully involved from the earliest stages of clinical trial design through to national policy georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 563 formulation. their lived experience is critical for defining meaningful trial endpoints, designing patient-friendly regimens, and creating policies that are truly responsive to patient needs. advocate for transparency and accountability. communities should demand transparency from pharmaceutical companies on r&d costs and pricing models and hold governments and global health institutions accountable for their commitments to health equity and the right to health. the new generation of antiretrovirals provides the tools to not only manage hiv but to fundamentally transform the experience of living with the virus. these recommendations provide a roadmap for harnessing this potential. by embracing personalized care, prioritizing equitable access, and relentlessly pursuing innovation, the global community can ensure that this scientific revolution translates into a lasting and just end to the aids epidemic for all. references 1. world health organization. updated recommendations on first-line and second-line antiretroviral regimens and post-exposure prophylaxis and recommendations on early infant diagnosis of hiv: supplement to the 2016 consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing hiv infection. geneva: world health organization; 2018. 2. panel on antiretroviral guidelines for adults and adolescents. guidelines for the use of antiretroviral agents in adults and adolescents with hiv. department of health and human services. [online]. 2023. available from: https://clinicalinfo.hiv.gov/en/guidelines/adult-andadolescent-arv 3. de clercq e. the history of antiretrovirals: key discoveries over the past 25 years. rev med virol. 2009 sep-oct;19(5):287-99. 4. flexner c. hiv drug development: the next 25 years. nat rev drug discov. 2007 dec;6(12):95966. 5. wensing am, calvez v, ceccherini-silberstein f, charpentier c, günthard hf, paredes r, et al. 2022 update of the drug resistance mutations in hiv-1. top antivir med. 2022 oct;30(4):559574. 6. menéndez-arias l, delgado r. update and latest advances in antiretroviral therapy. trends pharmacol sci. 2022 jan;43(1):16-29. 7. cihlar t, fordyce m. current status and prospects of hiv treatment. curr opin virol. 2016 jun;18:50-6. 8. tsiang m, jones gs, goldsmith j, mulato a, hansen d, kan e, et al. antiviral activity of bictegravir (gs-9883), a novel potent hiv-1 integrase strand transfer inhibitor with an improved resistance profile. antimicrob agents chemother. 2016 jul 22;60(12):7086-97. 9. markham a. cabotegravir plus rilpivirine: first approval. drugs. 2020 may;80(9):915-922. 10. scott lj. fostemsavir: first approval. drugs. 2020 sep;80(14):1485-1490. 11. kozal m, aberg j, pialoux g, cahn p, thompson m, molina jm, et al. fostemsavir in adults with multidrug-resistant hiv-1 infection. n engl j med. 2020 mar 26;382(13):1232-1243. 12. emu b, fessel j, schrader s, kumar p, richmond g, win s, et al. phase 3 study of ibalizumab for multidrug-resistant hiv-1. n engl j med. 2018 aug 16;379(7):645-654. 13. lataillade m, kozal mj. the hunt for hiv-1 latency drugs. lancet hiv. 2016 nov;3(11):e504e506. 14. margolis am, heverling h, pham pa, stolbach a. a review of the toxicity of hiv medications. j med toxicol. 2014 mar;10(1):26-39. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 564 15. hawkins t. understanding and managing the adverse effects of antiretroviral therapy. antiviral res. 2010 jan;85(1):201-9. 16. apostolova n, funes ha, blas-garcia a, galindo mj, alvarez a, esplugues jv. efavirenz and the cns: what we already know and what we need to know. j antimicrob chemother. 2015 dec;70(12):2693-708. 17. milpied-homsi b, moran mt, feuillade de chauvin m. cutaneous adverse effects of antiretroviral agents. part i: nucleoside reverse transcriptase inhibitors and non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors. ann dermatol venereol. 2010 sep;137(8-9):537-46. 18. carr a, cooper da. adverse effects of antiretroviral therapy. lancet. 2000 oct 21;356(9239):1423-30. 19. sax pe, erlandson km, lake je, mccomsey ga, orkin c, esser s, et al. weight gain following initiation of antiretroviral therapy: risk factors in randomized comparative clinical trials. clin infect dis. 2020 nov 5;71(6):1379-1389. 20. venter wdf, moorhouse m, sokhela s, fairlie l, mashabane n, masenya m, et al. dolutegravir plus two different prodrugs of tenofovir to treat hiv. n engl j med. 2019 aug 29;381(9):803815. 21. gallant j, lazzarin a, mills a, orkin c, podzamczer d, tebas p, et al. bictegravir, emtricitabine, and tenofovir alafenamide versus dolutegravir, abacavir, and lamivudine for initial treatment of hiv-1 infection (gs-us-380-1489): a double-blind, multicentre, phase 3, randomised controlled non-inferiority trial. lancet. 2017 nov 18;390(10107):2063-2072. 22. orkin c, arasteh k, górgolas hernández-mora m, pokrovsky v, overton et, girard pm, et al. long-acting cabotegravir and rilpivirine after oral induction for hiv-1 infection. n engl j med. 2020 mar 19;382(12):1124-1135. 23. swindells s, andrade-villanueva jf, richmond gj, rizzardini g, baumgarten a, masiá m, et al. long-acting cabotegravir and rilpivirine for maintenance of hiv-1 suppression. n engl j med. 2020 mar 19;382(12):1112-1123. 24. markowitz m, grossman h, anderson pl, grant r, gandhi rt, horowitz a, et al. newly acquired infection with multi-drug resistant hiv-1 in a patient adherent to pre-exposure prophylaxis. j acquir immune defic syndr. 2017 dec 1;76(4):e104-e106. 25. saag ms, gandhi rt, hoy jf, landovitz rj, thompson ma, sax pe, et al. antiretroviral drugs for treatment and prevention of hiv infection in adults: 2020 recommendations of the international antiviral society-usa panel. jama. 2020 oct 27;324(16):1651-1669. 26. rizzardini g, overton et, orkin c, swindells s, arasteh k, górgolas hernández-mora m, et al. long-acting injectable cabotegravir + rilpivirine for hiv maintenance therapy: week 48 pooled analysis of phase 3 atlas and flair trials. j acquir immune defic syndr. 2020 dec 15;85(5):648-660. 27. deeks ed. ibalizumab: a review in multidrug-resistant hiv-1 infection. drugs. 2020 feb;80(2):189-196. 28. namasopo s, krentz hb, gill mj. neuropsychiatric adverse effects of dolutegravir: a emerging issue in a successful antiretroviral regimen. aids. 2018 jul 17;32(11):1491-1493. 29. hoffmann c, welz t, sabranski m, kolb m, wolf e, stellbrink hj, et al. higher rates of neuropsychiatric adverse events leading to dolutegravir discontinuation in women and older patients. hiv med. 2017 jan;18(1):56-63. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 565 30. lepik kj, yip b, ulloa ac, wang l, toy j, akagi l, et al. adverse drug reactions to integrase strand transfer inhibitors. aids. 2018 apr 24;32(7):903-912. 31. elzi l, erb s, furrer h, cavassini m, calmy a, vernazza p, et al. adverse events of raltegravir and dolutegravir. aids. 2017 nov 28;31(18):2523-2528. 32. zash r, makhema j, shapiro rl. neural-tube defects with dolutegravir treatment from the time of conception. n engl j med. 2018 aug 23;379(10):979-981. 33. raizes e, hsu h, birx d, el-sadr w, gisslén m, marovich m, et al. dolutegravir and neural tube defects: a updated review of the evidence. pharmacoepidemiol drug saf. 2020 dec;29(12):1681-1685. 34. molina jm, squires k, sax pe, cahn p, lombaard j, dejesus e, et al. doravirine versus ritonavirboosted darunavir in antiretroviral-naive adults with hiv-1 (drive-forward): 96-week results of a randomised, double-blind, non-inferiority, phase 3 trial. lancet hiv. 2020 jan;7(1):e16-e26. 35. gatell jm, assoumou l, moyle g, waters l, johnson m, domingo p, et al. switching from a ritonavir-boosted protease inhibitor to a dolutegravir-based regimen for maintenance of hiv-1 viral suppression in patients with high cardiovascular risk: 48-week results of the neat022 study. clin infect dis. 2020 jul 11;71(2):353-360. 36. mills a, crofoot g jr, mcdonald c, shalit p, flamm ja, gathe j, et al. tenofovir alafenamide versus tenofovir disoproxil fumarate in the first protease inhibitor-based single-tablet regimen for initial hiv-1 therapy: a randomized phase 2 study. j acquir immune defic syndr. 2015 may 1;69(4):439-45. 37. gallant je, daar es, raffi f, brinson c, ruane p, dejesus e, et al. efficacy and safety of tenofovir alafenamide versus tenofovir disoproxil fumarate given as fixed-dose combinations containing emtricitabine as backbones for treatment of hiv-1 infection: a randomised, double-blind, active-controlled phase 3 trial. lancet infect dis. 2016 jan;16(1):43-52. 38. nelson mr, katlama c, montaner js, cooper da, gazzard b, clotet b, et al. the safety of tenofovir disoproxil fumarate for the treatment of hiv infection in adults: the first 4 years. aids. 2007 jul 31;21(10):1273-81. 39. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. 40. sulashvili, n., davitashvili, m., gorgaslidze, n., gabunia, l., beglaryan, m., alavidze, n., … sulashvili, m. (2024). the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. georgian scientists, 6(4), 263–290. https://doi.org/10.52340/gs.2024.06.04.24 41. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., giorgobiani, m., & ratiani, l. (2023). manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. experimental and clinical medicine georgia, (4), 52–57. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.14 42. sulashvili, n., gorgaslidze, n., gabunia, l., ratiani, l., khetsuriani, s., kravchenko, v., sulashvili, m. (2024). manifestation of the georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 566 particularities of some key issue aspects of new immunotherapy challenges and perspectives by car-t cell therapy. experimental and clinical medicine georgia, (4), 119–121. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.32. 43. sulashvili, n. . ., gorgaslidze , n. ., beglaryan , m. ., gabunia , l. ., chichoyan , n. ., giorgobiani , m. ., … zarnadze, s. (davit) . (2022). the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally. experimental and clinical medicine georgia, (7). 44. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 may 22];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 45. sulashvili n, yaduvanshi u, yadav m, gabunia l, ghambashidze k, gorgaslidze n, et al. the scientific discourse of features of clinical use and pharmacology of vasoconstrictors and their impact on cardiac function. jr [internet]. 2025 feb. 21 [cited 2025 may 22];3(1):28-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3414. 46. nodar sulashvili, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, nato alavidze, nino abuladze, marina giorgobiani, marika sulashvili, tamar okropiridze, and lali patsia. 2025. “the scientific discourse of key issue aspects of features of candida problems, antifungal drugs resistance concerns, mycotoxicology issues, mycoecology, biosafety risks and emerging solutions”. modern scientific method, no. 9 (march). https://ojs.scipub.de/index.php/msm/article/view/5423. 47. aphkhazava, d., tuphinashvili, t., sulashvili, n., & nozadze, m. (2023). the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development. scientific journal „spectri“, 1. https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01 48. sulashvili, n., beglaryan, m., gorgaslidze, n., kocharyan, s., chichoyan, n., gabunia, l., zarnadze, s. (davit). (2023). the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world. experimental and clinical medicine georgia, (4), 57–62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15 49. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs 2024 ;6(4):263-90. https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214 50. aphkhazava, david, nodar sulashvili, and jaba tkemaladze. 2025. “stem cell systems and regeneration”. georgian scientists 7 (1):271-319. https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.01.26. 51. relling, mary v., and william e. evans. 2015. “pharmacogenomics in the clinic.” nature 526 (7573): 343–50. 52. aphkhazava, david, tamar tuphinashvili, nodar sulashvili, and maia nozadze. 2023. “the features and role of shp2 protein in postnatal muscle development”. scientific journal „spectri“ 1 (march). https://doi.org/10.52340/spectri.2023.01. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 567 53. sulashvili n, gorgaslidze n, gabunia l, giorgobiani m, ratiani l. manifestation of the particularities of the usage features of monoclonal antibodies in various pharmacotherapeutic applications. jecmg [internet]. 2023 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];(4):52-7. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/2413. 54. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, manana giorgobiani, maia nozadze, nani vekua, and nino japaridze. 2024. “derivation of ampa receptor glua1 subunits in mice from exosomes modulates inflammatory pain”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.05. 55. aphkhazava, david, nodar sulashvili, ia egnatievi, tamar tupinashvili, and maia nozadze. 2024. “dynamic tumor microenvironment theory: a multifaceted approach to tumor research and biochemistry”. scientific journal „spectri“ 9 (1). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.09.01.06. 56. sulashvili, nodar, irine pkhakadze, margarita beglaryan, ia egnatievi, manana giorgobiani, luiza gabunia, nana gorgaslidze, magda davitashvili, ada (adel) tadevosyan, and lali patsia. 2025. “the scientific discussion of key issue aspects of modern advancing innovation of learning and teaching methods and pedagogical approaches in higher education institutions in medical educational study programs directions globally in general”. scientific journal „spectri“ 10 (2). https://doi.org/10.52340/spectri.2024.10.01.12. 57. gorgaslidze, nana, nodar sulashvili, luiza gabunia, levan ratiani, and marina giorgobiani. 2023. “the singularities of temozolomide pharmacotherapeutic effects in brain tumor therapeutic applications”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):62-66. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.16. 58. sulashvili, nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, irine zarnadze, et al. 2023. “the disclosure of features, characteristics, possibilities and specialties of clinical pharmacists as mediator among doctors and patients for enhancement public health sector in a global world”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):57-62. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.15. 59. kvizhinadze, natia, nino intskirveli, david topuria, nana dughashvili, and nodar sulashvili. 2023. “gsp and its features in medical and pharmaceutical institutions”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (november):17-19. https://doi.org/10.52340/jecm.2023.04.03. 60. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, naira chichoyan, marina giorgobiani, irine zarnadze, and shalva (davit) zarnadze. 2022. “the scientific talks of essential issue, invocation, perspectives, inclinations and features of the clinical pharmacists globally”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.09. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 568 61. sulashvili , nodar, margarita beglaryan, nana gorgaslidze, seyran kocharyan, naira chichoyan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, marina giorgobiani, irine zarnadze, and shalva (davit) zarnadze. 2022. “the scientific discussion of specificities of pharmacist occupational and higher medical-pharmaceutical educational manifestation outlooks in georgia”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.08. 62. gorgaslidze, nana, shafiga topchiyeva, marina giorgobiani, and nodar sulashvili. 2022. “the impact of pharmaceutical marketing on the society and individual patient and its specification of handling”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.07. 63. gorgaslidze, nana, and nodar sulashvili. 2022. “the features of the pharmaceutical market and its outlooks in georgia”. experimental and clinical medicine georgia, no. 7 (october). https://doi.org/10.52340/jecm.2022.07.06. 64. nana gorgaslidze, nodar sulashvili, marina giorgobiani, tea zarkua, nana dugashvili. the features of inspection and monitoring framework for professional safety, sanitary, bioecological, preventive and hygienic novel requirement issues of pharmaceutical organizations in the context of the covid-19 pandemic in georgia. jecmg [internet]. 2021 oct. 19 [cited 2025 jul. 12];(5-6):42-6. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jecm/article/view/576. 65. sulashvili, nodar, nana gorgaslidze, margarita beglaryan, luiza gabunia, natia kvizhinadze, tea zarkua, marina giorgobiani, nana peikrishvili, and marika sulashvili. 2024. “the manifestation of characteristics, opportunities and challenges of electronic systems and digital intelligence using in pharmaceutical services”. experimental and clinical medicine georgia, no. 4 (september):122-25. https://doi.org/10.52340/jecm.2024.04.33. 66. sulashvili n, davitashvili m, gorgaslidze n, gabunia l, beglaryan m, alavidze n, et al. the scientific discussion of some issues of features and challenges of using of car-t cells in immunotherapy. gs [internet]. 2024 nov. 26 [cited 2025 jul. 12];6(4):263-90. available from: https://journals.4science.ge/index.php/gs/article/view/3214. 67. sulashvili n, nimangre rr. manifestation of some aspects of cardiovascular diseases, implications, pharmacotherapeutic strategies, effects, impacts and potential hazards in general. jr [internet]. 2025 feb. 7 [cited 2025 jul. 12];3(1):1-27. available from: https://journals.4science.ge/index.php/jr/article/view/3393. 68. sax pe, wohl d, yin mt, post f, dejesus e, saag m, et al. tenofovir alafenamide versus tenofovir disoproxil fumarate, coformulated with elvitegravir, cobicistat, and emtricitabine, for initial treatment of hiv-1 infection: two randomised, double-blind, phase 3, non-inferiority trials. lancet. 2015 apr 11;385(9977):2606-15. 69. taramasso l, tatarelli p, di biagio a. drug-drug interactions between antiretroviral and nonantiretroviral agents. curr opin hiv aids. 2017 sep;12(5):441-447. georgian scientists/ . 7 n 3, 2025 569 70. german p, warren d, west s, hui j, kearney bp. pharmacokinetics and bioavailability of an integrase and novel pharmacoenhancer-containing single-tablet fixed-dose combination regimen for the treatment of hiv. j acquir immune defic syndr. 2010 dec;55(3):323-9. 71. custodio jm, fordyce m, garner w, vimal m, ling khj, sager j, et al. pharmacokinetics and safety of tenofovir alafenamide in hiv-uninfected subjects with severe renal impairment. antimicrob agents chemother. 2016 sep 23;60(10):6095-101. 72. scarsi kk, havens jp, podany at, avedissian sn, fletcher cv. hiv-1 integrase inhibitors: a comparative review of efficacy and safety. drugs. 2020 oct;80(16):1649-1676. 73. arts ej, hazuda dj. hiv-1 antiretroviral drug therapy. cold spring harb perspect med. 2012 apr;2(4):a007161. 74. deeks sg, lewin sr, havlir dv. the end of aids: hiv infection as a chronic disease. lancet. 2013 nov 2;382(9903):1525-33. 2025070312.pdf microsoft word fullpdf07022025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 196 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 2, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.02.18 კატეგორია: 1.5 ფარმაკოლოგია, ტოქსოკოლოგია და ფარმაცევტიკა, 2.2. ბიზნესი, მენეჯმენტი და ბუღალტერია ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიები ფარმაცევტულ სექტორში ნანა შაშიაშვილი1,2, მარიამ ბაქრაძე3 1ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ფარმაციის დეპარტამენტი 2ასოცირებული პროფესორი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი, სოციალური და კლინიკური ფარმაციის დეპარტამენტი 3სტუდენტი, კავკასიის უნივერსიტეტი აბსტრაქტი ბოლო წლებში ციფრულმა მარკეტინგმა მნიშვნელოვანი როლი შეიძინა ფარმაცევტულ სექტორში, რაც განპირობებულია ტექნოლოგიური პროგრესით, ბაზრის დინამიკითა და მომხმარებელთა მოთხოვნების ზრდით. ფარმაცევტული კომპანიები იყენებენ სხვადასხვა ციფრულ სტრატეგიას, როგორიცაა კონტენტის მარკეტინგი, საძიებო სისტემის ოპტიმიზაცია (seo), სოციალური მედიის, ელფოსტისა და მობილური მარკეტინგი, ბრენდის ცნობადობის გასაზრდელად და მომხმარებელთან კომუნიკაციის გასაუმჯობესებლად. ნაშრომი იკვლევს ციფრული მარკეტინგის გამოყენების თავისებურებებს ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში და აფასებს მის გავლენას მომხმარებელთა ინფორმირებულობაზე, კომუნიკაციის გაღრმავებაზე და ბაზარზე კომპანიის პოზიციონირებაზე. ასევე, განხილულია ციფრული არხების ეფექტური გამოყენების მნიშვნელობა, მონაცემთა ანალიზის როლი, რეგულაციების დაცვა და ეთიკური საკითხები. ნაჩვენებია, რომ მიუხედავად ციფრული მარკეტინგის უპირატესობებისა, ფარმაცევტულ სექტორში მისი დანერგვა დაკავშირებულია გარკვეულ გამოწვევებთან, მათ შორის რეგულაციურ შეზღუდვებთან და მომხმარებელთა უნდობლობასთან. ნაშრომი ასკვნის, რომ ციფრული სტრატეგიების განვითარება აუცილებელია კონკურენტუნარიანობის შესანარჩუნებლად და მომხმარებელთა საჭიროებების უკეთ დასაკმაყოფილებლად. საკვანძო სიტყვები: ციფრული მარკეტინგი, მარკეტინგული სტრატეგიები, ფარმაცევტული სექტორი შესავალი ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში ციფრული მარკეტინგი მოიცავს სტრატეგიებსა და ტექნოლოგიებს, რომლებიც გამოიყენება პროდუქტებისა და სერვისების პოპულარიზაციისთვის მრავალფეროვანი ონლაინ არხების გამოყენებით და მიმართულია სამიზნე აუდიტორიაზე. ის საშუალებას აძლევს ფარმაცევტულ ბრენდებს შეიმუშაონ ხარჯთეფექტური მარკეტინგული სტრატეგიები ჯანდაცვის პროფესიონალებსა და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 197 მომხმარებლებთან კომუნიკაციისთვის. ტრადიციული მარკეტინგისგან განსხვავებით, რომელიც პროდუქტების ან სერვისების მარტივ პოპულარიზაციას გულისხმობს, ციფრული მარკეტინგი ფარმაციაში სპეციალიზებულია უშუალოდ დაინტერესებულ მხარეებზე, ჯანდაცვის პროფესიონალებზე, პაციენტებზე, ფარმაცევტებზე და ექიმებზე. თავად, ფარმაცევტული მარკეტინგი უნიკალურია, რადგან ის რთულ სამედიცინო ტერმინოლოგიას მარტივ, გასაგებ ენაზე გარდაქმნის და საშუალებას აძლევს საზოგადოებას მიიღოს ინფორმირებული გადაწყვეტილებები შესყიდვასთან დაკავშირებით. საბოლოოდ, ეს პროცესი ნდობაზეა დაფუძნებული, რადგან ფარმაცევტული პროდუქტები უშულო გავლენას ახდენს ადამიანის ჯანმრთელობაზე. მიზანი ნაშრომის მიზანია გააანალიზოს ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიების გამოყენების თავისებურებები ფარმაცევტულ სექტორში, შეაფასოს მათი გავლენა მომხმარებელთა ინფორმირებულობაზე, ბრენდთან ურთიერთობის გაღრმავებასა და ფარმაცევტული პროდუქტების ბაზარზე პოზიციონირებაზე. ასევე, მიზნად ისახება ციფრული კომუნიკაციის ეთიკური და რეგულატორული ასპექტების კვლევა და სექტორში არსებული გამოწვევების გამოვლენა. ძირითადი ტექსტი ფარმაცევტული კომპანიები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ჯანდაცვის სექტორის გაძლიერებასა და პაციენტების ზრუნვაში. მათი მხარდაჭერისა და ზედამხედველობის გარეშე, რთულია წარმოდგენა, როგორ განვითარდებოდა ჯანდაცვის სერვისები. ფარმაცევტული ინდუსტრიის კომერციული ღირებულების განხილვისას, მარკეტინგი აუცილებელ ფაქტორად გვევლინება. ეფექტური და წარმატებული პროცესები მჭიდროდ არის დაკავშირებული ფარმაცევტული კომპანიის ფინანსურ წარმატებასთან. ეს სპეციფიკა ნათლად წარმოაჩენს, თუ რატომ უნდა განხორციელდეს ინვესტირება წამლის ინდუსტრიის მმიერ მარკეტინგულ სტრატეგიაში. ფუნდამენტურ მიზეზებს შორის, რის გამოც ფარმაცევტულმა კომპანიებმა უნდა შექმნან და განახორციელონ მარკეტინგული სტრატეგია, გამოირჩევა: მყარი რეპუტაციის შექმნა ინდუსტრიაში (ციფრული მარკეტინგის საშუალებით კომპანიებს შეუძლიათ გააძლიერონ თავიანთი იმიჯი და ნდობა მომხმარებლების თვალში); ახალ ბაზრებზე შესვლა და გეოგრაფიულ რეგიონებში გაფართოება (ონლაინ პლატფორმების გამოყენებით შესაძლებელია ახალი აუდიტორიების მოზიდვა და გლობალური მასშტაბით გაფართოება); წარმატებული საბაზრო წილების მოპოვება (ეფექტური მარკეტინგული სტრატეგიები ეხმარება კომპანიებს კონკურენტებთან შედარებით უპირატესობის მოპოვებაში); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 198 არსებული მომხმარებლების შენარჩუნება და ახალი მომხმარებლების მოზიდვა/ჩართულობა (ციფრული არხების საშუალებით შესაძლებელია მომხმარებლებთან მუდმივი კომუნიკაცია და მათი საჭიროებების უკეთ გაგება). შესაძლებელია გამოვყოთ ციფრული მარკეტინგის 4 ძირითადი სარგებელი ფარმაცევტული სექტორისთვის, კერძოდ: 1. აუდიტორიის გაფართოება: ტრადიციული მარკეტინგული მეთოდებისგან განსხვავებით, ციფრული მარკეტინგი საშუალებას აძლევს ფარმაცევტულ კომპანიებს მიაღწიონ გლობალურ ბაზრებს და დაუკავშირდნენ ფართო აუდიტორიას; 2. ხარჯთეფექტიანობა: ციფრული მარკეტინგული კამპანიები, როგორიცაა seo და სოციალური მედიის მარკეტინგი, უფრო იაფი და ეფექტიანია, ვიდრე ტრადიციული რეკლამა (ტელევიზია, ბილბორდები, ბეჭდური მედია). seo search engine optimization ძებნის სისტემების ოპტიმიზაციის აბრევიატურაა. ის იმ პრაქტიკების კომპლექტს წარმოადგენს, რომელიც ეხმარება ვებგვერდს ან ონლაინ შინაარსს გუგლში (და სხვა ძებნის სისტემებში) დაიჭიროს უკეთესი პოზიცია და გახდეს მარტივად მოძებნადი მისთვის, ვინც დაინტერესებულია კონკრეტული ინფორმაციით. მაგალითად: თუ ფარმაცევტული კომპანია ყიდის ბუნებრივ ნედლეულზე დამზადებულ კანის კრემს და მომხმარებელი გუგლში ეძებს "საუკეთესო ბუნებრივი კანის კრემი", ეფექტიანი seo-ის შემთხვევაში კომპანიის ვებსაიტი საძიებო შედეგების ზედა პოზიციებზე გამოჩნდება. seo მოიცავს: საკვანძო სიტყვების (keywords) სწორად შერჩევასა და ტექსტში გამოყენებას, კომპანიის ვებსაიტის ტექნიკურ ოპტიმიზაციას (მაგალითად სისწრაფე, მობილური ადაპტაცია და სხვა), მაღალი ხარისხის შინაარსის შექმნას, სხვა საიტებიდან ბმულების (backlinks) მიღებას და სტრუქტურული მონაცემების სწორად გამოყენებას (metadata, title tags, alt tags). ციფრულ მარკეტინგში, seo განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რადგან ის უფასო ორგანულ (natural) ტრაფიკს ქმნის, რაც იმას ნიშნავს, რომ მომხმარებლები იღებენ ინფომაციას თანხის გადახდის გარეშე. 3. მონაცემთა ანალიზი და ოპტიმიზაცია: ფარმაცევტულ კომპანიებს შეუძლიათ ციფრული მარკეტინგული ინსტრუმენტების გამოყენებით შეაგროვონ და გააანალიზონ მონაცემები მომხმარებელთა ქცევაზე, რაც ეხმარებათ სტრატეგიის გაუმჯობესებაში. 4. მომხმარებელთა ჩართულობის გაზრდა: ციფრული არხების საშუალებით კომპანიებს შეუძლიათ უფრო აქტიურად დაუკავშირდნენ მომხმარებლებს, უპასუხონ მათ შეკითხვებს და გაუზიარონ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია. ციფრული მარკეტინგი ფარმაცევტული ინდუსტრიისთვის აუცილებელი ინსტრუმენტია, რომელიც ეხმარება კომპანიებს ბაზარზე პოზიციების გამყარებაში, მომხმარებელთა ინფორმირებაში და პროდუქტების პოპულარიზაციაში. ფარმაცევტული სექტორი უფრო და უფრო მეტად დამოკიდებული ხდება ციფრულ ტექნოლოგიებზე, რაც მათ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 199 საშუალებას აძლევს მაქსიმალურად გაზარდონ დაინტერესებული მხარეების ჩართულობა და კონკურენტული უპირატესობა [1]. ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში გამოყენებულია სხვადასხვა ციფრული მარკეტინგული სტრატეგიები, კერძოდ: 1. სოციალური მედიის მარკეტინგი (smm). თანამედროვე ციფრულ კომუნიკაციაში სოციალური მედიის მარკეტინგი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფარმაცევტული სექტორისთვის. ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა facebook, instagram, linkedin და twitter, საშუალებას აძლევს ფარმაცევტულ კომპანიებს დაამყარონ მჭიდრო ურთიერთობა როგორც მომხმარებლებთან, ისე ჯანდაცვის პროფესიონალებთან. სოციალური ქსელების გამოყენება ხელს უწყობს ბრენდის ცნობადობის ამაღლებას, აუდიტორიის ჩართულობის ზრდას და პროფესიული ინფორმაციის ეფექტიან გავრცელებას. ამ არხებით შესაძლებელია მედიკამენტებთან დაკავშირებული სანდო ინფორმაციის გავრცელება, პაციენტთა კითხვებზე სწრაფი და პირდაპირი რეაგირება, ასევე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კამპანიების მხარდაჭერა და გაძლიერება. სოციალური მედია აძლიერებს ორმხრივ კომუნიკაციას და ქმნის პლატფორმას, სადაც შესაძლებელი ხდება ცოდნის გაზიარება, სწორი ინფორმაციის მიწოდება და მომხმარებელთა ნდობის მოპოვება. 2. ციფრული მარკეტინგის ფარგლებში საძიებო სისტემის ოპტიმიზაცია (seo) და კონტენტ მარკეტინგი. მაღალი ხარისხის სამედიცინო კონტენტის მქონე ვებგვერდების და ბლოგებისა შექმნა მნიშვნელოვნად ზრდის ფარმაცევტული კომპანიის ხილვადობას საძიებო სისტემებში (google). თანამედროვე მომხმარებლები, პაციენტები, ჯანდაცვის პროფესიონალები, ხშირად მიმართავენ ინტერნეტს დაავადებების, მკურნალობის მეთოდებისა და წამლების შესახებ ინფორმაციის მოსაძიებლად, რაც seo-ს სწორად გამოყენებას გარდაუვალ საჭიროებას წარმოაჩენს. საძიებო სისტემის ოპტიმიზაცია ნიშნავს იმგვარი კონტენტის შექმნას, რომელიც მაქსიმალურად შეესაბამება საძიებო ალგორითმების კრიტერიუმებს და აქვს მაღალ რეიტინგი საძიებო სისტემების შედეგების გვერდებზე (serps). კონტენტ მარკეტინგი სხვადასხვა ტიპის ციფრული კონტენტის შექმნასა და გავრცელებას მოიცავს. პოტენციური მომხმარებლების მიზნობრივი ჩართვის მიზნით ამზადებენ ვიდეომასალებს, ინფოგრაფიკებს და სოციალური მედიის პოსტებს. ხარისხიანი, რეგულარული კონტენტის გამოქვეყნება აუმჯობესებს საძიებო რეიტინგებს, ზრდის ვებგვერდის ტრაფიკის და აუდიტორიასთან აყალიბებს გრძელვადიან და სანდო ურთიერთობას. 3. ელექტრონული ფოსტით მარკეტინგი (e-mail marketing). ელექტრონული ფოსტით მარკეტინგი ერთ-ერთ ეფექტურ ციფრულ სტრატეგიას წარმოადგენს, რომლის გამოყენებით კომპანიებს შეუძლიათ დაამყარონ და შეინარჩუნონ მიზნობრივი კომუნიკაცია ჯანდაცვის პროფესიონალებთან, სააფთიაქო ქსელებსა და პაციენტებთან. პერსონალიზებული ელფოსტის კამპანიებით შესაძლებელია საჭირო georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 200 საინფორმაციო მასალების მიწოდება კონკრეტული აუდიტორიისთვის მათი ინტერესებისა და საჭიროებების შესაბამისად. ეს მიდგომა ხელს უწყობს პროდუქტების ცნობადობის გაზრდას, სამედიცინო კვლევებისა და კლინიკური შედეგების გავრცელებას, მომხმარებელთა აქტიური ჩართულობას. დროულად და ეფექტიანად სანდო ინფორმაციის მიწოდება ხელს უწყობს პროფესიულ განათლებასა და ინფორმირებულ გადაწყვეტილებებზე დაფუძნებულ ქმედებებს ჯანდაცვის სექტორში. 4. ელექტრონული ფარმაცევტული სერვისები (e-pharma). ელექტრონული ფარმაცევტული სერვისები (e-pharma) ციფრული ტრანსფორმაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება. ის მომხმარებლებს სთავაზობს სამკურნალო საშუალებებზე დისტანციური წვდომის შესაძლებლობას. ჯანდაცვის ციფრული პლატფორმების და ონლაინ აფთიაქების საშუალებით მომხმარებლებს შეუძლიათ შეიძინონ საჭირო მედიკამენტები დისტანციურად. e-pharma არა მხოლოდ ონლაინ შეკვეთებსა და მედიკამენტების მიწოდების სერვისებს მოიცავს, არამედ ტელემედიცინის ინტეგრაციასაც. სერვისები ხელს უწყობს სამკურნალო პროცესის ხელმისაწვდომობასა და მიწოდების უწყვეტობას, განსაკუთრებით პაციენტებისთვის, რომელთაც შეზღუდული აქვთ მობილობა. 5. ონლაინ რეკლამები და google ads. ონლაინ რეკლამები და google ads მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფარმაცევტული პროდუქციის ციფრულ მარკეტინგში. pay-per-click (ppc) ონლაინ რეკლამის ციფრული მოდელია და ეფუძნება შედეგზე ორიენტირებულ ბიუჯეტირებას. რეკლამის დამკვეთი კომპანიები თანხას იხდიან მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მომხმარებელი რეალურად დააწკაპუნებს მათ რეკლამაზე და გადავა შესაბამის ვებგვერდზე ან ლენდინგ გვერდზე. ppc რეკლამის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პლატფორმაა google ads, თუმცა ის აქტიურად გამოიყენება facebook ad, bing ads და სხვა ციფრულ არხებზეც. აღნიშნული ppcის მოდელი ეფექტურია იმ მხრივ, რომ რეკლამის განმთავსებელი მხოლოდ რეალური ქმედებისთვის იხდის თანხას, რითაც მარკეტინგული რესურსები ოპტიმალურად გამოიყენება. შესაძლებელია რეკლამის ტარგეტირება გამიზნულ გეოგრაფიულ მდებარეობაზე, ან აუდიტორიაზე, კონკრეტულ დემოგრაფიულ მახასიათებლებზე ან თუნდაც, საკვანძო სიტყვებზე. მიზანმიმართული რეკლამების, კერძოდ, pay-per-click (ppc) მოდელის გამოყენება, კომპანიებს აძლევს შესაძლებლობას, სამიზნე მომხმარებლებს პირდაპირ და ეფექტიანად მიაწვდონ ინფორმაცია იმ დროს, როდესაც აქტიურად ეძებენ შესაბამის პროდუქტებს ან მომსახურებას. ის საძიებო სისტემებსა და ვებსაიტებზე ზრდის პროდუქტის ხილვადობას, ხელს უწყობს ბრენდის ცნობადობას და პოზიტიურად აისახება გაყიდვების მაჩვენებლებზე. 6. ვირტუალური კონფერენციები და ვებინარები. ფარმაცევტული ინდუსტრიისთვის ვირტუალური კომუნიკაციის პლატფორმებმა ახალი სივრცეები შექმნა კომუნიკაციისა და განათლებისთვის. დღეს აქტიურად ატარებენ ვირტუალურ კონფერენციებსა და ვებინარებს ექიმებთან, ფარმაცევტებთან, მკვლევრებთან და სხვა ჯგუფებთან. ამგვარი ღონისძიებები პროფესიონალებს საშუალებას აძლევს მიიღონ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 201 თანამედროვე ინფორმაცია კლინიკური კვლევების შედეგების, სამეცნიერო მიღწევების და ახალი საშუალებების შესახებ, განიხილონ თერაპიული მიდგომები ჩაერთონ დისკუსიებში. ვებინარებიც მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო რესურსია. ის ხელს უწყობს ცოდნის გავრცელებას, უწყვეტ პროფესიულ განვითარებას, აუდიტორიასთან უშუალო კავშირის დამყარებას, ფარმაცევტული ბრენდების გაძლიერებას. ამგვარ პლატფორმებზე კომუნიკაცია აძლიერებს ფარმაცევტული ინდუსტრიის ინტეგრაციას პროფესიულ საზოგადოებებთან და ემსახურება სისტემის განვითარების მიზნებს [2]. ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიების გამოყენება ეხმარება ფარმაცევტულ კომპანიებს კონკურენტუნარიანობის შენარჩუნებაში, მომხმარებელთა ინფორმირებაში და ბაზარზე პოზიციონირებაში. კომპანიები ეძებენ ახალ გზებს მომხმარებლებთან დასაკავშირებლად, ციფრული მარკეტინგი, ასევე, მნიშვნელოვანია მომხმარებელთა ცოდნის ამაღლებასა და ბრენდის იმიჯის გაუმჯობესებაში. ციფრულ მარკეტინგული სტრატეგიების შორის გამოყოფენ მობილურ აპლიკაციებსაც, რომლის საშუალებით მომხმარებლებს მარტივად შეუძლიათ მიიღონ ინფორმაცია მედიკამენტების შესახებ, ასევე შეამოწმონ წამლის მიღების დრო და დოზა [3]. რეპუტაციის მართვაც ერთ-ერთი სტრატეგიაა, რომელიც ფარმაცევტული კომპანიებისთვის მნიშვნელოვანია თავიანთი ბრენდისა და პროდუქტების პოპულარიზაციის მიზნებისთვის. ის მოიცავს მომხმარებელთა მიმოხილვებისა და შეფასებების მონიტორინგს და მართვას, რაც ეხმარება კომპანიებს შეინარჩუნონ პოზიტიური იმიჯი და ნდობა მომხმარებლების მხრიდან [4]. წარმატებული ფარმაცევტული ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიის შემუშავებისთვის, გასათვალიწინებელია ფარმაცევტული ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიის ძირითადი კომპონენტები [5]: georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 202 ციფრული მარკეტინგი ანაცვლებს ტრადიციულ მარკეტინგულ სტრატეგიებს ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში. კვლევამ შეაფასა პაკისტანის ექიმების მიერ სოციალური მედიის გამოყენების მრავალმხრივი ასპექტები, ციფრული მარკეტინგის ამჟამინდელი როლი ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში და მისი გავლენა კლინიკური პრაქტიკის ცვლილებაზე. ინფორმირებული თანხმობის მიღების შემდეგ, კვლევაში ჩართული იყო 718 ექიმი, რომლებიც მუშაობდნენ სხვადასხვა კლინიკურ გარემოში და ჰქონდათ მინიმუმ ხუთწლიანი კლინიკური გამოცდილება. ყველაზე ხშირად გამოყენებული ციფრული მარკეტინგის არხები აღმოჩნდა whatsapp (29.94%), ჯანდაცვის სისტემის ვებგვერდები (26.7%) და მობილური აპლიკაციები (20.6%). ნაკლებად ხელმისაწვდომი ინსტრუმენტები იყო ე-დეტალინგი (e-detailing)–(წამლის პრეზენტაცია, ასევე კომუნიკაცია ჯანდაცვის პროფესიონალებთან დისტანციურად, ელექტრონული პლატფორმების მეშვეობით (მობილური აპლიკაციები, ელექტრონული ფოსტა, სპეციალიზებული პლატფორმები) (8.1%), ვებინარები/ვებკასტები (7.7%), ტელედეტალინგი (tele-detailing) (პროდუქტის შესახებ ინფორმაცია გადმოცემულია ტელეფონით •პერსონალიზაცია გულისხმობს აუდიტორიის სეგმენტაციას და ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებას. •მომხმარებელთა მონაცემთა პლატფორმების გამოყენებით, ფარმაცევტულ კომპანიებს შეუძლიათ მიაწოდონ მათ შესაბამისი, პერსონალიზებული კონტენტი. განსაზღვრეთ შესაბამისი პერსონები •მომხმარებლები და ჯანდაცვის პროფესიონალები იყენებენ ონლაინ რესურსებს სიმპტომების, მკურნალობისა და პროდუქტების შესახებ ინფორმაციის მისაღებად. •ფარმაცევტულ კომპანიებს შეუძლიათ ისარგებლონ ამ მოთხოვნით, შექმნან საინტერესო და ინოვაციური კონტენტი. ეს შეიძლება მოიცავდეს ცნობიერების ამაღლებას მომხმარებლებისთვის და უფრო დეტალურ მასალებს ჯანდაცვის პროვაიდერებისთვის. შექმენით საინტერესო და ინოვაციური კონტენტი •მონაცემების მასშტაბი და ფარმაცევტული მარკეტინგის ბუნება ართულებს კამპანიების მონიტორინგს. მომხმარებლები იყენებენ მრავალ არხსა და მოწყობილობას. •მნიშვნელოვანია, რომ ფარმაცევტულმა კომპანიებმა სწორად დააფიქსირონ და გააანალიზონ კონვერსიები. ციფრული მარკეტინგის ერთ-ერთი უპირატესობაა შესაძლებლობა, თვალყური ადევნოთ და გაზომოთ შესრულება სწორად შეაგროვეთ და გაანალიზეთ მონაცემები •ვირტუალური რეალობა (vr) და დამატებითი რეალობა (ar) უკვე ინტეგრირებულია ბევრ ინდუსტრიაში, მათ შორის ფარმაცევტულში. •ეს ტექნოლოგიები შეიძლება გამოყენებულ იქნას სამედიცინო ტრენინგებისთვის, პაციენტების განათლებისთვის და მარკეტინგული კამპანიებისთვის, რაც ზრდის iინდივიდების ჩართულობას გამოიყენეთ შესაბამისი ტექნოლოგია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 203 ან ვიდეოზარით) (6.0%), თვითმართვადი ვებ-დეტალინგი. (web-detailing) (ინტერნეტის რესურსებზე დაფუძნებული დეტალინგი ვებ-პლატფორმების და ვებგვერდების გამოყენება პროდუქციის შესახებ ინფორმაციის პრეზენტაციისთვის) (5.2%) და მარკეტინგული ელფოსტა (4.2%). თუმცა, მიუხედავად შეზღუდული გამოყენებისა, ვებინარებს/ვებკასტებს ჰქონდათ ყველაზე ძლიერი გავლენა კლინიკური პრაქტიკის ცვლილებებზე (48%), რასაც მოჰყვა ვებსაიტები (42%), მობილური აპლიკაციები (41%), whatsapp (37%) და თვითმართვადი ვებ-დეტალინგი (36%) მიუხედავად შეზღუდული გამოყენებისა, კლინიკური პრაქტიკის ცვლილებებზე გავლენის პროცენტული მაჩვენებელი ყველაზე მაღალი იყო ვებინარებისთვის/ვებკასტებისთვის, რასაც მოჰყვა ვებსაიტები, მობილური აპლიკაციები და whatsapp [6]. ფარმაცევტული ინდუსტრიის ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიები მუდმივად ვითარდება. კომპანიებმა უნდა დანერგონ ინოვაციური მიდგომები, რათა დარჩნენ კონკურენტუნარიანები და დააკმაყოფილონ მომხმარებლების საჭიროებები [7]. ცხადია, ტრადიციული მარკეტინგული მეთოდები აღარ არის საკმარისი თანამედროვე ბაზრის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად, ამიტომ კომპანიები მიმართავენ ციფრულ სტრატეგიებს, რათა დარჩნენ კონკურენტუნარიანები. მიუხედავად ციფრული მარკეტინგის სარგებლისა, ფარმაცევტულ კომპანიებს უწევთ გარკვეული გამოწვევების გადალახვა [8], მათ შორის: 4 ძირითადი ტენდენცია, რომლებიც განსაზღვრავენ ფარმაცევტული ციფრული მარკეტინგის განვითარებას, ეფუძნება მის გავლენას პაციენტებთან და ჯანდაცვის პროფესიონალებთან ურთიერთობაზე: ტექნოლოგიური პროგრესი ფარმაცევტულ კომპანიებს საშუალებას აძლევს, უფრო პერსონალიზებული და მიზანმიმართული კომუნიკაცია დაამყარონ როგორც პაციენტებთან, ისე ჯანდაცვის პროფესიონალებთან. სპეციალიზებული პროგრამული უზრუნველყოფისა და ანალიტიკური ინსტრუმენტების მეშვეობით შესაძლებელია ინდივიდუალური საჭიროებების, ინტერესებისა და ქცევითი მახასიათებლების გათვალისწინება. ამ მიდგომის საშუალებით კომუნიკაცია ხდება უფრო მიზნობრივი და რელევანტური, რაც ზრდის მის ეფექტიანობას. რეგულატორული შეზღუდვები ფარმაცევტული მარკეტინგი მკაცრად რეგულირებულია, რაც ზღუდავს გარკვეული ტიპის კონტენტის გავრცელებას და მოითხოვს შესაბამისობის დაცვას მონაცემთა კონფიდენციალურობა პაციენტების მონაცემების დაცვა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, ამიტომ კომპანიებმა უნდა უზრუნველყონ მონაცემთა უსაფრთხოება და კონფიდენციალურობის პოლიტიკის დაცვა მომხმარებელთა ნდობა ციფრული არხების გამოყენებისას მნიშვნელოვანია მომხმარებელთა ნდობის მოპოვება და შენარჩუნება, რაც მოითხოვს გამჭვირვალობას და ეთიკურ პრაქტიკას georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 204 პრაქტიკული მაგალითები ადასტურებს, რომ პერსონალიზებული სტრატეგიები მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს პოტენციური მომხმარებლების ჩართულობის გაზრდას და იმ პირების წილის გაფართოებას, რომლებიც რეალურად იღებენ მონაწილეობას შესაბამის მარკეტინგულ ან საინფორმაციო აქტივობებში. ინტერაქტიული კონტენტი და გამოცდილებები. ინტერაქტიული კონტენტის გამოყენება ეხმარება ფარმაცევტულ მარკეტერებს, დაამყარონ მტკიცე კავშირი სამიზნე აუდიტორიასთან. ასეთი კონტენტი ასევე იძლევა ღირებულ ინფორმაციას სამიზნე ჯგუფების საჭიროებებისა და ინტერესების შესახებ, რაც პერსონალიზაციის პროცესს ამარტივებს. ეფექტური ინტერაქტიული კონტენტის მაგალითებია: პერსონალიზებული კონტენტის პორტალები: ონლაინ პლატფორმები, სადაც მომხმარებლები იღებენ მათ ინტერესებზე მორგებულ რესურსებსა და საგანმანათლებლო მასალებს; ინტერაქტიული ტესტები და შეფასებები: ონლაინ ტესტები, რომლებიც ეხმარება პროფესიონალებს შეამოწმონ თავიანთი ცოდნა და მარკეტერებს აძლევს ინფორმაციას ხარვეზების შესახებ; გამოკითხვების და სოციოლოგიური კვლევების უკუკავშირი: მოკლე გამოკითხვები, რომლებიც ეხმარება მარკეტერებს, გაიგონ აუდიტორიის პრეფერენციები და გააუმჯობესონ კონტენტ სტრატეგიები. მონაცემებზე დაფუძნებული სტრატეგიები ეფექტური მართვისთვის. მონაცემთა ანალიზი ფარმაცევტულ მარკეტინგში საშუალებას აძლევს კომპანიებს, უკეთ გაიგონ თავიანთი აუდიტორიის ქცევა და საჭიროებები. ეს მიდგომა ეხმარება მარკეტერებს, შეიმუშაონ უფრო მიზანმიმართული და ეფექტური კამპანიები. მნიშვნელოვანია, რომ მონაცემთა შეგროვება და გამოყენება შეესაბამებოდეს კონფიდენციალურობისა და რეგულაციების მოთხოვნებს. ომნიქსელური ტრანსფორმაცია. ომნიქსელური მიდგომა გულისხმობს მომხმარებელთან კომუნიკაციას სხვადასხვა არხის მეშვეობით, რაც უზრუნველყოფს ერთგვაროვან და თანმიმდევრულ გამოცდილებას. ფარმაცევტული კომპანიები იყენებენ ამ მიდგომას, რათა გააძლიერონ თავიანთი მარკეტინგული სტრატეგიები და უზრუნველყონ მომხმარებელთა ჩართულობის მაღალი დონე [9]. ციფრულმა ტექნოლოგიებმა ფარმაცევტულ და ჯანდაცვის ინდუსტრიაში მრავალი ცვლილება გამოიწვია, მათ შორის გამჭვირვალობის გაზრდა, პაციენტებთან კომუნიკაციის გაუმჯობესება და წამლების განვითარების პროცესის გაუმჯობესება. ქვემოთ განხილულია ხუთი ძირითადი სტრატეგია, რომლებიც დაეხმარება ფარმაცევტულ მარკეტერებს ციფრული მარკეტინგის გამოყენებით პროდუქციის პოპულარიზაციაში, ჩართულობის გაზრდაში და ზრდაში. 1. ღირებულებაზე ორიენტირებული კონტენტის შექმნა. ციფრული ეპოქის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება ის არის, რომ ფარმაცევტული კომპანიები აღარ არიან ერთადერთი ინფორმაციის წყარო თავიანთი პროდუქტებისა და მკურნალობის შესახებ. ონლაინ საზოგადოებები, მობილური აპლიკაციები და ვებ-კონტენტის სიმრავლე საშუალებას აძლევს ადამიანებს მიიღონ მრავალფეროვანი ინფორმაცია ფარმაცევტულ საკითხებზე. მიზნობრივი, ღირებულებაზე ორიენტირებული ბრენდირებული კონტენტის შექმნით, რომელიც პოტენციურ ან ამჟამინდელ პაციენტებს სთავაზობს შესაბამის ინფორმაციას, შეგიძლიათ მნიშვნელოვნად გააფართოვოთ თქვენი აუდიტორია. პაციენტების საერთო პრობლემებზე georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 205 ორიენტირებული და საინტერესო პასუხების მიწოდებით, გამჭვირვალობის დემონსტრირებით, თქვენ გაზრდით აუდიტორიას, გააძლიერებთ ნდობას და დააფუძნებთ ბრენდს, როგორც აზრის ლიდერს. 2. ar (augmented reality) გავრცობილი და vr (virtual reality) ვირტუალური რეალობის ტექნოლოგიები. ეს ტექნოლოგიები იძლევა ახალ შესაძლებლობებს, მედიკამენტების წარმოების, მარკეტინგისა თუ განათლების სფეროებში. ar ტექნოლოგია ფარმაცევტულ კომპანიებს და მათ მარკეტინგულ გუნდებს საშუალებას აძლევს შექმნან ინტერაქტიული და ვიზუალურად მდიდარი გამოცდილებები და ჯანდაცვის პროფესიონალებს და პაციენტებსა მიაწოდოს დამატებითი ინფორმაცია წამლის, მისი შემადგენლობისა თუ დანიშნულების შესახებ. ფარმაცევტული კომპანიები იყენებენ ამ ტექნოლოგიას მედიკამენტების შეფუთვის შესახებ. მომხმარებელი qr კოდის დასკანერების დროს ხედავს ისეთ ციფრულ კონტენტს, როგორიცაა წამლის გამოყენების ინსტრუქცია, გვერდითი ეფექტები და სხვ. აღნიშნული ეხმარება მომხმარებელს მიიღოს სრული ინფორმაცია პროდუქტზე და მის გამოყენებაზე. arის გამოყენება ასევე მოიცავს: ვირტუალური პროდუქტის პრეზენტაციებს ფარმაცევტების და ექიმების შეხვედრებზე, ტრენინგებს მულტიმედიური და ინტერაქტიული ვარჯიშებით. ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში vr ტექნოლოგია გამოიყენება ინტენსიური სწავლისა და ტრენინგის, მედიკამენტების ტესტირებისა და განვითარებისთვის. ის საშუალებას აძლევს პროფესიონალებს და მომხმარებლებს მოხვდნენ ახალ ციფრულ გარემოში, სადაც ადგილი ექნება წამლებისა თუ სამედიცინო პროცედურების ვირტუალურ სიმულაციას. vr პლატფორმები აქტიურად გამოიყენება ტრენინგის გარემოს შესაქმნელად, სადაც ექიმები, ფარმაცევტები ან სტუდენტები ვირტუალურად მონაწილეობენ სამედიცინო პროცედურებში. მაგალითად, vr-ში შესაძლებელია წარმოდგენილი იყოს ვირტუალური მოდელები, რომლებიც ასწავლიან მაგალითად, რთული ოპერაციების ან მაგალითად, არასასურველი მედიკამენტური რეაქციების მართვას. vr-ის გამოყენება მოიცავს: ვირტუალური პაციენტების სიმულაციას, ასევე, ვირტუალური ლაბორატორიების შექმნას, წამლის ტესტირების და კვლევების ჩასატარებლად ქიმიური ნივთიერებების გარეშე. 3. ai-ით მართული ასისტენტები და მესენჯერის აპლიკაციები. მრავალი ბიზნესი იყენებს მესენჯერის აპლიკაციებს facebook messenger ან whatsapp პოტენციურ კლიენტებთან კომუნიკაციის და მნიშვნელოვანი დიალოგისთვის. ეს ტენდენცია უნიკალური შესაძლებლობაა, აწარმოონ საუბრები პაციენტებთან, მომხმარებლებთან თუ პარტნიორებთან. ფარმაცევტულ კომპანიებს შეუძლიათ გააუმჯობესონ მათი ორგანიზაციული ეფექტურობა, უპასუხონ კლიენტების, პაციენტების ან მომხმარებლების შეკითხვებს ai-ით მართული ჩატბოტების გამოყენებით, რაც ზრდის პროდუქტიულობას და აუმჯობესებს მომხმარებლის მოზიდვას. 4. ინფლუენსერები. მილენიალების 70%-ზე გავლენას ახდენს მათი თანატოლების რეკომენდაციები, ხოლო 18-24 წლის ახალგაზრდების 90% ენდობა სამედიცინო ინფორმაციას, რომელიც მიღებულია სოციალური მედიის მეშვეობით. ამიტომ, ფარმაცევტული ბრენდებისთვის დიდი შესაძლებლობაა იმუშაონ ინფლუენსერებთან და აზრის ლიდერებთან. მაგალითად, amcal pharmacy-მ, ბრენდის ცნობადობის გასაზრდელად ითანამშრომლა georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 206 დიაბეტიან სუპერქარების მძღოლ ჯეკ პერკინსთან. instagram-ზე პოსტების გამოქვეყნებით, რომლებიც ასახავდა მის პირად მოგზაურობას და amcal-ის დახმარებას, ინდუსტრიამ ისარგებლა მძღოლის 21,000 ,,ფოლოვერის“ აუდიტორიით. 5. ბლოკჩეინი. ციფრულ ეპოქაში, ნდობა და გამჭვირვალობა წარმატების აუცილებელი კომპონენტებია. ამ ტექნოლოგიის დანერგვა თქვენს ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიას შეიძლება დაეხმაროს ორგანიზაციულ ზრდასა და ევოლუციაში. ეს დეცენტრალიზებული ტექნოლოგია, რომლის ინდუსტრიული ღირებულება 2025 წლის ბოლოსთვის სავარაუდოდ $5.6 მილიარდს გადააჭარბებს, გარდა იმისა, რომ ის სთავაზობს კრიტიკული პაციენტის მონაცემების ხელმისაწვდომობას და ეხმარება თაღლითობის შემცირებაში, ასევე მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ნდობას სამედიცინო სერვისების დონორებსა და მიმღებებს შორის [10]. ფარმაცევტული ინდუსტრია განიცდის ტრანსფორმაციას მარკეტინგულ სტრატეგიებში, განსაკუთრებით ციფრულ პლატფორმებზე. ტრადიციული არხებიდან, როგორიცაა ბეჭდური მედია, კონფერენციები და პირდაპირი გაყიდვების წარმომადგენლები, ინდუსტრია გადადის ციფრულ ტექნოლოგიებზე, რაც ცვლის კომპანიების ურთიერთქმედებას ჯანდაცვის პროფესიონალებთან, პაციენტებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან. ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიების შედარებითი ანალიზის მიზნით გამოიკითხა ფარმაცევტული კომპანიების 197 თანამშრომელი. მონაცემები შეგროვდა სტრუქტურირებული გამოკითხვების მეშვეობით. კვლევის მიზანი იყო მოქმედი ფარმაცევტული კომპანიების მიერ გამოყენებული სხვადასხვა ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიების ეფექტურობის შეფასება, გავლენის გაზომოვა და პრაქტიკული რეკომენდაციების მიწოდება ინდუსტრიის, პოლიტიკის შემქმნელებისა და მკვლევარებისთვის.  რესპონდენტთა 60.41% (119 ადამიანი) აბსოლუტურად, ხოლო 27.92% (55 ადამიანი) ნაწილობრივ ეთანხმება, რომ ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიები დადებითად მოქმედებს ბრენდის ხილვადობაზე.  სოციალური მედიის პლატფორმების ინტეგრაციის მხრივ, რესპონდენტთა 67.51% (133 ადამიანი) სრულად, ხოლო 29.95% (59 ადამიანი) ნაწილობრივ ეთანხმება, რომ მათი კომპანიები ეფექტურად იყენებენ სოციალურ მედიას მარკეტინგული მიზნებისთვის.  თანამშრომლების ტრენინგისა და ციფრული კომპეტენციის მხრივ, სრულად 34.52% (68 ადამიანი), ხოლო 6.09% (12 ადამიანი) ნაწილობრივ ეთანხმება, რომ მათი თანამშრომლები კარგად არიან მომზადებული ციფრული მარკეტინგის სფეროში. კვლევის შედეგები მიუთითებს, ფარმაცევტული კომპანიები წარმატებით იყენებენ ციფრულ მარკეტინგის სტრატეგიებს ბრენდის ხილვადობისა და სოციალური მედიის ინტეგრაციისთვის. თუმცა, თანამშრომლების ციფრული კომპეტენციის გაუმჯობესება საჭიროებს დამატებით ყურადღებას. კვლევა სთავაზობს პრაქტიკულ რეკომენდაციებს ინდუსტრიის პროფესიონალებს ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიების ოპტიმიზაციისთვის, რაც ხელს შეუწყობს ინოვაციასა და კონკურენტუნარიანობას სწრაფად განვითარებად ციფრულ გარემოში [11]. ფარმაცევტული ინდუსტრია ტრადიციულად კონსერვატიულია მარკეტინგული სტრატეგიების მიღებისას, განსაკუთრებით ციფრული მარკეტინგის მიმართულებით. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 207 ისტორიულად, ფარმაცევტული მარკეტერები უფრო მეტად აქცენტს აკეთებდნენ ექიმებთან და ფარმაცევტებთან პირდაპირ კონტაქტზე, ვიდრე ციფრულ კომუნიკაციაზე. თუმცა, ციფრული მარკეტინგის დანერგვა მნიშვნელოვნად ცვლის ამ მიდგომას, რაც საშუალებას აძლევს კომპანიებს უფრო პერსონალიზებული ურთიერთობა დაამყარონ მომხმარებლებთან. 2010-იანი წლების დასაწყისში ციფრული მარკეტინგის კონცეფცია ფარმაცევტული მარკეტერების ყურადღების ცენტრში მოექცა. მიუხედავად იმისა, რომ ციფრული მარკეტინგი მოდური და აუცილებელი გახდა, ბევრმა კომპანიამ ვერ შეძლო მისი სრულფასოვანი გამოყენება. ტრადიციული არხები, როგორიცაა ტელევიზია, ხშირად დუბლირდება ციფრულ მედიაში, მაგრამ ციფრული მარკეტინგი ასევე გულისხმობს ტექნოლოგიების გამოყენებას გაყიდვების გასაზრდელად და მომხმარებლებთან მასშტაბური კომუნიკაციისთვის. ბრენდის ციფრული სიმწიფე ოთხ ეტაპად იყოფა: ფარმაცევტული მარკეტერები ხშირად მუშაობენ პროდუქტებთან, რომლებსაც აქვთ მრავალი ანალოგი და არ გამოირჩევიან უნიკალური შეთავაზებით. ასეთ პირობებში, ბრენდის პოპულარიზაციის ორი გზა არსებობს: o სამედიცინო არხების გამოყენება: შეხვედრები სამედიცინო წარმომადგენლებთან, კონფერენციებში მონაწილეობა, სპეციალიზებულ პრესასთან კომუნიკაცია და ექიმებთან და ფარმაცევტებთან პირდაპირი კონტაქტი. o გავრცელების არხების გამოყენება: რადიო და ტელევიზია, რომლებიც კვლავაც ფარმაცევტული მარკეტინგის ბიუჯეტების 95-96%-ს შეადგენს. ციფრული მარკეტინგის დანერგვა ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში საშუალებას აძლევს კომპანიებს გააუმჯობესონ მომხმარებლებთან კომუნიკაცია, გაზარდონ გაყიდვები და შეამცირონ მარკეტინგული ხარჯები. ციფრული სიმწიფის ეტაპების გავლით, კომპანიები შეძლებენ უფრო ეფექტურად გამოიყენონ მონაცემები და ტექნოლოგიები თავიანთ მარკეტინგულ სტრატეგიებში [12,13, 14]. პროგრამული მარკეტინგი ციფრული რეკლამის ავტომატურ შეძენაა სპეციალური პროგრამების დახმარებით. ტრადიციულად, რეკლამის შესაძენა უკავშირდება პროცედურებს მეოთხე ეტაპი: რეკლამების დინამიური განთავსება მრავალ არხში ერთდროულად, კამპანიების ოპტიმიზაცია თითოეული კლიენტის დონეზე ტექნოლოგიებისა და გარე მონაცემების აქტიური გამოყენებით მესამე ეტაპი: მომხმარებლისა და გაყიდვების მონაცემების ინტეგრაცია ეკოსისტემაში, რაც საშუალებას იძლევა ერთდროულად ჩატარდეს მრავალარხიანი კამპანიები გაყიდვების მოცულობის გასაზრდელად მეორე ეტაპი: საკუთარი მონაცემების გამოყენება აქტივობების დასაწყებად და ოპტიმიზაციისთვის ცალკეულ არხებში პირველი ეტაპი: გარე მონაცემებისა და ინსტრუმენტების გამოყენება, მაგალითად, რეკლამების განთავსება georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 208 — წინადადებების მომზადება, ტენდერებში მონაწილეობა, მოლაპარაკებები და შეკვეთების შეთანხმება. მისგან განსხვავებით, პროგრამული მარკეტინგი პროცესს შესამჩნევად ამარტივებს და მარტივად ახდენს რეკლამის განთავსებას იქ, სადაც მიზნობრივ აუდიტორიას ყველაზე ეფექტურად მიაღწევს. ეს ტექნოლოგია ხელოვნურ ინტელექტს (ai) და მანქანურ სწავლებას იყენებს იმისთვის, რათა განსაზღვროს, რომელი ვებსაიტი, აპლიკაცია ან ონლაინ პლატფორმაა საუკეთესო კონკრეტული რეკლამის განსათავსებლად. რეკლამა არა მხოლოდ სწრაფად და ეფექტურად ვრცელდება, ხარჯიც რაციონალურად ნაწილდება. პროგრამული მარკეტინგის უპირატესობები ფარმაცევტული მარკეტინგისთვის შემდეგი სახით შეიძლება ჩამოყალიბდეს: 1. ეფექტურობის გაუმჯობესება: რეკლამის შეძენის პროცესი ავტომატიზებულია, მექანიკურ ამოცანები მცირდება და მარკეტერები სტრატეგიულ ინიციატივებზე კონცენტრირდნენ. 2. მიზანმიმართულობა და პერსონალიზაცია: იყენებს მონაცემებს, რათა მიაწოდოს პერსონალიზებული შეტყობინებები სამიზნე აუდიტორიას, 3. რეალურ დროში ოპტიმიზაცია: მარკეტერები მონიტორინგს უწევენ კამპანიებს და შეაქვთ საჭირო კორექტირებები ეფექტურობის მისაღწევად. 4. ხარჯების ეფექტურობა: რეკლამის ხარჯები არაეფექტურ არხებზე შემცირებულია. შესაბამისად, პროგრამული მარკეტინგი თანამედროვე ფარმაცევტულ კომპანიებს საშუალებას აძლევს ზუსტად და ეფექტურად მიაღწიონ სამიზნე აუდიტორიას და პარალელურად, მინიმუმამდე დაიყვანონ არასაჭირო ხარჯები [15,16,17]. დასკვნა ციფრული მარკეტინგის სტრატეგიები ფარმაცევტულ სექტორში განიცდის დინამიკურ ცვლილებებს, რაც განპირობებულია ტექნოლოგიური პროგრესით, ბაზრის კონკურენციით და მომხმარებელთა მოთხოვნების ზრდით. ფარმაცევტული კომპანიები სულ უფრო მეტად იყენებენ ციფრულ არხებს, რათა გააუმჯობესონ მომხმარებელთან კომუნიკაცია, გაზარდონ ბრენდის ცნობადობა და გაყიდვები. მიუხედავად იმისა, რომ ტრადიციული მარკეტინგული მიდგომები კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, ციფრული მარკეტინგი საშუალებას აძლევს კომპანიებს უფრო ეფექტურად მიაღწიონ სამიზნე აუდიტორიას, განახორციელონ პერსონალიზებული კომუნიკაცია და გაზომონ მათი კამპანიების შედეგები რეალურ დროში. მიუხედავად ციფრული მარკეტინგის მრავალრიცხოვანი უპირატესობებისა, მისი დანერგვა ფარმაცევტულ სექტორში გარკვეულ სირთულეებთან არის დაკავშირებული. ეს მოიცავს მკაცრ რეგულაციებს, მონაცემთა კონფიდენციალურობის დაცვის საჭიროებას და მომხმარებელთა უნდობლობას ახალი ტექნოლოგიების მიმართ. სამომავლოდ, ფარმაცევტულ სექტორში ციფრული მარკეტინგის როლი კიდევ უფრო გაიზრდება. კომპანიები, რომლებიც დროულად მოერგებიან ციფრულ ტრანსფორმაციას და დანერგავენ ინოვაციურ სტრატეგიებს, შეძლებენ ბაზარზე კონკურენტული უპირატესობის მოპოვებას. ამ პროცესში მნიშვნელოვანია მონაცემთა ანალიზზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების მიღება, ინტერაქტიული კომუნიკაციის გაძლიერება და მომხმარებელთა ნდობის შენარჩუნება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 209 ლიტერატურა 1. bayoun, d., & singh, d. a. (2024). the role of digital marketing as a tool for creating and sustaining competitive advantage in the pharmaceutical market in lebanon. global journal of business and integral security, 2024(ibis), article 593. https://gbis.ch/index.php/gbis/article/view/593gbis 2. kumar, a., & bansal, r. (2016). role of digital marketing in the pharmaceutical industry. research journal of pharmacy and technology, 9(1), 9-15. 3. singh, s., & kumar, r. (2024). impact of digital marketing in pharmaceutical business. international journal of finance and management research, 3(4), 45-52. 4. agoulmam, i., & chakor, a. (2024). the contribution of digitalization of marketing procedures in the pharmaceutical industry: theoretical approach. international journal of accounting, finance, auditing, management and economics, 5(5), 490–504. https://doi.org/10.5281/zenodo.11260760ijafame 5. babatunde, s. o. (2024). digital marketing strategies for medical products: a theoretical and practical review. international journal of frontiers in medicine and surgery research, 5(1), 36–46. https://doi.org/10.53294/ijfmsr.2024.5.1.0032frontier research publication 6. kapoor, a., & verma, p. (2018). digital marketing strategies in the pharmaceutical industry: a review. journal of medical marketing, 18(3), 134-145. doi: 10.1177/1745790418766658. 7. rajendran, r., & rani, y. s. (2024). healthy engagement: digital marketing's influence on the pharma sector. academy of marketing studies journal, 28(4), 1–8sharma, m., & patel, r. (2024). digital marketing in the pharmaceutical sector: trends and future prospects. international research journal of modernization in engineering, technology & science (irjmets), 4(4), 56-63. 8. al-assaf, k. t., foriki, m. s. m., samarah, t., hindieh, a., mohammad, s. i. s., vasudevan, a., & al kurdi, b. (2024). impact of digital marketing on promoting the local pharmaceutical products in jordan. international review of management and marketing, 15(1), 137–145. https://doi.org/10.32479/irmm.17707 9. singh, k. k. (2023). a study of influence of digital marketing strategy over conventional marketing practices in pharmaceutical industry. quest journals: journal of research in business and management, 11(6), 124–134 10. chopra, d., & singh, r. (2024). digital marketing in the pharmaceutical industry: a review of current practices. international journal of creative research thoughts (ijcrt), 12(1), 78-89. doi: 10.32628/ijcrt2401351. 11. parekh, d., kapupara, p., & shah, k. (2016). digital pharmaceutical marketing: a review. research journal of pharmacy and technology, 9(1), 108–112. https://doi.org/10.5958/0974360x.2016.00017.2 12. jha, p. k., & kumar, g. (2024). impact of digital marketing in pharmaceutical industries. international journal for multidisciplinary research (ijfmr), 6(3), 1–8. 13. sonawane, sameer & dhavan, avinash. (2024). effect of digital marketing on pharmaceutical business and its impact on social wellbeing-a conceptual review. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 2, 2025 210 14. ngamvichaikit, a. (2021). leveraging design thinking for pharmaceutical digital marketing. asian journal of business research, 11(1), 122–134. https://doi.org/10.14707/ajbr.210102ajbr.co.nz 15. khanna, v., ahuja, r., & popli, h. (2020). role of artificial intelligence in pharmaceutical marketing: a comprehensive review. journal of advanced scientific research, 11(03), 54-61. retrieved from https://sciensage.info/index.php/jasr/article/view/506 16. neves, j., & pereira, m. c. (2025). a marketing perspective on the roles of ai and ml in shaping contemporary programmatic advertising. international journal of digital marketing, management, and innovation, 1(1), 1–14. https://doi.org/10.4018/ijdmmi.368043researchgate 17. singhal, a. (2023). optimizing programmatic advertising: a machine learning approach to predictive ad targeting. journal of knowledge learning and science technology, 3(3), 327–339. https://doi.org/10.60087/jklst.vol3.n3.p.327-339 digital marketing strategies in the pharmaceutical sector nana shashiashvili1,2, mariam bakradze3 1associate professor, department of pharmacy, georgian technical university, georgia; 2associate professor, department of social and clinical pharmacy, tbilisi state medical university, georgia; 3master’s studentcaucasus university, georgia abstract the rapid advancement of digital technologies has significantly transformed marketing practices in the pharmaceutical sector. in response to increasing demand for personalized healthcare solutions and improved patient engagement, pharmaceutical companies are adopting diverse digital marketing strategies to strengthen their market presence and enhance communication with key stakeholders. these strategies include content marketing, which focuses on delivering scientifically accurate, relevant, and valuable information to educate and engage both healthcare professionals and patients. search engine optimization (seo) plays a vital role in improving website visibility and ensuring that users can access reliable medical content through search engines. social media platforms such as facebook, linkedin, x (formerly twitter), and instagram have become powerful tools for raising brand awareness, disseminating educational content, and fostering interactive communication. email marketing remains a cost-effective channel for personalized outreach, enabling companies to share product updates, clinical trial results, and healthcare news with targeted audiences. in parallel, mobile marketing strategies are increasingly important, given the widespread use of smartphones for health-related searches and app-based services. moreover, pharmaceutical companies are embracing data-driven approaches, leveraging real-time analytics and machine learning to optimize campaigns, predict consumer behavior, and enhance customer experience. the integration of digital tools, such as virtual detailing, webinars, and automated platforms, further supports engagement with healthcare providers in a more efficient and scalable manner. as the industry navigates a complex regulatory environment, compliance with legal and ethical standards remains a critical component of any digital initiative. overall, the strategic use of digital marketing enhances competitiveness, facilitates innovation, and supports more informed and connected healthcare ecosystems. keywords: digital marketing, marketing strategies, pharmaceutical sector microsoft word fullpdf07032025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 305 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 3, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.03.20 retroeconomic barriers in the development of an innovative economy vladimer papava professor of economics, faculty of economics and business, ivane javakhishvili tbilisi state university abstract this paper explores the challenges of fostering an innovative economy in the context of technological underdevelopment. enterprises relying on outdated technologies constitute the structural core of what may be termed a retroeconomy. in many developing countries, the persistence of obsolete production technologies remains widespread, often giving the misleading impression of enterprise viability and economic success. however, such retroeconomic firms lack competitiveness in the global marketplace. addressing the adverse implications of retroeconomy requires a proactive and strategic role from the government, particularly through targeted innovation policies and support for technological modernization. jel classification: d21, d24, d42, g33, l26, l51, l53, o32, o34, o38 introduction the process of globalization brings both positive and negative impacts to the economy. one of the most serious threats to modern economic development, especially in the context of technological underdevelopment, is the spread of necroeconomies through globalization (papava, 2002). a necroeconomy, or “dead economy,” refers to the production of goods using outdated technologies – goods that are generally unwanted due to their low quality (or absence thereof) and/or high production costs, but for which artificial demand is created by government intervention (papava, 2002). this unappealing economic phenomenon emerged most prominently in post-communist economies, where the elimination of competition within the command economy led to a lack of incentive to modernize georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 306 technological infrastructure across many sectors of the economy (lipowski, 1998), generally, with the exception of the military-industrial complex. the paper presents the concept of retroeconomics as a theoretical framework to understand the technological backwardness of an economy, and elaborates recommendations for how to avoid the decline and eventual collapse of economies facing these challenges worldwide (papava, 2017, 2024, pp. 95–115). the phenomenon of the retroeconomy it should be emphasized that the technological backwardness of production itself does not constitute a sufficient condition for the emergence of a necroeconomy (it is merely a necessary condition); in a necroeconomy, along with technological backwardness, the government must also deliberately strive to operate “dead enterprises” by means of generating artificial demand for their products. as the restriction of competition is a precondition for the creation of a necroeconomy, it can be concluded that the phenomenon of the necroeconomy is present wherever enterprises with technologically obsolete equipment operate solely due to government support. one example of this can be found in india of the 1980s (oecd, 2007), and in this we can see that a necroeconomy is not only a problem symptomatic of post-communist countries (as initially indicated in the publications referenced above), but that it can be encountered in other countries where enterprises with outdated technology and no real demand for their products operate with government support and, in select cases, entirely at the government’s expense. an economy that enables the functioning of firms which operate with relatively outdated technology compared to current global standards (referred to as retro-firms), yet which still see a demand for their products, is referred to as a retroeconomy (“retro” being latin for “back”). we propose the term retroeconomics to describe the theoretical framework that examines the technological backwardness of an economy (papava, 2017, 2024, pp. 95–115). what are the similarities and differences between a necroeconomy and a retroeconomy? one similarity is that both economies make use of outdated technology; the difference is that in necroeconomic conditions, enterprises use equipment so out of date that the demand for the products they manufacture is virtually nonexistent and, therefore, these enterprises are able to operate solely thanks to government backing. in a retroeconomy, the demand for the products being manufactured does exist, with the manufacturers making only moderate use of government support. both types of economies require government intervention, but while the former exists exclusively at the expense of georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 307 the government, the latter requires government-sanctioned protection of the domestic market from international competitions. what constitutes the building blocks of a retroeconomy? even though these factors vary in nature, they ultimately result in a single outcome – the establishment of a retroeconomy. in particular, these factors include the following: i. the protection of intellectual property, which restricts the free dissemination of and access to new technological know-how, thus increasing the threat of unauthorized duplication and re-engineering of these technologies (golichenko, 2012, p. 120). under these circumstances, the authorized use of new technology becomes expensive, especially for firms that operate in poor countries with a relatively low level of economic development. as a result, priority is given to relatively outdated technologies in these particular countries; ii. monopolization of the economy, wherein monopolies purchase patents on new technologies not for the purpose of applying them in any efficient manner, but to prevent third parties from employing them. even if the monopolies in question put the patents to use at a later time (or as they deem necessary), by then, it is quite possible that more advanced technologies will have been developed, rendering the purchased but idle technology useless due to moral depreciation. this factor is particularly significant in the modern era, where monopolies have evolved and taken on new forms of dominance (stiglitz, 2016); iii. the behavior of leading international competitors which, as a rule, do not sell the highest-quality, latest-generation technology (porter, 1990, p. 548). on the contrary, in order to maintain a competitive advantage, they sell used, secondhand technology (dementyev, 2006), effectively carrying out second-hand investments (papava, 2002, p. 800). due to such policies, economically backward countries accumulate not innovative but imitation (or quasi-innovative) technologies (for example, polterovich and tonis, 2010; segerstrom, 1991), while international competition leaders sidestep morally deteriorating, resource-demanding, labor-intensive and/or environmentally hazardous enterprises, largely promoting the use of the newest technology in the vacated economic space; iv. a low level of education and an absence of an appropriately educated workforce make it virtually impossible to utilize information, even via open channels, not to mention commercial knowledge transfer channels. this issue is evident in the insufficient levels of not only higher and vocational, but also secondary education (golichenko, 2012, p. 118); georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 308 v. a zombie economy, signifying a consolidation of firms (and associated banks), rendered insolvent as a result of a financial crisis, which continue to operate via bank loans taken on the basis of government guarantees (e.g., ahearne and shinada 2005; hoshi, 2006). zombie-firms, by their nature, have no interest in technological upgrades or managerial reforms, as government support allows them to continue operating without making such improvements. this dynamic has been clearly illustrated by the japanese experience (e.g., ahearne and shinada, 2005; hoshi 2006). unsurprisingly, the proliferation of zombie-firms directly contributes to the persistence and expansion of a retroeconomy. at the same time, it is important to consider that in the aftermath of the global financial crisis of 2007-2009, the phenomenon of zombie economies became increasingly globalized (harman, 2010; krugman, 2020; onaran, 2012; quiggin 2010). this globalization has intensified the risk of zombification even in existing necroeconomies (papava, 2010), the most conspicuous example being russia’s economy (lindsey, 2002, pp. 210-212; papava 2015). all these factors create the main barriers to the development of an innovative economy. it is noteworthy that, of the five factors listed above, the first four contribute to the formation of a retroeconomy in poor and economically less-developed countries, while the fifth factor impacts not only the latter, but also economically developed states. to achieve the best results in economic development, the transformation of technology into a “public good” is of particular importance (sachs, 2017, p. 91). this requires a fundamental change in legislation as regards the protection of intellectual property rights (baker, 2023b; stiglitz, 2023), yet it is hindered by the first three factors in the formation of a retroeconomy. on the problem of the “technology trap” there is a concept, according to which economically backward countries enjoy a certain advantage as compared to developed countries. in particular, at first glance, the viewpoint that the establishment of new technological structures (i.e., a large-scale complex of technologically-linked enterprises) in economically backward countries is relatively easier is not entirely devoid of common sense, since said enterprises are not burdened by an excess accumulation of capital corresponding to outdated technological structures (glazyev, 2009, p. 27). however, this concept should be regarded as one-sided, as the first, third and fourth factors for the establishment of a retroeconomy listed above preclude economically backward countries from enjoying this advantage (or pseudo-advantage, in reality): firstly, a country with few (or, perhaps no) wealthy firms will be unable to afford georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 309 costly patents on the latest technology; secondly – leading international competitors will attempt to obstruct the dissemination of advanced technology; and, thirdly – a population with inadequate levels of education will be virtually incapable of making use of innovative technology. in highlighting the “advantages of backwardness,” as a rule, accent is placed on the possibility for these countries to focus on imitation (quasi-innovation) rather than innovation per se, reproducing already well-established technology (certainly, the costs of duplicating technology are clearly less than those of innovation) (barro and sala-i-martin, 2004), as a result of which backward countries can minimize the lag (bresis, krugman and tsiddon, 1993). it should once again be emphasized that in order for imitation technology to succeed, a properly educated national workforce is an absolute necessity. although the retroeconomy established in economically backward countries at the expense of an imitation policy ensures economic growth, imitator countries are under the threat of long-term low levels of productivity as compared to developed countries (howitt, 2000). the principal reason for the differentiation in productivity levels by country lies in the variance between the type of knowledge applied in each country and the way it is applied (parente and prescott, 2000). focusing on the duplication of relatively outdated foreign technology, provided that other circumstances remain equal, constitutes a mandatory step for economically backward countries. doing so contributes to the preservation of their backwardness, as well as to prolonging the retroeconomy, thereby driving said countries into the trap of technological dependency (dementyev, 2006). a “technology trap” is a condition when a firm favors outdated, less-efficient technology, even when the possibility exists to transition to the use of modern technology (balatskiy, 2003). it is believed that technology traps are triggered when firms give preference to tackling short-term, as opposed to long-term, objectives; the dominance of short-term interests over long-term goals often comes first and foremost due to political, legal and macroeconomic instability (balatskiy, 2012, pp. 56-57). we believe that besides the triggers mentioned above, technology traps may be set by a number of other no less significant factors. in particular, in order for a retroeconomy to exist, government support, even if only moderate, is key. namely, if a government does not apply protectionist policies in foreign trade, firms equipped with outdated technology will be incapable of competing with leading international rivals furnished with the latest technology. according to the evolutionary theory of economic change (nelson and winter, 1982), the established “routines” within retro-firms, defined as the regular and predictable behavioral patterns that shape how firms reproduce their operational characteristics (murrell, 1992), serve as a basis to presuppose that retro-firms should, first and foremost, endeavor not so much to prepare for engagement in international competition as to expand georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 310 government protectionist measures in foreign trade. this reliance on protectionist measures discourages proactive efforts to adopt modern technologies, ultimately reinforcing technological stagnation and deepening the firms’ entrapment in technology traps. due to the fact that the routines established at retro-firms contribute to a virtually indefinite prolongation of protectionist measures in foreign trade, it is very likely that these firms will gradually transform into zombie-firms (operating via loans taken at the expense of government guarantees). further, if circumstances remain unchanged, these firms will eventually become necro-firms, examples of which are already evident in the modern chinese economy (lipton, 2016). hence, there is a close link between technology traps and retroeconomies: on the one hand, it is evident that a firm placed in a technology trap is essentially a retro-firm; on the other, retro-firms in turn contribute to the prolongation of the technology trap. in order to facilitate an exit from a retroeconomy and escape the technology trap, a series of complex measures must be put into play. first and foremost, the government should encourage a sense of economic optimism within society. in an environment where a reconciliatory approach to high risk prevails, an optimist will seek to maximize benefits, whereas pessimists tend to focus on minimizing risk within narrowly defined and guaranteed outcomes (balatskiy, 2010). building a sense of economic optimism is particularly crucial in countries where, due to political, legal and macroeconomic instability, firms prefer to strategize for short-, rather than long-term goals (balatskiy, 2012, pp. 56–57). to foster economic optimism, emphasis is often placed on the rapid growth of the overall economy, which shapes a mindset where all market stakeholders aim for high individual growth rates. in such circumstances, it is crutial to make a “technological leap” to avoid falling into technology traps, and to enable firms to adopt more advanced technologies. achieving this requires greater access to credit, which is closely tied to lower bank interest rates (balatskiy, 2012, p. 57). here, we can only add that, in our opinion, escaping from a retroeconomy, i.e., undertaking a technological leap, suggests that the state needs to shift the spotlight from reducing bank interest rates in general to reducing them only in the case where loans are to be used to adopt modern technology. we also believe that, along with cutting bank loan rates, particular attention should be afforded to the application of tax concessions for firms aiming to utilize modern technology. further, in preparing for and executing the technological leap, particular significance should be awarded to other measures taken by the government. as mentioned above, the protection of intellectual property is among the contributing factors to the prolongation of a retroeconomy, especially in economically backward countries. due to the protection of intellectual property, advanced technologies remain georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 311 virtually inaccessible in these countries. as such, it is our view that, on the basis of a country’s economic development priorities and an official request filed by firms interested in new technologies, the government should acquire patents on said technologies in accordance with relevant economic sectors. by doing so, the government can support stakeholder firms by supplying them with technologies at reduced prices, thereby fostering the development of a commercial knowledge transfer channel. however, this channel may lack effectiveness if it is not complemented by a highly-skilled workforce equipped with the necessary knowledge to apply and adapt these technologies. the desired result cannot be achieved through commercial knowledge transfer channels alone if the general level of education is insufficient to ensure the effective use of openly available information. thus, one of the key challenges faced by the government is the institution of a general education system which can supply the country’s economy with a relevantly qualified staff. this entails not only university and vocational, but also basic education. the fact that china has gained an advantage over india in terms of economic development can be attributed to the latter placing its main emphasis on university and vocational education, and refraining from the creation of a strong base of general secondary education, whereas china has made every effort to advance all areas of its education sector (golichenko, 2012, p. 118). a government’s undivided focus on the education system serves as the basis for the successful diffusion of technological knowledge (golichenko, 2012). in order to escape the technology trap, together with the development of the education system, government support for scientific activity is also of great significance, since the assimilation and application of new technology is considerably facilitated when a country has its own knowledge production system (dementyev, 2006). the most serious threat to overcoming a retroeconomy and escaping technological entrapment lies in the zombification of the economy. zombie-firms, those that survive solely through government support, have little to no incentive to invest in technological upgrades, whether in production or management. over time, if zombification persists and government-backed loans prove insufficient, these firms risk crossing a critical threshold. when their technological base becomes so outdated that their products lose all market relevance, these firms may transition from being part of a zombie economy to forming the core of a necroeconomy. in such cases, their continued existence depends entirely on artificial demand created by the state, rather than genuine market needs. zombified retroeconomy and the role of bankruptcy legislation this situation fundamentally contradicts the very essence of capitalism, which, as joseph schumpeter argued, is a system defined by continuous economic transformation (schumpeter, [1942] 2008, p. 82). schumpeter’s theory of economic dynamics states that the georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 312 essence of capitalism lies in the process of “creative destruction,” or the process of economic mutation, which continuously demolishes obsolete structures from the inside and replaces them with new ones (schumpeter [1942] 2008, p. 83). creative destruction occurs when the outdated is displaced by the qualitatively new, resulting in the creation of new types of goods, the application of new production methods, and the assimilation of new sources of raw materials and new markets. individuals engaged in these innovative activities, schumpeter says, are entrepreneurs whose economic function is to implement innovation (e.g., catner, 2016). a zombified retroeconomy constitutes an obstacle in the process of creative destruction, which, if not surmounted, leads to technological degradation within the economy. according to one view, if the process of creative destruction is stalled for any length of time, it may trigger an institutional collapse. this is, by its very nature, equivalent to a political and military revolution, exemplified by the soviet union and serbia (foster and kaplan, 2001, p. 294). it is an unfortunate reality that the preservation of non-viable firms often enjoys strong backing from politically and socially influential groups. in contrast, there are no organized interest groups advocating for emerging or yet-to-be-established industries and firms, precisely because these sectors have not yet come into existence (anderson, 2004, p. 199). in other words, while non-viable firms have lobbying groups, new industries or firms that have not yet been instituted cannot have similar lobbyists. under these circumstances, we believe the only actor potentially able to lobby for new industries or firms to be created is the government. much significance is given to the enforcement of bankruptcy procedures against zombified retro-firms. there is admittedly no universal bankruptcy legislation, and the key principle typical of bankruptcy regimes is the preservation of the balance between the protection of creditors’ interests on the one hand, and the avoidance of premature liquidation of viable firms on the other (stiglitz, 2001, p. 3). in our view, this principle does not fully reflect the challenges facing a modern economy, especially in economically backward poor countries, as we will describe below. an objective assessment of a firm’s viability is inherently complex, as it calls for a comparison between the going concern value and the liquidation value: a firm is considered viable if the going concern value exceeds the liquidation value. however, determining the going concern value is particularly challenging, as it involves forecasting future revenues and expenses, an exercise that requires careful development of both a business plan and a reorganization plan. these plans are often shaped by differing perspectives: firm owners tend to present optimistic projections, while creditors typically approach them with greater skepticism. the estimation of liquidation value is relatively easier, although this process also involves the resolution of several complex tasks (estimation of revenues to be derived from georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 313 the sale of assets) (anderson 2004, pp. 175-176). consequently, decision-makers in bankruptcy cases generally favor reorganization over liquidation, leaning toward preserving the enterprise as a going concern (white 2001, p. 32). if we recall the circumstances mentioned above, in which non-viable firms are actively protected by various politically and socially influential groups, it becomes clear how zombified retrofirms and, in extreme cases, zombified necro-firms, retain their place on the market. it is our view that, in order to evade the zombification of a retroeconomy or to contribute to creative destruction, the core principle of bankruptcy legislation should change and, in lieu of the above (i.e., the preservation of the balance between the protection of creditors’ interests on the one hand, and avoiding the liquidation of viable firms on the other), a balance must be maintained between the requirement to protect creditors’ interests and the need for a timely liquidation of non-viable firms. this approach will improve the competitive environment, as competition is the sole basis for firms to generate demand for innovation, without which the process of creative destruction, as such, becomes unfeasible. only when the market becomes free from non-viable firms will competition force firms to orient themselves towards innovation. with this, relevant entrepreneurs (e.g., chedi, 2015), politicians and government officials will be obliged to support entrepreneurs’ interests through decision-making. drawing on international experience, it is believed that, particularly in poor countries, the question of an insolvent firm’s viability should be primarily resolved via a direct agreement between the creditors and the firm’s proprietors, with government intervention as per bankruptcy law occuring only when creditors and proprietors are unable to reach an agreement (anderson, 2004, p. 176-178). relying exclusively on bankruptcy law to support and develop viable firms is unjustified. while bankruptcy legislation plays an important role, it is just one element within a country’s broader legislative framework which should strive toward creating a stable and legal market space (white, 2001, p. 43). for instance, if a country, in addition to its bankruptcy laws, also has legislation that governs the restructuring of tax debts, then the latter in essence blocks the initiation of bankruptcy procedures. conclusions and recommendations in many countries, particularly underdeveloped economies, economies use obsolete technologies, resulting in their having retroeconomies. the factors establishing a retroeconomy are: protection of intellectual property, monopolization of the economy, the behavior of leading international competitors (which, as a rule, do not sell the highestquality, latest-generation technology), the low level of education, and the presence of a georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 314 zombie economy. the technological backwardness, in comparison to contemporary global standards, becomes a critical factor in sustaining the retroeconomy, ultimately trapping these countries in a cycle of technological dependency. a zombified retroeconomy poses significant obstacles to the process of creative destruction. the key goal of any bankruptcy regime is to preserve the balance between protecting creditor interests while avoiding the premature liquidation of viable firms. therefore, the underlying principles of bankruptcy law should be revised to reflect the challenges posed by the existence and persistence of retroeconomies. it can be concluded that overcoming a retroeconomy requires a strong focus on comprehensive government economic policy, which must not be one-dimensional. expressly: 1. the government must make the development of the education system a top priority. this implies improving the quality of general secondary education and the harmonization of vocational and university education with international standards; 2. the government should see that strengthening university education requires positioning scientific activity at its core. given the country’s economic development potential, the government should identify strategic priority areas and allocate funding to relevant research groups to carry out targeted scientific projects; 3. the government should establish channels of commercial knowledge transfer for the purposes of which, in accordance with the country’s key economic development priorities, and in response to an official request lodged by firms, the government should acquire patents on technology in keeping with relevant economic sectors to then supply these firms at reduced prices; 4. to encourage the adoption of modern technology, the government should support relevant firms by subsidizing a portion of their bank interest payments and offering targeted tax concessions; 5. in order to promote the process of creative destruction, the government should ensure to the maximum extent possible that no non-viable firms remain on the marketdoing so, first and foremost, through the establishment of an adequate legislative framework. national bankruptcy laws should rely on a basic principle which states that a balance should be maintained between the interests of the creditors on the one hand, and the timely liquidation of non-viable firms on the other; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 315 6. it is recommended that the issue of the viability of insolvent firms be addressed through a direct agreement between the creditors and the proprietors of a firm, with the government intervening in the process, citing bankruptcy law, only when the two sides are unable to reach an agreement; 7. the government should establish a sound legal space on the market which excludes other laws and regulations impeding the efficient application of bankruptcy law. when assigning such responsibilities to the government, especially when there is a real threat of failure due to weak state institutions or when the level of corruption is high (dompe, 2014), it becomes critically important to ensure transparency in decision-making. publicizing government decisions is key to fostering broad public and expert engagement in shaping effective policy outcomes. the phenomenon of a retroeconomy is already well entenched globally, making it crucial for economists and policymakers to focus their attention on this growing threat. doing so is essential to prevent the zombification of retroeconomic systems, and, ultimately, their potential descent into full-fledged necroeconomies. references ahearne, a. g. and n. shinada. (2005). “zombie firms and economic stagnation in japan.” international economics and economic policy, 2 (4): 363–381. anderson, r. e. (2004). get out of the way: how government can help business in poor countries. washington, d.c.: cato institute. baker d. (2023b). “professor stiglitz’s contributions to debates on intellectual property.” real-world economics review, (105): 12–24, <https://www.paecon.net/paereview/issue105/whole105.pdf>. balatskiy, e. v. (2003). “ekonomicheskij rost i tekhnologicheskie lovushki [economic growth and technological traps].” obshchestvo i ekonomika [society and economy], 11: 53–76. (in russian.) balatskiy, e. v. (2010). “rol’ optimizma v innovatsionnom razvitii ekonomiki [the role of optimism in the innovative development of the economy].” obshchestvo i ekonomika [society and economy], 1: 3–20. (in russian.) balatskiy, e. v. (2012). “institutsional’nye i tekhnologicheskie lovushki [institutional and technological traps].” zhurnal ekonomicheskoij teorii [journal of economic theory], 2: 48–63. (in russian.) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 316 barro, r. j. and x. sala-i-martin. (2004). economic growth. cambridge: mit press. bresis, e., krugman, p. and r. tsiddon. (1993). “leapfrogging in international competition: a theory of cycles in national technological leadership.” american economic review, 83 (5): 1211–1219. catner, u. (2016). “foundations of economic change – an extended schumpeterian approach.” journal of evolutionary economics, 26 (4): 701–736. chedi, m. k. e. (2015). “entrepreneurial features of the creators of innovative enterprises.” international journal of economic practices and theories, 5 (3): 213–221. dementyev, v. e. (2006). “lovushka tekhnologicheskikh zaimstvovanij i usloviya ee preodoleniya v dvukhsektornoij modeli ekonomiki [a trap of technological adoption and the terms to overcome it in the two-sectors economic model].” ekonomika i matematicheskie metody [economics and mathematical methods], 42 (4): 17-32. (in russian.) dompe, s. (2014). “industrial policy is still a loser.” mises daily articles, july 16, <https://mises.org/mises-daily/industrial-policy-still-loser>. foster, r. and s. kaplan. (2001). creative destruction: why companies that are built to last underperform the market and how to successfully transform them. new york: currency. glazyev, s. (2009). “mirovoij ekonomicheskij krizis kak protsess smeny tekhnologicheskikh ukladov [world economic crisis as a process of substitution technological models].” voprosy ekonomiki [issues of the economy], 3: 26-38. (in russian.) golichenko, o. (2012). “modeli razvitiya, osnovannogo na diffuzii tekhnologij [models of development based on technology diffusion].” voprosy ekonomiki [issues of the economy], 4: 117–131. (in russian.) harman, c. (2010). zombie capitalism. global crisis and the relevance of marx. chicago: haymarket books. hoshi, t. (2006). “economics of the living dead.” the japanese economic review, 57 (1): 30–49. howitt, p. (2000). endogenous growth and cross-country income differences. the american economic review, 90 (4): 829–846. krugman, p. (2020). arguing with zombies: economics, politics, and the fight for a better future. new york, w. w. norton & company. lindsey, b. (2002). against the dead hand: the uncertain struggle for global capitalism. new york: john wiley & sons. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 317 lipowski, a. (1998). towards normality. overcoming the heritage of central planning economy in poland in 1990-1994. warsaw: adam smith research center, center for social and economic research. lipton, d. (2016). “china’s corporate-debt challenge.” project syndicate, august 18, <https://www.project-syndicate.org/commentary/china-corporate-debt-problem-bydavid-lipton-2016-08>. murrell, p. (1992). “evolution in economics and in the economic reform of the centrally planned economies.” in the emergence of market economies in eastern europe, ed. by c. clauge, and g. c. rausser. cambidge, m.a. & oxford, uk: blackwell publishers, pp. 35–53. nelson, r. r. and s. g. winter. (1982). an evolutionary theory of economic change. cambridge: belknap press of harvard university press. oecd. (2007). oecd economic surveys: india. oecd, volume 2007/14, october, <https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-india2007_eco_surveys-ind-2007-en.html>. onaran, y. (2012). zombie banks. how broken banks and debtor nations are crippling the global economy. hoboken: john wiley & sons. papava, v. (2002). “necroeconomics – the theory of post-communist transformation of an economy.” international journal of social economics, 29 (9-10): 796-805. papava, v. (2010). “the problem of zombification of the post-communist necroeconomy.” problems of economic transition, 53 (4): 35-51. papava, v. (2015). “necroeconomics of post-soviet post-industrialism and the model of economic development of georgia and russia.” journal of business and economics, 6 (5): 976-983. papava, v. (2017). “retroeconomics – moving from dying to brisk economy.” journal of reviews on global economics, 6: 455-462, <https://www.lifescienceglobal.com/independent-journals/journal-of-reviews-onglobal-economics/volume-6/85-abstract/jrge/2929-abstract-retroeconomics-movingfrom-dying-to-brisk-economy>. papava, v. (2024). from retroeconomics to sanctionomics: essays on unconventional economics. bloomington: iuniverse. parente, s. l. and e.c. prescott. (2000). barriers to riches. cambridge: mit press. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 3, 2025 318 polterovich, v. and a. tonis. (2010). “innovation and imitation at various stages of development: a model with capital.” mpra paper no. 20244, january 26, <https://mpra.ub.uni-muenchen.de/20244/2/mpra_paper_20244.pdf>. porter, m. e. (1990). the competitive advantage of nations. new york: the free press. quiggin, j. (2010). zombie economics. how dead ideas still walk among us. princeton: princeton university press. sachs j. f. (2017). building the new american economy. smart, fair, and sustainable. new york: columbia university press. schumpeter, j. a. [1942] (2008). capitalism, socialism, and democracy. new york: harper perennial modern thought. segerstrom, p. s. (1991). “innovation, imitation, and economic growth.” journal of political economy, 99 (4): 807–827. stiglitz, j. e. (2001). “bankruptcy laws: basic economic principles.” in resolution of financial distress: an international perspective on the design of bankruptcy laws, ed. by s. claessens, s. djankov and a. mody. washington, d.c.: the world bank, pp. 1–23. stiglitz, j. e. (2016). “monopoly’s new era.” project syndicate, may 13, <https://www.project-syndicate.org/commentary/high-monopoly-profits-persist-inmarkets-by-joseph-e--stiglitz-2016-05?barrier=true>. stiglitz j. e. (2023). “fixing global economic governance.” project syndicate, october 23, <https://www.project-syndicate.org/commentary/global-financial-economicarchitecture-needs-an-overhaul-by-joseph-e-stiglitz-202310?utm_source=project+syndicate+newsletter&utm_campaign=b69308463fcovid_newsletter_10_25_2023&utm_medium=email&utm_term=0_73bad5b7d8b69308463f-93567601&mc_cid=b69308463f&mc_eid=e9fb6cbcc0>. white, m. j. (2001). “bankruptcy procedures in countries undergoing financial crises.” in resolution of financial distress: an international perspective on the design of bankruptcy laws, ed. by s. claessens, s. djankov and a. mody. washington, d.c.: the world bank, pp. 25–45. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 468 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.30 theoretical and experimental studies of the nanofiltration separation process under laminar flow conditions liana kuparadze1, giorgi bibileishvili2, nana gogesashvili3, tinatin butkhuzi4, nona butkhuzi5, ia gogiberidze6 engineering institute of membrane technologies of georgian technical university 1academic doctor, chief scientist email lianakuparadze@gmail.com orcid id: https://orcid.org/00090002-6786-5669; 2doctor, chief scientistdoctor, chief scientiste-mail:75bibileishvili@gmail.com orsid id:http:/orsid/0009-0003-7712-2436 abstract the paper presents the nanofiltration process of mineral water from borjomi, in particular, specifically from borehole no. 37, which is preceded by theoretical studies, as a result of which the speed range for implementing the laminar regime was determined for different heights of the working pressure cell. experimental studies of mineral water defluoridation-debarring have established that the liquid treated under laminar conditions of the nanofiltration process complies with the normative values of the “zdk” for mineral waters. keywords: nanofiltration, laminar flow, specific productivity. introduction (problem, relevance) to ensure human health and food safety, it is necessary to comply with the standards of mineral waters, which is directly related to the development, creation and use of modern membrane systems of membrane equipment and technologies [1,2}. as is known, nanofiltration occupies an intermediate position in baromembrane processes between reverse osmosis and ultrafiltration. the reverse osmosis process provides almost complete demineralization of water, while nanofiltration serves for more selective purification. at the same time, it is equally effective in removing organic substances, bacteria and viruses. we should also mention the advantages of nanofiltration technology: on the one hand, the possibility of partial desalination, and on the other hand, nanofiltration membranes can operate at lower pressures than conventional reverse osmosis membranes. {4,5,6,} georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 469 as is known, under laminar flow conditions, an ordered movement of fluid is observed in layers, with particles moving along specific trajectories without chaotic motion and eddies. the creation of membrane nanosystem technology is preceded by a separate and complex discussion of scientific research, experimental, and design work to demonstrate the effectiveness of baromembrane processes. for this purpose, the paper presents the results of both theoretical and experimental studies of the baromembrane nanofiltration process for laminar regime conditions. one of the most important issues in solving these issues is the creation of conditions that ensure the effective conduct of baromembrane processes through studies of the hydrodynamic and mass transfer processes of the flow in the filtration device. to determine the hydraulic regime parameters, a theoretical calculation of the water flow parameters for the working node of the laboratory device was carried out using the reynolds number re = , where v is the velocity, d is the hydraulic diameter, and is the kinematic viscosity of the fluid. the geometric dimensions of the pressure cell of the laboratory working unit are: width b=50mm=50×10-3m; length l=540mm=540×10-3m; heights: h= 0.2mm=0.2 ×10-3m ; h=0.35mm=0.35×10-3m and h= 0.6mm=0.6 ×10-3m. the kinematic viscosity coefficient of water at 200c is =1.004 mm2/s = 1.004×10-6 m2/s. table 1. presents the hydraulic characteristics for different heights of the working node under laminar regime conditions, re number values for fluid velocities: 0.5 m/s; 1 m/s; 1.5 m/s; 1.97 m/s; 3.36 m/s; 5 m/s; 5.85 m/s. table 1. results of the theoretical calculation (m/s) 0,5 1 1,5 1,97 3,36 5 5,85 h=0,2 mm f=b× = ×0,2=10mm2= × ; =2b+2h=100+0,4=100,4mm=100,4 10-3 r= , 0,09782mm=09782 ×10-3 m; d=4 × =0,398406mm=0,398406×10-3m; cn=5,85 m/s × (m2/ ) 0,1992 ×10-3 0.3984 ×10-3 0,5976 ×10-3 0,7848 ×10-3 1,3386 ×10-3 1,992 ×10-3 , ×10-3 198 396 595 781 1333 1984 2321 q (m3/s) 5 × 10-6 10 × 10-6 15 × 10-6 19,7 × 10-6 33,6× 10-6 50× 10-6 , × 10-6 h=0,35mm f=b× = ×0,35=17,5m2 , × ; =2b+2h=100+0,7=100,7mm=100,7 10-3m; georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 470 r= = , , 0,17378 mm=0,17378310-3 m; d=4 × =0,695134 =0,695134 10-3 m; cn=3,36 m/s × (m/ ) 0,3475 ×10-3 0,6951 ×10-3 1,0426 ×10-3 1,3694 ×10-3 , × 10-3 381 762 1144 1583 2326 q (m3/s) 8,7 × 10-6 17,5 × 10-6 26,2 × 10-6 34,47 × 10-6 , × 10-6 h=0,6mm f=b× = ×0,6=30mm2= × ; =2b+2h=100+1,2=101,2mm= 101,2 10-3 m; r= = , 0,296242mm=0,29442 ×10-3 d=4 × =1,18577mm=1,18577 10-3 m; cn=1,97 m/s × (m2/ ) 0,5627 ×10-3 1,125 ×10-3 1,68752 ×10-3 , ×10-3 569 1120 1680 2325 q (m3/s) 2,7 × 10-6 5,4 × 10-6 8,1 × 10-6 , × 10-6 according to table 1, based on the theoretical calculation data, the critical values of the reynolds number were determined for all three different heights in the pressure cell, which led to the appropriate velocity range for laminar flow: for the pressure cell h=0.2 mm, 0<v 5.85 m/s; for h=0.35 mm, 0<v 3.36 m/s and for =0.6 mm, 0<v 1.97 m/s. in the case of all three heights, laminar flow is ensured for the velocity range 0.5 v<1.97 m/s. experiments were conducted on borjomi water from well 37, the treatment fluid of which, along with other chemical elements, contains a large amount of fluorine and barium elements, which are hazardous to human health [7,8,9] the experiments were conducted on the pressure cell of the working unit under different pressure conditions, where the transverse values of the laminar velocities were: 0.4 at (0.53-0.50); 0.6 at (0.52-0.48); 0.8 at (0.50-0.46). table 2 presents the results of the experiments. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 471 table 2. performance values at different pressures for the laminar regime. dp at l/( ) 0,4 180 0,6 286 0,8 390 fig. 1. graphical representation of the dependence of performance on pressure during the nanofiltration process. as can be seen from fig. 1, the dependence of the performance on the pressure at the same velocities in the laminar regime during the nanofiltration process is linear. according to the iso standard "zdk", the value of barium in mineral waters should not exceed 1 mg/l, fluoride 5 mg/l. also, the permissible range of calcium is 35-130 mg/l, and chlorine 102-380 mg/l {3,10}. experiments for partial defluoridation-debarrierization of borjomi mineral water were conducted in two stages. the first stage was ultrafiltration through a 0.2 m membrane, which guaranteed purification from particles of 0.2 m in size, which made the resulting liquid transparent and ensured sterilization. the transparency of the liquid treated through this process was 0.09 ftu, and with nanofiltration 0.06 ftu. experiments were conducted on two types of membranes: k and s. the results of the experiments are given in table 3 0 100 200 300 400 500 0 0.2 0.4 0.6 0.8 1p (at) j (l/m2h) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 472 table 3. quantitative indicators of the chemical components of borjomi mineral water well 37 for the initial and laminar mode treated liquid. technology ba, mg/l f, mg/l ca, mg/l cl, mg/l unprocessed 3,27 5,26 51,7 386 processing membrane k 1,60 3,82 28,2 348 processing membrane s 1,05 4,11 38,5 359 “zdk” normative values 1,0 2,0-5,0 35-130 102-380 as can be seen from table 3, the fluid treated with membrane s meets the “zdk” normative values. literature 1.european commission directive 2003/40/15 of 16 may 2003. 2.v. v. goncharuk, a. a. kavitskaya, m. d. skil’skaya“ultrafiltration and nanofiltration— priority areas in the technology of conditioning drinking water from underground and surface sources.2009. 3. koroleva e.a., chudnovsky. a.g. pervov, a.p. andrianov, r.v. "development of a new technology and installation for removing barium ions from water." 4. v.a. klyachko, i.e. apeltsin. "purification of natural waters." moscow: stroiizdat, 1971. 5. ditnersky yu.i. "baromembrane processes." chemistry, moscow, 1987. 6. a.g. pervov, a.p., kozlova yu.n., andrianov, r.v., motovilova n.b. "development of a technology for purifying surface waters using nanofiltration membranes." critical technologies. membranes, 2006, no. 6, pp. 20-33. 7.pervov a.g. et. all. ro and nf membrane systems for drinking water production and there maintenance techniques. desalination 132 (2000) 315 – 321. 8. g.v. bibileishvili. “nanochemistry of debarrieration and defluorination of molecularionic systems with development-creation and industrial implementation of membrane nanotechnologies and nanosystems”. doctoral dissertation. tbilisi, july 2016, georgia 9.vrouwenvelder j.s., kappelhof j.w.n.m., heijman s.g.j., schippers j.c., van der kooij d.. tools for fouling diagnosis of nf and ro membranes and assessment of the fouling georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 473 potential of feed water. //presented at the european conf. on desalination and the environment: fresh water for all. malta. 48 may 2003. p. 361-365 10.m. pontie. seawater nanofiltration (nf): fiction or reality. des. 158 (2003) 277-280. 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 : , 37, . “ ”. : , , georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 1 georgian scientists vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.01 the scientific talks of manifestation of exosomes and small particle-based therapeutics: a comparative review of biological and synthetic nanocarriers nodar sulashvili1, valentyna khusseyn2, dalal hussin3, luiza gabunia4, nana gorgaslidze5, marika sulashvili6, marina giorgobiani 7, irine zarnadze 8, shalva (davit) zarnadze 9, david aphkhazava10 1. md, phd, doctor of pharmaceutical and pharmacological sciences in medicine, invited lecturer (invited professor) of scientific research-skills center at tbilisi state medical university; professor of medical pharmacology of faculty of medicine at georgian national university seu; professor of medical and clinical pharmacology of international school of medicine at alte university; invited lecturer of clinical pharmacology department at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia; orcid https://orcid.org/0000-0002-9005-8577; e-mail: n.sulashvili@ug.edu.ge 2. the second year student of faculty of physical medicine and rehabilitation at tbilisi state medical university, tbilisi, georgia; 3. fifth year md student of medical doctor degree program of faculty of medicine at tbilisi state medical university; tbilisi, georgia; 4. md, phd, doctor of medical sciences, professor, director of the scientific research-skills center at tbilisi state medical university, professor, head of the department of medical and clinical pharmacology at tbilisi state medical university, clinical pharmacologist of the first university clinic of tsmu, tbilisi, georgia https://orcid.org/0000-0003-0856-2684 5. md, phd, doctor of pharmaceutical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, head of the department of social and clinical pharmacy, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-00024563-5224 6. md, doctor of family medicine, invited lecturer of tbilisi state medical university, department of molecular and medical genetics; invited lecturer of family medicine of faculty of medicine at georgian national university seu; invited professor of biochemistry and molecular and medical genetics at the university of georgia; tbilisi, georgia. 7. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, faculty of public health; department of hygiene and medical ecology, tbilisi, georgia. https://orcid.org/0000-0003-0686-5227 8. md, phd, doctor of medical sciences, professor of tbilisi state medical university, department of public health, health care management, policy and economy, tbilisi, georgia. 9. md, phd, doctor of medical sciences, academician, professor of tbilisi state medical university, dean of the faculty of public health, head of the department of nutrition, aging medicine, environmental and occupational health, tbilisi, georgia. 10. phd, full professor of biochemistry at alte university, tbilisi, georgia; invited lecturer (professor) of biochemistry, university of georgia, tbilisi georgia, full professor of biochemistry georgian national georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 2 university seu, tbilisi georgia, invited lecturer (professor) of biophysics and microbiology, georgian technical university, tbilisi, georgia. orcid: https://orcid.org/0000-0001-6216-647 corresponding author: dr. professor nodar sulashvili mail: n.sulashvili@ug.edu.ge mob: +995-597-12-17-28 abstract exosomes and other small particles, such as liposomes, polymeric nanoparticles, and extracellular vesicle (ev)-mimetics, have emerged as central players in the development of next-generation therapeutics. exosomes are nanoscale vesicles of endosomal origin secreted by nearly all cell types, playing a critical role in cell–cell communication through their unique cargo of nucleic acids, proteins, and lipids. liposomes, in contrast, are synthetic lipid vesicles that have been successfully used in clinical practice for decades as drug carriers. a comparative assessment of these natural and synthetic nanocarriers highlights differences in biogenesis, composition, immunogenicity, pharmacokinetics, scalability, and translational potential. exosomes offer the advantage of natural biocompatibility and intrinsic targeting abilities, while liposomes and other engineered nanoparticles provide reproducibility, stability, and regulatory precedent. in this review, we provide an in-depth overview of exosomes, liposomes, and other nanoparticle systems, exploring their structural and functional properties, therapeutic applications across multiple disease domains, and the challenges that must be overcome for clinical translation. keywords: exosomes, liposomes, extracellular vesicles, nanoparticles, drug delivery, regenerative medicine, cancer therapy, neurodegeneration, nanomedicine. 1. introduction 1.1 the rise of nanomedicine nanomedicine has become one of the fastest-growing fields in biomedical sciences, offering new approaches for targeted drug delivery, diagnostic imaging, regenerative medicine, and personalized therapeutics (shi et al., 2017). traditional pharmacological strategies face limitations such as poor bioavailability, systemic toxicity, and lack of tissue specificity. nanoparticles, owing to their tunable size, surface chemistry, and ability to cross biological barriers, have been developed to overcome these challenges (peer et al., 2007). among these systems, liposomes were the earliest to achieve clinical approval, with the approval of doxil® (liposomal doxorubicin) marking a breakthrough in nano-drug delivery (barenholz, 2012). more recently, extracellular vesicles (evs), including exosomes and microvesicles, have gained attention as natural nanocarriers. unlike synthetic vesicles, evs are actively secreted by cells and serve as biological vehicles for proteins, lipids, and nucleic acids (raposo and stoorvogel, 2013). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 3 1.2 from artificial to biological carriers liposomes have demonstrated advantages in encapsulating both hydrophilic and hydrophobic molecules, providing controlled release, and protecting cargo from degradation (allen and cullis, 2013). however, they often require surface modifications to evade immune clearance and achieve targeted delivery (suk et al., 2016). exosomes, on the other hand, inherently carry signaling molecules and surface proteins that mediate cellspecific uptake, making them uniquely suited for therapeutic use (kalluri and lebleu, 2020). 1.3 scope of this review this review will compare exosomes, liposomes, and other small particles in depth. we will first explore the biology and therapeutic potential of exosomes, followed by a discussion of liposomes, polymeric nanoparticles, and engineered ev-mimetics. comparative analysis will then highlight key similarities and differences in design, safety, targeting, and scalability. finally, we will discuss clinical applications, challenges in translation, and future perspectives. 2. exosomes: natural nanocarriers 2.1 biogenesis of exosomes exosomes originate from the endosomal system, forming as intraluminal vesicles within multivesicular bodies (mvbs). their biogenesis involves both endosomal sorting complex required for transport (escrt)-dependent and escrt-independent mechanisms (colombo et al., 2014). escrt proteins orchestrate cargo sorting, while escrtindependent pathways involve lipids such as ceramide (trajkovic et al., 2008). upon fusion of mvbs with the plasma membrane, exosomes are released into the extracellular space. exosome biogenesis is tightly regulated by rab family gtpases, including rab27a/b, rab11, and rab35, which control vesicle trafficking and secretion (ostrowski et al., 2010). their release is influenced by cellular conditions such as hypoxia, stress, and inflammation, which alter exosome cargo and function (king et al., 2012). 2.2 structure and composition exosomes are 30–150 nm lipid bilayer vesicles, enriched in cholesterol, sphingomyelin, and phosphatidylserine. their surface is decorated with tetraspanins (cd9, cd63, cd81), integrins, and major histocompatibility complex (mhc) molecules (théry et al., 2009). the cargo includes: proteins: signaling molecules, enzymes, heat shock proteins. lipids: sphingolipids, ceramides, cholesterol. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 4 nucleic acids: mrnas, micrornas, long noncoding rnas, dna fragments (valadi et al., 2007). this composition reflects the parental cell type and microenvironment, enabling exosomes to act as “molecular fingerprints” of their cells of origin. 2.3 physiological functions of exosomes exosomes mediate cell-to-cell communication by transferring their cargo to recipient cells, influencing gene expression and cellular behavior (raposo and stoorvogel, 2013). immune regulation: dendritic cell-derived exosomes can present antigens and modulate t-cell responses (théry et al., 2002). tumor-derived exosomes suppress antitumor immunity by carrying pd-l1 (chen et al., 2018). neural communication: exosomes from neurons and glia regulate synaptic activity, neurogenesis, and propagation of misfolded proteins such as -synuclein and tau (quek and hill, 2017). tissue repair: mesenchymal stem cell (msc)-derived exosomes promote angiogenesis and suppress inflammation, accelerating wound healing (phinney and pittenger, 2017). 2.4 exosomes in disease pathophysiology exosomes are implicated in multiple disease processes: cancer: promote metastasis, drug resistance, and angiogenesis (kalluri and lebleu, 2020). neurodegeneration: spread pathogenic proteins such as amyloid and tau in alzheimer’s disease (rajendran et al., 2006). cardiovascular disease: contribute to endothelial dysfunction and atherosclerosis (vicencio et al., 2015). these features also make them potential diagnostic biomarkers, as exosomes isolated from blood, urine, or cerebrospinal fluid reflect disease states. figure 1. comparative drug loading efficiency of nanoparticles. bar graph comparing drug loading efficiency (%) of exosomes, liposomes, and polymeric nanoparticles. data are presented as mean ± sd from simulated replicates (n=20 per group). pairwise comparisons were performed using independent t-tests, with significance levels indicated above bars. liposomes demonstrated the highest drug loading efficiency, followed by polymeric nanoparticles, whereas exosomes exhibited lower but biologically relevant loading capacity. statistical differences are annotated as exact p values, with p < 0.001 for highly significant differences. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 5 3. other extracellular vesicles and natural nanoparticles 3.1 microvesicles and apoptotic bodies while exosomes are defined as 30–150 nm vesicles of endosomal origin, cells release a broader spectrum of extracellular vesicles (evs). microvesicles (also called microparticles or ectosomes) are larger vesicles (100–1000 nm) shed directly from the plasma membrane through outward budding (cocucci and meldolesi, 2015). they carry membrane proteins, cytosolic enzymes, and nucleic acids, playing important roles in coagulation, inflammation, and cancer progression (györgy et al., 2011). apoptotic bodies are even larger vesicles (500–2000 nm) generated during programmed cell death. they package cellular contents, including organelles and nuclear fragments, and facilitate clearance by phagocytes (kerr et al., 1972). though less commonly investigated for therapeutic purposes, apoptotic bodies contribute to immune tolerance and tissue remodeling (atkin-smith and poon, 2017). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 6 3.2 biological similarities and differences with exosomes compared to exosomes, microvesicles share overlapping cargo and functions but differ in biogenesis and surface markers. while exosomes are enriched in tetraspanins and escrt-associated proteins, microvesicles often display phosphatidylserine exposure and cytoskeletal proteins (colombo et al., 2014). importantly, both exosomes and microvesicles can be engineered as drug carriers. some studies suggest microvesicles have greater cargo capacity due to their larger size, but their heterogeneity complicates isolation and characterization (van niel et al., 2018). 3.3 bacterial outer membrane vesicles (omvs) beyond eukaryotic cells, bacteria also secrete vesicles known as outer membrane vesicles (omvs). these are nanoscale vesicles derived from gram-negative bacteria that contain lipopolysaccharides, proteins, and nucleic acids (schwechheimer and kuehn, 2015). omvs are increasingly recognized as contributors to host–pathogen interactions and have been developed as vaccine platforms, e.g., meningococcal omv-based vaccines (holst et al., 2009). 3.4 natural nanoparticles in physiology exosomes, microvesicles, and omvs are examples of evolutionarily conserved communication systems. they collectively mediate: genetic exchange immune regulation pathogen-host interactions tissue homeostasis harnessing these natural nanoparticles in therapy offers opportunities for biomimicry, but it also raises challenges in biosafety and reproducibility. 4. synthetic nanoparticles 4.1 liposomes: the classical nanocarrier liposomes, discovered in the 1960s (bangham et al., 1965), remain the most clinically validated nanoparticle platform. structurally, liposomes are spherical vesicles with one or more phospholipid bilayers enclosing an aqueous core. they can encapsulate hydrophilic molecules in the core and hydrophobic molecules in the lipid bilayer. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 7 4.1.1 liposome engineering strategies pegylation improves circulation half-life by shielding against opsonization (allen and cullis, 2013). ligand conjugation enables receptor-specific targeting (torchilin, 2014). triggered release systems use ph-sensitive or thermo-sensitive lipids to enable drug release in response to the tumor microenvironment (zhu and torchilin, 2013). 4.1.2 clinically approved liposome formulations doxil® / caelyx® – liposomal doxorubicin for cancer treatment (barenholz, 2012). ambisome® – liposomal amphotericin b for fungal infections (adler-moore and proffitt, 2002). onivyde® – liposomal irinotecan for pancreatic cancer (wang-gillam et al., 2016). these successes illustrate how synthetic vesicles pioneered nanomedicine translation, long before exosomes entered the scene. 4.2 polymeric nanoparticles polymeric systems provide controlled degradation and release. the most widely used is poly(lactic-co-glycolic acid) (plga), approved by the fda for various biomedical applications (danhier et al., 2012). advantages: tunable degradation rate. high drug encapsulation. surface functionalization possibilities. applications include delivery of chemotherapeutics, vaccines, and genetic material (makadia and siegel, 2011). 4.3 dendrimers dendrimers are highly branched synthetic macromolecules with well-defined structures. they provide multivalent surface groups for drug, peptide, or gene conjugation (gillies and fréchet, 2005). advantages: precise size, controlled architecture, multivalency. limitations: potential toxicity, complex synthesis. 4.4 inorganic nanoparticles inorganic nanomaterials, such as gold nanoparticles, silica nanoparticles, and iron oxide nanoparticles, are widely studied for diagnostics and therapy. gold nanoparticles are used for photothermal therapy (jain et al., 2012). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 8 iron oxide nanoparticles serve as mri contrast agents (gupta and gupta, 2005). mesoporous silica nanoparticles are explored for drug delivery due to high surface area (mamaeva et al., 2013). 4.5 extracellular vesicle-mimetics and hybrid systems to overcome scalability challenges of exosomes, researchers have developed exosome-mimetics. these are generated by: extrusion of cells through filters to produce vesicle-like particles. synthetic lipid assembly incorporating key exosomal proteins. ev-mimetic systems aim to combine the natural targeting of exosomes with the scalability of liposomes (jang et al., 2013). hybrid approaches, where exosomes are fused with liposomes, are also under development to harness the best of both worlds. 5. comparative insights: natural vs synthetic particles 5.1 biocompatibility exosomes are inherently biocompatible and less immunogenic since they originate from host cells (lener et al., 2015). liposomes, though well tolerated, can trigger complement activation (szebeni, 2005). 5.2 targeting ability exosomes display natural tropism guided by surface integrins and tetraspanins (hoshino et al., 2015). liposomes require engineered ligands or antibodies for specific targeting. 5.3 drug loading capacity liposomes allow predictable, high-efficiency loading of small molecules. exosome loading is more complex, often requiring electroporation, transfection, or chemical modification (vader et al., 2016). 5.4 manufacturing and scalability liposome production is standardized and scalable, enabling mass manufacturing under gmp. exosome isolation and purification remain technically challenging due to heterogeneity (lötvall et al., 2014). 6. therapeutic applications of exosomes and synthetic nanoparticles 6.1 cancer therapy 6.1.1 exosomes in cancer progression and therapy cancer is the area where exosome research has been most intense. tumor-derived exosomes contribute to oncogenesis by promoting angiogenesis, immune evasion, and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 9 metastasis (kalluri and lebleu, 2020). for example, melanoma exosomes rich in integrins facilitate pre-metastatic niche formation in distant organs (peinado et al., 2012). exosomes are also being developed as therapeutic tools. engineered exosomes can deliver sirnas or chemotherapeutics directly to tumor cells. alvarez-erviti et al. (2011) demonstrated exosome-mediated sirna delivery to the brain, a strategy now adapted for silencing oncogenes. msc-derived exosomes loaded with paclitaxel showed potent antitumor effects in lung cancer models (kim et al., 2016). 6.1.2 liposomes in cancer therapy liposomes have long been central to oncology. the success of doxil® (liposomal doxorubicin) demonstrated reduced cardiotoxicity compared to free doxorubicin (barenholz, 2012). similarly, liposomal formulations of cisplatin (lipoplatin®) and irinotecan (onivyde®) improved pharmacokinetics and tumor accumulation (wanggillam et al., 2016). 6.1.3 comparative perspectives exosomes: better tissue penetration, intrinsic targeting, immunomodulatory effects. liposomes: standardized production, established regulatory pathways. future cancer therapy may combine these systems: exosome-liposome hybrids or coadministration strategies. 6.2 neurological disorders 6.2.1 blood–brain barrier (bbb) challenges delivering therapeutics to the brain is notoriously difficult due to the bbb. nanoparticles must be small, stable, and able to bypass efflux pumps (saraiva et al., 2016). 6.2.2 exosomes for neurology exosomes naturally cross the bbb. alvarez-erviti et al. (2011) showed targeted delivery of sirna to neurons via rvg-peptide-modified exosomes. exosomes from neural stem cells have been shown to reduce neuroinflammation and promote recovery in stroke models (xin et al., 2013). exosomes also participate in disease propagation. in parkinson’s disease, -synuclein spreads via exosomes (emmanouilidou et al., 2010). in alzheimer’s disease, exosomal tau and amyloid contribute to pathology (rajendran et al., 2006). this dual role makes exosomes both biomarkers and therapeutic agents. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 10 6.2.3 liposomes in neurology liposomes have been modified with transferrin or lactoferrin ligands to enhance bbb penetration (ulbrich et al., 2009). clinical studies explore liposomal formulations of nerve growth factor and anti-inflammatory drugs for neurodegeneration (saraiva et al., 2016). 6.3 cardiovascular and metabolic diseases 6.3.1 exosomes in cardiac repair exosomes derived from mesenchymal stem cells or cardiac progenitor cells can repair ischemic myocardium by enhancing angiogenesis, reducing apoptosis, and modulating immune cells (ibrahim and marbán, 2016). exosomal micrornas, such as mir21 and mir-126, are particularly implicated in cardioprotection (vicencio et al., 2015). 6.3.2 nanoparticles for cardiovascular delivery liposomes and polymeric nanoparticles have been tested for targeted delivery of anti-thrombotic drugs, sirnas, and antioxidants. lipid nanoparticles have recently been developed for mrna delivery in cardiovascular disease models (gan et al., 2021). 6.4 infectious diseases 6.4.1 exosomes in immunity and vaccination exosomes derived from antigen-presenting cells (apcs) carry mhc-peptide complexes that can stimulate t cells. clinical trials have tested dendritic-cell derived exosomes as cancer vaccines, and similar approaches are being explored for infectious diseases (viaud et al., 2010). pathogens also hijack exosome pathways. hiv incorporates viral rna and proteins into exosomes, aiding viral spread (madison and okeoma, 2015). this understanding opens avenues for exosome-based antiviral strategies. 6.4.2 liposomes and nanoparticles in vaccines liposomes are established as vaccine adjuvants. virosomes (virus-like liposomes incorporating viral proteins) are used in influenza vaccines (mozafari, 2005). the recent success of lipid nanoparticle (lnp)-based mrna vaccines for covid-19 (sahin et al., 2020) underscores the power of synthetic nanoparticles in infectious disease therapy. 6.5 regenerative medicine 6.5.1 exosomes from stem cells stem cell-derived exosomes are among the most promising regenerative tools. mscderived exosomes enhance angiogenesis, modulate macrophage polarization, and reduce georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 11 fibrosis in models of myocardial infarction, liver injury, and kidney disease (phinney and pittenger, 2017). 6.5.2 liposomes and biomaterials liposomes can encapsulate growth factors (vegf, fgf) and be incorporated into biomaterial scaffolds for tissue engineering. controlled release from liposome–hydrogel composites accelerates wound healing and bone regeneration (wang et al., 2017). 6.6 clinical trials landscape exosomes: clinical trials are ongoing for cancer, covid-19, and regenerative medicine (clinicaltrials.gov identifiers: nct03608631, nct04602442). most focus on mscderived exosomes for inflammatory or degenerative diseases. liposomes: numerous liposomal drugs are already fda-approved, with ongoing trials for improved formulations and novel agents. 7. comparative analysis of exosomes, liposomes, and other nanoparticle systems 7.1 biocompatibility and immunogenicity exosomes, derived from endogenous cellular processes, are naturally biocompatible and typically display low immunogenicity when used autologously (lener et al., 2015). their membranes carry self-markers such as cd47 (“don’t eat me” signal), which protect them from phagocytosis (morrissey et al., 2020). however, exosomes from allogeneic sources may induce immune responses, particularly if they contain major histocompatibility complex (mhc) molecules (dai et al., 2008). liposomes, while well tolerated in most clinical contexts, can trigger complement activation-related pseudoallergy (carpa), especially in non-pegylated formulations (szebeni, 2005). pegylation reduces clearance but can cause anti-peg antibody formation in some patients, leading to hypersensitivity (garay et al., 2012). case example: exosomes: msc-derived exosomes have been infused in clinical trials for graftversus-host disease with no severe adverse effects (kordelas et al., 2014). liposomes: doxil®, despite its therapeutic benefits, occasionally induces hypersensitivity reactions due to complement activation (szebeni, 2005). conclusion: exosomes hold an edge in immunotolerance, but standardization and donor source remain critical. 7.2 targeting and biodistribution exosomes display intrinsic targeting capabilities mediated by integrins, tetraspanins, and lipid composition. hoshino et al. (2015) demonstrated that exosomal integrins determine organotropic metastasis: 4 integrin-rich exosomes promote lung metastasis, georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 12 while 5 integrins target the liver. this natural tropism can be harnessed therapeutically. liposomes require active modifications (ligand conjugation, antibodies, peptides) to achieve similar specificity. for example, transferrin-conjugated liposomes cross the blood–brain barrier and deliver drugs to gliomas (ulbrich et al., 2009). case example: exosomes engineered with lamp2b-rvg peptide enabled targeted delivery of sirna to neurons (alvarez-erviti et al., 2011). liposomes decorated with folate ligands selectively delivered doxorubicin to folate receptor-positive ovarian cancer cells (gabizon et al., 1999). conclusion: exosomes excel in innate targeting, while liposomes offer customizable targeting at the expense of additional design steps. figure 2. distribution of therapeutic applications of nanoparticle systems. pie chart illustrating the relative focus of research efforts into therapeutic applications of exosomes and liposomes across major disease areas. cancer accounts for the largest share (40%), followed by neurological disorders (20%), regenerative medicine (15%), cardiovascular disease (15%), and infectious diseases (10%). the figure highlights the dominance of cancer-focused research in nanomedicine but underscores the growing interest in regenerative and neurological applications. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 13 7.3 cargo loading and release exosome cargo is defined by the parental cell and microenvironment, though methods such as electroporation, transfection, or chemical conjugation can enhance drug loading (vader et al., 2016). however, loading efficiency and reproducibility remain challenges. liposomes, by contrast, allow predictable high-efficiency encapsulation of hydrophilic and hydrophobic drugs. techniques such as thin-film hydration and ethanol injection are scalable and reproducible (allen and cullis, 2013). controlled release systems (ph-sensitive liposomes) further enhance delivery to tumors. case example: exosomes loaded with doxorubicin showed superior uptake by drug-resistant breast cancer cells compared to free drug (tian et al., 2014). liposomal irinotecan (onivyde®) improved survival in pancreatic cancer by stabilizing drug release and accumulation (wang-gillam et al., 2016). conclusion: liposomes outperform in controlled drug loading, while exosomes provide biologically relevant, though less standardized, cargo delivery. 7.4 pharmacokinetics and half-life exosomes exhibit extended circulation times due to cd47-mediated evasion of mononuclear phagocytes (morrissey et al., 2020). yet, biodistribution studies show rapid accumulation in the liver, spleen, and lungs (wiklander et al., 2015). liposomes display pharmacokinetics highly dependent on pegylation and size. pegylated liposomes remain in circulation for hours to days, but uptake by the reticuloendothelial system (res) remains significant (barenholz, 2012). conclusion: both systems face res clearance challenges, but exosomes may achieve longer retention in certain contexts. 7.5 manufacturing and scalability exosome production is constrained by: heterogeneity of vesicles. technical challenges in isolation (ultracentrifugation, size-exclusion chromatography, tangential flow filtration). limited yields from cell cultures (lötvall et al., 2014). liposomes benefit from decades of optimization, with gmp-scale production and regulatory approval pathways well established (allen and cullis, 2013). case example: exosome therapies remain largely preclinical or in early trials. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 14 liposomal drugs are globally marketed, demonstrating scalability. conclusion: liposomes are currently superior in industrial feasibility, though ev-mimetics may close this gap. 7.6 safety and regulatory considerations regulatory authorities (fda, ema) have approved multiple liposome formulations. guidelines for exosome therapeutics are still emerging, with emphasis on source standardization, purification, and safety testing (reiner et al., 2017). concerns include: potential for horizontal gene transfer via exosomal dna/rna. risk of tumor-promoting cargo in certain exosome populations. conclusion: liposomes have a regulatory head start, but exosomes face greater hurdles due to biological complexity. 7.7 cost and clinical feasibility exosome-based therapies require cell culture facilities, strict donor screening, and advanced purification technologies. costs remain high (lener et al., 2015). liposome production is relatively inexpensive and already integrated into pharmaceutical pipelines. 7.8 overall comparative summary feature exosomes liposomes other nanoparticles biocompatibility high (autologous) moderate–high (pegylation helps) variable immunogenicity low (unless allogeneic) possible carpa polymer/inorganic toxicity possible targeting natural tropism requires modification modifiable cargo loading variable, less predictable high, reproducible high pharmacokinetics long, res clearance long (pegylated) variable scalability low–medium high high regulatory approval emerging multiple fda approvals few (in development) georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 15 8. challenges and future perspectives 8.1 challenges in exosome-based therapeutics 8.1.1 isolation and purification one of the primary barriers to clinical translation of exosome therapeutics is the difficulty of isolation. current methods include: differential ultracentrifugation – the most widely used, but time-consuming and yields heterogeneous populations (théry et al., 2006). size-exclusion chromatography (sec) – preserves exosome integrity but has limited scalability (böing et al., 2014). precipitation-based methods – convenient but risk protein contamination (helwa et al., 2017). tangential flow filtration (tff) – promising for scale-up but requires optimization (busatto et al., 2018). standardized, gmp-compliant methods are urgently needed to produce homogeneous, reproducible exosome preparations. 8.1.2 cargo heterogeneity exosome content reflects the parental cell type and its state. tumor-derived exosomes, for example, may carry oncogenic signals. this raises biosafety concerns when using exosomes from certain sources (kalluri and lebleu, 2020). engineering strategies to control exosome cargo are being developed, but reproducibility remains limited. 8.1.3 biodistribution and off-target effects although exosomes exhibit natural tropism, biodistribution studies show that a significant proportion accumulate in the liver, spleen, and lungs (wiklander et al., 2015). this can dilute therapeutic efficacy and introduce off-target effects. strategies such as surface engineering with ligands or peptides are being investigated to improve targeting precision. 8.1.4 manufacturing costs large-scale exosome production requires continuous cell culture, expensive reagents, and labor-intensive purification. the cost per therapeutic dose remains prohibitively high compared to synthetic systems (lener et al., 2015). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 16 8.2 challenges in liposome and synthetic nanoparticle therapeutics 8.2.1 immunogenicity and toxicity liposomes can trigger complement activation-related pseudoallergy (carpa), leading to hypersensitivity reactions (szebeni, 2005). polymeric and inorganic nanoparticles raise additional concerns about long-term accumulation and toxicity (elsabahy and wooley, 2012). 8.2.2 limited targeting without active modification, liposomes distribute passively via the enhanced permeability and retention (epr) effect (matsumura and maeda, 1986). however, epr is highly variable between tumors and patients (danhier, 2016). this variability limits consistent clinical efficacy. 8.2.3 scalability vs. complexity while liposomes are relatively easy to scale, more advanced designs (stimuliresponsive or ligand-targeted liposomes) introduce complexity in manufacturing and regulatory approval. 8.3 regulatory barriers 8.3.1 exosomes currently, there are no universally accepted regulatory guidelines for exosome therapeutics. issues include: classification: are exosomes drugs, biologics, or advanced therapy medicinal products (atmps)? potency assays: lack of standardized assays to evaluate therapeutic efficacy. batch variability: differences between exosome batches complicate quality control (reiner et al., 2017). 8.3.2 liposomes liposomes benefit from established regulatory pathways. however, approval remains complex, requiring detailed data on lipid composition, stability, biodistribution, and immunogenicity (allen and cullis, 2013). georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 17 8.4 future directions 8.4.1 hybrid systems exosome-liposome hybrids combine natural targeting with scalable production. early studies show that hybrid vesicles can deliver sirna and chemotherapeutics with enhanced efficiency (lin et al., 2018). 8.4.2 synthetic exosome-mimetics artificial vesicles mimicking exosomal composition are emerging as next-generation platforms. jang et al. (2013) demonstrated exosome-mimetic nanovesicles produced by extrusion, capable of delivering drugs to tumors at scale. 8.4.3 personalized medicine autologous exosomes derived from a patient’s own cells offer a personalized, lowimmunogenicity therapeutic option. for instance, tumor-derived exosomes engineered to present antigens could serve as personalized cancer vaccines (zitvogel et al., 1998). 8.4.4 gene and rna therapeutics exosomes and lipid nanoparticles have already proven their value in rna-based medicine, highlighted by the success of lipid nanoparticle (lnp)-based mrna vaccines for covid-19 (sahin et al., 2020). exosomes could serve as next-generation carriers for sirna, mirna, and crispr-cas systems (gilligan and dwyer, 2017). 8.4.5 artificial intelligence in nanomedicine design ai and machine learning are increasingly applied to predict nanoparticle–biological interactions, optimize formulation, and identify therapeutic targets (costa et al., 2020). this integration could accelerate development and reduce trial-and-error in nanomedicine. 9. discussion the field of nanomedicine has experienced a rapid evolution in recent years, propelled by advances in molecular biology, material science, and pharmaceutical engineering. among the most intriguing developments is the study of exosomes and other small particle-based therapeutics, which have emerged as promising vectors for drug delivery, gene therapy, and immunomodulation. exosomes, naturally occurring extracellular vesicles, are released by virtually all cell types and function as critical mediators of intercellular communication. their unique biological origin confers remarkable advantages, including innate biocompatibility, low immunogenicity, and the ability to cross biological barriers such as the blood-brain barrier. this intrinsic capacity to shuttle nucleic acids, proteins, and lipids between cells has positioned exosomes as highly versatile therapeutic carriers, capable of modulating cellular phenotypes and influencing complex physiological processes. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 18 parallel to the exploration of exosomes, synthetic nanocarriers—including liposomes, polymeric nanoparticles, dendrimers, and inorganic nanoparticles—have been extensively developed to deliver therapeutic payloads with precision. these synthetic platforms offer unparalleled control over physicochemical properties, such as particle size, surface charge, and functionalization with targeting ligands. unlike biological vesicles, synthetic nanocarriers can be engineered to exhibit prolonged circulation time, enhanced stability under physiological conditions, and tunable release kinetics. these characteristics have enabled the translation of several nanoparticle-based therapeutics into clinical applications, exemplifying the potential of these platforms to revolutionize drug delivery and precision medicine. comparative analyses of exosomes and synthetic nanocarriers reveal a spectrum of advantages and limitations that must be considered in therapeutic design. exosomes exhibit inherent targeting capabilities, as their surface proteins often reflect the cellular origin and tissue tropism of the parent cells. this allows exosome-mediated delivery to achieve high specificity, particularly in the context of oncology and regenerative medicine. furthermore, exosomes are capable of evading phagocytic clearance and bypassing immune surveillance mechanisms more effectively than many synthetic carriers. these properties are largely attributed to the expression of surface markers such as cd47, which confer a “don’t eat me” signal to phagocytes, reducing uptake by the mononuclear phagocyte system. despite these advantages, exosomes face several practical challenges. isolation and purification methods, such as ultracentrifugation, size-exclusion chromatography, and immunoaffinity capture, often yield heterogeneous populations with variable loading efficiency. standardization of exosome production remains a critical barrier to clinical translation, as batch-to-batch variability can significantly affect therapeutic outcomes. moreover, the limited intrinsic cargo capacity of exosomes constrains their ability to deliver large or multiple therapeutic agents. engineering strategies, such as electroporation, sonication, or chemical modification, have been developed to enhance loading efficiency, yet these approaches can compromise vesicle integrity and bioactivity. synthetic nanocarriers, conversely, offer a high degree of reproducibility and scalability, which are essential for regulatory approval and mass production. liposomes, for instance, have a well-established safety profile and can encapsulate both hydrophilic and hydrophobic molecules, enabling versatile therapeutic applications. polymeric nanoparticles, constructed from biodegradable polymers such as poly(lactic-co-glycolic acid) (plga), provide controlled release capabilities and can be functionalized with targeting moieties, enhancing tissue specificity. dendrimers, with their highly branched architecture, offer multivalent surface modification and tunable drug loading, while inorganic nanoparticles, including gold and silica-based platforms, provide unique optical and magnetic properties for theranostic applications. the primary limitation of synthetic systems lies in their potential immunogenicity, off-target accumulation, and limited biological recognition, which can lead to rapid clearance or unintended toxicity. surface modification strategies, such as pegylation, have been employed to mitigate these issues, but these modifications can also impact cellular uptake and endosomal escape, creating a complex balance between stability and functional delivery. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 19 the therapeutic application of exosomes extends across diverse medical fields, ranging from oncology to neurodegenerative diseases. tumor-derived exosomes have been harnessed as natural carriers for chemotherapeutic agents, leveraging their inherent tropism to tumor cells to achieve targeted cytotoxicity while minimizing systemic side effects. in regenerative medicine, mesenchymal stem cell-derived exosomes have demonstrated immunomodulatory and tissue repair properties, promoting angiogenesis, reducing inflammation, and facilitating cellular proliferation in models of cardiac injury, stroke, and musculoskeletal damage. furthermore, exosomes serve as platforms for nucleic acid delivery, including small interfering rna (sirna) and microrna (mirna), providing opportunities for gene modulation therapies that are otherwise challenging to achieve due to nucleic acid instability and poor cellular uptake. synthetic nanocarriers have similarly been applied across a broad therapeutic spectrum. liposomal formulations of chemotherapeutics, such as doxorubicin and paclitaxel, have achieved enhanced bioavailability and reduced cardiotoxicity, illustrating the clinical potential of engineered nanoparticles. polymeric nanoparticles have been leveraged to deliver geneediting tools such as crispr-cas9 components, enabling precise genome modification in target tissues. the modularity of synthetic carriers facilitates combination therapy, where multiple drugs or therapeutic agents can be co-encapsulated to achieve synergistic effects. in addition, inorganic nanoparticles allow for integration with imaging modalities, enabling realtime tracking of drug distribution, pharmacokinetics, and therapeutic efficacy, thereby supporting the emerging field of theranostics. a crucial point of comparison between biological and synthetic nanocarriers is the mechanism of cellular internalization and intracellular trafficking. exosomes utilize receptor-mediated endocytosis, membrane fusion, and phagocytosis to deliver cargo, often exploiting natural signaling pathways for selective uptake. this mechanism not only enhances specificity but also allows for bypassing lysosomal degradation, preserving the functional integrity of delivered biomolecules. synthetic nanocarriers, on the other hand, primarily rely on endocytic pathways, including clathrinand caveolin-mediated endocytosis, macropinocytosis, and passive diffusion, which can result in variable intracellular fate and potential degradation of the therapeutic payload. consequently, strategies to enhance endosomal escape, such as phsensitive polymers or membrane-disruptive peptides, have become integral to the design of effective synthetic nanoparticles. safety and immunogenicity considerations further differentiate exosomes from synthetic carriers. while exosomes generally exhibit low immunogenicity due to their endogenous origin, there is the potential for pro-tumorigenic or pro-inflammatory effects depending on the cellular source. tumor-derived exosomes, for example, may carry oncogenic proteins or nucleic acids that could inadvertently promote metastasis if not carefully characterized. synthetic nanoparticles are more prone to eliciting immune responses, including complement activation, cytokine release, and hypersensitivity reactions. surface modifications and careful selection of materials are essential to minimize these risks, yet the long-term immunological consequences of repeated administration remain an area of active investigation. emerging strategies seek to integrate the advantages of both biological and synthetic systems, giving rise to hybrid nanocarriers. these hybrid platforms combine the biocompatibility and targeting capabilities of exosomes with the structural tunability and georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 20 payload versatility of synthetic nanoparticles. techniques such as exosome-mimetic vesicles, where cellular membranes are fused with synthetic cores, have demonstrated enhanced drug loading and controlled release while retaining natural targeting properties. similarly, functionalization of exosomes with polymeric or lipid coatings can improve stability, extend circulation time, and facilitate precise therapeutic delivery. these hybrid approaches represent a promising convergence of natural and engineered strategies, aiming to overcome the limitations inherent to each individual system. analytical and characterization methods have played a pivotal role in advancing the understanding and application of exosomes and synthetic nanocarriers. techniques such as nanoparticle tracking analysis, dynamic light scattering, electron microscopy, and mass spectrometry enable detailed evaluation of particle size, surface properties, cargo content, and purity. in addition, advanced omics technologies, including proteomics and transcriptomics, allow for comprehensive profiling of exosomal cargo and functional assessment of therapeutic potential. for synthetic nanoparticles, high-resolution imaging, surface plasmon resonance, and nuclear magnetic resonance spectroscopy provide insights into structural integrity, ligand binding, and physicochemical stability. standardization of these characterization protocols is essential for reproducibility, regulatory compliance, and successful translation into clinical practice. the clinical translation of exosomes and synthetic nanocarriers continues to advance, with several promising candidates entering early-phase trials. exosome-based therapeutics have been investigated in cancer immunotherapy, neurological disorders, and cardiovascular diseases, demonstrating preliminary efficacy and favorable safety profiles. synthetic nanocarriers have already achieved significant clinical success, particularly in oncology and infectious disease, with approved liposomal formulations and mrna vaccine platforms serving as transformative examples. despite these achievements, challenges persist, including the need for scalable production, rigorous quality control, and comprehensive evaluation of biodistribution and pharmacokinetics. integration of personalized medicine approaches, where nanocarrier design is tailored to individual patient profiles and disease characteristics, may further enhance therapeutic outcomes and minimize adverse effects. future perspectives in the field are increasingly focused on precision engineering, multifunctional therapeutics, and regulatory harmonization. for exosomes, the development of cell-free production systems, engineered parental cells, and high-throughput loading techniques are poised to improve scalability and consistency. synthetic nanocarriers continue to evolve toward stimuli-responsive systems, targeted delivery through receptor-mediated ligands, and co-delivery platforms that integrate therapeutic and diagnostic functions. interdisciplinary collaboration between material scientists, biologists, pharmacologists, and clinicians will be essential to address the complex challenges associated with clinical implementation and regulatory approval. additionally, computational modeling and artificial intelligence are expected to play a central role in optimizing design parameters, predicting biodistribution, and anticipating immunological responses, thereby accelerating the translation of both biological and synthetic nanocarriers from bench to bedside. the comparative evaluation of exosomes and synthetic nanocarriers underscores the complementary nature of these platforms in therapeutic delivery. exosomes offer unparalleled georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 21 biological compatibility, intrinsic targeting, and the potential for modulation of complex physiological processes, while synthetic nanocarriers provide structural tunability, reproducibility, and multifunctional capabilities that facilitate precise therapeutic intervention. the ongoing convergence of these strategies into hybrid systems holds great promise for overcoming existing limitations and expanding the scope of nanomedicine. by integrating advances in molecular engineering, material science, and computational modeling, the next generation of therapeutics is likely to harness the synergistic potential of biological and synthetic nanocarriers, ultimately advancing precision medicine and improving patient outcomes across a spectrum of diseases. continued research, rigorous standardization, and interdisciplinary collaboration remain pivotal to unlocking the full potential of these innovative delivery systems, establishing a foundation for transformative advances in healthcare and therapeutic innovation. the dynamic interplay between exosomes and synthetic nanocarriers reflects the broader evolution of nanomedicine, where the focus has shifted from simple drug delivery vehicles to highly sophisticated, multifunctional therapeutic systems capable of modulating cellular environments with precision. exosomes, as naturally secreted extracellular vesicles, inherently reflect the biological state of their parent cells, carrying complex molecular cargo that includes proteins, lipids, rnas, and metabolites. this cargo is not merely passive; it actively participates in intercellular communication, influencing gene expression, cellular metabolism, immune responses, and even the tumor microenvironment. the therapeutic potential of exosomes, therefore, lies not only in their ability to transport exogenous drugs but also in their intrinsic bioactivity, which can synergize with delivered therapeutics to amplify therapeutic effects. a critical aspect of exosome biology is their heterogeneity, which can be both a challenge and an opportunity. exosomes vary in size, surface marker composition, and cargo content depending on the cell of origin, the physiological or pathological state of the donor cell, and environmental factors. this heterogeneity can influence biodistribution, cellular uptake, and therapeutic efficacy. for example, mesenchymal stem cell-derived exosomes exhibit immunomodulatory and regenerative properties that make them suitable for cardiovascular repair or inflammatory disorders, whereas tumor-derived exosomes often carry oncogenic molecules that can promote metastasis and immune evasion. understanding and harnessing this heterogeneity is central to the design of targeted therapies. approaches such as selective enrichment, surface functionalization, and cargo engineering are increasingly used to create exosome populations tailored for specific therapeutic purposes, thereby transforming natural variability into a controllable feature. synthetic nanocarriers, in contrast, offer precise control over physicochemical characteristics, enabling customization of particle size, surface charge, hydrophobicity, and functionalization with ligands or antibodies. this tunability allows synthetic systems to be adapted to specific therapeutic contexts. for instance, liposomes with neutral or slightly negative charges can achieve extended circulation time by reducing opsonization, while positively charged polymeric nanoparticles can enhance endosomal escape and intracellular delivery of nucleic acids. dendrimers and other branched polymeric structures provide multivalent surface presentation, facilitating targeted binding to receptors overexpressed on diseased cells, and enabling co-delivery of multiple therapeutic agents. the precise engineering georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 22 of these synthetic systems facilitates reproducibility, scalability, and regulatory compliance, making them well-suited for clinical translation, even if they lack the inherent bioactivity of natural exosomes. the mechanisms of uptake and intracellular trafficking differ markedly between exosomes and synthetic nanocarriers, with implications for efficacy and safety. exosomes primarily exploit receptor-mediated endocytosis and direct membrane fusion, allowing for targeted delivery and evasion of lysosomal degradation. this capability is particularly important when delivering labile biomolecules such as rnas or proteins, which are susceptible to enzymatic degradation in the endolysosomal pathway. synthetic nanoparticles, while capable of receptor-mediated internalization, often face challenges in endosomal escape, necessitating the incorporation of ph-sensitive polymers, membrane-disruptive peptides, or other endosomolytic strategies to ensure the functional delivery of cargo. the differential trafficking pathways also influence pharmacokinetics and biodistribution; exosomes may preferentially accumulate in tissues reflective of their parental cell tropism, whereas synthetic particles can be engineered to target specific organs, albeit with the risk of off-target accumulation and systemic clearance by the mononuclear phagocyte system. immunogenicity remains a central consideration in therapeutic design. exosomes generally demonstrate low immunogenicity due to their endogenous origin, yet the immunological profile is highly dependent on the donor cell type and the presence of immunomodulatory or pro-inflammatory cargo. tumor-derived exosomes, for instance, can suppress antitumor immune responses, whereas immune cell-derived exosomes may enhance immune activation and antigen presentation. synthetic nanoparticles, conversely, often provoke immune recognition, including complement activation and cytokine release, which can limit circulation time and therapeutic efficacy. surface modifications such as pegylation and stealth coatings can mitigate these effects, yet these modifications may also hinder cellular uptake or interfere with receptor-mediated targeting, highlighting a delicate balance in synthetic nanocarrier design. therapeutic applications of exosomes extend beyond traditional drug delivery, encompassing gene therapy, immunotherapy, and regenerative medicine. exosomes can carry small interfering rnas (sirnas), micrornas, messenger rnas, and even crispr-cas components, enabling modulation of gene expression in target cells. for instance, exosomes loaded with tumor-suppressive mirnas have demonstrated the capacity to inhibit oncogenic pathways in preclinical cancer models, while exosomes carrying neuroprotective rnas have shown promise in mitigating neuronal injury and neurodegeneration. in regenerative medicine, exosomes derived from stem cells promote angiogenesis, modulate inflammatory responses, and facilitate tissue repair, highlighting their dual role as both carriers and active therapeutic agents. the ability to combine exogenous cargo with intrinsic bioactivity positions exosomes as a uniquely versatile platform capable of addressing multifactorial disease mechanisms. synthetic nanocarriers, while lacking endogenous bioactivity, excel in versatility and multifunctionality. liposomes, for example, can encapsulate hydrophilic drugs in their aqueous core and hydrophobic drugs within the lipid bilayer, providing broad compatibility with diverse therapeutic molecules. polymeric nanoparticles offer controlled release profiles, essential for maintaining therapeutic concentrations over extended periods, while dendrimers and micelles georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 23 enable co-delivery of synergistic drug combinations. inorganic nanoparticles introduce additional functionalities, such as imaging contrast, photothermal properties, or magnetic guidance, creating opportunities for integrated theranostic applications. this multifunctionality has enabled synthetic nanocarriers to become a cornerstone of contemporary drug delivery, exemplified by the rapid development and deployment of mrna vaccines for infectious diseases, which rely on lipid nanoparticles to protect and deliver genetic cargo with high efficiency. hybrid systems that combine the strengths of exosomes and synthetic nanoparticles represent a rapidly emerging frontier. exosome-mimetic vesicles, where natural membranes are fused with synthetic cores, offer enhanced loading capacity while preserving the targeting and biocompatibility of native exosomes. such systems allow for the co-delivery of multiple payloads, precise control over release kinetics, and the integration of imaging or diagnostic functionalities. surface engineering of exosomes with polymers or ligands further extends their functional versatility, enabling prolonged circulation, targeted delivery, and controlled release, while retaining the biological recognition features intrinsic to exosomes. these hybrid approaches exemplify the convergence of biology and engineering in the pursuit of optimized nanotherapeutics. analytical and characterization methods are essential for understanding the properties, behavior, and therapeutic potential of both exosomes and synthetic nanocarriers. techniques such as nanoparticle tracking analysis, dynamic light scattering, flow cytometry, and electron microscopy allow for detailed assessment of size distribution, surface morphology, and concentration. high-resolution omics approaches, including proteomics, lipidomics, and transcriptomics, provide comprehensive profiling of exosomal cargo, enabling identification of functional molecules and optimization of therapeutic design. for synthetic nanoparticles, physicochemical characterization through zeta potential measurement, nuclear magnetic resonance, spectroscopy, and imaging informs stability, surface chemistry, and interaction with biological systems. standardization of these methods is crucial to ensure reproducibility, regulatory compliance, and successful clinical translation. the translational landscape for exosomeand nanoparticle-based therapeutics continues to expand, with clinical trials exploring a wide range of indications. exosomes have been investigated for their potential in cancer immunotherapy, neurological disorders, cardiovascular repair, and autoimmune diseases, demonstrating promising preliminary safety and efficacy profiles. synthetic nanoparticles have achieved significant clinical success, particularly in oncology and infectious disease, with approved liposomal chemotherapeutics, polymeric nanoparticle-based formulations, and lipid nanoparticle-based mrna vaccines illustrating their transformative impact. despite these advances, challenges remain, including scalable production, batch-to-batch consistency, regulatory oversight, and comprehensive assessment of biodistribution, pharmacokinetics, and long-term safety. personalized nanomedicine approaches, where therapeutic platforms are tailored to individual patient profiles and disease characteristics, are likely to enhance efficacy and minimize adverse effects, representing the next frontier in clinical translation. mechanistic insights into cellular uptake, intracellular trafficking, and payload release are critical for optimizing both exosomal and synthetic nanocarrier therapeutics. exosomes georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 24 exploit natural ligand-receptor interactions to achieve selective uptake, often circumventing lysosomal degradation and enabling efficient cytoplasmic delivery of cargo. synthetic nanoparticles require careful design to mimic these advantages, utilizing strategies such as endosomolytic polymers, ph-responsive coatings, and receptor-targeted ligands to improve intracellular delivery. understanding the intracellular fate of delivered therapeutics, including subcellular localization, metabolic processing, and exocytosis, is essential for predicting therapeutic efficacy and minimizing off-target effects. the integration of live-cell imaging, single-particle tracking, and computational modeling provides valuable tools for elucidating these mechanisms and guiding rational design. safety, immunogenicity, and biocompatibility remain central considerations for therapeutic development. exosomes, derived from autologous cells, generally exhibit minimal immune activation, yet their bioactive cargo can elicit unintended effects if derived from pathological or immunogenic sources. tumor-derived exosomes may carry oncogenic molecules, while immune cell-derived exosomes may trigger exaggerated immune responses. synthetic nanoparticles, particularly those with non-biodegradable components, face potential toxicity, complement activation, and systemic accumulation. strategies such as surface functionalization, biodegradable polymer selection, and incorporation of endogenous biomimetic components are increasingly used to mitigate these risks, yet long-term safety data remain limited. comprehensive preclinical studies, coupled with standardized regulatory frameworks, are essential for the responsible translation of both exosomal and synthetic therapeutics. the integration of computational modeling, artificial intelligence, and high-throughput screening is reshaping the development of nanotherapeutics. predictive models of biodistribution, immune response, and therapeutic efficacy enable the rational design of exosomes and synthetic nanocarriers, reducing empirical experimentation and accelerating optimization. machine learning algorithms can identify patterns in exosomal cargo composition, predict target tissue tropism, and guide engineering strategies to enhance specificity and functional delivery. for synthetic nanoparticles, computational tools facilitate the design of surface ligands, optimize physicochemical properties, and predict interactions with biological systems. this convergence of data-driven approaches with experimental validation is driving a new paradigm in nanomedicine, where therapeutics are precisely tailored to disease mechanisms and patient-specific contexts. future directions in the field emphasize multifunctional, modular, and personalized approaches. exosomes are being engineered to carry therapeutic payloads, imaging agents, and targeting ligands simultaneously, enabling integrated diagnosis and therapy. synthetic nanoparticles continue to evolve toward stimuli-responsive systems that release cargo in response to ph, temperature, enzymatic activity, or external triggers such as light or magnetic fields. the combination of biological and synthetic elements in hybrid nanocarriers represents a strategic approach to maximize therapeutic efficacy, minimize toxicity, and achieve precise spatiotemporal control over delivery. regulatory harmonization, scalable manufacturing, and quality assurance remain critical challenges, requiring collaboration across academic, industrial, and regulatory sectors to ensure safe and effective clinical translation. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 25 the exosomes and synthetic nanocarriers each offer unique advantages and face distinct limitations, underscoring the complementary nature of these platforms. exosomes provide inherent targeting, biocompatibility, and bioactivity, while synthetic nanocarriers offer tunable physicochemical properties, multifunctionality, and reproducibility. the development of hybrid systems, advanced engineering techniques, and personalized nanomedicine approaches holds significant promise for overcoming existing challenges and expanding the therapeutic potential of these platforms. continued research into mechanistic insights, scalable production methods, safety assessment, and clinical translation is essential to fully realize the transformative potential of exosomeand nanoparticle-based therapeutics. by integrating biological principles with engineering innovation, the next generation of nanomedicine is poised to revolutionize disease treatment, improve patient outcomes, and establish a new standard for precision, safe, and effective therapeutic delivery. 10. conclusion exosomes and synthetic nanoparticles such as liposomes represent two complementary paradigms in therapeutic delivery. exosomes, with their natural origin, biocompatibility, and targeting capabilities, are poised to revolutionize personalized medicine but face hurdles in scalability and standardization. liposomes, by contrast, have decades of clinical validation, offering predictable and reproducible platforms, yet lack the biological sophistication of exosomes. the future likely lies in hybrid strategies: exosome-inspired synthetic vesicles, exosome-liposome chimeras, and personalized exosome therapies integrated with synthetic nanocarriers. overcoming manufacturing, regulatory, and safety challenges will be essential for both systems to achieve widespread clinical adoption. references adler-moore, j., & proffitt, r. t. (2002). amphotericin b lipid preparations: what are the differences? clinical microbiology and infection, 8(suppl 4), 27–34. allen, t. m., & cullis, p. r. (2013). liposomal drug delivery systems: from concept to clinical applications. advanced drug delivery reviews, 65(1), 36–48. alvarez-erviti, l., seow, y., yin, h., betts, c., lakhal, s., & wood, m. j. (2011). delivery of sirna to the mouse brain by systemic injection of targeted exosomes. nature biotechnology, 29(4), 341–345. atkin-smith, g. k., & poon, i. k. (2017). disassembly of the dying: mechanisms and functions. trends in cell biology, 27(2), 151–162. bangham, a. d., standish, m. m., & watkins, j. c. (1965). diffusion of univalent ions across the lamellae of swollen phospholipids. journal of molecular biology, 13(1), 238– 252. barenholz, y. (2012). doxil®—the first fda-approved nano-drug: lessons learned. journal of controlled release, 160(2), 117–134. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 26 böing, a. n., van der pol, e., grootemaat, a. e., coumans, f. a., sturk, a., & nieuwland, r. (2014). single-step isolation of extracellular vesicles by size-exclusion chromatography. journal of extracellular vesicles, 3(1), 23430. busatto, s., vilanilam, g., ticer, t., lin, w. l., dickson, d. w., shapiro, s., ... & tang, q. (2018). tangential flow filtration for highly efficient concentration of extracellular vesicles. biochemical and biophysical research communications, 493(1), 25–31. chen, g., huang, a. c., zhang, w., zhang, g., wu, m., xu, w., ... & guo, w. (2018). exosomal pd-l1 contributes to immunosuppression and is associated with anti-pd-1 response. nature, 560(7718), 382–386. cocucci, e., & meldolesi, j. (2015). ectosomes and exosomes: shedding the confusion between extracellular vesicles. trends in cell biology, 25(6), 364–372. colombo, m., raposo, g., & théry, c. (2014). biogenesis, secretion, and intercellular interactions of exosomes and other extracellular vesicles. annual review of cell and developmental biology, 30, 255–289. costa, p. m., cardoso, a. l., mendonça, l. s., serani, a., custódio, j. b., & moreira, j. n. (2020). the emerging role of artificial intelligence in nanomedicine. advanced drug delivery reviews, 159, 306–317. dai, s., wei, d., wu, z., zhou, x., wei, x., huang, h., ... & guo, z. (2008). phase i clinical trial of autologous ascites-derived exosomes combined with gm-csf for colorectal cancer. molecular therapy, 16(4), 782–790. danhier, f. (2016). to exploit the tumor microenvironment: since the epr effect fails in the clinic, what is the future of nanomedicine? journal of controlled release, 244, 108–121. danhier, f., ansorena, e., silva, j. m., coco, r., le breton, a., & préat, v. (2012). plgabased nanoparticles: an overview of biomedical applications. journal of controlled release, 161(2), 505–522. emmanouilidou, e., melachroinou, k., roumeliotis, t., garbis, s. d., ntzouni, m., margaritis, l. h., & vekrellis, k. (2010). cell-produced -synuclein is secreted in a calcium-dependent manner by exosomes and impacts neuronal survival. journal of neuroscience, 30(20), 6838–6851. elsabahy, m., & wooley, k. l. (2012). design of polymeric nanoparticles for biomedical delivery applications. chemical society reviews, 41(7), 2545–2561. gabizon, a., shmeeda, h., & barenholz, y. (1999). pharmacokinetics of pegylated liposomal doxorubicin: review of animal and human studies. clinical pharmacokinetics, 42(5), 419–436. gan, l. m., lagerström-fermér, m., carlsson, l. g., arfvidsson, c., egnell, a. c., rudvik, a., ... & sylvén, c. (2021). intradermal delivery of modified mrna encoding vegf-a in patients with type 2 diabetes. nature communications, 12(1), 871. georgian scientists/ . 7 n 4, 2025 27 garay, r. p., el-gewely, r., armstrong, j. k., garratty, g., & richette, p. (2012). antibodies against polyethylene glycol in healthy subjects and in patients treated with peg-conjugated agents. expert opinion on drug delivery, 9(11), 1319–1323. gillies, e. r., & fréchet, j. m. (2005). dendrimers and dendritic polymers in drug delivery. drug discovery today, 10(1), 35–43. gilligan, k. e., & dwyer, r. m. (2017). engineering exosomes for cancer therapy. international journal of molecular sciences, 18(6), 1122. gupta, a. k., & gupta, m. (2005). synthesis and surface engineering of iron oxide nanoparticles for biomedical applications. biomaterials, 26(18), 3995–4021. györgy, b., szabó, t. g., pásztói, m., pál, z., misják, p., aradi, b., ... & buzás, e. i. (2011). membrane vesicles, current state-of-the-art: emerging role of extracellular vesicles in immune modulation and therapy. cellular and molecular life sciences, 68(16), 2667– 2688. helwa, i., cai, j., drewry, m. d., zimmerman, a., dinkins, m. b., khaled, m. l., ... & liu, y. (2017). a comparative study of serum exosome isolation using differential ultracentrifugation and three commercial reagents. plos one, 12(1), e0170628. holst, j., martin, d., arnold, r., huergo, c. c., oster, p., o’hallahan, j., & rosenqvist, e. (2009). properties and clinical performance of vaccines containing outer membrane vesicles from neisseria meningitidis. vaccine, 27(suppl 2), b3–b12. hoshino, a., costa-silva, b., shen, t. l., rodrigues, g., hashimoto, a., tesic mark, m., ... & lyden, d. (2015). tumour exosome integrins determine organotropic metastasis. nature, 527(7578), 329–335. microsoft word fullpdf07042025 georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 248 georgian scientists ქართველი მეცნიერები vol. 7 issue 4, 2025 https://doi.org/10.52340/gs.2025.07.04.14 რატომ უჭირს საქართველოს მაღალმხარჯველი ტურისტების მოზიდვა: ბაზრისთვის მზადყოფნისა და სტრუქტურული ბარიერების ემპირიული ანალიზი ეკა გეგეშიძე1; ზურაბ გარაყანიძე2, ნინო მაღრაძე3 1ეკონომიკის დოქტორი, საქართველოს უნივერისტეტის, ბიზნესისა და ადმინისტრაციულ მეცნირებათა სკოლის პროფესორი. e.gegeshidze@ug.edu.ge; +995599152580; https://orcid.org/00000003-0592-079x; 2ეკონომიკის დოქტორი, დ. აღმაშენებლის თავდაცვის აკადემიის სამაგისტრო პროგრამის ასოცირებული პროფესორი, პოლკოვნიკი (თად.); z_gara@yahoo.com ; +995 577 478226; 3დოქტორანტი, ბიზნესისა და ადმინისტრირების მეცნიერებათა სკოლა, საქართველოს უნივერსიტეტი, ასვე მოწვეული ლექტორი; +995557900872; nimaghradze@gmail.com; https://orcid.org/0009-0004-2478-7714 რეზიუმე საქართველო ტურიზმის განვითარებისთვის მზარდ შესაძლებლობებს ქმნის, თუმცა მაღალი გადამხდელუნარიანობის მქონე ტურისტების მოზიდვა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. ნაშრომი იკვლევს ტურისტული სექტორის იმ ბარიერებს, რომლებიც ზღუდავენ მაღალხარჯველი ტურისტების მოზიდვის გამოწვევებს, რომელიც მოიცავს, როგორც ადამიანური კაპიტალის პრობლემებს, ასევე ინფრასტრუქტურულ, სარეკლამო და ფინანსურ ფაქტორებს. ჩატარებული რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში ანალიზი გაკეთდა 79 ტურისტული კომპანიის 1-დან 5 ქულამდე შეაფასეს სხვადასხვა გამოწვევა. გამოყენებულ იქნა ტესტები (t-test, anova, კოლერაცია, ლოგისტიკური მოდელი), რათა შეფასებულიყო პრობლემის ინტენსივობა და გავლენა კონკურენტუნარიანობაზე. შედეგებმა ცხადყო, რომ ადამიანური რესურსების სიმწირე და დაბალი პროფესიონალიზმი (განსაკუთრებით მაღალმხარჯველიან სეგმენტში) ერთ-ერთ უმთავრეს ბარიერად რჩება. ფინანსებზე წვდომა კი შედარებით ნაკლებად კრიტიკულად აღიქმება, თუმცა კვლავ არ წარმოადგენს ტურიზმის მდგრადობის უზრუნველყოფის მნივშენლოვან გამოწვევას. ნაშრომი ასახელებს საჭირო სტრატეგიულ ცვლილებებს, მათ შორის ადამიანური კაპიტალის განვითარებას, ღირებულებაზე დაფუძნებულ მარკეტინგსა და ტექნოლოგიური ინოვაციების (ar/vr) ინტეგრაციას, როგორც მდგრადი ტურიზმის განვითარების წინაპირობას. ნაშრომი მოიცავს შედარებით სტატისტიკურ ანალიზს საერთაშორისო ბენჩმარკებთან, როგორიცაა ესპანეთი, ხორვატია, პორტუგალია და სინგაპური georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 249 ქვეყნები, სადაც მაღალმხარჯველი ან ჰიბრიდული ტურიზმის სექტორი წარმოადგენს ეკონომიკის ერთ-ერთ წამყვან მიმართულებას. შედარება განხორციელდა მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციის (unwto), oecd-ისა და wttc-ის მაჩვენებლების საფუძველზე, რაც აჩვენებს, რომ აღნიშნული ქვეყნები ინვესტიციას ახორციელებენ ადამიანური კაპიტალის განვითარებაში, ტექნოლოგიურ ინოვაციებში (ar/vr გამოცდილებებსა, ციფრული მარკეტინგი) და ღირებულებაზე-ორიენტირებულ ბიზნესმოდელებში. საქართველოს შემთხვევაში მსგავსი მიდგომა შეიძლება იქცეს კონკურენტუნარიანობის და მდგრადი ტურიზმის განვითარების ძირითადი ფაქტორია. საკვანძო სიტყვები: მაღალიმხარჯველი ტურიზმი; ადამიანური კაპიტალი; ფინანსური ხელმისაწვდომობა; მდგრადი განვითარება; ტურიზმის ღირებულებაზე დაფუძნებული მოდელი. შესავალი ტურიზმი თანამედროვე გლობალური ეკონომიკის ერთ-ერთი წამყვანი ინდუსტრიაა, რომელიც გაერთიანების საზოგადოება, კულტურულ და ეკონომიკურ კურსს. საქართველოსთვის არის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური, დასაქმების და რეგიონული განვითარების მთავარი მამოძრავებელი ძალა, განსაკუთრებით 2010-იანი წლების მეორე ნახევრიდან. ტურიზმის ინდუსტრიის გლობალური ეკონომიკაში ფინანსურად იზრდება, რაც განპირობებულია საერთაშორისო მობილობის მთელი ინტენსიფიკაციით. თანამედროვე მოგზაურობები განსაკუთრებით ცნობილია უფრო და უფრო მნიშვნელოვანი, სადაც ადრე ხელუხლებელი ბუნებრივი გარემო და ავთენტური კულტურულ-ისტორიული მემკვიდრეობა შენარჩუნებულია და არ არის კომერციული. ამ კონტექსტში, საქართველო, უნიკალური გეოგრაფიული მდებარეობით, ბიოგეოგრაფიული მრავალფეროვნებითა და მაღალი კულტურული ტრადიციებით, კონკურენტუნარიან ტურისტულ მიმართულებას წარმოადგენს. პანდემიამდე, საქართველო იყო რეგიონული ლიდერი საერთაშორისო ვიზიტორთა ნაკადების გვერდი, 9.3 მილიონი ვიზიტორი 2019 წელს (geostat. 2024).. covid-19მა ეს დინამიკა დროებით შეაფერხა, თუმცა პოსტპანდემიურმა აღდგენამ რიგ გამოქვეყნდა წინა, მაღალი ტემპი აჩვენა. საქსტატის (geostat, 2024) მონაცემებით, 2024 წელს საქართველოში შემოსულ საერთაშორისო ვიზიტორთა რაოდენობამ მიაღწია 6.4 მილიონს, რაც წინა წელთან 5%-ით მეტია. ვიზიტების საშუალო ხანგრძლივობამ შეადგინა 5.05 ღამე, ხოლო ერთ ვიზიტზე დანახარჯმა მხოლოდ 2 211 ლარი. ეს მაჩვენებელი 4-5-ჯერ ჩამოუვარდება ისეთ მიმართულებებს, როგორიცაა საფრანგეთი, ესპანეთი ან იტალია, ტურისტული საშუალო დანახარჯი დღეში ეს განსაზღვრავს, დაბალმხარჯველ ბაზრებს (სომხეთი, აზერბაიჯანი, თურქეთი), რაც მცირე ერთ ვიზიტორზე ეკონომიკურ ეფექტს და ზღუდავს კურსს მდგრად განვითარებას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 250 მიუხედავად ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდისა, ტურიზმის ეკონომიკური დამატებითი ღირებულების კომპონენტი დაბალია ტურისტული პროდუქტი კვლავ ძირითადად მასობრივი ტიპისაა, რომლის ეკონომიკური ეფექტი შეზღუდულია. შედეგად, საქართველოს ტურიზმის ინდუსტრია „მიზნობრივი განვითარების პერიფერიაში“ რჩება, რაც საჭიროებს სისტემურ ანალიზს იმის გასაგებად, თუ რატომ ვერ ახერხებს ქვეყანა მაღალმხარჯველი ტურისტების მოზიდვას და შენარჩუნებას. ამ ფონზე მნიშვნელოვანი გამოკვლეული არ არის იმის თქმა, თუ რამდენად მაღალია მაღალი ღირებულება? და შესაბამისად კვლევის მიზანია გამოავლინოს და შეაფასოს ის ფაქტორები, რომლებიც ზღუდავს საქართველოს ტურიზმის მაღალმხარჯველი ტურისტების მოზიდვას. ჰიპოთეზა ეფუძნება დაშვებას, რომ ტურიზმში ადამიანური კაპიტალის პროფესიონალიზმი და კადრების სიმცირე წარმოადგენს მთავარ ბარიერს კონკურენტუნარიანობისთვის მაღალმხარჯველი ტურისტების ბაზრისთვის მზაობისთვის. ლიტერატურის მიმოხილვა გლობალურ დონეზე ტურიზმის ეკონომიკური როლი მნიშვნელოვნად გაიზარდა. მსოფლიო მოგზაურობისა და ტურიზმის საბჭოს (world travel & tourism council, 2025) მონაცემების მიხედვით, 2024 წელს ტურიზმი გლობალური ეკონომიკის 10 პროცენტს შეადგენდა, რაც გლობალურ მშპ-ში 10.9 ტრილიონ აშშ დოლარს შეადგენდა. სექტორი მსოფლიო მასშტაბით 357 მილიონ სამუშაო ადგილს უზრუნველყოფდა, რაც დაახლოებით ყოველი ათი სამუშაო ადგილიდან ერთს შეადგენს, რაც მის ცენტრალურ როლს შრომის ბაზარზე ხაზს უსვამს. საერთაშორისო ვიზიტორების ხარჯებმა კი 1.9 ტრილიონ აშშ დოლარს მიაღწია, რაც ყოველი მეათე სამუშაო ადგილია. გარდა ეკონომიკური წვლილისა, ტურიზმი წარმოადგენს კულტურული დიპლომატიისა და სოციოლოგიურ-ეკონომიკური ინტეგრაციის მნიშვნელოვან არხს. მაღალმხარჯველი ტურისტების სეგმენტი საერთაშორისო ლიტერატურის მიხედვით, ეს არის ისეთი ტურისტი, რომელიც ახორციელებს ერთ ვიზიტზე სამჯერ უფრო მაღალ დანახარჯს საშუალო ტურისტთან მიმართებაში. (დიზაინი და ოსტი, 2016). მათი ხარჯვის სტრუქტურა მოიცავს არა მხოლოდ განთავსებასა და კვებას, მცირე კულტურულ აქტივობებს, სამედიცინო და გამაჯანსაღებელ ტურიზმს, შოპინგს, ექსკლუზიურ ღონისძიებებსა და ტრანსპორტის პრემიუმს. მომსახურებებს. ტურისტების ეს სეგმენტი მაღალი ხარისხის სამუშაო ადგილებს, მაღალი ინვესტიციების შემოდინებას და დაბალი სეზონურობის გავლენას ახდენს, რაც მასპინძელი ეკონომიკისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი (oecd tourism trends, 2024). თუმცა, ამ სეგმენტის მოზიდვა რამდენიმე აუცილებელ წინაპირობას, რომებიცაა: ინფრასტრუქტურული მზაობა (ხელმისაწვდომობა, დაკავშირება, georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 251 ტრანსპორტი და განსახლების ხარისხი); მაღალი სტანდარტი და ადამიანური კაპიტალის უნარები; დივერსიფიცირებული ტურისტული პროდუქტი და ნიშური გამოცდილებები (ეკო, კულტურული, ველნეს ტურიზმი); მიზნობრივი დანიშნულების ბრენდინგი და ციფრული მარკეტინგი; და ინვესტიციებზე ხელმისაწვდომობა და პოლიტიკის პოლიტიკა. გლობალური მაგალითებიდან აღსანიშნავია საფრანგეთისა და იტალიის მოდელები, სადაც მაღალმხარჯველი ტურიზმის წილი ტურისტული შემოსავლების 60–70%-ს აღწევს. მაგალითად, საფრანგეთში ტურისტის საშუალო დღიური დანახარჯი შეადგენს 650 ევროს, ხოლო ვიზიტის ხანგრძლივობა საშუალოდ 6.2 ღამეა (unwto world tourism barometer, 2024). ამასთან, მრავალმა განვითარებადმა ქვეყანამ (მაგ. ხორვატია, პორტუგალია, ტაილანდი) მოახერხა მასობრივი ტურიზმიდან ღირებულებაზე-ორიენტირებული მოდელზე გადასვლა, რომლის საფუძველია მაღალი ხარჯვის სეგმენტზე ორიენტაცია და ტურისტული გამოცდილების დიფერენციაცია. ღირებულებაზე-ორიენტირებული მოდელი არის ეკონომიკური და მენეჯმენტური მიდგომა, რომლის ძირითადი მიზანია არა მხოლოდ მოცულობის ან რაოდენობრივი ზრდის მიღწევა, არამედ ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული ღირებულების შექმნა თითოეული მომხმარებლის ან ვიზიტორისგან. ტურიზმის კონტექსტში ეს ნიშნავს, რომ ქვეყანა ან რეგიონი ცდილობს მოიზიდოს მაღალი დანახარჯის, გრძელვადიან და პასუხისმგებელ ტურისტებს, რომლებიც ქმნიან მეტ ეკონომიკურ და სოციალურ ღირებულებას ადგილობრივი საზოგადოებისათვის, ვიდრე უბრალოდ ვიზიტორთა რაოდენობა. ტურიზმის ღირებულებაზე-ორიენტირებული მოდელის ძირითადი პრინციპებია: ხარისხი რაოდენობის ნაცვლად; ტურისტების რაოდენობის ნაცვლად პრიორიტეტია მათი ხარისხი და დანახარჯი. მდგრადობა ტურიზმის განვითარება გარემოსა და კულტურის დაზიანების გარეშე; გამოცდილების ეკონომიკა ტურისტს სთავაზობენ უნიკალურ გამოცდილებას და ავთენტურობას, არა უბრალოდ მომსახურებას; ინკლუზიური ადგილობრივი გავლენა შემოსავალი რჩება ადგილობრივ ეკონომიკაში: მცირე ბიზნესები, ფერმერები, ხელოსნები, კულტურული ცენტრები; და ონოვაციები და პერსონალიზირებული – ტექნოლოგიის გამოყენება პერსონიზირებული მომსახურებისა და ბრენდის განსხვავებულობისთვის. ცხრილი #1ში წარმოდგენილია ღირებულებაზეორიენტირებული და მოცულობაზე ორიენტირებული მოდელების შედარება. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 252 ცხრილი #1. ტურიზმის ღირებულებაზე-ორიენტირებული და მოცულობაზეორიენტირებული მოდელების შედარება კრიტერიუმი ღირებულებაზეორიენტირებული მოცულობაზე-ორიენტირებული მიზანი ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდა თითო ტურისტზე ეკონომიკური ღირებულების ზრდა ტურისტის ტიპი დაბალმხარჯველი, მოკლევადიანი მაღალმხარჯველი, ხანგრძლივი, პასუხისმგებელი პრიორიტეტი მასობრივი ტურიზმი, რაოდენობა ხარისხიანი სერვისები, მდგრადობა, გამოცდილება ეკონომიკური შედეგი დაბალი დანამატი ღირებულება მაღალი დანამატი ღირებულება თითო ვიზიტორზე სეზონურობა მაღალი, სეზონური დამოკიდებულება დაბალი, მრავალწლოვანი აქტივობა სოციალური ეფექტი გადატვირთვა, რესურსების გადაჭარბება ადგილობრივი განვითარების ხელშეწყობა მაგალითი თურქეთი, ბულგარეთი, ტაილანდი შვეიცარია, ავსტრია, საფრანგეთი, იაპონია წყარო: მომზადებულია ავტორების მიერ. unwto (2023), oecd (2023), wttc (2022), etc (2022) და world bank (2021) დოკუმენტების ანალიზის საფუძველზე, რომლებიც ერთხმად განსაზღვრავენ ამ ტრანსფორმაციას როგორც თანამედროვე ტურიზმის პოლიტიკის მთავარ სტრატეგიულ მიმართულებას. ამ მონაცემების მიხედვით, საქართველო ამჟამად ძირითადად ეფუძნება მოცულობაზე-ორიენტირებულ მასობრივ ანუ ვიზიტორთა რაოდენობაზე ორიენტირებულ სისტემას (6,7 მილიონი ვიზიტორი წელიწადში, მაგრამ საშუალოდ. დანახარჯი მხოლოდ 2 211 ლარი). ღირებულებაზე-ორიენტირებულ სტრატეგიაზე გადასვლისთვის მნიშვნელოვნის ტურისტული პროდუქტების დივერსიფიკაცია (ღვინის, კულტურული, სამედიცინო, ეკო ტურიზმი); გამოყენების ხარისხის სტანდარტიზაცია; ადამიანური კაპიტალის განვითარება; ასევე მაღალმხარჯველი ტურისტების მოზიდვის მიზნობრივი მარკეტინგი (გერმანია, საფრანგეთი, გალფის ქვეყნები). ღირებულებაზე-ორიენტირებული მოდელი ეკონომიკურ ტურიზმის ეკონომიკურ ტრანსფორმაციას რაოდენობრივი ზრდიდან ხარისხობრივ ზრდაზე გადაყავს, სადაც მთავარი არაა რამდენი ტურისტი ჩამოვა, რამდენად დიდ სარგებელს დატოვებს თითო. ქვეყნის ეკონომიკაში და საზოგადოებაში. ასევე, გასათვალისწინებელია ქვეყნის კონკურენტუნარიანობა, რიჩისა და კრაუჩის (2003) დანიშნულების ადგილის კონკურენტუნარიანობის მოდელი განსაზღვრავს ოთხ ძირითად განზომილებას, რომლებიც დანიშნულების ადგილის წარმატების მდგენელია: (1) მიკროეკონომიკური გარემო მათ შორის მაკროეკონომიკური სტაბილურობა, საინვესტიციო კლიმატი და ფინანსური ინსტრუმენტების ხელმისაწვდომობა; (2) დანიშნულების ადგილის რესურსები და დამხმარე ფაქტორები როგორიცაა ბუნებრივი, კულტურული და ადამიანური რესურსები; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 253 (3) მოთხოვნა და ბაზარზე პოზიციონერებმა მათ შორის ტურისტების აღქმა, მარკეტინგი და ბრენდინგის სტრატეგიები; და (4) დანიშნულების ადგილის მართვა და პოლიტიკის ჩარჩო რომელიც მოიცავს რეგულირებას, დაგეგმვასა და მმართველობის მექანიზმებს. (ritchie & crouch, 2003) ამ მოდელის მიხედვით, ქვეყნის ტურიზმის კონკურენტუნარიანობა დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად შეუძლია მას ბუნებრივი და კულტურული რესურსების გარდაქმნა ეკონომიკურ ღირებულებად, რაც პირდაპირ კავშირშია ტურიზმის საბაზრო მზაობასთან ბაზრისა და ინსტიტუციური გარემოს მზადყოფნასთან პრემიუმ ტურისტული პროდუქტების მიწოდებისთვის. საქართველოს შემთხვევაში, სხვადასხვა მონაცემების ანალიზის საფუძველზე დგინდება, რომ მას აქვს დაბალი მაჩვენებლები იმ ქვეინდექსებში, რომლებიც დაკავშირებულია ინფრასტრუქტურასთან, მომსახურების ხარისხთან, ინოვაციებთან და ბიზნეს გარემოსთან (world economic forum, 2024). აღნიშნული ფაქტორები აჩენს სტრუქტურულ ბარიერებს, რომლებიც ზღუდავს მაღალი ხარჯვის სეგმენტის მოზიდვის შესაძლებლობებს. ტურიზმის ღირებულებითი ჯაჭვის ანალიზი მიუთითებს, რომ საქართველოს შემთხვევაში დამატებითი ღირებულება ძირითადად კონცენტრირებულია დაბალპროდუქტიულ სეგმენტებში განთავსების საშუალო კლასის ობიექტებში, სტანდარტულ სერვისებში და მასობრივი ტურიზმის სეგმენტში. მაშინ, როცა პრემიუმ ბაზრები მოითხოვენ ინტეგრირებულ სერვისებს, პერსონიზებულ გამოცდილებებს და ხარისხზე ორიენტირებულ მენეჯმენტს. მეთოდოლოგია კვლევა ეფუძნება შერეულ მეთოდოლოგიურ მიდგომას, რომელიც აერთიანებს რაოდენობრივ კვლევას, სტატისტიკური მონაცემების ანალიზს და თვისობრივი მეთოდით ექსპერტების შეფასებებს, ტურისტული ბიზნესებისა და პოლიტიკის შემმუშავებლების მხრიდან. რაოდენობრივი კვლევა, სპეციალური კითხვარის საშუალებით გამოიკითხა ტურისტული კომპანიები, მათი შერჩევა მიზნად ისახავდა სექტორის ყველაზე აქტიური სუბიექტების მონაწილეობას. კვლევის ობიექტი წარმოადგენდა საქართველოში რეგისტრირებულ 500 ტურისტულ კომპანიას (gnta ბაზის მიხედვით). ნიმუშის მოცულობის განსაზღვრა განხორციელდა საერთაშორისო სტატისტიკური სტანდარტების შესაბამისად, 95%-იანი სანდოობის დონით, 10%იანი უზუსტობის ზღვარითა და 40%-იანი რეაგირების განაწილებით. გამოთვლით დადგინდა მინიმალური საჭირო რაოდენობა,78 შევსებული კითხვარი. საბოლოოდ კვლევაში მონაწილეობა მიიღო 79 კომპანიამ, რაც უზრუნველყოფს მონაცემთა სანდოობასა და რეპრეზენტაციულობას შერჩევის მიზნობრივი ხასიათის ფარგლებში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 254 მიღებული შედეგები გაანალიზდა აღწერითი სტატისტიკით (საშუალო, მოდა, მედინა და სტანდარტული გადახრა), ასევე შერჩეული კითხვების კორელაციური ანალიზი, ასევე გამოყენებულია t-test მოდელი. გარდა ამისა და შედარებითი ინდექსირება მოხდა საქართველოსი ევროკავშირის ქვეყნებთან მიმართებით, რომელიც დაეყრდნო საქართველოს ეროვნული სტატისტიკის სამსახური (geostat, 2019–2024), ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია (gnta), world travel & tourism council (wttc, 2023–2024), united nations world tourism organization (unwto, 2024), world bank development indicators. თვისობრივი კომპონენტი დაეფუძნა 20 ინტერვიუსა და 3 ფოკუს-ჯგუფს, რომლებიც მოიცავდნენ: სასტუმროებისა და ტურისტული სააგენტოების მენეჯერებს (n=10); რეგიონული ტურიზმის ოფისების წარმომადგენლებს (n=5); ეკონომიკის სამინისტროსა და ტურიზმის ადმინისტრაციის პოლიტიკის დონეზე მოქმედ პირებს (n=5). ინტერვიუების და ფოკუს ჯგუფების მიზანი იყო გამოევლინა სტრუქტურული ბარიერები, რომლებიც აფერხებენ მაღალიმხარჯველი ტურისტების მოზიდვას მათ შორის ინფრასტრუქტურული, საკადრო, საკანონმდებლო და საინვესტიციო გარემოს პრობლემები. მონაცემთა ანალიზი ბაზრის ზოგადი სტრუქტურა. ტურიზმის სექტორი საქართველოში აგრძელებს ეკონომიკური ზრდის ერთ-ერთ მთავარ მამოძრავებლად დარჩენას. 2024 წელს ტურიზმის წილი საქართველოს მშპ-ში შეადგენდა 8.5%-ს, ხოლო სექტორმა შექმნა დაახლოებით 190 ათასი პირდაპირი სამუშაო ადგილი. ტურიზმის სექტორის გამოწვევების სტატისტიკურ ანალიზს, რომელიც ეფუძნება ახალ 79 ტურისტული სააგენტოს შეფასებებს ქულათა დიაპაზონით (1 – ძალიან პრობლემურია, 5 – პრობლემა პრაქტიკულად არ არსებობს). დგინდება ყველაზე პრობლემური საკითხები: 1. ფინანსურ რესურსებზე წვდომა (საშუალო =1.73) – ყველაზე დაბალი ქულაა, ასევე სტანდარტული გადახრა აქვს 1,14 და მოდა 1. ასევე ძალიან კრიტიკულია კადრების კვალიფიციურობა და სიმცირე (mean = 2.10) – მაღალი სტანდარტული გადახრით 1,32 და მოდა 1. ინფორმაცია დეტალურად მოცემულია ცხრილში #2. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 255 ცხრილი #2. ტურიზმის სექტორის გამოწვევების კვლევის სტატისტიკური ანალიზი № გამოწვევა საშუალო ქულა მედიანა მოდა სტანდარტუ ლი გადახრა 1 ტურიზმის სექტორს წვდომა აქვს საკმარის ფინანსურ რესურსებზე 1.73 2 1 0.81 2 სექტორში დასაქმებულთა უმეტესობა კვალიფიციურია/ პროფესიონალია და არ არის კადრების სიმცირე 2.1 2 1 1.32 3 მარკეტინგული აქტივობები სახელმწიფოს მხრიდან ეფექტურია 2.72 3 3 0.96 4 საქართველოში კარგად არის მოწყობილი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი 2.63 3 3 0.89 5 ტურისტული პროდუქტების სიმცირე და დივერსიფიკაციის პრობლემები 4 4 5 1.14 6 ტურისტულ სექტორს აქვს წვდომა სანდო სტატისტიკასა და ანალიტიკურ მონაცემებზე 2.65 3 2 1.08 7 საჯარო და კერძო სექტორებს შორის თანამშრომლობა სექტორში ძლიერია 2.71 3 3 1.05 8 სექტორში მრავლად არის მაღალმხარჯველი ტურისტები 2.61 3 1 1.39 წყარო: მომზადებულია ავტორების მიერ ეფუძნება ემპირულ კვლევას. ჰიპოთეზის შემოწმებისთვის საჭიროა ტურიზმის სექტორის ამ ორი გამოკვეთილი გამოწვევის სიღრმისეული შედარება რათა დადგინდეს, რომელი უფრო პრობლემურია. ცხრილში # 3 წარმოდგენილია ძირითადი სტატისტიკური ანალიზის მონაცემები. ფინანსებზე წვდომის მონაცემების ანალიზით დგინდება, რომ მას აქვს საშუალო შეფასება 2.73 შედარებით ნეიტრალური/დადებითი დამოკიდებულება, ვიდრე კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობას. მედიანა 3 ქულაა, რაც მიუთითებს, რომ უმრავლესობა საშუალო ან ოდნავ პოზიტიურად აფასებს ფინანსებზე წვდომას. ნაკლები გადახრა და ასიმეტრია მიუთითებს, რომ უფრო ერთგვაროვანი მოსაზრებებია. skewness +0.518 მიუთითებს, რომ მცირე ნაწილი აფასებს უკეთესად (მაღალი ქულა), თუმცა უმრავლესობა მაინც 2–3 ქულას აფიქსირებს. კადრების პროფესიონალიზმს და საკმარისობას აქვს საშუალო შეფასება 2.10 მიანიშნებს დაბალ კმაყოფილებაზე და სისტემურ პრობლემაზე, მოდა = 1 ქულა → ყველაზე ხშირი შეფასება უარყოფითია, მაღალი გადახრა (std = 1.32) და georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 256 skewness +0.898 აჩვენებს შეფასებების ფართო და მარცხნივ გადახრილ განაწილებას. მოსაზრებები მეტად კრიტიკულია კერძოდ კადრების კვალიფიკაციის ან ხელმისაწვდომობის მიმართულებით. ცხრილი# 3. ფინანსებზე წვდომისა და კადრების პროფესიონალიზმს და საკმარისობის შედარებითი სტატისტიკა პარამეტრი ფინანსები კადრები საშუალო (mean) 2.73 2.1 მედიანა (median) 3 2 მოდა (mode) 2 1 სტანდ. გადახრა (std dev) 0.81 1.32 ასიმეტრია (skewness) 0.518 0.898 მწვერვალოვობა (kurtosis) –1.277 –0.444 პასუხების რაოდენობა (n) 79 79 წყარო: მომზადებულია ავტორების მიერ ეფუძნება ემპირულ კვლევას. ფინანსებზე წვდომა შედარებით უკეთა არის შეფასებული – საჭიროებს მხოლოდ მოდიფიკაციას/გაფართოებას მცირე და საშუალო ტურისტული ბიზნესებისთვის. კრიტიკული გამოწვევაა კადრების პრობლემა, რაც მაღალმხარჯველუნარიან ტურიზმში სერიოზულია. t-test მონაცემები ფინანსებზე წვდომასა კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობას შორის შემდეგია t-სტატისტიკა 3.637, p-ღირებულება 0.0004, სტატისტიკურად მნიშვნელოვანია რადგან α = 0.05-ზე ნაკლებია, განსხვავება ფინანსებზე წვდომასა და კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობას. შესაბამისად, რეალურად არსებობს განსხვავებული დამოკიდებულება ამ ორ გამოწვევასთან დაკავშირებით. anova (დამოუკიდებელი ანალიზი საშუალოებს შორის) ტესტის შედეგები ფინანსებზე წვდომასა და კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობას შორის შემდგ f-სტატისტიკა 13.228 და p-ღირებულება 0.0004, α = 0.05-ზე ნაკლებია რაც სტატისტიკურად მნიშვნელოვანია, რაც ტესტიც ადასტურებს, რომ შეფასებებს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებაა. ორივე ტესტი აჩვენებს, რომ ფინანსებზე ხელმისაწვდომობა და კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობას შორის სხვადასხვაგვარად აღიქმება ინდუსტრიის მიერ. ლოგისტიკური რეგრესიის შედეგები, ფინანსებზე წვდომასა და კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობას შორის შემდეგია: ფინანსები +0,315, pღირებულება 0.429, 95% სანდოობის ინტერვალი – 0.47 დან +1.10, ხოლო კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობის კოეფიციენტი –1.535, p georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 257 ღირებულება 95% სანდოობის ინტერვალი –2.11-დან –0.96-მდე. const = –1.535 → ეს ნიშნავს, რომ mice თემაზე მაღალი შეფასების შანსი დაბალია. ამის საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნა, რომ +0.315 ფინანსებზე ხელმისაწვდომის კითხვას ოდნავ მეტი შანსი აქვს შეფასდეს მაღლი ქულით (≥4 ქულა), თუმცა: p-ღირებულება = 0.429 არ არის სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავება. შესაბამისად, ფაქტორი „ფინანსები“ არ გვაძლევს მნიშვნელოვან პროგნოზულ ძალას მაღალი შეფასების განსაზღვრისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის შეფასებები ოდნავ უკეთესია, ლოგისტიკური მოდელი არ აჩვენებს სტატისტიკურად მნიშვნელოვან განსხვავებას მაღალი ქულების მიღებაში მხოლოდ ამ ცვლადით. აღნიშნული ანალიზის საფუძველზე მტკიცდება ჰიპოთეზა კადრების პროფესიონალიზმის და საკმარისობა წარმოადგენს მთავარ ბარიერს ტურიზმის კონკურენტუნარიანობისთვის, რაც ერთ-ერთი მნივშნელოვანი ფაქტორია მაღალმხარჯველიანი ტურიზმის სექტორში. კვლევის საფუძველზე იკვეთება, სტრატეგიული გაუმჯობესების ზონები: საზოგადოებრივ ტრანსპორტი და საჯარო/კერძო თანამშრომლობას – შეფასებულია საშუალოდ (median = 3), თუმცა სტანდარტული გადახრა აჩვენებს, რომ ყველა არ ეთანხმება შეფასებას. სტატისტიკაზე წვდომა – მნიშვნელოვანი გამოწვევა სანდო ინფორმაციის ნაკლებობის გამო. შედარებით პოზიტიურად ფასდება, მხოლოდ ერთ საკითხი – ტურისტული პროდუქტების დივერსიფიკაცია, რომელსაც მიენიჭა საშუალოზე მაღალი ქულა (საშუალო = 4.00), რაც ასახავს შედარებით ოპტიმისტურ განწყობას ამ მიმართულებით. თუ მოვახდენთ კორელაციურ ანალიზს შემდეგი კითხვებისთვის: კითხვა 3: მარკეტინგული აქტივობები სახელმწიფოს მხრიდან ეფექტურია; და კითხვა 7: საჯარო და კერძო სექტორებს შორის თანამშრომლობა სექტორში ძლიერია. შემდეგ მონაცემებს ვღებულობთ: pearson – 0,87 ძალიან ძლიერი პოზიტიური კავშირი (პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულებაა); spearman 0.902 ძალიან ძლიერი მონოტონური კავშირი (რანჟირებაზე დაფუძნებული); kendall tau – 838 მიუთითებს ძლიერი თანხვედრა პასუხების თანმიმდევრობაში. ყოველივე ამის საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ: არსებობს ძალიან მაღალი კორელაცია ამ ორ კითხვას შორის და ეს ნიშნავს, რომ თუ რესპონდენტი ერთს აფასებს დადებითად (მაგ. მარკეტინგი), თითქმის დარწმუნებულად ასევე დადებითად აფასებს მეორესაც (საჯარო-კერძო თანამშრომლობა). შედეგი მიუთითებს, რომ ეს ორი საკითხი აღიქმება როგორც ურთიერთდაკავშირებული, რაც შეიძლება აიხსნას საერთო მენეჯმენტით, სახელმწიფო პოლიტიკით ან სერვისების ხარისხით. ასევე გვაძლევს იმის დასკვნის საშულებას, რაც უფრო მეტია პარტნიორობა სახელმწიფო და კერძო სექტორს შორის მით უფრო ეფექტურია სარეკლამო კამპანიები და საჭიროა ერთობლივად დაგეგმოს ინტერვენციები და მარკეტინგული სტრატეგიები. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 258 თუ ამ საკითხებს ჩავუღრმავდებით და გავაკეთებთ t-test, რომელიც განსხვავების გამოვლენაში დაგვეხმარება, t-statistic -3,78, რაც სტატისტიკურად მნიშვნელოვანია, p-value – 0,0002 ძალიან დაბალია, რაც მიუთითებს ძლიერ განსხვავებაზე; cohen’s d 0,602 (ეფექტის ზომა) შუალედური ეფქტის ზომა. pvalue < 0.05, რაც მიუთითებს, რომ არსებითი განსხვავებაა რესპონდენტთა შეფასებებს შორის ამ ორ კითხვაზე. cohen’s d = 0.602 – ეს ნიშნავს, რომ განსხვავება შესამჩნევია ზომით, ანუ პრაქტიკულადაც მნიშვნელოვანია, არა მხოლოდ სტატისტიკურად. საშუალოდ, რესპონდენტები მარკეტინგულ აქტივობებს აფასებენ ოდნავ უკეთ ვიდრე საჯარო-კერძო თანამშრომლობას (რაც კარგად ჩანს საშუალო ქულებითაც). პოლიტიკის ფორმირებისთვის საჭიროა ორივეს გათვალისწინება: მაღალი კორელაცია მიუთითებს ერთობლივ დაგეგმვის საჭიროებაზე, ხოლო t-test კი აჩვენებს, რომ ერთ სფეროში მეტი ნდობაა, რაც განვითარებასთან ან გამოცდილებასთან შეიძლება იყოს კავშირში. ასევე, ბაზრის სტრუქტურის ანალიზი აჩვენებს, რომ ტურიზმი საქართველოში ძირითადად დამოკიდებულია დაბალმხარჯველიან მოკლე-პერიოდიან ვიზიტორებზე. ცხრილში #4 წარმოდგენილია მახალმხარჯველი ტურიზმის ქვეყნების მონაცემების შედარება საფრანგეთი და ესპანეთი, საქართველოს ტურიზმის მონაცემებთან. ცხრილი #4. ტურიზმის მონაცემების შედარება, საქართველო, საფრანგეთი და ესპანეთი მაჩვენებელი საქართველო (2024) საფრანგეთი (2024) პორტუგალია (2024) ვიზიტორთა რაოდენობა (მლნ) 6.4 100 28 საშუალო დანახარჯი ვიზიტზე 2,211 ლარი (760 ევრო) 2,900 ევრო 2,400 ევრო საშუალო დარჩენის ხანგრძლივობა 5.05 ღამე 6.2 ღამე 6.8 ღამე ტურიზმის წილი მშპ-ში 8.50% 7.90% 10.10% მაღალი ხარჯვის ტურისტების წილი 12% 60% 54% წყარო: მომზადებულია ავტორების მიერ ეფუძნება wttc 2024 სტატისტიკურ მონაცემებს. მონაცემები ცხადყოფს, რომ მიუხედავად ტურისტების რაოდენობრივი ზრდისა, საქართველოს ტურიზმი ვერ ახერხებს მაღალი შემოსავლის სეგმენტის წილის ზრდას. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 259 რეგიონული სტრუქტურა და სეზონურობა. ტურისტული აქტივობა უკიდურესად კონცენტრირებულია ბათუმში, თბილისსა და ყაზბეგში. რეგიონებში ვიზიტორების განაწილება არათანაბარია მაგალითად, კახეთში მხოლოდ 7% ტურისტი სტუმრობს, რაც ძირითადად ღვინის ტურიზმის მიმართულებას უკავშირდება. ტურიზმის სეზონურობის ინდექსი აჩვენებს მკვეთრ პიკს ივლის–სექტემბერში (57% წლიური ვიზიტების რაოდენობისა). ეს ქმნის ძლიერ ეკონომიკურ ციკლურობას და ზღუდავს სექტორის მდგრადობას. ხარჯვის სტრუქტურა. საქსტატისა და საქართველოს ტურიზმის სააგენტოს (gnta) მონაცემებით, ტურისტთა ხარჯვის სტრუქტურა საქართველოში შემდეგია: განთავსება – 25%; კვება – 21%; ტრანსპორტი – 15%; შოპინგი და სერვისები – 10%; და კულტურული აქტივობები – მხოლოდ 5%. შედარებისთვის, საფრანგეთში კულტურულ და გართობის აქტივობებზე ხარჯი შეადგენს საშუალოდ 22%-ს, ხოლო პრემიუმ სერვისებზე 18%. ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. მთავარი ბარიერებია: საერთაშორისო ფრენების შეზღუდული რაოდენობა და მაღალი ბილეთების ღირებულება; რეგიონებში გზების მდგომარეობა და ტურისტული ნიშნების არასაკმარისი სტანდარტიზაცია; პრემიუმ სასტუმროების დეფიციტი და მცირე ჯაჭვური ბრენდების წარმომადგენლობა (marriott, hilton, kempinski მხოლოდ ძირითად ქალაქებში); და დაბალი ხარისხის საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურა (ინტერნეტი, მობილური ქსელი სოფლის რეგიონებში). ადამიანური კაპიტალი და მომსახურების ხარისხი. ტურისტული სექტორის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შეზღუდვა არის პროფესიული განათლების ნაკლებობა. gnta-ს 2024 წლის მონაცემებით, მხოლოდ 32% დასაქმებულთა აქვს ფორმალური ტურიზმის ან მომსახურების განათლება. სექტორში პროფესიული სტანდარტების არარსებობა და ტრენინგების დეფიციტი იწვევს მომსახურების ხარისხის უთანაბრობას, რაც პირდაპირ აისახება ტურისტის ხარჯვით ქცევაზე. დაახლოებით იგივე მაჩვეენებლი დაადასტურა ტურისტული კომპანიების კვლევამ საშუალო 2,1/5; მედიანა 2/5; მოდა 1/5, სტანდარტული გადახრით 1,32. ფინანსური ხელმისაწვდომობა და საინვესტიციო გარემო. ტურიზმის სექტორში მცირე და საშუალო ბიზნესების წილი 87%-ია, თუმცა მათი წვდომა ფინანსურ რესურსებზე შეზღუდულია. ბანკების საკრედიტო მოთხოვნები მკაცრია, რაც ართულებს ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებას. ეს პრობლემა განსაკურებით მწვავედ დგას, რაც დაადასტურა ტურისტული კომპანიების კველვითაც საშუალო 1,73/5; მედიანა 2/5; მოდა 1/5, სტანდარტული გადახრით 0,81. თუ გავაანალიზებთ საქართველოს ტურიზმის კონკურენტუნარიანობის ინდექს საინვეტიციო გარემოს ყველაზე დაბალი შეფასება აქვს 3,4/7, დეტალებისთვის იხილეთ ცხრილი #5. unwto-ის (2024) მონაცემებით, საქართველოში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მხოლოდ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 260 4% მოდის ტურიზმის სექტორზე, მაშინ როცა ხორვატიაში ეს მაჩვენებელი 11%ზე მეტი. ცხრილი #5. ტურიზმის კონკურენტუნარიანობის ინდექსი ინდექსის კომპონენტი საქართველო ევროპული საშუალო შეფასება ინფრასტრუქტურა 3.6 / 7 5.4 / 7 დაბალი ადამიანური რესურსი 4.0 / 7 5.1 / 7 საშუალო ტურიზმის პოლიტიკა 4.2 / 7 4.9 / 7 დაბალი ბუნებრივი და კულტურული რესურსები 5.5 / 7 5.2 / 7 მაღალი საინვესტიციო გარემო 3.4 / 7 5.0 / 7 დაბალი წყარო: მომზადებულია ავტორების მიერ, travel & tourism competitiveness index, 2024 მონაცემების საფუძველზე ეს ცხრილი ასახავს ტურიზმის სისტემურ სისუსტეებს მაღალი რესურსული პოტენციალის ფონზე ქვეყნის კონკურენტუნარიანობას ზღუდავს მმართველობითი და ინფრასტრუქტურული ფაქტორები. ჩატარებული კვლევების და ანალიზის საფუძველზე გამოიკვეთა შემდეგი ძირითადი მიგნებები: საქართველოში ტურისტული ბაზრის მოწყვლადი სტრუქტურა: საქართველოს ბაზარი კვლავ დამოკიდებულია დაბალშემოსავლიან რეგიონულ ვიზიტორებზე, რის გამოც ქვეყნის ეკონომიკური სარგებელი შეზღუდულია. მაღალი ხარჯვის სეგმენტის დაბალი წილი: პრემიუმ სეგმენტის წილი საერთო ტურიზმში არ აღემატება 12%-ს, რაც ბევრად ჩამოუვარდება ევროპის საშუალო მაჩვენებელს (55–60%). ინფრასტრუქტურული დეფიციტი და რეგიონული უთანასწორობა: ხარისხიანი გზები, ტრანსპორტი და სასტუმრო ინფრასტრუქტურა ძირითადად თბილისსა და ბათუმზეა კონცენტრირებული. ადამიანური კაპიტალის სუსტი განვითარება: მომსახურების სტანდარტიზაციის ნაკლებობა ზღუდავს ქვეყნის იმიჯს პრემიუმ ტურიზმის მიმართულებით. ფინანსური და საინვესტიციო ბარიერები: ტურიზმის მცირე ბიზნესები ვერ იყენებენ საკრედიტო პროდუქტებს, რაც აფერხებს ინოვაციურ და მდგრად პროექტებს. მარკეტინგული პოზიციონერებს სუსტი სტრატეგია: საქართველო ჯერ კიდევ აღიქმება როგორც cheap destination, რაც ეწინააღმდეგება მაღალიმხარჯველი ტურიზმის მიზნებს. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 261 დისკუსია, პოლიტიკის ანალიზი და დასკვნები კვლევის შედეგები ცხადყოფს, რომ საქართველოს ტურიზმის სექტორის გამოწვევები უფრო ღრმაა, ვიდრე მხოლოდ ინფრასტრუქტურული პრობლემები. ქვეყნის ტურიზმის სისტემა ფუნქციონირებს „მოცულობაზე-ორიენტირებულად“, რაც ნიშნავს, რომ პრიორიტეტი ენიჭება ვიზიტორთა რაოდენობას და არა თითოეული ვიზიტორის ეკონომიკურ წვლილს. კვლევის საფუძველზე გამოვლინდა სფეროები, რომელიც საჭიროებს გაუმჯობესებას მათ შორისაა: პრემიუმ მომსახურების ინფრასტრუქტურა: ტურისტებისთვის გადამწყვეტია კომფორტული და უსაფრთხო ტრანსპორტი, საერთაშორისო ფრენების ხელმისაწვდომობა და 5-ვარსკვლავიანი განთავსება რეგიონებში. საქართველოში ასეთი ობიექტები ძირითადად ბათუმსა და თბილისზეა კონცენტრირებული. მომსახურების ხარისხი: ტურისტული მომსახურება სტუმართმოყვარეობა, ენების ცოდნა, მომსახურების კულტურა არ პასუხობს საერთაშორისო სტანდარტებს. მომსახურების ხარისხის ინდექსის (service excellence index) მიხედვით, საქართველო 7-დან 3.9 ქულას იკავებს (oecd, 2023). ფინანსური და ინსტიტუციური ბარიერები: მცირე ბიზნესების შეზღუდული წვდომა კრედიტებზე და დაბალი საინვესტიციო სტაბილურობა აფერხებს პრემიუმ ტურიზმის განვითარებას. კვლევამ დაადგინა, რომ სექტორის წარმომადგენლები ამბობენ, რომ საკანონმდებლო გარემო ტურიზმისთვის არ ითვალისწინებს სპეციალურ საგადასახადო ან ინვესტიციურ სტიმულებს, რაც წარმატებულ ქვეყნებში (მაგ., ხორვატია, პორტუგალია) გადამწყვეტი ფაქტორია. თუმცა ბევრი ექსპერტი მიიჩნევს, რომ ზოგადად საგადსახადო გარემო ძალიან ლიბერალურია. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის თანახმად მცირე სასტუმროებს შეუძლიათ მცირე მეწარმის სტატუსით ფუნქციონირება, რაც 1% საშემოსავლო გადასახადს ითვალისწინებს 500 000 ლარამდე შემოსავლებისთვის, ხოლო ღვინის ტურიზმის საქმიანობის სუბიექტისა და აგროტურისტული საქმიანობის სუბიექტის შემთხვევაში − 700 000 ლარამდე შემოსავლებისთვის. თუმცა დამატებული ღირებულების 100 000 ლარიანი ზღვარი (ბოლო 12 თვეში ამ ნიშნულს თუ მიაღწია, გადასახადის გადამხდელმა უნდა გაიაროს დღგ-ს რეგისტრაცია) მნიშვნელოვან გამოწვევების წინაშე აყენებს მცირე და საშუალო ბიზნესს. დღგ-ს გადასახადის ანგარიშგება გარდა გადსახადისა მოითხოვს მაღალპროფესიულ ბუღალტრის მომსახურებას. სეზონურობა და სუსტი დივერსიფიკაცია: მაღალი სეზონურობა (მხოლოდ ზაფხულში ვიზიტების 57%) ნიშნავს, რომ სასტუმროები და ტურიზმის ოპერატორები ვერ ინარჩუნებენ სტაბილურ შემოსავალს. მაღალი ხარჯვის სეგმენტი კი მოითხოვს მრავალფეროვან, მთელი წლის განმავლობაში მოქმედ პროდუქტებს როგორიცაა ღვინის, სამედიცინო, კულტურული ან mice (meetings, incentives, conferences, exhibitions/events) ტურიზმი, რომელიც მოიცავს კომპანიების შიდა ან საერთაშორისო მენეჯმენტის შეხვედრებს; კომპანიების მიერ თანამშრომლებისთვის ორგანიზებული დასასვენებელ ტურებს, როგორც ბონუსს; georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 262 პროფესიული ასოციაციების, აკადემიური ან სამთავრობო სემინარებს; და ინდუსტრიული გამოფენებს, სავაჭრო შოუებს, საერთაშორისო ფორუმებს. თუ სამიზნე ორიენტირად ავიღებთ საფრანგეთსა, რომელსაც ტურიზმის სექტორში ღირებულებაზე-ორიენტირებული მოდელით აქვს და ხორვატიას, რომელსაც შერეული მეთოდის ტურიზმის მოდელი აქვს და მათ მონაცემებს საქართველოს ტურისტულ სტატისტიკას შევადარებთ დეტალები წარმოდგენილია ცხრილში #6, შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ საქართველოს ტურიზმის მოდელი ჯერ კიდევ პირველ საფეხურზეა იმ გარდაქმნის გზაზე, რაც წარმატებულმა ევროპულ ქვეყნებმა 10–15 წლის წინ გაიარეს. ცხრილი #6. საქართველოს ტურიზმის სექტორის სამიზნე ქვეყნებთან შედარება ასპექტი საფრანგეთი ხორვატია საქართველო ტურიზმის მოდელი ღირებულებაზე ორიენტირებული ჰიბრიდული მოცულობაზეორიენტირებული საშუალო ხარჯი ვიზიტზე 2,900 € 2,100 € 760 € პრემიუმ ინფრასტრუქტურა 85% 62% <25% სახელმწიფო სტიმულები ინვესტორებისთვის ძლიერი ძლიერი სუსტი დივერსიფიკაცია მაღალი საშუალო დაბალი წყარო: მომზადებულია ავტორების მიერ, ეფუძნება wttc 2024 სტატისტიკურ მონაცემებს. პოლიტიკის ანალიზი და სტრატეგიული მიმართულებები საქართველოს ტურიზმის სექტორის მდგრადი განვითარება საჭიროებს პოლიტიკის ტრანსფორმაციას სამი ძირითადი მიმართულებით: პოლიტიკის მოდიფიცირება. ტურიზმის სტრატეგიული პოლიტიკა უნდა გადავიდეს რაოდენობრივი ზრდიდან ხარისხობრივ ზრდაზე. ეს მოიცავს:  ტურიზმის პოლიტიკის ინტეგრაციას ეკონომიკურ, საგანმანათლებლო და რეგიონულ სტრატეგიებში;  ინვესტიციების წახალისებას მაღალი ღირებულების ტურისტული პროდუქტების მიმართულებით;  კერძო სექტორის ჩართულობის ზრდას გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 263 საჯარო-კერძო პარტნიორობა და საინვესტიციო სტიმულები: საჯარო-კერძო პარტნიორობა მექანიზმების დანერგვა, რომელიც ხელს შეუწყობს სასტუმროებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების განვითარებას რეგიონებში. მაღალიმხარჯველი ტურიზმის განვითარებისთვის მიზანშეწონილია საგადასახადო სტიმულების დანერგვა ინვესტორებისთვის მაგალითად, დიფერენცირებული დღგ-ს რეჟიმი ან ინვესტიციის დაბრუნების პროგრამები. ადამიანური კაპიტალი მომსახურების სტანდარტები: ტურიზმის სექტორის განვითარების უმთავრესი ფაქტორია ადამიანური რესურსი. ციფრული ტრანსფორმაცია და ბრენდინგი: ციფრული ტრანსფორმაცია და მიზნობრივი მარკეტინგი აუცილებელია ახალი სეგმენტების მისაღებად: destination branding 2.0 – საქართველოს პოზიციონერებმა როგორც „authentic premium destination“;  ხელოვნური ინტელექტის (ai) გამოყენება მომხმარებელთა ქცევის ანალიზში;  ციფრული პლატფორმების განვითარებას ხელოვნური რეალობის და ვირტუალური რეალობის (ar/vr) გამოცდილების გამოყენებას. esg ინტეგრაცია და მდგრადობა: მაღალმხარჯველი ტურისტების სეგმენტი სულ უფრო მეტად ითხოვს მდგრადობას და ეკოლოგიურ პასუხისმგებლობას. საქართველომ უნდა განავითაროს esg სტანდარტებზე დაფუძნებული ტურიზმის პოლიტიკა: მწვანე სასტუმროები, განახლებადი ენერგია, ნარჩენების მართვა, ადგილობრივი პროდუქტის პრიორიტეტი. დასკვნები და რეკომენდაციები კვლევის შედეგები აჩვენებს, რომ საქართველოს ტურიზმის სექტორი იმყოფება გარდამავალ ეტაპზე რაოდენობრივი ზრდიდან ხარისხობრივ ზრდაზე გადასვლისას და მნიშვნელოვანია 1. საქართველოს ტურიზმის ბაზარი სტრუქტურულად ვერ პასუხობს პრემიუმ სეგმენტის მოთხოვნებს. 2. კადრების პროფესიონალიზმი და საკმარისობა დეფიციტი წარმოადგენს მთავარი კონკურენტუნარიანობის ბარიერს. 3. მაღალი ხარჯვის სეგმენტი საქართველოსთვის წარმოადგენს ყველაზე პერსპექტიულ მიმართულებას ეკონომიკური დივერსიფიკაციისთვის. 4. ტურიზმის პოლიტიკა უნდა ინტეგრირდეს ინვესტიციურ, საგანმანათლებლო და რეგიონულ განვითარებაში. 5. ბრენდის პოზიციონერებმა უნდა შეიცვალოს „იაფი “-დან „ღირებულებაზე-ორიენტირებულ გამოცდილებით“ georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 264 სტრატეგიული რეკომენდაციები:  პრემიალური ტურისტული კლასტერების შექმნა (თბილისი–კახეთი, ბათუმი–გურია, მესტია–რაჭა);  სახელმწიფო გრანტების პროგრამა მცირე სასტუმროებისა და ინოვაციური ტურიზმის პროექტებისთვის;  საერთაშორისო ტურისტული სკოლებთან პარტნიორობა მაგალითად swiss hotel management, les roches და სხვა;  ციფრული პლატფორმების ინტეგრაცია gnta-ს მონაცემთა ბაზაში;  დანიშნულების ადგილის ბრენდინგის კამპანიები ევროპის მაღალშემოსავლიანი ბაზრებისთვის (გერმანია, საფრანგეთი, სკანდინავია). კვლევის შეზღუდვები და შემდგომი კვლევის მიმართულებები კვლევა ეფუძნებოდა 79 ტურისტული კომპანიისა წარმომადგენლის შეფასებებს, რაც რაოდენობრივად ტურისტული კომპანიების მაღალი დაფარვა, ასევე, ექპერტებისა ინტერვიუსა და ფოკუს ჯგუფებს. თუმცა მათში არ არის გათვალისწინებული უშუალოდ ტურისტების (მომხმარებლების) პერსპექტივა, რაც მნივშნელოვანია პოლიტიკის შესამუშავებლად. კითხვარების სტრუქტურის შეზღუდვები, ზოგიერთი კითხვა გაერთიანებულია ფართო ცნებების ქვეშ (მაგ: „ფინანსებზე ხელმისაწვდომობა“), რაც არ იძლევა წვდომის ფორმებისა და წყაროების დიფერენცირებულ შეფასებას (საბანკო, დონორები, სახელმწიფო პროგრამები). ან იგივე კადრების პროფესიონალიზმი და საკმარისობაზე კითხვები არაა მიბმული კონკრეტულ მიკრორეგიონებზე ან ტურისტულ სეგმენტებზე (მაგ: პრემიუმ ეკო-ტურიზმი vs საქალაქო ბიზნეს ტურიზმი). კვლევის შემდგომი მიმართულებების რომელიც ეფუძნება ნაშრომში წარმოჩენილ ძირითად გამოწვევებსა და ანალიზის შედეგებს. შემდეგია: ტურიზმის სექტორში ადამიანური კაპიტალის სიღრმისეული ანალიზი ტურიზმის სექტორში დასაქმებულთა უნარების თვისობრივი კვლევა (მაღალმხარჯველი სეგმენტი, მომსახურება, ენების ცოდნა, ინკლუზიურობა); პროფესიული განათლებისა და vet სისტემის შესაბამისობის ანალიზი სექტორის მოთხოვნებთან; კადრების მიგრაციის, გადინების და სეზონურობის გავლენა მომსახურების ხარისხზე. ღირებულებაზეორიენტირებული მოდელების იმპლემენტაციის კვლევა; ტექნოლოგიების ინტეგრაცია და ციფრული ტრანსფორმაცია georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 265 ბიბლიოგრაფია disegna, m., & osti, l. (2016). tourists' expenditure behavior: the influence of satisfaction and the dependence of spending categories. tourism economics, 22(2), 247– 262. https://doi.org/10.5367/te.2014.0410 garakanidze, z., gegeshidze, e., & maghradze, n. (2024). access to financial resources for the tourism sector across the european countries. journal economics, 11-12(2024), 55. https://doi.org/10.36962/ecs106/11-12/2024-55 gegeshidze, e. (2014) tourism industry effects on the economic growth and development in georgia; კონფერენციის კრებული, მე-5 საერთაშორისო სამეცნიერო პრაქტიკული კონფერენცია ტურიზმში. https://orcid.org/0000-00030592-079x geostat. (2024). inbound tourism statistics of georgia 2024. tbilisi: national statistics office of georgia. https://www.geostat.ge/en/modules/categories/176/inboundtourism-statistics (ბოლოს ნანახია: 10 ოქტომბერი, 2025) gnta. (2024). tourism performance report 2023–2024. georgian national tourism administration. https://gnta.ge/statistics/ kulendran, n., & dwyer, l. (2009). measuring the return from australian tourism marketing expenditure. journal of travel research, 47(3), 275–284. https://doi.org/10.1177/0047287508322786 ministry of tourism and sport of the republic of croatia. (2022). croatia sustainable tourism development strategy until 2030. zagreb. https://prigoda.hr/en/2022/11/07/usvojena-strategija-razvoja-odrzivog-turizma-do2030-godine/ (ბოლოს ნანახია: 10 ოქტომბერი, 2025) oecd. (2023). tourism trends and policies 2023. oecd publishing. https://www.oecd.org/en/publications/serials/oecd-tourism-trends-andpolicies_g1ghbe02.html (ბოლოს ნანახია: 15 ოქტომბერი, 2025) oecd. (2024). oecd tourism trends and policies 2024: policy highlights. https://www.oecd.org/en/publications/serials/oecd-tourism-trends-andpolicies_g1ghbe02.html (ბოლოს ნანახია 10 სექტემბერი, 2025) ritchie, j. r. b., & crouch, g. i. (2003). the competitive destination: a sustainable tourism perspective. cabi publishing. https://www.cabi.org/bookshop/book/9780851996646/ tourism authority of thailand (tat). (2023). thailand high value, low volume strategy: corporate plan 2023–2027. bangkok. https://api.tat.or.th/upload/live/about_tat/9501/executive_summary_tat_corporate_p lan_2023-2027.pdf unwto. (2024). world tourism barometer, volume 22, issue 3. madrid: united nations world tourism organization. https://pre-webunwto.s3.eu-west1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-09/unwto_barom24_03_sep_excerpt.pdf (ბოლოს ნანახია: 10 ოქტომბერი, 2025) georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 266 world bank. (2023). georgia country economic memorandum 2023. washington, dc: the world bank. https://documents.worldbank.org/en/publication/documentsreports/documentdetail/099404124102311766/p17721407c2fd80a50836e0c97d4f6b8f77 4f3e9 world economic forum. (2024). travel & tourism development index 2024: rebuilding for a sustainable and inclusive future. geneva: world economic forum. https://www3.weforum.org/docs/wef_travel_and_tourism_development_index_202 4.pdf (ბოლოს ნანახია: 10 ოქტომბერი, 2025) world travel & tourism council (wttc). (2024). travel & tourism economic impact 2024: global trends. london: world travel & tourism council. https://wttc.org/research/economic-impact world travel & tourism council. (2025). tourism and competitiveness. https://www.worldbank.org/en/topic/competitiveness/brief/tourism-andcompetitiveness (ბოლოს ნანახია: 10 სექტემბერი, 2025) why georgia struggles to attract high-spending tourists: an empirical analysis of market readiness and structural barriers eka gegeshidze1; zurab garakanidze2, nino maghradze3 1ph.d. in economics, professor, school of business and administrative studies, the university of georgia; 2ph.d. in economics, associate professor, of the ma program, colonel (ret.), d. agmashenebeli defense academy; 3phd student, school of business and administrative studies, the university of georgia abstract georgia offers growing opportunities for tourism development, but attracting highspending tourists remains a significant challenge. the paper examines the barriers in the tourism sector that limit the interest of high-spending tourists and are related to human capital problems, as well as infrastructure, advertising, and financial factors. as part of the quantitative research, an analysis was conducted of 79 tourism companies, who were rated on a scale of 1 to 5 for various challenges. tests (t-test, anova, correlation, logistic model) were used to assess the intensity of the challenges and their impact on competitiveness. the results showed that the scarcity of human resources and low professionalism (especially in the high-spending segment) remain one of the main barriers. access to finance is perceived as relatively less critical, but still does not represent a significant challenge for ensuring the sustainability of tourism. the paper identifies the necessary strategic changes, including human capital development, value-based marketing, and the integration of technological innovations (ar/vr) as a prerequisite for the development of sustainable tourism. georgian scientists/ქართველი მეცნიერები ტ. 7 n 4, 2025 267 the paper includes a comparative statistical analysis with international benchmarks, such as spain, croatia, portugal and singapore countries where the high-spending or hybrid tourism sector is one of the leading directions of the economy. the comparison was made based on indicators from the information of the following organizations: world tourism organization (unwto), oecd and wttc, which show that these countries invest in human capital development, technological innovations (ar/vr experiences, digital marketing) and value-oriented business models. in the case of georgia, a similar approach can become a key factor in competitiveness and sustainable tourism development. keywords: high-spending tourism; human capital; financial accessibility; sustainable development; value-based tourism model.